Book Title: Nayopdesh
Author(s): Vijaylavanyasuri
Publisher: Vijaylavanyasuri Gyanmandir
Catalog link: https://jainqq.org/explore/022473/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ EMATICORDYCNOO REASE aadim a disiachar HEADODARE zrIvijayanemisUrIzvasyanthamAlAdanam-36-44 nyAyavizArada-nyAyAcArya mahAmahopAdhyAya-zrImadyazovijayajIgaNivaraviracitaH khopabhanayAmRtataraGgiNIvyAkhyAsamato-- nyopdeshH| GANGDADAGGAGDRENAGEMENAGEMBECHOOTrthdaee taduparizrImattayogacchAdhipati zAsanasamAda-pArvatantra svatantra-zrIvijayanemisUrIzvarapaddhAlaGkAreNa 'vyAvaraNavAdaspati-zAstravizArada-kaviratna 'iti padAlatena zrIvijayalAdaNyasUriNA viracitA RADIOSGENDARCREAGE KEYWOODJAGHORDPRESI HOSHIARIE P AT N CaddaHEMESAHEADERAREENADIARRHOEMSGAGEMERIENDOREATRO trngginniitrnniH|| prakAzaka ANDROGRaciaTOSSES 'vijayalAdaNyasUrIzvarajJAnamandiranA' kAryavAhaka-zA. IzvaradAsa mUlacaMda boTAda [ saurASTra] dediseladiesTNKAROPERICANDEDICANCIDC dausaMvana-3441] semisaMvat [vikramasaM0-2013 M dIta O TIODICyaayega YOGESTIOTICHODAICH Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ RODE OSEPTETAUDA zrIyijayanemisuripranthamAlArasnam-36 nyAyavizArada-nyAyAcArya-mahAmahopAdhyAya-zrIyazovijayajIgaNimaNiviracitaH svopajhanayAmRtataraGgiNIvyAsyAsamalaGkato nyopdeshH| tadupari zrImattapogacchAdhipati-zAsanasamrAT-sarvatantrasvatantra-zrIvijayanemisUrIzvara-paTThAlakAreNa vyAkaraNavAcaspati-zAstravizArada kaviratnena zrIvijayalAvaNyasUriNA viracitA taraGgiNItaraNiH // prakAzaka zrIvijayalAvaNyasUrIzvarajJAnamandira boTAda ( saurASTra.) bIrasaMpat-1478 vikramasavat-2008 nemisaMvat-3 mUlyam rU. 6-0-0 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sahAyaka navalakSanamaskAramahAmaMtrArAdhaka-vividhadharmakAryaparAyaNadharmaniSTha-saMghapati-rAvabahAdura-je. pI. zreSThivarya jIvatalAla pratApasiMhe zAsanaprabhAvaka A 'nayopadeza' nAmanA dArzanika granthamA ru. 3001) nI je sahAyatA samarpaNa karI che te kharekhara anumodanIya ane jJAnarasika zrImantavargane anukaraNIya che. Domes Meam - 0 ...nA 0) prAptisthAnam si zrIvijayalAvaNyasUrIzvara-jJAnamandira, boTAda ( saurASTra ) zrI sarasvatI pustakabhaMDAra, ratanapoLa, hAthIkhAnA, amadAvAda. *5 R-STRA-E -De-E -STRE% mudrakazAha gulAbacaMda lallubhAI, zrI mahodaya prInTIMga presa, dANApITha-bhAvanagara. nagara - Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAsanasamrAT-maricakracakravarti-tapogacchAdhipati-kadambagiripramukhatIrthoddhArakapUjyapAda-AcArya-mahArAjAdhirAjazrImad vijayanemisUrIzvarajI mahArAja / Mangal Mudranalaya Ratanpole, Ahmedabad Page #5 -------------------------------------------------------------------------- Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 55355hhhhhhh58 prakAzakIya-nivedana so satanaya, saptabhaMgI ane nikSepa vagere vistArathI bodha Apate "nopadeza nAmane A grantha che. A grantha dArzanika viSayane lagatA chellI keTInA vicArothI ane aneka prakAranA vAdathI bharapUra che; jevA ke citravAda, apekSAbuddhivAda pratibadhya pratibaMdhaka bhAva vAda vagere. tathA te te vAdene khUba ja UMDANapUrvaka carcela che. A granthanA praNetA pUjyapAda jainanyAyanA prANadAtA nyAyavizArada nyAyAcArya zrImadda yazovijayajI mahArAja vAM che, temanA jIvana ane kavana vize keTalAye vidvAnoe khuba ja prakAza pADyo che tethI e saMbaMdhe piSTapeSaNa karavAnI jarUrata nathI, paraMtu nyAyanA prakhara pAMDitya viSe eTaluM kahevuM jarUrI che ke temaNe kAzInA samartha brAhmaNa paMDita sAthenA zAstrArthamAM chata meLavavAthI e ja paMDitamaMDalIe "nyAyavizArada' nI padavIthI vibhUSita karyA hatA, tathA nyAyanA eka se ATha grantha racyA bAda " nyAyAcArya'nI padavIthI navAjyA hatA. A ja grantha upara teozrIe "nayAmRtataraMgiNuM' nAmanI TIkA racI che. ke temanI kasAela vidrogya kalamathI lakhAyela A "nayAmRtataraMgiNI yukta napadeza" nAmane ratha Adhunika prajAne TIkA vinA sAMgopAMga samaja muzkela hatuM tathA ghaNe sthale mUla granthamAM azuddha hatuM, tethI pUjyapAda zAsanasamrATa savaMtatrasvata- AcArya mahArAjAdhirAja zrImad vijayanemisUrIzvarajI mahArAjazrInA paTTAlaMkAra vyAkaraNa vAcaspati zAstravizArada kaviratna pUjaya AcAryavarya zrImadvijyalAvaNyasUrIzvarajI mahArAjazrIe pitAnI kuzAgrabuddhithI bane te rIte zuddha karavA sAthe vidvatsamAja Jda temaja tatvarasika jIve sahelAIthI praveza karI zake te arthe A "nayAmRtataraMgiNI ka TIkA yukta napadeza' grantha para nayarUpI amRtathI bharela vizAla nadInuM avagAhana karavA mATe naukA samAna "taraMgiNutaraNuM' nAmanI suMdara TIkA racI che, te amo sahaSa prakAzita karIe chIe. mUla grantha apratima pratibhAzAlI che e te vAta niHzaMka che, paraMtu TIkAkAra maharSie paNa tenA upara talasparzI vizada "taraMgiNataraNI' vivRti racI pitAnI prakAMDa pratibhAne vyakta karI che, te sAdhata sUmekSikAthI nirIkSaNa karanArane saheje khyAlamAM Ave tema che, eTaluM ja nahi paraMtu "taraMgiNataraNa" vivRtinI ] sArthakatAno sAkSAtkAra thayA vinA raheto nathI. jainanyAyanI sAhityasRSTimAM A grantha ane prakAza pheMke che, tenI jijJAsAvALA mahAnubhAvone vizALakAya viSayAnukramaNikAnuM DE nirIkSaNa karavA bhalAmaNa karIe chIe, jethI graMtha ne TIkAnI mahattAne kharo khyAla AvI zakaze. pUjya vidvadvarya paMnyAsajI ma. zrI suzIlavijayajI gaNivaryuM tathA pUjya vidvAna munirAjazrI mahimApravijayajI mahArAje presakopI meLavavA vageremAM je parizrama uThAvyo che te, ane prastuta thanuM sAdyanta mupha vigerenuM saMzodhanakArya, vyAkaraNa tIrtha paM. aMbAlAla premacaMda zAhe, je kuzalatAthI karela che te dhanyavAdane pAtra che. kaMkArA -pAkkapAkakkaws FTing Fei Xia Fei Xia Fei Ting Fei Ting Mei Ting Fei Fei FFFei Fei Fei Fei Fei Fei 5Zhao Ting Ting Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mudryamANagranthAH / ffere 1. anekAntavyavasthAprakaraNaM tattvabodhinIvivRtiyutam - uttarArdham / 2. tilakamaJjarI zAntyAcAryadiSpaNaparAgavivRtibhUSitA bhAga - 2 | 3. svopajJanayAmRtataraGgigIyuktanayopadezaH - taraGgiNItaraNiyuktaH uttarArdham / 4. zrI siddhahemacandrazabdAnuzAsanaM bRhadvRtti - bRhanmyAsa - laghunyAsAdisaMvalitam - bhA. 2 5. zAstrAtasamuccayaH syAdvAdavATikATIkAsahitaH / 6. dhAturatnAkaraH - bhAga 1 | [ dvitIyAvRttiH ] 7. svopajJAlaGkAracUDAmaNiTIkA sahitaM kAvyAnuzAsanaM prakAzAbhidhAnA bhinavaTIkayA kalitam / 8. vidhiyuktapaJcapratikramaNAdiH bhAga 1-4 [ tRtIyAvRttiH ] 9. jinasaGgItasaritA / [ dvitIyAvRttiH ] 10. navatattvaprakaraNaM padyAnuvAda-vivecanAdiyuktam / 11. dvitIyakarmagranthaH padyAnuvAda - vivecanAdiyutaH / 12. zAsanasamrAT jIvanasaurabhaH / [ dvitIyAvRttiH ] 13. zrI siddhamadIpikA - prakAzaH - bhAga 3 | Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 0 0 0 che 0 0 ?' 000 kAkakakakakaka ooooOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOoooo OOOOOOOOOOODOOOOOOOO ( DOOOOOOOOOOOOOOO zreSTivarya dharmaparAyaNa rAvabahAdUra saMghavI jIvatalAla pratApasiMha je. pI. DOOOO000 pOOOOOOOO che .oso zrI mahodaya presa-bhAvanagara, Page #9 -------------------------------------------------------------------------- Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ akA, 414 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalakRtasya nayopadezasya vissyaanukrmnnikaa| viSayaH, pRSTham , patiH __ aGkAH, viSayaH, pRSTham , patiH 1 maGgalAcaraNam tatra krameNa zrIvIra digambaravacanaM siddhAntavacanamvopadaprabhu-tadbhAratI-taduktyanuSThAnaparAyaNabudha. rzitam / samaSTi-sarvatantrasvantranemisUrIzvaraguru. 12 prasaGgAtsAropa- sAdhyavasAnalakSaNe la pravarANAM tattadabhiSTArthasiddhayarthaM sma kSaNodAharaNAbhyAmupapAdite / raNam / 13 nayopadezasyAjJajanaravedAdijanakatvala2 svakIrtyanuvRttaye grantha-tatkartRnAno. kSaNadoSApekSayA sudhIvinodajanakatva. gumphanam / lakSaNaguNe'nantaguNotkRSTatve zrIhari, 3 vyAravyeyanayAmRtatarasiNImaGgalasya bhadrasUrivacanaM prmaanntyopdrshitm| 6 4 jinabhAratIstutirUpasyoDheMkanam / 120 14 granthasya bAlavyutpattiprayojakatvaM, tatra 4 tadvyAkhyAne tatsanniviSTAkhilavize... bAlasya taddhaTakasya lkssnnmaaveditm| 6 / SaNavizeSyANAM svarUpopadarzanapurassara 15 nayalakSaNatadupattipratipAdakaM padyam / 61. tattadupAdAnaprayojanopavarNanam / 16 nayalakSaNIbhUtApekSAvacanasya vyutpAda5 nayasvarUpAvagatiphalakanayanirUpaNasyA nm| vazyakatvamupadarzitam / 17 apekSAtmakazAbdabodhatvaM jJAnarUpanaya6 tadupadarzanasanniviSTatattatpadopAdAnasA sya lakSaNam / 18 nayalakSaNasanniviSTasyApekSAtvasya zAndaphalyamupapAditam / gatajAtivizeSa-viSayitAvizeSAbhyatara.. nayopadezamaGgalAvataraNe ziSTAcArapari rUpatAvyavasthitaye'nekArthatA'pekSAzabda. pAlanAdiphalakeSTadevasmaraNa-gurunamaskara syopavarNitA / 7 12 NAtmakamaGgalAcaraNaziSyAvadhAnaphalaka 19 mUlokasya bAdhapratibandhyatAvacchedakatatpratijJopadarzanam / koTAvanAhAryatvAdyapekSayA lAghavena ni. 8 maGgalasya ziSTAcAraparipAlanaphalakatva vezanIyApekSAnAtmakatvapratiyogighaTakAsamarthanam / 3 14 pekSAtvasya bodhagatasyAbhyupagantavyatva. maGgalasya navyAbhimatavighnadhvaMsaphalaka. mavatArikayA samarthitam / tvasamarthanam . tatra prAcInanavInamato 20 pratibandhyatAvacchedakakoTI naiyAyikApavarNanam / bhimatAnAhAryatvAdyapekSayA'pekSAnAtma1. AtmAnudhyAna-guruvandanAtmakaM nayo katvaniveze yathA lAghavaM tathopapAdya padezamaGgalaM tatra nayopadezapranthavi darzitam / 7 33 dhAnaM sudhIvinodaphalakatvena prtijnyaatm| 4 1 21 taddharmapratipakSadharmavattAjJAnakAlopajAta11 praznapratividhAnAbhyAmAtmAnudhyAnasya taddharmavattAnubhavAnyathAnupapattirapekSAtve maGgalatvaM niSTaGkitaM, tatra saMpAdakatayA pramANam, anyathAnupapatteH sarvapramANA Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aGkAH , nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalato nayopadezaH / viSayaH, pRSTham , patiH azAH, viSayaH, pRSTham, patiH pekSayA balavattve zrIharSavacanasaMvAdopa 35 yathA dIrghatApratyakSaH sApekSa iti nidarzanazca / darzanasya zaGkAsamAdhAnAbhyAM vyava22 laukikavyavahAro'pyapekSA vinA na sthApanaM, tatra viziSyapratibandhyapratibasambhavatIti zaGkAsamAdhAnAbhyAM niSTa ndhakabhAva-kAryakAraNabhASacarcAprasaGgAGkitam / daagtaa| 15 2 23 anyathAnupapattizceti-vAcyAnyathopa 36 nayapravRttiheturyathA vAstavyapekSA tathA pattiveti zrIharSapadyayugalaM vivRtam / 818 kvacidvaijJAnikyapIti vaijJAnikyapekSA24 sAmAnya-vizeSApekSAmantareNa ghaTapaTayo pradarzakaM turIyapadmam / 19 3 rUpaM ghaTapaTayona rUpam ityAdInAM pratya tatra nAnAnayamatasya matabhedasyApekSayA yAnAM vicitranayApekSANAM na gatiH, vyaktatvaM koTyantaraniSedhasya prastutoatra saGgrahavyavahAranayAzrayaNasyAva. kaTakoTikRttvaJca / zyakatvaM c| 37 nayavizeSApekSA nayavizeSatAtparyarUpaiva 25 ghaTapaTayorna rUpamiti vazyaM tAtparya na tvatiriketyasya khaNDanam / 19 . bhedena yogyAyogyamiti keSAMcitka 38 apekSAvaijJAnikaH sambandhaH tadbalAdvi. lpmupdrghaampaakRtm| kalpasidasya dharmiNaH pratiSedhAdisAdhanaM 26 ghaTapaTayo rUpamiti pratyayasya saGgraha dharmiNo vikalpasiddhatvabyavasthApanazca / 19 8 nyaashrynnenaivoppttirityuppaaditm| 914 39 yathA naiyAyikamate'tirikaviziSTasyA. 27 yatkeSAMcitkalpanasyApAkaraNaM tadvista nabhyupagatAvapi viziSTAbhAvo'tiriktaH, rata upapAditam / 10 13 tathA janamata viziSTasya vastuno'siddhA. 28 apekSAtmakAnvayabodhAnabhyupagantRRNAM vapi viziSTAkAraH siddha ityasya vyavamate dvayorgurutvaM na gandha ityAdAvapi sthApanam / 1934 na gatirityupapAditam / 11 / 40 tattaddarzanArthajJAneSu tattadbhAvanoddezaprayu. 21 TIkAyAmetatprapaJcataH spaSTIkRtam / 17 tatvamevApekSAtvamityupapAdanapurassaraM da. 30 anantadharmAtmakasya vastunaH pratyakSa zitam / pramANagamyatve'pi sApekSaH spaSTa bodho 41 bauddhamate vijJAnasantatidheiti vivinayAtmaka ityupadarzitam / cya darzitam / 31 ekasmin ghaTAdau gRhyamANe gRhyamANa. 42 itaranayArthapratiSedhasya prastutotkaTa dharmoparAgaNa yAktAM ghaTAdigatadharmANAM koTikAritvena na durnayatvaprayojakatvaM, / prahaNaM vyvsthaapitm| kintu tataH sunayatvameveti carcitam / 21 3 32 ekagrahe sarvagraha ityatra pAramarSavacana 43 jAtyA durnayasyApi cintAjJAnena phalataH saMvAraH sammatisaMbAdazca / 14 1 sunayIkaraNaM bhAvanAjJAnenaidamparyArthapra. 33 sattvAsattvAdipratiniyatadharmaprakArakaH dhAnakapramANavAkyaikadezatvApAdanazca tatra sadasadAdyAkArako vA spaSTabodhaH sApekSa shriihribhdrsuurivcnsNvaadshc| 21 7 evetyasya sanidarzanaM vyavasthApakam / 14 9 44 phalato jAtitazca zuddhayazuddhayoravize 34 vyavahAra eva sApekSo na bodha ityasya SAt svasamayavAkyebhyaH passamayavA khaNDanam / kyAnAM ko vizeSa iti prathasyopapA 2017 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNiyAM samalahato nayopadezaH / viSayaH, pRSTham , pakkiH danapurassaraM pranthakartuH svamamISAvi jRmbhitaM pratividhAnam / 45 nayArthAnAmApekSikatve dvitvAdivadavaya vyekatvasyApi buddhijanyatvarUpa buddhadhA. kAramAtrasvarUpaM vA''pekSikatva syAdi tyAzakSA kSayopazamApekSabuddhivizeSagrA-' yatvalakSaNamApekSikasvamiSTameveti prati vihitam / 46 ekatra dvitvAdigauNameva dvitvAdivya vahAranimittaM, mukhyantudvitvamanyadevApekSAbuddhijanyaM dviSThamityAzaya smaahitm| 23 9 47 dravyatvAdyavAcchinnaikatvAdiparyAptisvI kAre'nekAntavAde pAramarSavacanasaMvAdo drshitH| 48 gauNamukhyadvitvavyavasthAparasya tyuppaaditaa| 49 dvitvAdikamapekSAbuddhijanyamapekSAbuddhi vyaGgyaM veti vicAraprArambhaH / 50 tatra dvitvAdikamapekSAbuddhijanyamitya bhyupagantuNAM naiyAyikAnAmAzayo da. zitaH tatraiva yathA naiyAyikamate lApavaM dvitvAdikamapekSAbuddhimyAyamityabhyupagantRprabhAkaramate gaurava tathA vistarata upadarzitam / 25 2 51 dvitva-tritvAdyutpAdakasAmabhyorvizeSo. pdrshkmudynaacaarymtmupdrshitm| 30 1 52 dvitvAderapekSAbuddhijanyatve'pi yathA-ke---- dravye iti laukikapratyakSamupapadyate tathA .... praznapratividhAnAbhyAM niSThaditam / 30 4 53 naiyAyikamatakhaNDanavyApUtAnAM, "dvi. tvAdInAmapekSAbuddhivyayatvaM" mityabhyupagantRSAM prabhAkaravRddhAnusAriNAM mtmupdrshitm| 31 10 54 dvitvatrisvAdikaM tulyabyaktittikamekaM __ akAH, viSayaH, pRSTham , paktiH sAmAnyameveti keSAMcidAcAryANAM mtmupdrshitm| 38 8 55 anityagataM dvitvAdikamanityaM nitya gatantu nityaM, nAnAvyaktisAmAzritamatulyavyaktigataM dvitvAdyanekaM tulyavyaktigataM tvekamiti matAntara. mupdrshitm| 34 . 2 56 nyAyamata-prabhAkaramatadvayagatadoSodbhA vanapuraHsaramanekAntavAdimatavyAvarNanaM. tatraikatvasyApi dvitvAdivadApekSikatvaM, dvitvAderapekSAbuddhivyaGgayatvameveti si dvAntitam / 57 ekatvadvitvAderapekSAbuddhivyajayasvAtta. jjJAnasya nayarUpatvena nayAntarayojanayA saptabhaGgIpravRttiriti darzitam / 36 8 58 svasamaye parasamaye ekatvadvitvAdiprakA. rakanAnAvidhalaukikavyavahAre ca nayA pekSayaiva viviko bodha ityupsNhaarH| 3.6 59 anantarAbhihitavicAraphalitaM sApekSa bhAveSu pratItya vacanatvaM nayatvaM vidhA vapyabhAvAbhAvarUpatvAtsApekSatvamityupada rzakaM paJcamapadyam / 6. svarUpato bhAvAbhAvayorniSpratiyogika tvaM viziSTatayA tu dvayoH sapratiyogi katvamiti syAvAda aaveditH| 38 5 61 vastuno'bhAvAbhAvarUpatvaM pratiyogika svamityatrodayanAcAryavacanasaMvAda Ave.. ditaH / 62 niSpratiyogikAbhAvapakSe doSANAm anekavidhAnAM zaGkAsamAdhAnAbhyAm uddharaNasya mUlokasya snggmnm| 38 25 63 viziSTavuddhiM prati vizeSaNajJAnasya kA raNatvAbhAve'pi kSayopazamavizeSeNava tatsaviziSTajJAnopapattI dravyaM paryAyaviyutamityAdi vacanaM saMpradAyavRddhAnAM bhavatyarthagatyA pramANamiti sUcanam / 41 4 Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadezaH / 42 akAH, viSayaH, pRSTham , patiH 64 zuddhAbhAvapratyakSAbhavane paravaktavyasya upadarzanapUrvakamapAkaraNam / / 65 sannikarSamAtrasya viziSyaviziSTapratyakSa prati kAraNatvamupagamya bhAvAMze'bhAvAMze vA na zuddhaviSayakaM pratyakSamityu pdrshitm| 66 abhAvalaukikapratyakSasya ghaTAdyanyatabha viziSTaviSayakatvaniyamAvalambanena navInasya parasya abhAvanirvikalpakAdya pAkaraNasya khaNDanam / 67 bhAvAbhAvayorubhayorapi sApekSatvanirape kSatvavyavasthitau savicAraNayA sAmAnyadRSTayA ca sarvam nirvikalpakaM vi zeSadRSTayA ca sarva savikalpakamityane kAntapratipAdakaM sammatigAthAyugalamu padarya vivRtm| 68 svadravyAdyapekSayA san paradravyAdyapekSayA cAsan -ityAdi pratItyA'pi sApekSa tvam, tRtIyollikhyamAnAvacchedakapratItibalAt-vyApyavRttAvapi tattadavacchinnavRttikatvAbhyupagama iti / 45 11 nayapramANavAkyabhedAdhigataye saptama jayAtmakavAkyasya pramANavAkyatvaM tathA syAt padAdaparollekhita ekadharmapratipAdakavacanasyApi pramANavAkyatvaM tad: ghaTakasyaikaikadharmapratipAdakabhAsyArthAna yavAkyatvamityAvedakaM SaSThapadyam / 7. satAnAM bhaGgAnAM pratipAdakAni pramANa nayatattvAlokAlaGkAragatAni saptasUtrANi ullikhitAni / 71 vidhiniSedhaprakArApekSayApratiparyAyaM va stuni saptaiva bhaGgAH iti dharmabhedenA. nantasaptamIsambhave'pi nAnantabhaGgI nASTamayAdikam , niyamasya ca kAra: gopdrshnm| akAH, . viSayaH, pRSTham , paktiH 72 prathamabhaGgAdijanyabodhAnAM krameNa ka. thnm| 47 4 73 tRtIyabhaGgajanyabodhasya prathamadvitIya---- bhAjanyabodhadvayavyatiriktatvavyavasthApanena tRtIyabhaprasthAtiriktatvaM niSTaki tam / 74 "na so'stipratyayo loke" ityAdi nayAzrayaNAt zabdagatasyApi kramasyArthe 'dhyaaseyH| 75 cturthbhnggjnybodhsyopdrshnm| 48 1 76 syAdanubhayamityasya prathamadvitIyabhanA nyataraparyavasAyitvena na tena syAda. vaktavya iti turiiybhnggsygtaarthtaa| 48 2 77 ubhayapadena yugapadubhayaprAdhAnyabodhasa mbhavAdavaktavyatvabhaGgasyAnutthAnopahata. tvamityAzaGkAvyudasanam / 48 3 78 paJcama-SaSTha-saptamabhaGgajanyabodhAnAmupa darzanam / 79 zrIsiddhasenadivAkarapadAnAM saptabha yAnayavibhAgopadarzikA "evaM satta viappo" iti gAthA tadvyAkhyAnaM ca tatra yo bhaGgo yasmin naye bhavati tdupdrshitm| 80 syAdasti syAnAstIti tRtIyabhanna sthAne etanmate syAdavaktavyaH iti bhaGgaH iti turIyatRtIyayoH vyatyayaH / 81 prathamabhAna yaddharmaprakArako bodhaH saGka. hAkhyaH taddharmAbhAvaprakArakabodha eva vyavahArAkhyo-dvitIyabhaGgena bhavatIti bhnggaakaarniymnm| 82 syAdavaktavya eveti tRtIyabhaGgasya ni mittatvamRjusUtre dravyasya niyAmakabIjaM zaGkAsamAdhAnAbhyAM nirNItam / 50 4 83 sAmpratasamabhirUDhaivaMbhUtaitatritayazabdana yeSu yanaye yad bhApravRttiH tadupadarzane ekaM vyAkhyAnaM zabdanaye'pi sapta Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / aGkAH, viSayaH, yikAbhimatA citraghaTAdau tathA dhIva dityupadarzakaM saptamaM padyam / 93 prAcIna naiyAyikamatabhedena yathA citre ekAnekAkArapratItyoH upapattiH tathA bhAvitaM TIkAyAm / 94 citre matabhedAdhigataphalaka vicAraprava rtikA vipratipattirudbhAvitA / 95 citre nAnArUpasamAvezopaSTambhakaM " lohitoyastvi " tyAdivacanamudRGkitam / 96 vicArA tayA vipratipatterAvazyakatA darzitA / 97 mUle citrarUpe darzitAyA vipratipatteH vidhikoTiniSedhayoH saGgamanaM TIkAyAm / 98 citrarUpe krameNAnyAbhimataM vipratipattidvayaM krameNodbhAvyApAkRtam / 99 abhimatAyAM vipratipattau vidhikoTe: sAmAnAdhikaraNyena niSedhakoTera vacchedakAvacchedenAzrayaNato yathA nAMzato bAdhasiddhasAdhane tathA TIkAyAM prapaJcitam / 100 TIkAyAmanyAbhimatavipratipattidvayakhaNDanasya sphuTIkaraNam / 101 citre pAdau eka citrarUpAbhyupagantRprAcInamatasyopadarzanam, tatra pratibandhyapratibandhakabhAvavizeSakalpanayA nIlAdibhirnIlA dijananApateH parihAraH citratvAvacchinne viziSyakAraNatvakalpanayA kevalanIlakapAlArabdhe citrotpattiprasaGgApAkaraNaM ca / 102 avayaniSTanIlAbhAvAdiSaTkasya citrapratihetutvamityabhyupagame doSodbhAvanam, vyAkhyAyAM tatspaSTIkaraNam / 103 citratvAvacchinne nIletara pItetararUpatvAdinA hetutve pAkajacitre vyabhicArasyApAkaraNam / 104 agnisaMyogajacitre kAraNAntaropadarzanaM pAkajacitra svIkArapakSe / viSayaH, aGkAH, bhaGgI samarthakaM dvitIyaM tu tatra prathamadvitIyabhaGgayoreva sambhavopadarzakam / 84 pramANavAkya lakSaNanigamanam saptabhaGgayAH pramANavAkyatve tadantargatattadvahirbhUtaikaikabhaGgasya nayavAkyatvamarthataH itarapratikSepI nayo nayAbhAso durnayo veti / 85 nayo durnayaH sunayazceti daigambarI vya vasthA na tu asmAkamityAdyupagantRRNAM malayagiricaraNAnAM mate syAdastyevetyAdyekasyApi bhaGgasya pramANavAkyatvamityupadarzitam / 86 nayadurnayavibhAgo na daigambara eva kintu zvetAmbarAbhimato'piM etadadhigataye he - masUrivacanamAkarasthanayadurnayavibhAgabo dhanaM cAveditam / : pRSTham, 51 52 paGkiH 52 53 87 bhavadhAraNI bhASA ekAntarUpaiva niSiddhA na nayarUpA'pItyatra yuktirdarzitA / 88 nayadurnayavAkyayoravizeSeNAnAdaraNIyatvaM tatra sammatigAthAsammatizcAzaGkitA tatpratiSedhe'pi nayavAkyasyAdaraNIyatvaM tatra sammatigAthAsamvAdazca darzitaH / 89 pratibhaGgaM saptabhaGgayAH sakalAdezatva mityekaM matam, triSu evAdyabhaGgeSu sakalAdezatvam, caturSvantyabhaGgeSu vikalAdezatvamiti matAntaram, ekatra saptabhaGgayAdarzito vyutpattivizeSaH sarvasaptabhaGgI samanugataH / 90 syAtpadalAJchitaikabhannamAtreNa na pramANavAkyavizrAmaH kintu sunayavA kyArthagatirevetyatra samantabhadrasamvAdaH / 55 91 lakSyalakSaNAdivyavahAro nayavAkyaireva, pramANavAkyaM saptabhaGgI eva tasyA vyApakatvaM ca / 92 ekatra vastuni anekAkArA pramANadhIH ekAkArAnayadhIH AItAbhimatA, naiyA 53 54 55 4 3 6 4 F 7 56 2 pRSTham, paGktiH 56 6 56 29 57 4 57 6 57 16 57 18 58 58 4 1 58 23 59 60 2 59 6 3 60 4 Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadezaH / - - akAH, viSayaH, pRSTham , paktiH / __ avAH, viSayaH, pRSTham , patiH 105 phalabalena vaijAtyakalpanayA tejaHsaMyoga 114 " tatra tryaNukacitraM cakSuSA na gRhyate" mAtrajanye pAkarUpomayajanye rUpamAtra. ityAcAryavacanasamvAdaH, pranthakRdApAjAtirike vA vijAtIyacitre vijA ditadoSapariharaNaM prakArAntareNa kurvatIyatejaHsaMyogAdeH hetutvodbhAvanam / 61 1 to'nyasyAzaDDA neyaayikenaapaakRtaa| 72 1 06 navyanaiyAyikaprakANDaziromaNibhaTTAcArya 115 uktneyaayikaashvaa'paakrnnm| 72 7 matAnusAriNAM citrapaTe avyApya 116 avayavagatotkRSTApakRSTAbhyAmapi citrasma vRttinAnAnIlapItAdirUpAbhyupagamaH e sambhavena nIletararUpAdiSadakasyaiva ci. karUpamitipratIteH samUhakatvaviSaya trarUpe hetutvamityato na nirvAhaH, * katvaM, saviSayAvRttivyApyavRttivRttijA. utkarSApakarSAzca vicAryamANA anantA teravyApyavRttivRttitvavirodhasyAprAmANi evetyatra siddhasiddhasenadivAkaragAthAsakatvam " lohito yastu" ityAdi mvAdakatayA'bhihitA vyAkhyAtA c| 73 10 smRtivacanopaSTambhakatvaM c|| 117 navyAbhimatAvyApyavRttirUpapakSe'pi bha7 avyApyavRttinIlAdinAnArUpAbhyupagame vayavagatotkRSTAbhyAmavayavini tayoravapratibandhya pratibandhakabhAvakalpanA cchinnayoH avacchinnasya nIlasyotpattigauravAzaGkA prAcInAbhimatAmutthApya pa prasaJjanam , tatra naiyAyikapratividhAnalavIkRsya ca navInAmimataM tatprativi. mAzaya pratikSiptam / 75 1 dhAnaM navImAbhimataM vistarata upapAdya 118 anekavarNaviziSTa dravyapariNAmAbhyugamadarzitam / syAvazyakatvena avyApyavRttinIlAdika108 prAcInamatAnuyAyinA kRtaM navInamata spena prAhakAntarakalpanamanyathopapatte___ khaNDanamupapAdya vistarataH prapazcitam / 64 5 riti nvyklpnaa'paakRtaa| 75 7 109 citrarUpAbhyugantRprAcInamatameva prakA 139 yathA rUpasyaikAnekarUpatayA citratvaM tathA rAntareNa upapAdayatAM keSAJcit mata akhilasyaiva grAhyaprAhakasvarUpavastunaH mAvirbhAvitam / citratvamupasaMhRtam, tatra jJAne'khaNDA11. prAcInamata eva kiJcit kAryakAraNa kArasakhaNDAkArAdibahuvidhaviSayatAbhAbhAvAdivailakSaNyamAzrayatA matatrikaM ka. vataH citratvaM tatrAgamasamvAdazca / 77 10 meNa udRGkitam / 111 citrarUpAbhyugamapakSa eva kizcid vai 120 saptanayAtmaka mahAvAkyArthajajJAne pralakSaNyamurarIkurvatAmucchRGkhalAnAM mataM pra mANanayaviSayatvAdInAM bahUnAmanubhavakaTIkRtam / siddhtvm| 112 citrarUpe nAnAvidhopadarzitanaiyAyika naiyAyikAnAM mate viziSTavaiziSTyabuddhimataM anyakRtA jainasiddhAntAvalambimA cAturvidhya-tatkAraNopadarzanam mUlopaapAkRtam, tatra sammatiTIkAkRvacana padarzitAzeSasphuTIkaraNaM vyaakhyaayaam| 8 6 sambAdapradarzanam / 122 vizeSye vizeSaNamitirItyA buddhitvasya 113 zuklarUpAdivyatiriktacitrarUpAbhyupagame lakSaNaM, tatrAtiprasaGgabhAvaH, vizeSye pranthakRtApAditasya zuklAvayavAccheda vizeSaNamitirItyA jJAnIyaviSayatAyAH nApi cakSuHsanikarSeNa citropalambhasya samUhAlambanavyAvRttatvaM vyavasthApitam , parihAraprakAro naiyaayikairaashddhitH| 72 / TIkAyAM tadvizadIkaraNam / 69 . Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / pRSTham, paGkiH viSayaH, aDDAH, 132 vizeSye vizeSaNamiti rItyA viSayitAyA anumitipravRttyAdijanakatAvacche aeli, viSayaH, 123 vizeSye vizeSaNamitirIlyA viziSTa vaiziSTyabodhAbhyupagame raktadaNDavAn puruSaH iti vAkyAt daNDo rakto naveti saMzayAnantaraM tathA'nvayabodhApattiritipraznaH / 123 uktapraznapratividhAnam uktasaMzayAnantaramuktavAkyAd vizeSye vizeSaNa. miti rIvyA bodha iSTa eva tadanantaraM viziSTasya vaiziSTyamitirItyA bodhaH / 124 anvayabodhavaduktasaMzayAnantaraM tathA pratyakSabodho'pi jAyate / 125 ghaTaghaTatvayoH nirvikalpaka jJAnAnantaraM ghaTavadbhUtalamiti jJAnaM vizeSye vizeSaNamitirItyA abhyupagacchatoH matamupanyasya dUSitam / 126 etanmatakhaNDana kartrabhiprAyopavarNane naita --nmatakhaNDanAvataraNam / 127 ghaTavadbhUtalamiti jJAnIya ghaTaniSThaprakAratAyA ghaTatvAdyavacchinnatvAvazyambhAve sati taddhiyo viziSTa vaiziSTya dhItvameva ityAdi prapacitam / 128 tena saprakArakajJAnamevopanAyakamityArabhya nirastamityantasya mUlasya spaSTIkaraNam / 82 20 129 sa prakArakajJAnamevopanAyakaM tasya ca kAryatAvacchedakaM laukikaviSayatAzUnyatadviSayaka jJAna tyApekSayA lAghavAd vi ziSTavaiziSTapAkhya viSayatAzAlipratyakSatvamevetyasya khaNDane heturupradarzitaH / 83 R 130 daNDo rakko na vA iti saMzayAnantaraM vizeSye vizeSaNamiti rItyA raktadaNDavAn puruSa ityanyayoyopagame tathaiva " abhAvo daNDIyo nave "ti saMzayAnantaraM daNDAbhAvavaditidhIH syAdityAzaGkAyA apAkaraNam / 131 sAmpradAyikamatAnusAreNa viziSTavai ziSTayabuddhitvasya lakSaNam / 81 1 81 3 81 4 8 5 81 30 82 1 83 4 24 6 pRSTham, paGkiH dakatvAbhyupagantRprAcInamata khaNDanam / 133 viziSTavaiziSTyaviSayatAkabuddhitvamevAnumityAdijanakatAvacchedakamiti nigami tam / 134 viziSTa paryAptaprakAratAkavAkyajabuddhitvaM viziSTavaiziSTya buddhitvamityasya nirAkaraNam / 135 parAmarzadIdhitau khaNDazo nirukterAnarthakyApAdanena vaijJAnika vaiziSTyAbhyupagamena " lohitavahnimAn " ityAdau vi ziSTavaiziSTyabodhApAdanasya mathurAnAthasammatasya nirAkaraNam tatra hetvanta ropadarzanam ca / 136 mathurA nAthoktyartha spaSTIkaraNam / 137 vizeSaNatAvacchedakaprakAraka saMzayadazAyA mananubhUyamAnasyApi viziSTavaiziSTyabodhasyAbhyupagame vizeSaNa jJAnadvayAdeva tAdRzabodhopapattiriti pakSadhara mizramatasAmrAjyApattirdarzitA, tAdRzabodhe vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya kAraNatve tanmatanirAkaraNam / 138 mUla - pranthakAreNa prakArAntareNa viziSTa vaiziSTyabuddhitvaM nizcaya dIdhitikRtAM khaNDazo niruktevyarthatvaM tatra gauravaM ca / 139 etatspaSTIkaraNaM TIkAyAm / 140 daNDo rakta iti nirNayasya raktatvadaNDatvobhayadharmAvacchinnaprakAra tAkatvaM janyatAvacchedakamityupagame doSAzaGkA pratividhAnAdikaM bahu vistRtam / 141 saMskAravyAvRttajJAnecchAkRtivRttijAtivizeSaM kalpayitvA vizeSaNatAvacchedakaprakArakavijAtIyaguNatvena hetutvaM tajjanyatAvacchedakaM ca viziSTavaiziSTyAnubhavatvamiti bahUnAM viduSAM matam / 92 4 85 ra 7 85 4 85 6 85 27 86 3 86 7 86 39 88 2 Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| akAH , viSayaH, pRSTham , patiH aGkAH, viSayaH, pRSTham , patiH 142 anubhavatvajAtau mAnAbhAvena jJAnatva. ekAnekAtmakabastvanabhyupagame ekAntasyApi nityAnityasAdhAraNatayA janya vAdasya kutrApi aghaTamAnatvAditi tAnavacchedakatvAt janyapratyakSavRtti heturupadarzitaH / jAtivizeSa evaM vizeSaNatAvacchedaka 151 etatspaSTIkaraNaM TIkAyAm / 103 27 prakArakanirNayajanyatAvacchedaka iti mata 152 viziSTabuddhiSvapi bahutarA viSayatA a. mupdrshitm| nubhUyanta iti caturthaiva vibhAgo'nu143 etanmatamavatArya tatspaSTIkaraNam TIkA papanna ityarthakamUlasyAvataraNapurassaraM yaam| 93 18 viSayatAbAhulyAvabodhanaM TokAyAM 144 anubhavatvAdikamanivezya viziSTavaiziSTya vistrtH| viSayatAvatvameva vizeSaNatAvacchedakapra 153 ekAvizeSitasyAparasyeti mUlapAThasthAne kArakanirNayajanyatAvacchedakarmiti mata ekavizeSitasyAparasyeti pAThe'pi yathA sya upadarzanam / bahutarAH viSayatA bhavanti tathopapAdanaM 145 vizeSaNatAvacchedakasaMzayakAle viziSTya. ttiikaayaam| 104 14 vaiziSTyabodhaM svIkRtya tamprati vize 154 ekatradvayamiti jJAne prakAratvayoH niSaNatAvacchedaka prakArakajJAnatvena hetu rUpitatvavizeSAdbhedAbhAvaH viziSTavaitvamiti matamupadarzitam / ziSTyasthale'pi mAnAbhAva ityAdi 146 uktamatakhaNDanaM vistarataH / prapaJcitam / 147 sadharmitAvacchedakaviziSTavaiziSTyabodha 155 vizeSye vizeSaNamiti sthale viziSTasthale vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizca vaiziSTayasthale ca viSayatAtirekaM viyatvena hetutvam , nirdharmitAvacchedaka nA'pi vodhavizeSopapAdanasya maulasya viziSTavaiziSTyabodhasthale vizeSaNatA AzayodghATanena spaSTIkaraNam / 105 14 vacchedakakaprakArakajJAnatvena hetutvami 156 prakArAntareNa tatra viziSTaniSThaprakAtyupadArzatam / 100 3 ratAnirvacanaM na yuktamityupadarzakaM na 148 viziSTa vaiziSTyabuddheH tRtIyaprakArasya mUlaM vyAkhyAtam / 105 34 "ekaviziSTe'paravaiziSTyamiti bodhasya 15. raktatvAvacchinnAvacchedakatAnirUrakayadviziSTe vaiziSTyamiti buddhitvaM tasya daNDatvAvacchinnaprakAratAkabuddhitvameva vyAvarNanaM, tatra kAryakAraNabhAvaprakAro raktadaNDavAniti viziSTavaiziSTayabuddhipadarzanaM c| 1006 tvamiti nigamitam anumitihetuviziSTavaiziSTyabuddheH turIyaprakArasya parAmarze'pi tathaiva kAraNatAvacchedakani" ekatradvayam" iti rItyA bodhasya rvacanaM c| nirUpaNam , tatra viSayitAprakAritA. 158 uktanirvacane vyAptighUmatvayorekatradvayadvayAvacchinna vizeSyitArUpetyAdivyA. mitirItyA parAmarzAdanumityApattyAzaGkAvarNanam / 102 3 'paakRtaa| 107 4 15. itthaM vyutpAditasya viziSTa vaiziSTyabuddhaH 159 prAgupadarzitAnumitiparAmarzakAraNatAvaprakAracatuSTayapratipAdakanaiyAyikamatasya cchedakanirvacanamanekAntaM kAntaM na tve. khaNDanam tatra sAmAnyavizeSApekSayA kAntamityupadarzitam / 108 3 Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalato nayopadezaH / aGkAH, viSayaH, pRSTham , patiH / 160 viziSTaparyAptaprakAratakAntapakSe tathA bhUtAnekaprakAratAsvIkArApattidoSato'yuktatvaM bhAvitam / 108 4 161 kSayopazamavizeSajanyatAvacchedakasamani yatAnekaviSayatAsvIkaraNasya nyAyyatvaM, prAhyasyeva grAhakasya citrasvabhAvasyApekSayA vivecanasya zakyatvam , akhaNDaviSayatAvizeSasAdhanam, vyavahAro cchedapariharaNaM ca nigamitam / 110 1 162 viziSTavaiziSTayabodhavicAraphalaM padyAbhyA mupadarzitam / 163 padyadvayArthasya spaSTIkaraNam / 11 28 164 ekAnekarUpA nayapramANapratipattaya ityu psNhaarH| 165 nayasya saMzayasamuccayabhramapramAvalakSa____NyopadarzakamaSTamaM padyam / 1133 166 ekakoTikajJAnarUpasya nayasya saMzayatva. samuccayatve na prApte iti taniSedhanaM kathaM saGgatimetItyAzaGkoddharaNam / 113 23 167 naye saMzayatvapratiSedhAnumAnaprayoga upa drshitH| 168 saMzayasamuccayayorubhayakoTikatvA'vize Se'pi prakAragatatayA virodhAvirodhamAnAbhyAM vizeSa ityekaM matam, .. saMzaye prakAratAdvayanirUpitakA vizeSyatA, samuccaye tu vizeSyatAbheda iti matAntaram / 114 1 169 bhedAbhedavAde niruktavizeSaH saGgato nai kAntavAde iti mUlAbhipretasya samya guppaadnmvtrnnaadinaa| 17. 'nayo yathArthatvAd vibhramo na, apUrNa. tvAt pramA na' ityasya vivaraNam / 114 3 171 alaukikaprAmANyaniSedho naye, lauki kaprAmANyaM tatrAstyeveti na vyvhaarvirodhH| 115 2 / aGkAH viSayaH, pRSTham, patiH 172 nayasya saMzayAdicatuSTayavalakSaNyaM na svamanISAvijRmbhitaM kintu tattvArthabhASyasammatamiti tattvArthabhASyaprantho dRGkanam / 174 bhASyagranthArthaspaSTIkaraNam / 115 33 175 bhASye nidarzanatrayopAdanaprayojanaM malakAreNAviSkRtam / 116 5 176 sttvaadibhirdhmairektvaadydhyvsaayaanaamuppaadnm| 116 20 177 atra "triminidarzanaiH" ityAdi mlprnthaarthspssttiikrnnm| 116 28 178 laukikadRSTAntena nayasya pramANApramA NobhayavailakSaNyasamarthaka navamaM pdym| 117 2 179 svArthe satyatvamapi nayAnAM svaprati pakSabhUtanayenAprAmANyazaGkAkavalitatvAnaikAntata iti sammatau dRSTam , iti upadarzakaM dazamaM padyam / 117 8 18. samvAdasvarUpA "NiyayavayaNijja saccA" iti gaathollikhitaa| 118 1 181 nayapranthe sammatyAdau bauddhAdidarzanapari praheNa naiyAyikAdidarzanakhaNkhane bauddhAdidarzanaparigrahe mithyAtvAzaGkonmUlaka mekaadshpdym| 182 ratnaprabhAyAM ratnabuddheH phalataH prAmA NyavahurnayAntaraparigrahasyApi phalataH prAmANyam / 118 1 183 zuddhaparyAyAdivastuprAptyA phalato na mithyArUpA bauddhAdinayapariprahA iti mUlasya spaSTIkaraNam / 118 19 184 dravyArthika-paryAyArthika-bhedena sopato nayasya dvaividhyam, dravyArthikamate dravyameva tattvaM na tadbhinamityetat pratipAdakaM dvAdazapadyam / 119 2 185 ukaprakAreNa sopato nayadvaividhyaprati pAdikA smmtigaathollikhitaa| 119 . Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalakato nayopadezaH / akAH, viSayaH, pRSTham , pakkiH 186 paryAyANAmazeSANAmatanmate kalpitatvam , tadanvayivyasya satyatvamiti nidarza nAvaSTambhenAvedakaM trayodazapadyam / 1913 187 uktapadyAzayaprakaTanam / 120 2 188 dravyArthikanayanirUpaNe paryAyasya kAla traye'pyasattve etatsampradAyavida A dAvante ceti padyaM tadvivaraNaM c| 121 3 189 dravyopayogasya zuddhasaGgrahe vyavasthitatvaM zuddhasaGgraha-zuddhaRjusUtraviSayamadhye dravyaparyAyadhIreveti pratipAdaka "avaM dravyopayogaH syAd" iti paJcadazapadyaM tajhyAkhyAnaM tadupapAdanaM c| 122 7 19. apazcimanirvikalpanirvacanaM yAvadvyo payogapravRttirityAvedikA samvAdakatayA "pajjavaNayavukataM" iti sammatigAthA tadvivRtizca drshitaa| 124 3 19. dravyaparyAyaviSayatayA taditarAviSayatayA vA zuddhajAtIyadravyArthika-paryAyAthikavyavasthA na sambhavati kintu upasarjanIkRtAnyArthapradhAnIkRtasvArthaviSayatayetyatra samvAdakatayA " davaDhio tti" iti smmtigaathaadrshitaa| 124 13 192 dravyAthikavaktavyasya paryAyArthi ke'va. stutvaM tadvatavyasya ca dravyArthike'vastutvamityupadarzikA "davvaDhiavattavaM" iti smmtigaathaadrshitaa| 125 4 193 paryAyArthikamate paryAyebhyo vyatiriktasya dravyasyA'sattvasamarthanaparaM-" paryAyArtha mate" iti SoDazapadyaM tadvyAkhyAnaM ca / 125 11 194 paryAyArthikamate arthakriyAkAritvameva sattvaM tayApakakramayugapatkAritvAnyataranivRttitaH sthirAnnivartanamAnaM kSaNikedhvavatiSThate iti kSaNikatvaM bhAvAnAM sAdhayatItyasya upapAdanaM zaGkAsamAdhAnA bhyaam| 195 sarvaparyAyANAM kSaNikatvasyopasaMharaNam / 1363 aGkAH, viSayaH, pRSTham , patiH 196 pratyabhijJAyAH "tatrApUrvArtha-vijJAnam" iti bhaTToktaprAmANyalakSaNAkrAntatayA prAmANyaM tayA ca kSaNikatvaM bAdhita miti puurvpkssH| 197 " yathAlUnapunarjAta" ityAdi sapta dazapadyena pratyabhijJAyA aprAmANyaM vya vasthApya uktapUrvapakSApAkaraNam / 13. 5 198 vinAzasya sahetukatvena tadvilambAdvi nAzavilambato ghaTapaTAdInAM kiyatkAlasthAyitvato na kSaNikatvamiti praznasya vinAzasya nirhetukatvavyavasthApanenApA karaNaM vistrtH| 199 bhrAntikAraNavigamAdante pratyakSataH kSaNa kSayanizcaya iti nigmnm| 142 4 200 dravyArthikasyAvAntarabhedavatparyAyArthika syApi avAntarabhedA bahavaH, tatra eva. mbhUtasyaiva zuddhaparyAyArthikatve RjusUtrasyAmimataM tadanupapannamiti praznasya paribhASAzrayaNena pratividhAnam / 142 5 201 dravyArthikaparyAyArthikayorjAtyA zuddha tvAzuddhatvaikAntona kintvapekSayA ityatra "davvaM pajjavaviuaM" ityAdi sammatigAthApaJcakaM dravyAthikanaye pariNA mo'nyAdRzaH tadanyazca paryAyanaye sH| 1436 202 "jIvo guNapaDivanno" iti gAthA vyAkhyAne bhASyakRtA ekaikanayasyetarAsamAnaviSayakatvadhrauvyodbhAvanapUrvakaM bhinAbhinnadravyaparyAyobhayagrAhakanayadvayavAdivyAkhyAtRmataM kathaM nirastamityA zaGkaya tatpratividhAnaM darzitam / 145 1 203 " tArkikANAM trayo medAH" ityaSTA dazapadyena vAdisiddhasenamate naigamasaGgrahavyavahArA dravyArthikA anye paryAyAthikAH, saiddhAntikamate naigama-saGgrahavyavahArarjusUtrA dravyAthikA anye paryAyArthikA iti / Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ STET:, viSayaH, 204 atra saiddhAntikAnAM tArkikANAM ca ma tabhedayoH samarthanam / 205 " naigamaH saGgrahacaiva " iti ekonaviMzatitamapadyena naigamasaGgrahavyavahArarjusUtra zabdasamabhirudaivambhUtamedena nayAnAM saptavidhatvamupadarzitam / 206 ' nigameSu bhavo bodho ' iti viMzatitamapadyena naigamalakSaNa pradarzanam / 207 ' tatprasiddhizca' ityekaviMzatitamapadyena lokaprasiddheH sAmAnyavizeSAdyubhayAzritavaM niSTaGkitam / nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / aGkAH, viSayaH, 218 " dahyate giriradhvAsau " iti SaDDizatitamapadyena vyavahArasyopacAra bAhu 208 jAtighaTitaM naigamalakSaNamuktam tatra du rnayasvAdyAzaGkA'pAkRtA / 209 jAtighaTitanaigamalakSaNaprakArANAM samanvayo'tivyAptyAdidoSa parihArAya tadupa 210 skArazca kRtaH / 'saGgrahaH saGgRhItasya " iti dvAviM zatitamapadyena saGgrahalakSaNamuktam / 211 avyAptinirAsAya padyo kalakSaNapariskaraNaM, tatra ' saMgahiya' iti sUtrasvArasyam / pRSTham, 212 samprahasya lakSaNAntaraM tatrAvyAptini* rAsaH, tattvArthamASyAnugamanazca / 213 saprahasya sAmAnyamAtrAbhyupagantRtvamupapAditam / . 148 * 149 5 149 paGkiH 150 150 9 1 150 16 151 6 151 10 151 2 162 7 214 eka-dvi-tri- catuH - paJca' iti trayoviMzatitamapadyena samprahasya sAmAnyavizeSAbhyAM bhedAbhyAM jIvagocarAH saGgraha prakArAH siddhAntoktA bhAvitAH / 151 215 " upacArAvizeSAzca" iti caturvizatitamapadyena naigamavyavahAreSTopacAravizeSAnabhyupagantRtvaM samprahasya darzitam / 216 ' upacAreNa bahulo' iti paJcaviMzati tamapadyena vyavahAralakSaNaM darzitam / 154 S 217 padyokaM tattvArthasammatam niryuktayanu sAri lakSaNAntaramAveditam / 8 154 2 154 14 lyamuktam / " vistRtArtho vizeSasya " iti sapta viMzatitamapadyenAsya vistRtArthatvalaukikasamatve upapAdite / 220 " paJcavarNAbhilApespi " aSTAviMzatitamapadyena paJcavarNo bhramara iti vAkyajabodhe kRSNottaravarNaviSayatA na vyAvahArikIti samarthitam / " bhAvatve varttamAnatva " ityeko natrizattamapadyena RjusUtra lakSaNaM yuktaM tatra zabdAdvizeSogniryuktitattvArtha saMvAdo'sya 219 221 222 pRSTham, 66 223 "palAlaM na dahatyagniH " iti prAcInapadyamuktArthasaMvAdi darzitam / 224 jusUnaye kriyAkAla - niSThAkAlyorabhede kRtakaraNA parisamAtyAzaGkA pratikSiptA / 156 225 kriyamANaH kRta evetyupagame cakrabhrama. NAdyupalakSitadIrgha kriyAkAlaiH ghaTadarzana * mAzaya pratikSiptam / 226 tatra " paisamayakajja koDI " iti bhAvyavacanasaMvAdaH / 227 kRtasyaiva karaNe kriyAvaiphalyAzaGkA'pAkRtA, zaGkAntarANi pratikSiptAni, sAmIsamayasya kAryavyApyatvaM vyavasthApitam / 228 paryAyanayavicAre kAryakSaNeSu kAraNakSaNAnAmavyavahitapUrvavartitayokasya haitutvasyAtra sahavRttitayA hetutve virodha ityAzaGkA pratividditA / vyavahArato mantavyavizeSopadarzanazca / 159 3 'iSyate'nena " iti triMzattamapadyena kriyAniSThA kAla sambandhidravyAbhAvAdekazrAvasthAntarasamAgamo nAsyAbhISTa iti vizeSa upadarzitaH / 156 11 160 11 158 4 paGktiH 161 1 162 160 13 162 5 3 9 162 9 164 1 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| aGkAH viSayaH, pRSTham , patiH 229 kriyamANatva-kRtatvayorvivikaM svarUpamu. papAdya kRtA kriyamANaM kRtamityatrAnva yAnupapattyA zaGkA prtivihitaa| 164 9 230 pratyayArthasya vartamAnakAlavRttitvasyA tItakAlavRttitvasya vA dhAtvarthe'nvayA bhyupagame prsyaanissttaapaadnm| 166 4 231 atra parasyAnekAniSTaparihAraprakArA A. zaGkaya prtivihitaaH| 232 kriyamANasya niyamena kRtatvaM kRtasya kriyamANatve bhajanetyatra " teNeha kaba. mANaM" iti bhaassygaathaasNvaad| 151 7 233 "dahyamAne'pi zATyekadeze" iti dvA triMzattamapadyena RjusUtranaye zAvyaikadeze dahyamAne zATI dagdheti vacanaM tatra ska ndhopcaartH| 234 atra "ujusuaNayamayAo" iti bhaassygaathaasNvaadH| 172 8 235 kriyAkAlaniSThAkAlayorbhede Apatite 'pi "bhUteSAM kriyA saiva" ityAzrayaNAd RjusUtranaye tayoryogapadyAvirodhaH "kajamANe kaDe" iti bhagavadvacanaM tUtpAdAdInAmekadharmisaMsagitayA traikAlyaviSayatvena pramANArthaka tayA vyAkhyeyamityAdi prapaccitam / 172 11 236 ukkArthe " uppajamANakAlaM" iti| sammatigAthAsaMvAdo drshitH| 175 1 237 "vizeSitataraH zabdaH" iti traya. triMzattamapadyena zabdanayasya lakSaNaM tatra "icchada visesiyataraM" iti sUtraM pramANaM, samabhirUdvaivambhUtayorativyApte bariNazca / 238 "RjusUtrAdvizeSo'sya" iti catu striMzattamapadyena zabdanayasyarjusUtrAdvizeSo bhaavmaatraabhyupgntRtvaadidhmairaaveditH| 175 11 nAmasthApanAdravyabhAvanikSepeSu bhAvanikSepamAtrAbhyupagantRtvaM zandanayasya, tatra "NAmAdayo Na kumbhA" iti bhASyagAthAsaMvAdazca / 176 1 aGkAH, viSayaH, pRSTham , patiH 24. saptabhanyarpaNAcchandanayasyarjusUtrAd vi zeSa upapAditaH tatra "ahavA paccuppaNNo" iti "sabbhAvA'sambhAvo" iti bhASyagAthAdvayasaMvAda aaveditH| 176 11 / atra uktabhASyagAthAbhyAM saptabhaGgalAbho yathA bhavati yathA carjusUtrAcchabdasya vadabhyupagame vizeSitataratvaM syAdvAdina stAbhyAM vizeSa iti vizeSAvazyaka. tyuktamupadarzitam / 242 saptamajayA arthanayAzritatve zabdanayA zritatve vA zabdanayasyarjusUtranayato vi. zeSitataratvAnupapattimudbhAvya tadupapattaye svamanISonmeSa upadarzitaH / 178 3 243 liGgabhedAderarthabhedAzrayaNAcchandanayasya RjusUtranayAd vizeSa upapAdita / 180 3 244 "sAmAnAdhikaraNyaM cet" iti paJca triMzattamapadyena yathA vikArAvikArArthakayorna sAmAnAdhikaraNyaM neSTamRjusUtrasya tathA bhinnaliGgAdizabdeSvapi sAmAnAdhikaraNyaM nAbhyupagantavyamiti tamprati shbdnysyopdeshH| 245 "nayaH samabhirUDho'sau iti SadatriM zattamapadyena samabhirUDhanayalakSaNaM darzi tam , niyuktigAthA bhASyasaMvAdastatra / 182 . 246 paryavasitasamabhirUDhalakSaNaM drshitm| 183 1 247 " taTastaTaM taTItyAdau" iti sapta triMzattamapadyena zandanayaM prati samabhirUDha nayasya zikSaNam / 248 "saMjJA'rthatattvaM na brUte" ityaSTAtri zattamapadyena samabhirUDhanayamate pAribhASikI DitthaDavityAdi saMjJApadArthAnubhavaM na janayatIti darzitam, tatra tttvaarthbhaassysNvaadH| 184 7 249 "evambhUtastu sarvatra" iti ekona catvAriMzattamapadyena evambhUtanayasya lakSaNamupadarzitam / 184 14 / Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalakRtasya nayopadezasya zuddhya'zuddhipatrakam / zuddham . pR. pa. azuddham. 211 zuddham. panAya ptama pR. pa. 21 30 21 35 22 36 22 36 23 13 azuddham. samyaktattvAna vApteH dhakAnanumAnena gururantarakAle vAhakA tmakasyaiva ne nA nibandho tvasya ca bAdhitvA bodhitasya paTa vR . vatvena vatvaM tvapra ghapapa 24 14 24 3. samyaktattvAvabodhAna- vApteH dyakAnumAnena gururanantarakAle vAhIkA tmakatvasyaiva nenA nibandhano tvasya bAdhitatvA bAdhitasya paTobhaya vR vattvena vattvaM tvApra ghava naiveti tAvacche go pA yatki sya na ni syevaika kahasta ti ta jAtyasyai pratyakSaM tAsa krAntatvAta kaikajI syAdapi yatvameva, nyaM jIva iti pAnAya ptamabha svatakandhA skandhasambandhA bhyAm ptamabha pakatvA tavAd ptAva vacchaka vyAyapatva dvitvena dvitvena dvitmutpa tatsamaraNayoH nubhAvika diti / sya dhIjaghanya buddhiriti tattadhvaMsa sambhAt tyAttizca pranthi 25 3 2611 2. " 27 21 11 23 1136 12 17 12 21 1222 skandhA skandhasambandhAsambandhAbhyAm ptama patvA tvAd yava vacchedakaM vyAyatva dvitvatvena dvitvatvena dvitvamutpa tatsmaraNayoH numiti diti sya dhIjanya buddheriti tattaddhvaMsa sambhavAt syApattiva panthi IzvarApe pekSA bu nirukke mityape riva vyaktivRttika tadvataM svAbhipreta 13 26 tAcche go| pA yAvatki sya ta ni 28 29 28 30 29 10 30 25 32 10 32 29 33 4 13 28 15 26 15 29 syaika ka hasta ti / ta 16 15 Izvarape pekSabu 33 14 jAtasyai 16 27 16. 32 33 21 16 33 prakAraka tAsa kAtvAta kaijI syAd api yatyameva, nyamIzvara iti 17 15 1911 16 14 21 . 21 16 niruke mitpe riba vyaktika tadrataM svAmipreta janakatA 34 18 24 21 24 24 34 26 janyatA Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / 34 28 36 8 3710 38 12 38 12 39 25 41 21 41 32 423 42 14 43 12 64 2. azuddham. zuddham. jana janya nubhAva nubhava nte vRtti ntavRtti ata naya ata eva naya tvAdyanta tvAdyananta yukta pakSa yuktapakSa Su, dharmeSu Su dharmeSu, stitvA stitvatvA taba ta sammatyeveti sambhavasyeveti tattadviviziSTa tattaviziSTa bhAnena mAnena sasambandhA sambandhA sya bhAvapratiyogI- khAbhAvapratiyogo 'a ghaTaH' i ghaTa i naM cA ne cA tvotpatti tvAvacchinnotpatti bhUtAnAmiti bhUtAnumiti yakitkiJcitta yatkiJcitpa syopapatti syotpatti amAvasyetyeva amAvasyaiva tvAdeva tvAdeva tvAcapratyayaH, tvAdacUpratyayaH ye vya ye| dhya satvAsatve'pi sasvAsattve api mitiriva miteriva boSasya bodhasya tveta - tvena vyavartavya vyavahartavya iti iti bhASAyA iti bhASAyA tadanubhaya tadubhaya di lau dilau satyA la satyAla vAkyazAbda vAkyajazAnda utsargika autsargika mityanyeke mityeke vAkyatA'pi, kiM vAkyatA'pi kiM azuddham. dyotata itya dyotyata itya 55 23 nIlarUga nIlAnyarUpA 57 25 nIlAtvA nIlatvA bhimatvAt bhimatatvAt khIkaraNam svIkaraNIyam - game yujyeta game na yujyeta 6 // 33 vRtItyata vRttItyataH 62 11 vAyave vAvayave 621 nIlatara nIletara 62 25 prati laghu prati hi laghu 63 16 pItAyenaka pItAdhaneka tpatti prasaGgasya tpattiprasaGgasya nIlaM kAraNaM nIletararUpaM kAraNaM 63 33 pItaM kAraNa pItetararUpaM kAraNa derUpagrahaH derupagrahaH 64 15 tattka tatka yadinIlarUpaM padekaM nIlarUpaM 64 27 notpatti nanIlotpatti ityAtrAdi ityatrAdi tarAbhAvA tararUpAbhAvA 68 4 sattve'pi citra sattve'pi sambhavatIti citra 691 tatkapAle tatkALe 69 23 tatkapAle tatkAle 69 24 vRttikatvAt vRttikatvAbhAvAt yadyapyavyApya yadyavyApya citrAsvA citratvA gauraveva / zu- gauraveNa zu samavetatatva samavetatva samavetatva sama samaveta sama yatkiJcitkAraNa yaskizcitakAryatA tAvacchedaka vacchedakaM avayavi nIlatara- avayavi nIlatvAsvAvacchinne vacchice naM tatro naM na tatro 7521 tattat pratyakSa tattatpratyakSa 7510 (nIle) (nIla) 76 50 28 7.12 112 53 12 52 13 53 23 53 35 54 6 54 20 55 32 / Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 89 14 ityevaM 77 17 78 19 78 23 79 22 90 23 9.20 bhyugame 1117 8131 82 13 82 19 82 21 82 37 82 2 83 14 91 32 92 21 92 33 azuddham . zuddham . tarusaMyogazcAnya tarusaMyoga ityevaM labdhAnaneka labdhAvaneka vahimAnasA vahnimAnasA samAnasaMvedyatvam samAnasaMvitsaMvedyatvam tsyaapi| (vizeSye tasyApi vizeSye vacchedakatathaiva / vacchedakatayaiva / ghaTapaTatvAdi ghaTaghaTatvAdi niravacchinnA, niravacchinnA vA, bhyupagame viziSTyavaiziSTya viziSTavaiziSTya kAryatAvadacche kAryatAvacche saMskArade saMskArAde bhyugAd' bhyupagamAd' sAdhAraNasyaivopa sAdhAraNasyopa abhAvaH 'prati 'abhAvaH prati to'bhAvaH, daNDA tA 'abhAvo daNDA viSayatAyA viSayitAyA sAdhanAtA sAdhanatA teti / atra tetyatra evAnubhAvAt evAnubhavAt, rakavAkya vu ratAkavAkyajabu vaiziSTabuddhi vaiziSTyabuddhi na caivaM kintu na caivaM, kintu vanvayAvyati vanvayavyati bhAna bhAnaM saddhame pra taddharmapra mAnatvavato mAnatvato yatova hi yato vaha tvAcchedya tvAvacchedya nirUpitva nirUpitatva tadavacche katve tadavacchedakatve prakArakasya prakAratAkasya jantA janyatA tAm' iti sthAne tA' iti sthAne tAm' iti pATho tA' iti pATho azuddham. zuddham . lauhityA-va lauhitya-va jJAnA satve'pi jJAnAsattve'pi paryullekhya paryullikhya vyavasAzca vyavasAyazca nirukavaiziSTya nirukaviziSTavaiziSTya pathAva pathAnava tadabhilapya tadamilApa rUpa tvAt rUpatvAt prakAratva prakArakatva vyabhicAraNasya vyabhicArasya raktadaNDeti raktadaNDo dravyamiti samUhAlamvana samUhAlambana dukta viziSya dukkaviziSya tvAna tvAni karSaH kintu karSaH, kintu dakama daka prakArakajJAnama dakaM kintu dakaM, kintu vacchekatvaM vacchedakatvaM sati sA sati patra sA nAsti sA nAsti tatra sA sAdRzA tAdRzA numitirevoda numitiruda numityunu numityanu zakicA zahitA dakaM kintu dakaM, kintu gi thivI gipRthivI vacchadakaM vacchedakaM TyAgA STyAvagA dakayuktA dakamukA atra yatra AhArya saMzA AhArya saMzatadvattA tadvattA jJAnasya prakArakajJAnasya samasyyaiva samastyeva, 'viziSTavaiziSTyam' viziSTavaiziSTya 84 25 93 24 93 37 94 3 86 19 95 25 86 27 86 28 9527 95 29 964 96 23 88.14 9820 98 24 . 89 12 Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / azuddham . tA para viziSTavaivizeSaNAta NatAhetutve miti pa vyavahiyate vAcinacayAH dayattiSThanti dravyAthekA viziSTavai vastu nantarbhA rikA dva vyani azuddham . zuddham . iti buddhitvaM tu buddhitvaM tu rItyA bhavatu rItyA bhavati 100 " tatkAraNAvacche tatkAraNatAvacche 100 24 vaiziSTam vaiziSTyam 100 39 rAt tatrApi rAt, tatrApi 1016 nantararbhA 1.1 12 vinA'bhAve'pi vinA bhAve'pi 1.1 33 caitro daNDo caitro daNDI 102 19 ritAda 102 23 nirukA nirukta 1.3 14 viSayatAyA viSayitAyA 103 20 bhAsanayo bhAsamAnayo 104 2 jJAnaviSayakatvaM jJAnaviSayaviSayakatvaM 104 5 mupAdAya daNDamAtra mupAdAya daNDamAtra 104 5 viSayakapuruSajJAnaviSayakasvaM vizeSANAMzamupAdAya daNDamAtra prakArakaH sambha prakAraH sambha 104 22 viSayatA'bheda viSayatAbheda 104 27 ndhenavaiziSTya ndhena vaiziSTya 104 30 miti / sAmA miti sAmA 104 37 dhrauvyeNeti na dhrauvyeNeti / na bhedaH kintU bhedaH, kintU 105 " samaiva / viziSTa samaiva viziSTa 105 12 mupAsya mupagamya 105 19 navicchedakabhAva navicchedyAvacchedakabhAva 105 27 daNDatvAvavacchinna daNDatvAvacchinna 10528 viziSbodhasya viziSTavaiziSTyabodhasya 105 32 tA buddhitvaM tAkabuddhitvaM 1.7 20 hetvaMzavyapti hetvaMze vyApti 107 34 prakAratvenaiva prakArakatvenaiva 108 . svIkAreNAnu svIkaraNIyamanu 108 22 tavi 108 33 tAvi tA-vi 108 33 tayA ca tathA ca 110 4 saMzayaM vizeSatA tAtmakatmakatvAt mAnakAratA sAkAra jJAnaM tasya na tadvati tattadvivaraNaM vailaNya pramANApramANaiva nataiyyAkhyA evasminnevA tajjatIya saMzayane zuddhaparyAdi ityAdi padA dRSTyAapramA bhAvAt paryAyadravya prAmANyA prAmANyaM / sva yAvat taddazaM sagAnA parasparabhinna zuddham . tAH para viziSTa viziSTava. vizeSeNata Nahetutve miti-pa vyavahiyate vIcinicayAH dayottiSThanti dravyArthaMkA viziSTe vai vastudUyani sazaye vizeSyatA tAtmakatvAt mAnAkAratA sAkAraM jJAnaM tasya tadvati tadvivaraNaM vailakSaNya pramANApramANobhayavai naitavyAkhyA ekannivA tajjAtIya saMzayena zuddhaparyAyAdi ityAdipadA dRSTyo'pramA bhAvAt zuddhadravyaM paryAya-dravya prAmANyAprAmANyaM sva yAvat, staddezaM samAnA parasparamabhinna 110 20 110 23 111 9 11111 11138 111 23 111 30 111 31 111 38 112 34 113 25 113 34 113 35 114 5 114 8 114 35 114 36 115 12 115 14 11626 117 14 117 15 117 20 117 25 117 27 118 1 118 19 118 23 11825 118 26 11830 118 33 118 35 118 35 119 15 119 15 tAvi Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samalahato nayopadezaH / 119 17 120 3 120 5 120 . 120 24 vyA pR. pa. 13. 23 139 26 140 16 142 34 143 13 143 20 143 30 144 2 144 26 148 150 25 150 28 15. 35 151 20 152 33 157 2. 158 8 azuddham. zuddham. saMyogo-vi saMyoga-vi bhASamAne'pi bhAvabhAne'pi gantuM gataM nidarzanApa nidarzanopa bhramAdhiSThAnatvaM satyatvaM sUkSmAkSaramidam bhramaviSayatvaM cA'satyatvamiti pratyakSapratI pratyakSApratI rUpamasatya rUpasatya vRttyantA vRttyatyantA tavRttya tavRttyatya. madhyamavyA vinAzavyA ya san yaH san ntu vya ya vyapa kSevaNA kSepaNA pAdhau kintu pAdhau, kintu gopra gaH pra SaNa SeNa zatiSa jJaviSa idRzaH IdRzaH naya zuddha nayaH zuddha tattakoM tattattoM pekSayA pekSAyA pAdatyA pAdanatvA pAdAne pAdane ritve sati risAhitye sati pAdAnA pAdanA kArapekSA kArApekSA sa ca cena sa cenna bhAvatva bhAvavattva ityatidi bhAvAvattayA bhAvavattayA tvasyava tvasyaiva ragata kurvatva kurvadrUpatva azuddham. zuddham. taithava tathaiva kAyama kAryama dRzyate dRzyeta vyAH , kardazana kadarzana rthizu rthika zu yaH zuddha yaH zuddhAzuddha bhedAmiti bhedAnAmiti satyaparyAyeNa satparyAyeNa bhyupamo'pi bhyupagamo'pi nayatvAvyApyA nayatvavyApyA naigamatva nayatva nayavRttyeva nayAvRttyeva vyApRtvena dhyApRtatvena svIkAra svIkAraH vAkyasyA vAkyasyAkRSNetarataravarNAze kRSNetaravarNAze nayasteti neyasyeti bhatAntarA matAntarA syazya syAvazya drUpe vIjatva koTau koTI, ropAdana ropapAdana tvAtItatvAtItatvAde tvAtItatvAde parapamparAsambandhena paramparAsambandhena thakAlA yoW yogavya nobhedana no'medena satya yA saGkhyAyA tra tArthavize vra vize tArtha sa khyAtasa khyAtArthasa tArtha saGkhyA tArthasayA vAyAva yAva zuddhasAdhyatA zuddhasiddhatA paTa 158 21 120 28 12. 33 121 13 121 14 121 28 121 29 121 22 122 27 122 20 123 13 124 1 124 6 124 11 124 18 124 26 125 8 125 14 -125 18 126 8 127 28 128 3 - reTa 5 128 9 129 24 129 33 13.18 131 22 133 8 161 15 162 16 16633 rtha kAlA 1973 16. 10 tAsa ityadi 170 10 170 13 150 13 17013 17.14 1713 171 25 1713 rargata paraM Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalato nayopadezaH / azuddham. azuddham. trakAlya utpadyamA zuddham. kAbhya utpatsyamA evaM paTAdi Sitataraza 153 15 17 24 174 5 174 17 178 / 178 23 / syAva Sitaza iti / tena nupatteva nayara dAtmakana sya vi Sitataraza iti tena --nupapattezva nayaviSayaprati dAmakena 17827 178 3. 17915179 10 18. 9 18.28 ghaTAdi Sitaza syArtha syArtha - Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ panyAsasuzIlavijayagaNisaMkalitA nayopadezagranthasya mUle TIkAyAzyopanyastAnAM gAthAdInAmakArAdikA sUciH sthalam, pRSTham, paziH 134, 9 [khaNDanakhaNDakhAye pari0 1, zlo. 5] 31, 38, 2 " [kusumAjalau stava0 3, zlo0 2] [tatsvArthe a0 1, sU0 35, bhASyam ] [vizeSAvazyakabhASya gAthA-2231] [sammati TIkA ] [haribhadrIyaprathamaviMzatiH] [vizeSAvazyakaniyukti gAthA-2184] [anuyogadvAre sU-14] [vizeSAvazyakabhASya gAthA-2329] [sammatau kA0 3, gAthA 3.] [vyAkaraNe paribhASA] ahAH, gAthAdikam, amiSTomayAjI. anaSTAjAyate kArya anyathAnupapatti apekSAbuddhiH saMskAra 5 abhAvavirahAtmatvaM. arthAnAM sarveka. 7 ahavA pacappaNNo. ' AzrayavyAptitve. 1 iko uNa iha doso. * icchA visesiyataraM0 " ujusuassa ege. 12 ujjusuaNayamayAo0 13 ujjapamANakAlaM. 14 upapadavimataH 15 Rte tatvajJAnA0 16 ee puNa saMgahao. 17 egadaviammi je. 18 evaM sattavibhappo. 19 aidamparya zudhyati. 2. kajamANe kaDe. 2. kAlAtmarUpasabandhAH 22 kAzImaraNAnmuktiH 23 kRSNasarpa 24 guNa-paryAyavad dravyam 25 jai ee taha ane. 26 jahA saNa-nANA. 27 jIvo guNapaDivano. 18 je ega jANai. 29 jo jANahi arihaMte. 30 ya tahako atthi. [sammatI kA. 1, gA. 13] " " " 33 " " " 11 [SoDazakaprakaraNe] [bhAgame] [ zruti ? [samantabhadrapranye] [ tattvArthe a0 5, sU0 3.]| [sammatau kA0 1, gA0 35] 143, 25 [vizeSAvazyakaniyuki gA0-2643] [AcArAjazru. 1,01, u0 4, sU0 122] [digambara pranye ] [sammatau kA0 1, gA0 14] Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| sthalam, [vizeSAvazyakabhAdhya gAthA-2229] [sammatau kA. 1, gAthA-28] [tattvArthe a., sUtra , bhASyam ] [SoDazakaprakaraNe 2 ] pRSTham, paGkiH 176, 4 118, 1 184,...12 . . . . [tattvArthe a0 1, sU. 35, bhASyam ] [vA0 saM0 31, 18] [sammatau kA0 1, gAthA 1] [vizeSAvazyakabhASya gAthA-2320] [Agame [sammatau kA0 1, gAthA-9] . . . | zz zz . 1 wd z [ " " "12 ] . . . aGkAH, gAthadikam, 3. NAmAdayo na kumbhA0 32 NiyayavayaNijasaccA. 33 tatra pAribhASikI. 34 tatrApi ca na dveSaH0 35 tatrApUrvArthavijJAnaM 36 tatrApyete tantrAntarIyA:0 37 tameva viditvA0 38 titthayaravayaNasagaha0 39 teNeha kajjamANaM. 4. davaTThAe ege. 41 davvaDhiotti tamhA0 42 davvaTThiavattavvaM. 43 davvaM pajavaviuaM. 44 dravyaM paryAyaviyutaM. 45 dAMsena me kharaH krItaH. 46 dvitvAdayaH parArdhAntA. 47 dhammo maMgalamukkiTTha 48 na ca citrapaTAdAvapAsta. 49 na so'sti pratyayo loke. 5. nAtyantadazo 51 paisamayakabakoDI. 52 paccuppannammi vi0 53 paccuppaNNagAhI. 54 pajjavaNayavuttaM. 55 pariNAmo yarthAntara 56 palAlaM na dahatyamiH 57 purisajjAyaM tu paDupa. 58 puSpadantau puSpa 59 bhAve hyekavikalpaH syAt 60 bhUtiryeSAM kriyA saiva0 1 yadyadAkAsitaM yogya yadA sarvamAtmaivAbhUt. 13 yadi tulAntayornama0 64 lohito yastu varNena. 65 laukikasama upacAra. 6 vacai viNicchiatyaM0 60 vatthUo saMkamaNaM hoi. [nayopadeza zlo0 55] [kArikAvalI zlo0 107] [dazavaikAlike a0 1, gAthA-1] [sammati TIkA ] [vAkyapadIye kA. 1, zlo0 124 ] . . [vizeSAvazyakabhASya gAthA-2318] [sammatau kA0 3, gAthA-4] [vizeSAvazyakaniyukti gAthA-2104] [sammatau kA0 1, gAthA-8] - . . [nayopadeze zlo0 31] [sammatau kA* 3, gAthA-54] - [abhidhAnaci. kA. 2, zlo. 38] ... [zruti ? [aviddhakarNodyotakarAdipranthe ] [tattvArthe a0 1, sU. 35, bhASyam ] [vizeSAvazyakaniyukti gAthA-2183] " 2185] 154, 14 154, 15 182, Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyAM samalato nayopadezaH / sthalam, [khaNDanakhaNDakhAdya pari0 1, zlo06] [ rasamajarI pRSTham , patiH 8, 22 166, 10 [ [sammatau kA0 1, gAthA-34] [dIdhitau [tattvArthe a0 1, sU0 35 bhASyam ] [anyayogavya0 zlo. 28] [amarakoze kA0 1, zlo0 13] [vizeSAvazyakabhASya gAthA-2232] [sammatau kA0 1, gAthA-16] aGkAH, gAthAdikam , 68 vAcyAnyathopapatti 69 vApI kApi sphurati. 70 vikalpayo nayaH zandA0 41 vRddhA yuvAnaH zizavaH kapotAH. 72 vaMjaNapajAyasya. 3 zAkapAkajatvAdau0 74 satparyAyeNa vinAzaH. 75 satsvartheSvasaGkamaH. 76 satAM sAmpratAnAM0 77 sadeva sat syAt samantabhadro bhagavAn sambhAvAsambhAvo. 8. savvaNayasamUhammi0 1 saviappa-niviappaM0 82 samve gayA micchAvAyiNo. 83 sAdhyasAmAnAdhikaraNyA0 84 bAvajajogavirao. 85 sIsamaiviSphAraNa. 86 so'payukto'pi vA tajjJaiH0 87 so samaNo panbaio0 88 saMgahia-piDhiatyaM0 89 syAdavakavya. syAdastyeva svAda 1 syAdastyeva sarva0 92 syAdastyeva syAnA. 93 syAnAstyeva sarva0 94 syAnAstyeva syAd 95 hetutAvacchedaka sambandhena0 52, 10 46, 16 [vyAghralakSaNavyAptau] [AvazyakamUlabhASya gAthA-149 ] [sammatau kA0 3, gAthA-25]. ll 176, 34 llll [vizeSAvazyakaniyukti gAthA-2183] [pramANanayatattvAloke pa0 4, sU0 15] sU. 19] sU0 15] sU0 21] sU0 16] sU0 2.] [sArvabhaumavyAptau [ " Page #31 -------------------------------------------------------------------------- Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ A vyAkaraNavAcaspati-kaviratna - zAstravizArada - nirupamavyAkhyAnasudhAvarSi - zAsanaprabhAvakapUjya AcAryazrImada vijayalAvaNyasUrIzvarajI mahArAja / Krishna Printery, Ratanpole, Ahmedabad Page #33 -------------------------------------------------------------------------- Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ aham / nyAyavizArada-nyAyAcArya mahAmahopAdhyAya-zrIyazovijayagaNimaNiviracitaH svopajJanayAmRtataraGgiNIvyAkhyAsamalaGkato nyopdeshH| taduparizrImattapogacchAdhipati-zAsanasamrAT-sarvatantrasvatantra-zrIvijayanemisUrIzvarapaTTAlaGkAreNa vyAkaraNavAcaspati-zAstravizArada-kaviratnena zrIvijayalAvaNyasUriNA viracitA taraGgiNItaraNiH yo vizvaM vetti vizvaprathanaparavacA dhvastakAmAdizatraH, pUjyAnAM pUjanIyo naya-mitidhiSaNaiH sarvadopAsanIyaH / bhakAnAM kAmadAtA paramapadagato nityazuddhaprabuddho vighnavAtAn sa vIro'paharatu nitarAM maGgalAgAramUrtiH // 1 // yAmAsAdyaiva sarvA vyavahRtighaTanA nirvirodhAtmalAbhA, mantavyaM darzanAnAmapi samanugataM yatra vAdAvabaddham / sA syAdvAdAvadAtA jinavaragaditA bhAratI suprasannA, bhUyAdiSTArthasiddhaya nija-paramananodvArakAntA nitAntam // 2 // yeSAM nirmANazailI sva-parasamayagA navya-prAcInamAnyA'nalpArthodbodhadakSA navanavamananAsvAdakAntA budhAnAm / zrImantaste budhendrA jinamataprathanaikAntadIkSAH smRtisthAH, santviSTArthAnugatyai yaza iti mahitAM saMdadhAnA abhikhyAm // 3 // tIrthomatyekavArtA pracalati satataM yatsamIpe narANAM, vidvAMso modapUrNA yaduditavacanAvAptatattvArthabodhAH / zrImanto nemisUrIzvaragurupravarAH sarvatantrasvatantrAH, santu pratyUhazAntyai suvimalacaraNAH sevitA''cAryamantrAH // 4 // nayAmRtataraGgiNI nijanayopadezArthagAM yazovijayavAcakaiH suracitAM budhA''nandinIm / zizUpakRtaye gurukamakajAlirAptAnugo varAM taraNisaMyutAmanu karoti lAvaNyakaH // 5 // nayAmRtataraGgiNI aindavIva vimalA kalA'nizaM bhavyakairavavikAzanodyatA / tanvatI nayavivekabhA-ratI bhAratI jayati vizvavedinaH // 1 // ziSTAcAraparamparAprAptakartavyatAkaM vighnaughavidhvaMsanAvandhyakAraNasarvajJamukhAmbhojasamudbhutavANIstutilakSaNaM maGgalaM ziSyazikSAyai granthAdau nibadhnAti-pendavIveti- vimalA aindavI kalevAnizaM bhavyakairavavikAzanodyatA nayavivekabhA-ratI tanvatI vizvavedino bhAratI jayatIti sambandhaH / 'aiM'itisarasvatImantrArAdhanA'vAptakavitva-vittvaguNasyaitadnthakartuH zrImato yazo. vijayopAdhyAyasya svaracitagranthamAtra evA''dau tanmantragrahaNAtmakamaGgalapUrvikaiva pravRttirityato'trApi 'aindavI 'ityetatpadaghaTakatayA tadbrahaNamiti, [ mantrazande 'arha, aham' itivat sAnunAsikatva-mAntatvayorabhyupagamaH ] | vizvavedinaH sarvajJasya tIrthakRto jinasya / bhAratI vANI / jayati sarvotkRSTatayA vartate, ataH sarvairapyahamahamikayA pUjanIyA sA / nahi jJAnAvaraNAdyatyantakSayamantareNa vizvavettatvaM sambhavatIti 'vizvavedinaH' ityanena jJAnA'tizayaH sAkSAt, tadvArA'pAyApaga aaharana Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / iha hi jinapravacane sarva vastvanantadharmAtmakatayA saMkIrNasvabhAvamiti tatparicchedakena pramANenApi mAtizayazca pratipAdito bhavati; 'bhAratI jayati' ityanena vacanAtizayaH sAkSAt , tadvacanasya sarvotkRSTatayA pUjanIyatve'vagate tadvakturvizvavedino'pi sarvapUjanIyatvamarthAt prAptameveti pUjAtizayazca pratipAdyata ityevaM viziSTacaturvidhajJAnAdyatizayasampannaM jinaM pratyahaM praNato'smIti vyajyate / sarvotkRSTatve satyeva vizvavaidino bhAratyA vacanAtizayarUpatA bhavet , nAnyathetyatastAM vizinaSTi-aindavIveti- indozcandrasyeyamaindavI, candrasambandhinI, yA vimalA nirmalA, kalA candrikA, iva tatsadRzI / upamAnopameyayoH sAdhAraNadharmavattve satyeva sAdRzyaM camatkRtiM vidhAtumalamityataH sAdhAraNadharma darzayatianizaM bhavyakairavavikAzanodyateti- anizam- sarvadA, upamAne- bhavyam- sundaram , yat , kairavam- kumudam , tadvikAzane- taddalAnAmagrAvacchedenAnyo'nyaM vibhajane, udyatA - sAmarthyavatI, upameye- bhavyatvam- muktigamanayogyatA'vacchedako jIvagato dharmavizeSaH, tadvAn bhavyo jIvavizeSaH, sa eva kairavaM tasya vikAzane- samyakpadArthatattvAvabodhane, udyatA- samarthA, yathA candrikA sarvairapi kusumaiH samamavizeSeNa sambaddhA'pi kumudameva vikAzayati, na kamalam , tathA vizvavedino bhAratI sarvAn jantUn pratyavizeSeNa pravRttA'pi bhavyajantUnava vikAzayati, tato bhavyajantUnAmeva samyaktattvAvabodhasya bhAvAt , nAbhavyajantUn , tatasteSAM samyaktattvAnavApteH, yadyapi divA candrikA na kumudavikAzamupajanayatItyanizaM bhavyakairavavikAzanodyatatvaM tatra na ghaTate, tathApi divA sUryakiraNapratibaddhaprakAzA candrikA na vimalA, kintu rAtrAveva, tadAnIM ca kumudasambaddhA kumudaM prakAzayatyeva, tathAvidhakAlAvinAbhAvitvameva 'anizam' ityanenAbhimatam , jinavacanamapi gurvAcAryopAdhyAyAdimukhAcchrutipathamupagatameva bhavyAnAM vikAzaM samyaktattvAvabodhalakSaNamupajanayatIti tatrApyanizatvaM kAlavizeSa. vyApitvameveti bodhyam / 'nayavivekabhAratI tanvatI' ityapi sAdhAraNadharmapratipAdakameva, tatropamAne- nIyate-prApyate'bhISTagantavyasthAnamaneneti nayo mArgaH, tasya vivekaH-'ayaM mArga etadrAmasya, ayaM punaranyasya' ityevaM bhedaH, tasya, bhAH-prakAzaH, ratiH-abhilASaH, tAvubhau, tanvatI- vistArayantI, candrikAto ganturmArgabhedaprakAzo bhavati, tathA gamanecchA samullasatIti; upameye- nayAnAm-naigamAdInAm , yaH, vivekaH-'ayaM nayaH sAmAnya-vizeSobhayaviSayakaH, ayaM nayaH sAmAnyamAtraviSayakaH, ayaM nayo vizeSamAtraviSayakaH' ityAdiH, tasya, bhAH- prakAzo viziSTajJAnam , ratiH-tattadviSayakajJAnasamIhA, tAvubhau vistArayantItyarthaH // 1 // nayasvarUpAvagatiphalakanayanirUpaNasyAvazyakatvaM darzayati-iheti- asmin , zvetAmbarA'smadAdyadhyayanA-'dhyApanAdipratyakSavyavahAraviSaya ityarthaH, etena khataH pramANasiddhatvaM jinapravacanasyAveditam , parokSe hi vastuni pramANaM mRgyate, na pratyakSa iti / yadyapi vastuno'nantadharmAtmakatayA saGkIrNasvabhAvatvaM loke'pi, anyathA'laukikapadArthaprarUpakaM jinapravacanaM na laukikAnAmAdeyaM syAt, tathApi lokavyahAraviSayIbhUtamapyanantadharmAtmakaM vastu yathAvallokavyavahArasvarUpA'nabhijJairekAntavAdibhistadanuyAyibhizca pAmaraiH svAgrahagrahAvezAt svAbhimatapratiniyatatattaddharmAtmakatayaiva vastu vyavahiyata iti kathAta eva laukikavyavahAraviSayayAthArthyAvadhAraNam , ato jinapravacanAdeva laukikavyavahAro'pi svasvarUpe'vasthApito bhavatItyabhisandhAya 'jinapravacane' ityuktam , jinasya prakRSTaM vacanaM yatreti vyutpattyA laukikaparIkSakavyavahAro'pi jinapravacanazabdAbhidheyo bhavati / athavA 'jinapravacane' ityetAvanmAtroktau "sumantabhadro bhagavAn mArajillokajijinaH' iti kozAd buddho'pi jinazabdAbhidheya iti bauddhAgamasyApi 'jinapravacane' ityanena grahaNaM syAt , na ca bauddhAgame ekAntakSaNikasvarUpatayA vastunaH pratipAdake anantadharmAtmakatayA saGkIrNasvabhAvaM vastviti tajhyavacchedAyoktam- iheti- avicchinnapravAharUpeNa sarvadA vyavasthitatvAdidAnImapi pratyakSaviSaya ityarthaH, bauddhadarzanaM tu 'kSaNika kSaNikaM zUnyaM zUnyam' ityAdyekAntaviruddhapralApaiH svayUdhyaireva vibhinnatAmupagatam , na sarvadA vyavasthitasvarUpam , ato yathAvatpratyakSAviSayatvAd bhavati 'iha' ityanena tasya vyavacchedaH / vastuko buddho'nvarthajinazabdavAcyo na bhavati, 'rAga dveSAdIn bhAvazatrUn jitavanta iti jinAH' iti jinazabdanirvacanam , taccAsmadabhyupagate puruSadhaureye mahAvIrAdAveva vacanAtizayato'vadhRtAtyantarAga-dveSavigame ghaTate, na tu buddhe, rUDhimAtreNeva tatra jinazabdapravRttiH, tAvatA na tadAgamo jinapravacanazabdapratipAdyo bhavati, anyathA rathyApuruSAdAvapi kasmiMzcijinazabdaH saGketita iti tadvacanamapi jinapravacanazabdapratipAdyaM syAt , tathA ca 'jinapravacane' ityatra jinazabdo yogarUDha ityeva pratyakSaviSayAvabodhakena Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / tathaiva bhavitavyamityasaMkIrNapratiniyatadharmaprakAra kavyavahAra siddhaye nayAnAmeva sAmarthyAt tadvyutpAdanArthamayamArambhaH / tatrAdau ziSTAcAraparipAlanAya vighnavighAtAya ca samuciteSTadeva gurupraNidhAnanamaskAralakSaNaM maGgalamAcaran ziSyAvadhAnAya pratijAnIte 3 'iha' iti zabdenAssvedyate, ata eva 'vIrapravacane' ityanuktvA 'jina pravacane' ityuktam, jitarAga-dveSAdizatroH puruSadhaureyasya pravacanamavitathamiti tadupadiSTamanekAntadharmAtmakatayA saGkIrNasvabhAvaM vastu sarvairapi vAdibhiH svIkartumucitamityabhisandhiH / tatparicchedakena anantadharmAtmakavastunizcAyakena / tathaiva anantadharmAtmakatayA saGkIrNasvabhAvenaiva / yadi pramANamekadharmAtmakaM syAt tadaikadharmAvagAhitvasvabhAvasya tasyAnyadharmAvagAhitvasvabhAvAbhAvAnnAnantadharmAtmakatayA vastuparicchedakatvaM bhaved ato vastuni yAvanto dharmAstatsarvadharmAvagAhitvasvabhAvaH pramANasyAbhyupagantavya ityevaM pramANasyApi saGkIrNasvabhAvatvamiti pramANena saGkIrNasvabhAvavastuprAhiNA saGkIrNasvabhAvatayaiva vastuno vyavahRtiH syAt nAsaGkIrNapratiniyatadharmaprakAreNa vastuno vyavahRtiriti tathAbhUtavyavahArasiddhaye pratiniyatadharmagrAhakANAM nayAnAmeva sAmarthyam, ato nayasvarUpAgamAya nayo-, padezArambho yukta ityAha- ityasaGkIrNeti / tadvyutpAdanArthaM nayavyutpAdanArtham, 'ko nayaH kaM vastvaMzabhUtadharmaM paricchinatti ?' iti jijJAsAnivRttaye pratiniyatatattaddharmasvarUpAMzAvagAhinayapratipattyarthamiti yAvat / ayam anantaranirUpyamANanayaviSayakaH / ArambhaH AdyaprayatnaH / tatra kartavye nayopadeze / Adau ziSTAcAra paripAlanAyeti'ziSTAH kvacidabhISTe vastuni pravartamAnA iSTadevatA - gurvAdinamaskArAdilakSaNaM maGgalaM kRtvaiva pravartante' ityevaM yaH ziSTAcArastadrakSaNArthamityarthaH, pranthakAro yadi ziSTAcAraM na paripAlayet tarhi aparipAlitaziSTAcArasyAsyAziSTatvabhrAnti viSayIkRtasya vacasi ziSTAnAmadhyayanAdau na pravRttiH syAt, ataH ziSTAcAraparipAlanaM nyAyyamiti tadarthaM maGgalAcaraNamAvazyakamityAzayaH / vighnavighAtAya ceti yadyapi, vighnadhvaMsadvArA samAptiphalakaM maGgalamiti prArabdhagranthasamAptyarthaM maGgalAcaraNam, anumAnaM ca maGgalasya samAptiphalakatve pramANam, tathAhi - 'maGgalaM saphalam, avigItaziSTAcAraviSayatvAd' iti, saphalatvamatra balavadaniSTAnanubandhitve satISTasAdhanatvam, avigItatvaM ca balavadaniSTAnanubandhitvam, ziSTatvaM phalasAdhanatAMze bhrAntirahitatvam anenAnumAnena saphalatve siddhe 'maGgalaM na samApyatiriktaphalakaM samApyatiriktaphalecchayA'kriyamANatvAd' ityAdItarabAdhakAnAnumAnena samApyatiriktaphalakatve bAdhite 'maGgalaM samAptiphalakaM samAptyanyAphalakatve sati saphalatvAd' ityanumAnaM maGgalasya samAptiphalakatvaM sAdhayatIti prAcInanaiyAyikAH saGgirante, tathApi, yatra vyApAriNaH pramANAntarAvagataphalavizeSasAdhanatva nirvAhArthaM vyApArasya kalpanA tatra vyApAreNa vyApAriNo nAnyathAsiddhiH, yathA- svargAdyarthaM vihitasya karmaNaH svargAdyutpattyavyavahitapUrvakSaNaparyantamasthAyino nAdRSTalakSaNavyApAra kalpanamantareNa svargAdikaM prati kAraNatvaM nirvahatIti tannirvAhArthamadRSTamantarA karmajanyaM parikalpya taddvArA karmaNaH phalavizeSaM prati kAraNatvamiti, tatra yadi karmaNo'nyathAsiddhayA phalavizeSaM prati kAraNatvameva nopeyeta tarhi adRSTaparikalpanA'pi na syAdevetyadRSTarUpavyApArasyaivAsiddhayA kathaM tena tasyAnyathAsiddhiriti vyApAriNaH karmaNaH phalavizeSaM prati kAraNatve siddhe satyeva tadupapattyarthaM vyApArasyAdRSTavizeSasya kalpitasya kAraNatvakalpaneti upajIvyabAdhAnna tatra vyApAreNa vyApAriNo'nyathAsiddhiH, yatra tu vyApAriNaH kAraNatvamantareNApi vyApArasya kAraNatvaM siddhaM tatra vyApAreNa vyApAriNo'nyathAsiddhirbhavatyeva yathA 'kAzI - maraNAnmuktiH' ityatra kAzImaraNasya mukti prati kAraNatvaM tattvajJAnadvArA vAcyam, na tu sAkSAt, 'Rte tattvajJAnAnna mukti: ' iti vacanena tattvajJAnamantareNa mukterasambhavasya pratipAdanAt tattvajJAnasya muktisAdhanatvaM ca " tameva viditvA'timRtyumeti, nA'nyaH panthA vidyate'yanAya" [vA. saM. 31, 18. ] ityAdivacanapramitaM yuktyA copapannam, yatastattvajJAnAnmithyAjJAnanivRttau tato rAga-dveSa-moddalakSaNadoSanivRttau tato vihita niSiddhAcaraNalakSaNa pravRtyapAyAjjanmA'pAye bhavati du:khanivRttilakSaNo mokSa iti, evaM ca kAzImaraNasya muktikAraNatvamantarA'pi tattvajJAnasya muktiM prati kAraNatvaM klRptamiti tattvajJAnalakSaNavyApAreNa kAzImaraNarUpavyApAriNo'nyathAsiddhi:, ata eva 'kAzImaraNAd' iti paJcamyA kAMzI maraNasya muktiM prati prayojakatvameva pratIyate, tathA maGgalasya samAptiM prati kAraNatvamantarA'pi vighnadhvaMsasya pratibandhakAbhAvavidhayA samAptirUpakAryaM prati kAraNatvaM klRptamiti bhavati vighnadhvaMsarUpavyApAreNa maGgalarUpavyApAriNo'nyathAsiddhiriti maGgalasya vighnadhvaMsa eva phalamiti navyanaiyAyika Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / aindradhAma hRdi smRtvA natvA gurupadAmbujam / nayopadezaH sudhiyAM vinodAya vidhIyate // 1 // nayA0- aindramiti-"idi paramaizvarye" iti dhAtvanusArAd indraH- AtmA, tasya saMbandhi aindram , dhAma- akhaNDajJAnAnandalakSaNam , atra indra-dhAmapadAbhyAmAtma-tadguNayoH sAdhyavasAnayA indr-tejo'bhedlaabhaadvshyopaasniiytv-maayaatmoniraakrtRtvprtiitiH| nanvidamAtmano'nudhyAnam , taJca na maGgalam , devatAnamaskArAdereva maGgalatvena prasiddheriti cet ? na- naizcayikasyA'syA''tmAnudhyAnasyA''tmani paramAtmasamApattiphalA''vahatAyAH yogazAstraprasiddhatvAt tadanudhyAne paramAtmA'nudhyAnasyAvazyakatvAt , yathAvadAtmAnudhyAne paramAtmadhyAnasya kAraNatvAca, taduktaM samAnatAntrikai: matamavalambyokam- 'vighnavighAtAya' iti / 'samuciteti-samyagyogyetyarthaH, 'aindradhAma hRdi smRtvA' iti maGgalapadyaprathamacaraNena samuciteSTadevapraNidhAnalakSaNaM maGgalamAveditam , 'natvA gurupadAmbujam' ityanena samuciteSTagurunamaskAralakSaNaM maGgalamAveditam / Acaran kurvan / ziSyeti- 'nayopadezaH sudhiyAM vinodAya vitanyate' ityanena ziSyAvadhAnAya pratijJA kRtA, pratijJA ca vartamAnakAlAvadhikottarakAlInakartavyasvaprakArakajJAnAnukUlavyApAraH, ziSyAvadhAnaM ca zravaNArtha ziSyasya cittaikAgrIkaraNam , gururantarakAle nayopadezaM kariSyatIti jJAtvA ziSyo nayopadezazuzrUSurekAgracitto bhavatIti / maGgalapadyaM vyAkhyAtuM tatpratIkaM gRhNAti- aindramitIti / indraH indrapadabodhyaH / tasya AtmanaH / yatra bhinnazabdAbhidheye upameye upamAnAbhedAdhigatiH sA sAropalakSaNA, yathA- 'ayaM gauH' ityAdAvidamA'dhigate bhAravAhakAdau 'gauH' ityupamAnavAcakapadena gavAbhedAdhigatirbhavati, yatra tu zabdAntarAnabhihita ekopameye upamAnavAcakazabdenopamAnAbhedAdhyavasitiH sA sAdhyavasAnA, yathA- 'gauH' ityatetAvanmAtreNa gavA'bhinnatayA bhAravAhIkAdhigatiH, yathA vA " vApI kA'pi sphurati gagane tatparaM sUkSmapadyA, sopAnAlImadhigatavatI kAJcanImaindranIlI / agre zailau sukRtisugamau candanacchannadezau tatratyAnAM sulabhamamRtaM sannidhAnAt sudhAMzoH " // 1 // ] ityAdau vApyAdizabdenopamAnavAcakena vApyAdyabhinnatayA nAbhyAyupameyArthAdhyavasitiH, prakRte ca svargAdhipatisahasrAkSavAcakendrazabdenendrAbhinnatayA''tmanaH, tejovAcakadhAmanzabdena tejo'bhinnatayA''tmaguNasyAkhaNDajJAnAnandasyAdhigatiH, seyaM lakSaNA sAdhyavasAnA, tayA pratItAdAtmana indrAbhedAdupAsanIyatvamAtmanaH pratIyate, evaM tayA pratItAdAtmaguNasyAkhaNDajJAnAnandasya tejo'bhedAnmAyAtamonirAkartRtvaM pratIyata iti bhavati prayojanavatIyaM lakSaNopAdeyA parIkSakANAmiti 'AtmajJAnaM hRdi smRtvA' ityanabhidhAya 'aindradhAma hRdi smRtvA' ityuktiyujyatetarAmityAzayenAha- atreti / paramAtmano devatvAt tadanudhyAnasya maGgalatve'pyAtmano devatvAbhAvena na tadanudhyAnaM maGgalamiti zaGkate-nanviti / idam 'aindradhAma hRdi smRtvA' itivAkyapratipAdyam / samAdhatte- neti / naizcayikanayenAyamAtmA'khaNDajJAnAnandalakSaNa ityakhaNDajJAnAnandaguNavattvenA''tmano'nudhyAnaM naizcayikam , taca nirantaramabhyasyamAnaM paramAtmanA sahA''tmana ekarUpatAmeva sampAdayati, paramAtmA hi akhaNDajJAnAnandalakSaNa eva, AtmA'pi nirantaraM tathaiva dhyAnena gocarIkriyamANo dhyAnarUpatapobalena karmANi nirjarayan paramAtmasvarUpa eva sampadyata iti naizcayikasyAkhaNDajJAnAnandarUpatvenA''tmAnudhyAnasya paramAtmasamApattiphalakasya yogazAstraprasiddhasya samabhyasane paramAtmAnudhyAnasyAvazyambhAvitvena tatparyavasAyino'syA''tmAnudhyAnasya bhavati maGgalatvamityAha-naizcayikasyeti / tadanudhyAne paramAtmasamApattiphalakAtmAnubhyAne / kiJca, akhaNDajJAnAnandasvarUpatA paramAtmana eva pratIteti yAvadakhaNDajJAnAnandasvarUpaparamAtmAnudhyAnaM na bhavati na tAvadakhaNDajJAnAnandaguNavattayA''tmA'nudhyAnasambhava iti tathAbhUtA''tmA'nudhyAne tatkAraNIbhUtaparamAtmAnudhyAnaM samastyeveti tadrUpaM maGgalaM yuktamityAha- yathAvadAtmAnudhyAna iti / Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / " jo jANadi arahaMte, davatta-guNatta-pajjavattehiM / so jANadi appANaM, moho khalu jAdi tassa layaM " // 1 // [ ] iti / nanu tathA'pyetadanudhyAnaM na maGgalam , svApakarSAvadhikotkarSapratiyogitvena namaskAryajJAnasyaiva namaskArarUpamaGgalatvAt , dhyAnasya cotkarSAnavagAhitvAditi cet ? na- dhyAnasyAntaraGgatapobhedatvena bhAvamaGgalatvAt , smaranti hi paramaguruvaH-" dhammo maGgalamukkiTaM0 "ti [ dazavaikAlika0, a0 1, gAthA0 1 ] / nanu tathA'pyatra nirjarAmAtroddezena pravRttiH syAt, na tu vighnavighAtodezeneti kathamabhISTaphalasiddhiriti cet ? na- sAmAnyoddezena pravRttAvapi vizeSahetvantarbhAvena vizeSaphalasiddherapratyU. hatvAt , iSyate hi mokSArthaM vihitamapi caritraM sarAgatvAdihetvantarbhAvena svargaphalakam , tatrA''diphalaM sAmAnyaM nirjarAmAtram , tadvizeSazca svargaprApakaH kliSTakarmavigama iti dik / sudhiyAM pariNatanayavyu ukkArthe dikpaTavacanasaMvAdamupadarzayati- taduktamiti-zvetAmbara-digambarayoH kevalikavalAhAra- strImuktyAdau parasparaviruddhAbhyupagantRtve'pi syAdvAda- saptabhanayAdyabhyupagamasya samAnatvAt samAnatAntrikatvaM bodhyam / jo jANadi0 iti"yo jAnAti arhato dravyatva- guNatva- paryavatvaiH / sa jAnAtyAtmAnaM mohaH khalu yAti tasya layam" // iti saMskRtam // nanu svAvadhikotkRSTatvaprakArakanamaskAryavizeSyakajJAnAnukUlavyApArasya dravyamaGgalatvam , tAdRzajJAnasya ca bhAvamaGgalatvam , prakRte cA''tmAnudhyAne svasyAzkarSastadavadhiko namaskAryasyotkarSazca na bhAsata iti na tasya namaskAralakSaNamaGgalatvamiti zaGkate-nanviti / tathA'pi AtmA'nudhyAnasya paramAtmasamApattiphalakatve'pi, AtmAnudhyAne tatkAraNatayA paramAtmAnudhyAnasyAvazyambhAvitve'pi vA / etadanudhyAnam AtmAnudhyAnam / AtmAnudhyAnasya namaskArAtmakamaGgalavAbhAve'pi antaraGgatapovizeSarUpatvena bhAvamaGgalatvaM sambhavatyaiveti samAdhatte-neti / antaraGgatapovizeSasya dhyAnasya mAlatve AgamavAkyaM pramANayati-smarantIti- pravAhato'nAdisiddhasyAgamasyApUrvatvAbhAvAnna karaNam , kintu pUrvapUrvasiddhasya tasya smaraNameva tIrthaGkaraiH kriyata ityAgamasya sarvapramANajyeSThatvakhyApanAya 'smaranti' ityuktam / dhammo0 iti- atra 'ahiMsA saMjamo tvo| devA vi taM namasati, jassa dhamme sayA maNo" // iti gAthAzeSaH / "dharmo maGgalamutkRSTamahiMsA saMyamastapaH / devA api taM namasyanti yasya dharme sadA mnH"|| iti sNskRtm| nanu bhavatvabhyantaratapovizeSarUpasyA''tmAnudhyAnasya bhAvamaGgalatvam , parametatkarmanirjaroddezenaiva vidhIyate, na tu vighnavidhAtoddezena, abhimataM ca granthakarturvighnavighAta eva maGgalaphalam , tasyAtmAnudhyAnalakSaNabhAvamaGgalenAsaMpAdanAnna yuktaM vighnavidhAtoddezena kartavye maGgale'sya vidhAnamiti zaGkate-nanviti / tathA'pi AtmAnudhyAnasya bhAvamaGgalatve'pi / atra AtmAnudhyAne / yadyapi bhAvamaGgalasyAtmAnudhyAnasya nirjarAmAtroddezena pravRttiviSayatvAnnirjarAmAtraphalakatvaM tathA'pi nirjaraNIyakarmasamaSTau samAptipratibandhakaduritavizeSalakSaNakarmaNo'pyantarbhUtatvAt tannAzakavizeSasahakArisamavadhAnatastannAzasyApi sambhavena vighnavidhAtalakSaNavizeSaphalasyA'pi nirjarAmAtrasAmAnyaphalakAtmAnudhyAnataH sambhavAt , dRSTaM ca maukSArthavihitacaritrAnmokSamAtraphalakAt sarAgatvAdilakSaNasvargakAraNasahakArivizeSasamavahitAt svargakAraNIbhUtasvargapratibandhakarmavizeSavigamadvArA svargaphalamiti samAdhatte-neti / sAmAnyoddezena nirjarAmAtroddezena / pravRttAvapi AtmAnudhyAne pravRttAvapi / vizeSahetvantarbhAvena 'AtmAnudhyAnataH samAptipratibandhakaduritavizeSo me nivartatAm' itIcchAlakSaNavizeSahetvantarbhAvena / tatra mokSArthavihitacaritrasthale / AdiphalaM prathamaphalam / tadvizeSazca nirjarAvizeSazca / gurunamaskArasya maGgalatve na kasyApi vipratipattirato 'natvA gurupadAmbujam' ityatra na kimapi carcitam , zabdArthasya spaSTatvAnna vivaraNam / jainanayatattvAnabhijJA api nyAyAdizAstraniSNAtAH sudhiyaH, teSAM nayopadezo nayatattvAvagataye evAdhItaH san syAt , na tu vinodAyAtaH 'sudhiyAm' ityasya vivaraNam- pariNatanayavyutpattizAlinAmiti-pariNatA- samyag nayapratipAdakazAstrAbhyAsena pariniSThitA, yA, nayavyutpattiH- 'ayaM naya etadarthAvagAhanakuzalaH, ayaM punaretadarthanirNayapravINaH' ityevaM vivekena nayasvarUpAva Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / tpattizAlinAm, vinoda :- samyagnayArtha vyutpAdakatva parAmarzajanitaH prazaMsA - pulakodbhedAdivyaGgyaH pramodaH, tadartham / na cAjJakheda -khalapIDAdyanubandhitvenAsya tulyA''ya-vyayatvAdakAmatvam, taddoSApekSayA'sya guNasyAnantaguNotkRSTatvAt, tadAhuH zrIharibhadrAcAryAH prathamaviMzatikAyAm - " ikko uNa iha doso, jaM jAyai khalajanassa pIDati / taha vipayaTTo itthaM, dahuM suyaNANa maitosaM " // 1 // [ ]ti / idamupalakSaNam, 'bAlAnAM vyutpattaye' ityapi draSTavyam, bAlavyutpatte-reva sarvatra granthaprayojanatvAt, bAlazcAtrAdhItAnyatarkaH samyaganabhyastanaya pramANavibhAgo draSTavyaH, itarasyAnadhikAritvAt " nA'tyatatadajJo nAtadajJaH sa evAdhikAravAn " [ ] iti zravaNAt // 1 // tatrAdau nayalakSaNaM tattvasvarUpopapattiM cAha - 6 sattvA'sattvAdyupetArtheSvapekSAvacanaM nayaH / na vivecayituM zakyaM vinA'pekSAM hi mizritam // 2 // nayA savAsaveti- satvA'sattvAdayo ye dharmAH, AdinA nityA'nityatva-bhedA'bhedAdi dhAraNam, tacchAlinAm- tadvatAmityarthaH / samyagiti - 'ayaM nayopadezaH samyag nayArthavyutpAdaka H' ityA kArakanirNayajanita ityarthaH / nanu yathaitadbhanthAt sudhiyAM pramodastathA'timUDhAnAmupAdhyAyAdisakAzAdadhyayanenApyetadarthaM vijJAtumayogyAnAM khedaH, paraguNadveSiNAM khalAnAM caitadapUrvagranthadarzanataH pIDaiva bhaviSyatItyekasyopakArakatvamanyasyApakAratvamityevaM tulyA''yavyayAnna kAmyo'yaM prantha ityAzaGkaya pratikSipati - na ceti - anubandhitvena kAraNatvena / asya nayopadezasya / niSedhe hetumAhatadoSApekSayeti- ajJakhedajanakatva - khalapIDAdijanakatvalakSaNadoSApekSayetyarthaH / asya guNasya sudhIpramodajanakatva lakSaNaguNasya / uktArthe zrIharibhadrAcAryavacanasaMvAdamAha - tadAhuriti / ikko0 iti - " ekaH punariha doSo yajjAyate khalajanasya pIDeti / tathA'pi prayatno'tra dRSTvA sujanAnAM matitoSam " // iti saMskRtam / idaM 'sudhiyAM vinodAya' iti sudhI gatavinodaphalArthatvam / nanu stanandhayo loke bAlazabdavyapadezyaH, na ca tasyaitasmAd pranthAnnayavyutpattiH sambhavatItyata Aha- bAlazceti / adhItAnyatarka iti - yadyanyazAstrArthaM parijJAnazUnyaH syAt, tarhi sa kathamavagacchet ? -- saGgrahanayAd vedAntadarzanapravRttiH, naigamanayAd vaizeSikAdidarzanapravRttirityAdikam, sAmAnyAdipadArthasvarUpa (parijJAne 'sAmAnyamAtramA hiparAmarzaH saGgrahaH' ityAderapi parijJAnaM yathAvanna bhavet, ato'dhItAnyatarkatvamAvazyakam / samyaganabhyastanaya-pramANavibhAga iti - yasya naya-pramANavibhAgasya samyagabhyAsaH sa nayasvarUpaM pramANasvarUpaM ca vivekena jAnAtyeveti prathamata eva nayavyutpannasya tasya nAto nayavyutpattiH, ato yujyate 'samyaganabhyasta - naya-pramANavibhAgaH' iti / itarasya anadhItAnyatarkasyAbhyastanaya pramANavibhAgasya ca / anadhikAritvAt prastuta - nayopadezapranthAdhyayana zravaNAdyadhikAritvAbhAvAt / uktArthe prAcAM vacanaM pramANayati nAtyanteti yaH prakRtapranthArthAtyantAjJAnazUnyaH, yazca prakRtapranthArthAtiriktapranthArthAjJAnazUnyaH sa eva prakRtagranthAdhyayanAdAvadhikArItyarthaH // 1 // nayalakSaNapratipAdakamAdyapadyamavatArayati - tatreti nayopadeza ityarthaH / tasveti- nayalakSaNetyarthaH / satveti pUrvArddha nayalakSaNapratipAdakam uttarArddha tadupapAdakam / vivRNoti - satvA'sattvetIti / AdinA 'sattvAsatvAdi0' ityetadghaTakAdipadena 'bhedAdiriti parigrahaH' ityasya sthAne 'bhedAdeH parigrahaH' iti pATho yuktaH / taiH sattvAsattvAdidharmaiH / 'putrota: [ putreNa saha ] pitA samAgataH' ityAdau bhede upetazabdaprayogo dRzyata iti prakRte'pi sattvA - sattvAdidharmaiH samaM jIvAdidharmiNo bhedaH pratIyeta, tathA cAnantadharmAtmakatvaM jIvAdInAM na labhyeta, vivakSitaM ca tat, tathA satyevA Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / riti pariprahaH, taiH, upetA:-tadAtmakAH, ye arthA:-jIva-pudgalAdayaH, teSu, apekSAvacanaM pratiniyata. dharmaprakArakApekSAkhyazAbdabodhajanaka vacanam , nayavAkyamityarthaH, idaM vacanarUpasya nayasya lakSaNam , jJAnarUpasya tu nayasya apekSAtmakazAbdabodhatvameveti draSTavyam , apekSAtvaM ca kSayopazamajanyatAvacchedako jAtivizeSo viSayitAvizeSo vetyanyadetat / nanu 'ghaTo'sti' ityAdivAkyazravaNAt 'ghaTaviSayakazAbdajJAnaM mama jAtam' ityeva lokAH pratiyanti, na tu tatrApekSAtvamapItyapekSAtmakanayajJAnasattve kiM pramANamata Aha-hi nizcitam , mizrita viruddhatvena pratIyamAnairnAnAdharmaiH karambitaM vastu, apekSAM vinA, vivecayituM vivakSitakadharmaprakArakanizcayaviSayIkartum , na zakyam , tadviruddhadharmavattAjJAnasyAnapekSAtmakasyAnupapatteH, bAghapratibadhyatAvacchedakakoTau lAghavenApekSAtmakasyaiva nivezAt , avyApyavRttitvajJAnakA nantadharmAtmakasya vastunoM'zabhUtadharmagrAhijJAnAtmakanayajanakasya vacanasyApekSAvacanarUpatvena nayatvasyopapattiH, ata upetazabdenAtra tAdAtmyaM vivakSitamityAzayenAha- tadAtmakA iti- sAtvAsattvAdidharmAtmakA ityarthaH / 'apekSAvacanam' iti cApekSAtmakajJAnajanaka vacanamityarthakam / apekSAtmakajJAnaM ca pratiniyatadharmaprakArakajIvAdivastuvizeSyakazAbdabodharUpamityAzayenAha-apekSAvacanamiti / idam 'sattvA-'sattvAdyupeta0' ityAdyabhihitalakSaNam / apekSAzabdo'nekasminnarthe prayujyate, yathA- 'vRkSaH zAkhApekSayA kapisaMyogI, mUlApekSayA kapisaMyogAbhAvavAn' ityatrAvacchedakatvamapekSAzabdArthaH, 'daNDo ghaTApekSayA kAraNam , na paTAdyapekSayA' ityAdau nirUpitatvaM nirUpakatvaM vA'pekSAzabdArthaH, evam 'ayaM devadattApekSayA pitA, yakSadattAdyapekSayA guruH' ityAdAvapi nirUpitatva-nirUpakatve tadarthaH, 'daNDo ghaTajanane cakrAdikamapekSate' ityAdau sahakAritvaM tadarthaH, 'ghaTaH svotpattau daNDAdikamapekSate' ityAdau kAraNatvaM tadarthaH, 'AmraphalaM badarIphalAdyapekSayA mahat , nArikelaphalAdyapekSayA'NuH, AmrapallavaM tAlapatrAdyapekSayA komalam , kamaladalAdyapekSayA kaThinam' ityAdAvavadhitvaM tadartha ityevaM yatra yasyAnvayayogyatA tasya tatra tadarthatetyataH prakRte'pyapekSAtvaM nayAnugatamapekSAzabdapravRtinimittaM kiJcid vAcyamityapekSAyAmAha- apekSAtvaM ceti / dharmipratyakSe tadUtajAtirapi pratyakSeti 'sAkSAt karomi, anuminomi, zaNomi' ityAdirUpaM yathA pratyakSatvA-'numititva-zAbdatvAdInAM pratyakSaM na tathA zAbdabodhAtmakanayAdhyakSe'pekSAtvaM bhAsata iti kathaM tasya jAtirUpatetyata Aha-viSayitAvizeSo vetIti / zAbdatvAvAntarajAtivizeSasya yuktayA'nantarameva vyavasthApanIyatayA zAbdAtmakanayAnuvyavasAyollekhe'pekSAzabdenAnullerave'pi ya eva nayollekhakaH zabdaH sa eva tasyApyullekhaka iti jAtirUpasyApi tasyAdhyakSasamadhigamyatvaM samastyeveti, anyathA viSayitAvizeSo'pi tathA'nullikhyamAnaH kathaM syAdityAzayenoktamanyadetaditi / uttarArddha vyAkhyAtumavatArayati- nanviti / tatra ghaTaviSayakazAbdajJAne / 'api' ityanantaraM 'lokAH pratiyanti' ityanukRSyate / 'mizritam' ityasya vivaraNam-viruddhatvena pratIyamAna nAdhamaH karambitaM vastviti / 'vivecayitama' ityasya vivaraNam-vivakSitakadharmaprakArakanizcayaviSayIkartumiti / niSedhe hetumAha- tadviruddheti'tadviruddhadharmavattAjJAnasya' iti sthAne 'tadvattAjJAne sati tadviruddhadharmavattAjJAnasya' iti pATho yuktaH / sAmAnyatastadvattAjJAnaM yadi tadviruddhadharmavattAjJAnaM prati pratibandhakaM tadA tadvattAjJAne sati apekSAtmakamapi tadviruddhadharmavattAjJAnaM na bhavet , na caivam, kintu tadvattAjJAnamapekSA'nAtmakatadviruddhadharmavattAjJAnaM prati pratibandhakamityevamapekSA'nAtmakatvasya pratibadhyatAvacchedakakoTau praveze apekSAtmakatadviruddhadharmavattAjJAnasya pratibadhyatAvacchedakadharmAnAkAntatayA syAdeva sambhavaH, apekSA'nAtmakaM tu tadviruddhadharmavattAjJAnamuktapratibadhyatAvacchedakadharmAkAntatvAt tadvattAjJAne sati na bhaved, ato'pekSAtmakaM tadviruddhadharmavattAjJAnaM nysvruupmupgntvymityaah-baadhprtibdhytaavcchedkkottaaviti| lAghaveneti- naiyAyikAdimate tadvattAjJAne sati adhyApyavRtitvajJAnakAlInam AhArya doSavizeSajanyaM ca tadviruddhadharmavattAjJAnamupajAyate'tastasya pratibadhyatAvacchedakAbhAvasampAdanAya pratibadhyatAvacchedakakoTAvavyApyavRtijJAnakAlInAnyatvamanAhAryatvaM doSavizeSAjanyatvaM ca nivezanIyam, tada Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / lInA''hArya-doSavizeSajanyAdInAmapekSAtmakatvenaiva tadvArakavizeSaNAnupAdAnAt, tathA 'va taddharmapratipakSadharmavattayA bAte'pi taddharmavattayA jAyamAnasyAnubhavasyAnyathAnupapattirevApekSAtve mAnam , tasyA eva sarvato balavatpramANatvAt , tadAha zrIharSaH" anyathAnupapattizcedasti vastuprasAdhikA / pinaSTyadRSTavaimatyaM saiva sarvabalAdhikA " // iti / -[ khaNDanakhaNDakhAdya0 pari0 1, zlo0 5 ] na cA'pekSAM vinA laukiko'pi vyavahAraH saMgacchate, agrAghavacchedena kapisaMyogAbhAvavati vRkSa zAkhApekSayava kapisaMyogavattvavyavahArAt / na cAvacchedakAvagA vAyam , na tvapekSAtmaka iti vAcyam , 'zAkhAvacchinno vRkSaH kapisaMyogavAn , na tu saMpUrNaH' iti pratyayasya skandhadezApekSAM vinA'nupapatteH / pekSayA lAghavenetyarthaH / 'apekSAtmakatvasyaiva' iti sthAne 'apekSA'nAtmakatvasyaiva' iti pATho yuktH| apekSAnAtmakatvasya pratibadhyatAvacchedakakoTauM niveze avyApyavRttitvajJAnakAlInasyA''hAryasya doSavizeSajanyasya ca tadviruddhadharmavattAjJAnasyApekSAtmakasyaivorarIkAreNApekSA'nAtmakatvasya teSvabhAvena pratibadhyatAvacchedakAnAkrAntatayA tadvattAjJAne satyapi tadutpatteH sambhavana pratibadhyatAvacchedakakoTau tadvArakANAmavyApyavRttijJAnakAlInAnyatvAdInAmanivezena lAghavaM suvyaktamityAha- avyApyavRttitveti / tadvAraketi- avyApyavRttitvajJAnakAlInajJAnAdivAraketyarthaH / tathA ca lAghavAdapekSA'nAtmakatvasyaiva pratibadhyatAvacchedakakoTau niveze c| anyathA'nupapattireveti- yadi taddharmapratipakSadharmavattAjJAnakAle jAyamAnaM taddharmavattAjJAnamapekSAtmakaM na syAt tadA'pekSAnAtmakatvena pratibadhyatAvacchedakAkrAntasya tasyotpattireva na bhavedityapekSAtmakatvAbhAve tasyAnupapattirevetyarthaH / tasyA eva anyathA'nupapattereva / anyathA'nupapatteH sarvapramANApekSayA balavattve khaNDanakhaNDakhAdyakartuH zrIharSasya vacanaM saMvAdakatayopadarzayati- tadAheti / anyatheti- anyathAnupapattirvastuprasAdhikA'sti ced, sA anyathAnupapattireva, sarvabalAdhikA sarvapramANApekSayA'dhikabalA satI, 'itthaM kvacidapi na dRSTaM kathamabhyupagantuM zakyam ?' ityevam adRSTavaimatyaM pinaSTi, arthAd anyathAnupapattilakSaNapramANabalAd dRSTaviruddhamapi kalpanIyamevetyAzayaH / / etadvacanAnantaraM zrIharSa evaM prAha"vAcyA'nyathopapattirvA tyAjyo vA dRSTatA''grahaH / na hyekatra smaaveshshchaayaa-5'tpvdetyoH||" -[khaNDanakhaNDakhAdya pari. 1, zlo06] asyAyamarthaH-prakArAntareNopapattirvAcyA, yenAnyatrAdRSTaM prakRtamupapAdakaM na kalpanIyaM syAt, vA-athavA, upapAdakAntarA'bhAve prakRtamadRSTamapyupapAdakaM kalpanoyameva, gatyantarA'bhAvAt , tathA ca dRSTatA''prahaH- dRSTameva svIkaraNIyam , dRSTaviruddhaM na svIkaraNIyam ' ityevamAgrahaH, tyAjyaH, hi- yataH, chAyA-''tapavat- yathA chAyA-''tapayo katra samAvezastathA, etayoH- dRSTatA''grahA-'nyathA'nupapattyorekatra samAvezo netyarthaH, yadi dRSTatA''prahaM na muJcasi tadA prakArAntareNArtha upapAdyatAm , yadi prakArantareNArthamupAdayituM na zaknoSi tarhi yena vinA so'rtho nopapadyate tamadRSTamapyurarIkuru, parihara dRSTA''prahamityevamanyathAnupapatteH sarvato balavattvaM zrIharSa Aheti // laukikavyavahArAnyathA'nupapattyApyapekSA svIkaraNIyetyAha-na ceti - asya 'saMgacchate' itynenaanvyH| apakSAnibandhanaM laukikavyavahAraM darzayati - agrAdyavachedeneti / uktavyavahAre'vacchedakAvagAhitvameva, na tvapekSAtmakatvamityAzaGkaya pratikSipati-na ceti - asya 'vAcyam' ityane nAnvayaH / ayaM 'vRkSaH zAkhApekSayA kapisaMyogavAn' iti vyavahAraH / niSedhe hetumAha-zAkhAvacchinna iti- atra vRkSa eva zAkhAvacchinnatvaM vizeSaNamiti na tu zAkhAvacchedyatvaM kapisaMyoge kapisaMyogAvacchedakatvaM vA zAkhAyAM bhAsate, tathA caikasyaiva vRkSasya zAkhAvacchinnasya kapisaMyogavatvaM sampUrNasya kapisaMyogAbhAvavattvaM yat tatra bhAsate tat skandhadezApekSAM vinA na sambhavati, yataH zAkhAvacchinne vRkSe kapisaMyogavattve sampUrNa tatra kapi Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / kathaM caivaM sAmAnya-vizeSApekSAM vinA 'ghaTa-paTayo rUpam , ghaTa-paTayo rUpam' ityAdayo vicitranayApekSAH pratyayAH samarthanIyAH ? saMgrahanayAzrayaNenaiva hi ghaTa-paTobhayarUpasAmAnyobUtatattvavivakSayA 'ghaTa-paTayoH rUpam' iti pratyayasyopapatteH, dvayorbhedavivakSAyAM pratyekAnvayasya dharmadvayAvacchinnavAcakapadayoH saMdhAnasthala eva vyutpannatvAt , vyavahArAzrayaNAt tu prakRtaprayogo'nupapanna eva, militavRttitvAnvaye eva tasya sAkAsatvAt , 'ghaTa-paTayorne rUpam' iti bodhasyaiva tasmAdutpattaH / yat tu-'ghaTa-paTayorna rUpam' iti vAkyaM tAtparyabhedena yogyAyogyam , ghaTa-paTayo rUpatvAvacchi. mAbhAvAnvayatAtparye'yogyameva, rUpatvAvacchedena ghaTa-paTobhayavRttitvAbhAvAnvayatAtparye ca yogyameva; 'ghaTa. saMyogAbhAvaH skandharUpadeze kapisaMyogAbhAvayukta eva, anyathA zAkhAvacchinne vRkSe kapisaMyogo'styeva, skandhAvacchinne'pi tasmin yadi kapisayogaH syAt , ko'yaM zAkhA-skandhAbhyAmanyaH sampUrNo vRkSaH ? yatra kapisaMyogAbhAvo bhavediti, tatazca skandhe kapisaMyogo nAstItyetAvataiva sampUrNaH 'kapisaMyogAbhAvavAn' iti vyavahiyate, ataH skandhadezApekSAmAzrityaiva tathAvyavahAraH, anyathA tadanupapattarityarthaH / pratyayAntarANAmapi keSAzcinnApekSAmantareNopapattirityAha-kathaM ceti-asya 'samarthanIyAH' ityennaanvyH| evaM yathA 'zAkhAvacchinno vRkSaH kapisaMyogI' ityAdivyavahArasyApekSAM vinA na samarthanaM tathA / vicitranayApekSA iti- 'ghaTa-paTayo rUpam' iti pratyayaH saGgrahanayApekSaH, 'ghaTa-paTayorna rUpam' iti pratyayo vyavahAranayApekSa ityevaM vicitranayApekSatvaM bodhyam / vicitranayApekSatvameva bhAvayati-saGgahanayAzrayaNenaiveti- ghaTe yad rUpam , yacca paTe rUpam , tadubhayAnugataM yad rUpasAmAnyalakSaNamudbhUtatattvaM saGgrahanayAbhimatam , tadvivakSayA 'ghaTa-paTayo rUpam' iti pratyayasya saGgrahanayAzrayaNenaivopapatteH, yadi samahanayo nAzrIyate tarhi ghaTe rUpamanyat , tadanyacca paTe rUpamityekasya rUpasya ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitvasyAbhAvAd 'ghaTa-paTayo rUpam' iti pratyayo na syAt , saGgrahanayasamAzrayaNe tu rUpasAmAnyasyaikasya ghaTa-paTobhayasamAzritasya sambhavena tatra ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitvasya sambhavAdupapadyate 'ghaTa-paTayo rUpam' iti pratyaya ityarthaH / yadA tu ghaTarUpa-paTarUpayorbhedo vivakSyate, ekasmin rUpe ghaTavRttitvasyAparasmin rUpe paTavRttitvasyAnvayo'bhimatastadA 'ghaTe rUpam , paTe rUpam' ityeva pratyayaH, ghaTatvAvacchinnavAcakazabdasya SaSThIvibhaktyA paTatvAvacchinnavAcakasya SaSThIvibhaktyA pRthagevA''nupUrvIlakSaNasamabhivyAhAraH, SaSTyantayozca tayoH 'rUpam' ityanena pRthageva pUrvAparIbhAvalakSaNaH samabhivyAhArastAdRzapratyayanibandho'pekSitaH, tathAsandhAnasthala eva ghaTavRttirUpa-paTavRttirUpayoH pratItirityAha- yobhadavivakSAyAmiti / 'ghaTa-paTayorna rUpam' iti pratyayo vyavahAranayAzrayaNenopapadyata ityAvedayitumAha-vyavahArazrayaNAt tviti / prakRtaprayogaH 'ghaTa-paTayo rUpam' iti prayogaH, etaca tAdRzapratyayasyApyupalakSaNam , tAdRzaprayogAbhAve tadabhilApyapratyayAbhAvasyApi nyAyaprAptatvAt / anupapannatve hetumAha-militeti- ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitvAnvaye ityarthaH / tasya 'ghaTa-paTayo rUpam' ityasya, yadi ghaTanirUpitavRttitvAnvaye paTanirUpitavRttitvAnvaye sAkAvaM tad bhavet tadA pratyekaM ghaTanirUpitavRttitvasya ca paTanirUpitavRttitvasya ca rUpe ghaTamAnatvAt syAdapyuktaprayogasyopapannatA, yadA ca militavRttitvAnvaya evoktaprayogasya sAkAratvaM tadaikasmin rUpe ghaTa paTobhayanirUpitavRttitvAnvayasya bAdhitvAnoktaprayogasyopapannatvamityarthaH / tasmAt vyavahAranayAzrayaNAt, tathA ca vyavahAranayAzrayaNe 'ghaTa-paTayorna rUpam' iti prayoga upapanna ityAzayaH / anyeSAM mataM pratikSeptumupanyasyati-yat tviti / ayogyameveti- rUpatvAvacchinnasya rUpasAmAnyasya ghaTa-paTayoH sattvena rUpatvAvacchinnapratiyogitAkasya rUpasAmAnyasyAbhAvasya ghaTa-parayorabhAvena 'ghaTa-paTayona rUpam' ityanena ghaTa-paTayo rUpasAmAnyAbhAvasya bodhitasya bodhayitumazakyatvena tAdRzabodhecchayoccaritamuktavAkyamayogyamevetyarthaH / rUpatvAvacchedenetiyad yad rUpaM tat kimapi ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitAvanna bhavatyeveti rUpamAtra eva ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitvAbhAvasya sattvena rUpatvAvacchedenAbAdhitasya ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitvAbhAvasyAnvayabodhasambhavAt tAdRzabodhatAtparyeNa prayujyamAnaM 'ghaTa-paTayorna rUpam' iti vAkyaM yogyamevetyarthaH / yadi ca, yatkiJcidrUpe ghaTavRttitvaM yatkizcidrUpe paTavRttitvamiti, tadrUpadayaM ca rUpa Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ __ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / paTayo rUpam' ityAdau ca ghaTa-paTobhayavRttitvasyApi rUpatvAdisAmAnAdhikaraNyenAnvayabodha eva sAkAsatvAd 'na tayorghaTarUpam' ityapi syAditi kaizcit kalpyate, tadasat- prativastunyAkAGkSAvaicitryasyApekSAbodhAtmakaphalavaicitryArthamevAzrayaNAt , ubhayarUpasAmAnyasya pratyekarUpavizeSAt kathazcidbhedAnabhyupagame tvaduktAnyavyutpattimahAt 'ghaTa-paTayorghaTarUpam' iti jAyamAnasya bodhasya prAmANyApattezva, asmAkaM tu syAdarthAnupravezasyaivAtiprasaGgabhaJjakatvAnna doSaH / sAmAnyAtmanakamiti tatra ghaTa-paTobhayanirUpinavRttitvaM sambhavatyaiveti kRtvA rUpatvasAmAnAdhikaraNyenAnvayabodha uktavAkyAt sambhavati, rUpatvAvacchedenAnvayabodhastu tAvatA'pi na sambhavati, yato ghaTAvRtti-paTAvRttirUpavyaktyorapi rUpasAmAnyAntargatatayA tatra ghaTavRttitva paTavRttitvayorabha ve ghaTa-paTobhayavRttitvasyApyabhAvena bAdhitatvAd rUpatvAvacchedena ghaTa-paTobhayavRttitvAnvaye uktavAkyasya nirAkAsatvAt , kintu rUpatvasAmAnAdhikaraNyenAnvaya evoktavAkyaM sAka samiti vibhAvyate, tadA ghaTarUpasya ghaTavRttitve'pi na paTavRttitvamiti kRtvA ghaTa-paTavRttitvAbhAvasya tatra sattvena ghaTarUpe'bAdhitasya ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitvAbhAvasyAnvaye 'ghaTa-paTayona ghaTarUpam' iti vAkyaM sAkAGgaM syAdevetyAha-ghaTa-paTayoriti- itthaM ca 'ghaTa-paTayona rUpam' iti vAkyAd 'ghaTa-paTayo rUpam' iti vAkyAd 'ghaTa-paTayona ghaTarUpam' iti vAkyAccApekSAmantareNaivAnvayabodhasyopapatte pekSAtmakAnvayabodhasvarUpanayasiddhirityabhiprAyaH / pratikSipati- tadasaditi / prativastunIti- 'ghaTa-paTayona rUpam' iti vAkyaM rUpatvAvacchedena ghaTa-paTobhayanirUpitavRtitvAbhAvAnvayabodhane sAkAsam, ghaTa-paTayo rUpatvAva. cchinnapratiyogitAkAbhAvAnvaye na sAkAjham , 'ghaTa-paTayo rUpam' iti vAkyaM ca rUpatvasAmAnAdhikaraNyena ghaTa-paTobhayanirUpitavRtti. tvAnvayabodhane sAkAsam , na tu rUpatvAvacchedena ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitvAnvayabodhane ityevaM yad AkAGkSAvaicitryamamyupe tyAnvayabodhavalakSaNyamabhyupeyate tadetad apekSAbodhAtmakaphalavailakSaNyameva zabdAntareNAbhyupagataM paraiH, anyathaikAntavAdino yadanvayabodhasamartha yad vAkyaM tat tadanvayabodhaM janayiSyatyeva, yacca yatrAsamartha tat tanna janayiSyatItyevAbhyupagamanIyaM syAd , na tvAkAGkSAvaicitryaM phalavaicitryArthamAzritaM bhavedityarthaH / rUpatvasAmAnAdhikaraNyena ghaTa-paTobhayanirUpivRttitvAnvayasya bodhe sAkA kSAd 'ghaTa paTayo rUm' iti vAkyAt tathAvidhAnvayabodhastadA bhaved yadi ghaTa-paTarUpavizeSayoH rUpasAmAnyena sahA'bhedo bhedazcAbhyupagato bhavet , tathA sati saGgrahanayAbhyupagatarUpasAmAnyAbhedApekSAmAzritya rUpasAmAnyAbhinnatvenaikIbhUtayo rUpavizeSayorghaTa-paTobhayavRttitvasya sambhavena tAdRzAnvayabodhasyopapattiH, tayo rUpasAmAnyAd bhedasya vyavahAranayAbhyupagatasyApekSA mAzritya tu 'ghaTa-paTayorna rUpam' iti vAkyAd 'ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitvAbhAvavad rUpam' iti bodhasya sambhavaH, bhavadbhiryadi rUpasAmAnyasya pratyekarU vizeSAt sarvathA'bheda evopeyate, na tu kathaJcidbhedastadA dhyAtmake vastuni 'ekasyApekSA'nyasya nApekSA' ityuktiH sambhavati, na tvekAtmake vastunItyapekSAzrayaNasyAnAvazyakatve'pi ghaTarUpasyApi rUpasAmAnyAtyantAbhinnasya ghaTa-paTobhayavRttatvena 'ghaTa-paTayorghaTarUpam' iti vAkyato jAyamAnasya 'ghaTa paTobhayanirUpitavRttitvavad ghaTarUpam' iti bodhasya prAmANyaM syAt , sAmAnya vizeSayorbhedAbhedapakSe tu rUpasAmAnyasya rUpatvenaiva rUpavizeSAdabhedo ghaTarUpatvAdinA tu bheda eveti ghaTarUpatvenopasthitasya rUpavizeSasya rUpasAmAnyAd bhedo na tvabheda iti ghaTarUpatvena tasya na ghaTa paTobhayavRttitvamiti 'na ghaTa-paTayorghaTarUpam' ita vAkyato jAyamAnasya prAmANyAtiprasaGgo'pekSAzrayaNe ityAha- ubhayarUpasAmAnyasyeti / kathaJcidbhedAnabhyupagama iti- kathaJcidbhedAnabhyupagamaH sarvathA bhedAbhyupagame sarvathA'bhedAbhyupagame vA syAt , tatra sarvathA medAbhyupagamaH 'ghaTa-paTayo rUpam' iti vAkyajanyabodhasya na samarthaka iti sarvathA'bhedAbhyupagama iti tadarthaH / tvaduktAnyavyutpattigrahAt 'ghaTa-paTayo rUpam' iti vAkyaM rUpatvasamAnAdhikaraNyena ghaTa-paTobhayavRttitvasyAnvayabodhe sAkAGkSamiti tvaduktadvitIyavyutpattigrahAt, asya 'jAyamAnasya' ityanena smbndhH| 'ghaTa-paTayoghaMTarUpamiti' ityatra itizabdo vAkyasvarUpavacanaH paJcamyantazca / bodhasya 'ghaTa paTobhayanirUpitavRttitvavad ghaTarUpam' ityAkArakabodhasya / asmAkaM tu rUpasAmAnya-rUpavizeSayorbhedAbhedAbhyupagantRNAM syAdvAdinAM punaH / syAdarthAnupravezasyaiva 'sAmAnya-vizeSayoH kazcid bhedaH kathaJcidabhedaH' ityevaM syAcchabdArthasya kathaJcillakSaNasya bhedAbhedasvarUpasannivezasyaiva / atiprasaGgamaJjakatvAt 'ghaTa-paTayorghaTarUpam' itivAkyajanyabodhaprAmANyaprasaGgavArakatvAt / Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / kiJca, evaM 'dvayorgurutvam, na gandhaH' ityAdau kA gatiH ? gurutvasAmAnAdhikaraNyeneva gandhatvasAmAnAdhikaraNyenApi pRthivI-jalobhayatvAzrayavRttitvasAmyAt vidhi-niSedhaviSayArthAnirutaH / atra saptamyAH svArthAnvayitAvacchedakasvarUpAt samavyApyAtirikaivA''dheyatA'rthaH, tatra ca prakRtyarthasya taniSThanirUpitatvavizeSeNAnvayAt , pRthivI-jalobhayaviziSTAdheyatAtvena gurutvaM vidheyatayA gandhazca niSedhyatayA pratIyata ityuktau ca nAmAntareNa gurutvasAmAnyasyaiva vidheyatvaM gandhasAmAnyasyaiva ca niSedhyatvamuktamAyuSmatA, atiriktAdhAratAyA anirUpaNAt, anyathA 'ghaTa-paTayona ghaTarUpam' ityAdau 'jAti-ghaTayona sattA' apekSAtmakAnvayabodhAnabhyupagantRNAM pareSAM doSAntaramapyupadarzayati-kizceti / dvayoH pRthivI-jalayoH, pRthivyAM gurusvamanyat , tadanyacca jale gurutvamiti naikasya gurutvasya pRthivI-jalobhayanirUpitavRttitvamiti yathA gandhe pRthivI-jalobhayanirUpitavRttitvasyAbhAvAt 'pRthivI-jalayona gandhaH' ityevaM niSedhastathA gurutvasyApi pRthivI-jalobhayanirUpitavRttitvAbhAvAd 'dvayorna gurutvam' iti niSedha eva syAt , na tu 'dvayorgurutvam' iti vidhi: syAt, yadi ca pRthivI-jalo. bhayatvAzrayavRttitvarUpamarthamupAdAya 'pRthivIjalayogurutvam' iti gurutvatvasAmAnAdhikaraNyena 'pRthivI-jalobhayatvAzrayanirUpita. vRttitvavad gurutvam' iti bodhasambhavataH 'pRthivI-jalayorgurutvam' iti vidhirupapAdyate tadA tAdRzavRttitvasya gandhatvasAmAnA. dhikaraNyena gandhe'pi sambhavena tadanvayabodhasyApi sambhavAt 'pRthivI-jalayorgandhaH' iti vidhireva syAt, na tu 'pRthivIjalayona gandhaH' iti niSedhasyopapattirityarthaH / gurutvasAmAnAdhikaraNyeneva' iti sthAne 'gurutvatvasAmAnAdhikaraNyeneva' iti pATho yuktaH / atra vidhi-niSedhopapAdanaparavidhi-niSedhArtha nirukternAmAntareNApekSAtmakabodhasamarthakatvamupadarzayatiatreti- 'dvayorgurutvam' iti vAkyaghaTaketyarthaH / saptamyAH dvipadottarasaptamIvibhakteH, asya 'arthaH' ityanenAnvayaH / svArtheti- khaM saptamIvibhaktiH, tasyArtha Adheyatvam , tadanvayitA gurutvaniSThA, tadaMvacchedakaM gurutvatvam, tatsvarUpAda atiriktava- bhinnaiva, samavyApyA-samaniyatA, AdheyatA saptamIvibhaktararthaH / tatra ca AdheyatAyAM punaH / prakRtyarthasya dvipadArthasya pRthivI-jalobhayasya / tanniSTanirUpitatvavizeSeNa saptamIvibhaktyarthAdheyatvaniSThanirUpitatvavizeSarUpasambandhena / anvayAt sambandhAt / tathA ca 'pRthivI-jalobhayaviziSTAdheyatAtvena' iti sthAne 'pRthivI-jalobhayaviziSTAdheyatAvatvena' iti pATho yukta:- nirUpitatvavizeSalakSaNasambandhena pRthivI-jalobhayaviziSTA yA''dheyatA tadvattveneti tadarthaH, tasya 'vidheyatayA' ityatra 'niSedhyatayA' ityatra cAnvayaH, gurutvavizeSasyaikavyaktimAtravartinaH pRthivI-jalobhayaviziSTAdheyatAvattvaM na sambhavatIti tAdRzAdheyatAvattvena gurutvasAmAnyavartinA gurutvasAmAnyasyaiva vidheyatvam , yadyapi pRthivI-jalobhayaviziSTAgheyatAvatvaM gandhasAmAnye yathA nAsti tathA gandhaviziSe'pi nAstIti pRthivI-jalobhayaviziSTAdheyatAvattvena niSedhyatvaM gandhavizeSasyApi sambhavati, tathA'pi tAdRzaniSedhyatvaM gurutvavizeSasyApi sambhavatIti vizeSApekSayA niruktaniSedhyatvasyAbhimatatve 'dvayorna gurutvam' ityapi syAt, ataH sAmAnyApekSayaiva niSedhyatvamapyabhimatamiti gandhasAmAnyasyaiva pRthivI-jalobhayaviziSTAdheyatAvattvena niSedhyatvaM 'dvayorgurutvaM na gandhaH' iti vAkyenoktaM pareNApIti sAmAnyapekSAyA AvazyakatvAdapekSAtmakAnvayabodharUpanayasiddhirityarthaH / 'pRthivI-jalobhayaviziSTAdheyatAtvena' iti pAThaprAmANye tu 'svArthA0' ityAdisthAne 'svArthAnvayitAvacchedakasvarUpAt samavyApyAnatiriktavA''dheyatArthaH' iti pATho yuktaH / 'atirikAdhAratAyA anirUpaNAda' iti sthAne 'atiriktAdheyatAyA anirUpaNAd' iti pAThaH samyak, tacca 'anatiriktavA''dheyatA'rthaH' ityatra hetukathanarUpatayA saGgatimaGgati, yatazcAdheyatA''dheyasvarUpA tata AdheyasyA''dheyatAtvena vidhAnaM niSedhazca sambhavatIti bodhyam / anyathA sAmAnyApekSayA vidheytv-nissedhytvyornbhyupgme| ghaTa-paTayoriti-ghaTa-paTobhayatvAzrayaghaTanirUpitavRttitvasya ghaTarUpe sattvAt taniSedhastatra na syAt, ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitvaM ca na kvacidapi rUpe iti tadabhAvabodhane 'ghaTa-paTayorna rUpam' ityapi syAd, ataH 'jAti-ghaTana sattA' ityAdau ghaTavRttitvasya samavAyasambandhAvacchinnasya sattAyAM sattve'pi jAtau na sattA vartate, nApi ko'pi padArthaH samavAyena tatra vartata ityato jAti-ghaTobhayanirUpitasamavAyasambandhAvacchinnavRttitvaprasiddhathA tadabhAvo'pi na bodhayituM zakyaH, kintu jAti ghaTobhayanirUpitattvAbhAvavatsamavAyasambandhA Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / ityAdAviva 'ghaTa-paTobhayanirUpitatvAbhAvavadAdheyatAvad ghaTarUpam' ityanvayopapAdane'pi 'ghaTa-paTarUpe' ityasyopapAdayitumazakyatvAt , ghaTarUpatvAdisvarUpAyA AdheyatAyA ubhayAnirUpitatvAt / tatra dvitvAdisvarUpaivA''dheyateti cet! dvayoH pratyekarUpAvacchedena dvitvAbhAvAnniSedhasyApi pravRttiH syAt / anuyogitAvacchedakAvacchedenaiva saptamyarthIdheyatvAnvayavyutpatte yaM doSa iti cet tathA'pi 'ghaTarUpA''kAze' ityAdikaM katham? etadvitvAdisvarUpAyA AdheyatAyA ubhayAnirUpitatvAt, tatra tAtparyavazAt dvedhA'nvaye'pyubhayasyAnAdheyatvAbhAvAt / tasmAnayApekSAbhedenAtra vicitra eva bodhaH svIkAryaH // 2 // vacchinnAdheyatAvatI satteti yathA bodhyate tathA prakRte'pi ghaTa-paTobhayanirUpitatvAbhAvavatsamavAyasambandhAvacchinnAdheya. tAvad ghaTarUpam' ityevamanvayabodhopapAdanasambhave'pi 'ghaTa-paTayorghaTa-paTarUpe ' ityatra niruktadizA 'ghaTa-paTobhayanirUpitatvavadAdheyatAvatI ghaTa-paTarUpe' ityevamanvayasya vAcyatayA sAmAnyapekSAbhAve tAdRzAnvayasya bAdhitatvena vaktumazakyatvAd ghaTarUpatvasvarUpAyA AdheyatAyA ghaTanirUpitatvam , paTarUpatvasvarUpAyA AdheyatAyAH paTanirUpitatvam , ghaTa-paTobhayanirUpitatvasya tu ghaTarUpatvAdisvarUpAgheyatAyAmabhAvAdityarthaH / 'ghaTa-paTarUpe ityasya' ityatra 'ghaTa-paTayoH' ityasyAnukarSAd 'dhaTa-paTayorghaTa-paTarUpe ityasya' iti labhyate / 'ghaTa-paTayorghaTa-paTarUpe' ityatra saptamyarthAdheyatAnvayitAvacchedakaM ghaTa-paTarUpadayagatadvitvam , tatsvarUpaivA''dhaiyatA, tasyA ghaTa-paTobhayanirUpitvasya sambhavAd 'ghaTa paTayorghaTa-paTarUpe' ityupapadyata iti zaGkate-tatreti-'ghaTa-paTayorghaTa-paTarUpe' ityatretyarthaH / ghaTa-paTarUpayorghaTarUpatva-paTarUpatvalakSaNapratyekadharmAvacchedena na dvitvam , tasya dhyAsajyavRttitayA dvitvAvacchedena sattvAditi tadrUpA''dheyatApi ghaTarUpatvAdipratyekadhavicchedena na tatra vartata iti tAzA''dheyatvAbhAvasya pratyekarUpAvacchedena ghaTa-paTarUpayoH sattvAd 'ghaTa-paTayorna ghaTa-paTarUpe' iti niSedhasyApi pravRttyApatteriti samAdhatte dvayoriti-ghaTa-paTarUpayorityarthaH / pratyekarUpAvacchedena ghaTarUpatvAdyayavacchedena / nanvanvayitAvacchedakasvarUpA yathA''dheyatA svIkriyeta tathA tasyA anuyogitAvacchedakAvacchedenaivAnvaya ityapi svIkriyate, evaM ca ghaTa-paTarUpadvayagatadvitvasvarUpA''dheyatAyAstAdRzadvitvAvacchedenaivAnvayo na pratyekarUpAvacchedeneti tAdRzadvitvAvacchedena tAdRzadvitvarUpA''dheyatAyAH sattvAd vidhirUpapadyate, tadabha vasya tAdRzadvitvAvacchedanAbhAvAnna niSedhasya pravRttyApattiriti zaGkateanuyogitAvacchedakAvacchadenaiva / ayaM doSaH niSedhapravRttyApattilakSaNo doSaH / ghaTe samavAyena ghaTarUpaM paTe ca saMyogenA''kAza iti vivakSayA 'ghaTa-paTayorghaTarUpA-''kAze' iti prayujyate, tatra ghaTarUpA''kAzagatadvitvarUpA''dheyatA na bhavati ghaTa-paTobhayanirUpiteti tatrAnvayAnupapattiriti samAdhatte-tathApIti- anuyogitAcchedakAvacchedena 'saptamyadhiyatvAnvayavyutpatteH sviikaare'piityrthH| yadyapi AkAzasya nityadravyatayA tatsambandho vRttyaniyAmaka eveti AkAzasya na kiJcinnirUpitA''dheyatvamiti ghaTarUpA-''kAzagatadvitvasvarUpA''dheyataiva na sambhavatIti kutastasyAH zazazRGgakalpAyA ubhayanirUpitatvam ? ityevamapi 'ubhayAnirUpitatvAd' iti ghaTate tathApi kAle sarva vastu kAlikena vartata iti kAlanirUpitaiva ghaTarUpA-''kAzagatAdheyatA ghaTarUpA-''kAzagatadvitvasvarUpA sambhavati, tasyAM kAlanirUpitAyAM ghaTa-paTobhayanirUpitatvAbhAvAditi sammukhIno'rtha evAzrayitavya iti / vastutaH 'tatra tAtparyavazA' ityAdyuttaragranthasvArasyAt 'tathApi' ityasyAnantaraM 'ghaTa-rUpAkAze' ityArabhya 'ubhayAnirUpitatvAd' iti paryantasya sthAne 'ghaTa-Tayorna ghaTarUpA''kAze ityAdikaM katham ? etadvitvAdisvarUpAyA AdheyatAyA asambhavenobhayanirUpitatvAbhAvavadAdheyatvAnvayAsambhavAd' iti pATho yuktaH, tasya cAyamarthaH- 'ghaTa-paTayorna ghaTarUpam' ityatra yathA 'ghaTa-paTobhayanirUpitatvAbhAvavadAdheyatAvad ghaTarUpam' ityevamanvayabodha urarIkriyate tathA 'ghaTa-paTayorna ghaTarUpA''kAze' ityatra 'ghaTa-paTobhayanirUpitatvAbhAvavadAdheyatAvatI ghaTarUpA''kAze ityevamanvayabodhaH svIkaraNIyaH, sa ca na sambhavati, ghaTarUpAkAzagatadvitvasvarUpAyA AdheyatAyA asambhavena ghaTa-paTobhayanirUpitatvAbhAvavadAdheyatAtvena tasyA grahaNAsambhavenAnyA''dheyatAyA grahaNe'pi tadvattvasya ghaTarUpA''kAzayorabhAvAd ghaTarUpasya kiJcinnirUpitAdheyatAvattve'pi nityadravyasyAkAzasyAzritatvAbhAvena kiJcinnirUpitAdheyatvAbhAvAt tathAvidhAdheyatAvattvAnvayAsambhavAditi / Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalakRto nayopadezaH / nanvanantadharmamizritaM vastu kathaM vivecayitumazakyam ? anantAnAmapi dharmANAM dharmyabhinnatvena dharmiprAhakapratyakSAdereva tadvivekarUpatvAt , sati ca tadviveke kimapekSAzrayaNenetyAzajhyA''ha yadyapyanantadharmAtmA vastu prtykssgocrH| tathApi spaSTabodhaH syAt sApekSo dIrghatAdivat // 3 // nayA0- yadyapi vastu ghaTapaTAdikam , anantadhAtmakaM sat pratyakSagocaraH pratyakSAdipramANaviSayaH, ekasmin ghaTAdau gRhyamANe gRhyamANadharmoparAgeNa dravyArthAdezenAtItA-'nAgata-vartamAnAnAM tavRttidharmANAM yAvatAmeva prahAt , pareSAM sAmAnyalakSaNapratyAsattisthAne'bhiSiktasya ghaTaviSayakatiryaksAmAnyopayogasya ghaTatvavyApakaviSayatAkapratyakSatvaM tAdRzajJAnatvaM vA yathA kAryatAvacchedakaM tathA tadviSayakordhvatAsAmAnyopayogasyApi tAdAtmyasaMbandhenAdheyatvasaMbandhena vA ghaTatvavyApakaviSayatAka nanu 'ghaTa-paTayorna ghaTarUpA''kAze' ityatra no dvedhA'nvaya upeyate, tathA ca 'ghaTa-paTobhayanirUpitatvAbhAvavadAdheyatvAbhAvavatI ghaTarUpA-''kAze' ityevamanvayabodha upapadyata ityata Aha-tatreti- 'ghaTa-paTayona ghaTarUpA ''kAze' ityatretyarthaH / tAtparyavazAt 'idaM vAkya ghaTa-paTobhayanirUpitatvAbhAvavadAdheyatvAbhAvavadghaTarUpAkAzarUpArtha bodhayatu' iti tAtparyabalAt / dvedhA'nvaye namo'rthasyAbhAvasya dvedhAnvaye / ubhayasya ghaTarUpA''kAzobhayasya / anAgheyatvAbhAvAt AkAzasya nityadravyatayA''dheyatvAbhAvavattve'pi ghaTarUpasya ghaTa-paTobhayanirUpitatvAbhAvavadAdheyatvavattayA tadabhAvasya tatrAbhAvena ghaTarUpA''ka zobhayasya nirUkAdheyatvAbhAvavattvAsambhavAt / upasaMharati-tasmAditi-apekSAM vinA tattatsthale''nvayabodhasyo. papAdayitumazakyatvAdityarthaH // 2 // __ tRtIyapadyamavatArayati-nanviti / tadviveketi- anantadharmaviveketyarthaH, evamapre'pi, anantadharmaviveke sati taddvArA'nantadharmAtmakavastuviveko'pi suzaka eva, pratyakSa pramANaM sarvato balavat, tazcet sarvadharmAbhinnavastuviSayakatvAt sarvadharmaviSayakamiti kimavaziSTaM viveke ? yadarthamapekSAzrayaNamityabhisandhiH / 'yadyapi' ityAdi padyaM vivRNoti-yadyapIti / nanu pratyakSa pratiniyatadharmaviziSTaghaTAdidharmigrAhakaM cakSurAdiprabhavaM bhavatu nAma, kathaM punastasya ghaTAdigatAnAmatItAnAgatadharmANAM prAhakatvam ? yenAnantadharmAtmakavastu pratyakSagocara iti gaditumanuguNam , nAnantadharmANAM pratyakSeNA'navagAhane'nantadharmAtmakavastu pratyakSa gocaro bhavitumarhatItyata Aha-ekasminniti / drdhyaarthaadesheneti-gRhymaanndhrmvishissttdhrmiruupdrvyaabhedaashrynnenetyrthH| tadavRttidharmANAM ghaTAdivRttidharmANAm / nanu sannikRSTaM pratyakSe bhAsate, atItAnAgatadharmANAM punaH dravyAbhede'pi sannikRSTatvaM nAstIti phathaM teSAM pratyakSa bhAnamityata Aha-pareSAmiti-naiyAyikAdInAmityarthaH, 'mate' iti zeSaH / ghaTaviSayakatiryaksAmAnyopayogasya purovartiyatkiJcidghaTavizeSyakaghaTatvaprakArakapratyakSasya, tasya pratyAsattitAniyAmakasambandhazca svaviSayaghaTatvavaravarUpaH, tena sambandhana nirUkopayogo / yAvatsvatItAnAgataviprakRSTeSu ghaTaSu vartata iti / ghaTatvavyApaketi-ghaTatvavyApakaviSayatAkapratyakSatvAvacchinnaM prati ghaTatvavyApakaviSayatAkajJAnatvAvacchinnaM prati vA ghaTavizeSyaghaTatvaprakArakapratyakSasya kAraNatvAd yAvakizcidghaTapratyakSAnantaraM yathA'tItAnAgata. sakalaghaTaviSayakapratyakSamityarthaH / tatheti- 'tAdAtmyasambandhena' 'AdheyatAsambandhena' iti ca vyApyatAyA niyamanam , ghaTaviSayakocaMtAsAmAnyopayogasyApi pratyAsattitAniyAmakaH svaviSayatAdAtmyaM svaviSayAdheyatvaM vA sambandhaH tAdRzasambandhazca viSayaniSThapratyAsattyA kArya-kAraNabhAve bodhyaH, AtmaniSThapratyAsattyA kArya-kAraNabhAve tu kazcittAdAtmyameva kAryatAvacchedakaH kAraNatAvacchedakazca jainamate, paramate tu samavAyastathA bodhyaH / 'ghaTatvavyApaka' iti sthAne 'ghaTavyApaka' iti pATho yuktaH tathA ca tAdAtmyasambandhenA''dheyatAsambandhena vA ghaTavyApakaviSayatAkapratyakSatvAvacchinnaM prati ghaTavyApakaviSayatAkajJAnatvA. vacchinnaM prati vA ghaTaviSayakocaMtAsAmAnyopayogaH kAraNamiti, tAdAtmyasambandhenA''dheyatAsambandhena vA ghaTo yAvatsu Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / pratyakSatvasya tAdRzajJAnatvasya vA kAryatAvacchedakatAyA nyAyasiddhatvAt, ata eva " je egaM jANai se savvaM jANai " [ AcArAGga- zru0 1, a0 3, u0 4, sU0 122 ] iti pAramarSavacanAnurogho'pi, ekavastuprahe tadgatasva-paraparyAyakukSipravezena sarveSAmeva grahAt, anuvRtti-vyAvRtti saMbandhaparyAlocane tAvatpramANasyaiva vastuno'nubhavAt / tadAha mahAvAdI sammatau 14 egadaviammi je atthapajjavA vayaNapajjavA vA vi / tIyA'NAgayabhUA, tAvaiyaM taM havai davvaM " // - [ sammatitarka - kA0 1, gAthA - 33 ] iti / nanvevaM sarvasya sArvajJyApattiriti cet ? na- dravyArthikatayeSTatvAt uktabhagavadvacana rucyanuvedhena samyak saMpanyA cAnatiprasaGgAt / antra tathApi spaSTabodhaH sattvA'satvAdipratiniyatadharmaprakArako bodhaH sadasadAdyAkArako vA bodhaH, sApekSaH zAbdasthale nayApekSayA janitaH, pratyakSasthale cAvadhyavacchedakAdijJAnApekSaH syAt / vid ? dIrghatAdivat AdIyate'nenetyAdi jJAnam, dIrghatA pratyakSavadityarthaH, yathA hi daNDAdijJAna kAle tatparimANagrahe'pi 'ayamasmAd dIrghaH' iti dIrghatvaprakArakaM jJAnaM niyatAvadhyapekSayaiva, tathA sadasadAtmakavastugrahe'pi sattvAdiprakArakaM jJAnaM svadravyApekSayaivetyarthaH, 'ayametadapekSayA dIrghaH' itivad 'ayaM svadravyAdyapekSayA san, paradravyAdyapekSayA cAsan ' ityeva vyavahArAt / nanvevaM vyavahAra eva sApekSo svavRttidharmeSu vartata iti tena sambandhena tasya vyApikA viSayatA yAvadghaTadharmAvagAhipratyakSasyaiveti nirukta kAryakAraNabhAvAd ghaTavRttiyAvaddharmAvagAhi pratyakSaM sidhyatIti / ata eva tadviSayako tAsAmAnyopayogalakSaNasAmAnyalakSaNa pratyAsattibalAt tadgatasakaladharmajJAnasambhavAdeva / je0 iti " ya eka jAnAti sa sarvaM jAnAti " iti saMskRtam / tAvatpramANasyaiva anuvRtta - vyAvRtasakaladharmAtmakasyaiva / uktArthe zrIsiddhasenadivAkara sUrivacana saMvAdamAha - tadAheti / ega0 iti - "ekadravye ye artha paryAyA vacanaparyAyA vA'pi / atItAnAgatabhUtAstAvatkaM tad bhavati dravyam " // iti saMskRtam / nanvekapadArthajJasyoktadizA sarvapadArthajJatvAbhyupagame sarvasya sarvajJatvaM syAditi zaGkate - nanvevamiti / dravyArthA''dezAt sarvasya sarvajJatvamiSTameveti samAdhatte-neti / uktabhagavadvacaneti - " je egaM jANai se savvaM jANai " iti bhagavadvacana zraddhAsambandhenetyarthaH, yasya coktavacanazraddhA nAsti samidhyAdRSTirvastu ekamapi na jAnAtyeva, tasya jJAnamajJAnameveti na tasya sarvajJatvaprasaktirapIti / etAvatA pUrvArddha vyAkhyAtam / athottarArddha vivRNoti -- yadyapyevamiti / 'sApekSa: ' iti kiM sarvatraikApakSa eva ? utAsti tatra vizeSa: ? ityapekSAyAmAha - zAbdasthala iti 1 ' dIrghatAdivad' ityasya vivaraNam - ' dIrghatA pratyakSavad' iti, tad yathA sampadyate tathopadarzayitum ' Adi ' ityasya jJAnarUpamarthaM nirUtilabhyamAvedayati - AdIyata iti / dRSTAnta - dASTantikayoH sApekSatvamupapAdayati-yathA hIti / tatparimANagrahe'pi daNDAdi parimANagrahe'pi / 'svadradhyApekSayaiva' ityatra ' svadravyAdyapekSayaiva ' iti pATho yuktaH, AdipadAt svakSetrAdInAM paradravyAdInAM copagrahaH, atrAdipadAt paradravyAdInAM grahaNAdeva 'sattvAdi'ityAdipadagrAhyA sattvasya yajjJAnaM tasya sApekSatvasyApyupapAdanasambhavena nyUnoktervyudAsaH / yathA yasya jJAnaM tathaiva tasya vyavahAra iti svadravyAdyapekSayA sattvAdiprakArakajJAnAbhAve svadravyAdyapekSayA sattvAdivyavahAro na syAditi tAdRzavyavahArAnyathAnupapattyayA tathA jJAnamAvazyakamiti dRSTAntAvaSTambhena draDhayati - ayametadapekSayeti / nanu sApekSatayA dIrghatvAdirvyavahriyata ityetAvatA dIrghatvAdivyavahArasya sApekSatvamastu dIrghatvAdijJAnasya kutaH sApekSatvamiti zaGkate - nanvevamiti / vyavahAro vyavahartavyajJAnaM vyavahArecchAM cApekSate, na tu tadatiriktasya kasyacid vyavahAre'pekSeti vyavahAra kAraNIbhUtasya Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| na tu bodha iti cet ? na- vyavahartavyajJAne sati satyAM cecchAyAM vyavahAre AdhikyatA'napekSaNAt , anyathA'bhAvajJAne'pi pratiyogyapekSA na syAt , tadvyavahAra eva sapratiyogikatvasthiteH / atha 'dI? daNDaH' iti jJAnaM cakSuHsannikarSamAtrAjjAyata eva, 'amukApekSayA dIrghaH' iti dIrghatvatvAvAntarajAtyavagAhijJAna eva cAvadhijJAnApekSeti cet ? na- isvatvena jJAne dIrghatvena jJAnasyaivApekSAM vinA'nupapattiH, tadvadihApi paradravyAdinA'sattvena jJAne svadravyAdyapekSayaiva sattvajJAnamiti pratipattavyam / avacchedakAnavagAhinastu anavadhAraNarUpatvAdevAnupayogaH / dvihastAdimAtre'nAvRtaikahastAvacchedena mahattvaprahastu dezApekSayaiveti na tasya nirapekSatvam , ata evA''varaNApagame skandhApekSayA parimANe dvihastatva. Ahe'pi tAvadavacchedena hastatvagrahasya nAprAmANyam , deza-skandhabhedenobhayopapatteH / etena, mUyo'vayavAvacchedena cakSuHsaMyogAbhAvAnArddhanikhAtavaMzAderdvihastAdiparimANagraha iti prAcyanaiyAyikAnAM pralApo nirastaH, yAvati bhAge nA''varaNaM tAvati bhAge parimANasya grahAdeva, skandha vyavahartavyajJAnasya sApekSatvata eva vyavahArasya sApekSatvaM nAnyatheti samAdhatte-neti / 'AdhikyatAnapekSaNAd' iti sthAne 'adhikAnapekSaNAd' iti pATho yuktaH tasya vyavahartavyajJAnavyavahArecchAvyatiriktAnapekSaNAdityarthaH / anyathA vyavahartavyajJAnasyAnapekSatve'pi vyavahArasya sApekSatvAbhyupagame / tadvayavahAra eva abhAvavyavahAra eva, abhAvajJAnaM pratiyogijJAnamantareNaiva bhavatItyabhAvo na sapratiyogikaH, kintvabhAvavyavahAra eva pratiyogijJAnamabhAvajJAnaM cApekSata iti tasyaiva sapratiyogikatvaM syAdityarthaH / dIrghatvaprakArakaM jJAnaM na niyatAvadhyapekSam , avadhijJAnamantareNApi 'dI? daNDaH' iti jJAnasya cakSussannikarSamAtrAdutpatteH, kintvamukApekSayA yad dIrghatvatvaM dIrghatvatvavyApyasAmAnyam , tatprakArakadIrghatvavizeSavizeSyakajJAna evAvadhijJAnaM kAraNamiti tatraivAvadhijJAnApekSeti zaGkate-atheti / hrasvatvasya dIrghatvaviruddhatayA tadrUpeNa daNDajJAne sati nApekSAmantareNa 'dI? daNDaH' iti jJAnaM sambhavatIti dIrghatvaprakArakajJAnepi niyatAvadhijJAnApekSatvameveti samAdhatte-neti / tadvat niyatAvadhijJAnApekSadIrghatvaprakArakajJAnavat / ihA'pi sadasadAlakavastujJAnepi / nanvavacchedakAnavagAhyapi vastujJAnaM bhavatyeveti na tatrAvadhijJAnApekSatyata Aha-avacchedakAnavagAhinastviti-tAdRzajJAnaM bhavatu nAma, na tataH sattvAderavadhAraNamiti na spaSTabodhaH sa iti spaSTabodho'pekSAM vinA na sambhavatIti pratijJAyAM na tena kiJcit kSuNNamityabhisandhiH / anupayogaH vastusaddhAvupayogo na bhavati, tattatprakAreNa vastusiddhayarthaM ca yajjJAnaM mRgyate tad avacchedakAvagAhyeva bhavatIti / dvihastAdimAtre dvihastAdipramANe vastuni, AdipadAt trihastAdergrahaNam / dezApekSayaivetIti-dvihastapramANe yAdRzaM mahattvaM tato vilakSaNamevaikahastapramANagataM mahattvam, tacca deza-dezinoH kathaJcid bhedAd deze vartamAnaM dezinyapi vartata eva, parantu dazina ekadezAvacchedenA''varaNamanyadezAvacchedenAnAvaraNamityanAvRto ya ekahastapramANo dezastadavacchedena tAdRzamahattvagrahaNaM dezApekSayaivetIti / tasya mahattvagrahasya ta nirapekSatvamityarthaH / ata eva dvihastapramANe vastuni anAvRtakahastAvacchedena mahattvagrahasya sApekSatvAdeva / tAvadavacchedena ekahastamitadezAvacchedena / dezatidezApekSayaikahastamitatvaM skandhApekSayA dvihastamitatvamityevaM deza-skandhabhedenaikasmin vastunyekahastatva-dvihastatvobhayorapi sambhavena tatra dvihastatvagrahasyaka hastatvagrahasyApi prAmANyasambhavAdityarthaH / - 'etana' ityasya 'nirastaH' ityanenAnvayaH, prAcyanaiyAyikAnAM mate dvihastamite vastuni dvihastaparimANameva, naikahastaparimANam, tadgatadvihastaparimANagrahe ca bhUyo'vayavAvacchedena cakSussaMyogo heturityarddhanikhAtavaMzAderuktakAraNAbhAvAnna dvihastaparimANaprahaH ekahastaparimANaM tu tatra nAstyeveti na tadgataparimANagraha ityAzayaH / etena ityatidiSTameva nirAsahetumAhayAvati bhAga iti / parimANasya tadvastugatasya nirAvRtadezAvacchinnasyaika hastaparimANasya / nanu bhUyo'vayavAvacchedena cakSuHsaMyogAbhAve'pi tatparimANagrahaNaM yApeyate tarhi arddhanikhAtavaMzAderekahastagrahaNavad dvihastaparimANagrahaNamapi syAdityata Aha-skandhaparyAptati / 'tatparyAptAvacchedaka' iti sthAne 'tatparyApyavacchedaka' iti pATho yuktaH, skandhe parimANasya Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / paryAptaparimANa he tatparyAptAvacchedaka yAvadavaya vAvacchedenAvaraNAbhAvalakSaNayogyatAyA eva hetutve doSAbhAvAt / ki, 'bhUyo'vayavAvacchedena' ityasya ko'rtha : ? yAvadavayava saMnnikarSasya kutrApyasambhavAt, anekatatsaMyogasya cAtiprasaJjakatvAt bhUyo'vayavAvacchinnatvo palakSitAdhAratAvizeSasya ca deza-skandhApekSAvaicitryamukhanirIkSakatvAditi na kicidetat / 16 yat tu - " viSayatAsaMbandhena parimANasAkSAtkAratvAvacchinnaM prati svAzrayasamavetatva saMbandhena tattadAvArakasaMyogatvena pratibandhakatvAnnArddha nikhAta vaMzAdiparimANagraha, yadvA, arddhanikhAtavaMzAdermahatvAdikaM gRhAta eva, 'mahAnayaM vaMza:' iti pratIteH, tadavAntaravaijAtyaM tu nAnubhUyata iti tattadvai jAtyagrahaM pratyAvAraka saMyogasya virodhitA / na ca nikhAtA'nikhAtasadRzavaMzayoH sannikarSadazAyAM tanmahatvAdivRttivailakSaNyAnubhavAd vaijAtyapratyakSaM pratyAvAraka saMyogAnAM pratibandhakatvAsaMbhava iti vAcyam, tAdRzavailakSaNyaprakArakapratyakSaM pratyeva teSAM virodhitvAt, vizeSyatvaM pratibadhyatAvacchedakaH saMbandhaH, svAzrayameva tattvaM yA paryAptistadavacchedakA yAvanto'vayavAstadavacchedenetyarthaH / bhUyo'vayavAvacchedena cakSuH saMyogasyAvayavigataparimANamahaM prati kAraNatvaM yat pareNocyate tatra 'bhUyo'vayavAvacchedena' ityasya nirvacanameva prakRtAnuguNaM na kartuM zakyamityAha-kizceti / yadi 'yAvadavayavAvacchedena' iti tadartha upavarNyate tadasambhavagrastameva sarvathAnA'pyavayavini antarlInamadhyAdyavayavA - vacchedena cakSussaMyogasyAbhAvAdityAha - yAvadavayaveti / anekAvayavacakSussaMyoga eva yadi bhUyo'vayavAvacchedena cakSussaMyogaH sa tarhi arddhanikhAtavaMzAdAvapi samastIti / tatparimANagrahaNApattirityAha- anekatatsaMyogasya ceti- anekAvayavacakSussaMyogasya cetyarthaH / yadi ca bhUyo'vayavAvacchinnatvopalakSitacakSussaMyogAdhAratAvizeSa uktazabdArtho'bhimataH, sa kAryAnurodhena kalpanIyaH syAditi dezavizeSApekSatAdRzAdhAratAvizeSo'nyo yo hastAvacchedena tadgataparimANagrahaNe kAraNam, tadanyazca skandhApekSa tAdRzAdhAratAvizeSo yo dvihastAdiparimANagrahaNe kAraNamityarddha nikhAtasthale skandhApekSatAdRzAdhAratAvizeSAbhAvAd dvihastAdiparimANAgrahaNe'pi dezavizeSApekSatAdRzAdhAratAvizeSasadbhAvAd hastaparimANagrahaNaM syAdevetyapekSAsiddhira pyaay| taivetyAzayenAha - bhUyo'vayavAvacchinnatvopalakSiteti / atra naiyAyika dhurandharamathurAnAthamataM pratikSeptumupanyasyati - yat tviti / viSayateti parimANaviSayaka sAkSAtkAro viSayatAsambandhena parimANe utpadyeta tatra tadAzrayeNa sahA''vArakasaMyogo'pi svAzrayasamavetatvasambandhena vartata iti tAdRzasaMyogasya pratibandhakasya samavadhAnadazAyAM tAdRzasaMyogAzrayasamavetasya parimANasya na bhavati pratyakSamityarddhanikhAtavaMzAdiparimANagraho netyarthaH / arddhanikhAtavaMzAdeH parimANasya sAkSAtkAro bhavatyeveti na taM pratyAvArakasaMyogasya nirukasambandhena pratibandhakatvam, kintu tatparimANagataM yad mahattvatvAvAntaravaijAtyaM tad nAnubhUyata iti tatpratyakSaM pratyevAssvArakasaMyogasya pratibandhakatvamiti kalpAntaramAha - yadveti / tadavAntareti mahattvatvavyApyetyarthaH / 'na ca' ityasya vAcyam ityanena sambandhaH, tasya vaijAtasyaikasya nikhAtA'nikhAtasadRzavaMzadvayaparimANadvayavartinaH pratibandhakIbhUtAvArakasaMyogasya svAzrayasamavetasamavetatvasambandhena sambandhino yathA nikhAtavaMzagataparimANagatatayA na pratyakSaM tathAnikhAtavaMzagataparimANagatatayApi pratyakSaM na bhavet bhavati cAnikhAtavaMzagataparimANagatatayA pratyakSam, ato na tAdRzavaijAtyagrahaM pratyAvArakasaMyogasya pratibandhakateti zaGkArthaH / tAdRzavaijAtasya prahaM prati pratibandhakatvA'sambhave'pi vizeSyatAsambandhena tAdRzavai jAtyaprakArakapratyakSaM prati svAzrayasamavetatvasambandhenAssvArakasaMyogasya pratibandhakatvaM sambhavatyeva, AvArakasaMyogo hi svAzrayasamavetatvasambandhena nikhAtavaMzavartiparimANa evaM samasti tatra vizeSyatAsambandhena tAdRzavaijAtyaprakAra kaprakArakaM notpadyate, anikhAtavaMzavartiparimANe tu svAzrayasamavetatvasambandhenAvArakasaMyogo nAsti, tatastatra vizeSyatA sambandhena niruktavai jAtyaprakArakapratyakSaM syAdeveti niSedhe hetumupadarzayati- tAdRzavailakSaNyaprakArakapratyakSaM pratyeveti / teSAm AvarakasaMyogAnAm / 'svAzrayameva tattvaM ca' iti sthAne 'svAzrayasamavetatvaM ca' iti pATho yuktaH / nanu tAdRzavailakSaNyaprakArakapratyakSaM Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / Www ca pratibandhakatAvacchedakamityanatiprasaGgAt / na caivaM nikhAtasannikarSAt tAdRzavailakSaNyanirvikalpakApattiH, iSTatvAd " iti mathurAnAthAbhihitam , tat tuccham- evamapi nikhAtasannikarSAnmahattvaprakArakatAdRzavailakSaNyavizeSyakasAkSAtkArApatterduritvAt / kizca, evamAvRtakapAvicchedena yasya cakSuHsaMyogAnokta. vaijAtyasya prahastasyaivAnyadA, puruSAntarasya vA tadAnIM pArthAntarAvacchedena cakSuHsaMyoge'pyagrahaH syAt , AvArakasaMyogasya virodhinaH sattvAt / tattatkAlInatattatpuruSIyamahattvAdipratyakSaM pratyevoktapratibandhakatve tvanAvaraNakAlInasya vilakSaNamahattvAdipratyakSasyAvaraNadazAyAmutpattiprasaGgaH, nahi tatrApi sannikarSa vinA anyad viziSya kAraNaM klaptaM yena tadvilambAt tadvilambaH syAt / api ca, evamAvRtA-'dRSTanaSTasthale pratibadhyAprasiddhiH / pratyevAvArakasaMyogAnAM pratibandhakatve tAdRzavalakSaNyaviSayakanirvikalpakapratyakSa na niruktapratibadhyatAvacchedakAkrAntamiti nikhAtavaMzacakSussannikarSAt tatrAvArakasaMyoge satyapi syAdityAzaGkAmiSTApattyA pariharati-na caivamiti / uktamathurAnAthamatasya tucchatve hetumAha -evamapIti - uktadizA pratibadhya-pratibandhakabhAvAmyupagame'pItyarthaH / nikhAtavaMzavartimahattvavizeSyakatAdRzavaijAtyaprakArakapratyakSamevA''tmani samavAyenotpadyamAna sad vizeSyatayA niruktamahattve utpattumarhatIti tasyaiva nirutapratibadhyatAvacchedakAkAntatvAdutpattirmA bhavatu nAma, samavAyasambandhAvacchinnAdheyatvasambandhena mahatvaprakArakatAdRzavaijAtyavizeSyakapratyakSaM tu prakAratAsambandhena mahattve utpadyate, tathA tad vaijAtyavizeSyakameva, na tu vaijAtyaprakArakamiti pratibadhyatAvacchedakadharmA'nAkAtvAt tadutpattirnikhAtasannikarSAdApadyata ityAhanikhAtasannikarSAditi / api ca viSayaniSThapratyAsatyoktapratibadhya-pratibandhakabhAve yasya pramAturAvRtakapAvicchedena cakSussaMyogAduktavaijAtyasya pratyakSamekadA na bhavati tasyaiva kAlAntare ekapA - vacchedenAvAraNasaMyoge vidyamAne'pi pAntirAvacchedena cakSussaMyogAt tAdRzavaijAtyasya pratyakSasupajAyate, evaM yadaikasya puMsa AvRtakapAvicchedena cakSuHsaMyogAt tAdRzavaijAtyasya pratyakSaM na bhavati, tadAnImevAnyasya puMsaH pAntirAvacchedena cakSuHsaMyogAt tAdRzavajAtyasya pratyakSaM bhavati, tadetana syAt , tAdRzapratyakSasthA'pi pratibadhyatAvacchedakAkrAntatvAdAvArakasaMyogasya ca pratibandhakasya sattvAdityAha-kizceti / anyadA vaijAtyA'grahakAlabhinnakAle / tadAnIm ekapuruSasya yadA vaijAtyAgrahastatkAle / yatkAle yatpuruSasyAvAraNasaMyoge sati mahattvapratyakSaM na bhavati tatkAlInatatpuruSIyamahattvapratyakSa pratti AvaraNasaMyoga: pratibandhaka iti tatkAlInAnyapurUSIyamahattvapratyakSasyA'nyakAlInatatpuruSIyamahattvapratyakSasya ca pratibadhyatAvacchedakAnAkAntatvAdutpattiyadyapi sambhavati tathApi indriya sannikarSasya kAryatAvacchedakaM mahattvapratyakSatvaM yathA''vAraNakAlInAnyapuruSIyamahattvapratyakSe samastIti tadindriyasannikarSabalAt samutAdyate tathA'nAvAraNakAle yanmahattvapratyakSaM samutpadyate tadapi niruktasabhikarSakAryatAvacchedakAkAntameva, na coktasannikarSAtiriktamapi viziSya tat prati kAraNamityAvaraNakAle tasyApi samutpattiH syAt, tadvilambe hetvabhAvAdityAha-tattatkAlIneti / 'nahi' ityasya 'kluptam' ityanenAnvayaH / tatrApi anAvaraNakAlInavilakSaNamahattvAdipratyakSe'pi / viziSyeti-yadyapi yatkAle yadutpadyate tatkArya prati tatkAlo'pi kAraNamityanAvaraNakAlIna. vilakSaNamahattvAdipratyakSe'nAvaraNakAlasya kAraNatvAt tasyAvaraNakAle'bhAvAna tadAnIM tadutpatyApattiH, tathApi kAlasya viziSya kAraNatve tattatkAlarUpakAraNAbhAvAdeva tattatkAlajanyatattatkAryasya nAnyadotpattistatkAla eva cotpattiriti kAlamAtrameva kAryamAne kAraNam , kimanyakAraNakalpanena? anya kAraNAbhAve'pi tatkAlA'bhAvasyAvazyakatvena tadvilambAdeva tatkAryavilambasya sambhavAditi kAlaikakAraNamAtrApaMttibhiyA sAmAnyata eva kAlasya kAryamAnaM prati kAraNatvamiti tattatkAryasya svAkhilakAraNasamavadhAnakAla eva svakAraNakAla iti kAlo'pi na viziSya kAraNaM kluptamityabhisandhiH / kiJca, yad vilakSaNamahattvAdikaM sarvadAvRtameva janyapratyakSAviSaya eva vinaSTaM tanmahattvAdeH kadApi pratyakSAbhAvAt tatra pratibadhyAprasiddhirapyuktapratibadhya-pratindhakabhAvakalpanAyAM doSa ityAha-api ceti| AvRteti-AvRtamadRSTameva sad yad naSTaM tatsthale ityarthaH / prakArAntareNa viziSya pratibadhya-pratibandhaka Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / svaprAcIsthapuruSIyoktavaijAtyasAkSAtkAratvAvacchinna eva svapratIcyavacchinnAvArakasaMyogatvena pratibandhakatve tu dravyacAkSuSe'pyevaM bhittyAdisaMyogapratibandhakatvena nirvAhe vyavahitArthA'darzanAnyathAnupapattyA cakSuHprApyakAritvasAdhanaprayAsasya vaiphalyApattiriti na kiJcidetat / etena 'tAhazavailakSaNyasAkSAtkAraprayojakatayA cakSurAdisaMyoge tiSThati vaijAtyAntarasvIkAreNaiva nirvAhaH' iti kalpanA'pi teSAmapAstA, 'taddhetoH' iti nyAyenA''bhimukhyavizeSeNAvaraNAbhAvavizeSeNa vA nirvAhe tAdRzavaijAtyakalpanAyAM mahAgauravAt, anyApekSayeva svadezApaleyA'pi nyUnAdhikatArUpavaijAtyAnubhavasyApekSAM vinA'nupapattezceti dik // 3 // bhAvakalpanA'pi parasya na yuktA, svAbhyupagamahAniprasaktarityAha-svaprAcIstheti-etacca 'pratIcyA vastu, tadanantaraM prAcyAmAvaraNam , tataH prAcyA pramAtA puruSaH, tatrAvaraNaprAcIsthasya pramAturAvaraNapratIcIsthitavastuparimANagatavaijAtya sAkSAtkAro na bhavati' tadupapAdakam , tatsaGgamanA cettham-svamAvaraNam , tadavadhikaprAcIsthaH puruSaH, tadIyavastuparimANavaijAtyasAkSAtkAratvAvacchinne, svamAvaraNam , tadavadhikapratIcyavacchinno ya Avarakasayogastattvena pratibandhakatvam , ata AvaraNaprAcIsthapuruSasya tadvaijAtyapratyakSaM na bhavati, tadanyadigavasthitasya tu puruSasya tatpratyakSaM bhavatyeva, paramevamabhyupagame aprApyakAryapi cakSuH svasammukhasthitaM vastu gRhNAti, yat kvacid bhittyAdivyavahitasya vastuno na cakSuSA grahaNam , tat svaprAcIsthapuruSIyacAkSuSasAkSAtkAraM prati svapratIcyavacchinnAvArakabhittyAdisaMyogasya pratibandhakatvamityevaM dizA pratibadhyapratibandhakabhAvaM prakalpya nirvAhyamiti vyavahitArthAdarzanasya cakSuSaH prApyakAritvamantarA'pyupapannatvena vyavahitArthAdarzanAnyathAnupapattyA cakSuSaH prApyakAritvasAdhanaprayAsasya vaiphalya pattiH syAditi / 'etena' ityasya 'apAstA' ityanenAnvayaH / 'cakSurAdisaMyoge tiSThati vaijAtyA0' ityasya sthAne 'cakSurAdisaMyoganiSThavaijAtyA0' iti pATho yuktaH, arddhanikhAtAdisthale arddhanikhAtavaMzAdiparimANagatavailakSaNyApratyakSatvopapattaye AvArakasaMyoga-tAdRzavalakSaNyapratyakSayoH pratibadhya-pratibandhakabhAvo na kalpanIyaH, kintu vijAtIyacakSussaMyoga eva tAdRzavailakSaNyasAkSAtkAraM prati kAraNam , arddhanikhAtavaMzAdau cakSussaMyogastu na vijAtIya iti vijAtIyacakSuHsaMyogAbhAvAdeva nArddhanikhAtavaMzAdiparimANavailakSaNyasAkSAtkAra iti, tathA ca tAdRzavalakSaNyasAkSAtkAraprayojakatayA cakSurAdisaMyoganiSThavejAtyAntarasvIkAreNaiva tatra cakSussaMyogagatavaijAtyAntarAbhAvAt , tAdRzalakSaNyapratyakSAbhAvasya nirvAhaH, evakAreNa niruktapratibadhya-prativandhakabhAvakalpanasya vyavacchedaH / iti kalpanA'pi evaMsvarUpA kalpanA'pi / teSAM pareSAm / apAstA nirastetyarthaH / etena' ityatidiSTaM nirAsa hetumupadarzayati- 'taddhetoH' iti nyAyeneti- 'tasya hetutvakalpanApekSayA taddhetoreva hetutvaM nyAyyam' iti sampUrNa nyAyasvarUpam, prakRte cakSuSo viSayAbhimukhyavizeSeNA''varaNAbhAvavizeSeNa vA tAdRzavijAtIyacakSassaMyogakAraNatayA bhavadbhiravazyaM kalpanIyena, tAdRzAbhimukhyavizeSasattve AvaraNAbhAvavizeSasattve vA tAdRzavalakSaNyasAkSAtkAraH, tayoranyatarasyAbhAve tAdRzavailakSaNyasAkSAtkArAbhAva ityevaM nirvAhe sati, tAzavejAtyakalpanAyAM tAdRzavailakSaNyasAkSAtkAraprayojakatayA cakSussaMyogagatavaijAtyakalpanAyAm / mahAgauravAt cakSuHsaMyogaH kalpanIyaH. tadvataM niruktavaijAtyaM ca kalpanIyamityevaM mahAgauravAdityarthaH / yathA cA''mravRkSo nimbavRkSApekSayA'lpo mahAn vetyevamanubhUyate, tathA''mravRkSaH svadezaivazAkhApekSayA'nyazAkhAvacchinno'lpo mahAn vetyevamapyanubhUyate, tAdRzAnubhavasyApekSA vinA nopapattirityapekSAtmakAnvayabodharUpanayasiddhirityAha-anyApekSayeveti // 3 // caturthapadyamavatArayati-nanviti / 'matabhedo'dhyavasAyaH' iti sthAne 'matabhedAdhyavasAyaH' iti pAThaH samucitaH / yatra bauddhAdidarzane, matabhado'dhyavasIyate, vastusthityA bauddhAdyabhyupagataikAntakSaNikAdipadArthAnAmevAbhAvAd 'amukApekSayA bAhyamAbhyantaraM ca vastu kSaNikam , amukApakSayA vijJAnamAMtrameva kSaNika vastu, tathA'mukApekSayA zUnyameva tatvam' ityasya. Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / nanu sarvatra vAstavyevA'pekSA nayapravRttihetuH ? uta vaijJAnikyapi ? ucyate-kacid vaijJAnikyapi, yatra matabhedo'dhyavasAyaH, tathA cAha nAnAnayamayo vyakto matabhedo hypekssyaa| kovyantaraniSedhastu prastutotkaTakoTikRt // 4 // nayA0-nAneti / hi nizcitam , matabhedaH bauddhaupaniSadAdidarzanabhedaH, nAnAnayamayaH svecchAnivezitatvenA'nekanayavikArarUpaH, vastutaH prakRtirUpo vA, apekSayA vyaktaH, zuddhaparyAya vizuddhadravyAdyapekSayaiva tttdrthvyvsthiteH| nayavizeSatAtparyametad, na tvapekSeti cet ? na-tAtparyasyApi vastusaMbandharUpApekSAmAlambya pravRttaH, asati saMbandhe tAtparyasya prAmANyA'prasarAt, sA ceyamapekSA vaijAtikaH saMbandhaH, ata eva vikalpasiddhasya dharmiNaH pratiSedhAdisAdhanamAmananti sAMpradAyikAH, 'Izvaro nAsti, prakRtirnAsti' ityAdau viziSTajJAnAkAraviSayatvena tatra dharmiNo vikalpasiddhatvAt / viziSTavastvasiddhau tathA brahmAdvaitakAntasyaivAbhAvena tatra 'amukApekSayA dRSTisRSTivAda ekajIvavAdAnugataH, vyApakaijIvavAdaH, paricchinnA'nekajIvavAdaH' ityAdervAstavikApekSAzritasyAsambhavAt , kintu tatra yathAmatabhedaH kalpitastathA'pekSAbhedo'pi kalpita eveti vaijJAnikyapekSA nyprvRttiheturitybhisndhiH|| vivRNoti-nAnetIti / ekanayasamutthameva yadyekadarzanaM bhavet tadA nAnAnayamayatvaM na syAd, api na caivam , kintu yasya yad yat kharucitaM tat tat tatra sannivezitam , ato'nekanayaviSayaviSayakatvAnAnAnayamaya ityAha-svacchAnivezitatveneti / prakRtirUpo nAnAnayaprakRtirUpaH, tasmAdapi matabhedAdavAntaranayavizeSalakSaNamatabhedapravRttisambhavena prakRtirUpatvamapi bauddhopaniSadAdidarzanabhede sambhavatIti / nanvapekSAmantareNaiva bauddhAdidarzanabhedo vyakta evAnubhUyata iti rikamucyate 'apekSayA vyaktaH' ityata Aha-zuddhati-matabhedo hi tattadarthaviSayakatayaivAvabhAsate, tattadarthazca yadyavyavasthitarUpa: syAt kathaM vyavasthitarUpo nayabhedo bhavet ? avyavasthitarUpatve ca saMdigdhasvarUpatayA'vabhAsamAno darzanabhedo vyaktaH kathamiva bhavet ? ataH zuddhaparyAyApekSayA kSaNikatvarUpArthavyavasthityA tadviSayakaM bauddhadarzanaM nirNAnArthakatvAnnirNItakharUpaM vyaktam , evaM vizuddhadravyApekSayA nitya-zuddha-sanmAtrarUpabrahmArthavyavasthityA tadviSayakaM vedAntadarzanaM nirNAtArthakatvAnnitamvarUpa vyaktamiti 'apekSayA vyaktaH' iti yujyate / zaGkate-nayavizeSeti- 'zuddhaparyAyApekSayA kSaNikaM vastu' ityasya RjusUtranayatAtparyeNa vastu kSaNikamityartha:, zuddhadravyApekSayA 'sadadvitIyaM brahma' ityasya saGgrahanayatAtparyeNa sanmAtrasvarUpaM brahmetyarthaH, itthaM nayavizeSatAtparyopavarNanamevApekSAzabdena kriyate, na tu tAtparyavizeSAtiriktaM kiJcidapekSAvAcyamiti zaGkArthaH / pratikSipati-neti / sambandhe vastusambandhe / 'vaijAtikaH sambandhaH' iti sthAne 'vaijJAnikaH sambandhaH' iti pATho yuktaH / ata eva vaijJAnikasambandhasyApekSAzabdavAcyasya balAdeva / vikalpasiddhasyeti-vikalpo vijJAnavizeSa eva, tatsiddhasya, nAmAntareNa vaijJAnikasambandhalakSaNApekSAsiddhasyetyarthaH / vikalpasiddhasya dharmiNaH pratiSedhAdisAdhanamudAharaNopadarzanena spaSTayati- Izvaro nAstIti- Izvaro nAma jagatkartRtvaviziSTAtmasvarUpaH, prakRti ma sAmyAvasthApanasattva-rajastamoguNatrayasvarUpA, tathA ca 'Izvaro nAsti'- ityAdau dharmiNa Izvarasya 'jagatkatmiA ' iti viziSTa kArajJAnaviSayatvena vikalpasiddhatvAt. 'prakRtirnAsti' ityAdau ca dharmiNaH prakRteH 'sAmyAvasthApannaM sattva-rajastamoguNatrayam ' iti viziSTAkArajJAnaviSayatvena vikalpasiddhatvAt , Izvara-prakRtyAdau niruktaviziSTAkArajJAnaviSayatvameva vikalpasiddhatvam,. tadeva cApekSA yato vaijJAnikasambandho'pekSA, vijJAnaM viziSTAkArajJAnam , tatkRto viSayatvalakSaNaH sambandha iti / nanu jagatkartRtvAdiviziSTAtmasvarUpaM sAmyAvasthApannatriguNasvarUpaM viziSTavastvevAsiddhamiti kutastadAkAra jJAnam ? yena tadviSayatvena vikalpasiddhatvaM bhavediti pRcchati- viziSTavastvasiddhAviti / uttarayatti-yatheti / tava naiyAyikasya, yathA naiyAyikasya mate guNa-karmAnyatvaviziSTasattvasya zuddhasattvAnatirikatvamiti zuddhAtiriktaM viziSTaM nAma nAstyeva kiJcitU, tathApi 'gaNe Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 - nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / kathaM viziSTAkAro bhavediti cet ? yathA tava viziSTA'natireka'pi viziSTA'bhAvo'tiriktaH pratItibalAt siddhastathA mama viziSTAkAro'pIti kiM bAdhakam ?, khaNDazaHprasiddhadharma-dharmirUpasaduparAgeNAsadAkArotpatte sataH khyaatiprsnggH| yadvA, 'AlayavijJAnasantatirUpa AtmA'pi yadi kSaNikaH, kiM punarvAcyaM bAhmavastuSu ?' iti vairAgyapratipanthitRSNocchedakAnityatvabhAvanoddezena bauddhadarzanasya, 'mumukSuNA sarva parityajya svAtmaniSThena bhavitavyam , sa caika eveti zoka-dveSAdinibandhanAnekasaMbandhabuddhimalaprakSAlanagaGgAjalasamAnaikatvabhAvenoddezena ca vedAntikadarzanasya pravRtteH, tattaddarzanArthajJAneSu tattadbhAvanodezaprayuktatvamevApekSAtvam , tenaiva tasya sunayatvavyavasthiteH, anyathA bauddhasiddhAnte bAhyArtha-jJAnAdivAdInAma, vedAntisiddhAnte ca prativimbA''bhAsA-'vacchedaka-dRSTisRSTivAdAdInAmanyo'nyavipratiSiddhatvena jAtyA durnayatvasya samyag sattvaM nAsti' iti pratItirna bhavati, 'guNe guNa-karmAnyatvaviziSTasattvaM nAsti' iti pratItizca bhavati, yadi sattvAbhAvAd viziSTa sattvAbhAvo'natirikta eva syAd guNe sattvAbhAvapratItiryathA na bhavati tathA viziSTasattvAbhAvapratItirapi na bhavet , bhavati ca viziSTAbhAvapratItiH, tadbalAcchuddhAbhAvAd viziSTAbhAvo'tirikto'bhyupeyate tathA jainamate viziSTasya vastunossiddhAvapi viziSTAkArakajJAnapratItibalAd viziSTAkAra: siddha ityarthaH / nanu viziSTasya vastuno'sattve tadAkArajJAnamasatrUyAtiH syAt, na cAsatkhyAtijainairabhyupeyata iti viziSTAkArajJAnAsambhava ityata Aha-khaNDazaHprasiddheti-viziSTasyAsattve'pi vizeSaNa vizeSyaM ca dharma-dharmisvarUpaM sadeveti khaNDazo viziSTasvarUpAnApannaM pRthaktayaiva prasiddhaM yad dharmadharmisvarUpaM sat taduparAgeNAsata AkArasyotpatte sataH khyAtiprasaGga ityarthaH / __ apekSAyA vaijJAnikasambandharUpatApakSe'pekSAsiddhimupadarya prakArAntareNa matabhedasyApekSikatvamupadarzayati- yadveti / AlayavijJAneti-bauddhamate vijJAnasantatirdvividhA- AlayavijJAnasantatiH pravRttivijJAnasantatizca, tatra 'ahamaham ' iti nirvikalpakavijJAnasantatirAlayavijJAnasantatiH, sA ca suSuptAvapyanuvartate, pUrvapUrvavijJAnasyottarottaravijJAnaM prati kAraNatvAt tatsantAnAvicchedaH, tatsantatirUpa AtmA, 'ayaM ghaTo'yaM paTaH' iti savikalpakajJAnasantatiH pravRtivijJAnasantatiH, tasyAH suSuptau vilayaH, suSuptyantimakSaNasamutthaM cAlayavijJAnaM pravRttivijJAnamAlayavijJAnaM ca janayatIti jAgrahazAyAM svapnadazAyAM ca pravRtivijJAnasantatisambhava iti / 'AlayavijJAnasantatirUpa AtmA'pi' ityArabhyaM 'bAhyavastuSu' ityantamanityatvabhAvanAyA AkAropavarNanam , uktAkArA cAnityatvabhAvanA, vairAgyasya pratipanthinI-virodhinI yA tRSNA'sarvadA sukhI bhaveyam, sukhakAraNaM dhana-kalatra-putrAdikaM me bhavatu, duHkhI ca mA bhUvam , mama zatravo nazyantu' ityAdirUpA, tasyA ucchedikA, etAdRzAnityatvabhAvanoddezena, bauddhadarzanasya 'sarva kSaNikam' ityabhyupagantRbauddhadarzanasya, 'pravRtteH' ityanvayaH / 'mumukSuNA' ityArabhya 'sa caika eveti' ityantamekatvabhAvanAyA AkAropavarNanam / sa ca AtmA punaH zoketi-putra-kalatrAdikaM kiJcid vastu yadi svasmAd bhinnaM syAt tadA tanmaraNAdiprabhavaH zokaH syAt, evaM svabhinne zatrAvapakAriNi dveSaH, anyaparigRhItAyAmaparigRhItAyAM rUpa-yauvana-lAvaNyAdisampannAyAmabalAyAM mohaH syAdityevaM zoka dveSa-mohAdinibandhanaM yA'nekasambandhabuddhistadrUpaM yanmalaM tasya prakSAlane gaGgAjalasamAnA "yadA sarvamAtmaivAbhUt tat kena kaM pazyet ?, tatra ko mohaH ? kaH zokaH ? ekatvamanupazyataH, AtmAnaM ced vijAnIyAdayamastIti puruSaH / kimicchan kasya kAmAya zarIramanusaMjvaret" [ ] ityAdizrutivacanAbhyasanaprabhavaikatvabhAvanAyA uktamalaprakSAlakatvaM yujyata eva, etAdRzaikatvabhAvanoddezena ca, vedAntikadarzanasya brahmAdvaitavAdasya pravRtterityarthaH / evaM ca tattaddarzanArthajJAnebiti-vauddhadarzanaviSayajJAne niruktAnityatvabhAvanoddezaprayuktatvamapekSAtvam , vedAntadarzanaviSayajJAne niruktaikatvabhAvanoddezaprayuktatvamapekSAtvamityarthaH / tenaiva niruktApekSAtvenaiva / tasya tatadarzanaviSayajJAnasya / anyathA tattadarzanArthajJAneSu tattadbhAvanoddezaprayuktatvalakSaNApakSAtvasyAnAzrayaNe 'bAhyArtha-jJAnAdi' ityAdipadAt sAkArajJAnamAtravAda-zUnyavAdayorupagrahaH 'vAdInAm' iti sthAne 'vAdAdInAm' iti pATho yuktaH, bAhyArtha-jJAnavAdaH Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / dRSTi pariNApi nirAkartumazakyatvAt, nahi jAtyA halAhalaM sadvaidyahastopAdAnamAtreNAmRtAyate, rasAyanIkaraNaM tu tasyoktApekSayaiveti dRDhataramavadheyam / 21 nanUktApekSayApi zuddharjusUtrAdInAmitara nayArthapratiSedhapravRttau kathaM na durnayatvam ? itarAMzaudAsInyasyaiva sunayalakSaNatvAt, dRzyante ca te nayAH svasamaye parasamaye ca svetaranayArthabAdhenaiva pragalbhamAnA ityAzaGkayA''ha - koTyantarasya - itaranayArthasya, niSedhaH - nirAkaraNam, prastutA yA utkaTakoTistatkArI, viziSTavidhervizeSaNavizrAmeNa prastutakoTerutkaTatvakRdityarthaH / ayaM bhAvaH - yadItaranayArthapratiSedho dveSabuddhyA tadA durnayatvameva, yadi cokabhAvanAdAnukUlasvaviSayotkarSAdhAnAya tadA sunayatyameva, jAtyA durnayasyApi cintAjJAnena phalataH sunayIkaraNAt bhAvanAjJAnenai damparyArthapradhAnakapramANavAkyaikadezatvApAdanAca, tadAhuH zrIharibhadrasUrayaH SoDazaprakaraNe " wwwwwww sautrAntika- vaibhASikayoH tatrApi sAkAra vijJAnavAdaH sautrAntikasya, sAkAraM ca vijJAnamarthaM na gRhNAti, kintu jJAnagatapratiniyatAkArA'nyathA'nupapattyA bAhyArthakalpanam nirAkAravijJAnavAdo vaibhASikasya, tanmate nirAkAraM jJAnaM viSayazca samakAlamevaikasAmagryopajAyate samAnasAmagrIprabhavayorjJAna- bAhyArthayoH samakAlInayorviSaya-viSayibhAvazca sambandha iti sAkAravijJAnamAtravAdo yogAcArasya, zUnyameva tattvamiti vAdo mAdhyamikasyeti / pratibimbeti-aneka vyApakajIvavAde buddhirantaHkaraNam, tatpratibimbitaM caitanyaM jIvaH, avidyApratibimbitaM caitanyamIzvara iti vyApakajIvavAde mAyA'vidyayorbhedapakSe mAyApratibimbitaM caitanyamIzvaraH, avidyApratibimbitaM caitanyaM jIva iti, tayorabhedapakSe'vidyAbimbatvAkAntaM caitanyamIzvaraH avidyApratibimbatvAkrAntaM caitanyamIzvara iti evamantaHkaraNe yazcaitanyasyA''bhAsaH sa jIvaH, mAyAyAM caitanyasyAssbhAsa Izvara ityAbhAsavAdaH, antaHkaraNAvacchinnaM caitanyaM jIvaH, mAyAvacchinnaM caitanyamIzvara ityavacchedakavAdaH, dRSTisRSTivAdastu dRSTireva sRSTiriti eka eva jIvo yad yad vastu yadA pazyati tadaiva tadasti, adarzanakAle ca nAstyeva tad bastu, ityevaM bauddhasiddhAnte bAhyArtha - jJAnAdivAdAdInAM vedAntisiddhAnte ca pratibimbavAdAdInAm / anyo'nyavipratiSiddhatvena paraspara viruddhArthakatvena, jAtthA svabhAvataH, durnayatvasya, samyagdRSTiparigraheNApi samyagdRSTiryadi niruktavAdAnAM parigrahaM kuryAt tadApi nirAkartumazakyatvAt tattadbhAvanoddeza prayuktasvalakSaNamapekSAtvamAzritya samyagdRSTiruktavAdAnAM sunayatvopapAdanato durnayatvaM nirAkuryAt, niruktApekSAtvAzrayaNamantareNa ca teSAM durnayatvaM nirAkartumazakyaM samyagdRSTiparigraheNApaM ti / uktamarthaM dRSTAntAvaSTambhena draDhayati-nahIti - asya 'amRtAyate' ityanena sambandhaH / tasya halAhalasya / uttarArddhamavatArayati - nanviti / te nayAH zuddharjusUtrAdayo nayAH / nanu sthairyasya niSedhe'niSedhe vA bauddhasya svAbhyupagataH kSaNikatvapakSaH samastyeva, yo hi paramataM na pratikSipati tasyApi tadviparItaM svamataM samastyeveti 'utkaTakoTi ' ityatra vizeSyIbhUtA yA svAbhimatavastusvarUpA koTistatkAritvamitaranayArthaniSedhasya na sambhavatItyata Aha-viziSTavidheritiyadyapyanantadharmAtmake vastuni paraspara viruddhamatadvayArtho kauTidvayau sambhavatastathA'pi RjusUtranayaH sthairyakhaNDanena kSaNikatvaM vyavasthApayan svAbhimatasya kSaNikatvasyotkaTatvaM vidadhAtItyevaM paranayArthakhaNDanaM prastutakoTerutkaTatvakRdityartha iti / asyaiva bhAvArthamAviSkaroti-ayaM bhAva iti / uktabhAvaneti - bauddhasyAnityatvabhAvaneti vedAntina ekatvabhAvanetyarthaH, anityatvabhAvanAdArthyAnukUlo yo bauddhasiddhAntaviSayasya kSaNikatvasyotkarSa:, tadAdhAnAya - tadvyavasthApAnAya saGgraha | dinayaviSayasya sthairyasya nirAkaraNam, evamekatvabhAvanAdArthyAnukUlo yo vedAntasiddhAntaviSayasya brahmAdvaitasyotkarSastadvyavasthApanAya naigamAdinayaviSayasya dvaitavAdasya nirAkaraNaM yadyabhimataM tadA bauddhAdidarzanAnAmapi sunayatvamevetyarthaH / jAtyA svabhAvena / durnayarUpasyApi bauddhAdidarzanasya cintAjJAnena 'asyedaM tAtparyam' ityAdivicArAtmakamatijJAnena / phalata iti - yathA sunayasya phalaM samyagjJAnAdikaM bhavati tathA durnayasyApi cintAjJAnasahakAreNa tatphalaM samupajAyata iti kRtvA phalataH sunayIkaraNaM bodhyam / bhAvanAjJAneneti-upadarzitabhAvanAjJAnena, aidamparyArtha pradhAnakam - tAtparyArtha pradhAnakam, yat pramANavAkyaM saptamabhaGgayAtmakam, tadekadezatvasya - tadghaTakAvAntaravAkyatvasya, ApAdanAt - prApaNAccetyarthaH / Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 22 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / "aidampayya zuddhyati yatrAsAvAgamaH suparizuddhaH / tadabhAve taddezaH kazcit syAdanyathAgrahaNAt // 1 // tatrApi ca na dveSaH kAryoM viSayastu yatnato mRgyH| tasyApi na sadvacanaM sarvaM yat pravacanAdanyat" // 2 // iti| ___ nanvevaM svasamayavAkyebhyaH parasamayavAkyAnAM ko vizeSaH ? phalato jAtitazca zuddhyazuddhyoravizeSAt, nahi jJAna darzana-liGga-cAritrAdivAdeSu svasamaye sthitapakSo'pi svaviSaye prAdhAnyaM vidadhAnaH, jJAnAdinayaviSaye ca tannirAkurvANo jAtyA zuddhatvamaGgIkurute, tathA ca sthitapakSavacanam " jamhA daMsaNa-nANA saMpuNNaphalaM na diti patteyaM / . -- cArittajuA diti u visissae teNa cArittaM" // 1 ||ti [ atra hi jJAnAdinayenaitad vaktuM zakyam-' yathA tvayA saMpUrNaphalaprApakatvena cAritramutkRSyate tathA mayA tadupanAyakatvena " dAsena me0 " [nayopadeza-55 ] ityAdinyAyAta vyApAratayA cAritrAnyathAsiddhyApAdAnAcca jJAnAdikamevotkarSamAropaNIyam' iti, vijRmbhitaM cedamadhyAtmamataparIkSAyAM bahudhA'smAbhiH, tathA ca prAdhAnyasyApyavyavasthitatvAt kutra kena nayena jAtyA vyavastheyam ?, phalataH zuddhistu sva-parasamayoraviziSTeti ced ? atrAsmAkamAbhAti-yathA deza-pradeza-khaNDa-paramANvAdeH skandhasaMbandhA. ___ uktArthe zrIharibhadrasUrivacanaM pramANayati-tadAhuriti / yatra yasminnAgame svasamaye parasamaye vA, aidamparya tAtparyam , zuddhayati samyaktayopapadyate, asAvAgamaH svIyaH parakIyo vA, suparizuddhaH pramANavAkyamityarthaH, tadabhAve zuddhaidamparyAbhAve, aidamparya tu vidyata eva paraM tacchodhanaM na jAtamiti yAvat , anyathAgrahaNAt anyaprakAreNa sthitasyArthasyAnyaprakAreNa prahaNAt, kazcid AgamaikadezaH syAt / tatrApi tasminnapyAgamaikadeze kSaNikatvAdyekakadharmamAtra: pratipAdake, dveSo na kAryaH 'ekAntapratipAdakatvAnnAyamupAdayaH' ityevaM na vidheyaH, tu puna: kintu, yatnataH tAtparyAnveSaNato viSayo mRgyaH samyaktAtparyamAkalayyAsyA''gamasyAyamoM yuktyupapannatvAd grAhyo'yaM tu yuktyA na ghaTate'to na grAhya ityevaM paribhAvanIyaH, yat pravacanAda jainAgamAt, anyat tIrthAntarIyam , tasyApi sarva vacanaM na sat , kintu yatra tAtparyArthI ghaTate tat sad vacanam , yatra tAtparyo na ghaTate na tat sadvaca mityevaM viveka ityarthaH // zaGkate-nanvevamiti / 'nahi' ityasya 'zuddhatvamaGgIkurute' ityanenAnvayaH / tannirAkurvANaH prAdhAnyaM niraakuvnniH| 'sthitapakSo'pi jAtyA zuddhatvaM nAGgIkurute' ityeva sthitapakSavacanamudbhAvya samarthayati-tathA ceti / 'jamhA0' iti"yasmAd darzana-jJAne sampUrNaphalaM na dattaH pratyekam / cAritrayukta dattastu viziSyate tena cAritram" iti saMskRtam / 'cAritrayukta jJAna-darzane sampUrNa phalaM dattaH' ityetAvatA cAritrasya jJAna-darzanAbhyAmutkRSTatvamanena vacanena pratipAditam , tatroktadizA prAdhAnyasyorarIkAre tasyAvyavasthitatvameva syAdityetat prakaTayati-atreti-uktarItyA cAritrasyotkRSTatve ityarthaH / tvayA cAritraprAdhAnyavAdinA / mayA jJAnAdiprAdhAnyavAdinA / tadupanAyakatvena jJAnAdyupanAyakatvena, samyagjJAna-darzanayorbhAva eva cAritraM samIcInaM sat phalamupajanayatIti cAritraM vyApArabhUtameva vyApAriNI jJAna-darzane upanAyayatItyato jJAna-darzane eva phalaM prati pradhAnakAraNam , cAritraM tu tasyApAratayA'nyathAsiddha mevetyevaM jJAnAdikamevotkarSapadamAropaNIyaM mayA. yathA-dAsadvArA kIte khare svAmina eva prAdhAnyamityarthaH / dAsena me0 iti-"dAsena me khara: krIto dAso mama kharo'pi me" iti sampUrNanyAyasvarUpam / zrImadbhiyazovijayopAdhyAyaretadviSaye vizeSajijJAsUna svakRtAdhyAtmamataparIkSAvalokanamAvazyakapaddhatAvAnetumupadizyate-vijammitamiti / evaM ca prAdhAnyasyAvyavasthitatvAjjAtyA parizuddhatvaM na kutrApi, phalatastu parizuddhiH svasamaya-parasamayayoraviziSTeti svasamayavAkyebhyaH parasamayavAkyAnAM na kazcid vizeSa iti zaGkArthamupasaMharatitathA ceti / uktAzaGkAyAM granthakAraH svasUkSmekSikArUDhaM samAdhAnamupadarzayati-atreti - uktazaGkAyAmityarthaH / asmAkaM yazovijayopAdhyAyAnAm / AmAti samAdhAnaM prtibhaaste| deva samAdhAnamupadaryate-yatheti- skandhasambaddho dvipradezAdiko dezaH, skandhasambaddhaH paramANu: pradezaH, skandhAd vicchinnazca dvipradeza dikaH skandhAsambaddhaH khaNDaH, skandhAt pRthagbhUtazcA'NuH svatakandhAsambaddhaH paramANurityevaM skandhasambandhAbhyAM yathA dezAde daH, tathA khasamayastha vicitranayAnAM pramANa Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 'saMbandhAbhyAM bhedaH, tathA svasamaya-parasamayasthavicitranayAnAM pramANavAkyAntarbhAva bahirbhAvAbhyAm , tau ca padArthavAkyArthAdibhAvena sAkAGkatayA svAtantryeNa nirAkAsatayA ceti na jAtibhedAnupapattiH, svasamayanayeSu nirAkAsapramANabodhaparyavasAnena tadatyantotkarSarUpakevalajJAnaphaloddezaH, parasamayanayeSu ca uktabhAvanAmAtraphaloddeza iti phalato'pi bhedo vyakta eveti sarvamavadAtam / nanu yadyevaM nayArthA ApekSikAstadA avayavyekatvamapi dvitvAdivad buddhijanyameva syAt , ubhayamapi vA jJAnAkAramAtramiti cet, na- ekatva dvitvAdInAmanantAnAM saMkhyAparyAyANAmekadravyavRttInAmeva satAM yathAkSayopazamaM buddhivizeSeNa pratiniyatAnAmeva grahaNamityabhyupagamAt , yuktaM caitat , anyathA ekatraiva ghaTe 'tadrUpa-tadrasavatoraikyam' ityAdinA dvivacanaprayogasya, bahuSu ca kari-turaga ratha-padAtiSu 'senA' ityekavacanaprayogasyAnupapattaH / athaikatvadvitvAdi tattaddharmaprakArakavuddhiviSayatvAdikaM gauNameva dvitvAdivyavahAranimittam , tacca tattaddharmAvacchedena paryAptamiti na 'eko dvau' ityAdeH prasaGgaH, mukhyaM tu dvitvavAkyAntarbhUtatvam , parasamayasthavicitranayAnAM pramANavAkyabahirbhUtatvamityevaM svasamaya-parasamayasthanayAnAM vizeSa ityarthaH / yadA ca pramANavAkyAntarbhAva-bahirbhAvAbhyAM svasamaya-parasamayasthavicitranayAnAM bhedo vyavasthito bhavati tadA jAtibhedo'pi teSAM sUpapAdaH, yataH saptamabhaGgayAtmakapramANavAkyAntarbhUtaM ca nayavAkyaM pramANavAkyArthAMzapratipAdakatvAt padasthAnIyaM tadarthasya padArthAntarasAkAGkSatvam , pramANavAkyabahirbhUtaM ca nayavAkyaM svatantratvAd vAkyameva tadarthasya nirAkAsatvamityevaM pramANavAkyAntarbhUta-pramANabahibhUtau padArtha-vAkyArthabhAvena sAkAGkSatayA svAtantryeNa nirAkAsatayA ca vibhinnajAtIyAviti na jAtibhedAnupapattirityAha-tau ceti- pramANavAkyAntarbhAvabahirbhAvau cetyarthaH / etAvatA jAtito bhedAsyopapAdanena svasamayasthanayavAkyAnAM jAtitaH zuddhiH, parasamayasthanayavAkyAnAM jAtito'zuddhiH samarpitA / idAnI phalabhedopapa,danadvArA phalataH zuddhyazuddhI upadaite- svasamayanayeSviti / tadatyantotkarSarUpeti- nirAkAGkSapramANabodhAtyantotkarSarUpetyarthaH / uktabhAvaneti- uktAnityatvabhAvanA-niruktakatvabhAvanetyarthaH / nayArthAnAmApekSikatvamasahamAnaH paraH zaGkate- nanviti / evam uktaprakAreNa / dvitvAdivaditi- AdipadAt tritvAdi. parArdhaparyantasaGkhyAnAM parigrahaH, "dvitvAdayaH parAntiA apekSAbuddhijA matAH" / [kArikAvalizlo0 107] iti naiyAyikasiddhAntAd yathA dvitvAdikamapekSAbuddhijanyaM tathA'vayavyekatvamapyapekSAbuddhijanyaM syAd ApekSikatvasyetthamevopapatterityarthaH / apakSA vaijJAnikasambandharUpatayeSTA, vaijJAnikasambandhazca vijJAnajanyatvAd vijJAnAkArarUpatvAd vA sambhavatIti tatra vijJAnajanyatvenApekSikatvamApAdya vijJAnAkArarUpatvena tadApAdayati-ubhayamapi veti-avayavyekatva-dvitvAdyubhayamapi vetyarthaH, ekatvadvitvAdayaH sarve'pi saGkhayAparyAyA anantA apyekatra dravye sambhavanti, paraM teSAM madhyAt pratiniyatAnAmeva tatra satAm , yathAkSayopazamaM buddhivizeSaNam, kSayopazamApekSabuddhi vizeSagrAhyatvamapi vaijJAnikasambandha evetyetAvatA''pekSikatvamupapadyata iti samAdhatte-neti / ekatraiva dravye ekatva-dvitvAdikaM samastyeva, apekSayA tu pratiniyatAnAM prahaNamityasya yuktatvaM vyavasthApayati- yuktaM caitaditi / anyathA anantAnAM sngkhyaapryaayaannaamekdrvyvRttitvaabhaave| dvivacanaprayogasya tadrUpa-tadrasavatoH' iti SaSThIdvivacanaprayogasya 'anupapatteH' ityanenAnvayaH, yadyakasmin ghaTe ekatvameva na dvitvaM tadA tadrUpavAn ya eva ghaTa sa eva tadrasavAnapIti tasyaikatvena dvitvArthasya tatrAghaTamAnatvena tadarthakasya dvivacanaprayogasyAnupapattarityarthaH / 'ityAdinA' ityAdipadAt tadrUpa-tasa-tatsparzavatAmaikyam' ityAdiprayogasyApi grahaNena tatratyabahuvacanaprayogasyApyekasmin bahutvasyAbhAve'nupapattarityapi bodhyam / bahuSu ceti- senApadena bahUnAM kari-turaga-padAtInAmevAvabodhanam , nokaH karyeva turagAdireva vA pratyekaM senetyucyate, tathA ca senApadapratipAdyAnAM bahUnAM kari-turaga-padAtiprabhRtInAmekatvasyAbhAve tadarthakasya senApadottaraikavacanasyAnu-patteriti yatraikatvaM tatra dvitvAdikamapi, yatra dvitvAdikaM tatraikatvamapi, yathAkSayopazamaM ca buddhi vizeSeNa pratiniyatasya grahaNameSTavyam , tadevA''pekSikatvamityarthaH / ekasmin dravye mukhyaM dvitvAdikamasahamAno naiyAyikaH zaGkate- atheti- 'ekatva-dvitvAdi' iti sthAne 'ekatra dvitvAdi' iti pATho yuktaH, ekatra dvitvAdivyavahAranimittaM tattaddharmaprakArakabuddhiviSayakatvAdikaM gauNameva dvitvAdItyanvayaH / tacca tattaddharmaprakArakabuddhiviSayatvAdirUpaM dvitvAdi c| Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / mapekSAbuddhijanyaM dviSThamanyadeveti na doSa iti cet ? na- uktaviSayatArUpadvitvAderapyekatvaparyAptatvAt , tattaddharmaprakAratAnirUpitatvaviziSTaviSayatAyA api kvacit saMbandhAdibhedena prakAratAbhedAdekasyA abhAvAt , bhAve'pi ca dvayasya pratyekAnatiriktatvena ekadhavicchedena dvitvAdiparyAptiprasaGgAt , dharmagatadvitvasyaiva tatparyAptyavacchedakatAvacchedakatvasvIkAre ca tatrApi dvitvasya vAstavasyAbhAvAd rUpatva-rasatvAdiprakArakabuddhiviSayatvarUpasyaiva gauNasya svIkAre ca tatparyAptyavacchedakAdigaveSaNe'navasthiteH, vAstavadvitvAdyabhAve jJAnAkAratAparyavasAnena sAkAravAdaprasaGgAcca / tasmAd dravyatvAvacchinnaikatvAdeH paryAptisvIkAre'nekAnta. vAda evAnAvilA vyavastheti dhyeyam / ata eva " davaTThayAe ege ahaM nANa-dasaNaTThayAe duve ahaM " ityAdi pAramarSam / tattaddhavicchedena paryAptamiti-yadyaddharmaprakArakabuddhiviSayatvAdirUpaM dvitvAdi tat tattaddharmAvacchedena paryAptam / iti etasmAt kAraNAt / na 'eko dvau' iti prasaGga iti- uktadvitvasyaikatvAdyavacchedanAparyAptatvAd 'eko dvau, ghaTo'yaM dvau' ityAderna prasaGgaH, tadrUpavattva-tadrasavattvaprakArakabuddhiviSayatvarUpasya dvitvasya tadrUpavattva-tadrasavatvAvacchedena paryAptatvAt 'tadrUpatadrasavatoH' iti dvivacanaprayoga upapadyata ityarthaH / 'mukhyaM tu dvitvam' ityatra dvitvaM tritvAderupalakSaNam , 'dviSTham' iti ca triSThamityAderupalakSaNam / anyadeva tattaddharmaprakArakabuddhiviSayatvAdito bhinnameva / samAdhatte- neti / uktaviSayatArUpeti- tattaddharmaprakArakabuddhiviSayatArUpetyarthaH / 'apyekatvaparyAptatvAda' iti sthAne 'apyekatra paryAptatavAd' iti pATho yuktaH, 'ekatra paryAptatvAda' ityasyaikatvAvacchedenakadharmAvacchedena vA paryAptatvAdityarthaH, tathA ca 'eko dvau, ghaTo dvau' ityAdiprasaGgaH syAditi bhAvaH / nanu tadrUpavattvaprakAratAnirUpitatve sati tadrasavattvaprakAratAnirUpitA yA vizeSyatA tadAtmakaviSayatArUpadvitvamekaM tadrUpavattva-tadrasavattvarUpadharmadvayAvacchedenaiva paryAptam, na tvekatvAvacchedenaikadharmAvacchedena veti na 'eko dvau' ityAdeH prasaGga ityata Aha-tattaddhati-dharmadvayAdau prakAratA yadyekA syAt tadA tannirUpitavizeSyatAvizeSarUpAyA viSayatAyA aikyaM syAd, yadA tvavacchedakadharmabhedAdavacchedakasambandhabhedAcca prakAratAyA bhedastadA tadrUpanirUpakabhedAd vizeSyatAbhedasyAvazyambhAve tadAtmakaviSayatAyA api bheda iti tadrUpadvitvasyaikadharmAvacchedenaikatvAvacchedena ca paryAptatvAd 'eko dvau' ityAdeH prasaGgaH syAdeva, evaM nirUpakabhede'pi viSayatAbhedo yadi nAbhyupeyate tadA'pi samudAyasya samudAyya. natiriktatvamiti dharmadvayasya pratyekadharmAnatiriktatvena dharmadvayasyAvacchedakatve pratyekadharmasyApyavacchekatvamiti pratyekadharmAvacche. denApi dvitvaparyApteH sambhavenoktaprasaGgaH syAdevetyata uktadoSabhayAd gauNa-mukhyadvitvavyavasthA'pi parasya na yukteti mukulito'rthaH / tattaddhameti-tattaddharmaprakAratAnirUpitatvaviziSTaviSayatAyA apyekasyA abhAvAdityanvayaH, 'taddaNDa-tadrUpavatoraikyam' ityAdAvavacchedakasambandhabhedo jnyeyH| 'bhAve'pi ca' ityasya tattaddharmaprakAratAnirUpitatvaviziSTaviSayatAyA ekasyA bhAve'pi cetyarthaH / nanu dharmadvayasya na svasvAsAdhAraNarUpeNa niruktadvitvaparyAptyavacchedakatvaM kintu dvitvenaiveti paryAptyacchedakatAvacchedakasya dvitvasya pratyekadharme'bhAvAnna pratyekadharmAvacchedena dvitvasya paryAptatvamiti noktaprasaGga ityata Aha- dharmagatadvitvasyaiveti / tatparyAptyavacchedakateti- niruktadvitvaparyAyavacchedakatetyarthaH / tatrApi rUparasAdilakSaNadharmadvaye'pi / rUpa-rasAdInAM guNatvena guNe guNAnaGgIkAreNa guNa vizeSasaGkhyArUpadvitvasya vAstavasya tatrAbhAvAdityAha-dvitvasya vAstavasyA. bhAvAditi / tatparyAptAvacchedaketi-rUpatva-rasatvAdiprakArakabuddhiviSayatvarUparUpa-rasAdigatagauNadvitvaparyAyavaccheketyarthaH, tAdRzadvitvasya rUpatva rasatvAdidharmadvayAvacchedena paryAptatve ukta dizA pratyekadharmAvacchedena pi paryAptatvato niruktadoSaprasaGgastadavastha iti tatparihArAya rUpatva-rasatvagatadvitvamabhyupetya tasya tatparyAyavacchedakatAvacchedakatvamurarIkaraNIyamityevaM dizA'nava. sthAprasaGgAdityarthaH / yadi ca tadrUpa-tadrasavatoraikyam' ityAdau dvivacanAdyarthatayA vAstavadvitvAdikaM na svIkriyate tarhi tatratyadvivacanAdyarthasya dvitvAderzAnAkArarUpatvameva syAditi sAkAravijJAnavAdaH prasajyetetyAha-vAstavadvitvAdyabhAva iti / upasaMharati-tasmAditi / 'dravyatvAvacchinnaikatvAdeH paryAptisvIkAre' iti sthAne 'dravyatvAdyavacchinnaikatvAdiparyAptisvIkAre' iti pAThaH samyak, ekasmin ghaTe tadvyatvAvacchedenaikatvasya paryAptiH, tadrUpa-tadrasavattvAvacchedena dvitvasya paryAptirityevaM svIkAra ityarthaH / uktArthe AgamavacanasaMvAdamAha- ata eveti / dakha0- "dravyArthatayA eko'haM jJAnadarzanArthatayA dvAvaham" iti saMskRtam // Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| idamapyatra vicAryate- dvitvAdikamapekSAbuddhijanyaM vyaGgayaM veti, tatra janyameveti naiyAyikAH, vyaGgaya. miti prAbhAkarAH / tatra naiyAyikAnAmayamAzayaH- dvitvasya vyaGgayatvanaye'pekSAbuddherdvitvatvaprakArakalaukikapratyakSatvaM kAryatAvacchekaM vAcyam , janyatvanaye tu dvitvatvameveti laaghvm| na ca vyaGgayatvanaye'pi laukikaprakAratAsaMbandhena dvitvatvameva tatkAryatAvacchedakaM vaktuM zakyam , guNatva-saMkhyAtva-tavyaktitvAdinA vinA'pyapekSAbuddhiM tatpratyakSaprasaGgAt , tena rUpeNa tatpratyakSaM prati tasyA hetutvakalpane cAtigauravAt / na ca svAzrayaviSayatayA dvitvatvasya kAryatAvacchedakatayA na doSa iti vAcyam, tathApi vyaGgayatvanaye svAzrayaviSayatvaM kAryatAvacchedakatAvacchedakaH saMbandhaH, janyatvanaye tu samavAya iti janyatvapakSa evaM lAghavavAn / atha dvitvapratyakSe'pi pratyakSatvameva kAryatAvacchedakaM dvitvavRttiviSayatAyAH kAryatAvacchedaka atra ziSyabuddhivezadyAya naiyAyika-prabhAkarayormantavyabhedamupadarzayati-idamapIti / atra dvitvAdisvarUpapayAlocanAyAm / idam 'dvitvAdikam' ityAdyanantarameva vakSyamANam / vyaGgayaM vA apekSAbuddhivyaGgayaM vaa| tatra janya-vyaGgathayormadhye / janyameva apekSAbuddhijanyameva dvitvAdikam / vyaGgayam apekSAbuddhivyaGgayaM dvitvAdikam / prathamaM naiyAyikAbhiprAyaM prakaTayati-tatreti- dvitvAderapekSAbuddhivyaGgayatvaM nAmApekSAbuddhijanyapratyakSaviSayatvamiti dvitvatvaprakArakalaukikapratyakSatvAvacchinnaM pratyapekSAbuddheH kAraNatvam , ato dvitvasyApekSabuddhivyaGgayatvamiti prabhAkaramate dvitvatvaprakArakalaukikapratyakSatvamapekSAbuddheH kAryatAvacchedakamurarIkaraNIyam, dvitvamapekSAbuddhijanyamiti naiyAyikamate tu dvitvatvAvacchinnaM pratyapekSAbuddheH kAraNatvamiti dvitvatvamevApekSAbuddheH kAryatAvacchedakamiti lAghavam , ato dvitvasyApekSAbuddhijanyatvameva svIkaraNIyamityAzayaH / nanu laukikaprakAratAsambandhena dvitvatvAvacchinnaM pratyevApekSAbuddheH kAraNatvaM dvitvasya vyaGgayatvapakSe'pi vAcyam, tathA ca matadvaye'pi kAryatAvacchedakaM dvitvatvameveti na lAghavaM nyAyamate'pi prakAratAyAzca saMsargatAniyAmakaH sambandho nirUpakatvam , tathA ca laukikaprakAratAsambandhena dvitvatvAvacchinnaM dvitvatvaprakArakalaukikapratyakSamiti tasyApekSAbuddhikAryatayA tadviSaye dvitve'pekSAbuddhivyaGgayatvalAbha ityAzaGkaya pratikSipati- na ceti- asya 'zakyam' itynenaanvyH| tatkAryatAvacchedakam apekSAbuddhikAryatAvacchedakam / niSedhe hetumAha - guNatveti- laukikaprakAratAsambandhena dvitvatvavatpratyakSamapekSAbuddhikAryamiti tadapekSAbuddhiM vinA mA bhavatu, guNatvAdinA tu dvitvapratyakSaM nApekSAbuddhikAryamiti tadapekSAbuddhiM vinA'pyApadyeta, yadi ca guNatvAdinA dvitvapratyakSaM pratyapyapekSAbuddheH kAraNatvaM svIkRtya tadvAraNaM kriyate tadA'tigauravamityato vyaGgayatvapakSo na samIcIna ityrthH| tatpratyakSati- dvitvapratyakSetyarthaH / tena rUpeNa guNatvAdirUpeNa / tatpratyakSaM prati dvitvapratyakSa prati / tasyAH apekSAbuddheH / nanu svAzrayaviSayatAsambandhena dvitvatvAvacchinnaM pratyapekSAbuddheH kAraNatvam , dvitvatvaprakArakapratyakSaM yathA svAzrayaviSayatAsambandhena dvitvatvavat tathA guNatvAdinA dvitvapratyakSamapi svAzrayaviSayatAsambandhana dvitvatvavad bhavatIti tadapi niruktakAryatAvacchedakAkrAntamityapekSAbuddhiM vinA na tatprasaJjanasambhava ityAzaGkaya pratikSipati-na ceti-asya 'vAcyam' ityanena sambandhaH / nyAyamate samavAyena dvitvatvaM kAryatAvacchedakamiti dvitvatvaniSTAyAH kAryatAvacchedakatAyA avacchedakaH sambandhaH samavAyaH, sa ca vyaGgayatvapakSIyakAryatAnirUpitadvitvatvaniSTAvacchedakatAvacchedakasvAzrayaviSayatvasambandhApekSayA laghubhUta ityevaM lAghavAd vyaGgathatvapakSo na yukta iti niSedhahetumupadarzayati-tathApIti-svAzrayaviSayatvasya dvitvatvaniSThakAryatAvacchedakatAvacchedakasambandhatvamupagamyApekSAbuddhi vinA guNatvAdinA dvitvapratyakSApatteAraNe'pItyarthaH / niSedhahetvavabodhAya 'lAghavavAn' iti sthAne 'lAghavAt' iti pATho yuktaH / nanu naiyAyikamate yathA dvitvatvamapekSAbuddheH kAryatAvacchedakaM tathA prabhAkaramate pratyakSatvameva tatkAryatAvacchedakam , dvitvavRttiviSayatA ca kAryatAvacchedakasambandhaH, tena sambandhena dvitvapratyakSameva dvitve vartate nAnyapratyakSamiti tasyaiva pratyakSatvena rUpeNApekSAbuddhikAryatvamiti nAtiprasaGgo navA gauravamiti zaGkate-atheti / Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / saMbandhatvenaivAnatiprasaGgAt, anyathA dvitvapratyakSasya viSayatayA dvitvatvAdAvapi jAyamAnatvena vyabhicArAt / apekSAbuddhitvaM kAraNatAvacchedakam , tacca mAnasatvavyApyo jAtivizeSaH, kAraNatAvacchedakasaMbandhaH svaviSayaparyAptatvam , tena 'ghaTa paTaikatvabuddhitvenApekSAbuddherghaTa-paTadvitvapratyakSahetutve'nantakAryakAraNabhAvApattiH, dvitvapratyakSatvAvacchinne'pekSAbuddhitvena sAmAnyato hetutve'pi ghaTa-paTadvitvapratyakSakAle ghaTa-kudhyadvitvapratyakSApattiH, svaviSayavRttitvasaMbandhenApekSAbuddhestatrApi sattvAd, ityAdidUSaNAnavakAzaH, ghaTa-paTaikatvabuddherghaTa-kuDyadvitve svaviSayaparyAptatvasaMbandhenAsattvAditi vyaGgayatvanaye'pi na gauravamiti cet ? na- evaM sati pratyakSavaM kAryatAvacchedakam , jJAnatvaM vA, anubhavatvaM vetyAdau vinigamakAbhAvAt / kiJca, vyaGgayatvavAdinA maitrIyApekSAbuddhyA sannikarSAdivazAd dvitve catrIyapratyakSotpattivAraNAya caitrIyApekSAbuddhitva-caitrIyapratyakSatvAdinA kAryakAraNabhAvo vAcya iti gaurvmev| atha tava puruSAntarApekSAbuddhijanitadvitvasya puruSAntarApratyakSatvAya dvitvaniSThaviSayatAsaMbandhena caitrIyapratyakSe maitrIyadvitvAdibhedasyApi hetutvaM kalpanIyam , yadvA caitrIyadvitvapratyakSaM prati caitrApekSAbuddhijanyadvitvena hetutA kalpanIyA, kAryatA dvitvapratyakSatvasyApekSAbuddhikAryatAvacchedakatvopagame'pi dvitvavRttiviSayatAyAH kAryatAvacchedakasambandhatvamavazyamabhyupeyam , viSayatAmAtrasya kAryatAvacchedakasambandhatve dvitvapratyakSasya tena sambandhena dvitvatvAdAvapi jAyamAnatvena tatra svaviSayaparyAptatvasambandhenApekSAbuddherabhAvena vyabhicArApatterityAha- anyatheti- dvitvavRttiviSayatAyAH kAryAtAvacchedakasambandhatvAnabhyupagama ityarthaH / tacca apekSAbuddhitvaM ca / tena mAnasatvavyApyajAtivizeSarUpasyApekSAbuddhitvasya kAraNatAvacchedakatayA svaviSayaparyAptatvasya kAraNatAvacchedakasambandhatayA cAbhyupagamena, asya 'ityAdidUSaNAnavakAzaH' ityatrAnvayaH / ghaTa-kuDyadvitvapratyakSApattiriti- 'ghaTazcaikaH paTazcakaH' ityAkArakApekSAbuddhito ghaTa-paTadvitva pratyakSaM yadopajAyate tadA ghaTa-kuDyadvitvapratyakSamapi syAt, dvitvapratyakSatvarUpakAryatAvacchedakasya ghaTa-padvitvapratyakSa iva ghaTa-kuDyadvitvapratyakSe'pi sattvAt , apekSAbuddhitvalakSaNakAraNatAvacchedakasya ghaDa-kuDyadvitvapratyakSaM prati kAraNe 'ghaTazcaika: kuDyaM caikam' ityAkArakApekSa buddhivizeSa iva 'ghaTazcaikaH paTazcaikaH' ityAkArakApekSAbuddhivizeSe'pi sattvena tadrapeNa tasyApi ghaTa-kuDyadvitvapratyakSaM prati kAraNatvAt , apekSA. buddheH kAraNatAvacchedakasambandhatayA'bhyupagatasya svaviSayavRttitvasyApi 'ghaTazcaika: paTazcaikaH' ityapekSAbuddheH svaviSayaghaTavRttitvamupAdAya ghaTa-kukhyadvitve sattvAdityarthaH / svaviSaya paryAptatvasya kAraNatAvacchedakasambandhatayA'bhyupagame tu ghaTa-paTaikatvabuddhyAtmakApekSAbuddheH svaviSayaparyAptatvasambandhena ghaTa-kuDyadvitve'sattvAnna ghaTa-paTaikatvabuddhito ghaTa-kuDya dvitvapratyakSApattirityAha-ghaTapaTaikatvabuddheriti / samAdhatte-neti / evaM sati dvitvavRttiviSayatvasya vAryatAvacchedakasamvandhatayA mAnasatvavyApyajAtivizeSAtmakApekSAbuddhitvasya kAraNa tAvacchedakatayA svaviSayaparyAptatvasya kAraNatAvacchedakasambandhatayA cAbhyupagamenA'tiprasaGgavyabhicAravAraNe sati / pratyakSatvamiti- pratyakSatvasya kAryatAvacchedakatve yathA na ko'pi doSastathA jJAnatvAnubhavatvayorapi kAryatAvacchedakatve'pi na ko'pi doSa iti pratyakSatvameva kAryatAvacchedaka miti vinigantumazakyatvenAnekakArya-kAraNabhAvaprasaGgAdityarthaH / vyaGgayatvapakSe gauravAntaramapyAha- kizcati- caitrasya cakSuHsaMyuktasamavAyo dvitve vartate, maitrasyApekSAbuddhirasti, sA cApekSAbuddhiH svaviSayaparyAptatvasambandhena dvitve vartate iti tadbalAcaitrasya dvitvapratyakSamApAdyateti tadvAraNAya caitrIyapratyakSatvAvachinnaM prati caitrIyApekSAbuddhitvena kAraNatvama, maitrIya pratyakSatvAvachinnaM prati maitrIyApekSAvuddhitvena kAraNatvamityevaM puruSabhedenAnantakArya-kAraNabhAvakalpanagauravaM vyaGgayatvapakSe ityarthaH / prabhAkaramatAnuyAyI zaGkate- atheti / tava apekSAbuddhijanyaM dvitvamitivAdino naiyAyikasya, mata iti zeSaH; yatpuruSIyApekSAbuddhayA yad dvitvaM janyate tadvitvasya tenaiva puruSeNa pratyakSaM bhavati, cakSuHsaMyuttAsamavAyasannikarSastu yathA tatpuruSasya tatra samasti tathA puruSAntarasyApi tatra samastIti ta(lAt puruSAntarasya tatpratyakSaM syAt , tadvAraNAya dvitvaniSTaviSayatAsambandhena caitrIya pratyakSa prati maitrIyApekSAbuddhijanita Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / vacchedakaH saMbandho dvitvaniSThaviSayatA, kArakatAvacchedakazca tAdAtmyam, ata eva caitramaitrApekSA buddhibhyAM tulyaviSayAbhyAM yugapadutpannAbhyAmutpAditaM dvitvamekameveti mate'pi na kSatiriti kalpanAyAmadhikaM gauravamiti cet ? na-tagauravasya phalamukhatvenAdoSatvAt / yadyapi dvitvAdAvapekSAbuddhenaikatvAvagAhibuddhitvena hetutA 'ayaM ghaTa eka:' iti buddhito'pi dvitvotpatsyApatteH, nApi nAnaikatvAvagAhibuddhitvena 'ayamekazviravinaSTo ghaH' iti buddhito'pi tadApatteH, tathApi dvitvAdijanakatAvacchedikA mAnasatvavyAcyA nAnA jAtayo vAcyAH, anyathA kadAcid dvitvaM, kadAcicca tritvamiti niyamo na syAt / na ca smRtitvavyApyatvameva tAsAM na kuta iti vAcyam, yadvyaktivizeSyakaikatvasmaraNaM kasyApi na jAtaM tatra smaraNAnubhavakAryadvitvabhedasya devadattIyAdyapekSA buddhijanyadvitvabhedasya ca kAraNatvaM kalpanIyamiti gauravamityarthaH / tAdAtmyamiti- caitrIyApekSAbuddhijanyaM dvitvaM tAdAtmyena caitrIyApekSAbuddhijanyadvitva eva vartate, na tu maitrIyApekSA buddhijanitadvitve iti tadrUpakAraNAbhAvAna caitrIyadvitvapratyakSaM dvitvaniSTaviSayatAsambandhena maitrIyApekSA buddhijanyadvitve samutpadyata iti / 'ata eva' ityasya 'na kSatiH' ityanenAnvayaH, ata eva caitrIyadvitvapratyakSaM prati caitrApekSAbuddhijanyadvitvena hetutvakalpanalakSaNadvitIya kalpasyA''daraNAdeva / caitra-maitreti - yadaiva caitrasya 'ghaTacaikaH paTazcaikaH' ityapekSAbuddhistadaiva maitrasyApi 'ghaTazcaikaH pacaikaH' iti tatsamAnaviSayA'pekSA buddhiH, tAbhyAmutpAditaM ghaTa-paTagata dvitvamekameveti mate dvitvaniSTaviSayatAsambandhena caitrIyapratyakSe maitrIyA - pekSAbuddhijanyadvitvAdibhedasya kAraNatvamiti prathamakalpe dvitvaniSTaviSayatAsambandhena caitrIyapratyakSaM caitrIyApekSA buddhijanyadvitve samutpadyate, tacca dvitvaM maitrIyApekSA buddhijanyadvitvarUpamapIti tadbhedasya tatrAsattvA caitrasyApi tatpratyakSaM na syAditi doSo na bhavati, caitrIyadvitvapratyakSaM dvitvaniSTaviSayatAsambandhena caitra-maitrApekSA buddhidvayajanitadvitve vartate tatra tAdAtmyasambandhena caitrApekSA buddhijanyaM tadeva dvitvaM samastIti, evaM kalpanAyAM naiyAyikasya mate prabhAkaramatApekSayA'dhikaM gauravamityarthaH / samAdhatte - neti / tadgauravasya naiyAyikamate'nantaradarzita gauravasya / phalamukhatveneti - vyaGgayatvapakSe apekSAbuddherdvitvapratyakSatvaM kAryatAvacchedakam janyatvapakSe dvitvatvamapekSAbuddheH kAryatAvacchedakamiti lAghavAjjanyatvapakSavyavasthitau tatra yasyaivApekSA buddhayA janyaM yad dvitvaM tatpuruSasyaiva tadUdvitvapratyakSaM nAnyapuruSasyetyetadarthaM kalpanIyasya niruktagauravasya phalamukhatvenAdoSatvAdityarthaH / dvitvAdikaM prati apekSAbuddheryat kAraNatvaM tadavacchedakanirvacanAya vicAramArabhate - yadyapItyAdinA / dvitvaM pratyapekSAbuddhe rekatvAvagAhibuddhitvena kAraNatvasya pratikSepe hetumupadarzayati- 'ayaM ghaTa ekaH' itIti / nApItidvitvAdikaM pratyapekSAbuddhernAnekatvAvagAhibuddhitvena kAraNatve 'ayaM ghaTa eka:' iti buddhernAnekatvAvagAhibuddhitvAbhAvAt kAraNAtvAbhAvena na tato dvitvotpattyApattiH, parantu 'ayamekazviravinaSTo ghaTazcaikaH' iti buddherniruktakAraNAvacchedakAkrAntAyA dvitvotpattyApaterna nAnaikatvAvagAhibuddhitvenApekSAbuddheH kAraNatvamityarthaH / tathA'pi ekatvAvagAhibuddhitvena nAnaikatvAvagAhibuddhitvena vA'pekSAbuddheH kAraNatvA'sambhave'pi / dvitvAdIti - AdipadAt tritvAdInAmupagrahaH, tathA dvitvajanakatAvacchedikApekSAbuddhigatA mAnasatvavyApyA jAtirekA, tadanyA tritvajanakatAvacchedikA, tadanyA ca catuSvajanakatAvacchediketyevamapekSAbuddhigatA mAnasatvavyApyA nAnAjAtayo vAcyA ityarthaH / anyathA ekaivApekSAbuddhigatA mAnasatvavyApyA jAtirdvitvAdikAraNatAvacchediketyevamupagame / kadAciditi- 'ghaTazcaikaH parazcaikaH' ityevama pekSA buddha yanantarakAle dvimutpadyate, 'ghaTacaikaH paTacaiko maThazcaikaH' ityevamapekSA buddhayanantarakAle tritvamutpadyata ityevaM niyamo na syAt, yaiva dvitvakAraNatAvacchedikA mAnasatvavyApyajAtiH 'ghaTazcaikaH paTazcaikaH' iti buddhau vartate saiva tritvakAraNatAvacchedikA'pIti tadrUpeNa dvitvakAraNApekSAbuddhereva tritvaM prati kAraNIbhUtAyA api sattvAd dvitvotpattikAle tritvotpattirapi syAdityarthaH / nanu bhavantu jAtayo dvitvAdijanakatAvacchedikA apekSAbuddhigatA vibhinnAH, tAsAM smRtitvavyApyatvameva kuto nAGgIkriyate ? ityAzaGkaya pratikSipati- na cetiasya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / tAsAM dvitvAdijanakatAvacchedakajAtInAm / niSedhe hetumAha - yadvayaktIti - dvitvA dijanakatAvacchedakajAtInAM smRtitvavyApyatve smaraNAtmakApekSA buddhita eva dvitvAdyutpattirna jJAnAntarAditi yayaktivizeSyakaikatvasmaraNaM kasyApi pramAtuna jAtaM tadvyaktigatadvitvAdikaM kathamutpadyeteti tadarthaM tadvyaktivizeSyakaikatvAnubhava-tatsamaraNayoH kArya-kAraNa 27 Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / kAraNabhAvakalpane saMskAravyavadhAnena kSaNavilambe ca gauravAt , smRtitvavyApyatve'pi smaraNAtmakaikatvabuddhikalpanAkSaNe mAnasotpattau bAdhakAbhAvAd upanAyakajJAnaghaTitasAmagrIsattvAt , mAnasaM prati tattatsmRtisAmagryA pratibandhakatvakalpane ca mahAgauravAt / santu vA cAkSuSatvAdivyApyA nAnA jAtayaH, dvitvAdI mAnAbhAvAd [na ca dvitvAdI mAnAbhAvaH] 'dvau trayaH' ityAdivilakSaNabuddheH prakArabhedaM vinA'sambhavAt , anyathA sarvatra viSayanirapekSaireva jJAnastattadvyavahArajananaprasaGgAt / na ca 'dvau' ityAddhibuddhe. vijAtIyajJAna viSayaH, acAkSuSatvApatteH / na ca 'imau dvau madhupau,' ete trayaH kamala kalhAra-kalahaMsAH' ityAdau yugapadeva dvitva-tritvapratIti(tte)rekatra buddhau dvitvajanakatAvacchekajAtyupagame [tritvajanakatAvacchedaka"jAtyabhyupagame ca ] jAtisaMkaraprasaGga iti vAcyam , dvitva-tritvotpAdakApekSAbuddhyorutpAde sUkSmakAla bhAvaH kalpanIyaH, saMskAraM vinA na smaraNamityanubhavAt saMskAraH kalpanIyaH, tathA ca tadvyaktivizeSyakaikatvaprakArakAnubhavatatprabhavasaMskAra-tajanyatadvyaktivizeSyakaikatvaprakArakasmaraNalakSaNApekSAbuddhitastadgatadvitvAdyutpattiritItthaM kSaNavilambazca kalpanIya ityevaM gauravAnna tAsAM smRtitvavyApyatvam , kintu mAnasatvavyApyatvamevetyarthaH / yadA caikatvasya smRtistadAnImapi tasya mAnasaM bAdhakAbhAvAt sambhavatyeva jJAnalakSaNapratyAsattestanmAnasapratyakSakAraNIbhUtAyAH sattve taddhaTitasAmagryAH sattvAditi kimiti tasyaiva na dvitvAdikAraNatvaM ? yenAnubhava-saMskAra-smaraNAdikalpanAprayuktagauravamapi parihRtaM bhavatItyAha-smRtitvavyApyatve'pIti / upanAyakajJAneti- jJAnalakSaNapratyAsattItyarthaH / nanu mAnasaM prati tattatsmRtisAmagrI pratibandhiketi na tadviSayakasmRtikAle tadviSayakamAnasasambhava ityata Aha-mAnasaM pratIti-bahirindriyajanyapratyakSasAmagyAH sarvato balavasvAt saiva smRtipratibandhikA, na tu cAkSaSAdikaM prati smRtisAmagrI pratibandhiketi dvitvAdijanakatAvacchedikAzcAkSuSatvAdivyApyA jAtaya eva nAnA santu, tato'pi kadAcid dvitvaM, kadAcit tritvamiti niyamopapattirbhaviSyatItyAha-santu ceti / nanu dvitvAdireva nAsti, ekatvadvayameva dvitvamekatvatrayameva tritvamityAdikalpanayaivopapattarityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / 'dvitvAdI mAnAbhAvAt' iti sthAne 'na ca dvitva dau mAnAbhAvaH' iti pATho yuktaH, 'ayameko'yamekaH' iti jJAnAnantaram , 'imau dvau' iti jJAnamupajAyate, na ca tatraikatvavyAdikamavabhAsate, na ca viSayavalakSaNyaM vinA 'dvAvimau, traya ityAdipratItivalakSaNyasambhava iti tAdRzapratItivelakSaNyAnyathAnupapattireva dvitvAdau mAnamiti niSedhahetumupadarzayati'dvau trayaH' iti / anyathA viSayalakSapyAbhAve'pi pratItivalakSaNyAbhyupagame / acAkSuSatvApatteriti-jJAnasya cakSurindriyAyogyatvena vijAtIyajJAnasya dvitvAdisthAnAbhiSeke tasya cakSurindriya janyapratyakSaviSayatvaM na syaadityrthH| nanvekadaiva dvitva-tritva pratItirbhaviSyati yatra tatra dvitva-tritvayorekaivApekSAbuddhiH kAraNamiti tasyAmapekSAbuddhau dvitvajanakatAvacchedakavaijAtyavat tritvajanakatAvacchedakavaijAtyamapi svIkaraNIyaM syAt , tathA ca jAtisaGkaraprasaGga ityAzakya pratikSipati-na ceti- asya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / dvitvajanikA'pekSAbuddhiranyA, anyA ca tritvajanikA'pekSAbuddhiH, tayozca kramaNotpattirbhavati, vyavadhAyaka kAlasyA'tisaumyAcca kAlabhedo nA'vabhAsata iti naikatra jAtidvayamiti na sAGkaryamiti niSedhahetumupadarzayati-dvitva-tritvotpAdaketi / sUkSmakAlabhedAnupalakSaNena yaugapadyAbhimAne nidarzanamupadarzayati-girirayamiti- nAtraikakalpanA bhadrA, 'girirayaM vahnimAn' iti jJAnasyAnubhAvikarUpatvAt 'ahaM tajjhAnavAn' iti jJAnasya pratyakSarUpatvAditi / spaSTapratipattyarthamuktam-anumiti-pratyakSayoriveti / nanu samAnaviSaye pratyakSAnumitisAmagryoH satyoH pratyakSamevopajAyate nAnumitiriti samAnaviSayakapratyakSasAmagrI samAnaviSayAnumiti prati pratibandhikA kalpyate, bhinnaviSaye pratyakSA-'numitisAmagryoH samavadhAne tu bhinnaviSayikAnumitirevopajAyata iti bhinnaviSayakapratyakSaM prati bhinnaviSayakAnumitisAmagrI pratibandhikA, ataH prakRte bhikaviSaya kAnumitisAmagrItaH pUrva bhinnaviSayakAnumitiH, tataH pratyakSasAmaprItaH pratyakSamiti krameNaiva tayorutpAdo na tu yugapat , prakRte tu dvitva-tritvayoH pratyakSameva, tatkAraNIbhUtA'pekSAbuddhirapi pratyakSAtmikaiveti yugapadekaiva dvitva-tritvapratItirekaiva dvitva-tritvayoH kAraNamapekSAbuddhiH kiM na syAditi zaGkate-atheti / Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / bhedakalpanAt , 'girirayaM vahnimAn , ahaM tajjJAnavAn' ityanumiti-pratyakSayoriva / atha tatra bhinnaviSaye'numitisAmagryAH pratibandhakatvAdastu tayoryugapadanutpAdaH, na tu prakRte iti cet ? tarhi pratibandhakaM kizcidatrApi kalpyatAm , anyathAnupapattabalIyastvAt / astu vA tatrApekSAbuddhAvubhayajanakatAvacchedako jAtivizeSaH, AstAM ca dvitva-tritvayostajjanyatAvacchedako jAtivizeSaH / etena 'samavAyyasamavAyi-nimittakAraNAnAmaviziSTatve dvitva-tritvAdyutpattiniyame kiM kAraNam ? dvAbhyAmekatvAbhyAM dvitvam , tribhitritvamArabhyata iti vaktumazakyatvAd, ekatveSu dvitvAderabhAvAt, na ca zuddhayA'pekSAbuddhyA dvitvam , dvitvasahitayA ca tayA tritvamutpAdyata ityapi suvacam , dvitva-tritvayoryugapadevoktapratyayaviSayatvAt , na caikatveSviva dvitvAdijanakatAvacchedakA jAtivizeSA abhyupeyAH, tata eva dvitvAdivyavahAropapattau dvitvAdhucchedaprasaGgAd , ityAdiparyanuyogo nirastaH, apekSAbuddhiniSThadvitva-tritvAdijanakatAvacchedakajAtibhedenaiva tayoH sAmagrIbhedAt , ekApekSAdhIjaghanyadvitva-tritvayoranyatra paridRSTabhedavajjAtIyatvenaiva bhedAt / tayoH anumiti-pratyakSayoH / samAdhatte-tahA~ti / pratibandhakaM dvitvotpAdakatatpuruSIyApekSAbuddhi kAle tritvotpAdakatatpuruSIyApekSAbuddhayutpAdapratibandhakam / atrApi apekSAbuddhAvapi / pramANAbhAvAt tatkalpanaM na nyAyyamiti cet ? tatrAhaanyathAnupapatteriti- yadi pratibandhakaM kiJcinna kalpyeta tarhi dvitvotpAdakApekSAbuddhi-tritvotpAdakApekSAbuddhisAmagryoH satvAjjJAnadvayayugapadutpattiniSedhAdekaivApekSAbuddhirdvitvotpAdikA tritvotpAdikA ca bhavediti tatra dvitvajanakatAvacchedaka-tritvajanakatAvacchedakajAtyoH sAGkarya syAt , jAtisAGkayaM ca neSTamiti tatparihArAnyathAnupapatterbalIyasyAH sattvAt kizcit pratibandhaka kalpyata ityarthaH / athavA tatraikaivApekSAbuddhirdvitva-tritvobhayajanikA, kintu yA dvitvamAtrajanakatAvacchedikA yA ca tritvamAtrajanakatAvacchedikA jAtiH, tayostatra nA'bhyupagamaH, dvitva-tritvobhayajanakatAvacchedikA'nyava jAtistatropeyate, tAdRzApekSAbuddhijankyotvi-tritvayorapi jAtivizeSastAdRzApekSAbuddhijanyatA'vacchedako'nya eva kalpyate, itthamapi na kazcid doSa ityAha- astu veti / jamyatAvacchedakaH apekSAbuddhijanyatAvacchedakaH / 'etena' ityasya 'nirastaH' ityanenAnvayaH / dvitva-tritvAdyatpattiniyame kadAcid dvitvamutpadyate, kadAcit tritvamutpadyata iti niyame / kiM kAraNam' ityatra kima AkSepe, na kizcit kAraNamiti tadarthaH / dvAbhyAmekatvAbhyAM dvitvamutpadyata, tribhirekatvaistritvamutpadyata iti niyamastu tadA vaktuM zakyo yadyekatveSu dvitva-tritvAdikaM samaveyAt , na caivam , guNe guNAnaGgIkArAdityAha-dvAbhyAmiti / 'na ca' ityasya 'suvacam' itynenaanvyH| 'dvitvam' ityasya 'utpAdyate' ityanenAnvayaH / tayA apekSAbuddhayA / uttapratyayaviSayatvAt 'imau dvau madhupau, ime trayaH kamala-kahAra-kalahaMsAH' itipratyayaviSayatvAt / nanu dvitvajanaka vijAtIyamekatvam , vijAtIyaM ca tritvajanakamekatvam , tathA ca tAdRzakAraNalakSaNyAd dvitva-tritvAdyutpattiniyamo bhaviSyatItyAzaGkaya pratikSipati-na ceti / 'na caikatveSviva' iti sthAne 'na caikatveSveva' iti pATho yuktaH, 'na ca' ityasya 'abhyupeyAH' ityanenAnvayaH / niSedhe hetumAha-tata eveti- yadi dvitvakAraNaM vijAtIyamekatvam, vijAtIyaM ca tritvakAraNamekatvam, tarhi dvitvAdikalpanA nirarthikA, vijAtIyaikatvena dvitvavyavahAro vijAtIyaikatvena tritvavyavahAra ityevaM vijAtIyakatvata eva dvitvAdivyavahAropapattI dvitvAdyacchedaprasaGgAdityarthaH / 'etana' ityatidiSTa nirAsahatamupadarzayatiapekSAbuddhiniSTheti / tayoH dvitva-tritvayoH / ekApekSAbuddhijanye dvitva-tritve cAnyadvitva-tritvato vijAtIye, anyadvitvajanakavijAtIyApekSAbuddhito vijAtIyApekSAbuddhijanya iti tayoranyadvitva-tritvato bhedAdavekadotpattirapi yujyata ityAha ekApekSeti / 'ekApekSAdhIjanyadvitva-tritvayoH' ityasya 'bhedAd' itynenaanvyH| anyatra anyayoditva-tritvayoH, paridRSTA yA jAtistadbhedavatI- tadbhinnA, yA jAtistadvattvenaiva, ekApekSAdhIjanyadvitva-tritvayoH, bhedAd anyadvitva-tritvAbhyAM bhinnatvAt , tata eva cAnyadvitva-tritvayorvibhinnApekSAbuddhijanyatvAd vibhinnakAlotpattikatve'pyanayorekApekSAbuddhijanyatvAdekakAlikotpattikatvamaviruddhamityAzayaH / Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / udayanAcAryAstu-" dvitvaprAgabhAvagabha~va dvitvasAmagrI, tritvaprAgabhAvagarbhA ca tritvasAmagrIti tayovizeSaH, ito'pi hi prAgabhAvasiddhiH, anyathA tayorvizeSo na syAt , paryAptisaMbandhena dvitvAdikaM prati paryAptisaMbandhena tatprAgabhAva eva niyAmakaH, ata evaikasmin na paryAptisambandhena dvitvAdi. pratyayaH, tatprAgabhAvasyaikasmin paryAyabhAvena tasyApi tadabhAvAd" ityAhuH / athApekSAbuddhijanyatve dvitvasya 'dve dravye' iti laukikapratyakSAnupapattiH, 'apekSAbuddhiH, atha dvitvam, atha dvitvatvanirvikalpakam , tato dvitvatvaviziSTapratyakSam , tadaiva ca dvitvanirvikalpakena svottaravRttivizeSaguNavidhayA janito'pekSAbuddhivinAzaH, tatazca dve dravye' iti laukikapratyakSam, tadaiva cApekSAbuddhivinAzAd 'dvitvavinAzaH' iti hi tvadabhimatA vyavasthA, sA'trAnupapannA, apekSAbuddheH svajanyasaMskAreNa dvitvanirvikalpakotpattikSaNa eva nAzAt , yogyavibhuvizeSaguNanAzaM prati svottaravRttiyogyajAtIyavibhuvizeSaguNatvena hetutvAt,suSuptiprAkkAlavartijJAnanAzakatayaiva tasiddheH,anyathA'nubhavadhvaMsenaiva saMskArAnyathAsiddhe. ___ naiyAyikadhurandharANAmudayanAcAryANAM matamupadarzayati- udayanAcAryAstviti- asya 'AhuH' ityanenAnvayaH / tayovizeSaH dvitv-tritvsaamgyorbhedH| ito'pi dvitva-tritvasAmagrIbhedato'pi / anyathA prAgabhAvAnabhyupagame / tayoH dvitva-tritvasAmagryoH / paryAptisambandhana dvitvamubhayasminneva, na tvekasmin , evaM paryAptisambandhena tritvaM triSveva, na tvekasmin dvayorvetyatrApi prAgabhAva eva niyAmaka ityAha- pryaaptismbndheneti| tatprAgabhAva eva dvitvAdiprAgabhAva eva / ata eva paryAptisambandhena dvitvAdiprAgabhAvasya niyAmakatvAdeva / tatprAgabhAvamya dvitvAdiprAgabhAvasya / tasyApi tadabhAvAta dvitvAderapye kasmin paryAptyabhAvAt / zaGkate - atheti / kIdRzI apekSAbuddhito dvitvotpattyabhyupagame naiyAyikaprakriyA ? yasyAM dvitvasya laukikapratyakSAnupapattirityAkAGkSAyAmAha- apekSAbuddhiriti-prathamakSaNe apekSAbuddhirutpadyate, tato dvitIyakSaNe dvitvamutpadyate, tatastRtIrakSaNe dvitvatvanirvikalpakam, tatazcaturthakSaNe dvitvatvaviziSTapratyakSam , tadAnImeva ca ca 'svottaravartivizeSaguNasya yogyavibhuvizeSaguNanAzakatvam' iti niyamato'pekSAbuddhayuttaravartivizeSaguNena dvitvatvanirvikarupakenApekSAbuddhivinAzaH, tataH paJcamakSaNe 'dve dravye' ityAkArakaM dvitvaprakArakadravyavizeSyakapratyakSam , tadAnImeva cApe. kSAbuddhinAzAd dvitvanAza iti naiyAyikAbhimatA vyavasthetyarthaH / sA'trA'nupapannA sA vyavasthA kriyamANe vicAre noppdyte| prathamakSaNe'pekSAbuddhiH, tato dvitIyakSaNe dvitvotpattiH, tadAnImeva cApekSAbuddhitaH svaviSayaikatvaviSayaka: saMskAraH, tena cApekSAbuddhijanitena saMskAreNApekSAbuddhayuttaravartinA dvitvatvanirvikalpakakSaNa evApekSAbuddhernAzaH, tatazca yadA dvitvatvaviziSTapratyakSamabhimataM tadAnIpekSAbuddhinAzAd dvitvanAze kathaM dvitvapratyakSamityuktavyavasthAnupapattau hetumupadarzayati-apekSAbuddhiriti- asya 'nAzAd' ityanenAnvayaH / nanu yogyavibhuvizeSaguNanAzaM prati svottaravRttiyogyajAtIyavibhuvizeSaguNatvena kAraNatvam , saMskArazca svottaravartyapi na yogjAtIya iti na tato'pekSAbuddhinAzaH, nirvikalpake tu prakAra tA-vizeSyatA-saMsargatAbhinnA turIyaviSayatopeyate, tAvataiva savikalpakajJAnAd bhede siddhe na tatra nirvikalpakatvaM jAtiH, kintu jJAnatvameva, tacca yogyamiti svottaratiyogyajAtIyavizeSaguNena nirvikalpanApekSAbuddhinAzaH sambhavatItyata Aha-yogyavibhuvizeSaguNanAzaM pratIti-svottaravRttiyogyajAtIyavibhuvizeSaguNatvena' iti sthAne 'svottaravartiyogyAyogyajAtIyasAdhAraNavibhuvizeSagaNatvena' iti pATho yuktaH, tathA ca kAraNakoTau yogyajAtIyatvamayogyajAtIyatvaM vA na nivezyate, kintu yogyavibhuvizeSaguNanAzaM prati svottaravRttivibhuvizeSaguNatvena hetutvAt svajanyasaMskAreNApekSAbuddhernAzasambhavAnnaiyAyikavyavasthA'nupapannetyarthaH / ata eva suSuptiprAkkAlavartino jJAnasya svajanyasaMskAreNa nAza iti suSuptiprAkAlavartijJAnanAzakatayA saMskArasiddhirityAha-suSuptIti / tatsiddheH sNskaarsiddhH| anyathA uktadizA kArya-kAraNabhAvAnabhyupagame suSuptiprAkAlavartijJAnanAzakata yA saMskArasiddhayabhAve / smaraNaM prati yadanubhavasya karaNatvaM tazyApAratayA saMskAraH kalpyate, paraM saMskArasya tathA'kalpane'pyanubhavadhvaMsa evAnubhavavyApAraH, Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / 31 riti cet ? na- apekSAbuddheH saMskArAjanakatvAdapekSAbuddhibhinnatvasyApi saMskArajanakatAvacchedakakoTipravezAt / na caivamapyapekSAbuddhijanitaikatvAdiviziSTabuddhyA'pekSAbuddhinAzaprasaGgaH, tadukam-"apekSA. buddhiH saMskAraM mA kArSId viziSTabuddhiM tu kuryAdeva" iti vAcyam , viziSTabuddhijanane'pi dvitvasAmagryAdereva phalabalena pratibandhakatvakalpanAt / vastuto'pekSAbuddhinAze dvitvalaukikapratyakSasya viziSya kAraNatvakalpanAnna dossH| na ca tathApi pUrvApekSAjanitadvitvanirvikalpakena svadvitIyakSaNotpannApekSAbuddhestRtIyakSaNe nAzaprasaGgaH, pratiyogitayApekSAbuddhinAze svaviSayajanakatvasaMbandhena dvitvalaukikapratyakSatvena hetutvAt / nanvevamapi 'dve dravye' iti laukikapratyakSaM katham ? tadutpattikSaNe dvitvanAzAditi cet ? maivamdvitvasya hi pratyakSe viSayavidhayA hetutvaM na tu kAryasahavartitayeti doSAbhAvAt, nahi sarveSAM kAraNAnAM kAryasahavartitayaiva hetutvaM prAgabhAva-pakSatAderahetutvaprasaGgAditi // prabhAkaravRddhAnusAriNastu-" so'yaM naiyAyikAzayo na yuktaH, anantadvitvAdidhvaMsa-prAgabhAvAditata eva ca smRteH sambhavAdityAha- anubhavadhvaMsenaiveti / apekSAbuddhibhinnAnubhavatvenaiva saMskAraM prati kAraNatvamityato'. pekSAbuddhayA saMskAro na janyata eveti na saMskArAd dvitvatvanirvikalpakakSaNe'paikSAbuddhinAzaH, kintu nirvikalpakAdeva dvitvatvaviziSTa pratyakSakAle'pekSAbuddhinAza iti na naiyAyikavyavasthA'nupapanneti samAdhatte-neti / 'na ca' ityasya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / evamapi apekSAbuddheH saMskArAjanakatvamabhyupetya saMskArasyApekSAbuddhinAzakatvAbhAvopapAdane'pi / ekatvAdiviziSTabuddhito'pekSAbuddhinAzaprasanane saMvAdamupadarzayati-taduktamiti / viziSTabuddhi prati dvitvasAmagrI pratibandhiketi dvitvotpattikAle viziSTabuddharanutpAdAdeva na tato'pekSAbuddhinAzasambhava iti niSedhahetumupadarzayati-viziSTabuddhijanane'pIti / apekSAbuddhitaH saMskArotpattivAraNAya saMskAraM pratyapekSAbuddhibhinnAnubhavatvena yat kAraNatvam, yaca viziSTabuddhayutpattivAraNAya dvitvotpAdakasAmayyAH pratibandhakatvam , taipekSayA lAghavAdapekSAbuddhinAzaM prati dvitvalaukika pratyakSasya nirvikalpAtmakasya kAraNatvameva kalAyate, tata eva dvitvatvanirvikalpakakSaNe nApekSAbuddhinAzo dvitvotpattikAle'pekSAbuddhitaH raikatvaviziSTabuddhayorutpAde'pItyAha-vastata iti / nanu pUrvamekApekSAbuddhiH, tadanantaraM dvitvotpatiH, tadAnImeva ca dvitIyA'pekSAbuddhiH, tadanantaraM prathamApekSAbuddhito dvitvatvanirvikalpakapratyakSam , tadAnImeva ca dvitIyApekSAbuddhito dvitvA. ntarotpattiH, tadanantaraM prathamApekSAbuddhiprabhavadvitvatvanirvikalpakapratyakSato yathA prathamApekSAbaddha zastathA dvitIyApekSAbuddharapi nAzaH syAt kAraNIbhUtasya dvitvatvanirvikalpakasya pUrvakSaNe bhAvAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / tathApi apekSAbuddhivinAze dvitvalaukikapratyakSasya viziSya kAraNatvakalpane'pi / svadvitIyakSaNotpannena dvitIyApekSAbuddhidvitIyakSaNatpannena / apekSAbuddheH dvitIyApekSAbuddheH, prathamApekSAbuddhastadAnIM nAzastviSTa eva / tRtIyakSaNe dvitIyApekSAbuddhayutpattikSaNApekSayA tRtIyakSaNe / niSedhe hetumAha-pratiyogitayeti-pratiyogitAsambandhenApekSAbuddhinAzaM prati svaviSayajanakatvasambandhena dvitvalaukikapratyakSatvena dvitvalaukikapratyakSasya hetutvAdityarthaH, tathA ca dvitIyApekSAbuddhinAzaH pratiyogitAsambandhena dvitIyApekSAbuddhAvutpadyate, tatra pUrvApekSAbuddhijanitadvitvanirvikalpakaM svaviSayajanakatvasambandhena na vartate, yataH svaM pUrvApekSAbuddhijanitadvitvanirvikalpakam , tadviSayaH pUrvApakSAbuddhijanitadvitvam , tajanakatvaM pUrvApekSAbuddhAveva vartata iti tena dvitvanirvikalpakena pUrvApekSAbuddhareva nAzo na tu dvitIyApekSAbuddhariti bhAvaH / nanu dvitvatvaviziSTapratyakSakAle caturthakSaNe'. pekSAbuddhinAzAd dvitvaprakArakadravyavizeSyaka pratyakSakAlapaJcamakSaNe dvitvanAzAt kathaM dvitvasya tatkAlInaM pratyakSamiti zaGkatenanvevamiti / 'dve dravye' itidvitvaprakArakapratyakSakAle dvitvasyAbhAve'pi tatpUrvakSaNe sattvato viSayavidhayA kAraNatvaM sambhavatyeva, nahi sarvasya kAraNasya kAryasahavartitayaiva kAraNatvam , pratiyoginaM prati prAgabhAvasya kAraNatvam , na ca prAgabhAvaH pratiyogyutpattikAle vartate, evaM sAdhyasandeharUpA pakSatA'numitau kAraNam , na ca sAdhyanizcayAtmakAnumityutpattikAle pakSatA vartate iti samAdhatte-maivamiti / etAvatA'pekSAbuddhijanyaM dvitvAdikamiti naiyAyikamatamupapAditam // idAnI dvitvAdikamapekSAbuddhivyaGga yameveti prabhAkaramatamupapAdayitumAha-prabhAkaravRddhAnusAriNastviti-asya 'AhuH' ityanena smbndhH| so'yaM dvitvasyApekSAbuddhijanyatvopapAdako'nantaropavarNitaH / dvitvasya vyaGgyatvapakSe ekameva dvitvaM yadA Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ phera nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / kalpanAyAM gauravAt tavyaGganyatvapakSasyaiva yuktatvAt ; anyathA nAnApuruSIya-kramikApekSAbuddhisamasaMkhyatulyavyaktikanAnAdvitvAdikalpane'pi mahAgauravAt , mama tu nityAnAmeva teSAM tattadapekSAbuddhivyaGgayatve doSAbhAvAt / na caivaM teSAM jAtitvApattiH, asamavAyitve satyanekasamavetatvasya samavetatvasyaiva vA jAtivyavahAranimittatvAt / na ca vizeSe'tiprasaGgaH, tatra maanaabhaavaat| kiJca, dvitvAderjanyatve pratiyogitayA[Azraya]nAzAjanyatannAze svapratiyogijanyatvasaMvandhenApekSAbuddhinAzatvena hetutA vAcyA, tathA ca byaNukaparimANahetuparamANudvitvasyezvarApekSAbuddhijanyasya nAzAnupapattiH / na ca, caitrIyadvitvanAze caitrApekSA. buddhinAzo heturityevaM viziSyaiva kalpyate, paramANudvitve tu yAdRzopAdhiviziSTAyA IzvarApekSAbuddhehetutvaM tAdRzopAdhinAzAdeva tannAzaH, aviziSTAyAstasyA hetutve sarvadA dvitvotpattiprasaGgAditi vAcyam , svAvyavahitapUrvakSaNAvacchinnatvenaiva tasyA apekSAbuddhitvamiti tannAzAt paramANudvitvanAze tasya kSaNikatvaprasaGgAt, atiriktAnugatopAdhezvAnirvacanAt / api caivaM tattavitvanAze tattadapekSAbuddhinAzatvena hetutve mahAgauravam / na ca phalamukhatvAdasyAdoSatvam , asyAM kalpanAyAmetAvadgurutaraM kalpanIyamiti yadAupekSAbuddhirbhavati tadA tadA vyajyate, apekSAbuddhayabhAvakAle'nabhivyaktaM bhavati, janyatvapakSe tu yad dvitvaM yayA'pekSAbuddhathA janyate tadapekSAbuddhinAzAnnazyati, evaM kAlAntare dvitvAntaramapekSAbuddhayantarAdutpadyatte, tannAzAnazyati ceti bahUni dvitvAni tatprAgabhAvAstaddhvaMsAzca bahavaH kalpanIyA iti janyatvapakSo vyaGga yatvapakSApekSayA'tigauravakadarthitatvAnna yuktaH, vyaGgayatvapakSa eva tato lAghavAd yukta ityAha- anantadvitvAdIti / tadvyaGgayatvapakSasyaiva dvitvAdInAmapekSAbuddhivyaGgayatvapakSasyaiva / anyathA dvitvAdInAmapekSAbuddhivyanAthatvamanabhyupagamyA'pekSAbuddhijanyatvasyaivAbhyupagame / nAneti- ekadA'pi nAnApuruSIyA apekSAbuddhayaH, yAzcaikapuruSIyAH RmikA vibhinnakAlInA apekSAbuddhayaH, tatsamasaGghayakAstulyavyaktikA ye nAnA dvitvAdayasteSAM kalpane'pi mahAgauravAdityarthaH, apinA tattatprAgabhAvatattadhvaMsakalpane tu sutarAM mahAgauravAditi darzitaM bhavati / mama tu prabhAkaramatAnuyAyinaH punaH / teSAM dvitvAdInAm / nanu nityatve satyanekasamavetatvAt teSAM jAtitvaM prasajyata ityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / evaM vyaGgayatvapakSe dvitvAdInAM nityatvAbhyupagame / teSAM dvitvAdInAm / niSedhe hetumAha-asamavAyitve satIti-samavAyAnuyogibhinnatve satItyarthaH, dvitvAdau tu dvitvatvAdikaM samavAyena vartata iti samavAyAnuyogyeva dvitvAdIti samavAyAnuyogibhinnatvasya tatrAbhAvAnna jAtitvApattirityarthaH / nanvasamavAyitve sati samavetatvaM vizeSe'pyastIti tatrApyuktanimittabalAjAtitvavyavahArApattirityAzaGkA pratikSipati-na ceti / tatra vizeSe / janyatvapakSe doSAntaramupadarzayati-kizceti / tannAze dvitvanAze, AzrayanAzAjanyatvasya kAryatAvacchedakakoTAvaniveze yatrApekSAbuddhikAle ArambhakasaMyoganAzAnuguNo vibhAgaH, tato dvitvotpattikSaNe ArambhakasaMyoganAzaH, tato dvitvatvanirvikalpakotpattikSaNe dvitvAzrayadravyasya na zaH, tato'pekSAbuddhinAzakSaNe dvitvanAzaH, tatra dvitvanAzAt pUrvamapekSAbuddhinAzasyAbhAvAd vyabhicAraH syAt tadvAraNAyAzrayanAzAjanyatvasya kAryatAvacchedakatayA nivezaH / 'vyaNukaparimANa hetuparamANudvitvasya' ityasya 'nAzAnupapattiH' ityanena sambandhaH, tAdRzadvitvanAzasyAzrayanAzAjanyatvena niruktakAryatAvacchedakAkrAntatayA tAdRzadvitvakAraNIbhUtAyA IzvarIyApekSAbuddhe zAsambhAt tAdRzanAzarUpakAraNAbhAvena tadanupapattirityarthaH / 'na ca' ityasya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / yAdRzopAdhiviziSTAyAH prmaannudvitvotpttyvhitpuurvkaalvishessvishissttaayaaH| tannAzaH paramANudvitvanAzaH / tasyA iishvraapekssaabuddhH| sarvadeti- IzvarApekSAbuddhirUpakAraNasya sarvadA sattvena paramANudvitvarUpakAryasya srvdotpttiprsnggaadityrthH| niSedhahetumAha-svAvyavahiteti / tasyA iishvraapekssaabuddheH| tannAzAt paramANudvitvotpattyavyavahitapUrvakSaNAvacchinnatvaviziSTezvarApekSAvuddhinAzAt / tasya paramANudvitvasya / atiriktati- prmaannudvitvotpttyvyvhitpuurvkssnnvytiriktetyrthH| viziSya kAryakAraNabhAvo mahAgauravagrastatvAt kalpayituM na zakya ityAha- api ceti / phalamukhagauravasyAudoSatvamAzaGkaya pariharati-na ceti / asya viziSyakAryakAraNabhAvakalpananibandhanamahAgauravasya / yad gauravaM pUrva nopa Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / prAgevopasthitau tahoSatAyA bAhuleyatvAt , tadadoSatve prAganupasthitereva bIjatvAt / api ca mAnasatvAdivyApyajAtivizeSeNApekSAbuddherdvitvAdihetutve IzvarApekSAbuddhyA paramANudvitvAdyajananApattiH, IzvarajJAnasAdhAraNadvitvAdijanakatAvacchedakajAtisvIkAre ca janyasAkSAtkAratvAdinA sAMkaryam , tritvAdyutpattikAle dvitvAdyutpattyAttizca durnivArA / etena dvitvAdijanakatAvacchedakatayA'pekSAbuddhiniSThalaukikaviSayatvasvIkAro'pi nirastaH, parArddhAdisaMkhyAnutpattiprasaktezca tadAzrayayAvadvyavRttilaukikaviSayatAyA asambhavAt / IzvarIyApekSAbuddhyaiva tadutpattyaGgIkAre cAnyatrApi kAraNAntaroccheda iti na kizcid etad " ityaahuH| kecit tu-" dvitva-tritvAdikaM tulyavyaktivRttikameva sAmAnyam , anityasya saMyogAderiva nityasyApi dvitvAdervyAsajyavRttitve virodhAbhAvAt / bhinnendriyagrAhyANAM rUpa-rasAdInAmiva sAmAnyendriya-- grAhyANAmapi satyapyekAvacchedena samAnadezatve pratiniyatavyaJjakavyaGgayatve virodhAbhAvAt , sahacAradarzana sthitaM tasya phalamukhasyAdoSatve'pi yacca gauravaM pUrvamevopasthitaM sat kalpanApratipranthi tasya phalamukhasyApi doSatvameveti niSedhahetumupadarzayati-asyAmiti / tadoSatAyAH phalamukhagauravadoSatAyAH / tadadoSatve phalamukhagauravasyAdoSatve / yacca, dvitvAdijanakatAvacchedikAM mAnasatvavyApyA yA jAtayaH, tadrUpeNa cAMpakSAbuddhardvitvAdikaM prati kAraNatvam , tadapi na samIcInamityAha-api ceti / mAnasatvavyApyajAtivizeSo manorUpendriyajanyapratyakSa evaM syAt, IzvarapekSAbuddhistu nityatvAnna manorUpendriyajanyeti na tatra mAnasatvavyApyajAtiriti kAraNatAvacchedakadharmA'nAkrAntatvAdanyasyA apekSAbuddheH paramANugataikatvaviSayAyA abhAvAt paramANudvitvAdyutpattirna syAt, yadi cezvarajJAna-tadanyApekSabuddhigatamekaM sAmAnyamurarIkRtya tasyaiva dvitvAdijanakatAvacchedakatvaM svIkriyate tadA janyasAkSAtkAratvAdinA tasya sAmAnyasya sAGkaya duSpariharameva, janyasAkSAtkAratvAbhAvavatIzvarajJAne tasya sAmAnyasya tadabhAvavatyapekSAbuddhayanAtmake janyasAkSAtkAre janyasAkSAtkAratvasya tadubhayozca janyasAkSAtkArAtmakApekSAbuddhau samAvezAt , evamuktasAmAnyenApekSAbuddhitviAdikaM tritvAdikaM ca prati kAraNamityekena kenacidapekSAtmakajJAnena yadA tritvAdikamutpadyate tadA dvitvAdikamapyutpadyeta, tadrUpakAraNasya sarvAn pratyaviziSTatvAd viziSya kAraNAntarasyAnirUkterityAha- IzvarApekSAbuddhayeti / ___ 'etena ityasya 'nirastaH' ityanenAnvayaH etena-tritvAyatpattikAle dvitvAdyatpattiprasaGgena / nirAse hetvantaramAha-parA. diiiti| tadAzrayeti-parArddhasaGkhyAzrayetyarthaH, parArddhasaGkhayAzrayANAM yAvatAM dravyANAM laukikapratyakSasyAsmadAdInAmasambhavena tavRttilaukikapratyakSaviSayatAyA asambhavAdityarthaH / IzvarIyeti-Izvarasya sarvaviSayako laukika eva sAkSAtkAraH, tadAtmakApekSAbuddhinirUpitalaukikaviSayatAyAH parArdhAdisaGkhyAzrayayAvadravya vRttitvena tathAbhUtalaukikaviSayatAzrayezvarIyApekSAbuddhathaiva parArdhAdisaGkhayotpattisvIkAre tvanyatrApIzvarIyApekSAbuddhireva kAraNamityasmadAdyapekSAbuddherdvitvAdikAraNatvamucchyeita, ato dvitvAdijanakatAvacchedakatayA'pekSAbuddhiniSThalaukikaviSayatvasvIkAro'pi na samIcIna ityevaM prabhAkarAnusAriNa AhurityarthaH // anyeSAM matamupadarzayati-kecit tviti- asya 'AhuH' ityanena sambandhaH / samAnavyaktivRttikaM dvitvamekameva, evaM tritvAdikamapi, taca saamaanymevetyrthH| nanu dvitvAdikaM vyAsajyavRtti, sAmAnyaM ca vyAsajyavRtti na bhavatIti kathaM dvitvAdeH sAmAnyarUpatvamata Aha-anityasyeti / yadA ca dvitva-tritvAdikaM tulyavyaktivRttikaM sAmAnyarUpaM tadA teSAM samAnendriyagrAhyANAM kathaM naikavyaJjakavyajayatvam ? kutaH pratiniyatavyaJjakavyaGgayatvamitpekSAyAmAha-bhinnendriyagrAhyANAmiti / 'sAmAnyendriyagrAhyANAmapi' iti sthAne 'samAnendriyagrAhyANAm' iti pATho yuktH| nanu samAnendriyaprAhyANAM ghaTa paTAdInA pratiniyatavyaJjakavyaGgayatvaM na, kintvekavyaJjakavyaGgayatvameveti kathaM prakRte pratiniyatavyajakavyaGgayatvamityana Aha- sahacAreti- keSAzcit samAnendriyagrAhyANAmekavyaJjakavyaGgayatvadarzanena yatra samAnendriyagrAhyatvaM tatraikavyajaka Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / mAtrasyA'kiJcitkaratvAt , bhedazca viruddhadharmAdhyAsAt , sa ca nyUnAdhikadezaparyAptavRttikatvam" ityAhuH / apare tu-"ghaTa-kuTa-kuDya-kuzUleSu dvitva-tritvAdipratItAvekataranAze tadvRtterdvitvAderapi saMyogAderitra vinAzapratyayAdanityavRtti nAnAvyaktikameva dvitvAdikam , AzrayavinAzotpAdAbhyAmeva tasyotpAda-vinAzI, asamavAyikAraNaM tvAzrayasyaikatvaM parimANaM vA, ekavyaktivRttikamekatvamiva tulyavyaktivRttikaM dvitvAdyapi nA'nekam , tulyavyaktivRttitvAdeH pratibandhakatvAt , buddhivizeSastavyaJjako na tUtpAdakaH, nityeSu tvekavyaktikamanekavyaktikaM vA nityam" ityaahuH| ___ vayaM tu brUmaH-janyatvanaye'pekSAbuddherjanyatAvacchedakamekatvAnyasaMkhyAtvaM vAcyam , yadvA, ekatvajanyatAvacchedakatayA dvitvamArabhya parArddhaparyantamekA jAtiH siddhyati lAghavAt , na tu janyasaMkhyAtvamevaikatva. vyaGganyatvameveti niyamo na kalpayituM zakyaH, kvacit pArthive lohalekhyatvadarzane'pi yatra pArthivatvaM tatra lohalekhyatvamiti niyamo nAsti, vaje vyabhicArAditi sahacAradarzanamAtraM na niyamaprayojakamityarthaH / nanu dvitva-tritvAdInAM sAmAnyarUpatve bheda eva katham ? yena pratiniyatavyajakavyaGgayatvaM syAdityata Aha-bhedazceti / sa ca viruddhadharmazca / nyUneti- dvitvasya tritvApekSayA nyUnadezaparyAptavRttikatvaM tritvasya dvitvApekSayAdhikadezaparyAptavRttikatvamityevaM viruddhadharmAdhyAsAd dvitva-tritvAdInAM bheda ityarthaH / etanmate sarva dvitvAdikaM nityaM sAmAnyarUpameveti // anityagataM dvitvAdikamanityaM nityagataM punarnityamiti matAntaramupadarzayati- apare viti- asyApi 'AhuH' ityanena sambandhaH / tasya dvitvAdeH / asamavAyikAraNaM tu dvitva-tritvAdInAmasamavAyikAraNaM punaH, AzrayadvayagatamekatvadvayaM parimANadvayaM vA dvitvasyAsamavAyikAraNam , tritvasya tvAyatrayagatamekatvatrayaM parimANatrayaM vA'samavAyikAraNam , evaM dizA catuSTrAdInAmapyasamavAyikAraNaM bodhyam / nAnAvyaktikaM dvitvAdvikaM yathA nAnA na tathA tulyavyaktikam , tat tu ekavyaktivRttikamekatvamivaikamevetyAha- ekavyaktikamiti / anekatvaM tatra kathaM netyapekSAyAmAha- tulyavyaktivRtti. svAderiti / prativandhakatvAt anekatvasya pratibandhakatvAt / vuddhi vizeSaH 'ayamaiko'yamekaH' ityapekSAbuddhirUpaH / tadavyaJjakaH dvitvAdivyaJjakaH, arthAd dvitvAdipratyakSakAraNam / na tatpAdakaH dvitvAderutpAdako na bhavati / yadA cAzrayavinAzotpAdAbhyAmeva dvitvAdInAM vinAzotpAdau, tadA nityadravyarUpasyAzrayasya vinAzotpAdayorabhAvAt tadgata dvitvAdika na vinazyati nApyutpadyate, kintu nityamityAha-nityeSu viti| 'eka.vyaktikam' ityasya tulyavyaktivRttikamityarthaH, yathAzrutaM tu dvitvAdau na saGgataM dvitvAderekavyaktimAtravRttitvAbhAvAt / atra granthakAraH svAmipretamupadarzayati- vayaM viti- apekSAbuddhirdvitvAdenimittakAraNam , ekatvaM tvasamavAyikAraNam, tatra nimittakAraNasyApekSAbuddharjanyatAvacchedakamekatvAnyasaGkhyAtvaM dvitvAdyArabhya parArddhaparyantasaGkhyAvRtti vAcyam / yadvA athavA, ekatvaM yad dvitvAdiparArddhaparyantasaGkhyAyA asamavAyikAraNaM tannirUpitajanakatAvacchedakatayA dvitvamArabhya parArddhaparyantamekA jAtilAghavAt siddhayatItyarthaH / nanu avayavagatamekatvamavayavigataikatvaM prati asamavAyikAraNamityekatvasyakatvamapi kAryamiti tadekatvasAdhAraNaM parArddhaparyantajanasaGkhyAvRttijanyasaGkhyAtvamevaikatvajanyatAvacchedakaM tato'pi lAghavAdastvityata Aha-na tviti / niSedhe hetumAha-kAraNeti- avayavigataikatvaM prati yadavayavagataikatvasya kAraNatvaM tatra kAraNaikArthapratyAsattiH kAraNatAvacchedakasambandhaH, arthAt samavAyasambandhenAvayavyekatvaM prati svasamavAyisamavetatvasambandhanAvayavagataikatvaM kAraNamiti, dvitvAdikaM prati yadekatvasya kAraNa. tvaM tatra kAryakArthapratyAsattiH kAraNatAvacchedakasambandhaH, arthAt samavAyasambadhena dvitvAdikaM prati samavAyasambandhenaikatvaM kAraNamiti, tathA ca kAraNatAvacchedakasambandhabhedena tadavacchinnakAraNatAyA bhinnatve tannirUpitakAryatAyA api bhinnatvAnna tayoH kAryatvayorekamavacchedakam, kintu samavAyasambandhAvAcchinnekatvaniSThakAraNatAnirUpita. samavAyasambandhAvAcchinnakatvaniSThakAryatAyA janyaikatvatvamavacchedakam , svasamavAyisamavetatvasambandhAvacchinnaikatvaniSThakAraNatAnirUpitasamavAyasambandhAvacchinnadvitvAdiniSTakAryatAyA dvitvamArabhya parArddhaparyantasaGkhyAvRttijAtivizeSo'vacchedaka ityata Aha Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / janyatAvacchedakam , kAraNa-kAryaikArthapratyAsattibhedAt, iti tasyaiva dvitvAdiparArddhaparyantasaMkhyAvRttijAtivizeSitasya tathAtvam / vyaGgayatvanaye caikatvAnyasaMkhyApratyakSatvam , uktajAtivizeSapratyakSatvaM vA'pekSAbuddherjanyatAvacchedakaM vAcyam, dvayorapyanayormatayoH 'eko dhAnyarAziH' ityAdipratyayasiddhe sAmUhikaikatve vyabhicAraH / na ca tatraikatvaM gauNameva, vastutastvapekSAbuddhyA rAzi-senA-vanAdau bahutvavizeSa evotpAdyate vyajyate veti vAcyam , svArasikaikatvAnubhAvavirodhAt , ' ete bahavaH kaNAH, ete bahavaH kari-turaga-ratha padAtayaH, ete bahavaH Amra-nimba-dhava-khadirAH' ityAdau rAzitva-senAtva-vanatvAdyanApattezca, apekSAbuddhyA tatra rAzitvAdirUpasyaiva bahutvasyotpattirabhivyaktirveti tvayopagamAt / na ca bahupadazakyatAvacche dakaM bahuvacanapravRttinimittaM vA bahutvatvamekatvadvitvAnyasaMkhyAtvam , tritvamArabhya parAparyante vRttirjAtivizeSo vA, rAzitvAdirUpabahutve cApekSAbuddhivizeSajanyatAvacchedakastavyApya.. eva jAtivizeSo bahutvatvam , tadavacchinnopasthitizcaikavacanAntarAzyAdipadAdeveti zAbdabodhasthale nAnupapattiH, pratyakSe ca 'bahavaH' ityAdau kacit doSavazAt tadaprahAnnAnupapattiriti vAcyam , anubhUyamAnatasyaiveti / 'jAtivizeSitasya' iti sthAne 'jAtivizeSasya' iti pATho yuktH| tathAtvam ekatvajanyatAvacchedakatvam / vyaGgayatvanaye ca dvitvAdikamapekSAbuddhibyaGgayamiti prabhAkaramate tu / 'ekaravAnyasaGkhyApratyakSatvam' ityatra 'ekatvAnya' iti vizeSaNopAdAnAdekatvapratyakSasyApekSAbuddhayajanyatve'pi na ksstiH| uktajAtivizeSapratyakSatvamitidvitvamArabhya parArddhaparyantaM yaikA jAtistadviziSTapratyakSatvamityarthaH / dhAnyasamUhagataikatvaM yad utpadyate tatroktasaGkhayAvRttijAtivizeSo na vartate, navA tatprayakSaM tAdRzajAtiviziSTapratyakSaM bhavati, athApi tadekatvamekatvena janyate, apekSAbuddhayA tu naikatvaM navA tatpratyakSamiti tatroktakAryakAraNabhAvo nAsti, navA tadupapAdako matadvaye'pi kazcit kAryakAraNabhAvo'sti, yaca samavAyenaikatvaM prati svasamavAyisamavetatvasambandhenaikatvaM kAraNam , tathA kAraNasyaikatvasyAbhAve'pi tadekatvaM tadekatvapratyakSa copajAyata iti vyabhicAro matadvaye'pi durudhara ityato vyaGgayatva-janyatvapakSI na samIcInA vityAha-dvayorapIti / 'na ca' ityasya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / tatra dhAnyasamUhe, utpAdyata iti nyAyamate, vyajyata iti prabhAkaramate 'eko dhAnyarAziH' ityevamekatvameva svarasato'nubhUyate, na ca svarasato'nubhUyamAnasya gauNatvaM yuktam , navA tatrApratIyamAnasya bahutvavizeSasya kalpanaM yuktamiti niSedhe hetumupadarzayati- svArasikaikatveti / api ca 'ete bahavaH kaNA rAziH' iti, 'ete bahavaH kari-turaga-ratha-padAtayaH senA' iti, 'ete bahava Amra-nimba-dhava-khadirAdayo vanam' iti ca pratItirupajAyate. uktamatadvaye tu rAzitvaM senAtvaM vanatvaM ca bahutvavizeSarUpamapekSAbuddhayotpadyate'bhivyajyate vetyupeyate, tathA ca 'bahavaH' ityanenaiva bahutvasyAvabhAsamAnatvAdrAzitvAdikaM tadanadhikaM tata eva landhamiti tathApratItirna syAdityAha-eta iti / tvayA naiyAyikena prabhAkareNa vA / nanu bahupadazakyatAvacchedakaM yad bahutvatvaM tadvayApyajAtivizeSa eva rAzitvAdirUpabahutve iti sAmAnyarUpeNa bahutvatvena viziSTasyAzraye tadvyApyabahutvatvavizeSaviziSTasyAvacchinnAnvayasambhavAd 'ete bahavaH kaNA rAziH, ete bahavaH kari-turaga-ratha-padAtayaH senA, ete bahava Amra-nimba-dhava-khadirA vanam' ityAdau zAbdabodhasya nAnupapattiH, uktabahutvadvayasya sattve'pi pratyakSe yadekameva bahutvatvamanubhUyate tatra sausAdRzyalakSaNadoSavizeSa eva bahutvatvAntaraprahapratibandhaka iti tadapratibhAsanamapyupapadyata ityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / 'rAzitvAdi' ityAdipadAt senAtva-vanatvAderupagrahaH / tadvayApya eva tritvAdiparArddhaparyantasaGkhyAvRttijAtivizeSavyApya eva / tadavacchinnopasthitizca tritvAdiparArddhaparyantasaGkhyAvRttijAtivizeSavyApyajAtivizeSAvacchinnopasthitizca, tathA ca yatra 'ete bahavaH kaNAH' ityAyeva prayujyate na tu rAzyAdipadamapi tatra prayujyate tatrokajAtivizeSavyApyajAtivizeSAvacchinnasya pratItirna bhavati, yatra tu 'ete bahavaH kaNA rAziH' ityAdi prayujyate tatroktajAtivizeSavyApyajAtivizeSAvacchinnasyApi zAbdabodho bhavati / zabdA'niyantritaviSaye pratyakSe ca kathamukkajAtidvayAvacchinnasya kvacidanavabhAsanamityapekSAyAmAha- pratyakSe ceti / tadgrahAt uktajAtivizeSavyApyajAtivizeSA'prahAt / niSedhe hetumAha- anubhUya Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / katvapratIterbahutvavizeSeNa samarthane dvitvAdipratIterapyekatvavizeSeNaiva samarthayituM zakyatvAt, vAstavAbhAve gauNAnupapatterapyuktatvAcca / na ca ' 'dvAvimau nIla-pItau' iti gauNadvitvAd vilakSaNaM 'dvAvimau ghaTa-paTauM' ityatra dvitvamanubhUyate, na caikatra jJAne dvitvaM prakAraH, anyatra tu netyapi vinigantuM zakyam , vijAtIyajJAnaviSayatvasaMbandhena svasthitasvaprakAratayA buddhivailakSaNyopapAdanamapyubhayatra tulyayogakSemam / ekatrApi ca ghaTe nIlatva-ghaTatvAbhyAM dvitvamanubhUyata eva, anubhUyata eva ca 'ete vRkSA vanam' iti bahutvAvacchinne'pi kenacidupAdhinaikatvamiti, svasAmagrIprabhavaikatvadvitvAdyanantaparyAyopetadravya evApekSAbuddhihetorapekSAtmakabhAve yathAkSayopazamaM kadAcidekatvaprakArakaM kadAcicca dvitvAdiprakArakaM jJAnaM jAyata ityapekSAbuddhigamyatvameva dvitvAderyuktam / ata nayarUpatvAdasyA nayAntarasaMyojanayA saptabhaGgIsaMgatirapi saGgatA, yAdRzaviSayatAmAnaikatvapratIteriti- 'eko dhAnyarAziH' ityatraikazabdenaikavacanenaikatvapratItetritvAdiparArddhaparyantasaGkhyAvRttibahutvatva. vyApyApekSAbuddhivizeSajanyatAvacchedakajAtivizeSaviziSTabahutvavizeSAtmakarAzitvaviSayakatvenopapAdane dvitva-tritvAdipratIterapyekatvatvavyApyajAtivizeSaviziSTaikatvavizeSeNaivopapAdayituM zakyatvAd vAstavadvitva-tritvAderapyucchedaH prasajyeta, yadi ca vAstavadvitvAdi na bhavet tadaikatvavizeSalakSaNagauNadvitvAdi kalpayituM na zakyata iti vibhAvyate tarhi sAmUhikaikatvasyAnubhUyamAnasya vAstavatve bAdhAbhAvena tatrApi tadaikatvaM vAstavaM vihAya gauNaM bahutvavizeSAdirUpaM na kalpayituM zakyaM kvacidapi sAmUhikaikatvasya vAstavasyAbhAve tadvauNAnupapattarityarthaH / uktatvAcceti- 'athaikatva-dvitvAdi tattaddharmaprakArakabuddhiviSayatvAdikaM gauNameva' ityAdyAzaGkaya ante 'vAstavadvitvAdyabhAve jJAnAkAratAparyavasAnena sAkAravAdaprasaGgAcca' ityanena pranthenoktatvAcetyarthaH / 'naca' ityasya 'anubhUyate' ityanenAnvayaH, dvAvimau nIla-pItI' ityatra gauNaM nIla-pItagataM dvitvaM viSayaH, 'dvAvimau ghaTa-paTau' ityatra mukhyaM dvitvaM viSaya iti kalpanA tadA syAd yadi pratItyobelakSaNyaM tadviSayayorvA vailakSaNyamanubhUyeta, na ca tathA vailakSaNyamanubhUyata iti, evaM ca yadi 'dvAvimau nIla-pItau' ityatra gauNaM dvitvaM viSayastarhi 'imau ghaTa-paTau' ityatra gauNameva dvitvaM viSayo'stu, 'dvAvimau ghaTa-paTau' ityatra mukhyadvitvasya viSayatve 'dvAvimau nIla-pItau' ityatrApi mukhyasyaiva dvitvasya viSayatvaM bhavatu. anubhavasya samAnasyaivobhayatra sadbhAvAditi bhAvaH / 'na ca' ityasya 'zakyam' ityanenAnvayaH / ekatra jJAne 'dvAvimau ghaTa-paTau' ityasmin jJAne ghaTa-paTarUpavizeSye dvitvaM prakAraH, anyatra tu na 'dvAvimau nIla-pItau' iti jJAne punarnIla-pItarUpavizeSye dvitvaM na prakAraH, ityapi evaMprakAreNApi, vinigantuM na ca zakyaM vinigamakahetorabhAvAt , ityubhayatraiva prakAratayA bhAsamAnasya dvitvasyaikatra gauNatvamaparatra mukhyatvamityapi kalpayituM na zakyamiti bhAvaH / 'dvAvimau nIla-pItau' ityatra dvitvaM svasminneva prakAratayA bhAsate, 'dvAvimau ghaTa-paTau' ityatra tu dvitvaM paTa-paTayoH prakAratayA bhAsate, ityevaM buddhivalakSaNyakalpanamapi na vizeSakam , yataH 'dvAvimau ghaTa-paTau' ityatra dvitvaM svasmin prakAratayA bhAsate, 'dvAvimau nIla-pItau' ityatra tu dvitvaM nIla-pItayoH prakAratayA bhAsate ityapi vaktuM zakyata eva, dvitve dvitvasya vijAtIyajJAnaviSayatvasambandhasya prakAratAvacchedakasyobhayatra sambhavAdityAhavijAtIyajJAnaviSayatvasambandheneti / 'svasthitasvaprakAratayA' iti sthAne 'svasmin svaprakAratayA' iti pATho yuktaH / yadyanubhavamukhaprekSAvidagdho bhavati vipazcit tadA'pekSAbhedenaikatrApi dvitvaM bahRSvapyekatvamanubhUyamAnaM nApalapanIyam , ekatrApi dravye'pekSAtmakabhAve satAmekatvAdyantaparyAyANAM madhyAdapekSAbuddhirUpakAraNabalato yathAkSayopazamaM kadAcidekatvaprakArakai jJAnaM kadAcid dvitvAdiprakArakaM jJAnaM jAyata ityato'pekSAbuddhigamyatvameva dvitvAderyuktamityupadarzayati- ekatrApi ca ghaTa iti| 'anubhUyata eva' ityanubhavapramANamAveditam , evamagre'pi / ekasmin dravye'nantaparyAyasambhavA''vedanAyoktam- svasAmagrIprabhaveti- svasvasAmagrIprabhavetyarthaH / 'apekSAtmakabhAve' iti dravyasya vizeSaNam , apakSAtmako bhAvaH svabhAvo yasya so'pekSAtmakabhAvaH, tasminnityarthaH, yata evApekSAtmakasvabhAvamanantaparyAyopetadravyaM tata eva tatrApekSAbuddhirUpakAraNAt kasyacit paryAyasya kadAcidabhivyaktirityabhisandhiH / ata eva dvitvAderapekSAtmakabuddhigamyatvAdava / asyA apekSAbuddhaH, ephayApekSAbuddhayaikaH paryAyo'bhivyajyate, dvitIyayA tayA dvitIyaH paryAyastatparyAyapratikSepAtmA'bhivyajyate, tAbhyAM sammilitAbhyA krameNa yugapad vA tAdRzaparyAyadvayaM tathA'bhivyajyata iti tathA'bhivyajyamAnaparyAyakadambakAvagataye saptabhaGgIvAkyaM Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / viziSTAyA apekSAbuddheH parairjanakatvaM vyaJjakatvaM vA'bhyupagamyate tAdRzaviSayatAnirUpitApekSAtvAkhyaviSayatA dvitvAdau naasmaakmsulbhaa| sAmAnya vizeSatvAderApekSikatve'pIyameva rItiranusatavyA / na caivamanapekSakatva-dvitvAdipratyakSAnupapattiH, dravyanayAlambanenAnapekSAtmakaviSayatAntarasyApi svIkArAt / ata eva sApekSatvA-'napekSatvAbhyAmapi syAdvAdaH, asmadukta pakSa evApekSAbuddhi-dvitvabuddhyoH paurvAparyAnavabhAsopapattiH, anantakAryakAraNabhAva-pratibadhyapratibandhakabhAvAdikalpanAgauravadUSaNAnavakAzazceti sarvamavadAtam / tasmAt svasamaye parasamaye ekatva-dvitvAdiprakArakanAnAvidhalaukikavyavahAre ca nayApekSayaiva vivikto bodha iti sthitam // 4 // phalitamAha tena sApekSabhAveSu pratItyavacanaM nayaH / abhAvAbhAvarUpatvAt sApekSatvaM vidhAvapi // 5 // nayA0-teneti- tena uktahetunA, sApekSabhAveSu parasparapratiyogikeSu, dharmeSu pratItyavacanam apekSAtmakaM vAkyam , naya iti siddham / nanvevaM 'syAnnAstyeva' ityekavacanaM nayaH syAt, na tu 'syAdastyeva' iti, tadarthasya vidherapratiyogikatvAdata evAha-vidhAvapi astitvAdibhAve'pi, abhAvAbhAvarUpatvAta nAstitvAdyabhAvasvarUpatvAt , tena rUpeNa pratiyoginirUpaNAdhInanirUpaNatayA sApekSatvamastyeva / ayaM pravartata ityevamekasyA apekSAbuddhernayarUpAyA dvitIyApekSAbuddhayAtmakanayasaMyojanayA saptabhaGgIpravRttiH snggtimnggtiityrthH| paraiH naiyAyikaiH prabhAkarAnuyAyibhirvA / asmAkaM jainAnAm , nAsulabhA kintu sulabhava / yathA cokkApekSAtvAkhyaviSayatAzAlitvAd dvitvAdanAmApekSikatvaM tathA sAmAnyatva-vizeSatvAderapyapekSAbuddhigamyatvAt tattadapekSAbuddhivailakSaNyaprayojakaviSayatAvizeSanirUpitApekSAtvaviSayatAzAlitvAdApekSikatvamityAha- sAmAnya vizeSatvAderiti / nanu yadyekatva-dvitvAdInAmuktApekSAtvAkhyaviSayatAzAlivAdApekSikatvaM tarhi kiJcidapekSayaikatva-dvitvAdipratyakSasyApekSAbuddhiprabhavasya sambhave'pyanapekSakatvabuddhaH 'eko ghaTaH' ityAdyAkArikAyAH, anapekSadvitvabuddheH 'dvAvimau ghaTa-paTau' ityAdyAkArikAyAzcAnupapattirityAzaGkAM pratikSipati-na ceti / evaM dvitvAdAvapekSAtvAkhyaviSayatvorarIkAre / niSedhe hetumAha- dravyanayAvalambaneneti / ata eva sApekSatvAkhyA-'napekSatvAkhyaviSayatvadvayasvIkArAdeva / anyamatApekSayA svAbhyupagatapakSe vizeSamupadarzayati- asmaduktapakSa eveti- apekSAbuddhayA'nantaparyAyopetadravye yathAkSayopazamaM kadAcid dvitvapratyakSaM kadAcit tritvapratyakSamityupagame kSayopazamavizeSAdeva dvitva-tritvAdipratyakSasambhave na vibhinnakAryakAraNabhAvakalpanA, tritvapratyakSakAle kSayopazamavizeSasya dvitvapratyakSaniyAmakasyAbhAvAdava naM dvitvapratyakSamiti na tritvAdipratyakSasAmagyA dvitvAdipratyakSapratibandhakatvam, apekSAbuddhidvitvabuddhayoratyantAvyavadhAnAcca paurvaapryaanvbhaasnmityrthH| upasaMharati- tasmAditi // 4 // paJcamapadyamavatArayati- phalitamAheti- anantarAbhihitavicAreNa yat phalitaM tadAhetyarthaH / paJcamapadyaM vivRNotitenetIti / nanu niSedhasya sapratiyogikatvena tatpratipAdakavacanasyApekSAtmakavAkyatvena nayatvasya sambhave'pi vidherapratiyogikatvAt tatpratipAdakavacanasyApaikSAtmakavAkyatvAbhAvAt kathaM nayatvamiti zaGkA-samAdhAnaparatayottarArddhamavatArayati- nanvevamiti / evam apekSAtmakavAkyasya nayatve / tadarthasya 'syAdastyeva' itivacanArthasya / teneti- nAstitvAdyabhAvatvena rUpeNAstitvAdilakSaNabhAvasya pratiyogino nAstitvasya yannirUpaNaM- tadviSayakajJAnAnukUlacyApAraH, tadadhInaM- tatprayojyaM nirU. paNaM yasya tattvena- tatprayojyajJAnaviSayatvena, nAstitvAbhAvapratiyogijJAnajanyanAstitvAbhAvajJAnaviSayatveneti yAvat / nanu nAstitvasya niyamato'stitvAbhAvarUpatayA pratIyamAnatvAt tatpratipAdakavacanasya sApekSavAkyatve'pi vidhirUpasyAstitvasya vidhisvarUpeNApi pratIyamAnatvAt tadrUpeNa tatpratItau pratiyogijJAnApekSAbhAvAt kathaM tatpratipAdakavacanasya sApekSavAkyatvam , ato Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| bhAvaH-abhAva jJAne'pi na sarvatra pratiyogijJAnApekSA, pratiyogijJAnaM vinA'pIdantva prameyatvAdinA'bhAvabhAnasya sArvajanInatvAt , ghaTAbhAvatvAdinA ghaTAbhAvAdijJAne ghaTajJAnAdyapekSAdhrauvyAt tena rUpeNaiva teSAM sapratiyogikatvaM grahISyate tarhi nAstitvAbhAvatvAdinA'stitvAdInAM tena rUpeNa tathAtve tulyam , 'abhAvAsbhAvaH pratiyogyeva' iti pareSAmapi mUlasiddhAntAt , saMyogAdAveva vizeSaNatAtvakalpanayA nirvAheNa 'nAsti' iti pratItibalAdatirikta eva sa iti navyamatasya niyuktikatvAt / tasmAt , svarUpato bhAvA'bhAvayorapi niSpratiyogikatvam , viziSTatayA tu dvayorapi sapratiyogikatvamiti syAdvAda eva zreyAn / atha niSpratiyogikAbhAvapakSe pratiyogijJAnasyAbhAvapratyayAhetutve vinA pratiyogijJAnaM 'na' ityAkArakapratyayApattiH / na cAbhAvasyA'pIdantvena grahAdApAdakAbhAvaH, prathamamabhAvA-'bhAvatvayonirvikalpake ' abhAvaH' ityAkArakapratyakSApatterduritvAt / indriyasya cakSustvagAdibhedabhinnatvena mahAgauravam / na ca pRthak pratiyogidhIbhAvArthamupadarzayati- ayaM bhAva iti- niyamenAbhAvajJAnamapi na pratiyogijJAnApekSam , idantva-prameyatvAdinA'bhAvajJAnasya pratiyogijJAnamantareNaiva bhAvAt , kintvastitvAbhAvatvAdirUpeNaiva tajjJAnaM pratiyogijJAnasApekSamityetAvatA tatpratipAdakavacanasya yathA sApekSavAkyatvaM tathA'stitvAdinA'stitvAdijJAnasyAstitvAbhAvAdijJAnamantareNa bhAve'pi nAstitvAbhAvatvAdinA tajajJAnasya niyamato nAstviAdijJAne satyeva bhAvAd tadrUpeNa tatpratipAdakavacanasya sApekSavAkyatvaM syAdevetyupapAdya darzayatiabhAvajJAne'pIti / tena rUpeNaiva ghaTAbhAvatvAdirUpeNaiva / teSAM ghaTAbhAvAdInAm / tena rUpeNa nAstitvAbhAvatvAdirUpeNa / tathAtve sapratiyogikatve / pareSAmapi naiyAyikAnAmapi / mUlasiddhAntAt prAcInanaiyAyikasiddhAntAt , ata eva "abhAvavirahAtmatvaM vastunaH pratiyogitA" / [ kusumAJjalistabaka0, zlo0 ] iti naiyAyikaprakANDodayanAcAryavacanaM saGgacchate / nanu ghaTAdirbhAvaH saMyogAdinA vartate, ghaTAbhAvAbhAvAdizca vizeNaSatayA vartate, abhAvasya sAmAnyena vizeSaNatAsambandhasya svArasikatvAt , tathA ca vibhinnasambandhena vartamAnayorbhAvA'bhAvayoH kathamekatetyata AhasaMyogAdAveveti- vizeSaNatAsambandhena ghaTAbhAvAbhAvAdivartata ityatra na no vidveSaH kintu vizeSaNatAtvaM saMyogAdAveva kalpyata iti vizeSaNatAtvena saMyogAdereva saMsargatvam , tathA ca ghaTAdiyathA saMyogAdinA vartate tathA ghaTAbhAvAbhAvAdirapItyetAvataiva vizeSaNatAsambandhena ghaTAbhAvAbhAvAdikaM ghaTAdisvarUpamupAdAya 'ghaTAbhAvo nAsti' iti pratIternirvAheNa bhAvo ghaTaH 'asti' ityevaM pratIyate, ghaTAbhAvAbhAvaH 'ghaTAbhAvo nAsti' ityevaM pratIyata iti 'nAsti' iti pratItibalAd ghaTAbhAvAbhAvAdirghaTAdirUpabhAvAd bhinna eveti navyanaiyAyikamatasya niyuktikatvAdityarthaH / upasaMharati-tasmAditi / viziSTatayA tu ghaTAtvAdyavacchinnapratiyogitAkatvaviziSTAbhAvarUpatayA ghaTAbhAvatvAdyavacchinnapratiyogitAkatvaviziSTAbhAvarUpatayA ca / dvayorapi bhAvAbhAvobhayorapi / nanu bhAvA'bhAvayorubhayorapi sapratiyogikatvaM niSpratiyogikatvaM ceti syAdvAde abhAvo niSpratiyogika iti pakSe abhAvajJAna pratiyogijJAnaM na heturiti pratiyogijJAnaM vinA'pi 'na' ityAkArakamabhAvajJAnaM syAditi zaGkate- atheti / nanu pratiyogijJAnaM vinA'pIdantvenAbhAvajJAnaM bhavatyeva, tathA ca 'idam' ityevamabhAvajJAnasyApAdanamiSTApattirUpatvAnna doSAvaham , 'na' ityAkArakapratyayApAdanaM tu yat kriyate tadApAdakAbhAvAnna sambhavatItyAzaGkaya pratikSipatina ceti / ApAdakAbhAvaH 'na' ityAkArakapratyayApatteH kAraNAbhAvaH, tathA ca pratiyogijJAnAsattve ApAdakAbhAvAdeva 'na' ityAkArakapratyayApAdanaM na sambhavatIti zaGkArthaH / niSedhahetumupadarzayati-prathamamiti- ApAdakAbhAvAt pratiyogijJAnA'sadbhAve 'na' ityAkArakAbhAvapratyayApattirmA bhavatu, parantu prathamamabhAvA'bhAvatvayonirvikalpakajJAne sati tadrUpavizeSaNajJAnAtmakApAdakabalAd 'abhAvaH' ityAkArakapratyakSApatterduritvAdityarthaH / nanu cakSurAdondriyamapyabhAvapratyakSaM prati kAraNam , tacca pratiyogivizeSitAbhAvapratyakSakAraNameva, tatra ca pratiyogijJAnamapi sahakArIti pratiyogivinAkRtam 'abhAvaH' ityAkArakapratyakSaM nApAdayituM zakyata ityata Aha- indriyasya ceti- atra 'indriyasya viziSyAbhAvapratyakSakAraNatve ca cakSustvagAdibhedabhinnatvena mahAgauravam' iti pATho yuktaH / abhAvajJAne pratiyogijJAnasya pRthakkAraNatve'pi pratiyogijJAnasattve tadbalAd 'na' ityAkArakamabhAvapratyakSaM syAdityAzaGkAM pratikSipati-na ceti / pratiyogijJAnasya jJAnalakSaNa Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / hetutve'pi 'na' ityAkArakapratyakSApattiH, upasthitasya pratiyogino'bhAve vaiziSTyabhAne bAdhakAbhAvAt / na ca ' abhAvo na ghaTIyaH' ityAdibAdhadhIdazAyAM tadApattiH, abhAvatvAvacchedenAbhAve tAdRzabAdhadhiya AhAryatvAt , abhAvatvasAmAnAdhikaraNyena ca tadazAyAmapi pratiyogivaiziSTyabhAnasambhavAt / yadvA, ghaTatvAvacchinnaprakAratvAnyaprakAratvAnirUpitAbhAvaviSayatAkapratyakSe ghaTAdidhiyo hetutvam, anyathA 'ghaTAdyabhAvaH' ityAkArakapratyakSaM ca na jAyeta, nikhilapratiyogijJAna kAryatAvacchedakAkrAntedRzapratyakSasya yatkizcitpratiyogijJAne'sambhavAt , yAvatpratiyogijJAnasya cAsambhavAt / abhAvatvAMze nirvikalpakaM tvabhAvAMze yatkiJcitpratiyogiviziSTaviSayatvAd yatkiJcitpratiyogidhIsAdhyameveti nAnupapattiriti cet ? na- pratiyogijJAnAbhAve'pyabhAvatvamAtreNa pratyakSasyeSTatvAt 'zUnyamidaM dRzyate' ityAdipratyayAt, itthamevAbhAvatvasya bhAvabhedasya pizAcAdibhedavad yogyasya 'ghaTo nAsti' ityAdau svarUpato bhAnamiti prAcI ............. vidhayA pratiyogibhAnaprayojakasya sattve pratiyogino'bhAvAMze vizeSaNavidhayA bhAne bAMdhakAbhAvAt pratiyogiviziSTAbhAvasyaiva pratyakSaM bhavati na kevalasyAbhAvasyeti niSedhahetumupadarzayati- upasthitasyeti / nanu 'abhAvo na ghaTIyaH' iti bAdhadhIdazAyAM ghaTasya pratiyogitAsambandhenAbhAve vaiziSTyabhAnAsambhavAt tadAnIM pratiyogijJAnabalAd 'na' ityAkArakAbhAvapratyakSApattirityAzaGkaya pratikSipati - na ceti / tadApattiH 'na' ityAkArakAbhAvapratyakSApattiH / 'abhAvo na ghaTIyaH' iti bAdhajJAnamabhAvatvAvacchedenAbhAve ghaTIyatvAbhAvamavagAhate ? abhAvatvasAmAnAdhikaraNyena vA ? Aye tAdRzabAdhajJAnamAhAryameva syAt , abhAvatvAdhikaraNayAvanmadhye ghaTIyasyApyabhAvasya praviSTatvena ghaTIyatvavati tatra ghaTIyatvAbhAvAvagAhanAt, abhAvatvAvacchedena ghaTIyatvAbhAvasyAsattayA'bhAvatvAvacchedena ghaTIyatvAbhAvAbhAvavatyabhAve ghaTIyatvAbhAvajJAnasyecchayaiva sambhavena bAdhakAlInecchAjanyajJAnasya tasyAhAryatvAt , anAhAryA'prAmANyajJAnA'nAskanditasyaiva virodhinizcayasya pratibandhakatvamityuktAhAryabAdhanizcayasyApratibandhakatayA tatsattve'pyabhAve ghaTasya vaiziSTyabhAnasambhavAt , dvitIye sAmAnAdhikaraNyena bAdhajJAnamavacchedakAvacchedanaiva tadvatta'buddhiM pratibadhnAtItyabhAvatvasAmAnAdhikaraNyena ghaTIyatvAbhAvagrahe'pyabhAvatvasAmAnAdhikaraNyenAbhAve ghaTasya vaiziSTyabhAnasambhavAditi niSedhahetumupadarzayati- abhAvatvAvacchedeneti / tAdRzabAdhadhiyaH 'abhAvo na ghaTIyaH' ityAdibAdhadhiyaH / tadazAyAmapi 'abhAvo na ghaTIyaH' ityAdibAdhadhIdazAyAmapi / vizeSato. 'bhAvajJAna-pratiyogijJAnayoH kArya kAraNabhAvAvedakaM kalpAntaraM zaGkitA''dhayati- yadveti / anyathA abhAvajJAne pratiyogijJAnasya kAraNatvamityeva kAryakAraNabhAvasyAbhyupagame, ghaTasAmAnyAbhAvo yathaikasya ghaTasyAbhAvastathA'nyasyApi ghaTasyAbhAva iti pratyekaM sarveSAmapi pratiyoginAM jJAnaM ghaTAbhAvajJAne kAraNamiti sarveSAmapi pratiyoginAM jJAne satyeva ghaTAbhAvajJAnaM syAt , na yatkiJciddhaTarUpapratiyogijJAna, yAvatAM ghaTAnAM ca pratyekaM jJAnaM tu na sambhatyeveti 'ghaTAdyabhAvaH' ityAkAraka pratyakSaM na syAt , ghaTatvAvacchinnaprakAratvAnyaprakAratvAnirUpitAbhAvaviSayatAkapratyakSe ghaTAdidhiyaH kAraNatvamiti viziSya kAryakAraNabhAve tu yatkiJciddhaTajJAnamapi ghaTajJAnatvena kAraNamiti yatkiJciddhaTajJAne'pi 'ghaTAdyabhAvaH' ityAkArakapratyakSaM sambhavatIti, 'ghaTAbhAvaH' iti jJAnaM cAbhAvatvAMze nirvikalpakamabhAvAMze ca yatkiJcitpratiyogivaiziSTayAvagAhi, . tathA ca tajjJAnaM niruktakAryatAvacchedakadharmAkAntatvAd yatkiJciddhaTajJAnakAyaM bhavatIti yatkiJciddhaTajJAnatastAdRzajJAnasyopapattirityAha- abhAvatvAMza iti / niSpratiyogikAbhAvapakSe pratiyogijJAnaM vinA'pi 'abhAvaH' ityAkArakapratyakSApAdanaM yadAzaGkitaM tatraSTApattireveti samAdhatte - neti / pratiyogijJAnaM vinA'bhAvatvamAtreNAbhAvapratyakSA'bhyupagamataH prAcA vacanamapi saGgatimaGgatItyAha- itthameveti - 'ghaTo nAsti' ityAdau ghaTaviziSTAbhAvatvena ghaTAbhAvo bhAsate, tatrAbhAvatvaM bhAvabheda eveti bhAvabhedasya bhAvaH pratiyogIti bhAvarUpapratiyogino jJAnamantareNApi bhAvabhedarUpAbhAvasya svarUpato bhAnaM saMbhavatItyabhiprAyakasya prAcAM vacanasyetthamevopapatteH / samavAya-svasamavAyisamavetatvAnyatarasambandhana sattvavattvalakSaNabhAvatvAzrayasya cakSurAdyayogyatve tadbhedasya kathaM yogyatvamityapekSAyAmAha-pizAcAdibhedavaditi- pizAcAdezcakSurAdIndriyAyogya Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / vacanasyopapatteH / nabullekhastu pratiyogivAcakapadaniyataH, na sArvatrikaH / kiJca, uktarItyA pratiyogijJAnasya hetutve kevalAbhAvatvanirvikalpakApattiH, abhAvatvasyAkhaNDatvAd , anyathA'bhAvaviziSTabuddhAvapi tannirvikalpakAyogAt / api ca 'ghaTa-paTau na' ityAdipratyakSaM ghaTajJAna-paTajJAnAdikAryatAvacchedakAnAkrAntatayA tadvirahe'pi syAt , tasmAd ghaTatvAdyavacchinnaprakAratAnirUpita viSayatAkapratyakSameva lAghavAd ghaTAdidhIkAryatAvacchedakaM yuktamiti ghaTAstitva-nAstitvayoH sapratiyogitvA-'pratiyogikatve tulyayogatve'pi tadbhedasya yathA cakSurAdIndriyayogyatvam , ata eva 'stambhaH pizAco na bhavati' ityevaM cakSurindriyajaM pratyakSaM bhavati tathetyarthaH / nanu 'zUnyamidaM dRzyate' iti pratyayabalAt pratiyogijJAnamantareNApi pratiyogyavizeSitAbhAvajJAnaM yadISyate tarhi 'zUnyam' ityAkArakAbhAvajJAnavat 'na' ityAkArakamapyabhAvapratyakSaM kiM na syAdityata Aha-nAllekhastviti- abhAvavAcakanazabdaprayogastu pratiyogivAcakapadaprayoge satyeva bhavati, tathA ca pratiyogivAcakapadasamabhivyAhRtasyaivAbhAvavAcakanaJzabdasya prayogo na kevalasyeti yatraiva pratiyogivAcakazabdastatraiva nazabdaH prayujyate, na sarvatretyarthaH / naiyAyikopadarzitapratiyogijJAnA'bhAvapratyakSakAryakAraNabhAvaM dUSayati-kiJcati / uktarItyeti-ghaTatvAvacchinnaprakAratvAnyaprakAratvA'nirUpitAbhAvaviSayatAkapratyakSe ghaTAdidhiyo hetutvamityevaM prkaarennetyrthH| kevaleti- abhAvA'viSayakA'bhAvatvaviSayakanirvikalpakApattirityarthaH / tAdRzanirvikalpakasya ghaTatvAvacchinnaprakAratvAnyaprakAratvA'nirUpitA'bhAvaviSayatAkapratyakSatvalakSaNaghaTAdidhIkAryatAvacchedakadharmA'nAkrAntatayA taM prati ghaTAdidhiyaH kAraNatvAbhAvena tAmantareNApi tadutpattau vAdhakAbhAvAdityabhisandhiH / nanvabhAvatvasya bhAvabhedarUpatvena sakhaNDopAdhirUpasya svarUpato bhAna na sambhavatIti na kevalasya tasya nirvikalpakApattisambhava ityata Aha- abhAvatvasyeti / akhaNDatvAt akhaNDopAdhirUpatvAt , 'ghaTAbhAvaH paTAbhAvo maThAbhAvaH' ityAdipratItau sarvatrA'bhAvAMze'nugatatayA bhaasmaansyaa'bhaavtvsyaa'khnnddopaadhiruuptvmevetyaashyH| anyathA abhAvatvasya sakhaNDopAdhirUpatayaivAbhyupagamai / tannirvikalpaketi-abhAvatvanirvikalpaketyarthaH / abhAvaviziSTabuddhirapyabhAvatvAMze nirvikalpAtmikA naiyA yakenopeyate, sA'pi kathaM syAt ? abhAvatvasya sakhaNDatvena svarUpato bhAnAsambhavena kiJcidrUpeNaiva tadbhAnasya strIkaraNIyatvAditi / kiJca, ghaTajJAnasya kAryatAvacchedakaM ghaTatvAvacchinnaprakAratvAnyaprakAratvA'nirUpitA'bhAvaviSayatAkapratyakSatvam , paTajJAnasya kAryatAvacchedakaM paTatvAvacchinnaprakAratvAnyaprakAratvA'nirUpitA'bhAvaviSayatAkapratyakSatvam , tadubhayamapi 'ghaTa-paTau na' ityAkArakAbhAvapratyakSe nAsti, tadIyAbhAvaviSayatAyAH pratiyogitvasambandhAvacchinnaghaTatvAvacchinnaprakAratvAnyA yA pratiyogitvasambandhAvacchinnapaTatvAvacchinnaprakAratA tannirUpitatvena tadanirUpitatvasya, tathA pratiyogitvasambandhAvacchinnapaTatvAvacchinnaprakAratvAnyA yA pratiyogitvasambandhAvacchinnaghaTatvAvacchinnaprakAratA tannirUpitatvena tadanirUpitatvasya cAsattvAt , tathA ca ghaTajJAnapaTajJAnakAryatAvacchedakAnAmAntasya 'ghaTa-paTau na' ityAkArakA'bhAvapratyakSasya ghaTajJAna-paTajJAnavirahe'pyutpAdaprasaGga ityAha-api ceti| tadvirahe'pi ghaTajJAna-paTajJAnavirahe'pi / tasmAt paroktakAryakAraNabhAvasya duussittvaat| 'pratyakSameva' iti sthAne 'pratyakSatvameva' iti pATho yuktaH / lAghavAt ghaTatvAvacchinnaprakAratvAnyaprakAratvA'nirUpitA'bhAvaviSayatAkapratyakSatvApekSayA lAdhavAt / evaM ca 'ghaTa-paTau na' iti pratyakSamapi ghaTatvAvacchinnaprakAratAnirUpitaviSayatAkapratyakSatvarUpaghaTajJAnakAryatAvacchedakAkrAntaM paTatvAvacchinna prakAratAnirUpitaviSayatAkapratyakSatvarUpapaTajJAnakArthatAvacchedakAkrAntaM ca bhavatIti ghaTajJAna-paTajJAnayoH sattva eva 'ghaTa-paTau na' iti pratyakSam , na tadvirahe iti, atra kAryatAvacchedakakoTau ghaTatvAvacchinnaprakAratAnirUpitatvena viSayatAmAtrameva praviSTaM na tvabhAvaviSayatAmAtramiti ghaTAstitvatvena ghaTAstitvapratyakSamapi ghaTatvAvacchinnaprakAratAnirUpitaviSayatAkapratyakSatvarUpaghaTajJAna kAryatAvacchedakAkrAntamiti ghaTajJAna eva ghaTAstitvajJAnamiti tasya bhavati sapratiyogikatvaM tathA ghaTanAstitvatvena ghaTanAstitvapratyakSamapi ghaTatvAvacchinnaprakAratAnirUpitaviSayatAkapratyakSatvarUpaghaTajJAnakAryatAvacchedakAkrAntamiti ghaTajJAna eva ghaTanAstitvajJAnamiti bhavati tasyApi sapratiyogikatvam, prameyatvAdinA ca ghaTAstitva-ghaTanAstitvayoni ca noktaghaTajJAna kAryatAvacchedakAkrAntamiti ghaTajJAnaM vinA'pi syAdevetyevaM ghaTAstitva ghaTanAstitvayoH sapratiyogikatvA'pratiyogikatve tulyayuktyopapannatare ityAha-ghaTAstitva-nAstitvayoriti / Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / kSeme tvaduktahetusadbhAve'pi lAghavAda bhAvAMzatyAgena kevalAbhAvasyeva kevalabhAvasyApi na bhAnamiti vaktuM zakyatvAt, nirvikalpake pramANAbhAvAt, kSayopazamavizeSeNaiva tattadviziSTajJAnopapattau tasya tada 41 kalpakatvAt / ata eva - " dravyaM paryAyaviyutaM paryAyA dravyavarjitAH / ka kadA kena kiMrUpA dRSTA mAnena kena vA 1 39 // 1 // [ ] ityasmatsaMpradAyavRddhAH saMgirante / 66 zuddhAbhAvapratyakSaM tu pratiyogitA sambandhAvacchinnaprakAratA nirUpitA'bhAvaviSayatAkapratyakSa eva vizeSaNatAyA hetutvAnna bhavati " ityapi riktaM vacaH, pratiyogitAmAtreNa ' dravyaM nAsti, meyaM nAsti ityAdyApatteH, prakArIbhUtakiJciddharmAvacchinnatvena pratiyogitA vizeSaNe'pi na nistAraH, ghaTAbhAva-paTAyazca naiyAyikA'bhimato'bhAvapratyakSa pratiyogijJAnayoH kAryakAraNabhAvastatrApi lAghavAt kAryatAvacchedakakoTAvabhAvAMzaM parityajya ghaTatvAvacchinnaprakAratvAnya prakAratvA'nirUpita viSayatAka pratyakSatvAvacchinnaM prati ghaTajJAnasya kAraNatvamityupagame kevalasyAbhAvasya yathA na bhAnaM tathA kevalabhAvasyApi na bhAnam, astityAdibhAvapratyakSasyApi niruktakAryatAvacchedakadharmAkrAntatvena ghaTAdijJAna kAryatvato ghaTAdibhAnasyApi tatra vizeSaNatayA sambhavAdityAha tvaduktahetusadbhAve'pIti- atra ' tvaduktahetuhetumadbhAvaspi' iti pATho yukta: / 'lAghavAd bhAvAMzatyAgena' iti sthAne 'lAghavAdabhAvAMzatyAgena' iti pATho yuktaH / yacca nirvikalpaka jJAnasya pratiyogidhI sAdhyatvamabhihitaM tat tadA zobheta yadi nirvikalpakajJAnaM prAmANikaM bhavet, tatraiva tu pramANaM na pazyAma iti tatra pratiyogidhI sAdhyatva- tadasAdhyatvAdivicAraH kAkadantavicAravanniSprayojana evetyAha- nirvikalpaka iti / nanu viziSTabuddhitvAvacchinnaM prati vizeSaNajJAnatvena hetutvamiti viziSTabuddhayutpAdanAya vizeSaNajJAnamAvazyakam. tadapi vizeSaNajJAnaM yadi viziSTabuddhirUpameva syAt tarhi tadarthamapi vizeSaNajJAnAntaraM kalpanIyaM syAd evaM tatrApItyanavasthA syAt tatparihArAya viziSTabuddhihetutayA kalpanIyaM vizeSaNajJAnaM kvacinnirvikalpakamabhyupagantavyamiti viziSTa - buddhayanyathAnupapattireva nirvikalpake pramANamityata Aha- kSayopazamavizeSeNaiveti- kasyacid dharmasya viziSTabuddhirbhavati kasyacid dharmasya viziSTabuddhirna bhavati tatra kSayopazamavizeSa eva niyAmako na tu tattaddharmajJAnamiti kSayopazamavizeSeNaiva tattadviviziSTajJAnopapattau, tasya viziSTajJAnasya, tadakalpakatvAt nirvikalpaka jJAnA'kalpakatvAt / ata eva viziSTabuddhiM prati vizeSaNajJAnasya kAraNatvAbhAvena kSayopazamavizeSeNaiva tattadviziSTajJAnasya sambhavAdeva / dravyamiti - arthAt paryAyasahitameva dravyaM bhAnena gRhyate, dravyasahitA eva paryAyA bhAnena gRhyanta iti na ca tatra pUrvaM paryAyajJAnamanantaraM paryAya - sahitadravyajJAnam, tathA pUrvaM dravyajJAnaM tato dravyasahitaparyAyajJAnamiti / zuddhAbhAvapratyakSAbhavane para vaktavyamupadarzya pratikSipati - zuddhAbhAvapratyakSaM tviti - asya 'na bhavati' ityanenAnvayaH / tatra hetu :- pratiyogitA sambandhetyAdi / vizeSaNatAyAH cakSurAdIndriyasaMyuktAdivizeSaNatAyAH / paravacanasyA'yuktatve hetumupadarzayati- pratiyogitAmAtreNeti yadyapi dravyaM sarvatra vartate meyaM ca sarvatra vartata iti dravyatvAvacchinnapratiyogitAsambandhena dravya viziSTAbhAvo meyatvAvacchinna pratiyogitAsambandhena meyaviziSTAbhAvazca nAstIti tatpratyakSApAdanaM na sambhavati tathA'pi ghaTatvAvacchinna pratiyogitAsambandhena dravyaviziSTAbhAvasya ghaTatvAvacchinnapratiyogitAsambandhena meyaviziSTAbhAvasya ca sambhavAt tatpratyakSasya pratiyogitvasambandhAvacchinna prakAratAnirUpitAbhAvaviSayatA ka pratyakSatvalakSaNakAryatAvacchedakadharmAkrAntatvAd vizeSaNatAlakSaNendriyasannikarSarUpakAraNabalAdApatterityarthaH / nanu prakArIbhUtakizciddharmAvacchinnapratiyogitvasasambandhAvacchinnaprakAratAnirUpitAbhAvaviSayatAkapratyakSa eva vizeSaNatA hetu:, anyadharmAvacchinnapratiyogitAsambandhena dravyaprakArakA bhAvavizeSyakaM pratyakSaM tena sambandhena meyaprakArakAbhAvavizeSyakapratyakSaM ca na niruktakAryatAvacchedakadharmAkrAntamiti na vizeSaNatAtastadApAdanaM sambhavatItyaivaM kalpanAyAmapi na parasya nirdoSatetyAha- prakArIbhUteti / 'na nistAraH' ityatra hetumupadarzayati- ghaTAbhAveti / pratiyogivizeSitasya ghaTatvAvacchinnapratiyogitAsambandhena ghaTavizeSitasya / tada Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / bhAvayorubhayoH sannikarSe ghaTAbhAvAMze pratiyogivizeSitasya paTAbhAvAMze ca tadavizeSitasya samUhAlambanasya prasaGgAt / kiJca, evamidantvAdinA'bhAvapratyakSaM na syAt , na syAcca 'abhAvapratiyogI ghaTaH' ityAdyAkAram , tAzapratyakSeSvapi pRthakAraNatvakalpane cAtigauravam , tasmAt sannikarSamAtrasyaiva kiJciddharmAvacchinnaviSayatAnirUpitaviSayatAkapratyakSatvAvacchinne viziSTAkArapratyakSatvAvacchinne vA hetutvam , ato nApAya. mAtrasya vicArajanyacaramazuddhadravyopayogatulyateti bhAvAMze'bhAvAMze vA na zuddhaviSayakaM pratyakSamityabhAva eva sApekSo na bhAva iti kimidamarddhajaratIyam / etena " abhAvalaukikapratyakSasya ghaTAdyanyatamaviziSTaviSayakatva niyamAd vizeSasAmagrI vinA sAmAnyasAmagrImAtrAt kAryAnutpattenAbhAva nirvikalpakam , 'na' ityAkArakapratyakSaM vA vizeSaNAdijJAnarUpavizeSasAmagryabhAvAt / na cAbhAvalaukikapratyakSatva-ghaTatvAdivizeSitasya paTatvAvacchinnapratiyogitAsambandhena paTAvizeSitasya / samUhAlambanasya ghaTAbhAva-paTAbhAvobhayaviSayakasamUhAlambanapratyakSasya, tAdRzapratyakSasyApi prakArIbhUtakiJciddharmo ghaTatvam , tadavacchinnapratiyogitvasambandhAvacchinnaghaTatvAvacchinnaprakAratAkapratyakSatvarUpakAryatAvacchedakadharmAkAntatayA vizeSaNatAsannikarSatastadutpattiprasaGgAdityarthaH / api ca prakArIbhUtakiJciddharmAvacchinnapratiyogitvasambandhAvacchinnaprakAratAnirUpitAbhAvaviSayatAkapratyakSatvarUpakAryatAvacchedakadharmA'nAkrAntatayedantvAdinA'bhAvapratyakSasyabhAvapratiyogI 'aghaTaH' ityAdipratyakSANAM ca vizeSaNatAsannikarSAdutpattirna bhavediti tadutpattaye kAraNAntarakalpanaM cAtigauravaM syAdityAha-kizceti / evam uktaprakAreNa vizeSaNatAyA abhAvapratyakSa prati kAraNa tyAbhyupagame / tAzapratyakSeSvapi idantvAdinA'bhAvapratyakSe 'abhAvapratiyogI ghaTaH' ityAdipratyakSeSvapi / yAdRza kAryakAraNabhAvasvIkAre bhAvAMze'bhAvAMze ca kiJcidvizeSaNamupAdAyaiva pratyakSam, na tu kevalAbhAvaviSayakaM kevalabhAvaviSayakaM vA pratyakSaM tAdRzakAryakAraNabhAvamupadarzayati-tasmAditi- parAbhyupagatakAryakAraNabhAvasya doSagrastatvAdityarthaH / 'sannikarSamAtrasyaiva' ityevakAreNa kevalavizeSaNatAyA vyvcchedH| 'kiJciddharma0'ityAdi kAryatAvacchedakakoTau viziSya bhAvaviSayatAyA abhAvaviSayatAyA vA apravezAd bhAvapratyakSA'bhAvapratyakSobhayorapi niruktakAryatAvacchedakAkAntatvAt sannikarSamAtreNaiva jAyamAnaM pratyakSaM viziSTaviSayakamevetyAha- ata iti- anantaropadarzita kAryakAraNabhAva bhyupagamata ityarthaH / 'nApAyamAtrasya' ityatra najaH 'tulyatA' ityanenAnvayaH, avagrahehA'pAyadhAraNArUpacatuSTayAtmakamatijJAnatRtIyabhedasyA'pAyamAtrasya, vicArajanyaH- saGgrahanaya vicAraprabhavaH yazcaramazuddhadravyopayoga:- paryAyA'vizeSitadravyamAnopayogaH, tattulyatA netyarthaH / evaM ca bhAvAMze'bhAvAMze vA zuddhaviSayaka pratyakSaM vizeSaNAsampRktaviSayakapratyakSaM sannikarSamAtra kAryatAvacchedakadharmAnAkrAntatvAnna bhavatyeva, iti etasmAddhetoH, parasya yadabhAva eva sApekSo na bhAva itIdaM vacanamarddhajaratIyaM kiM-na kiJcit , abhAvasyeva bhAvasyApi kiJcidviziSTatayaiva pratyakSeNa viSayIkriyamANatvAdubhayoH sApekSatvamevetyAzayaH / 'etena' ityasya 'ityAdinavyakalpanA'pi nirastA' ityanenAnvayaH, abhAvalaukikapratyakSasya ghaTAdyanyatamaviziSTaviSayakatvaniyamastadopapadyeta yadi cakSurAdIndriyasambaddha vizeSaNatAsannikarSo ghaTAdijJAnasahakRto ghaTAdyanyatamaviziSTAbhAvalaukikapratyakSe kAraNamityevaM viziSya kAryakAraNabhAvaH syAt , tathA ca tAdRzavizeSasAmagrIsahitaivAbhAvalaukikapratyakSasAmAnyasAmagrI kAryajanikA, na vizeSasAmagrImantarA sAmAnyasAmagrI kArya nikA, vizeSasAmagrI ca ghaTAdiviziSTAbhAvalaukikapratyakSajanikaiveti tatsApekSasAmAnyasAmagrIto'pi ghaTAdiviziSTAbhAvalaukika pratyakSa eva, nA'bhAvanirvikalpam , 'na' ityA kArakapratyakSaM vA, tAdRzapratyakSaM ca vizeSaNajJAnavirahakAla eva bhavet , tadAnIM ca vizeSasAmayabhAvAt tatsahitAyAH sAmAnyasAmAgyA apyabhAve kAryAsambhavAdityarthaH / nanu abhAvalaukikapratyakSatvAvacchinnaM prati indriyasambaddhavizeSaNatA heturityekaH kAryakAraNabhAvaH, aparazca ghaTatvAdiviziSTaviSayakapratyakSatvAvacchinnaM prati ghAdivizeSaNajJAnaM heturiti, tatra ghaTAdivizeSaNajJAnasahakRtaivAbhAvalaukika. pratyakSasAmagrI kAryajaniketi niyamabhAve'bhAvalautikapratyakSaM ghaTAdhanyatamaviziSTaviSayaka meveti niyamo bhavet , tAdRzaniyamasadbhAvazcAbhAvalaukika pratyakSatvasya ghaTatvAdiviziSTaviSayakapratyakSatvavyApakatve sati ghaTatvAdiviri TaviSayaka pratyakSasAmacyA vizeSasAmagrItvAdupapadyate, na cAbhAvalaukikapratyakSatva-ghaTatvAdiviziSTaviSayaka pratyakSatvayoApyavyApakabhAvaH samastItyAzaGkaya prati Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / viziSTaviSayakapratyakSatvayorvyApyavyApakabhAvAbhAvAt kathaM vizeSasAmagrItvamiti vAcyam , kAryatAvacchedakIbhUtataddharmAzrayayatkizcidvyaktiniSThakAryatAnirUpitakAraNatAvacchedakaM yAvat pratyekaM tAvadavacchinna[sya] sattve'vazyaM taddhavicchinnotpattirityeva niyamAt , 'taddharmavyApyadharmAvacchinnayatkiJcidvyaktiniSThakAryatAnirUpita0' ityAdyuktau vyAptijJAna-parAmarzayoH satorbAdhadhIsatve'pyanumityApattI, 'taddharmavyApyavyApakadharmAvacchinnayatkiJcadvyaktiniSThakAryatAnirUpita0' ityAdyuktau gauravAt, ghaTatvAdiviziSTavaiziSTyaviSayakapratyakSatvasyAbhAvalaukikapratyakSatvavyApyatvAt tattadbhAvalaukikapratyakSatvavyApyatattadabhAvalaukika kSipati-na ceti- asya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / niSedhe hetumAha-kAryatAvacchedakIbhUteti- kAryatAvacchedakIbhUtataddharmo'bhAvalaukika pratyakSatvam , tadAzrayakiccidvayaktirghaTaviziSTAbhAvalaukika pratyakSavyaktiH, taniSTakAryatA abhAvalaukikapratyakSatvAvacchinna kAryatA abhAvalaukikapratyakSatvavyApakAzeSadharmAvacchinnakAryatA ghaTaviziSTAbhAvalaukikapratyakSatvAvacchinnakAryatA ca, tannirUpita kAraNatAvacchedakaM yAvat- abhAvalaukikapratyakSatvAvacchinnakAryatAnirUpitakAraNatAvacchedakA'bhAvalaukikapratyakSatvavyApakAzeSadharmAvacchinna kAryatAnirUpitakAraNatAvacchedaka- ghaTaviziSTAbhAvalaukika pratyakSatvAvacchinna kAryatAnirupitakAraNatAvacchedakAnAM samudAyaH, pratyekaM tAvadavacchinnasya sattve'vazyaM taddharmAvacchinnotpattiH- abhAvalaukikapratyakSatvotpattirityeva niyamAt , tathA ca 'pratyeka tAkdavacchinnasya' ityanena ghaTAtmaka vizeSaNajJAnasyApi prahaNena tatsattve jAyamAnasyAbhAvalaukikapratyakSasya ghaTaviziSTaviSayakatvasyA'vazyambhAvenA'bhAvanirvikalpakapratyakSasya 'na' ityAkArakapratyakSasya cAsambhavAdityarthaH, 'kAryatAvacchedakIbhUtataddharmAzrayatkiJcidvayaktiniSTakAryatAnirUpitakAraNatAvacchedakaM yAvat' ityasya sthAne 'kAryatAvacchedakIbhUtataddharmavyApyadharmAvacchinnayatkiJcidvayaktiniSThakAryatAnirUpitakAraNatAvacchedakaM yAvat' ityuktirna sambhavati, tathA sati vyAptijJAna-parAmarzAdikAryatAvacchedakIbhUtadharmo'numititvam , tadvayApyadharmaH parvatavizeSyakavahiprakArakAnumititvam , tadavacchinnA yA 'parvato vahnimAn' ityAkArakAnumityAtmakayatkiJcidvayaktiniSThakAryatA, tannirUpitakAraNatAvacchedakaM vyAptijJAnatva-parAmarzatvAdikam , na tu bAdhajJAnAbhAvatvam , bAdhajJAnasya viziSTabuddhimAnaM pratyeva pratibandhakatvena bAdhajJAnA'bhAvatvena viziSTabuddhitvenaiva kAryakAraNabhAvaH, na tu bAdhajJAnA'bhAvatvenA'numitivizeSatveneti bAghadhIsatve bAdhajJAnAbhAvA'sattve'pi vyAptijJAna-parAmarzayoH sattvena nirukakAraNatAvacchedakayAvadavacchinnasya sattayA'numityApattiH syAdityAha-taddharmavyApyeti / 'pyanumityApattI' iti sthAne 'pyanumityApatteH' iti pATho yuktaH / yadyuktApattivAraNAya 'kAryatAvacchedakIbhUtataddharmavyApyadharmAvacchinnA, yA ca kAryatAvacchedakIbhUtataddharmavyApakadharmAvacchinnA yatkiJcidvayaktiniSTakAryatA tannirUpitakAraNatAvacchedakaM yAvat , ityAdyacyate tadA kAryatAvacchedakIbhUtAnAmititvavyApyaparvatavizeSyakavahnividheyakAnumititvAvacchinnA kAryatA tAdRzAnumititvavyApakaviziSTabuddhitvAvacchinnA ca kAryatA grahItuM zakyA, tannirUpitakAraNatAvacchedakayAvanmadhye bAdhajJAnAbhAvatvamapi bhavati, tadavacchinnasya sattvaM bAdhadhIsattve na bhavatIti bAdhadhIsattve vyAptijJAna-parAmarzayoH satorapyanumityApattirna sambhavati, kintvevamuktau gauravaM syAdityAha-taddharmavyApyavyApaka dharmati- 'taddharma' ityasya vyApye vyApake cAnvayaH, athavA'grima granthasvArasyAt taddharmavyApyasya vyApako yo dharmastadavacchinnayatkiJcidvayattiniSTakAryatetyAdirapyarthaH sambhavati, tatrApi taddharmasyAnumititvasya vyApyaM parvatavizeSyakavahnividheyakAnumititvAdi, tadvaya pakaM viziSbuddhitvam , tadavacchinnayatkiJcidvayaktiniSThakAryatAnirUpitakAraNatAvacchedakaM bAdhajJAnAbhAvatvaM bhavati, tadavacchinnasya sattvaM bAdhadhIsattve na bhavatIti na bAdhadhIsattve'numityApattirityevamuktApattivAraNaM sambhavatIti / anumityApattigauravadoSataH 'taddharmavyApya' ityAdi 'taddharmavyApyavyApaka'ityAdiniyamadvayAsambhava upadarzitaH, uktaniyamadvayorarIkAre'pyabhAvasya viziSTabuddhayAtmakameva pratyakSam, na nirvikalpaka 'na' ityAkArakaM veti prakRtasiddhirbhavatyevetyAha-ghaTatvAdIti- taddharmo'bhAvalaukikapratyakSatvam , tathApyatvaM tadabhAvavadavRttitvarUpaM yathAzrute ghaTatvaviziSTavaiziSTayaviSayaka pratyakSatve na sambhavati, abhAvalaukikapratyakSatvAbhAvavati 'ghaTavad bhUtalam' iti pratyakSe ghaTatvaviziSTavaiziSTayaviSayakapratyakSatvasya sattvAt, svasamAnAdhikaraNatve sati svasamAnAdhikaraNabhedapratiyogitAvacchedakatvalakSaNanyUnavRttitvarUpavyApyatvasya sambhave'pi tathAvidhavyApyatvAkAntadharmA Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 44 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / pratyakSatvavyApakatvAt prakRtasiddhezca" ityAdinavyakalpanA'pi nirastA, evaM sati dravyaviSayakapratyakSasya vastuviSayakapratyakSasya vA yatkiJcitparyAyaviziSTaviSayakatvaniyamena bhAvanirvikalpasya zuddhabhAvapratyakSasyApi cAsambhavAt / ____ ata eva savicAraNayA sAmAnyadRSTyA ca sarva nirvikalpakaM vizeSadRSTyA ca sarva savikalpakamityanekAntaH puruSadRSTAntena saMmatau prtipaaditH| tathAhi " vaMjaNapajjAyasya u puruso puruso tti nizcamaviappo / bAlAivigappaM puNa pAsai se atthapajjAo // 34 // saviappa-NivviappaM iya purisaM jo bhaNeja aviappaM / saviappameva vA NicchaeNa Na sa Nicchio samaye // 35 // -[ sammatitarkakANDa0] vacchinnakAryatAnirUpitakAraNatAvacchedakAvacchinnasya sattvaM na taddharmAvacchinnotpattau prayojakam, kintu ghaTatvaviziSTasya pratiyogitvalakSaNavaiziSTathaviSayakapratyakSatvaM bhavatyevAbhAvalaukika pratyakSatvasya tadabhAvavadavRttitvalakSaNavyApyatvavat , tadavacchinnayatkiJcidvayaktiniSThakAryatAnirUpitakAraNatAvacchedakayAvadantargatavizeSaNabuddhitvAvacchinnasya sattva evAbhAvalaukikapratyakSatvAvacchinnotpattirityabhAvalaukikapratyakSaM viziSTaviSayakameva bhavati, tathA taddharmo'bhAvalaukikapratyakSatvam , tadvayApyaM ghaTaviziSTAbhAvalaukikapratyakSatvam , tadvayApakadharmoM ghaTatvaviziSTavaiziSTyaviSayaka pratyakSatvam , tadavacchinnayatkiJcidvayaktiniSThakAryatAnirUpitakAraNatAvacchedakayAvaddharmAntargatavizeSaNabuddhitvAvacchinnasattve satyevAbhAvalaukikapratyakSatvAvacchinnasyotpattiriti tasya ghaTatvAdiviziSTavaiziSTyaviSayaka tvasiddhirityarthaH / nirAsahetumupadarzayati- evaM satIti- kAryatAvacchedakIbhUtataddharmAzrayayatkiJcidvayaktiniSTakAryatAnirUpita kAraNatAvacchedakaM yAvat pratyekaM tadacchinnasya sattve'vazyaM taddharmAvacchinnotpattirityAdiniyamAbhyupagamenAbhAvalaukika pratyakSasya viziSTaviSayakatvameveti niyamasyopapAdane satItyarthaH / dravyaviSayakapratyakSasyeti- kAryatAvacchedakIbhUtataddharmo dravyaviSayakapratyakSatvam , tadAzrayayatkiJcidvayaktiyatkiJcitparyAya viziSTadravyaviSayakapratyakSavyaktiH, tanniSTakAryatA yatkiJcitparyAyaviziSTadravyaviSayakabuddhitvAvacchinna kAryatA, tannirUpitakAraNatA yatkiJcitparyAyarUpa vizeSaNaviSayakabuddhitvAvacchinna kAraNatA, tadavacchedakayAvaddharmAntargatyatkitkiJcitparyAyarUpavizeSaNaviSayakabuddhitvarUpadharmAvacchinnasya satve eva dravyaviSayakapratyakSatvAvacchinnasyopapattiriti tasya yatkiJcitparyAyavaiziSTyaviSayakatvasya, tathA vastuviSayakapratyakSatvarUpakAyatAvacchedakIbhUtadharmAzrayayatkiJcitparyAyaviziSTavastuviSayakapratyakSavyaktiniSThayatkiJcitparyAyaviziSTavastuviSayakapratyakSatvAvacchinnakAryatAnirUpitayatkiJcitparyAyaviSayakabuddhitvAvacchinna kAraNatAvacchedakayAvadantargatayazcitkiJcitparyAyaviSayabuddhitvAvacchinnasya sattva eva vastuviSayakapratyakSatvAvacchinnasyotpattiriti tasya yatkiJcitparyAyavaiziSTyaviSayakatvasya ca, niyamena bhAvanirvikalpakasya zuddhabhAvapratyakSasyApi cAsambhavAdityarthaH / evaM 'taddharmavyApyadharmAvacchinna'ityAdiniyame 'taddharmavyApyavyApakadharmAvacchinna' ityAdiniyame'pi coktAsambhavo bodhyaH / . ata eva abhAvasyetyeva sApekSatvaM na bhAvasyekAntasyoktayuktyA nirAsena nirapekSatvapakSe idantvAdinA'bhAvajJAnamapi pratiyogijJAnaM vinA bhavati, tathA bhAvajJAnamapi, sApekSatvapakSe abhAvajJAnasyeva bhAvajJAnasyApi savikalpakatvamevetyasya vyavasthita. vAdeva / sAmAnyadRSTyA sarva nirvikalpakaM vizeSadRSTayA savikalpakamityevamanekAntasya puruSadRSTAntena samarthakaM sammatigAthAyugalamullikhati-vaMjaNa. iti- "vyaJjanaparyAyasya tu puruSaH puruSa iti nityamavikalpaH / bAlAdivikalpaM punaH pazyati tasyArthaparyAyaH // savikalpa-nirvikalpamiti puruSaM yo bhaNedavikalpam / savikalpameva vA nizcayena na sa nizcitaH samaye // " iti saMskRtam / vivRNoti-vyaJjayatIti / vyaJjanapadenArthamAtravAcakasya zabdasyaiva grahaNam, na zabdanayasyetyAha-na punaH Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / vyAkhyA- vyaJjayati vyanakti cArthAniti vyaJjanaM zabdaH, na punaH zabdanayaH, tasyarjusUtrasamAnaparyAyaviSayatvAt , tasya paryAya:- vAcyatA, tabAhakanayena puruSaH, puruSa iti- puruSatvaprakArakajJAnaviSaya iti, nityam- A janmano maraNAntaM yAvad , avikalpa:- puruSatvAtiriktAprakArakajJAnaviSayaH, idamupalakSaNaM dravyatva-vastutvAdinA'pyavikalpatvasya, zuddhadravyopayoge tu padadvayasya nirdharmakatvalakSaNayA zuddhadharmiviSayakabhAnaviSayatvamevAvikalpatvaM draSTavyam , se- tasya puruSasya, arthaparyAya:- RjusUtrAdyarthaprAhakanayaH, punarbAlAdivikalpaM- bAlAdibhedaM pazyati // 34 // savikalpaM nirvikalpaM syAtkArAGkitaM tadubhayapadaghaTitamahAvAkyabodharUpapuruSadravyasya yo bhaNed avikalpameva savikalpameva vA, nizcayena- ekAntena, samaye-paramArthe, na nizcita:- nizcayo nizcitaM tadasyAstIti nizcitaH, arzaAditvAcapratyayaH, na tadarthe ityarthaH, durnayAbhinivezAd nayatvAd vA saMpUrNAnekAntavastusvarUpAparicchedAditi rahasyam // 35 // tadevaM niSedhavad vidhAvapi sApekSatvaM pratipAditam / evaM svadravyAdyapekSayA san paradravyAdyapekSayA zabdanaya iti / zabdanayasya kuto na grahaNamityapekSAyAmAha - tasyeti- zabdanayasyetyarthaH, vyaJjanapadena zabdanayasya grahaNe tasya paryAyastannayaviSayIbhUtaparyAya RjusUtranayaviSayaH pratikSaNamanyAnyaparyAya eva syAt , na tu A janmano maraNAntaM yAvad vyavasthitaikarUpapuruSaparyAyaH, abhimatazca so'vikalpatayetyato na zabdanayasya grahaNam , kintu zabdasya / tasya zabdasya / tahrAhakanayena zabdavAcyatAprAhakanayena / puruSaH puruSa iti loke prasiddhaH / 'puruSa iti' ityasya 'puruSatvaprakArakajJAnaviSaya iti' iti, 'nityam' ityasya ca 'A janmano maraNAntaM yAvad' iti vivaraNam / yazca puruSatvaprakArakajJAnalakSaNasavikalpakajJAnaviSayaH sa kathaM niSprakArakajJAnarUpanirvikalpakajJAnaviSayAtmakAvikalpa ityataH 'avikalpaH' ityasya vivaraNampuruSatvAtiriktAprakArakajJAnaviSaya iti / puruSasya puruSatvena rUpeNa puruSatvAtiriktA'prakArakajJAnaviSayatvalakSaNamavikalpatvam , tathA tasya dravyatvena rUpeNA'vikalpatvaM dravyatvAtiriktAprakArakajJAnaviSayatvalakSaNam , vastutvenAvikalpatvaM vastutvAtiriktA'prakArakajJAnaviSayatvalakSaNamavaseyamityAha- idamiti- dravyatva-vastutvAdinApyavikalpatvasyopalakSaNamidamityanvayaH / zuddhadravyopayoge tu dravyatvamapi prakAratayA naiva bhAsate, kintvakhaNDadravyavyaktireva 'idaM dravyam , ayaM puruSaH' ityAdi zabdajanyajJAnaviSaya iti tatra dravyatvaprakArakajJAnaviSayatvaM tasya nAsti, yena savikalpakajJAna viSaye tasminnavikalpatvopapattaye dravyatvAtirikAprakAraka jJAnaviSayatvalakSaNaM pAribhASikamavikalpakatvamucyeta, kintu padadvayasyApi nirmakatvalakSaNayA zuddhadharmiviSayakabhAnaviSayatvamevAvikalpatvamityAha-zuddhadravyopayoge tviti / 'se' iti prAkRtasya 'tasya' iti saMskRtam , puruSasyeti tadarthaH, tasya 'bAlAdivikalpam' ityanenAnvayaH / 'arthaparyAyaH' ityasyArthakathanam-'RjusUtrAdyarthaprAhakanayaH' iti, puruSasya bAlAdibhedaM pazyati RjusUtrAdinaya iti // 34 // dvitIyagAthArthamAha-savikalpamiti | 'syAtkArAGkitaM tadubhaya.' iti sthAne 'syAtkArAGkitatadubhaya0' iti pATho yuktaH, syAt savikalpaM syAnnirvikalpaM syAdavaktavyamityevaM yanmahAvAkyaM tajabodharUpaM yat puruSadravyam 'upayogalakSaNo jIvaH' iti siddhAntamanusRtya, evasvarUpasya yaH pramAtA avikalpameva savikalpameva vA puruSa bhaNet vadet / 'nizcayena' ityasyArtha:'ekAntana' iti, tasyAnvayaH 'bhaNet' iti pUrveNa, sa iti dRzyam , sa- pramAtA, 'samaye' ityasya vivaraNam- 'paramArthe' iti, 'na nizcitaH' ityasya na nizcayavAnityartho'bhimataH, sa yathA sampadyate tathopadazaryati-nizcayo nizcitamiti / tadasyAstIti nizcitamasyAstIti / 'na tadarthe' ityasya sthAne 'matubarthe' iti pATho yuktaH / kathaM paramArthaviSayakanizcayavAnna sa pramAtetyapekSAyAmAha-durnayAbhinivezAditi // 35 // evaM ca yathA 'syAnnAsti' iti vAkyaM sApekSaniSedharUpArthapratipAdaka tathA 'syAdasti' iti vAkyamapi sApekSavidhirUpArthapratipAdakamiti prathama dvitIyabhanau nayavAkye bhavata ityaah-tdevmiti| tRtIyollikhyamAneti- 'svadravyAdyapekSayA' Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| cAsanniti tRtIyollikhyamAnAvacchedakapratItyA'pi sApekSatvaM bhAvanIyama , ata eva pare'pi vyApyavRttAvapyavyApyavRttAviva pratItibalAt tattadavacchinnavRttikatvaM svIkurvate, iti dik // 5 // naya-pramANavAkyayoH kathaM bheda iti vyutpAdayati saptabhaGgayAtmakaM vAkyaM pramANaM pUrNabodhakRt / syAtpadAdaparollekhi vaco yaccaikadharmagam // 6 // nayA0- sapteti / saptabhaGgayAtmakam 'syAdastyeva, syAnnAstyeva' ityAdikaM vAkyaM pramANam , yataH pUrNavodhakRta saptavidhajijJAsAnivartakazAbdabodhajanakatAparyAptimat , tadAhuH- "syAdastyeva sarvamiti vidhikalpanayA prathamo bhaGgaH" 1, "syAnnAstyeva sarvamiti niSedhakalpanayA dvitIyo bhaGgaH" 2, "syAdastyeva syAnnAstyeveti kramato vidhi-niSedhakalpanayA tRtIyo bhaGgaH" 3, "syAdavaktavyameveti yugapadvidhiniSedhakalpanayA caturthaH" 4, "syAdastyeva syAdavaktavyameveti vidhikalpanayA yugapadvidhi-niSedhakalpanayA ca paJcamaH" 5, "syAnnAstyeva syAdavaktavyameveti niSedhakalpanayA yugapadvidhi-niSedhakalpanayA ca SaSThaH" 6, "syAdastyeva syAnnAstyeva syAdavaktavyameveti kramato vidhi-niSedhakalpanayA yugapadvidhiniSedhakalpanayA ca saptamaH" 7, [ pramANanayatattvAlokAlaGkAracaturthaparicchede 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, iti yA tRtIyA, yA ca 'paradravyAdyapekSayA' iti tRtIyA tayollikhyamAnA yA'vacchedaka.pratItistayA'pi sApekSatvaM bhAvanIyamityarthaH / avacchedakapratItyanurodhena vyApyavRtterapi sAvacchinnavRttikatvataH sApekSakatvaM naiyAyikA api svIkurvantItyAhaata eveti- avacchedakapatItibalataH sApekSatvAdavetyarthaH / pare'pi naiyAyikA api, "sAdhyAsAmAnAdhikaraNyAnadhikaraNyam" itivyAnalakSaNavyAkhyA sArvabhaumena "hetutAvacchedakasambandhena hetvadhikaraNAvacchedena sAdhyAdhikaraNanirUpitahetutAvacchedakasambandhAvacchinnavRttitvAbhAvAdhikaraNadAbhAvavattvam" iti kRtA, tatra 'parvato vahnimAn dhUmAd' ityAdau hetutAvacchedakasambandhena saMyogena dhUmarUpahetvadhikaraNaM parvataH, tadavacchedena vayadhikaraNanirUpitasaMyogasambandhAvacchinnavRttitvAbhAvAdhikaraNatvaM parvatIyarUpe prasiddham , tadabhAvavattva dhUme ityevaM lakSaNasamanvayaH kRtaH, tathA ca, parvatIyarUpe vahnayadhikaraNanirUpitasaMyogasambandhAvacchinnavRttitvAbhAvavattvaM vyApyavRttyeva, tathApi 'parvate parvatIyarUpe na vahnisaMyuktatvam' iti pratItivalAd vyApyavRtterapi parvatIyarUpaniSThavahnimatsaMyuktatvAbhAvAdhikaraNatvasya parvatAvacchinnaparvatIyarUpanirUpitavRttitvamavyApyavRttAviva naiyAyikAH svIkurvanti, evamanyatrApi dodhyamityarthaH // 5 // SaSThaM padyamavatArayati-naya-pramANavAkyayoriti / saptabhaGgayAtmakamiti padyaM vivRNoti- saptetIti / saptabhaGgayAtmakavAkyasya pramANarUpatAyAM hetuH pUrNabodhajanakatvam , tatpratItaye 'pUrNabodhakRt' ityuktamityAha-pUrNabodhaditipUrNabodhajanakatvAt pramANamityarthaH / 'pUrNabodhakRt' ityasya vivaraNam- 'saptavidhajijJAsAnivartakazAbdabodhajanakatA. paryAptimat' iti / saptabhaGgayAtmakamahAvAkyasvarUpAdhigataye tadavayavAnAM saptAnAmapi bhaGgAnAM pratyekaM krameNa svarUpamupadarzayati-tadAhuriti / 'syAdastyeva' ityAdibhaGgasvarUpAvadhAraNaM sugamameveti nAtra vyAkhyAnamapekSitamiti bodhyam / ete ceti- vastuni pratiparyAyaM vidhi-niSedhaprakArApekSayete saptaiva bhaGgA ityanvayaH, yathA vastuno'stitvadharmAtmakaparyAya samAzritya 'syAdastyeva sarvam' ityAdayaH sapta bhaGgA bhavantIti tatsamudAyAtmakaM mahAvAkyamekA saptabhaGgI, tathA vastuno nityatvadharmAtmakaparyAyaM samAzritya 'syAnnityameva sarvam' iti vidhikalpanayA prathamo bhaGgaH, 'syAdanityameva sarvam' iti niSedhakalpanayA dvitIyo bhaGga ityevaM prakAreNa saptabhaGgapravRttyA tatsamudAyAtmakamahAvAkyAtmikA dvitIyA saptabhaGgI, evaM bhedAdidharmamupAdAya tRtIya-turIyAdyA api saptabhanayaH sambhavantIti dharmabhedenA'nantA api saptabhanayaH, tathApi pratidharma saptAnAmeva Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / sUtrANi ] iti, ete ca vidhi-niSedhaprakArApekSayA pratiparyAyaM vastuni sanaiva bhaGgAH, dharmabhedenAnantasaptabhaGgIsambhave'pi pratidharma saptAnAmeva bhAvAt , ayaM ca niyamaH pratiparyAyaM pratipAdyaparyanuyogAnAM saptAnAmeva sambhavAt , teSAmapi saptatvaM saptavidhatajijJAsAniyamAt , tasyA api saptavidhatvaM saptadhaiva tatsandehasamutpAdAt, tasyA'pi saptaprakAratvaniyamaH svagocaravastudharmANAM saptavidhatvasyaivopapatteriti / atra vidhimukhya viSayatAkaH [ bodhaH ] prathamasya [ bhaGgasya phalam ], niSedhamukhyaviSayatAko dvitIyasya, kramAdu khyaviSayatAkastRtIyasya / na ca kramabalAdeva tatra jJAnadvayamarthasiddhamityAdyabhaGgadvayAnatirekaH, kramagarbhobhayaprAdhAnyabodhakatvAbhiprAyeNobhayapadaprayogAt tatra 'ekatra dvayam' iti viSayazAlino bodhaantrsyaanubhviktvaat| na ca tatra zabdayoH kramavyApAre'pyarthasya viziSTasya kramAghaTitatvAt kramAdyanatiprayojanam / "na so'sti pratyayo loke, yaH shbdaanugmaahte| anuviddhamiva jJAnaM, sarva zabdena bhASate" // 1 // [ vAkyapadIye0 ] iti nayAzrayaNAcchabdagatasyA'pi kramasyArthe'dhyAropaNAt / astu vA 'kramAd' bhaGgAnAM bhAvAnnA'TabhaGgAdiprasaGga ityAha-dharmabhedeneti / pratidharma saptAnAmeva bhaGgAnAM sambhava iti niyama evaM kathamata AI- ayaM ca niyama iti / pratipAdyaparyanuyogAnAmiti- yasya puMsastattvapratipattyarthaM mahAvAkyaM prayujyate sa pratipAdyaH puruSaH, tasya ye paryanuyogA:- praznAH, teSAmityarthaH / saptaiva pratipAdyaparyanuyogA iti niyama eva kuta ityata AhateSAmapIti- pratipAdyaparyanuyogAnAmapItyarthaH / tajijJAseti- pratipAdyajijJAsetyarthaH / tasyA api pratipAdyajijJAsAyA api / tatsandeheti-pratipAdyasandehetyarthaH / tasyApi sandehasyApi / svgocreti-sndehgocretyrthH| tathA ca pratiparyAyaM vastuni vidhi-niSedhakalpanayA saptaiva dharmAH, atastadviSayAH saptaiva sandehAH, tataH sandehajanitAH saptava jijJAsAH, tatastanmUlakAH pratipAdyapraznAH saptaiva, tatastatpratividhAnasvarUpA bhaGgA api saptaivetyataH pratiparyAyaM vastuni saptabhaGgayAtmakamahAvAkyameva saptavidhajijJAsAnivartakazAbdabodhajanakatAparyAptimattvAt pramANamiti / saptAnAmapi bhaGgAnAM pratyekaM krameNa viviktaM phalamupadarzayati- atreti- saptabhaGgayAtmakamahAvAkya ityarthaH, vidhimukhya viSayatAko bodhaH prathamabhaGgasya phalamityarthaH / niSedheti-niSedhamurayaviSayatAko bodho dvitIyabhaGgasya phlmityrthH| kramAditi- kramAd vidhi-niSedhobhayamukhyaviSayatAko bodhastRtIyasya bhaGgasya phalamityarthaH / nanu prathamabhaGgena vidhimukhyaviSayatAko bodho dvitIyabhaGgena niSedhamukhyaviSayatAko bodhaH krameNa bhavatyeva tathaiva ca tRtIyabhaGgenApi kramabalAnniruktabodhadvayamupajAyata iti tRtIyabhaGgasya prathamadvitIyabhaGgAbhyAmabheda evetyAzaGkaya pratikSipati-na ceti / tatra tRtIyabhaGge / tatra kramikobhayadharmasya prAdhAnyabodhakatvamityabhiprAyeNa vidhipratipAdakapadaM niSedhapratipAdakapadaM ca prayujyata iti 'ekatra dvayam' iti rItyaika eva bodho vidhiniSThaprakAratAnirUpitatve sati niSedhaniSTaprakAratAnirUpitavastuniSThavizeSyatAko bhavati, na cedRzo bodhaH prathama-dvitIyabhaGgAbhyAM bhavatIti bodhAntararUpaphalajanakatvAt prathama-dvitIyAbhyAmasya bheda iti niSedhahetumupadarzayati-kramaga bhayaprAdhAnyeti / tatra tRtIyabhaGge / nanu kramo nAmaikAnantaramaparasya bhAvaH, sa ca zabdagato vidhibodhakapadaprayogAnantaraM niSedhabodhakapadaprayogAt, na tu vidhi-niSedharUpadharmadvayagataH, tayoH samakAlamevaikatra vastuni bhAvAditi zabdasya kramavyApAre'pi nArthe krama iti kramA'ghaTitasyaiva vidhi-niSedhaviziSTasyArthasya tRtIyabhaGgajanyabodhe'vabhAsanAt 'kamagarbha.' ityAdyabhidhAnamanatiprayojanakamityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / zandagatasya na.masyArthe'dhyAropaNAt tRtIyabhaGge'rthagatatayA kramA'vabhAsanaM samastyeva, zabdaviziTasyaivArthasya jJAnamAtre'vabhAsanamiti bhartRharimatAvalambanena kramAvabhAsanaM tathA saGgatimaGgatIti niSedhahetumupadarzayati-na so'stIti- yaH pratyayaH zabdAnugamAite-zabdAnugamanaM zabdapratibhAsanamantareNeti yAvad bhavet , sa pratyayo loke nAsti, sarva jJAnaM zabdenAnuviddhamida- vyAptamivAbhAsata ityarthaH / athavA zabdagato'thaMgato vA kramo nAvabhAsata eva, kintu 'ekatra dvayam' iti rItyA tatra jJAnamupajAyate, tadAkAra vizeSopalakSakameva 'kramAd' ityabhidhAnamityAha- astu veti / 'syAdavaktavya eva' iti caturthabhAsya phalamupadarzayati- yugapaditi- yugapadvidhiniSedhAtmanA'vaktavyatvamukhyaviSayatAko bodhazcaturthabhaGgasya phalamityarthaH / Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / iti vacanaM jJAnAkAra vizeSopalakSakameva 3 / yugapadvidhi-niSedhAtmanA'vaktavyatva mukhyaviSayatAkazcaturthasya, tAdRzo bodho'vaktavyapadasya khaNDazaH zaktyA kArito vizeSazaktyA vetyanyadetat / na cAnubhayavacanenaivAsya gatArthatA''zaGkanIyA, anubhayasyaikatara praadhaanypryvsaayitvenaadymnggdvyaantrbhaavaantikrmaat| na ca, ubhayapadena yugapadubhayaprAdhAnyabodhasambhavAdavaktavyatvabhaGgo'nutthAnopahata eva, yathA puSpadantapadAccandratva-sUryatvAbhyAM candra-sUryayoryugapadeva bodhastathobhayapadena sattvA'sattvAbhyAM yugapadekobhayAtmakavastubodhasambhavAd, ata eva "puSpadantau puSpadantAvekoktyA zazi-bhAskarau" [ ] ityukteH 'ekoktyA' ityasya 'ekayA zaktyA' ityarthaH, puSpadantasya hi candra-sUryayorekA zaktiH, zakyatAvacchedakatvaM tu candratva-sUryatvayorvyAsajjavRttItyupagamaH, tadvadubhayapadasyApi prakRte zabalavastunyekA zaktiH, zakyatAvacchedakatvaM tu sattvA'sattvayorvyAsajjavRttIti kiM na syAditi vAcyam , puSpadantapadavadubhayapadasyAsAdhAraNatvAbhAvAt , buddhiviSayatAvacchedakatvAdastyAdidharmadvayAvacchinnabodhakatve ca praadhaanyenobhyaakaarbodhaasiddhH| kiJca, vyAsajjavRttizakyatAvacchedakatAkasya padasya dvivacanAntasyaiva sAdhutvena na puSpadantapadavadanobhayapadasya tAdRza iti-- avaktavyapadasya yugapadvidhi-niSedharUpe'rthe'vaktavyatvarUpe ca pRthageva zaktiH, tAdRzazaktitastAdRzo bodhaH kAritaHjanitaH, vA- athavA, yugapadvidhiniSedhAtmanA'vaktavyatvarUpe'rthe'vaktavyapadasya zaktivizeSaH, tena tAdRzo bodho jAyata iti vAdAntaram , sarvathA tathAbodhazcaturthabhaGgAd bhavatIti / nanu 'syAdavaktavyaH' iti sthAne 'syAdanubhayam' ityeva prayujyatAm , krameNa yadubhayaM tannetyarthato yugapadubhayaprAdhAnyapratItisambhavAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- anubhayavacanenaivA'sya gatArthatA na cA''zaGkanIyetyanvayaH / krameNa yadubhayaprAdhAnyaM tatpratikSepakasyAnubhayasyaikataraprAdhAnyenApyupapatteH, ekataraprAdhAnyapratipAdanaM ca prathama-dvitIyabhaGgAbhyAmeva kriyata iti 'syAdanubhayam' ityasyAdyabhaGgadvaya evAntarbhAvAt 'syAdavaktavyaH' iti caturthabhaGgo yugapadvidhi-niSedhAtmanA'vaktavyatvamukhyaviSayatAkabodhajanaka Avazyaka iti niSedhahetumupadarzayati-anubhayasyaikatareti / nanu 'syAdubhayam' ityanena yugapadubhayaprAdhAnyabodhasambhadena 'syAdavaktavyaH' iti caturthabhaGgaH prayojanAntarAbhAvAdanutthAnopahata ityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya 'vAcyam' ityuttareNa sambandhaH / puSpadantapadena yathA yugapadeva candratvasUryatvAbhyAM candra-sUryayorbodhastathaivobhayapadena yugapadeva sattvA-'sattvAbhyAmubhayAtmakavastuno bodha iti dRSTAntAvaSTambhena samarthayati-yatheti / ata eva puSpadantapadasya yugapadeva candratva-sUryatvAbhyAM candra-sUryobhayabodhakatvAdeva / 'puSpadantI' ityekasya sthAne 'puSpavantau' iti pATho yuktaH / dRSTAnta dArzantikayoH sAmyaM bhAvayati-puSpadantapadasya hIti / 'vyAsajavRtti' iti sthAne 'vyAsajyavRtti' iti pATho yuktaH, evamagre'pi, vyAsajyavRttitvaM caikatvAnavacchinnAnuyogitAkaparyAptipratiyogitvam , tathA ca puSpadantapadazakyatAvacchedakatvaM candratva-sUryatvayostadgatadvitvAvacchedena paryAptam , evamubhayapadazakyatAvacchedakatvaM sattvA'sattvayostadgatadvitvAvacchedena paryAptamityarthaH / puSpadantapadaM niyamatazcandra-sUryobhayapratipAdakatvAdasAdhAraNam , naivamubhayapadam , padAntarAsamabhivyAhRtasya tasya sAmAnyata ubhayamAtrapratipAdakatvena prAdhAnyenA'stitva-nAstitvobhayApratipAdakatvAt , pratipAdyasya viziSyArthAvagataye hi vAkyaM prayujyate, na ca 'syAdubhayam' ityato viziSyArthAvagatiH, ata eva viziSyArthAvagataye padAntarasamabhivyAhRtamevobhayapadaM prayujyata iti niSedhahetumupadarzayati-puSpadantapadavaditi / nanu 'syAdastyeva' ityanenA'stitvasya 'syAnnAstyeva' ityanena nAstitvasya 'syAdastyeva, syAnnAstyeva' ityanena krameNA'stitva-nAstitvobhayasya ca pratipattau buddhiviSayatAvacchedakamastitva-nAstitvobhayamiti tadanantaraM prayujyamAnena 'syAdubhayam' ityanena buddhiviSayatAvacchedakatvAdastitvanAstitvadharmadvayAvacchinnAvabodho bhaviSyatItyata Aha- buddhiviSayateti- ubhayatna rUpaNobhayapadAdastitva-nAstitvadharmadvayAvacchinnabodhasya sambhave'pi tAzabodhAkAraH 'ubhayam' ityeva syAnna tu prAdhAnyenAstitva-nAstitvobhayAkAra iti tAdRzabodhasyAbhilaSitasyAsiddherna 'syAdubhayam' iti caturthabhaGgasthAne'bhiSekamahatIti / puSpadantapadasya vyAsajyavRttizakyatA. vacchedakatAkasya dvivacanAntatvaniyamAdubhayapadasya tattvAbhAvena na tathA'vabodhakatvamityAha-kizceti / paJcamabhaGgasya phalamupa Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 59 bodhakatvamiti dika, 4 / vidhyAtmanA mukhyaviSayatAvacchinnA yA ubhayAtmanA yugapadavaktavyatvamukhyaviSayatA tadvAn bodhaH pazcamasya bhaGgasya phalam , 5 / niSedhAtmanA mukhyaviSayatAvacchinnA yA ubhayAsmanA yugapadavaktavyatvaviSayatA tadvAn sssstthsy,6| kramAdubhayamukhyaviSayatAdvayAvacchinnA'vara viSayatAkaH saptamasya, 7 / atra saptabhaGgayAmitthaM nayavibhAgamupadizanti zrIsiddhasenadivAkarapAdAH"evaM sattaviappo vayaNapaho hoi atthapajjAe / vaMjaNapajjAe puNa saviappo Nivviappo a" // -[sammatiprathamakANDe gAthA-41 ] evam- anantaroktaprakAreNa, saptavikalpaH- saptabhedaH, vacanapatho bhavati, arthaparyAye- arthanaye saGgrahavyavahArarjusUtralakSaNe, tatra prathamo bhaGgaH saGgrahe sAmAnyagrAhiNi, dvitIyastu 'nAsti' ityayaM vyavahAre vizeSagrAhiNi, RjusUtre tRtIyaH, caturthaH sava-ha-vyavahArayoH, paJcamaH saGghaharjusUtrayoH, SaSTho vyavahArarjusUtrayoH, saptamaH saGgraha-vyavahArarjusUtreSviti / prayogazcaitaizcaturtha-tRtIyayorvyatyayeneSyata iti na tRtIye darzayati-vidhyAtmaneti-spaSTam / SaSThabhaGgasya phalamupadarzayati-niSedhAtmaneti- vyaktamadaH / saptamabhaGgasya phalamupadarzayatikramAditi / ubhayeti- astitva-nAstitvobhayetyarthaH / saptabhaGgIvAkyaM kutra naye sampUrNa pravartate, kutra naye'nyathetyatra siddhasenadivAkarapAdairupadarzito nayavibhAga eva kAnta ityAkalayan granthakAra Aha atreti / ittham evaM sattaviappo' itigAthayA'nantaramabhidhIyamAnaprakAreNa / evaM satta0 iti- "evaM saptavikalpo vacanapatho bhavatyarthaparyAye vyaJjanaparyAya punaH savikalpo nirvikalpazca" // 1 // iti saMskRtam / vivRNoti- evamiti / naigamasya saGgraha-vyavahArayorevAntarbhAvaH zrIsiddhasenadivAkarapAdAnAM mate tato'rthanayAstraya eva saGgraha -vyavahArarjusUtrAH, tatra ko bhaGgaH kasminnarthanaye ? ityapekSAyAmAha-tatreti- samaha-vyavahArarjusUtralakSaNeSvityarthaH / 'syAdastyeva' ityevaMsvarUpaH prathamo bhaGgaH sAmAnyapAhiNi saGgrahanaye bhavatItyAha-prathama iti / 'syAnnAstyeva' ityevaMsvarUpo dvitIyo bhaGgo vizeSagrAhiNi vyavahAre pravartata ityAha-dvitIyasviti / 'syAdavaktavya eva' iti tRtIyo bhaGga RjusUtranaye pravartata ityAha-RjusUtre tRtIya iti / yathA ca tRtIyabhaGgasya RjusUtranaya eva pravRttirna saGgraha vyavahArayostathA'traiva granthakAro darzayiSyatIti / 'syAdastyeva syAnAstyeva ca' iti caturthabhaGgaH saGgraha vyavahArayoH pravartata ityAha-caturthaH saGgaha-vyavahArayoriti / 'syAdasti syAdavaktavyazca' iti paJcamo bhaGgaH saGgrahaNusUtrAbhyAmupajAyata ityAha-paJcamaH saGgraharjusUtrayoriti / 'syAnnAsti syAdavaktavthazca' iti SaSTho bhaGgo vyavahArarjusUtrAbhyAmAtmalAbhamAsAdayatItyAha-SaSTho vyavahAra sUtrayoriti / 'syAdasti syAnnAsti syAdavaktavyazca' iti saptamo bhaGgaH saGgrahavyavahArarjusUtrairupajAyata ityAha - saptamaH saGgraha vyavahArarjusUtreSviti / itizabdaH saptabhaGgathAmarthanayayojanopavarNanasamAsyarthaH / nanu 'syAdastyeva syAnnAstyeva' iti tRtIyo bhaGgaH prathamaM bhavatA darzitaH, saca saGgraha-vyavahArAbhyAmupajAyata iti, idAnIM tatsthAne 'syAdavaktavyaH' iti tRtIyo bhaGga RjusUtranayapravartito darzita iti tat kathaM saGgatimaGgatItyata Aha-prayogazcaitairiti- zrIsiddhasenadivAkarapAdaiH syAdavaktavyaH' iticaturthabhaGga-'syAdasti syAnnAsti' ititRtIyabhaGgayorvyatyayena tRtIyasthAne 'syAdavaktavyam' iti, caturthasthAne 'syAdasti syAnnAsti' ityevaM prakAreNa vyatyAsena prayoga iSyata ityarthaH / ye ca zrImaddevasUriprabhRtayaH saptabhaGgI sampUrNaiva sakalAdezasvabhAvA vikalAdezasvabhAvA cetyevamAmananti teSAM mate saGgraha-vyavahArayoH prathama-dvitIyabhaGgamUlayoH saMyogasyaiva prathamamupasthitatayA tato jAyamAnasya 'syAdasti syAnnAsti' iti bhaGgasyaivopasthitiriti tasya tRtIyasthAne'bhiSekaH, tato vidhi-niSedhayoyugapatprAdhAnyavivakSayA''virbhavanasvabhAvasya 'syAdavaktavyaH' ityasya caturthasthAne'bhiSeka iti / zrIsiddhasenadivAkarapAdAnAM mate akhaNDArthatvAt saptabhaGgayAM trayaH sakalAdezAH, sakhaNDArthatvAccatvAro vikalAdezA abhimatA ityakhaNDArthAnAM 'syAdatyeva' iti 'syAnnAstyeva' iti 'syAdavaktavya eva' iti bhaGgAnAM krameNa sannivezaH, tato vikalAdezAnAM caturNA bhanAnAmiti, tathA ca tRtIyasthAne'bhiSikte 'syAdavaktavya eva' iti bhaGge RjusUtranayayojanA sambhavatyevetyAha-iti na Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / RjusUtrayojanAnupapattiH / atra yaddharmaprakArakaH saGgrahAkhyo bodhaH prathamabhaGgaphalatvenAbhimatastaddharmA'bhAvaprakArako vyavahArAkhyo bodha eva dvitIyabhaGgaphalatvenaiSTavyaH, tena 'syAd ghaTaH' 'syAnnIlaghaTaH' ityAdisAmAnya vizeSasavaha vyavahArAbhyAM na saptabhaGgIpravRttiH, navaikavacana-bahuvacanAdinA bhaGgAntara* vRddhirityavadheyam / atha tRtIyabhaGgasyarjusUtranimittakatAyAM kiM bIjam ? yugapatsattvA'sattvAbhyAmAdiSTaM hi saGgraha-vyavahArAvapyavaktavyameva brUtaH, saGgraha-vyavahArau yugapadubhayathA''dizata eva neti ced ? RjusUtro'pi kathaM tathA''deSTuM pragalbhatAm ? madhyamakSaNarUpAyAH sattAyAstenApyupagamAt , saGgrahAbhimatayAvadvyaktyanuvRttasAmAnyAnabhyupagamAdRjusUtreNA'vaktavyatvabhaGgo na sthApyata iti cet ? so'yaM pratyekAvaktavyatvakRto'vaktavyatvabhaGgaH, tadutthApane ca saGgraho'pi samarthaH, RjusUtrAbhimatamadhyamakSaNarUpasattAnabhyupagantrA tenApi tadutthApanasya sukaratvAditi cet ? atredamAmAti- sava-ha-vyavahArau yugapannobhayathA''deSTuM pragalbhete svAnabhimatAMzAdeze'niSTasAdhanatvapratisandhAnAt, RjusUtrasya tu vartamAnaparyAyamAtragrAhiNastiryagUlatAdhArAMzAnyatararUpaM sAmAnyam anyApoharUpo vizeSazceti dvAvapi saMvRtAveveti tRtIye RjusUtrayojanAnupapattiriti / 'syAdastyeva' ityevaM prathamabhaGge sati 'syAnnAstyeva' ityevameva dvitIyabhaGgapravRttyA saptabhaGgIpravRtti nyathetyupadarzayati-atreti / tena prathamabhaGgajanyabodhaprakArIbhUtadharmAbhAvaprakArakavyavahArAkhyabodhasyaiva dvitIyabhaGgaphalatayeSTatvena / 'syAd ghaTaH' iti prathamabhaGgaphalatvena ghaTatvaprakArakaH saGgrahAkhyo bodho'bhimata iti ghaTatvAbhAvaprakArako vyavahArAkhyo bodho dvitIyabhaGgaphalatveneSTaH syAt , tathAvidhazca bodhaH 'syAdaghaTaH' ityata eva sambhavatIti 'syAdaghaTaH' ityeva dvitIyabhano na 'syAnnIlaghaTaH' iti ghaTatvalakSaNasAmAnyaviSayakasaGgraha-nIlaghaTatvalakSaNavizeSaviSayakavyavahArAbhyAM saptabhaGgIpravRttina saMbhavati, tathA sAmAnyamekamAzritya kavacana miti tadviSayakaH saGgrahaH, anekAn vizeSAn samAzritya bahuvacanamiti tadviSayako vyavahAra iti tAbhyAM 'syAd ghaTaH, syAd ghaTAH' ityevaM dizA'pi bhaGgAntaravRddhayA'STabhaGgayAdipravRttirapi na sambhavatItyAha- 'syAd ghaTaH' iti / 'syAdavaktavyaH' iti tRtIyo bhaGga RjusUtra ityupadarzitam, tatra yuktimapazyan paraH zaGkate- atheti| atra kasyacit samAdhAnaM pratikSeptumAzaGkate-saGgaha-vyavahArAviti / ubhayathA satvA'sattvAbhyAm / saGgrahaH sattvamabhyupagacchatItyataH sattvAdezasamaye'sattvaM kathaM sa Adizatu ?, evaM vyavahAro'pi saGgrahAbhimatasattvapratipakSamasattvamabhyupagacchatItyato'sattvAdezasamaye sattvaM kathaM sa Adizatu ? ityabhisandhAnena yadi bhavatocyate'saGgaha-vyavahArau yugapadubhayathA''dizata eva neti' iti tarhi madhyamakSaNarUpasattvamabhyupagacchannRjusUtrastadAdezasamaye tadvipakSamasattvaM kathamAdizatvityAha- RjusUtro'pIti / tathA''deSTuM yugapadubhayathA''deSTum / madhyamakSaNarUpAyAH sattAyA vartamAnakakSaNamAtrasattvalakSaNAyAH sattAyAH / tenA'pi RjusUtreNApi / samAdhAnAntaramAzaGkate- saGgrahAbhimateti- 'bhaGgo na sthApyate' ityasya sthAne 'bhaGga utthApyate' iti pATho yuktaH, tathA ca saGgrAhAbhimataM yad yAvadyaktyanuvRttaM sAmAnyaM tasyAsvIkArAd RjusUtreNa tathAbhUtasAmAnyarUpamastitvaM vaktavyaM na bhavatItyatastadavaktavyatvataH sattvA'sattve'pi yugapadAdiSTe na vaktavye ityavaktavyatvabhaGga ityamRjusUtreNotthApyata ityrthH| uktasamAdhAnaM dUSayati-so'ya. miti / tadutthApane prtyekaavktvytvkRtaavktvytvbhnggotthaapne| tenApi saGgraheNApi / tadutthApanasya avaktavyatvabhajotthApanasya / uktAzaGkAyAM granthakAraH svamanISAsamupaDhaukitaM samAdhAnamupadarzayati- atredamAbhAtIti- uktAzaGkAyAmanantaramevAbhidhIyamAnaM samAdhAnamasmAkaM hRdaye sphuratItyarthaH / ubhayathA sattvA'sattvAbhyAm / sveti- saGgrahasya svAnabhimatAMzasya nAstitvasyA''deze'niSTasAdhanatvajJAnAt , vyavahArasya svAnabhimatAMzasyAstitvasyA''deze'niSTasAdhanatvapratisandhAnAt , aniSTasAdhanatAjJAnalakSaNapratibandhakasadbhAvAt svAnabhimatAMzA'dezA'sambhavAdityarthaH / RjusUtrastu yugapadubhayathA''deSTuM pragalbhata ityAha-RjusUtrasya sviti / 'vartamAnaparyAyamAtragrAhiNaH' iti RjusUtrasya vizeSaNam, 'mate' iti zeSaH / dvAvapi niruktasvarUpau sAmAnya-vizeSAvapi / saMvRtAveva kaalpnikaavev| tadapekSayA RjusUtranaye kAlpanikasattvA'sattvApekSayA / tadAdezeti- sattvA-'sattvobhayAdezetyarthaH / nanu yadi RjusUtranaye sattvA'sattvobhayA Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / tadapekSayA yugapadubhayathAhAryatadAdezasambhavAdavaktavyabhaGgotthAnamanAbAdham / na caivamapi tajjanita. bodhasya prasaGgarUpatvAd viparyayaparyavasAne saGgraha vyavahArAnyatarasAmrAjyamiti vAcyam , viSayAbAdhe kUTaliGgajAnumitiriva prakRtabhaGgajabodhasya pramAtvena viparyayaparyavasAnakadarthanAnavakAzAt / ___ vyaJjanaparyAye- zabdanaye punaH savikalpaH prathame paryAyazabdavAcyatAvikalpasadbhAvAdarthasyaikatvAcca, dvitIya-tRtIyayornivikalpazca dravyArthAt sAmAnya lakSaNAnnirgatasya paryAyarUpasya vikalpasyAbhidhAyakatvAt tayoH, tathA ca ghaTo nAma ghaTavAcakayAvacchabdavAcyaH zabdanaye'styeva, sabhabhirUdvaivaMbhUtayornAstyeveti dvau bhaGgo labhyete / liGga-saMjJA-kriyAbhedena bhinnasyaikazabdAvAcyatvAcchabdAdiSu tRtiiyH| prathama-dvitIyasaMyoge caturthaH, teSveva cAnabhidheyasaMyoge paJcama-SaSTha-saptamavacanamArgAH sambhavanti / athavA zabdanaye paryAyAntarasahiSNo savikalpo vacanamArgaH, tadasahiSNau tu nirvikalpa iti dvAveva bhaGgo, avaktavyadezo yadyAhAryastadA tadutthatRtIyabhaGgajanyajJAnaM prasaGgarUpam , prasaGgasya viparyayaparyavasAnamiti tadviparyayaH sattvAvadhAraNaM yadi tadA saGgrahaH, yadi ca nAstitvAvadhAraNaM tadA cyavahAra ityevaM saGgraha-vyavahArAnyatarasAmrAjyamityAzaGkaya pratikSipati-na caivamapIti / tajanitabodhastha AhAryatadAdezasvarUpatRtIyabhaGgajanitabodhasya / AhAryatadAdezo'pi RjusUtranayApekSayaiva, vastutastu tRtIyabhaGgapratipAdyaM yadavaktavyatvaM tadastyeva vastunIti tajjJAnaM pramAtmakameveti na tasya viparyayaparyavasAnam , yatra deze vahnirasti tatra dhUlIpaTalAd dhUmatvena gRhItAt kUTAdapi jAyamAnasya vahnijJAnasyAnumityAtmakasya viSayAbAdhato yathA pramAtvaM tathA prakRtasyApi pramAtvasambhavAditi niSedhahetumupadarzayati-viSayAbAdha iti / uttarArddha vivRNoti-vyaJjanaparyAya iti| zabdanayaH khalu sAmprata-samabhirUDhavambhUtabhedena trividhaH, tatra savikalpaH kasminnityapekSAyAmAha-prathama iti- sAmpratAkhye zabdanayasya prathamabhede punaH savikalpa ityarthaH / 'savikalpaH' ityasya vikalpasahita ityarthaH, vikalpazcAtra paryAyazabdavAcyatAlakSaNa ityabhiprAyeNAha- paryAyeti- sAmpratanaye eka eva ghaTarUpo'rtho ghaTa-kuTa kumbha-kalazAdyanekazandavAcyo bhavati, tathA caikasya zabdasya tatsamAnArthako'nyazabdaH paryAyazabdaH, tadvAcyatAlakSaNavikalpasadbhAvAt , arthasya abhidheyasya ghaTAtmakasyaikatvAcca sAmpratanaye savikalpaka ityupapadyata ityrthH| dvitIya tRtIyayoH zabdanayasya dvitIya-tRtIyabhedayoH smbhiruuddhaivmbhuutyoH| 'nirvikalpazca' iti kathaM ghaTate? ityapekSAyAmAha-dravyArthAditi- dravyArthikanayaviSayAt sAmAnyasvarUpAt, nirgatasya- sarvathA bhinnasya, paryAyAtmakasya vikalpasyA'bhidhAyakatvAt , tayoH- samabhirUDhaivambhUtayoH, atra nirgato vikalpo vAcyatayA yasya sa nirvikalpaH, kasmAnnirgata ityapekSAyAM 'sAmAnyAd' iti, ko'yaM vikalpa ityapekSAyAM paryAyarUpa iti bodhyam / etAvatA zabdanaye ko bhaGgaH kasminnaye iti na jJAyata iti tadavagamAyAha-tathA ceti- zabdanaye uktadizA savikalpa-nirvikalpavyavasthitau cetyarthaH / zabdanaye sAmpratAkhyazabdanaye / samabhirUDheti- samabhirUDhavambhUtayorghaTo ghaTavAcakayAvacchandavAcyo nAstyevetyarthaH, evaM ca 'ghaTavAcakayAvacchabdavAcyatvenAstyeva ghaTaH' iti prathamabhaGgaH sAmpratanaye, 'ghaTavAcakayAvacchabdavAcyatvena nAstyeva ghaTaH' iti dvitIya bhaGgaH samabhirU dvaivambhUtayorityevaM savikalpo nirvikalpazcetyato dvau bhanau labhyete ityarthaH / 'syAdavaktavyaH' iti tRtIyabhaGgaM zabdanaye upapAdayati-liGketi- liGgabhedena bhinnasyArthasyaikazabdAvAcyatvAt sAmpratanaye 'syAdavaktavyaH' iti, saMjJAbhedena bhinnasyArthasyaikazabdAvAcyatvAt samabhirUDhanaye 'syAdavaktavyaH' iti, kriyAbhedena bhinnasyArthasyakazabdAvAcyatvAdevambhUtanaye 'syAdavaktavyaH' ityevaM zabdAdiSu tRtIyabhaGga ityrthH| 'syAdastyeva' itiprathamabhaGga'syAnnAstyeva'itidvitIyabhaGgayoH saMyoge' syAdasti syAnnAsti ca' iti caturthabhaGga ityAha-prathameti / teSveva ceti-prathama dvitIya-caturtheSveva cetyarthaH / anabhidheyasaMyoge 'syAdavaktavyaH' iti tRtiiybhnggsNyoge| paJcametyAdi-prathamatRtIbhaGgasaMyoge paJcamabhaGgaH, dvitIya-tRtIyasaMyoge SaSTabhaGgaH, caturtha-tRtIyasaMyoge saptamabhaGga ityrthH| zabdanaye prathama-dvitIyAveva bhaGgo na tvanye iti kalpAntaramAha- athaveti / paryAyAntarasahiSNo ghaTazabdavAcyasya ghaTasya kuTAdizabdA api vAcakA bhavantItyabhyupagantari zabdanaye sAmpratAkhye / savikalpo vacanamArgaH savikalpavacanamArgo ghaTavAcakayAvacchabdavAcyo ghaTo'styevetyarthakaH 'syAdastyeva' iti prathamo bhaGga ityarthaH / tadasahiSNau tu paryAyAntarAsahiSNau samabhirUDhavambhUtAkhyazabdanaye punH| nirvikalpaH ghaTavAcakayAvacchandavAcyo ghaTo nAstyevetyarthakaH 'syAnnAstyeva' iti dvitIyabhaGga ityarthaH / Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / bhaGgastu vyaJjananaye na sambhavatyeva, zrotari zabdoparaktArthabodhanasyaiva tatprayojanatvAt, ranvyabodhanasya ca tannaye sampradAyaviruddhatvena tathAbubodhayiSAyA evAsambhavAdityadhika maramatkRtA'nekAntavyavasthAyAm / tadevaM pratiparyAyaM saptaprakArabodhajanakatAparyAptimad vAkyaM pramANavAkyamiti lakSaNaM siddham / itthana tadantarbhUtasya tadvahirbhUtasya vA'nyatarabhaGgasya pradeza- paramANudRSTAntena nayavAkyatvamevetyarthato labhyate / itarapratikSepI tu nayo nayAbhAso durnayo vetyucyate / 52 tvam, malayagiricaraNAstu- "nayo durnayaH sunayazceti digambarI vyavasthA, na tvasmAkaM naya- durnayayoravizeSAt syAcchabdena vivakSitadharmoparAgeNa kAlAdibhirabhedavRttyA'bhedopacArAd vA'nantadharmAtmakavastupratipAdane pramANavAkyasyaiva vyavasthiteH, ata eva syAcchandalAnchitatayaiva sarvatra sAdhUnAM bhASAvinayo vihitaH, avadhAraNI bhASA ca niSiddhA, tasyA nayarUpatvAt, nayAnAM ca sarveSAM midhyAdRSTitvAt, tathA cAnusmaranti - " savve nayA micchAvAyiNo" [ ]tti, na ca saptabhaGgAtmakaM pramANavAkyam, ekabhaGgAtmakaM ca nayavAkyamityapi niyantuM zakyam, sapta bhaGgAH saptavidhajijJAsopAdhinimittatvAt, na ca tAsAM sArvatrikatvam, ko jIvaH ? iti prazne lakSaNamAtra jijJAsayA 'syAjjJAnAdilakSaNo jIvaH' iti pramANavAkyarUpasyottarasya siddhAnta siddhatvAt syAtpadasya cAtrA'nantadharmAtmakatva dyotakatveta prAmANyAGgadyotakatvaM cAtropasampadAnakI zaktirlakSaNA vetyanyadetat, tatra ca zrutapadapratipAdyadhamAMze laukikI iti evaM prakAreNa / dvAveva bhaGgau prathama dvitIyAveva bhaGgau / vyaJjananaye zabdanaye / vyaJjananaye'vaktavyabhaGgAsambhave hetu - mupadarzayati-zrota rIti- pratipAdyapuruSe zabdaviziSTArthabodhanasyaiva vAkyaprayojanatvAdityarthaH / tannaye zabdanaye / tathAbubodhayiSayA avaktavyabodhanecchayA / etadarthavizeSAvagamecchubhirasmatkRtA'nekAntavyavasthA prakaraNamavalokanIyamityupadezAbhiprAyeNa granthakAra Aha- ityadhikamiti / 'saptabhaGgayAtmakaM vAkyaM pramANaM pUrNabodhakRt' ityasya paryavasitamarthaM pUrvopadarzitamupasaMharati- tadevamiti / itthaM ca saptabhaGgayAtmaka mahAvAkyayasyaiva pramANatve ca / tadantarbhUtasya saptabhaGgayantargatasya / tadvahirbhUtasya vA saptabhaGgI bahirbhUtasya vA / anyatarabhaGgasya saptAnAM bhaGgAnAM madhyAdekaikasya bhaGgasya / pradeza - paramANudRSTAnteneti-skandhasanniviSTaH paramANuH pradeza ityucyate, skandhAt pRthagbhUtazca kevalaH paramANuriti vyapadizyate, tathA saptabhaGgI svarUpamApanno bhaGgastadAtmanA pramANavAkyam, pratyekAsAdhAraNasva svarUpAtmanA tatsanniviSTo bahirbhUto vA nayavAkyamityevamanyatarabhaGgasyArthAnnayavAkyatvaM labhyata ityarthaH / saptabhaGgIsanniviSTasya tadvahirbhUtasya vA'nyatarabhaGgasya syAtkAralA Jchita - tvenetaranayapratikSepitvAbhAvAnnayatvam syAtkAra lAJchitasya tu bhaGgasyetaranayapratikSepitvena nayAbhAsatvaM durnayatvaM veti sa nayAbhAsa ityAkhyAyate, durnaya iti vA vyapadizyata ityAha- itarapratikSepI tviti / atra malayagiricaraNAnAM mantavyabhedamupadarzayati- malayagiricaraNAstviti - asya ' ityabhisandadhate' ityanenAnvayaH / na tvasmAkaM zvetAmbarANAM nayo durnayaH sunayazceti vyavasthA naiva / tatra hetumAha - nayeti / yatra syAcchabdopAdAnamasti tannayavAkyam, yatra tannAsti tad durnayavAkyamityevaM kathaJcidghaTitArtha - tadaghaTitArtha rUpArthavizeSasadbhAvo na vAcyaH, syAcchaghaTitenaikenApi bhaGgenaikadharmapratipAdanamukhena kAlAdibhirabhedavRttyA'bhedopacAreNa vA'zeSadharmapratipAdanato'nantadharmAtmakavastupratipAdane tathAbhUtabhaGgasya pramANavAkyatvasyaiva sambhavAdityAha - syAcchabdeneti / kAlAdibhiriti - "kAlA''tmarUpasambandhAH saMsargopacaye tathA / guNidezArthazabdAzcetyaSTau kAlAdayaH smRtAH" // 1 // [ ] iti vacanAdAdipadA dAtmarUpAdInAM grahaNam / abhedavRtyeti dravyArthika nayA dezAdabhedavRttiprAdhAnyAzrayaNenetyarthaH / abhedopacArAditi paryAyArthikanayAdezAd dharmANAM parasparaM bhede'pyabhedopacArAdityarthaH / ata eva syAtpadalAJchitasyaikasyApi bhaGgasyoktadizA pramANavAkyatvAdeva / avadhAraNI bhASA syAtkArAlAJchitaivakAra saMvalitA bhASA / tasyAH niruktabhASAyAH / nayAnAM mithyAdRSTitve AgamavacanaM pramANayati tathA ceti / sabve0 iti - " sarve nayA mithyAvAdinaH " iti / ' na ca' ityasya ' zakyam' ityanenAnvayaH / tAsAM jijJAsAnAm / atra 'syAd jJAnAdilakSaNo jIvaH' iti vAkye anantadharmAtmakatvaM yadi syAtpadena dyotate tadA'nantadharmAntargato dharmaH zruto'pi dharmaH, tasyAzrutadharmApekSayA kiM vailakSaNyamityapekSAyAmAha tatra ceti Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / viSayatA syAtpadadyotyA, anantadharmAtmakatvAMze ca lokottareti vizeSaH" ityabhisandadhate; tanmatamanurudhya pramANalakSaNAntaraM samucinoti-ca-punaH, yad vAkyam , ekadharmagaM pratiniyataikadharmapratipipAdayiSayA prayuktam , [ aparollekhi ] syAtpadAdapare ye'nantA dharmAstAllikhatItyevaMzIlaM vAkyam , tadapi pramANavAkyaM vyavartavyamityarthaH / ayaM ca samuccayo mayApi sampradAyamatamiti kRtvA samunnItaH, vastuto nayadurnayavibhAgo na daigambara eva, hemasUribhirapi "sadeva sat syAt saditi tridhArtho mIyeta durnIti-nayapramANaiH" [anyayogavya0 zlo. 28] ityAdi vibhajyAbhidhAnAt , Akare nayata-dAbhAsAnA vyaktaboMdhitatvAcca / avadhAraNI ca bhASA ekAntavAdAtmakaiva niSiddhA, na tu nayarUpA'pi, tasyAH pramANaparikaratvena tatrAvadhAraNItvasya nizcAyakatvarUpabhASAlakSaNAnvayenaiva siddhAntasiddhatvAt , ata eva nirAkAsA'nAsannAdisthale zabdasamAnAkAramAnasasvIkAre kimaparAddhaM zAbdabodheneti paryanuyoge mAnasasya saMzayA''kArasyApi sambhavAd nizcAyakarUpazAbdabodhAnupapattereva yauktikai niraakRtH| na ca, bhASAmAtrasyAvadhAraNItve'pyArAdhakatva-virAdhakatva-tadubhayA-'nubhayaiH satyAdibhedacatuSTayopadezAnnayabhASAyA dezArAdhakatvena tRtIyabhanna anantadharmeSu madhye ityarthaH / tanmataM zrImalayagirimatam / anurudhya Azritya / 'ekadharmagam' ityasya vivaraNampratiniyatakadharmapratipipAdayiSayA prayuktam' iti, 'syAtpadAdaparollekhi' ityasya 'aparollekhi' ityasya vivaraNam- 'apare ye'nantadharmAstAllikhatItyevaMzIlam' iti / saptabhaGgayAtmaka vAkyaM pramANam , ca punaH syAtpadAdaparollekhyaikadharmagamapi vAkyaM pramANamiti sampradAyamatamanurudhyaiva granthakRtoktam , na tu tatra nirbharaH svasyeti pranthakAra Aha-ayaM ceti / mayA'pi prakRtapranthakRtA zrIyazovijayopAdhyAyenApi / zrIhemasUri-devasUriprabhRtayaH zvetAmbaraziromaNayo'pi nayadurnaya-nayanayAbhAsavibhAgamupayantIti naya-durnayavibhAgo daigambara eva na, kintu zvetAmbarasammato'pItyAha-vastuta iti / 'sadeva' iti vacanena durnItyA'rtho mIyate, 'sad' iti vacanena nayenArtho mIyate, 'syAt sad' iti vacanena pramANenArtho mIyate, ityevaM durnIti-naya-pramANavAkyAnAM zrIhemasUribhirvibhajyAbhidhAnAnnaya-durnayavibhAgastatsammata ityrthH| Akare iti-syAdvAdaratnAkare pramANanayatattvAlokAlaGkArAbhidhamUlapranthagumphitasodAharaNanaya-tadAbhAsAnA vyakervibhAgasya zrIdevasaribhirbodhitatvAnaya-tadAbhAsavibhAgo devasUrisammata ityrthH| yat tUktam- 'avadhAraNI bhASA ca niSiddhA' iti tatrAha-avadhAraNI ceti / tasyAH nayarUpAyA avadhAraNIbhASAyAH / tatra nayabhASAyAm / avadhAraNItvasyeti- parasya saMzayA'jJAnAdinivRttaye nizcAyakameva vacanaM prayuJjate parIkSakA iti iti bhASAyA nizcAyakatvameva lakSaNaM siddhAntAnumoditamiti nayavAkye avadhAraNItvasya sadbhASAlakSaNasamanvayena siddhAntasiddhatvato guNAvahatvameveti tAdRzabhASAbhASaNaM na sAdhUnAM siddhAntaniSiddhamityarthaH / ata eva nizcAyakatvasya bhASAlakSaNasya siddhaantsiddhtvaadev| zAbdabodhe AkAGkSA''sattyAdezca kAraNatvAnnirAkAGkSA'nAsannAdivAkyasthale na zAbdabodhaH, kintu padebhya upasthitAnAmanAmanvayabodho mAnasaH zAbdabodhasamAnAkArako bhavatItyevamupagame yathA mAnase AkAGkSAdi na kAraNaM tathA zAbdabodhe'pi tat kAraNa mA'stvityupagamya zAbdabodha eva kimiti nirAkAGkSA'sannAdisthale nopeyate iti paryanuyogaH, nizcayAtmaka eva mAnasabodha iti na niyamastena nirAkAsAdisthale upasthitAnAM padArthAnAmanvayabodhaH saMzayAtmakaH sambhavati, zAbdabodhastu nizcayAtmaka eva bhavatIti niyamena tatra zAbdabodhasya nizcayAtmakasyA'nupapattereva yuktipradhAnastArkikairnirAkRta ityAha- nirAkAti / 'zabdasamAnAkArasa' iti sthAne 'zAbdasamAnAkAraH' iti pATho yuktaH / 'paryanuyoge' ityasya sthAne 'paryanuyogo' iti pATho yuktaH, tasya 'nirAkRtaH' ityanenAnvayaH / 'na ca' ityasya 'yuktam' ityanenAnvayaH tadubhayeti ArAdhakatva-virAdhakatvobhayetyarthaH / anubhayeti-ArAdhakatva-virAdhakatvobhayarahiteti, nArAdhakasvabhAvo nApi virAdhakasvabhAva iti yAvat / satyAdibhedacatuSTayeti- satyAbhASA, mRSAbhASA, satyAmRSAbhASA, asatyA'mRSAbhASetyevaM catuSTayetyarthaH / tatra satyAbhASA ArAdhakasvabhAvA mRSAbhASA virAdhaka svabhAvA, satyAmRSAbhASA tadanubhayasvabhAvA, asatyAmRSAbhASA tadanubhayasvabhAveti / tRtIyabhakta eva satyAmRSAbhASAlakSaNabhASAtRtIyaprakAra eva / nikSepAt pravezAt / yuktatvapratikSepayuktimupadarzayati-caturdhA vibhAgasyeti / Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-tarahiNItaraNibhyAM padezaH / eva nikSepAt sAdhUnAmanAdaraNIyatvamityapi yuktam , caturdhA vibhAgasya dravya bhAvabhASAyAmevopadezAt , tatra ca parimaNitamizrabhASAbhedadazakAnantarbhAvAdeva nayabhASAyAM doSAbhAvAt , zrutabhAvabhASAyAzca tRtIyabhASAyAmevAnadhikRtatvAt , cAritrabhAvabhASAyAmAdyantayorbhASayoradhikRtatve'pyAyuktatayA catasRNAmapi bhASaNe ArAdhakatvAvirodhasya prajJApanAdAvuktatvAt / kizca, pratItyasatyAlakSaNamatra sphuTameva kiM nonI. yate ?, na ca saptabhaGgAtmakavAkyasyaiva pratItyasatyAtvam , apekSAtmakabodhajanakavAkyatvasyaiva tallakSaNatvAt , anyathaikatrApekSayA hUsva-dIrghAdi laukikavacanasyAlakSyatvApatteH / na ca satyA sarvatrA'laukikyeva lakSyA, janapadasatyAdibhedAnupasaGgrahApatteH / nanu tathApyutsargato'nAdaraNIyatvAdeva naya-durnayabhASayora. vizeSaH, tathA coktaM vAdinA"sIsamaivipphAraNamettattho'yaM ko smullaavo| iharA kahAmuhaM ceva gasthi evaM sasamayaMmi" // -[sammatitRtIyakANDe gAthA-25 ] iti cet, na-ziSyamativiSphArakatvaM hi nayavAkyasya pramANAtmakamahAvAkyajanyazAbdabodhajanakAvAntaravAkyArthajJAnajanakatvam , tadanukUlAkAGkSotthApakatvaM vA, tena tasyAdaraNIyatvasyaiva siddheH, tadukkaM vAdinaiva___ "purisajjAyaM tu paDucca jANao paNNavijja annyrN| parikammaNAnimittaM vAhehI so visesaM pi" |tti, -[sammatiprathamakANDe gAthA-54 ] tatra ca dravya-bhAvabhASAyAM ca / tRtIyabhASAyAM satyAmRSAbhASAyAm | AdyantayoH satyAbhASA'nubhayasvabhAvabhASayoH / AyuktatayA atyntopyogvttyaa| catasRNAmapi satyAdicatuSprakArANAmapi bhASANAm / api ca pratItyasatyArUpaiva nayabhASA, tasyA bhASaNaM yuktameva sAdhUnAmityAha- kizceti / atra nayabhASAyAm , pratItyasatyA nAma kiJcidapekSayA satyA, sA nayabhASA'pi 'apekSAvacanaM nayaH' iti vacanAt pratItyasatyAtvaM tasyAH supratipadam / saptabhaGgIvAkyasyaiva pratItyasatyAtvam , na nayavAkyasyetyAzaGkaya pratikSipati-na ceti / niSedhe hetumAha- apekSAtmaketi- apekSAtmako yo bodhastajanakavAkyatvasyaiva pratItyasatyA lakSaNatvAdityarthaH / anyathA apakSAtmakabodhajanakavAkyatvasya pratItyasatyAlakSaNatvamanabhyupagamya saptamahAtmakavAkyatvasyaiva pratItyasatyAlakSaNatvasyAbhyupagame / ekatreti- ekatraiva nimbAdivRkSe AmravRkSApekSayA isvo'yamiti bilvavRkSApekSayA dIrgho'yamiti laukikavacanasya saptabhaGgAnAtmakatvena pratItyasatyAlakSaNalakSyatvaM na syAdityarthaH / alaukikyeva bhASA satyAlakSaNalakSyA sarvatra, na laukikItyAzaGkaya pratikSipati-na ceti / niSedhe hetumAha-janapadeti- janapadasatyAdibhedA laukikavAkyAnAmeveti tatsaGgraho'laukikyA eva lakSyatve na syAdityarthaH / nanu bhavatu pratItyasatyAtvaM nayavAkyasya tathApi durnayavAkyavannayavAkyasyApyutsargato'nAdaraNIyatvAt tayora vizeSaH, pramANavAkyasyaiva ca saptabhaGgAtmakasyotsargata AdaraNIyatvamityAzaGkate-nanviti / ukkArthe sammatisaMvAdamAha-tathA coktamiti / sIsamaha0 iti- "ziSyamativisphAraNa. mAtrArtho'yaM kRtaH samullApaH / itarathA kathAmukhameva nAstyetat svasamaye" // iti saMskRtam / nayavAkyasya ziSyamativisphArakatve tata evAdaraNIyatvamapi tasya siddhayatIti samAdhatte-neti / pramANeti-pramANAtmakamahAvAkyena janyasya zAbdabodhasya janakaM yadavAntaravAkyArthajJAnaM tajanakatvam, vA athavA tAdRzavAkyArthAnukUlAkAGkSotthApakatvaM yato nayavAkyasya ziSyamativisphArakatvaM tena hetunA nayavAkyasyAdaraNIyatvasyaiva siddheH, nayavAkyaM vinA'vAntaravAkyArthajJAnaM na syAt, tadantareNa ca pramANAtmakamahAvAkyazAbdabodha eva na bhavediti pramANavAkyasyAdaraNIyatve tajanyajJAnajanakajJAnajanakatvena nayavAkyamapyAdaraNIyamityAzayaH / uktArthe'pi sammatisaMvAdamAha-taduktamiti / vAdinaiva zrIsiddhasenadivAkareNaiva / "purisajjAyaM tu0" iti- "puruSajAtaM tu pratItya jJAyakaH prajJApayedanyatarat / parikarmaNAnimittaM vadeddhi sa vizeSamapi " // iti saMskRtam / yathA ca nayavAkyaM kaJcit pratipAdyaM puruSamadhikRtya pravartate tathA pramANavAkyamapi kazcit puruSavizeSamevoddizya pravartate, tatazca kAraNikatve dvayoH samAne yathA svakAle pramANavAkyasyautsargikatvaM tathA svakAle naya Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNiyAM samalakRto nayopadezaH / pramANavAkyamapi hyanekAntarucizAlinaM puruSavizeSamadhikRtyaiva prayujyate, tadanayordvayorapi kAraNikatve prApte svasvakAle utsargikatvameva nyAyasiddham , vipratisiddhakAraNavidhisthale tathAvyutpatteH, tasmAt ' syAjjJAnAdilakSaNo jIvaH' ityapi sunayavAkyameva, ekabhaGgarUpatvAt , pramANavAkyatA tatrApyutthApyAkAsAkrameNa bhaGgaSaTkasaMyojanayaiva / sakalAdezatvaM ca pratibhaGgamanantadharmAtmakatvadyotanena, anyathA ca vikalAdezatvamityanyeke / akhaNDavastuviSayatvena triSvevAdyabhaGgeSu tat , caturSa coparitaneSvekadezaviSayatvena vikalAdezatvamityanye / ayaM vyutpattivizeSaH sarvasaptabhaGgIsAdhAraNaH, syAcchabdalAnchitaikamAtreNa tu na pramANavAkyavizrAmaH sunayavAkyArthasyaiva tataH siddheH, ata eva- "kRSNasarpa ityAdivizeSaNavizeSyabhAvabodhakavAkye'pi sarpamAtre kRSNatvasyAbhAvAd anante vyabhicArAt, pRSThAvacchedena kRSNepyudarA. vAkyasyApyautsargikatvam , yathA- 'yavairyajet , vra hibhirvA yajet' ityAdivipratiSiddhakAraNavidhisthale vrIhikaraNakayAgasya svakAle, svakAle ca yavakaraNakayAgasyautsargikatvamityAha-pramANavAkyamapIti / tat tasmAt / anayoH pramANa-nayavAkyayoH 'vipratisiddhaH' iti sthAne 'vipratiSiddhaH' ite pATho yuktaH, yatra kAraNadvayasya vikalpastatraikakAraNavidhAnakAle'paro vipratiSiddho bhavatIti / tathAvyutpatteH svasvakAle autsargikatvamiti vyutpatteH / upasaMharati- tasmAditi / 'sunayavAkyameva' ityevakAreNa zrImalayagirisammatasya tatra pramANavAkyatvasya vyavacchedaH / sunayavAkyatve hetumAhaekabhaGgarUpatvAditi / 'syAd jJAnAdilakSaNo jIvaH' iti vAkyasya pramANavAkyatA'pi, kiM jJAnAdilakSaNabhinno'pi jIva ityAdyutthApyAkAhAkrameNa 'sya.na jJAnAdilakSaNo jIvaH, syAdavakavyo jIvaH' ityAdibhaGgaSaTkayojanayA bhavatItyAhapramANavAkyatA'pIti- tenA'trApyanekAntaH kAnta itybhisndhiH| iyaM ca saptabhaGgI pratibhaGgaM sakalAdezasvabhAvA, pratibhaGgaM vikalAdezasvabhAvA ca zrIdevariprabhRtyAcAryANAM mate, tatra yathA sakalAdezatvaM yathA ca vikalAdezatvaM tadupadarzayati- sakalAdezatvaM ceti- syAtpadena pratibhaGgagatenA'nantadharmAtmakatvasya vastuni dyotanena pratibhaGgaM sakalAdezatvamityarthaH, etacca kAlAdibhiraSTabhivyarthAdezAdabhedaprAdhAnyAzrayaNena paryAyArthAdezAdabhedopacAratazcaikadharmapratipAdane tadvArA sakaladharmapratipAdanataH sambhavati / yadA ca kAlAdibhiraSTabhiH paryAyArthAdezAd bhedaprAdhAnyAzrayaNena dravyArthikanayAdezAd bhedopacAreNa vA naikadharmapratipAdanena tato bhinnAnAmanyadharmANAM pratipAdanamiti na syAtpadenA'nantadharmAtmakatvasya dyotanaM tadaikabhaGgenaikadharmasya vastvaMzasyaiva pratipAdanaM na tu vastuna iti vikakAdezatvamityAha- anyathA ceti-syAtpadenA'nantadharmAtmakatvaM na dyotyate, kintvapekSAbheda evollikhitadharmasya dyotata ityabhyupagame tvityarthaH / akhaNDavastupratipAdakatvaM sakalAdezatvamekadezapratipAdakatvaM vikalAdezatvamiti ' syAdastyeva, syAnnAstyeva, syAdavaktavyameva' ityAdyabhaGgAtrayANAM sakalAdezatvam, tadanyeSAM caturNA bhaGgAnAM vikalAdezatvamityabhyupagantRNAM tattvArthasUtrakRtprabhRtInAM matamupadarzayati- akhaNDavastuviSayatveneti / tat sakalAdezatvam , ekadharmAtmanA vastupratipAdane tadanyadharmANAmapyabhedavRttyA tadupacAreNa vA taddharmAbhadabhAvena pratipAdanasambhavataH sakalAdezatvaM ghaTata AdyabhaGgatraye, tadanyabhaGgeSu punarbhedAzrayaNenaiva viziSTadharmapratipAdanamiti tatrAbhedAzrayaNAsambhavAnnAnyadharmANAM pratipAdanasambhava iti vikalAdezatvamityabhisandhiH / ayam anantaramupadarzitadizA darzitaH / vyutpattivizeSaH sklaadeshtv-viklaadeshtvjnyaanprkaarH| sarvasaptabhaGgIsAdhAraNaH 'syAjjJAnAdilakSaNo jIvaH' ityAdisaptabhAyAmiva 'syAdastyeva ghaTaH 'ityAdi-syAnnitya eva ghaTaH 'ityAdyazeSasaptabhaGgIsamanugataH / syAcchabdeti- 'syAjjJAnAdilakSaNo jIvaH' ityekabhaGgamAtreNa tu pramANavAkyavizrAmo na bhavati, nirAkAGkSArthAvabodhasyaikena bhanenAjananAt, kintu pratiniyatApekSayakadharmAvadhAraNalakSaNasunayavAkyArthasyaivaikabhaGgataH siddhrityrthH| ata eva syAcchandalAJchitakabhaGgasya nayavAkyatvameva na pramANavAkyatvamityasya suvyavasthitatvAdeva / kRSNasarpa ityAdi vizeSaNa-vizeSyabhAvabodhakavAkye'pi syAcchabdasaMyojanayA nayavAkyatvamityevaM samantabhadra aahetynvyH| apinA yadA nAgavizeSa rUDha eva kRSNasarpa iti tadA padatvameva tasya na vAkyatvamiti sunayavAkyatvasambhAvanaiva nAstItyarthAmeDanam / ananta iti-anantAbhidhaH sarpaH zukla eva na kRSNa iti sarpatvaM tatrAsti na tu kRSNatvamityevaM vyabhicArAdityarthaH / sarpavizeSe niyamena kRSNatvamastItyapi nAsti pRSThAvacchedena kRSNasyApi sarpasyodarAvacchedena zuklatvasyopa Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| vacchedena zuklatvopalambhAJca, syAcchabdasaMyojanayA nayavAkyatvam" ityAha samantabhadraH / lakSya-lakSaNAdivyavahAro'pi nayavAkyaireva siddhyati, uddezatrayalaukikabodhasyAnapratiprasaktasya tebhya eva siddheH, pramANavAkyaM tvalaukikabodhArtha sabhaptaGgAtmakamevAzrayaNIyam , ata eva tadvyApakatvaM sammatyAdI mahatA prayatnena sAdhitamiti kimativistareNa ? // 6 // nanvekatra vastunyanekAkArA pramANadhIH, ekAkArA ca nayadhIH kathamutpAdyata iti jijJAsAyAmAha yathA naiyAyikairiSTA citre'nekaikruupdhiiH| naya-pramANabhedena sarvatraiva tathA''hataiH // 7 // nayA0- yatheti- yathA naiyAyikaiH, citre nIla-pItAdinA zabale ghaTAdau anekarUpAcAkArA, ekarUpA ca citrAkArA dhIH, iSTA abhyupagatA, tathAnubhavasvArasyAd, matabhedAzrayaNAd vA, tathA sarvatraiva lambhenaikAntena kRSNatvAbhAvAdityAha- pRSThAvacchedeneti / evaM ca 'syAt kRSNasarpaH' ityeva prayoktavyamiti syAcchandasaMyojanayA nayavAkyatvaM tasyetyAha-syAcchabdeti / tadidamartha prAmANikamityAvedayitumAha-ityAha samantabhadra iti / na kevalaM vizeSaNavizeSyabhAvabodhakavAkyasyaiva sunayavAkyatvam, kintu lakSya-lakSaNAdipratipAdakavAkyAnAmapi sunayavAkyatvamevetyAha- lakSyalakSaNAdivyavahAro'pIti / uddezatrayalaukikabodhasyeti- uddeza-lakSaNa-parIkSAtmakavAkyajanyalaukikabodhasyetyarthaH / anatiprasaktasya alakSyAlakSaNAdyaviSayakasya lakSya-lakSaNAdimAtraviSayakasyeti yAvat / tebhya eva nayavAkyebhya eva / yadi ca vizeSaNa-vizeSyabhAvAdilakSya-lakSaNAdivyavahArazca nayavAkyAdeva tarhi pramANavAkyaM kimarthamAzrayaNIyamityapekSAyAmAha-pramANavAkyaM tviti / alaukikabodhArtham ekadharmivizeSyakasaptadharmaprakArakanirAkAsabodhArtham , tathAbodhaH saptabhaGgAtmakamahAvAkyata eveti / 'saptabhaGgAtmakameva' iti 'pramANavAkyam' ityasya vizeSaNam / ata eva alaukikabodhArtha saptabhaGgAtma pramANavAkyasyAzrayaNIyatvAdeva / tadvyApakatvaM saptabhaGgAtmakapramANavAkyasya pratipAdakatayA vastumAtravyApakatvam // 6 // ___saptamapadyamavatArayati- nanviti - ekasmin vastuni vastusvAbhAvyAd yadi anekAkArA buddhiH pramANAtmikA tadaikAkArA nayabuddhiH katham ? yadi caikAkArabuddhiviSayatvamasya svAbhAlyAdeva tadA'nekAkArA buddhiH katham ? tatkAraNasyApyekavidhabuddhijanakatvasvabhAvyAdetyabhisandhiH / yathetyAdipadyaM vivRNoti- yathetIti / 'citre' ityasya vivaraNam - 'nIlapItAdinA zabale ghaTAdo' iti / anekarUpAdyAkArA, 'ghaTo'yaM nAla pIta-raktAdimAn' iti, 'asmin ghaTe nIla-pIta-raktAdirUpANi' ityevmnekruupaadyaakaaraa| ekarUpA ca 'ghaTo'yaM citrarUpavAn' iti, 'ghaTe'smin citraM rUpam' ityevamAkArA / uktadizA'nekAkArA dhIraikAkArA dhIH kathaM naiyAyikairabhyupagatetyapekSAyAmAha- tathAnubhavasvArasyAditi-citraghaTAdizcitrarUpAtmakaikAkAravattayA'pyanubhUyate, nIla-pItAdyanekAkAravattayA'pyanubhUyata iti tathAnubhavasvArasyAt tathA'bhyupeyata iti / nanvekAntavAde ekavidhAnubhava eva pramANamiti tatraikAkArAnubhavaprAmANye ekAkArA buddhireva prAmANikI, anekAkArAnubhavaprAmANye'nekAkArA buddhireva prAmANikI, na tUbhayAkArabuddhayoH prAmANyam , yathArthAnubhavasvArasyAdeva vastuvyavasthiterityata Aha- matabhedAzraya da veti-prAcInanaiyAyikairavayavagatanIlAdirUpANAmavayavigatapItAdirUpaM prati pratibandhakatvAbhyupagamAnna tatrAvayavini nAnArUpANyutpattumarhanti, rUpAdInAM vyApyavRttijAtIyatvasvAbhAvyAdavacchedakabhedenAvyApyavRttinAnArUpA'bhyupagamo'pi na sambhavati, avayavini tatra rUpAnabhyupagame tu tasya bahirindriyajanyapratyakSameva na syAt , bahirindriyajanyadravyapratyakSe udbhUtarUpasya kAraNatvAt , ato'vayavagatanAnAjAtIyarUparavayavini citrarUpamevakamutpadyate, taM prati cAvayavagatanolAdirUpANAM na pratibandhakatvam , atastatra citrarUpasyaikasyautpattisambhava iti, navInanaiyAyikairavayavagatanIlAdInAmavayavigatapItAdirUpaM prati pratibandhakatvasyAnabhyupagamAdrapAdInAM vyApyavRttijAtIyatvameveti niyamasyAnabhyupagamAt tatra nIla-pItAdikaM nAnArUpameva, Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / vastunyekAnekarUpatayA citre pramANa-nayabhedena dvividhA buddhirAhatairiSTA, anubhavasiddhe'rthe virodhAbhAvAditi bhaavH| __ yathA ca sarvasya vastunazcitratvaM tathoktamasmAbhirAtmakhyAtI vistarabhiyA neha pratanyate, citrarUpe tu matabhedaM tarkarasikavyutpattyarthamupadarzayAmaH- tatra 'nIlaM nIlAnyarUpAsamavAyikAraNam , navA ?' iti citrarUpe vipratipattiH, vidhikoTiH sAmAnAdhikaraNyena niSedhakoTiravacchedena, tena nAMzato bAdhaH siddhana tvekaM vijAtIyaM citrarUpamiti, ata eva- " lohito yastu varNena mukhe pucche ca pANDuraH / zvetaH khura-viSANAbhyAM sa nIlo vRSa ucyate " // 1 // ] iti vacanAdekasmin nIlavRSe nAnArUpasamAvezo'vacchedakabhedena pratipAditaH saGgacchata ityevaM prAcIna-navInanaiyAyikamatabhedAzrayaNAd vetyarthaH, etanmatadvayAbhiprAyo'nantarameva granthakRtA spaSTIkRto veditvyH| 'ekAnekarUpatayA citre' iti 'vastuni' ityasya vizeSaNam / pramANa nayabhedenetipramANenAnekAkArA buddhiH, nayena caikAkArA buddhijainairbhyupgtetyrthH| nanvekAkArabuddhiviSayatvA-'nekAkArabuddhiviSayatvayovirodhAt kathamekasmin vastuni sambhava ityata Aha- anubhavasiddha iti- yayorekatra nAnubhavastayoreva virodhaH, prakRte cApekSAbhedenaikatra vastunyekA'nekAkArabuddhiviSayatvayoranubhava eveti na virodha ityarthaH / yathA ghaTAdernIla-pItAdinA citratvaM tathA sarvasya vastuno yadi citratvaM syAt tadA syAduktadizaikA'nekAkArabuddhiviSayatvam, tatraiva tu pramANaM na pazyAma ityata Aha - yathA ceti-AtmakhyAtinAmA kazcid grantho'nena granthakRtA kRto'sti, yatra vastumAtrasya citratvaM vyavasthApitam , paramidAnIM na sa dRSTipathamasmAkamupayAtIti / 'matabhedAzrayaNAd vA' iti yaduktaM tatra matabhedopadarzanamadhikaroti-citrarUpetviti / yadyapi vAdi-prativAdinau svasvapakSanirNayavantAveva, tathApyAhAryasaMzayotpAdanArtha kathAGgasaMzayahetuvAdi-prativAdyabhimataparasparaviruddhadharmadvayAvabodhakavipratipattimadhyasthenA'vazyaM vidheyetyAzayena citrarUpe vipratipattimupadarzayati-tatreti-matadayaprarUpakakathAyAmityarthaH / prAcInamate yatrA'vayava. mAtre nIlameva rUpaM tatrAvaya vini nIlarUpamevotpadyata iti nIlarUpaM nIlarUpasyA'samavAyikAraNaM bhavati, yatra tu kutracidavayave nIlaM kutracidavayave pItAdirUpaM tatrA'vayavini citrarUpameva vijAtIyamutpadyate, tatrA'vayavagataM nIlarUpaM nIlAnyacitrarUpaM pratyasamavAyikAraNaM bhavatIti nIlaM nIlAnyarUpA'samavAyikAraNamiti vidhikoTiH prAcInanaiyAyikasya; navyanaiyAyikamate tu yatrAvayaveSvekajAtIyameva nIlAdi tatrAvayavini tatsamAnajAtIyamekarUpamevotpadyate, yatra tvavayaveSu nAnAjAtIyanIla-pItAdikaM tatra nAnava nIla-pItAdikamutpadyate, tatrAvayavagataM nIlamavayavigatanIlaM pratyasamavAyikAraNam , evamavayavagatapItAdikamavayavigatapItAdikaM pratyasamavAyikAraNam, na tu nIlaM nIlAnyarUpaM pratyasamavAyikAraNamiti niSedhakoTinavyanaiyAyikasyetyAha-nIlamiti / prAcInamate nIlatvarUpapakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyenaiva nIlarUpAsamavAyikAraNatvasya vidhiH, na tu nIlatvAvacchedena, tathA sati yatrAvayaveSu nIlameva rUpaM tasya nIlarUpasya nIlAnyarUpAsamavAyikAraNatvAbhAvena tanmate bAdhaH syAt , evaM navInamate nIlatvarUpapakSatAvacchedakAvacchedenaiva nIlAnyarUpAsamavAyikAraNatvasya niSedhaH, na tu nIlatvasAmAnAdhikaraNyana, tathA sati yatrAvayaveSu nIlameva rUpaM tatra prAcInamate'pi tasminnavayavanIle nIlAnyarUpAsamavAyikAraNatvaniSedhasya sattvena tatsAdhane taM prati siddhasAdhanaM syAdityAha-vidhikoTiriti / 'niSedhakoTiravacchedena' iti sthAne 'niSedhakoTiravacchedakAvacchedena' iti pAThaH samIcInaH, athavA'vacchedenetyataH, sAmAnAdhikaraNyenetyasya pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyenetyarthaH, avacchedakAvacchedenetyasya pakSatAvacchedakAvacchedenetyarthaH, pakSatAvacchedakAvacchedenAnumitau pakSatAvacchedakavyApakavidheyapratiyogikasambandhI vidheyatAvacchedakatayA bhAsate, pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyenAnumitau tu zuddha eva sambandhI vidheyatAvacchedakatayA bhAsata iti tayovivekaH / tena vidhikoTeH pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyena niSedhakoTeH pakSatAvacchedakAvacchedena sAdhanena / nAMzato bAdhayitAkchedakasAmAnAdhikaraNyena sAdhyAbhAvanizcayalakSaNabAdho na bhavatItyarthaH, pakSatAvacchedakAvacchedena samasyAmA pratAdevicchedana madhyAbhAvanizcayalakSaNaH pakSatAvacchedakasAmAnAdhi Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nyopdeshH| sAdhanaM vA / yat tu- 'nIlarUpAsamavAyikAraNakaM pItarUpAsamavAyikAraNakam , navA ? iti vipratipattiH' iti, tanna- nIlarUpAsamavAyikAraNasya nIlasya pakSatve bAdhAt , citrarUpasya pakSatve AzrayAsiddheH / yadapi- 'nIlarUpAsamavAthikAraNakavRttitvaviziSTarUpatvaM pItarUpAsamavAyikAraNavRtti, navA ?' iti keSA. karaNyena sAdhyAbhAvanizcayalakSaNazca bAdhaH pratibandhaka iti pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyena sAdhyAnumitau tu pakSatAvacchedakAvacchedena sAdhyAbhAvanizcayalakSaNabAdha eva pratibandhako na pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyana sAdhyAbhAvanizcayalakSaNo bAdhaH pratibandhakaH, prakRte tu nIlatvasAmAnAdhikaraNyena nIlAnyarUpAsamavAyikAraNatvalakSaNasAdhyAnumitirabhimateti tatra nIlAtvAvacchedenaiva nIlAnyarUpAsamavAyikAraNatvAbhAvanizcayaH pratibandhako na tu nIlatvasAmAnAdhikaraNyena nIlAnyarUpAsamavAyikAraNatvAbhAvanizcaya iti bhAvaH / siddhasAdhanaM veti- pakSatAvacchedakAvacchedena sAdhyAnumitau pakSatAvacchedakAvacchedena sAdhyanizcaya eva siddhasAdhanavidhayA pratibandhako na tu pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyena sAdhyanizcayaH, pakSatAvacchedakasAmAnAdhikaraNyena sAdhyAnumitau tu pakSatAvacchedakAvacchedena sAdhyanizcayaH pakSanAvacchadekasAmAnAdhikaraNyena sAdhyanizcayazca pratibandhakaH, tatra prathame pratibadhyapratibandhakabhAvazca prakRtapakSatAvacchedakavyApakavidheyapratiyogikavidheyatAvacchedakasambandhAvacchinnaprakRtasAdhyatAvacchedakAvacchinnaprakAratAnirUpitaprakRtapakSatAvacchedakAvacchinnavizeSyatAkAnumititvAvacchinna pratibadhyatAnirUpitaprakRtapakSatAvacchedakavyA kavidheyapratiyogikavidheyatAvacchedakasambandhAvacchinnaprakRtasAdhyatAvacchedakAvacchinnaprakAratAnirUpitaprakRtapakSatAvacchedakAvacchinnavizeSyatAkanizcayatvAvacchinnapratibandhakatva. miti. dvitIye pratibadhya-pratibandhakabhAvazca nirvizeSitavidheyatAvacchedakasambandhAvacchinnaprakRtasAdhyatAvacchedakAvacchinnaprakAratAnirUpitaprakRtapakSatAvacchedakAvacchinnavizeSyatAkAnumititvAvacchinnapratibadhyatAnirUpitavidheyatAvacchedakasambandhAvacchinnaprakRtasAdhyatAvacchedakAvacchinnaprakAratAnirUpitaprakRtapakSatAvacchedakAvacchinnavizeSyatAkanizcayatvAvacchinna pratibandhakateti, prakRte tu nIlatvAvacchedena nIlAnyarUpAsamavAyikAraNatvAbhAvavidheyakAnumitirnavyamate'bhimatA, tAM prati nIlatvAvacchedenaiva nIlAnyarUpAsamavAyikAraNatvAbhAvanizcayaH siddhasAdhanavidhayA virodhI, na ca sa prAcInamate samasti, kintu nIlatvasAmAnAdhikaraNyena nIlAnyarUpAsamavAyikAraNatvAbhAvanizcayaH samasti, na ca sa pratibandhaka ityaashyH| asyAM vipratipattau prasiddhameva nIlarUpaM pakSIkRtam , nIlAnyarUpAsamavAyikAraNatvamapi pItAdau prasiddhameva, taccennIle citrarUpAsamavAyikAraNatvamAdAyaiva siddhayati tadabhAvo'pi nIle citrarUpAsattvamupAdAyaiva siddhayatIti yukteyaM viprtiptiH| vipratipattyantaraM parAbhipretamudbhAvya pratikSipati- yat tviti / 'nIlarUpAsamavAyikAraNakam ' iti pakSanirdezaH, 'pItarUpAsamavAyikAraNakam' iti sAdhyanirdezaH prAcAm, 'navA' iti sAdhyanirdezo navyAnAm, atra nIlarUpAsamavAyikAraNakatvena prAcIna navInobhayamatasiddhaM nIlarUpamaiva, tad yadi pakSastarhi tatra pItarUpAsamavAyikAraNakatvaM nAsti, nahi ko'pi nIlaM prati pItarUpasyA'samavAyikAraNatvaM strIkarotIti prAcInaistathAsAdhane bAdha eva, navInaistadabhAvasAdhane siddhasAdhanameva, prAcInairapi nIlarUpe pItarUpAsamavAyikAraNakatvAbhAvasyopagamAt, prAcInamatena nIlarUpAsamavAyikAraNakatvena siddha citrarUpamapi, tasya pakSatve AzrayAsiddhireva, vAdi-prativAdyubhayasiddhasyaiva pakSatvaM naikataramAtrasiddhasyetyAzayenoktavipattiM pratikSipati-tanneti - siddhasAdhanadoSApekSayA bAdhadoSasya prabalatvAt tanmAtropanyAsa iti bodhyam / anyAmapi vAdyantarAbhimatAM vipratipattimudbhAvya pratikSipati-yadapIti, 'nIlarUpAsamavAyikAraNakavRttitvaviziSTarUpatvam' iti pakSanirdezaH, 'pItarUpAsamavAyikAraNavRtti' iti sthAne spaSTapratipattaye 'pItarUpAsamavAyikAraNakavRtti' iti pATho yuktaH, sa ca prAcInamate sAdhyanirdezaH, 'navA' iti niSedhakoTinavyAnAm , atra nIlarUpAsamavAyikAraNaka nIlarUpaM citrarUpaM ca prAcInamate, tatra nIlarUpamupAdAya nIlarUpAsamavAyikAraNakavRttitvaviziSTarUpatvamubhayamatasiddhaM bhavati pakSaH, pItarUpAsamavAyikAraNakamapi prAcInamate pItarUpaM citrarUpaM ca, tatra pItarUpamupAdAya pItarUpAsamavAyikAraNakavRttitvalakSaNaM sAdhyaM prAcIna-navInobhayamate'pi rUpatve pItarUpatve ca siddham , tadvattitvaviziSTasya tatraiva sattvamiti niyamena nIlarUpAsamavAyikAraNakavRttitvaviziSTarUpatvaM nIlarUpAsamavAyikAraNakavRttyeva bhavitumarhati, evaM ca tatra pItarUpAsamavAyikAraNakavRttitvaM tadeva seddhamahati yadeva rUpaM nIlarUpAsamavAyikAraNakaM tadeva yadi pItarUpAsamavAyikAraNakamapi bhavet, na ca nIlarUpaM potarUpaM vA tathA, nIlarUpasya nIlarUpAsamavAyikAraNakatve'pi pItarUpAsamavAyikAraNakatvAbhAvAt , pItarUpasya pItarUpAsama Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / zcid vipratipattyuddhAvanam , tadapi na ramaNIyam- viziSTasya viziSTAdheyatAyA vA'natirikatvAditi dik / tatra sAmpradAyikA:- "nAnArUpavadavayavArabdhe vastuni nIla-pItAdibhirekaM sambhUya citraM rUpamAra. bhyate, na ca sAmagrIsattvAnnIlAdibhiH nIlAderapi tatra jananApattiH ? agatyA nIletararUpAdenIlAdikaM prati pratibandhakatvakalpanAt, pratibandhakatAvacchedakaH sambandhaH svasamavAyisamavetatvam , pratibadhyatAvacchedakazca samavAyaH; citratvAvacchinne'pi nIletara-pItetararUpatvAdinaiva hetutA, tena na kevalanIlakapAlArabdhe citrotpttiprsnggH| yat tu- 'avayavaniSThanIlAbhAvAdiSaTkasyaiva citraM prati hetutvam' vAyikAraNakatve'pi nIlarUpAsamavAyikAraNakatvAbhAvAt , kintu citrarUpameSa nIlarUpAsamavAyikAraNakaM pItarUpAsamavAyikAraNakaM ceti citrarUpamupAdAyaiva niruktarUpatvalakSaNapakSe niruktavidhirUpasAdhyaM siddhayatIti prAcInAbhilaSitacitrarUpasiddhiH, navInamate nIlarUpAsamavAyikAraNakaM nIlarUpameva, pItarUpAsamavAyikAraNakaM pItarUpameveti na nIlarUpAsamavAyikAraNakavRttitvaviziSTarUpatve pItarUpAsamavAyikAraNakavRttitvamiti niSedhakoTistadaiva seddhamarhati yadi citrarUpaM na bhavedeveti / tAdRzavipratipattyudbhAvanasyA'ramaNoyatve hetumupadarzayati-viziSTasyeti-nIlarUpAsamavAyikAraNakavRttitvaviziSTarUpatvasya zuddharUpatvAnatiriktatvena zuddharUpatvasya pItarUpAsamavAyikAraNake pItarUpe sattve viziSTarUpatvasyApi tatra sattayA citrarUpAbhAve'pi pItarUpAsamavAyikAraNakavRttitvasya tatra sattvena vidhikoTau siddhasAdhanAt , taniSedhasya taMtrAbhAvena niSedhakoTau bAdhAccetyAzayaH / yathA ca viziSTasya zuddhAnatiriktatvaM tathA viziSTAdheyatAyA api zuddhAdheyatAto'natiriktatvameveti tatsAdhane siddhasAdhanaM tadabhAvasAdhane bAdhaH syAdevetyAha-viziSTAdheyatAyA veti- tavRttitvaviziSTasya tatraiva sattvamiti niyamaca viziSTa-zuddhayoranariktatvAbhyupagantrA nAbhyupeyata evetyaashyH| yadi ca viziSTasya zuddhAnatiriktatve'pi viziSTanirUpitAdhikaraNatvaM zuddhanirUpitAdhikaraNatAto vyatiriktameva, tata eva 'guNo guNa-karmAnyatvaviziSTasattAvAn' iti pratItena pramAtvam , guNa-karmAnyatvaviziSTasattAnirUpitAdhikaraNatAyA guNe'bhAvAditi vibhAvyate, tadA 'nIlarUpAsamavAyikAraNavRttitvaviziSTarUpatvanirUpitAdhikaraNatvaM pItarUpAsamavAyikAraNakavRtti navA ?' ityapi vipratipattiH sambhavatIti bodhyam / evaM vipratipattau satyAM prAcAM mataM prathamata upadarzayati-tatreti / sAmpradAyikAH prAcInamatAnusAriNaH / nanu samavAyasambadhena nIlaM prati svasamavAyisamavetatvasambandhena nIlaM kAraNam , evaM samavAyasambandhena pItAdikaM prati svasamavAyisamavetatvasambandhena potAdikaM kAraNamityevaM kAryakAraNabhAvasya matadvaye'pyupagamAdavayagatanIlAdito yathA'vayavini citrarUpasyaikasyotpattistathoktakAraNaghaTitasAmagrIbalAnIlAdInAmapyutpattiH syAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / tatra nAnArUpavadavayavArabdhe'vayavini, yadyatra kasyacit pratibandhakatvaM na kalpyeta tadoktasAmagrIbalAt syAdeva nIlAdito nIlAdyutpattyApattiH, ataH samavAyena nIlaM prati svasamavAyisamavetatvasambandhena nIletararUpasya pratibandhakatvam, evaM samavAyena pItaM prati svasamavAyisamavetatvasambandhena pItetararUpasya pratibandhakatvam , ityevaM dizA raktAdikaM pratyapi raktararUpAdeH pratibandhakatvam , tathA ca samavAyasambandhena nIlaM prati yathA svasamavAyisamavetatvasambandhena nIlarUpaM kAraNaM tathA svasamavAyisamavetatvasambandhAvacchinnanIletararUpaniSThapratiyogikAbhAvo'pi pratibandhakAbhAvavidhayA kAraNamiti tadghaTitakAraNakUTalakSaNasAmadhyabhAvAnna nAnArUpapavadavayavArabdhe'vayavini nIlarUpotpattiH, navA pItAdirUpotpattiriti niSedhahetumupadarzayati- agatyeti-pratibadhya-pratibandhakabhAvakalpanA'tiriktagatyabhAvenetyarthaH / 'nIletararUpAde:' ityatrAdipadAt pItetararUpAderupagrahaH, 'nIlAdikam ityatrAdipadAt pItAderupagrahaH / nanu samavAyasambandhena nIlaM prati yathA svasamavAyisamavetatvasambandhena nIlarUpaM kAraNaM tathA samavAyasambandhena citraM pratyapi svasamavAyisamavetatvasambandhena nIlarUpaM kAraNamiti yatra kapAladvaye'pi nIlarUpameva tatrApi tadArabdhaghaTe citrarUpaM syAt sAmagrosattvAdityata AhacitratvAvacchinne'pIti / 'pItetararUpatvAdinA' ityatrAdipadAdraktararUpatvAderupagrahaH / evakAreNa citratvAvacchinnaM prati nIlatvAdinA kAraNatvasya vyavacchedaH, tathA ca citratvAvacchinnaM prati nIletararUpatvenaikaM kAraNatvam, evaM pItetararUpatvena kAraNatvamityevaM dizA SaT kAraNAni, tathA ca kevalanIlakapAlArabdhe ghaTe na citrotpattiprasaGgaH, tatra pItatararUpAdilakSaNakAraNapaJcakasya sattve'pi nIletararUpalakSaNakAraNasyAbhAvAdityAha-teneti- ukta dizA SaDvidhakAryakAraNabhAvasyAbhyupagamenetyarthaH / 'kevalanIlakapAlArabdhe' iti tu 'kevalapItakapAlArabdhe' ityAdInAmapyupalakSaNam / yat sviti'avayavaniSThanIlAbhAvAdiSadakasyaiva' ityevakAreNa nIletararUpatvAdinA hetutvasya vyavacchedaH, atra samavAyasambandhaH kAryatAva Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / iti, tatra nIla-pItobhayakapAlArabdhe ghaTe pAkanAzitAvayavapIte svacitre'vayave vyApyavRttinIlotpattikAle citrotpattyApattiH, na ca kAryasahabhAvena nIlAbhAvAdInAM taddhetutvAdayamadoSaH, nIla-pIta-zvetatritaya. kapAlArabdhe pIta-zvetayoH krameNa nAze zvetanAzakAle'pi tadApatteriti, pAkajacitre ca na vyabhicAraH, pAkAdevAvayave nAnArUpotpattyanantaramevAvayavini citrasvIkArAt, pAkajacitra svIkAre ca vijAtIyacitraM prati nIletaratvAdinA hetutA, agnisaMyogajacitre cAvacchedakatvasambandhAvacchinnapratiyogitAkA cchedakaH, svAzrayasasamavetatvasambandhaH kAraNatAvacchedakaH, kevalanIlakapAlArabdhaghaTe tu svAzraya samavetatvasambandhena pItAbhAvAdipaJcakasya sattve'pi tena sambandhana nIlAbhAvasyAsattvAt tadpakAraNAbhAvAnna citrotpattiH, evaM kevalapItakapAlArabdha. ghaTAdAvapi pItAbhAvAdyabhAvAna citrotpattiH, nIla-pItakapAladvayArabdhaghaTe tu nIlAbhAvasya pItakapAlamAdAya pItAbhAvasya nIlakapAlamAdAya raktAbhAvAdInAM ca kapAladvayamapyAdAya sattvAt tatra citrotpattiH sambhavatItyarthaH / nirukkakAryakAraNabhAvaM dUSayati-tatreti-niruktakAryakAraNabhAve ityarthaH / nIleti-yasya ghaTasyArambhakamekaM kapAlaM nIlaM kapAlAntaraM ca ne lapItobhayakapAlikArabdhatvAnnIlapItobhayarUpArabdhacitrarUpavat , tatra pAkena kapAlikAgatapIte naSTe sati kapAle tatra vyApyavRttinIlotpattikAle ghaTe citrotpatyApattistadAnIM nIlAbhAvasyApi tatra sattvAditi vyAkhyAnaM 'svacitre'vayave' iti pAThamAzritya syAt , kintu 'svacitre'vayave' iti pATho'dhika eva, tathA cAtretthaM vyAkhyAnam- kapAlamekaM nIlamaparaM ca pItam, tadubhayArabdhe ghaTe pAkanAzitAvayavapIte sati vyApyavRttinIlamutpadyate kapAle nIlotpattitaH, tatra kapAle pItarUpanAzakAle tatkapAlamAdAya nIlAbhAvo'pi vartate, pItAbhAvAdayastu paJca nolakapAlamAdAya vartanta eveti nirukta rUpAbhAvaSaTkasya sattvAccitrotpattyApattiH syAdityarthaH, vastutaH 'pAkanAzitAvayavapItasvacitre'vayava' iti pAThaH samIcIna:, tatra nIlakapAla-pItakapAlobhayArabdho ghaTaH pUrva citrarUpAneva, tataH, pAkena kapAlasya pItaM rUpaM ghaTasya ca citraM rUpaM vinaSTam , tataH kapAle nIlarUpamutpadyate, tataH kapAladvayasya nIlarUpavattvAd vinaSTacitrarUpe ghaTe'pi nIlarUpamutpadyate, tatra ghaTe kapAle nIlotpattikAle citrotpattyApattirityartho jyAyAniti bodhyam / nanu kAryasahabhAvena nIlAbhAvAdInAM hetutvAdavayave nIlotpattikAle'vayavini citrarUpotpattyApAdanaM na sambhavati, tadAnIM nIlarUpotpattyA nIlAbhAvarUpakAraNasyAbhAvAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / taddhetutvAt citrarUpaM prati hetutvAt / ayaM citrotpattyA. pattilakSaNaH / niSedhe hetumAha-nIlapIteti- ekaM kapAlaM nIlamaparaM ca pItaM tadanyacca zvetamiti tAdRzakapAlatrayA. rabdhe ghaTe, pIta-zvetayoH krameNa nAze- pUrva pItasya nAzaH, tataH zvetasya nAza ityevaM pIta-zvetayo ze sati, zvetanAzakAle tatra zvetAbhAvo'pi vidyata iti kAryasahabhAvena tatra rUpAbhAvaSaTkasya sattvAt , tadApatteH citrarUpApatteH, avayave nAnArUpasattva evAvayavini citrarUpasyAbhimatvAt pItanAzakAle nalarUpasya zvetarUpasya ca sattvAt tadAnIM tadubhayamupAdAya citrarUpasya sambhavena tadAnIM tadApatteriSTApattyA'pi parihartuM zakyatvAnna tadAnIM citrarUpApAdanaM kRtam , zvetarUpanAzakAle ca pItarUpanAzasya pUrvameva vRttatvAt tadAnIM zvetasyApyabhAvAdekameva nIlaM rUpamavayave samastIti na tadAnIM citrarUpApAdanasye. TApattyA parihAro yukta ityaashyH| nanu pAkajacitramapi citratvAtmakakAryatAvacchedakadharmAkAntam , tacca nIletararUpAdilakSaNakAraNaM vinA'pi pAkAdeva bhavatIti vyatirekavyabhicArAnnIletararUpatva-pItetararUpatvAdinA citratvAvacchinnaM prati kAraNatvaM na sambhavatItyata Aha-pAkajacitre ceti-pAkajatvenAbhimate citre svityarthaH, tena pAkajaM citraM nAsti kintu tatrAvayavagatanAnArUpotpattyanantaraM tathAbhUtanAnArUpebhya evAvayavini citramityevaM svIkAreNa vyabhicAraparihArasya nAyuktatvam / vyabhicArAbhAve hetumAha-pAkAdevAvayava iti- atra 'pAkAdavayave' iti pATho yuktaH, tathA ca pAkajatvenAbhimataM citrarUpamapi nIletararUpAdibhya evopajAyata iti na tatra vyabhicAra iti bhAvaH / yadi ca pAkasthale pAkAdevAvayavini citrarUpamupeyate tadA taccitrarUpamavayavarUpajacitrarUpato vijAtIyameva, tathA ca vijAtIyacitratvAvacchinnaM prati nIletararUpatvAdinA hetutvam, vijAtIyacitratvAvacchinnaM prati cAvacchedakatvasambandhAvacchinnanolajanakAgnisaMyogAdiniSTapratiyogitAkAbhAvA rUpajanakavijAtIyAgnisayogAzca hetava ityevamupagame'pi na doSa ityAha-pAkajacitrasvIkAre ceti / nIletaratvAdinA' iti sthAne 'nIletararUpatvAdinA' iti pATho yuktaH / saMyogasyAvyApyavRttitvenAvayavini samavAyena vartamAno nIlajanakAgnisaMyogAdiravayave'pyavacchedakatAsambandhena vartate, nIlajanakAgnisaMyogAdavayavini nIlarUpamevotpadyate pItajanakA. gnisaMyogAdavayavini pItarUpamevotpadyate, evaM raktAdijanakAgnisaMyogAdito raktAdirevotpadyata ityatasteSAM citrarUpotpattau Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| nIlajanakAgnisaMyogAderabhAvA rUpajanakavijAtIyAgnisaMyogAzca hetavaH, astu vA tejaHsaMyogamAtrajanye vijAtIye citre vijAtIyatejaHsaMyogasya hetutvam , pAka-rUpobhayajanye vijAtIye citre cobhayoreva, rUpamAtra. jAtirikta eva vA vijAtIyatejaHsaMyogo hetuH, phalabalena vaijAtyakalpanAt / na cAgnisaMyogajamAtrAtirike rUpameva heturastu, iti vinigamakAbhAvaH, ubhayasthale nIletarAdisamAjAbhAvasyaiva vinigamakatvAd" ityaahuH| ziromaNibhaTTAcAryamatAnusAriNastu-"citraghaTe'vyApyavRttInyeva nIla-pItAdIni nAnArUpANi, 'ekarUpam' iti pratIteH 'eko dhAnyarAziH' itivat samUhai katvaviSayatvAt , saviSayAvRtti-vyApyavRttivRttijAteravyApyavRttivRttitvavirodhastvaprAmANika eva, ata eva-- "lohito yastu varNena mukhe pucche ca pANDuraH / zvetaH khura-viSANAbhyAM sa nIlo vRSa ucyate" // muvenirvanvar pratibandhakatvam, tadabhAvAnAM ca samavAyena citrarUpaM prati svAzrayasamavetatvasambandhena kAraNatvamityavazyaM svIkaraNam , anyathA rUpajanakavijAtIyAgnisaMyogamAtrasya citrarUpaM prati kAraNatve nIlajanakatejassaMyogo'pi rUpajanakavijAtIyAgnisaMyogo bhavatyeveti tato'pi yatrAvayavini nIlarUpatpamudyate tatra citrarUpaM syAt , kevalaniruktapratibandhakAbhAvAnAmeva vijAtIyacitraM prati hetutve ca yatra na rUpajanakavijAtIyAgnisaMyogastatrApi tAdRzarUpamutpadyatetyato rUpajanakavijAtIyAgnisaMyogAnAmapi hetutvaM tatra sviikrnniiymityaashyH| prakArAntareNa kAryakAraNabhAvamupadarzayati- astu veti / 'tejassaMyogamAtra iti mAtrapadena rUpasya vyavacchedaH / ubhayoreva pAka-rUpobhayoreva, hetutvamitya nuvartate / lAghavAdAha-rUpamAtrajAtirika eveti- yacca tejassaMyogamAtrajanyaM citram, yadapi pAka-rUpobhayajanyaM citram , tadubhayamapi rUpamAtrajaM na bhavati tena rUpamAtrajAtiriktatvenobhayorapi saGgrahaH / tadubhayakAraNe tejassaMyoge vaijAtyakalpane kiM niyAmakamityapekSAyAmAha-phalabaleneti- tAdRzatejassaMyogAdubhayavicitrarUpamutpadyata iti tadbalAt tatra vaijAtyaM kalpyata ityrthH| nanu tejassaMyogamAtraje citre tejassaMyogo hetuH, tejassaMyogamAtrajAtirikta ca rUpameva heturityeva kiM na syAt , atrApi kevalarUpajanyasya pAkarUpobhayajanyasya ca citrasyAgnisaMyogamAtrajAtiriktatvena saGgrahato lAghavasya vyaktatvAt pUrvadizaiva kAraNatvaM naitadizetyatra vinigamakasya kasyacidabhAvAdityAzaGkaya pratikSipati- na ceti / pratikSepe hetumAha- ubhayasthale iti- yacca tejassaMyogajanyaM citram , yadapi pAka-rUpobhayajanyaM citram , tadubhayasthale nIletararUpAdisamAjo nApekSita iti nIle tararUpAdisamAjAbhAva ubhayatrA'viziSTaH, rUpamAtraje tu citre nIletararUpAdisamAjo'pekSita eveti, tathA ca yatraiva citre nIletararUpAdisamAjasya kAraNasvaM tatraiva rUpamAtrasya kAraNatvamanyatra tu vijAtIyatejassaMyoga eva heturiti prAcInamatapariSkAraH / ziromaNibhaTTAcAryamatAnusAriNAM navyanaiyAyikAnAM matamupadarzayati-ziromaNibhaTTAcAryamatAnusAriNasivatiasya 'AhuH' ityanena sambandhaH / 'avyApyavRttinyeva' ityevakAreNa vyApyavRttervyavacchedaH, citraghaTe nIla-pItAdIni yadi vyApyavRttIni syustadA nIlakapAlAvacchedenApi ghaTe pItAdInAmupalambhaH prasajyetAto'vyApyavRttInyeva tAnIti / yathA ca dhAnyasamUhagataikatvaviSayakatvena 'eko dhAnyarAziH' iti pratItirupapadyate, tathA rUpasamUhagataikatvaviSayakatvena 'eka rUpam' iti pratItirapi citraghaTagatanAnArUpeSUpapadyata ityAha-ekarUpamiti pratIteriti / saviSayAvRttIti- saviSayAvRttiryA vyApyavRttivRttirjAtistasyA avyApya vRttivRttitvavirodhaH, avyApyavRttivRttitvaM na sambhavatIti niyamastvaprAmANika evetyarthaH, uktaniyame saviSayAvRttitvaM yadi jAtivizeSaNatayA nopAdIyate tadA vyApyavRttaya IzvaragatA jJAnecchAprayatnAstadatAnAM jJAnatvecchAtva-prayatnatvajAtInAmasmadAdyAtmagatA avyApyavRttayo ye jJAnecchAprayatnAstadvattitvaM samastyeveti prAcInamate'pi noktaniyamaH syAditi tadupAdAnam , vyApyavRtti nIlAdikaM nIlAvayavAdimAtragataM tadgatA jAti latvAdikA tasyA avyApyavRttivRttitvaM na sambhavatIti, ayaM ca niyama ekasminnavayavinyavyApyavRttinAnArUpAbhyupagame yujyeta, tato nAvyApyavRttinAnArUpasambhava iti prAcInamatasya khaNDanArthamuktaniyamasyA'prAmANikatvamuktam , tathA coktaniyamasyA'prAmANikasya bhaGgo na doSAyeti bhAvaH / ata eva ekasminnavayavinyavyApyavRttinAnArUpasyAbhyupagamAdeva, 'lohitaH' ityAdismRtirekasmin vRSabhe nAnArUpa Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNIn2araNibhyAM samalaGkRto nayopadeza! | iti smRtirapyupapadyate / athA'vyApyavRttinIlAdikalpane gauravama, tathAhi - avacchedakatAsambandhena nIlAdikaM prati samavAyena nIletararUpAdInAM pratibandhakatvamasmin pakSe vAcyam, anyathA pItAvayavAvacchedena nIlotpattiprasaGgAt na ca nIlasya svAzrayAvacchedena nIlajanakatvasvAbhAvyAdeva na tadApattiH, vinaitAdRzapratibadhyapratibandhakabhAvaM tathAsvAbhAvyA nirvAhAt / nanu samavAyena nIlaM jAyata eva pItAvayavAvacchedenetyatra cApAdakAbhAva iti cet ? na - samavAyasyevAvacchedakatAyA api kAraNaniyamyatvAt, evaM ca nIlAdau nIletararUpAdInAm, nIletararUpAdau vA nIlAdInAM pratibandhakatve vinigamakAbhAvaH, mama tu nIletararUpAdau nIlAdInAM na pratibandhakatvam, nIla- pItArabdhe nIrUpatvaprasaGgasya bAdhakatvAditi cet ? maivam - mamApi nIlatvAdikameva pratibadhyatAvacchedakam, na tu nIletararUpatvAdi gaurasamAvezapratipAdikA tadaivopapadyeta yadyekasminnAnAvyApyavRttirUpAbhyupagamaH syAditi / prAcInamatAnuyAyI zaGkate - atheti / avayavini avyApyavRttirUpaM tadeva syAd yadyavayave avacchedakatAsambandhena tadutpadyeta tad yadi sarvAvayaveSUtpadyeta tadA vyApyavRttyeva syAnnAvyApyavRtItyataH samavAyenAvayavinyavyApyavRttinIlamutpadyamAnamavacchedakatayA straivAyave utpadyate yatra samavAyena nIlarUpamasti, yatra tu samavAyena nIletararUpAdIni santi tatrAvacchedakatayA tannotpadyata ityetadarthaM samavAyena nIletararUpAdikamavacchedakatayA nIlaM prati pratibandhakaM vAcyamiti gauravamityAha - tathAhIti / 'nIlAdikam' ityatrAdipadAt pItAderupagrahaH / 'nIletara rUpAdInAm' ityatrAdipadAt pItetararUpAdeH parigrahaH / asmin pakSe ekasminnavayavinyavyApyavRttinAnArUpAbhyupagantRpakSe / anyathA avacchedakatAsambandhena nIlAdikaM prati samavAyena nIletararUpAdInAM pratibandhakatvAnabhyupagame / nanvavayavagataM nolamavayavigatanIlaM prati kAraNam, tasya cAyameva svabhAvaH yaduta - svAzrayAvacchedenaiva nIlamupajanayati iti na pItAvayavAvacchedena nIlotpattiprasaGga ityAzaGkaya pratikSipati - na ceti / na tadApattiH na pItAvayavAvacchedena nIlotlattyApattiH / niSedhe hetumAha - vineti / etAdRzeti- avacchedakatAsambandhena nIlAdikaM prati samavAyena nIletararUpAdInAM pratibandhakatvamityevasvarUpetyarthaH / tathAsvAbhAvyeti - nIlasya svAzrayAvacchedena nIlajananasvA bhAvyetyarthaH / uktaHzaGkAyAM navInAnuyAyI samAdhAnamAzaGkate - nanviti samavAyenAvayavini jAyamAnaM nIlaM pItAvayavA - vacchedenApi jAyata ityApAdanamApadikAbhAvAnna sambhavatItyarthaH / yathA samavAyena nIlaM prati svAzrayasamavetatvasambandhena nIlaM kAraNamiti kAryakAraNabhAvabalAdevAvayavini nIlasamavAyasya sambhavastathaivAvayavigatanIlasyAvacchedakatA nIlAvayava eva na pItAvayavAdAvityatrApi kiJcit kAraNaM vAcyameva tAdRzakAraNabala devAvacchedakatAyA niyamanasambhavAdityAzayenoktasamAdhAnAzaGkAM pratikSipati neti / evaM ca avacchedakatAsambandhena nIlAdikaM prati samavAyena nIletararUpAdInAM pratibandhakatvasya navyamate Avazyakatve ca / nIlAdAviti yathA'vacchedakatAsambandhena nIlAdikaM prati samavAyasambandhena nIlatararUpAdInAM pratibandhakatvaM tathA'vacchedakatA sambandhena nIletararUpAdikaM prati samavAyasambandhena nIlAdInAM pratibandhakatvamapi vinigamakAbhAvAnnavyamate prasajyetetyarthaH / mama tviti prAcInamate tu yathA samavAyena nIlAdikaM prati svAzrayasamavetatvasambandhena nIletararUpAdInAM pratibandhakatvamiti nAnArUpavadavayavArabdhe'vayavini nIlarUpAdyasambhavAccitraM rUpaM siddhayati, tathA samavAyena nIletararUpAdau svasamavAyisamavetatvasambandhena nIlAdInAM pratibandhakatvamiti na sambhavati, tathA sati nIlapItAdyavayavA dhe yathA na nIlapItAdirUpaM tathA citrarUpasyApi nIletararUpatvAdilakSaNapratibadhyatAvacchedakadharmAkrAntatvena na syAt tatra sambhava iti nIrUpameva tadavayavisvarUpamiti tatpratyakSamapi na bhavediti vinigamakasya bhAvAnnIlAdikaM pratyeva nIletararUpAdInAM pratibandhakatvam, na tu nIletararUpAdikaM prati nIlAdInAM pratibandhakatvamityarthaH / uktaprAcIna matAnuyAyizaGkAM navInamatAnuyAyinaH pratikSipanti - maivamiti / mamApi navInamatAnuyAyino'pi / nIlatvAdikameveti- avacchedakatAsamba ndhena nIlAdikaM prati samavAyasambandhena nIletararUpAdInAmeva pratibandhakatvam, na tvavacchedakatAsambadhena nIletararUpAdikaM prati samavAyasambandhena nIlAdInAM pratibandhakatvam, nIletararUpatvasya pratibadhyatAvacchedakatvakalpanApekSayA nIlatvasya pratibadhyatAvacchedakatve lAghavAditi gauravarUpabAdhakabalAnna nIletararUpatvaM pratibadhyatAvacchedakamiti vinigamakasya vaktuM zakyatvAdityarthaH / nanu avacchedakatAsambandhena nIlaM prati samavAyasambandhena nIlatararUpatvena pratibandhakatve nIlatararUpatvaM pratibandhakatAvacchedakam, avacchedakatAsambandhena nIletararUpatvAvacchinnaM prati samavAyasambandhena nIlatvena pratibandhakatve nIlatvaM pratibandhakatAvacchedakamiti nIletararUpatvApekSayA nIlatvaM laghubhUtamiti tadeva pratibandhakatAvacchedakaM bhavitumarhatItyatrApi dIyatAM 62 Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / / vAditi vaktuM zakyatvAt , na ca, nIlatvena pratibandhakatvam , na tu nIletaratvena gauravAdityeva kiM na syAditi vAcyam , pratibandhakatAvacchedakagauravasyAdoSatvAt / astu vA'vacchedakatayA nIlAdau samavAyena nIlAdInAmeva hetutvam , na ca nAnArUpavatkapAlArabdhaghaTanIlasya tatkapAlAvacchedenotpattiprasaGgaH, kevalanIlatvA dinaiva taddhetutvAt ; na ca kevalatvaM nIlAbhAvAsamAnAdhikaraNatvamiti gauravam , anavacchinnasya samavAyena nIlAdihetutvasyaiva tadarthatvAt , samavAyena nIlAdau ca svasamavAyisamavetatvasambandhena nIlAdInAM hetutvam , vyApyavRttinIlasthale'vyApyavRttitvavAraNAya cAvacchedakatayA nIlAdau svasamavAyisamavetadravyasamavAyitvasambandhena nIletararUpAdInAM hetutvam, ityavyApyavRttitvapakSe'STAdaza kAryakAraNabhAvAH, dRSTirityAzaGkaya pratikSipati-na ceti-asya vAcyam' ityanenAnvayaH / 'nIletaratvena' iti sthAne 'nIletararUpatvena' iti pATho yuktaH / niSedhe hetumAha-pratibandhakatAvacchedakagauravasyeti-nIlatvAvacchinnaM prati nIlatvena kAraNatvamavayavagatanIlarUpasyAvayavigatanIlaM prati kAraNatvAnurodhena suvyavasthitam , tadeva nIlatvaM pratibadhyatAvacchedakatayApi yadyupeyate tadA pratibandhakAmAvasyApi kAryatAvacchedakaM taditi lAghavAt tasyaiva kAryatAvacchedakatvaM yuktam , nIletararUpatvAdikaM tvarthasamAjagrastatvAnna kasyacit kAryatAvacchedakatayA vyavasthitamiti tasya pratibandhakAbhAvakAryatAvacchedakatayA'bhyupagamo'pUrvatvAnnAdaraNIya ityanAhAryA'prAmANyajJAnAnAskanditatadabhAvanizcayatvAdikaM gurubhUtamapi yathA pratibandhakatAvacchedakaM tathA nIletararUpatvAdikaM gurubhUtamapi pratibandhakatAvacchedakamityevaM pratibandhakatAvacchedakagauravasyAdoSatvAdityarthaH / nanu gurudharmasya pratibandhakatAvacchedakatve tadavacchinnapratiyogitAkAbhAvatvaM gurubhUtameva kAraNatAvacchedakatayA vAcyamiti kAraNatAvacchedakagauravasya doSatvaM syAdeveti ced ? na- yaddharmAvacchinnaM prati laghudharmasya yanniSThakAraNatAvacchedakatvaM sambhavati taddharmAvacchinnaM pratyeva tanniSThakAraNatAvacchedakatvaM gurubhUtasya na sambhavati, na tu sAmAnyata eveti, ito'pyasvarasAdAha - astu veti / 'nIlAdI' ityAdipadAt pItAdarupagrahaH, evaM 'nIlAdInAm' ityatra / nanu yatraikaM kapAlaM nIla-pItAdyanekarUpavat tatra tadArabdhaghaTo nIla-pItAyenakarUpavAn bhavati, tasya ghaTasya yad nIlaM rUpaM tanmAtrasya nAnArUpavatkapAlAvacchedenotpattiprasaGgaH, tasminnapi kapAle samavAyena nIlarUpasya sattvAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / niSedhe hetumAha- kevalanIlatvAdinaiveti / taddhetutvAta nIlahetutvAt / nanu yatra nAnArUpaM tatra nIlaM pItAdyavacchedena tatraiva vartamAnasya nIlAbhAvasya samAnAdhikaraNamiti nIlAbhAvAsAmAnAdhikaraNyalakSaNakaivalyAbhAvAnna bhavatItyetAvatA tatkapAlAvacchedena tasmin ghaTe nIlamAtrotpattiprasaGgasya vAraNe'pi nIlAbhAvAsAmAnAdhikaraNyaviziSTanIlatvastha kAraNatAvacchedakatve gauravaM syAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / avacchedakatAsambandhena nIlaM prati samavAyasambandhenAnavacchinnanIlatvena nIlasya hetutvena nAnArUpavatkapAle nIlasya kiJcidavacchedenaiva vartamAnasyAnavacchinnatvAbhAvena nIlamAtraM prati kAraNatvAsambhavAditi niSedhahetumupadarzayati- anavacchinnasyeti - nIlAderiti dRzyam / tadarthatvAt kevalanolatvAdinA nIlAdihetutvamiti zabdArthatvAt / avacchedakatvasambandhena nIlAdau samavAyasambandhena nIlAdInAM hetutvamityatra SaT kAryakAraNabhAvAH prApnuvanti, anyA~zca SaT kArya-kAraNabhAvAnupadarzayati-lamavAyeneti / 'nIlAdI' ityatrAdipadAt pItAderupagrahaH, evaM 'nIlAdInAm' ityatrApi, yatra kapAladvayamapi nIlarUpavadeva tatra tadubhayArabdhaghaTe vyApyavRttyeva nIlamutpadyate, evaM pItakapAladvayArabdhaghaTAdAvapi vyApyavRttyeva pItAdikamutpadyate, tatrApyavacchedakatAsambandhena nIlAdikaM prati samavAyasambandhena nIlAdikaM kAraNamiti kAryakAraNabhAvabalAdavyApyavRttinIlAyutpatti prasaGgasya vAraNAyAnye'pi Sada kAryakAraNabhAvAH kalpanIyA ityAha-vyApyavRttinIlasthala iti / 'nIlAdI' ityatrAdipadAt pItAdegrahaNam , 'nIletararUpAdInAma' ityatrAdipadAt pIvetararUpAdInAM grahaNam , tathA ca avacchedakatAsambandhena nIlaM prati svasamavAyisamavetadravyasamavAyitvasambandhena nIlaM kAraNam , evamavacchedakatAsambandhena pItaM prati svasamavAyisamavetadravyasamavAyitvasambandhena pItaM kAraNamityevaMdizA SaT kAryakAraNabhAvAH, tathA ca yatra kapAladvaye nIlameva rUpaM tatra tadArabdhaghaTe vyApyavRttyeva nIlarUpaM nAvyApyavRtti, yatastadghaTasya nIlarUpamavyApyavRtti tadA bhaved yadi tadavacchedakatayA tadghaTAvayave nIlakapAle utpadyata, na ca tatrAvacchedakatayA tadutpattiH sambhavati, tatkAraNasya nIletararUpasya svasamavAyisamavetadravyasamavAyitvasambandhena tatrAbhAvAt , yatra caikaM kapAlaM nIlamaparaM ca pItaM rakAdi vA tatra tadubhayArabdhasya ghaTasya yad nIlarUpaM tadavacchedakatayA nIlakapAle utpattumarhati, yata: pItakapAlagatasya nIletararUpasya pItasya svasamavAyi yat pItakapAlaM tatra samavetaM dravyaM sa eva ghaTastatsamavAyitvaM nIlakapAle vartata iti tena sambandhena Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / citrarUpapakSe'pyetAvanta eva, citrarUpe nIletararUpAdiSaTkasya, nIlAdau ca nIlAdiSaTkasya hetutvam, nIle diSaTkasya ca nIlAdau pratibandhakatvamityAdinA''dhikyAbhAvAt vastuto'vacchedakatayA nIlAdau svasamavAyisamavetadravyasamavAyisamavetatvasambandhena nIletararUpAdiviziSTanIlatvAdinaiva hetutvam, na ca nItaratvAdyavacchinnaM prati nIlaviziSTanIletaratvAdinA hetutvena vinigamakAbhAvaH, nIlatvApekSayA nIletaratvasya gurutvAt, itthaM ca, abhiniSkarSe'smAkaM dvAdazaiva kAryakAraNabhAvA iti lAghavAd" ityAhuH, tadsat - citrarUpasvIkArapakSe'pi nIlAdau nIletarAdipratibandhakatvenaiva zuklAvayavamAtrArabdhe nIlAdyanutpattipItarUpasya tatra sattvAt uktadizA trayANAM SaTkAryakAraNabhAvAnAM sammelane avayavigatAvyApyavRttinAnArUpAbhyupagamapakSe'STAdaza kAryakAraNabhAvA bhavantItyAha - ityavyApyavRttitvapakSa iti / citrarUpapakSe'pyaSTAdaza kAryakAraNabhAvA iti nAvyApyavRttirUpAbhyupagamApekSayA tatpakSe lAghatram, kintvatirikta citrarUpamabhyupagantavyamiti tatkalpanaprayukta gaurava mityupadarza - yati - citrarUpapakSe'pIti / etAvanta eva aSTAdaza eva kAryakAraNabhAvAH / kathaM tatrASTAdaza kAryakAraNabhAvA ityapekSAyAmAha - citrarUpa iti / 'nIletararUpAdi' ityAdipadAt pItetararUpAderupagrahaH / ' niiletrruup| diSaTkasya' ityasya ' hetutvam' ityanena sambandhaH / ' nIlAdau ' ityAdipadAt pItAderupagrahaH, evaM ' nIlAdi' ityatrApi / nIlapItakapAladvayArabdhaghaTe nolAdyutpattivAraNAya nIlAdau nIletararUpAdiSaTkasya pratibandhakatvamiti nIletararUpAbhAvAdiSaTkasya nIlAdau kAraNatvamityAha - nIletarAdiSaTkasya ceti- atra 'nIletararUpAdiSaTkasya ca' iti pATho yuktaH / anyA - pyavRttirUpavAdI svapakSe dvAdaza kAryakAraNabhAvA evetyupadarzanena aSTAdazakAryakAraNabhAvAbhyupagantR citrarUpavAdyapekSayA lAghavamAvedayitumAha-vastuta iti / 'nIlAdo' ityatrAdipadAt pItAderupagrahaH, 'nIletararUpAdi ' ityAdipadAt pItetara - rUpAderupagrahaH, yatraikasmin kapAle nIlarUpamaparasmin kapAle pItarUpam, tAdRzakapAladvayArabdhaghaTe jAyamAnanIlasyAvacchedakatayA nIlakapAle utpattirukta kAryakAraNabhAvabalAt sambhavati, yataH straM nIletararUpaM pItarUpam, tatsamavAyi pItakapAlam, tatsamavetadravyaM tadubhayArabdhaghaTaH, tatsamavAyi nIlakapAlam, tatsamavetatvaM tatkapAlanIle samastIti tena sambandhena nIletararUpaviziSTaM nIlaM tat tkapAlanolam, tat samavAyasambandhena tasmin kapAle vartata iti tadrUpakAraNabalAt tadghaTanIlarUpaM tatrAvacchedakatayotpadyata iti tadghaTanIlasya bhavatyavyApyavRttitvam, yatra tu nIlakapAladvayAdeva nIlaghaTa utpadyate tatra tadArambhake kapAle naikasminnapi niruktasambandhena nIletararUpaviziSTanIlarUpamiti na tatrAvacchedakatayA nIlotpattisambhava iti tadghaTana larUpasya bhavati vyApyavRttitvamiti / atra vinigamakAbhAvAt kAryakAraNabhAvamA zaGkaya pratikSipati - na ceti / 'nIletaratvAdyavacchinnam ' iti sthAne 'nIletararUpatvAdyavacchinnam ' iti pATho yuktaH, AdipadAt pItetararUpatvAtore: | 'nIlaviziSTanIletaratvAdinA ' iti sthAne ' nIlaviziSTanIletararUpatvAdinA ' iti pATho yuktaH, atrA. dipadAt pItaviziSTapItetararUpatvAdergrahaNam, yatrAvayavadvaye ekajAtIyameva nIlAdirUpaM tatrAvayavinyapyekameva nIlAdikam, tasyApyavyApyavRttitvaM na sambhavati, yato'vayavini yadi nIlarUpaM tasya pItetararUpatva - raktetararUpatvAdyanyatamalakSaNa kAryatAvacchedakAkrAntatvaM sambhavati tatra pItaviziSTapItetararUpAdyanyatamasyaiva kAraNatvaM syAt na ca pItaviziSTapItetararUpAdyanyatamasya tatra satvamiti, yatra tu nIla- pItAvayavAbhyAmArabdhe'vayavini nIla-pItobhayarUpaM tatra nIlarUpaM patitararUpatvalakSaNa kAryatAvacchedakAvacchinnaM bhavati, tat prati pItaviziSTapItetararUpaM yat kAraNaM tadapi samastIti tasyAvyApyavRttitvamupapadyate, evamuktadizA pItarUpasyApi tatrAvyApyavRttitvamupapannamiti, evamuktadizA vinigamakAbhAvAt SaNNAM kAryakAraNabhAvAntarANAM prAptAvaSTAdaza kAryakAraNabhAvA avyApyavRttitvapakSe'pi syuriti zaGkiturabhiprAyaH / niSedhe hetumAha - nIlatvApekSayeti / ' nIletaratvasya ' iti sthAne nIletararUpatvasya ' iti pATho yuktaH / navyamatavAdI svamatamupasaMharati- itthaM cetivastutaH ' ityAdigranthoktadizA kAryakAraNabhAvorarIkAre cetyarthaH / " 64 prAcInamatAnuyAyI navInamataM pratikSipati tadasaditi / ' nIlAdau ' ityatrAdipadAt patidigrahaNam / 'nIletarAdi ' iti sthAne ' nIletararUpAdi ' iti pATho yuktaH, tatrAdipadAt pItetararUpAdeH parigrahaH, atra pratibadhyatAvacchedakasambandhaH samavAyaH, pratibandhakatAvacchedakasambandhazca svasamavAyisamavetatvam, samavAyena nIlaM prati svasamavAyisamavetatvasambandhena yadi nIlaM na kAraNaM tarhi zuklamAtrAvayavArabdhe ghaTe zuklameva rUpaM bhavati kathaM na nIlamiti nAzaGkanIyam, tatra Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / nirvAhAt ,nIlAdau nIlAdihetutvAkalpanAt kAryakAraNabhAvasaGghayAsAmyAt, avyApyavRttinAnArUpa-tatprAgabhAva.dhvaMsAdikalpane paraM parasyaiva gaurvaat| kinca, avyApyavRttirUpapakSe'vacchedakatAsambandhena rUpe utpanne punastenaiva sambandhenAvayave rUpotpattivAraNAyA'vacchedakatAsambandhena rUpaM pratyavacchedakatAsambandhena rUpaM pratibandhakaM kalpanIyamiti gauravam, na cAvayavini samavAyanotpadyamAnamevAvayave'vacchedakatayotpattumarhatItyavayavini rUpasya pratibandhakasya sattvena rUpasAmagryabhAvAdeva nAvayave'vacchedakatayA tadA rUpotpattiriti vAcyam , evaM hyavayaviniSTharUpAbhAvo'vacchedakatAsambandhena rUpaM prati heturvAcyaH, tathA ca nAnArUpavatkapAlArabdhaghaTasya nIlarUpAdelakapAlikAvacchedenA'nutpattiprasaGgAt , tadavayavini kapAle rUpasattvAt , api ca, nIla pItavatyagnisaMyogAn kapAlanIlanAzAt tadavacchedena rakaM na syAt samavAyena rUpaM prati tena rUpasya pratibandhakatvAt , tadavacchinnarUpe tadavacchinnarUpasya pratibandhakatvakalpane cAtigauravam / nIlapratibandhakasya nIletararUpasya sattvena tadabhAvarUpakAraNAbhAvAdeva nIlotpattestatrAsambhavAt , evaM pItetararUpAdeH pItarUpAdipratibandhakasya tatra sattvena tadabhAvarUpa kAraNAbhAvAnna pItAdyutpattirapi, zvetarUpapratibandhakasya zvetetararUpasya tatrAbhAvAdeva tadbalAcchetarUpotpattistatra sambhavati, tathA ca nIlAdau nIlAdiSadakasya hetutvAkalpanAccitrarUpapakSe'pi dvAdazaiva kAryakAraNabhAvA iti vAdadvaye'pi kAryakAraNabhAvasaGkhyAsAmyamityAha-kAryakAraNabhAvasaGkhyAsAmyAditi / nanu bhavatu matadvaye'pi kAryakAraNabhAvasaGkhayAsAmyam , tathA'pi citrarUpa-tattrAgabhAva-taddhaMsAdikalpanagauravaM prAcInamate samastItyata Aha-avyApyavRttIti- yatra prAcAmekaM citraM tatprAgabhAvAdi tatra navyAnAmanekAnyavyApyavRttirUpANi tatprAgabhAvadhvaMsAdayazceti navyAnAmeva gauravam / paramityasya kintvityarthaH / parasya navyamatAnuyAyinaH / navyamate gauravAntaramapyupadarzayati-kiJcati / tenaiva sambandhena avacchedakatAsambandhenaiva / nanu yadeva rUpaM samavAyenAvayavinyutpadyate tadeva tadavayave'cchedakatAsambandhenotpadyate nAnyat . avayavini samavAyena rUpasyotpattyanantaraM ca na punA rUpasya samavAyenotpattiH, tadarthaM ca samavAyena rUpaM prati samavAyena rUpasya pratibandhakatvaM tadabhAvasya ca kAraNatvam , tathA ca samavAyena rUpotpattikAraNasya samavAyasambandhAvacchinnapratiyogitA karUpAbhAvasya samavAyena rUpotpattyanantaramabhAvAt punaH samavAyena rUpaM notpadyata ityata evAvacchedakatAsambandhenApyavayave rUpaM punarnotpattumarhatIti nAvacchedakatAsambandhena rUpaM pratyavacchedakatAsambandhena rUpasya pratibandhakatvaM kalpyata iti na tatkalpanAprayuktagauravamityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / tadA rUpotpattyanantaram / samavAyasambadhena rUpaM prati kAraNIbhUtasya samavAyasambandhAvacchinnapratiyogitAkarUpAbhAvasyAvayaviniSThasyaivAvacchedakatAsambandhena rUpaM pratyapi kAraNatvamAyAtam , tathA ca nAnArUpavatkapAladvayArabdhe ghaTe yad nIla-pItAdi nAnArUpaM tasyAvyApyavRttitvaM tadaiva syAd yadi nIlakapAlikAvacchedena ghaTe nIlarUpaM pItakapAlikAvacchedena pItarUpamityupagamyeta, kapAle tUbhayarUpasyaiva bhAvena tadavacchede. naikaikarUpasamAvezasya kartumazakyatvAt , tathA ca ghaTe jAyamAnaM nIlAdi yadi avacchedakatayA kapAlikAyAmapyupajAyeta tadA syAt tasya kapAlikAvacchinnatvam , tacca na sambhavati ghaTe nIlAdyutpattitaH prAgeva kapAle samavAyena nIlAdeH sattvena samavAyasambandhAvacchinnapratiyogitAkanIlAbhAvasya kapAlarUpAvayaviniSTasya tadAnImabhAvena tadrUpakAraNAbhAvAt kapAlikAyAmavacchedakatAsambandhena nIlAyutpattarasambhavena tadghaTe'pi nIlarUpAdernIlakapAlikAdyavacchedenotpattyasambhavAditi niSedhahetumupadarzayati-evaM hIti / 'niSTa' iti sthAne 'niSTha' iti pAThaH / 'nIlakapAlikAvacchedena' iti sthAne 'nIlakapAlikAdyavacchedena ' iti pATho yuktaH / tadavayavini nIla kapAlikAdyavayavini / doSAntaramAha- api ceti / nIla-pItavatIti- yatra nIla-pItakapAladvayArabdhe nIla-potobhayavati ghaTe'gnisaMyogAd nIlakapAlasya nIlanAzAt pItakapAlAvacchedena vidyamAnapItarUpavatyeva ghaTe vinaSTanIlakapAlAvacchedena raktarUpamupajAyate tad na syAt , samavAyasambandhena rUpaM prati samavAyasambandhena rUpaM pratibandhakamiti rUpatvena rUpeNa raktarUpasyApi pratibadhyatayA samavAyena tat prati rUpatvena rUpeNa pratibandhakIbhUtasya nIlarUpasya samavAyena tasmin ghaTe sattvena samavAyasambandhAvacchinna pratiyogitAkarUpAbhAvalakSaNakAraNasya tatrA'bhAvAdityarthaH / tadavacchinnarUpa iti- samavAyena tadavacchinnarUpaM prati samavAyena tadavacchinnarUpaM prati Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / athAvacchinnanIlAdau nIlAbhAvAdiSaTkamavayavagatamavayavigataM ca hetuH, rakta-nIlArabdhe raktanAzaka - pAkena vyApyavRttinIlotpattau cAvayavini nIlAbhAvAbhAvAnnAvacchinna nIlotpattiH, kevalanIle pAkena kacid raktotpattau ca prAktananIlanAzAdevAvacchinnanIlotpattiriti cet ? na - nIla- pIta- zvetAdyArabdhe zvetAdyavacchedena nIlajanakapAke sati prAktananIlanAzena tattadavacchinnanAnAnIlakalpanApekSayA, ekacitrakalpanAyA eva laghutvAt / atha vyApyavRttirUpasyApyavacchedakatayA nIlAdikaM pratyeva samavAyena nIlAderhetutvam, na caivaM ghaTe'pi tayA nIlAdyutpattiH, avayavanIlatvena dravyaviziSTanIlatvena bandhakam, tadabhAvastadavacchinnarUpaM prati kAraNam, tathA ca yasmin nIlakapAle nIlarUpavinAzastatkapAlAvacchinnaghaTIyarUpe raktAtmake tatkapAlAvacchinnasyaiva rUpasya samavAyena pratibandhakatvena tasya tasmin ghaTe'bhAvAt tadrUpakAraNasattvena tatkapAlA. vacchinnaraktarUpaM samavAyena ghaTe syAdevetyupagame cAtigauravamityarthaH / 66 navyamatAnuyAyI zaGkate - atheti / atra samavAyasambandhenAvacchinnanIlaM prati svAzrayasamavetatvasambandhena nIlAbhAvasya kAraNatvamityetAvatA'vayavagatasya nIlAbhAvasya kAraNatvaM labhyate, samavAyasambandhenAvacchinnanIlaM prati vizeSaNatAsamba ndhena nIlAbhAvasya kAraNatvamityatazcAvayavigatasya nIlAbhAvasya kAraNatvam evaM samavAyasambandhenA'vacchinnapItAdikaM prati svAzrayasamavetatvasambandhena pItAbhAvAdInAM vizeSaNatAsambandhena ca pItAbhAvAdInAM kAraNatvamityevaM dvAdaza kAryakAraNabhAvAH, tathA ca yatrAvayavadvayagataM nIlarUpameva tatrAvayavini nAvacchinnanIleotpattiH sambhavati, avayavagatanIlAbhAvarUpakAraNasyA'bhAvAt, yatra tvekasminnavayave nIlamaparasmin pItam, tadubhayArabdhe ghaMTe pItaka pAlagata nIlAbhAvasya nIlakapAlagatapItAbhAvasya sattvAdavacchinnanIlasyAvacchinnapItasya cotpattiH sambhavati, yatra tu nIla- pItavatyagnisaMyogAt kapAlanIlanAzAt tatkapAlAvacchinnarakasyotpattistatrAvayava gata raktAbhAvo'pi vidyate'vayavigataraktAbhAvo'pIti / avayavigatanIlAbhAvAdiSaTkasya kAraNatvAbhyupagamasya prayojanamupadarzayati- rakta nIlArabdha iti yatraikaM kapAlaM rakamaparaM ca nIlam, tadubhayArabdharakta-nIlaghaTe raktanAzakapakina kapAlagatasya ghaTagatasya ca raktasya nAzato ghaTe vyApyavRttinIlasyotpattistatra tadutpattitaH prAg raktanAzakAle ekasmin kapAle nIlarUpasya sattve'pyaparasmin kapAle na kiJcidrUpamiti tadgatanIlAbhAvasya svAzrayaMsamavetatvasambandhena ghaTe sattve'pi kapAlAntarAvacchedena tatra samavAyena nIlasyaiva sattvenAvayavigatanIlAbhAvasyAbhAvAnnAvacchinnanIlotpattiH, avayavigatanIlAbhAvasya kAraNatvAbhAve tvavayavagatanIlAbhAvasya tatra sattvAdavacchinnanIlotpattyApatteH, ato'vayavigatanIlAbhAvasyApi kAraNatvamityarthaH / kevalanIlakapAlAbhyAmArabdhe kevalanIlaghaTe ekasmin kapAle pAkena nIlanAzato yatra raktotpattistatrAvayavini raktamapyavyApyavRtti nIlamapyavyApyavRtti bhavati, paraM tatraikasmin kapAle nIlanAze tadgatanIlAbhAvasya sattve'pyaparasmin kapAle nIlasya sattvato ghaTe'pi nIlasya sattayA ghaTagatanIlA bhAvasyAvacchinnanIlakAra NasyA'bhAvena tadrUpakAraNAbhAvAt kathaM tatrAvacchinnanIlotpattiriti na vAcyam, tatra ghaTagatasya nIlasya nAzAdevAvacchinnotpattirityavaya vigatanIlAbhAvasyApi tatra sattvamastyevetyarthaH / uktAzaGkAM prAcInamatAnuyAyI pratikSipati neti / nIlapIteti- nIla- pIta - zvetakapAlairArabdhe nIla- pIta- zvetarUpavati ghaTe zvetAvacchedena nIlajanakapAke sati tadavayavAvacchedenApi tatra nIlamutpadyate tadarthaM pUrvanIlasya nAzo ghaTe'pyupeyaH, anyathA'vayavigatanI lAbhAvasyAbhAvAt tadavayavAvacchinnaM nIlaM na syAt evaM ca yasminnavayave nIlamastyeva tadavayavAvacchinnamapi nIlaM ghaTe utpannam, yasminnavayave zveta nAzato nIlamutpannaM tadavayavAvacchinnamapi ghaTe nIlamutpannamityevaM nAnAnIlabalpanApekSayaikacitrarUpakalpanAyA eva laghutvAdityarthaH / nanu vyApyavRttirUpasyApyavacchedakatayA'vayave sattvamupeyata eva, nIlakapAladvayArabdhanIlaghaTasyApi vyApyavRttinIlarUpamavacchedakatayA kapAle utpadyata eva evaM ca nIla - pItakapAladvayArabdhanIla- pItarUpadvayavadghaTasya yad nIlarUpaM tad nIlakapAle'vacchedakatayotpadyate, na pItakapAle, pItarUpaM cAvacchedakatayA pItakapAle, na nIlakapAle ityasyopapattaye avacchedakatAsambandhena nIlaM prati samavAyasambandhena nIlaM kAraNam, evamavacchedakatAsambandhena pItAdikaM prati samavAyasambandhena pItAdikaM kAraNamityevorarIkriyate ityAzaGkate - atheti / ' vyApyavRttirUpasyAdhyacacchedakatayA nIlAdikaM pratyeva' iti sthAne ' vyApyavRttirUpasyApyavacchedakatayA sattvAbhyupagamenAvacchedakatayA nIlAdikaM pratyeva ' iti pATho yuktaH / ' nIlAdikam ' ityAtrAdipadAt pItAderupagrahaH, evaM ' nIlAdeH' ityatrApi / Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / vA taddhetutvAt, na ca nIlamAtra - pItamAtrakapAlikAdvayArabdhanIla pItakapAle tadApattiH, nIlakapAlikAvacchinnatadavacchedena tadutpatteriSTatvAt, astu vA tayA nIlAdau nIletararUpAdereva virodhitvamiti cet ? na - nIlAdau nIletararUpAdipratibandhakatvenaivopapattau tatra nIlAdihetutAyAM mAnAbhAvena nAnArUpavadavayavArabdhe citrarUpasyaikasyaiva prAmANikatvAt vyApyavRtteravacchedakA yogAt, nIletarAdau nIlAdeH pratibandhakatve'vinigamAzca / yadi ca svAzrayasambandhena nIlaM prati svavyApakasamavAyena nIlarUpaM heturupeyate, nIlapItAdyArabdhasthale ca svAzrayasambandhena nIlarUpasya pItakapAle'pi sambhavena vyabhicArAduktasambandhena nanu ghaTe'pi samavAyena nIlAdikaM vartata iti tatrApyavacchedakatayA nIlAderutpatyApattirityAzaGkya pratikSipati - na ceti / evam avacchedakatAsambadhena nIlAdikaM prati samavAyena nIlAderhetutvAbhyupagame / ' ghaTe'pi ' ityatra ghaTapadaM rUpAdhikaraNatvamavayavimAtrasyopalakSaNam / tayA avacchedakatayA / avacchedakatAsamabandhena nIlAdikaM prati samavAyasambandhenAvayavanIlatvAdinA dravyaviziSTanIlatvAdinA vA hetutvamabhyupagamyate, ghaTavRttinIlaM ca nAvayavavRttinIlaM navA dravyaviziSTanIlamato na ghaTe'pyavacchedakatayA nIlAyutpattyApattiriti niSedhahetumupadarzayati- avayavanIlatveneti / 'dravyaviziSTanIlatvena' ityatra nIle dravyasya vaiziSTyaM svasamavAyisamavetatvasambandheneti bodhyam / taddhetutvAt avacchedakata'sambandhena nIlaM prati hetutvAt / nanu nIla-pItakapAlikAdvayArabdhaM yad nIla- pItarUpadvayavatkapAlaM tatrAvacchedakatAsambandhena nIla- pItAdyutpattiH syAt tatkapAlarUpasyAvayavanolatvAdilakSaNakAraNatAvacchedakadharmAkrAntatvena tasya tatra sattvAdityAzaGkaya pratikSipati na ceti / kapAlikAdvaye vyApyavRttyeva rUpamityAvedanAya 'nIlamAtra - pItamAtra' iti / tadApattiH avacchedakatAsambandhena nIla pItAdyutpattyApattiH / kapAle yad nIlaM tad nIlakapAlikAvacchinnaka pAlAvacchedenotpadyate, kapAle yat pItarUpaM tat pItakapAlikAvacchinnakapAlAvacchedenotpadyata ityasyopagantuM zakyatvena tadApatteriSTApattyA parihartuM zakyatvAditi niSedhahetumAha - nIlakapAlikAvacchinneti / tadavacchedena kapAlAvacchedena / 'nIlakapAlikAvacchinna' iti sthAne 'nIlakapAlikAdyavacchinna' iti pATho yuktaH / tadutpatteH nIla- pItAdyutpatteH, yatra nIlAbhyAmeva kapAlikAbhyAM nIlameva kapAlamutpannaM tato yadi tatra nIlaghaTa utpadyate tadA tatra nIlaghaTe utpadyamAnasya nIlarUpasyAvacchedakatayA nIlakapAle utpattiriSTaiva, yadi ca tatra kapAle nIlaghaTo notpadyate tadA tatkapAlagataM nIlaM dravyaviziSTaM nIlaM na bhavati, tasmin kapAle samavAyena dravyasyAbhAvena svasamavAyisamavetatvasambandhena dravyaviziSTatvasya tatrA'bhAvAt, ata eva ca dravyaviziSTanIlatvasya kAraNatAvacchekatayopadarzanaM kRtamiti bodhyam / nIla- pItakapAlikAdvayArabdhanIla - pItakapAle yadyavacchedakatayA nIlotpattirneSTA tadA tvAha- astu veti etena yasminnavayava nolamAtraM tasminnevAvacchedakatayA nIlotpattiriti tatra nIlamAtrakapAlikAyAmevAvacchedakatayA nIlaM pItamAtrakapAlikAyAmevAvacchedakatayA pItamityAzayaH / prAcInamatAnuyAyI utAzaGkAM pratikSipati neti / tatra nIlAdau / vyApyavRtteravacchedakamabhyupagamya kAryakAraNabhAvo ya upadarzitaH so'pi na yuktaH, vyApyavRtteravacchedakasyaivAbhAvAdityAha - vyApyavRtteriti / yathA ca nIlAdau niiletrruup|deH pratibandhakatvaM tathA nIletararUpAdau nIlAderapi vinigamanAvirahAt pratibandhakatvamApadyata ityAha- nIletarAdAviti - atra 'nIletararUpAdau' iti pATho yuktaH, nIla pItakapAla | bhyAmArabdhe ghaTe nIlAnnIlaM pItAt pItamApadyata ityataH samavAyena nIlaM prati svasamavAyisamavetatvasambandhena nIletararUpasya pratibandhakatvaM citrarUpava/ dinA'vazyamabhyupeyam, evaM samavAyena pItAdikaM prati svasamavAyisamavetatvasambandhena pItetararUpAdeH pratibandhakatvamityevaM dizA SaNNAM pratibadhya-pratibandhakabhAvAnAmAvazyakatve pratibandhakAbhAvasya kAraNatvamAzritya SaNNAM kAryakAraNabhAvAnAmAvazyakatvamityapi nAsti, svAzrayasambandhena nIlaM prati svavyApakasamavAyena nIlarUpaM kAraNamityevaM dizaiva kAryakAraNabhAvazcitrarUpavAdinA'bhyupeya:, tathA ca nIla- pItakapAlAbhyAmArabdhe ghaMTe yadi nIlarUpamupeyate tadA tad nIlarUpaM svaM nIlarUpam, tadAzrayo ghaTo nIlakapAle vartate pItakapAle'pi ca vartate, tadAtmakasambandhena pItakapAle'pi syAt na ca pItakapAle nIlakapAlagataM nIlarUpaM nIlarUpavyApakasamavAyana samasti, nIlarUpa vyApakasamavAyasya nIlarUpavatyeva bhAvAditi kAraNAbhAve'pi kAryotpattau vyatirekavyabhicAra Apatet, ato na tatra nIlarUpamutpadyate, uktadizaiva na pItarUpaM kintu citrarUpamevotpadyata ityetAvataiva nirvAhe nIlaM prati natararUpasya pItaM prati pItetararUpasya raktAdikaM prati raktetararUpAdeH pratibandhakatvaM na citrarUpavAdinA kalpanIyamityatilAghavaM citrarUpavAde ityAha- yadi ceti / uktasambandhena svavyApakasamavAyena / tatra nIla- pItAdyArabdhaghaTe / 67 Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / hetvabhAvAdeva na tatra nIlotpattiriti vibhAvyate tadA nIlaM prati nIletararUpAdeH pratibandhakatvaM citrarUpavAdinA na kalpanIyamityatilAghavam / evaM ca 'sAmAnAdhikaraNyasambandhAvacchinnapratiyogitAko nIletarAbhAvaH samAnAvacchedakatvapratyAsattyA nIlahetuH' ityapi nirastam , sAmAnAdhikaraNyasya vyApyavRttitvena tatsambandhAvacchinnapratiyogitAkanIletarAbhAvAsattvAcceti bahavaH sampradAyamAdadhate / kecit tu-"vijAtIyacitraM prati svavijAtIyatva svasaMvalitatvobhayasambandhena rUpaviziSTarUpatvenaiva hetutvam , svavaijAtyaM ca citratvAtiriktaM yat svavRtti tadbhinnadharmasamavAyitvam , svasaMvalitatvaM ca svasamavAyisamavetadravyasamavAyivRttitvam , na ca svatvAnanugamaH sambandhamadhye eva tatpravezAt , sambandhAnanugamasya cAdoSAd" ityAhuH / / 'tadA nIlaM prati' iti sthAne 'tadA nIlAdikaM prati' iti pATho yuktaH, AdipadAt pItAderupagrahaH / 'nIletara. rUpAdeH' ityatrAdiSadAt pItetararUpAdeH parigrahaH / evaM ca nIlAdikaM prati nIletararUpAdeH pratibandhakatvaM citrarUpavAdinA na kalpanIyamiti vyavasthitau ca, nIla-pItAbhyAmArabdhe nIla-pItarUpavati ghaTe nIlAvayavAvacchedena nIlarUpamutpadyate pItAvayavAvacchedena pItarUpamutpadyate, na tu pItAvayavAvacchedena nIlarUpasya nIlAvayavAvacchedena pItasyotpattiprasaGga ityasyopapattaye avyApyavRttirUpavAdinetthaM kAryakAraNabhAva AdhIyate / 'nIletarAbhAvaH' ityasya sthAne 'nIletararUpAbhAvaH' iti pATho yuktaH / samAnAvacchedakatvapratyAsattyeti- avacchedakatAsambandhana nIlaM prati sAmAnAdhikaraNyasambandhAvacchinnapratiyogitAko nIletararUpAbhAvo'vacchedakatAsambandhana heturityarthaH, tathA ca sAmAnAdhikaraNyasambandhana nIletararUpaM pItakapAlAvacchedena tasmin ghaTe vartate, sAmAnAdhikaraNyasambandhasya nIletararUpasya pItakapAlAvacchedenaiva bhAvAditi tatsambandhAvacchinnapratiyogitAko nIletararUpAbhAvo nIlakapAlAvacchedena tatra vartata iti so'bhAvo'vacchedakatayA nIlakapAle samasti, tato nIlarUpamapi ghaTagataM nIlakapAla evAvacchedakatayotpadyata ityapi navyAnAM kalpanaM gauravAdeva nirastamiti / kiJca, sAmAnAdhikaraNyasya vyApyavRttitayA tasya niravacchinnasvarUpegaiva sattvaM na tu kiJcidavacchedena, tena sambandhena nIletararUpamapi tasmin ghaTe niravacchinnatayaiva vartata iti sAmAnAdhikaraNyasambandhAvacchinnapratiyogitAkanIletararUpAbhAvasya tasmin ghaTe'sattvAdeva tasyAvacchedakatayA nIlaM prati kAraNatvAsambhavAdityAha-sAmAnAdhikaraNyasyeti / tatsambandhetisAmAnAdhikaraNyasambandhetyarthaH / iti evaM prakAreNa / bahavaH bahavo'pi vidvAMsaH / sampradAyamAdadhate prAcInamataM vyavasthApayanti / __ prAcInamatameva prakArAntareNopapAdayatAM keSAJcinmatamupadarzayati- kecit tviti- asya 'AhuH' ityanena sambandhaH / vijAtIyacitraM pratIti- pAkajacitravijAtIyacitraM pratItyarthaH / svavijAtIyatveti- yatra nIla-pItakapAlAbhyAmArabdhe ghaTe citrarUpamutpadyate tatra, rUpaM nIlarUpam , tadviziSTaM pItarUpam , pItarUpe nIlarUpasya svavijAtIyatvasambandho'pi pariSkRto'sti, yatazcitratvAtiriktaM yat svavRtti- nIlavRtti nIlatvaM rUpatvAdi ca, tadbhinnadharmaH pItatvam , tatsamavAyitvaM pItatve vartate, svasaMvalitatvasambandho'pi nirUpyamANaH samasti, yataH svaM nIlarUpam, tatsamavAyi kapAlam , tatsamavetadravyaM ghaTaH, tatsamatrAyi pItakapAlam , tadvattitvaM pItarUpe vartata iti, tathA ca nIlarUpaviziSTapItarUpalakSaNakAraNasya svasamavAyisamavetatvasambandhena tasmin ghaTe sattvAt tatra vijAtIyacitramutpadyata iti, nIla pItAdInAM rUpatvena sAjAtyasya sattvAt kathaM nIlarUpavijAtIyatvaM pItarUpasyetyataH svavijAtIyatvaM pAribhASikaM niruktam, tatra 'citratvAtiriktam' iti yadi svavRttevizeSaNaM nopAdIyate tadA citrAbhyAM kapAlAbhyAmArabdhe ghaTe yaccitrarUpamutpadyate tatra rUpaviziSTarUpatvena citrarUpaviziSTacitrarUpameva kAraNaM vAcyam , tatraikakapAlacitrarUpasya svavijAtIyatvasambandho'parakapAlacitrarUpe na syAt , yataH svamekakapAlacitrarUpam , tadvatti citratva-rUtvAdikam , tadbhinnadharmasamavAyitvasyA'parakapAlacitrarUpe na sattvamiti, tadupAdAne ca citratvAtiriktaM svavRtti na citratvaM kintu rUpatvAdyeva, tadbhinnadharmazcitratvam , tatsamavAyitvamaparakapAlacitrarUpe samastIti, svasaMvalitatvamapi yadi svasAmAnAdhikaraNyaM tadaikakapAlanIlarUpasya sAmAnAdhikaraNyamaparakapAlapItarUpe'bhAvAt tanna syAdataH 'svasamavAyi' ityAdi tannirvacanam / svatvAnanugamamAzaya sambandhamadhyapraviSTasvatvAnanugamadoSasyAdoSatvo. padarzanena pariharati-na ceti / tatpravezAt svatvasya pravezAt / Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / pare tu-" nIlapItobhayAbhAva-pItaraktobhayAbhAvAdInAM svasamavAyisamavetatvasambandhAvacchinnapratiyogitAkAnAM ( samavAyasambandhAvacchinnapratiyogitAkAnAM ca ) vijAtIyapAkobhayAbhAvAdInAM yAvattvAvacchinnapratiyogitAka eko'bhAvazcitratvAvacchinnaM prati hetuH" ityAhuH / rUpatvenaiva citraM prati hetutvam , kAryasahabhAvena citretarAbhAvasyAhetutvenAnatiprasaGgAdityanye / . pare tu-" citratvAvacchinne rUpatvenaiva hetutvam , nIla-pItobhayArabdhavRtticitratvAntaravailakSaNyAvacchinne ca nIla-pItobhayatvena hetutA, evaM tatritayArabdhe tatritayatvena nIla-pItobhayAdimAtrArabdhe ca nIlapItAdItararUpatvena pratibandhakatvAnna tritayArabdhacitravati dvitayArabdhatvaprasaGgaH, na caivaM gauravam , prAmA prAcInamatasamarthana evApareSAM matamupadarzayati-pare tviti-asya 'AhuH' ityanena sambandhaH / nIlapIto. bhayAbhAva-pItarakkomayAbhAvAdInAm' ityatrAdipadAt nIlaratobhayAbhAva-nIlazvetobhayAbhAva raktazvetobhayAbhAva-pItazvetobhayAbhAvAdInAM nIla-pIta-ratatrayAbhAvAdInAM ca grahaNam , teSAM yAvatAmabhAvazca nIla-pItobhayasya pIta-rattobhayAdezcaikaikasya svasamavAyisamavetatvasambandhena sattve'pi citrarUpotpattinirvahatIti / 'vijAtIyapAkobhayAbhAvAdInAmitiatrAdipadAd vijAtIyapAkatrayAbhAvAdInAmupagrahaH, vijAtIyapAkobhayazca nIlajanakatejassaMyogapItajanakatejassaMyogobhayanIlajanakatejassaMyogaraktajanakatejassaMyogobhaya pItajanakatejassaMyogaraktajanakatejassaMyogobhayAdirUpaH, evaM vijAtIyapAkatrayaM ca nIlajanakatejassaMyoga-pItajanakatejassaMyoga-raktajanakatejassaMyogatrayAdirUpam, samavAyasambandhAvachinnapratiyogitAkatadabhAvAnAM ca yAvanmadhye pravezAd yAvattvAvacchinnapratiyogitAkatadabhAvazca pratyekaM nIlajanakatejassaMyoga paM.tasaMyogobhayAderaikaikasya samavAyasambandhena sattve'pi sambhavatIti yatkiJcitpAkobhayato'pi citrarUpotpattinirvAha ityekasyaiva nirUkAbhAvasya citratvAvacchinnaM prati kAraNatve na ko'pi doSa iti / / __ anyeSAM matamupadarzayati-rUpatvenaiveti- evakAreNa nIletararUpatvAdinA hetutvasya vyvcchedH| nanvevaM nIlakapAla.. dvayArabdhaghaTe'pi citrarUpaM syAt , tatrApi samavAyasambandhena citraM prati svasamavAyisamavetatvasambandhena kAraNasya rUpatvena nIlarUpasya sattvAdityata Aha- kAryasahabhAveneti / 'citretarAbhAvasyAhetutvena' iti sthAne 'citretararUpAbhAvasya hetutvena ' iti pATho yuktaH, tathA ca tatkapAlAvacchedena samavAyasambandhena citrarUpaM prati samavAyasambandhAvacchinna pratiyogitAkacitretararUpAbhAvasya svarUpasambandhena hetutvamiti nIlakapAladvayAbhyAmArabdhe ghaMTe samavAyasambandhena nIlarUpamutpadyata iti samavAyasambandhena citretararUpasya nIlasya tatkapAle sattvena tadabhAvarUpakAraNAbhAvAnna tatra citrarUpotpatyApattiH, nIla-pItakapAladvayArabdhaghaTe tu citrarUpamevotpadyata iti tatkapAle samavAyasambandhena citretararUpasya nIlAdestatrAbhAvAt tadabhAvarUpakAraNasya satvamityAzayaH / matAntaramAha-pare tviti- asya 'AhuH' ityanena smbndhH| 'rUpatvenaiva' ityevakAreNa nIletararUpatvAdinA hetutvasya vyvcchedH| nanvevaM nIla-pItakapAlAbhyAmArabdhe ghaTe yAdRzaM citraM tato vilakSaNaM citraM nIla-rakta-kapAlAbhyAmArabdhe ghaTe, evaM nIla-pIta-raktakapAlairArabdhe ghaTe, tadetatkAryatAvacchedakacitratvasya kAraNatAvacchedakarUpatvasyAviziSTatvena nIlapItobhayArabdhaghaTavRtticitrarUpa-nIlapAtaraktakapAlatrayArabdhaghaTavRtticitrarUpAdivalakSaNyasyAnibandhanasyaiva bhAve tasya niyamo na syAdityata Aha-nIla-pItobhayeti / 'citratvAntara' iti sthAne 'citratvAvAntara' iti pATho yuktaH, tathA ca nIla-pItobhayArabdhaM yaccitrarUpam , tavRtti yacitratvAvAntaravalakSaNyaM citratvavyApyacitratvavizeSalakSaNasAmAnyam, tadavacchinne nIla-pItobhayatvena hetutvamityarthaH / evam uktaprakAreNa / tatriyeti-nIla-pIta-raktatrayArabdhacitrarUpavRtticitratvavyApyajAtivizeSAvacchinne nIla-pIta-raktatritayatvena hetutvamityarthaH / tatritayatvena' ityanantaraM hetutA' ityanuvartate / nanu yatra nIla-pIta-raktatantubhizcitrapaTa utpadyate tatra tantudvayagatanIla-pItarUpAbhyAmapi paTagatavijAtIyacitrarUpaM syAdityata Aha-nIla-pItobhayAdimAtrArabdhe ceti- AdipadAd nIla-raktobhayAderupagrahaH / 'nIla-pItAdi' ityAdipadAd nIla-raktAdegrahaNam 'dvitayArabdhatvaprasaGgaH' ityasya sthAne 'dvitayArabdhasya prasaGgaH' iti pATho yuktaH / ukta pratibadhyapratibandhakabhAvakalpanagauravasya prAmANikatvenA'doSatvamupadarzayati- na caivamiti / evam uktaprakAreNa pratibadhyapratibandhakabhAvAbhyupagame / yathA cokkatritayArabdhasthale uktapratibadhyapratibandhakabhAvakalpanamantareNApi na dvitayArandha Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / NikatvAt , vastutaH samavAyena dvitayajacitrAdau svAdhikaraNaparyAptavRttikatvasambandhenaiva dvitayAdInAM hetutvam , nAtaH prAguktapratibandhakatvakalpanAgauravam" ityAhuH / ucchRGkhalAstu-" nIla-pIta-raktAdyArabdhaghaTAdau nIla-pIta-raktAdibhya eva nIlapItobhayaja-pItaraktobhayaja-tatritayajAdInAmutpattiH sarveSAM sAmagrIsattvAt , kintvatra caramaM vyApyavRttiritarANi tvavyApya. vRttinIti vizeSaH, na caikameva tadastviti vAcyam , tattadavayavadvayamAtrAvacchedenendriya sannikarSe vilakSaNavilakSaNacitropalambhAt , na ca nIla-pItAdiviziSTacitreNAvAntaracitrapratItisambhavaH, akhaNDe'bhre sAmAnya. citratvenAkhaNDAvAntaracitratvAnAM sAmAnAdhikaraNyapratyayAt, na cedevaM tadA nIlAdyavizeSitA ye nIlAdibhedAstattadAzrayarUpasamudAyenAnugatacitrapratItezcitratvaM nIlAdibhedasamudAyena nIlAdyanugatapratIticitrarUpaprasaGgastathopadarzanena pratibadhyapratibandhakabhAvagauravama mhastayati-vastuta iti / samavAyaneti- nIla-pIta-raktakapAlatritayArabdhaghaTe nIlapItakapAladvayagatanIla-pItobhayaM nIla-raktakapAladvayagatanIla raktobhayaM vA svAdhikaraNaparyAptavRttikatvaM tadghaTasya nAsti nIla-pIta-raktakapAlatritayaparyAptavRttikatvasambandhana na vartate, yataH svapadena nIla-pItobhayasya grahaNe tadadhikaraNaM nIla-pItakapAlobhayam , tatparyAptavRttikatvAt , ata eva ca nIla-raktobhayasyApi svAdhikaraNaparyAptavRttikatvasambandhena na tatra ghaTe sattvamiti samavAyena dvitayajacitrarUpakAraNasya svAdhikaraNaparyAptavRttikatvasambandhena dvitayasya tritayArabdhaghaTeDabhAvAnna dvitayArabdhacitrarUpavizeSaprasaGga ityrthH| ata iti-ukta kAryakAraNabhAvAbhyupagamAdevetyarthaH / / ucchRGkhalAnAM matamupadarzayati- ucchaGkhalAstviti- asya 'AhuH' ityanena smbndhH| 'raktAdi' ityAdi. padAcchuklAderupagrahaH, evmgre'pi| tatritayajeti-nIla-pIta raktatatritayajetyarthaH, AdipadAnnIlaratobhayaja-nIlazuklobhayaja raktazuklobhayajAdInAM nIlapotazuklaitatritayaja pItazuklarakaitatritayajAdInAM nIla-pIta-rakta-zukkaitaccatuSTayajAdInAM ca grahaNam / sarveSAM nIla-pItobhayajAdinikhilAnAm , nIla-pIta-raktAditritayAdisattve nIla-pItobhayAderapi nIla-pItobhayA. dijacitrakAraNasya sattAdityarthaH / kinviti-nIla pIta-raktaitatritayasthale nIlapItobhayaja-nIlarakkobhayaja-pItaraktobhayaja-nIla pItaraktatatritayajAnAM caturNA madhye caramaM nIlapItarakkaitatritayajaM citraM vyApyavRttiH, sampUrNe'vayavini tasya sattvAt , itarANi tadbhinnAni nIlapItobhayajAdIni trINi citrarUpANi avyApyavRttIni, yato nIla pItobhayajaM citraM raktAvayavAvacchedanAvayavini na vartate kintu nIla-pItAvayavadayAvacchedena, evaM nIla rakkobhaya citraM pItAvayavAvacchedena na vartate, kintu nIla rakkAvayavadvayAvacchedena, potaraktobhaya citraM nIlAvayavAcchedena na vartate kintu piit-rktaavyvdvyaavcchedenetyevmvyaapyvRttiiniityrthH| nanu nIla pIta-raktebhya ekameva citraM tatropajAyata ityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya 'vAcyam' itynenaanvyH| tat citram / niSedhe hetumAha-tattadavayavadvayeti -nIlapItAvayavadvaya-potarakkAvayavadvayanIlarakAvayavadvayetyarthaH / nIla-pItAvayavadvayamAtrAvacchedenendriyasannikarSe sati yAdRzaM vilakSaNaM citrarUpamanubhUyate tato vilakSaNaM citraM pIta-raktAvayavadvayAvacchedenendriyasannikarSe satyanubhUyate. tato'pi vilakSaNaM citraM nIla-raktAvayavadvayAvacchedenendriyasanniko satyanubhUyate, ekacitrasyaiva tatra bhAve tvitthaM vilakSaNavilakSaNacitropalambho na bhavedatastatra nAnaiva citrarUpANyabhyupeyAnItyarthaH / nanu nIla-pItAdivaiziSTyamekasminneva citre upAdAyA'vAntaracitrapratItisambhavAnnA'nekacitrAbhyupagamo jyAyAnityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / yadyavayavinyekaM citraM syAdaparANi ca nIlAdInyapi syustadetthamupapAdanaM syAdapi, na caivam , citrarUpANyeva nAnAvidhAni tatra yathA''kAze'khaNDacitratvasAmAnyamapyakhaNDAnyavAntaracitravAnyapi tato'khaNDacitratvasAmAnyaM citramAtre vartata iti tena sahAkhaNDAvAntaracitratvAnAM sAmAnAdhikaraNyaM pratIyata iti teSAmupagamastathaivaikasminnavayavini nAnAcitrANAM sAmAnAdhikaraNyenAnubhUyamAnatvAd nAnAcitrANyupeyAnIti niSedhahetumupadarzayati- akhaNDe'bhrasAmAnyeti- atra 'akhaNDasAmAnya' iti pATho yuktH| yadyevaM na svIkriyate tadA citratvaM nIlatvAdikaM ca kimiti svIkaraNIyam ? nIlaviziSTaraktana nIla-raktadvayajacitrapratItenIlaviziSTapItena nIlapItadvayajacitrapratIterevaM dizA nIla pInadvarAjacitrapratItInAM tannIlatannIlAditattannIlAdivizeSasamudAyena nIlAnugatapratIteH, evaM pItAdyanugatapratItInAmapyupapatterityAha-na cedevamiti / nIlAdyavizeSitAH tannIlatannIletyAdidizA nIlAdyavizevitAH / nIlAdibhedAH nIlapItAdivizeSAH / tattadAzrayarUpeti-nIlAzraya pItAzrayarUpetyarthaH / citrapratIte: Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / sambhavAnnIlatvAdikamapi ca vilIyeteti, jAteravyApyavRttitve punarastvekameva tat, kizcidavacchedena tatra nIlatva-pItatva raktatva-vilakSaNacitratvAdisambhavAd " ityaahuH| tadidamakhilamazikSitapralApamAtram- citrapaTAdau citrarUpasyaiva pratipatteranubhavaviruddhatvAt , zuklAdirUpANAmapi parasparabhinnAnAM sAkSAtsambandhena nirvigAnaM tatra pratIteH, pratyetavyakalpanAgauraveNa pratIti. bAdhe rUpAdeTimAtragatatvApattiH, tadidamAhuH sammatiTIkAkRta:-" na ca citrapaTAdAvapAstazuklAdivizeSarUpamAtraM tadupalambhAnyathAnupapattyA'stItyabhyupagantavyam , katham ? citrarUpaH paTa iti pratibhAsA'bhAvaprasakeH " [ ] iti, ekAdhikaraNyAvacchinnazuklAdisamudAya eva, na kathaJcitsamudA. yAtiriktacitramiti tatra zuklAdyagrahe citrAgrahaprasaktirityetattAtparyam / kiJca, evaM zuklAvayavAvacchede. nApi cakSuHsannikarSeNa citropalambhaH syAt / sambhavAditi dRzyam / 'citratvam ' ityasya -- vilIyeta' ityanena sambandhaH / nIlAdibhedasamudAyena tattannIlAdi. vizeSasamudAyena, tattatpItAdivizeSamudAyenetyevaM dizA tattadvizeSasamudAyena / 'nIlAdi' ityAdipadAt pItAderupagrahaH, 'nIlatvAdikama' ityAdipadAt pItatvAdergrahaNam / jAteyadyapyavyApya vRttitvamupeyate tadaikasminneva rUpe tattadbhAgAvacchedena nIlatva-pItatvAdikaM bhAgadvayAvacchedenAvAntaracitrAtvAdikaM sampUrNAvacchedena citratvasAmAnyamityupagamya nIlapItAdyavAntaracitravAdi-citratvasAmAnyapratItInAmupapattisambhavAdastyekameva tatra rUpamityAha-jAteradhyApyavRttitva iti / tat rUpam / tatra ekasmin rUpe / etAvatA naiyAyikamatamupadartha granthakAro jainasiddhAntAvalambanena tatkhaNDanamadhikaroti- tadidamiti- uktadizopadarzitaM prAcInanaiyAyikAbhimataM nAnArUpavadavayavArabdhAvayavini citrekruupsmrthnmityrthH| azikSitapralApamAtram azikSitAnAM prAcInamatAnuyAyinAM niyuktikavacanamAtram / tatra hetumaah-citrpttaadaaviti| 'citrarUpasyaiva' ityevakAreNa zuklAdervyavacchedaH / yathA tatra citrarUpaM pratIyate tathA zuklAdikamapi pratIyata iti zuklAdikamapi tatrAbhyupeyamityAhazuklAdirUpANAmpIti / avayavagatAnAmeva zuklAdirUpANAM svasamavAyisamavetatvasambandhena tatrAvayavini pratItirbhavatIti yadi paro brUyAt tatpratiSedhArthamAha- sAkSAtsambandheneti / nirvigAnaM vivAdamantareNa / tatra avayavini / nanu avayavini zuklAdinAnArUpakalpanAyAM gauravaM syAdataH sAkSAtsambandhena tatra zuklAdipratItirbAdhitaiveti na tayA tatra zuklAdivyavasthitirityata Aha-pratyetavyeti- pratyetavyaM yacchuklAdi tatkalpanAgauraveNa / zuklAdipratItibAdhe caturaNukAdAvapi tryaNukagatarUpAdereva paramparayA pratIterupapatteH sAkSAtsambandhena tatkalpanAyAM caturaNukAdigatarUpakalpanayA gauravaM syAdatazcaturaNukAdau rUpAdikaM na kalpyata iti rUpAdestruTimAtragatatvApattiH-trasareNumAtragatatvApattiH, yadyapi tato'pi paramANumAtragatatve lAghavam , tathApi paramANumAtragatarUpAderayogyatvAt pratyakSaM na syAditi truTimAtragatatvasyaivApAdanamiti / uktArthe sammatiTIkAkRtAM vacanaM saMvAdakatayopadarzayati-tadidamAhariti / sammatiTIkAkRdvacanamevollikhati-na ceti / 'citrapaTAdI' ityatrAdipadAccitra ghaTAdagrahaNam , apAsto nirastaH zuklAdivizeSo yatra tadapAstazuklAdivizeSam , tathAbhUtaM rUpamAtraM citrapaTAgrupalambhAnyathAnupapattyA-bahirindriya janyadavya pratyakSa udbhUtarUpaM kAraNamiti yadi citrapaTAdau rUpaM na syAt tatpratyakSameva na syAdityevaMrUpayA, citrapaTAdAvastItyabhyupagantavyaM na cetyrthH| pRcchati-kathamiti- kathaM naabhyupgntvymityrthH| uttarayati-citrarUpa iti yadi rUpamAtraM tatra syAt ha 'rUpavAn ghaTaH' iti pratibhAsaH syAnna 'citrarUpaH paTaH' iti pratibhAso bhavedato rUpamAtrAbhyupagamo na yukta ityarthaH / uktavacanatAtparyamupavarNayati- ekAdhikaraNyeti - ekAdhikaraNavRtti. tvaviziSTo yaH zuklAdisamudAyaH sa eva kathaJcitsamudAyAtiriktaM citrarUpamiti tatra citrapaTAdau zaklAdeH samudAyinaH pratyakasyAgrahe tatsamudAyarUpasya citrasyAgrahaprasaktiriti sammatiTIkAkRdUcanatAtparyArtha ityarthaH / zuklA dibhyaH sarvathA vyatiriktasyaiva citramAtrasya citrapaTAdAvupagame tasya citrarUpasya sampUrNapaTavRttitvena pratyekaM zukkAdyavayavAvacche denApi sattayA zuklAvayavamAtrAvacchedena cakSussannikarSeNa tatra citrapratyakSaM syAdityAha-kiJceti / evaM zuklAdivyatiriktacitrarUpAbhyupagame / atra naiyAyikaH parihAramAzaGkate- atheti| citratvagraha iti- vizeSyatAsambandhena samavAyasambandhAvacchinnacitrarUpaniSThaprakAratAkapratyakSe vizeSyatAsambandhena svasamavAyisamavetatvasambandhAvacchinnAvayavagatanIletararUpaniSThanirUpakatAnirUpitAdhikaraNatva Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / ___ atha citratvagrahe paramparayA'vayavagatanIletararUpa-pItetararUpAdimattvagraho hetuH, ata eva vyaNukacitraM cakSuSA na gRhyata ityaacaaryaaH| na ca, citratvaniSThaviSayatayA citratvagrahe svavizeSyasamavetasamavetatatvasambandhenoktasya hetutve ghaTAvayavagatatagRhAt zuklAvayavAvacchedena citrapaTasannikarSe'pi tadrUpacitratvapratyakSApattiriti vAcyam , vizeSyatayA citratvaprakArakapratyakSa eva viniyuktasambandhena taddhetutvAt , na ca, nIletararUpatvAdyavacchinnaprakAratAgraho na hetuH,nIlatva-pItatvAdinA'vayavagata-nIla pItAdinahe'pyavayavicitrapratyakSotpAdAditi vAcyam , vilakSaNacitrapratyakSe tena tena rUpeNa tattadgrahasyApi hetutvAt , vastuto nIletara. rUpatvAdivyApyatvena nIletararUpatva-pItatvAdyanugamAnna kSatiriti cet ? na-tryaNukacitrarUpAgrahe caturaNukasvasamavAyisamavetatvasambandhAvacchinnAvayavagatapItetararUpaniSThanirUpakatAnirUpitAdhikaraNatvAdiniSTasvarUpasambandhAvacchinnaprakAratAkapratyakSaM kAraNamityavayavagatanIletararUpAdimattvagrahe satyeva citrapratyakSaM nAnyathetyarthaH / uktakAryakAraNabhAve nyAyadhurandharodayanAcAryasammatimupadarzayati- ata eveti- niruktakAryakAraNabhAvAdevetyarthaH, vyaNuke yadyapi svasamavAyisamavetatvasambandhena vyaNukagatanIletararUpAdimattvaM vartate tathApi tasyA'yogyatvAt pratyakSaM na bhavati, tatastadAtmakakAraNAbhAvAt tryaNukacitraM cakSuSA na gRhyata ityudayanAcAryA vadantItyarthaH / uktadizA kAryakAraNabhAvaM naiyAyikAbhimatamajAnataH prakArAntareNa kAryakAraNabhAvaM naiyAyikAbhimataM kalpayataH parasya zaGkAmutthApya naiyAyikaH pratikSipati-na ceti- asya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / uktasya avayavagatanIletararUpa-pItetararUpAdimattvagrahasya, etatsaGgamanaM cettham - citratvapratyakSaM citratvaniSThaviSayatAsambandhena citratve samutpadyate tatrAvayavagatanIletararUpAdimattvagrahaH. svavizeSyo'vayavaH, tatsamaveto'vayavI, tatsamavetatvaM citratve samastIti tatsambandhena samastIti tatpratyakSaM tata utpadyata iti / atra 'ghaTAvayava' ityAdinA yadApAdanaM kRtaM taditthaMsaGgamanam-citratvamekameva, tatra zuklAvayavAvacchedena citrapaTasannikarSoM vartate, ghaTAvayavagatanIletararUpAdigraha uktasambandhena citratve samastIti ghaTagatacitratvApattiH, vastuto'tra citrarUpAtmakaM citratvaM naikamiti tadAzritya kAryakAraNabhAvo na, kintu citrarUpagataM yaccitratvamekaM tadAzrityeva kAryakAraNabhAvaH, tatra paramparAsambandhana ghaTAvayavagatanAletararUpAdimattvagraho ghaTavizeSyako bhavati, itthaM ca yadeva citratvaM ghaTagatacitrarUpe vartate tadeva citratvaM paTagatacitrarUpe'pi vartate iti citrapaTamAdAya yadA cakSuSaH svasaMyuktasamavetatva samavAyalakSaNasannikarSazcitratve vartate tadAnIM svasamavAyisamavetatvasambandhena ghaTAvayavagatanIletararUpAdimattvagrahe sa grahaH, svavizeSyo ghaTaH, tatsamavetaM tadgatacitrarUpam , tatsamavetatvaM citratve samastIti tena sambandhena tatra vartata iti tadAnakakAragaya sattvena citrapaTAcitralapratyakSatvApattirityarthaH / niSedhahetumupadarzayati-vizeSyatayeti / vi sambandhena' iti sthAne 'niruktasambandhana ' iti pATho yuktaH tasya vizeSyatAsambandhenetyarthaH / taddhatutvAt paramparA'vayavagatanoletararUpa-potetararUpAdimatvagrahasya hetutvAt / 'na ca' ityasya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / 'prakAratAgraha' ityasya sthAne 'prakAratAkagrahaH' iti pATho yuktaH / na hetuH na citratvaprakArakapratyakSe kAraNam / tAdRzahetutvAbhAve vyatirekavyabhicAraM hetutvenopadarzayati - nIlatva pItatvAdineti / uktAzaGkaniSedhe hetumAha-vilakSaNacitrapratyakSa iti- yAdRzacitrapratyakSamavayavagatanIla-pItAdigraheNopajAyate tAdRzacitra pratyakSe nIlatva-pItatvAdirUpeNAvayavagatanIla-pItAdigrahasya hetutvam , yAdRzacitrapratyakSamavayavagatanI letararUpa-pItetararUpAdigraheNopajAyate tAdRzacitrapratyakSe nIletararUpatvAdyavacchinnaprakAratAkagraho heturityevamupagame vyatirekavyabhicArAbhAvAdityarthaH / tena tena rUpeNa nIlatva-pItatvAdinA / tattahahasyApi avayavagatanIla-pItAdigrahasyApi / nIlatva-pItatvAdInAM nIletararUpatva pItetararUpatvAdInAM ca nIletararUpatvAdivyApyatvenAnugamayya citratvaprakArakapratyakSe nIletararUpatvAdivyApyadharmAvacchinnaprakAratAkagrahatvena kAraNatve'pi na vyabhicAra ityAha- vastuta iti / uktanaiyAyikAzaGkAM pratikSipati-neti / avayavagatanIla-pItAdigrahasyAvayavagatanIletararUpa-pItetararUpa digrahasya citrapratyakSakAraNatve citratryaNukArabdhacaturaNukasya citrarUpasya pratyakSa na syAt , yata: tryaNukacitrasyaiva prathamaM pratyakSaM na sambhavati, tadavayavavyaNukaga tanIlAdenIletararUpAdezcAyogyatvena tadbrahaNAbhAve tadrUpakAraNAbhAvAt , vyaNukacitrAgrahe ca bhavanmate tatra citrarUpavati rUpAntarasyAbhAvAt , yena vyaNukagatarUpAntaragrahato'pi caturaNukapratyakSasyotpattiH saMbhAvyeta, ata uktadizA kAryakAraNabhAvo na saMbhavati, citrAvayavArabdhAvayavicitrapratyakSasAdhAraNyena, kintu citrAvayavArabdhacitragrahe'vayavavizeSyakanIletararUpatvAdivyApyacitratvAvacchinnaprakArakagrahasyaiva Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / - citrapratyakSAnupapattezcitrAvayavArabdhacitraprahe'vayavaviSayakanIletararUpatvAdivyApyacitratvAvacchinnaprakArakagrahasyaiva hetutvAt , yadi ca nIletararUpa-pItetararUpAdimadavayavAvacchedenendriyasannikarSasyAvayavanIlAdigatanIlatvAdigrahapratibandhakadoSAbhAvAnAM ca citrapratyakSe hetutvam , atastrasareNucitrasyApi cakSuSA graha ityudbhAvyate, tadA anantahetu hetumadbhAvakalpanAgauravAccitratvaM vyAsajjavRttyeva, tatra ca samAnAdhikaraNa. nAnArUpagrahavyaGgayatvamityeva kalpyamAnaM zobhate, nahyevaM gauravam, citratvagrahe sAmAnAdhikaraNyena rUpaviziSTarUpagrahatvenaiva hetutvAt , uktahetvabhAve citratvavinirmuktacitrapratyakSasya cobhayostulyatvAt , yadi ca nAnAvayavAvacchinnaparyAyavRttirekaM citramapyanubhUyate, ata evaikAvayavAvacchedena citrAbhAvapratIterapyupapattiriti svIkriyate, tadaikAnekacitradravyasvabhAvAbhyupagama vinA na kApyupapattiH, deza-skandhaniyata. dharmANAM tadvAhakasAmagrIgrAhyatvenaivoktopapatterdeza-skandhaparimANavizeSagrahe'pIyameva gatiriti dik / kiJca, nIletararUpAdiSaTkasyaiva citrarUpe hetutvamityetAvataiva nopapattiH, avayavagatotkRSTA-'pakRSTa. nIlAbhyAmapi citrasambhavAt , te cotkarSA vicAryamANA anantA eva, tadAhuH zrIsiddhasenAHhetutvamityAha-jyaNukacitrarUpAgraha iti / 'avayavaviSayaka' iti sthAne 'avayavavizeSyaka' iti pATho yuktaH, atra ca samAnavizeSyatayA kAryakAraNabhAvo na sambhavati, kArya kAraNayorvibhinnavizeSyakatvAt , kintu samavAyalakSaNasAmAnAdhikaraNapratyAsattyaiva kAryakAraNabhAva iti bodhyam / nanu nIletararUpa-pItetararUpAdimadavayavAvacchedenendriyasannikarSasya citrapratyakSe hetutvam, tatrAvayavanIlAdigatanIlatvAdigrahapratibandhakadoSAbhAvAnAM ca citrapratyakSe hetutvam , atastrasareNucitrasyApi pratyakSaM sambhavati, yato nIletararUpa-pItetararUpAdimad yad dvayaNukaM tadrUpatrasareNvavayavAvacchedenendriyasannikarSo'pi vidyate, dvayaNuka lakSaNAvayavanIlasyA'yogyatvAdeva pratyakSAbhAve tadtanIlatvasyApi tata eva grahaNaM na bhavatIti na tatpratibandhakadoSakalpaneti tAdRzadoSAbhAvo'pi vidyata iti tadrUpakAraNasadbhAvAdityata Aha- yadi ceti / evaM satyanantahetuhetumadbhAvakalpanAgauravaM syAdityAha- tadeti / tarhi kimamyupeyamityapekSAyAmAha-citratvamiti / 'vyAsajjavRttyeva' iti sthAne 'vyAsajyavRttyeva' iti pATho yuktaH, tasya cAvayavigatanIla-pItAdicitraparyAptavRttyevetyarthaH / tatra ca nirUktacitratve ca / samAnAdhikaraNanAnArUpagrahavyaGgayatvam ekAdhikaraNavRttinAnArUpagrahajanyapratyakSaviSayatvam / itthaM kalpane gauravaM syAdityAzaGkaya pratikSipati- novaM gaurvmiti| uktahatvabhAve sAmAnAdhikaraNyasambandhena ruupvishissttruupgrhruupkaarnnaabhaave| citratvena citrarUpagraha eva tasya kAraNatvamupeyate, na tu citrapratyakSamAtra iti niruktakAraNAbhAve citratvena citrapratyakSa mA nAma jAyatAm , citrapratyakSa tu syaadevetyaah-citrtvvinirmktti-citrtvaavissyketyrthH| ubhayo tava mama ca / nanu citrAvayavini pratyekAvayavAvacchedena nIlAdikamapi vidyate, nAnAvayavAvacchedenaikaM citramapi vidyata ityabhyupagamastatrAha-yadi ceti / nAnAvayavAvacchinnaparyAyavRttiH naanaavyvaavcchinnaavyvyaatmkpryaayvRttiH| ata eva nAnAvayavAvacchinnaparyAyavRttyekacitrAbhyupagamAdeva / tathA satyanAyAsena syAdvAda ApatitaH, tamantareNetthamabhyupagamA'sambhavAdityAha- tadeti - ekasvabhAvatvena citrarUpamapi tatra vidyate, nAnAsvabhAvatvena nAnArUpANyapi tatra vidyanta iti syAdvAdaH siddha ityAzayaH / ekaikAvayavAvacchedana cakSussannikarSa ekaikAvayavAvacchinnavRttikazuklAdigrAhakaH, nAnAvayavAvacchedena cakSussannikarSo nAnAvayavAvacchinnavRttikacitrarUpagrAhaka ityevaM vibhinnasAmagrIgrAhyatvenoktopapattiH sambhavatItyAha-dezetizuklAdirdezaniyo dharmaH, citraM tu skandhaniyato dharma iti bodhyam / tadvAhaketi-dezaskandhagrAhaketyarthaH / yathA ca citrapaTAdau nAnArUpaikarUpagrahayorutadizopapattistathaikA-'nekaparimANavizeSagrahANAmapyuktadizaivopapattirityAha-deza-skandhaparimANavizeSagrahe'pIti / yathA ca nIla-pItAbhyAM nIla-raktAbhyAmityevaM rUpadvayavadbhayAM tathA vijAtIyarUpatra yevijAtIyarUpacatuSTayAdibhiravayavairArabdheSvavayaviSu citrarUpotpattiH, tathekajAtIyarUpavadbhayAM nIla-nIlatarAvayavAbhyAmevaM pIta-pItatarAvayavAbhyAM nIla-nIlatara-nIlatamAvayavaiH pIta-pItatara-pItatamAvayavairArabdheSvavayaviSu vilakSaNavilakSaNacitrotpattiranubhUyata iti teSAmapi nitraM prati kaarnntvmbhyupgntvymevetyaah-kishceti| te cotkarSAH avayavanIlAdigatA utkrssaaH| Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nyopdeshH| " paccuppaNammi vi pajjayammi bhayaNAgaI paDai davvaM, jaM egaguNAIA aNaMtakappA guNavisesA // " -[sammatitarkakANDa0 3, gAthA 6 ] vyAkhyA-pratyutpanne('pi)-- vartamAne'pi paryAye, bhajanAgati-bhedA'bhedaprakAram , patati-AsAdayati dravyam , yat-yasmAdekaguNakRSNatvAdayo'nantaprakArAstatra guNavizeSAH, kalpazandaH prakAravAcI, teSAM ca madhye kenacideva guNavizeSeNa yuktaM taditi / / ___kRSNaM hi dravyaM dravyAntareNa tulyamadhikamUna vA bhavet prakAsantarAbhAvAt, Aye sarvatulyatve tadekatApattiH, uttarayoH saGkhyeyAdibhAgaguNavRddhihAnibhyAM SaTsthAnakapratipattiravazyambhAvinI, tathA ca pratiniyatahAni-vRddhiyuktakRSNAdiparyAyeNa sattvaM nAnyeneti, itthaM ca nIlatvAdyavAntarajAtInAmanantatvAt taratamazabdamAtreNa tadanugamasya kartumazakyatvAt , tat tadavAntarajAtIyanIla-pItAdInAmanantAnAM citrahetutvakalpane gauravamiti SaTrasthAnapatitavarNaparyAyeNa citradravyameva svasAmagrIprabhavamabhyupagantavyam, arthasamAjasiddhadharmasyApi tathAbhavatvakAryatAvacchedakatvasvIkArAt, etena citrapratyakSajanakatAvacchedakamapi cakSuHsaMyoganiSThaM vaijAtyaM svIkartavyamityapi nirastam , sUkSmekSikayA'nantAvAntaracitrAnubhavAdanantavaijAtya. kalpanApattaratyantAprAmANikatvAditi draSTavyam / __teSAmutkarSANAmAnantye zrIsiddhasenadivAkarANAM vAdipravarANAM sammatimupadarzayati- tadAhuriti / 'pacupaNammi0' iti- " pratyutpanne'pi paryAye bhajanAgatiM patati dravyam / yadekaguNAdikA anantakalpA gunnvishessaaH"|| iti saMskRtam / vivRNoti-pratyupanne'pIti / tatra vrtmaanpryaaye| teSAM ca anantaprakArANAM guNavizeSANAm / tad dravyam / etAvatA'kSarArtho bhAvitaH / abhipretArthamupadarzayati-kRSNaM hIti / prakArAntarAbhAvAt tulyAdhikonaprakAratrayAtiriktaprakArAbhAvAt / Adhe kRSNaM dravyaM dravyAntareNa tulyamiti pakSe / 'sarvatulyatve' iti sthAne 'sarvathA tulyatve' iti pATho yuktaH / sarvathA tulyatvaM tayostadaiva syAd yadyasAdhAraNamapyekasya rUpasyAparasya syAditi tadekatvApattiH tayordravyayoraikyaM syaadityrthH| uttarayoH kRSNaM dravyaM dravyAntareNAdhika kRSNamiti dravyAntareNonakRSNamiti dvitiiy-tRtiiypkssyoH| 'savayeyAdi' iti- AdipadAdasaGkhayeyA-'nantayoH parigrahaH / SaTsthAnakapratipattiriti-saGkhayeyabhAga-guNavRddhiH 1 asaGkhayeyabhAgaguNavRddhiH 2 anantabhAgaguNavRddhiH 3 saGkhyayabhAgaguNahAni: 4 asaGkhayeyabhAgaguNahAniH 5 anantabhAgaguNahAniH 6 ityevaM ssttsthaankprtipttirityrthH| tathA ca SaTsthAnaka pratipattaravazyambhAvitva c| itthaM ca pratiniyatahAnivRddhiyuktakRSNAdiparyAyeNa sattvaM nAnyeneti vyavasthitau ca / nIlatvAdyavAntarajAtInAM nIlatvAdivyApyaikaguNakRSNatvAdijAtInAm / yadi tAsAM sarvAsAM jAtInAM kenacidrUpeNAnugamaH syAt tadA tadrUpeNa citraM prati hetutvakalpane gauravaM na bhavet , na caivamityAha-taratamazabdamAtraNeti- arthasyaikasyAbhAve zabdAnugamo'kiJcitkara ityaashyH| tadanugamasya nIlatvAdyavAntarajAtInAmanugamasya / anugamanAbhAve gauravaM syAdevetyAha-tattavAntareti / tarhi kimabhyupeyamityakSAyAmAha-SaTrasthAne tiSaTasthAnapatitA ye ekaguNakRSNatvAdiviziSTA dastadanyatamaparyAyeNa citradravyameva svasAmagrIprabhavamabhyupeyam , svasAmagrIta utpadyamAnaM dravyaM tathAbhUtamevotpadyate, guNAnAM sahabhAviparyAyatvena guNasahitameva dravyamutpadyate, na tu pUrva dravyaM tato'vayava. guNavizeSatastatra guNavizeSotpattiriti / yadyapi varNavizeSotpAdaka.sAmagrIto varNavizeSaH, dravyavizeSotpAdakasAmagrIto dravyavizeSa iti tadubhayasammilanena tathAbhUtadravyavizeSasambhava ityanekasAmagrIsamAjaprayojyatvalakSaNArthasamAjasiddhatvavadeva tathAbhUtadravyatvaM tathApi tasyApi tathAbhavatvasvAbhAvyasya kAryatAvacchedakatvamupagamyata iti tathAbhUtasvabhAvabalAdeva tathAbhUtadravyotpattirityAha-tathAbhavatveti / eteneti- asya nirastam ' ityanenAnvayaH, etena-SaTasthAnapatitavarNaparyAyeNa citradravyasya svasAmagrIprabhavatvasvIkAreNa / citrapratyakSamapi naikavidhacitratvaprakArakameva, kintu vilakSaNavilakSaNacitratvaprakArakamiti tadanurodhena tatkAraNIbhUteSu cakSussayogeSvapi bahUni vaijAtyAni tattacitratvaprakAraka pratyakSatvAvacchinnakAryatAnirUpitakAraNatAvacchadakatayA'bhyupeyAni, niruktadizaivopapattau ca na tathAbhUtAnantavaijAtyakalpanA prAmANikI yena prAmANikatvAt tadgauravaM doSAnAvahaM syAditi nirAsahetumupadarzayati-sUkSmekSikayeti-sUkSma vicAreNetyarthaH / etAvatA citrarUpavAdiprAcInanaiyAyikamatamapAkRtam / Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / avyApyavRttirUpapakSe'pyavayavagatotkRSTA'pakRSTanIlAbhyAmavayavini tayoravacchinnayoH sAmAnyasAmagrIvazAt arthAt anavacchinnasya nIlasyotpattiprasaGgaH, avayavinIlataratvAdyavacchinna evAvayavanIlataratvAdinA hetutve nIlasvAvacchinnasyAkasmikatvaprasaGgaH, kimAkasmikatvamiti cet ? taddhavicchinnAthitayA pravRttivirahaH, etatkAraNasattve nIlatvAvacchinnasyAvazyamutpattirityanizcayazca, pratIyate ca tatra nIlasAmAnyamavacchinnam , avacchinnAzca tadvizeSAH, kevalazukle'pi ca svalpa-bahvavayavAvacchedenendriya. sannikarSe'Nu-mahattvopetazuklavizeSAstadanuzaktaM zuklasAmAnyaM ca, ityekA'nekavarNaviziSTadravyapariNAmAbhyupa. gamaM vinA na kathamapi nistaarH| etena * avyApyavRttinIlAdikalpe na grAhakAntarakalpanam , avyApya athAvyApyavRttinAnArUpavAdinavInanaiyAyikamatakhaNDanamadhikaroti-avyApyavRttirUpapakSa'pIti / tayoH utkRssttaa'pkRssttniilyoH| avacchinnayoH utkRSTanIlAvayavAvacchinnA'pakRSTanIlAvayavAvacchinnayoH, asya 'utpattiprasaGgaH' itynenaanvyH| arthAt arthabalasiddhAt / taddharmAvacchinnotpattau tadvyApakakAryatAvacchedakIbhUtAzeSadharmAvacchinnotpAdakasAmagrI tavyApyayatkaJciddharmAvacchinnotpAdakasAmagrI cApekSitetyayaM niyamo yasya dharmasya vyApyIbhUtadharmo vyApakIbhUtadharmazca kAryatAvacchadekaH samasti tatra, yasya dharmasya tu vyApakIbhUtadharmaH kAryatAvacchedako nAsti tatra taddharmAvacchinnotpattau taddharmavyApyakiJciddharmAvacchinnotpAdakasAmagrI apekSiteti niyamaH, yasya tu na kiJcinyApyadharmaH vAryatAvacchedakaH samasti taddharmAvacchinnotpattau tadvyApakIbhUtAzeSadharmAvacchinnotpAdakasAmagrI apekSiteti niyamaH, svAvacchinnotpAdakasAmagrI tu sarvatrApekSitaiveti, tathA cotkRSTanIlatvasyA'pakRSTanIlatvasya ca vyApakIbhUtadharmo nIlatvaM yatkiJcitkAraNatAvacchedakaM samastIti tattadavacchinnotpattisthale nIlatvAvacchinnotpAdakasAmathyA avazyambhAvAt tato'navacchinnasya nIlasyotpattiprasaGgo'pi tatra bhavedityarthaH / nIlasyotpattiprasaGgaH' ityasya sthAne 'nIlasya cotpattiprasaGgaH' iti pATho yuktH| yadi ca nIlatvAvacchinnaM prati nIlatvAvacchinnaM kAraNamiti sAmAnyakAryakAraNabhAvo nAbhyupeyata eva, kintvavayavinIlataratvAvacchinnaM prati avayavanIlataratvAvacchinnaM kAraNamityevAbhyupeyate tadA nIlatvasya kizcitkAraNanirUpitakAryatAvacchedakatvAbhAvAt tadavacchinnasyAkasmikatvaM prasajyatetyAha-avayavinIlataratvAdyavacchinna eveti- ekkAreNa avayavinIlataratvAvacchinne avayavanIlatvena kAraNatvasya vyavacchedaH / nIlatvAdyavacchinnasyAkasmikatvaM yadApadyate tat kimiti pRcchati-kimiti / nIlatvAvacchinnasya yadA kiJcitkAraNaniyamyatvaM na syAt tarhi taM prati kasyacit kAraNatvasyAbhAvAt taM prati kAraNatvasya kiJciddharmiNi agrahAt tadarthaM taduddezyakatadupAdAna vizeSyakapravRttirna syAt , evaM yadeva kiJcitkAraNajanyaM tatraiva kRtisAdhyatvajJAnAt taccikorSayA pravRttirbhavati, nIlatvAvacchinnaM ca na kiJcitkAraNajanyamiti nIlatvAvacchinnavizeSyakakRtisAdhyatvaprakArakajJAnAbhAvAt taccikIrSAyA abhAve tadgocarA pravRttirna syAditi nIlatvAvacchinnArthitayA pravRttiviraha eva nIlatvAvacchinnasyAkasmikatvamityuttarayati-taddharmAvacchinnArthitayeti / evaM nIlatvAvacchinnaM prati yadi kasyacit kAraNatvaM bhavet tadA tatkAraNasattve'vazyaM nIlatvAvacchinnamutpadyata iti nizcayaH syAt, nIlatvAvacchinna prati kasyacit kAraNatvAbhAve tUktanizcayAbhAvaH syAt , sa eva cAkasmikatvamityAha-'etatkAraNasattva iti / nanu nIlatvAvacchinnaM prati kasyacit kAraNatvAbhAvAnnIlatvAvacchinnaM tatrotpadyata eva, kintu nIlataratvAdyavacchinnamavyApyavRttyeva tatrotpadyata ityata Aha-pratIyate ceti / tatra nIlatarAdirUpavatyavayavini / 'nIlasAmAnyamavacchinnam' iti sthAne 'nIlasAmAnyamanavacchinnam ' iti pATho yuktaH / tadvizeSAH nIlavizeSAH, tathA cAnavacchinnanIlasAmAnya-nIlataranIlatamAdilakSaNanIlavizeSapratItyanyathAnupapattyA'navacchinnanIlasAmAnyAvacchinnanIlavizeSANAmekatraM dravye svIkAra Avazyaka ityrthH| yatra ca dravye kevalazaklameva rUpam, tatrApi svalpAvayavAvacchedenendriyasannikarSe'NuzuklarUpaM pratIyate bahvavayavAvacchedenendriyasannikarSe mahacchuklarUpaM tadubhayAnusyUtaM zuklasAmAnyaM ca pratIyata iti tAdRzapratItyanyathAnupapattyA'navacchinnazuklasAmAnyAvacchinnazuklavizeSANAmapyekatra dravye svIkAra AvazyakaH, evaM kevalapItAdisthale'pItyAha-kevalazakle'pi ceti| tadanuzakam ' iti sthAne 'tadanuSaktam ' iti pATho yuktaH, tasya tadanusyUtamityarthaH / 'zuklasAmAnyaM ca' ityanantaraM 'pratIyate' ityanuSajyate / upasaMharati-itIti-etasmAt kAraNAdityarthaH, ekA'nekavarNaviziSTadravyapariNAmo yadi svasAmagrIprabhava upeyate tadaivaikasyApi dravyasya tattadvarNaviziSTatvena pratyakSaM tattat pratyakSasAmagrIbalAdupapadyate nAnyathetyatastathA'bhyupagama eva jyAyAnityAzayaH / etena ' ityasya 'nirastam ' itynenaanvyH| etena anekavarNaviziSTa Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / vRttidravyasamavetapratyakSatvAvacchinnaM prati cakSuHsaMyogakAvacchedakAvacchinnasamavAyasambandhAvacchinnAdhAratAsannikarSeNa saMyogAdipratyakSasthale klaptenaivAnatiprasaGgAt , nIla-pItobhayakapAlArabdhaghaTIyanIle ca nIlakapAlikaiva paramparayA'vacchediketyabhyupagamAd, ityAdi nistaram , zAkhA-mUlobhayAvacchinnadIrghatantu. tarusaMyogavat nIla( nIle )tarobhayAdyavayavAvacchinnavilakSaNarUpasyAnubhavasiddhatvena tadbrAhakobhayAdiparyAptAvacchedakatAkAdhikaraNatAgarbhasannikarSAdikalpanAyA apyAvazyakatvAt , upadarzitasaMyogasthale'pi ekaikAvacchinnasaMyogadvayasvIkAre ca tadvattikRtA sarvaizca nIlairArabdhe'vayavini nIlAt nIlaM svasvAvacchedena samutpadyamAnaM rUpamavirodhAd vyApakamevotpadyate, sajAtIya-vijAtIyeSu nAnApadArtheSu jAyamAnaM samUhAlambanamivaikaM jJAnamiti, tatsarva vilUnazINaM syAt , yathAdarzanamaMza-kArtayAbhyAM nAnakasaMyogarUpAdravyapariNAmAbhyupagamasyoktadizA'vazyakatvena / nanu vyApyavRttinIla pratyakSaM pratyanavacchinna eva cakSussaMyogaH kAraNam , avyApyavRttinIla pratyakSaM prati tattadavacchedakAvacchinnacakSussaMyoga: kAraNamityevaM grAhakAntarakalpanamAvazyaka mevetyata AhaadhyApyavRttIti- avyApyavRttInAM saMyogavibhAgAdInAM yat pratiniyatAvacchedakAvacchedena pratyakSaM tatra yadi tatsaMyogapratyakSa prati tatsaMyogAvacchedakAvacchinnacakSuHsaMyogasya kAraNatvam , etatsaMyogapratyakSa pratyetatsaMyogAvacchedakAvacchinnacakSussaMyogasya kAraNatvam , evaM vibhAgAdipratyakSa pratItyevaM kAryakAraNabhAvAbhyupagame vyaktibhedenA'nantakAryakAraNabhAvakalpanaM syAt tadbhayAdavyApyavRttidravyasamavetapratyakSatvaM yat saMyogavibhAgAdipratyakSasAdhAraNaM tadavacchinnaM prati cakSussaMyogasya tattadavyApyavRttidravyasamavetAvacchedakAvacchinnasamavAyasambandhAvacchinnAdhAratAsannikarSeNa hetutvam, tena yadavayavAvacchinnasamavAyasambandhAvacchinnAdhAratAsannikarSeNa cakSussaMyogastadavayavAvacchedenAvyApyavRttidravyasamavetasya saMyogAdeH pratyakSaM bhavatItyekenaiva kAryakAraNabhAvena yathA saMyogAdipratyakSANAmupapattistathA'vyApyavRttinIlAdipratyakSamapyavyApyavRttidravyasamavetapratyakSa bhavatIti tasyApi niruktapratyakSatvalakSaNakAryatAvacchedakAkrAntatvena tenaiva nirvAho yadavacchedenAvyApyavRttinIlAdi tadavacchedena cakSussaMyogasya samavAyasambandhAvacchinnAdhAratAsannikarSata eva tatpratyakSam , nAnyAvayavAvacchinacakSussaMyogata ityevamanatiprasaGgAdityarthaH / 'cakSussaMyogakAvacchedaka' iti sthAne 'cakSussaMyogasyakAvacchedaka' iti pATho yuktaH, saMyogAdipratyakSasthale avyApyavRttidravyasamaveta pratyakSatvAvacchinna prati cakSussaMyogasya klaptenaivaikAvacchedakAvacchinnasambAyasambandhAvacchinnAdhAratAsannikarSeNA'natiprasaGgAdityanvayaH / yatra nIla-pItobhayarUpavadevaikaM kapAlamaparamapi kapAlaM tathA, tAbhyAmArabdhe ghaTe yadavyApya vRttinIlarUpaM tasya kapAlaM nAvacchedakaM kapAle nIlarUpavat pItarUpasyApi sattvena pItakapAlAvacchedena cakSussannikarSe'pi ghaTIyAvyApyavRttinIlarUpapratyakSaM prasajyetetyata Aha-nIla-pItobhayakapAlArabdheti-nIla-pItobhayarUpavatkapAlArabdhetyarthaH, tena nIlakapAla-pItakapAlobhayArabdhaghaTIyanIlarUpapratyakSasya nIlakapAlAvacchedena cakSussannikarSAt saMbhavena nIlakapAlikAyAstatrAvacchedakatvAkalpane'pi na kSatiH / 'nIla kapAlikaiva' ityevakAreNa kpaalsyaavcchedktvvyvcchedH| paramparayeti-nIlakapAlikA kapAlanIlasyAvacchediketi tajanya ghttniilsyaapyvcchediketyrthH| etena' ityatidiSTanirAsahetvantaramupadarzayati-zAkheti- zAkhAmUlobhayAvacchinno yo dIrghatantunA saha taroH saMyogastasyeva nIla. nIlatarobhayAdyavayavAvacchinnaM vilakSaNaM rUpaM tasyAnubhavasiddhatvena tathAbhUtavilakSaNarUpagrAhakasya nIla-nIlatarAvayavadvayAdiparyAptA yA'vacchedakatA tannirUpitAdhikaraNatAgarbhasannikarSAde. kalpanAyA apyAvazyakatvAdityarthaH / yadi ca zAkhA-mUlobhayAvacchinnadIrghatantutarusaMyogasthale zAkhAvacchinnatantutarusaMyogo'nyastadanyazca mUlAvacchinnatantutarusaMyogazcAnya ityevaM saMyogadvayam , tarhi nIlairArabdhe'vayavinyapi tattadavayavAvacchinnAni nAnaiva nIlAnIti tatra samUhAlambanekajJAnadRSTAntena tattadavayabanIlaiH svasvAzrayAvayavAvacchedena jAyamAnanIlaM vyApakamekamevetyabhyupagamanamapi parasya vilInaM syAdityAha- upadarzitasaMyogasthale'pIti / tadavRttikRtA' iti sthAne 'tadvannAnAnIlasvIkRtau yat ' iti pAThaH 'samutpadyamAna rUpamavirodhAda' iti sthAne 'samutpadyamAnamavirodhAd' iti pAThazca yuktaH, samUhAlambanajJAnamapyekaM na bhavet tatrApi viSayabhedena bhinnameva bhavediti dRSTAntasyApyasaGgatatvaM syaadityaashyH| yadi copadarzitasaMyogasthale zAkhAvacchinnasaMyogo mUlAva. cchinnasaMyogazAkhA-mUlobhayAvacchinnasaMyoga ityevaM saMyogatrayam , tarhi tadvadeva pratyekAvayavAvacchedena vibhinna nIlam, sampUrNe caikaM nIlamityapi syAd, evaM ca syAdvAdinAmeva jaya ityAha- yathAdarzanamiti- pratItyanusAreNetyarthaH / Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / bhyupagame ca jitaM syAdvAdinaiva; etena ' nAnArUpavadavayavArabdhe vyApyavRttInyeva nIla-pItAdInyutpadyante, nIlAdikaM prati nIletarAdipratibandhakatva nIlAdikAraNatvakalpanApekSayA vyApyavRttinIlapItAdikalpanAyA eva nyAyyatvAt , ityapi pareSAM mataM nirastam , nIlakapAlAvacchedena cakSuHsannikarSe pItAzupalambhApattarapi tatra doSatvAt , tadAhuH sammatiTIkAkRtaH-" AzrayavyApitve'pyekAvayavasahite'pyavayavinyupalabhyamAne'parAvayavAnupalabdhAvapyanekarUpapratipattiH syAt sarvarUpANAmAzrayavyApitvAd" iti / na ca nIlAdyavayavAvacchinnasannikarSasya nIlAdigrAhakatvakalpanayA na doSaH, pItakapAlikAvacchinnanIla-pItobhayakapAlAvacchedena sannikarSe'pi nIlagrahaprasaGgAt, na ca kevalanIlAvayavAvacchinnasannikarSa eva grAhaka iti vAcyam , nIla-pItobhayaDyaNukArabdhatrasareNunIlApratyakSApatteH, paramANusannikarSasyeva paramANvavacchinnasannikarSasyApi dravyAgrAhakatvena tadgatarUpAgrAhakatvAditi dik / / tadevamekAnekatayA rUpasya citratvaM vyavasthApitam , evaM vastumAtra eva tadupapAdanIyam / yathA ca grAhye ekAnekatayA citrasvabhAvatvamAnubhavikaM, tathA grAhake jJAne'pi, tatrAkhaNDAyA ekAkAratAyAH 'aMzakArtayAbhyAm' ityasya sthAne 'aMzakAtsyAbhyAm' iti pATho yuktaH, 'nAnaika' ityasya saMyoge rUpe cAnvayaH, tathA ca nAnakasaMyogAbhyupagame nAnakarUpAbhyupagame cetyarthaH / 'patena ityasya 'nirastam' ityanenAnvayaH / 'vyApyavRttInyeva ' ityevakAreNAvyApyavRttinIlAdyutpattivyavacchedaH / lAghavAditthamupagama ityAha-nIlAdikaM pratIti / nirAse hetvantaramAha-nIlakapAlAvacchedeneti / tatra vyApyavRttinIlAdyupagamapakSe / uktArthe sammatiTIkAkRdacanasaMvAdamAha- tadAhuriti / tadvacanamulhikhati-mAzrayavyApitve'pIti-nIlAderAzrayavyApitvAbhyupagame'pItyarthaH / aparAvayavopalabdhAnanekarUpapratipattirbhavatyevetyata uktam aparAvayavAnupalabdhAvapIti / uktA. pattiparihAramAzaGkaya pratikSipati-na ceti-nIlAvayavAvacchinnendriyasannikarSo nIlapratyakSaM prati kAraNam , evaM pItAvayavAvacchinnendriyasannikarSaH pItapratyakSa prati kAraNamiti yadavayavasya nopalabdhistadavayavAvacchinnendriyasannivarSo'pi nAstIti tadavayavAvacchedana vidyamAnasyAvayavini nIlAdena prahaNamiti nAparAvayavAnupalabdhAvapyanekarUpapratipattiriti shngkiturbhipraayH| niSedhe hetumAha-pItaka.pAliketi- yatra nIla-pItobhayarUpavat pratyeka kapAladvayaM tadArabdhe ghaTe nIlarUpaM paramparayA nIlakapAlikAvacchedena, pItarUpaM paramparayA pAtakapAlikAvacchedaina, tatra yadA na nIlakapAlikAvacchinnanIla-pItobhayarUpavatkapAlAvacchedenendriyasannikarSastadAnIM ghaTagatanIlarUpasya pratyakSaM na bhavati, tadapIdAnImuktakAryakAraNabhAvabalAt syAt , pItakapAlikAvacchinnanIla-pItobhayarUpavatkapAlAvacchedenendriyasannikarSasyApi nIlAvayavAvacchinnasannikarSatvena nIlarUpapratyakSakAraNasya tatra sttvaadityrthH| nanu kevalanIlAvayavAvacchinnendri sannikarSoM nIlapratyakSa prati kAraNam , evaM kevalapItAvayavAvacchinnandriyasannikarSaH pItapratyakSa prati kAraNamityevaMdizA kAryakAraNabhAvAbhyupagame pItakapAlikAvacchinnanIlapItobhayavatkapAlasya kevalanIlatvAbhAvena tadavacchedenendriyasannikarSasya niruktakAraNatAvacchedakadharmAnAkrAntatvAnna tato ghaTanIlarUpapratyakSApattirityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya vAcyam' ityanenAnvayaH / niSedhe hetumAha-nIla-pItobhayadvaSaNuketinIla pItobhayarUpavaDhyaNuketyarthaH / nanu vyaNukasya nIla-pItobhayavattayA kevala nIlatvasyAbhAve'pi paramANoH kevalanIlatvaM samastIti kevala nIlaparamANurapi paramparayA trasareNunIlasyAvacchedaka iti tadavacchedena cakSussannikarSAt trasareNunIlapratyakSa bhaviSyatItyata Aha- paramANusannikarSasyeveti-paramANunA sahendriyasannikarSasya dravyAgrAhakatvena yathA na dravyagatarUpagrAhakatvaM tathaiva paramANvavacchinnendriyasannikarSasyApi dravyAgrAhakatvena dravyagatarUpAgrAhakatayA na nIlaparamANvavacchinnendriyasannikarSatastrasareNunIlapratyakSasambhava ityarthaH / yathA coktadizA rUpasyaikAnekarUpatvena citratvaM tathA vastumAtra evaikAnekasvarUpatvena citratvaM svIkaraNIyamityupasaMharati-tadevamiti / tat citratvam / uktadizA viSayasyaikA-'nekatvena citratve siddhe tadgrAhakasya jJAnasyApyekA-'nekAkArasvabhAvatvena citratvaM svIkaraNIyamityAha-yathA ceti grAhakajJAne citrasvabhAvatvaM bhAvayati-tatretijJAne ityarthaH / akhaNDAyA iti-sarva jJAna svarUpata ekAkArameveti jJAne ekAkAratA'khaNDetyAzayaH, 'ekAkAratAyAH' ityasya 'anubhavAd' ityanenAnvayaH, vizeSaNe viSayatA prakAratApadavAcyA. vizeSye viSayatA vizeSyatApadavAcyA vizeSaNa Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / sakhaNDAnAM ca nAnAprakAratA-vizeSyatA-sAMsargikaviSayatAnAM paranirUpitAnAM zuddhAnAM cAnulomapratilomabhAvena samAnasaMvisaMvedyatAniyAmakavaicitryazAlinInAM ca bahavInAmanubhAvAt , ata eva" sAvajajogavirao tiggutto chasu sNjo| uvautto jayamANo AyA sAmAiyaM hoi" // ]tti / saptanayAtmakamahAvAkyArthajajJAne ekAviziSTA pramANAkAratA, anekAzcAMzikyo nayaviSayatAH parasparasaMyogajAzca baDhyo'nubhUyante / naiyAyikA stu-vizeSye vizeSaNaM tatra ca vizeSaNAntaram 1, viziSTasya vaiziSTyam 2, ekaviziSTe'paravaiziSTyam 3, ekatra dvayam 4 ityevaM caturdhA viziSTavaiziSTyabuddhiH, tatra madhyamadvaye vizeSaNa-vizeSyatAvizeSyayoH sambandhe viSayatA saMsargatApadavAcyA, prakAratvAdikaM prakAratAdinirUpitAvacchekatvAkhyaviSayatAyA apyupalakSaNam , prakAratA-vizeSyatva-saMsargatvAnAM parasparanirUpakabhAvAGgIkArAt paranirUpitatvaM yadyapyasti tathApi yatra yatra nirUpitatvaM tatra tatra svanirUpitatvaM na bhavatyeva kintu, paranirUpitatvamevetyavyAvartakatvAt 'para' iti nopAdeyameva syAt, parasparanirUpitAnAmiti tu syAdapi, yato nirUpitatvamekasya nirUpakatvamaparasya nirUpyatvamiti kRtvA'pi bhavati, tatra yadapekSayA nirUpitatvaM yasya tadapekSayA nirUpakatvamapi tasyeti nirUpitatvamAtroktyA na labhyate parasparanirUpitAnAmityuktayA ca labhyata iti, tathApi zuddhAnAM cetyatrApi cakArAnnAnAprakAratA-vizeSyatA sAMsargikaviSayatAnAmevAnukarSaH syAt, na ca tAsAM zuddhatvaM parasparanirUpyanirUpakabhAvarahitatvarUpaM sambhavati, parasparanirUpitAnAmityanantaramuktasya zuddhAnAmityasya parasparanirUpitatvavirodhisvarUpasyaiva zuddhatvasyArthatvaM bhavitumarhatItyanyAdRzasya zuddhatvasya vaktumazakyatvameva, tataH paranirUpitAnAmityeva pATho yuktaH, 'paranirUpitAnAm' ityanena pAratantrIyANAM prakAratAdInAM grahaNam , yathA taddharmaviziSTe bhAsamAnaM sat tatrApi sAmAnAdhikaraNyena bhAsata iti niyamAt parvatatvaviziSTe bhAsamAno vahniH parvatatve'pi sAmAnAdhikaraNyena bhAsata iti pAratantrIyA yA vahniniSTaprakAratA parvatatvaniSTavizeSyatA sAmAnAdhikaraNyaniSThasAMsargikaviSayatA sA sarvA parvate vahnibhAnaprayukta parvatatve vahnimAnasApekSatvAt paranirUpitA, svAtantrIyA tu yA prakAratAdikA viSayatA sA niruktasApekSatvAbhAvAcchuddheti / anulometi- anuloma-pratilomabhAvena yA samAnasaMvedyatA tanniyAmakaM yad vaicitryaM tacchAlinInAmityarthaH, tatrAnulomabhAvena samAnasaMvedyatvam , yathA vahnitvaviziSTasya parvate bhAne vahnitvasyApi tatra svAzrayasaMyogena bhAnamityevaM vahnivaiziSTyavahnitvavaiziSTyayoH samAnasaMvitsavedyatvam , pratilomabhAvena samAnasaMvedyatvam , yathA-parvate saMyogena vahniH prakAratayA bhAsata iti vAvapi parvataH saMyogasambandhAvacchinnAdheyatAsambandhena bhAsate. evaM vahitvaM svAzrayasaMyogasambandhana parvate bhAsata iti vahnitve'pi parvataH svAzrayasaMyogasambandhAvacchinnAdheyatvasambandhena bhAsate, evaM vahniH parvatatve sAmAnAdhikaraNyasambandhena bhAsata iti sAmAnAdhikaraNyasambandhAvacchinnAdheyatAsambandhena parvatatvaM vahnau bhAsata ityevaM pratilomabhAvena samAnasaMvitsaMvedyatvam , tanniyAmakaM yat svAtantrya-pAratantryalakSaNavaicitryam , tacchAlinaM nAM bahvInAM viSayatAnAmanubhavAjjJAne'pi citrsvbhaavtvmityrthH| ata eva jJAne ekAkAratAyA anekaviSayatvAnAM ca bhAvatazcitrasvabhAvatvasyAnubhavasiddhatvAdeva / sAvaja iti- " sAvadyayogaviratastriguptaH Sadasu sNytH| upayukto yatamAna AtmA sAmAyikaM bhvti"|| iti saMskRtam / iti evaMsvarUpasaptanayAtmakamahAvAkyArthajajJAne, ekA aviziSTA akhaNDasvarUpA pramANAkAratA anekAzcAMzikyoM'zeSu vartamAnA nayaviSayatAH, parasparasaMyogajAzca nayadvaya-nayatrayAdisaMyogajAzca bahvayo viSayatA anubhUyanta ityarthaH / prasaGgAd viziSTavaiziSTyabodhavicAramadhikRtya tatra naiyAyikAnAM matamupadarzayati-naiyAyikAstviti / tatra nirukeSu viziSTavaiziSTyabodhasya catuSprakAreSu madhye / madhyamadvaye viziSTasya vaiziSTyamityevaM viziSTavaiziSTyabodhe ekaviziSTe'parasya vaiziSTyamityevaM viziSTavaiziSTayabodhe ca / vizeSaNeti- viziSTasya vaiziSTyamityevaM viziSTavaiziSTayabodhe vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayatvena hetutvam , ekaviziSTe'paravaiziSTyamityevaM viziSTavaiziSTyabodhe vizeSyatAvacchedakaprakArakanizcayatvena hetutvamityarthaH / itaradvaye tu vizeSye vizeSaNaM tatra ca vizeSaNAntaramityevaM viziSTavaiziSTyabodhe, ekatra dvayamityevaM viziSTavaiziSTyabodhe punaH / vizeSaNeti ekatra dvayamityevaM viziSTavaiziSTyabuddhapakSe kiM kAryatAvacchedakaM kiM ca tatkAraNamiti vicAro'gre upadarzayiSyate, idAnIM vizeSye vizeSaNa tatra ca vizeSaNAntaramityevaM viziSTavaiziSTayabuddhipakSe kAraNaM kAryatAvacchedakaM cAvedayati, vizeSaNa jJAnamasaMsargAgrahazca tatra kAraNam, tayoH kAryatAvacchedakaM vizeSye vizeSaNamiti rItyA Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / vacchedakaprakArakanizcayatvAbhyAM hetutA, itaradvaye tu vizeSaNajJAnA'saMsargagrahayorvizeSye vizeSaNamitirItyA buddhitvaM raktatvAdyavacchinnaprakAratAnirUpitadaNDatvAdyavacchinnaprakAratAkabuddhitvam , tena 'daNDo rakto daNDavAn puruSaH' iti samUhAlambane nAtiprasaGgaH, tatra daNDatvAvacchinnaprakAratAyA raktatvAvacchinnaprakAratA'nirUpitatvAt na ca viziSTa vaiziSTya viSayatAsvIkAre 'raktadaNDavAn' ityatra 'vizeSye vizeSaNam' iti viSayatAyAM ' daNDo rakto daNDavAn puruSaH' itisamUhAlambanavyAvRttAyAM mAnAbhAvaH, raktarUpa daNDatvo. buddhitvam / 'vizeSaNazAnAsaMsargagrahayoH' ityasya sthAne 'vizeSaNajJAnA saMsargAgrahayoH' iti pATho yuktH| vizeSye vizeSaNamiti rItyA buddhitvaM vizeSataH pariSkRtya darzayati-raktatvAdhavacchinneti-- vizeSye vizeSaNaM tatra ca vizeSaNAntaramiti rItyA jAyamAnAyAM 'raktadaNDavAn puruSaH' iti buddhau puruSatvAvacchinnavizeSyatA daNDatvAvacchinnaprakAratAnirUpitA, daNDatvAvacchinnaprakAratA ca raktatvAvacchinnaprakAratAnirUpiteti rakatvAvacchinnaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnaprakAratAkabuddhitvaM tatra vartate iti, yadyapi prakAratAtvena vizeSyatAtvenaiva ca nirUpyanirUpakabhAvo na tu prakAratAsvena nirUpyanirUpakabhAva iti raktatvAvacchinnaprakAratAnirUpitA daNDatvAvacchinnavizeSyataiva syAt , na tu daNDatvAvacchinnaprakArateti noktabuddhitvaM kutrApi saGgatimaGgati, tathApi anantarAbhAsamAnasamAnAdhikaraNakajJAnIyaviSayatvayorgadAdharamate'vacchedyAvacchedakabhAvo jagadIzamate ca tayorabheda iti tatra jagadIzamate puruSatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitA yA daNDatvAvacchinnaprakAratA, yA ca raktatvAvacchinna prakAratAnirUpitA daNDatvAvacchinnavizeSyatA tayorakyAd daNDatvAvacchinnavizeSyatAyA raktatvAvacchinnaprakAratAnirUpitatve tadabhinnAyA daNDatvAvacchinnaprakAratAyA api raktatvAvacchinnaprakAratAnirUpitatvamiti bhavatyuktabuddhitvasya stra saGgatiH, yadi cca raktatvAvacchinnaprakAratAnirUpitatvasya daNDatvAvacchinnaprakAratAyAmanvaye'nvayitAvacchedakasya daNDatvAvacchinna prakAratAtvasyaiva tannirUpyatAyA avacchedakatvaM pratIyeta na ca prakAratAtvaM prakAratAnirUpyatAvacchedakaM prakAratva-vizeSyatvayorabhede'pi vizeSyatAtvenaiva prakAratvasya prakAratAnirUpitatvena vizedhyatAtvasyaiva prakAratAnirUpyatAvacchedakatvAditi vibhAvyate tadA raktatvAvacchinnaprakAratAnirUpitavizeSyatvA'bhinnadaNDatvAvacchinnaprakAratAkabuddhitvameva vizeSye vizeSaNamiti ra tyA buddhitvamiti bodhyam / tena uktaprakAreNa vizeSye vizeSaNamiti rItyA buddhitvasya nirvacanena, asya 'nAtiprasaGgaH' ityanenAnvayaH, yathAzrute 'daNDo rakko daNDavAn puruSaH' iti samUhAlambanajJAne'pi vizeSya puruSe daNDo bhAsate, daNDe ca rattatvaM bhAsata iti tasyApi / 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA buddhitvaM prasajyata ityarthaH / tatra 'daNDo rakto daNDavAn puruSaH' iti samUhAlambana jJAne / daNDatvAvacchinnaprakAratAyA iti- 'raktadaNDavAn puruSaH' iti jJAne yathAdaNDaH puruSa prakAro daNDe ca raktarUpavattvaM prakAra iti daNDagataprakAratvavizeSyatvayorabhedAd vizeSyatAtvena rUpeNa daNDaniSThaprakAratAyA raktarUpavattvaniSTaprakAratAnirUpitatvamiti raktarUpavattvAdyavacchinna prakAratAnirUpitadaNDatvAdyavacchinna prakAratAkabuddhitvalakSaNaM vizeSye vizeSaNam' iti rItyA buddhitvaM samasti, na tathA 'daNDo rakto daNDavAn puruSaH' iti samUhAlambanajJAne, tadIyadaNDaniSTaprakAratva vizeSyatvayoranantarAbhAsamAnatvAbhAvenAbhedAbhAvAd daNDaniSTavizeSyatvasyaiva raktatvaniSTaprakAratAnirUpitatvaM na tu puruSaniSThavizeSyatAnirUpitadaNDa niSTa prakAratAyAstattvamiti noktalakSaNasya 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA buddhitvasya tatra prasaGga ityarthaH / nanu rakatvaviziSTadaNDasya puruSa yad vaiziSTyaM tadviSayakatvenaiva 'raktadaNDavAn puruSaH' iti jJAnamanubhUyate, tatra yadi viziSTasya yad vaiziSTayaM tadviSayakatvaM nAbhyupeyate tadA 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA viSayatAyAM mAnAbhAvAt tajjJAnasya samUhAlambanajJAnavyAvRttaviSayatAkatvAbhAvAt tato'vailakSaNyaprasaGga ityAzaGkaya pratikSipati na ceti / 'viSayatAsvIkAre' ityatra 'viSayatA'svIkAre' ityAkAraprazleSaH / raktarUpaviziSTadaNDasya vaiziSTayAvagAhini 'raktadaNDavAn puruSaH' iti jJAne raktarUpadaNDatvobhayAvacchinnadaNDaniSThaprakAratAnirUpitapuruSaniSTavizeSyatAkatvamanubhUyate, puruSe daNDo daNDe ca raktatvamityevaM 'vizeSye vizeSaNaM tatra ca vizeSaNAntaram' iti rItyA jAyamAne 'raktadaNDavAn puruSaH' iti jJAne tu raktatvAvacchinnaprakAratAnirUpita. zuddhadaNDatvAvacchinnaprakAratAnirUpitapuruSatvAvacchinnavizeSyatAkatvamanubhUyate, na ca tAdRza vizeSyatAkatvaM samUhAlambane ityevamanubhavalakSaNyasyaivAtra pramANasya sadbhAvAditi niSedhahetumupadarzayati-raktarUpeti / tathA ca raktatvaviziSTadaNDasya puruSa vaiziSTyabhAne puruSaniSThavizeSyatAnirUpitA yA daNDaniSThaprakAratA sA raktatvAvacchinnaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyasvAbhinnA daNDatvaniSThaprakAratAnirUpita-niravacchinnadaNDaniSTavizeSyatvAbhinnA raktatva-daNDatvobhayaniSTAvacchedakatAnirUpitA ca bhavati, vizeSye vizeSaNam ' iti rItyA jAyamAne tu yadyapi daNDaniSThaprakAratA niruktavizeSyatAdvayAbhinnA tathApi sA Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-tarrA raGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / bhayAvacchinnadaNDa niSThaprakAratAbhinnAyA raktarUpatvAvacchinnaprakAratAnirUpitazuddhadaNDatvAvacchinnaprakAratAyA AnubhavikatvAt / kiJca, 'raktadaNDavAn' ityAdivAkyAdayugapadupasthitastraghaTakA khilapadArthAjjAyamAnAyA ananvitAnvayabuddheH ' rakto daNDo daNDavAn puruSaH ' iti vAkyajasamUhAlambanAvailakSaNye ' raktadaNDAbhAvavAn ' ityAdibAdhadhIkAle'pyutpattyApattiriti tatpratibadhyatAvacchedakatayaiva tatsiddhiH, uktabAdhadhiyo raktarUpatvAvacchinnaprakAratAnirUpita zuddhadaNDatvAvacchinnaprakAratAnirUpita puruSatvAvacchinna vizeSyatAkadhiyaiva pratibadhyatvAt, viziSTavaiziSTyaviSayatAyA bAdhapratibadhyatAvacchedakatve uktasthala eva anupapatteH / api kevaladaNDatvAvacchinnaiva na tu raktarUpAvacchinna 'pi upalakSaNadharmasya prakAratvameva svIkriyate, 'vizeSye vizeSaNaM tatra ca vizeSaNAntaram' iti jJAne ca vizeSaNAntarasyopalakSaNatvamevetyevaM viziSTavaiziSTyA vagAhijJAnIya prakAra tAlakSaNaviSayatAto ' vizeSye vizeSaNam' iti jJAnIyaprakAra tAlakSaNaviSayatAyA bhedaH, samUhAlambane tu puruSaniSThavizeSyatAnirUpitadaNDa niSTaprakAratA raktarUpAvacchinnaprakAra tAnirUpitA'pi na bhavatIti tasyA niruktajJAnadvaya nirUpitaprakAratAbhyAmatyantameva vailakSaNyam, tAdRzI ca prakAratA'nubhUyamAnA nApalapituM zakyetyAvedanAya 'AnubhavikatvAd' ityuktamiti / api ca 66 yadyadAkAGkSitaM yogyaM sannidhAnaM prapadyate / tena tenAnvitaH svArthaH padairevAvagamyate " // 1 // [ ] iti vacanAt khaNDavAkyArthabodhAnantaraM mahAvAkyArthabodha ityekeSAM matam, tanmate prathamaM 'rakto daNDaH ityakArako bodhaH, tadrUpavizeSaNatAvacchedakaprakArajJAnabalAt tadanantaraM jAyamAne 'raktadaNDavAn puruSaH' iti jJAne raktatvaviziSTadaNDasya vaiziSTayaM puruSe bhAsata iti yujyate puruSaniSTavizeSyatAnirUpitadaNDaniSTaprakAratAyAM raktatva daNDatvo bhayAvacchinnatvam / yadA tu " vRddhA yuvAnaH zizavaH kapotAH khale yathA'mI yugapat patanti / tathaiva sarve yugapat padArthAH paraspareNAnvayino bhavanti " 11911 [ ] iti vacanAt ' raktadaNDavAn puruSaH' iti vAkyAd yugapadupasthitasva ghaTakA khilapadArthAMjjAyate ' raktadaNDavAn puruSaH' iti zAbdabodha iti matamAzrIyate tanmate na khaNDavAkyArthabodhAnantaraM mahAvAkyArthabodhaH, kintu prathamata eva mahAvAkyArthabodha Avirasti tadA viziSTavaiziSTyAvagAhibodhakAraNasya vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya pUrvamabhAvAt tasmin bodhe raktatvaviziSTadaNDasya vaiziSTayaM puruSe na bhAsate, kintu upasthityAtmakavizeSaNa jJAnarUpakAraNabalAd 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyaiva buddhirupajAyate, tasyAM ca daNDatvAvacchinnaprakAratA raktarUpatvAvacchinnaprakAratAnirUpitA bhavati, na tu raca rUpatvAvacchinnAvacchedakatA nirUpitA, tasyAzca buddhe raktarUpatvAvacchinnaprakAratAnirUpitazuddhadaNDatvAvacchinna prakAratA nirUpita puruSatvAvacchinna vizeSyatAka buddhitvarUpasya 'raktadaNDAbhAvavAn puruSaH ityAdibAdhanizcayapratibadhyatAvacchedakadharmasyAspadatvena niruktabAdhakAle'nutpattirnirvahati, yadi cottabuddheH 'rakto daNDo daNDavAn puruSa:' iti vAkyajanyasamUhAlambanabuddhito vailakSaNyaM na bhavet na tadA niruktabAdhabuddhipratibadhyatAvacchedako ktadharmAkrAntatetyuktabAdhabuddhikAle'pyutpattirApadyeta, ata eva coktabAdhabuddherna raktarUpa daNDatvobhayAvacchinnadaNDa niSTaprakAra tAnirUpitapuruSatvAvacchinnavizeSyatA kabuddhitvaM viziSTavaiziSTayabodhamAtragataM pratibadhyatAvacchedakamityAha- kizceti / ' vAkyAdayugapadupasthitA' iti sthAne ' vAkyAd yugapadupasthitA ' iti pATho yuktaH / ananvitAnvayabuddheriti - pUrvamananvitatayopasthitAnAM padArthAnAmanvayabuddherityarthaH, etena viziSTavaiziSTyabodhakAraNasya vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya pUrvamabhAvAnnAsyA viziSTa vaiziSTayabuddhitvamityA veditam asyA: samUhAlambanAvailakSaNye ' ityatra 'utpattyApattiH ' ityatra cAnvayaH / tatpratibadhyatAvacchedakatayaiva ' raktadaNDa | bhAvavAn' ityAdibAdhadhI pratibadhyatAvacchekatayaiva / tatsiddhiH raktatvAvacchinna prakAratAnirUpitazuddha daNDatvAvacchinna daNDaniSThaprakAratAyAH siddhiH, tathAtatsiddhimeva bhAvayati uktabAdhadhiya iti - ' raktadaNDAbhAvavAn' ityAdivAdhadhiya ityarthaH asya ' pratibadhyatvAd' ityanenAnvayaH asya pratibadhya pratibandhakabhAvAdityarthaH / 'dhiyaiva' ityasya dhiyA sahaivetyarthaH, 'pratibadhyatvAd ityasya yathAzrutArthaparatve tu ' dhiyaiva ' iti sthAne ' dhItvenaiva ' iti pATho yuktaH / viziSTavaiziSTyaviSayatAyAH raktarUpa daNDatvobhayAvacchinna daNDaniSThaprakAratAnirUpita puruSatvAvacchinna vizeSyatAyAH / uktasthala eva ' raktadaNDavAn' ityAdivAkyAdyugapadupasthitasva ghaTakA khilapadArthAjAyamAnAyAM ' vizeSye vizeSaNam' ityAdirItyA buddhAveva / anupapatte ' raktadaNDAbhAvavAn' ityAdibAdhabuddhipratibadhyatvAnupapatteH / yadi ca prathamaM vizeSye vizeSaNam' iti rItyoktavAkyAdanvayabodhaH ' anantaraM viziSTavaiziSTyA vagAhimAnasabodha upajAyate, tadviSayatAyA raktarUpatvAvacchinnaprakAra tAnirUpita zuddhadaNDatvAvacchinnaprakAra tAnirUpita puruSatvAvacchinna 80 f Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / ca vizakalitajJAnAd vyApakaviSayatAzAlimAnasasvIkAreNa tatsAdhAraNyenaiva pratibadhyatvaM yuktimat / athaivaM ' daNDo rakto navA ?' iti saMzayakAle uktavAkyAd ( vizeSye vizeSaNam ' iti rItyA'nvayabodhApattiriti cet ? na - prathama miSTatvAt, anantaraM ca ' viziSTasya vaiziSTyam' iti rItyA'nvayadhiyaH sambhavAt tadanubhavo'pyaviruddhaH, prAtyakSikI buddhirapyuktasaMzayakAle raktatvAMze saMzayAkArA iSTaiva / yat tu' ghaTa-paTatvAdinirvikalpottaraM 'ghaTavad' ityAdidhIH ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyA jAyate, iti, vizeSyatAtvAbhAvena niruktapratibadhyatAvacchedakatvAbhAvAnna tAdRzamAnasasyoktabAdhabuddhipratibadhyatvaM syAditi niruktabAdhadhIkAle'pi tAdRzamAnasa buddhayApattiriti vibhAvyate, tadokta pratibadhyatAvacchedakapraviSTazuddhadaNDatvAvacchinna prakAratAsthAne daNDatvAvacchinnaprakAratetyeva vAcyam, daNDatva- raktarUpobhayAvacchinna prakAratA'pi daNDatvAvacchinnaprakAratA bhavatyeva, avacchedakIbhUtasyApi raktatvasya prakAratvaM bhavatyeveti tasyAM raktarUpatvAvacchinnaprakAratAnirUpitatvamapItyekenaiva tena rUpeNa 'vizeSye vizeSaNam ' iti rItyA jJAnasya viziSTavaiziSTayAvagAhinazvokta bAdhabuddhipratibadhyatvaM susaGgatamevetyAzayenAha - api ceti / vizakalitajJAnAt ' vizeSye vizeSaNam ' iti rItyA jJAnAt / vyApakaviSayeti - viziSTavaiziSTaya. 81 viSayatetyarthaH, viziSTavaiziSTyaM sarvamapi vizakalitaM svaghaTakatvena vyApnotIti tadviSayatAyA vyApakaviSayatAtvaM bodhyam / tatsAdhAraNyenaiva viziSTavaiziSTyaviSayatAzAlimAnasabodha sAdhAraNyenaiva / prativadhyatvaM bAdhabuddhipratibadhyatvam, etenAnumiterapi viziSTavaiziSTayabodharUpAyA uktabAdhabuddhiprativadhyatvaM nirvahatIti bodhyam / < nanu raktadaNDavAn puruSa:' ityAdivAkyAd ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyA bodhasyAbhyupagame taM prati vizeSaNajJAnasyaiva kAraNatvam, na tu vizeSaNatAvacchekaprakArakanizcayasya tattvamiti ' daNDo rakto navA ?' iti saMzayAnantaramapyuktavAkyAt tathAbodhApattiH saMzayarUpasya vizeSaNa jJAnasya sattvAt, raktatvaprakAra kadaNDavizeSyakanizcayalakSaNavizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasyAnapekSaNA diti zaGkate - atheti / evam uktadizA 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA jJAnasya samarthane / saMzayakAle saMzayotpattidvitIyakSaNe, vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayAbhAve uktavAkyAd ' daNDo rakto navA ?' iti saMzayadvitIyakSaNe 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA bodho jAyata eva tAdRzabodhalakSaNavizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayatazca 'viziSTasya vaiziSTayam ' iti rItyA'nvayabodho'pyupajAyate, ata eva tathAvidhAnvayabodhAnubhavo'pi na virodhamadhivasatIti samAdhatte - neti / prathamaM ' viziSTasya vaiziSTayam' iti rItyA'nvayabodhotpatteH prAkkSaNe / itvAt ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyA bodhasyAbhyupagatatvAt, tathA ca ' daNDo rakto navA ? ' iti saMzayAnantaramuktavAkyAd 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA bodhApAdanamiSTApattirUpatvAnna doSAvahamiti bhAvaH / anantaraM ca ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyA bodhAnantaraM punaH / tadanubhavo'pi viziSTavaiziSTayabodhAnubhavo'pi yathA ca ' daNDo rakto navA ?' iti saMzayAnantaraM 'raktadaNDavAn puruSa:' ityAdivAkyAd ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyA'nvayabodho bhavati, tathoktasaMzayAnantaraM 'raktadaNDavAn puruSaH iti pratyakSa bodho'pyupajAyate, sa ca raktatvAMze saMzayarUpa ityAha- prAtyakSikI buddhirapIti / ghaTa-ghaTatvayornirvikalpakajJAnAnantaraM 'ghaTa:' iti jJAnam, tadanantaraM ghaTatvaviziSTaghaTasya vaiziSTayAvagAhi ghaTavad' ityAdi jJAnaM bhavatIti vastusthitiH, tatra kecid ghaTa-ghaTatvayornirvikalpaka jJAnAnantarameva ghaTavad' iti jJAnaM bhUtale ghaTastatra ghaTatvamityevaM rItyA'bhyupagacchanti, tanmataM dUSayitumupanyasyati yat tviti / bhUtalAdiniSThavizeSyatAnirUpitA yA ghaTaniSThaprakAratA sA taiH sAvacchinnA'bhyupeyate ? niravacchinnA ?, tatrAntyavikalpo na sambhavati, 'jAtyakhaNDopAdhyatiriktasya kiJcidrUpeNaiva bhAnam ' iti niyamena jAtyakhaNDopAdhyatiriktaghaTaniSThaprakAratAyA niravacchinnatvAsambhavAt uktaniyamamanAdRtya ghaTaniSThaprakAratAyA niravacchinnatvopagamastva pasiddhAnta kavalitatvAdeva parIkSakANAmanAdeyaH, ' vizeSya vizeSaNam' iti rItyA jJAne cAsaMsargagrahasya pratibandhakatvaM tadabhAvasya ca - pratibandhakAbhAvavidhayA tatra kAraNatvam, na ca nirakhacchinna ghaTaniSTha prakAratAkajJAnasya kasyacit pratibadhyatvamiti tAdRzajJAnavirodhI nAsaMsargagrahaH sambhavatIti tadabhAvarUpakAraNAbhAvAdapi tathAbodho na sambhavati, nirvikalpaka jJAnarUpavizeSaNajJAnAcca ghaTatvAdiniSThaprakAratAkaghaTaniSThanivacchinna vizeSyatAka jJAnasvarUpa ' ghaTaH ' ityeva jJAnamupajAyate na tu nirvikalpAtmakaM jJAnaM ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyA jAyamAnajJAne vizeSaNajJAnavidhayA kAraNam, kintu tatra saprakArakameva vizeSaNajJAnaM kAraNamiti nirvikalpAtmakavizeSaNadhiyo ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyA jJAne'hetutvAca na tato niravacchinnaghaTaniSThaprakAra tAka bodhasambhavaH; ghaTaniSTaprakAratA sAvacchinneti prathamapakSAbhyupagame tu , 11 Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / tatra ghaTAdyaMze tadviprakAratAyA niravacchinnatve'pasiddhAntaH, jAtyatiriktasya kiJcitprakAreNaiva bhAnAt, tAdRzadhIvirodhino'saMsargaprahasyAsambhavAt tathAvizeSaNadhiyo'hetutvAcca, tasyA ghaTatvAdyavacchinnatve tu taddhiyaH 'ghaTo nAsti ' ityAdibuddhivad viziSTavaiziSTya dhItvasyaiva siddheH tena ' prakArakajJAnamevopanAyakam, tasya ca kAryatAvacchedakaM laukikaviSayatAzUnya tadviSayakajJAnatvApekSayA lAghavAda viziSTavaizi STyAkhyaviSayatAzAli pratyakSatvameveti ghaTatvaprakArakajJAnottaraM jAyamAnAyAM 'ghaTavad' iti buddhau viziSTavaiziSTya tvameva nirvikalpakottaraM tu 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA laukikaviSayatAzAlijJAnasyaiva svIkAraH, na ca ' daNDaH' ityAdyAtmaka mAnasa bodhAsaGgrahaH, tatra jJAnAMze daNDasya prakAratvAt, na kAminyutatra dharmAntarasyAvacchedakasyAbhAvAd ghaTatvAvacchinnaiva seti ghaTatvAvacchinna ghaTaniSThaprakAratA nirUpitabhUtalatvAdyavacchinnavizeSyatAbodha eva 'ghaTavad bhUtalam ' ityAkAraka iti tasya viziSTavaiziSTya dhItvameva 'bhUtale ghaTo nAsti ' ityAdibuddheriva ghaTatvAvacchinna pratiyogitAkA bhAvatvAvacchinnaprakAratAnirUpita bhUtalatvAvacchinna vizeSyatAnirUpikAyA iva na tu vizeSye vizeSaNam' iti rItyA buddhirityAzayavAn tanmataM dUSayati- tatreti tathA'bhyupagama ityarthaH / ' tadviprakAratAyAH ' iti sthAne ' taddhIprakAratAyAH' iti pATho yuktaH, ghaTavad' iti buddhiprakAratAyA iti tadarthaH / ghaTaniSThaprakAratAyA niravacchinnatvAbhyugame'pasiddhAntApattiH kathamityapekSAyAmAha - jAtyatiriktasyeti / yasyAH ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyA virodhI asaMsargagrahaH samasti saivAsaMsargAgrahato bhavitumarhati niravacchinnaghaTaniSTha prakAratAka buddhezvApratibadhyatayA tadvirodhino'saMsargagrahasyAsambhavena tadabhAvarUpakAraNasyApyaprasiddhyAbhAvena na tatastadutpattisambhava ityAha- tAdRzadhIvirodhina iti - niravacchinnaghaTa niSThaprakAratA kadhIvirodhina ityarthaH, vizeSye vizeSaNamiti rItyA jJAnaM prati nirvikalpaka bhinnameva vizeSaNajJAnaM kAraNamiti nirvikalpaka vizeSaNajJAnAt tadutpattyasaMbhava ityAha- tathAvizeSaNadhiya iti nirvikalpaka vizeSaNabuddherityarthaH / ahetutvAt vizeSye vizeSaNamiti rItyA jJAnaM pratyakAraNatvAt / tasyA ghaTAdyaMze 'ghaTavad' ityAdizrIprakAratAyAH / taddhiyaH 'ghaTavad' ityAdibuddheH / 'viziSTya vaiziSTya dhItvasyaiva' ityevakAreNa vizeSye vizeSaNamiti rItyA dhItvasya vyavacchedaH, 'tena' ityasya 'nirastam' ityanenAnvayaH tena uktadizA 'ghaTavad' iti jJAnasya vizeSye vizeSaNamiti rItyA dhItvasya vyavacchedena, 'prakAraka' iti sthAne 'saprakAraka' iti pATho yuktaH, ayamantrArtha:- saprakArakameva jJAnaM jJAnalakSaNapratyAsattividhayA svaviSayIbhUtArthasyottara jJAne'vabhAsakam jJAnalakSaNapratyAsattirUpasya ca sa prakArakajJAnasya kAryatAvacchedakaM na laukika viSayatAzUnyasvaviSayaviSayaka jJAnatvaM gauravAt kintu tadapekSayA lAghavAda viziSTavaiziSTayAkhyaviSayatAzAlipratyakSatvameva kAryatAvacchedakam tathA ca jJAnalakSaNapratyAsattirUpasya ghaTatvaprakAraka jJAnasyottaraM jAyamAnAyAM 'ghaTavad' iti buddha ghaTatvaviziSTaghaTavaiziSTayadhItvameva tathA satyeva tasyA ghaTatvaprakArakajJAna kAryatAvacchedakAkrAntatvena tadanantaraM prAdurbhAvasambhavaH, ghaTa-ghaTatvayornirvikalpakaM tu na saprakArakamato na tasya jJAvalakSaNavidhayA kAraNatvaM tena tatprabhave 'ghaTavad' iti jJAne nAlaukika viSayatAyAH sambhavaH, alaukika pratyAsattiprabhava eva jJAne'laukika viSayatAyA abhyupagamAt kintu tannirvikalpakaM vizeSaNajJAnavidhayA 'ghaTavad' iti jJAne kAraNam, tasya ca jJAnasya saprakArakajJAna kAryatvAbhAvAdeva na viziSTavaiziSTadhItvam, kintu vizeSye vizeSaNamiti rItyA dhItvameveti / nanu daNDAderyo mAnaso bodho na sa laukikasannikarSaprabhavaH, daNDadInAM bAhyAnAM manojanyalaukika pratyakSaviSayatvAbhAvAt kintvalaukikasannikarSAprabhava eva sa iti saprakArakajJAna lakSaNopanAyakajJAnasya kAryatAvadacchedakaM viziSTavaiziSTya khyaviSayatAzAlipratyakSatvamevopeyate, na ca tad ' daNDaH' ityAdimAnasajJAne daNDatvaviziSTasya daNDasya kutrApi vaiziSTyasyAbhAnAditi tajjJAnAsaGgraho na syAdityAzaGkaya pratikSipati- ma ceti / tAdRzamAnase daNDatvaviziSTadaNDasya vaiziSTyaM jJAna eva bhAsata iti tasya viziSTavaiziSTyAkhyaviSayatAzAlipratyakSatvaM samastyeveti na tadasaGgraha iti niSedhe hetumupadarzayati tatreti uktamAnasa ityarthaH / nanUpanAyakaM jJAnameva bhavatIti na niyamaH, yatra jJAnaM nAsti tatrApi kAmAdyupanItaM vastu mAnase bhAsata eveti tAdRzamAnase na daNDAderjJAnAMze prakAratA jJAnasyaivAbhAvena tatra tasya prakAratvAsambhavAt na ca yenopanIyate tatraiva prakAratvaM saprakAraka saMskArasyApyupanAyakatvena saMskArasya ca mAnasalaukikapratyakSAviSayatvena tadvizeSaNatayA bAhyasya daNDAderbhAnA'sambhavAnmAna se saMskAradegnulirUyamAnatvAccetyagatyA tatra laukika viSayatAzutyatadviSayaka jJAnatvamevopanAyakasya kAryatAvacchedakamupeyamityAzaGkaya pratikSipati- neti - asya 'nivezanIyam' ityanantaraM sambandhaH / 'kAminyupanIta' iti sthAne 'kAmAyupanIta' iti pAye 82 , Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 83 panItabhAnabhAve ca jJAnAbhAve'pi tatrAgatyA laukikaviSayatAzUnyatvaM nivezanIyam , tAdAtmyena svasmin svaprakAratvAbhyugAd' ityAdi nirastam, navyanaye nirvikalpakasAdhAraNapratyAsattisvIkAreNopanayakAryatAvacchedake laukikaviSayatAzUnyatvasyaiva nivezAt ' ghaTavad ' ityAdau sarvatra * vizeSye vizeSaNam ' iti rItyA viSayatAyAM prAgasmaduktabAdhakasyaiva sAmrAjyAt / athaivam 'abhAvo daNDIyo navA ?' iti saMzayakAle 'daNDAbhAvavad' iti dhIH 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA syAt , tayA'bhAve pratiyogitAvacchedakaviziSTapratiyogino buddheraprasiddhyA tatpratibandhakatvasyApyayogAditi cet ? na-tAzabuddheraprasiddhatve daNDAbhAvAsaMsargAgrahAdisAmAnyasAmagryA viziSTavaiziSTayaviSayitAkabodhahetutvAt tAdRzabuddherApAdakAbhAvAt 'vizeSye vizeSaNam' iti viSayitAyA viziSTavaiziSTya viSayitAkabodha eva hetutvAt tAdRzabuddherApAdakAyuktaH, jJAnAbhAve'pi kAmAyupanItabhAnabhAve ceti sambandhaH / tatra niruktamAnasAnurodhenopanAyakakAryatAvacchedakakoTau / na nivezanIyamityatra hetumAha-tAdAtmyeneti- 'daNDaH' ityAdyAtmakamAnasajJAne daNDatvaviziSTadaNDasya tAdAtmyalakSaNaM vaiziSTya daNDe bhAsata iti viziSTavaiziSTyAkhyaviSayatAzAlipratyakSatvamupanAyakakAryatAvacchedakaM tatrApi samastyeveti tAdRzamAnasabodhasyApi saGgraha ityarthaH / 'tena' ityatidiSTaM nirAsahetumupadarzayati- navyanaya iti- pUrva ghaTa-ghaTatvayonirvikalpakam , tato 'ghaTaH' iti viziSTabuddhiH, tadrUpasaprakArakajJAnalakSaNopanayapratyAsattyopanItabhAnAbhyupagamApekSayA vizeSaNaviSayakajJAnatvasyaiva nirvikalpakasavikalpakasAdhAraNasyaivopanAyakatAvacchedakatvaucityAt , tathA ca nirvikalpaka jJAnAdapyupanayAdupanItabhAnasyeSTatvena tasya vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnAbhAve'pi jAyamAnasya viziSTavaiziSTayapratyakSatvAsambhavAllaukikasanikarSaprayojyapurovartighaTaniSTaviSayatAyA laukikyA upanayAprayojyatvena tavyAvRttaye laukikaviSayatAzUnyatadviSayaka jJAnatvasyaivopanAyakakAryatAvacchedakatvAditi tadAliGgitasya vishissttbuddhitvmevetyaashyH| ghaTa-ghaTatvayonirvikalpakAd bhUtale ghaTastatra ghaTatvamiti rItyA 'ghaTavad iti jJAnaM na sambhavati, tatra ghaTaniSThaprakAratAyA niravacchinnatvAsambhavAt sAvacchinnaghaTaniSTaprakAratAkajJAnasya viziSTavaiziSTayabuddhitvasyaiva nyAyyatvAdityabhiprAyakasyAsmaduktabAdhakasyaiva bhAvAdityAha- 'ghaTavad' ityAdAviti / nanu 'rakto daNDo navA ?' iti saMzayAnantaraM 'raktadaNDavAn puruSaH' iti viziSTavaiziSTayAvagAhibodhasya vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcaya kAryasya vizeSaNatAvacchedakanizcayAbhAvAdabhAve'pi yathA vizeSye vizeSaNamiti rItyA bodhastatropeyate tathA'bhAvaH pratiyogitAsambandhena 'daNDavAnavA ?' iti saMzayAnantaraM vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayarUpakAraNAbhAvAt pratiyogitAsambandhena daNDaviziSTAbhAvavaiziSTayAvagAhibodhAnutpattAvapi dharmiNyabhAvastatra pratiyogitAsambandhena daNDa ityevaM vizeSye vizeSaNamiti rItyA 'daNDAbhAvavad' iti jJAnaM syAt , abhAvabodho viziSTavaiziSTayAvagAhibodhamaryAdAM nAtizeta iti niyamena tatreTApatteH kartumazakyatvAditi zaGkate- atheti| evam uktadizA vizeSye vizeSaNamiti rItyA 'daNDaraktavAn' iti bodhasya 'daNDo rakko navA ?' iti saMzayAnantaramupagame / abhAva: 'pratiyogitvasambandhAvacchinnadaNDaniSThapratiyogitAkAbhAvavAn , ityevaMsvarUpaparyavasito'bhAvaH, 'daNDAbhAvavAn' iti bAdhadhIryadi tatra syAt tadA tayA pratibandhAd vizeSye vizeSaNamiti rItyA'pi jJAnaM na syAt , na coktasaMzayakAle tAdRzabAdhabuddherapi sambhavaH, tasyA api abhAve pratiyogitAvacchedakaviziSTapratiyogino vaiziSTayAvagAhitvena vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayakAryatvena vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayAbhAve'. bhAvAdityAha-tayeti- atra 'tadA' iti pATho yuktaH, tasya saMzayakAle ityarthaH / tatpratibandhakatvasya bAdhabuddhipratibandhakatvasya / smaadhtte-neti| tAdRzabuddheH abhAve pratiyogitAvacchedakaviziSTapratiyogino buddheH / 'daNDAbhAvAsaMsargAgrahAdi' ityAdipadA vizeSaNabuddharupagrahaH / 'viziSTavaiziSTyaviSayatAkabodhahetutvAt' iti sthAne 'viziSTavaiziSTayaviSayatAkabodha eva hetutvAd' iti pATho yuktaH, evakAreNa vizeSye vizeSaNamiti rItyA bodhahetutvasya vyavacchedaH, tathA ca 'abhAvo daNDIyo navA?' iti saMzayakAle vizeSye vizeSaNamiti rItyA bodhasya 'daNDAbhAvavad ityAkArakasyApAdakAbhAvAdeva nApattisambhava ityAha-tAdRzabuddheriti-vizeSye vizeSaNamiti rItyA buddharityarthaH / 'tAdRzabuddherApAdakAbhAvAd' ityanantaraM "vizedhye vizeSaNamitiviSayatAyA viziSTavaiziSTayaviSayatAkabodha eva hetutvAt tAdRzabuddharApAdakAbhAvAt" ityadhikaH pAThoDa. nupAdeyaH / kiJca, vizeSye vizeSaNamitibuddhiviSayatAyA viziSTa vaiziSTayabuddhiviSayatAvyApakatvapakSe vizeSye vizeSaNamiti rItyA buddhiviSayatAkajJAnatvAvicchinnaM pratyeva 'daNDo rakko navA ? iti saMzayAdeH pratibandhakatvaM kalpyata iti niruktasaMzayasattve yathA na raktatvaviziSTadaNDavaiziSTayAvagAhijJAnaM tathA vizeSye vizeSaNamiti rItyA jJAnamapi na bhavatyeva, evaM ca 'abhAvo Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / , bhAvAda ' vizeSye vizeSaNam' iti viSayitAyA viziSTavaiziSTyaviSayitAvyApakatve ' daNDAbhAvavad iti jJAne'pi tasyAH satvena tadavacchinnaM prati pratibandhakatvasambhavAcca, ata eva 'daNDo rakko navA ?' iti saMzayakAle yadi ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyApi ' raktadaNDavAn' iti dhiyo notpattiH, tadA tatra ' daNDo raktaH ' ityAdi nizcayAbhAvaviziSTo ' daNDo rakto navA ?' ityAdisaMzayapratibodhakaH svIkriyate, itthaM ca vyApakatvAd ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyA viSayitaivAnumitipravRtyAdijanakatAvacchedikA, viziSTavaiziSTyabuddhitvaM tu raktadaNDatvA diviziSTa paryAptiprakAratAkabuddhitvaM 'raktaM daNDena jAnAmi iti pratIte:, iti sampradAyavidaH, tadasat - asyA evAnumityAdijanakatAvacchedakatve viziSTa - daNDIyo navA ?' iti saMzayAnantaraM 'daNDAbhAvavad' iti jJAnaM vizeSye vizeSaNamiti rItyA'pi na syAdevetyAha- vizeSye vizeSaNamiti viSayatAyA iti / 'daNDAbhAvavad, iti jJAne'pIti- abhAve daNDatvaviziSTadaNDavaiziSTayA vagAhijJAne'pItyarthaH, apinA vizeSye vizeSaNamiti rItyA jJAnasya samuccayaH / tasyAH vizeSye vizeSaNamiti viSayatAyAH / tadavacchinnaM prati vizeSye vizeSaNamitiviSayatAkabuddhitvAvacchinnaM prati / pratibandhakatvasambhavAcca 'abhAvo daNDIyo navA ?' iti saMzayasya pratibandhakatvAcca tathA coktapratibandhakasadbhAvAdeva yathA na 'daNDAbhAvavad' iti viziSTavaizi STayAvagAhijJAnaM tathA vizeSye vizeSaNamiti rItyA jJAnamapi netyAzayaH / ata eveti - viziSTavaiziSTyaviSayitAvyApikAyA vizeSye vizeSaNamitirItyA viSayitAyA niruktasaMzaya pratibadhyatAvacchedakatvAdeva tadA 'daNDo rakto navA ?' iti saMzayakAle vizeSye vizeSaNamiti rItyA'pi 'raktadaNDavAn' iti dhiyo notpattirityasyopapAdanArtham / tatra vizeSye vizeSaNamiti rItyA 'raktadaNDavAn' iti buddhauM / 'navetyAdisaMzayapratibodhakaH' ityasya sthAne 'navetyAdisaMzayaH pratibandhakaH' iti pATho yuktaH, 'daNDo rakto navA' iti saMzayadvitIyakSaNe 'daNDo raktaH' ityAkArakavizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcaye tadAnImuktasaMzayasattve'pi raktadaNDa niti buddhirviziSTavaiziSTyaviSayitAzAlinI tadvyApakavizeSye vizeSaNamitiviSayitAzAlinI cotpadyata evetyato 'daNDo raktaH' ityAdinizcayAbhAvavaiziSTyaM niruktasaMzaye vizeSaNam / itthaM ca 'daNDo raktaH ' ityAdinizcayAbhAvaviziSTasya 'daNDo rakto navA ?' ityAdisaMzayasya viziSTavaiziSTayaviSayitAvyApaka vizeSye vizeSaNamitiviSayitvAvacchinnapratibandhakatvavyavasthitau ca / viSayitaivetyevakAreNa viziSTavaiziSTyaviSayitAyA anumitipravRttyAdi - janakatAvacchedakatvavyavacchedaH, ayamabhiprAyaH - parvate dhUmo dhUme ca vahnivyApyatvamiti rItyA yad 'vahnivyApyadhUmavAn parvataH ' iti jJAnam yacca vahnivyApyatvaviziSTadhUmasya parvate vaiziSTayAvagAhijJAnam, tadubhayatra vizeSye vizeSaNamiti rItyA viSayitAyAH sattvAdukta parAmarzadvayasyApi niruktaviSayitAlakSaNAnumitikAraNatAvacchedakadharmAkAntatvAd dvividhAdapi parAmarzAdanumi tyutpattiH sambhavati, tathA 'idametaddharmavad, ayaM dharma iSTasAdhanAtAvacchedakaH' ityevaMrItyA yajjJAnam, yacca 'iSTasAdhanatA - vacchedakadharmavad' iti jJAnam vizeSye vizeSaNamiti rItyA viSayitAyAH pravRttijanakatAvacchedikAyAH sattvAdubhayasmAduktajJAnAt pravRttinirvAha iti / raktarUpatvAvacchinnaprakAratA nirUpita zuddhadaNDatvAvacchinnaprakAra tAnirUpita puruSatvAvacchinna vizeyatAnirUpita viSayitAyA vizeSye vizeSaNamiti rItyA viSayitArUpAyA viziSTavaiziSTyaviSayitAvyApakatve'vadhRte viziSTa - vaiziSTyabuddhitvaM kimityapekSAyAmAha - viziSTa vaiziSTyabuddhitvaM tviti / rakteti- raktadaNDatvAdiviziSTe na tu raktatvavinirmuktadaNDatvAdiviziSTe paryAptiryasyAH prakAratAyAH sA raktadaNDatvAdiviziSTaparyAptiprakAratA, raktatvadaNDatvo bhayaparyAptAvacchedakatAkaprakAratA na tu kevaladaNDatvaniSThAvacchedakatAkaprakAratA, tannirUpakabuddhitvaM viziSTavaiziSTyabuddhitvamityarthaH / niruktabuddhitvasya viziSTavaiziSTaya buddhirUpatve'nuvyavasAyaM pramANamupadarzayati- raktamiti - 'raktaM daNDena jAnAmIti pratIteH ' iti sthAne 'raktadaNDena puruSaM jAnAmIti pratIteH' iti pATho yuktaH, tasya raktadaNDaniSTaprakAratA kapuruSaniSThavizeSyatA kajJAnavanahamiti pratIterityarthaH, atra tRtIyArthe prakAratve raktadaNDasyAdheyatayA'nvaye raktadaNDatvAvacchinnatvamapi tatrAnvetIti / vizeSye vizeSaNamiti rItyA viSayitAyA anumitipravRttyAdijanakatAvacchedakatvamabhyupagacchatAM prAcAM matamapahastayati - tada saditi / asyA eva vizeSye vizeSaNamiti rItyA viSayitAyA eva evakAreNa viziSTavaiziSTayaviSayitAyA anumityAdijanakatAvacchedakatva vyavacchedaH, viziSTavaiziSTayavuddhAvapi raktatvaM daNDa eva prakAro daNDazca puruSe prakAra ityevAnubhUyata iti raktatvaniSThaprakAratAnirUpitaiva daNDaniSTavizeSyatA na tu raktatvaniSTAvacchedakatAnirUpitA daNDaniSThaprakArateti / atra pratItiM 84 " Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ % 3D% 3D nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 85 vaiziSTyaviSayatAyAM mAnasya dUrApAstatvAt , 'raktadaNDavAn' ityAdijJAne'pi raktatvAdiprakAratAnirUpita. daNDAdiniSThavizeSyatAyA evAnubhAvAt , raktAderdaNDAdivizeSya ityeva pratIteH, tasmAd viziSTavaiziSTyaviSayatAkabuddhitvamevAnumityAdijanakatAvacchedakam , ' vizeSye vizeSaNam ' iti buddhitvaM tu vizeSaNatAvacchedakasaMzayakAlInajJAnasAdhAraNamevetyalaM saMzayapratibandhakatvena / viziSTaparyAptaprakArakavAkyabuddhitvaM viziSTavaiziSTyabuddhitvamityapi na yuktam , 'vahivyApyandhanavAn' ityAdau viziSTavyApterasiddhatvena prakAratvAsaMbhavabhiyA parAmarzadIdhitau khaNDazo nirukterAnarthakyApAtAt / etena, vaiziSTyaM ca vaijJAnikam , tena 'lohitavahnimAn' ityAdau na viziSTavaiziSTya bodhAnupapattiriti mathurAnAthAyuktamapAstam , viziSTavaiziSTyaviSayatA vizeSaNatAvacchedakasambandhabhedena bhinneti sarvaiH svIkAreNa samavAyAdighaTitatadasambhavasya pramANayati-raktAderiti / 'daNDAdivizeSya' iti sthAne 'daNDAdirvizeSyaH' iti pATho yuktaH, raktatvaviziSTadaNDasya puruSavizeSaNatve daNDadvArA puruSo'pi raktasya vizeSya iti puruSo'pi raktAdevizeSya iti sampratyayaH syAt , na caivamityAve. danAyaivakAropAdAnam / tasmAditi - yasmAd vizeSye vizeSaNamiti buddhiviSayatAyA anumitipravRttyAdijanakatAvacchedakatvAbhyupagame pramANAbhAvAd viziSTavaiziSTayaviSayatAyA asiddhiprasaGga ityetasmAd hetoH / vizeSye vizeSaNamiti rItyA bodhazca vizeSaNatAvacchedakaprakArakasaMzayakAle bhavatyeveti na tasyAH saMzayapratibadhyatAvacchedakatvamiti saMzayakAlInajJAne'pi vizeSye vizeSaNamiti rItyA viSayatA samastyevetyAha-vizeSye vizeSaNamiti buddhitvaM tviti / viziSTavaiziSTayabuddhitvasya lakSaNAntaraM parAbhipretamutprekSya dUSayati-viziSTaparyAptati-viziSTe paryAptA yA prakAratA tannirUpikA yA vAkyajanyA buddhistattvaM viziSTavaiziSTayabuddhitvamityarthaH, atra vAkyajanyatvaM kimiti nivezitamiti na vidmaH, pratyuta tanniveze pramANAntaropajAtabuddherviziSTavaiziSTyabuddhitvamevApahastitaM syaaditi| ayuktatve hetumupadarzayati-vahnivyApyendhaneti / 'viziSTacyAptarasiddhatvena' ityuktihetuvyApakasAdhyasAmAnAdhikaraNyalakSaNavyAptimavalambya, anyathA sAdhyAbhAvavadavRttitvalakSaNavyAptaH prakRte vahnayabhAvavadavRttitvarUpatayA tasyA aprasiddhyabhAvAt , indhanasamAnAdhikaraNasya vayabhAvasya pratiyogitvena vahvestAdRzAbhAvApratiyogivahnisAmAnAdhikaraNyavyApteraprasiddhiyujyata iti / khaNDazo nirukteriti- hetuviSayatAnirUpitAdhikaraNaviSayatAnirUpitavRttitvaviSayatAnirUpitAmAvaviSayatAnirUpitapratiyogitvaviSayatAnirUpitAbhAvaviSayatAnirUpitasAdhyaviSayatAnirUpitAdhikaraNaviSayatAnirUpitavRttitvaviSayatetyevaM dizA nirvacanasyetyarthaH / AnarthakyApatteriti-'vahivyApyandhanavAn' itivAkyajabuddheviziSTavaiziSTayabuddhitvasyopapattyarthameva tathA nirvacanam, paraM tathA nirvacane'pi viziSTa paryAptaprakAratAkabuddhitvasya viziSTAprasiddhathA tatra saGkaTanaM na syAdevetyAzayaH / 'etena' ityasya 'apAstam' ityanenAnvayaH / etena khaNDazo nirukkerAnarthakyA. pAtena, indhanasamAnAdhikaraNAbhAvapratiyogini vahnau tAdRzaprAyogitvAbhAvasya svarUpasambandhena vaiziSTayAsambhave'pi vaijJAnikasambandhena tadvaiziSTayasya tatra sambhavena viziSTavyApterasiddhatvAbhAvena nirUpyanirUpakabhAvApannaviSayatAkajJAnatvena vyAptijJAnanirvacanasthAnarthakyAdityAzayaH / tena vaiziSTayasya vaijJAnikasyAbhyupagamena / lohite ti- vahnastejassvarUpasya bhAsvarazuklarUpavattvena lohitatvasya raktarUpalakSaNasya samavAyarUpavaiziSTasyAbhAve'pi svaprakArakajJAnaviSayatvalakSaNasya lohitatvapratiyogikavaijJAnika sambandhasya tatra sattvena tena sambandhana lohitatvaviziSTa vavaiziSTayaviSayatA 'lohitavahnimAn' ityAdau sambhavena tAdRzaviSayalAko 'lohitavahnimAn' ityAkArako viziSTa vaiziSTyabodha u padyata iti mthuraanaathoktyrthH| mathurAnAthoktApAsane hetvantaramapyupadarzayati-viziSTeti-'lohitavahnimAn' ityAdau svarasato lohitatvasya raktarUpasya vahnau samavAyena vaiziSTayasyaiva bhAsamAnatvena tasyAsambhavAdeva lohitatvaviziSTavarvaiziSTya viSayatA na saMbhavatIti tathAvidhabodhasya na viziSTavaiziSTyabodhatva. mityAkSepasya vaijJAnikasambandhena lohitatvavaiziSTyasya vahAvupadarzanamAtrega pratividhAnasya krtumshkytvaaditybhisndhiH| tadasambhavasya viziSTavaiziSTayaviSayatA'sambhavasya / yena yena sambandhena vizeSaNe yasya yasya vizeSaNatvena vizeSaNatAva. cchedakatvamabhimataM tattatsambandhanirUpito yo vaijJAnikasambandhastattatsambandhAvacchinnaprakAratAnirUpitavizeSyatAvattvalakSaNastena sambandhena viziSTaviziSTabuddhitvAvacchinnaM prati tattatsambandhena vizeSyatAvacchedakaprakArakanizca yasya kAraNatvamiti dharmiNi maturthe vizeSaNa vahnau samavAyena vizeSaNatayA vizeSagatAvacchedakaM yalohitatvaM samavAyana tatprakArakanizcayena niruktavaijJAnikasambandhena lohitatvaviziSTavahnivaiziSTayabodhasya 'lohitavahnimAn' ityAkArakasyopapattirityevaM samAdhAnaM karta Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| vaijJAnikasambandhena samAdhAtumazakyatvAcca, tattatsambandhena vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya tattatsa. mbandhanirUpitavaijJAnikasambandhenaiva viziSTavaiziSTyabuddhitvAvacchinnaM prati hetutvakalpane tvatigauravam , saMzayadazAyAmapi zuddhasambandhena kAryApattizca, na ceSTApattiH, anubhavavirodhAt, anyathA viziSTavaiziSTyaM na kAryatAvacchedakamarthasamAjasiddhatvAt , vizeSaNajJAnadvayAdeva tAdRzabodhopapattiriti mizramata sAmrAjyApatteH, ' daNDo rakto navA ?' iti saMzayAnantaramajAyamAnasya daNDo rakta iti nizcayAnantaraM ca jAya. mAnasya bodhasyAnubhavasiddhatvAdeva hi tatroktakAryakAraNabhAvena tanmataM nirAkriyate, niyatasambandhagarbhatve'pIyameva yuktiriti / idaM tu syAd ' raktadaNDavAn' ityatra daNDAzritaiva prakAratA, tadavacchedakatA ca zakyamityata Aha-tattatsambandheneti-tattatsambandhanirUpitavaijJAnikasambandhasya gurUbhUtasya nirUpakIbhUtatattatsambandhabhedabhinnasya kAryatAvacchedakasambandhatayA'bhimatatve'tigauravaM spAdityarthaH / tathA gauravasya sahyatAyAM doSAntaramAha-saMzayadazAyAmapIti- 'daNDo rakto navA ?' iti vizeSaNatAvacchedakaprakArakasaMzayadazA yAmapItyarthaH / tadAnIM vizeSaNatAvacchadakaprakArakanizcayAbhAve vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayakArya tattatsambandhanirUpitavaijJAnikasambandhena viziSTavaziSTayajJAnaM mA bhUt , zuddhasambandhena vaijJAnikAdilakSaNena viziSTavaiziSTayajJAnaM ca na tatkAryamiti tat syAdityarthaH / 'rakto daNDo navA ?' iti saMzayadazAyAM 'raktadaNDavAn' iti viziSTavaiziSTayAvagAhinizcayasyAnanubhUyamAnatveneSTApattyA tadApAdanasyAdoSatvamurarIkartumazakyamityAha-na ceSTApattiritI / anyathA ananubhUyamAnasyApi vizeSaNatAvacchedakaprakArakasaMzayadazAyAM vishissttvaishissttybodhsyaabhyupgme| arthasamAjasiddhatvAt raktatvarUpavizeSaNajJAnAd raktatvaviziSTadaNDasya bhAnaM daNDarUpavizeSaNajJAnAd daNDavaiziSTayasya bhAnamityevaM taddhaTakapratyakadharmAvacchinnabhAnasamAjasiddhatvAt / etadeva spaSTayati-vizeSaNajJAnadvayAdeveti- raktatvajJAna-daNDajJAnadyAdevetyarthaH / tAdRzabodhopapattiH rkttvvishissttdnnddvaishissttybodhoppttiH| iti mizramatasAmrAjyApatteH ityevasvarUpaM yat pakSadharamizrasya mataM tatsAmrAjyApatteH / vizeSaNajJAnadvayAdeva viziSTavaiziSTayabodha iti pakSadharamizramatasya nirAkaraNaM tena sambandhena taddharmaviziSTavaiziSTabuddhiM prati tena sambandhena taddharmalakSaNavizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayaH kAraNamityevaM kAryakAraNabhAvabalAdeva kriyate, taduktavaijJAnikasambandhena kAryakAraNabhAvapakSe saMzayadazAyAmapi viziSTavaiziSTayabodhasyAbhyupagatau na sambhavatItyAvedanAyAha- 'daNDo rakto navA ?' iti saMzayAnantaramiti / 'ajAyamAnasya' ityasya 'bodhasya' ityanenAnvayaH, 'vodhasya' ityasya viziSTavaiziSTayabodhasyetyarthaH / tatra viziSTavai. shissttybodhe| uktakAryakAraNabhAvena tena sambandhena tadviziSTavaiziSTayabodhaM prati tena sambandhana taddharmaprakArakanizcayaH kAraNamityevaMkAryakAraNabhAvena / tanmataM vizeSaNajJAnadvayAdeva viziSTavaiziSTayajJAnamiti pakSadharamizramatam , yadi ca saMzayAnantaramajAyamAnatvamuktabodhasya na syAt kintusaMzayAnantaramapyuktabodho jAyeta tadA vyabhicAreNa vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya taM prati kAraNatvameva na syAd, yadi vA vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayAnantaramapyuktabodho na jAyeta tadA'pyanvayavyabhicAreNa vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya taM prati kAraNatvaM na bhavet , na caivaM kintu vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayena sahoktabodhasya kAryakAraNabhAvagrAhakAvanvayAvyatireko vidyate ityAvedanAya 'saMzayAnantaramajAyamAnasya' iti nizcayAnantaraM jAyamAnasya, iti ca 'bodhasya' ityasya vizeSaNamiti bodhyam / vizeSaNajJAnasya sambandhavizeSaviSayakatvApuraskAreNaiva viziSTabuddhi prati kAraNatvasyAbhyupagatatayA vizeSaNajJAnadvayAdeva viziSTavaiziSTayAvagAhijJAnasyAbhyupagame tatra niyatasambandhabhAna na syAt , tena sambandhena vizeSaNatAvacchedakIbhUtataddharma prakArakanizcayasya tena sambandhana taddharmaviziSTavaiziSTayabuddhi prati kAraNatve tu niyatasambandhavizeSabhAnamapi tatropapadyate ityetadarthameva niruktakAryakAraNabhAvasya niyatasambandhagarbhatvamityAhaniyatasambandhagarbhatve'pIti / 'raktadaNDavAn ' iti viziSTavaiziSTayAvagAhibodhe prakAratvaM daNDamAtrasya tadavacchedakatvaM raktatva-daNDatvayoH paryAptam, viziSTauziSTayabodhIyaprakAratvasyAvacchedakatvaM tadavacchedakatvaM vA yathA samAnAdhikaraNadharme tathA vyadhikaraNadharme'pi, tena 'lohitavahnimAn ' iti jJAnaM lohitatvAtmakavyadhikaraNadharmaniSThAvacchedakatAnirUpitavahni. tvAtmakasamAna dhikaraNadharmaniSThAvacchedakatAnirUpitavahiniSTaprakAratAnirUpakaM jJAnam, 'raktadaNDavAn' iti ca jJAnaM raktatva-daNDatvobhayaparyAptAvacchedakatAnirUpitadaNDaniSThaprakAratAnirUpakam , lohitavahnimatvAn' iti ca jJAnaM lohitatvAtmakavyadhi. karaNadharmaniSThAvacchedakatAnirUpitava haniSThAvacchedakatAnirUpitavahnimanniSTaprakAratAnirUpakamityevaM dizA tattaniSTAvacchedakatAnirUpitaprakAratAkabuddhitvaM viziSTavaiziSTayabuddhitvamavaseyamiti granthakAraH svAbhiprAya prakaTayati- idaM tu syAditi / 'daNDA Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalakRto nayopadezaH / rakte daNDatve ca paryAptA, 'raktena daNDatvena cAmumatra jAnAmi' iti pratIteH, vyadhikaraNasyApyavacchedakatA. vacchedakatvA dikaM 'rajatam' ityAdi 'pItazaGkhavad' ityAdibhramavadaviruddham , sA'vacchedakatA tattaddharmAze samAnAdhikaraNa-vyadhikaraNatattatsambandhAvacchinnA, tattannirUpitabuddhitvaM viziSTavaiziSTya buddhitvam , 'vahni zritava' ityevakAreNa prakAratAyAM raktatvaviziSTadaNDAzritatvasya vyavacchedaH, tena viziSTaparyAptaprakAratAkabuddhitvaM viziSTavaiziSTayabuddhitvamiti nAbhyupagamyate kintu vizeSaNatAvacchedakatayA'bhimatadharmaparyAptAvacchedakatAkaprakArakatAkabuddhitvameva viziSTavaiziSTyabuddhitvam , 'vizeSye vizeSaNaM tatra ca vizeSaNam' iti rItyA bodhaM ca vizeSaNavizeSaNe prakAratvameva na tu sAkSAdvizeSaNaniSThaprakAratAyA avacchedakatvamiti tato viziSTavaiziSTyabodhasya bhedH| raktadaNDavAniti jJAnAnantaraM tadanuvyavasAyasya 'raktatvena daNDatvena ca mumatra jAnAmi' ityevaM rUpeNopajAyamAnatvavato raktatve daNDatve ca daNDaniSThaprakAratAnirUpitAvacchedakatA svIkriyata ityAha-raktaneti-atra raktapadaM raktarUpaparam , tena raktarUpavattveneti tadarthaH, atra tRtIyArtho'vacchedakatvaM tasya 'amum' iti dvitIyArthe karmatve prakAratArUpe'nvayaH, saviSayakArthakadhAtusamabhivyAhRtadvitIyArthasya karmatvasya viSayatArUpatayaivAGgIkArAt , yadyapi kArakavibhaktyarthasya dhAtvarthakriyAyAmevAnvayo vyutpannastathA'pi dvitIyArthaprakAratAnirUpakatvaviziSTe dhAtvarthajJAne tRtIyAvicchedakatAtmakaviSayatAyA nirUpakatvenAnvaye dvitIyArthe'pi tasyAnvayo vyutpattivaicitryAdAzrIyate, dvitIyAprakRtIdampadArthadaNDasyAdheyatayA pratyayArthaprakAratAyAmanvayaH, atreti tratpratyayArtho vizeSyatvam , tasyApi nirUpakatayA dhAtvarthajJAne'nvayaH, vizeSyatve cedamarthasya puMsa AdheyatayA'nvayaH, evaM ca 'raktadaNDavAn' iti jJAnAnuvyavasAyAbhilApakAd 'rakena daNDatvena cAmumatra jAnAmi' iti vAkyAd 'raktarUpavattvaniSThAvacchedakatAnirUpitadaNDatvaniSThAvacchedakatAnirUpitedamarthadaNDaniSTaprakAratAnirUpakedamarthapuruSaniSThavizeSyatAnirUpakajJAnavAn' iti pratIterdaNDaniSTaprakAratAnirUpitAvacchedakatvasya raktatva-daNDatvobhayaparyAptasya siddheH, yadyapi daNDatvaniSThAvacchedakatA daNDatvamAtravartinI na raktatve vartate, raktatvaniSThAvacchedakatA ca raktatvamAtravartinI na daNDatve vartata iti naikasyA avacchedakatAyA raktatva-daNDatvomayaparyAptatvam , tathApi pratyekaM bhinnA'pi sA daNDaniSTaprakAratAnirUpitAvacchedakatAtvenaikA bhavatIti tadrapeNobhayaparyAptati syAdvAdamate'nekasyApi kathaJcidekatvamaviruddhamiti bodhyam / yadyapi vahivyApyatvaM vahnayabhAvadavRttitvaM svavyApakavahnisAmAnAdhikaraNyalakSaNaM vA nendhane samasti tathApi vyadhikaraNadharma. vidhayaiva vahivyApterindhananiSThaprakAratAyA avacchedakatvam , dharmiNi prakArIbhUte vendhane sAmAnadhikaraNyadvArA vizeSaNIbhUte vahvitve yA'vacchedakatA tasyA vyadhikaraNadharmavidhayendhanasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitAnavacchedakatvasyAvacchedakatvaM bhaviSyatItyato 'vahivyApyendhanavAn' iti viziSTavaiziSTayabodhasyApyupapattirityAha-vyadhikaraNasyAvIti / 'avacchedakatAvacchedakatAdika.ma' iti sthAne 'avacchedakatva-tadavacchedakatvAdikam' iti pATho yuktaH, tadavacchedakatvamavacchedakatAvacchedakatvam , AdipadAdavacchadakatAvacchedakatAvacchedakatvAderupagrahaH / 'rajatam' ityAdIti- 'idaM rajatam' iti bhrame purovartinyAM zuktau tAdAtmyena rajatasya prakAratve vyadhikaraNasya rajatasya prakAratvameva, tadavacchedakaM ca rajatatvaM samAnAdhikaraNameva, rajatatvasya samavAyena prakAratve tasyApi vyadhikaraNasya prakAratvameva, tacca prakAratvaM niravacchinnameveti taphirUpitAvacchedakataiva nAstIti tatra vyadhikaraNasyAvacchedakatvacacaiva na sambhavati, parantu vyadhikaraNasya yathA prakAratvaM tathA prakAratAvacchedakatvamapi vyadhikaraNasya sambhavatItyetAvanmAtreNa tasya dRSTAntatA, 'pItazaGkhavad' iti bhrame ca zaGkhatvAMze'bhramarUpe pItatvAMze bhramAtmani zaGkhAMze pItatvasya bhAne zaGkhaniSTaprakAratAyA avacchedakatvaM yathA vyadhikaraNasya pItatvasya tathA'nyatrApi vyadhikaraNasya prakAratAvacchedakatvam , yadi ca sAmAnAdhikaraNyasambandhena pItatvaviziSTazakatvasyaiva zaGkaniSThaprakAratAyA avacchedakatvaM tadA zaGkhaniSTaprakAratAnirUpitazaGkhatvaniSThAvacchedakatAyA vyadhikaraNasya pItatvasya yathA'vacchedakatvaM tathA'nyatrApi prakAratAvacchedakatvaM vyadhikaraNasya sambhavatIti bodhyam / sA'vacchedakatA prkaartaaniruupitaavcchedktaa| tattaddharmAza iti- yatra samavAyana raktarUpavaddaNDavAniti bodhastatra samavAyasambandhAvacchinnA daNDaniSThaprakAratAnirUpitA raktarUpaniSTAvacchedakatA samAnAdhikaraNasambandhAvacchinnA, yatra tu saMyogena svarUpeNa vA raktarUpavaddaNDavAniti jJAnaM tatra tAdRzI raktarUpaniSThA'vacchedakatA vyadhikaraNasaMyoga-svarUpAdisambandhAvachinneti / 'tattannirUpitabuddhitvam' iti sthAne 'tattanirUpita prakAratAkavuddhitvam' iti pATho yuktaH, tasya ca samAnAdhikaraNasambandhAvacchinnA vyadhikaraNasambandhAvacchinnA vA samAnAdhikaraNadharmaniSTA vyadhikaraNadharmaniSThA vA yA'vacchedakatA tnniruupitprkaartaaniruupkbuddhitvmityrthH| viziSTa Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / ana nirakyA. iyamevAnamityAdijanakatA .. vyApyendhanavAn' ityAdAvapi sambhavatItyalaM dIdhiti kRtaH vacchedikA, nAnAprakAratAdighaTitadharmasya janakatAdyavacchedakatve gauravAditi / atha 'daNDo raktaH' iti nirNayasya raktatva-daNDatvobhayadharmAvacchinnaprakAratAkatvaM janyatAvacchedakamityabhyupagame'pi raktatvadharmitAvacchedakadaNDatvaprakArakanirNayajanye 'daNDaratnavAn' iti viziSTavaiziSTya bodhe vyabhicAra iti cet ? na- raktatvaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatAzAlitvasyApi tAdRzanirNayajanyatAvacchedake pravezAt , ukta. sthale daNDatvaprakAratAnirUpitaraktatvAvacchinnavizeSyatAyA eva sattvAt, vicchinnaprakAratAM " ka vaiziSTayabuddhitvamiti- asya 'sambhavati' ityanenAnvayaH, uktalakSaNaM yad viziSTabuddhitvaM tad vahivyApyendhanavAnityAdAvapi sambhavati,yatova hivyAptistadabhAvavadavRttitvarUpA prasiddhava,indhanasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitAnavacchedakavahnitvAvacchinnasAmAnAdhikaraNyarUpAyAmapi tatrAnavacchedakatvAntamanyatra prasiddhamiti tadAtmakavyAdhikaraNadharmaniSThAvacchedakatAnirUpitavahnitvaniSThAvacchedakatAnirUpitetyAdikrameNa tattaddharmaniSThAvacchedakatAnirUpitendhananiSThaprakAratAnirUpakajJAnatvaM 'vahnivyApyendhanavAn' iti jJAne'pi sambhavatIti tadrUpeNa tasya kAraNatvaM vahnayanumito bhramadazAyAM sambhavatIti 'vahnivyAppandhanavAn' iti bhramAtmakaparAmarzasyoktAnumiti prati kAra Natvopapattaye prakRta hetutAvacchedakaniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAvacchedyaprakRtahetuniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAvacchedyAdhikaraNaniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatva vacchedyavRttitvaniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAvacchedyAbhAvaniSThaprakAratAnirUpitavizeSyatvAvacchedyapratiyogitvaniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAcchedyapratiyogitvasambandhAvAcchinnAvacchedakatvaniSThaprakAratAnirUpitavizeSyatvAcchedyAbhAvaniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAvacchedyAdhayatvasambandhAvacchinnasAdhyatAvaccheda kaniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAvacchedyanirUpitvasambandhAvacchinnAvacchedakatvaniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAvacchedyanirUpitatvasambandhAvacchinnanirUpakatvaniSTaprakAratA nirUpitavizeSyatvAvacchedyAdhikaraNatvaniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAvacchadyanirUpitatvasambandhAvacchinnA dhikaraNaniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAvacchedyavRttitvaniSThaprakArata nirUpitavizeSyatvAvacchedya hetutAvacchedakasambandhAvacchinnahetutA vacchedakadharmAvacchinna hetuniSThaprakAratAnirUpitapakSatAvacchedaka vacchinnapakSaniSTavizeSyatAka nizcayatvena khaNDazaH prasiddha yA parAmarzasyAnumiti prati kAraNatvamityabhiprAyeNa dIdhitikRtaH khaNDazo niruttayA, alaM paryAptam , tathA nirvacanasya na kiJcitpra. yojanamityarthaH / iyameva anantaropavarNitA tattanniSTAvacchedakatAnirUpitaprakArata kabuddhitvalakSaNA viziSTa vaiziSTyabuddhitaiva / dIdhitikRdabhitadharmasya nAnAprakAratAdighaTitadharmasya gurubhUtatvanAnumitijanakatAvacchedakatvAbhAvAdityAha-nAneti / 'prakAratAdi' ityAdi padAnnAnAvizeSyatvAnAmupagrahaH, anena ca 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA viSayitaivAnumitipravRttyAdijanakatAva. cchedikati sAmpradAyikamatamapi nirastaM bhavati, tatra raktatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatvAvacchedyadaNDatvanichAvacchedakatAnirUpitadaNDaniSTa prakAratAva buddha reva 'vizeSya vizeSaNam' iti rItyA buddhitvena tena rUpeNAnumitipravRttyAdijanakatve nAnAprakAratAvizeSyatvAdighaTita dharmasya tadavacchekatve gauravaM syAd uktadizA niruktena tattadharmaniSTAvacchedakatAnirUpitaprakAratAkabuddhitvalakSaNaviziSTayeziSTyabuddhitvenAnumitipravRttyAdijanakatve nAnAprakAratva-vize'yatvAdInAM kaarnntvaavcchedkghttktvaabhaavaallaaghvmityaashyH| nanu raktatvasvarUpavizeSaNatAvacchedakadharmaprakArakadaNDavizeSyakanirNayasya 'daNDo raktaH' ityAkArakasya janyatAvacchedakaM bhavanmate raktatva daNDatyobhayaparyAptAvacchedakatAkadaNDaniSTaprakAratAkabuddhivalakSaNaM raktatvaviziSTadaNDavaiziSTayAvagAhivuddhitvam , tad yathA 'raktadaNDavAn' iti buddhau vartate tathA raktatvAvacchinnavizeSyakadaNDatvaprakArakanirNayasvarUpasya 'rakto daNDaH' iti nirNayasya janye 'daNDaraktavAn' iti viziSTayavaiziSTyabodhe'pi vartata iti so'pi 'daNDo raktaH' iti raktatvaprakArakadaNDavizeSyakanirNayajanyatAvacchedakAkrAntaH, sa tu raktatvaprakArakadaNDavizeSyakanirNayamantareNaiva rattatvAvacchinnavizeSyakadaNDatvaprakArakanirNayAdupajAyata iti vyatirekavyabhicAreNoktarItyA vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNaya viziSTa vaiziSTyabodhayoH kAryakAraNabhAve na sambhavatIti zaGkate- atheti / 'daNDaratnavAna' ityasya sthAne 'daNDa (ktavAn' iti pATho yuktaH / daNDatva raktatvobhayaptiAvacchedakatAkadaNDaniSTaprakAratAnirUpakatve sati raktatvaniSTa prakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizepyatAzAlibuddhitvasyaiva raktatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyalAzAlinirNayajanyatAvacchedakatayA svIkAreNa 'daNDaraktavAn / iti bodhe daNDatvaniSThaprakAratAnirUpitaraktatvAvacchinnavizeSyatAnirUpake raktatvaniSTaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinna vizeSyatA Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / parityajyobhayaparyAptaprakAratAnivezena hetutvasvIkAre tu 'parvato lauhityAbhAvavAn' iti jJAnakAle 'lohitavahnimAn' iti viziSTavaiziSTya buddhyanApattiH, 'parvato na lohitaH' iti jJAnasya lauhityaprakArakaparvatavizeSyakajJAna eva pratibandhakatvAt na ca raktatvAvacchinna vizeSyatAkaraktaprakArakasya 'rakto raktaH' iti smaraNasya prasaGgastatra tathA nirNayasya hetutvAditi vAcyam, raktatvAvacchinna vizeSyatAyAstatra raktatva prakA ratAnirUpitatve'pi raktatvAvacchinna vizeSyatAtvena tasyAstAdRzaprakAratAnirUpitatvAnabhyupagamAt tena rUpeNa raktatvaprakAratAnirUpitaraktatvAvacchinna vizeSyatAzAlijJAnasyaiva 'rakto raktaH' ityAkArakasmRtijanakatvasyAbhAvena 'daNDo rakta:' iti nirNayajantAvacchedako gharmAnAka! ntatvenoktanirNayAbhAve jAyamAne tasmin vyabhicArAbhAvAditi samAdhatte-neti / tAdRza nirNayeti-svatvaniSTha prakAratA kadaNDatvAvacchinnavizeSyatAkanirNayetyarthaH / uktasthale 'daNDaraktavAn, iti bodhe / evakAreNa raktatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatAyA vyavacchedaH / nanu raktatvadaNDatvobhayaparyAptAvacchedakatAkaprakAratAkajJAnatvasya raktatvaviziSTadaNDavaiziSTyA vaga hibuddhitvasvarUpatvaM yadupeyate tatra raktatva- daNDatvobhayavatparyApta prakAratAka buddhitvasvarUpatvameva tasya kimiti nopeyata ityapekSAyAmAha - ubhayadharmAvacchinnaprakAratAmiti'ubhayaparyAptaprakAratAm' iti sthAne 'ubhayadharmavatparyAptaprakAratAm' iti pATho yuktaH, tathA ca statva - daNDatvo bhayavatparyAptaprakAratAkabuddhitvAvacchinnaM prati raktalaprakArakanizcayaH kAraNamityevaM kAryakAraNabhAvo'bhyupagataH syAt, tathA ca sati vaha vahnitvasya sattve'pi lauhityAbhAvena lauhityA-vahitvobhayavAn vahnirna bhavatIti 'lohitavahimAn' iti jJAnaM vyadhikaraNIbhUtalauhityaniSTha|bacchedakatAnirUpitavahitvAvacchinna vahniniSThaprakAratAnirUpakamapi lauhitya - vahitvobhayavatparyApta prakAratAnirUpakaM na bhavatIti na 'lohito vahniH' ityAkAraka lauhityalakSaNavizeSaNatAvacchedaka prakAra kavahnivizeSyakajJAna kAryamiti 'lohito vahiH' iti jJAnAsattve'pi 'lohitavahnimAn' iti jJAnamApadyeta, tadapi jJAnaM lauhityasya viziSTabuddhayAtmakamiti tatra vizeSaNajJAnavidhayA lauhityajJAnamapekSitamiti tat parvate lauhityAbhAvajJAnArthaM pratiyogijJAnatayA'pekSitaM samastyevetyAha- parvato lauhityAbhAvavAn' iti jJAnakAla iti - parvate yadi lauhityaM syAt tarhi sAmAnAdhikaraNyasambandhena tadeva vaha vizeSaNIbhUya bhAsetetyaupAdhikasya lauhityasya tatra sambhave lauhitya - vahnitvobhayavatvamapi tatra syAdityubhayadharmavatparyAptaprakAratA sambhAvyetApi, na caivamityAvedanAyetthamupanyAsaH, 'viziSTavaiziSTyabuddhayanApattiH' iti sthAne viziSTavaiziSTya - buddhayApattiH' iti pATho yuktaH, ubhayadharmAvacchinna prakAtAka buddhitvalakSaNaviziSTavaiziSTyabuddhitvAvacchinnaM prati vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya kAraNatve tu vyadhikaraNadharmasyApi prakAratAvacchedakatvasya svIkRtatvena 'lohitavahninAn' iti jJAnasya lauhityavahitvobhayaparyAptAvacchedakatA kaprakArata / kajJAnatvavattayA kAryatAvacchedakadharmAkrAntatvena 'lohito vahniH' iti jJAnalakSaNavizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayarUpakAraNAbhAve nApattisambhava ityAzayaH / nanu 'lohitavahnimAn' iti jJAnasya vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayakAryatvAbhAve'pi 'parvato lauhityAbhAvavAn' iti jJAnapratibadhyatayA na tajjJAnarUpapratibandhakakAle tadutpattyApattisambhava ityAha- 'parvato na lohitaH' iti jJAnasyeti / 'jJAna eva' ityevakAreNa 'lohitavahnimAn' iti jJAnasya vyavacchedaH / nanu 'rakto daNDaH' iti jJAnaM yathA raktatvaniSThaprakAratAnirUpakaM tathA raktatvAvacchinna vizeSyatAnirUpakamapi, vizeSyatAyAM prakArAvacchinnatvasya svIkAreNa daNDatvAvacchinnavizeSyatAyA api raktatvAvacchinnatvAt tathA ca 'rakto daNDaH' iti jJAnaM raktatvaniSThaprakAratA nirUpitaraktatvAvacchinna vizeSyatAkA nubhavarUpamiti tena 'rakto raktaH' ityAkArakasya raktatvaniSThaprakAratAnirUpitaraktatvAvacchinnavizeSyatA kasmaraNasyApattiH syAdityAzaGkaya pratikSipati - na ceti - asya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / tatra 'rakto raktaH' iti smaraNe / tathA nirNayasya rakkatvaniSTaprakAra tAnirUpita ra tatvAvacchinnavizeSyatAka nirNayarUpAnubhavasya kAmaM daNDatvAvacchinnavizeSyatA raktatvarUpaprakArAvacchinnA bhavati, parantu daNDatvAvacchinnavizeSyatAtvena raktatvaniSTaprakAratAtvenaiva nirUpayanirUpakabhAvastatropeyate, na tu raktatvaniSTha prakAratAtvena raktasvAvacchinnavizeSyatAtvena nirUpya - nirUpakabhAva iti raktatvaniSThaprakAratAnirUpita raktatvAvacchinna vizeSyatAkasmaraNaM prati raktatvaniSTha prakAratAtvAvacchinnanirUpakatAnirUpitarakkatvAvacchinna vizeSya tAtvAvacchinnanirUpya tAvadvizeSyatA kanirNayatvenaivoktanirNaya rUpAnubhavasya kAraNatvamiti na 'rako daNDa: ' ityanubhavAd 'rakto rakta: ' iti smaraNasyApattiriti niSedhahetumupadarzayati- raktatvAvacchinnavizeSyatAyA itiraktatvarUpaprakArAvacchinnatvena raktatvAcchinnavizeSyatAtmikAyA daNDatvAvacchinnavizeSyatAyA ityarthaH / tatra 'rakto daNDaH' iti 12 Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH | katayA tAdRzasmaraNApattyasambhavAt, 'daNDo rakto navA ?' iti saMzayAnuvyavasAyastu na raktatvaviziSTatosvaiziSTyAhI 'raktadaNDena sandehni' ityapratyayAt, kintu raktatva tadabhAvaprakArakatva daNDavizeSyakasvAvagAhI, 'raktatvena tadabhAvena ca daNDaM sandesi' iti pratyayAditi na tatra vyabhicAra iti kecit, saJcintyam, samuccayAnuvyavasAyavat tattadvizeSaNadvaya nirUpitavaiziSTya viSayatAzAlitvasyaiva vaktuM zakyatvAt, 'raktadaNDena sandehni' ityanabhilApasya ca ' daNDinaM na jAnAmi' ityanabhilApavadevopapatterjJAnatvena sandehA vyavasAye coktaprakArAbhAvAt, vizeSaNoparyullekhyamAnasya vizeSaNatAvacchedakasya vizeSyaniSThajJAne / tasyA daNDatvAvavicchanna vizeSyatAsvarUpAyA raktatvAvacchinna vizeSyatAyAH / tAdRzaprakAra teti- raktatvaniSThaprakAratetyarthaH / tena rUpeNa raktatvAvacchinnavizeSyatAtvena rUpeNa / tAdRzasmaraNeti 'rakto raktaH' iti smaraNetyarthaH, tathA ca tena rUpeNa rakatva prakAratAnirUpita' ityasya raktatvaniSThaprakAratAtvAvacchinnanirUpakatAnirUpitarakkatvAvacchinna vizeSyatAtvAvacchinnanirUpya tAvadityarthaH / tAdRzasmaraNeti - 'rakto raktaH' ityAkArakasmaraNetyarthaH / nanu ' daNDo rakto navA' iti saMzayAnantaraM tatsaMzayAnuvyavasAzva raktatvaviziSTadaNDasya saMzaye viSayitArUpavaiziSTyA vagAhIti viziSTavaiziSTyabuddhitvarUpakAryatAvacchedakadharmAkrAntasya tasya raktatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinna vizeSyatAka nirNayAtmaka vizeSaNatAvacchedaka nirNayaM vinaiva bhAvena vyabhicAreNa niruktavaiziSTayavuddhitvAvacchinnaM prati vizeSaNatAvacchedakaprakAraka nirNayasya kAraNatvaM na saMbhavatItyata Aha- 'daNDo rakto navA' iti saMzayAnuvyavasAyastviti - 'raktadaNDena' iti tRtIyAntArthasya raktadaNDavaiziSTayasya sandeha vizeSaNatayoktAnuvyavasAye bhAne tasya raktatvaviziSTadaNDavaiziSTyA vagAhitvaM syAt na caivam, kintu 'rakatvena tadabhAvena ca daNDaM sandehmi' ityulekhazekhara eva 'daNDo rakto navA' iti saMzayAnuvyavasAyaH, tatra 'raktatvena tadabhAvena ca' ityubhayatra tRtIyArthaH prakAratvam, 'daNDam' iti dvitIyArthazca vizeSyatvam, tRtIyArthaprakAratAdvayasya dvitIyArthasya vizeSyatvasya ca nirUpakatayA dhAtvarthasandeha eva vizeSaNatvam, tathA ca nathohikhyamAno'nuvyavasAyo 'raktatvaniSThaprakAratAkara katvAbhAva niSTaprakAratAka- daNDaniSTavizeSyatAkasaMzayavAn' ityevaMsvarUpa eva paryavasita iti tasya raktatvaviziSTadaNDavaiziSTyA vagAhitvAbhAvAdraktatvaprakAraka nizcayaM vinA bhAve'pi na vyabhicAra iti kecit pratipannA ityarthaH / 'parvato vahnimAn dhUmavA~zca' iti samUhAlambanasya 'parvataM vahninA dhUmena ca jAnAmi' ityanuvyavasAyasya yathA vahni dhUmAtmakavizeSaNadvayanirUpitavaiziSTyaviSayatAzAlitvaM tathA 'daNDo rakto navA' iti saMzayAnuvyavasAyasyApi raktatva tadabhAvAtmakavizeSaNadvayanirUpitavaiziSTyaviSayatAzAlitvasya vaktuM zakyatvena raktatvaviziSTadaNDavaiziSTyA vagAdditvasya sambhAvanApathAvatIrNatvato 'daNDo rakto navA' iti saMzayAnuvyavasAyI 'raktadaNDena sandeti' ityevaM nAbhilapyata ityetAvatA na sa raktatvaviziSTadaNDavaiziSThayAvagAhI' ityevamabhidhAnaM na yuktamiti cintAbIjopadarzana pUrvaka mRjumArgasamAzritAnAM viduSAM prakArAntarAzrayaNena saMzayAnuvyavasAyasya viziSTavaiziSTyA vagAhitva rUpa vizeSaNatAvacchedaka. dharmaprakAraka nizcayajanyatAvacchedakadharmAnAkrAntasvato vyabhicAravAraNamupadarzayati- samuccayAnuvyavasAyavaditi / nanu raktatvaviziSTadaNDasya viSayatvAtmaka vaiziSTayaM saMzayagataM yadi saMzayAnuvyavasAyo'vagAheta tadA 'raktadaNDena sandehni' ityevaM tadabhilApo'pi bhavet, na ca tathA tadabhilapya iti na sa raktatvaviziSTadaNDasya vaiziSTayaM saMzaye'vagAhata ityata Aha- raktadaNDeneti / jJAne yasya viSayatAtmaka vaiziSTayaM tadanuvyavasAyasyAbhilApastadvAcakapadottara vaiziSTyA rthaka tRtIyAvibhaktimupAdAya bhavatyeveti nAsti niyamastathA sati daNDAtmaka - viSayasya viSayatAtmaka vaiziSTayaM saMzayAdijJAne samastIti tasya tathA'nuvyavasAyo'pi 'daNDena jAnAmi' ityevamabhilapyeta, na caivamabhilapyate iti yathA tasya na tathA'bhilApastathaiva prakRte'pyuktaniyamAbhAvAdupapadyata ityAha- daNDeneti - 'daNDinaM na jAnAmi' ityasya sthAne 'daNDena jAnAmi' iti pATho yuktaH / yathA ca saMzaye saMzayatvaM samasti tathA jJAnatvamapi samasti tathA ca saMzayatvasyaika dharmika viruddho bhaya prakArakajJAnatvarUpatvAt tadrUpeNa tadanuvyavasAyasya rakatva-tadabhAvaprakAratvadaNDavizeSyakatvAvagAhitve'pi jJAnatvena tadanuvyavasAyasya na tathAtvamiti jJAnatvena tadanuvyavasAye raktatvaviziSTadaNDavaiziSTayAvagAhini vyabhicAraNasya vAraNaM noktaprakAreNa sambhavatItyAha-jJAnatveneti / nanu 'raktatvena daNDaM saMdemi' iti saMzayAnuvyavasAye saMdehe vizeSaNIbhUtaM daNDe vizeSaNatayA vizeSaNAtAvacchedakasya raktatvasya saMzayAtmaka vizeSyaniSTho yo nirUpakatayA prakAratvasambandhastadavagAhityameva na tu raktatvaviziSTadaNDasya saMzayagata vaiziSTacAvagAhitvamiti saMzayAnuvyavasAye viziSTavaiziSTayAvagAdditvAbhAvAt tatra vizeSaNatAvacchedakadharmaprakArakanizcayajanyatvAbhAve'pi na vyabhicAra ityata 90 Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / sambandhAvagAhitAyA evoktajJAne samarthane cAnyatrApyatiprasaGgAt , tasmAd 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyaiva saMzayAnuvyavasAya iti na vyabhicAra iti bahavaH / na ca 'sandehmi' ityanuvyavasAyasya 'vizeSye vize. SaNam' iti rItyA'bhyupagame 'raktadaNDo dravyam' iti vyavasAyAnantaramapi 'raktadaNDaM jAnAmi' ityanuvyava. sAyaprasaGga iti vAcyam, raktaviziSTadaNDaprakAratAnirUpitaviSayitvasAMsargikaviSayatAnirUpitavizeSyatA. sambandhenAnuvyavasAyaM prati raktatvaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatAkatvena vyavasAyahetutAyA AvazyakatvAt , anyathA 'rakto daNDaH' iti pratyakSAnantaraM 'raruvAn daNDava' iti samUhAlambanasmara. NAdisthale 'raktadaNDaM smarAmi' ityanuvyavasAyApatteH, na ca 'daNDo raktaH' iti jJAnoparame'pi 'raktadaNDaM Aha-vizeSaNoparyullikhyamAnasyeti- vizeSaNavizeSaNatayollikhyamAnasyetyarthaH / uktajJAne saMzayAnuvyavasAye / anya. trApi nizcayAtmakavyavasAyAnuvyavasAye'pi / atiprasaGgAt vizeSaNatAvacchedakasya vizeSyaniSThasambandhAvagAhitAyAH prasaGgAt , tathA cAnuvyavasAyamAtrasya viziSTavaiziSTayAvagAhitvamucchidyatetyarthaH / saMzayAnuvyavasAyaH saMzaye viSayatayA daNDaM tatra ca raktatvaM tadabhAvaM cAvagAhata iti 'vizeSye vizeSaNaM tatra ca vizeSaNam' iti rItyaiva jAyata iti viziSTavaiziSTayAvagAhibodhatvalakSaNavizeSaNatAvacchedakadharmaprakArakanizcayakAryatAvacchedakadharmAnAkrAntatvAnna tatra vyabhicAra ityupasaMharati-tasmAditi / nanu saMdehAnuvyavasAyasya 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA'bhyupagame'nuvyavasAyo viziSTavaizi. TayAvagAhyeva bhavatIti niyamo nAbhyupeyata eva, evaM ca raktatvaM daNDAvizeSaNatayaivAragAhamAno raktatvAvacchinne vA prakAratayA daNDAvagAhI vA 'rako daNDo dravyam' iti yo vyavasAyastadanantaramapi jJAne viSayitayA daNDaM tatra ca rakatvamavagAhamAnasya 'raktadaNDaM jAnAmi' ityanuvyavasAyasya prasaGgaH, tasya viziSTa vaiziSTyAnavagAhitvena raktatvaprakArakadaNDavizeSyakanizcayamantarA'pyutpattisambhavAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / 'raktadaNDati' ityasya sthAne 'rako daNDo dravyam' itIti pATho yuktaH, ayaM ca vyavasAyaH samUhAlambanAtmako bodhyaH, 'daNDo rako dravyam' ityevamullekhe'pi samUhAlambanAtmakatvaM sambhavati, paraM tathokhe daNDavizeSyakaraktatvaprakArakatvamapyasya buddhAvArohet tadvyudAsArtha 'rakko daNDaH' ityevamullekhaH, evaM ca 'uddezyavacanaM pUrva vidheyavacanaM tataH,' iti vacanAd yadi prakAravizeSyabhAvenApyavagAhanaM tatra bhavet tadA'pi raktasyaiva vizeSyatvaM daNDasya prakAratvaM na tu daNDe raktatvaraya prakAratvamiti, vizeSye vizeSaNam' iti rItyADanuvyavasAyasya tu viziSTabuddhitvena tatra vizeSaNajJAnavidhayA kAraNaM 'rakto daNDo dravyam' iti jJAnaM samastyeveti tathA'nuvyavasAyasya kAraNasampattiH / niSedhe hetumAha-rakkaviziSTeti-raktatvaviziSTetyarthaH, tathA ca rakatvaviziSTadaNDaniSTaprakAratAnirUpitaviSayitvaniSThasAMsargikaviSayatAnirUpitavizeSyatAsambandhenAnuvyavasAyaM prati raktatvaniSTaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatAkatvena rUpeNa vyavasAyasya tAdAtmyasambandhena kAraNatvam , 'viSayatAsambandhena pratyakSa prati tAdAtmyasambandhena viSayasya kAraNatvam' iti sAmAnya kAryakAraNabhAve sati pratyakSavizeSa prati viSayavizeSasya kAraNatvasyAvazyakatvenoktasambandhena 'rakadaNDaM jAnAmi' ityanuvyavasAyasya raktatvaprakArakadaNDavizeSyakavyavasAya eva sattvena tatra kAraNIbhUtasya raktatvaprakArakadaNDavizeSyakavyava. sAyasya tadAnImabhAvena 'rakto daNDo dravyam' iti vyavasAyAnantaraM 'raktadaNDaM jAnAmi' ityanuvyavasAyasyApattyasambhavAdityarthaH / anyathA ukarItyA'nuvyavasAyaM prati vyavasAyasya viziSyakAryakAraNabhAvasyAnupagame / 'rakto daNDaH' iti pratyakSAnantaraM raktatvAvacchinnavizeSyatAkadaNDatvaniSThaprakAratAkapratyakSAnantaram , niruktapratyakSasyodbodhakavidhayA 'raktavAn daNDazca' iti samhAlambanasmaraNe prayojakatvam , 'raktavAn daNDazca' iti samUhA lambanasmaraNalakSaNavyavasAyasya rakkatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAva. cchinnavizaSyatAkatvarUAkAraNatAvacchedakadharmAnAkrAntatvAdukta viziSyakAryakAraNabhAvAbhyupagame kAraNAbhAvAnna 'rakadaNDaM smarAmi' ityanuvyavasAyApattiriti bhAvaH / nanu prathamakSaNe 'idaM madiSTasAdhanaM matkRtisAdhyaM ca' iti jJAnam, tato dvitIyakSaNe cikIrSA, tatastRtIyakSaNe kRtiH tatazcaturthakSaNe kRtisAkSAtkAra iti vastusthitau 'raktadaNDaM karomi' ityanuvyavasAyasya raktatvaviziSTadaNDa. niSThaprakAratAnirUpitaviSayitvaniSThasAMsargikaviSayatAnirUpitavizeSyatAsambandhena raktadaNDaviSayakakRtAvutpadyamAnatvena tatra rakatvaniSTaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatAkavyavasAyastAdAtmyena nAsti, tathAvyavasAyasya 'daNDo rakaH' ityevaMrUpasya 'raktadaNDo madiSTasAdhanam' ityevarUpasya vA pUrvameva vinaSTatvAt , yadi ca kAraNatAvacchedakakoTau jJAnatvaM na nivezyata iti rakatvaprakArakadaNDatvAvacchinnavizeSyakakRtirapi nirukkakAraNatAvacchedakadharmAkAntatvAt kAraNamiti na tatra vyabhicAra iti Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNIta raNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / karomi' ityAkArakakRtisAkSAtkArotpattyA vyabhicAra:, hetutAvacchedake jJAnatvAniveze ca 'raktadaNDaH ' ityanubuddha saMskArAd raktatvanirvikalpakadazAyAM viziSTavaiziSTya bodhApattiH, udbodhakAnAM saMskAraja viziSTa. vaiziSTyabodhahetutve'pi tadabhAve sAmAnyasAmagryA phalajanane bAdhakAbhAvAditi vAcyam, kRtisAkSAtkArapUrva niyamato 'daNDo rakta:' iti smaraNAnabhyupagamAt vastutaH saMskAravyAvRttajJAnecchAkRtivRttijAtivizeSaM kalpayitvA vizeSaNatAvacchedakaprakAraka vijAtIyaguNatvenaiva hetutvaM svIkriyate, anantasmRtivyakti taddhetukalpanApekSayA tAdRzajAtikalpanAyA evocitatvAt na ca kRtisAkSAtkArapUrvaM viSayasmRtikalpanamAvazyakamanyathopanAyakajJAnaviraheNa viSayabhAnAsambhavena kRtisAkSAtkArAnudayaprasaGgAditi vAcyam, - jJAnalakSaNapratyAsattItaramapIcchA kRti sAdhAraNatadviSayakavijAtIyaguNatvenaiva hetutvopagamAt, avazyaM ca guNamAnasajanakatAvacchedakatayA saMskArAdivyAvRttajAtivizeSakalpanam, anyathA saMskArAdInAM mAnasavibhAvyate tadA raktadaNDaviSayakAnudbuddhasaMskArato rakatvasya nirvikalpakotpattyanantarakAla evaM raktadaNDaM jAnAmi' ityanuvyavasAyApattiH, tatra saMskAre niruktaH nuvyavasAyo'pyuktasambandhena vartate kAraNatAvacchedakadharmAkrAnta ukta saMskAro'pi, yadi ca saMskAra javaiziSTyabodhe svAtantryeNodbodhakAnAmapi kAraNatvamiti tadabhAvAdeva na saMskAraja viziSTavaiziSTayabodhApattiH, evamapi viziSTavaiziSTya buddhitvalakSaNasAmAnyadharmAvacchinnasya kAraNasadbhAvAt tadApattiH syAdevetyAzaGkaya pratikSipati - na ceti - asya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / 'raktatvanirvikalpakadazAyAm' ityasya 'raktatva nirvikalpako tpattidvitIyakSaNe' ityarthaH, 'nirvikalpakotpattikSaNe' ityarthastu yadi viziSTabuddhiM prati vizeSaNajJAnasya yat kAraNatvaM tatrApi jJAnatvamanivezya vizeSaNaviSayakatvenaiva kAraNatvamAsthIyate tadA sambhavati, anyathA'nuvyavasAyasya viziSTabuddhitvasyApi sambhavAt tatra kAraNIbhUtasya raktatvalakSaNavizeSaNajJAnasyoktanirvikalpakAt pUrvamabhAvena na tadAnImApattisambhava iti bodhyam / tadabhAve udbodhakAbhAve / sAmAnyasamazyA viziSTavaiziSTya buddhitvAvacchinna sAmAnyotpAdaka sAmayyA, atredaM bodhyam- saMzayAnuvyavasAyasya vizeSye vizeSaNam' iti rItyA jAyamAnatve'pi kRtyAdyanuvyavasAyasya viziSTavaiziSTyAvagAhitvena tatra vizeNatAvacchedakaprakArakajJAnasya kAraNatvena tatraiva vyabhi cArAzaGkanamidam, tatra kAryatAvacchedakaH kAraNatAvacchadekazca sambandhaH samavAya eva tata eva ca kAraNatAvacchedakakoTau jJAnatvAniveze'nudbuddhasaMskArAd viziSTavaiziSTayavodhApAdanaM saGgatimaGgati, antarA vyavasAyahetutvAbhidhAnaM tu anuvyavasAyaM pratyeveti / viziSTavaiziSTyabuddhiM prati vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnasya yat kAraNatvaM tatra kAraNatAvacchedakakoTau jJAnasvaM nivezyata eva tena nAnudbuddhasaMskArAd viziSTavaiziSTyabodhApattiH, 'raktadaNDaM karomi' iti kRtisAkSAtkArAt pUrvaM niyamato 'daNDo rakta:' iti smaraNamupeyate, tadrUpavizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnata eva viziSTavaiziSTayabodhAtmA kRtisAkSAtkAra iti na tatra vyabhicAro'pIti niSedhahetumupadarzayati- kRti sAkSAtkAra pUrvamiti / 'smaraNAnabhyupagamAd' iti sthAne 'smaraNAbhyupagamAd' iti pATho yuktaH / lAghavAdAha- vastuta iti / hetutvaM viziSTavaiziSTayAvagAhibuddhitvAvacchinnaM prati kAraNatvam, vizeSaNatAvacchedakaprakAraka vijAtIyaguNo raktatvaprakAraka daNDa vizeSyaka kRtirapi bhavati, tato 'raktadaNDaM karomi ' ityAkArakasya raktatvaviziSTadaNDavaiziSTayA va gAhino'nuvyavasAyasya sambhavAnna tatra vyabhicAra ityAzayaH / kRtisAkSAkArAt pUrvaM niyamato vizeSaNatAvacchedakasmaraNasya kalpane yadA yadA kRti sAkSAtkArAtmaka viziSTa vaiziSTayabuddhirbhavati tadA tadA tatsmaraNaM kalpanIyamiti gauravamataH saMskAravyAvRttasya jJAnecchA kRtivartino jAtivizeSasya niruktakAraNatAvacchedakatayA kalpanamevocitamityAha- ananteti / taddhetviti - ananta smRti hetvityarthaH / tAdRzajAtIti - jJAnecchAkRtivRttijAtItyarthaH / nanu manojanyapratyakSaM jJAnAdiSu tadAzrayIbhUtAtmani ca laukikamiti tatra laukikasannikarSasyAdhipatye'pi jJAnAdiviSayIbhUtasya bAhyapadArthasya yat tatra bhAnaM tatra na manaso laukikasannikarSaH kintu jJAnalakSaNA laukikasannikarSa iti tadbalAdeva mAnase jJAnAdivizeSaNatayA bAhyo bhAsata iti yadi kRtisAkSAtkArapUrvaM niyamato niruktasmaraNaM na karUpyeta tadA kRtyaMze raktatvaviziSTadaNDavaiziSTayAvagAhyanuvyavasAya eva na syAditi jJAnalakSaNapratyAsattisampattaye smaraNaMkalpanamAvazyakamityAzaGkya pratikSipati na ceti- asya 'vAcyam' ityanena sambandhaH / anyathA kRtisAkSAtkArapUrvaM viSayasmRterakarUpane / upanAyakajJAnaviraheNa kRtau vizeSaNatayA viSayabhAnaprayojakasya jJAnalakSaNAlaukikasannikarSasyAbhAvena / kRtisAkSAtkArAnudayaprasaGgAt svaviSayaviziSTakRti sAkSAtkAra lakSaNakRtyanuvyavasAyAnutpattiprasaGgAt / tadviSayakA laukikapratyakSaM prati jJAnalakSaNapratyAsattestadviSayakavijAtIyaguNatvena hetutvamiti kRtisAkSAtkAre kRtyaMze vizeSaNatayA viSayasya bhAnaM tadviSayaka kRtirUpa pratyAsattita eveti niSedhahetumupadarzayati- jJAnalakSaNeti- 'jJAnalakSaNapratyAsattItaramapIcchA kRtisAdhAraNa' 92 Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNinA samalaGkato nayopadezaH / 93 tApatteriti viziSTavaiziSTyAnubhavatvameva ca janyatAvacchedakamAsthIyate, smaraNe ca tAdRzaviSayatAniyAmakaH, iti bahavaH / ___ kecit tu-" anubhavatvajAtau mAnAbhAvena jJAnatvasyApi nityasAdhAraNatayA janyatAnavacchedakatvAjanyapratyakSavRttijAtivizeSa eva vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayajanyatAvacchedakaH, anumityAdau ca parAmarzAdireva tAdRzaviSayatAniyAmakaH, evaM zAbdabodhe'vAntaravAkyArthabodha eva tathA / atha vijA iti sthAne 'jJAnalakSaNa pratyAsatterapi jJAnecchAkRtisAdhAraNa' iti pATho yuktaH / jJAnecchAkRtisukha-duHkhadveSANAM mAnasapratyakSaM bhavati dharmA-'dharmabhAvanAnAM tanna bhaktyAtmavizeSaguNatvAvizeSe'pItyato jJAnecchAdiSu SaTsu viSayavidhayA mAnasakAraNeSu jAtivizeSastatkAraNatAvacchedakaH, tadabhAvAnna dharmAdInAM trayANAM mAnasamityAtmavizeSaguNamAnasajanakatAvacchedakatayA siddho niruktajAtivizeSo nAprAmANika iti tasya viziSTavaiziSTayabuddhijanakatAvacchedakakoTau jJAnalakSaNapratyAsattiniSTakAraNatAvacchadakakoTI pravezo na kalpanAgaurava prasaGgAvaha ityAha-avazyaM ceti / anyathA AtmavizeSaguNamAnasajanakatAvacchedakatayA saMskArAdivyAvRttajAtivizeSAkalpane / uktadizA vizeSaNatAvacchedakaprakArakavijAtIyaguNatvasya kAraNatAvacchedakatvavyavasthitau tadavacchinnakAraNatAnirUpitakAryatAvacchedakakoTAvanubhavatvameva nivezanIyam, smRtyanubhavayostu samAnaprakAratApratyAsattyA kArthakAraNabhAva iti viziSTavaiziSTayAvagAhyanubhavajanye viziSTavaiziSTayAvagAhismaraNe viziSTavaiziSTayaviSayatA tAdRzAnubhavaviSayatA. prayuktA eveti bahUnAM viduSAM matamupadarzayati-viziSTavaiziSTayAnubhavatvameveti / janyatAvacchedakaM vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnajanyatAvacchedakam / smaraNasyoktajanyatAvacchedakadharmAnAkrAntatvena tatra viziSTavaiziSTayaviSayatAniyAmakaM na vizeSaNatAvacchedakamatastasya niyAmakaM vAcyamityapekSAyAmAha-smaraNe ceti- atra 'smaraNe ca tAdRzaviSayatAniyAmakaH' iti sthAne 'smaraNe ca tAdRzAnubhava eva tAdRzaviSayatAniyAmakaH' iti pATho yuktaH / tAdRzAnubhava: viziSTavaiziSTayAvagAhyanubhavaH / tAdRzaviSayateti-viziSTavaiziSTayaviSayatetyarthaH / 'anubhavAmi' ityanuvyavasAyaH pratyakSAtmakajJAnasyaiva, anumityAdInAmanuvyavasAyastu sAmAnyato 'jAnAmi' ityAkArakaH, vizeSatastu 'anuminomi' ityAkAraka evetyanubhavatvajAtI mAnAbhAvAnna tasya kAryatAvacchedakakoTisanniviSTatvam , jJAnatvaM tu nityAnityasAdhAraNatayA na janyatAvacchedakaM kintu janyapratyakSabRttijAtivizeSa eva tatkAryatAvacchedakakoTiniviSTa iti keSAzcinmatamupadarzayati-kecita sviti / janya. pratyakSavRttijAtivizeSa eveti- pratyakSatvasAmAnyasyApi nityezvarapratyakSasAdhAraNyena janyatAnavacchedakatvAd viziSTavaiziSTayAvagAhitve sati janyapratyakSamAtravRttijAtivizeSasyendriyasannikarSajanyatAvacchedakatayA siddhasya vizegatAvacchedakaprakArakanirNayajanyatAvacchekatvamiti / nanvevaM vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayAjanyapratyakSavizeSe viziSTavaiziSTayaviSayatvasya sambhave'pyanumityAdau niyAmakAbhAvAd viziSTavaiziSTayaviSayatvaM na syAdityata aah-anumityaadaaviti| tAdRzaviSayatAniyAmakaH viziSTavaiziSTayaviSayatAniyAmakaH / tathA viziSTavaiziSTayaviSayatAniyAmakaH / nanu yadyanumitau viziSTavaiziSTayaviSayatve parAmarza eva niyAmako na tu vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayastajanyatAvacchedakasya vijAtIyapratyakSatvasyAnumitAva. bhAvAt , tathA sati 'pRthivI itarebhyo bhidyate' ityatra 'itaravyApakIbhUtAbhAvapratiyogipRthivItvavatI pRthivI' ityAkArakavyatirekaparAmarzAt 'pRthivItarabhinnA' ityanumitiH pRthivItarabhedatvaviziSTavaiziSTayAvagAhinI pRthivItarabhedatvarUpavizeSaNatAva cchedakaprakArakanirNayazUnyakAle'pi syAt, yadi cAnvayasahacAreNeva vyatirekasahacAreNApyanvayavyAptigrahaNe satyeva 'pRthivI pRthivItarabhinnA' ityanumitiriti na vyatirekaparAmarzAduktAnumitiH, anvayaparAmarzasattve tu itarabhedatvaprakArakajJAnamavazyaM samastIti noktavizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnAbhAvakAla uktAnumityApattiH sambhavatIti vibhAvyate, tadA yatra vyatirekaparAmarzo vidyate svAtantryeNetarabhedatvaprakArakajJAnaM ca samasti tatra pRthivItarabhedAnumityutpattignubhUyate, sA'pi na syAdanvayavyAptijJAnAbhAvAt , itarabhedalakSaNasAdhyavizeSyakapRthivIrUpapakSaprakArikaiva 'pRthivyAmitarabhedaH' ityAkArakAnumitistadAnImutpadyata iti ca vaktumazakyam, sAdhyavizeSyakAnumitI sAdhyaprasiddhevirodhitvena svAtantryaNetarabhedatvaprakArakajJAnasya sAdhyaprasiddhirUpatayA tapapratibandhakasattve tAdRzAnumityutpAdAsambhavAt , vyatirekaparAmarzato 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA 'pRthivI pRthivItarabhinnA' iti rItyA'numitirjAyata evetyapi na vAcyam, tathA sati sAdhyajJAnaM nAsti sAdhyaprasiddhirUpa Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| tIyapratyakSatvasya tajjanyatAvacchedakatve 'itaravyApakIbhUtAbhAvapratiyogipRthivItvavatI pRthivI' ityAkArakaparAmarzAd itarabhedatvaprakArakajJAnadazAyAmiva tacchUnyadazAyAmapi 'pRthivI itarabhedavatI' ityAkArakaviziSTavaiziSTya viSayatAzAlinyA anumiterApattiH, sAdRzAnumitAvanvayavyAptijJAnasyaiva hetutvAnnApattirityuko ca svAtantryeNetarabhedatvaprakArakajJAnasya sattve sAdRzAnumityanudayApattiH, na ca pRthivyAmitarabhedavizeSyakAnumitereva svIkArAneyamApattiH, sAdhyavizeSyakAnumitau sAdhyaprasiddhevirodhitayA tatra prabandhakAbhAvAd vyatirekaparAmarzataH sAyavizeSyikA 'pRthivyAmitarabhedaH' ityAkArikA 'pRthivI pRthivItarabhinnA' ityAkArikA ca sAdhyaprakArikA 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA'numitiH syAt , sAdhyarUpavizeSaNajJAnamapi viziSTabuddhikAraNaM yadyapekSitaM tadapi prameyatvenetarabhedajJAnakAle samastyeva, sAdhyatAvacchedakaprakArakasiddhereva sAdhyaprasiddhividhayA sAdhyavizeSyakAnumitivirodhitayA tasyAH prameyatvena rUpeNa sAdhyajJAnakAle'bhAvAt , yadi ca sAdhyajJAnameva sAdhyasiddhiriti prameyatvena tajjJAnamapi sAdhyasiddhirbhavatyeva, tarhi itarabhedatvalakSaNasAdhyatAvacchedakaprakArakaM yad bhedAntaravizeSyakajJAnaM tanna sAdhyasiddhiriti tatkAle sAdhyavizeSyakAnumitiriSTaiva syAt tadartha pratibandhakakoTau viziSya sAdhyavizeSyakatvaM nivezanIyaM bhavediti gauravaM syAt , ata itarabhedatvaprakArakajJAnakAle vyatirekaparAmarzAdapi viziSTavaiziSTyAvagAhya numitireva bhavati na tu 'vizaSye vizeSaNam' iti rItyA, evaM ca tasyA vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnazUnyakAle ApattivAraNAya vizeSaNatAvacchedakaprakAraka. jJAnajanyatAvacchedakamanumitisAdhAraNameva svIkaraNIyamiti zaGkate- atheti / vijAtIyapratyakSatvasya janyapratyakSamAtravRttijAtivizeSasya / tajanyatAvacchedakatve vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayajanyatAvacchedakatve / itaravyApakIbhUtetipRthivItaravyApakIbhUtetyarthaH / vyApyatAvacchedakasambandhazca tAdAtmyam / tacchanyadazAyAmapi itarabhedatvaprakArakajJAnazUnyadazAyAmapi, anumitau viziSTavaiziSTyAvagAhinyAmapi vizeSaNAtAvacchedakaprakArakanirNayasyAkAraNatvena tatsattAyA anAvazyakatvAt / tAdRzAnumitau pRthivI pRthivItarabhedavatI' ityAkArakAnubhitau / 'anvayavyAptijJAnasyaiva, ityevakAreNa vyatirekavyAptijJAnasya vyatirekavyAptiviziSTahetumattAparAmarzasya ca tAdRzAnumitau kAraNatvasya vyavacchedaH / ' svAtantryeNeti- yatra 'pRthivItaravyApaka bhUtAbhAvapratiyogipRthiva tvavatI pRthivI' ityAkArakavyatirekaparAmarzaH, parAmarzAsanniviSTatayava pRthivItarabhedatvaprakArakajJAnaM ca tatra 'pRthivI pRthivItarabhinnA' ityAkArakAnumitirutpadyamAnA'nubhUyate, sA na syAt tAM prati tadAnIM vidyamAnamya vyatirekaparAmarzasyAkAraNatvAt , tatkAraNatayA'bhimatasyAnvayavyAptijJAnasya tadAnImabhAvAdityarthaH / 'sAdRza' iti sthAne 'tAdRza' iti pATho yuktaH / tadAnIM 'pRthivyAmitarabhedaH' ityAkArikA AdheyatAsambandhena pRthivIprakArakapRthivItarabhedavizeSyakaivAnumitirevodayate ityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / neyamApattiriti- tadAnIM pRthivIvizeSyakapRthivItarabhedaprakAra kAnumiteranupagamAnna tadanutpattyApAdanam , iSTApattirUpatayA na doSAvahamityarthaH / sAdhyavizeSyakAnumitau sAdhyaprasiddhevirodhitvena svAtantryeNetarabhedatvaprakArakajJAnasya virodhinaH sattve tadAnIM sAdhyavizeSyakAnumityutpAdasyAsambhavena sAdhyaprakArakAnumityutpAdasyaiva svIkartumucitatvena tadanumityanutpAdApAdanasyAniSTatayeSTApAdanatvena tatpariharaNaM kartumazakyamiti niSedhahetumupadarzayati - sAdhya vizeSyakAnumitAviti / tatra itarabhedatvaprakArakajJAnakAle / tAdRzAnumityutpAdAsambhavAt pRthivyAmitarabhedavizeSyakAnumityutpAdasyAsambhavAt / tadAnIM 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA sAdhya prakArikA'numitirupajAyata ityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / tatra svAtantryeNetarabhedatvaprakArakajJAnakAle / yadi 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyeva pRthivItarabhedaprakArikAnumitirupeyate tadA tatra vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnasya nApekSeti yadA svAtantryeNApi pRthivItarabhedatvaprakArakajJAnaM nAsti kintu kevalavyatirekaparAmarza eva vidyate tadAnIM sAdhyavizeSyakAnumitipratibandhakasAdhyaprasiddharabhAvAt sAdhyavizeSyikoktadizA sAdhyaprakArikA cetyubhayAkArAnumitiH syAditi niSedhahetumupadarzayati-tathA satIti- vizeSye vizeSaNamiti rItyA sAdhyaprakArakAnumiterabhyupagame satItyarthaH, / tAdRzaparAmarzAt 'pRthivItaravyApakIbhUtAbhAvapratiyogipRthivItvavatI pRthivI' ityAkArakavyatirekaparAmarzAt , nanu vizeSye vizeSaNamiti rItyA'numitirapi viziSTabuddhirbhavatyeva, sA sAdhyarUpavizeSaNajJAnajanyeti sAdhyajJAnAbhAve kAraNAbhAvAnotpatumahatItyAzaGkaya pratikSipati-na ceti / neyamApattiH pRthivI pRthivItarabhinnA' ityAkArakAnumityApattirna sambhavati / niSedhe hetumAha-evamapIti- svAtantryeNa pRthivItarabhedatvaprakArakajJAnazUnyakAle vizeSaNajJAnAbhAvAt ' sAdhyaprakArakazAnalakSaNasAdhyaviziSTabuddhayApAdanAsambhave'pItyarthaH / tathAvidhAnumiteH 'pRthivI pRthivItarabhinnA' ityAkArikAyAH, tarakaparAmarza evaM pRthivItaravyA vAta- vizeSye viSyakoktadizA vizeSa Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / - tAdRzAnumityutpAdAsambhavAt , na ca 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA 'pRthivI itarabhedavatI' ityAkArakAnumitistatra jAyata eveti vAcyam , tathA sati sAdhyajJAnazUnyakAle tAdRzaparAmarzAt 'pRthivyAmitarabhedaH, pRthivI itarabhedavatI' ityAdyAkArakadvividhaviSayatAzAlinyA anumiterApatteH, na ca viziSTabuddhiM prati vizeSaNajJAnasya hetutvAnneyamApattiH, evamapi prameyatvenetarabhedajJAnakAle tathAvidhAnumiterApattisambhavAt, na ca prameyatvAdinA sAdhyajJAnakAle sAdhyavizeSyakAnumitipratibandhakIbhUtasAdhyasiddhisatvena na tatra tathAvidhaviSayatAzAlyanumityApattiriti vAcyam , sAdhyatAvacchedakaprakArakasiddhereva sAdhyavizeSyakAnumitivirodhitvAt , anyathetarabhedatvarUpeNa bhedAntarAvagAhisiddhikAle tAdRzAnumitivAraNAya tatra pakSavizedhyatAM nivezya siddheH pratibadhyapratibandhakabhAvAntarApatteH, tasmAditarabhedatvaprakArakajJAnakAlInavyatirekavyAptijJAnajanyAnumitiviziSTavaiziSTyaviSayatAsvIkAra AvazyakaH, tatsAdhAraNyaM ca vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnajanyatAvacchedakasyAvazyakam , tathA ca sati netarabhedatvaprakArakajJAnazUnyakAle 'vizeSye vizeSa. Nam' iti rItyetarabhedatvaprakArakadvividhaviSayatAzAlyanumityApattiH, viziSTavaiziSTyAnavagAhinyA vizeSye vizeSaNamiti rItyA jAyamAnAyA anumiteraprasiddhaH, viziSTavaiziSTyAvagAhinyAM ca vizeSaNatAvacchedakapRthivyAmitarabhedaH' ityAkArikAyAzcaityevaMdvividhaviSayatAzAlinyA anumiteH| nanu prameyatvena rUpeNa yaditarabhedajJAnaM tat sAdhyaprasiddhirUpatvAt sAdhyavizeSyakAnumitipratibandhakamiti tatkAle jAyamAnAyA anumiteH sAdhyavizeSyakatvAbhAvAnnoktadvividhaviSayatAzAlyanumityApattirityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya vAcyam' itynenaanvyH| tatra prameyatvAdinA sAdhyajJAnakAle / tathAvidheti-niruktadvidhetyartha. / sAdhyavizeSyakAnumiti prati sAdhyasiddheH sAdhyatAvacchedakaprakAra kamiddhitvenaiva pratibandhakatvam , prameyatvaM ca na prakRtasAdhyatAvacchedakamiti tatprakArakajJAnasya sAdhyatAvacchedakaprakArakajJAnatvAbhAvAt pratibandhakatvAbhAvena tathAvidhaviSayatAzAlyanumityApattiH syAdeveti niSedhahetumupadarzayati-sAdhyatAvacchedakaprakArakasiddhereveti / anyathA sAdhyatAvacchedakaprakAraka jJAnatvena sAdhyavizeSyakAnumitiM prati sAdhyasiddheH pratibandhakatvamanabhyupagamya sAdhyaviSayakajJAnatvena pratibandhakatvAbhyupagame / 'tAdRzAnumitivAraNAya' iti sthAne 'tAdRzAnumityanutpattivAraNAya' iti pATho bhavitumarhati / atrAyamabhiprAyaH- sAdhyatAvacchedakaprakAraka jJAnatvena sAdhyasiddheH pratibandhakatve itarabhedatvena bhedAntarAvagAhijJAnasyApi sAdhyavizeSyakAnumitiM prati pratibandhakatvena tatkAle sAdhyavizeSyakAnumityanutpattirayatnopanateva, sAdhyajJAnatvena pratibandhakatvapakSe tu yatsAdhyasya jJAnaM tatsAdhyavizeSyakAnumitirna bhavatIti pRthivI. tarabhedatvena bhedAntarAvagAhi jJAnaM na sAdhyavizeSyaka jJAnamiti tanna stra pratibandhakamiti bhavatyeva tatra sAdhyavizeSyakAnumitirityevaM yat tAdRzAnumityunutpatteriNaM tad viziSya sAdhyavizeSyakatvasya pratibadhyapratibandhakabhAvakoTau niveze satyeva ityevaM pratibadhyapratibandhakabhAvAntarApattyA gauravamiti / 'pakSavizeSyatAma' ityasya pakSanirUpitA yA sAdhyaniSThavizeSyatA tAmityarthaH / 'atha' ityAzaGki / svavaktavyamupasaMharannAha-tasmAditi / 'jhAnajanyAnumiti' iti sthAne 'jJAnajanyAnumitau' iti pATho. yuktaH / yadA coktAnumitau viziSTavaiziSTayaviSayatA tadA tAdRzAnumitirapi vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayajanyeti viziSTavaiziSTayapratyakSatvaM tadavRttitvAnnyUnavRttitayA na vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayajanyatAvacchedakaM kintu pratyakSAnumitisAdhAraNameva vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayajanyatAvacchedakamupeyamityAha-tatsAdhAraNyaM cetianumitisAdhAraNyaM cetyarthaH, vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnajanyatAvacchedakasya tatsAdhAraNyaM caavshykmitynvyH| tathA ca sati vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnajanyatAvacchedakasyAnumitisAdhAraNye ca sati / netareti- namo'numityApattirityanenAnvayaH / kathaM noktadvividhaviSayatAzAlyanumityApattirityapekSAyAmAha-viziSTavaiziSTyAnavagAhinyA iti'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA kA'pyanumitirbhavatyeva netyaprasiddhatvAdeva pRthivI pRthivItarabhinnA' ityAkArakAnumiteH 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA'bhyupagantumazakyatvAd viziSTavaiziSTyAvagAhinI sA bhavati, kintu tAM prati vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayavidhayA pRthivItarabhedatvaprakArakanirNayaH kAraNamiti tacchUnyakAle tadrUpakAraNAbhAvAdeva na sotpa. tumarhatIti 'pRthivI itarabhedavyApakIbhUtAbhAvapratiyogi thivItvavatI' ityAkArakavyatirekaparAmarzAt tadAnIM 'pRthivyAmitarabhedaH' ityekAkAraivAnumitiriti dvividhaviSayatAzAlyanumityApattirna smbhvtiityrthH| viziSTavaiziSTyAvagAhyanubhavatvameva Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / prakArakanirNayasya hetutvAditi cet ? evamapyanumitau svAtantryeNaiva hetutvam , anumitisAdhAraNajanyatAva. cchedakatve nityavyAvartanAya janyatvanivezasyAvazyakatve mithovizeSaNavizeSyabhAve vinigamanAviraheNa nAnAkAryakAraNabhAvasyAvazyakatvAdavacchedakagauravAJca' ityAhuH / pare tu-"anubhavatvAdikamanivezyaM viziSTavaiziSTyaviSayatAvattvameva tadavacchedakam , vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnazUnyakAlInasmaraNe IzvarajJAne ca vizeSye vizeSaNam' ityetAdRzaviSayatAmAtra. mabhyupeyate, ato na vyabhicAro navA nityasAdhAraNam" ityaahuH| ... kecit tu vizeSaNatAvacchedakasaMzayakAle viziSTavaiziSTyabodhaM svIkRtya vizeSaNatAvacchedakaprakArakapratyakSA-'numitisAdhAraNam, tacca nityapratyakSasAdhAraNatvAnna kAryatAvacchedakam , janyAnubhavamAtravRttijAtivizeSazca nAbhyupagantuM zakyaH, pratyakSatvAbhAvavatyanumitau tasya sattvaM tadabhAvavati nityapratyakSe pratyakSatvasya sattvamityevaM parasparAtyantAbhAvasAmAnAdhikaraNye sati tayorjanyapratyakSe vidyamAnatvena pratyakSatvena sAGkaryAt , kintu janyatve sati viziSTavaiziSTyAvagAhyanubhavatvaM tadubhayasAdhAraNaM vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayakAryatAvacchadakaM vAcyam , tatra yathA janyatvaM sAmAnAdhikaraNyasambandhenAnubhavatvasya vizeSaNaM tathA'nubhavatvamapi sAmAnAdhikaraNyasambandhena janyatvasya vizeSaNaM sambhavatyeva, na cAtra vinigamakaM kiJcid yena janyatvaviziSTamanubhavatvameva niruktajanyAvacchedaka nAnubhavatvaviziSTa janyatvaM tatheti gurudharmAvacchinna kAryakAraNabhAvadvaya prasaGga ityato'numiteviziSTavaiziSTyAgAhinyA yad vizeSaNatAvacchedakaprAkArakanirNayajanyatvaM tadavacchedakamanyadeva, tadanyadeva ca viziSTavaiziSTyAvagAhipratyakSe vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayajanyatAvacchedakamiti- samAdhatte- evamapIti- anumiteviziSTavaiziSTyAvagAhitvena vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayajanyatve'pItyarthaH / svAtantryeNaiveti-viziSTavaiziSTayAvagAhyanumititvAvacchinnaM prati vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayatvena kaarnntvmityrthH| nanvevamuktAnumiti prati pRthakAraNatvaM pRthak ca pratyakSavizeSa prati kAraNatvamityevaM gauravaM syAdato'numitisAdhAraNadharmasya kAryatAvacchedakatvamurarIkRtyaika kAraNatvakalpanameva nyAyamityata Aha- anumitIti- anumitisAdhAraNadharmasya vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnajanyatAvacchedakala ityarthaH / nityavyAvartanAya nityapratyakSe kAryatAvacchedakadharmasya vyAvartanAya / janyatvanivezasya janyatve sati viziSTavaiziSTayAvagAhyanubhavatvAvacchinnaM prati vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayaH kAraNamityevaM kAryakAraNabhAvaklaptI kAryatAvacchedakakoTI janyatvanivezasya / mithovizeSaNavizeSyabhAva iti- sAmAnAdhikaraNyasambandhena janyatvaviziSTaniruktAnubhavatvaM prakRtakAryatAvacchedakayuktAnubhavatvaviziSTaM janyatvaM vA tathetyevaM vizeSaNavizeSyabhAve / nAnAkAryakAraNabhAvaH svAtantryeNAnumititvasya kAryatAvacchedakatve'pyata Aha-avacchadakagauravAcceti / viziSTavaiziSTayaviSayatAvattvAvacchinnaM prati vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayaH kAraNamityekavidha eva kAryakAraNabhAva:. viziSTavaiziSTyaviSayatAvattvaM yathA pratyakSavizeSe tathA'numitAvapIti, IzvarapratyakSaM vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnazUnyakAlInaM smaraNaM ca 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyaivopeyata iti tatra viziSTavaiziSTyaviSayatAvattvasyAbhAvAdeva vyabhicArAprasaktAvIzvarapratyakSavyAvartanAya janyatvasya smaraNavyAvartanAyAnubhavatvasya kAryatAvacchedakakoTau na niveza iti pareSAM matamupadarzayati-pare viti- astra 'AhuH' ityanena sambandhaH / 'anivezyam' ityasya sthAne 'anivezya' iti pATho yuktH| tadavacchedakaM vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayajanyatAvacchedakam / ata: IzvarakSAne niruktasmaraNe ca viziSTavaiziSTyaviSayatAvattvAbhAvAt / 'daNDo rakto navA' iti saMzayAnantaraM 'raktadaNDavAn' iti raktatvaviziSTadaNDavaiziSTayAvagAhibuddhyanutpattAveva vizeSaNatA. vacchedakaprakArakanirNayatvena viziSTavaiziSTayAvagAhibuddhi prati kAraNatvamabhyupeyam, na caivam , ukta saMzayAnantaramapi viziSTavaiziSTayAvagAyuktabuddhirutpadyata eveti viziSTavaiziSTayAvagAhibuddhiM prati vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnatvenaiva kAraNatvaM lAghavAdupeyate, athavA lAghavAd vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnatvena viziSTavaiziSTayAvagAhibuddhi prati kAraNatve vyavasthite vizeSaNatAvacchedakaprakArakasaMzayakAle'pi viziSTavaiziSTayAvagAdibodhaH svIkriyata iti keSAJcinmataM pratikSeptumupanyasyatikecit tviti- asya 'AhuH' itynenaanvyH| atra saMzayasya jJAnatvAdinA kAraNatvaM pratibandhakatvaM vA, tatrAprAmANyajJAnasya nirNayatvenaivottejakatvam , arthAt aprAmANyanirNayAnAskanditasyaiva jJAnasya kAraNatvaM pratibandhakatvaM vA, yato'prAmANyanirNaye sati tajjJAnaviSayasya vaiparItyaM sunizcitaM bhavatIti tajjJAnaM svaviSayasya saMzayAtmanA nirNayAtmanA cAvyavasthitI Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / jJAnatvenaiva hetutvamAhuH, tadasat - saMzayasAdhAraNajJAnasya hetutve'prAmANyanirNayasyaivottejakatayA nirNayatvena hetutve cAprAmANyajJAnasyaiva tathAtve nirNayatvena hetutvakalpanAyA evocitatvAd, anyathA vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnIyanirNayatvApekSayA guruzarIrasyAprAmANyajJAnanirNayatvasya nivezena mahAgauravaprasaGgAt, atha vizeSaNatAvacchedakasaMzayakAle tatra cAprAmANyazaGkAyAM bhavanmata iva mamApi viziSTavaiziSTya bodho na jAyata ityaprAmANyajJAnatvAvacchinnAbhAvasyaiva niveze kva doSa iti cet ? evamapi saMzayasAdhAraNajJAnasya viziSTavaiziSTyabodhahetutve anumityAdikaM prati parAmarzahetutve vyAdhyAdyaMze nirNayatvaniveze mahAna svakAryaM kAryAntaraM vA kuryAt pratibadhnIyAd vA, tatrAprAmANyasaMzaye tu tadadhIno viSayasaMdeha eva, na tadvaiparItyamiti svaviSayasaMzayAtmakatvaM tasyAkSuNNameveti tadAtmanastasya svakAryakaraNasAmarthyaM kAryAntaraH tibandhanasAmarthyaM ca samastyevetya prAmANyasaMzayasyAkiJcitkaratvAnna tatrottejakatvam, yatra tu nirNayasyaiva kAraNatvaM pratibandhakatvaM vA tatrAprAmANyajJAnasyAprAmANyajJAnatvenaivottejakatvam, arthAdaprAmANyajJAnAnAskanditasyaiva tasya kAraNatvaM pratibandhakatvaM vA, yatastatrAprAmANyasaMzaye aprAmANyanirNaye vA sati tasya svaviSaye sandigdhatvasya vaiparItyasya vA prAptau nirNayarUpatA tasya svadiSayAdapaitIti nirNayAtmanA tasya na svakAryakAritvaM kAryAntarapratibandhakatvaM veti, evaM ca prakRte vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnatvena viziSTavaiziSTayAvagAhibuddhiM prati kAraNatve tatrAprAmANyanirNayatvenaivAprAmANyajJAnasyottejakatvamiti gauravam, vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayatvena kAraNatve tu aprAmANyajJAnatvenaivottejakatvamiti lAghavam, tato vizeSaNatAvacchedakaprakAraka nirNayatvasyaiva prakRtakAryakAraNatvAvacchedakatvaM yuktamataH keSAJcinmataM na yuktamityAha - tadasaditi / tathAtve uttejakatve / anyathA nirNayatvasya kAraNatAvacchedakakoTAvanivezya tatsthAne jJAnatvasya niveze / vizeSaNale ti - vizeSaNatAvacchedakaprakAraka nirNayatvaM vizeSaNatAvacchedakAbhAvAprakArakatve sati vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnatvam, tadapekSayA tadabhAvavanniSThavizeSyatA nirUpitatanniSThaprakAratAkatvalakSaNAprAmANyA bhAvAprakArakatve sati niruktAprAmANyaniSTha prakAratA kala lakSaNAprAmANyajJAnaniSThanirNayatvasyottejakakoTau vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnatvena kAraNatvapakSe praviSTasya gurutvaM suvyaktamevAto mahAgauravaprasaGgAdaprAmANyajJAnAnAskanditavizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayatvenaiva viziSTavaiziSTayAvagAhibuddhiM prati kAraNatvaM na tu aprAmANya nirNayAnAskanditavizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnatveneti / nanu vizeSaNatAvacchedakaprakAraka jJAnatvena kAraNatvapakSe'pyaprAmANyajJAnatvenaivotejakatvam, yathA vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayatvena kAraNatvapakSe vizeSaNatAvacchedakaprakAraka nirNaye aprAmANyazaGkAyAM tato viziSTavaiziSTayAvagAhijJAnaM na jAyate tathA vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnatvena kAraNatvapakSe'pi vizeSaNatAvacchedakaprakArakasaMzaye'prAmANyazaGkAyAM tato viziSTavaiziSTayAvagAhibodho na jAyata eveti tattvena kAraNatvapakSe'pi na gauravamityAzaGkate - atheti / tatra ca vizeSaNatAvacchedakasaMzaye ca / bhavanmata iva vizeSaNatAvacchedakaprakAraka nirNayatvena kAraNatvamiti mate vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNaye'prAmANyazaGkAyAmiva / mamApi vizeSaNatAvacchedakaprakAraka jJAnatvena kAraNatvamityabhyupaganturmate'pi / niveze vizeSaNatAvacchedakaprakAraka jJAnaniSTha kAraNatAvacchedakatayA niveze / viziSTavaiziSTayabodhaM prati vizeSaNatAvacchedakaprakAraka nirNayasya hetutve anumitiM prati hetutvenAbhimatasya parAmarzasya viziSTavaiziSTayAvagAhibodhAtmakasya kAraNaM vizeSaNatAvacchedakIbhUtavyAptiprakAraka nirNaya eveti tato jAyamAnasya na vyApyaMze saMzayarUpatA, vyAptyabhAvaprakAraka - jJAnaM prati vyAptiprakArakanizcayasya pratibandhakatvena vyAptiprakAraka nirNayottarajAyamAnajJAne vyApyabhAvaprakArakatvAsambhavAdityetAvataiva parAmarzo vyAptyaMze nirNayarUpa eveti, yadyapi anAhAryAprAmANyajJAnAnAsvanditatadvattA nizcayasyaiva tadabhAvavattAbuddhiM prati pratibandhakatvamityAhAryavyAptiprakArakanizcaye satyapi tadanantarajAyamAnajJAne vyAptyabhAvaprakArakatvaM sambhavati, tathApi vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasyAnAhArya prAmANyajJAnAnAskanditasyaiva viziSTavaiziSTyabodha hetu miti viziSTavaiziSTyA vagAhiparAmarzahetutayA''daraNIyasya vyAptilakSaNavizeSaNatAvacchedakaprakAraka nirNayasyAnAhAryatvameveti na tadanantaraM vyAptiprakAraka saMzayasambhava iti anumitiM prati parAmarzasya hetutve vyApyaMze nizcayatvaM na nivezyate, vizeSaNatAvacchedakaprakAraka jJAnatvena saMzayasAdhAraNadharmeNa kAraNatvapakSe tu vyAptirUpavizeSaNatAvacchedakaprakArakasaMzayAdapi niruktaparAmarzasya sambhavena vyApyaMze saMzayarUpasyApi tasya sambhavena tato'numityutpattivAraNAya vyApyaMze nirNayAtmakatvaM tasya kAraNatAvacchedakakoTau nivezanIyamiti gauravaM syAditi samAdhatte - evamapIti- vizeSaNatAvacchedakaprakArakasaMzaye'prAmANyasaMzayadazAyAM viziSTavaiziSTyabodhotpAdasyAna 13 97 Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / gauravAt, vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya cAnAhAryasyaiva hetutvasvIkArAdAhAryataduttarotpannajJAne vyAptyaMze nirNayatvanivezAnAvazyakatvAt , nanu tathApi 'vizeSye vizeSaNam' iti jJAnasAdhAraNyevAtiriktaprakAritA'stu tadavacchinne'prAmANyanizcayAbhAvakUTaviziSTasaMzayAbhAvasya niyAmakasyAprAmANyajJAnAbhAvakUTaviziSTanizcayatvAvacchinnato laghutvAt , iyameva yogyatAjJAnAdiniSThahetutAvacchedikA bAdhAdipratibandhakatAvacchedikA ca, ata evAnanvitAnvayabuddherbAdhAdipratibaddhyatvapratibandhakarave, ata eva (ca) vyAptiprakAranizcayottaramapi vyAptyabhAvAMze AhAryasaMzayAtmakatathAvidhajJAnAdanumityanApattiH, kAryasahabhAvena tathAvidhasaMzayasya pratibandhakatvAditi cet ? na-aprAmANyanizcayatvAvacchinnAbhAvaviziSTanirukta bhyupagame'pItyarthaH / AhAryataduttarotpannajJAna iti- AhAryaM yad vizeSaNatAvacchedakIbhUtavyAptiprakArakanirNayAtmakaM tadavyavahitottarotpannajJAne ityarthaH, tacca jJAnamanAhAryatyAptiprakArakanirNayAbhAvAd vyAptiviziSTavaiziSTayAvagAhi parAmarzAtmakaM na bhavatyeveti tadAnIM parAmarzAbhAvAdeva nAnumitiriti tatra vyApyaMze nirNayatvasyAnAvazyakatvAdityarthaH / nanu yadi vizeSaNatAvacchedakaprakArakasaMzayato viziSTavaiziSTayAvagAhibodho na bhavatIti saMzayasAdhAraNarUpeNa na kAraNatvaM tarhi 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA jJAnasAdhAraNI yA'tiriktaprakAritA tAmupagamya tadavacchinnaM prati tata eva vizeSaNatAvacchedakaprakArakasaMzayakAle na tAdRzaprakAritvAvacchinnotpattyApattisambhava iti tAdRzaprakAritvAvacchinnotpattivAraNAya tAdRzaprakAritvAvacchinnaM prati aprAmANyajJAnAbhAvakUTaviziSTavizeSaNatAvacchedaka prakArakanizcayatvAvacchinnasya niyAmakatvaM na kalpanIyaM tAdRzasaMzayAbhAvApekSayA tasya gurutvAt , vizeSye vizeSaNamiti rItyA jJAnasAdhAraNI prakAritaiva ca zabdabodhaM prati yogyatAjJAnasya yA kAraNatA tadavacchedika pi, tathA tadvattAbuddhiM prati tadabhAvavattAnizcayalakSaNabAdhanizcayasya yat pratibandhakatvaM yacca tannirUpitapratibadhyatvaM tayoravacchedikA'pi, evaM tadabhAvavattAbuddhiM prati tadvattAnizcayasya yat pratibandhakatvaM yacca tannirUpitapratibadhyatvaM tayorava. cchedikA'pi, tata eva ca 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA yaH zAbdabodho'nanvitAnvayabodhAtmA tasyApi bAdhabuddhiM prati pratibadhyatvaM pratibandhakatvaM ca sambhavataH, aprAmANyanizcayAbhAvakUTaviziSTasaMzayAbhAvasya pratibandhakAbhAvavidhayA kAryasahabhAvena tAdRzaprakAritvAvacchinnaM prati niyAmakatvAzrayaNAdava yatra vyAptiprakArakanizcayAnantaraM vyAptyabhAvAMze AhAyasaMzAyAtmako vyAptiviziSTavaiziSTayAvagAhiparAmarzastatra tato nAnumityApattiH kAryakAle niruktasaMzayasyaiva kAryasahabhAvena pratibandhakasya bhAvAditi zaGkate-nanviti / tadavacchinne vizeSye vizeSaNamiti jJAnasAdhAraNaprakAritvAvacchinne, asya 'niyAmakasya' ityanenAnvayaH, tacca saMzayAbhAvasya' ityasya vizeSaNam, 'saMzayAbhAvasya' ityasya 'laghutvAd' ityatrAnvayaH / iyameva vizeSye vizeSaNamiti jJAnasAdhAraNaprakAritava, 'bAdhAdi' ityAdipadAt tadvavattAnizcayAdaH pratibandhakAntarajJAnasya copagrahaH / ata eva niruktaprakAritAyA bAdhAdipratibandhakatAdyavacchedakatvopagamAdeva / ata eva ca niruktaprakAritvAvacchinne'prAmANyanizcayAbhAvakUTaviziSTasaMzayAbhAvasya niyAmakatvAdeva punaH / tathAvidhajJAnAt vizeSye vizeSaNa miti jJAnasAdhAraNapraka ritvAvacchinnaparAmarzAtmakajJAnAt / tathAvidhasaMzayasya aprAmANyanizcayAbhAvakUTaviziSTasya vyAptyabhAvAMze AhAryasaMzayasya / aprAmANyanizcayatvAvacchinnAbhAvaviziSTaniruktasaMzayatvena pratibandhakatvaM tadabhAvatvena ca kAraNatvamiti kalpanApekSayA'prAmANya jJAnAbhAvaviziSTavizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayatvena kAraNatvasyaiva lAghavAdaucityam , viziSTavaiziSTathaviSayatA ca 'abhAvabodho hi viziSTavaiziSTathAvagAhimaryAdAM nAtizete' iti niyamabalAdabhAvabodhe siddhA, tatra vize. SaNatAvacchedakIbhUtapratiyogitAvacchedakaprakArakanizcayasya yat kAraNatvaM kluptaM tasya kAryakoTAvabhAvAMzamapravezasyaiva viziSTavaiziSTayAvagAhibodhatvAvacchinne yuktatvamiti samAdhatte-neti / 'pratiyogitAvacchedakaprakArakanizcayasya' ityasya 'hetutvam' ityanenAnvayaH, abhAvAMzApravezeneti- 'pratiyogitAvacchedakaviziSTasyAbhAvena saha vaiziSTayAvagAhipratyakSe' ityatrA. bhAvena sahetyanuktvA pratiyogitAvacchedakaviziSTasya vaiziSTayajJAna ityuktau lAghavaM vyaktameva / tAdRzajJAna evaM pratiyogitAvacchedakaviziSTavaiziSTayajJAna eva tathA ca pratyakSasthAne jJAnasyaiva pravezo vidheya ityetAvatA viziSTavaiziSTyajJAne vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnasya kAraNatvaM 'yadvizeSayoH kAryakAraNabhAvastatsAmAnyayorapi saH' iti nyAyAdAyAti, yataH Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / saMzayAbhAvatvena hetutve gauravAt, pratiyogitAvacchedakaprakArakanizcayasya pratiyogitAvacchedakaviziSTaviSayake'bhAvasya pratyakSe hetutvaM kalpyamAnamabhAvAMzApravezena lAghavAt tAdRzajJAna eva yuktamiti tadbalena nizcayajanyatAvacchedakaviziSTavaiziSTya viSayatAsiddhezca / __ "zAkapAkajatvAdau sAdhyavyApakatvasandehenAhito hetau sAdhyavyApakatvavyabhicArasandeha upAdhiH" iti dIdhityuktastu phalIbhUtasandehe zAkapAkajatvaviziSTe sAdhyavyApakasyAvizeSaNAt, anyathA tu dravyatvAdau tasya nizcayAt tatra tadvizeSaNe tu sAdhyavyApakatvAMze 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA pratiyogitAvacchedako vizeSaNatAvacchedakadharmavizeSa eva tatprakArakajJAnaM vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnavizeSaH. pratiyogitAvacchedakaviziSTavaiziSTyAvagAhijJAnaM ca viziSTavaiziSTyAvagAhijJAnavizeSa iti, etena viziSTavaiziSTyAvagAhijJAnavidhayaiva pratiyogitAvacchedakaviziSTavaiziSTyAvagAhyabhAvajJAnasya kAryatvaM vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayavidhayaiva ca pratiyogitAvacchedakajJAnasya kAraNatvaM na tu svAtantryeNa tayoH kAryakAraNabhAva ityapi lAghavaM suspaSTaM pratIyate / 'hetutvam' iti pUrvamuktasya 'yuktam' itynenaanvyH| tadvaleneti-pratiyogitAvacchedakaviziSTavaiziSTya jJAne pratiyogitAvacchedakaprakArakajJAnasya yat kAraNatvaM tadbalAjamyatAvacchedakatayA viziSTavaiziSTyaviSayatAsiddheriti tadavacchinne vizeSaNatAvacchedakaprakArakanirNayasya sAmAnyataH kAraNatvaM yujyata eveti / nanu yadi viziSTavaiziSTyAvagAhibuddhiM prati vizeSaNatAvacchadakaprakArakanizcayasya sAmAnyataH kAraNatvaM tadA 'sa zyAmo mitrAtanayatvAd, ityatra zAkapAkajatvamupAdhiH, taddhi zAmatvalakSaNasAdhyasya vyApakaM mitrAtanayatvalakSaNasAdhanasyAvyApakamataH sAdhyavyApakatve sati sAdhanAvyApakatvalakSaNopAdhistatra vidyate, vyabhicArAnumAna copAdheH prayojanam , tadyathA- mitrAtanayatvaM zyAmatvavyabhicAri zyAmatvavyApakazAkapAkajatvavyabhicAritvAditi, atra zAkapAkajatve zyAmatvavyApakatvanizcaye tadvyabhicAralakSaNaheturapi mitrAtanayatvalakSaNaprakRtatau nizcIyate, yadA tu zAkapAkajatve zyAmatvavyApakatvasaMdehastadA tena mitrAtanayatve zyAmatvavyApakavyabhicAritvasaMdehaH, so'yaM hetusaMdehaH sAdhyavyabhicAritvalakSaNasAdhyasaMdehasya prayojaka iti, sa ca sAdhyavyabhicArasaMdeho grAhyasaMzayavidhayA vyAptijJAna pratibandhaka ityabhiprAyeNa zAkapAkajatvAdau sAdhyavyApakatvasaMdehAhito hetau sAdhyavyApakavyabhicArasaMdeha ityevamupAdhigranthe ziromaNibhaTTAcAryeNa yaduktaM tat kathaM saGgacchate ? sAdhyavyApakavyabhicArasaMdehasya sAdhyavyApakatvaviziSTavaiziSTayAvagAhibodharUpatvena taM prati vizeSaNatAvacchedakIbhUtasAdhyadhyApakatvaprakArakanizcayasya kAraNatvena sAdhyavyApakatvasaMdehenAtathAbhUtena tadAdhAnAsambhavAdityata aah-shaakpaakjtvaadaaviti| "sAdhyavyApakatvavyabhicArasaMdeha upAdhiH iti dIdhityuktastu" ityasya sthAne "sAdhyavyApakavyabhicAritvasandehaH" ityupAdhidIdhityuktastu" iti pATho yuktaH, 'ityupAdhidIdhityuktastu' ityasya 'evaMsvarUpa upAdhinirUpaNAtmakopAdhyabhikhyadIdhitigranthaikadezaprakaraNokastu' ityarthaH, 'zAkapAkajatvaviziSTe sAdhyavyApakasyAvizeSaNAd' ityasya sthAne 'zAkapAkajatvaviziSTe sAdhyavyApakatvasyAvizeSaNatvAd' iti pATho yuktaH, tathA ca 'phalIbhUtasandehe' ityAderayamartha:- zAkapAkajatvAdau sAdhyavyApakatvasaMdehasya phalIbhUto yaH saMdeho hetau sAdhyavyApakatvasandehastatra zAkapAkajatvatvena rUpeNa zAkapAkajatvasyAviSayatvena tatra sAdhyavyApakatvasyAvizeSaNatvAt , evaM ca sAdhyavyApakatvaviziSTasya zAkapAkajatvatvAvacchinnasya vaiziSTayAvagAhijJAnaM hetau sAdhyavyApakavyabhicAritvasandeho na bhavatyeveti na tatra zAkapAkajatvavizeSyakasAdhyavyApakatvaprakArakanirNayasya hetutvamiti zAkapAkajatvAdau sAdhyavyApakatvasandehato hetau sAdhyavyApakavyabhicAritvasandehe'pi na vyabhicAra iti bhAvaH / yadi tu yaddharmaviziSTayaddhavicchinnavaiziSTayAvagAhijJAna eva taddharmaprakArakataddhavicchinnavizeSyakanirNayaH kAraNaM sAmAnyatastu taddharmaviziSTavaiziSTayAvagAhijJAne taddharmaprakArakanirNayamAtra kAraNamiti vibhAvyate tadA zAkapAkajatvAdau zyAmatvavyApakatvasandehe'pi dravyatvAdau zyAmatvavyApakatvanirNayaH samasyeva, ekasyApi jJAnasyaikatra tatsaMzayarUpasyAnyatra tannizcayarUpasya samUhAlambanasya sambhavAditi tata evokkaviziSTavaiziSTayAvagAhiniruktasaMzayasaMbhavena na tatra vyabhicAra ityAha- anyathA viti- prakArAntareNa punaH, sAmAnyata iti yAvat / tasya sAdhyavyApakatvasya / ; yadi tu 'hetau sAdhyavyApakavyabhicAritvasandahaH' ityasya 'hetau sAdhyavyApakazAkapAkajatvavyabhicAritvasandehaH' ityarthamupAdAya phalIbhUtasandehe zAkapAkajatvaviziSTe sAdhyavyApakatvaM vizeSaNatayA bhAsata iti vibhAvyate tadA vyabhicAritve nirUpitatvasambandhana zAkapAkajatvaM tatra sAdhyavyApakatvamityevaM 'vizeSye vizeSaNaM tatra ca vizeSaNAntaram' ityevaMrItyaiva niruktasaMzaya iti tasya viziSTavaiziSTayAvagAhitvAbhAvAdeva na tatra vyabhicAra ityAha-tatra tadvizeSaNe viti- zAkapAkajatvatvaviziSTe sAdhya Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / saMzayAkAra eva saH, 'rakto daNDo navA' iti saMzayakAlIno raktadaNDavAn iti prAtyakSikabodha iva raktatvAMze iti draSTavyam / 100 idaM tu bodhyam - kiJciddharmAvacchinne yadvizeSaNatAvacchedakaM tatprakArakanizcayatvenaiva hetutvam, antarA dharmitAvacchedakA niyantritasthale 'daNDavad' ityAdau tu daNDatvAdiprakArakajJAnatvenaiva nirdharmitAvacchedaka nizcayatvasya durvacatvAt tatpravezavaiyarthyAMcceti / 'viziSTavaiziSTyam' iti buddhitvaM tu raktatvadaNDatvobhayadharmAvacchinna vizeSyatAnirUpitaprakAratAzA libuddhitvam, kAraNatA ca tatra daNDatvAvacchinna vizeSyatA nirUpitara tatvaprakAratAzAlinirNayatvena, kAryatA vyApakatvasya vizeSaNatve tvityarthaH / saH phalIbhUtasandehaH / yatra vizeSaNatAvacchedakaprakAra kasandehastatra tadgatajJAnaM 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA bhavatItyatra dRSTAntamAha- 'rakto daNDo navA' itIti- raktatvaprakArakadaNDavizeSyakajJAnAnantaraM jAyamAno raktadaNDavAniti prAtyakSikabodho yathA dharmyaMze daNDaM tatra ca raktatvamityevamavagAhamAno 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA bhavatu na tu raktatvaviziSTadaNDasya vaiziSTayAvagAhI tathA hetau sAdhyavyApakopAdhivyabhicArasandeho'pi vyabhicAre upAdhimupAdhau sAdhyavyApakatvamityevamavagAhamAno vizeSye vizeSaNamiti rItyA bhavati na tu sAdhyavyApakatvaviziSTopAdhervyabhicAre vaiziSTayAvagAhIti viziSTavaiziSTayAvagAhibodhatvalakSaNakAryatAvacchedakadharmAnAkrAntasya tasya sAdhyavyApakatvarUpavizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayaM vinA bhAve'pi na vyabhicAra ityarthaH / yatra kamapi dharmaM dharmitAvacchedakIkRtya viziSTasvarUpavizeSaNasanniviSTaM vizeSaNaM vizeSaNe'vagAhate viziSTavaiziSTya buddhistatra yaddharmAvacchinne yaddharmo vizeSaNIbhavan vizeSaNatAvacchedako bhavati taddharmAvacchinna vizeSyakataddharmaprakAra kanizcayatvenaiva tAdRzaviziSTavaiziSTayabuddhiM prati kAraNatvam, yad viziSTasvarUpaM tu naikaM dharmaM dharmitAvacchedakI kRtyA paradharmavaiziSTayato niSpannasvarUpaM kintvekadharmavadrUpatayA pratibhAsamAnatayaiva viziSTaM tadvaiziSTayabuddhiM prati kaJciddharmitAvacchedakama nivezyaiva vizeSaNatAva cchedakaprakArakajJAnatvenaiva hetutvaM na tu tathAvidhabuddhiM prati vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayatvena hetutvam, tadabhAvaniSThaprakAratvAnirUpita tanniSTaprakAratAnirUpita kicciddharmAvacchinna vizeSyatAka jJAnatvameva tannizcayatvaM tatsaMzayatvaviruddhaM sadharmitAvacchedakajJAnagatameva, nirdharmitAvacchedakajJAnagataM tu nizcayatvaM tu nirvaktumazakyam, yataH saMzayavirodhijJAnasyaiva nizcayatvam, saMzayazca kadharmivizeSyakaviruddha bhAvAbhAvobhayaprakArako niyamena sadharmitAvacchedaka eva tadvirodhijJAnamapi sadharmitAvacchedakameva bhavitumarhati ekadharmaviziSTavaiziSTayAvagAhijJAnaM ca 'daNDavad iti jJAnam', tacca 'daNDo na vA' ityevaM saMzayasvarUpAdapi daNDatvaprakAraka jJAnAdutpattumarhatIti tatkAraNAvacchedakakukSau nizcayatvanivezanaM viphalamapIti sUkSmekSikAM svayaM granthakRdAhaidaM tu bodhyamiti / 'antarA' ityAdikaM na pUrveNAnvitaM kintUttareNa, yasya vaiziSTayaM viziSTavaiziSTayatayA'bhimataM tat tasya ca tad vizeSaNaM tayormadhye dharmitAvacchedako na yatra samasti tAdRzasthale ityarthaH tAdRzasthalamevopadarzitam ' daNDavad' ityAdau tu ityanena / tatpravezavaiyarthyAcca nizcayatvasya kAraNatAvacchedakakukSau pravezasya vaiyarthyAcca tathA ca 'daNDavad' ityAkAra kadaNDatvaviziSTavaiziSTayabuddhau vizeSaNatAvaccheda kI bhUtadaNDatvaprakAraka jJAnatvenaiva hetutvaM na tu daNDatvaprakArakanirNayatvena, 'raktadaNDavAn' ityAdau tu kiJciddharmAvacchinne daNDatvAvacchinne raktatvaM vizeSaNatvAd vizeSaNatAvacchedakamato daNDatvAvacchinnavizeSya karaktatvaprakArakanirNayo 'raktadaNDatvAn' iti viziSTavaiziSTayAvagAhibuddhiheturityarthaH / viziSTavaiziSTyabuddhezcatvAro bhedA naiyAyikAbhimatAH, tatra 'viziSye vizeSaNam' iti rItyA yo viziSTavaiziSTyabuddhiprakAra: upavarNita :- 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA buddhitvaM 'raktatvAdyavacchinnaprakAratA nirUpitadaNDatvAdyavacchinnaprakAra tAkabuddhitvam' ityAdinA granthena, 'viziSTasya vaiziSTyam' iti yo viziSTavaiziSTayabuddhiprakAraH sa vyAvarNitaH - viziSTavaiziSTyabuddhitvaM tu raktadaNDatvAdiviziSTaparyAptiprakAratAkabuddhitvam' ityAdipranthena, idAnIm 'eka viziSTe'paravaiziSTayam' iti rItyA bodhalakSaNo yo viziSTavaiziSTyabuddheH prakArastaM vyAvarNayati - viziSTavaiziSTyabuddhitvaM tviti - atra 'viziSTe vaiziSTaya buddhitvaM tu' iti pATho yuktaH / raktatveti- 'raktadaNDaH prameyaH' iti jJAnaM raktatvaviziSTadaNDe prameyatvasya vaiziSTayAvagAhi, tatra raktatva-daNDatvobhayadharmAvacchinnA yA vizeSyatA sA raktadaNDaniSTavizeSyatA, tannirUpitA prakAratA prameyatvaniSThaprakAratA, tacchAlibuddhitvaM tannirUpakajJAnatvaM samastIti lakSaNasaGgatiH / tatra kIdRzaH kAryakAraNabhAva ityapekSAyAmAha - kAraNatA ceti / tatra 'viziSTa vaiziSTam' iti buddhisthale / 'raktadaNDaH prameyo raktadaNDo vAcyo raktadaNDo dravyam' ityevaM raktatvaviziSTadaNDa Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 101 D ca raktatvaviziSTadaNDatvAvacchinnavizeSyatAzAlijJAnatvenaiva, tena 'eko dvayam' iti rItyA 'daNDo rakko'yaM meyazca' iti jJAne na vyabhicAraH, tatra daNDatvaviziSTavizeSyatAyA raktatvAnavacchinnatvena raktatvaM dharmitAvacchedakIkRtya prameyatvAdibAdhakAle'pi tathAvidhajJAnApattiriti tAdRzavizeSyatAyA raktatvAvacchinnatvamAvazyakamiti vAcyam , ekasyA api prameyatvAdiprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatAbhinnAyA eva raktatvAvacchinnavizeSyatAyA abhyupagamAt , ekasyA vizeSyatAyA raktadaNDatvobhayAnavacchinnatvenAvyabhicArAt tatrApi raktatvadharmitAvacchedakadaNDatvaprakArakanirNayajanye 'daNDo raktaH prameyaH' ityetAdRzabodhe vizeSyakaprameyatvAdiprakArakajJAnamAtrameva 'rakto daNDaH' iti nirNayAtmaka jJAne satyeva bhavatIti tasmijJAne daNDatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitaraktatvaniSTaprakAratAzAlinirNayatvaM samastIti tadrapeNa tasya kAraNatvaM nirvahati, yadi tAdRzakAraNatAnirUpita. kAryatA raktatva viziSTadaNDatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitaprameyatvaniSThaprakAratAzAlijJAnatvena, tadA 'raktadaNDo vAcyaH' ityAdijJAnAnAM niruktakAryatAvacchedakadharmAnAkrAntatvAnna tAni prati 'rakto daNDaH' iti nirNayasya kAraNatvaM syAt , yadi ca raktatvaviziSTadaNDatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitavAcyatvaniSTaprakAratAzAlijJAnatvAdinA'pi kAryatvaM tadA kAryatAvacchedakabhedenAnantakAryakAraNabhAvaprasaGga iti prakAratAvizeSAnantara veNaiva kAryatAvacchedakadharmamupadarzayati-kAryatA ceti / evakAreNa raktatvaniSThaprakAratAnirUpitavizeSyatvAbhinnadaNDatvAvacchinnavizeSyatAzAlijJAnatvena kAryatvasya vyavacchedaH / tadvayavacchedaprayojanamupadarzayati-teneti- asya 'na vyabhicAraH' ityanenAnvayaH / 'eko dvayam' iti rItyeti- 'daNDo rakto'yaM meyazca' iti daNDe raktatvaM meyatvaM ca prakAra iti eko daNDo raktaprameyobhayarUpa iti 'daNDo rakto'yaM meyazca' iti jJAnaM bhavati 'eko dUyam' iti rItyeti, yadyevakAreNoktavyavacchedo na kriyate tadA 'daNDo rakto'yaM meyazca' iti jJAnamapi raktatvaniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAbhinnadaNDatvAvacchinnavizeSyatAzAlijJAnatvalakSaNakAryatAvacchedakAkrAntamiti tad 'daNDo rakaH' iti nirNayaM vinA'pi bhavatIti vyatirekavyabhicAraH syAt , raktatvaviziSTadaNDatvAvacchinnavizeSyatAyA eva kAryatAvacchedakakoTau praveze coktajJAnasya niruktakAryatAvacchedakadharmAnAkrAntatvAnna vyabhicAraH ityarthaH / niruktajJAnasyoktakAryatAva. cchedakadharmAnAkrAntatvAvabodhanAyAha-tatreti- 'daNDo rakko'yaM meyazca' iti jJAne ityarthaH / 'raktavAnavacchinnatvena raktatvam' iti sthAne 'raktatvAnavacchinnatvAt , na ca raktatvam' iti pATho yuktaH 'daNDo rakto'yaM meyazca' iti jJAne daNDatva. viziSTavizeSyatAyA raktatvAvacchinnatvAbhAva tajjJAnaM prameyatvaniSThaprakAratAnirUpitaraktatvAvachinnavizeSyatAkatvAbhAvAd 'rakto na prameyaH' ityAkArakasya raktatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitaprameyatvAbhAvaniSTaprakAratAkabAdhanirNayasya pratibadhyatvAbhAvAt tatkAle'pyApadyatetyatastajjJAne daNDatvaviziSTavizeSyatAyAM raktatvAvacchinnatvaM svIkaraNIyamityAzaGkaya pratikSipati-naceti- asya 'vAcyam' ityanenAnvayaH, / tathAvidhajJAnApattiH 'daNDo rakto'yaM prameyazca' iti jnyaanaapttiH| tAzavizeSyatAyAH prameyatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatAyAH / niSedhe hetumAha- ekasyA apIti- etatsthAne 'etasyA api' iti pATho yuktaH, prameyatvaniSThaprakAratAnirUpitAyA apItyarthaH / 'daNDo rakko'yaM prameyazca' iti jJAne ekA meyatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatA, dvitIyA meyatvaniSThaprakAratAnirUpitaraktatvAvacchinnavizeSyatA, tathA coktajJAnasya 'rakko'yaM na prameyaH' iti bAdhanizcayaniSThaprameyatvAbhAvaniSThaprakAratAnirUpitaraktatvAvacchinnavizeSyatAkanizcayatvAvacchinnapratibandhakatAnirUpitaprameyatvaniSThaprakAratAnirUpitaraktatvAvacchinnavizeSyatAkabuddhitvAvacchinna pratibadhyatAzAlitvAnnoktabAdhadazAyAmApattirityarthaH, evaM ca 'daNDo rakto'yaM prameyaH' iti jJAne daNDatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitaraktatvaniSThaprakAratAkanirNayatvAvacchinnakAraNatAnirUpitakAryatAvacchedakasya raktatvaviziSTadaNDatvAvacchinnavizeSyatAkabuddhitvasyAbhAvena tasya daNDo raktaH iti nirNayaM vinA'bhAve'pi na vyabhicAra ityAha- ekasyA iti / nanu daNDatvaviziSTaraktatvAvacchinnavizeSyakaprameyatvaprakArakaM yad 'daNDo rakto prameyaH' iti jJAnaM tadapi raktatva daNDatvobhayAvacchinnavizeSyatAzAlijJAnatvarUpakAryatAvacchedakadharmAkAntaM bhavati, jAyate ca tat daNDatvaniSThaprakAratAnirUpitaraktatvAvacchinnavizeSyatAzAlinirNayAd 'daNDaraktaH' ityAkArakAt, na tu daNDatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitaraktatvaniSTaprakAratAkanirNayAd 'rakto daNDaH' ityAkArakAditi tatra vyabhicAra ityata Aha-tatrApIti- nirukta kAryakAraNabhAve'pItyarthaH / tAdRzavizeSyatAyAmitiraktatva-daNDatvobhayAvacchinnavizeSyatAyAmityarthaH / vizeSyatAbhinnatvam' ityatra vizeSyatA'bhinnatvamityAkAraprazleSaH, raktaprakAratetyasya 'raktatvaniSTaprakAratetyarthaH, tathA ca raktatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatvAbhinnA yA Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / vyabhicAravAraNAya tAdRzavizeSyatAyAM raktaprakAratAdinirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatAbhinnatvaM nive. zanIyam / 'ekatra dvayam' iti viSayitA ca prakAritAdvayAvacchinnavizeSyatArUpA, yathA-caitro daNDI kuNDalItyatra, na caivamekatra trayAdikamapyatiricyeta 'ekatra dvayam' iti sajJayaiva saGgrahAt, evaM ca 'daNDI caitro na kuNDalI' iti jJAnapratibadhyatAvacchedikA daNDaprakAritvakuNDalaprakAritvanirUpitacaitratvAvacchinnavizeSyatAkanizcayatvasyA 'caitro daNDI kuNDalI, daNDI caitraH kuNDalI' ityubhayatra sattvAt, uddezyatAvacchedakatva-vidheyatvayoH prakAratAvizeSatvAt , tAdRzabAdhadhIpratibadhyatAvacchedakatvAdeva cAsyAzcaitratvena rakatva-daNDatvobhayAvacchinnavizeSyatA tannirUpakabuddhitvAvacchinnaM prati daNDatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitaraktatvaniSTaprakAratAzAlinirNayatvena kAraNatvam, 'daNDo raktaH prameyaH' iti jJAne ca prameyatvaniSThaprakAratAnirUpitaraktatva-daNDatvobhayAvacchinnavizeSyatA daNDatvaniSTaprakAratAnirUpitaraktatvAvacchinnavizeSyatvAbhinnA, na tu raktatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvA. vacchinnavizeSyatvAbhinnati 'daNDo raktaH prameyaH' iti jJAnasya daNDavizeSyakara ktatvaprakArakanirNayajanyatAvacchedakaniruktadharmAnAkrAntatvAnna tatra vyabhicAra ityaashyH|| viziSTavaiziSTyabuddhasturIyaM prakAram 'ekatra dvayam' iti rItyA jJAna prarUpayati- 'ekatra dvayam' itIti / 'vizepyatArUpA' iti sthAne 'vizeSyitArUpA' iti pATho yuktaH, yathA ca anantarAbhAsamAnasamAnAdhikaraNaikajJAnIyaviSayatvAnAM matabhedenAbhedo'vacchedyAvacchedakabhAvazca, tathaikajJAnaniSTaviSayitvAnAmapi, tatra viziSTabuddhau vizeSyatayA bhAsamAnasya prAdhAnyaM tadAzrayaNena vizeSaNAnAM pravRttariti tadgatatvAd vizeSyatAyAH prAdhAnyam , tata eva ca tannirUpitavizeSyitAyA api prAdhAnyam , vizeSaNasyAprAdhAnya tadvatatvAt prakAratAyA aprAdhAnye tannirUpitaprakAritAyA apyaprAdhAnyam, pradhAnApradhAnayozcApradhAnamavacchedakaM bhavatIti 'ekatra dvayam' iti jJAne prakAratAdvayanirUpitaikA vizeSyateti prakAritAdvayAvacchinnavizeSyitAtmakaviSayitAvajjJAnatvam 'ekatra dvayam' iti jJAnatvamityarthaH / udAharati- yatheti- 'caitro daNDo kuNDalI' iti jJAne caitrasya vizeSyatvaM daNDa kuNDalayozca prakAratvamiti daNDanirUpitaprakAritvakuNDalanirUpita prakAritvadayAvacchinnacaitranirUpitavizeSyitA. vajjJAnatvaM tatra samastIti lakSaNasamanvayaH / nanu yathA 'ekatra dvayam' iti rItyA jJAnaM tathA 'ekatra trayam' iti 'ekatra catuSTayam' ityAdirItyA'pi jJAnamityevaM bahavaH prakArA 'viziSTavaiziSTyabuddheH syuriti teSAmanupavarNanAnyUnatvamityAzaGkaya pratikSipatina ceti / 'trayAdikam' ityatrAdiparAccatuSTayAderupagrahaH / prakArikAdvayeti prakAritAtrayAdInAmapyupalakSaNamiti nAnAprakAritvAvacchinnavizeSyitAvajjJAnatvamevaiSAmanugamakalakSaNamiti 'ekatra trayam' ityAdiprakArANAmanenaiva saGgrahAnna nyUnatvamiti pratikSepahetumupadarzayati- 'ekatra dvayam' iti sajJayaiva saGgahAditi- ekatra dvayamekatra trayamityAdyazeSajJAnAnAmekatra dvayamiti saMjJA, tayA niruktasarvajJAnAnAM saGgrahAdityarthaH / 'evaM ca' iti sthAne 'iya ca' iti pATho yuktaH,prakAritAdvayAva. cchinnavizeSyitArUpaviSayitA ceti tadarthaH, 'daNDI caitro na kuNDalI' iti nizcayaniSThadaNDacaitratvobhayAvacchinnavizeSyatAnirUpitakuNDalAbhAvatvAvacchinnaprakAratAkanizcayatvAvacchinna pratibandhakatAnirUpita pratibadhyatAvacchedikA daNDaniSTaprakAratAnirUpitaprakAritva-kuNDalaniSTaprakAratAnirUpitaprakAritvadvayAvacchinna caitratvAvacchinnavizeSyatAnirUpitavizeSyitvAtmakaviSayitetyarthaH / asyA niruktabAdhapratibadhyatAvacchedakatayorarIkAre sati niruktabAdhapratibadhyatvaM 'caitro daNDI kuNDalI' iti jJAne 'daNDI caitraH kuNDalI' iti jJAne ca sambhavati, niruktajJAnadvaye'pi niruktaprakAritAdvayAvacchinnacaitratvAvacchinnavizeSyatAnirUpitavizeSyitvasya sattvAdityAha-daNDaprakAritveti / 'kuNDalaprakAritvanirUpita' ityatra nirUpitatvamavacchinnatvarUpam / 'caitratvA. vacchinnavizeSyatAkanizcayatvasyA' ityasya sthAne 'caitratvAvacchinnavizeSyatAnirUpitavizeSyitAvannizcayatvasya' iti pATho yuktaH / nanu 'caitro daNDI kuNDalI ca' iti jJAne caitrasya vizeSyatvaM daNDa-kuNDalayozca prakAratvamiti niruktaprakAritA. yAvacchinnavizeSyitA tatra sambhavati, 'daNDI caitraH kuNDalI' iti jJAne tu daNDa-caitratvobhayAvacchinnasya vizeSyatvaM kevalakuNDalasyaiva prakAratvamiti kathaM tatra niruktaprakAritAdvayAvacchinnavizeSyitetyata Aha- uddezyatAvacchedakatveti-'daNDI caitraH kuNDalI' ityatra daNDaviziSTacaitrasyoddezyatve uddezyatAvacchedakatA yA daNDaniSThA sA prakAratAvizeSarUpA, kuNDalasya tatra vidheyatvamiti kuNDalaniSThavidheyatA'pi prakAratAvizeSarUpeti tAdRza prakAratAdvayanirUpitaprakAritAdvayAvacchinnavizeSyitAvannizcayatvaM tatra samastIti 'daNDI caitro na kuNDalI' iti bAdhanizcayapratibadhyatvam , 'caitro daNDI kuNDa lI' ityatra tu daNDa-kuNDalayo Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / zArIradvayaM nedaM kuNDalagrahAdekatra caitre 'caitro'yaM daNDI kuNDalI ca' iti dhiyo vizeSo raktadaNDAbhAvadhiyaH samUhAlambanAdiva, iyaM caikaviziSTe'paravaiziSTya viSayatAvyApikA 'daNDI kuNDalI caitro dravyam' ityatreva 'daNDI kuNDalI caitraH' ityatrApi sattvAt , tatprayojakasAmagrI vyApakasAmagrI vyApakatvAceti vadanti. tadasata-sAmAnya-vizeSApekSayaikAnekAtmakavastvanabhyupagame ekAntavAdasya kutrApyaghaTavidheyatvena vidheyatAyAH prakAratAvizeSarUpatvena tAdRzaprakAratAsyanirUpitaprakAritAdvayAvacchinnavizeSyitAvannizcayatvaM tatrApi samastIti tasyApi niruktabAdhapratibadhyatvam , yatra caikaM caitramuddizya daNDavidheyakaM dvitIyaM caitramuddizya kuNDalavidheyaka 'caitro daNDI, kuNDalI ca caitraH' iti samUhAlambanajJAnaM tatraikasya caitratvaviziSTasya zarIravizeSAvacchinnAtmanaH kuNDalavizedhyatvAdaparasya ca caitratvaviziSTasya zarIravizeSAvacchinnAtmano daNDavizeSyatvAditi tasya samUhAlambanajJAnasya na daNDaniSThaprakAratAnirUpitaprakAritva-kuNDalaniSTaprakAratAnirUpitaprakAritvadvayAvacchinnacaitraniSTakavizeSyitAvajjJAnatvamiti 'na daNDI caitro na kuNDalI' iti bAdhanizcaya pratibadhyatvamityAha-tAzabAdhadhIti- 'daNDI caitro na kuNDalI' iti bAdhajJAnetyarthaH / asyAH daNDa nirUpitaprakAritva- kunnddlniruupitprkaaritvdvyaavcchinncaitrtvaavcchinnvishessytaaniruupitvishessytaayaaH| 'caitratvena zArIradvayaM nedaM kuNDalagrahAdakatra' ityasya sthAne 'caitratvena zArIradaye daNDa kuNDalagrahAdekatra' iti pATho yuktaH, caitratvenaikasmin caitre daNDasyAparasmizcaitre kuNDalasya samUhAvalambanagrahAd ekasminneva caitre daNDa-kuNDalayoryA 'ekatra dvayam' iti rItyA 'caitro'yaM daNDI kuNDalI ca' iti dhIstasyA vizeSaH, yata: sA niruktabAdhadhIpratibadhyatAvacchedakanirukA vizeSyitAdharmAkAntA, vibhinnacatradharmikasamUhAlambanadhIzca tAdRzadharmavikaletyarthaH / uktavizeSaM dRSTAntAvaSTambhana draDhayatirakta-daNDAbhAvadhiya iti- 'raktAbhAvo daNDAbhAvazca' iti samUhAlambanabuddhito 'raktadaNDAbhAvaH' iti buddharyathA vizeSastathetyarthaH, atra 'raktadaNDadhiyaH samUhAlambanAdiva' ityetAvanmAtrapATha upAdAnAhaH, tatra 'ratto daNDazca' iti samUhAlambanAd yathA raktadaNDaH' iti buddhabhedastathetyarthaH / iyaM ca prakAritAdvayAvacchinnavizeSyitArUpA 'ekatra dvayam' iti jJAnaniSThaviSayitA ca / 'viSayatAvyApikA' iti sthAne 'viSayitAvyApikA' iti pATho yuktaH / yata iyam 'ekatra dvayam' iti jJAne 'ekaviziSTe'paravaiziSTayam' iti jJAne ca vartate'ta ekaviziSTe'paravaiziSTayanirUpitaviSayatAyA vyApiketi spaSTayati-daNDIti'daNDo kuNDalI caitro dravyam' iti jJAnaM daNDa kuNDalaviziSTacaitre dravyatvavaiziSTyAvagAhitvAdekaviziSTe'paravaiziSTayajJAnam / 'daNDI kuNDalI caitraH' iti jJAnaM caitra catre daNDakuNDaladvayavaiziSTayAvagAhitvAdekatra dvayamiti, tadubhayatra niruktaikatra dvayamiti viSayitAyAH sattvAdekaviziSTe'paravaiziSTayaviSayitAvyApakatvam / tataH kimityapekSayAmAha- tatprayojakasAmagrItivyApakatvAt tatprayojakasAmagrI vyApakasAmagrItyanvayaH, evaM ca tatprayojakasAmagrI vyApakasAmagrIvidhayA 'ekaviziSTe'paravaiziSTayam' iti jJAnIyaviSayatAprayojikA'pIti bhAvaH / itthaM viziSTavaiziSTayabuddheviziSye vizeSaNamiti 1 viziSTasya vaiziSTyamiti 2 viziSTe vaiziSTayamiti 3 ekatra dvayam 4 ityevaM catvAraH prakArA iti naiyAyikAnAM mataM vyutpAdya pratikSipati-tadasaditi / uktaprakAreSvapi sAmAnyavizeSApekSAyA AvazyakatvenApekSAkhyabodhatvalakSaNanayatvamavazyamabhyupagantavyam , ekAntavAde'viziSTasvarUpe vastuni na kasyacid vaiziSTayam , sAmAnya kAntAtmake nAparavaiziSTayanibandhanaviziSTarUpatA vizeSakAntAtmake caikadharmaviziSTasya nAparadharmaviziSTatA dharmabhedana tayoratyantabhedAditi noktaprakArasambhAvanA'pItyabhiprAyeNa pratikSepahetumupanyasyati- sAmAnyeti- sAmAnyApekSayakAtmaka vizeSApekSayA cAnakAtmakaM yad vastu tasyAnabhyupagame ityarthaH, ekAntavAde vastunaH sAmAnyaikAntarUpatvena vizeSarUpatvAbhAvAnna kasyacid vaiziSTayamiti vizeSye vizeSaNam' ityAdirUpatA viSayAvagAhanavalakSaNya nibandhanA kuto jJAnasya, viSayAvagAhanasyApi sAmAnya kAntarUpasya lakSaNyAbhAvAt, vizeSakAntarUpatvena ca dharmadvayAdhArasAmAnyarUpAbhAvAdekadharmaviziSTameva nAparadharmaviziSTamiti vizeSyatAvacchedakadharmAliGgito vizeSyasvabhAvo'nya eva tadanya eva ca vizeSaNAliGgitasvabhAva ityevamapi vizaSye vizeSaNamityAdirUpatA jJAnasya tathAvidhaviSayAbhAvAt tadavagAhanavizeSasyApyabhAvena na sambhavatyeva, anekAntavAde tu dharmadvayAdhAratvamekasya dharmiNaH sAmAnyasvabhAvena, vizeSasvabhAvena ca vizeSyarUpatvaM viziSTarUpatvaM pratyekadharmaviziSTarUpatvaM dharmadvayaviziSTarUpatvamityAdyanekasvabhAvatvamiti vivakSAbhedena tattadviSayAvagAhanasvabhAvamupAdAya jJAnasya prakArabhedaH sambhavati, paraM tatra catudhaiva jJAnasya viziSTavaiziSTayavodhAtmano vibhAga ityakAnto nAtmAnaM labhate nirUpakavailakSaNyanibandhanAnalpaviSayatvAnubhavaina viSayatAbAhulyaprayuktaviziSTavaiziSTa yajJAnaprakArabAhulyasambhavAdityAzayenAha-viziSTabuddhiSvapIti-viziSTabuddhiSu yathA Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayapadezaH / mAnatvAt , viziSTabuddhiSvapi hi sAmAnyata ekAvizeSitasyAparasya nirUpitatvena bahutarApi viSayatA anubhUyanta iti caturkaiveti ko vibhAgaH, ata evaikatra dvayasthale'pyekatra bhAsanayorvizeSaNayoH parasparaekavizeSito'paro viSaya iti tanniSTaviSayatA tatsambandhitvena tannirUpitA samasti, sA ca tattadvizeSaNaniSThaprakAratAnirUpitavizeSyatArUpA, tAmupAdAya ca prakAracatuSTayopavarNanaM kRtaM tathA svatantratayA vizeSaNasvarUpaM vizeSyasvarUpaM ca viSayaH, kathamanyathA daNDaviziSTapuruSajJAnasya vizeSyAMzamupAdAya puruSamAtraviSayakapuruSajJAnaviSayakatvaM vizeSaNAMzamupAdAya daNDamAtraviSayakapuruSajJAnaviSayakatvaM vizeSaNAMzamupAdAya daNDamAtraviSayakadaNDajJAnaviSaya viSayakatvamanubhUyamAnamupapadyata, daNDaviziSTapuruSajJAne daNDaviziSTapuruSaniSThaviSayatAkatvameva samasti, puruSamAtrajJAne ca daNDAvizeSitapuruSaniSTaviSayatAkatvameva samasti, evaM daNDaviziSTapuruSajJAne puruSavizeSaNIbhavaddaNDaniSThaviSayatAkatvameva samasti, daNDamAtrajJAne ca puruSAvizeSaNIbhUtadaNDaniSTaviSayatAkatvameva samastIti 'daNDI puruSaH' iti jJAne vizeSyAMzamupAdAya yA kevalapuruSajJAnena sahakaviSayaviSayakatvaM vizeSaNAMzamupAdAya yA kevaladaNDajJAnena sahaikaviSayaviSayakatvaM tadanurodhenakAvizeSitAparanirUpitaviSayatA vizeSaNa-vizeSya-saMsargAdivibhinna viSayasvarUpagatatvena bahutarA svIkaraNIyA, evaM viziSTe yadaparavaiziSTayabuddhistasyA viziSTasvarUpaniviSTavizeSyAMzamupAdAya tatrAparavaiziSTayabuddhirUpatA'pi, tata eva ca tasyAH kevale vizeSyasvarUpe yA'paravaiziSTayabuddhistayA sahaka viSayaviSayakatvamiti tattadviSayatAnAmupAdAnenApi parigaNitaprakAracyatiriktaprakArANAM sambhavAccatudhaiva vibhAga iti naiyAyikaparikalpanaM na yuktamiti / ata eva bahutarANAM viSayatvAnAmanubhavAnurodhAt svIkaraNIyatvAdeva / ekatreti- yadi ca 'ekAvizeSitasyAparasya' iti sthAne 'ekavizeSitasyAparasya' iti pATho'nubhavapathamavatarati tadA viziSTasya vaiziSTayabuddhau yathA vizeSaNatAvacchedakadharmaniSThAvacchedakatAnirUpitasvAsAdhAraNadharmaniSTAvacchedakatAnirUpitavizeSyIbhUtaniSTaprakAratAkhyA viSayatA, yathA vA vizeSaNatAvacchedakadharmaniSThapakAratAnirUpitasvAsAdhAraNadharmaniSTAvacchedakatAnirUpitavizeSyatvAbhinnatAdRzadharmadvayaniSThAvacchedakatAnirUpitavizeSyIbhUtaniSThaprakAratvA khyaviSayatA, vizeSaNa-vizeSyobhayasvarUpameva vizeSaNa-vizeSyabhAvamApannaM viziSTaM na tvatiriktamityabhiprAyAzrayaNenAbhimatA, tathA vizeSaNa-vizeSyabhAvena niSpannaM viziSTa svarUpaM kathaJcidvizeSaNavizeSyasvarUpAbhyAM bhinnamevetyabhiprAyAzrayaNena kaJcidvayatiriktasvarUpasya viziSTasya prakAratvAkhyaviSayatvamapyatiriktaM, tadavacchedakatA'pi viziSTAsAdhAraNadharmasvarUpAtiriktadharmagatA'tiriktA, tannirUpitasaMsargatA'pi tadavacchedakasambandhagatA vilakSaNaveti tattadviSayaniSTaviSayatAnirUpitaviSayatAkabodho'pi viziSTavaiziSTyabodhaprakAraka: sambhavati, evaM tathAbhUtAnAM viSayatvAnAM madhye ekasya nirUpitatvamaparasya nirUpakatvamiti samAzrayaNena yaH prakAraratato vilakSaNaprakAro bhavatyaivaikasya nirUpakatvamaparasya nirUpitatvamityA trayaNena prakAraH, tathA yaddharma. viziSTasya yatra prakAratvaM tatra taddharmasya pi prakAratvamityabhiprAyAzrayaNena taddharmaniSThaparamparAsambandhAvacchinnaprakAratAnirUpitavizeSyatAkabodhalakSaNo'pyaparaH prakAra ityevaM sUkSmekSikayA bahUnAM viziSTavaiziSTayabuddhiprakArANa sambhave catudhaiveti vibhAgo na yukta ityAzayaH / 'ekatradvayasthale'pi' ityapinA yathA 'viziSTabuddhiSu' ityanenAbhimatasya viziSTavaiziSTayabuddhiSu darzitadizA viSayatA'bhedastathetyasthArthasyAmeDanam , 'caitro daNDI bu.pDalI' ityevam 'ekatra dvayam' iti jJAne daNDatvAvacchinna prakAratAnirUpitA satI kuNDalatvAvacchinnaprakAratAnirUpitA yA caitratvAvacchinnavizeSyatA tannirUpakabodhatvamityekavizeSyatAyAH prakAratAdvayanirUpitvena tatra vizeSyitAyAH prakAritAdvayAvacchinnatvamityevamanyaprakArAd yathA vailakSaNyaM tathaikatra caitre bhAsa. mAnayordaNDakuNDayorapi parasparaM sAmAnAdhikaraNyasambandhenavaiziSTyabhAnamiti / sAmAnAdhikaraNyasambandhAvacchinnadaNDaniSTha. prakAratAnirUpitakuNDalaniSTavizeSyatAkatvaM sAmAnAdhikaraNyasambandhAvacchinnakuNDalaniSTaprakAratAnirUpitadaNDaniSThavizeSyatAkatvamapIti, tathA ca sAmAnAdhikaraNyasambandhAvacchinnA yA daNDaniSTaprakAratA yA ca saMyogasambandhAvacchinnadaNDaniSTaprakAratA tayoravacchedyAvacchedakabhAvaH, evaM sAmAnAdhikaraNyasambandhAvacchinnA yA kuNDalaniSThaprakAratA yA ca saMyogasambandhAvacchinnakuNDalaniSTaprakAratA tayoravacchedyAvacchedakabhAvaH, evamavacchedyAvacchedakabhAvApannaprakAratvAnAM svasamAnAdhikaraNavizeSyatayAvacchedyAvacchedakabhAvaH, tathA prakAratvAkhyavizeSyatvAkhyaviSaratAvalakSaNye tannirUpitaprakAritva vizeSyitvayorapi vailakSaNyam, tAdRzavizeSyitvasyApi prakAritayA'vacchedyAvacchedakabhAva iti, tathA ca viSayatAbhedaprayuktamekatra dUyamiti jJAnasyApi prakArAntaraM sambhavatItyato'pi catudhaiveti vibhAgo'nupapanna ityAzayaH / nanu 'ekatra dvayam' ityatrai kavizeSyatAnirUpitayoH prakAratayorvizeSyatAdvArA yat paramparayA nirUpitatvalakSaNo nirUpitatvavizeSaH samUhAlambanajJAnIyaprakAratvayonAstItyetAvataiva samUhAlambanAdito bailakSaNyasya sambhavenAparadharmaniSThasAmAnAdhikaraNyasambandhAvacchinnaprakAratAnirUpitavizeSyatvAbhedamaparadharmaniSThavizeSyatAnirUpitaprakAratvAbhedaM cAbhyupagamyAnyajJAnIyaprakAratAto bhedo nAbhyupeya iti na tatra bhAsamAnayorvizeSaNayoH Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / 105 mapi sAmAnAdhikaraNyena vaiziSTyabhAnAd viSayatAbhedaH, yadi ca tatra prakAratayornirUpitatvavizeSAnnAtirekastadA viziSTavaiziSTyasthale'pyekaprakAratAvacchinnAparaprakAratayopapattAvatireke kiM mAnam ? 'vizeSye vizeSaNam' iti sthale hi raktatvaprakAratAnirUpitA daNDatvAvacchinnaprakAratA, viziSTavaiziSTyasthale ca raktatvaprakAratAvacchinnA daNDatvAvachinnaprakAratetyevaM vizeSasambhavAt , svIkriyatAM vA tatrAvacchedakatvAkhyeSveva prakAratA, prakAratAdvayaghaTitarUpeNa ca yathA hetutAvazyakatvaM tathA prAguktameva yathA sanniveza- . dhrauvyeNeti na raktatva-daNDatvobhayAvacchinnaprakAratayaiva raktadaNDasyaiva viziSTavaiziSTya viSayatA, anyathA 'raktadaNDadravyavAn' ityataH 'raktadaNDavAn' ityasya vailakSaNyAd raktatva-daNDatvaniSThadvitvAvacchinnaparasparaM sAmAnAdhikaraNyasambandhena vaiziSTayabhAnamabhyupeyamityata Aha-yadi ceti / tatra 'ekatra dvayam' iti jJAne / nirUpitatvavizeSAt anyajJAnIyaprakAratAto ya ekavizeSyatAnirUpitatvalakSaNo vizeSastasmAt / nAtirekaH parasparaM sAmAnAdhikaraNyena vaiziSTayabhAnanibandhana jJAnAntarIyaprakAratAto na bhedaH, 'raktadaNDavAn puruSaH' iti viziSTavaiziSTayabodhe'pi 'puruSe daNDastatra raktatvam' ityevaM rItyA jAyamAna raktadaNDavAn puruSaH' iti jJAnIyaprakAratAtaH prakAratAyA na bhedaH kintUbhayatra raktatve daNDe ca prakAratA samaiva / viziSTavaiziSTayabuddhiprakAratayoravacchedyAvacchedakabhAvo 'vizeSye vizeSaNam' iti jJAnaprakAratayonirUpyanirUpakabhAva ityevaM tayorvizeSasambhavAdityAha-tadeti / ki mAnamiti- na kiJcinmAnamityarthaH / tAdRzabodhadvayavailakSaNyasyAnyathA'pyupapattyA na tadanyathAnupapattistatra mAnamitya ha- 'vizeSye vizeSaNam' iti sthale hIti- yadyapi jJAnAntare prakAratvavizeSyatvayoreva nirUpyanirUpakabhAva iti prakAratAtvAvacchinnanirUpakatAnirUpitanirUpyatAvacchedakaM vizeSyatAtvameva na prakAratAtvamiti raktatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyataiva bhavati na tu daNDatvAvacchinnaprakArateti daNDatvAvacchinnavizeSyatA'tiriktA tatrAbhyupagamyaiva, tathA ca raktatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnavizeSyatAvacchedyaiva tatra daNDaniSTaprakAratA na tu raktatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnaprakAratArUpA sA, tathApi yathakatra dvayamiti sthale prakAratvayonirUpitatvavizeSamupAsya sAmAnAdhikaraNyasambandhena parasparavaiziSTayabhAnaprayuktasya sambhavato'pi viSayatAtirekasyAnabhyupagamastathaivAnyatrAdRSTasyApi prakAratAtvAbhyAM nirUpyanirUpakabhAvasya viziSTavaiziSTayabodhato vizeSAdhigataye 'vizeSye vizeSaNam' iti jJAnIyaprakAratvayoramyupagamena tatra daNDe vizeSyatAlakSaNaviSayatAbhedAnabhyupagama ityAzayaH / 'vizeSye vizeSaNam' iti bodhato viSayatAtirekAbhyupagamamantareNApi vizeSamupadarzayati-viziSTavaiziSTayasthale cetiyadyapyatrApi anantarAbhAsamAnasamAnAdhikaraNakajJAnIyaviSayatvayorevAvacchedyAvacchedakabhAvo jJAnAntarIyaviSayatAsthale dRSTa iti raktadaNDavAn' iti viziSTavaiziSTayajJAne yA raktatvaniSThaprakAratA yA ca daNDatvAvacchinnadaNDaniSThaprakAratA tayorekajJAnIyayorapi sAmAnAdhikaraNyAbhAvAnnoktaniyamAnusAreNAvacchedyAvacchedakabhAvasambhavaH, tathApi vizeSye vizeSaNam' iti jJAnIyaprakAratAto vizeSAdhigatyarthamanyatrAdRSTasyApyetasya kalpanam , etAvataivAnyabuddhito viziSTavaiziSTayabuddharbhedasya sambhavAnnAtiriktaviSayatAkalpanamityAzayaH / yadi ca vyadhikaraNaviSayatAtmano raktatvaniSThaprakAratva-daNDatvAvacchinnaprakAratvayo vacchedakabhAvastadA viziSTavaiziSTayabodhe yA raktatvaniSThaprakAratA sA raktatvaniSTAvacchedakataiva, tannirUpitatvAdeva daNDatvAvavacchinnaprakAratAyA: 'vizeSye vizeSaNam' iti jJAnIyaprakAratAto vizeSa ityAha-svIkriyatAM veti / tatra viziSTavaiziSTyabodhe / 'avacchedakatvAkhyeSveva' iti sthAne 'avacchedakatAkhyava' iti pATho yuktaH / "vizeSye vizeSaNam' iti jJAnIyaviSayatAyA raktatvaniSThaprakAratAnirUpitazuddhadaNDatvAvacchinnaprakAratArUpAyA anubhavasiddhatvaM kAraNatAvacchedakatvaM ca pUrvamupapAditameveti smAra. yati-prakAratAdvayaghaTitarUpeNeti / raktatvaniSThaprakAratvAvacchinnadaNDatvAvacchinna prakAratAkatvena viziSTabodhasya bodhAntarato vizeSe tadrUpeNaiva tasya svakArya prati kAraNatvAdikaM paribhAvanIyam , prakArAntarAzrayaNena tatra viziSTaniSThaprakAratAnirvacanaM tu na sambhavadutikamityAha-na raktatveti-prathamavakAreNa rakatva-daNDatvadravyatvAditritayadharmAvacchinnaprakAratayA raktatvaniSThaprakAratAnirUpitadaNDatvAvacchinnaprakAratayA viziSTavaiziSTyabuddhiviSayatvasya vyavacchedaH, dvitIyavakAreNa rakta-daNDa-dravyAdeH prakRtadaNDavAniti viziSTavaiziSTyabuddhiviSayatvavyavacchedaH, nayabhedena bahUnAM viziSTavaiziSTyabuddhiprakArANAM sambhave raktatvaniSThaprakAratvAvacchinnadaNDatvAvacchinnaprakAratayA'pi raktadaNDasyeva raktadaNDadravyatvAderapi viziSTavaiziSTayabuddhiviSayatA sambhavatyaiveti taLyavacchedanaM na nyAyyamiti niSedhaheturatrAvaseyaH / anyathA nirukkaikAntasyaivAzrayaNe / 'raktadaNDavAn' ityasya lakSaNyAda' asya Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| paryAyAdhI(dhA)ratAkAvacchedakatAprakAratAzrayaNe'tigauravAt , 'guNavAn daNDavAn' ityato vailakSaNyasampAdanAya raktaviziSTadaNDatvobhayaparyAptAvacchedakatAkaprakAratAnudhAvane raktatvena daNDe pItAvagAhini tAdRzabodhe'gatezca, tasmAd raktatvatvAvacchinnAvacchedakatAnirUpakadaNDatvAvacchinnaprakAratAkabuddhitvameva 'raktadaNDavAn' iti viziSTavaiziSTyabuddhitvamAzrayaNIyam , anumitihetuparAmarze'pi hetutAvacchedakAvacchinnasthAne 'raktadaNDavAn' ityasyAvalakSaNyAd' iti pAThaH samyaga, raktatva-daNDatvobhayAvacchinna prakAratA yathA raktadaNDa niSThaprakAratA tathA raktadaNDadravyaniSThaprakAratA'pi tasyAM dravyatvasyAdhikasyAvacchedakatve'pi raktatva-daNDatvobhayasyAvacchedakatvAnapAyAt , evaM ca raktatva-daNDatvobhayAvacchinna prakAratAkabuddhitvalakSaNaM raktadaNDavaiziSTyAvagAhibuddhitvaM 'raktadaNDavAn' iti buddhAviva 'raktadaNDadravyavAn' iti buddhAvapIti tayovalakSaNyaM na syAditi tAdRzaprakAratayaiva viziSTavaiziSTayadhIviSayatvasyorarIkAre'pi raktadaNDasyaivetyavadhAraNaM na ghaTate raktadaNDadravyasyApyuktaprakAratvasadbhAvAdityarthaH / nanu ratatva daNDatvaniSTadvitvAvacchinnaparyAptAdhAratAkAvacchedakatAnirUpitaprakAratayaiva raktadaNDasyaiva nirukkaviziSTavaiziSTayadhIviSayatetyevamavadhAraNaM sambhavati, yato 'raktadaNDadravyavAn' iti jJAnIyaprakAratAnirUpitAvacchedakatAparyAptisambandhena raktatva daNDatva-dravyatveSu triSu vartata iti paryAptisambandhAvacchinnatAdRzAvacchedakatAniSThanirUpakatAnirUpitAdhAratA raktatva-daNDatva dravyatvaitadgatatritvAvacchinnA na tu raktatva daNDatvaniSThadvitvAvacchinnA, tAdRzadvitvAvacchinnAdhAratA tu raktadaNDavAniti jJAnIyaprakAratAnirUpitAvacchedakatvaniSThaparyAptisambandhanirUpakatAnirUpitaiveti bhavati 'raktadaNDadravyavAn' ityato raktadaNDavAn' ityasya vailakSaNyam , tAdRzaprakAratayaiva raktadaNDasyaiva viziSTavaiziSTayadhI. viSayatetyavadhAraNaM ca susaGgatamityata Aha-raktatva-daNDatvaniSTheti- raktatva daNDatvagataM yad dvitvaM tadavacchinnAnuyogitAnirUpikA yA paryAptistatsambandhAvacchinnanirUpakatAnirUpitAdhAratAkA yA'vacchedakatA tanirUpitaprakAratAkabuddhitvaM raktadaNDavaiziSTayabuddhitvamityevamabhyupagame'tigauravAdityarthaH, kiJca guNavaddaNDavAnitibuddhito raktadaNDavAnitibaddhalakSaNyaM na raktatvadaNDatvobhayAvacchinnaprakAratAkabuddhitvena sambhavati guNavaddaNDavAniti buddharapi guNatvena guNamAtrasya daNDavizeSaNatve raktarUpasyApi guNatvena daNDavizeSaNatayA raktatvadaNDatvobhayAvacchinnaprakAratAka buddhitvAdatastato vailakSaNyAya rUpatvAvAntarasAmAnyarUpaM yadaktatvaM tadviziSTaM yadraktarUpaM yacca daNDatvaM tadubhayaparyAptAvacchedakatAkaprakAratAkabuddhitvameva raktadaNDavaiziSTayabuddhitvaM vAcyam , 'guNavatavyavAn' iti buddhiprakAratAyAM ca guNatvenaiva raktarUpasyAvacchedakatvaM na tu raktatvaviziSTasya tattvamiti bhavati tadvAraNam, kintu raktatvena pItasya daNDe'vagAhakaM yad raktadaNDavAn' iti jJAnaM tadapi raktadaNDavaiziSTayAvagAhitvena sammatam , tasya saGgraho na bhavet , tajjJAnIya prakAratAyA raktatvaviziSTaM yad raktarUpaM tad-daNDatvobhayaparyAptAvacchedakatAkatvAbhAva dityAha- 'guNavAn daNDavAn' ityata iti-etasya sthAne 'guNavaddaNDavAnityataH' iti pATho yuktaH / raktatvaviziSTa ityatra raktatvapadena rUpatvAvAntarasAmAnyarUpaM raktatvaM grAhyam / svasammataM viziSTavaiziSTayabuddhitvasvarUpamupasaMharatitasmAditi- 'raktadaNDadravyavAn' ityatra raktaM yad daNDAtmakaM dravyaM tadvAnityevaM svarUpaparyavasAne rakatvatvAvacchinnAvacchedakatA. nirUpakaM dravyatvAvacchinnaprakAratvameva na daNDatvAvacchinna prakAratvamiti tadvayavacchedaH, 'guNatvavadvyavAn' ityatra daNDatvAvacchinnaprakAratAnirUpitAvacchedakatA guNatvAvacchinnA na raktatvatvAvacchinneti tadvayavacchedaH, raktatvatvapadenAtra rUpatvAvAntarasAmAnya rakta. tvameva vivakSitam , rakatvena daNDe pItAvagAhibodhIyaprakAratAnirUpitA pItaniSThAvacchedakatA'pi raktatvatvAvacchinnA bhavatyeveti tatsaGgrahazceti / anumitiM prati parAmarzasya yad viziSTavaiziSTyAvagAhitvena kAraNatvaM tatrApi kAraNatAvacchedaka viziSTavaiziSTayabuddhitvamityameva nirvaktavyamityAha-anumitihetaparAmarze'pIti / hetatAvacchedakAvacchinneti- 'hetusamAnAdhikaraNAtyanyatAbhAvapratiyogitAnavacchedakasAdhyatAvacchedakAvacchinnasAdhyasamAnAdhikaraNahetumAn pakSa.' ityAkArakaH parAmarzo'numitikAraNam , niruktaparAmarzIyapakSaniSTavizeSyatAnirUpitahetuniSThaprakAratAyAH sAkSAdavacchedako hetutAvacchedakatAghaTakasambandhena hetutAvacchedakaH svarUpasambandhena vRttitvaM ca, yad yatra vizeSaNaM tat tanniSTAvacchedakatAyA avacchedakam , asAdhAraNadharmasyAvacchedakatve'pi tattaddharmAvacchinnatvenaiva tattaddharminiSThAvacchedakatA nivizate vizeSaNAntaraniSThAvacchedakatAnirUpitatvenAvagatisaulabhyAya, evaM ca vRttitve'dhikaraNaM tatra sAdhyaM tatra sAdhyatAvacchedakaM tatrAbhAvastatra pratiyogitayA'vacchedakatvaM tatra pratiyogitA tatrAbhAvastatra vRttitvaM tatrAdhikaraNaM tatra hetustatra hetutAvacchedakamasAdhAraNadharmatayA vizeSaNam , tadavalambanena 'hetutAvacchedakAvacchinnahetuniSThAvacchedakatAnirUpita' ityAdi nivezaH, hetvadhikaraNasya sAdhyAdhikaraNasya cAdhikaraNatvane pravezo nAbhilaSita ityadhikaraNatvAvacchinnatvana nAdhikaraNaniSThAvacchadakatAniveza AhataH, adhikaraNatvena tatpravezasyA. Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 107 hetuniSThAvacchedakatAnirUpitAdhikaraNaniSThAvacchedakatAnirUpitAdheyatvatvAvacchinnAvacchedakatAnirUpitAbhAvatvAvacchinnAvacchedakatAnirUpitapratiyogitvaniSThAvacchedakatAnirUpitAbhAvatvAvacchinnAvacchedakatAnirUpitavahnitvaniSThAvacchedakatAnirUpitasAdhyaniSThAvacchedakatAnirUpitAdheyatvatvAvacchinnAvacchedakatAnirUpitahetutAvacchedakAvacchinnaprakAratAkatvameva nivezyatAm , na ca, yatra vyApti dhUmatvayoH 'ekatra dvayam' iti rItyaiva hetuniSThaprakAratAvacchedakatvaM tAdRzaparAmarzAdanumityApattiH, iSTApattau ca virodha-vyabhicArayo. hetvAbhAsatvAnupapattiH, tAdRzajJAnasya tajjJAnApratibaddhyatvAt , iti tadvAraNAya vyAptiprakAratAnirUpitavizeSyatAtvena dhUmatvAvacchinnaprakAratA nivezanIyA, tattvena dhUmatvAvacchinnatvaM ca dhUmaprakAratAyAM tatraiva bhimatatve tu hetuniSThAvacchedakatAnirUpitAdhikaraNatvAvacchinnAdhikaraNaniSTAvacchedakatAnirUpitetyevaM vaktavyam , adhikaraNaniSThAvacchedakatetyuktyaivAdhikaraNatvAvacchinnatvaM tatra labhyate, ata eva yatrAsAdhAraNadharmAvacchinnatvena nivezanaM na tatra dharminiSThatayA'vacchedakatvopAdAnam , tenAdheyatvatvAvacchinnatvenopAdAne AdheyatvaniSTatvena nopAdAnamevamapre'pi, 'pratiyogitvaniSThAvacchedakatAnirUpitAbhAvatvAvacchinnAvacchedakatAnirUpita' ityasya sthAne 'pratiyogitvaniSThAvacchedakatAnirUpitAvacchedakatAtvAvacchinnAvacchedakatAnirUpitAbhAvatvAvacchinnAvacchedakatAnirUpita' iti pATho yuktaH, hetutAvacchedakAdInAM sAmAnyata eva niveze kasyacid vizeSata upAdAnaM na saGgatimaGgatIti 'vahnitvaniSThAvacchedakatA' iti sthAne 'sAdhyatAvacchedakaniSThAvacchedakatA' iti pATho yuktaH, 'sAdhyaniSThAvacchedakatAnirUpitAdheyatvatvAvacchinnAvacchedakatA' iti sthAne 'sAdhyaniSThAvacchedakatAnirUpitAdhikaraNaniSThAvacchedakatAnirUpitAdheyatvatvAvacchinnAvacchedakatA' iti pATho yuktaH / nanu parvate dhUmavyakti tatra dhUmavyApakavahnisAmAnAdhikaraNya-dhUmatve avagAhamAnA yA 'ekatra dvayam' iti rItyA buddhiH sA'pi 'hetutAvacchedakAvacchinnahetuniSThAvacchedakatAnirUpita' ityAdinirukkakAraNatAvacchedakadharmAkAntA, yatastatra dhUmaniSThaprakAratAyA dhUmatvAvacchinnatvasya nirukavyAptiniSThAvacchedakatAnirUpitatvasyAstyeva sattvamiti tato'pyanumityApattiH, neyamApattiriSTApattitayA parihartuM zakyA, tathA satyanumitikAraNasya niruktaparAmarzasya virodha-vyabhicArapratibadhyatAvacchedakaM yad vyAptiniSTaprakAratAnirUpitahetutAvacchedakAvacchinnavizeSyatAbuddhitvaM tadanAkrAntatvena taM prati virodha. vyabhicArajJAnayorapratibandhakatayA virodha-vyabhicArayorhetvAbhAsatvameva na syAt, ityekatra dvayamiti rItyA jAyamAnaparAmarzasyAnumitikAraNatvavAraNAya vyAptiniSThaprakAratAnirUpitahetutAvacchedakAvacchinnavizeSyatAtvena hetuprakAratA nivezanIyA, evaM ca tatra vyApyavacchinnatvanivezanamaphalamityAzaya pratikSipati-na ceti-asya vAcyam' ityuttareNa sambandhaH / tAdRzaparAmarzAt hetvaMze 'ekatra dvayam' iti rItyA vyAptihetutAvacchedakobhayAvagAhiparAmarzAt / iSTApattau ca niruktaparAmarzAdanumityApattariSTApattirUpatayA'doSatvAbhyupagame ca / virodheti- sAdhyavyApakIbhUtAbhAvapratiyogihetulakSaNavirodhasya pakSadharmikahetumattAnizcayaviziSTanizcayatvenAnumitipratibandhakasvajJAnaviSayatvena hetvAbhAsatvasambhave'pi sAdhyAsAmAnAdhikaraNyAtmakahetuniSThavirodhasya sAdhyasAmAnAdhikaraNya ghaTitavyAptijJAnavirodhijJAnaviSayatvenaiva hetvAbhAsatvasya svIkRtatayA tannizcayasya vyAptighaTakIbhUtasAdhyasAmAnAdhikaraNyaniSTaprakAratAnirUpitahetutAvacchedakAvacchinnavizeSyatAkabuddhitvAvacchinnavyAptiprakArakahetuvizeSyakajJAnaniSThapratibadhyatAnirUpitapratibandhakatAzAlitAyAmeva virodhasya tadviSayasya hetvAbhAsatvaM bhavet , niruktaparAmarzasya tu niruktapratibadhyatAzUnyatvenoktapratibandhakatAzUnyanizcayaviSayatvena virodhasya hetvAbhAsatvaM na syAt , evaM vyabhicArasyApi vyAptiniSThaprakAratAnirUpitahetutAvacchedakAvacchinnavizeSyatAkabuddhitvAvacchinna pratibadhyatAnirUpita pratibandhakatAzAlinizcayaviSayatvenaiva hetvAbhAsatvaM nAnyathA niruktaparAmarzasya tu vyAptiniSTaprakAratAnirUpitahetutAvacchedakAvacchinnavizeSyatAkatvalakSaNapratibadhyatAvacchedakadharmAnAkrAntatvenApratibadhyatve tadapratibandhakanizcayaviSayasya vyabhicArasyApi hetvAbhAsatvaM na syaadityrthH| tAdRzajJAnasya 'ekatra dvayam' ityAdirItyA hetvaMzavyAptihetutAvacchedakobhayAvagAhinaH parAmarzasya / tajjJAnAprati. badhyatvAt virodhavyabhicArajJAnApratibadhyatvAt / iti etasmAd hetoH / tadvAraNAya tAdRzaparAmarzadanumityApattivAraNAya / vyAptIti- 'ekatra dvayam' iti rItyA vyApti-hetutAvacchedakobhayaprakAraka-hetuvyaktivizeSyakaparAmarze ca vyAptiniSThaprakAratAnirUpitahetuniSTavizeSyatA hetutAvacchedakaniSThaprakAratAnirUpitaiva na tu hetutAvAcchedakAvacchinneti nokarUpeNa tasya kAraNatvamato noktaparAmarzadanumityApattiH / tattvena vyAptiniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatAtvena, yatra dhUmatvasya vyAptidharmitAvacche. dakatvaM tatraiva dhUmaprakAratAyAM tattvena dhuumtvaavcchinntvmitynvyH| anyatra tu yasmin jJAne na dhUmatvasya vyApti Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / yatra dhUmatvasya vyAptidharmitAvacchedakatvamanyatra tu dhUmaprakArakatvenaiveti nAtiprasaGgaH, tathA ca prAguktarItyA vyApyatvAvacchinnanivezanamaphala miti vAcyam , vyAptyaMze saMzayAkArajJAnAdanumitivAraNAya tattadaMze nizcayanivezApekSayA lAghavAduktarItyA vyApyatvAvacchinnanivezasyaivocitatvAta , na cAyamekAnto'pi yuktaH, parasparAnirUpitAvAntarAvayavasthAnIya viSayatAyA apyanubhavAt , na ca viziSTaparyApta prakArataikAntapakSo'pi yuktaH, viziSTa paryAptaprakAratAntarasyApi siddhyApatteH, tatsiddhAviSTApattiH, daNDaviziSTapuruSaviziSTabhUtalaparyAptaprakAratAkabuddhau ca daNDAMze nizcayAtmakadaNDaviziSTapuruSavadbhUtalamiti nizcayo hetuH, dharmitAvacchedakatvaM tasmin jJAne punaH / 'dhUmaprakAratvenaiva' iti sthAne 'dhUmaprakAratAtvenaiva' iti pATho yuktaH, tasya dhUmaprakAratAtvenaiva dhUmaprakAratAyAM dhUmatvAvacchinnatvaM na tu vyAptiprakAratAnirUpitavizeSyatAtvenetyarthaH / nAtiprasaGga iti- 'ekatra dvayam' iti rItyA dhUme vyApti dhUmatvobhayAvagAhiparAmarzasya vyAptiniSTaprakAratAnirUpitavizeSyatvAbhinnadhUmatvAvacchinnaprakAratAkanizcayatvalakSaNAnumitikAraNatAvacchedakadharmAnAkrAntatvAnna tato'numityApattirityarthaH / tathA ca anumityApattivAraNAya vyAptiniSThaprakAratAnirUpitavizeSyatAtvena dhUmatvAvacchinnaprakAratAnivezasyAvazyakatve ca / prAguktarItyA hetutaavcchedkaavcchinnhetunisstthaavcchedktaaniruupitetyaadiprkaarenn| vyApyatvAvacchinnanivezanaM vyAptiniSThAvacchedakatAnirUpiteti nivezanam / niSedhe hetumAha-vyApyaMze saMzayAkAra jJAnAditi- vyAptyaMze saMzayAkArasyApi parAmarzasya vyAptiniSThaprakAratAnirUpitahetuniSThavizeSyatAkatvasya bhAvena niruktakAraNatAvacchedakadharmAkAntatvena tato'numityApattiH syAdeveti vyAptiniSTaprakAratAnirUpitA yA vyAyabhAvaniSTaprakAratvAnirUpitA vizeSyatA tadabhinnahetutAvacchedakAvacchinnaprakAratAkajJAnaM vyAyaMze nizcayasvarUpaM kAraNaM vAcyamiti gauravaM syAt , prAguktarItyA vyAptiniSThAvacchedakatAnirUpitahetutAvacchedakAvacchinnaprakAratAka jJAnatvena parAmarzasyAnumitikAraNatve tu tathAbhUta parAmarzasya vyAptiviziSTavaiziSTyAvagAhibuddhirUpasya vizeSaNatAvacchedakIbhUtavyAptiprakArakanizcayajanyatvena tatpUrva vyAptinizcayasyAvazyaM sadbhAvena tasya vyAptisaMzayavirodhitayA tato jAyamAnajJAne vyAyaMze saMzayarUpatvAbhAvena vyAyaMze nizcayarUpatvasyAnivezanIyatvena lAghavamityato vyApyatvAvacchinnanivezasyaivocitatvAdityarthaH / viziSTavaiziSTyAvagAhijJAnalakSaNaparAmarza tattadavacchedakatAnirUpitaprakAratvAkhyaviziSTavaiziSTayaviSayataiva samastItyekAnto'pi na sAdhIyAn , tatra parAmarza parasparAnirUpitavyAptisvarUpasanniviSTatattatpadArthaniSTaviSayatA'pi samastyeva yAmupAdAya kevala. tattatpadArthaviSayaka jJAnaviSayaviSayaka tvamapi parAmarze'nubhavapathamAyAtIlyAha-na ceti- 'yuktaH ' ityanenAnvayaH / ayaM prAguktarItyopavarNitasvarUpa: parAmarzaH / ekAntaH tattadavacchedakatAnirUpitahetuniSTaprakAratAzAlyeva / ayuktatve hetumAha-parasparAnirUpiteti-nirUpyanirUpakabhAvalakSaNazRGkhalAnAliGgitetyarthaH / avAntareti-hetvadhikaraNAdyakhilaghaTitavyAptisvarUpaghaTaketyarthaH / avayavasthAnIyeti- nirUpyanirUpakabhAvalakSaNazRGkhalAbaddhaviSayatAsamaSTisvarUpaniSpannA viziSTavaiziSTayaviSayatA'vayavisthAnIyA, tadantargatakai kaviSayatA'vayavasthAnIyetyarthaH / na sA'palapituM zakyA'nubhUyamAnatvAdityAha- anubhavAditiyathA tatra viziSTavaiziSTayaviSayatAnubhUyate tathA pratyekaviSayatA'pItyAvedanAya 'api' iti / viziSTavaiziSTayabodhe 'raktadaNDavAn' ityatra raktatvaviziSTadaNDaparyAptava prakAratA samastItyekAnto'pi na yuktaH, tatra raktatve daNDatve daNDe ca pratyekamaviziSTe'pi prakAratvAnAmanubhavAt , tata eva ca tajjJAnasya raktatvAdiprakArakajJAnaiH samaM samAnaprakArakatvamapyanubhavavIthImavataratItyAha-na ceti-asya 'yuktaH' itynenaanvyH| ayuktatve hetumAha-vizi aiti- 'viziSTaparyAptaprakAratAntarasyApi' iti sthAne 'viziSTAparyAptaprakAratAntarasyApi' iti pATho yuktaH / tAdRzaviSayatvAnAmanubhUyamAnatvena tadApAdanamuktadizA bhavadiSTApattirUpatayaiva pareNApi svIkAreNAnubhavamukhamavalokayatetyAhatatsiddhAviSTApattiriti-viziSTavaiziSTayabodhe parasparA nirUpitAviSayatAviziSTAparyAptaprakAratAntarasiddhAviSTApattirityarthaH / evaMdizA yadyapi baDhyo viSayatAH santyeva viziSTavaiziSTayabodhe, paraM tAH sarvA kSayopazamavizeSajanyatAvacchedakatayaivopagamArhAH, atra pareSAM kAryakAraNabhAvAntavalambanaM gauravapratihataM na yuktamityAvedayitumAha- daNDaviziSTeti- daNDipuruSavadbhUtalavAniti daNDaviziSTapuruSaviziSTabhUtalaparyAptaprakAratAkabuddhau 'daNDipuruSavadbhUtalam' iti nizcayo daNDaviziSTapuruSavaiziSTayAvagAhI daNDAMze nizcayAtmako hetuH, tena daNDAMze saMzayAtmakAt puruSAMze nizcayAtmakAd daNDaviziSTapuruSavaiziSTyAvagAhi 'daNDadaNDAbhAvavatpuruSavAn' iti jJAnAnna daNDaviziSTapuruSaviziSTabhUtalavAniti daNDaviziSTapuruSaviziSTabhUtalavaiziSTayAvagAhijJAnaM tato bhava'zca daNDAMze 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA daNDavatpuruSavadbhatalavAniti jJAnamiSTameveti tadApAdanaM nAniSTAvahamityAha Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / 109 ata eva daNDAMze puruSAMze ca saMzaya-nizcayAtmakatAdRzajJAnAd daNDAMze 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA puruSAMze viziSTanirUpitavaiziSTyaviSayatAzAlijJAnApattirityabhyupagame ca savizeSaNaviziSTavaiziSTyabuddhisthale navatyaMze nizcayAtmakamekaM jJAnahetubhUtaM kalpanIyam , tataH pUrva caikaikahAsenASTAnavatijJAnAni pazcAnupUA hi tu bhUtAni kalpanIyAnIti sarvamidamanubhava viruddham / tatra vizRGkhalopasthitatAvadvizeSaNAnAM 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA bodhasvIkAre ca tattadaMze'nubhUyamAnasya nizcayAkArasya niyAmaka statra saMzayasAmagyabhAva eva vAcyaH, tathA ca viziSTavaiziSTyaviSayatA 'vahivyAptitadabhAra ityAdita iva 'parvato vahivyApyadhUmavAn navA' ityAdito'pi vyAvRttastattadavacchinnaniyAmakazca tattat. ata eveti-daNDaviziSTapuruSaviziSTabhUtalaparyApta prakArAtAkabuddhau daNDAMze nizcayAtmaka daNDaviziSTapuruSavad bhUtalam' iti nizcayasya hetutvAdevatyarthaH / ityabhyupagame ca uktadizA pareritthamabhyupagame ca | savizeSaNaviziSTavaiziSTyabuddhisthale navatyaMze' ityasya sthAne 'zatavizeSaNavaiziSTayabuddhisthale navanavatyaMze' iti pAThaH, 'jJAnahetubhUtaM' ityasya sthAne 'jJAnaM hetubhUtaM' iti pAThaH, 'hi tu bhUtAni' ityasya sthAne 'hetubhUtAni' iti pAThazca yuktH| ayamarthaH-vizeSyavizeSaNabhAvApatnayAvadvizeSaNaviziSTasya vaiziSTayabuddhau yAvatsu vizeSaNeSu nizcayAtmakaM vizeSaNatAvacchedakaprakArakajJAnaM yadi heturabhyupagamyate tadA vizeSyavizeSabhAvazaGkhalAvabaddhazatatvasaGkhayAvacchinnavizeSaNavaiziSTayabuddhau navanavatisaMkhyAvacchinnA ye vizeSaNavizeSaNatvAd vizeSaNatAvare.. kadharmAstatprakArakaM jJAnaM navanavatyaMze nizcayAtmakamekaM kAraNa kalpanIyam , tadapi jJAnamaSTAnavatisaGkhathAvacchinnadharmaviziSTasya vaiziSTyAvagAhIti tatrASTAnavatisaGkhyAvatsu vizeSaNatAvacchedakadharmeSu nizcayAtmakamaSTAnavatisaMkhyAvacchinnavizeSaNatAvacchedakaprakArakamekaM jJAnaM kAraNaM kalpanIyam , tadapi jJAnaM saptanavatisaGkhyAvacchinnadharmaviziSTasya vaiziSTayAvagAhIti tatra saptanavatisaGkhyAvatsu vizeSaNatAvacchedakadharmeSu nizcayAtmakaM saptanavatisakhyAvacchinnavizeSaNatAvacchedakaprakArakaM jJAnaM kAraNaM kalpanIyamityevaM pazcAnupUrvyA hetubhUtAnyaSTAnavati jJAnAni viziSTavaiziSTayabodhahetubhUtAni kalpanIyAnIti paramate sarvamidamanubhavaviruddhamiti / uktadizA viziSTavaiziSTayabuddhau vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya kAraNatve yathA pareSAmanubhavaviruddhAnekakAraNaparikalpanadoSastathA tatraiva vizeSaNatAvacchedakIbhUtatattaddharmaprakArakanizcayAbhAvadazAyAM 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA jAyamAne tattaddharmAze nizcayAtmake jJAne tattaddhAzanizcayatvaprayojakatayA tattadharmAzasaMzayaprayojakatattatsAmagryabhAvakalpanadoSo'pItyAha- tatreti- zatavizeSaNaviziSTavaiziSTayabuddhisthala ityarthaH / vihalopasthitatAvadvizeSaNAnAmiti- uttarajJAne svasvavizeSyatvena bhAsamAnatattadvizeSaNavizeSaNatayA pUrvajJAnAgocarIkRtanavanavatyAdisaGkhyAvacchinnavizeSaNAnAM vizeSyavizeSaNabhAvAnApannatvalakSaNasvAtantryeNa puurvjnyaanvissyiibhuutshtsngkhyaavcchinnvishessnnaanaamityrthH| tatra tattadaMze / yathA ca dhUmAMze vahivyAptirUpavizeSaNasya saMzayAtmakAt parAmarzAna bhavati vayanumitistathA parvatAze vahivyAptiviziSTadhUmarUpavizeSaNasya saMzayAtmakaparAmarzAdapi na bhavati parvate vahnayanumitiH, evaM mahAnasAdilakSaNavizeSye vahivyApyadhUmasya saMzayAtmakaparAmarzAdapi mahAnasAdau na bhavati vayanumitiriti dhUmaliGgakavayanumititvAvacchinna kAryatAnirUpitavayavyApyadhUmaviSayakaparAmarzaniSTakAraNatAvacchedikA viziSTavaiziSTayaviSayatA yathA vahivyAptimadvahnivyAyabhAvavaddhamavAn' iti jJAnAd vayanumityajanakAd vyAvRttA tathA 'parvato vahivyApyadhUmavAn navA' iti jJAnAdapi vyAvRttA, evamAlokAdiliGgakaparAmarzAdapi vahnayanumitirbhavati, tatrAlokaliGgakavahnayanumititvAvacchinnakAryatAnirUpitavahnivyApyAlokAdiviSayakaparAmarzaniSThakAraNatAvacchedikA'pi viziSTavaiziSTyaviSayatA yathA 'vahivyAptimadvahivyAptyabhAvavadAlokavAn' ityAdijJAnAd vahnayanumityajanakAd vyAvRttA tathA ' parvato vahivyApyAlokavAn navA' ityAdijJAnAdapi parvatAdivizeSyakavanyanumityajanakAd vyAvRttA svIkaraNIyeti tAdRzatAdRzaviSayatAvizeSAvacchinnaniyAmakastattatsaMzayasAmagyabhAvo'bhyupeya iti kalpanAgauravaM pareSAM duSpariharaNIyamityAha-tathA cetitattadaMze'nubhUyamAnanizcayAkAraprayojakatayA tattadaMze saMzayasAmagryabhAvasyAbhyupagame cetyrthH| viziSTavaiziSTyaviSayatvAnAM bahutvAd viziSTavaiziSTayaviSayatA iti bahuvacanAntaM bodhyam , tadabhAveti- vahnivyAyabhAvetyarthaH / 'ityAditaH' ityAdipadAd 'vahivyAptitadabhAvavadAlokavAn' ityAdargrahaNam / 'parvato vahnivyAyadhUmavAn navA' ityAdito'pi ityatrAdipadAt 'parvato vahnivyApyAlokavAn navA' ityAdergrahaNam / 'vyAvRttastattadavacchinna' iti sthAne 'vyAvRttAH, tattadavacchinna' iti paTho yuktaH, 'vyAvRttAH' iti ca 'viziSTavaiziSTayaviSayatAH' iti pUrveNAnvitam / tattadacchinnetiviziSTavaiziSTayaviSayatA yaavntsttprtyekaavcchinnetyrthH| tattatsaMzayasAmagrayabhAva iti- 'vizeSyaM vizeSaNamitirItyA Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / - saMzayasAmagryabhAva eveti vizeSyatAvizeSaparyanuyoge kimuttaram ? tasmAt kSayopazamavizeSajanyatAvacchedikAH samaniyatA evaitA viSayitA anyApekSA bhedena pratIyamAnA aMzasamuditaparyAptA anekA pratipattavyAH, grAhyasyeva grAhakasya citrasvabhAvasyApekSayaiva vivecayituM zakyatvAt , hanta ! evamakhaNDo'pi viSayatAvizeSaH sidhyet sAmAnyadRSTyA tathApyanubhavAt , tayA ca tenaiva parAmarzAdehetutvApattiriti cet ? nizcIyamAnatayA viziSTavaiziSTayabodhaviSayIkriyamANatattaddharmaviSayakasaMzayasAmagryabhAva ityarthaH / uktadizA prakAratAvizeSalakSaNaviziSTavaiziSTayaviSayatAniyAmakaH parairupadarzito bhavati, na ca prakAratAlakSaNaviSayatAvizeSaniyAmaka eva vizeSyatAvizeSaniyAmaka iti tatra vizeSyatAvizeSasya kiM niyAmakamiti jijJAsAyAM tanniyAmakamapyanyadeva kizcid vAcyamiti tanniyAmakavizeSakalpanagauravamapi paramate'parihAryamevetyAzayenAha-vizeSyatAvizeSeti-viziSTaparyAptaprakAratAnirUpitavizeSyatAto vizeSye vizeSaNamitijJAnIya prakAratAnirUpitavizeSyatA vilakSaNaiva tanniyAmaka kimiti paryanuyoge prazna kimuttaraM nAkalpitamuttaraM tatra sambhavatIti kiJcinniyAmakaM parikalpyaivottaraM te syAt tatra ca kalpanAgauravamupatiSThate, evaM prakAratA-vizeSyatvayorvilakSaNayoranekaprakArayoriva saMsargatvAkhyaviSayatvasyApi vilakSaNa syAvazyaM svIkaraNIyatayA tanniyAmakamapyanyadeva kiJcit pareNa vAcyamiti tatkalpanAgauravamapItyAzayaH / itthamapekSAbhedenaikA 'nekasvabhAvatvaM grAhyasya grAhakasyAnabhyupagacchatAmekAntavAdinAM mananaM na yuktamityetAvatopapAdya, 'yathA ca grAhye ekA-'nekatayA citrasvabhAvatvamAnubhavika tathA grAhakajJAne'pi ' ityAdi saptanayAtmakamahAvAkyArthajJAne ekA'vaziSTA pramANAkAratA, anekAzcazikyo nayaviSayatA. parasparasaMyogajAzca baDhyo'nubhUyante' ityantaM svayaM yat pratijJAtaM tatsamarthanaM ca viziSTavaiziSTyabodhasthalIyanaiyAyikAbhimatataccaturvidhavibhajanakadarthanamukhena saMkSepataH parisamApyopasaMharati- tasmAditi- uktadizA pareSAM viziSTavaiziSTyabuddhisthale tatkAryakAraNabhAvaparikalpanAyAmanubhavaviruddhAnekakAraNaparikalpana gaurvto'pekssaavinirmuktaikaantpksssyaanuppdymaantvaadityrthH|kssyopshmeti- 'raktadaNDavAn puruSaH' ityAdiviziSTavaiziSTyajJAnaM tAvanmatijJAnam , tacca matijJAnAvaraNIyakarmakSayopazamavizeSasamutthamiti tatra yAvantyo viziSTavaiziSTyaviSayitAstattaddhaTakadharmanirUpitAH parasparAnirUpitA anekA aMzaparyAptAH parasparavizeSyavizeSaNabhAvazaGkhalAvabaddhatvaprayuktavaiziSTayabhAvalabdhAtmalAbhaviziSTavastusvarUpanirUpitA parasparanirUpyanirUpaka.bhAvalabdhAtmalAbhakaviSayatAnirUpitakaviSayitAH tAH sarvA anekAMzasamuditAMzisvarUpajJAnagatatvAdaMzaparyAptA aMziparyAptA bhavantyekajJAnagatatvAt samaniyatAH, aMzAnAmapi parasparamaMzyabhedato'bhinnatvamiti vibhinnatadazagatAnAmapi samaniyatatvam , tAvadviSayitAviziSTamatijJAnAtmaka viziSTavaiziSTyabodhasyAvaraNakSayopazamajanyatve tAsAM sarvAsAmapi niruktakSayopazamavizeSajanyatAvacchedakatvamiti tAvadviSayitAviziSTavaiziSTyabodhaM prati matijJAnAvaraNIyakarmakSayopazamavizeSaH kAraNamityekavidhakAryakAraNabhAva eva syAdvAdibhiH kalpyate, niruktakSayopazamavizeSajanyatAvacchedakaviSayitAzcaikasminnapi jJAne vibhinnApekSAbhedanaivAnubhUyanta iti keSAzcida pekSAbhedenAMzaparyAptatayA'nubhU. yamAnAnAM tattannayanirUpitatvamaMziparyAptatayA'nubhUyamAnAyAzca pramANanirUpyatvamapi sughaTameva, tAvataivAne kasvabhAvasya jJAnasya pramANApekSayaikatvaM nayApekSayA'nekatvaM cetyevaM citrasvabhAvasya jJAnasya grAhyasyevApekSAbhedena vivecanaM suzakamevetyapekSAkhyabodhatvalakSaNaM nayatvamupapadyatetarA mityarthaH / 'anyApekSA bhedena' iti yathAzrutapAThe anyApekSAH svasvAbhyupagantRnayavizeSapramANApekSAH, bhedena parasparaM bhedena, pratIyamAnA anubhUyamAnA ityarthaH, 'anyApekSAbhedena' iti samastapAThe tu anyaH parasparaM bhinno yo naigamasaGgrahAdiH, yacca nayAd bhinnaM pramANaM tallakSaNo yo'pekSAbhedo nimittabhedastena pratIyamAnA ityartho bodhyaH / nanu yathA viziSTavaiziSTyabodhe pramANaprayojyA samuditaparyAptakA viSayatA tannirUpitakA viSayitA vA, vibhinnanayaprayojyA aMzaparyAptA anekA viSayatAstannirUpitA anekA viSayitA vA'nubhUyamAnatvAdabhyupagamyante, tathA saGgrahanayenAkhaNDasanmAtrAbhyupagantrA'khaNDamapi vastu tatra pratItipadamAroha tIti saGgrahanayApekSayA'khaNDavastugato'khaNDo'pi viSayatAvizeSastannirUpito'khaNDo viSayitAvizeSo'pi vA pratIyamAnatvAdabhyupeyaH, tathA cAnumitiM prati parAmarzasya hetutAvacchedakAvacchinnahetuniSThAvacchedakatAnirUpitAdhikaraNaniSThAvacchedakatAnirUpitetyA didarzitanirUpyanirUpakabhAvazRGkhalAvabaddha hetutAvacchedakAvacchinnaprakAratAkatvena kimiti kAraNatvaM kalpanIyam , kintu sAmAnyadRSTyapekSayA'nubhUyamAnena viSayatAvizeSeNa viSayitAvizeSeNa vA hetutvamevopeyatAmityAzaGkate-hanteti 'viSayatAvizeSa' iti viSayitAvizeSasyApyupalakSaNam / sAmAnya dRSTyA sAmAnyagrAhi saGgrahanayAzrayaNena / tathApi akhaNDaviSayatAvattayA'pi / anubhavAt viziSTavaiziSTyabodha. syAnubhavAt / 'tathApi' iti sthAne 'tasyApi' iti pAThe- asya akhaNDaviSayatAvizeSasyetyarthaH / tathA ca akhaNDaviSayatAvizeSasya siddhau c| tenaiva akhaNDaviSayatAvizeSarUpeNaiva / samAdhatte- satyamiti- sAmAnyadRSTyA'khaNDaviSayatA Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNinAM samalakRto nayopadezaH / satyam-bhAvasaGgraheNa viSayatAvizeSeNa zaktivizeSaNahetutve abhAvasaGgraheNa cAbhAvavizeSeNa tathAtve bAdhakA. bhAvAt , vyavahArocchedasya vyavahAranayasiddhakAryakAraNabhAvenaiva nirAkaraNAd, anubhavasiddhAstu grAhya. prAhakaniSThAH sAmAnyavizeSadharmA na kalpanAmAtreNApohituM zakyA iti dik / uttiSThantu vikalpavIcinicayAH paryAyamaryAdayA, dravyArthA[va]hite tu cetasi ciraM zAmyantu tatraiva te / vastu prastutamastu sAgarasamaM sarvopapattikSama, bAhyaM vA sphuTamAntaraM samucitasyAdvAdamudrAGkitam // 1 // vizeSeNa parAmarzAdehetutvamiSTameveti tadApAdanaM syAdvAdinaM prati nAniSTApAdanamityarthaH, sAmAnyaM bhAvasvarUpaM vizeSo'bhAvasvarUpa iti grAhyavad grAhakasyApi sAmAnya vizeSobhayarUpatvamityakhaNDaviSayatAvizeSaH sAmAnyAMzaH, anyAzca tattadviSayanirUpitA viSayatA vizeSAMza iti tatra sAmAnyagrAhiparasaGgrahanayenAkhaNDaviSayatAlakSaNazaktivizeSeNa hetutvaM vizeSagrAhyaparasaGgraheNa naigamanayavizeSeNAtattadviSayatAnirUpitatattadviSayatAlakSaNasakhaNDaviSayatAsvarUpazaktivizeSeNApi hetutvamityakhaNDa. viSayatAvizeSeNaiva hetutvamityavadhAraNasyAyuktatvamityAzayenAha-bhAvasAheNeti-bhAvaH- sAmAnyAMzastaM saMgrahItuM zIlamasyeti bhAvasaGgrahaH, parasAmAnyagrAhisaGgrahanayastenetyarthaH / 'zaktivizeSaNatAhetutve' iti sthAne 'zaktivizeSaNa hetutve' iti pATho yuktaH, zaktivizeSazcAtra sAmAnyAMzagataH sAmarthyavizeSo bodhyH| abhAvasaGgAhakeNeti- abhAvo vizeSAMzastaM prahItuM zIlamasyeti abhAvasaGgAhako'parasAmAnyagrAhI nayastenetyarthaH / abhAvavizeSeNa tattatkhaNDaviSayatAvizeSeNa / tathAtve hetutve / nanvakhaNDa viSayatvAdinA parAmarzAdaranumityAdikaM prati kAraNatvaM nApAmarasAdhAraNavyavahartRNAM vyava. hAravIthImavataratIti tathA kAryakAraNabhAvamAzrayatAM tattadhyApakavidheyakAnumitistattasyApyaviSayakaparAmarzAdityevaM viziSyAnumitiparAmarzakAryakAraNabhAvAvalambino vyavahArasyocchedaH syAdityata Aha-vyavahArocchedasyeti- asya 'nirAkaraNAd' ityanenAnvayaH, ApAmarAnubhavagocarIkriyamANatattadviSayatAvizeSaghaTitamUrtikAbhyAM parAmarzatvA-'numititvAbhyAM vyavahAranayasiddho yo'numiti-parAmarzayoH kAryakAraNabhAvaH so'pi sarvanayamaye syAdvAde samastyeva, tAdRzakAryakAraNabhAvenaivApAmarasiddhAnumiti parAmarzakAryakAraNabhAvasya vyavahAropapattervyavahArocchedasyAsambhavAdityarthaH / nanvanumiti-parAmarzakAryakAraNabhAva viziSTavaiziSTyabodhavizeSaNatAvacchedakanizcayakAryakAraNabhAvavyavahArAdikaM yadi vyavahAranayasiddhApAmarAnubhavagocarIkriyamANatattadviSayatAvizeSasaGkaTitamUrtikAnumititva-parAmarzatvAdikamupAdAyaiva tadoktadizA vyavasthApyamAnAkhaNDa viSayatAdikamanatiprayojanakameva na prAmANi kAbhyupagamAI mityata Aha- anubhavasiddhAstviti- anubhUtirhi sarvato balavatI prAmANikAnapi svapakSa eva vyavasthApayati, vyavahAro hi bhavatyupacArabahulo yathA yathA yad yad vyavahiyate tathA tathA tat tat kalpyate, na tvevaM vyavahAramAtrAnurodhisthUlakalpanAmAtreNAnubhavasiddhAnAM dharmANAmapahavaH zakyaH kartumiti sAmAnyavizeSAtmakasya grAhyasya vastunaH sAmAnya-vizeSAtmakameva grAhakaM yuktikSamamiti grAhye grAhake cAnubhavasiddhAH sAmAnya-vizeSadharmA akhaNDasakhaNDarUpAH svIkaraNIyA eva prAmANikairuktadizA vyavasthApyamAnA viziSTavaiziSTayabodhIyAnalpaprakAraviSayatAvizeSA AvaraNakSayopazamavizeSajanyatAvacchedikAH pramANa-nayApekSAtmalAbhA ityarthaH / viziSTavaiziSTyabodhavicAraphalaM padyenopadarzayati-uttiSThantviti / 'dravyArthAhite tu' ityasya sthAne 'dravyArthAvahite tu' iti pATho yuktaH, paryAyamaryAdayA vikalpavIcinicayA uttiSThantu, sAgare yathA kramaza ekavIciprAdurbhAvopazamAnantaramaparavIciprAdurbhAvopazamanaM punastadanantaramaparavIciprAdurbhAvopazamanamityevaM vIci nacayAH-taraGgaparamparAH, tIramaryAdayaM ttiSThanti- samudraH svatIradvayamanatikramyaivAvatiSThate na svAvasthAnamaryAdAM kadAcidapyullaGyati tatastadIyajalataraGgaparamparA api maryAditadezavyApinyaH eva bhavanti, tathA syAdvAdAbhyupagataM vastu yat sAgaropamayA samalaGkataM tadviSayakaM caitanyamapi sAgaratayA'dhyavasitaM tasmiMzcitte, paryAyamaryAdayA paryAyanayApekSayA, yAvanto dharmavizeSasvarUpA vastugatAstajjJAnagatAzca dharmAste sarve paryAyA eva, tadviSayakA vikalpA eva vIcayastaraGgAstAsAM nicayAH samudAyAH, uttiSThantu tattatparyAyagrAhinayApekSayA prAdurbhavantu, yadA hi grAhakasya vizeSarUpatAmAkalayanti prekSAvidadagdhAstadottiSThantyeva tattadvizeSApekSayA tattadvikalpAH, vizeSAH sarve sAmAnya kasvarUpA eva, na tu sAmAnyAtiriktA vizeSAH santItyevaM saGghahai kanayakRtAdarA bhavanti yadA kRtinastadA dravyAvahite dravya sAmAnyameva tattvamityevaM dravyArthikanayApekSayA dravyAthekAvagAhanapravaNe, cetasi jJAne sati, tatraiva tasminnekasvarUpe cetasyeva, te vikalpavIcinicayAH, ciraM yAvatparyAyanayavicArasammukhInA na bhavanti kRtinastAvatkAlaparyantam , zAmyantu tirobhUtA bhavantu, nahi dravyArtha Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / IhADapAyaparamparAparicayaH sarvo'pyayaM yujyate, vastvaMze'pyupayogamAkalayatAmantarmuhUrtAvadhim / anyeSAM tu vikalpa zilpaghaTito bodhastRtIyaM kSaNadhvaMsI dhvasta samastahetvamilitaH kasmin vicAre kSamaH // 2 // nayavicAraNAyAM paryAyanayaviSayatadvikalpAnAM manAgapyastyAvirbhAvasaGkatheti bhAvaH, ataH sAgaropamaM prastutaM syAdvAdyabhyupagataM vastutattvamastu / kathamitthamabhyupagantuM zakyamityapekSAyAmAha - sarvopapattikSamamiti - sAmAnya pekSayA vizeSApekSayA ca ye ekasminneva vastuni bodhavaicitryaprakArA vyavahRtibhedAstannibandhana kAryakAraNabhAvabhedAH prAmAyA pramANyavyavasthAdayazca teSAM sarveSAM syAdvAdyabhyupagate'nekAntAtmaka vastunyevopapattiriti sarvavicitrapratyaya-vyavahArAdisamarthamityarthaH / tadIdRzaM vastu na kevalaM bAhyamevAntarameva tathA, kintu bAhyamAbhyantaraM ca sphuTaM tathAnubhUyamAnatvAt tathAbhyupagantavyamityAha- bAhyaM vA sphuTamAntaramiti - atra vAkAraH samuccayArthakaH / nanu sAmAnya- vizeSasvabhAvA dInAmakhaNDa-sakhaNDaviSayatvAdInAM virodhAd yat sAmAnyAtmakaM tadvizeSAtmakaM na bhavitumarhati yasmin pratyaye nAnAviSayatAzAlitvaM na tatraikaviSayatAzAlitvam, akhaNDaviSayatAdati ca na sakhaNDaviSayatAvatstvamiti prastutaM vastu na sambhavatItyata Aha- samucitasyAdvAda mudrAGkitamiti - prAmANikAnAM madhye viziSTAdhipatyazAlitvena rAjapadAbhiSiktAnAmanekAntavAdinAM tattannayopasthApitatattannimittApekSayA sAmAnya vizeSAdivirodhapratirodhakatvena samucito yaH syAdvAdonekAntavAdastalakSaNA yA mudrA tayA'GkitamityarthaH / upamAne samudre'pi gaGgAyamunA dinadIsamAgamaprabhavo yo jalasamaSTeH paryAyaH - parita Aya Agamanam, tasya yA maryAdA tIramanullaGghayaiva vyavasthAnaM tayA, tIramuladdhayApi jalAgamanasya bhAve tena sahaiva jalakallolamAlAyAH samatalasvabhAvatayaivAnavaratAnyAnya bhUbhAgasamavagAhane UrdhvadezAkrAntyabhAvAdutthAnaM na da niruktaparyAyamaryAdayaiva samudre vIcinicayA uttiSThantIti, tadraSTuH puruSasya dravyaM suvarNaratnAdikaM tadrUpo yo'ryamANatvAdartho dhanaM tadavaddite tadavadhAnapare - etasmin ratnAkare bahUni ratnAni santi tAni kallolamAlayA yadi tIramAgaccheyustarhi yatheSTatadupAdAnataH kRtArtho bhaviSyAmItyevaM tadekAgre, ciraM cirakAlaM yAvat cetasi sati, tatraiva yasmAt samudrAduttiSThanti kallolAstasminneva samudre, te zAmyanti na tu samudrAt tIraM ratnAnyAnayantIti draSTuzcetasi manorathaikapravAhazAlini manorathamaparipUryaiva zAmyanti - viSayabhAvaM parityajyanti, so'yaM samudraH sarveSAM nadI-nadAnAM yopapattirekatra sarveSAM prAptAvapi nirAbAdhamavasthAnaM na tu kasyacit tatrAntaH pravezo'nyasya ca tatra pravezAbhAva ityevaM vaiSamyalakSaNAnupapattistatra kSamaH, sAgare 'samudra:' iti saMjJA'nvarthA - mudrayA saha vartata iti, uyate naukAdinA yat tatra tad brAhyam ratnAdikaM cAntarvyavasthitatvAdAntaram, tadubhayamapi sphuTaM yathA syAt tathA samucitasyAdvAdamudrAGkitam - samucito yaH syAdvAda :amukapradeze'sya bAhyaM vastu, amuka pradeze'syAntaraM vastvityevamastitvavAdaH, tasyAtivipulazarIratvAdatigambhIraduravagAhAdhastalatvAcca yanmudraNaM pratyakSAdibuddhAvapratibhAsanam, tenAGkitaM cihnitaM bAhyamAbhyantaraM cAsya na pratyakSAdibuddhayA'vadhArayituM zakyamityevaM jJeyamiti // 1 // 112 yatra cetasyanekAntavastuvicArakarmaThe vikalpavAcinicayA uttiSTantyanekarUpatAyAM paryAyArthikanayAbhimatAyAm, dravyArthikanayAbhimatAyAM tvekarUpatAyAM zAmyanti, tasya cetasa ekA'nekarUpasya sato dIrghopayogarUpatayA cirakAlAvasthAne satyevaitanmananaparAyaNasya syAdvAdinaH prAmANikapariSadi sugrAhyavacanatvam, tadetat kathamityapekSAyAmAha - Iheti- avagRhItasya vizeSAkAGkSaNamIhA, yathA 'kiJcididam' iti naizvayikA va grahagRhItasya sAmAnyavastunaH zrotragrAhyatvAdinA prAyaH zabdenAnena bhavitavyamiti ' zabdo'yam' iti vyAvahArikAvagrahagRhItasya vA zabdatvAvAntara- sAmAnyavato madhuratvasuzravatvAdiguNayogena prAyaH zAGkhAdinAnena bhavitavyamiti jJAnamIhA, tataH paraH ' zabda evAyam, zAGkha evAyam' iti nirNayo'vAyaH, IhitavizeSa nirNayalakSaNaH, tatparamparA - viziSTabuddhi-viziSTavaiziSTyA vagAhibuddha yupalakSitaM vaiziSTyA vagAhibuddhiviziSTavaiziSTayabuddhaye katradvayamitibuddhilakSaNAvAntaraprabhedalakSaNA tatparicaya:- paritaH sarvatobhAvena ca ya ekatropayoge'pekSAbhedena sammilanam, paricIyate nizcIyate'neneti vA paricayaH, tattatsakhaNDAkhaNDekA nekaviSayatAvailakSaNyayogaH / ayam anantaradarzitasvarUpaH sarvo'pi, apinA na tu tatra kiJcid yujyate kiJcinna yujyata ityarthasya saMzabdanam / yujyate yuktyA ghaTate / keSAM mate yujyate ! ityapekSayAmAha - vastvaMze'pIti- apinA vastuni kimu vaktavyamityarthasyAneDanam / antarmuhUrtAvadhimupayogamAkalayatAm antarmuhUrta yAvadeka upayogo'vatiSThata ityantarmuhUrta sthitikamekamupayogamabhyupagacchatAM syAdvAdinAM mata ityarthaH, vastvaMze'pyekopayogasyAntarmuhUrta sthitikasya bhAve bahuvicArehApAyAdirUpasya tasyAMzabhedena viziSTabuddhitva-viziSTavaiziSTyabuddhitvAdidharmasamAvezasya sambhavenaikAneka sakhaNDAkhaNDa viSayatvAdInAM tatra sambhavena tadA Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmatatarahiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadezaH / tadevamekAnekarUpA nayapramANapratipattayaH prAmANikya iti sthitam // 7 // athedaM nayajJAnaM pramA-'pramayoH kutrAntarbhavatItyAzaya tadubhayavilakSaNameveti nizcinoti ayaM na saMzayaH koTerekyAnna ca samuccayaH / na vibhramo yathArthatvAdapUrNatvAcca na pramA // 8 // nayAmRta0-ayamiti-ayaM nayAtmako bodhaH, saMzayo na, kutaH ? koTe:-prakArasya aikyAt , saMzayasya caikatra viruddhobhayaprakArakajJAnasvarUpatvAt , ata eva samuccayo'pi na, co'pyarthaH, tasya ekatrAzrayaNena pUrva paribhAvito vicAra upapadyatetarAm / ekAntavAdinAM tu vicAro na ko'pi yuktyopapadyata ityAha- anyeSAM sviti- ekAntavAdinAM naiyAyikAdInAM punarityarthaH / vikalpazilpaghaTitaH viziSTabuddhizcaturdhA-vizeSye vizeSaNamiti budiH, viziSTasya vaiziSTyamiti buddhiH, viziSTe vaiziSTyamiti buddhiH, ekatra dvayamiti buddhirityevaM viklprcnaanirmitH| 'bodhastRtIyaM kSaNadhvaMsI' ityasya sthAne 'bodhastRtIyakSaNadhvaMsI' iti pATho yuktaH, tasya 'bodhastRtIyakSaNavRtti. dhvaMsapratiyogI' ityarthaH, prathamakSaNe buddhirutpadyate, dvitIyakSa jJAnAntaramutpadyate icchAdikaM vA, tena tRtIyakSaNe prathamakSaNotpannA buddhivinazyatIti kSaNadvayamAtrasthAyI bodha iti yAvat / yasmAt kAraNakadambAdayaM bodha uditastena kAraNa kALe sAmAnAdhikaraNyamanubhavatIti tattadviSayetadIyaviSayasamaSTayapAdAnato yo'yaM vicAraparipUrtibhAvo yo yuktAyuktavivekAya prAmANikaiZgyate sa eva na syAt, dIrghopayoge satyeva hetuhetumadbhAvApannajJAnastomAtmakaikajJAnata eva vicAryasvarUpavizeSaniSTahanapaTiSThavicAraparisamApterityAha- dhvastasamastahetvamilita iti-svotpattisamayakSaNavRttidhvaMsapratiyogitattadviSayaparibhAvukabuddhikadambAtmakasvahetvadhikaraNasamayAvRttirityarthaH / kasmin vicAra na kasmin vicAre, kSamaH samarthaH, tatazca svAbhISTasamarthanapravaNavicAraniSpAdanAsamarthAnAmekAntavAdinAM na kimapi vicArya siddhipaddhatimupagacchatIti teSAM sarvo'pi tadartha prayAso niSphala eveti bhAvaH // 2 // upasaMharati- tadevamiti // 7 // etAvatA nayAtmakaM jJAnaM vyavasthApya tasya pramA-'pramobhayavilakSaNasvarUpatvapratipAdanapratyalamaSTamapadyamavatArayatiatheti / idam anantarameva prAmANikatayA niSTaGkitasvarUpam / tadubhayavilakSaNameva pramA'pramobhayavilakSaNameva / aSTamapadyaM vivRNoti-ayamitIti / ayam iti mUlam , tadvivaraNam- 'nayAtmako bodhaH' iti, idamaH pratyakSavAci. tvenedAnI nayanirUpaNapravaNasya nayopadezakarturbuddhau viparivartamAnatvAt sannihito nayAtmakabodha eva mAnasapratyakSaviSayatvAt pratyakSa iti sa idampadavyapadezyo bhavatIti, yadyapyekakoTikajJAnalakSaNasya nayasya saMzayatva-samuccayatve na prApte, ata eva tatra tadantarbhAvasya sambhAvanA'pi nAstItyAkalayya pramA-Spramayorekatraiva tadantarbhAvaH sambhAvyateti 'pramA-SpramayoH kutrA. ntarbhavati' ityevamAzaGkayaiva tadAzaGkonmUlanapravaNatadubhayavilakSaNatvaniSTaGkanaparatayaiva padyamavatAritam , tathApi yana vastu nizcayarUpaM tatsaMzayarUpamiti niyamAvalambinaH kasyacid vastvaMzAvagAhini naye vastunizcayatvAbhAvena saMzayarUpatvaM sambhAvanApathamadhirohet, evaM vastugatyA pratyekamekakoTikatve'pi vibhinadharmadvayagrAhiNo nayadvayasyaikanayasvarUpatvabhrAntimataH kasyacit tasya samuccayatvamapi pratItikoTimApatedityato bhrAntiprAptayostayorvyapohanaM nAyuktam , avataraNe tu vicArakANAM pratipattRRNAM na naye utsargataH saMzayatva-samuccayatvayoH zaGkA samullasatItyabhisandhAnena pramA-pramAnyatarasvarUpatvasyaiva tatra prekSAvadbhiH sambhAvayituM tadanyatarAntarbhAvazaGkApratividhAnaparatvameva darzitamiti bodhyam / prakArasyaikyAt naye prakAratayA bhAsamAnasyaikatvAt , atra 'nayAtmako bodhaH saMzayo na bhavati prakArasyaikyAd' ityevamanumAnaprayogo na sambhavati, saMza.. yatvAbhAvalakSaNasAdhyasya nayarUpapakSe sadbhAve'pi 'prakArasyaikyAd iti hetostatrAbhAvAt , tasya saMzayaviSayIbhUtaprakAra evaM bhAvAt , kintu 'nayAtmako bodhaH saMzayo na bhavati, ekaprakAratAmAtranirUpakatvAdumayasampratipatranizcayavad iti prakAratAvyanirUpake saMzaye'pyekaprakAratAnirUpakatvaM samastItyata ekaprakAratAnirUpakatvAdityanuktvA 'ekaprakAratAmAtranirUpakatvAda' ityuktam , ekamAtraniSThaprakAratAnirUpakatvamapi saMzayaM samastyeva, vidhikoTiniSTaprakAratAyA vidhAveva niSedhakoTiniSThaprakA Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / viruddhobhayadharmaprakArakajJAnasvarUpatvAt, saMzaye prakAratAdvayanirUpitA ekA vizeSyatA, samuccaye tu vizeSyatAbheda ityanye, tadapi bhedA-'bhedavAde kathaJcit saGgacchate, naikAntavAde, viSaye tadvati tatprakArakatvanirapekSa vizeSyatAbhede'bhyupagamyamAne sAkAravAdaprasaGgAt, yathArthatvAt vibhramo na, avagAhate hi ratAyA niSedha eva sattvAditi tannopAdAtuM zakyamiti bodhyam / ekaprakAratAmAtranirUpakatvasya saMzayatvAsAmAnAdhikaraNyena saMzayatvAbhAvavyApyatvaM bhAvayitumAha-saMzayasya ceti / ekatreti- ekadharmAvacchinnavizeSatAnirUpitaviruddhadharmaniSThaprakAratAdvayanirUpakajJAnasvarUtvAdityarthaH / ata eva nayasyaikaprakAratAmAtranirUpakatvAdeva, prakAratA cAtra mukhyA grAhyA, mukhyaprakAratAtvaM cAvacchedakatAnAtmakaprakAratAtvam , tena nayAtmakajJAne vizeSyatAvacchedakasya niravacchinnavizeSyatAnirUpitaprakAratAvatve'pi na kSatiH, vizeSyatAvacchedakaniSTaprakAratAyA avacchedakatAtmakatmakatvAt , jAtyakhaNDopAdhyatiriktasya yatra naye prakAratvaM tatra prakAratAyA vizeSyatAtmakatvasya sambhavena vizeSyatAnAtmakaprakAratAtvaM tatra na sambhavatItyato vizeSyatAnAtmakatvaM parityajyAvacchedakatAnAtmakatvamuktam / co'pyarthaH mUle na ca ityatra cakAro'pyarthakaH, tasya 'samuccayaH' ityanena sambandhAt samuccayo'pi neti lbhyte| ekaprakAratAmAtranirUpakatvasya nayagatasya samuccayatvAsAmAnAdhikaraNyena samuccayatvAbhAvavyApyatvaM bhAvayitumAha-tasyeti- samuccayasyetyarthaH / nirUpakIbhUtaprakAratAbhedena saMzaye samuccaye ca vizeSyasyaikatve'pi taniSThAyA vizeSyatAyA bhedaH, iyA~stu vizeSaH saMzaye prakAragatatayA virodhasya bhAnaM samuccaye tu prakAragatatayA'virodhasya bhAnaM virodhasyAbhAnaM vetyabhiprAyaNa saMzayasvarUpopadarzane prakAravizeSaNatayA virodhasya samuccayasvarUpo padarzane ca prakAravizeSaNatayA'virodhasyopAdAnamiti / saMzaye virodhasya samuccaye'virodhasya ca na bhAnaM kintu saMzaye prakAratAdvayanirUpitakA vizeSyatA samuccaye tu prakAratAdvayanirUpitA vizeSyatAdvayI, tata eva ca saMzayAt samuccayasya bheda ityanyeSAM matamupadarzayati-saMzaya iti / tadapi saMzaye vizeSyataikyaM samuccaye vizeSyatAbheda ityanyeSAM mananamapi / bhedA-'bhedavAde ekasyApi vastunaH kiJcidapekSayA bhedaH kizcidapekSayA'bheda ityabhyupagantRsyAdvAdyabhimatabhedAbhedavAde / kathaJciditi- ekavizeSyalakSaNAdhArAbhedAt tadapekSayA samuccayajJAnIyavizeSyatAyA abhede'pi parvato vahnimAn vahnayabhAvavaoNzceti samuccayasya vahnimati vahniprakAratvena parvato vahnimAnitijJAnasamAnaviSayatAzAlino vahnitvAvacchinnaprakAratAnirUpitaparvatatvAvacchinnavizeSyatAkatvamityata ekA vahnitvAvacchinnaprakAratAnirUpitaparvatatvAvacchinnavizeSyatA, vahnayabhAvavati vahnayabhAvaprakArakatvena parvato vahayabhAvavAniti jJAnasamAnaviSayatAzAlino vahnayabhAvatvAvacchinnaprakAratAnirUpitaparvatatvAvacchinnavizedhyatAkatvamityatastadanyA vahnayabhAvatvAvacchinnaprakAratAnirUpitaparvatatvAvacchinnavizeSyateti samuccayajJAnasyAMzabhedato viSayabheda ityato'pekSAbhedena tatra vizeSyatAbhedo yujyate'zabhedanibandhanaviSayabhedaprayuktavizeSyatAkhyaviSayatAbhedasya yuktatvAt , saMzaye tu koTidvaye'pi dolAyamAnarUpatvena jJAnAntarasya caikaikaprakArakatyenAdolAyamAnarUpasyaiva sambhavena na tena saha samAnaviSayatvam , dolAyamAnarUpasyAdolAyamAnarUpeNa saha samAnaviSayatvAsambhavAt , tayoH samAnaviSayatve vA dolAyamAnasvarUpamapyadolAya. mAnasvarUpaM syAdadolAyamAnasvarUpamapi vA dolAyamAnasvarUpaM syAdato vilakSaNameva saMzayasvarUpam , yatra sadapi tadvati tatprakAratvamanirNItasvarUpameveti satyapi prakAratAbhede tadbhedaprayuktabhedamapradhAnIkRtyAdhArIbhUtavizeSyakharUpAbhedaprayuktAbhedameva pradhAnIkRtya tatsvarUpasaMvedanaM bhavati zamuSIvizeSazAlinAmiti sUkSmadRSTyarekSayA vizeSyatA'bhedaH sudRDhanirUDha ityevaM bhedA'bhedavAde syAdvAde anyeSAM mannamapi sAdhu saGgacchata ityaashyH| viSayabhedaprayuktabhedamanAdRtyaikAntataH samuccaye vizeSyatAbhedopagamassvekAntavAdino na yukta ityAha-naikAntavAda iti- ekAntavAde'nyeSAmuktadizA mananaM na saGgacchata ityarthaH / viSaya iti-viSayAvacchedena yat tadvati tatprakArakatvam, atra tatpadena samuccaye prakAratayA'bhimatayorubhayorapi pratyeka grahaNam , tannirapekSo yo vizeSyatAbhedo jJAnasyaiva vilakSaNAkArAnurodhena vizeSyatAbhedo vizeSyatAvailakSaNyaM saMzaye vizeSyatAyA abhedaH samuccaye tasyA bhedastasminnabhyupagamyamAne sati sAkAravAdaprasaGgAt, viSayavailakSaNyanibandhanaM na saMzaye vize. dhyatA'bhedaH samuccaye vizeSyatAbhedaH kintu jJAnAkArabhedaprayuktaH saMzayasya dolAyamAnakAratA, samuccaye tadvilakSaNAkAratA, tanibandhasya vizeSyatA'bhedasya tadbhedasya cotpattistadA syAd yadi sAkAra jJAnaM bhavedityevaM sAkAravAdaprasaGgAt / tadvati tatprakArakatvaM jJAnasya yathArthatvam , tathA cAsti ghaTa iti dravyArthikanayo'stitvavati ghaTe'stitvamavagAhate, nAsti ghaTa iti paryAyAstikanayo nAstitvavati ghaTe nAstitvamavagAhate. iti tadvati tatprakArakatvalakSaNayathArthatvAnnayo dravyArthikAdina Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / dravyArthikAdirastitvAdimati kathaJcidastitvAdikam , apUrNatvAt saptabhaGgaparikaritavastvavagAhitAtparyAbhAvavattvAca pramA na,-anenAlaukikaprAmANyAbhAva AveditaH, laukikaM tu prAmANyaM tadvati tatprakAraka. svarUpaM na bAdhitamiti na vyavahAravirodhaH, vicAropayikaM cA(ca)prAmANyaM prastutam , na pravRttimAtropayikamiti nayajJAnasya na pUrNapramAtvamata uktacatuSTayavilakSaNamevedaM nayajJAnamanubhavasiddhamabhyupagantavyam , na cedaM svamanISikAvijRmbhitama, yata uktaM tattvArthabhASye "tathApyete tantrAntarIyAH svatantrA bA codakapakSaprAhiNo matibhedena vipradhAvitA" [atrAha-kimete tantrAntarIyA vAdinaH ? Ahosvit svatantrA eva codakapakSagrAhiNo matibhedena pradhAvitA iti ?, atrocyate-naite tantrAntarIyAH, nApi svatantrA matibhedena pradhAvitAH, jJeyasya tvarthasyAdhyavasAyAntarANyetAni / tattvArtha0 adhyAya0 1, sUtra vibhrama ityAha-avagAhate hIti / 'dravyArthikAdiH' ityatrAdipadAt paryAyArthikasyopagrahaH, sAmAnyato dravyArthikaparyAyArthikayorgrahaNe tadavAntarabhedAnAmapi saGgrahAdInAmapi tattvena grahaNamAyAtameveti bodhyam / 'astitvAdi' ityAdipadAnnAstisvAderupagrahaH / ekAntAstitvAdikamavagAhamAnasya durnayatvena vibhramatvamiSTameva tasya yathArthatvAbhAvAt , nokAntAstitvAdimat kimapi samastIti tasya na tadvati tatprakArakatvAbhAvAt , kintu kathaJcidastitAdimati kathaJcidastitvAdikamavagAhamAnasya sunayasya yathArthatvAd vibhramatvAbhAva ityAvedanAyoktam-kazcidastitvAdikamiti / 'apUrNatvAda, ityasya sthAne 'apUrNatvAcca' iti pATho yujyate tata eva tattadvivaraNaM cakArAntAmati / 'saptabhar3aparikaritavastvavagAhitAtparyAbhAvavattvAJca' ityasya sthAne 'saptabhaGgaparikaritavastvavagAhitAparyAyabhAvavattvAca' iti pATho yuktaH, saptabhaGgyAtmakamahAvAkyajanyabodhasya nirAkAGkSasya saptabhaGgapratipAdyakathaJcidastitvAdisaptavidhadharmAtmakavastvavagAhitAparyAptimattvena pramANatvaM tadabhAvavattvAccaikadharmAtmakavastvavagAhino nayasya na pramANatvamityarthaH / nanvanantadharmAtmakavastunI na saptavidhadharmAtmakatayaiva pUrNateti tattvenAvagAhamAnasya bodhasyApi na pUrNatvamiti kathaM pramANatvanimittaM nirutaparyAptimattvam , tathA'pi ekakadharmAzrayaNena pratyekaM saptadharmAtmakatvameva bhavati vastuna iti tathAvabodhe sati na taddharmAzrayaNena bhavatyAkAGketi nirAkAGkSatvanimittakapUrNatvanimittakaM niruktaparyAptimataH pramANatvam , yacca 'syAdvAda-kevalajJAne sakalArthAvabhAsane' iti vacanAt saptabhaGgAtmakasyAdvAdaprabhavajJAnasya sakalArthAvabhAsakatvena prAmANyamabhimataM tat sakalAdezamahimneva sambhavati nAnyathA, sakalAdezamahinA caikabhaGgenApi syAtpadalAnchitena syAdvAdasvarUpatAmAbhejAnanAnantadharmAtmaka. vastugrahaNalakSaNapramANotpattiH sambhavatyeva, paraM sakalAdezAzrayaNaM nAtrAbhimataM tathA sati 'saptabhaGgaparikarita' ityuktirasamajasA syAditi bodhym| anena na prameti vacanena / na bAdhitaM naye na bAdhitaM kintvabAdhitameva / iti etasmAt kAraNAt / na vyavahAravirodha iti- ekaikadharmAvagAhijJAnAdiSTasAdhanatAjJAnalakSaNAd yaH pravRttilakSaNo vyavahAro yazca tAdRzajJAnAd dviSTasAdhanatAjJAnalakSaNAnivRttilakSaNo vyavahArastasyAnupapattilakSaNavirodho netyarthaH / nanu nayasya laukikaprAmANyasyApyabhAve'laukikaprAmANyaparikalitAdeva jJAnAt pravRtti-nivRttilakSaNavyavahAro bhaviSyatItyetAvatA'pi na vyavahAravirodha ityata Aha-vicAropayikaM ceti / prastutaM nayajJAne niSedhyatvena prakrAntamalaukikam / na pravRttimAtropayikam na laukikapravRtti-nivRttyAdilakSaNavyavahAropayogi, tathA ca pravRttimAtropayikaM prAmANyaM na prastutaM yena tasya naye sattvena taniSedho nopapadyeta kintu vicAropayikameva prAmANyaM prastutam , tacca saptabhaGgaparikalitavastvavagAhiparyAptimattvalakSaNapUrNapramAtvameva, tanna nayajJAnasyeti nigamayati- iti nayajJAnasya na pUrNapramAtvamiti / ataH uktadizA naye saMzayatvAdiniSedhAt / ukacatuSTayavilakSaNam saMzaya-samuccaya-bhrama-pramAvilakSaNam / nanu svakapolakalpitaM nayasya saMzayAdivailakSaNyaM na parIkSakamAnyamityata Aha-na cedamiti / tattvArthabhASyagranthamullikhati-tathApIti / ete anantaropadarzitasvarUpA nyaaH| tantrAntarIyAH ekAntAbhinivezagrahapahilanaiyAyikAdyabhimatabodhasvarUpAH / svatantrA veti-jainarAddhAntagatA eva, kintu codakasya praznakarturyo'bhimataH pakSaH tadrAhiNaH santo matimedena 'sAmAnyameva tattvaM vizeSANAM sattAmahAsAmAnyavyatiriktAnAmabhAvAt , vizeSA evArthakriyAkAriNastattvaM dohanavAhanAdyarthakriyA'samarthasya sAmAnyasya tattva. rUpatvAsambhavAd' ityevaM matibhedenAbhiprAyabhedena vipradhAvitAH viruddhavastunirUpaNamArga samAzritAH, tathA caite viprati Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 35 bhASyam ] ubhayathApi mithyAtvamiti cet ? na-pramANApekSAtvenaiteSAmubhayavailakSaNyAditi, ata eva saMyoge'pi naiteSAM vipratipattitvam , satva-jIvAjIvAtmakatva-dravyaguNaparyAyAtmakatva-caturdarzanaviSayatvapazvAstikAyAvaruddhatva-SaDvya kroDIkRtatvadhammairekatva-dvitva-tritva-catuSTava-pazcatva-SaDtvAdhyavasAyAnAmiva paryAyavizuddhivazAt pRthagaryaprAhiNAM matijJAnAdInAmivaikatrArthe pratiniyatayiSayavibhAgazAlinAM pratyakSAdI. nAmiva vA naigamAdyadhyavasAyAnAmaviruddhanAnAdharmagrAhitvenAvipratipattirUpatvAditi sampradAyaH, atra triminidarzaneviruddhadharmagrAhitvAM'zaprAhitva-parasparaphalavailakSaNyAnAM vipratipattitvasAdhakahetUnAmasiddhivyabhicArapradarzanAdiSTasiddhirityasmadIyo vivekaH // 8 // pattaya ityarthaH / ubhayathA'pi nayAnAM tantrAntarIyatve svatantratve cetyrthH| mithyAtvaM bhramatvam, tathA ca mithyAjJAnaM na vastusiddhayaGgamiti na nayAnAM tattvAdhigamAGgatvamiti praznAbhisandhiH, samAdhatte-neti / 'pramANApekSAtvena' iti sthAne 'pramANApekSyatvena ' iti pAThaH zobhanaH / eteSAM naigamAdinayAnAm / ubhayeti- tantrAntarIya-svatantrobhayetyarthaH, pramANaM satvA'sattvAdyanantadharmAtmakatayA vastutattvaM gRhNAti, na ca parasparaviruddhAnAM sattvA-'sattvAdInAmekasmin samAveza iti teSAmapekSAbhedenakatra samAvezato'virodha ityadhigatiprayojanakA nimittabhedopadarzakA nayA vivekena svaviSayadharmANAmekasmin samAvezasauSThavAya pramANenApekSyante, tantrAntarIyAzcaikAntenaiva sattvA-'sattvAdidharmagrAhakA iti nAvirodhopapAdanapratyalAH, pratyuta virodhopasthApakA eveti na pramANApekSyAH, evaM codakapakSaprAhiNaH svatantrA apIti nayAnAM pramANApekSyatvaM tantrAntarIyANAM svatantrANAM ca tadabhAva iti viruddhadharmayogAnna nayAnAM tantrAntarIyatvaM svatantratvaM vA kintu tdubhyvilkssnntvmevetyrthH| ata eva pramANApekSyatvena nayAnAmubhayavailakSaNyAdeva / saMyoge'pIti-apinA kevalasyaikaikasyaikaikadharmagrAhakatvenaiva viruddhadharmadvayagrAhakatvAbhAvAdeva na vipratipattitvamityasyopagrahaH, nayayoH saMyoge niSpannanayadvayasvarUpasya dharmadvayagrAhakatve'pi viSayIbhUtayodharmayorvirodhAbhAvAdeva viruddhadharmadvayAdigrAhakatvalakSaNaM vipratipattitvameteSAM nayAnAM netyarthaH / naigamAdinayAnAmaviruddhanAnAdharmagrAhitvenAvipratipattirUpatvaM dRSTAntatrayopaDhaukanena draDhayati-satveti- 'sarvamekaM sadavizeSAd ' iti sattvadharmeNa sarvasyaikatvAdhyavasAyaH, 'sarva dvisvabhAvaM jIvAjIvAtmakatvAd' iti jIvA-'jIvAtmakatvadharmeNa sarvasya dvitvAdhyavasAyaH, 'sarva tritayasvarUpaM dravyaguNaparyAyAtmakatvAd' iti dravya guNa-paryAyAtmakatvadharmeNa sarvasya tritvAdhyavasAyaH, ' sarvaM catuSTayasvarUpaM caturdarzanaviSayatvAd ' iti caturdarzanaviSayatvadharmeNa sarvasya catuSTvAdhyavasAyaH, 'sarva paJcAtmakaM paJcAstikAyAvaruddhatvAd' iti paJcAstikAyAvaruddhatvadharmeNa sarvasya paJcAtmakatvAdhyavasAyaH, 'sarva padasvarUpaM SaDvvyakroDIkRtatvAd' iti SaDdravyakroDIkRtatvadharmeNa sarvasya padatvAdhyavasAya ityevamuktAnAM SaNNAmadhyavasAyAnAmivetyarthaH, / paryAyeti- paryAyavizuddhivazAdekatraivArthe nyUnAdhikaparyAyagrAhitvena pRthagarthaprAhiNAM matijJAnadhrutajJAnAdInAmivetyarthaH, ekatrArtha iti- ekasmin ghaTAdirUpe'rthe pratiniyatarUparasAdiviSayavibhAgazAlinAM cAkSuSarAsanAdipratyakSAdInAmivetyarthaH / ekenaiva nidarzanena naigamAdInAmavipratipattirUpatvasya nirNItisambhavena nidarzanatrayopAdAnaM kimarthamityapekSAyAmAha- ati - naigamAdayo nayA vipratipattayo viruddhadharmagrAhitvAd' ityanumAnahetoviruddhadharmagrAhitvasyAsiddhayupadarzanAya prathamanidarzanam , yathaikatva-dvitvAdyavyavasAyaviSayA ekatva-dvitvAdayo'pekSAbhedanaikatra vartamAnA na viruddhA iti tadbhAhiNAmekatva-dvitvAdyadhyavasAyAnAmaviruddhanAnAdharmagrAhitvameva na viruddha nAnAdharmagrAhitvaM tathA naigamAdyadhyavasAyaviSayAH sAmAnyavizeSadharmA apyapekSAbhedenaikatra vartamAnA na viruddhA iti tadAhiNAmapi naigamAdyadhyavasAyAnAmaviruddhanAnAdharmagrAhitvameva na viruddhanAnAdharmagrAAhitvamiti tasyAsiddhiH, 'naigamAdayo nayA vipratipattayo'zanAhitvAd' ityanumAnahetoraMzasAhitvasya vyabhicAropadarzanArtha dvitIyanidarzanam , vipratipattitvasya vyApyaM nAMzaprAhitvaM matijJAnAdInAmaMzagrAhitve'pi vipratipattitvAbhAvAdityaMzagrAhitvahetuLabhicaritaH, ' naigamAdayo nayA vipratipatayaH parasparaphalavalakSaNyAd' ityanumAnahetorapi vyabhicArapradarzanArtha tRtIyanidarzanam, vipratipattitvAbhAve'pi pratyakSAdiSu parasparaphalavalakSaNyasya sadbhAvAditi vyabhicAryeva parasparaphalavailaNyalakSaNo heturato naigamAdInAM na vipratipattitvamitISTaM nirvahatIti nidarzanatrayopAdAnaM yuktameva, ayaM ca viveko nAnyena paribhAvitaH kintu mayA yazovijayopAdhyAyenaivetyAvedanAyAha- ityasmadIyo viveka iti // 8 // Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 117 uktamevArtha laukikadRSTAntena samarthayati na samudro'samudro vA samudrAMzo yathocyate / nApramANaM pramANaM vA pramANAMzastathA nayaH // 9 // nayAmRta-'na smudrH-spssttH| paryApti-tadanyasambandhAbhyAM samudratva-tadabhAvavattayA pramANA'pramANobhayavailakSaNyam , anyatra tu tajjAtIyatayeti phalitArthaH // 9 // svArthanizcAyakatvarUpaM nayaprAmANyasaMzayena viSayasaMzayAt nizcayasyAnizcayapariNatyA na kathazcidityatrApi nayAnAmanekAnta eveti zikSayati svArthe satyA parainA asatyA nikhilA nyaaH| viduSAM tatra naikAnta iti dRSTaM hi sammatau // 10 // nayAmRta0-svArtha iti-svArthe svaviSaye, satyAH nizcAyakAH, paraiH nayaiH, nUnA aprAmANyAH zaGkAviSayIkRtAH, asatyAH anizcAyakAH, nikhilA nayAH naigamAdayaH, viduSAM siddhAntavyutpannAnAm , tatra nayaprAmANyA 'prAmANyayoH, naikAntaH, vaktuM yukta iti zeSaH, iti dRSTaM parIkSinam, hi sammatI, abhiyuktavacanasaMvAdapradarzanametat , tadvacanaM ca- navamaM padyamavatArayati- utkameveti- nayasya pramANA-'pramANaivalakSaNyamevaya'thaH / "na samudra0" ityAdi padyaM spaSTArthatvAnna vivaraNArhamato natajhyAkhyA vitanyata ityAvedanAyAha-zaSTa iti-zloko'yaM spaSTArtha ityarthaH / yathAzrutArthasya spaSTatve'pi phalitArthasya sthUlamatyagocaratvAt tamupadarzayati- paryAptIti- atra 'paryApti-tadanyasambandhAbhyAM samudratva tadabhAvavattayA' ityasya sthAne 'samudrAMze vailakSaNyaM paryApti-tadanyasambandhAbhyAM samudratva tadabhAvavadbhadhAm ' iti pATho yuktaH, tathA ca samudrAMze samudratvaM paryAptisambandhena na vartate, samudrAMze paryAptisambandhena samudratvasya sattve tasminnekasminnevAMze samudratvasya parisamAptatvAt sampUrNaH samudraH samudro na bhavet , tathA samudrAMze samudratvAbhAvo'pi svarUpasambandhena na vartate, samudrAMze svarUpasambandhena samudratvAbhAvasya sattve ekasminnevAnyAsmannapi samudrAMze vinigamanAviraheNa samudratvAbhAvasya sattvamityazeSANAmeva samudrAMzAnAM samudratvAbhAvavattayAM'zeSAMzabhinnasyAMzinaH samudrasyAbhAvena na ko'pi samudraH syAditi paryAptisambandhena yat samudratvavat , yacca-tadanyasambandhena paryAptibhinnasambandhena svarUpasambandheneti yAvat , tadabhAvavat samudratvAbhAvavat , tAbhyAM samudrAMze vailakSaNyamityarthaH / prmaanneti| tu punaH / anyatra nayarUpe pramANAMze, pramANA-'pramANobhayavailakSaNyaM pramANApramANAbhyAM vailakSaNyam / tajjAtIyatayA pramANajAtIyatayA apramANajAtIyatayA ca, arthAnnayaH saptabhaGgaparikaritavastvavagAhitAvad yat pramANaM taba tIyatvAbhAvAnna pramANamiti pramANavidharmA, tadabhAvavati tatprakArakatvavad yadapramANaM tajAtIyatvAbhAvAnnApramANamityapramANavidharmetyarthaH // 9 // . dazamaM padyamavatArayati-svArthanizvAyakatvarUpamiti-atra 'svArthanizcAyakatvarUpaM nayaprAmANyasaMzayane' ityasya sthAne 'svArthanizcAyakatvarUpaM prAmANyamapi paranayaprayuktaprAmANyasaMzayena' iti pATho yuktaH, ayamarthaH- svArthanizcAyakatvarUpaM yannayagataM prAmANyaM tadapi- svapratipakSabhUtanaya prayukto yaH svasmin prAmANyasaMzayastena, svaviSaye saMzayAnizcayAtmakasyApi svasyAnizcayapariNatyA anizcayAtmanA pariNAmena na kathaJcit kathaJcinna bhvtypi| iti etasmAt kAraNAt / atrApi svagataprAmANye'pi / nayAnAmanekAnta eva nayAH kathaJcit pramANaM kathaJcidapramANamityevamanekAnta eva / iti zikSayati evaM nirUpayati / 'svArtha satyA parainA' ityasya sthAne 'svArthe satyAH parairnunnA' iti pATho yuktaH, TIkAyAmapi nUneti sthAne nunneti pATho bodhyH| 'paraiH' ityasya vivaraNam- 'nayaiH' iti, tasya paranayaiH svavipakSanayairityarthaH, 'nUnA aprAmANyAH zaGkAviSayIkRtAH' ityasya sthAne 'nunnA aprAmANyAzaGkAviSayIkRtAH' iti pAThaH Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / "NiyayavayaNijjasaccA, savvaNayA paraviAlaNe mohA / te puNa Na diTThasamayo vibhayai sacce ya alIe vA // 10 // " [sammatau kA0, gAthA-28 ]tti, nanu nayagranthe sammatyAdI bauddhAdidarzanaparigraheNa naiyAyikAdidarzanakhaNDanaM zrUyate, tatra durnaya. parigrahe kathaM na mithyAtvaikAnta ityAzaGkayAha bauddhAdidRSTayo'pyatra vastusparzena naaprmaaH|| uddezyasAdhane ratnaprabhAyAM ratnabuddhivat // 11 // nayAmRta-bauddhAdIti-atra nayagranthe, uddezyaM yadabhiniviSTetaranayakhaNDanaM tatsAdhane tatsAdhananimittam bauddhAdidRSTayo'pi bauddhAdinayaparigrahA api, vastusparzana zuddhaparyAdivastuprAptyA, nApramAH phalato na mithyArUpA ityarthaH, kiMvat ? ratnaprabhAyAM ratnabuddhivata yathAhi tatrAratne ratnAvagAhitayA svarUpato na prAmANyam , adUraviprakarSAt tu vastuprApakatayA phalataH prAmANyaM tathA durnayAntaracchedAya durnayAntaraparigrahe'pIti na kazcid doSaH // 11 // samyag / tadvacanaM ca abhiyuktavacanaM ca / Niyaya0 iti- " nijakavacanIyasatyAH sarvanayAH paravicAlane mugdhAH / tAn punarna dRSTasamayo vibhajate satyA vA alIkA vA" iti saMskRtam // 10 // ekAdazapadyamavatArayati-nanviti / nayagranthe nyprtipaadkaanthe| durnayaparigrahe ekAntakSaNikatvAdiviSayakAdhyavasAyalakSaNadurnayabauddhAdidarzanaparigrahe sati / vivRNoti-bauddhAdIti / abhiniviSTeti- abhiniveza ekAntasthairyAdiviSayakAdhyavasAyakadAgrahastacchAlI ya itaranaya ekAntanaiyAyikAdidarzanalakSaNanayaH, tatkhaNDanaM tasminnaprAmANyajJApanaM yaduddezyamabhISTam , 'tatsAdhane ' ityatra saptamI nimittArthiketyabhiprAyeNa tatsAdhane' ityasya vivaraNam- 'tatsAdhananimittam ' iti, naiyAyikAdidarzanakhaNDanasAdhananimittamityarthaH / 'zuddhaparyAyAdi' ityAdi padAcchuddhadravyasya parigrahaH, bauddhAdikadarzanakhaNDanasAdhananimittaM naiyAyikAdidarzanaparigrahasyApyAdRtatvena zuddhadravyaprApterapi sambhavAt / nanu zuddhaparyAyo dravyAnAtmakaparyAyaH, zuddhadravyaM ca paryAyAnAtmakadravyam, tadubhayamadhyasadeva // "dravyaM paryAyaviyutaM paryAyA dravyavarjitAH / va kadA kena kiMrUpA dRSTA mAnena kenacit" // 1 // ityAdivacanAt , tathA ca zuddhaparyAyAdivastuprApakA api bauddhAdidRSTyA apramA eveti cet ?, na- RjusUtrAdiparyAyanayeSvantyaparyAyanaya evambhUtanayastadviSayo yaH paryAyaH so'ntyaparyAyatvAt zuddhaparyAyaH, saGgrahAdidravyAthikeSu saGgrahanayaH zuddhadravyArthikastadviSayasya sattArUpamahAsAmAnyasya kasyApyapekSayA vizeSatvAbhAvAt tadubhayAtmakaM caikaM vastu, tadAtmatayA dravyasya paryAyasvarUpatvaM paryAyasya ca dravyasvarUpatvam, svarUpatastu paryAya dravyayorantyayormeda evetyekAntadravyAtmakatvameva vastuna iti matasya khaNDanena paryAyAtmakatvasyaikAntaparyAyAtmakatvameva vastuna iti matasya khaNDanena dravyAtmakatvasya ca vyavasthApanena tadubhayAtmakaM vastvavApyata ityanekAntAtmakavastuprAptilakSaNaphalasya vAstavatvena tato mithyArUpA api bauddhAdidRSTayaH phalato na mithyArUpA ityarthaH / svarUpato'pramAtmakasyApi sAdhanajJAnasya yathArthaphalajanakatvena phalataH prAmANyamityatra dRSTAntatayA mUle 'ratnaprabhAyAM ratnabuddhivad' iti darzitamavatArya vivRNoti-kiMvaditi / dRSTAnte svarUpataH prAmANyA bhAvaM phalataH prAmANyaM ca bhAvayati- yathAhIti / tatra ratnaprabhAyAM ratnabuddhau / aratne ratnatvAbhAvavati ratnaprabhAsvarUpe dharmiNi / ratnAvagAhitayA ratnatvaprakArakatayA / etAvatA tadabhAvavati tatprakArakatvalakSaNamaprAmANyaM tatrAveditam , tathA ca tadvati tatprakArakatvalakSaNaM prAmANyaM / svarUpatastra nAstItyAha-svarUpatI na prAmANyamiti / adUraviprakarSAt tviti-tu punaH, dUraviprakarSo vyavahitakAlatvam , tadabhAvo'dUraviprakarSaH, viprakRSTakAlatvAbhAvaH, tasmAdadUraviprakarSAt, kiJciyavahitottarakAle iti yAvat vastuprApakatayeti- maNiprabhAyAM maNibuddhayA pravRttastadvazaM gatastatratyaM maNimAsAdayatIti Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samajhahato nyopdeshH| 119 evaM sAmAnyalakSaNaM vivicya tadvibhAgamAha ayaM saMkSepato dravya-paryAyArthatayA dvidhaa| dravyArthikamate dravyaM tattvaM neSTamataH param // 12 // nayAmRta-ayamiti-ayaM sAmAnyalakSaNalakSito nayaH, sarUpataH avAntarabhedAparigraheNa, dravya-paryAya(yArtha)tayA dravyArthikaH paryAyArthikazceti dvidhA dviprakAraH, tIrthakaravacanasaGgraha-vizeSaprastAramUlatvenetthameva mUlana yavibhajanAt , tadAha vAdI ___" titthayaravayaNasaMgaha-visesapatthAramUlavAgaraNI / davaDhio a pajjavaNao a sesA vigappAsiM // " [sammatau kA0 1, gAthA-3 ]tti tatrAdau dravyArthikamatamAha-dravyArthikasya mate dravyaM tatvaM paramArthasat , ataH dravyAt pRthaga bhinnaM vikalpasiddhaM guNa-paryAyasvarUpaM tattvaM neSTam , saMvRtisato'pi tasya paramArthato'satvAditi bhAvaH // 12 // etadevAha tiryagUrdhvapracayinaH paryAyA khalu klpitaaH| satyaM teSvanvayi dravyaM kuNDalAdiSu hemavat // 13 // nayAmRta-tiryagiti-tiryapracayinaH parasparasagAnAdhikaraNatve sati parasparabhinnakAlInA rakta-aNutvasthUlatvAdayazca, urddhapracayinaH parasparasamAnAdhikaraNatve sati parasparabhinnakAlInA raktazyAmAdayaH saMyogo vibhAgAdayazca paryAyAH, khalu nizcitam , kalpitAH vAsanAvizeSaprabhavavikalpamaNiprabhAdharmikamaNibuddhermaNilakSaNavastuprAptijanakatvenetyarthaH phalataH prAmANyamiti- saMvAdipravRttijanakatvameva phalataH prAmANyam , tacca maNiprabhAyAM maNibuddhau samastItyarthaH / dAntike phalataH prAmANyaM darzayati-tatheti // 11 // dvAdazapadyamavatArayati- evamiti- uktaprakAreNa nayasAmAnyalakSaNaM pramANAdivyAvRttamupadarya nayavibhAgaM kathayati pranthakAra ityarthaH / vivRNoti - ayamitIti / nanu naigama-saGgraha-vyavahArarjuztra-zabda samabhirUDhavambhUtabhedAt nayAH saptatyevamanyatra saptadhA nayavibhAgaH kRtaH, kimityatra dvidhaiva nayo vibhajyata ityata Aha-tIrthakareti- tIrthakarasya jinasya yad vacanamAgamastasya yaH saGgraha-vizeSaprastAraH, saMgrahaH sAmAnyaM dravyamiti yAvat vizeSaH paryAyaH, tayoH prastAraH-vizeSeNa prapaJcaH sAmAnyapratipAdakavizeSapratipAdakavacanasandarbhaH tasya mUlatvena yAni dravyAtmakasAmAnyapratipAdakavacanAni tAni sarvANi dravyArthikanayAt pravRttAni, yAni paryAyAtmakavizeSapratipAdakavacanAni tAni sarvANi paryAyArthikanayAt pravRttAnItyatastIrthakaravacanasaGgraha-vizeSaprastAramUlaM dravyArthikaH paryAyArthikazcetyevaM niruktmuultvenetyrthH| itthameva dravyArthikaH paryAyArthikazceti dvidhA naya ityevaM prakAreNaiva / uktaprakAreNa mUlanayavibhajane vAdiprakANDazrIsiddhasenadivAkaravacanaM saMvAdakatayA darzayati-tadAheti / titthayara0 iti- " tIrthakaravacanasaGgraha-vizeSaprastAramUlavyAkaraNI dravyArthikazca paryavanayazca zeSA vikalpA anyoH"|| iti sNskRtm| tatra dravyArthika paryAyArthikabhedena dvidhA vibhakta nye| Adau prathamam / 'pRthaga' iti 'param' ityasya vivaraNam , tasya paryAyakathanaM -- bhinnam ' iti / kiM tadityapekSAyAmAha-vikalpasiddhaM guNaparyAyasvarUpaM tattvamiti / kathaM neSTamityapekSAyAmAha-saMvRtisato'pIti-saMvRNoti svAkAreNa bAhyamiti saMvRtirvikalpAtmakaM jJAnam , tena sato'pi yadaiva jJAnaM tadaiva guNa-paryAyasvarUpamiti jJAnasattvamevAsya sattvamityetAvatA saMvRtyA sattvamupAdAya guNa-paryAyasvarUpaM saMvRtisaditi kathyate, tAdRzasyApItyarthaH / tasya guNa-paryAyasvarUpasya // 12 // trayodazapadyamavatAra yati- etadevAheti- dravyAdbhinnaM guNaparyAyasvarUpaM kalpitameva na paramArthasadityeva kathayatItyarthaH / vivRNoti-tiryagitIti / ye samAnakAlInA ekAdhikaraNavartinaH paryAyAste tiryakpracayinaH paryAyAH, ye tu vibhinna Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / siddhAH, apAramArthikA iti yAvat , teSu kalpanArUDheSu paryAyeSu, anvayi vyApakatayA pratIyamAnam , dravyaM satyam , kuNDalAdiSu nAnAkAzcanaparyAyedhvanvIyamAnahemavat , ayaM bhAvaH-yathA zuktau rajatabhrAntI bAdhAvatArAnantaraM rajatAbhAvamAne'pi tatra zukta samAnatvAt zukteH satyatvaM rajatasya cAsatyatvaM tathA kuNDalAdyabhAvabhAne'pi hemno bhAnAt kuNDalAdiparyAyANAmasatyatvaM hemadravyasya ca satyatvam , evamanyatrApi bhAvanIyamiti / nanvevaM bhramAdhiSThAnatvameva satyatvaM bhramaviSayatvaM cAsatyatvamityAgantuM atra cAsatyatvam, pratyakSApratIyamAneSu paryAyeSvavyApakam , evaM tatra tadasattvarUpasatyatvamapi teSvavyApakakAlInA ekAdhikaraNavartinaH paryAyAste Urdhvapracayina iti krameNa nidarzana padarzanapurassaraM darzayati- tiryakpracayina iti / aNutva-sthUlatvAdayazceti- AmalakamAmrApekSayA'Nu badarIphalApekSayA sthUlaM cetyekadaivANutvasthUlatvAdayaH paryAyA apekSAbhedenaikatra vartanta ityabhisandhiH / paryAyeSu dravyasya sattve AdhAratvAnyathAnupapattyA paryAyANAM sattvaM syAdata AhakalpanArUDheSviti- AdhAratayA kalpanAviSayA eva te na vastuta AdhAratvamiti muulaabhisndhiH| dravyasya paryAyavyApakatve dravyavyApyAH paryAyA: santa eva syurityataH 'anvayi' ityasya 'vyApakatayA pratIyamAnam' iti vivaraNam , kalpanArUDhAnAM paryAyANAM vastuto'satAmapi vyApakatayA pratIyamAnaM dravyamityarthaH / kalpanArUDheSu paryAyeSu vyApakatayA pratIyamAnasya dravyasya satyatve nidarzanamAha-kuNDalAdiSviti / bhAvArthamAvedayati-ayaM bhAva iti / bAdhAvatArAnantaraM nedaM rajatamiti zuktau rajatatvabAdhAnantaram / 'rajatAbhAvabhAne'pi' ityasya sthAne 'rajatabhAnAbhAve'pi' iti pATho yuktaH, yathAzrutapAThastu na yuktaH, yato bAdhasyaiva rajatAbhAvajJAnarUpatayA rajatAbhAvabhAnasya bAdhakAlInatayA tatra bAdhAvatArAnantaramiti vizeSaNaM na susaGgataM syAt , tatra rajataM yadi satyaM syAt tadA pUrvamiva bAdhAnantaramapi mAseta, na ca tadAnIM rajataM bhAsata iti tanna satyamityAzayaH / tatra bAdhAnantarakAle, athavA 'rajatAbhAvabhAne'pi' ityapi pAThaH samyag , yathA bAdhakAle rajatAbhAvo bhAsate tathA tadanantarakAle'pi rajatAbhAva eva bhAsate, na tu rajatamato na rajatasya satyatvam / kuNDalAdyabhAvabhAne'pIti- kaTaka-keyUrAdyavasthAkAle kuNDalAbhAvabhAnameva bhavati, na tu kuNDalabhAnam, suvarNa tu tadAnImapyavabhAsata iti kuNDalAdiparyAyaHNAmasatyatvaM hemadravyaraya ca satyatvamityarthaH, 'kuNDalAdyabhAvabhAne'pi' ityasya sthAne'pi 'kuNDalAdibhAnAbhAve'pi' iti pATho yuktaH, kuNDalAdyabhAvabhAnakAle kuNDalAdika na bhAsata ityata eva kuNDalAdInAmasatyatvaM vyavasthApanIyam , tacca 'kuNDalAdibhAnAbhAve'pi' iti pATha eva sausaGgatyamahatIti, pUrvavad vA sa pATho'pi yuktatayA nibhAlanIyaH / nanu zuktau rajatasya yathA'satyatvaM tathA dravye paryAyANAmasatyatvamityevaM dRSTAnta dArTAntikabhAvA. vaSTambhena paryAyANAmasatyatvaM dravyasya satyatvaM yat samArthataM tenedaM jJAyate- yaduta, bhramAdhiSThAnatvaM satyatvaM bhramaviSayatvaM cAsatyatvamiti, tathA coktarUpamasatyatvaM bhrAntapratyakSe ye paryAyAH pratIyante tatraiva syAt , ye ca paryAyA nAsmAdRzAM pratyakSasamadhigamyAste'pi bahavaH santi teSu na syAt , evaM ye yatra na santi teSAmeva tatra jJAnaM bhramaH, paryAyAstu dravye santyeveti na tatra tajjJAnaM bhramaH ye ca pratyakSeNa na pratIyante teSu tatra tadasattvameva tadasatyatvamityapi paryAyeSu pratyakSApratIyamAneSu na syAdeva, teSAM dravye sattvena tadasattvasyAbhAvAditi zaGkate-nanvevamiti / 'atra cAsatyatvaM pratyakSapratIyamAneSu' ityasya sthAne 'etaccAsatyatvaM pratyakSApratIyamAneSu' iti pATho yuktaH / etaccAsatyatvaM bhramaviSayatvalakSaNamasatyatvaM punaH 'pratyakSApratIyamAneSu' ityanenaitat kathitaM bhavati-yadi pratyakSapratIyamAnatvaM teSu syAt tadaitad vaktuM zuktau rajatapratyakSavad dravye teSAM pratyakSaM bhrama iti pratyakSAtmakabhramaviSayatvamupAdAyoktalakSaNamasatyatvaM teSu syAdapi, yadA pratyakSeNa na pratIyanta eva te tadA noktasvarUpamasatyatvaM teSviti / te ca paryAyA dravye vartanta eveti tatra tadasattvarUpamasatyatvamapi teSvavyApakamityAha-evamiti / 'tadasatvarUpamasatyatvamapi' ityasya sthAne 'tadasattvarUpamasatyatvamapi' iti pATho yuktaH / samAdhatte-neti / 'satyarajatasyApi' ityasya sthAne 'asatyarajatasyApi' iti pATho yuktaH, tatra tada. sattvamAtramavizeSitamasatyatvaM na dravyArthikanaye'bhyupagamyate, tathA sati zuktau yadrajataM pratIyate tacchuktirajatapadapratipAdyaM prAtibhAsikarajatamiti gIyate, tasyAsatyarajatasyApi pratibhAsakAle yadA pratIyate tadAnIM sattAbhAnena zuktau tasya pratibhAsakAle sattvamevetyuktalakSaNamasatyatvaM tasya na syAt, kintu kAlatrayasattvameva satyatvaM dravyArthikanaye, tadabhAva eva Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaTTato nayopadezaH / 121 miti cet 1 na-satyarajatasyApi pratibhAsakAle sattAbhAnena kAlatrayasata evaitanaye satyatvasvIkArAt, ata eva kAlavRttyatyantAbhAvApratiyogitvameva paramArthasatyatvamityabhipretyAhaitatsAmpradAyika:- // 13 // AdAvante ca yannAsti madhye'pi hi na tattathA / vitathaiH sadRzAH santo'vitathA iva lakSitAH // 14 // nayAmRta-AdAviti-AdAvante ca yat vastu, nAsti tat madhye'pi madhyamakAle'pi na tathA nAstItyarthaH, nahi prAgabhAvadhvaMsAnavacchinnakAlasambandhaH sattetyabhyupagantuM zakyam , utpatti-vinAzyatA. samayayoH utpatti-vinAzavyApAravyaprayoranvayivyavahArAt, na ca tadviveke madhyabhAgaH kazcidavaziSyate ikSudaNDasyeva sakalamUlA'prabhAgacchede / kiJca pUrva pazcAcAsatsvabhAvasya kathaM madhyamakSaNe satsvabhAvatvaM svabhAvavirodhAt, madhyakSaNe sanneva paryAyaH pUrvA'parakAlayorasadvyavahArakArIti na svabhAvavirodha iti cAsatyatvaM zuktirajatasya pratibhAsakAle sattve'pyapratibhAsakAle na sattvamiti kAlatrayasattvAbhAvAd yathA'satyatvaM tathA paryAyANAmapi vartamAnakAle sattve'pi svosAdAt pUrva svavinAzAnantaraM cAsattvena kAlatrayasasvAbhAvAdasatyatvam, etacca pratyakSapratIyamAnapratyakSApratIyamAnaparyAyagatamiti na kutrApyavyAptiriti nirgalito'rthaH / etannaye dravyArthikanaye / ata eva dravyArthikanaye kAlatrayasata eva satyatvasvIkArAdeva, kAlavRttyantAbhAvApratiyogitvalakSaNaM paramArthasatyatvaM tatraiva yat kAlatraye'pi vartate, yacca pratiniyatakAla eva vartate tatra kAlapadena svAnadhikaraNIbhUtakAlo'pi prahItuM zakyata iti tavRtyantAbhAvasya pratiyogitvameva na tadapratiyogitvamiti na paramArthikasatyatvaM tasya, ityabhipretya evambhUtAbhiprAyaM samAzritya / etatsAmpradAyikaH dravyArthikanayasampradAyakuzalo vipazcit, Aha kathayati // 13 // kimAhetyapekSAyAM tadIyapadyamullikhati-AdAvante ceti- yadyetat padyamanyakartRkaM na mUla kartRkapadyasamaSTyantargataM tatastatpadyasaGkhayAntaHpAticaturdazamitasaGkhayAgaNanIyatvAbhAvAt tadaGkacihnitaM na bhavitumarhati, tathApi caturdazasaGkhyAkRcihnitameva granthanibaddhaM yadasti tat tathA'nuTTaGkane 'ayaM dravyopayogaH syAd' iti padyameva caturdazasaGkhyAspadatvena tathoTTaGkitaM bhavet , tathA cAgrimaH sarvo'pyoGkanaprakArastadanukrameNaiva samucito bhavet , na ca tathAsanivezanaM samastItyupekSavAtra preyasI, athavA 'AdAvante ca' iti padyamekAcihnitameva samullirUpa 'ayaM dravyopayogaH' iti padyameva caturdazamalathAGkacihnitamullekhyam, tadagrimapadyeSu tadanukrameNa saGkhyAGkayojanA vidheyeti| 'AdAvante ca' iti parakIyaM padyaM vivRnnoti-aadaavitiiti| Adau svo. tpattitaH prAkAle / ante ca svadhvaMsAnantarakAle c| madhyamakAle'pi vartamAnasamaye'pi / 'nahi' ityasya 'zakyam' ityanenAnvayaH, prAgabhAvadhaMsAnavacchinnaH kAlo vartamAnasamayaH, tatsambandho vastunaH sattetyabhyupagantuM nahi zakyamityarthaH / niSedhe hetumAha- utpattIti- utpattipamaye utpattivyApAre vyagro vinazyatAsamaye vinAzavyApAre vyagrastayoryo'nvayivyavahA. ro'nugAmidravyavyavahArastasmAdityarthaH, atra 'utpatti-vinAzavyApAravyagrayoranvayivyavahArAt' ityasya sthAne 'utpatti-vinAzavyaprasattayaivAnvayivyavahArAt' iti pATho yuktaH, tasya 'utpatti vinAzavyagro yaH san tattvenaivAnvayidravyasya vyavahArAt' ityarthaH, tathA cotpattikAle utpattivyApAravyagra eveti na tadAnIM sthAyitA, vinazyatAsamaye ca madhyamavyApAravyagra eveti. na tadAnIM sthAyitA, tadbhinnazca vartamAnasamayo nAnubhUyata iti utpatti-vinAzavyagro ya san tattvenaiva na tu vartamAnasamayavRttitvena, anvayivyavahArAdanvayino vyavahiyamANatvAt , tathA ca kSaNikasya vastunaH kazcidutpattisamayaH kazcidvinAzasamayaH, tadviveke madhyabhAmo vartamAnasamayo na ca kazcidavaziSyate, na ca kazcidutpatti-vinAzasamayavyatirikto madhyamasamayo nAmeti na vatamAnasamayasambandhaH sattetyabhyupagantuM zakyamityarthaH / madhyasamayAbhAve dRSTAntamAha- ikSudaNDasyeveti- sakalA ye mUlA-'prabhAgAsteSAM chede khaNDane sati ikSudaNDasya yathA madhyabhAgo nAsti tathA prakRte'pItyarthaH / yasya yaH svabhAvaH sa tasya sarvadaiveti niyame pUrvA-'parayorasatsvabhAvasya vastuno madhyamakSaNe'pyasatsvabhAvatvameva na tu satsvabhAvatvaM virodhAdisAha-kizceti / paraH zaGkate- madhyakSaNa iti-vartamAnasamaya ityarthaH, tathA ca madhyakSaNasthAyitvalakSaNa ekasvabhAvo Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / cet ? tarhi pUrvA'parakAlayorasatsvabhAva evAyaM madhyakSaNasambandhena sadvyavahArakArItyeva kiM na svIkriyate, tasmAnna nirapekSapAramArthikasattAvantaH paryAyAH, kintu vitathaiH zazaviSANAdibhiH kAlpanikatvena sadRzAH santaH, anAdilaukikavyavahAravAsanAt avitathA itra lakSitA lokairiti zeSaH // 14 // __nanvevaM dravyArthikanaye paryAyANAM zazaviSANaprAyatvAt tadavagAhijJAnamalIkaviSayatvena mithyA syAt, na ca ghaTAdijJAnavinirmuktaviSayako dravyopayogaH kazcidavaziSyata iti nAmazeSataiva tasya syAdi. tyAzaya zuddhAvAntaradravyArthikabhedena tasya dvaividhyAd nAnupapattirityabhiprAyavAnnAha ayaM dravyopayogaH syAd vikalpe'ntye vyvsthitH| antarA dravya-paryAyA dhIH sAmAnya-vizeSavat // 15 // nayAmRta-ayamiti / ayaM dravyopayogaH dravyArthikanayajanyo bodhaH, antye vikalpe zuddhasaGgrahAkhye, vyavasthitaH paryAyabujhyA'vicalitaH syAt, antarA zuddhasaGgraha-zuddharjusUtraviSayamadhye, dravyaparyAyadhIreva syAt, sAmAnya vizeSabuddhivat - yathA hi pareSAM dravyatvA dikaM dravyAdyapekSayA sAmAnya sad guNAdyapekSayA vizeSAkhyAM labhate tathA'smAkaM ghaTAdikaM svaparyAyApekSayA sAmAnyaM sad guNAdyapekSayA paryAyAkhyAM labhata iti ghaTAvagAhI avAntaradravyArthikaH paryAyopasarjanatAM dravyamukhyatAM cAvagAhamAno na vastuno na tu pUrvAparakAlAsattvasvabhAvo'pi tasya, madhyakSaNasthAyisvabhAvasyaivAsya pUrvA-'parakAlayorasadvyavahArakAritvamapISyate, tataH pUrvAdhArakAlayorasadvayavahAro'pi tasyopapadyate ityarthaH / samAdhatte-tIti / 'pUrvAparakAlayorasatsvabhAva eva' ityevakAreNa madhyakSaNe satsvabhAvasya vyavacchedaH, evaM sati kathaM madhyakSaNe sadvyavahArastasyetyapekSAyAmAha- madhyameti / upasaMharati-tasmAditi-prAgabhAva dhvaM mAnavacchinnakAlasambandhasya sattArUpatvAsambhavAdityarthaH / nirapekSeti-kAlavRttyatyantAbhAvApratiyogitva lakSaNA yA pratiniyatakAlanirapekSapAramArthikasattA tanto na paryAyAH, tarhi kiMrUpAsta iti pRcchatikintviti / uttarayati-vitathairiti / 'vAsanAta' ityasya sthAne 'vAsanAvazAt' iti pATho yuktaH // 14 // paJcadazapadyamavatArayati- nnvevmiti| tadavagAhijJAnaM paryAyAvagAhijJAnam / nanu paryAyAvagAhijJAnasya mithyAtvA. pAdanamiSTamevetyata Aha-na ceti- asya 'avaziSyate' ityanenAnvayaH / drapajJAnaM yadA yadA jAyate tadA ghaTa-paTAdijJAnarUpeNaveti ghaTa paTAdijJAnavyatiriko dravyopayoga eva nAstIti tallakSaNako dravyArthikanayo'pi na syAdityAha-ghaTAdi. jJAneti-ghaTAdijJAnena viSayatayA vinirmukto ghaTAdijJAnavinirmuktaH, ghaTAdijJAnAviSaya iti yAvat , tadviSayako dravyopayogaH kazcinnAvaziSyate, ghaTAdijJAnavinirmukto yadi kazcid dravyanAmako viSayaH syAt tarhi tadviSayako dravyopayogo bhavet , tathAvidhaviSayAbhAve tu nirviSayako dravyopayogo na bhavedevetyarthaH / nAmazeSataiva nAmamAtrataiva / tasya dravyopayogasya / zuddhati-zuddhadravyArthiko'vAntaradravyArthika zcetyevaM dravyArthi kasya dvaividhyAt ghaTAdijJAnavinirmuktaviSayakaH samastyeva dravyopayoga iti tasya nAnupapattirityabhiprAyavAn granthakAra AhetyarthaH / 'dravyaparyAyA dhIH' ityasya sthAne dravya paryAyadhIH' iti pATho yuktH| vivRNoti-ayamitIti / dRSTAnta-dAntikasaGgamanAM karoti-yathA hIti / pareSAM naiyAyikAdInAm / 'dravyatvAdikam' ityatrAdipadAd dravyatvAvAntarajAtInAM guNatva-karmatva-tadavAntarajAtInAM copagrahaH, 'dravyAdyapekSayA' ityatrAdipadAt pRthivyAdInAM guNa-karma-tadvizeSarUparasAdhutkSepaNAvakSevaNAdInAmupaprahaH, 'guNAdyapekSayA' ityatrAdipadAd dravyAdarupagrahaH. ayamabhiprAya - dravyatvaM dravyamAtrAnugAmitvAd dravyApekSayA sAmAnya sad guNAdiSu na vartata iti guNAdivyAvRttatvAd guNAdyapekSayA vizeSo'pi bhavati, evaM guNatvaM guNamAtrAnugAmitvAd guNApekSayA sAmAnyaM sad dravyAdiSu na vartata iti dravyAdivyAvRttatvAd dravyAdyapekSayA vizeSo bhavati, evaM karmatvamapi sAmAnya-vizeSarUpaM bodhyam , uktadizA pRthivItvAdInAM rUpatvAdInAmutkSepaNatvAdInAM ca sAmAnyavizeSarUpatvaM bodhyam / asmAkaM janAnAm / 'ghaTAdikam' ityatrAdipadAt paTAdInAM nIlAdInAM ca prahaNam / 'guNAdyapekSayA' ityatra 'mRdAdyapekSayA' iti pATho'nugaNaH / nanu ghaTAdevyatvavat paryAyatvasyApi bhAve tadavagAhinayasyAvAntaradravyArSikatvameva katham ? paryAyArthikatvasyApi tatra sambhavAdityata Aha-paryAyopasarjanatAmiti- asya Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nAmRtataraviNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 123 virudhyate, asato'pyupasarjanatayA''zrayaNaM ca karNazaSkulyavacchimAkAzasya zabdaprAhakatAM vadatAM tArkikANAm , AnupUrvIvizeSaviziSTasya zabdasya zrotraprAhyatAM vadatAM mImAMsakAdInAM ca dRzyata eveti bhAvaH / yadvA ghaTAdevyArthikena paryAyavinirmuktadravyAkAreNaiva grahaH, paryAyanayena tatra paryAyatvApAdane ca paryAyaviziSTatayA grahaNamityevaM sUkSmaikSikAyAM zuddhasaGgrahAd antyavizeSaM yAvad avyavasthitiH, anyavizeSavikalpe ca zuddharjusUtralakSaNe kAraNAbhAvAdeva dravyopayogo vyavasthitaH syAt- uyuparataH syAditi vyAkhyeyam, na cAnayA vyavasthayavaikasyApi bodhasyAnApattiH, tattadavAntarabhedapravRttau vA viSayAntarasacArAnupapattiH, paryAyAntarajijJAsoparame tadbodhavizrAntaH, iti vibhAvanIyam , tadimuktaM sammatau'avagAhamAnaH' ityanenAnvayaH, tathA ca ghaTAdyavaga hyapayogo dravyArthikanaye ghaTA'pekSayA paryAyaH sannapi tasyosarjanatAM gauNatAmevAvagAhate, dravyasvarUpasya tasya mukhyatAmavagAhata ityato'vAntaradravyArthiko bhavan ghama dhyata ityarthaH / nanu paryAyo dravyArthikanaye'sanneveti kathaM tasyopasarjanatayA''zrayaNamityata Aha-asato'pIti / tArkikANAM naiyAyikAnAm, nanvAkAze karNazaSkulyavacchedaH samastyeveti kathaM karNazaSkulyavacchinnAkAzasya zabdagrAhakatvAbhyupagame'sata upasarjanatayA''zrayaNamAyAtIti cet ? ittham-zrotrendriyasya zabdena saha samavAyaH sannikarSaH zabdapratyakSa kAraNa tariSyate, na ca zabdastha samavAyaH kaNezaSkulIrUpopAdhau kintu zuddhAkAzasvarUpa eva, zuddhAkAzastu tanmate niSpradeza eva vyApakaH, vyApakatvaM ca dezAvacchedarAhitye satyeva sarvamUrtasaMyogitvalakSaNaM sambhavati, tato dezAvacchedarahitasya zabda. samavAyitayA zabdaprAhakasyAkAzasya karNazaSkulyavacchinnatvamasadeva zandagrahaNopayogitayA''zrIyate, upasarjanatvaM tu tasyAkAzasvarUpe'vartamAnatve'pyanyato vyAvartakatvAdeveti, mImAMsakamate vyApakanityadravyarUpe zabde ekavarNAvyavahitottarakAlavRttitva. rUpasya kAlakRtakramAvasthAnalakSaNasyaikavarNadezAvyavahitadezavRttitvarUpasya dezakRtakramAvasthAnalakSaNasya vA'nupUrvIsvarUpasyAbhAve'pi vyajakadhvanigatasya tasyAropeNa tadviziSTasya zabdasya zrotragrAhyatvamityasata evAnupUrvIvizeSavaiziSTyasya zabdAtiriktasya tasya na zrotragrAhyatvamata upasarjanatayA''zrayaNamiti bodhyam / sUkSmekSikAmAzritya vyAkhyAnAntaraM darzayatiyadveti / tatra ghaTAdau / paryAyatvApAdane ceti- yadyapi dravyArthikamate paryAyAbhAvAt paryAyatvaM kutrApi nAsti, tatastadApAdanamapi na sambhavati, kvacit sata evApAdanasambhavAt , tathApi paryAyanayaH paryAyamabhyupagacchati tatra paryAyatvamapi svIkaroti, sa dravyamapi paryAyadRSTyava pazyati, tathA ca ghaTAdirapi tanmate paryAya eva tatra paryAyatvajJAnaM pramaiveti na tasyApAdanaM kintu dravyanayastatra tajjJAnaM bhrAntamevAbhimanyata iti tadRSTyA paryAyatvApAdane' ityuktiH, yadA cApAditaparyAyatvako ghaTAdistadA paryAyaviziSTatayA ghaTAdevyasya dravyArthikena grahaNam / 'antyavizeSam' ityatra viSayeNa viSayiNo'ntyavizeSajJAnasyApyupalakSaNam / 'yAvada' iti maryAdAyAm , tenAntyavizeSavikalpaM vihAya zuddhasaGgrahAdArabhyopAntyavizeSavikalpaparyantaM dravyopayogo'vyavasthito'vyuparata ityarthaH / kAraNAmAvAdeva sAmAnyAvagAhitvAdevopayogasya dravyopayogateti dravyopayoge viSayavidhayA dravyaM kAraNaM tadabhAvAdeva / nanu vizeSANAmAnantyAt teSvantyavizeSaM parityajya dravyopayogapravRttyupagame tattadvizeSANAM svasvottaravizeSApekSayA sAmAnyarUpatvAd dravyopayogaparamparApravRttito na ko'pi dravyopayogo vizrAntaH syAt , tathA tasyaiva viSayAvAntaravailakSaNyanibandhanadravyopayogAvAntarAzuddhA-'zuddhatarA-'zuddhatamatattatparyAyaviziSTadravyagrahaNAvicchinnadhArAyAM viSayAntarasaJcAro'pi na syAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / anayA vyavasthayetizuddhasaGgrahAdArabhyopAntyavizeSaparyantaM dravyopayogo'vyuparato'ntyavizeSavikalpe dravyopayogo vyuparata iti vyavasthayetyarthaH / anApattiH aparyAptiH, paryAptastu bodhastadaiva yadi tadviSaye'nantarameva jJAnAntarApekSA na bhavati, prakRte yadasya bodhasya viSayo yadapekSayA sAmAnyaM so'pi vizeSastaduttaravizeSApekSayA kiM sAmAnya syAditi jijJAsAyAM tajjJAnasyaivaM tadviSayApekSyavizeSasyottaravizeSApekSayA kiM sAmAnyaM syAditi jijJAsAyAM tajjJAnasyaivaM jJAnAntarApekSAyA avazyaMbhAvAdekasyApi bodhasyAparyApterityAzayaH / jijJAsA'vazyaM bhavatyeveti niyamAbhAvena yajjJAnaviSayasya paryAyajijJAsA na bhavati tadvodha eva vizrAntisambhavAnnAnavasthA navA viSayAntarasaJcArAnupapattiriti niSedhahetumupadarzayati-paryAyAntareti / utkAtheM sammatisammatimupadarzayati-tadidamukaM sammatAviti / pajava0 iti- "paryAyanayavyutkAntaM vastu dravyArthikasya Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 66 pajaNayataM vatthaM dagbaTThiassa vayaNijjaM / jAva daviovaogo apacchima vikalpa NizvayaNo " // nti [ sammatau kA0 1, gAthA-8 ] vyAkhyA- na vidyate pazcime vikalpa nirvacane - savikalpadhIrvyavahAralakSaNo yatra sa tathA saGgrahA vasAna iti yAvat, tataH paraM vikalpa vacanApravRtteH, IdRzo yAvad dravyopayogo prarvatate tAvad dravyArthikasya vacanIyaM vastu, taca paryAyanayena vi- vizeSaNa, ut- Urdhvam, krAntameva viSayIkRtameva, paryAyAnAkrAntasattAyAM mAnAbhAvAditye ko'rthaH yadvA yad vastu sUkSmatara- sUkSmatamAdibuddhinA paryAyanayena sthUlarUpaM tyajatA ( uttaratra sUkSmarUpAzrayaNAt ) vyutkrAntaM gRhItvedamuktam, yathA kimidaM mRtsAmAnyaM yat ghaTAdivizeSAnuparaktatA viSayIbhaved' ityevamAkAreNa yAtracchukurUpatamo'ntyo vizeSastAvat tat sarva dravyArthikasya vacanIyatA yAvadapazcimavikalpa nirvacano yo'ntyaH vizeSastAvad dravyopayogaH pravartata iti dvitIyo'rthaH / ata eva dravya - paryAyaviSayatayA taditarAtiSayatayA vA na zuddhajAtIya dravyArthika vyavasthA, kintUpasarjanI kRtAnartha- pradhAnIkRtasvArthaviSayatayA, taduktam -- " davvaDio tti tamhA Natthi gayo niyamasuddhajAIo / Naya pajjavaTThio NAma ko i bhayaNAya u viseso " ||tti [ sammatau kA0 1, gAthA - 9] 124 'cacanIyam / yAvaddravyopayogo'pazcimavikalpa nirvacanaH " // iti saMskRtam / uktasammatigAthAM vivRNoti na vidyata itiatra 'na vidyete vikalpa-nirvacane savikalpadhI vyavahAralakSaNe yatra sa tth| ' iti pAThaH samyak, tathA apazcimavikalpa- nirvacanaH / tataH paraM saGgrahAt param / idRzaH saGgrahAvasAnaH / taJca dravyArthikavacanIyaM vastu ca / uktagAthAyAH prakArAntareNa vyAkhyAnamupadarzayati- yadveti / 'sthUlarUpaM tyajyatA' ityasya samarthakam - 'uttaratra sUkSmarUpAzrayaNAd' iti / 'gRhItvedamuktam' ityasya sthAne 'gRhItvA tyaktam' iti pATho yuktaH, gRhItvA tyaktamityeva bhAvayati - yatheti / 'uparaktatA viSayIbhaved' ityasya sthAne 'uparakaM sad viSayIbhaved' iti pATho yuktaH / ' yAcacchukkurUpatamaH' ityasya sthAne 'yAvatsUkSmarUpatamaH' iti pATho yuktaH / 'vacanIyatA' iti sthAne 'vacanIyam' iti pAThaH samyak / nirgalitArthamAha- yAvadapazcimeti / ata eveti - yata eva saGgrahAvasAna yAvad dravyopayogaH pravartate tat sarvaM dravyArthika vaktavyaM paryAyanayena viSayIkRtameva, tathA'ntyavizeSaM yAvat paryAyanayena gRhItvA muktaM tat sarvaM dravyArthikasya vaktavyamityevamazeSasya dravyArthikanayaviSayasya paryAyanayaviSayatvamazeSasya paryAyArthikanayaviSayasya dravyArthikanayaviSayatvametasmAdeva kAraNAt / dravyeti dravyaviSayako nayaH zuddha jAtIyadravyArthikaH, paryAyaviSayo nayaH zuddhajAtIyaparyAyArthika iti dravyetarAviSayako naya zuddhajAtIya dravyArthikaH paryAyetarAviSayako nayaH zuddhajAtIya paryAyArthika iti vA vyavasthA na sambhavati, paryAyArthikasyApi dravyaviSayakatvAd dravyArthikasyApi paryAyaviSayakatvAd dravyArthikasya dravyetaraparyAyaviSayakatvena dravyetarAviSayakatvAsambhavAt paryAyArthikasyApi paryAyetaradravyaviSayakatvena paryAyetarAviSayakatvAsambhavAdityarthaH / tarhi zuddha jAtIya dravyArthika paryAyArthikavyavasthA kathamiti pRcchati kintviti / uttarayatiupasarjanIkRteti - ' upasarjanIkRtAnartha' iti sthAne 'upasarjanIkRtAnyArtha ' iti pATho yuktaH, tathA copasarjanIkRtaparyAya- pradhAnIkRtadravyaviSayako nayaH zuddhajAtIyadravyArthikaH, upasarjanIkRta dravya-pradhAnIkRtaparyAya viSayako nayaH zuddhajAtIya paryAyArthika ityeva vyavasthA yuktetyarthaH / vastuto dravyArthike'pyupasarjananayA paryAyasya, paryAyArthike'pyupasarjanatayA dravyasya niyamato viSayatvena na zuddha jAtIyo dravyArthikaH paryAyArthiko vA vyavasthA tu dravyArthikatva paryAyArthikatvAbhyAmeva na tatra zuddha jAtIyatvameva pravizatIti bodhyam / uktArthe sammatisaMvAdamAha taduktamiti / davvaTThio0 iti - " dravyArthika iti tasmAnnAsti nayo niyamazuddha jAtIyaH / na ca paryavArthiko nAma ko'pi bhajanAyAstu vizeSaH " // iti saMskRtam / bhajanayA tu dravyArthika-paryAyA Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / bhajanA - upasarjana pradhAnabhAvAvagAhanA, Aha sAmAnyasaGgrahe'pi zuddhadravyArthaikAntiko na syAditi cet ? na syAdeva, paryAyanayavicArAnavatAradazAyAmeva tasya zuddhatvavyavasthiteH, tadavatAre tu pUrvapravRtadravyArthikAprAmANyanizcayena tadarthAbhAvasyaiva nizcayAt, taduktam " davvaTThiavattavyaM avatthu niyameNa hoi pajjAe / taha pajjavavastu avatthameva davvaTTi anayassa 11 [ sammatau kA0 1, gAthA - 10 ] avastu- itaranayaprAdhAnyopasthitija nitanayAprAmANyanizca yakRtA vastvanizcayaviSayaH, tasmAt paryAyavinirmuktaprakArAkasya paryAyaniSThopasarjanatvAkhyaviSayatAkasya vA dravyArthikasya tattakapanIta svArtha vicAradazAyAmeva zuddhatvam, paryAyanayArthAntarabhAvAkAGkSAyAM cAzuddhatvamiti vivekaH / / 15 / / paryAyArthika matamupanyasyati - dd paryAyArthamate dravyaM paryAyebhyo'sti no pRthak / 125 yat tairarthakriyA dRSTA nityaM kutropayujyate ? // 16 // ) 1 nayAmRta - paryAyArthamata iti / paryAyArthamate dravyaM dravyapadArthaH sadRzakSaNasantatireva na tu rthikayorvizeSastatra kA nAma bhajanetyapekSayAmAha - bhajanopasarjana- pradhAnabhAvAvagAhaneti - dravyArthikena paryAyasyopasarjanamA - vena dravyasya pradhAnabhAvena yA'vagAhanA, yA va paryAyArthikena dravyasyopasarjanabhAvena paryAyasya pradhAnabhAvenAvagAhanA sA bhjnetyrthH| atra parAzaGkAmutthApyApahastayati- Aheti - paro vaktItyarthaH / sAmAnyasaGgrahe'pi mahAsAmAnya sattvAvagAhini saGgrahanaye'pi / 'zuddhadravyArthaikAntiko na syAd' ityasya sthAne 'zuddhadravyArthataikAntikI na syAd' iti pATho yuktaH / pranthakAra Aha-na rupAdeveti- sAmAnya saGgrahe'pi zuddhadravyArthataikAntikI na syAdevetyarthaH tathA coktApAdanamiSTApAdatvAnna doSAvahamiti bhAvaH / tarhi sAmAnyasaGgrahaH zuddhadravyArthika iti vyavahArasya kA gatirityapekSayAmAha - paryAyeti yadA paryAyanayavicAro nAvatarati tadAnImeva sAmAnyasaGprahAkhyadravyArthikasya zuddhatvavyavasthiterityarthaH / tadavatAre tu paryAyanayavicArAvatAre punaH / pUrveti- paryAyanayavicArAvatArAt pUrvaM pravRtto yo dravyArthiko dravyArthikanayastasmin pazcAt pravRttena paryAya - rthikanaya vicAreNa yo'prAmANyanizcayo dravyArthikanayo na pramANamityAkArakastena, tadarthAbhAvasyaiva dravyArthikanaya viSayAbhAvasyaiva nizcayAt tathA ca dravyArthikanayaviSayasya dravyavastuna evAbhAve tacchuddhatAyA adhyabhAvAnna tadviSayakasya sAmAnyasamprahAtmakadravyArthikanayasya zuddhatvamityarthaH / itthaM ca paryAyArthikanaya vicAradazAyAM dravyArthikanaya viSayo'vastutayaiva nizcIyate, dravyArthikanayavicAradazAyAM paryAyArthikanayaviSayo'pyavastu tayaiva nizcIyata ityatra sammatisaMvAdamAha taduktamiti / davvaDia0 iti - " dravyArthikava kavyamavastu niyamena bhavati paryAye / tathA paryavavastu atrastveva dravyArthikanayasya " // iti saMskRtam / nanUktarItyA dravyArthika paryAyAthiMkaviSayayoravastutve sAmAnya vizeSayordvayorapyabhAvAd vastukathaivocchidyeta, navA vastu kenApyavastu kartuM zakyamato'vastvityasyArthamAha- avastviti / itareti dravyArthikanayavyatiriktasya paryAyArthikanayasya prAdhAnyena yopasthitistajjanito nayasya dravyArthikasya yosprAmANyanizcayastatkRto yo'vastutvanizcayastadviSayo dravya / rthikana yaviSayo bhavati, evaM paryAyArthikana yavyatiriktasya dravyArthikanayasya prAdhAnyena yopasthitistajanito nayasya paryAyArthikanayasya yo'prAmANyanizcaya statkRto yo'vastutvanizcayasta viSayaH paryAyArthikanayaviSayo bhavatItyarthaH / dravyArthikasya zuddhatvA zuddhatvavivekamupasaMharati-tasmAditi / svArthavicAreti - dravyArthikanayArthavicAretyarthaH / paryAyanayArthAntarabhAvAkAGkSAyAM paryAyanayaviSayIbhUtaparyAya rUpadravyabhinnArthabhAvApekSAyAm ||15|| SoDazapadyamavatArayati - paryAyeti / vivRNoti- paryAyArthamata itIti spaSTam / bhAvArthamupadarzayati- ayaM bhAva iti / anyaiH nityadravyAbhyupagantRbhiH paryAyamAtrAbhyupagantRbhinnairvA / yat kiJciditi - sattAsAmAnyalakSaNam utpAda Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 nayAmRtasaraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| paryAyebhyaH pRthagasti, yat- yasmAt kAraNAt , taiH-paryAyaiH, arthakriyA- jalAharaNAdirUpA dRSTA, nityamapracyutA 'nutpanna-sthiraikasvabhAvaM vastu kutropayujyate ? na kutracidityarthaH, ayaM bhAvaH- sattvaM tAvadanyairyat kizcit paribhASyatAm , asmanmate tu bhAvAnAM pratyakSasiddhamarthakriyAkAritvameva tat , tacca kramayogapadyAbhyAM vyAptam , nahi kramA-'kramAbhyAmanyaH prakAraH zaGkitumapi zakyate, vyAghAtasyodbhavAt, na krama iti niSedhAdevAkramasya, nAkrama iti niSedhAdeva ca kramasyopagamAt , abhyupagamazca pratikSepaM vyAhantIti kramA-'kramau sthire'sambhavantau arthakriyAmapi tato vyAvartayataH / na ca 'mo nAnAkAlIna. kAryajanakatvaM svakAryaprAgabhAvasamAnakAlInakArya janakatvaM vA, akramazcaikadA yAvatsvakAryajanakatvam' iti, kAritAgarbhatvena vyAvartya-vyAvartakayoravizeSaH, kAritAdvayavyAvRtyA tatsAmAnyavyAvRtyApAdAne tAtparyAt , samartho hi bhAvo vartamAnArthakriyAkaraNakAle'tItAnAgate'rthakriye kuryAdeva, yatkAle yatkaraNasamartha tatkAle tadutpAdakatvamiti vyAptaH, asamarthatve tu pUrvA-'parakAlayorapyakaraNApattiH, samartho'pya. vyaya dhrauvyayuktatvarUpaM triguNAtmakaprakRtyAtmakatvarUpaM pratItikAlasattva-vyAvahArikasattva-pAramArthikasattvAnyatamAtmakamityAdisvasvasiddhAntAnuguNamityarthaH / paribhASyatAm AdhunikasmasvasaGketaviSayaH kriyatAm , yuktyA'ghaTamAnatvena paraparikalpitasvarUpasya tasya vstutvaabhaavaadityaashyH| asmannate paryAyArthikana ymte| 'pratyakSasiddham' ityanena pramANasiddhasya tasya sarvairapyupAdeyatvamityAviSkRtam / tat sttvm| arthakriyAkAritvalakSaNaM sattvaM ca nityatayA parAbhimate dravye na sambhavatIti na tat sadityupapAdanAyAha- tacceti- arthakriyAkAritvaM cetyarthaH / kramakAritva-yugapatkAritvAbhyAmanyasya prakArasya sambhave tena rUpeNArthakriyAka riNi vartamAnamarthakriyAkAritvaM vyabhicArAnna kama-yogapadyAbhyAM vyAptaM syAdatastathAbhUtaprakArasyAsambhavamupadarzayati-nahIti- asya 'zakyate' itynenaanvyH| kramA-'kramavyatiriktaprakArAbhyupagame vyAghAtameva bhAvayatina krama itIti / 'akramasya' ityasya 'upagamAd' ityanena sambandhaH / na krama ityevaM niSedhe akramasyAbhyupagama AyAti, sa ca nAkrama ityevanakramapratikSepaM viruNaddhi, tathA nAkama ityevaM niSedhe kramasyAbhyupagamaH prApnoti, sa ca na krama ityevaM kramapratikSepaM hinastItyAha- abhyupagamazceti / yadA ca kramA-'kramAbhyAM vyAptamarthakriyAkAritvalakSaNaM sattvaM vyavasthitaM tadA vyApakIbhUtayoH kramakAritvA 'kramakAritvayoryatrAbhAvastatrAvazyaM tavya pyasyArthakriyAkAritvasyApyabhAvaH, vyApakAbhAvasya vyApyAbhAvavyApyatvAt , evaM ca kramA-kramarUpavyApaphasyAbhAvAt sthire vyApyasyArthakriyAkAritvasyAbhAva: sidhyatItyAha-kramA-'kramAviti / tataH sthirAt / nanu kramA-'kramayorarthakriyAkAritvarUpa eva paryavasAnAt tadabhAvayo. rapyaikyAna kramA-kramAbhAvato'rthakriyAkAritvAbhAvasAdhanaM sambhavatItyAzaGkaya pratikSipati-na ceti / svakAryeti-yat krameNa kArya karoti tasya svakArya yad dvitIyAdi kArya pUrvakAryottarakAlabhAvi tatprAgabhAvasamAnakAlInaM tatpUrvakAlabhAvikArya tajanakatvaM samastIti / niSedhe hetumAha-kAritAdvayavyAvRttyeti- kramakAritvA-'kramakAritvobhayavyAvRtyetyarthaH, vizeSAbhAvakUTasya sAmAnyAbhAvavyApyatvena sAmAnyAbhAvasAdhakatvaM sarvAnumatamiti prakRte'pi kramakAritvA'kramakAritve kAritvasAmAnyasya vizeSarUpe iti kramakAritvAbhAvA-'kramakAritvAbhAvobhayena vizeSAbhavakUTarUpeNa kAritvAbhAvasya sAmAnyAbhAvarUpasyApAdane doSAbhAvAdityathaH / nityasya dravyasya tAvad yugapadarthakriyAkArite svakAryatvenAbhimatAnAmazeSANAmapi prathamakSaga eva karaNe dvitIyakSaNe karaNIyasya kasyApi kAryasthAbhAve tatkAritvalakSaNasattvasyAbhAvAnnityatvaM na syAt, tathaikasminnapi kSaNe yena svabhAvena kakAryakAritvaM tenaiva svabhAvenAnyakAryakAritve eka kAryasya yad rUpaM tatsvabhAvajanitaM tadeva rUpananyakAryANAmapi tatsvabhAvajanitamityazeSakAryasya kAraNaikasvabhAva janitakasvabhAvasyAnuSaGgaH, yadi ca yAvanti kAryANi tAvatkAryAnuguNAnekastabhAvavatvamarthAdekena svabhAvenaikakAryajanakatvaM tadbhinnena svabhAvenAparakAryajanakatvamityevamanekasvabhAvavattvam , tathA sati svabhAvabhedena kAraNabheda Avazyaka iti naikasya kAraNasya yugapadanekakAryakAritvamityevaM sthirAdU yugapatkAritvasya vyAvRttiH, kramakAritvaM yathA sthirAd vyAvartate tathopadarzayati-samartho hIti- yadA yat kArya prati yaH samarthastadA tat kArya sa karotyeveti vartamAnakriyAkaraNakAle vartamAnakriyAM prati samartho bhAvo yathA vartamAnakriyAM Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyAM samalaGkato nyopdeshH| pekSaNIyAsannidherna karotIti cet ? keyaM sahakAriNAmapekSA ? kiM taiH saha karotItyanvayaparyavasitaH svabhAva (vA)bhedaH 1 uta tairvinA na karotIti vyatirekiniSTaM svarUpam 2, Ahosvit tairupakRtaH karotI. tyupakArabhedaH 3 1, na prathamaH-sahakAryabhAvakAle'pi svabhAvasya tAdavasthyAt tadA tatkAryakaraNApatteH, tatsvabhAvatAivasthya eva taiH sahaiva karotIti svabhAvahAnibhiyA tadA na kArya karotIti cet ? sa tarhi svabhAvAbhedaH sahakArisAhitye sati kAryakaraNaniyataH sahakAriNo na jahyAt , pratyuta svagala eva banIyAt / ata eva na dvitIyaH- akartRsvabhAvAparAvRtteH, sa hi svabhAvaH kAlAntare upanayato'pi sahakAriNaH parANudya kArya pratibadhnIyAt, tadvirahAdakartRzIlaH khalvayamiti; atha sahakAriSu satsu kartRsvabhAvastadvirahe tvakartRrUpo'yamityabhiprAyaH, viruddhadharmAdhyAsastarhi bhAvaM bhindyAt ; na cAyaM kAlabhedena karoti tathA'tItAnAgatakriye prati samartho'tItAnAgate api kuryAdevetyarthaH, atItAnAgate'rthakriye' ityasya sthAne 'atItAnAgate arthakriye' iti pATho yuktaH, atItA cAnAgatA cetyatItA 'nAgate, te atItAnAgate iti dvitIyAyA dvivacanAntametat , evamarthakriye api / samartho'pi bhAvo vartamAnakriyAkaraNakAle atItA-'nAgate arthakriye na kariSyatItyupagamo na sambhavati, tatpratipanthinyA 'yatkAle yasya yatkaraNasAmarthya tatkAle tasya tadutpAdakatvam' iti vyApteH sadbhAvAdityAha-yatkAla itiatra : yatkAle yasya yatkaraNasAmarthya tasya tatkAle tadutpAdakatvamiti vyApteH" iti pATho yuktaH / nanu sthirasthApi bhAvasya vartamAnakriyAkaraNakAle atItAnAgate arthakriye prati na sAmarthya mato nAtItAnAgate arthakriye tadAnIM vidadhAtItyata Aha- asamarthatve viti- yad yatkArya prati na samarthaM tat tatkArya kadAcidapi na karoti, yathA'GkuraM pratyasamartha zilAzakalaM kadAcidapi nAGkaraM karoti, atItAnAgate arthakriye prati asamartha ca prakRtamiti prayogo'tra jnyeyH| pUrvetisthise bhAvaH pUrvakAle pUrvakAlInaM kArya karoti. uttarakAle uttarakAlIna kArya karotItyevaM pUrvA-'parakAlayoH kAryayoryat karaNaM tadabhAvaH prasajyata ityarthaH / dravyavAdo zaGkate- samartho'pIti- vartamAnakriyAkaraNakAle bhAvo'tItA-'nAgate arthakriye pratyapi samartha eva, kintu tadutpAdane'pekSaNIyasya sahakAriNo vartamAnakriyAkaraNakAle'sannidhestadAnImatItA-'nAgate arthakriye na karotItyarthaH / samAdhatte-keyamiti / taiH sahakAribhiH, evamagre'pi / 'vyatirekiniSTam' ityasya sthAne 'vyatirekaniSTham' iti pATho yuktaH, tasya vyatirekaparyavasitamityarthaH / na prathama iti-taiH saha karotIti prathamapakSo na yukta ityarthaH, taiH saha karotIti yo'yamasya svabhAvaH sa yadi sarvadA'sya bhavet tadaiva sa tasya svabhAvaH syAt, evaM ca yadA na sahakArisamavadhAnaM tadApi sa svabhAvastasya samastyeveti tadvalAdatItA 'nAgate api arthakriye tadAnIM kuryAdevetyarthaH / dravyabADhI Aha-tatsvabhAveti - yadA na sahakArisamavadhAnaM tadAnImapi taiH saha karotIti svabhAvastasya tadavastha eva, yadi tadAnIM kArya kuryAt tarhi sahakAriNAmabhAve'pi kAryakAritvamApatitamasyeti taiH saha karotIti svabhAva eva vilAyatetyuktasvabhAvarakSArthameva tadAnIM kArya na karotItyarthaH, taiH saha karotIti svabhAvo hi sahakArisAhitya sati yat kAryakaraNaM tena niyataH, yazca yena niyataH sa tasmin satyevAvatiSThate, anyathA tanniyatatvameva tasya na syAt , evaM ca sahakAribhiH saha karotIti svabhAvasya sarvadA'vasthAne taya pakasya sahakAritve sati kAryakaraNasyApi sarvadAvasthAnameva, taca tadA syAd yadi sahakArisAhityamapi sarvadA syAt , anyathA sahakArisAhitye sati kAryakaraNamityeva na bhavet , tathA coktasvabhAvarakSArtha palAyamAnAnapi sahakAriNo gale banIyAdeva, na tu kadAcidapi jahyAdityarthaH / ata eva svastrabhAvAparityAgAdeva / na dvitIya iti-tairvinA na karotIti dvitIyapakSo'pi na sambhavatItyarthaH / 'ata eva' ityatidiSTameva hetumupadarzayati- akartRsvabhAvAparAvRtteriti- sahakArisamavadhAne satyapi sahakAribhirvinA na karotIti svabhAvasyAparAvRttarapracyavAdityarthaH / sahakArirAhitye tatkAryAkaraNaM tanniyataH khalu sahakAribhirvinA na karotIti svabhAvaH, sa ca sarvadA samastIti tadvyApakaM sahakArirAhitye sati kAryAkaraNamapi sarvadA bhavet, tatsvarUpasanniviSTaM sahakArirAhityamapi sarvadaiva bhavitumarhatIti svasannidhApakakAraNabalAdApatato'pi sahakAriNo dUrIkRtya svakArya na kuryAdeva, anyathA sahakAribhirvinA na karotIti svabhAva eva tasya na surakSita ityAha-sa hIti / para hAdasAsya / tadvirahAta sahakArivirahAt / ayaM sthiro bhaavH| dravyavAdI svAbhiprAyamudghATayati- atheti / tadvirahe pakriyeta karotI gayakAritAsaha Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / parihartavyaH, pratItyotpattikadharmasamudAyAddharmiNo'natirekAt, anyathA tasya sAmarthyA-'sAmarthyAbhyAM bhinnasya nirupAkhyatvApatteH; na ca paraM pratyApAdyAprasiddhiH, ayamakuro yadi svadharmabhinnaH syAdakuro na syAt paTavadityApAdAnArthatvAt / upakArapakSastvanekamukhAnavasthAdusthatayopanyAsAnaha eveti / na ca, kSaNikapakSe'pi nirapekSatvAt kadAcidapi kAryAnutpatteH sApekSasyaivArthakriyAkAritvamAzrayaNIyama , tattvaM ca nAnupakArapekSAyAmatiprasaGgAt, upakArApekSAyAM cAnavasthAdausthyameva, tathA puJjAt puJjotpattau bIja. mapi pavanapAthastejo'ikurAn janayatIti pakSe kiM yenaiva svabhAvenAkuraM karoti tenaiva pavanAdIn anyena vA ? nAdyaH- ekasvabhAvAdhInatvena kAryANAmabhedaprasaGgAt, pavanAdikaM yadi yAvadakuraprayojyaM shkaarivirhe| paryAyavAdI uttarayati-viruddhadharmAdhyAsa iti- 'ayameva bhedo bhedaheturvA, yaduta-viruddhadharmAdhyAsaH, sa ca cenna bhedako vizvamekaM syAd ' iti vacanAd viruddhadharmAdhyAsasya bhedakatvamavigAnena mantavyam , tathA ca sahakAriSu sassu kartRtvaM sahakArivirahe tvakartRtvamityevaM viruddhadharmAdhyAsaH sthiraM bhAvaM bhindyaadityrthH| nanu yadA sahakArisamavadhAnaM tatkAlAvacchedena sahakAriSu satsu kartRtvamityayaM svabhAvaH, yadA ca na sahakArisamavadhAnaM tatkAlAvacchedena sahakArivirahe'kartRtvasvabhAva ityevaM kAlAvacchedakabhede katrApi bhAvarUpadharmiNyuktasvabhAvadayasya sambhavena na virodha iti parihRtavirodhasya svabhAvadayastha sadbhAvato na bhedApattirityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / ayaM niruktakartRtvAkartRtvasva. bhAvayorvirodhaH, sahakArisamavadhAne sati kartRtvasvabhAvaH sahakArisamavadhAnAdutpadyate, sahakArivirahe'kartRtvasvabhAvaH sahakArivirahAdutpadyate iti svabhAva-tadvatorabhedAt svabhAvotpAde svabhAvavato'pyutpattirityevamapi bhAvasya bhedaH syAdeveti niSedhahetumupadarzayati-pratItyeti- kiccidapekSyotpattiko yo dharmastatsamudAyAddharmiNo'natirekAdabhedAt , tathA ca dharmotpAde dharmiNa utpAda Avazyaka iti na nityatvaM tasyetyarthaH / anyathA dhrmsmudaayaaddhrminno'bhedaanbhyupgmeN| tasya kAraNatayA'bhimatasya bhAvasya / nirupAkhyatvApatteH alIkatvApatteH / nanu bhAvo yadi sAmarthyA-'sAmarthyAbhyAM bhinnaH syAt nirupAkhyaH syAt zazazRGgavadityevamApAdanamatrAbhimatam , tacca dravyavAdinaM prati na sambhavati, tanmate asatkhyAteranabhyupagamenAsata ApAdanAsambhavAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / paraM prati dravyavAdinaM prati / ApAdhAprasiddhiriti- yadeva kvacit prasiddhaM tasyaivAMpAdanaM bhavati, alIkaM tvasatkhyAtyanabhyupagantadravyArthikamate na kvacit prasiddhamiti tasyApAdanaM na sambhavatItyAzayaH / niSedhahetumAha-ayamiti- atrAGkurabheda ApAdyaH, sa ca paramate'pi prasiddha eveti / sahakAribhirupakRtaH kArya karotIti tRtIyapakSasya duSTatvamupadarzayati-upakArapakSastviti / aneka mukheti- sahakAribhirAdhIyamAna upakAro bhAvAd bhinno'bhinno vA?, Adye bhede sambandhAyogAdupakArasambandhAbhAvAdanupakRta eva bhAvaH syAt, bhinnenApyupakAreNa bhAve kazcidupakAraH kriyata ityupakRto bhavati bhAva iti yAcyate tadA so'pyupakAro bhAvAd bhinna eveti tasmin jAte'pi bhAvo'vicalitarUpa evetyanupakRta eva syAt , tenApyupakAreNopakArAntarAdhAne'navasthA syAdityevaM dizA'nekAnavasthAduHsthatvaM bodhyam / dravyavAdinaH paryAyavAdyadbhAvitaM svapakSagatadoSakadambakaM tanmate'pi saMlagnamityAzaGkAmudbhAvya paryAyavAdI pratikSipati - na ceti- asya 'vAcyam ' ityanena smbndhH| tattvaM ca sApekSasvArthakriyAkAritvaM ca / anupakArApekSAyAm upakAreNa janakatayA hIno'nupakAraH, anupakArI, evambhUtasya sahakAriNo'. pekssaayaamityrthH| anupakArisahakAryapekSayA'rthakriyAkAritve bIjaM yathA salilAdikamapekSyAGkaraM karoti tathopalakhaNDAdikamapekSyApyaGkaraM vidadhyAdityevamatiprasaGgAnAnupakArisahakAryapekSAtaH kAryakAritvaM kSaNikasyApItyAha- atiprsnggaaditi| upakAriNaM sahakAriNamapekSya kSaNikaH svakArthamarjayatItyupagame usakAre'pi kartavye sahakArI upakAriNaM sahakAriNamapekSeta, anyathA'tiprasaGgasyAtrApi prasaGga ityevamupakArisahakAryapekSAyAmanavasthA kSaNike'pi saMlanaivetyAha- upakArApekSAyAM ceti| puJjAt puJjamutpadyata iti kSaNikavAdirAddhAnto'pi doSagrasta evetyAha-tatheti / nAdya iti- bIjaM yenaiva svabhAvenAGkaraM karoti tenaiva svabhAvena pavanAdIn karotIti prathamapakSo na yukta ityarthaH / niSedhe hetumAha-ekasvabhAvAdhInatvenetiekasvabhAvenAnekakAryakAritvalakSaNamApAdakaM kAraNe, ApAdyaM cAbhedaH kAryeSvityApAdyA ''pAdakayovaiyadhikaraNyAdApAdyApAdakabhAvo na bhavedataH kAryeSvekasvabhAvAdhInatvasyApAdakatvamabhedasya cApAdyatvamAzrityetthamuktiH, tathA ca kAryANi yadi kAraNaikasvabhAvA Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 129 syAdaGkaraM syAdityApAdayituM zakyatvAt, na dvitIyaH- ekasyApi kSaNasya svabhAvabhedena bhedApatteH, tava mate svabhAva-svabhAvavatorabhedAbhyupagamAditi vAcyam ; itarasAhityaniyatAyAM phalopadhAnalakSaNAyA. mapekSAyAM kSaNikasya sApekSatvAdeva samarthasya sahakAryavyabhicArAt, yogyatve satItaravyatirekAt kAryAbhAvavatvalakSaNAyAM cApekSAyAM tasya nirapekSatvAdeva tairvinA tasyAsattvAt viziSTArthAnirvacanAt, sthirasya tu bhAvasya tairvinApi samarthatve kAryakaraNaprasaGgasya vajralepatvAt , ekasyaivAnekakAryakArisvabhAvasya svakAraNAdutpatteH kAryabhedena svabhAvabhedApAdanasya ca dUre nirasanAt ; etenAnakurasya pavanAderakuratve. naikajAtIyatAprasaGgaH, anaGkaradezasya taddezIyatayA ekadezaprasaGgazca nirastaH, nAnAjAtIya-nAnAdezIyakAryakAritvalakSaNaikasvabhAvata eva svahetorutpatterabhyupagamAt , na cAsthairye'pyeSa nyAyaH sambhavati, tadutpattedhInAni syurabhinnAni syurityevaM prasaJjane nApAdyA-''pAdakayovaiyadhikaraNyam / etAvatA sAmAnyataH prasaJjanasya sugrahatve'pi vizeSataH prasaJjanaM na sugrahamityata Aha-pavanAdikamiti- bIjaM yathA yena svabhAvenAGkaraM karoti tenaiva svabhAvena pavanAdIn , tathA pavano'pi yena svabhAvenAGkaraM karoti tenaiva svabhAvena pavanAdIn . evaM kAraNAntaramapItyaGkaraprayojakA yAvantaH kAraNAnA svabhAvAste sarve pavanAdikAryaprayojakA iti yAvadaGkuraprayojakaprayojyatvalakSaNamApAdakaM pavanAdiSu samastIti, " yAvadakuraprayojyaM syAt" ityasya syAne yAvadaGkaraprayojakaprayojyaM syAt' iti pATho yuktaH / na dvitIya iti- bIjamekena svabhAvanAGkaraM karoti, anyena svabhAvena pavanAdIn karotIti dvitIyapakSo'pi na yukta ityarthaH / niSedhe hetumAha-ekasyApIti-kSaNamAtravRttitvAt kSaNarUpasyai kasyApi bIjasyAGkurajananopayogyekasvabhAvaH pavanajananopayogyaparasvabhAvaH pAthojananopayogyanyasvabhAva ityevaM svabhAvabhedena bhedaprasaGgAdityarthaH / na caikasyApi kAryabhedenAneke svabhAvA bhavantu nAma, tAvatAta. nekasvabhAvatvamevAsya bhavenna tu bheda ityata Aha-taya mata iti-paryAyavAdino mate ityarthaH, yadi svabhAvabhede'pi svabhAvavato bhedo na bhavenna tarhi svabhAvasvabhAvavatorabhedo bhavet , abhyupagamyate ca paryAyavAdinA tayorabheda iti tadabhyupagamabalAdeva svabhAvabhede svabhAvavato bhedo'bhyupagantavya ityarthaH / dravyavAdinatthaM pallavitAyA AzaGkAyAH pratikSepasya hetuM paryAyavAdI darzayati- itarasAhityaniyatAyAmiti-kSaNikasyAGkurakurvadrUpAtmakasya bIjasya yA'GkuralakSaNakArya prati phalopadhAnalakSaNA kAraNatA saivApekSA, sA sahakAriniyataiva, inarasahakArisahitasyaiva bIjasya sApekSatvAdeva phalopadhAnalakSaNasAmarthyavato niyamena sahakArisamavahitatvamiti sahakAryavyabhicArAnnopakArApekSAnibandhanA'navasthAduHsthatA kSaNikapakSe ityarthaH / svarUpayogyatAlakSaNa. kAraNatA tu kSaNike nAbhyupagamyata eva paryAyavAdineti svarUpayogyatAlakSaNakAraNatAmAdRtya yA yogyatve satItaravyatirekAt kAryAbhAvattvalakSaNA'pekSA sA nAstyeva kSaNike iti tAdRzApekSArAhityalakSaNanirapekSatvAdeva kSaNikasya svakAryakAritvaM samastyevoktanirapekSatvavata eva kSaNikAt kAryotpattirabhyupeyata evaM paryAyavAdinA, sahakArivaikalyaprayuktakAryAbhAvavattvaM kSaNikasya tadA bhaved yadi sahakArivirahakAle'pi tasya sattvaM syAt , na caivamiti tasya svasattvadazAyAM kAryAbhAvavattvaM nAstyeveti kasya sahakArivirahaprayojyatvamityAha-yogyatve satIti / 'itaravyatirekAda' ityatra paJcamyarthaH prayojyatvam / tasya kSaNikasya, evamagre'pi / sthirasya tu sahakArivirahakAle'pi sattvamastIti sahakArivirahaprayuktakAryAbhAvavattvalakSaNApekSA samastyeveti na tAdRzApekSAyAmAhatAyAM nirapekSatvaM tasya, tathA ca tasya sahakArivirahakAle sAmarthyAbhyupagame kAryakaraNaprasaGgaH syAdeva, tada nImasAmarthya ca sAmarthyA-'sAmarthyalakSaNaviruddhadharmAdhyAsAd bheda ApatedevetyAhasthirasya tviti / tairvinA'pi sahakArimirvinA'pi / ekasya kSaNasya kAryabhedena strabhAvabhedato bhedApAdanaM yat kRtaM dravyavAdinA tat paryAyavAdI pariharati- ekasyaiveti / etena' ityasya 'nirastaH' ityanenAnvayaH / taddezIyatayA aGkaradezIyatayA / etena' ityadiSTameva hetuM darzayati-nAneti- 'svabhAvataH' ityasya sthAne 'svabhAvavataH' iti pATho yuktaH, nAnAjAtIyAni nAnAdezIyAni yAni kAryANi tatkAritvalakSaNo ya ekasvabhAvastadvata eva bIjAdilakSaNasya kSaNikasya kAraNasya svahetoH svakAraNAdutpattarabhyupagamAdityarthaH / nanu sthairyapakSe'pi nAnAjAtIya-nAnAdezIya-nAnAkAlInakAryakAritvalakSaNaikasvabhAvavataH sthirasya kAraNasya svahRtorutpattestataH kramikakAryotpattiH syAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya 'sambhavati' itynenaanvyH| 'na cAsthairye' ityasya sthAne 'na ca sthairye' iti pATho yuktaH / niSedhe hetumAhatadutpatteriti-sthirakAraNotpattarityarthaH / nanu kAraNasamudAyalakSaNasAmamyAH kAryotpattivyApyatvaM 'yasmin kSaNe yatkArya Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / ranantarameva tatkAryakaraNaprasaGgAt , sAmagryAH kAryotpattivyApyatvApekSayA kurvadrUpatvasAmarthyavataH kAraNasyaiva kAryotpattivyApyatve lAghavAt, tvayA hi svetarakAraNaviziSTabIjavAdinA'GkurAyutpattivyApyatvaM karttavyam, mayA tu kurvadrUpatvenaiveti; etena 'kSaNiko'pi bhAvaH kurvadrUpaH sahakAribhiH sahaiva karotIti niyatasvabhAvazcet ? anvayavat tairvinA (na) karotyeveti vyatireko'pyavarjanIyaH, anvaya vyatirekaniyamayomitho nAntarIyakatvamiti tvadIyasiddhAntAt , tathA ca vyatirekaniyame sahakAriNaH svakAraNAdApata. to'pi nivArya na kuryAt, tairvinA na karotIti svabhAvApracyavAt ; atha svabhAvAdhInasannidhInAM sahakAkAraNasamudAyalakSaNasAmagryanantaratvaM tasmin kSaNe tatkAryotpattiH' ityevaMrUpamupagamyata iti naikakAraNotpattyanantarakAla eva tatkAryotpattiH, kintu sAmadhyanantarasamaya eva setyata Aha-sAmagyA iti / lAghavameva spaSTayati- tvayeti- sthiravAdinetyarthaH / 'svetarakAraNa' iti sthAne 'svetarasakalakAraNa' iti pATho yuktH| mayA tu kSaNikavAdinA punaH / 'etena' ityasya 'apAstam' ityanenAnvayaH, etena sthairyavAdyavazyAbhyupagantavyasya svetarakAraNaviziSTabIjavAdinA bIjAdirUpakAraNasyAGkarAdikAryotpattivyApyatvasya 'yadA yatra svetarakAraNaviziSTa bIjAdikaM tadA tatrAGkurAdyutpattiH' iti niyamasya kalpanApekSayA kSaNikavAdyabhyupagatasya tattatkAryakurvadrUpatvena bIjAdikAraNasthAGkarAdikAryotpattivyApyatvasya- 'yadA yatrAGkarakurvadAtmakaM bIjaM tadA tatrAGkarotpattiH' ityAdiniyamarUpasya kalpane bIjAdirUpakAraNe svetarakAraNavaiziSTyasya vyApyatAvacchedakatayA'pravezaprayuktalAghavena / kSaNiko'pi bhAvo bIjAdiraGkarAdikurvadrapaH salila-dharaNi-dhAmAdilakSaNasahakAribhiH sahaivAGkarAdi kArya karotItyevaMsvarUpaniyatasvabhAvo yadi tadA'yaM svabhAvo vidhirUpatvAdanvayaH, sakalasahakArisahita eva kSaNikakurvadrUpAtmako bIjAdibhAvo'GkarAdi kArya karotItyevaMrUpo yathA'bhyupagamastathA'traivakArArthapravezasAmarthyAt kSaNiko'pi kurvadrUpo bIjAdiH sahakAribhivinA na karotyevAGkaramityayaM svabhAvo niSedharUpatvAd vyatireko'pyavazyamabhyupagantavyaH kSaNikavAdinA, 'yatrAnvayastatra vyatireko'pi ' 'yatra vyatirekastatrAnvayo'pi ' ityevaM svarUpamanvaya-vyatirekaniyamayomitho nAntarIyakatva- parasparavyApyatvaM na sthairyavAdibhirevAbhyupagataM kintu kSaNikavAdinA bauddhenApyabhyupagatamiti svasiddhAntAdapyanvayaniyamaM sahakAribhiH sahaiva kurvadrUpaH kSaNiko bhAvaH kArya karotItyevaMsvarUpamabhyupagacchato bauddhasya kSaNikaH kurvadrUpo bhAvaH sahakAribhivinA na karotyeva kAryamityevasvarUpavyatirekaniyamAbhyupagantRtvaM syAdevetyAha - anvaya-vyatirekaniyamayoriti- anvaya-vyatirekavyApyorityarthaH / mithonAntarIyakatvaM parasparavyApyatvam , samaniyatatvamiti yAvat / iti evam / tvadIyasiddhAntAt bauddhasiddhAntAt / 'vyatireko'pyavarjanIyaH' iti pUrvasmin hetuH / tathA ca yatrAnvayaniyamastatra vyatirekaniyamo'pItyasya vyavasthitau c| vyatirekaniyame kSaNiko'pi kurvapo bhAvaH sahakAribhirvinA na karotItyeveti niyme| Apatato'pi svanikaTamAgacchato'pi / nivArya nivartya / na kuryAt kurvadrUpo'pi bhAvaH kArya na kuryAt / tatra hetuH-tairvinA na karotIti svabhAvApracyavAditi- yadi sahakAriNastatsannidhimAgaccheyureva 'tevinA' ityasya na karoti' ityasya cAbhAve sahakArivirahaprayukta kAryakAritvAbhAvasvarUpasya tairvinA na karoti' iti svabhAvasyaivAbhAvaprasaGgAdityarthaH / prativandyA pratividhAnaM kartumicchurudayanAcArya:- sambhAvanAviSayIbhUtArthapratipAdako yadizabdaH, sambhAvanAviSayIbhUtArthazca kvacid vidhirUpaH kvacicca niSedharUpaH, dvividho'pyayamoM yathArthA-'yathArthabhedena dvividhaH, tatra yatreSTApAdanarUpaH prasaGgastatra sambhAvanAviSayIbhUto'thoM yathArthaH, yathA-yadi parvate dhUmaH syAd vahnirapi syAdityatra vahni-dhUmau parvatAdhikaraNako vidhirUpau yathArthoM, yathA vA- ide yadi vahnirna syAd dhUmo'pi na syAdityatra hadAdhikaraNako vahnayabhAva-dhUmAbhAvau niSedharUpau yathArtho, yatra cAniSTApAdanarUpaH prasaGgastatra sambhAvanAviSayIbhUto'rtho'yathArthaH, yathA- yadi ide dhUmaH syAd vahnirapi syAdityatra ide vahni-dhUmau vidhirUpAvayathAthI, yathA vA-parvate yadi vahnirna syAd dhUmo'pi na syAdityatra parvate vahnayabhAva-dhUmAbhAvau niSedharUpAvayathArthoM, evaM ca yadyarthaghaTitasvabhAvAvapyanvayavyatireko kvacidapyadhikaraNe sambhAvyamAnau tathA bhavataH, na tayorAzraye sattvaM, tad yAvadAzrayakAlaniyatakAlameveti niyama iti kurvadrUpe kAraNe sahakArisamavadhAnakaniyate kAryakAritvalakSaNAnvayaikanilaye yadyarthaghaTitasahakArisamavadhAnAbhAvasahitakAryakAritvAbhAvalakSaNavyatireko'sannapi kalpanApathamavataratIti parAkUtamutprekSya parazaGkAmutthApayati- atheti / svabhAvAdhInasannidhInAM kurvadrUpAtmakakAraNarUpe'vazyaM sannihitena bhAvyamityevambhUtasvabhAvAdhInasannidhInAm , athavA pratiniyatakAraNebhyaH Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / riNAmupanayanA-'panayanayorayamanIzvara eva yadyupanibandhena tUcyate- 'yadi sahakAriNo na syurna kuryAd' iti na doSa iti cet ? sthirapakSe'pyevaM vaktuM zakyam - svakAraNAdhInasannidhInAM sahakAriNAmupanayanA - 'panayanayora manIzvara eva yadyupanibandhena tUcyate- 'yadi sahakAriNaH syuH kuryAd', ityAdyudayanoktamapAstam, sahakAryabhAvasya kAryAbhAvavyApyatvena vyatirekapakSe yadyupanibandhasambhave'pyanvayapakSe tadasambhavAt lAghavAt kAraNasyaiva kAryotpattivyApyatvena sahakArighaTita sAmagryA'tathAtvenApAdyA''pAdakayorvyAdhyaprasiddhe!; atha kSaNiko'pi bhAvaH svakAlastha ekAmapi yAM kAcidarthakriyAM karoti tAmeva kAlAntare kuto na karoti ? asantvAditi cet ? karaNasya sattvAprayuktatvAt, ata eva svapnAvasAnakaM vijJAnaM praharAdyantaritamapi suSuptasya jAgarAdyajJAnamutpAdayatIti prajJAkaraH; asAmarthyAdeva na karotIti cet ? tarhi kAlakurvadrUpAtmaka kAraNasannihitA evoladyante sahakAriNa ityevambhUtasvabhAvAdhInasannidhInAm / upanayanA 'panayanayoH svasannihitadezAgamana svasannidhAnApasaraNayoH / ayaM prakRtakurvadrUpaH / anIzvaraH asamarthaH eva na tu tayoH samarthaH 1 panibandhanena sambhAvanAviSayIbhUtArthapratipAdakaya dizabdasya vyatirekasvabhAvapratipAdakavAkyaghaTakIkaraNena / ucyate bauddhenAbhidhIyate / tadvAkyasvarUpamullikhati - 'yadi sahakAriNo na syurna kuryAt ' iti / iti yadyarthaghaTitavyatirekasvabhAvAbhyupagame / na doSaH sthiravAdyabhihitaH 'vyatireko'pyavarjanIyaH' iti doSa iSTApAdanasvarUpatvAnna doSatvamAvahati / iti cet evaM parAzaGkAyAm / udayanaH pratividhAnamAviSkaroti- sthirapakSe'pIti / evaM yathA kSaNikavAdibhistairvinA na karotIti vyatirekopapattaye ucyate tathA / tadeva vaktavyamullikhati svakAraNAdhInasannidhInAmityAdi / ' etena ' ityatidiSTameva nirAsahetuM spaSTayati- sahakArya bhAvasyeti / avataraNopadarzitabauddhAbhiprAye asadarthasyApi yadizabdaghaTita - svabhAvapratipAdakavAkyapratipAdyasvabhAve pravezaH sambhavati, tena kurvadrUpAtmaka kAraNe sahakAryabhAvasya kAryakAritvAbhAvasya cAsadrUpayoH pravezo vyatirekakhabhAve sambhavati, vyApakAbhAvAvattayA nirNIte dharmiNi vyApyAropeNa vyApakAropaH prasaGga iti prasaGgalakSaNopapAdakaM sahakAryabhAvasyApAdakasya kAryakAritvAbhAvarUpApAdyavyApyatvaM samastIti yadyarthaghaTitavyatirekasvabhAvasya sambhave'pi yadi sahakAriNaH syustadA kuryAdityevamanvaya svabhAvo yadyarthaghaTinamUrtirna sambhavati, tatrApAdakasya sahakAri samavadhAnaviziSTakAraNatvasya kAryotpattimattvaparyavasita kAryakAritvarUpApAdyavyApyatvAbhAvena prasaGgapravRttyabhAvena yadyupanibandhanasya yadizabdaghaTitatvasyAnvaya svabhAvapratipAdakavAkye'sambhavAt kAraNatvasyaiva laghubhUtasya kAryotpattivyApyatvasambhavena sakalasahakArisamavadhAnalakSaNasahakArivaiziSTyasya gauraveNa vyApyatAnavacchedakatvAt yathA'saddhetau vyApyatAnavacchedakasya tadvizeSaNatve vyarthavizeSaNaghaTitatvAd vyApyatvAsiddhyA'sAdhakatvaM tathA''pAdake'pi vyApyatAnavacchedakasya vizeSaNatve vyApyatvAsiddhayA'nApAdakatvamityAzayenAha - anvayapakSe tadasambhavAditi - anvayasvabhAvapratipAdakavAkye niruktArthakaya dizabdaghaTitatvAsambhavAdityarthaH / ( sAmagryAtathAtvena ' ityasya sthAne ' sAmagryA atathAtvena ' iti pAThaH samyak / atathAtvena kAryotpattivyApyatvAbhAvena / ApAdyA'pAdakayoH kAryotpattirUpApAdya sAmagrIsattvarUpApAdakayoH / dravyavAdI zaGkate - athetiparyAyavAdimate kSaNavizarArorbhAvasya kAryakAle'mrata eva kAraNatvamiti svakAlastha eva sa svAnadhikaraNe dvitIyasmin kSaNe yAmarthakriyAM karoti tAmarthakriyAM kAlAntare tadarthakriyotpattimatkAla bhinnakAle kuto na karotItyarthaH / atra paryAvAdinaH samAdhAnamAzaGkya pratikSipati - asatvAditi cediti - ' cet' ityanantaraM 'na' iti dRzyam kAryotpattyApAdanAspadatayA'bhimatasya kAlasyAvyavahitapUrvasamaye'sattvAnna karotItyarthaH / pratikSepahetuM darzayati- karaNasyeti - kAryotpAdanasyetyarthaH / sattvAprayuktatvAt kAryotpattisamayAvyahitapUrvasamaye yat kAraNasya sattvaM tadaprayuktatvAt / atrArthe prajJAkaravacanasaMvAdamupadarzayati- ata eveti - kAryotpatteH svasamayAvyavahitapUrvasamayagata kAraNasattvAprayuktatvAdeva / svapneti - yatra svapnAnantaraM suSuptistadanantaraM jAgaritaM tatra jAgarAdyajJAnaM suSuptyavasthAyAM jJAnAbhAvAt svapnAvasAnakaM svapnAntyasamayabhAvi vijJAnamevotpAdayati, na ca svapnAntya samaya bhAvivijJAnaM jAgarAyajJAnotpattisamayAvyavahitapUrva samayavRttItyataH karaNasya kAraNasattvAprayuktatvaM prajJAkarasya sammatamityarthaH / ' praharAdyantaritam' iti vizeSaNena kAryAvyavahitapUrvasamaye na tasya sattvamityAveditam / 131 Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| bhedena samarthA-'samarthatayA bhedApattiriti cet ? na- vastunaH svakAle samarthasya kAlAntare'samarthatayA saMvRtyaiva vyavahArAt, abhAvAnupravezena vastusiddhyApAdane zazaviSANAderapi siddhiprasaGgAt ; ata eva kSaNikasyApi prathama sataH pazcAdasattve svabhAvaviparyaya iti nirastam , svadeza-kAlasthasyaivAnyadeza-kAlayorasadvyavahArakArisvabhAvAbhyupagamenaivopapatteH, niSedhavyavahArAd vidhivyavahArasya balavattve lAghavameva vinigamakam / nanu kSaNikapakSe kSaNikAnAmeva hetutve tattatkSaNotpannAnAmudAsInAnAmapi hetutvaM kiM na syAditi cet ? na- kurvadrUpatvajAtyA prasiddhahetUnAmevAnugamenAnatiprasaGgAt , anvaya-vyatirekAbhyAM paryAyavAdinaH samAdhAnAntaraM sveSTApAdanAnukUlatayopadarzayati- asAmarthyAdeveti-svakAlastho bhAvaH tadarthakriyAM pratyasamarthatvAdeva na krotiityrthH| sthairyapakSe sAmarthyA-'sAmarthyalakSaNaviruddhadharmAdhyAsAt sthirasya bhAvasya bhedApattiryA tvayodghoSyate sA tava mate'pi kSaNikasya bhAvasya saMlagnetyAha-tIti / bhavanmate sthiro bhAvo yathA'bhimatakAryakAlasamaye vartate tathA kAlAntare'pi vartata ityabhimatakAlAvacchedena tatkArya prati sAmarthyavat kAlAntarAvacchedena tatkArya pratyasAmarthyamapi tasya vastubhUtameveti vastubhUtasAmarthyA-'sAmarthyalakSaNaviruddhadharmAdhyAsAt sthirasya bhAvasya bheda ApAdayituM zakyate, vastutaH svakAle svArthakriyAM prati samarthasya kSaNikasya bhAvasya kAlAntare na sattvamiti tadAnImasati tasmin na sAmarthya nApyasAmarthya vastutaH samasti, athApi kAlAntare'samarthata yA tasya yA vyavahRtiH sA saMvRtyaiva bhavati, tathA ca saMvRtyA'samarthatayA vyavahArAd bastubhUtasyAsAmarthyalakSaNaviruddhadharmasya siddhayabhAvena na tAdRzadharmAdhyAsataH kSaNikabhAvasya bheda ApAdayituM zakyata ityAzayavAn paryAyavAdI dravyavAdyudbhAvitAmAzaGkAM pratikSipati-neti / 'saMvRtyaiva' ityevakAreNa prami. tyA'samarthatayA vyavahArasya prtikssepH| nanu kAlAntare kSaNiko bhAvo'sattvAt samartho na bhavatItyetAvatA'sAmarthyamayatnopanatameva sAmarthyAbhAvasyAsAmarthyarUpatvAditi bhavatyasAmarthyalakSaNavastusiddhirityata Aha-abhAvAnupravezenetiabhAvazarIrasanniviSTatvenetyarthaH, tacca prakRte asAmarthyAbhAve sAmarthya nAstItyevaMsvarUpo'bhAva eva nopapadyata ityabhAvasvarUpodalakatvaM bodhyam , zazaviSANaM nAstItyevaM pratIyamAnAbhAvazarIre pratiyogitayA sanniviSTasya zazaviSANAderapyabhAvAnupravezena siddhayApattyA vastutvaM syAdataH saMvRtyaiva yathA niSedhyatayA vyavahriyamANatvaM zazazRGgAderiti na vastutvaM tathA saMvRtyaiva vyavahriyamANasyA sAmarthyasya na vastutvamityAzayaH / 'ata eva' ityasya 'nirastam' ityanenAnvayaH / svabhAvaviparyayaH svabhAvasya sattvasya viparyayo'sattvam , tathA ca sattvA 'sattvarUpaviruddhadharmAdhyAsAt kSaNikasyApi bhedApattirityarthaH / 'ata eva' iti nirdiSTameva nirAsahetumupadarzayati-svadeza-kAlasthasyeveti- yasmin deze yasmin kAle vartate kSaNiko bhAvastaddeza-kAlasthasyaiva tasyAnyadeza-kAlayoryo'sadvyavahArastatka risvabhAva ityabhyupagamena dezAntarakAlAntara yorasadvyavahArasyopapatte sattvaM dharmAntaraM tasyopaiyata iti na svabhAvaviparyaya iti bhaavH| nanu kSaNikasya bhAvasya svadezakAlayoH sadbuddhathA yathA sayavahAro bhavati tathA dezAntara kAlAntarayorasadbuddhayA'sa vyavahAro'pi bhavati, evaM ca vinigamakAbhAvAt kimiti sadbuddhiprabhavasadvyavahArabalAt sattvamevopeyate, asabuddhi prabhavAsadvyavahArabalAnnAsattvamityata AhaniSedhavyavahArAditi- asattvalakSaNaniSedhaviSayakAsadvyavahArAt sattvalakSaNavidhiviSayakavyavahArasya balavattve lAghavameva vinigamakam , niSedhavyavahAre niSedhyajJAnasyApyapekSA vidhivyavahAre tu vyavahartavyavidhimAtrajJAnApekSeti lAghavaM sphuTameveti / nanu kSaNabhaGgapakSe pUrvapUrvakSaNasyottarottarakSaNaM prati yat kAraNatvaM tatra kAryasvarUpAnusyUtatvaM na niyAmakaM kintu kAryAvyavahitapUrvakAlavRttitvameva, tacca yathA khasantatyanupatitapUrvapUrvakSaNe tathA santAnAntaragatodAsInakSaNe'pi samasti, ekasantAnAntargatapUrvakSaNasya yathA tadavyavahitottarakSaNa jAyamAnatatsantatigatakAryAvyavahitapUrvavartitvaM tathA tatkSaNasamAnakAlInAnAM santAnAntaravartinAmapi kSaNAnAmudAsInAnAmiti teSAmapi tatkAraNatvaM syAditi zaGkate-nanviti yatkAryakurvadvapAtmanA svakAraNato yadutpannaM tat tatkurvadrUpatvena tatkArya prati kAraNamityeva paryAyavAdinA svIkriyate, ekasantatipatitapUrvapUrvakSaNAnAmevaikasantatipatitottarottarakSaNaM prati kAraNatvaM nodAsInAnAmiti nodAsInAnAmavyavahitapUrvakSaNavartinAM kAraNatvaprasaGga iti paryAyavAdI samAdhatte-na-kutra jAtyati / prasiddhahetUnAmeveti- yad yat kArya prati yad yat kAraNatayA prasiddha tasya tasyaiva tattatkAryakurvadrapatvena tat tat kArya prati kAraNatvamityudAsInAnAM prasiddhahetubhinnAnAM tattatkAvyivahitapUrvakSaNa Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / sAdRzyAnusAreNaiva kAryakAraNabhAvavyavahArAt tannizcayAnusAreNaiva tacchakyAnubhavasyApi prakalpanAt / athA'sato'janakatvAnna kSaNavizarAro: kAryaprasavaH iti cet ? na - anabhyupagamAt, kAryakAle sattrasya kAraNatAyAmaprayojakatvAt, kurvadrUpatvasyaiva tathAtvAt, tathApyavinaSTAd dvitIyakSaNavyApArasamAvezavartinaH kAryaprasavAbhyupagame kSaNabhaGgabhaGgaprasaGga iti cet na - dvitIyakSaNapratIkSAvyatirekeNApi svamahimnaiva kAryakaraNapravRttyabhyupagamAt, anyathA dvitIyakSaNabhAvivyApArajanane'pyaparavyApArasamAvezavyatirekeNApravRtteH, tatrApyaparavyApArasamAvezakalpanAyAmanavasthAnAt, aparavyApAranivartakatvAbhyupagame ca kimaparAddhaM 133 vRttitve'pi tattatkArya kurvadrUpatvAbhAvena na tat tat kAryaM prati kAraNamityevamanatiprasaGgAdityarthaH / nanvavyavahitapUrvavartitvaM svasantAnagatakSaNeSviva santAnAntaragatakSaNeSvapyaviziSTamiti svasantAnagatakSaNeSveva tattatkArya kurvadrUpatvaM na santAnAntarargatakSaNeSvityatraiva niyAmakaM na pazyAma ityata Aha- anvayavyatirekAbhyAmiti tatsantAnapatitakSaNasattve tatsantAnapatitataduttarakSaNasattvaM tatsantAnapatitakSaNAbhAve tatsantAnapatitottarakSaNAbhAva ityevamanvaya - vyatirekAbhyAmityarthaH / sAdRzyAnusAreNaiva pUrvapUrvakSaNAnAM tatsantAnapatitAnAmuttarottaratatsantAnapatitakSaNa sAdRzyAnusAreNaiva kAryakAraNabhAvavyavahArAd yayorekasantAnapatitakSaNayoH sAdRzyamanubhUyate tayoreva kAryakAraNabhAvavyavahArAd idamasya kAryamidamasya kAraNam' ityevaM kAryakAraNabhAvavyavahArAt / yadyapi kurvadrUpatvajAtiritIndriyatvAnna pratyakSaviSayastathApi kAryakAraNabhAvavyavahAra nibandhanasya sAdRzyasya yatra sattvaM tatra tatkAryakurvattvamityevaM vyAptaryatra niruktasAdRzyanizcayastatra tatkurvedrapatvasyApi nizcayaH syAdevetyAha-tanivayAnusAreNaiveti- sAdRzyanizcayAnusAreNaivetyarthaH / ' tacchakyAnubhavasyApi ' ityasya sthAne ' tacchaktyanubhavasyApi ' iti pATho yuktaH, tatkurvadrUpatvAnubhavasyApIti tadarthaH, zaktiH sAmarthyam, tacca prakRtai kurvadrUpatvameveti bodhyam / nanu kSaNika kAraNaM kAryakAle na samastIti yatkAryakAle yanna sat tanna tatkAryakAraNamiti na kSaNikAt kAryajanmasambhava iti zaGkateatheti / asataH kAryotpattikAle'sataH / samAdhatte - neti / anabhyupagamAt yat kAryakAle'sat tanna kAraNamityasya - nabhyupagamAt asattvAdakAraNatvaM tadA syAt yadi sattvAt kAraNatvaM bhavet na ca kAryakAle sattvasya kAraNatAyAM prayojakatvamityAha- kAryakAla iti / tarhi kAraNatAyAM kiM prayojakamityapekSAyAmAha - kurvadrUpatvasyaiveti / tathAtvAt kAraNatAyAM prayojakatvAt / nanu savyApArameva kAraNaM kAryotpAdane pratyalamiti dvitIyakSaNe savyApArAdeva kAraNAt kAryotpattiriti vyApArAnurodhena dvitIyakSaNavRttitvavyavasthitau kSaNabhaGgasya kSaNaikamAtravRttitvasya bhaGga evopatiSThata ityAzaGkate -- tathA'pIti- kurvadrUpatvasya kAraNatAyAM prayojakatve'pItyarthaH / avinaSTAt dvitIyakSaNe'vinaSTAt / kathamitthamityapekSAyAmAhadvitIyakSaNavyApArasamAvezavartina iti - dvitIyakSaNe yo vyApArasamAvezo vyApArasamavadhAnaM tena saha vartanazIlasya, dvitIyakSaNavRttivyApAravata iti yAvat / kAryaprasavAbhyupagame kAryotpattyabhyupagame / kSaNabhaGgabhaGgaprasaGgaH kSaNabhaGgasyotpatyanantarameva bhAvo vinazyatIti kSaNabhaGgavAdasya bhaGgo vinAzastasya prasaGga ApattiH / savyApArAt kAraNAt kAryajanmetyeva nessyte, kuto vyApArAnurodhidvitIyakSaNApekSA ? kintu kurvadrUpatvalakSaNasvamahimnaiva kAryakaraNe pravartate bhAva ityevopeyata iti na kSaNabhaGgabhaGga iti samAdhatte - neti / anyathA savyApArasyaiva kAraNatvamiti vyAgarAnurodhena dvitIyakSaNapratIkSAyA Avazyakatvamityabhyupagame / yadi vyApAramantareNa na kAraNaM kAryajananAyAlamityupeyate tarhi vyApAro'pi kAryamiti tajjanane'pi vyApArAntarApekSA syAdeva, tadapi vyApArAntaraM kAryamiti tajjananAyApyaparavyApArApekSetyevamanavasthA syAdityAha dvitIyakSaNeti / ' vyApArajanave'pi ' ityasya ' apravRtteH ' ityanenAnvayaH / tatrApi dvitIyakSaNabhAvivyApArajanane'pi / nanu vyApArAtiriktakAryajanana eva savyApAratvaM kAraNasyApekSitaM vyApArarUpakArthaM tu vyApAramantareNApi karotyeva kAraNamiti nAnavastyata Aha- apareti - atra "apavyApAra nivartakatvAbhyupagame ca " ityasya sthAne 'aparavyApArasamAvezavyatirekeNApi dvitIyakSaNabhAvivyApAranivartakatvAbhyupagame ca' iti pATho yuktaH / yathA vyApAramantareNaiva vyApArarUpakAryaM karoti kara tathA kAryAntaramapi vyApAramantareNaiva kariSyati kAraNamityAdyavyApArakarUpanaM vyarthameva, tathA ca na tadanurodhena dvitIyakSaNasthAyitvaM bhAvasyetyAha- kimaparAddhaM kAryeNeti- na kimapi viruddhamAcaritaM kAryeNeti tadapi vyApAramantareNaiva karotu Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / - - TETUEI TOHET kAryeNa yenAdyavyApAra vinaiva na tajjanyata iti, na ca vyApAramantareNArthakriyA nopapattimatI, vyApAreNaiva vyabhicArAditi vibhAvanIyam / athAnaSTAn kAraNAdupajAyamAne kArye kArya-kAraNayoH sahabhAvaprasaktiH, naSTAcca kAraNAt kAryotpattyabhyupagame tRtIyakSaNe tatprasaGgaH, tathAhi-prathame kSaNe kAraNa. sattA, dvitIye tadvinAzaH, tRtIye ca kAryotpattiriti cet ? na-yathaiva kAraNavinAzastatsattApUrvako naSTAd bhavati tathaiva tatsamAnakAlaM kArya naSTAt kAraNAd bhaviSyatIti doSAbhAvAt ; batavaM vinAzo'pi hetumAna syAditi cet ? na-nIrUpatvena tatra hetulyApAra(rA)sambhavAt , tadupanyAsasyAtra vyavadhAyakakAlAsambhavadarzanArthatvAt , tato dvitIyakSaNe kAraNaM nazyati kArya copajAyata iti kutastayoH sahabhAva. prasaktiH , taduktam"anaSTAjjAyate kArya hetuzcAnyo'pi tatkSaNam / kSaNikatvAt svabhAvena tena nAsti saha sthitiH" / ] iti / atra cAviddhakarNodyotakarAdibhiryaduktaM " yadi tulAntayo manonnamanavat kAryotpattikAla eva kAraNa vinAzastaka : kAraNasya vinAzaH kAraNotpAda eva " utpAda eva / kAraNamityAzayaH / yena aparAdhena / tat kAryam / vyApAreNaiveti- vyApAro'pi arthakriyaiva, sa ca vyApAramantareNaiva bhavatIti vyApAramantareNArthakriyA na bhavatIti niyamasta traiva vyabhicArAnna smbhvtiityrthH| nanu kSaNabhajapakSe naSTAdanaSTAd vA kAraNAt kAryajanmano na sambhavaH, yataH prathamakSaNa eva kAraNamanaSTamiti tadAnImeva yadi kAryajanmopeyate tadA yadaiva kAraNamutpadyate tadaiva kAryamapyutpadyata iti syAt , na caivaM sambhavati- sahabhAvinoH savyetaragoviSANayoriva kAryakAraNabhAvAbhAvAt , naSTAt kAraNAt kAryajanma tu prathamakSaNe kAraNamutpadyate dvitIyakSaNe vinazyatIti dvitIyakSaNe tannaSTamatastRtIyakSaNe tato naSTAt syAt, evaM sati kAraNavyakti- kAryavyaktayorekaina kSaNena vyavadhAnAdavyavahitakAraNakAryakSaNaparamparAlakSaNasantatirutsannA syAditi zaGkate- atheti / tatprasaGgaH kaaryotpttiprsnggH| tRtIyakSaNe kAryotpattiprasaGgameva bhAvayati-tathAhIti / tadvinAzaH kAraNavinAzaH / naSTAt kAraNAt kAryotpattyabhyupagama eva, evamapi dvitIyakSaNa evaM kAryajanma, yathA dhvaMsaM prati pratiyoginaH kAraNatvamiti naSTAt kAraNAt taddhaMso bhavannapi dvitIyakSaNa eva bhavati tathaiva naSTAt kAraNAd bhavadapi kArya dvitIyakSaNa eva bhavatItyevamupagame doSAbhAvAditi samAdhatte-neti / tatsattApUrvakaH kaarnnsttaapuurvkH| tatsamAnakAlaM kAraNavinAzasamakAlam / nanvahetuko vinAzo bhAvotpattyanantarameva bhavatIti siddhAntaH kSaNabhaGgavAdino vinAzasya hetumattvAbhyupagame bhajyateti zaGkate- vanaivamiti-bateti khede, khidyate me manaH sUkSmekSaNavidagdhasyApi parasyaivaM khasiddhAntaviruddha pralapataH kimayaM buddhivyAmoha iti bhAvayataH / evaM vinAzasya kaarnnsttaapuurvktvaabhyupgme| samAdhatteneti / nIrUpatvena tucchatvena / tatra dhvaMse / yadi hetuvyApAro dhvaMse nAsti tarhi kathaM dRSTAntatayA tadupanyAsa ityata Aha-tadupanyAsasyeti / atra kAraNa kAryayoH, yathA kAraNa-tadvinAzayorna vyavadhAyakaH kAlastathA kAraNa-kAryayorapi na vyavadhAyakaH kAla ityavagatyarthameva tadupanyAsa iti / evaM ca sati yat siddhaM tadAha - tata iti / tayoH kaarnnkaaryyoH| uktArthe vRddhabauddhavacanasaMvAdamAha- tadukamiti / "anaSTAjAyate kAryam" iti padyakhArasyAt 'yathaiva.' ityAdiprantho'pi 'yathaiva kAraNavinAzastatsattApUrvako'naSTAdbhavati tathaiva tatsamAnakAlaM kAryamanaSTAt kAraNAd bhaviSyatIti doSAbhAvAd' ityevaMrUpo'vaseyaH, tadavataraNe'pi 'naSTAda' ityasya sthAne 'anaSTAd' ityeva vAcyamiti bodhyam , 'hetuzcAnyo'pi tatkSaNama' ityasya sthAne 'heturnAnveti tatkSaNam' iti pATho yuktaH, tasya kAryAdhikaraNakSaNa heturna saMbanAtItyarthaH / atra ca itthaM kSaNikavAdyupagatapadArthatattve punaH / 'yaduktam' ityasya 'nirastam ' ityanenAnvayaH / aviddhakarNAdyuktimevollikhati- yadI. tyAdinA / tulAntayoH tulAkovyoH / namanonnamanavat adhikagurutvavanmIyamAnadhAnyAdisambandhAd yadaivaikakoTenamanaM tadaiva tadalpapramANavastusambandhAdaparakoTerunnamanamiti samakAlInatvaM namanonnamanayoH, evameva yadA kAryotpattistadeva kAraNa Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRtau nayopadezaH / vinAza " [ ] iti vacanAt evaM ca kAraNena saha kAryamutpannamiti prAptam, yadi ca sa eva vinAzastadA prathame'pi kSaNe na sattA bhAvasya syAt, tadaiva vinAzAt, bhAvasyaiva vinAzatve sarvadA bhAvasya sattvaM vA syAt, anyathA kSaNottaraM tannAzAbhyupagamasyAprAmANikatva prApteH, atha kAraNotpAdAt kAraNavinAzo bhinnastadA kRtakatvasvabhAvatvamanityatvasya na bhavet, utpAda- vinAzayostAdAtmyasambandha eva tasya vaktuM zakyatvAt vyatirikte ca nAze samutpanne na bhAvasya nivRttiriti kathaM kSaNikatvam "iti tannirastam, yato dvividho vinAzaH -saMvyavahArArthastAttvikazca, Adyo bhAvanivRttirUpa eva, dvitIyazca bhAvarUpaH, tatra kAraNanivRttirUpo'bhAvo lokapratIta etra, nAyaM bhAvasvabhAva iSyate, nApi kAraNotpAdabhinno'bhinno vA nIrUpatvAt, bhedAbhedapratiSedha eva kevalamasya kriyate, taduktam - " bhAve hyekavikalpaH syAd vidhervastvanurodha [taH ]" [ ] iti, tena vyatirikte nAze jAte kSaNikarUpasya bhAvasyAnivRttirityapAstam, yatazca dvitIyakSaNotpattikAla eva prathamakSaNanivRttistenaikakSaNastho vinAza iti samakAlInatvaM kArya kAraNavinAzayorupeyate tadA tayoH kAryakAraNabhAvo na syAdityarthaH / tatra hetumAha- yata iti / evaM ca kAraNavinAzasya kAraNotpAdarUpatve ca kAraNavinAzasya kAraNotpAdarUpatve ca yadA kAraNa vinAzastadA kAraNotpAda eva tathA ca kAryotpattikAle kAraNavinAzo nAma kAraNotpAda iti samakAlolattikayoH kAryakAraNayoH kathaM kAryakAraNabhAva ityarthaH / yadi ca kAraNavinAza eva kAraNotpAda ityupeyate tadA kAraNamutpadyata ityuktatyA kAraNaM vinazyatItyeva pratIyate, tathA ca yadA kAraNotpAdastadA kAraNavinAza eveti prathamakSaNe'pi kAraNavinAzasyaiva prAptau kAraNasya prathamakSaNe'pi sattvaM na syAdityAha yadi ca sa eva vinAza iti - atraivakAro vinAza ityanantaraM yojyaH, tathA ca sa vinAza evetyanvaye kAraNotpAdaH kAraNavinAza evetyartho labhyate / tadaiva prathamakSaNa eva / yadi ca vinAzo na bhAvAd bhinnaH kintu bhAvasyaiva vinAzatvaM tadA prathamakSaNe bhAvo'stIti nirvivAdaM dvitIyakSaNe'pi bhAvavinAzasya sattve bhAvasyaiva sattvamiti sarvadA bhAvasya sattvaM syAdityAha - bhAvasyaiva vinAzatva iti / anyathA bhAvasya sarvadA sattvAbhAve / kSaNottaraM dvitIyakSaNe / tannAzAbhyupagamasya bhAvanAzAbhyupagamasya / aprAmANikatva prApteH aprAmANikatvaprasaGgAt, yato bhAva yadi dvitIyakSaNe sattAmanubhavet tadA tadrUpo bhAvavinAzo'pi dvitIyakSaNe syAt bhAvasya dvitIyakSaNe'sattve ca tadrUpasya tannAzasyApi dvitIyakSaNe'sattvameveti dvitIyakSaNe tannAzAbhyupagamasyA sadviSayakatvenAprAmANikatvamayatnopanatamityarthaH / yadi ca kAraNavinAzaH kAraNotpAdAd bhinna eva, tathA ca dvitIyakSaNe kAraNavinAzasadbhAve'pi na kAraNasadbhAva iti na kAraNasya sarvadA sattvApattistarhi kRtakatvena hetunA vinAzitvaM yacchandAdInAM sAdhyate tatra kRtakatvahetuH svabhAvatayaivAnityatvasya sAdhakaH kSaNikavAdino'bhimataH svabhAvahetuzca sa eva bhavati yasya sAdhyena saha tAdAtmyam tazca kRtakatvamutpAdarUpamanityatvaM vinAzarUpaM tayorabhede satyeva ghaTate, kAraNavinAzasya kAraNotpAdAd bhinnatve kRtakatvA 'nityatvayostAdAtmyalakSaNAvinAbhAvAbhAvAt kRtakatvenAnityatvAnumAnaM na syAdityAha - atheti / tasya anityatve kRtakatvasvabhAvatvasya / kAraNavinAzasya kAraNAd bhede kAraNavinAzasya samutpAde'pi kAraNasya na kimapi jAtamiti na tasya nivRttiriti na kSaNikatvaM syAdityAha - vyatiriktaM ceti / aviddhakarNAdyuktasya nirasane hetumupadarzayati-yata iti / AdyaH sAMvyavahArikaH / dvitIyazca tAttvikaH punaH / tatra tayorvinAzayormadhye / nAyaM bhAvasvabhAva iSyate kAraNanivRttirUpaH sAMvyavahAriko vinAzo bhAvasvarUpo neSyate / nApIti kAraNanivRttirUpo vinAza: kAraNotpAdAd bhinno'bhinno vA nApISyate / tatra hetu: - nIrUpatvAditi kAraNanivRttirUpasya vinAzasya tucchatvAt tucche ca bhAvasvabhAvatvAdikaM na saMbhavatyevetyabhisandhiH / asya kAraNanivRttirUpasya dhvaMsasya / atra vRddha bauddhasaMvAdamAha - taduktamiti / ' bhAve hyekavikalpaH syAd ' ityasya sthAne 'bhAve hyeSa vikalpaH syAd ' iti pATho yuktaH, eSa vikalpo bhinno vA'bhinno vetyevaMsvarUpo vikalpaH, hi yataH bhAve vastusvarUpe, syAd bhavet vidheH bhedAbhedAdividhAnasya vastvanurodhataH vastunyeva saMbhavAt, pratiSedhasya tu na vastvanurodho'to nIrUpe'pi bhedAbhedapratiSedhaH kartuM zakya ityAzayaH / ' tena' ityasya 135 Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / yo bhAvo vinAzazabdenocyate, ayaM ca bhAvarUpatvAt tAttvikaH sAdhanasvabhAva eva vinAzaH kAryotpattikAle ca nivartata iti, kAryabhinnakAlabhAvena ca sarvakAlamasya sadbhAvo bhAvasyAsattvAt , yadvA vinAzo'sya ( syAstIti ) vinAzIti vyutpatteravinAzivyAvRtto bhAva eva nAza ucyata iti na doSaH / tadevaM kSaNikAH sarve svaparyAyAH, ta evArthakriyAkAritvena satyA iti nirmUDham // 16 // ___ nanvasminnevAyaM ghaTa iti pratyabhijJA'nupapattiH, bhinneSu ghaTakSaNeSvekatvasya pratisandhAtumazakyatvAt, na ca pratyabhijJAna pramANam , "tatrApUrvArthavijJAnaM nizcitaM bAdhavarjitam / aduSTakAraNArabdhaM pramANaM lokasammatam " // 1 // iti pramANalakSaNayogAt, ___ na ca smRtipUrvakatvAt sa evAyamiti pratyabhijJAnasya pratyakSatvamayuktamiti zaGkanIyam , satsaMprayogajatvena smaraNapazcAdbhAvino'pyakSajapratyayasya loke pratyakSeNa prasiddhatvAt , na ca pUrvAparakAla sambandhidravyasyaikatvAt kAlasya cA'tIndriyatvAt prameyAnatirekAdasyAprAmANyamiti vAcyam , tathApi so'yaM 'apAstam' itynenaanvyH| tena dhvaMsasya bhAvavyatiriktatvasyAvidhAnena, sAMvyavahArikakAraNanivRttirUpatvasyAbhyupagamena c| tena dvitIyakSaNotpattikAle prathamakSaNanivRttibhAvena / ayaM ca vinAzazabdavAcya ekakSaNastho bhAvazca / sAdhana svabhAva evaM kAraNasvabhAva eva, kAraNAtmaiveti yAvat / yadA ca kAraNasvarUpo'yaM tAttvikto vinAza ekakSaNastha eva, kAryakAle ca nazyati tadA'sya nAzasya kAryabhinnakAla eva bhAvena kAryakAle'sattvAnna sarvakAle sadbhAvaH, kAraNasvarUpasyAsya kAraNasya sarvadA'bhAve'syApi sarvadA'bhAvAdityAha-kAryabhinnakAlabhAvena ceti / 'sarvakAlamasya' iti sthAne 'na sarvakAlamasya' iti pATho yuktaH / asya sAdhanasvabhAvasya vinAzasya / bhAvasyAsattvAt sAdhanasya sarvakAlamasattvAt / bhAvasyaiva vinAzazabdavAcyatvamatavyAvRttimukhena darzayati - yadveti- yathA ghaTatvavattvaM ghaTatvameva tathA vinAzitvaM vinAza eva, ghaTatvAdInAM yathA'ghaTavyAvRttyAdirUpatvaM tathA vinAzasyApyavinAzivyAvRttirUpatvam , paryAyanaye ca bhAvA vinAzina eveti bhavantyavinAzivyAvRttAH, tattvAdeva ca nAzarUpatvameSAM na tu nAzo nAmAtirikto bhAvebhya iti hRdayam / paryAyArthikamate dravyaM nAstyeva, paryAyA eva tu satyA arthkriyaakaaritvlkssnnsttvyogaadityupsNhrti-tdevmiti| ta eva paryAyA eva / niyUDhaM suvyavasthitam // 16 // ____ saptadazapadyamavatArayati- nanviti / 'nanvasminnevAyaM' ityasya sthAne 'nanvasmin naye sa evAyaM' iti pATho yuktaH / asmin naye paryAyArthikanaye / pratyabhijJAnupapattau hetumupadarzayati-bhinneSviti- ekasantAnagatA ye pUrvottarakAlavartino ghaTakSaNAste'nyo'nyaM bhinnA eva, teSvekatvasyAsataH pratisandhAtumazakyatvAdityarthaH / nanu pratyabhijJA na pramArUpeti tasyA anupapattirna doSAvahetyAzaya pratikSipati-na ceti / pramANasya yalakSaNamanyatra kluptaM tasya pratyabhijJAyAmapi sattvena pramANalakSaNayogAt pratyabhijJAyAH prAmANyasyAvazyaM svIkaraNIyatvAditi niSedhahetumupadarzayati-tatreti / adhigatArthAdhigantR. jJAne'tivyAptivAraNAya 'apUrvArthavijJAnam' iti / saMzaye'tivyAptivAraNAya 'nizcitam' iti / bAdhitArthaviSayake vibhrame'tivyAptivAraNAya 'bAdhavarjitam' iti / yazca viparyayo'sadarthaviSayako'pi svaviSaye'jAtabAdhaH sa bAdhavarjito bhavatyeveti tatrAtivyAptivAraNAya 'aduSTakAraNArabdham' iti / pratyabhijJAyAH pratyakSarUpatvena prAmANyaM mImAMsakA abhyupagacchanti, tatra pratyakSatvamasahamAnasya vAdina AzaGkAmudbhAvya pratikSipati-na cetei- asya 'zaGkanIyam' ityanenAnvayaH / niSedhe hetumAha-satsaMprayogajatveneti- satA vartamAnenArthena sahendriyasya yaH saMprayoga, sannikarSastajanyatvenetyarthaH, indriyArthasaMprayogajanyajJAnatvaM pratyakSasya lakSaNam , tacca pratyabhijJAne'pi samastIti smaraNapRSThabhAvino'pyasya loke pratyakSeNa prasiddhatvAt pratyakSatvaM strIkaraNIyamityarthaH / pUrvajJAnenottarajJAnena ca yadeva dravyaM viSayIkriyate tadeva pratyabhijJAnenApi viSayIkriyate, kAlastvatIndriyatvAdeva na pratyabhijJApratyakSaviSaya iti yadeva pramANAntarasya prameyaM tadevAsyApi prameyamiti prameyAnatirekAt pratyabhijJAnasya na prAmANyAmityAzaya pratikSipati-na ceti- asya vAcyam' itynenaanvyH| asya pratyabhijJAnasya / prameyAnatireke'pi mAnAntarAnivartyasaMzayanivartakatvena pratyabhijJAnasya prAmANyamiti niSedhahetumupa Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtatarakSiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 137 naveti sandehanirAkaraNenAsya prAmANyasiddheviSayAtirekasyai(sye)va sandehApAkaraNasyApi prAmANya niba. ndhanatvAt , na ca savikalpatvAdevAsyA aprAmANyaM, nIlamanubhavAmIti vikalpAdavikalpanIlAnubhavasya saugatairiva pUrvadRSTaM pazyAmIti vikalpAt , avikalpAt tu yadrUpazabdAnubhavasyAsmAbhiH kalpayituM zakyasvAditi jAgratkatvaM pratyabhijJAne kathaM kSaNikaparyAyasiddhirityAzaGkAyAmAha yathA lUna-punarjAtanakhAdAvekatAmatiH / tathaiva kSaNasAdRzyAda ghaTAdau dravyagocarA // 17 // nayAmRta-yatheti / yathA lUna-punarjAtanakhAdI bhedAgrahAt, ekatAmatiH- sa evAyaM nakhaH' ityAdyabhedAmimAnAta , tathaiva kSaNasAdRzyAt-sadRzAparAparakSaNotpattirUpadoSAt , ghaTAdau dravyagocaraikatA. matirbhavet, tathA ca pratyabhijJAyA bhrAntatvAnna kSaNikatvasiddhipratibandhakatvamiti bhAvaH, na ca lUna. punarjAtanakhAdau vicchedAbhijJairbhedagrahaNAdastu tatrAbhedagraho bhramaH, atra tu naivamiti vaiSamyamiti vAcyam , avagatavicchedAnAmapi pramAtRNAM samAnavarNa-saMsthAna-pramANeSu kezAdiSu tadanyeSAmiva pratyakSeNa bhedanizvayAbhAvAt, AnumAnikabhedanizcayasya cAtrApi sAmyAt, na ca vikalpavAdanubhavasya viSayavyavasthA darzayati-tathA'pIti-prameyAnatireke'pItyarthaH / asya pratyabhijJAnasya / viSayAtirekasyeva pramANAntaraviSayabhinnaviSayakatvasyeva / sandehApAkaraNasyApi sandehanivartakatvasyApi / nanu nirvikalpakapratyakSameva pramANam, pratyabhijJA tu savikalpAtmikA'to na pramANamityAzakSya pratikSipati-na cati / asyAH pratyabhijJAyAH / niSedhe hetumAha-nIlamanubhavAmIti- anubhavarUpavikalpadvArA nirvikalpasya prAmANyaM saugatairiSyate, tato vikalpasya sAkSAdaprAmANye'pi svajanakanirvikalpakAnubhavavyApAravidhayA prAmANyam , tata eva yatra vikalpastatra vikalpAt kAryAnirvikalpakasyAnumityAtmakakalpanamiti nIlamanubhavAmIti vikalpAdavikalpasyAnubhavasya saugatairyathA kalpanA kriyate tathA mImAMsakAdibhirapi pUrvadRSTaM pazyAmIti vikalpAdavikalpasyAtruTya pazabdAdyanubhavasya kalpayituM zakyatvAdityarthaH / "vikalpAt, avikalpA tu yadrapazabdA. dyanubhavasyAsmAbhiH" ityasya sthAne 'vikalpAdavikalpAtruTyapazabdAdyanubhavasyAsmAbhiH' iti pATho yuktaH / tathA ca pUrvAparaikatvamAhiNi pratyabhijJAne sati kSaNikaparyAyasiddhirna syAdevetyAha-iti jAgraditi- atra 'jAgratkatvaM pratyabhizAne. ityasya sthAne 'jAgratyaikatva pratyabhijJAne' iti pATho yuktaH // vivRNoti-yathetIti / bhedAgrahAt lUnena nakhAdinA punarjAtanakhAde:dasya jJAnAbhAvAt / 'mAnAta taithava' ityasya sthAne 'mAnastathaiva' iti pATho yuktaH, / 'ekatAmatiH' iti mUlasya vivaraNam -' sa evAyaM nakhaH' ityAdyabhedAbhi. mAna iti, 'abhimAnaH' ityanenoktajJAnasya bhramatvamAviSkRtam , bhramasya doSajanyatvamiti niyamena bhedAgrahasya kAraNatvamatra doSavidhayeti bodhyam / tathA ca sadRzAparAparakSagotpattirUpadoSajanyatyena dRSTAnta dArzantikayovaiSamyamAzaGya pratikSipatina ceti-asya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / vicchedAbhiriti- yAdapramANa idAnIntananakhAdistAdRkpramANaH pUrvanakhAdivinaSTa ityevaM vicchedAbhirityarthaH / bhedagrahaNAta pUrvAnubhUtanakhAdito vartamAnanakhAderbhedasya grahaNAt / tatra lUnapunarjAtanakhAdau / abhedagrahaH vicchedAnabhijJasya bhedApraharUpadoSAt pUrvAnubhUtanakhAdito vartamAnanakhAderabhedagrahaH / bhramo'stu bhramAtmako bhavatu nAma / atra tu sa evAyaM ghaTa ityAdipratyabhijJAyAM punaH / naivaM na ko'pi pUrvaghaTo naSTo'nya evedAnontanaghaTa ityevaM vicchedAbhijJaH samasti yasya bhedagraho bhavedapi, tato na pUrvAparaghaTaikatvAdijJAnaM bhramaH / niSedhahetumAha- avagatavicchedAnAmapIti / tadanyeSAmiva anavagatavicchedAnAM pramAtRNAmiva / nanu lUna-punarjAtanakha-kezAdau pratyakSAtmakabhedanizcayAbhAve'pyanumityAtmakabhedanizcayaH samastyevetyata Aha-AnumAnikati / atrApi pratyabhijJAnaviSayaghaTAdAvapi / kicca, so'yaM ghaTa iti pratyabhijJAnAtmakavikalpabalAnirvikalpako'pyatruyyadUpaghaTAdigocara ityatra na pramANamasti samAnaviSayakanirvikalpakamantareNApi vAsanAdito vikalpasya sambhavAdityAha - na ceti- asya 'saGgacchate' ityanenAnvayaH / viSayavyavasthA yadviSayako 18 Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| saGgacchate; kiJca, so'yamityAkArayoranyo'nyAnupravezena bhAne parokSAparokSarUpamekaM jJAnaM syAdanyonyAnanupravezena ca bhAne pratibhAsadvayaM parasparaviviktamAyAtamiti pratibhAsyasyApi bheda eva dhruvaH, na cAtruTyadrUpatayA pratibhAsAt pratibhAsyasyaikatvam , pUrvadRSTApratibhAsanena truTyadrUpatAyA vidyudAdAviva stambhAdAvapi tulyatvAt , aviratopalabdhirUpAyAzcAtruTyadrUpatAyA agRhItabhedAnyAnyaviSayatvenApyupapattiriti dik| ___ nanu tathApi vinAzasya sahetukatvAt taddhatvabhAvAdeva kiyatkAlaM sthairyopapattau na ghaTAdeH kSaNikatvamiti cet ? na-vinAzasya sahetukatAyA evAsiddheH, tathAhi-indhanAdInAmagnisaMyogAvasthAyAM tritayamupalabhyate-tadevendhanAdi, kazcid vikAro'GgArAdiH, tuccharUpazcAbhAvaH kalpanAjJAnapratibhAsI, tatrAgnyAdInAM ka vyApAra iti vaktavyama, na tAvadindhanAdijanmani svahetuta eva teSAmutpatteH, nApyaGgArAdau vivAdAbhAvAt, kintvagnyAdibhyo'GgArAdyutpattAvindhanAderanivRttatvAt tathaivopalabdhyAdi. prasaGgaH, aGgArAderevendhanAdinivRttirUpatvAt tadgrahe na tadupalabdhiriti cet ? na-tasya nivRttitve sAdha. vikalpastadviSayako nirvikalpaka iti vikalpasya pUrvAparakatvAvagAhitve nirvikalpamapi pUrvAparakatvAvagAhItyevaM viSayavyavasthA / api ca, so'yamiti yadekaM jJAnaM tasya sa ityAkAro'yamityAkArazca, tatra sa ityAkAro yadyayamityAkArAnupravezena bhAsate, ayamityAkArazca sa ityAkArAnupravezena ca bhAsate tadA pratibhAsavivekAbhAvAt sa ityAkArAMze'pi jJAnaM parokSamaparokSaM ca, ayamityAkAre'pi tathA, yataH sa iti parokSAkArastadvattvAt parokSatvam , tasyaiva cAyamiti pratyakSAkArAnupravezAt pratyakSAkAratvamapi, tadAkAravattvAt pratyakSatvamapi, evamayamiti pratyakSAkArastadvattvAt pratyakSatvam , tasyaiva ca sa iti parokSAkArAnupravezAt parokSAkAratvamapi, tadAkAravattvAt parokSatvamapIti; yadyuktAkArayoranyo'nyAnanupravezena bhAnaM tadA sa ityAkArakaM yajjJAnaM na tasyAyamityAkAraH, yaccAyamityAkArakaM jJAnaM na tasya sa ityAkAra iti parokSapratibhAsyekaM jJAnaM pratyakSapratibhAsi ca jJAnAntaramityevaM jJAnadvayamApannam , tathA ca tatpratibhAsyasya viSayasyApi bheda iti noktapratyabhijJAnabalAt pUrvAparaikatvasiddhirityAha-kiJceti- anyo'nyAnupravezena bhAne parokSAparokSarUpaM yadekajJAnaM prAptaM tadviruddhadharmAdhyAsAnna saMbhavati, anyo'nyAnanupravezena bhAne yadarthaM pratyabhijJAnapramANAzrayaNaM tadabhilaSitaM na sidhytiityaashyH| pratibhAsasya bhede'pi pratibhAsyasya viSayasyAtruTyadrUpatayA pratibhAsAdekatvamityapi nAsti, yadA'yamiti vartamAnakAlavRttitayA pratibhAsate tadA na pUrvakAlavRttitayA, yadA ca pUrvakAlavRttitayA rA iti pratibhAsate tadA na vartamAnakAlavRttitayeti vidyadAdInAmiva stambhAdInAmapi truTyadrUpatayaiva pratibhAsAdityAha- na ceti / atruTyadrUpatayA pUrvAparakAlAvicchinnarUpatayA, ekajJAne pUrvarUpaM vartamAnarUpaM ca yadi pratibhAseta tadA pUrvAparakAlAviccheda lakSaNAtruyyadrapatApratibhAsanaM zakyetAbhyupagantum , na caivmityaashyH| nanu stambhAdikaM kiyatkAlamaviratamupalabhyate na tu vidyadAdikamityaviratopalabdhilakSaNAtravyadUpatA stambhAdAvasti na tu sA vidyudAdA. vityasti vizeSaH, tadvalAdeva pratibhAsyasyaikatvaM syAdityata Aha- aviratopalabdhirUpAyAzceti-agRhIteti- yadyapi pratikSaNaM stambhAdInAmanyAnyabhAva iti pUrvakSaNavRttistambhAdivyaktibhya uttarottarakSaNavartinInAM stambhAdivyaktInAM bheda eva tathApi sausAdRzyadoSAt sa bhedo na gRhyata ityagRhItabhedA yA anyA anyAstambhAdivyaktayastadviSayakatvenApyuktamvarUpAyA atruvyadrUpatAyA upapattiriti nAtaH pratibhAsyasyaikatvamityarthaH / dravyavAdI zaGkate-nanviti / tathApi uktadizA pratyabhijJAyA aprAmANyasamarthane'pi / taddhatvabhAvAdeva vinAzahetvabhAvAdeva / kiyatkAlaM yAvanna vinAzahetusamavadhAnaM tAvatkAlam / paryAyavAdI smaadhtte-neti| vinAzasya sahetukatvAbhAvameva bhAvayati-tathAhIti / teSAm indhanAdInAm / vivAdAbhAvAditi- agnyAdInAmagArAdau vyApAra ityato'gnyAdibhyo'GgArAjInAmutpAda iti yadIpyate tadA'smadAdibhirapyagnyAdibhyo'GgArAdInAmutpAda iSyata eveti tathopagame vivaadaabhaavaadityrthH| yadi nAsti vivAdastatkimitthamasmAbhirupadarzite bhavadbhistUSNImbhUya sthAtavyamiti pRcchatikintyiti / evamupagame bhavatpakSe doSAntaropadarzane sAvakAzA eva vayamityuttarayati- agnyAdibhya iti / tathaiva pUrvavadeva / tabahe aGgArAdilakSaNendhanAdinivRttigrahe / tadupalabdhiH indhanAdhupalabdhiH / tasya ajArAdeH / nivRttitve indhanAdi Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / kAbhAvAt ,mitho'nupalambhaniyamasya tatsAdhakatve anyonyaashryaat| 'avyaktasvAtmarUpavikArAntarodhvaMsaH' ityanuddhoSyam , buddhyAdInAmAtmarUpavikArApattau pramANAbhAvAt , pradIpAdezcAvyaktarUpasya vikArasya kaaryvishessaadrshnenaasiddheH| kiJca, bhAvAntarasya pradhvaMsatve tadvinAzAt ghaTAdyunmajanaprasaGgaH, ghaTaprAgabhAva-taddhaMsAnAdhArakAlasya ghaTAdhAratvavyApyatvAt; na ca kapAlAderbhAvarUpataiva dhvastA nA'bhAvAtma. kateti nAyaM doSaH, dharmipracyave dharmapracyavAt nirAzrayadharmAvasthAnAyogAt ; kapAlAdikAryaparamparAyAmeva ghaTadhvaMsatvasvIkArAt nAyaM doSa iti cet ? na-evaM sati ghaTadhvaMsatvasya vyAsajyavRttitve yAvadAzrayabhAnaM vinA'bhAnaprasaGgAt; tasmAt tuccharUpa eva dhvaMsa ityavaziSyate, tatra ca kArakavyApArAsambhava eva, hetumattve tasya bhAvatvaprasaGgAt, bhavanadharmA hi bhAvaH, aGkurAdAvapi bhAvazabdapravRttinimittaM nivRttirUpatve / nanvaGgArAgrupalambhe indhanAdikaM nopalabhyate, indhanAdyupalambhe'GgArAdikaM nopalabhyata ityato'GgArAdikamindhanAdinivRttirUpamupeyata ityata Aha-mitho'nupalambhaniyamasyeti / tatsAdhakatve nivRttirUpatvasAdhakatve / anyonyA. zrayAditi-aGgArAdijanmani kathamindhanaM nopalabhyate iti pRcchAyAmaGgArAdika yata indhanAdinivRttirU ram , kathamaGgArAdikamindhanAdinivRttirUpamiti pRcchAyAM yato'GgArAdijanmani indhanAdikaM nopalabhyata ityevamuttaravitaraNe'nyo'nyAzrayasya spaSTa prtiiterityaashyH| svasvarUpAvyaktavikAro dhvaMsa iti matamudbhAvya pratikSipati-avyakteti / buddhayAdInAM yadA vinAzo bhavati tadAnIM buddhayAdirUpo vikAro nopalabhyata ityanupalabhyamAnAvyaktabuddhayAdirUpavikAre pramANAbhAvena buddhayAdInAmuktasvarUpadhvaMsAnApatterityAha-buddhayAdInAmiti / evaM pradIpAdepyuktavikAre pramANAbhAvena tadAtmakadhvaMsAbhAvApattirityAhapradIpAdezceti / abhAvAbhAvasya prathamAbhAvapratiyogisvarUpatvena ghaTAdidhvaMsadhvaMsasya ghaTAdisvarUpatayA ghaTAdidhvaMsasya kapAlAdibhAvasvarUpatve kapAlAdidhvaMsAddhaTAdyunmajanaprasajhAnna dhvaMsasya bhAvAntarasvarUpatvamityAha-kizceti / tadvinAzAt kapAlAdisvarUpaghaTAdidhvaMsavinAzAt / kathaM bhAvAntararUpata<Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / nAparamupalabhyate, taccedabhAve'sti kathaM na bhAva iti; svagrAhiNi jJAne pratiniyatena rUpeNApratibhAsanAdabhAva ityetadapi na vaktavyam , atyantaparokSacakSurAdInAmapyabhAvatvApatteH / kiJca, yadyabhAvarUpo vinAzo hetumAMstadA hetubhedAttadbhedaprasaGgaH, na cAyamanubhUyate, agnyabhighAtAdihetubhede'pi ghaTanAzabhedAnanubhavAt , tasmAdaheturayaM niHsvabhAvastuccho'bhyupagantavyaH, agnisaMyogAdayastu kASThAdiSvaGgArAdikameva janayanti, kASThAdayaH svarasata eva nirudhyanta ityanavadyama , kiJca, svabhAvato bhAvAnAM nazvaratve'parabyApAravaiphalyAdanazvaratve ca tatsvabhAvasyAnyathAkartumazakyatvAd vyoM nAzahetuH; atha svahetubhirniyatakAlasthAyisvabhAvaH padArtho janita iti notpAdAnantarameva vinaSTumutsahate iti cet ? tarhi tasmin svabhAve vyavasthitaH kathamante'pi vinazyet , tathA cAnte'nte tAvattAvatkAlasthAyisvabhAvAnapagame sadA sthASNureva syAt, svabhAvAparAvRttAvakiJcitkarairmudrAdibhistannAzAyogAt ; na ca bhavatAmapyakizcitkaramapi mudrAdikamapekSya kathaM pravAho nivartata iti vAcyam , yato na vizarArukSaNavyAvRtto'paraH pravAho vidyate yo nivartamAno'kiJcitkaraM mudgarAdikamapekSata iti pratijAnImahe, kintu parasparaviviktapUrvAparakSaNA eva pravAhaH, te ca svarasata eva nirudhyanta iti na kacidakizcitkarApekSA nivRttiH, kevalaM mudgprtikssipti-svgraahinniiti| atyataM parokSAye cakSurAdayaste'pi svagrAhiNi jJAne na pratiniyatena rUpeNa pratibhAsante iti teSAmapyuktaniyamabalAdabhAvatvaM prasajyata iti niSedhahetumupadarzayati- atyanteti / api ca yo hi hetumAn tasya hetubhedAd bhedo dRzyate, yathA raktamRttikAdiprabhavAd ghaTAditaH kRSNamRttikAdiprabhavasya ghaTAdeH, evaM ca yadi dhvaMso hetumAn syAt tadA tasyApi hetubhedAd bhedo dRzyate na ca dRzyate tatheti na dhvaMso hetumAn ityAha-kizceti / tadbhedaprasaGgaH vinaashbhedprsnggH| na ceti- hetubhedAd bhedo dhvaMsasya na cAnubhUyata ityarthaH / atraiva hetumupadarzayati- agnyabhidhAtAdItiAdipadAnmudrapAtAdagrahaNam , yAdRza eva ghaTanAzo'gnyabhighAtato jAyamAno dRzyate tAdRza eva sa mudrapAtAdito'pi jAyamAno dRzyata iti hetubhede'pi ghaTanAzabhedAnanubhavAnna hetumAn vinAzaH / paryAyavAdI vinAzasya tuccharUpatvAhetumattve upasaMharati-tasmAditi / ayaM vinaashH| yadi dhvaMso na hetumAn tarhi tatkAraNatvena vyavahiyamANAnAmagnisaMyogAdInAM kiM prati janakatvamityapekSAyAmAha- agnisaMyogAdayastviti / nanu yadyagnisaMyogAdibhyo na kASThAdInAM nivRttyAtmA dhvaMso janitastadA kASThAdayaH kimiti pUrvavannopalabhyanta ityata Aha-kASThAdaya iti / svarasataH svabhAvataH, kASThAdInAM svabhAva evAyaM yaduta dvitIyakSaNaniruddhA bhavanti, sattAM nAnubhavantIti yAvat , tataH svabhAvata eva niruddhayante kASTAdayo ja tadarthamatiriktavinAzalakSaNanivRttyapekSeti bhAvaH / api ca bhAvA yadi svabhAvata eva nazvarAstadA hetuM vinA'pi vinayantIti tadartha hetuvyApAraNaM vyartham , yadi va svabhAvato'nazvarasvabhAvAste tarhi tatsvabhAvaparAvartanaM kenApi kartumazakyamiti hetuvyApAraNe tatsvabhAvAnyathAbhAvAsambhavAd vyartha eva nAzaheturityAha-kizceti / anazvaratve ca svabhAvato bhAvAnAmanazvaratve ca / tatsvabhAvasya bhAvAnAmanazvastvasvabhAvasya / anyathA kartuM nazvarasvabhAvatAM kartum / nanu svakAraNasAmagryA jAyamAno bhAvo niyatakAlasthAyisvabhAva eva janyate, sa yadyutpAdAnantarameva nazyet niyatakAlasthAyisvabhAvatevAsya hIyeta, tataH svasvabhAvAnyathAnupapattyA niyatakAlAvasthAnAnantarameva nazyatIti na kSaNikatvaM bhAvasyeti parAkUtaM pratikSeptumupanyasyati- atheti / yasmin kSaNe'sau bhAvo nazyati tadavyavahitapUrvakSaNe'pyasya niyatakAlasthAyitvameva svabhAvaH, tathA ca yadi tadavyavahitakSaNe'sau nazyet na tarhi svabhAvo'sya bhavediti nAzakAlatvenAbhimatakSaNe'pi nAsau nazyet , evaM ca sati yadA yadA'sya nAzaH sambhAvanIyastattadavyavahitapUrvakSaNe tatsvabhAvasya tAdavasthyAnna tadA tadA'sya nAzo bhavediti sadAtanatvamevAsya prasajyata iti samAdhatte-tahIti / tasmin svabhAve niyatakAlasthAyisvabhAve / yadA ca svabhAvo'sya niyatakAlasthAyilakSaNo na kenApi parAvartayituM zakyaH, tadA'kiJcikarairmudrAdibhistannAzAsambhavAt sadAtanatvaM parihartumazakyamityAha-svabhAvAparAvRttAviti / tannAzAyogAt niyatakAlasthAyisvabhAvapadArthanAzAsambhavAt / 'na ca' ityasya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / bhavatAmapi kSaNakSayavAdi Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / rAdinA rahitA sAmagrI avibhaktaM kAryaM sampAdayati, tatsannidhAne tu vibhaktaM kAryAntaraM janayatIti vizeSaH, na tu mudgarAdayaH kAraNasAmarthya khaNDayatIti / athAyaM vikalpo'tiprasaJjakatvAdasAraH, tathAhiutpAde'pyevaM zakyata eva vaktum-svabhAvato hyutpattisvabhAvasya na kiJcidutpattihetumi:, tattatsvabhAvatayaiva samutpAdAt, anutpattisvabhAvasya tu vyarthI utpattihetavaH, tathA cAnyathAtvasya kartumazakyatvAt, maivam-abhUtvAbhavanalakSaNAyAmutpattau ca bhAvagarbhAyAM hetorakizcitkaratvasyeSTApatteH, utpattisvabhAvabhAvIti mukhIbhUte kAraNakalApe kAryakAritvavyapadezahetau akizcitkaratvavacanasya ca vyAhatatvAt, utpatti-dhvaMsasvabhAvAtmako bhAtraH sahetuka eva, utpatti-dhvaMsayoH sAMvRtayostvahetuH, kathaM ? kevalaM bhAvanAmapi | paryAyavAdI pratikSepahetumupadarzayati- yata iti / te ca parasparaviviktapUrvAparakSaNAzca / yadi niruktalakSaNapravAhaH svabhAvata eva niruddhayate tarhi mudgarAdInAM ka upayoga ityapekSAyAmAha - kevalamiti / tatsannidhAne tu mudgarAdisannidhAne punaH / dravyavAdI paryAyavAdinaM prati pratibandIM gRhNan zaGkate - atheti / ayaM vikalpaH 'kiJca svabhAvato bhAvAnAM nazvaratve' ityAdinA darzito vikalpaH / atiprasaJjakatvAt utpAdasya sahetukatvaM tvayA'pyupeyate, tatrApyuktavikalpaprasarAdutpAdahetuvaiyarthyaprasaGga lakSaNAtiprasaGgahetutvAt / utpAdahetuvaiyarthyaprasaGgalakSaNAtiprasaGgameva bhAvayati - tathAhIti / 'tatta tsvabhAvatayaiva' ityasya sthAne 'tatsvabhAvatayaiva' iti pATho yuktaH, utpattisvabhAvatayaiveti tadarthaH / yadyanutpattisvabhAvo bhAvastadA kAraNasahasravyApAraNena / pyutpattisvabhAvo na bhavitumarhatItyutpattide tUnAM vaiyarthyamityAha - anutpattisvabhAvasya tviti / ' tathA cAnyathAtvasya ' iti sthAne ' tathAtvAnyathAtvasya tatsvabhAvAnyathAtvasya ' iti vA pAThaH samIcInaH pAThadvaye'pi anutpattisvabhAvAnyathAtvasyetyevArthaH / paryAyavAdI samAdhatte - maivamiti / 'ca bhAvagarbhAyAm' ityasya sthAne ' cAbhAvagarbhAyAm' iti pATho yuktaH, ya utpadyate sa utpattisvabhAva eva tatrotpattirabhUtvA bhavanalakSaNA'bhAvagarbhA yato'bhavanamabhAva eva tatra sanniviSTaH, tasyAM ca hetorakiJcitkaratvasyeSTApatteH, tatra hetorakiJcitkaratvena tadApAdanasyeSTatvAdityarthaH / tatra hetumAha- utpattIti- atra " utpattisvabhAvabhAvIti mukhIbhUte ' ityasya sthAne 'utpattisvabhAvabhAvitvAt tasyAH, tadunmukhIbhUte " iti pAThaH saGgatimaGgati, tadarthastu tasyAH abhUtvAbhavanalakSaNAyA utpatteH, bhAvasya ya utpattisvabhAvastadbhAvitvAt evamapi utpattihetAvutpattisvabhAva bhAvonmukhIbhUte kAraNakalApe, kAryakAritvavyapadezahetau utpattisvabhAvabhAvonmukhe kAraNakalApe sati ayaM kAraNakalApaH kAryakArIti vyapadezo bhavati niruktakAraNakalApAbhAve kAryakArIti vyapadezo na bhavatItyanvayavyatirekAbhyAM kAryakAritvavyapadezAtmakakAryakAriNi niruktakAraNakalApe, akiJcitkaratvavacanasya svabhAvato hyutpattisvabhAvasya na kiJcidutpattihetubhiH' iti vacanasya, vyAhatatvAt arthakAriNyartha kAritvAbhAvavacanasya vandhyA putravatItivacanavad vyAhatatvAdityarthaH / paryAyavAdI stravicAra nizyUtamarthamupadarzayati- utpattIti- 'bhAvaH' ityuktyA tatra hetu pArasA phalyamAveditam abhAve tu tuccharUpe zazazRGgAdAviva hetuvyApArasya vaiphalyam, nahi hetusahasravyApAre'pyabhAvo bhAvo bhavitumarhatIti bhavanaprayojakasya hetostatra vaiphalyamevetyAzayaH / nanu dhvaMsasvabhAvasya bhAvasya sahetukatvAbhyupagame nirhetuko dhvaMsa iti vacanamasaGgataM bhavata: prasajyata ityata AhautpattidhvaMsayoriti / "sAMvRtayostvahetuH, katham?" ityasya sthAne " sAMvRtayostva hetutvakathanam " iti pAThaH samIcInaH, bhAvasvarUpA yotpattiH bhAvasvarUpo yo dhvaMsastayoH sahetukatvameva, kintu sAMvRtayo:- kalpita yostUtpattidhvaMsayorahetutvakathanamityarthaH / nanu yadi sAMvRtayorutpattivinAzayordvayorapya hetutvakathanaM tarhi kimityutpatteH sahetukatvavyavahAro nAzasya cAhetukatvavyavahAraH, ahetukatvAvizeSe sAMvRtamordvayorapyahetukatvavyavahAra eva samucitaH, bhAvAtmakayozca tayoH sahetukatvAvizeSe sahetukatvavyavahAra eva vA samucita ityata Aha- kevalamiti - kintvityarthaH / bhAveti- abhUtvAbhavanalakSaNA yotpattistasyAmabhUtvetyanenAbhAvAMzo yaH sanniviSTasta smiMstuccharUpe kArakavyApAro na saphala ityabhAvAMzamupAdAya tatra hetorakiJcitkaratvenAhetukatvam, yazca tatra bhavanAMzo bhAvarUpastatra sanniviSTastatra hetuvyApAraH saphala evaiti tadaMzamupAdAyotpatteH sahetukatvamapi sambhavatIti tadaMzamukhyatayA tadutpattitvaM tena sahetukatvavyavahAra utpattau ghaTate, nAzasya tu na lakSaNasvarUpasanniviSTo bhAvAMzaH kintu nivRttisvarUpa tucchatvameva dhvaMsatvaM tenAbhAvasya mukhyatayA tatra hetuvyApAraH kathaJcidapi na 141 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / mukhyatayotpattitvena sahetukatvavyavahAraH, nAzatvena cAbhAvamukhyatayA'hetukatvavyavahAraH, utpattivyava. hAra vikalpasamanantarapratyakSaM cAdyAntakSaNa yoreva, pareSAM prAgabhAva-dhvaMsapratyakSayoH pratiyogivyApyasannikarSANAM hetutvakalpanApekSayA asmAkamutpatti-dhaMsanizcaye vilakSaNahetutAkalpana eva lAghavAt , ata eva bhrAntikAraNavigamAdante pratyakSanibandhanaH kSaNakSayanizcaya utpadyata iti saugata iti dik / idaM ca zuddhaparyAyAstikanayamatam , tadavAntarabhedAstu yAvadapazcimavikalpanirvacanaM dravyArthikAvAntarabhedavat nyAyasiddhA nAnAvidhA abhyupgntvyaaH| athaivaM pazcimavikalpanirvacanatayA mAdhyamikadarzanapravartaka evambhUta eva zuddhaparyAyArthikaH syAt, idhyate carjusUtro'pi zuddhaparyAyArthika iti kathamiyaM vyavastheti cet ? kSaNikaviSayatAvyApakaparyAyaviSayatAzAlI zuddhaparyAyArthika iti paribhASAzrayaNAditi sAphalyamaJcatIti tadrapeNAhetuka eva dhasa iti tatrAhatukatvavyavahAro ghaTata iti vivekaH / nanu kSaNakSayamate vizarArukSaNapravAhalakSaNasantatirUpe dravye'bhyupagamyamAne pratikSaNamuttaraparyAyasyotpattiH pUrvaparyAyasya ca vinAza iti kimityutpattivinAzavyavahAra-vikalpau pratikSaNaM na bhavataH, vyavahartavyasya vikalpyasya ca pratikSaNameva bhAvena tAdRzavyavahAravikalpAnuguNAvikalpAtmakasamanantarapratyakSasyApi pratikSaNaM sambhavAt , santaterAdyakSaNa evotpattivyavahAra vikalpo santaterantyakSaNa eva ca nAzavikalpa vyavahArAvityapi kathamityata Aha-utpattIti atra 'utpattivyavahAra-vikalpasamanantarapratyakSaM cAdyAntakSaNayoreva' ityasya sthAne -- utpatti-vinAzavyavahAra-vikalpahetusamanantarapratyakSaM cAdyAntyakSaNayoreva' iti pATho yuktaH, tadarthazca-utpatti-vinAzayo? vyavahAra-vikalpau tayorheturyat samanantarapratyakSaM taccAdyAntyakSaNayoreva santaterAdyAntyakSaNayoreva, santaterAdyakSaNe utpattivyavahAra-vikalpahetusamanantarapratyakSaM bhavati, tataH santaterAdyakSaNAvyavahitottarakSaNe utpattivyavahAravikalpau bhavataH, santaterantyakSaNe vinAzavyavahAra-vikalpahetusamanantarapratyakSaM bhavati, tataH santaterantyakSaNAvyavahitottarakSaNe nAzavyavahAra-vikalyau bhavata iti / nanUtpattinizcayaM prati santatyAdyakSaNabhAvisamanantarapratyakSasya kAraNatvam , vinAzanizcayaM prati santatyantyakSaNopajAtasamanantarapratyakSasya ca kAraNatvamityevaM kAryakAraNabhAvakalpane paryAyavAdino gauravaM syAdityata Aha-pareSAmiti-sthiravAdinAM naiyAyikAdInAmityarthaH / 'pratiyogivyApyasannikarSANAm ityasya sthAne 'pratiyogi. tadvyApyetarayAvatpratiyogyupalambhakasannikarSAdInAm' iti pAThaH samIcInaH, atra pratiyogyupalambhakayatkiJcitsannikarSAdisattve prAgabhAvAdipratyakSaM na bhavatItyato yAvaditi, pratiyogino ghaTAdeH pratyakSe viSayavidhayA pratiyogyapi kAraNamiti yAvatpratiyogyupalambhaka sannikarSAdimadhye pratiyogino'pi pravezaH syAt, na ca pratiyogI svaprAgabhAvadhvaMsapratyakSe kAraNamiti pratiyogItaratvaM yAvatpratiyogyupalambhake vizeSaNam , evamapi pratiyogipratyakSa pratiyoginA sahendriyasannikarSA-''lokasaMyoga-mahattvodbhUtarUpAdisambandhAnAmapi kAraNatvena pratiyogatarayAvatpratiyogyupalambhakamadhye teSAmapi pravezaH, na ca te prAgabhAva dhvaMsapratyakSa kAraNamataH pratiyoginyApyetaratvaM yAvatpratiyogyupalambhake vizeSaNam , pratiyoginA sahendriya sannikarSAdayazca pratiyogivyApyA eveti teSAM vAraNamiti bodhyam / asmAkam kSaNakSayavAdinAm / utpatti,sanizcaye utpattinizcaye dhvaMsanizcaye ca / vilakSaNeti- santatyAdyakSaNotpannasamanantarapratyakSasyotpattinizcayaM prati hetunAkalpane santatyantyakSaNotpannasamanantarapratyakSasya dhvaMsanizcayaM prati hetutAkalpane ca lAghavAdityarthaH / ata eva santatyantyakSaNotpannasamanantarapratyakSasya dhvaMsanizcayaM prati hetutvAdeva / bhrAntikAraNavigamAt abhedabhramakAraNasya svAnantarasumadRzotpAdasya vigamAt / ante santaterantyakSaNa / pratyakSanibandhanaH kSaNikasvalakSaNapratyakSAtmakasamanantarapratyakSanibandhanaH / iti saugataH evaM bauddhaH, abhyupagacchatIti shessH| idaM ca anantaropavarNisaM ca, etAvatA zuddhaparyAyAsti kanayasAmAnyamatamupadarzitam , antimavikalpanirvacanaparyantaM tu nAnAprakArA yuktisiddhAH zuddhaparyAyAstikanayAvAntarabhedAH svIkartavyA yathA dravyArthikanayAntarabhedA apazcimavikalpanirvacanaM yAvat svIkRtA bhavantItyAha- tadavAntarabhedAstviti- zuddhaparyAyAstikanayAvAntarabhedAH punaH, asya nyAyasiddhA nAnAvidhA abhyupagantavyAH' itynenaanvyH| taTasthaH zaGkate-athaivamiti / evaM pazcimavikalpamantyavizeSaM vihAyAnyavizeSevapi dravyArthikanayapravRttyupagame, tathA cAntyavizeSAtiriktavizeSaH svavizeSApekSayA sAmAnyamiti dravyanayaviSayaH svasAmAnyApekSayA Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 143 gRhANa; nanvevaM zuddhadravyArthikaparyAyArthikayoritaretaraviSayapratikSepakatvena samuditadravyalakSaNAgrAhitvena mithyAdRSTitvamavAntaratadbhedAnAM ca vaiparItyena samyagRhaSThitvaM syAditi yathAzrutazuddhAzuddhavivekAnupapattiriti cet ? idamityameva jAtyA zuddhAzuddhatvaikAntasya vAdinaiva pratikSiptatvAt , yo nayopayogaH svArthe itaranayArthasaMyojanAyAM vyApipati tasya tAvatyA'pekSayA samyagdRSTitvasya, yathAzrutArthapravAhapravRttasya tathopayogavaikalyena mithyAdRSTitvasya ca sampradAyasiddhatvAt , taduktam " davvaM pajjavaviuaM davvavijuttA ya pajavA Natthi / uppAya-Thuii-bhaMgA haMdi davialakkhaNaM eyaM // ee puNa saMgahao pADikkamalakkhaNaM duviNDaM pi / tamhA micchaTThiI patteyaM do vi mUlanayA / Na ya taio atthi Nao na ya sammattaM na tesu paDipannaM / jeNa duve egante vibhajamANA aNegante / / jaha ee taha anne patteyaM dunnayA nayA savve / haMdi hu mUlanayANaM pannavaNe vAvaDA te vi / / sabvaNayasamUhammi vi Natthi Nao ubhyvaaypnnnnvo| mUlanayANa u ANaM patteyavisesiaMbiMti // " [ sammatiprathamakANDe gAthAH-12, 13, 14, 15, 16 ] tti // vizeSa iti paryAyanayaviSayaH, tathA ca tadviSayako nayaH paryAyArthinayAvAntarabhedo dravyanayaviSayaviSayakatvAdazuddhaparyAyAstika eva bhavediti pazcimasyAntyasya vikalpasya vizeSasya nirvacanatayA nirUpaNapravaNatvena mAdhyamikardazanaprarvatakaH zUnyavAdimatapravartaka evambhUtanaya eva zuddha paryAyArthiko bhavet / na tu RjusUtrAdaya ityarthaH / bhavatyevamevetyata Aha-iSyate cetiabhyupagamyate cetyarthaH / iyaM vyavasthA RjusUtrAdInAmazeSANAmapi zuddhaparyAyAstikanayAvAntarabhedatvena prarUpaNArUpA vyvsthaa| sA tu tadevopapadyeta yadi RjusUtrAdInAmapi zuddha paryAyAstikatvaM bhavet , zuddhasyaiva hi zuddhAvAntarabhedatvaM na tvazuddhasyetyAzayaH / samAdhatte-kSaNiketi-zuddhaparyAyArthikapadasya sAmAnyAnAtmakavizeSAvagAhinaye nirUDhA vRtti trAzritA yena Rju. sUtrAdau tatpravRttinaiva bhavet , kintu kSaNikaniSThaviSayatAvyApakaparyAyaniSThaviSayatAzAlini naye AdhunikasaGketita eva zuddhaparyAyArthika zabdaH, tathA ca RjusUtrAdayaH sarve'pi nayAH kSaNikameva paryAyamabhyupayantIti te kSaNikaniSTaviSayatAvyApakaparyAyaniSTaviSayatAzAlina iti zuddhaparyAyArthikapadavyapadezyA bhavantIti paribhASAzrayaNAcchuddha paryAyArthikatayA'vAntarabhedA bhavanti RjusUtrAdayastena nirukavyavasthA sUpapAdeveti, nanvevaM paribhASAzrayaNAdRjusUtrAdayaH zuddhaparyAyArthikA api vastusthityA'zuddhaparyAyArthikA eva, kintvevambhUtanaya eva zuddhaparyAyArthikaH, evaM mahAsAmAnyasattAmAtragrAhI parasaGgraha eva zuddhadravyArthikaH, aparasaGkahanegamAdayastvazuddhadravyArthikA eva, evaM ca zuddhadravyArthikaH, paryAyaM nAbhyupagacchatIti tasya dhrauvyamAtragrAhitvaM notpAdavyayagrAhitvam , zuddhaparyAyArthikasya tvevambhUtasya na dravyAbhyupagamaH kintu sa paryAyamAtragrahitvAdutpAdavyayobhayagrAhyeva na dhrauvyamAhIti ' guNaparyAyavad dravyam" (tattvArthasUtram- 5-37] iti yat samuditadravyalakSaNa tadAhitvaM dravyapratikSepakasya zuddhaparyAyArthikasya nAsti paryAyapratikSepiNaH zuddhadravyArthikasya ca nAstiIti tayomithyAdRSTitvaM syAt , tadavAntarabhedAstu dravyamapyupayanti paryAyamapIti samuditadravyalakSaNagrAhiNa iti teSAM samyagdRSTitvaM prasajyetetyato yathAzratazuddhA-'zaddhaviveko'nupapanna ityAzaGkate- nanvevamiti / avAntaratadbhedAnAM zuddhadravyArthizuddhaparyAyArthikAvAntarabhedAnAm / vaiparItyena itaretaraviSayApratikSepakatvena samuditadravyalakSapa.prAhitvena / yathAzruteti- sa samyagdRSTiH sa zuddhanayaH, yo mithyAdRSTiH so'zuddhanaya ityevaM yathAzrato yaH zuddhavivekastasyAnupapattiH, pratyuta yo mithyAdRSTiH sa zuddhaH, yazca samyagdRSTiH so'zaddha ityevAyAtam / samAdhatte- idamitthameveti- bhavatA zuddhAzuddhavivekAnupapattipradarzanaM rat kRtaM tat tathaivetyarthaH / na caivaM svakapolakalpitatvaM zrIsiddhasenadivAkara sUrisammato'yamartha ityAvedanAyAha-jAtyeti- viSayavinimokeNa tattannayajAtyapekSayaiva / tasya nayopayogasya / tAvatyA'pekSayA svArthe itaranayArthasaMyojanApekSayA / yathAzrateti- kevalasvasvArthamAtrA. vagAhanapravRttasyetyarthaH / tathopayogavaikalyena svArthe itaranayArthasayojanopayogavaikalyena / ___ uktArthe sammatigAthA paJcakaM saMvAdakatayopadarzayati- taduktamiti / davyaM0 iti- " dravyaM paryavaviyuktaM dravyaviyuktAzca paryavA na santi / utpAda sthitibhaGgA handi dravyalakSaNametat // 1 // ete punaH saGgrahataH pratyekamalakSaNaM dvayorapi / tasmAnmithyAdRSTI dvAvapi mUlanayau // 2 // na ca tRtIyo'sti nayo na ca samyaktvaM na tayoH pratipannam / yena dvAvekAntau Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalaGkato nayopadezaH / tasmAditaranayArthaviSayasaMyojanopayogamukhya-gauNatayA sva-parArthagrAhiNAmavAntarabhedAnAM samyagadRSTitvaM yujyate, na tu svatantrakalpitobhayaviSayagrAhiNAM naigamabhedAmiti pratipattavyam , ata eva dravyArthikanaya-" pariNAmo hyarthAntaragamanaM, na ca sarvathA vyavasthAnam / na ca sarvathA vinAzaH, pariNAmastadvidAmiSTaH // " [ paryAyAstikanaye ca-" satparyAyeNa vinAzaH prAdurbhAvo'satA ca pryaaytH| dravyANAM pariNAmaH proktaH khalu paryavA na yasya // " [ . . ] iti yat pariNAmalakSaNaM pariNAmapadavyAkhyAyAmuktaM tadupapadyate, pUrvatra viziSTarUpeNotpAda-bhaGgayoH paryAyalakSaNasyottaratra cAdhAratayA dhrauvyasya dravyalakSaNasya saMyojanayobhayorapi samyagdRSTitva siddheH, kathaM tarhivibhajyamAnAvanekAntau // 3 // yathaitau tathA'nye pratyekaM durnayA nayAH sarve / haMdi hu mUlanayayoH prajJApane vyApRtAste'pi // 4 // sarvanayasamUhe'pi nAsti naya ubhayavAdaprajJApakaH / mUlanayayostvAjJAM pratyeka vizeSitAM bravIti // 5 // " iti saMskRtam // keSAchinnayAvAntarabhedAnAM samyagdRSTitvaM keSAJcicca mithyASTitvaM nigamanayannAha - tasmAditi- itaranayasya yo'rthastasya viSaye-khaviSaye yaH saMyojanopayoga:- saMyojanavyApArastena yA mukhyagauNatA svaviSayasya mukhyatayA'vagAhanamitaranayaviSayasya gauNatayA'vagAhanaM tayA, svaparArthagrAhiNAM svaviSayasya paranayaviSayasya ca prAhiNAm , mUlanayAvAntarabhedAnAM samyagdRSTitvaM yujyate yuktyA ghaTate, ye ca naigamabhedA nyAyAdinayamUlIbhUtA: svatantra-parasparamatyantabhinnamata eva kalpitaM na tu vastusthityA vastvaMzatayA vyavasthitaM yadubhayaM- sAmAnyavizeSobhayaM tadrUpaviSayasya prAhiNasteSAM naigamavizeSANAM samyagdRSTitvaM na tu yujyate, mithyAdRSTaya eva te iti jJAtavyamityarthaH / ata eveti- 'ata eva iti yat pariNAmalakSaNaM pariNAmapadavyAkhyAyAmuktaM tadupapadyate' iti sambandhaH, ata eva svaviSaye itaranayaviSayasaMyojanato nayAnAM samyagdRSTitvasya yuktatvAdeva / 'dravyArthikanaya' ityasya sthAne 'dravyArthikanaye' iti pATho yuktaH, etaduktizca 'pariNAmo hyarthAntaragamanam' iti padyaM dravyArthikanayAbhipretapariNAmalakSaNapratipAdakamityAvedanAya / tadvidAM pariNAmasvarUpajJAnAM dravyArthikanayarahasyajJAnAM vA, hi yataH, arthAntaragamanaM mRdrvyasyaiva ghaTAdilakSaNArthAntararUpeNa gamanaM mRdravyameva ghaTAdirUpaM bhavatIti yAvat , tadeva pariNAma iSTaH, sarvathA vyavasthAnaM mRdravyarUpatayaiva sarvadA'vasthAnam , sarvathA vinAzaH ghaTaparyAyabhavanasamaye mRvyasya mRdravyarUpatayA'pi vinAza etad dvitayamapi pariNAmo na ceSTa ityarthaH / iti evaMsvarUpam , asya 'yat pariNAmalakSaNam' ityanenAnvayaH, 'paryAyAstikanaye ca' ityasya 'iti yat pariNAmalakSaNam' itynenaanvyH| paryAyAstikanayAbhimatapariNAmalakSaNapratipAdakaM "satparyAyeNa0" ityAdi padyam / 'paryAyataH' ityasya sthAne 'paryAyaNa' iti pAThaH, 'khalu, paryavA nayasya' ityasya sthAne 'khalu paryavanayasya' iti pAThazca yuktaH / paryavanayasya paryAyArthikanayasya, "mate' iti zeSaH / khalu nizcayena / dravyANAM satyaparyAyaNa vinAzaH mRda didravyANAM pUrva yaH satparyAyo mRtpiNDAdilakSaNastadrUpeNa vinAzaH, asatA ca paryAyeNa pUrvamavidyamAno yo ghaTAdilakSaNaparyAyastadrUpeNa, prAdurbhAva. AvirbhAvaH pUrvaparyAyo nazyati uttaraparyAyazca prAdurbhavati, yo'yaM pUrvaparyAyavinAza uttaraparyAyaprAdurbhAvazca sa pariNAmaH proktaH prakarSeNa kathitaH / kutredaM lakSaNaM nayabhedena pariNAmasyopavarNitamityapekSAyAmAha- pariNAmapadavyAkhyAyAmuktamiti / tat nayabhedenopadarzitaM pariNAmalakSaNam / 'ata evopapadyate' iti yaduktaM tadeva bhAvayati-pUrvatreti- dravyArthikanayAbhiprete 'pariNAmo hyAntaragamanam ' iti pariNAmalakSaNe ityarthaH, viziSTarUpeNotpAda-bhaGgayoH paryAyalakSaNasya saMyojanayetyanvayaH, arthAntaragamanaM tadaiva ghaTate mRvyasyaiva sataH pRthubunodarAdyAkAraNotpAdo mRtpiNDAdyAkAreNa bhaGgazca bhavet , utpAda-bhaGgau ca paryAyalakSaNamiti tasya dravyArthikanayaviSaye yA saMyojanA tayA dravyArthikanayasya samyagdRSTitvasiddhaH, uttaratra paryAyArthikanayAbhiprete 'satparyAyeNa vinAzaH' ityAdipariNAmalakSaNe / ca punaH / AdhAratayA dhrauvyasya dravyalakSaNasya 'dravyANAm' ityuktyA pUrvaparyAyavinAzottaraparyAyotpAdayorAdhAratayA dhrauvyAtmaka dravyaM pratIyate, tathA ca dhrauvyasya dravyalakSaNasyAdhAratayA yA paryAyanayaviSaye saMyojanA tayA paryAyArthikana yasya samyagdRSTitvasiddharityevamubhayordravyAdhikaparyAyArthikanayayoH samyagdRSTitvasiddharityarthaH / nanu yadi dravya-paryAyanayAvAntarabhedAnAM mukhya-gauNa yA svaparArthagrAhitvena samyagdRSTitvaM tadA dravyArthika-paryAyArthikanayayoyorapi samAnaviSayatvamAyAtamiti tayArasaniviSayatva. Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyAM samalaGkato nayopadezaH / "jIvo guNapaDivanno nayassa davvachiassa sAmaiyaM / so ceva pajjavahiaNayassa jIvarasa esa gunno||" [vizeSAvazyakaniyuktigAthA-2643 ] // . ityatraikaikanayasyetarAsamAnaviSayatvadhrauvyamudbhAvya bhinnAbhinnadavya-paryAyobhayagrAhake(ka)nayadvayavAdivyAkhyAtRmataM bhASyakRtA nirastamiti cet ? tatra 'kiM sAmAyikaM guNo dravyaM vA' iti zuddhaguNatvavyatvAnyataraprakArakajijJAsAyAM zuddhadravyAstika-paryAyAstikanayayorevAzrayaNasya yuktatvAt, avA. ntarabhedAzrayaNe tAdRzajijJAsAyA anivRttiprasaGgAditi bodhyam / ata evaikaikasyobhayaviSayakatvAbhyupagame saMyogasyoktajijJAsA'nivartakAdhikaviSayAnupakatvenAnatiprayojanatvameva doSo bhASyakRtodbhAvitaH, anyathA tu pratyekamekaikaviSayatve'pyubhayormilanasya syAtkAralAJchanena samyaktvApAdanaM yat prayojanaM tasya pratyekaniyamamAzritya bhASyakRtA "jIvo guNapaDivanno0" ityAdigAthAvyAkhyAkartuH paryAyArthiko bhinnadravya paryAyobhayagrAhako dravyArthiko'bhinnadravya-paryAyobhayagrAhaka ityevaM bhinnAbhinnadravya-paryAyobhayagrAhakadravyArthika-paryAyArthikanayadvayavAdino mataM kathaM pratikSiptamiti zaGkate-kathamiti- asya 'nirastam' itynenaanvyH| jIvo0 iti-"jIvo guNapratipanno nayasya dravyArthikasya sAmAyikam / sa eva ca paryavArthi kanayasya jIvasyaiSa guNaH" // iti saMskRtam / atra etadAthAvyAkhyAne / ekaiketi-dravyArthiko nayaH paryAyArthikanayAsamAnaviSaya eva, paryAyArthiko nayo vyArthikanayAsamAnaviSaya evetyevamudbhAvyetyarthaH / bhinneti- pratyekaM bhinnadravyaparyAyobhayagrAhakamabhinnadravyaparyAyobhayagrAhakaM yannayadvayaM tadvAdI yo vyAkhyAtA tasya mtmityrthH| "jIvo guNapaDivano." iti gAthA yAdRzajijJAsAnivRttyarthamupadiSTA sA jijJAsA zuddhadravyAstikanayAzrayaNena zuddhaparyAyAstikanayAzrayaNena coktagAthAvyAkhyAnata evaM nivartayituM zakyA nAnyathetyato dravya-paryAyobhayaviSayakadravyArthika-paryAyArthikanayAvAntaranayAzrayaNena vyAkhyAnaM nAsyA yuktamityAzayenaiva bhASyakRtA tanmataM vyudastamiti samAdhatte- tatreti- "jIvo guNapaDivano." iti gAthAvyAkhyAyAmityarthaH / tAhazajijJAsAyAH zuddhaguNatva-dravyatvAnyataraprakArakajijJAsAyAH, svaviSayasiddhayaiva jijJAsAnivRttiH, prakRtajijJAsAviSayazca zuddhaguNatva-dravyatvAnyataraprakArakasAmAyikavizeSyakajJAnam , tacca guNaH sAmAyika dravyaM sAmAyikam' ityevaMrUpameva, na tu 'jIvabhinnaguNaH sAmAyika jovAbhinnaguNaH sAmAyikam' ityevaMrUpamiti tAdRzajJAnajanakAntaranayAzritavyAkhyAnasyoktajijJAsAnivartakatadviSayasiddhacanasatvenAyuktatvamityAzayavato bhASyakRto bhinnAbhinnadravyaparyAyobhayagrAhakanayadvayavAdivyAkhyAtRmatakhaNDanaM nAyuktamityarthaH / ata eva avAntaranayabhedAzrayaNena vyAkhyAnasyoktajijJAsAviSayasiddhathanAdhAyakatvenoktajijJAsAnivartakatvAbhAvAdeva / ekai. kasya pratyeka dravyArthikasya paryAyArthikasya ca / ubhayaviSayakatvAbhyupagame dravya-paryAyobhayaviSayakatvAbhyupagame / saMyogasya dravyanayaviSaye paryAyanayaviSayasaMyojanasya paryAyanayaviSaye dravyanayaviSayasaMyojanasya ca / 'viSayAnupakatvena' ityasya sthAne 'viSayAnumApakatvena' iti pAThaH 'viSayAdhAyakatvena' iti vA pATho bhavitumarhati, ukkajijJAsAyA anivartako yo'dhikaviSayastadanumArakatvena tadAdhAyakatvena vetyarthaH / anatiprayojanatvameva viziSTaprayojanavAbhAva eva, yadi saMyojane'kRte ukkajijJAsA na nivarteta, kRte ca saMyojane sA nivarteta, tadA saMyogasya viziSTaprayojanatvaM syAt, na caivam, kRte saMyojane yo'dhikaviSayaH sa jijJa sAyA anivartaka evetyarthaH, 'anatiprayojanatvameva' ityevakAreNa sAmAnyato niSprayojanatvasya vyavacchedaH, sAmAnyato niSprayojanatvasya saMyoge'bhAvAdeva na taddoSatayA bhASya. kRtodbhaavitmityrthH| athavA "viSayAnupadhAyakatvena" ityeva pAThaH, 'jijJAsAnivartaka' ityatra 'jijJAsAnivartaka' ityakAraprazleSo na kAryaH, tathA caikasyobhayaviSayakatvAbhyupagame saMyojane'pyubhayaviSayakatvameva bhavati, taca svabhAvata eka prAptamiti saMyogasyobhayanayamelanasya jijJAsAnivartako yo'dhikaviSayaH- pratyekanayaviSayAtiriktaviSayastasyAnupadhAyakatvena- asamarpakatvena, anatiprayojanatvameva-viziSTaprayojanAbhAvavattvameva doSo bhASyakRtodbhAvita ityarthaH / anyathA uktarItyA niruktajijJAsA'nivartakatvenAnatiprayojanatvasya doSatvaM saMyoge'nabhyupetya sAmAnyato niSprayojanatvasya doSatayopagame / sAmAnyato niSprayojanasvasya tatrAbhAvAdeva tasya doSatvaM na sambhavatItyavagataye ekaikasyobhayaviSayakatvAbhyupagame'pi saMyogasya saprayojanatvamupapAdayati-pratyekamiti- kevalasya dravyArthikasya dravyamAtraviSayakatvaM kevalasya paryAyArthikasya paryAyamAtraviSayaka Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / mubhayaviSayakatvAbhyupagame'pi niSpratyUhatvAt , tava mate ' syAdguNaviziSTajIva eva sAmAyikaM syAjjIva. guNa eva sAmAyikam' iti militAbhilApavat mama mate ' syAjjIvAbhinnaguNa eva sAmAyikaM syAjjIvabhinnaguNa eva sAmAyikam 'iti militAbhilApasyApi sambhava iti na kazcid doSa iti pareNa vaktuM zakyatvAt / na caivaM bhaGgadvaye'pi dvayaprAdhAnyAlAbhaH, ' syAjjIvAbhinnaguNa eva' ityAdeH 'syAdguNAbhinnajIva eva' ityAderapi samAnasaMvisaMvedyatayA lAbhAbhyupagamAt / kiJca, mama mate 'jIvo guNapratipannaH' iti niyuktipratIke 'guNAbhinnaH' ityarthe sAmmukhyam , tava mate tu guNAnAmautprekSikatvena zuko rajatasyeva jIve guNAnAM vaijJAnikasambandhasyaivAbhyupagamena 'guNanirUpitavaijJAnikasambandhavAn' tvamityevaM pratyekamekai kaviSayatve'pi / ubhayomilanasya dravyArthikaparyAyArthiyoH saMyogasya / syAtkAralAJchanena syAtpadasaMyojanena 'syAdguNaviziSTa jIva: sAmAyikam ' ityevaMrUpeNa / samyaktvApAdanaM samyaktvasaMpAdanaM, 'yat prayojanam, ityatra 'ubhayomilanasya' ityattya sambandhaH, tasya syAtkAralaJchanena samyaktvApAdanalakSaNaprayojanastha, pratyekamabhayaviSayakatvAbhyupagame'pi dravyArthikasya dravyaparyAyobhayaviSayakatvaM paryAyArthikasya dravyapayAyobhayaviSayakatvamityabhyupagamapakSe'pi, ubhayormilanasya niSpratyaitvAt nirvighnaM sambhavAt ; pratyekamekaikaviSayatve milanasya yat prayojanaM syAtkAralAJchanena samyaktvApAdanaM tadeva prayojanaM milanasya pratyekamubhayaviSayakatvAbhyupagame'pIrthaH / militAbhilApo yathA pratyekamekaikaviSayatvAbhyupagamapakSe tathA pratyekamubhayaviSayakatvAbhyupagamapakSe'pi sa ityAha- taveti- prtyekmekaikvissyktvaabhyupgnturityrthH| militAbhilApakharUpamulikhati-syAraNaviziSTeti / mama mate pratyekamubhayaviSayakatvamityabhyupaganturmate / tatra militAbhilApasvarUAmullikhati- syAjjIvAbhineti / pareNa ubhayoH pratyekamubhayaviSayakatvami. tybhyupgntraa| nanu mama mate 'syAdguNaviziSTa jIvaH sAmAyikam ' iti bhare vizeSyatayA jIvasya prAdhAnyAt prAdhAnyena dravyagrAhiNo dravyArthikasya mate'yaM bhaGgaH, 'sthAjIvaguNa eva sAmAyikam ' iti bhane vizeSyatayA guNalakSaNaparyAyasya prAdhAnyAt prAdhAnyena paryAyamabhyupagacchataH paryAyArthikana yasya mate'yaM bhaGga iti vivekaH sambhavati, tava mate tu bhAdaye'pi vizeSyatayA guNasyaiva prAdhAnyAd dravyasya kutrApi prAdhAnyAlAbhena 'syAjIvabhinnaguNa eva sAmAyikam' ityasyeva 'sthAjIva bhinnaguNa eka sAmAyikam ' ityasyApi paryAyArthikanayamAnyatvameva syAnna dravyAthikanayamAnyatvamityAzaya pratikSipati-na ceti / guNe jIvAbhinnatvasya yatra jJAne bhAnaM tatra jIve guNAbhinnatvamapi bhAsata eva, evaM guNe jIvabhinnatvasya yatra jJAne bhAnaM tatra jIve guNabhinnatvamapi bhAsata eva, nahi guNe jIvAbhinnatvena jJAte jIvo guNA bhinnatvena na jJAta iti saMbhavati, evaM nahi guNe jIvabhinnatvena jJAte jIvo guNabhinnatvena na jJAta ityapi saMbhavati tathA ca guNagatajIvAbhinnatva-jIvagataguNAbhinnatvayorguNagatajIvabhinnatva-jIvagataguNabhinnatvayozca samAnasaMvisaMvedyatvena guNe jIvAbhinnatvapratipAdakabhaGgena jIve guNAbhinnatvasyApi pratipAdanAt tasya dravyArthikanayamAnyatvaM syAdeveti niSedhahetumupadarzayati- syAjIvAbhinneti-prathamAdipadena 'syAjIvabhinnagaNa eva' ityasya dvitIyAdipadena 'syAdguNabhinna jIva eva' ityasyopagrahaH, prathamAdiSadaM paJcamyantaM dvitIyAdipadaM SaSThyantaM bodhyam , yadyapi uktadizA prathamabhaGge'pi dravyasya paryAyasya ca prAdhAnyaM labdhaM dvitIyabhaGge'pi, evaM ca dravyaprAdhAnyAd dravyArthikamAnyatvaM paryAyaprAdhAnyAt paryA pArthikamAnyatvaM bhagadaye'pyavizeSeNa prAptam , tathApi paryAyArthiko dravyaM paryAyaca bhinnatayaivAbhyupaiti, dravyArthi kazca tayorabhinnatvameva svIkaroti, tathA ca prathamabhaGge dravya paryAyayorubhayoH prAdhAnye'pyamedasyaivAvagAhanA dravyArthikamAnyatvam, dvitIyabhaGge'pi dvayoH prAdhAnye'yi bhedasyaivAvagAhanAt paryAyArthikamAnyatvamiti / nayayasya dravya-paryAyobhayaviSayakatvamityupagantA svapakSe 'guNapratipanna.' iti niyuktidalasya 'guNAbhinna ' ityarthe sAmmukhyamakliSTatvalakSaNam , parapakSe tasya 'gaNanirUpitavaijJAnikasambandhavAn ' ityarthe'sAmmukhyaM kliSTakalpanayopanItatvalakSaNamiti vizeSopadarzanena svapakSasya jyAyastvamAvedayati-kiJceti / mama mate nayadvayasya dravya-paryAyobhayagrAhakatvamityabhyupaganturmate / tava mate tu nayadvayasya pratyekamekai kaviSayakatvamityabhyupagantumate punaH / autprekSikatvena kalpanAmAtragocaratvena / vaijJAnikasambandhasyaiva svaprakArakajJAnaviSayatvalakSaNasambandhasyaiva / nanu bhavanmate dravyArthiko dravya-guNayorabhedamabhyupagacchanIti yadeva dravyaM tadeva gaNa iti dravyasya vAcako yathA dravyazabdastathA Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato kyopadezaH / 147 ityartho vAcya ityasAmmukhyam / na ca mama mate dravyArthikapakSe nya-gurupadayorAbhedena paryAyasvApattyA dravyaM guNo vetyekataranirbhIraNAnupapattiH, tava mate dravyArthikapale guNasyeva mama mate dravyA. rthikapakSe dravya-guNayorabhedasya vAstavatve'pi guNe dravyabhedasyotprekSikasyAGkIkAreNa tamAdAya dravya guNapadayoH paryAyatvApattyuddhArasambhavAdityapi pareNa vaktuM zakyamityAdyadhikamanekAnvavyavasthAyAm // 17 // tadevamuktI dravyArthika-paryAyArthikalakSaNau mUlanayabhedI, anayoteramAdiSu matabhedena yathAntarbhAvastathAha.... tArkikANAM trayo bhedA, AdyA dravyArthato mtaaH| - saiddhAntikAnAM catvAraH, paryAyArthagatAH pare // 18 // nayAmRta-tArkikANAmiti / tArkikANAM-vAdisiddhasenamatAnusAriNAm , AyAtrayo bhedAHnaigama-saGgraha vyavahAralakSaNAH, dravyArthato matAH- dravyamevArtha viSayIkRtyAbhipretAH, AdyAlayo bhedAstArkikamate dravyArthikA iti sammukho'rthaH, saiddhAntikAnAM- jinabhadragaNikSamAzramaNavacanAnusAriNAm , catvAraH-AyA RjusUtrasahitA dravyArthikA iti zeSaH, pare tu- uktazeSA ubhayeSAmapi paryAyArthaguNazabdo'pi, tathA ca tayorekArthakatvena paryAyatvamevApatitam , itthaM ca dravyaM sAmAyikamityukte'pi guNasya sAmAyikatvaM prAptam, tathA guNaH sAmAyikamityukte'pi dravyasya sAmAyikatvamAgatam , tathA ca dravya guNayorubhayorapi sAmAyikatve 'dravyaM sAmAyikam' ityuktyA dravyasyaiva ' guNa: sAmAyikam ' ityuktyA guNasyaiva sAmAyikatvamiti yadekataranirdhAraNaM tasyAnupapattiH syAdityAzaGkA pratikSiAti-na ceti / mama mate dravyaparyAyobhayagrAhakanayadvayAbhyupagantumate / pratikSepahetumupadarzayati- tava mata iti- nayayoH pratyekamekaikaviSayatvamityabhyupaganturmate ityarthaH / guNasyeva vAstavikasya guNasyAbhAve'pyautprekSikasya guNasyAGgIkAra iva, mama mate ityasya pUrvoka evaarthH| tamAdAya autprekSikaguNagatadravyabhedamAdAya / pareNa dravyaparyAyo bhygraahknyvaadinaa| niruktavicAravizeSAdhigataye vizeSajijJAsubhiranekAntavyavasthA parizIlanIyetyupadezAbhiprAyeNAhaadhikamaneka.ntavyavasthAyAmiti // 17 // aSTAdazapadyamavatArayannAha- tadevamiti / anayoH dravyArthika-paryAyArthikana kyoH / vivRNoti-tArkikANAmi. tiiti| ke catvAraH kimAtmakAzcetyubhayavidhajijJAsAsambhavAt tannivRttaye pUrayati-AdhA kAjusUtrasahitA dravyAthikA iti zeSa iti-nanu ' matAH' ityasyAnuvartanaM yathA tathaiva ' AdyAH' ityasya dravyArthataH' ityasya cAnuvRttiH, 'RjusUtrasahitAH' ityetAvanmAtrasyaiva zeSaH kartavya iti cet ? satyam-kintu dravyArthata AdyAnayo bhedAstArkikANAM matAH, pare paryAyArthagatAzcatvAro bhedAH saiddhAntikAnAM matA ityevamanvayabhrAntyA dravyArthikA AyAstrayo nayAstArkikAmA matA ityuktyA dravyArthikanayAbhyupagantAra evaM tArkikA na tu paryAyArthikana yAbhyu gantAraH, pare paryAyArthagatAzcatvAraH saiddhAntikAnAM matA ityuktyA paryAyArthikanayAbhyupagantAra evaM saiddhAntikA na tu dravyArthikana yAbhyu gantAra ityevaM kasyacid bhrAntiH syAt tannivRttaye spaSTapratipattaye 'AdyA RjusUtrasahitA dravyArthikA iti zeSaH' ityuktam, anyathA " naigamaH saGgrahazcaiva vyvhaarrjusuutrko| zabdaH samabhirUDhAkhya evambhUtazca sapta te"|| ityagrimapadyo kasaptanayakramAdhigatau satyAmevAdyAstrayo bhedA ityanena naigamasaGgravyavahArANAM pratipattistathA AdyA ityanuvRttimAtraMNAdyAzcatvAra ityanena naigama-saGgraha-vyavahAra - sUtrANAM pratipattisambhavAt , 'RjusUtrasahitA' ityapi pUraNamanAvazyakaM syAditi vibhAvanIyam / pare viti-tuzabdo mule'nukto'pi vizeSAvagamAya pUritaH, 'pare' ityasya 'uktazeSAH' iti vivaraNam , matA ityasyAnuvRttyA lAbhe'pi keSAmityAkAGkSAnivRtaye 'ubhaye gam' ityuktam , yadA naigamAdayastrayo dravyArthikA vAdisiddhasenamatAnusAriNAM mate tadA tato'vaziSTA RjusUtra-zabda samabhirUlaivambhUtAzcatvAraH paryAyAthikAsteSAM mate, naigama-saGgraha-vyavahArarjusUtrAcatvAro dravyArthikAH kSamAzramaNAnAM mate, tarhi tato'vaziSTAH zabda-samabhirUdaivambhUtAstrayo nayAH paryAyArthikA kSamAzramaNAnAM Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / - gatA:-paryAyArthikAH, RjusUtrAdayazcatvAraH paryAyArthikA vAdinaH, zabdAdayatraya eva ca kSamAzramaNAnAmiti nirgalito'rthaH / RjusUtro yadi dravyaM nAbhyupeyAt tadA uktam " ujusuyassa ege aNuvautte ega davAvassayaM puhatte Necchai [ anuyogadvArasUtra- 14 ] iti sUtraM virudhyeteti saiddhAntikAH / tArkikAnusAriNastu atItA-'nAgata-parakIya bheda-pRthakvaparityAgAjusUtreNa svakAryasAdhakatvena svakIya. vartamAnavastuna evopagamAnAsya tulyAMza-dhruvAMzalakSaNadravyAbhyupagamaH, ata eva nAzyAsadghaTitabhUtabhAvi. paryAyakAraNatvarUpadravyatvAbhyupamo'pi, adhruvadharmAdhArAMzadravyamapi nAsya viSayaH zabdanayeSyatiprasaGgAt / uktasUtraM tvanupayogAMzamAdAya vartamAnAvazyakaparyAye dravyapadopacArAt samAdheyam , paryAyArthikena mukhyamate iti nirgalitArtha darzayati-RjusUtrAdaya iti / nagamAdayastrayo dravyArthikAH zabdAdayastrayaH paryAyAthikA ityatrobhayeSAmapi sampratipattiH, kevalamRjusUtre paryAyArthikatvaM tArkikA abhyupagacchati, saiddhAntikAstu tatra dravyArthikatvamabhyupayanti, tatra kSaNikaparyAyamAtrAbhyupaganturkajusUtrasya paryAya rthikatvaM buddhipathamArohati, dravyArthikatvaM tu tasya kathaM saiddhAntikairAzritamityapekSAyAmAha-RjusUtra iti| 'uktam' ityasya 'sUtram' itynenaanvyH| sUtramullikhati- uju. iti"RjusUtrasyaiko'nupayukta ekaM dravyAvazyakaM pRthakvaM necchati" iti saMskRtam, idaM sUtraM dravyAvazyakAbhyupagantRtvamRjusUtrasya pratipAdayati, tasya viroSa Rjutrasya dravyarthikatvAnabhyupagame iti RjusUtrasya dravyArthikatvamuktasUtrAnurodhAdabhyupagantavyamiti saiddhAntikA vadantItyarthaH / nanUktasUtraM tArkikANAmapi mAnyamaiveti kathaM dravyArthikatvaM tasya tArkikA nAbhyupagacchantItyata Aha- tArkikAnusAriNastviti / atIteti- atItAdInAM parityAgastadanabhyupagama eva / yadyatItAdaya RjusUtreNa parityajyante tarhi tatparityAgastena kimupeyate ityapekSAyAmAha-svakAryeti-atIto vinaSTatvAdanAgatastadAnImabhAvAt parakIyadhanAdikaM paratantratvAnna svakAryasAdhakaM kintu svakAryasAdhakaM svakIyaM vartamAnameva vastviti svakAryasAdhakatvena svakIyavartamAnavastuna evaM RjusUtreNAbhyupagamAdityarthaH / nAsyeti- asya RjusUtrasya, 'tulyAMzalakSaNadravyaM gotvAditiryaksAmAnya samAnAkArapariNatilakSaNam , dhruvAMzalakSaNadravyaM mRtpiNDazarAvodaJcanAdyanugataM kAlatrayAnugAmi mRdvyam ' ityuktadravyadvayasyAbhyupagamo na, tathA ca niruktadravyAbhyupaganturnayasyaiva dravyArthikatvam, niruktadravyAbhyupagantRtvAbhAvAjusUtrasya na dravyArthikatvamityarthaH / ata eva svakI yavartamAnavastumAtrAbhyupagantRtvAdeva / 'nAzya' iti sthAne 'nAsya' iti pATho yuktaH, asya RjusUtrasya, bhUta-bhAvinovartamAna kAle'sattvAdasad yad bhUtaM bhAvi ca taddhaTitaM yad bhUtaparyAyakAraNatvarUAM yacca bhAvipayoyakAraNatvarUpaM dravyatvaM tasyAbhyupagamo'pi netyarthaH / adhraveti-adhrava anityA ye dharmAsteSAmAdhArabhUto yo vastvaMzastadAtmakadravyamapi RjusUtrasya na viSaya ityarthaH / yadyadhravadharmAzadravyaviSayakatvamRjusUtrasyAbhyupagamya dravyArthikatvaM tadA zabdanayeSu zabdasamabhirUDhaivambhUteSu tathAbhyupagamato dravyArthikatvaM prasajyatetyarthaH, tadevaM yad yad dravyapadena vyapadizyate tasya sarvasya na RjusUtraviSayatvamiti dravyamAtraviSayakatvAbhAvAhajusUtrasya na dravyArthikatvamityAzayaH / RjusUtrasya dravyArthikatvAnabhyupagame "ujusUyassa." iti sUtravirodhaH saiddhAntikairya udbhAvyate taM pariharati-ukasUtraM tviti-'anupayogo dravyam ' iti vacanAdanupayoga eva dravyam , tamurAdAya vartamAnAvazyakaparyAya evaM dravyapadasyopacAro gauNavRttiH, tato'dravye'pi vartamAnAvazyakaparyAye dravyapadaprayogastena RjusUtrasya vAstavikadravyaviSayakatvAbhAvena dravyArthikatvAbhAve'pi vartamAnAvazyakaparyAyAnupayogarUpopacaritadravyaviSayakatvaM sambhavatIti nokasUtravirodha ityrthH| nanUktalakSagadravyaviSayakatvamapi paryAyArthikasya tasya katham ? tattve paryAyArthikatvameva tasya na syAd dravyApratikSepakatvAdityata Aha-paryAyArthikeneti / 'mukhyadravyapadArthasyaiva' ityevakAreNopacaritadravyapadArthasya vyavacchedaH, tenopacaritadravyapadArthApratikSepakatve'pi paryAyArthikatvasya na hAniH / nanu anyaviSayakAnupayogo nAnyasya dravyam, nahi ghaTAnupayogo dravyapaTaH, kintu ghaTaviSayakAnupayogo ghaTadravyamiti, tathA ca 'eko'nupayuktaH' ityatra vartamAnAva. zyakaparyAyaviSayakAnupayoga eva 'anupayoga' ityanenAbhimataH, dravyAvazyakamapi vartamAnAvazyakaparyAyaviSayakAnupayoga iti, tathA cAthaikyAd yathA ghaTo ghaTa ityevamuddezya-vidheyabhAvo na bhavati tathA prakRte'pyathai kyAduddezya-vidheyabhAvAnupapattiH Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalaGkato nyopdeshH| 149 dravyapadArthasyaiva pratikSepAt / yadi caivamapi ' ekAnupayukta eka dravyAvazyakam ' ityatrAnupayogasya viSayaniyantritatvenArthakyAdudezya-vidheyabhAvAnupapattiriti vibhAvyate, yathA dravyAvazyakapadaM dravyAvazyakatvena vyavahartavyam , para vivaraNaparatayA caitat yojanIyamiti na kazcid doSa ityAlocayAmaH // 18 // uktAnubhayanayabhedAneva viziSya lakSayituM nAmagrAhaM sahAmi ------ naigamaH saGgrahazcaiva vyavahArarjusUtrako / raavdaarmtrko| ... zabdaH samabhirUDhAkhya evambhUtazca sapta te // 19 // nayAmRta-naigama iti spaSTA, te-mUlanayaprabhedAH // 19 // tatrAdau naigamalakSaNamAha nigameSu bhavo bodho, naigamastatra kiirtitH| tadbhavatvaM punalokaprasiddhArthopagantRtA // 20 // nayAmRta-nigameviti-nigameSu- lokeSu bhavo bodho naigamanayaH, tatra- teSu madhye kIrtitaH, tadbhavatvaM ca tadAzrayeNotpattikatvam , jJAnarUpasya nayasyAtmanyeva zabdarUpasya ca bhASAvargaNAyAmevotpatteH, kintu lokaprasiddhArthopagantRtA- lokaprasiddhAryakasvIkartRtvam , pAribhASikaM tadityarthaH // 20 // syAdityata Aha- yadi caivamapIti / evamapi anupayogAMzamAdAya vartamAnAvazyakaparyAye dravyapadopacArAd dravyAvazyakamityevaM smbhve'p| 'ekAnupayuktaH' ityasya sthAne 'eko'nupayuktaH' iti pATho yuktaH / viSayaniyantritatvena pratiniyataviSayaghaTitamUrtikatvena / arthaikyAt ya eva eko'nupayukta ityasyArthaH sa eva ekaM dravyAvazyakamityasyApyartha ityarthekyAt / 'yathA dravyAvazyakapadam' ityasya sthAne 'dA dravyAvazyakapadam ' iti pATho yuktaH, vyama, paraM' ityasya sthAne 'vyavahartavyaparam,' iti pATho yuktaH, 'caitat' ityasya sthAne 'vaitat' iti pATho yuktaH, tathA ca eko'nupayuktavartamAnAvazyakaparyAyo dravyAvazyakatvena vyavahartavya ityevamanupayukta-dravyAvazyakapadayorakyAbhAvAduddezya-vidheyabhAvaH sambhavati / yA athavA / 'ekaM dravyAvazyakam ' ityasya vivaraNam- 'eko'nupayuktaH' iti, yathA'pacati' ityasya 'pAkaM karoti' iti vitriyamANasya vivaraNena sahAthaikyamanukUlatAmevAvati, arthabhede vivaraNa vitriya. mANabhAvasyaivAbhAvAdityevamabhyupagame na kazcid doSa ityevaM yazovijayopAdhyAyA vayamAlocayAma ityrthH| 'AlocayAmaH, ityuktyA madekaparizIlito'yamabhinavaH panthA madanthAdhyayanATubhirevAsAdayituM zakyo nAnye netyartho'bhivyajyate // 18 // ___ekonaviMzatitamaM padyamavatArayati- uktAniti / yadyapi ya eva mUla kAraH sa evAtra bRttikArastathApi mUlakartRto bhedameva vivaraNakaragavelAyAmAtmani vRttikAro manute, tena 'sagRhAmi' ityasya sthAne 'saGgalAti' iti pATho yuktaH / zlokArthasya spaSTatvAnnAtra vivaraNaM vitanyata ityAzayenAha- naigama iti spaSTa iti // 19 // ..viMzatitamaM pazyamavatArayati-tatreti- ukteSu saptasu madhya ityarthaH / vivRnnoti-nigmevitiiti| teSu madhye naigamAdinayeSu saptasu mdhye| tadvatvaM nigamabhavatvam / na tadAzrayeNotpattikatvaM na lokAzrayegotpattimattvam , lokAdhikaraNakotpattimattvaM neti yAvat / tadbhavatvaM ca' iti sthAne 'tadbhayatvaM na' iti pATha eva samucitaH, tamavalambyAyamartha updrshitH| niSedhe hetumAha-jJAnarUpasyeti-nayo hi jJAnarUpaH zabdarUpazca, tatra jJAnarUpasya nayasyAtmanyevAdhikaraNe utpatte., zabdarUpasya ca nayasya bhASAvargaNAtmakAdhikaraNa evotpatteH, lokeSvadhikaraNeSu kasyApi nayasyotpatterabhAvAlo kAdhikaraNakotpattimattvalakSaNaM lokodbhavatvaM nayasya na sambhavatItyarthaH / tarhi kiM tadbhavatvamiti pRcchatikinviti / uttarayati- lokaprasiddhArthopagantRteti- asya mUlasya vivaraNam - lokamasiddhArthasvIkartRtvamiti- lokaprasiddho yaH sAmAnyAtmA vizeSAtmA ca parasparaM bhinno'rthastatkhIkartRtvam , taca asmin naye sa nayo naigama Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH | tatprasiddhizca saamaany-vishessaayubhyaashryaa| tadanyatarasanyAse vyavahAro hi durghaTaH // 21 // nayAmRta-tatprasiddhizca- lokaprasiddhizca, sAmAnya vizeSAdhubhayAzrayA-sAmAnyavizeSa-nityAnityatva-bhedAbhedAdhubhayAvalambinI, hi- yataH, teSAM madhye, anyatarasya- ekasyApi, sannyAse-parityAge, vyavahAro durghaTaH, sAmAnyAdyabhAve anugatapratItyAdeH, vizeSAdyabhAve ca vyAvRttyAdibudhyAderasambhavAdityarthaH / tathA ca sAmAnya vizeSobhayasvIkartRjAtIyaikadezabodhatvaM naigamatvamiti lakSaNaM labdham / athAnena svatantrasAmAnya vizeSobhayAbhyupagame kaNAdavad durnayatvam , zabalatadabhyupagame ca pramANatvameva, yathAsthAnaM ityarthaH / lokaprasiddhArthopagantRtvalakSaNe'rthe tadbhavatvazabdo na mukhyavRttyA pravartate tadadhikaraNakabhavanavattvalakSaNArtha eva tasya mukhyavRtteH sambhavAdana Aha-pAribhASikamiti - jainasiddhAntarahasya jaistatra saGketitastadbhavatvazabdastena laukikaprabhavatvazabdasya yA ukkArthe AdhunikasaGketalakSaNA paribhASA tadviSaya ityarthaH / tat tatprabhavatvamityoM jJAtavya ityarthaH // 20 // lokaprasiddhireva kimarthAzrayesapekSAyAme kaviMzatitamaM padyamAha-tatprasidizceti / vivRNoti-tatprasiddhizceti / anugatapratItyAderityasyAsambhavAdityanenAnvayaH / 'sAmAnyAyabhAve' ityatrAdipadAnnityatvA-'bhedAderupagrahaH / 'anugatapratItyAdeH' ityatrAdidAt pratyabhijJAnAdegrahaNam / 'vizeSAdyabhAve' iyatrAdipadAdanityatva bhedAdeH pariprahaH / 'vyAvRtyAdi' ityatrAdipadAd dhaMsa-prAgabhAvAdebrahaNam / 'buddhayAdeH' ityAdiAdAd dhaMsa-prAgabhAva-bhedAdipratItyAdeH saGgrahaNam / tathA ca sAmAnyavizeSobhayAzrayA lokaprasiddhi lokaprasiddhArthopagantRtvalakSaganigamaprabhavasvavAgamanaya iti vyavasthitau ca / sAmAnyeti -etena niyatvA-'nityatrobha pastrIkarnRjAtIyaikadezabodhalaM bhedA-'bhedobhayasvIkartRjAtIyaikadezaprabhavatvamityAdikamapi naigamalakSaNamavase yam , jAtighaTitalakSaNakaraNAd yo naigamavizeSo nityatvaM pradhAnatayA'vagAhate anityatvameva vA pradhAnatayorarIkaroti bhedameva vA pradhAnatayA'bhyupaiti abhedameva vA tathA khIkaroti sAmAnyameva vizeSameva vA'bhyupaiti, teSu sarveSu sAmAnyobha yastrokartRtvasya nityatvAnityatvobhayastrIkartRtvAderabha ve'pi na kSatiH, yA naigamavyakti: sAmAnya vizeSa cAbhyupaiti sA sAmAnya-vizeSobhayasvIkI tadvattiyatvAvAntarajAtigamatvajAtistadvAn ekadezaviSayako bodho'khila eva nathAtmA bodhastatvaM sarveSu nayeSu vartata iti lakSaNasamanvayaH; nayatva jAtimAdAya saGgrahAdi. nayeSvativyAptivAraNAya jAtiyatvAvAntarajAtitvena pravezanIyA, na tu sAmAnya-vizeSobhayasvIkartRmAtravRttitvena jAtipravezaH samucitaH, tathA sati naigamatva jAterapi sAmAnya-vizeSobha yasvIkanai gamavyaktivyatiriktanityatvA-'nityatvobhayasvIkartRnaigamavyaktivRttitvena sAmAnya-vizeSobhayasvIkartRmAtravRttittasyAbhAvenAsaGgahaH prasajyateti bodhyam , nayatvAvAntaratvaM ca nayatvavyApyatvamAtramiha vivakSitaM na tu nayatvavyApyatve sati nabatvAvyApyAvyApyatvaM naigamatvAvAntarajAtesrahaNe'pi kSatyabhAvAt, nayatvavyApyatvamapi nayatvanyUnavRttitvamevAtrAbhimataM na tu nayatvAbhAvavadavRttitvarUpam , tena nayatvasya nayatvAbhAvavadavRttitva. lakSaNanayatvavyApyatvasya sattve'pi na tadAdAya nayAntareSvativyAptiH, nayatvanyUnavRtitvamapi nayatvasamAnAdhikaraNabhedapratiyogitAvacchedakatvameva vivakSitaM na tu nayatvasamAnAdhikaraNatve sati naigamatvasamAnAdhikaraNabhedapratiyogitAvacchedakatvarUpam , sAmAnyavizeSobhayasvIkartRvRttitvasya jAtivizeSaNatayopAttatvena tata eva nayAvRttija tergrahaNAsambhavAt , itthaM ca yatkiJcinnayAvRtti. sAmAnyavizeSobhayasvIkartRvRttijAtimadekadezaviSayakabodhatvaM naigamatvamityevamapi naigamanayalakSaNAbhidhAnaM yuktameva, yatkiJcinnayA. vRttitvAbhAva deva nayatvajAtesrahaNAsambhavAt , 'zAbdabodhavizeSA evaM nayabodhAH' ityasya 'zrutapramANaparicchinnArthekadezAvagAhyabhiprAyavizeSo nayaH' iti nayasAmAnyalakSaNAnugamanabalAdAdaraNe zrutatvasya jJAnatvavyApyajAterapi nikhilanayavartinyA yatkiJcinnayAvRttitvAbhAvAdeva grahaNAsambhavAnna tAmAdAyAtiprasaktiH, pramANabhAtravRttipramANatvajAteyasAmAnyAvartinyAH sAmAnya vizeSobhayasvIkartRpramANavartinyA yatkiJcinnayAvRttitvena saGgrahe'pi tajAtimAn vastubodha eva na tyekadezabodha ityetAvataiva tAmupAdAyApi nAtivyAptiH, etatpakSe matijJAnatvaM nyvRttye| na tAmupAdAyApyativyAptiH, yadi caikadezAvagAhimatijJAnavizeSo'pi naya iti matijJAnatvamapi nayavRtti bhavati, tacca zrutAtmakana yajJAnAvRttyapoti tadupAdAnena mati jJAnavizeSe nayAntare'tivyAptiriti bhavati parIkSakANAM matistadA nayavAbhAvavadavRttitvarUpa nayatvavyApyatvameva jAtAvupAdeyam , nayatvavAraNAya ca nayatva Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato bhyopdeshH| 151 - - pratyekaM gauNamukhyabhAvena tadupagame ca saGgraha-vyavahArAnyatarapravezaH syAditi cet ? na- tRtIyapakSAzrayaNe doSAbhAvAt , kacit saGgraha-vyavahArasamAnaviSayatve'pi kacidekasya sata ubhayagrahaNopayogavyAvRttatvena tadatirekAt, ata eva na saMyogenAnyathA siddhiH, pratyekaviSayatAdvayAtiriktasvatantraviSayatAkatvAditi dika // 21 // saGgrahaM lakSayati saGgrahaH saGgrahItasya piNDitasya ca nizcayaH / sahAhItaM parA jAtiH piNDitaM tvaparA smRtA // 22 // nayAmRta0-saha iti / saGgrahItasya piNDitasya ca nizcayaH saGgrahaH, tatra saGgahItaM parA- sarvadhyApikA jAtiH, sattAkhyamahAsAmAnyamiti yAvat , piNDitaM svaparA- dezavyApikA jAtiH, dravyatvAdi sAmAnyamiti yAvat, yadyapyetadubhayaprAhitvaM pratyekagrAhiNyavyAptaM pratyekagrAhitvaM cAnanugataM tathApi bhinnatvamapi tatra deyamiti vibhAvanIyam / taTasthaH zaGkate * atheti / anena naigamanayena / svatantreti- atyantaparasparabhinetyarthaH / kaNAdavaditi- vaizeSikadarzanasUtraNasUtradhAraH kaNAdanAmA munidravya-guNa-karma-sAmAnya vizeSa-samavAyabhedena SaD bhAvAnurarIcakAra, tatra sAmAnyavizeSayoratyantabhedameva so'bhyupagatavAniti tanmatasya yathA durnayatvaM tathA naigamasyApi durnayatvaM syaadityrthH,| zabalatadabhyupagame ceti- sAmAnyena saha kazcidabhinno vizeSo vizeSeNa saha kathaJcidabhinnaM sAmAnyamityevamanyonyamizritayoH sAmAnya-vizeSayonaMgamenAbhyupagame punarityarthaH / pramANatvameveti-sAmAnya-vizeSobhayAtmakavastvabhyupagantRtvameva pramANatvam , sAmAnya-vizeSobhayAtmakavastvabhyupagame naigamasya tat prasajyate, tathA ca nayatvaM tasyaikadezAbhyupagamantRtvAbhAvAna syAdityarthaH / yathAsthAnamiti- yatra yad vivakSitaM tatra tadanatikramyetyarthaH / pratyekamitikvacit sAmAnyasya mukhyatayA vizeSasya gauNatayopagamaH, kacit punarvizeSasya mukhyatayA sAmAnyasya ca gauNatayAbhyupagama ityevaM pratyeka gauNa mukhyabhAvena sAmAnya vizeSayonaigamenAbhyupagame cetyarthaH / saheti- yatra sAmAnyasya prAdhAnyenAvagAhanaM vizeSasya gauNa tayA'vagAhanaM tasya negamasya saGgrahe'ntabhAvaH, yatra vizeSasya prAdhAnyenAvagAhanaM sAmAnyasya gauNatayA'. vagAhanaM tasya naigamasya vyavahAre'ntarbhAva iti saGgraha-vyavahArAbhyAmeva naigamAbhyupagamasyopapattenaigamanayo'tirikko na bhavedityarthaH / samAdhatte- neti / tRtIyapakSAzrayaNe iti- yathAsthAnaM pratyeka gauNa mukhyabhAvena sAmAnya vizeSayo gamenopagama iti pakSAzrayaNe doSAbhAvAdityarthaH / nanu tatpakSe naigamasya saGgraha-vyavahArAbhyAmevaM gatArthatvAdatiriktanayavizeSarUpatA na syAditi doSaH saMlagna eveti na doSAbhAva ityata Aha-kaciditi- yatra sAmAnyasya prAdhAnyenAvagAhanaM vizeSasya gauNatayA'vagAhanaM tatra negamasya saGgrahasamAnaviSayatvam , yatra vizeSasya prAdhAnyena sAmAnyasya gauNatayA'vagAhanaM tatra naigamasya vyavahArasamAnaviSayatvamityevaM kvacinnaigamasya saGgraha-vyavahArAbhyAM saha samAnaviSayatve'pi yatraikasyaiva naigamAdhyavasAyasya sataH prAdhAnyena sAmAnyasya prAdhAnyena vizeSasya cAbhyupagame paTIyastvaM tatra negamasya saGagravyavahArAbhyAmasamAnaviSayatvena tAbhyAM tasya bhedAdityarthaH, 'ubhayagrahaNopayogavyAvRttatvena' ityasya sthAne 'ubhayagrahaNopayogavyAtvena' iti pATho yuktH| ata eva kvacidekasya naigamAdhyavasAyasya prAdhAnyena sAmAnya-vizeSobhayagrahaNopayogavyApRtatvAdeva / saMyogena saGgraha-vyavahArayormelanena, na anyathA siddhiH atiriktanaigamAbhAvena prAdhAnyena sAmAnya-vizeSobhayalakSaNaviSayasiddhinetyarthaH / ata eva' ityupadiSTameva niSedhahetumupadarzayati-pratyeketi- samRhanirUpitA yA prAdhAnyena sAmAnyagatA viSayatA yA ca vyahAranirUpitA prAdhAnyena vizeSyagatA viSayatA, tAbhyAmatiriktA yA svatantrapradhAnIbhUta-sAmAnyavizeSobhayagatA viSayatA tannirUpakatvAnmilita saGghahavyavahArobhayAvRse gamasya miliMtasahavyavahArobhayabhinnatvAdityarthaH // 21 // dvAviMzatitamaM padyamavatArayati-saGahaM lkssytiiti| vivRNoti-saha itIti / etadumayagrAhitvaM parasAmAnyA'parasAmAnyobhayagrAhitvam / pratyekagrAhiNyavyAptaM, kebalamahAsAmAnyapAhizi parasaGprahe kevalAvAntarasAmAnyagrAhi. Nyaparasadmahe'vyApta- na vartate, tathA ca saGgrahadayAvRttitvAisambhavadoSagrastamidaM lakSaNamiti bhaavH| pratyekagrAhitvaM Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152 - nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| sAmAnyamAtrAbhyupagamapravaNaikadezabodhatvaM saGgrahanayatvamiti lakSaNaM bodhyam , " saMgahiya-piNDiatyaM saMgahavayaNaM samAsao biti" [vizeSAvazyakaniyuktigAthA-2183] tti sUtrasvArasyAcetthamuktiH / yadvA (naigamAyupagatArthasaGgrahapravaNo'dhyavasAyavizeSaH saGgrahaH, sAmAnyanaigamavAraNAya ) naigamAyupagatArthapadaM, saGghahazca vizeSavinirmoko'zuddhaviSayavinirmokazcetyAdiryathAsambhavamupAdeyastena na prasthakasthale sAmAnyavidherasavAhAt tatsthalapradarzitasaGghahanaye'vyAptirityAdikaM bodhyam / " arthAnAM sarvaikadezasaGgrahaNaM saGgrahaH" [ tattvArthasUtra0 a0 1, sUtra 35] iti tatvArthabhASyam, atra sarva- sAmAnyam, ekadezazca- vizeSastayoH saGgrahaNam , sAmAnyaikadezasvIkAra ityarthaH, ayaM hi ghaTAdInAM bhavanAnantaratvAd cAnanugatamiti- kevalamahAsAmAnyagrAhitvaM yadi saGgrahatvaM tadA tasyAparasAmAnya prAhiNyaparasaGgrahe'vRttitvAdavyAptilakSaNadoSaH, evaM kevalAparasAmAnyagrAhitvaM yadi saGgrahatvaM tadA tasya mahAsAmAnyagrAhiNi prsngghe'vRttitvaadvyaaptirityrthH| paratvamaparatvaM ca sAmAnyavizeSaNatayA lakSaNakoTau na nivezyate, kintu sAmAnyamAnAbhyupagamapravaNe kadezabodhatvaM saGgrahanayatvam , tathA ca nAsambhavo lakSyamAtre tasya sattvAdata eva nAvyAptirapItyAha- tathApIti- 'sAmAnyAbhyupagama' ityAyuktI sAmAnya-vizeSobhayAbhyupagamapravaNe naigame sAmAnyAbhyupagamapravaNatvasya bhAvenAtivyAptiH syAdataH 'sAmAnyamAtrAbhyapagama' itya yuktam , sAmAnyAbhyupagamapravaNatvasya pramANe'pi sattvAt tatrAtivyAptivAraNAya ekadezabodhatvam' iti yadyapi mAtrapadaniveze sati na sambhavati pramANasya sAmAnyamAtrAbhyupagamapravaNatvasyaivAbhAvenAtivyAptevAbhAvAt , tathApi kharUpamAtropadarzakamuparajakamevedam , yadi ca durnaya viSayakAntamahAsAmAnyaM kalpitameva na vastvaMzaH, tadAhinayo naitallakSaNalakSyam , tadA'trAtivyAptivAraNAya 'ekadezabodhatvam' ityuktam , tasya durnayasya sAmAnyamAtrAbhyupagamapravaNatve'pi tadviSayasyaikAntamahAsAmAnyasya kalpitaikarUpasya vastvekadezatvAbhAvena tadviSaya kabodharUpasya nayasyaikadezabodhatvAbhAvAditi bodhyam / nanu yadi sAmAnyamAtrAbhyupagamapravaNaikadezabodhatvameva saGgrahasya lakSaNaM tadA padyena tathaiva lakSyalakSaNAbhidhAnamucitam , yathAzrataM tu padyAbhihitamuktadizA'sambhavA-'vyAyanyataradoSakavalitamataH kathaM tathoktirityata Aha- saMgahiyA iti- "saGgahIta-piNDArtha saGgravacanaM samAsato avnti"| iti saMskRtam / iti evaMsvarUpaM yat sUtraM tatsvArasyAca tadabhiprAyAt punH| itthamuktiH- "saGgrahaH sahItasya piNDitasya ca nizcayaH' ityevaM lakSaNavacanam , darzitaparyAlocanayA tAtparya tUktasUtrasyApi 'sAmAnyamAtrAbhyupagamapravaNa.' ityAdilakSaNa eveti bodhyam / 'yadvA' ityAdiprantha. ghaTaka prakSiptaM vA sarvathA'pyupAdeyam, mahAsAmAnyAvagAhinegamo'pi mahAsAmAnyarUpeNAzeSavizeSasaGgrahapravaNa iti tatrAti. cyAptivAraNAya naigamAyupagatArtha0' iti saGgrahasya vizeSaNam , tathA ca naigamAyupagatA ye arthA mahAsAmAnyA'vAntarasAmAnya-vizeSAdyAsteSAM sarveSAM sattvalakSaNamahAsAmAnyana saGgrahapravaNo vizeSavinirmokAdilakSaNa 'GgrahapravaNo na naigamaH kintu saGgraha eveti na naigame'tivyAptirityAha-sAmAnyeti, naigamAyupagatArthasaGgrahapravaNa. ' ityatra vizeSa vinirmokalakSaNaH saGgraho yadyabhimatastadA prasthakasthale AsAditaprastha kaparyAyamAkuTTitanAmAnaM meyArUDhamabhyupagacchataH saGgrahavizeSasya saGgraho na bhavet , tasya mahAsAmAnyAbhyupagantRtvAbhAvena sAmAnyamavidadhato vizeSavinirmokalakSaNasaGgrahapravaNatvAbhAvena ttroklkssnnaavyaapteH| yadi cAzuddhaviSayavinikilakSaNaH saGgraho'bhimatastadA yaH saGgrahaH sAmAnyavidhAyakatvena vizeSavinirmokapravaNa eva na tu azuddhaviSayavinirmokazvagastatrAvyAptiH syAdityata Aha-sahazceti- asya 'upAdeyaH' ityanenAnvayaH / 'tena na' ityasya 'avyAptiH' itynenaanvyH| sAmAnyavidharasaGgahAt sAmAnyavidhAnato vizeSavinirmokalakSaNasaGgrahAbhAvAt / tatsthaleti- prasthakasthaletyarthaH / tattvArthabhASyoktaM sagrahalakSaNamupadarzayati- arthAnAmiti / sAmAnya-vizeSobhayAtmakAnAM sAmAnya-vizeSayoH kharUpasanniviSTayoryaH sAmAnyAtmaka ekadezo'zastasya svIkAra saGgraha ityartha niruktabhASyAcanaparyavasitArthamupadarzayati- atreti / tayoH sAmAnya vishessyoH| saGgrahaNaM nAmakarUpeNa grahaNam , tat prakRte sAmAnyarUpeNa sAmAnyasya vizeSasya ca grahaNam , grahaNamapyatra khIkArasvarUpamityabhisandhAnenAha- sAmAnyaikadezasvIkAra iti- sAmAnyarUpo ya ekadezastadAtmanA sAmAnya-vizeSayoH svIkAro na tu vizeSasya vizeSAtmanA'pi khokAra ityarthaH / Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 153 - bhAvAMza eva ca pratyakSAdipramANapravRttestanmAtratvameva svIkurute, ghaTAdivizeSavikalpastvavidyopajanita eveti manyate, atavyAvRttivyavahAro'pyasya pratiyogisApekSatvena kalpanAmUla eva, ayaM cAzuddhasaGgrahaviSayaH, evaM tadavAntarabhedAstu yadyatsAmAnyAntarbhAvena vidhivyavahAra pravartayanti tattatsAmAnyaikadezasvIkAriNo draSTavyAH / tAdRzatAdRzasaGgrahanaya vicAre ca tattavAntaradharmAkArazrutinizritaM matijJAnamapi jAyata eva 'rUpavizeSavAna maNiH padmarAgaH' ityupadezArthapratisandhAnAnantaraM cAkSuSopayoge padmarAgA. kAramiva pratyakSamiti kAryavizeSAdapi tadvizeSa iti dik // 22 // saGgrahAvAntarabhedaireva saGgrAhyArtha[ vyavahAra bhedamupadarzayati eka-dvi-tri-catuH-paJca-SaDbhedA jiivgocraaH|| bhedAbhyAmasya sAmAnya-vizeSAbhyAmudIritAH // 23 // nayAmRta-eketi-cetanatvena jIva ekaH, trasa-sthAvaratvAbhyAM dvividhaH, puMveda-strIveda-napuMsakavedaitrividhaH, deva-manuSya-tiryaga-nArakagatibhedaizcaturvidhaH, ekendriya dvIndriya trIndriya-caturindriya-paJcendriyabhedAt pazvavidhaH, pRthvIkAyA-'kAya-tejaskAya-vAyukAya-vanaspatikAya trasakAyabhedAt SaDvidhaH, ityevaM ye jIvagocarAH saGgrahaprakArA udIritAH siddhAnte te'sya- saGgrahanayasya sAmAnya-vizeSAbhyAM-sAmAnyasaGgraha-vizeSasaGgrahalakSaNAbhyAM bhedAbhyAmavagantavyAH // 23 // sAmAnyavat vizeSasyApi vastvaMzatayA kathaM na tasya vizeSarUpeNa svIkAraH, sAmAnyarUpeNaiva tasya svIkAre kiM nimitta yapekSAyAmAha-ayamiti-saGgrahanaya ityarthaH, asya 'svIkaroti' ityanenAnvayaH / hi yataH, bhavanAnantaratvAt bhavanaM bhAvaH sattAlakSaNamahAsAmAnyaM tadanarthAntaratvAdabhinnatvAt / bhAvAMza eva ca sattAsvarUpAMza eva punaH / pratyakSAdipramANapravRtteH pratyakSAdipramANe bhAvAMza eva bhAsate'taH pratyakSAdipramANasya bhAvAMza eva pravRtteH / 'tanmAtratvameva' ityatra 'ghaTAdInAm' ityasyAnvayaH, tena ghaTAdInAM tanmAtratvameva bhAvamAtratvameva sattAmAtrasvarUpatvameva, mAtrapadena bhAvAtiriktasvarUpatvasya vyavacchedaH / nanu yadi saGgrahanayo ghaTAdInAM bhAvamAtrasvarUpatvameva svIkaroti tarhi 'ghaTa:, paTaH, maThaH' ityAdibodhastanmate na syAd ghaTatvAdInAM vizeSANAM tanmate'bhAvAdityata Aha-ghaTAdivizeSavikalpastviti / akhaNDameva vastutattvaM yad yat sakhaNDamanyApekSAzrayaNena vyavahriyate tat tat kalpitamevaitanmate'to ghaTo'ghaTAdvayAvRtta iti vyavahAro'pi pratiyogisApekSatvena kalpita evetyAha-atadvayAvRttivyavahAro'pIti / asya saGgrahasya / ghaTatvamaghaTavyAvRttirUpaM sAmAnyaM tadAzrayaNena yo'yamaghaTavyAvRttivyavahAraH so'zuddhasaGgrahasya viSayo na zuddhasaGgrahasya, tasya vizeSamAtrAsaMsparzAdityAha- ayaM ceti / athavA yo'yaM sAmAnyaikadezasvIkAralakSaNaH saGgraha idAnImupadarzitaH so'zuddhasaGgrahaviSayo jJeyaH, yato'tra yasya sAmAnyasya yo vizeSastasya vizeSasya tatsAmAnyAtmanA svIkAra iti tadA ghaTate yadi sAmAnya-vizeSabhAvAzrayaNaM syAdityevamazuddhatvamatra, etadabhiprAyeNaivAha-evamiti / ata eva 'savaikadezasaGgrahaNam' ityatra 'sarvam' ityasya sAmAnyamityeva vyAkhyAtaM na tu mahAsAmAnyamiti, tathA cAvAntarasAmAnyagocaro'pi saGgraho lakSyatayA'trAbhimata ityavAntarasAmAnyasya vizeSarUpatvamapItyazaddhatvam, tena tadviSayakasyApi saGgrahasyAzuddhatvaM bodhyam / tadavAntarabhedAstu azuddhasaGgrahAvAntarabhedAH punaH, asya 'pravartayanti' ityanena 'draSTavyAH' ityanena cAnvayaH / yadyasAmAnyeti-mRtsAmAnyAntarbhAveNa ghaTa-zarAvodazcanAdInAM vidhivyavahAraM 'ghaTa-zarAvodazcanAdayo mRdeva' ityevaM vyavahAraM pRthivIsAmAnyAntaviNa ghaTapaTAdInAM vidhivyavahAraM 'ghaTa-paTAdayaH pRthivyeva' ityevaM vyavahAraM pravartayanti, ye saprahavizeSAste mRtpRthivyAdisAmAnyaikadezastrIkAriNo draSTavyA ityarthaH / uktanayavicArasya zrutanizritamatijJAne'pyupayogaM darzayati- tAdRzeti / 'tattadavAntaradharmAkArazrutinizritam' ityasya sthAne 'tattadavAntaradharmAkAraM zrutanizritam' iti pATho yuktaH / uktArthadAyAya kAryavizeSAt kAraNavizeSasiddhiM dRSTAntAvaSTambhena darzayati-rUpavizeSavAniti / cAkSuSopayoge rUpavizeSavanmaNinA saha cakSuSaH sAmmukhyAdilakSaNacAkSuSopayoge sati // 22 // 20 Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / naigama-vyavahArayorapekSayA yathA'sya zuddhatvaM tathAha upacArA vizeSAzca, naigama-vyavahArayoH / iSTA hyanena neSyante, zuddhArthapakSapAtinA // 24 // nayAmRta0-upacArA iti / upacArA- gauNavyavahArAH, vizeSAzva- tattadvyAvRttirUpAH, naigamavyavahArayoH, iSTAH, zuddhArthapakSapAtinA- etadubhayApekSayA svaviSayotkarSAbhimAninA, hi- nizcitam , anena- saGgrahanayena, neSyante, tathA ca naigama-vyavahArasammatopacAra-vizeSAnavalambitvAdasya zuddhatvaM svasamavAyocitopacAravizeSayoH kacidavalambanenApi nApodyata iti bhAvaH // 24 // vyavahAraM lakSayati upacAreNa bahulo vistRtArthazca laukikaH / yo bodho vyavahArAkhyo nayo'yaM lakSito budhaiH|| 25 // nayAmRta0-upacAreNeti / upacAreNa-goNyA vRttyA, bahulo- bAhulyena vyavahArakArI, vistRtArthaH- nAnAvyaktikazabdasaGketa grahaNapravaNaH, laukikaH - zabda-tadupajIvipramANAtiriktapramANapakSapAtI, yo bodhaH so'yaM vyavahArAkhyo nayaH, budhairlakSitaH, upacArabahulAdyadhyavasAyavRtinayatvavyApyajAtimattvaM lakSaNaM tena nAnanugama ityarthaH / " laukikasama upacAraprAyo vistRtA'rtho vyavahAraH " [ tattvArthasUtra0 a0 1, sUtra-35 ] iti tattvArthabhASyamanurudhya itthaM lakSitam , " vaccai viNicchiatthaM vyavahAro trayoviMzatitamaM padyamavatArayati-saGgrAhyArtheti-saMgrahagRhItArthatyarthaH / vivRNoti- eketIti / mUloktAn jIva. gocarAnekAdibhedAn spaSTayati- cetanatyeneti / jIvagocarAH ke ? ityapekSAyAmAha-saGgrahaprakArA iti / kutrodIritA ityAkAGkSAnivRttaye tvAha-siddhAnta iti / anyat spaSTam // 23 // caturviMzatitamaM pdymvtaaryti-naigmeti| asya saGgrahanayasya / vivRNoti-upacArA itIti / etadubhayApekSayA naigama vyavahArobhayApekSayA / bhAvArthamupadarzayati-tathA ceti-naigana-vyavahArobhayApekSayA svaviSayotkarSAbhimAninaH saGgrahasya naigamavyavahArAbhISTopacAravizeSAnabhyupagantRtve ca sti| asya saGgrahanayasya / "zuddhatvam' ityasya 'nApodyate' ityanenAnvayaH, 'svasamavAyocita0' iti sthAne 'svasamayocita0' iti pAThaH, svasya- saGgrahanayasya, yaH samayaH-tadviSayAvabodhako rAdhAntaH, taducitau- tadanugugau yAvupacAravizeSau tayoH / kvacit svaviSaye kasmiMzcit / avalambanenApi svIkaraNenApi / nApodyate na niSiddhayate, yadi sAmAnyata upacAra-vizeSayoranabhyupagantRtvameva saDgrahasya zuddhatvamabhimataM syAt tadA svasamayocitopacAravizeSAbhyupagamenApi uktalakSaNaM zuddhatvamasyApoditameva syAt , na caivam, kintu naigama vyavahArAbhyupagatopacAravizevAnabhyupagantRtvamevAsya zuddhatvam , tacca svasamayocitopacAravizeSAbhyupagantRtve'pi nirAkulamavatiSThata evetyarthaH // 24 // _vyavahAralakSakaM paJcaviMzatitamaM padyamavatArayati- vyavahAramiti / vivRNoti-upacAreNetIti / nAneti- nAnAvyaktiSu yaH zabdasya saGketastasya grahaNe samartha ityarthaH / zabdeti-zabdAtmakaM yat pramANaM zabdopajIvi ca yadanumAnAdikaM pramANaM tAbhyAmatiriktaM yat pratyakSAdi pramANaM tatpakSe patituM zIlaM yasya tAdRzaH, pratyakSAdyApAmarasAdhAraNamAnyapramANagRhItArthAbhyupagamapravaNa iti yAvat / evaM ca sati vyavahArasya kiM lakSaNaM siddhaM bhavatItyapekSAyAmAha-upacAreti- upacArabahulAdyadhyavasAyavRttitvasya jAtivizeSaNatayopanyAsAnnaigamatyAdijAtivyudAsaH, nayatvavyApyatvavizeSaNopAdAnAnnayatva-jJAnatvAdijAtivyudAsaH / tena jAtighaTitalakSaNakaraNena / etaca lakSaNaM tattvArthabhASyAnusArItyAvedayati-laukikasameti / niyuktigranthAnusArivyavahAralakSaNamAvedayitumAha-baccai0 iti- "vrajati vinizcitApa vyavahAraH sarvadravyeSu" iti. saMskRta Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| sabadavesu" [vizeSAvazyakaniyuktigAthA-2183 ] tti, niyuktipratIkaparyAlocanAyAM tu vinizcitArthaprApakatvamasya lakSaNaM labhyate, vinizcitArthaprAptizcAsya sAmAnyAnabhyupagame sati vizeSAbhyupagamAt , ata eva vizeSeNAva hIyate nirAkriyate sAmAnyamaneneti nirutyupapattiH, jalAharaNAdyupayogino ghaTAdivizeSAnevAyamaGgIkaroti, na tu sAmAnyaM tasyArthakriyA'hetutvAt , nahi 'gAM badhAna' ityukte kazvid gotvaM baddhumadhyavasyati, anugatavyavahArazcAnyApohAdinA'pyupapatsyate, akhaNDAbhAvanivezAcca nAnyonyAzrayaH, astu vA sarvatra zabdAnugamAdevAnugatatvavyavahAraH, kAraNatva-vyApyAdAvitthamevAbhyupamagAdityAdikaM prapazcitamanyatra // 25 // tam , vizeSeNa vizeSarUpeNa nizcitasyArthasya prApakatvaM vinizcitArthaprApakatvaM tadasya vyavahArasya lakSaNaM niruktaniyuktipratIkaparyAlocanAyAM kRtAyAM labhyata ityrthH| vinizcitArthaprApakatvaM kathaM vyavahArasyetyapekSAyAmAha-vinizcitArthaprAptizceti / asya vyavahArasya / ata eva sAmAnyAnabhyupagame sati vizeSAbhyupagamato vyavahArasya vinizcitArthaprApakatvAdeva / vizeSeNa svAbhyupagamavizeSeNa, anena vizeSAbhyupagamo vyavahArasyAyAti / anena vyavahArAkhyanayena / nirutyupapattiH vyavahArapadanirvacanamupapadyate, yadi vyavahAraH sAmAnyamabhyupeyAd vizeSa vA nAbhyupagacchet tadA niruktvyvhaarpdniruktinoppnnaa syAdityarthaH / asya sahetukaM vizeSAbhyupagamanaM sAmAnyAnabhyupagamanaM ca darzayati-jaleti- vyavahAro hi lokayAtrAnirvAhaka iti lokavyavahAro yAdRrzanArthena sampadyate tamarthamurarIkaroti yazcArtho na vyavahArasampAdakastaM ca tiraskaroti ghaTAdivyaktilakSaNavizeSebhya eva jalAharaNAdilakSaNalokavyavahAra upajAyata iti jalAharaNAdyupayogino ghaTAdivizeSAnevAyaM vyavahAranayo'GgIkaroti / evakAralabhyamevArthamAha- na tu sAmAnyamiti- sAmAnyaM punarvyavahAro nAGgIkaroti, yata eva sAmAnyaM na lokavyavahAropayogi tata eva na tatsvIkarotItyAvedanAyAha-tasyeti- saamaanysyetyrthH| arthakriyAkAritvAbhAvAt jalAharaNAdilakSaNArthakriyAkAritvAbhAvAt / arthakriyAkAritvAbhAvameva sAmAnyasya vyavasthApayatinahIti- asya 'adhyavasyati' itynenaanvyH| nanu yadi sAmAnyamarthakriyAkAri na bhavedanugatavyavahArastadekanibandhano na syAdityata Aha- anugatavyavahArazceti / nanu anyApoho gobhinna bhinnatvam, tatra yatkiJcidgobhinnaM govyaktyantaraM tadbhinnatvaM na tasyAM gavItyato'sya nAnugatatvam, yadi ca tatra gotvAvacchinna pratiyogitAko bhedo nivizate tadA gotvAvacchinnapratiyogitAkabhedavatI yA yatkiJcidazvavyaktistadbhinnatvaM gavAdibhine tadazvavyaktibhinne padArthAntare'pIti tatrApi gauoNrityanugatavyavahAraH syAt tadvAraNAya gotvAvacchinnapratiyogitAkabhedAvacchinnapratiyogitAkabhedo yadyago'pohaH, tatra praviSTa gotvaM punarapyagovyAvRttirUpam, tatrApyuktadizA praviSTaM gotvamagovyAvRttirUpamityevaM dizA'navasthAprasaGgaH, sa evAgo'poho yadi svazarIrasanniviSTagotvamapi tadA svasyaiva svApekSaNAdAtmAzrayaH, yadi ca tatra praviSTA govyaktayo gaugorityanu. gatavyavahAraviSayA eveti gotvamapohazarIrasanniviSTa gaugaurityanugatavyavahAraviSayatvaM tadoktApohasya niruktAnugatavyavahArApekSaNAnniruktAnugatavyavahArasya ca niruktAnyApohApekSaNAdanyo'nyAzraya ityata Aha- akhaNDAbhAvanivezAcceti- yAvatyo nagati govyaktayastadbhedakUTAvacchinnapratiyogitAkabheda evAgopohaH, sa ca tAdRzabhedakUTAvacchinnapratiyogitAkabhedatvena rUpeNa nAnyApohasvarUpatayA'bhyupagamyate yena niruktabhedakUTasyAsarvajJadurjeyatvena tadavacchinna pratiyogitAkabhedasyApyasarvajJaduyitvaM syAt , kintvekasya tasya tadya teH svarUpato bhAnasyAbhyupagamena tadvyaktirUpatayaivAnugatavyavahAre bhAnam, pratiyogivizeSitarUpeNaiva sanniviSTasyAbhAvasya svarUpato bhAnaM niSiddhaM na tu tavyaktyAtmanA'khaNDasya, tathA cAkhaNDasya nirukabhedarUpAbhAvasyAnyApohasvarUpa nivezAt punaranyonyAzrayo na bhvtiityrthH| athavA sarvAsu govyaktiSu pratyeka gopadasya saGketalakSaNazaktirUpasambandha iti tena sambandhena gozabda eva sarvatrAnugata iti saGketalakSaNasambandhabalAcchabdAnugamAdevAnugatatvavyavahAra ityAha- astu veti / jAtimantarA'pyanugatatvavyavahAraH sAmAnyavAdinAmapyabhimata eva, kathamanyathA 'daNDaH kAraNam , vahniH kAraNam ,' iti kAraNatvasya jAtisvarUpasyAbhAve'pyanugatakAraNatvavyavahAraH, vyApyatvasya jAtirUpasyAbhAve'pi 'dhUmo vyApyaH, Aloko vyApyaH' ityevamanugatavyApyatvavyavahAra ityAha- kAraNatveti / itthamevAbhyupagamAt zabdAnugamAdevAnugatatvavyavahAropagamAdityarthaH // 25 // Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / . upacArabAhulyaM vighRNoti dahyate giriradhvAsau, yAti sravati kuNDikA / ityAdirupacAro'smin, bAhulyenopalabhyate // 26 // nayAmRta0-dahyata iti / 'asau giridahyate' atra giripadasya giristhatRNAdau lakSaNA, bhUyodagdhatvapratItiH prayojanam / 'asAvadhavA yAti' atrAdhvapadasyAdhvani gacchati puruSasamudAye lakSaNA, nairantaryapratItiH prayojanam / 'kuNDikA sravati' ityatra kuNDikApadasya kuNDikAsthajale lakSaNA, nibiDa. tvapratItiH prayojanam / sarvatroddezyapratItirlakSyArthe mukhyArthAbhedAdhyavasAyAtmakavyaJjanAmahimnA vyutpattimahinA veti vivecitamanyatretyAdirupacAra:- gauNaH, asmin- vyavahAranaye, bAhulyena- itaranayA. prekSayA bhUnopalabhyate // 26 // vistRtArtha vivRNoti vistRtArthoM vizeSastha, prAdhAnyAdeSa laukikaH / paJcavarNAdibhRGgAdau, zyAmatvAdivinizcayAt // 27 // nayAmRta-vistRtArtha iti / vizeSasya prAdhAnyAdeSa vistRtArthaH, tatprAdhAnyaM ca vyaktiSvevopayuktatayA saGketAzrayaNAdinA bodhyam , tathA vastutaH paJcavarNAvayavArabdhazarIratvena paJcavarNAdimati bhRGgAdau zyAmatvAdereva vinizcayAdeSa laukikaH, yathA hi loko nizcayataH paJcavarNe'pi bhramare kRSNavarNatvamevAGgIkaroti tathA'yamapItyasya laukikasamatvamiti nayavidaH / na ca ' kRSNo bhramaraH' ityatra SaDviMzatitama padyamavatArayati-upacAreti / vivRNoti- dahyata itIti / atra asau giridahyata iti vAkye, ghaTakatvaM saptamyarthaH, evamagre'pi / giripadasya giristhatRNAdau lakSaNA anAditAtparyamUlakalakSaNAlakSaNanirUDhalakSaNA na, kintu prayojanavallakSaNAsvarUpA''dhunikyevAtaH prayojanamatra vaktavyamityapekSAyAmAha-bhUya iti / atra asAvadhvA yAtIti vAkye. 'nibiDatvapratItiH asya sthAne 'anibiDatvapratItiH' iti pAThaH, yata iyamanibiDA prazithilAvayavA kuNDikA ata etannihitaM jalaM bahinirgacchatIti / nanu lakSaNayA vRttyA giristhatRNAdInAmeva pratItirupajAyate, bhUyodagdhatvAdau ca giripadAdena zaktirnAri lakSaNeti tatpratItilakSaNaM prayojanaM kena bhavatItyapekSAyAmAha-sarvatreti- dahyate girirityAgrupacaritavAkyamAtre ityarthaH / uddezyati- uddeshy| yadarthaM lAkSaNikapadaghaTitavAkyoccAraNaM sA, sA cAsau pratItizcoddezyapratItiH, prayojanIbhUtA dagdhatvAdipratItiH / lakSyAthai giristhatRNAdirUpe, mukhyArthasya- giryAdeH, abhedAdhyavasAyaH- abhedAropaH, sadAtmikA yA vyaJjanAvRttistanmahimnA- tatsAmarthena / vA athavA, vyutpattiH- zabdavizeSasamabhivyAhAralakSaNAkAGkSAjJAnasya zAbdabodhavizeSa prati kAraNatvajJAnalakSaNA, tanmahimnA- tadalAt, nAktebhyo vAkyebhyaH sarvasva pratipatturavizeSeNa bhUyodagdhatvapratItyAdirUpajAyate, kintu zemuSIvizeSazAlina eva pramAturuktavAkyebhyo niruktavyutpattibalAt tathApratItirupajAyate, tathA ca vyaJjanAvRttyupagame vyaJjanAkhyavRttyavoddezyapratItiH, tadanabhyupagame coktavyutpattibalAt / etadvizeSapratipattaye vizeSajijJAsubhiretadrahasyAvedakaM pranthAntaramavalokanIyamityupadezAbhiprAyeNAha- iti vivecitamanyatreti-'vivecitamanyatrevyAdirUpacAraH' ityasya sthAne 'vivecitamanyatra, ityAdirupacAraH' iti pATho bodhyaH, anyat spaSTam // 26 // . vivRNoti-vistRtArtha itIti / eSaH vyavahAra nayaH, evamagre'pi, tatprAdhAnyaM ca vizeSaprAdhAnyaM ca, asya 'bodhyam' itynenaanvyH| laukika: laukikasamaH / vyavahAranayasya laukikasamatvameva bhAvayati- yathA hIti / lokaH nizcayanayAnabhijJo'parIkSako janaH, asya 'aGgIkaroti' ityanenAnvayaH / nizcayataH nizcayanayena, yadyapi nizcayanayena bhramaraH paJcavarNastathApi vyavahAro laukiko vyavahAranayamAzrityaiva pravartata iti vyavahArakanibaddhacetA loko bhramare kRSNavarNasvameva yathA svIkarotItyarthaH / tathA'yamapIti- vyavahAro'pi bhramare kRSNavarNatvameva svIkarotItyarthaH / iti etasmAt wwwmaanana Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / vidyamAnetaravarNapratiSedhAd bhrAntatvam, anudbhUtatvenetarAvivakSaNAt tadvyudAse'tAtparyAt, udbhUtavarNavivakSAyA evAbhilApAdivyavahArahetutvAt, kRSNAdipadasyodbhUtakRSNAdiparatvAd vA, atAtparyajJaM pratyetasyAbodhatvenAprAmANye'pi tAtparyajJaM prati prAmANyAt, lokavyavahArAnukUlavivakSAprayuktatvena ca bhAvasatyatvAvirodhAt, ata eva 'pIto bhramaraH ' iti na vyavahArato bhAva satyam, lokavyavahArAnanukUlatvAt, nApi nizcayataH, paJcavarNa paryAptimati paJcavarNaprakAratvAbhAvenAvadhAraNAzca matvAditya satyameveti dik // 27 // nanu ' kRSNo bhramaraH ' iti vAkyavat 'paJcavarNo bhramaraH' iti vAkyamapi kathaM na vyavahAranayAnurodhi ? tasyApi lokavyavahArAnukUlatvAt, AgamabodhitArthe'pi vyutpannalokasya vyavahAradarzanAt, lokabAdhitArthabodhakavAkyasyAvyavahArakatve ca ' AtmA na rUpavAn' ityAdivAkyasyApyavyavahArakatvAkAraNAt / asya vyavahAranayasya / nanu 'kRSNo bhramaraH' iti yajjJAnaM tad bhramare kRSNatvamavabhAsayat tatra vidyamAnamapi kRSNetaravarNaM pratikSipatIti bhrAntaM tat syAdityAzaGkya pratikSipati - na ceti / kRSNetaravarNasya bhramare sato'pyanudbhUtatvena vivakSAbhAvAdeva kRSNavarNaprakAra kabhramaravizeSyakaM tajjJAnam, na tu kRSNetaravarNAbhAvastatra pratibhAsate iti nAsya bhramatvaM tajjJAnakAraNIbhUta' kRSNo bhramara 'itivAkyaprayo tubhramare kRSNaitaravarNapratiSedhe tAtparyAbhAvena tatra tatpratibhAsasya vaktumazakyatvAditi niSedhahetumupadarzayati- anudbhUtatveneti / itarAvivakSaNAt kRSNetaravarNAvivakSaNAt / tadvayuddAse kRSNaitaravarNapratiSedhe / atAtparyAt 'kRSNo bhramaraH ' iti vaktustAtparyAbhAvAt / nanu yadi bhramare kRSNetaravarNo vidyate tanudbhUto'pi sa yadi vivakSyeta tarhi 'zuklo bhramaraH, rakto bhramaraH ' ityAdyabhilApaH syAdevetyata Aha- udbhUteti- tathA cAnudbhUtavarNavivakSA'pi yadi kasyacit syAt tadApyabhilApAdivyavahArasvarUpAyogyayA tayA'nudbhUtavarNAbhila: pAdivyavahAro na syAdevetyarthaH / athavA 'kRSNo bhramaraH' ityatra kRSNapadamudbhUtakRSNaparam, tathA codbhUtakRSNetarodbhUtarUpasya vyudAse'pi na bhramatvaM bhramare kRSNetarodbhUtarUpAbhAvAdityAha - kRSNAdipadasyeti / ya pratipattA ' kRSNo bhramaraH ' ityatra ' kRSNapadamudbhUtakRSNabodhanecchayoccaritam ' ityevaM tAtsaryaM nAvadhArayati tasyodbhUta kRSNatvaprakAraka bhramara vizeSyakabodhasyoktavAkyAdajAyamAnatvena jAyamAnasya ca kRSNetararUpapratikSepa saMvalita kRSNatvabodhasyApramAtvenApranAtma ko ktabodhajanakatvAt tamatAtparyajJaM pratipattAraM pratyuktavAkyasyA prAmANye'pi yaH pratipattAstra 'kRSNapadamudbhUtakRSNavodhanecchayoccaritam' ityevaM tAtparyamavadhArathituM zaknoti tasyoktavAkyata udbhUtakRSNatvaprakArakA naravizeSyakabodhasya pramAtmakasya jAyamAnatvena tAdRzapramAtmakabodhajanakasyoktavAkyasya taM tAtparyajJaM pratipattAraM prati prAmANyaM nirAkulamevetya ha- atAtparyajJamiti / etasya 'kRSNo bhramaraH' iti vAkyasya / 'abodhatvena' iti sthAne 'abodhakatvena' iti pATho yuktaH, tasya 'pramAtmaka bodhajanakatvAbhAvena' ityarthaH / loketi - lokasya yo bhramarasya kRSNatvena vyavahArastasyAnukUlA yA vivakSA udbhUta kRSNavarNavivakSA tatprayuktatvena tajjanyatvena 'kRSNo bhramaraH' iti vAkyasya bhAvasatyatvAvirodhAt bhramarasya paJcavarNatve'pi kRSNarUpameva tatrodbhUtaM na tu pItAdikamityuktavivakSA vastvavalambinIti tajjanyasyoktavAkyasya bhAvasatyatvavirodhAbhAvAdityarthaH / ata eva lokavyavahArAnukUlavivakSAprayuktatvasya bhAvasatyatvaniyAmakatvAdeva | nA'pi nizcayata iti nizcayanayato'pi ' pIto bhramaraH ' iti vAkyaM na bhAvasatyamityarthaH / tatra hetumAha- paJcavarNaparyAptimatIti- apara iti zeSaH / avadhAraNAkSamatvAditi kRSNo bhramaraH ' ityatra kRSNapadasyo kRSNaparatvena kRSNa evaM naraH' ityavadhAraNaM sambhavati, bhramarasya paJcavarNatve'pi kRSNasyaivodbhUtatvAditi bhavati tasya nizcayato'pi prAmANyam, tathA 'paJcavarNo bhramaraH' ityatrApi 'bhramaraH paJcavarNa eva' ityavadhAraNaM sambhavati, paJcavarNaparyAptimati bhramare pazcavarNalakSaNaprakArasyAvadhAraNopapatteH, 'pIto bhramaraH' ityatra 'pIta eva bhraraH' ityavadhAraNaM na sambhavati, paJcavarNaparyAptimatyekavarNamAtraparyApterasambhavAt, ato vyavahArato nizcayatazcAsatyametra 'pIto bhramaraH ' iti vAkyamityarthaH // 27 // 157 aSTAviMzatitamaM padyamavatArayati - nanvityAdinA / tasyApi 'paJcavarNo bhramaraH ' iti vAkyasyApi / nanu rathyApuruSAdisvarUpa lokavyavahArAnukUlatvaM 'paJcavarNo bhramaraH' iti vAkyasya nAstItyata Aha- Agameti bhramaragata paJcavarNAtmako'rtha Agamabodhitastasminnapi / vyutpannalokasya AgamArthAvabodhalakSaNavyutpattimataH parIkSakAdilokasya / nanu yadyapi bhramaratapazcavarNalakSaNo'rtha AgamabodhitastathA'pi sa lokabAdhitaH loke 'paJcavarNo bhramaro na' ityevaM bAdhadarzanAt tathA ca Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH | pAtAt tasyApyAtmagauravatvAdibodhaka lokapramANavAdhitArthabodhakatvAt, abhrAntalokA bAdhitArthabodhakatvaM cobhayatra tulyam / pratyakSa niyataiva vyavahAriviSayatA na tvAgamAdiniyateti tu vyavahAra durnayasya cAkamatapravartakasya matam, na tu vyavahAranayasya jainadarzanasparzina iti zaGkAyAmAha - paJcavarNAbhilApe'pi zrutavyutpattizAlinAm / 158 na tadbodhe viSayatA parAMze vyAvahArikI // 28 // nayAmRta0 - paJceti / 'paJcavarNo bhramaraH' iti zabdAbhilApe'pi zrutavyutpattizAlinAM tattanayAbhiprAyaprayuktaH zabdastatra nayIyaviSayatayaiva zAbdabodhajanaka iti siddhAntasiddha kAryakAraNabhAvagrahavatAm, tadbodhe- uktAbhilApajanyazAbdabodhe, parAMze - kRSNetarataravaNaze, vyAvahArikI viSayatA nAsti, tathA ca ' paJcavarNo bhramaraH ' iti zAbdabodhe kRSNAMze vyAvahArikyA sambalitA, itarAMze ca zuddhA naizcayika viSayatA, adRSTArthe sarvatra sambalanasambhave'pi lokaprasiddhArthAnuvAdasthale kacideva sambalanAlokabAdhitArthabodhakasya ' paJcavarNo bhramaraH ' iti vAkyasya na lokavyavahArAnukUlatvamityata Aha- lokabAdhiteti / tasyApi AtmA na rUpavAn' ityAdivAkyasyApi / nanvabhrAntalokapramANabAdhitArthabodhakavAkyasyaivAvyavahArakatvam, AtmagauravAdibodhaka lokapramANaM ca bhrAntamevetya bhrAntalokapramANavAdhitArthakatvAbhAvAd 'AtmA na rUpavAn' ityAdivAkyasya nAvyavahArakatvaprasaGga ityata Aha- abhrAnteti / ubhayatra AtmA na rUpavAn' iti vAkye 'paJcavarNo bhramaraH ' iti vAkye ca / tulyaM samAnam, yathA AtmagauravAdibodhaka lokapramANasya bhrAntatvenAbhrAntalokAvAdhitArthabodhakatvam 'AtmA na rUpavAn' ityAdivAkyasya tathA bhramare kRSNatvabodhakalokapramANasya bhrAntatvenAbhrAntalokAbAdhitArthabodhakatvaM paJcavarNo bhramaraH ' iti vAkyasyApItyarthaH / nanu yatraiva pratyakSaviSayatvaM tatraiva vyavahAraviSayatvamiti vyavahAraviSayatA pratyakSaviSayatAvyApyaiva, tathA ca vyApakasya pratyakSaviSayatvasya bhramaragatapaJcavarNe'bhAvAd vyApyasya vyavahAraviSayatvasyApi tatrAbhAva iti ' paJcavarNo bhramaraH ' iti vAkyaM na vyavahAranayAnurodhItyata Aha- pratyakSaniyataiveti- atra pratyakSasya viSayatAsambandhena vyApakatvaM bodhyam / vyavahAriviSayatA vyavahAriNo lokapramANasya viSayatA, athavA 'vyavahArIyaviSayatA' ityeva pAThaH / vyavahAradurnayasteti - cArvAkamatapravartako vyavahAradurnayo hi pratyakSamevaikaM pramANamiti svIkaroti, tanmate yanna pratyakSaviSayastannAstyeveti bhavati pratyakSAviSayasya vyavahArAviSayatvaM tanmate, jainadarzana sthitavyavahAranayastvAgamAdiparokSapramANamapyurarIkaroti, tanmate pratyakSAviSayo'pi vyavahartuM zakyata eveti paJcavarNasya bhramaragatasya pratyakSAviSayasyApyAgamapramANaviSayatvena vyavahAraviSayatvaM syAdevetyavataraNikArthaH / < vivRNoti - paJcetIti / 'paJcavarNAbhilApe'pi ' iti mUlamadhutvaiva yat 'paJcavarNo bhramaraH ' iti ' zabdAbhilApe'pi ' iti vivaraNaM tad vivaraNe mUlAkSarasannivezo'styeveti tata eva mUlajJAnaM sukaramityabhiprAyeNa, agre ca na pRthaGmUladhAraNamantareNa tadvivaraNe tadvivaraNatvAvagatirityabhiprAyeNa mUlamupanyasya tadvivaraNamiti bodhyam / 'zrutavyutpattizAlinAm ' iti mUlasya vivaraNam - ' tattannaya0 ' ityArabhya ' grahavatAm' ityantam ' statra nayIyaviSayataiva ' ityasya sthAne ' svatannayIyaviSayataiva' iti pATho yuktaH, yaH zabdo yannayAbhiprAyeNa prayuktaH sa zabda stannayA - bhipretakhavAcyatAsambandhena tannayIyaviSayatAsambandhena zAbdabodhaM prati janaka ityAkArako yaH siddhAntasiddha kAryakAraNabhAvagrahastaGkatAM pratipattRRNAmityarthaH / uktAbhilApeti- 'paJcavarNo bhramaraH ' ityabhilApetyarthaH / tathA ca niruktazrutavyutpattizAlinAM paJcavarNo bhramaraH ' iti vAkyajanyazAbdabodhe kRSNetaravarNAMze vyAvahArikyA viSayatAyA abhAve ca / vyAvahAriyA saMvalitA vyAvahArikyA viSayatayA sahitA, 'naizcayikI viSayatA' ityanenAsya sambandhaH / itarAMze ca kRSNetaravarNAze puna: / ' AtmA na rUpavAn' iti vAkyajanyabodhe AtmagatarUpA bhAvalakSaNA pratyakSaviSayArthe naizcayikI viSayatA vyAvahArikaviSayatAsaMvalitA'pi / ' paJcavarNo bhramaraH ' iti vAkyasya kRSNavarNarUpalokaprasiddhArthe'nuvAdarUpatvena tadaMza eva tajjanyabodhIyA nizcayIyaviSayatA vyAvahArikaviSayatAsaMvalitA na tu kRSNetaravarNAze ityabhyupagame na ko'pi doSa ityAhaaSTArtha iti- adRSTArthe vyavahAro na pratyakSapramANataH kintu parokSapramANata iti sarvatrAdRSTe'rthe parokSapramANapravRttisambhavena Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI- GgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / bhyupagamAditi na kazcid doSa iti bhAvanIyam // 28 // RjusUtraM lakSayati bhAvave vartamAnatvavyAptidhIravizeSitA / RjusUtraH zrutaH sUtre zabdArthastu vizeSitaH // 29 // 159 nayAmRta-bhAvatva iti / bhAvatve vartamAnatvavyAptidhIH- atItAnAgata sambandhAbhAvavyApyatvopagantRtA, avizeSitA - zabdAdyabhimatavizeSApakSapAtinI, sUtre RjusUtranayaH zrutaH, sUtraM ca - " paJcupa gAhI ujjuo vihI muNeyabo" [vizeSAvazyaka niryuktigAthA - 2184 ]tti, atra pratyutpannameva gRhNAtItyevaMzIla ityatrArthe tAtparyAduktArthalAbhaH, avizeSitapadakRtyamAha - zabdArthastu vizeSita iti, tathA ca vizeSitArthagrAhiNi zabdAdinaye nAtivyAptiriti bhAvaH, " satAM sAmpratAnAmarthAnAmabhidhAnaparijJAnamRjusUtra : " [ tattvArthasUtre, a0 1 sU0 35 ] iti tattvArthabhASyaM vyavahArAtizAyitvalakSaNamabhipretya tadatizayapratipAdanArthametaduktam, vyavahAro hi sAmAnyaM vyavahArAnaGgatvAnna sahate, kathaM tarhya - tatprayuktasya vyavahArasyApyavizeSeNa sarvatra sambhavena tannirUpitaviSayatA'pi sarvatrAvazyakIti tatsaMvalitatvaM sarvatra dRSTe'rthe nizcayIyaviSayatAyA ityabhisaMndhiH // 28 // ekonatriMzattamaM padyamavatArayati - RjusUtramiti / vivRNoti-bhAvatva itIti yatra yatra bhAvatvaM tatra vartamAnatvamityevaM vyAptijJAnamRjusUtra ityarthaH / ' vartamAnatvavyAptidhIH' iti mUlasya vivaraNam - atItAnAgatasambandhAbhAvavyApyavopagantRteti, atItA 'nAgatakAlasambandhyapi bhAvo vartamAnakAlasambandhitAmapi vartamAnatAdazAyAmanubhavatyeveti yatra yatra bhAvatvaM tatra vartamAnatvamityevaM vyApyupagamaH sthira bhAvAbhyupagantu devyArthikana yasyApItyato'tItetyAdi vivaraNamAdRtam, tathA ca yatra yatra bhAvatvaM tatrAtItAnAgatasambandhAbhAva ityevaM vyAptairabhyupagantRtvaM na dravyArthikanayasya tadabhimate sthire bhAve atItAnA. gatasambandhasyaiva bhAvenA tItA 'nAgatasambandhAbhAvasyAbhAvAt, atItAnAgatasambandhAbhAvAbhAvavati sthire bhAve bhAvatvasya sattvena vyabhicAriNo bhAvatvasyAtItAnAgata sambandhAbhAvavyApyatvAbhAvena tAdRzavyApyatvAbhyupagantRtvasya tatrAsambhavAditi / bhAvatve atItAnAgatasambandhAbhAvavyApyatyopagantRtA zabdAdinayAnAmapIti teSvativyAptervAraNArthamupAttasya ' avizeSitA ' ityasya vivaraNam - zabdAdyabhimata vizeSApakSapAtinIti tathA ca zabdAdyabhimatavizeSAnabhyupagantRtve sati bhAvatvagatAtItAnAgatasambandhAbhAvavyApyatvApagantRtvamRjusUtratvamityevamRjusUtrasya lakSaNe paryavasite na zabdAdinaye'tivyAptirityAzayaH / ' sUtre RjusUtraH zrutaH' ityuktirutalakSaNasya siddhAntasiddhatva pratipAdanAya / kasmin sUtre iti jijJAsAyAmAha - sUtraM ceti / paccuppaNNa0 iti - " pratyutpannagrAhI RjusUtro nayavidhirjJAtavyaH iti saMskRtam / nanvatrA vizeSitatvaM vizeSaNaM nopAttamiti naitatsUtrasammatatvaM niruktAvizeSitatvaghaTitalakSaNasyetyata Aha- atreti etatsUtre ityarthaH / ' pratyutpannameva ' ityevakAreNAtItA 'nAgatayoH zabdAdyabhimatavizeSasya ca vyavacchedaH / tAtparyAt pratyutpannagrAhItyasya tAtparyAt tena coktasUtra to niruktalakSaNalAbha ityAha- uktArthalAbha iti / tathA ca ' zabdArthastu vizeSitaH ' ityupAdAnena zabdAdyabhimatavizeSAgrAhitvasya lakSaNaghaTakatve ca / RjusUtrasya vyavahArAtizAyitvaphalAbhiprAyakaM tattvArthabhASyoktaM tallakSaNaM darzayati- satAmiti / tadatizayapratipAdanArtha vyavahArata RjusUtrasyAtizayapratipAdanArtham / etaduktaM G satAmU0 " ityAdi lakSaNamuktam / atizayameva pratipAdayati- vyavahAro hIti / hi yataH, vyavahAraH vyavahAranayaH, vyavahArAnaGgatvAt viSayavidhayA lokavyavahRtijanakatvAbhAvAt, sAmAnyaM sattvAdikam na sahate nAbhyupagacchati yadi, tarhi tadA, parakIyaM parasambandhi, arthamapi dhanAdikamapi kathaM saheta kathaM svIkuryAdityanvayaH, sarvatra avicArya vicAramakRtvaivetyasya sambandhaH parakIyArthenApi dAnAdivyavahAro na bhavatyeveti tadapi vyavahArAnaGgatvAnnAbhyupagantumarhati vyavahAraH, abhyupagacchati ca parakIyadhanaM vyavahAra iti tadajJAnavilasitametasyeti parakIyadhanAdyanabhyupagantu sUtrasya hRdayam, evamagre'pi, atItamanAgataM ca kathamavicArya sahetetyanvayaH / tathAvidhArthavAcakam atItAnAgatArthavAcakama "" www. Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| rthamapi parakIyamatItamanAgataM ca, abhidhAnamapi tathAvidhArthavAcakam , jJAnamapi ca tathAvidhArthaviSayam, avicArya saheta ? ityasyAbhimAnaH, na cAyaM vRthAbhimAnaH, svadeza kAlayoreva sattAvizrAmAt, yathAkathazcitsambandhasya sattAvyavahArAGgatve'tiprasaGgAt, na ca deza-kAlayoH sattvaM vihAyAnyadatiriktaM sattvamasti, tato yogyatA prakRte syAdasattAbodho'pi cAtra, tatra kharazRGgAdAviva sattApratikSe'pi vikalpasiddhe'pi dharmiNi niSedhapravRttestatra tatra vyavasthApitatvAditi dik / / 29 // anyamatra vizeSamAha iSyate'nena naikatrAvasthAntarasamAgamaH / kriyAniSThAbhidAdhAradravyAbhAvAdyathocyate // 30 // nayAmRta-iSyata iti / anena- RjusUtranayena, ekatra- dharmiNi, avasthAntarasamAgamaHbhinnAvasthAvAcakapadArthAnvayaH, neSyate- na svIkriyate, kutaH ? kriyA- sAdhyAvasthA, niSThA ca siddhAvasthA, tayoryA bhidA- bhinnakAlasambandhaH, tadAdhArasyaikadravyasyAbhAvAt , atrArthe'bhiyuktasammatimAha-yathocyate, abhiyuktaiH // 30 // palAlaM na dahatyagnirbhidyate na ghaTaH kvacit / nAsaMyataH pravrajati bhavyo'siddho na sidhyati // 31 // bhidhAnamapi kathamavicArya sahetetyanvayaH / tathAvidhArthaviSayaM parakIyAtItAnAgatArthaviSayakam / ityasyAbhimAnaH evaMrUpo'bhimAna RjusUtrasya / na ceti- anantaradarzitarjusUtrAbhimAno na ca nirarthaka ityrthH,| atra hetuH- svadezetiparakIyaM dhanaM nAnyapuMso deze vartate, atItA-'nAgate ca na vyavahartRvartamAnakAle vartete, atasteSAM sattvAbhAvAd vyavahArAnaGgatvena na tadabhidhAnajJAnAdisambhava itybhisndhiH| parakIyadhanA-jItA-'nAgatAdibhiH samamapyabhidhAna-jJAnAdInAM kazcit sambandho bhaviSyati, taM sambandhaM samAzritya teSAmapi vyayahArAGgatvaM bhaviSyatIti nAsattvaM teSAmiti yadyucyeta tarhi sarvasyApi vastunaH parasparaM kazcit sambandhaH kalpanoparacitaH syAdeveti zazAdInAM zRGgAdibhiH samamapi sambandhasya kAlpanikasya sambhava dasato'pi sAmAnyasyArthakriyayA samaM sambandhasya kalpayituM zakyatvAt teSAmapi vyavahArAGgatvataH sattvamanuSajyatetyAha- yathAkathazcitsambandhasyeti / yadA ca parakIyAdInAM na khadeza-kAlayoH sattvaM tadA tadatiriktasattvAbhAvAdasattvameva teSAmityAha-na ceti- asya 'asti' ityanenAnvayaH, anyat sattvamastItyetAvatA'pi vaktavyArthapariniSpattau yadatiriktamityadhikamupanyastaM tenedaM jJApitaM bhavati- yaduta, deza-kAlanirUpitavRttitvalakSaNasattvato bhinnaM kharUpasattvaM mA'stu, mahAsAmAnyasattvalakSaNaM sattvaM tu bhaviSyatIti kaizciducyeta tadapi nAstIti, yogyatA' ityasya sthAne 'yogyatayA' iti pATho yuktaH, tataH parakIyAdInAmasattvAt , yogyatayA asAvasya sambhavena / prakRte parakIyAdau / atra RjusUtranaye / nanu parakIyAdInAmetannaye'bhAvAd dharmibhUtAnAM teSAmasiddhau kathaM tatra sattvapratiSedha ityata Aha-tatreti-parakIyA 'tiitaa-'naagtesspityrthH| 'sattApratikSe'pi' ityasya sthAne 'sattApratikSepo'pi' iti pATho yuktaH, 'zazazRGge sattvaM nAsti' ityevaM yathA zazazRGge sattvapratikSepastathA 'parakIyAdI sattvaM nAsti' ityevaM parakIyAdAvapi sattvapratikSepaH smbhvtiityrthH| ghAmaNaH pramANAd vikalpAt pramANa-vikalpAbhyAM ca siddhirabhimatA, tatra zazazRjhe vikalpasiddha dharmiNi yathA sattvaniSedhapravRttistathA parakIyAdAvapi vikalpasiddha dharmiNi sattvaniSedhapravRttestatra sattApratikSapo yuktAbhyupagama ityAha-vikalpaside'pIti / 'tatra tatra' iti vIppayA naikasmin granthe ekenaiva granthakA vikalpasiddhe dharmiNi niSedhapravRttirupavarNitA yena kvAcikatvAnna sarvairAdaraNIyatvaM kintu kenacideva tatpakSapAtinA tasya tattvaM syAt , api tu bahubhiH sUripravaraiH zrIdevasaripramukhai ratnAkarAdigranye'syArthasya vyavasthApitatvAt sabairevAdaraNIyatvamityarthaH // 29 // triMzattamapadyamavatArayati- anyamiti / atra RjusUtre / vivRNoti- iSyate itIti / tayoH sAdhvAvasthA-siddhAvasthA. Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNigyAM samalaGkato nyopdeshH| 161 * nayAmRta-palAlamiti / atra dahanAdikriyAkAla eva tanniSThAkAla iti dahyamAnAderdagdhatvAdya. vyabhicArAt tadavasthAvilakSaNapalAlAdyavasthAvacchinnena samaM dahanAdikriyAnvayasyAyogyatvAt 'palAlaM na dahatyagniH' ityAdayo vyavahArA niSedhamukhA upapadyante, vidhimukhastu vyavahAro'tra * apalAlaM dahyate, aghaTo bhidyate, saMyataH pravrajati, siddhaH sidhyati' ityevamAkAra eva draSTavyaH, ata eva-" so samaNo pavaio" [ ] iti (sUtramapi saGgacchate / nanveta )nnaye kRtakaraNAparisamAptiH, siddhasyApi sAdhane karaNavyApArAnuparamAditi cet ? na-kAryamutpAdya kriyoparameNa tatsamApteH; na ca yAdRzavyApAravatAM daNDAdInAM pUrva sattvaM tAdRzAnAmeva teSAM kacit ghaTotpattyanantaramapi sambhave tadA tadutpattiprasaGga iti vAcyam , tatsattve'pi sUkSma kriyAvigamakalpanAt ; na ca tarikrayAyA ghaTotpatteH prAk sattve rUpayoH kriyA-niSThayoH / atrArthe Rjusuutraabhimtaantraabhihitvissye| anyat spaSTam // 30 // uktArthasaMvAdakaparavacanaM vivRNoti-palAlamitIti / atra RjusUtranathe / dahanAdikriyAkAla eva dahanAdisAdhyAvasthAkAla eva / tanniSThAkAlaH dhnaadisiddhaavsthaakaalH| nanu dahanAderutpadyamAnAvasthArUpadahanAdisAdhyAvasthAkAle 'dahyate' iti pratyayAt tadAnIM vastuno dahyamAnatvam , dahanAderniSpannatAvasthArUpadahanAdisiddhAvasthAkAle 'dagdhaH' iti pratyayAt tadAnIM vastuno dagdhatvamityevaM tayobhaide jAgrati sati kathamaikyAvadhAraNaM nyAya mityata Aha-dahyamAnAderiti-tathA caitanmate yadA 'dahyate' iti pratyayastadaiva 'dagdhaH' ityapi pratyaya iti yadA dahyamAnatvaM tadAnIM dagdhatvamapi samastye. veti / yo hi dahyamAnAdyavasthastenaiva samaM dahanAdikriyA'nveti, sa ca palAlAdikharUpato'nya eva saMvRtta iti tenAnvIya. mAnA dahanAdikriyA na palAlAdinA'nvetumutsahate, yadA'vicalapalAlAdisvarUpaM tadA vikriyAvizeSakharUpalakSaNA na dahanAdi. kriyA, yadA ca sA na tadAnImavicalitapalAlAdivarUpamityevaM tayobhinna kAlatvenAnvayasyAyogyatvAt 'palAlaMna dahatyamiH' ityAdayo niSedhamukhA eva vyavahArA RjusUtranaye yujyante, na tu 'palAlaM dahatyagniH' ityAdayo vidhimukhA vyavahArA ityAha-tadavastheti- dhymaanaayvsthetyrthH| tat kiM vidhimukhA vyavahArA na bhavantyevAsmim naye. bhavanti yadi tarhi kIdRzAsta ityapekSAyAmAha-vidhimukhastviti / atra RjusUtranaye / 'saMyata: pravrajati' ityevaM vidhimukhe vyavahAre sUtrakhArasyaM darzayati- ata eveti- asya 'saGgacchate' itynenaanvyH| so0 iti- "sa zramaNaH pravrajitaH" iti saMskRtam / kriyAkAla-niSThAkAlayorabhedadAthi parakIyAzaGkAM pratikSeptamutthApayati- nanviti / etannaye kriyA-niSThA. kAlAbhedAbhyupagantRnaye / kRtakaraNAparisamAptiriti-kriyamAgasya kRtatvAvyabhicArArtha yasmin kSaNe yad vastu kriyate tasya tadAnIM kRtatvamabhyupeyam, evaM ca kRtasya karaNaM khahastitameva, tathA ca karaNavyApArAnantaraM niSpannasyApi vastunaH kriyamANatvasyopapattaye punarapi karaNaM tasyopeyam , tadAnImapi ca kRtaM tat kriyamANamiti punarapi karaNamAstheyamityevaM dizA'navasthAnaM syaadityrthH| atraiva hetumAha-siddhasyApIti / sAdhane utpaadne| samAdhatte-neti / kriyoparameNa karaNavyApAroparameNa, yadartha karaNasya vyApArastasya niSpattau satyAM tasya svayamevoparama ityabhISTe kArye utpanne sati karaNapApAraH khayamuparata iti tadrUpakAraNAbhAvAnna kRtasya karaNamityAzayaH / 'na ca' ityasya 'vAcyam' itynenaanvyH| yAdRzeti- cakrabhramaNAdilakSaNetyarthaH / pUrva ghaTotpattitaH praakaale| tAdRzAnAmeva tAdRzavyApAravatAmeva / teSAM daNDAdInAm / tadA ghaTotpattyanantarakSaNe / tadutpattiprasaGgaH utpannasyaiva ghaTasya punrutpttiprsnggH| niSedhahetumAhatatsatve'pIti-ghaTotpattyanukUlavyApAravatAM daNDAdInAM sattve'pItyarthaH / sUkSmakriyeti- yAdRzakriyayA daNDAdivyApArabhAvamApannayA'vazya ghaTAdyutpattiH saiva sUkSmakriyAzabdenAtrAbhipretA, tAstadAnIM vigamAdeva na ghaTAdyutpattiprasaGga ityarthaH / nanu ghaTotpattyanukUlA yA sUkSmakriyA kalpyate sA yadi ghaTotpatteH prAkkSaNe vartate tadA tasyA ghaTotpattivyApyAyAH sadbhAvato ghaTotpatterapi tadAnIM sadbhAvaprasaGgaH, atha sA ghaTotpattiprAkkSaNe na vartate tadA ghaTotpattikAraNatvameva tasyA na syAdityAzakya pratikSipati-na ceti- asya ' vAcyam' ityanenAnvayaH / takriyAyAH ghaTotpattiniyatAyAH sUkSmakriyAyAH / tA'pi ghaTotpattiprAkkAle'pi / tatsatvaprasaGgaH ghttotpttisttvprsnggH| asatve ca tasyAH sUkSmakriyAyA 21 Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samalahato mayopadezaH / sadApi tadutpattiprasaGgo'sattve ca kAryAvyavahitapUrvavRttitvAbhAvenAkAraNatvA''pattiriti vAcyam , kAryavyApyatAvacchedakapariNAmavizeSarUpAyAH kAraNatAyAH kAryasahavRttitAniyamAt , ata eva 'kurvadUpatvamaprAmANikaM bIjatvAdinA sAGkaryAjAtirUpatadasiddheH' iti nirastam / athaivaM cakrabhramaNAdyupalakSitadIrghakriyAkAle kuto na dRzyate ghaTaH 1 yadi kriyamANaH kRta eveti cet ? na-ghaTajananavyApArarUpAyAH kriyAyA dIrghakAlatvAsiddheH, caramasamaya eva tadabhyupagamAt , ghaTagatAmilASotkarSavazAdeva mRnmardanAdyAntarAlikakAryakaraNavelAyAM ghaTaM karomIti vyavahArAt , taduktaM mahAbhASyakRtA"paisamayakajjakoDI-niravekkho ghaDagayAhilAso si / paisamayakajjakoDi thUlamai! ghaDaM milaaesi"|| -[vizeSAvazyakabhASyagAthA-2318 ] iti, kRtasyaiva karaNe kriyAvaiphalyamityapi na ramaNIyam, kriyayaiva niSThAM janayitvA kAryasya kRtatvopaghaTotpattiprAkkAle'satve punH| akAraNatvApattiH tatkAryAvyavahitapUrvakAlavRttitvameva tatkArya prati kAraNatvamiti tasyAH kriyAyA ghaTotpattyavyavahitapUrvakAlavRttitvAbhAvAt ghaTaM prati kAraNatvaM na syAdityarthaH / pratikSepahetumupadarzayati-kAryavyApyateti-- kAraNasya yat kAryavyApyatvaM yadA kAraNaM tadA kAryam ' ityevaM pratIyamAnaM tacca daNDatvAdinA daNDAderna sambhavati daNDatvAdinA daNDAdeH sattve'pi ghaTAderasatvAt , kintu ghaTAdikurvadUpatvAtmakapariNAmavizeSarUpeNa, ghaTAdikurvadrapa. tvAtmaka pariNAmavizeSaviziSTadaNDAderyadA sattvaM tadAnIM ghaTAdeH sattvasyAvazyambhAvAditi tathAbhUtavyApyatvasyAvacchedako yaH kurvadrUpatvAtmakaH pariNAmavizeSastadrUpAyA daNDAdigatakAraNatAyA ghaTAdikAryasamakAlavRttitvasyazyambhAvAnna tathAbhUtakAraNatAlakSaNakAraNasUkSmakriyAyA ghaTAdyutpatteH prAk pazcAcca sattvamato notpatteH prAk pazcAcca ghaTAdyutpattiprasaGgo navA pUrvavartitvA. bhAve'pyakAraNatvasya prasaGgaH, tatkAryakAle tathAbhUtapariNAma sadbhAvata eva kAraNatvasya smbhvaadityrthH| 'ata eva' ityasya 'nirastam' ityanenAnvayaH, ata eva kurvadrUpatvAtmakapariNAmavizeSarUpakAraNatAyAH kAryasahavRttitvaniyamAdeva / sAGkaryAditi- bIjatvAdyabhAvavati mRdAdilakSaNakAraNe kurvadrUpatvaM kurvapatvAdyabhAvavati bIjAdAvakurvadrUpatvamityevaM parasparAtyantAbhAvasamAnAdhikaraNayostayoH kurvapAtmake bIjAdau sAmAnAdhikaraNa na sAGkaryAdityarthaH / tadasiddheH kurvadUpatvAsiddheH, jAtirUpatayA kurvadrUpatvasyAnabhyupagamAdeva tadrUpatayA tadasiddhirna doSAya, kAraNatvagrAhakapramANena viSayIkaraNAdeva nAprAmANikatvaM tasyetyAzayaH / nanvAdyacakrabhramaNAdikriyAyA Arabhya caramasamayakAlInaghaTajananAnukUlakriyAparyantaM pratisamayaM ghaTajananaM bhavati kriyamANaM kRtam' iti pakSe, tathA ca cakrabhramaNaprathamasamayAdArabhya caramasamayaparyantamabhivyApya yo ghaTajananavyApAralakSaNadIrghakriyAkAlastasmin prathamasamayAvacchedenApi kriyamANo ghaTaH kRta eveti niSpannakharUpasya tasya darzanaM kuto na syAdityAzaGkate- athaivamiti / ghaTajananavyApAralakSaNA ghaTotpattikriyA caramasamaya eva, na prathamacakrabhramaNAdisamaye, tadAnIM mRnmardanAdyAntarAlikakAryameva kriyate, 'ghaTo me bhavatu' iti yo'yaM ghaTakarturutkRSTaghaTAbhilASastadazAdeva caramasamayAtirikta. samaye'pi 'ghaTaM karomi ' iti vyavahAro bhavati, na tu vastugatyA tadAnIM ghaTakaraNamiti ghaTAbhAvAdeva na tadAnIM ghaTo dRzyata iti smaadhtte-neti| tadabhyupagamAt ghaTajananavyApArarUpakriyA'bhyupagamAt / ukkAtheM mahAbhASyasaMvAdamAhataduktamiti / paisamaya0 iti - " pratisamayakAryakoTinirapekSo ghaTagatAbhilASo'si / pratisamayakAryakoTiM sthUlamate / ghaTaM lagayasi" // iti saMskRtam / nanu ghaTAdikriyA kRtameva ghaTaM karoti nAkRtam, tathA ca kRtaM siddhameva tatkaraNena nApUrva kiJcinniSpadyata iti tatra na kriyA sAphalyamaJcatItyAzaGkA pratikSipati-kRtasyaiveti / kriyayA yadA ghaTasya niSThA bhavati tadeva ghaTaH kRta ityucyate nAnyatheti kRtatvasampAdakatayA kriyAyAH sAphalyaM bhavatyeveti pratikSepahetumupadarzayatikriyayaveti- evakAreNa kriyAtiriktasya niSThAjanakatvavyavacchedaH / nanu yadyakRtaM kriyA na janayati kintu kRtameva, yataH akRtasyAsattvena karaNavyApAraviSayatvAsambhavAt , taoNnyo'nyAzrayo'tropatiSThate-kriyAjanitatvAt kRtatvaM samadyate, kRtatvAcca kriyAjanitatvamityAzaGkate-kRtameveti / nAkRtam akRtaM kriyA na janayati, asattvAt akRtasya svarUpata evAsattvena kriyAjanitatvAbhAvAt / kRtatvAvacchinnaM prati kriyAtvena kAraNatvaM nAbhyupagamyate, kintu ghaTatvAdyavacchinnaM prati ghaTAdi. kriyAtvena kAraNatvamityevopeyata iti kriyAjanyatAvacchedakakoTau kRtatvasyApravezAnoktadizA'nyo'nyAzrayaH, kriyAto jAya Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / pAdanAt ; kRtameva kriyA janayati, nAkRtamasatvAt kriyAjanitatvAzca kRtamityanyo'nyAzraya iti cet ? na-ghaTatvAdinaiva ghaTAdikriyAjanyatvAt tatra kRtatvApravezAdarthAdeva samAjAt kRtatvopapatteH, yadi ca kriyamANaM na kRtaM tadA kriyAsamaye kAryAbhAvAt tataH pUrvaM tataH pazcAca kAraNAbhAvAt tatkArya na bhavedeva; sAmagryAstaduttarasamaya eva kAryavyApyatvopagamAnna doSa iti cet ? na - sAmagrI samayasyaiva kAryavyApyatvApagamaucityAt, anyathA vyavahitottarakAle'pi kAryotpattiprasaGgAt, avyavahitottarastrapraveze gauravAt, dvi- trikSaNAdivyavadhAnAbhAvaniveze vinigamakAbhAvAt kAraNAbhAvasyaiva kAryAbhAvamAnasya ghaTasya niSpannasvarUpasyAkRtatvAbhAvAdeva kRtatvamityetAvataiva kRtasya karaNam, yathA ca nIlasAmagrIto nIlasya ghaTasAmagrIto ghaTasyotpattau satyAM sa ghaTo nIlaghaTo'rthAdeva bhavati, na tu nIlaghaTatvasya kizcitkAraNanirUpita kAryatAvacchedakatvaM tathA ghaTakriyAto jAyamAnasya ghaTasya sattvAdeva nAkRtatvamityakRtatvAbhAvAdeva kRtatvam kRtatvaM hi niSpannakriyakharUpatvam, tatra niSpannatAMza - kriyAMzayoryajjanakaM tata eva tad bhavatItyarthasamAjAt tadutpattiriti samAdhatte - neti / tatra kriyAjanyatAvacchedakakoTau yadi ca kriyamANasya kRtatvaM nopeyate tadA yadA kriyAkAle kAryamaniSpannamevamAstheyamanyathA.. niSpannasya tasya kRtatvaM syAditi kriyamANasya tadAnIM kAryasya kRtatvamiti svastitameveti vivAdaparyavasAnam, aniSpannatve cAniSpannaM ca vastu na svasvarUpatAmacatIti kriyAsamaye kAryAbhAva:, kriyAsamayAt pUrvaM ca kriyArUpakAraNasyaivA bhAvaH evaM kriyAsamayAt pazcAdapi kAraNasyAbhAva iti kadApi tat kAryaM na syAdataH kriyamANasya kRtatvaM svIkartavyamityAha- yadi ceti / tataH kriyAsamayAt evamagre'pi / yadA strottara samayatvasambandhena sAmagrI tadA kAlikasambandhena kAryotpattirityevaM sAmagrI kAryotpatyorvyApyavyApakabhAvasyAGgIkArAt sAmabhyavyavahitottarasamaye kAryotpattau na kazcid doSaM iti zaGkate - sAmagryA iti / taduttareti - sAmapyuttaretyarthaH / yadA sAmagrI tadA kAryamityeva tayorvyApyavyApakabhAvo na tu sAmayutara samayatvasya kAryavyApyatvamiti sAmagrIsamaya eva kArya na tu sAmapyuttarasamaya iti samAdhateneti / anyathA sAmabhyuttarasamayatvasya kAryavyApyatvAbhyupagame / vyavahitottarakAle'pi sAmagrIvyavahitottarakAle'pi apinA sAmapyavyavahitottarakAlasyopagrahaH, sAmapyuttarakAlatvasya sAmagrIvyavahitottarasamaye sAmapyavyavahitottarasamaye ca sattvena tadubhayatra kAryotpattau satyAmeva sAmamyuttaratvasya kAryavyApyatvaM sambhavati, anyathA vyabhicAreNa sAmapyuttaratvasya kAryavyApyatvameva na bhavediti sAmapyuttarasamayamAtra evaM kAryajaniH syAdityarthaH / nanu yadA svAvyavahitottaratvasambandhena sAmagrI sAmagryavyavahitottarasamayatvaM vA tadA kAryamityevaM vyApterupagamAt sAmapyavyavahitottarasamaya evaM kAryaM na sAmagrIvyavahito - tarasamaya ityata Aha- avyavahitottaratvapraveze gauravAditi- prakAravidhayA vyApyakoTau vyApyatAvacchedakasaMsarga ko Tau vA'vyavahitottaratvapraveze gauravaprasaGgAdityarthaH / ki, sAmamyanantaraM dvikSaNavyavadhAne yadi kArya jAyate tadA tatra dvikSaNa * vyavadhAne 'pyavyavahitatvasampattaye trikSaNAdivyavadhAnAbhAvo nivezyaH yadyekakSaNavyavadhAna eva kAryamutpadyate tadA dvikSaNAdivyavadhAnAbhAvo nivezyaH, evaM trikSaNavyavadhAne'pi yadi kArya jAyate tadA catuHkSaNAdivyavadhAnAbhAvo nivezyaH, na ca sAmagrIkSaNabhinnakSaNe kAryotpAde sAmapyuttaradvitIyakSaNa evaM sAmapyuttaratRtIyakSaNa eva kArya jAyata ityAyupagame vinigamakaM kiJciditi vinigamakAbhAvAt sarvasyApi dvi- trikSaNA divyavadhAnAderabhAvasya niveze'pi gauravaM sAmadhya vyavahitottara samayasvasya kAryavyApyatvapakSe ityAha- dvi-trikSaNAdIti / paryAyanaye ekaM kurvadUpAtmakaM tatkAryakAraNaM yadA tadA kudvapAtmakaM tatkAryakAraNAntaramapyavazyameva samastIti kAraNe satyavazyameva kAryamiti sAmayyAH kAryavyApyatvakalpanApekSayA kAraNasyaiva kAryavyApyatvaM lAghavAt, tatrApi yadA kAraNaM tadA kAryamityeva vyAptirna tu kAraNottarasamaye kAryaniti tathA ca kAraNa samaya eva kAryam, yathA ca kAraNe satyavazyaM kAryamiti niyamaH tathA kAraNAbhAve satyavazyaM kAryAbhAva ityapi niyama eva, kAraNasya kArya samavyApyatvena kAraNAbhAvasyApi kAryAbhAvasamavyApyatvam tena kAraNasya kAryavyApyatve kAraNAbhAvasya byApyAbhAvarUpatvena kAryarUpavyApakAbhAvasya vyApakatvameva, tathA ca vyApakasya tasya sattve'pi nAvazyaM vyApyasya kAryAbhAvasya satvamityukernA vikAzaH, itthaM ca kAraNAbhAvasya kAraNottarakAle savena tadAnI kAryAbhAvasyaiva sattvaM na kAryasyeti kArya-kAraNayorekakAlatvameveti kriyArUpakAraNakAle niyamena kAryasya sattvAnniSpannatvamapi tasyetyataH kRtatvamapIti kriyamANaM 163 Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| vyApyatvena kAraNottarakAle'pi kAryAsiddhezca / nanu paryAyanayavicAre kAryakSaNeSu kAraNakSaNAnAmavyava. hitapUrvavartitayaiva hetutvamuktaM tat kathamiha paryAyaprakRtikazuddharjusUtranayavicAre kriyamANaM kRtamevetyasyopapAdanAya teSAM kAryasahavartitayaiva hetutvaM vadatAM na pUrvAparavirodha iti cet ? satyam-tatra pUrvakSaNAnAmu. ttarottarakSaNahetutvasya vivakSitasya paurvAparyaniyamenaivopapatteH, atra tu vyavahAropagRhItaM ghaTAdikizcitkAla. sthAyikAryamAdAya tatra kriyAjanyatvaM zuddharjusUtranayena vicAryata iti kAryasahavartitayaiva taddhetutvakalpanAd virodhagandhasyApyabhAvAt, ata eva yatra zuddhaparyAyANAM kArya-kAraNabhAvazcintyate, yathA-kevaladarzanA'vadhikakSaNeSu kevalajJAnAvadhikakSaNAnAm , tatra paurvAparyagarbha eva hetuhetumadbhAvo na tu kAryasahavartitayaiva, .sarvakSaNAnAmekakSaNaikazeSatAprasaGgAditi sudRDhamavadhAraNIyam / / * atha * kriyamANam' ityatra vartamAnatvamAnazo'rthaH, 'kRtam' ityatra cAtItatvaM niSThArthaH, tatra vartamAnatvaM vidyamAnakAlavartitvam , atItatvaM ca vidyamAnadhvaMsapratiyogikAlavRttitvam , vidyamAnatvaM ca tattakRtamiti yuktamityAzayenAha-kAraNAbhAvasyaiveti- ekkAreNa kAraNAvyavahitottarasamayatvAbhAvasAmagyuttarasamayatvAbhAvasAmadhyabhAvAdeH kAryAbhAvavyApyatvasya vyavacchedaH / zaGkate- nanviti / tat tarhi / teSAM kAraNAnAm , paryAyanayasAmAnyavivAre avyavahitapUrvavartitvena kAraNatvamuktaM paryAyanayavizeSarjusUtranayavicAre tu kAryasahavRttitayA kAraNavamityucyate iti kathaM na pUrvAparagranthavirodho'rthAt pUrvAparagranthavirodhaH syAdeveti mukulito'rthaH / samAdhatte- satyamiti- yathA bhavato. dbhAvitaM tthaivoktmstotyrthH| evamapi na pUrvAparagranthavirodha ityAha-tatreti-paryAyanayavicAra ityarthaH, aviralakramaNa kSaNikasantatisiddhaye pUrvapUrvakSaNAnAmuttarottarakSaNaM prati hetutvaM yad vivakSita tat kArya-kAraNayoH paurvAparyaniyamenaivopapattipaddhatimetItyato'vyavahitapUrvavartitayA kAraNatvaM paryAyanayavi vAre pUrvamuktamityarthaH / atra tu zuddharjusUtranayavicAre punaH / vyavahAropagRhItaM vyvhaarnysviikRtm| AdAya Azritya / tatra ghaTAdikArye / taddhetutvakalpanAt ghaTAdikArya prati kriyAyA hetutvakalpanAt , ghaTAdikArye ghaTAdikaraNakriyA ghaTAdikAryasahavRttitayA heturiti yadA ghaTakaraNakriyA tadA ghaTotpattiH, yevotpattiH seva sthitiH, tatkAlayorabhedAt, kriyA'nyadA nAstIti kAryamapyanyadA na vidyata ityataH kSaNikatvaM sidhyatItyAzayena kAryasahavRttitayA RjusUtranaye hetutvamucyata iti bhinnAbhiprAyapravRttayoH pUrvottaragranthayorna virodha ityAzayaH / ata eveti- yata eva kSaNikasantatisiddhaye pUrvakSaNAnAmuttarakSaNaM prati kAraNatvamupeyate tata evetyarthaH / yatheti- kevalajJAna-kebaladarzanopayogayoH kramikatvena pUrva kevalajJAnaM tataH kevaladarzanaM tataH kevalajJAnamityevaM kevaladarzanAntaritakramikakevalajJAnasantati-kevala jJAnAntaritakramikakevaladarzanasantatisiddhaye kevaladarzanAvadhikakSaNeSu- kevaladarzanAtmakakSaNeSu kSaNamAtrasthAyitvAt kevaladarzanasya kSaNatvaM tathA kevalajJAnasyApi, kSaNAnAM tadAtmakatvAdeva tadavadhikatvam , yadyapi kevaladarzanamavadhiruttaratayA yasya kSaNasya sa kevaladarzanAvadhikaH kevaladarzanAvyavahitapUrvakSaNaH, evaM kevalajJAnamavadhiruttaratayA yasya kSaNasya sa kevalajJAnAvadhika ityevamapyatra vyutpattiH sambhavati tathApi tathA vivakSAyAM na kiJcit prayojanam / kevalajJAnAvadhikakSaNAnAM kevalajJAnAtmakakSaNAnAm , kSaNatvenotkIrtanaM ca zuddhaparyAyatvapratipattaye, tayA ca zuddhaparyApAtmakakevaladarzana kevalajJAna kAryakAraNabhAvacintanasthale ityarthaH / tatra kevalajJAna kevaladarzanayoH / kevalajJAna kevaladarzanayoH kAryasahavartitayA kAryakAraNabhAvAbhyupagame yadeva kevaladarzanaM tadeva kevalajJAnaM yadeva kevalajJAnaM tadaiva kevaladarzanamityeka kSaNamAtrarUpatApattau kramikakevalajJAna-kevaladarzanasantatyucchedaH prasajyata ityAha-sarvakSaNAnAmiti / . nanu tattadarthopasthityanukUlavyApAraparyavasitaprayogAdhArakAlalakSaNavartamAnakAlavartikRtiviSayatvalakSaNakriyamANatvAzraye tatta. darthopasthityanukUlavyApArAtmakaprayogAdhArakAlavartidhvaMsapratiyogikAlalakSaNAtItakAlavRttikRtiviSayatvasyAsambhavena kriyamANaM kRta. mityatrAnvayasyaivAnupapattiriti zaGkate- atheti / tatra vartamAnatvA'tItatvayormadhye / lipyaccAraNAdisAdhAraNamitiiyaM lipiratadakSare saGketitati lipigrahaNe tattadakSarasmaraNe tattadakSarasamUhAtmakapadasmRtitastattadarthopasthitirbhavatItyevaM paramparayA tattadarthopasthitiprayojakatvena lipyAM tattadarthopasthityanukUlavyApAratvam , uccAryamANazca zabdo jJAyate, tajjJAnAcca tatsaMketitasyArthasya smaraNamityevaM paramparayA tattadarthopasthitiprayojakatvenaivoccAraNe tattadarthopasthityanukUlavyApAratvamityasyobhayasAdhA Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 165 Sone . . .. prayogAdhAratvam , prayogatvaM ca tattadarthopasthityanukUlavyApAratvaM lipyuJcAraNAdisAdhAraNaM tadAderbuddhisthatvavallaDAdeH zakyatAvacchedaka(ka) tattatkAlAnugamakam , tacca vartamAnatvamatItatvaM vA dhAtvarthe'nveti, dhAtUttarapratyayajanyakAlaprakArakabodhe samAnavizeSyatvapratyAsattyA dhAtujanyopasthiterhetutvAt , ata eva nAtItaghaTajJAnAzraye 'ghaTaM jAnAmi' iti prayogaprasaGgaH, na caivamArambhasamaye pacatIti prayogo na syAt tadA kAryA( pAkA )bhAvAditi vAcyam , sthUlakAlamAdAya tatsamAdhAnAt, tasmAt kriyamANaM kRtaraNyam / tadAderiti- yathA ca 'ghaTo'sti tamAnaya, paTo'sti taM pazya' ityAdau tacchabdena ghaTatva paTatvAdinA ghaTapaTAdInAM bodhopapattaye tacchabdasya ghaTatva-paTatvAdikaM pravRttinimittam , tadanugamakaM ca buddhisthatvam , buddhisthatvopalakSitatattaddharmAvacchinne zaktatve'pi na nAnArthatvaM pravRttinimittopalakSakasya buddhisthatvasyakatvAt , tathA prakRte'pi laDAdeH zakyatAvacchedakavartamAnakAlAdyanugamakaM tattadarthopasthityanukUlavyApArAdhArAkAlatvapraviSTanirukavyApAratvamiti lipikAloJcAraNakAlatvAdinA bhede'pi na nAnArthatvamityAzayaH / AnazpratyayArthasya vartamAnatvasya niSThArthasya cAtItatvasya dhAtvartha evAnvaya ityatra hetumupadarzayati-dhAtUttareti-vizeSyatAsambandhena dhAtUttarapratyayajanyakAlaprakArakabodhaM prati vizeSyatAsambandhena dhAtujanyopasthitiH kAraNam , tathA ca prakRte kriyamANamityatra dhAtUttarAnazpratyayajanyavartamAnakAlaprakArakabodho vRttitvasambandhena vartamAnakAlaprakArakakRtivizeSyako vizeSyatAsambandhena kRtau bhavati tatra kRJdhAtujanyA kRtitvaniSThaniravacchinnaprakAratAnirUpitaniravacchinnakRti niSThavizeSyatAnirUpikopasthitirvizeSyatAsambandhena vartata iti bhavatyuktakAryakAraNabhAvAt tatra kRtitvAvacchinna vizeSya kAdhaiyatvasambandhena vartamAnakAlaprakArakazAbdabodhaH, evaM kRtamityatra dhAtUttarakapratyayajanyAtInakAlaprakArakabodho vRttitvasambandhenAtItakAlaprakArakakRtivizeSyako vizeSyatAsambandhena kRtAvutpadyate, tatra kRJdhAtujanyA kRtitvaniSThaniravacchinnaprakAratAnirUpitaniravacchinnakRtiniSThavizeSyatAnirUpikopasthitivartata ityatastatra kRtitvAvacchinnavizeSyakAdheyatvasambandhenAtItakAlaprakArakazAbdabodha iti / ata eveti- vizeSyatAsambandhena dhAtUttarapratyayajanyakAlaprakArakabodhe vizeSyatAsambandhena dhAtujanyopasthiteH kAraNatvamityevaM kAryakAraNabhAvabalAd dhAtvartha evaM pratyayArthasya kAlasyAnvayAdevAtItaghaTajJAnAzrayaH pumAn 'ghaTaM jAnAmi' iti na prayur3e, ghaTaviSayakavarnamAnajJAnAzrayo. 'hamityeva tato bodha upajAyeta, atItaghaTajJAnAzraye ca ghaTaviSayakavartamAnajJAnAzrayatvasyAbhAvAnna tathA prayogaprasanna ityarthaH / nanu yadi pratyayArthakAlasya dhAtvartha evAnvayastadA pAko yadA''rabhyate tadAnIM pAkasyAbhAvAnna tadAnIM pAkasya vartamAnakAlavRttitvamiti tadAnIM pacatIti prayogo na syAt , dhAtvarthe pAke vartamAnakAlavRttitvasya bAdhA dityAzakSya pratikSipati-na caivamiti / Arambhasamaye pAkArambhasamaye, pAkaM kartumudyatasyendhanAgnisaMyojana-cUlihako. paripAkapAtrasthApana tadgatajalaprakSepAdikAla iti yAvat / niSedhe hetumAha- sthUlakAlamiti- cUlhikoparipAkapAtrAdyAropaNasamayAdArabhya taNDulAdyodanAdibhAvaniSpattisamayamabhivyApya sthitaM sthUlakAlamupAdAya tadAtmakavartamAnakAlavRttipAkakriyAnukUlakRtimattvasya pAkakartari sadbhAvAt tadarthakaH pacatIti prayoga: pAkArambhasamaye'pyupapadyata ityarthaH / yadA ca kriyamANamityatra vartamAnakAlavRttitvasyAnazo'rthasya kRtamityatra niSThArthasyAtItatvasya ca kRtAveva dhAtvarthe'nvayastadA kriyamANaM kRtamiti vAkyAta tattadarthopasthityanukUlavyApArAtmakaprayogAdhArakAlalakSaNavartamAnakAlavRttikRtiviSayastattadarthopasthityanukUlavyApArAtmakaprayogAdhArakAlavRttidhvaMsapratiyogikAlavRttikRttiviSaya ityevaM bodhaH kriyamANe kRtatvAnvayAyogyatvAnna sambhavatItyupasaMharatitasmAditi / dhAtvarthe pratyayArthakAlAnvayamupapAdya kriyamANaM kRtamityatrAnvayAnupapattiryA bhavatA darzitA sA tadA saGgatA syAd yadi dhAtvarthe pratyayArthakAlAnvaya ityeva vyavatiSThata, paraM tathopagame Arambhasamaye pacatIti prayogAnupapatti tatra sthUlavyavahAravyutpattisamAzrayaNena sthUlakAlamupAdAya sthUlakAlalakSaNavartamAnakAlavRttipAkAnukUlakRtimAnityarthakatvena pavatIti prayogopapAdanaM tadA zobheta yadi sthUlavyavahAravyutpattirbhavet , na caivam , anyApohazabdArthavAdinA nizcayena zuddharjusUtreNa sthUlavyavahAravyutpatteranAdRtatvena tadadhInAbhyupagamaviSayasya sthUlakAlasyaivAbhAvAt , vyavahAramAtraM tu na vastusiddhinibandhanam , vyavahArasya vastusiddhinibandhanatve puruSo vyAghra iti vyavahriyamANaprayogAt puruSasyApi vyAghratvaM prasajyetetyataH kAlavRttitAvizeSarUpasya miSThArthasya vartamAnatvena sahAvirodhamabhyupetya kriyamANaM kRtamityatrAnvayaH svIkaraNIya iti samAdhatte-neti / sthUletisthirapadArthAbhyupagantRtvega sthUlo yo vyavahAranayastasya sthUlavyavahAropapAdanAya yA vyutpattistasyA nizcayena RjusUtrA Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 1 mityantrAnvayasyaivAnupapattiriti cet ? na-sthUlavyavahAravyutpatteranyApohazabdArthavAdinA nizcayenAnAdaraNAt, anyathArambhakAla iva tatpUrvakAle'pyekasthUlakAlasambhavena pacatIti prayogaprasaGgAt na ca vyavahAramAtrAd vastusiddhirapi, anyathA ' puruSo vyAghraH ' iti prayogAt puruSasyApi vyAghratvaprasaGgAt / kina, evaM 'naSTo ghaTaH, nazyan ghaTaH' ityAdiprayogavyavasthAyAM tava kA gatiH ? nAzasyoktAtItatvAyogAt, naSTe'pi ghaTe vidyamAnanAza pratiyogitvAcca; atha tatrAtItatvaM vartamAnatvaM ca kRtpratyayArthotpAvAnvetIti na doSa iti cet ? na - ukta niyamabhaGgaprasaGgAt dhAtutva-pratyayatvAdernAnAtvAt tanniyamasya nizcayanayenAnAdaraNAdanabhyupagamAt kathaM nizcayanayaH sthUlavyavahAravyutpattiM nAbhyupaitItyapekSAyAmanyApoha zabdArthavAdineti tadvizeSaNamupAttam, sAmAnyasyAnugatasya vastubhUtasya vRttivikalpato'bhAvAt svalakSaNasya saGketavyavahAra kAlAnanugAminaH saGketakaraNAnAspadatvAt kalpito'nyApoho vikalpAtmA zabdArthaH, na ca tatra zabdasya saGketa karaNAcchandArthatvaM kintu zabdAd vikalpalakSaNo'nyApoho jAyata iti zabdajanyatvAcchandArthatvam uktaM ca- " vikalpayonayaH zabdA vikalpAH zabdayonayaH / kAryakAraNatA teSAM nArtha zabdAH spRzantyapi " [ ] // 1 // evaM ca yasmAcchabdAd yathAvidho vikalpa utpadyate tathAvidhavikalpaM prati tasya zabdasya kAraNatvam tathA vikalpAtmA'nyApohastasya zabdasyArthaM ityevaMvAdinA nizcayena sthUlavyavahAropAdanapratyalavyutpatteranAdaraNAdityarthaH / yadi ca sthUlakAlamekamupAdAyArambhasamaye pacatIti prayogastathAbhUtakAlavRttipAkakRtimAnityarthaparatayopapAdyate tarhi pAkArambhasamayapUrvakA lAdArabhya pAkaniSpattisamayaparyantasthAyisthUlakAlamupAdAya tadAtmaka vartamAnakAlavRttipAkakRtimAnityarthaparatayA pAkArambhasamayAt pUrvakAle'pi pacatIti prayogaH prasajyetetyAha- abhyatheti- sthUlavyavahAravyutpazyAzrayaNasya nizcayanaye'bhyupagame stvityarthaH / tatpUrvakAle'pi ArambhakAlapUrvakAlespi / anyathA vyavahAramAtrAd vastusiddhayupagame / pratyayArthasya vartamAnakAlavRttitvasyAtItakAlavRttitvasya vA nirutasya dhAtvarthe'nvayAbhyupagame parasyAniSTamAvedayati- kiJcaivamiti / uktAtItatveti- vidyamAnadhvaMsapratiyogi kAlavRttitvalakSaNAvItatvetyarthaH / nanu nAzaH pUrvakAlotpanna idAnImapyanuvartata iti yadA vinaSTo ghaTa iti prayujyate tatkAla eva tathA prayogA* dhAratvAd vidyamAnakAlastadAnIM vidyamAnastatpUrvakAladhvaMso vidyamAnadhvaMsastatpratiyogikAla: pUrvakAlastadvRttitvaM ghaTanAze samastIti nokAtItatvAyoga iti cet, maivam yato yathAzrutAtItatvagrahaNe sthirapadArthavAdimate bhAvamAtrasya prayogakAle satastatkAlavRttidhvaMsapratiyogipUrvakAlavRttitvenAtItatvaM prasajyeta, atastatra vartamAnakAlAvRttitve satItyapi vizeSaNaM deyam, tathA ca pUrvajAto'pi ghaTanAza uttarakAle sarvadaiva vartata iti tasya vartamAnakAlAvRttitvasyAbhAvena na tatsahita vidyamAnadhvaMsapratiyogikAlavRttitvalakSaNAtItatvasambhava iti, evaM ca ' naSTo ghaTa:' iti prayogaH pUrvavRttanAzapratiyogini ghaTe jAyamAno nopapadyetetyarthaH / pUrvavRttanAza pratiyogighaTamupAdAya ' nazyan ghaTaH' iti prayogo na bhavati so'pi syAt, vidyamAnanAzapratiyogitvasya ghaTe sadbhAvAdityAha - naSTe'pIti / nanu ' naSTa:' ityatra kRtaH kapratyayasyAtItatvamutpattizcArtha iti tatro - tpattAvatItatvasyotpattezca nAze dhAtvarthe'nvaya ityatItotpattimannAzapratiyogIti 'naSTaH' ityasyArthaH, ' nazyan ' ityatra ca vartamAnatvamutpattizca zatRpratyayArthaH, utpattau vartamAnatvasyotpattezca dhAtvarthe nAze'nvaya iti vartamAnotpattimannAzapratiyogIti ' nazyan ' ityasyArthaH tathA ca ' naSTo ghaTaH, nazyan ghaTa:' iti prayogadvayavyavasthA susaGgatetyAzaGkate - atheti / tatra naSTo nazyannityAdau samAdhatte neti / ukteti - ' tacca vartamAnatvamatItatvaM vA dhAtvarthe'nveti ' iti pranyenArthAdukto yo niyama:- pratyayArthasyAtItatvasya vartamAnatvasya vA dhAtvartha evAnvaya iti, tasya bhaGgaprasaGgAt idAnIM pratyayArthasyAtItatvasya vartamAnatvasya ca pratyayArthenaivAnvayasyopagamAdityarthaH / nanu sakaladhAtugataM dhAtutvaM sakalapratyayagataM ca pratyayatvamanugataM nAstIti na sAmAnyata upadarzitaniyamaH kintu kRJcAtvarthe kRJdhAtUttarAnazkapratyayArthaM vartamAnatvAtItasvAtItatvAderanvaya iti vizeSata evoka niyama iti nazU - dhAtusthale'nyathA'nvayopagame'pi noktaniyamabhaGgaprasaGga ityAzaGkate - dhAtutva-pratyayatvAderiti / samAdhatte-neti / 'dhAtupadatvAdinApi' ityasya sthAne 'dhAtupadavattvAdinA'pi iti pAThaH samyag, AdipadAt pratyayapadatvAderupagrahaH, tathA ca pANiniprabhRtayo vyAkaraNapraNetAro strAdiSu saGketitavanto dhAtupadam, AkhyAtakRdAdiSu ca pratyayaH padamiti pANinyAdikRtasaGketavizeSasambandhena dhAtupadavattvaM dhAtutvam nirukkasaGketa vizeSa sambandhena pratyaya padavasvaM pratyayasvamityevaM dhAtutva-pratyayatvAderanugatasya sambhavena tadrUpeNa dhAtu- pratyayAderanugamanasya sambhavena dhAtvarthe pratyayArthavartamAnatvAderanvaya 166 Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samalato nyopdeshH| 167 viziSya vizrAntiriti cet ? na-antato dhAtupadatvAdinApi tadanugamasya kartuM zakyatvAt , athAnyatrA'pyekapadopAttatvapratyAsattyA kRtyAdisvArtha eva pratyayArthakAlAnvayo vyutpattivaicitryAt, na ca pacatyapi bhAvikRtiprAgabhAvamAdyakRtidhvaMsaM cAdAya * pakSyati, apAkSIt' iti prayogaprasaGga iti vAcyam , AdyakRtiprAgabhAva-caramakRtidhvaMsayorbhaviSyadatItapratyayArthatvAditi noktadoSa iti cet ? na-'jAnAti'ityAdau dhAtvartha eva pratyayArthakAlAnvayadarzanAt / astu vA, tathApi kRtpratyayArthotpatteH prAtipadikArthe ghaTe kathamanvayo'yogyatvAt , parapamparAsambadhena tatra tadanvayopapattiriti cet ? na-vidyamAnaghaTe iti niyamasya sAmAnyataH sambhavena tadbhaGgaprasaGgaH kRtpratyayArthavartamAnatvA-'tItatvayoH kRtpratyayArthotpattAvanvayasyopagame syaadevetyrthH| nanu kriyamANaM kRtamityatra kRtirdhAtvartha eveti tatrAnaza-niSThApratyayArthavartamAnatvA-'tItatvayoranvayaH, anyatra tu kRtiH pratyayArtha iti pratyayArtha eva tatra pratyayArthavartamAnatvA'tItatvayoranvayaH, ekapratyayopasthApyayorapi kRtikAlayoranvayo'nubhavAnurodhAdupagamyate, tathA ca yatra dhAtvarthaH kRtistatra dhAtvartha eva pratyayArthakAlAnvayaH, yatra tu pratyayArthaH kRtistatra pratyayArthe pratyayArthakAlAnvaya iti vyutpattivaicitryAbhyupagame na kazcid doSa iti zaGkate- atheti / anyatrApi kRtyarthakadhAnuvyatiriktadhAtusthale'pi / nanu kRtyarthakadhAtusthale dhAtvarthe pratyayArthakAlAnvaye nirNIte tadanyadhAtusthale'pi dhAtvartha eva pratyayArtha kAlAnvayaH samucitaH, ekatra nirNItaH zAstrArtho'nyatrApIti nyAyAditi na pratyayArthe pratyayArthaMkAlAnvaya ityata Aha- ekapadopAttatvapratyAsatyeti- sannikRSTe'ntaraGge'nvaye sambhavati viprakRSTa bahiraGge nAnvaya ityapi niyama iti pratyayArthaH kRtiH kAlazca yatra tatra dhAtvarthe ekapadopAttatvalakSaNapratyAsattivikalatvAd bahiraGgaH, pratyayArthe coktapratyAsattisamanvitatvAdantaraGga iti tatraiva pratyayArthakAlAderanvayaH, yatra tUkapratyAsattizAlini nAnvayaH sambhavati tatra viprakRSTe'pi padAntaropasthApitArthe padAntaropasthApitArthasyAnvayaH svIkriyata evetyevaM vyutpattivaicitryAzrayaNe na kazcid doSaH, dRzyate caivakArAtmakaikapadopasthApitayorapyanyayo-rvyavaccheda yoranvaya iti tathA kalpanA nAdRSTacarItyAzayaH / nanu yadyanyatraikapadopAttatvapratyAsattibalAt pratyayArtha eva kRtau pratyayArthavartamAnatvAderanvayastadA pAkAnukUlavartamAnakRtimatyapi devadattAdAvuttarakAle pAkakRtirbhaviSyatIti 'pakSyati devadattaH' iti prayogaH syAt , pAkAnukUlAyAH prayogAdhArakAlavRttiprAgabhAvapratiyogitvalakSaNabhaviSyattvavatyAH kRtevadatte bhAvAt , evaM tatra pUrvakAle pAkAnukUlA kRtirAsIdapIti 'apAkSId devadattaH' ityapi prayogaH syAt, pAkAnukUlAyAH prayogAdhArakAlavRttidhvaMsapratiyogitvalakSaNAtItatvavatyAH kRterapi bhAvAditi pratyayAthai kRtau pratyayArthakAlAnvayo na yukta ityAzaGkAmudbhAvya praznayitA pratikSipati-na ceti- asya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / niSedhe hetumAha-AdyakRtIti- tatpAkAnukUlakRtidhvaMsAdhikaraNakSaNAvRttitvaM tatpAkAnukUlakRtAvAdyatvam , tatsAka nukUlakRtiprAgabhAvAnadhikaraNakSaNavRttitvaM tatra caramatvaM bodhyam, tathA ca pacati devadatte tadAnIM 'pakSyati devadattaH' iti na prayogaH, tAdRzaprayogakAlavRttitvasyAdyakRtiprAgabhAve'bhAvAt , evaM tadAnIm 'apAkSId devadattaH' ityapi na prayogaH, tAdRzaprayogakAle caramakRtidhvaMsasyAbhAvAditi / samAdhatte-neti- yadabhimataM praznakartuH kRtyarthakadhAtuvyatiriktadhAtusthale pratyayArthakRtI pratyayArthakAlAnvaya iti tanna samIcInam , jAnAtItyatra jJAdhAtuH kRtyarthako na, kintu jJAnArthaka eva, tathA ca kRtyarthakadhAtuvyatiriktadhAtuH sa bhavati na ca tatra dhAtUttarapratyayasyAkhyAtasya kRtiroM yena tatra pratyayArthakAlasyAnvayaH sambhAvyetApi, AkhyAtasya tatra kRtyarthatvamabhyupetyAkhyAtArthe kRtau vartamAnatvasyAkhyAtArthasyAnvaya iti na ca kalpayituM zakyam , tathA sati tadAnIM ghaTajJAnavirahiNyapi devadatte ghaTajJAnArtha yatamAne devadatto ghaTaM jAnAtIti prayogaH syAd ghaTaviSayakajJAnAnukUlavartamAnakAlInayatnavattvasya devadatte sadbhAvAdityagatyA dhAtvartha eva jJAne pratyayArthakAlAnvaya iti kRtyAdisvArtha eva pratyayArthakAlAnvaya iti niyamo bhagna evetyarthaH / yadi ca kathamapi vyutpattivaicitryAd 'naSTo ghaTaH, nazyan ghaTaH' ityAdau pratyayArthotpattAveva pratyayArthakAlasyAnvaya upeyate, evamapyatItAyA vartamAnAyA vA nAzotpattaghaTe'nvayo'yogyatvAna sambhavatIti tAdRzaprayogAnupapattiH syAdityAha- astu veti / kathamityAkSepe, na kathaJcidityarthaH / nanu nAzotpattiH svAzrayanAzapratiyogitvalakSaNaparamparAsambandhena ghtte'nvetumrhtyevetyaashngkte-prmpraasmbndheneti-svaashryprtiyogitvsmbndhenetyrthH| tatra ghaTe / tadanvayovapattiH nAzotpattyanvayasambhavaH / pratiyogyabhAvAnvayayostulyayogakSemasvamiti najasamabhi-. Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 'na naSTo ghaTaH' iti prayogAnApatteH, vRttyaniyAmakasya sambandhasyAbhAvapratiyogitAnavacchedakatvAt ; utpatterdhAtvarthe tasya ca prAtipadikArthe'nvayAnna doSa iti cet ? na-nAmArtha-dhAtvarthayoH sAkSAdbhedasambandhenAnvayAyogAt, anyathA 'taNDulaM pacati' ityatrApi karmatva saMsargeNa prAtipadikArthasya dhAtvarthe'nvayaprasaGgAt ; abhedena nipAtAnyanAmArthaprakArakabodhe samAna( vizeSyatvapratyAsatyA nipAtapratyayAnyatarajanyopasthitehetutvAt , nAmArthaprakArakadhAtvartha )vizeSyakabodhAsambhave'pi dhAtvarthaprakArakanAmArthavizeSyakabodhaH prakRte'napAya eveti cet ? na- 'caitraH pAkaH' ityAdau kartRtvAdisaMsargeNa pAkAdezcaitrAdAvanvayAbodhAya dhAtvarthaprakArakabodhe'pi nipAta-pratyayAnyatarajanyopasthitehetutvAntarakalpanAvazyakatvAt / vyAhRtayAdRzavAkyAd yena sambandhena yadvattvaM yatra pratIyate nasamabhivyAhRtatAdRzava kyAt tatsambandhAvacchinnataniSThapratiyogitAkAbhAvavattvaM tatra pratIyata iti niyamena 'naSTo ghaTaH' ityatra svAzrayapratiyogitvasambandhenAtItanAzotsatteghaTe'nvayAbhyupagame 'na naSToH ghaTa' ityatra svAzraya pratiyogitvasambandhAvacchinnAtItanAzotpattiniSThapratiyogitAkAbhAvavAn ghaTa ityevamevAnvayabodhasyopagantavyatvena vRttyaniyAmakasambandhasyAbhAvapratiyogitAnavacchedakatvapakSe svAzrayapratiyogitvasya vRttyaniyAmakatayA tatsambandhAvacchinnapratiyogitAkAbhAvAprasiddhayA tadvattvabodhanAsambhavena vidyamAnaghaTe 'na naSTo ghaTaH' iti prayogo nopapadyateti samAdhatte-neti / nanu 'naSTo ghaTaH' ityatrAtItotpattimannAzapratiyogI ghaTa ityevamanvayabodho bhavati, sa ca pratyayArthAtItakAlAnvitapratyayArthotpatternazadhAtvarthe nAze tasya ca pratiyogitayA prAtipadikArthe ghaTe'nvayasyopagamAdupapAdayituM zakya ityAzaGkateutpatteriti / tasya ca dhAtvarthasya punaH / nAmArtha-dhAtvarthayoH sAkSAdabhedAtiriktasambandhena nAnvaya iti niyamAd dhAtvarthasya nAzasya pratiyogitvalakSaNAbhedAtiriktasambandhena nAmArthe ghaTe'nvayAsambhavAditi samAdhatte-neti / 'taNDulaM pacati devadattaH' ityatra dhAtvarthasya pAkasya pratyayArthakRtidvArA svAnukUlakRtimattvarUpaparamparAsambandhena nAmArthe devadatte'nvayAt sAkSAditi / stokaM pacatItyatra stokarUpanAmArthasya sAkSAdevAbhedasambandhena dhAtvarthe pAke'nvayAd bhedasambandheneti- asyAbhedAtirikta sambandhenetyarthaH / anyathA nAmArtha-dhAtvarthayoH sAkSAdbhedasambandhasyopagame / prAtipadikArthasya dvitIyAvibhaktiprakRtitaNDularUpanAmArthasya / dhAtvartha pacdhAtvarthe pAke / nanu nAmArthasya taNDulasya karmatvasaMsargeNa dhAtvarthe pAke'nvayo na bhavatItyetadartha vizeSyatAsambandhena bhedasambandhAvacchinnanipAtAnyanAmArthaniSTaprakAratAkazAbdabodhaM prati vizeSyatAsambandhena nipAtapratyayAnyatarajanyopasthitiH kAraNamityeva kalpyate, 'naSTo ghaTaH' ityatra tu na nAmArthaprakArakadhAtvarthavizeSyakazAbdabodhaH, kintu dhAtvarthanAzaprakArakanAmArthaghaTavizeSyakazAbdabodha eva, tasya ca niruktakAryatAvacchedakadharmAnAkrAntatvAnniruktakAraNAbhAve'pi nAnupapattiriti zaGkate- atheti / 'abhedena' iti sthAne 'atha abhedena' iti pATho yuktaH / 'ghaTaH paTo na' ityatra napanAmAthabhedasya svarUpasambandhena ghaTe'nvayAt svarUpasambandhAvacchinnanapanAmArthabhedaniSThaprakAratAkabodhasya vizeSyatAsambandhena ghaTarUpanAmArthe utpAdAt tatra nipAtapratyayAnyatarajanyopasthitervizeSyatAsambandhenAbhAvAd vyabhicAra iti tadvAraNAya nipAtAnyeti-nAmno vizeSaNam , tathA coktabhedaprakArakabodhasya kAryatAvacchedakAnAkrAntatvAnna vyabhicAraH, 'ghaTo na' ityAdau nipAtajanyopasthiteH 'ghaTam ' ityAdau pratyayajanyopasthiteH sattvAnna vyabhicAra ityetadartha kAraNakoTau nipAtapratyayAnyataratvena nipAtapratyayayorupAdAnam / prakRte 'naSTo ghaTa:' ityAdau / caitraH pacatItyAdau caitrarUpanAmArthasya svakartRkatvasambandhana pAkarUpadhAtvarthe'nvayasya vizeSyatAsambandhena bhedasambandhena nAmArthaprakArakabodhe vizeSyatAsambandhena nipAtapratyayajanyopasthiteH kAraNatvakalpanena vAraNe'pi kartRtvasambandhena pAkaprakArakabodhasya nirukta kAryatAvacchedakadharmAnAkAntasya vizeSyatAsambandhena caitrarUpanAmArthe utpattervAraNAya bhedasambandhena dhAtvarthaprakArakabodhaM pratyapi samAnavizeSyatvapratyAsattyA nipAta-pratyayAnyatarajanyopasthitehetutvaM svIkaraNIyameva, tathA ca 'naSTo ghaTaH' ityAdau nazdhAtvarthasya nAzasya pratiyogitAsambandhena ghaTarUpanAmArthe'nvayo na sambhavatIti samAdhatte-neti / 'caitraH pAka ityAdI' ityasya sthAne "caitraH pacatItyAdau" iti pATho yuktaH / dhAtvarthaprakArakabodhe'pi vizeSyatAsambandhena dhAtvarthaprakArakabodhe'pi / nanu 'naSTo ghaTaH' ityAdau nazadhAto zapratiyogini lakSaNA, lakSyArthasya ca nAzapratiyogino'bhedasambandhena ghaTarUpanAmArthe'nvayaH, yadyapi 'padArthaH padArthenAnveti, na tu padAthaikadezena ' iti vyutpatte zapratiyogirUpapadArthakadeze nAze kRtpratyayArthasyotpattenAnvayaH sambhavati, tathA'pi kvacit padArthakadeze'pi padArthAnvayaH svI Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 169 syAdetat- atra nazdhAtoH pratiyogini lakSaNayA'bhedenevAstu prAtipadikArthena samamanvayaH, ekadeze nAze kRtpratyayArthotpatteranvayazca vyutpttivaicitryaat| na ca dhAtvarthasyAkhyAtAdhartha evAnvayaniyamAt katha: mevamiti vAcyam , zaktyaiva dhAtvarthaprakArakabodhe AkhyAtAdijanyopasthitehetutvAt , ata eva 'jAnAti' ityAdau ' jJAdhAtorjJAnavati lakSaNayA prAtipadikArthenAnvayasambhave AkhyAtArtho'yogyatvAnna bhAsate' iti cintAmaNikRduktaM yuktama , anayA bhagayA dhAtoH paramparayA mukhyArthabAdhapradarzanena tallakSaNAsUcanasyaivAbhipretatvAt , evaM hi nirUpitatvasambandhena jJAnaprakArakAzrayatvavizeSyakAvAntarazAbdabodhe taddhetutvAdigauravaM nirastaM bhavati, na ca sAmAnyato hetutvaM klaptameveti ka gauravamiti vAcyam , tathApi tattadAkAGkSAjJAnAdihetutAkalpane gauravAditi; maivam-tathA sati 'jAnAti' ityatrAkhyAtArthasaGkhyAnanvayaprasaGgAt, kriyate, yathA- 'sampanno vrIhiH' ityatra padArthatAvacche ke vrIhitve ekatvasyAnvayaH, iti 'padArthaH' ityAdiniyamasaGkocanena padArthaikadeze'pi nAze kRtpadArthAnvayo vyutpatticicyAdupayata ityAzaGka- syAdetaditi / atra 'naSTo ghaTaH' ityAdau / pratiyogini nAzapratiyogini / 'lakSaNayA' ityanantaraM 'lakSyArthasya tasya' iti zeSaH / abhede. naiva abhedasambandhenaiva / ekadeze naashprtiyogiruuppdaarthkdeshe| nanu dhAtvarthasya nAzapratiyogini nAmArthe ghaTe nAnvayaH sambhavati, dhAtvarthasya pratyayAyana samamevAnvayasya niyamAdityAzaGkA pratikSipati- na ceti- asva 'vAcyam' ityanenAnvayaH / kathamevam dhAtvarthasya nAzapratiyoginormedena kathaM nAmArthenAnvayaH / niSedhe hetumAha-zaktyaiveti-vizeSyatA. sambandhena dhAtuzaktyupasthApyArthaprakArakazAbdabodhe vizeSyatAsambandhenAkhyAtAdijanyopasthiterhetutvam , ato dhAtoH zakyArthasya na nAmArthe'bhedenAnvayaH, prakRte tu nazvAtorlakSyArthasya nAzapratiyogino'bhedena nAmArthe ghaTe'nvaya iti tatra noktakAryakAraNabhAvavirodha ityarthaH / nAmArthena samaM dhAtulakSyArthasyAnvaye gaGgezopAdhyAyavacanasaMvAdamupadarzayati- ata eveti-dhAtuzakyArthaprakArakabodha evAkhyAtAdijanyopasthitehetutvAdevetyarthaH / 'lakSaNayA' ityanantaraM tadupasthApyArthasyeti zeSaH / anvayasambhave abhedenAnvayasambhave / AkhyAtArthaH yatnaH / ayogyatvAt vartamAnajJAnAzraye devadatte 'devadatto ghaTaM jAnAti, iti prayujyate, yadA tu devadatto ghaTasya jJAnArtha yatate na tu vartamAnaghaTaviSayaka jJAnAzrayastadAnIM 'devadatto ghaTaM jAnAti' iti na prayujyate, yadi tu tatrAkhyAtArthAnvayabodha upeyate tadA ghaTajJAnAnukUlavartamAnakAlInayatnAzrayatvasya devadatte sattvAd 'devadatto ghaTaM jAnAti' iti prayogaH syAt , na ca bhavati tadAnImevaM prayogo'to'yogyatvAdAkhyAtArtho na tatra bhAsata ityarthaH / anayA bhalyA 'jJAdhAtorzAnavati lakSaNayA0' ityAdivacanasandarbhaNa, lakSaNA tatraiva bhavati yatra mukhyArthabAdha iti jJAdhAtorjJAnavati lakSaNopadarzanena mukhyArthabAdho yato'tra tato lakSaNA samAzritetyevaM paramparayA mukhyArthabAdhapradarzanena, vastutaM 'AkhyAtArtho'yogyatvAnna bhAsate' ityuktyaiva paramparayA mukhyArthabAdha upadarzitaH, yadyatra dhAtorlakSaNayopapattirna bhavet, tadA''khyAtasyaiva lakSyArthamAzrayatvamAzrityAnvaya upeyetApi, tena cAkhyAtArtho'pi yogyatvAd bhAseta, na caivam , jJAdhAtonivati lakSaNayA prAtipadikArthenAnvayaH sambhavatyeva, evaM cAkhyAtArtho'yogyatvAnna bhAsata ityarthasyopoddalanAya 'jJAdhAtoH' ityAdhuktiH, tatra cAkhyAtArthasyAbhAsanaM pradhAnatayA taddhe tutayA cAyogyatvaM mukhyArthabAdhaparyavasitaM pradarzitamityetAvatA paramparayA mukhyArthabAdhapradarzanam , yatra ca mukhyArthabAdhastatra zAbdabodhopapattaye lakSaNA samAzriyata evetyatastena lakSaNAsUcanaM taduktyabhipretamiti bodhyam / jJAdhAtulakSyArthasya jJAnavato'bhedena nAmArthe'nvayopagame jJAnanirUpitAzrayatvaprakArakanAmArthavizeSyakAnvayabodhalakSaNamahAvAkyArthabodhasyAnabhyupagamena tatkAraNatvamapi nirUpitatvasambandhena jJAnaprakArakAzrayatvavizeSyakAnvayabodhalakSaNAvAntarabodhe meM svIkriyate navA''khyAtajanyAzrayatvopasthitestaM prati kAraNatvamapIti sAghavamapItyAha evaM hIti-dhAtulakSyArthasyAbhedena nAmArthe'nvayopagame yata ityarthaH / taddhetutvAdIti- jAnAtItyAdyAnupUrvIlakSaNasamabhivyAha rajJAnAdiniSThakAraNatvAdItyarthaH / nanu zAbdabuddhitvAvacchinnaM pratyAkAlAjJAnatvena kAraNatvaM kluptameveti na gauravamityAzaGkAM pratikSipatina ceti- asya 'vAcyam' itynenaanvyH| niSedhe hetumAha- tathApIti- AkAGkSAjJAna zAbdabodhayoH sAmAnyato hetu. hetumadbhAvasya klupttve'piityrthH| tattadAkAGketi- nirUpitatvasambandhena jJAnaprakArakAzrayatvavizeSyakazAbdabodhe jAnAtItyAnu Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalato nayopadezaH / bhAvanAnvayinyevAkhyAtArthasaGkhyAnvayAt , athAkhyAtArthasalyAnvaye bhAvanAvizeSyatvaM na tantram , kintu prathamAntapadopasthApyatvameveti na doSa iti cet ? na-dhAtvarthaprakArakabodhasAmAnya evAkhyAtAdijanyo. pasthitehetutvAt, zaktyeti praveze gauravAt , ' prajayati' ityAdAvananvayaprasaGgAcca, 'pAko'yam' ityAdau gha 'stokaM pacati, stokaH ( pAkaH)' iti prayogayorvizeSAya ghanAdInAM dhAtvarthatAvacchedakaviziSTe zaktisvIkArAnna doSa iti dik / tadevaM naiyAyikoktavyutpattau tannItyaivAtiprasaGgasya darzitatvAt , jJAnotpattikAle nAzotpattikAle'pi pUrvIlakSaNAkAlAjJAnasya svarUpasambandhena jJAnAzrayatvaprakArakacaitrAdinAmArthavizeSyakazAbdabodhe 'jAnAti caitraH' ityAdisamabhivyAhAralakSaNAkAGkSAjJAnasya ca hetutAkalpane gauravAdityarthaH / syAdetadityAdinodbhAvitAmAzaGkA pratikSipati-maivamityAdinA / tathA sati jAnAtItyAdau jJAdhAtonivati lakSaNayA lakSyArthasya jJAnavato nAmArthe'nvayamabhyupetyAkhyAtArthabhAvanAyAstatrAnvayabodhAnabhyupagame sati / AkhyAtArthasaDyA'nanvayaprasaGgAt jAnAtItyAkhyAtaikavacanArthakatvasaGkhya yA nAmArthacatrAdau yo'nvayabodho bhavati sa na syAt / tatra hetumAha-bhAvaneti-AkhyAtArthabhAvanAyA yatrAnvayastatraivA. khyAtasaGkhayAyA anvaya iti niyamena AkhyAtArthabhAvanAyAH prakRte'nvayAnabhyupagame AkhyAtArthasaGkhyAyA api tatrAnvayo na syAdirthaH / nanu vizeSyatAsambandhena yatrAkhyAtArthabhAvanAprakArakabodhastatra tArthavizeSyatArthasambandhenAkhyAtasaGkhyAprakArakabodha ityeva neSyate yena bhAvanAvizeSyatvamAkhyAtArtha saGkhayAnvaye prayojakaM syAt , kintu prathamAntapadopasthitArtha evAkhyAtArthasaGkhayAnvaya iti AkhyAtArthasaGkhayAnvaye prathamAntapadopasthApyatvameva prayojakamiti caitrAdau prathamAntapadopasthApye AkhyAtArthasaGghayAnvaya upapadyatetarAmiti zaGkate- atheti / tantrama prayojakam, vizeSyatAsambandhena dhAtvarthaprakArakabodhatvAvacchinnaM pratyeva vizeSyatAsambandhenAkhyAtAdipratyayajanyopasthiteH kAraNatvam , na tu vizeSyatAsambandhena zaktyA dhAtvarthaprakArakabodhaM prati vizeSyatAsambandhenAkhyAtAdipratyayajanyo sthiteH kAraNatvam, kAryatAvacchedakakoTau zaktyeti praveze gauravAt ; 'prajayati' ityAdau prapUrvakajidhAtorlakSaNayaivopasthitasyAkhyAtArthena samamanvayasvIkAreNa tAdRzAnvayabodhasya zaktyA dhAtvarthaprakArakAnvayabodhatvalakSaNakAryatAvacchedakAnAkrAntatvena 'prajayati' iti samabhivyAhArAdanutpAdaprasaGgAt , evaM ca 'jAnAti' ityAdau na dhAtorjJAnAzraye lakSaNA kintu AkhyAtasyaivAzrayatve lakSaNA AkhyAtalakSyArtha evAzrayatve dhAtvarthasya jJAnasya nirUpitatvasambandhenAnvayaH, itthaM ca 'naSTo ghaTaH' ityAdau nazdhAto zapratiyogini lakSaNAyAmapi lakSyArthasya nAzapratiyogino'bhedasambandhena na nAmArthe ghaTe'nvayaH sambhavati, tAdRzabodhasyApi niruktakAryatAvacchedakAkAntatvena vizeSyatAsambandhena taM prati kAraNasya vizeSyatAsambandhana pratyayajanyorasthite mArthe ghaTe'bhAvAdityarthaH / nanu 'pAko'yam' ityAdau pacdhAtoreva pAke zaktirna tu ghana iti pacadhAtUpasthApyasya pAkasyAbhedena nAmArthe idamarthe'nvaya iti tadbodhasya pacdhAtvarthapAkaprakArakasya vizeSyatAsambandhena nAmArthe utpattastatra pratyayajanyopasthitervizeSyatAsambandhenAbhAvAd vyabhicAra iti nokakAryakAraNabhAvasambhava ityata Aha-'pAko'yama' ityAdI ceti-stokaM pacati' ityatra 'kriyAvizeSaNAnAM karmatvam' ityanuzAsanAt pacdhAtvarthapAke'bhedena vizeSaNasya stokArthasya vAcakAt stokapadAd dvitIyA, 'stokaH pAkaH' ityatra stokapadArthasya na padhAtvarthe'bhedena vizeSaNatvaM tathA satyuktAnuzAsanabalAdatrApi dvitIyAprasako 'stokaM pAkaH' iti syAnna tu ' stokaH pAkaH' iti, bhavati ca 'stokaM pAkaH' itivat 'stokaH pAkaH' ityapi, tadanurodhena pacadhAtUttaragho'pi dhAtvarthatAvacchedakapAkatvaviziSTe zaktirUpeyate, tathA ca ghanantapAkapadArthe nAmArthe evAbhedena stokarUpanAmArthasyAnvaya iti tatra vizeSya-vizeSaNavAcakapadayoH samAnavibhaktivacanatvaniyamabalAt 'stokaH pAkaH' iti prayoga iti, evaM ca 'pAko'yam' ityatra ghabantapAkanAmArthasyaivAbhedenedamo nAmno'rthe'nvayo na tu padhAtvarthasyeti vyabhicArAbhAvAdukkakAryakAraNabhAvaH samyageveti bhAvaH / kriyAkAla niSThAkAlayorakyamAzritya 'kriyamANaM kRtam' iti yajusUtranayAbhipretaM tadupasaMharati-tadevamiti / nayA. yikoktavyutpattAviti-dhAtUttarapratyayajanyakAlaprakAraka.bodhe sAmAnavizeSyatvapratyAsattyA dhAtujanyopasthitehetutvamityAdi Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmmrutataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 'jJAto ghaTaH, naSTo ghaTa:' iti vyavahArAt, kriyAkAle'pi niSThArthAvirodhAt tat ' kriyamANaM kRtam' ityanvayo nAnupapannaH, sarvatra kAlavartitAvizeSarUpasiddhatvasya niSThArthatvAt tasya cAdisamavAyAvacchedena sAdhyatvena samamavirodhAt, ciranaSTe 'idAnIM naSTaH' iti, cirotpanne ca ' idAnImutpannaH ' iti ca pratItiH samabhivyAhAravizeSAdetatkAlAvacchinna sAdhyatvaviziSTasiddhatvopasthityaiva na bhaviSyati, itthameva kriyamANaM kRtameva, kRtaM ca kriyamANatvena bhajanIyamiti siddhAntaH saGgacchate / siddhatvaviziSTasAdhyatAyAH siddhatvaniyatatvAcchuddha siddhatAyAzca viziSTasAdhyatA'niyatatvAt, tadAha bhASyakAraHteNeha kajjamANaM niyameNa kathaM kathaM tu bhayaNijjaM / kiMcidiha kajjamANaM uvarayakiriyaM va hojjA hi " // 46 - [ vizeSAvazyakabhASyagAthA- 2320 ] iti, astu vA vipariNAmasvarUpa niSpattyAdirUpAnanugataitra niSThA, samabhivyAhAravizeSAdeva bodha vizeSopapatteH, paramuktayukteH kriyAkAlo (nayarahasyataH ) niSThAkAlaM na viruNaddhIti kimativistareNa 1 // 31 // nanu yadyevaM kAraNavyApAracaramakSaNa eva kriyAkAlo niSThAkAlazca bhASyakRtA nirNItastadA zATyeka 171 > vyutpattau ' kriyamANam' ityatra kriyAyAM vartamAnakAlavRttitvAnvayaH ' kRtam' ityatra kriyAyAmatItakAlavRttitvAnvaya iti vartamAnakAlavRttikriyAyA atItakAlavRttitvAsambhavAnna kriyamANaM kRtamityasyopapAdikAyAmityarthaH / tannItyaiva naiyAyiko vyutpattyaiva / atiprasaGgasyeti - ciravinaSTe'pi ghaTe vidyamAnanAza pratiyogitvasya sattvena ' nazyan ghaTaH' iti prayogaprasaGgasyetyarthaH / kriyAkAle niSThArthAvirodhaM vyavahArabalAdupapAdya tata: ' kriyamANaM kRtam' ityatrAnvayopapattiM bhAvayati - jJAnotpattikAla iti / yAdRzasya niSThArthasyotpattisamaye'pi sattvato na sAdhyatvena samaM virodhastaM bhAvayati - sarvatreti / tasya ca kAlavartitAvizeSarUpasiddhatvasya punaH / yadi vartamAna- niSThAkAlayorna virodhaH kimiti ciranaSTe 'idAnIM naSTaH iti, cirotpanne ca ' idAnImutpannaH' iti ca na pratItirityapekSAyAmAha - ciranaSTa iti / ' pratItiH' ityasya 'na bhaviSyati' ityanenAnvayaH / samabhivyAhAravizeSAt 'naSTa:' iti pade ' utpannaH' iti pade cAvyavahitottaratvasambandhena idAnImitipadavatsvalakSaNA kAGkSAbalAt / uktopapAdana prakArasyarjusUtra siddhAntavizeSopaSTambhakatvaM darzayati- itthameveti- uktaprakArAzrayaNAdevetyarthaH / ' kRtameva ' ityevakAreNAkRtatvavyavacchedaH, tena kRtatvavinirmuktaM kriyamANatvaM nAstyeveti darzitam / kriyamANatvena bhajanIyam kRtaM kriyamANamakriyamANaM ca / siddhatvaviziSTeti yadA nAza utpadyate tadAnIM nAzasya siddhatvamapi sAdhyatvamapIti tatkAlInA nAzagatA sAdhyatA siddhatvaviziSTeti tasyAH siddhatvavyApyatvAd yatra siddhatvaviziSTasAdhyatA tatra siddhatvaM samastyevetyataH kriyamANaM kRtamevetyarthaH / zuddhasiddhatAyAzceti - ciranaSTasya ghaTAdernAzaH pUrvamevotpanna idAnIM notpadyata iti etatkAle tannAzagatA siddhataiva na tvetatkAlAvacchinnA sAdhyateti sA zuddhasAdhyatA, tasyAH punaretatkAlAvacchinnasAdhyatAlakSaNA yA viziSTasAdhyatA tadvayApyatvAbhAvAdataH kRtaM kriyamANaM na bhavatyapItyarthaH / uktArthe bhASyakAravacana saMvAdamupa darzayati tadAdeti / teNeha0 iti - " teneha kriyamANaM niyamena kRtaM kRtaM tu bhajanIyam / kiJcidiha kriyamANamuparatakriyaM ca bhavet " // 1 // iti saMskRtam / kAlavartitAvizeSarUpameva siddhatvaM niSThApratyayArtha ityevamekarUpaiva niSThetyeka svarUpAyA niSThAyA abhAva'pi na naH kiJcidapacIyate, ananugatasvarUpatve'pi tasyAstattatsvarUpAyAH samabhivyAhAravizeSAd bodhavizeSaH syAdeva, evamapyuktayuktayA kriyAkAlasya niSThAkAlena samamavirodha evetyupasaMharati- astu veti / yasmin kALe yad vastu yathaitrotpannaM tathaivAvatiSThate na tu sadRzarUpeNa visadRzarUpeNa vA pariNamate tadA tad vastu viriNAmasvarUpamiti tadrUpaiva tasya niSThA, pratikSaNaM kiJcitkiJcidaMzenotpadyamAnaM paTAdi vastu yadA niSpannaM sampUrNasvarUpaM bhavati tadAnIM svarUpaniSpattirUpaiva tasya niSThetyAha - vipariNAmeti / paTaM kintu / anyat spaSTam // 31 // dvAtriMzattamaM padyamavatArayati - nanviti / tadAnIM zAvyekadezadAhakAle / tanniSThAkAlasya zATIdAha niSThAkAlasya, Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / deze dahyamAne 'zATI dagdhA' iti vacanaM kathaM bhagavadukta sUtrAnuvAdena samarthitam ? tadAnIM zATIdAhakriyAkAlasaMvalitasya tanniSThAkAlasyAbhAvAditi jijJAsAyAmAha dahyamAne'pi zATyekadeze skandhopacArataH / zATI dagdheti vacanaM jJeyametannayAzrayam // 32 // nayAmRta-dahyamAne'pIti / zATyekadeze dahyamAne'pi tatra, skandhopacArataH-zATIskandha. vAcakazATIpadopacArAt, 'zATI dagdhA' iti vacanam , etannayAzrayam-RjusUtrAbhiprAyakaM jJeyama , tadAha bhASyakAra:" ujusuaNayamayAo vIrajiNiMdavayaNAvalaMbINaM / jujjeja DajjhamANaM DaDheM vottuM na tujjha tti " // [vizeSAvazyakabhASyagAthA-2329] jamAlimatavyudvAhitAM priyadarzanAM prati bhagavadvacanavAsitacetaso DhaMkasyoktiriyam , tathA cAtropacAramUlavyavahAranayopagRhItasyarjusUtranayasya pravRttirityuktaM bhavati / idaM tu dhyeyam , evaM sati dIrghaH kriyAkAla AMzikakAryakSaNakoTiviSayo'bhyupagantavyaH, tatra ca yadyapi kAraNakSaNasya pUrvavartitayeva zATyekadeze dahyamAne na zATI dahyata iti na sa zATIdAhakAla iti kutaH zATIdAhakriyAkAlasaMvalitastaniSThAkAla iti tadAnIM 'zATI dagdhA' iti vacanamabhidheyazUnyameveti bhAvaH / - vivRNoti-dahyamAne'pItIti / tatra zATyekadeze / uktArthe bhASyasammatimupadarzayati- tadAheti / ujusua0 iti- RjusUtranayamatAd vorajinendravacanAvalamvinAm / yujyate dahyamAne dagdhe vaktuM na taveti" iti saMskRtam / dahyamAne zAThye kadeze 'zATI dagdhA' iti vacanaM ko prati kasyaityapekSAyAmAha-jamAlIti- jamAli:- kriyamANaM kRtamiti siddhAntamazraddadhAno munivizeSaH, ya. prAgavasthayA bhagavato jAmAtA, priyadarzanA- jamAlimatamanusarantI sAdhvI, yA prAgavasthayA jamAlijAyA, DhaGka:-priyadarzanAsAdhvI pratibodhanodyato DhaGkanAmA kumbhakAraH shraavkH| iyaM yA bhAdhyakAreNAnantaragAthArUpeNa sNgRhiitaa| upacAraM vyavahAranaya evAbhyupaiti na tu RjusUtra iti kathamupacArAzrayeNa RjusUtranayAzritA nirukkoktirityapekSAyAmAha-tathA ceti- upacArAzrayeNoktavacanavyavasthitau cetyarthaH / atra zATI dagdheti vcne| atra zemuSIvizeSamAdhAtuM kiJcidvizeSamupadarzayati- idaM tu dhyeyamiti- evaM satItyAdinA'nantarameva vakSyamANaM vicaarnniiymityrthH| evaM sati uktavacanasya vyavahAranayopagRhItarjusUtranaya pravRttikatve sati / dIrghaH ekatantupravezAdisamayamArabhya crmtntvaadiprveshnisspnnpttsvruupsmypryntsthaayii| AMziketi- sahasratantukapaTasya dvitantukapaTAdikamAMzikam, tatkSaNakoTiviSayaH-svarUpasanniviSTo yasya tAdRzaH svarUAsambandhavizeSarUpaviSayatvasya jJAnecchAyatneSveva bhAvAdanyAdRzasya viSayatva syopadarzitarUpasyaivAtra yogyatvAt , kSaNazcAtra kAryakharUpa eva, RjusUtranaye kSaNamAtrasthAyino vastuna eva kSaNatvAt , tathA ca RmikAnalpakAryapravAhavizeSasvarUpaH kriyAkalo dIrgho'bhyupagantavya ityrthH| tatra ca uktadIrghakAlAbhyupagame ca / kAraNakSaNasya kAraNAtmakakSaNasya / pUrvavartitayaiva avyavahitapUrvavartitayaiva / vyApArAt kriyAyAmupayogAt / kriyAkAla: AdyatantupravezAdilakSaNakriyAkAlaH, tadavyavahitapUrvavartitayaiva kAraNakSaNasyopayogaH, tasya ca caramatantupravezaniSpannapaTasvarUpAtmakaniSThAkAlAvyavahitapUrvavartitvaM nAsti kintu tadanyasyaiva kAraNakSaNasya tadavyavahitapUrvavartitayA tatropayoga iti kAraNabhedAt krizakAla-niSThAkAlayo da evetyarthaH, asya vyavahAranayasammatatvaM ca pratikSaNamanyAnyabhAve'pyekatayaiva vyavahiyamANatvam . tad yadyapyaupacArikam , evamapyupacArapradhAnasya vyavahAranayasya sammatatvamAsAdayatyeva, tathA ca vyavahAsnayopagRhItasyarjusUtrasya mate na sambhavati kriyAkAla-niSThAkAlayorekyamityekaM sIvyato'parapracyutirityarthaH / tathApi AdyatantvAdInAM dvitIyAditantubhiH saha saMyojanalakSaNapravezanalakSaNaM paTasya karaNaM kriyA, tatkAlaH kriyAkAlaH, caramatantupravezanato niSpannapaTakharUpaM niSThAkAlaH, tayoruktadizA bhedasya vyavahAranayasammatatve'pi / "bhUtiryeSAm" iti sthAne Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 173 'bhagavadvavanasaMsargitayA sambandhitva vyApArAt kriyAkAla niSThAkAlayobhaida eva vyavahAranaya sammata Apalati, tathApi " bhUtiyeSAM kriyA saiva." [ ] ityAzrayaNAdutpattirUpakriyAyAstaniSThA yAzca yogapadyamaviruddhamiti / ] ityA " kalnamANe kaDe " [ ]tti bhagavadvacanaM tUtpAdAdInAmekarmisaMsargitayA traikAlyaviSayatvena pramANArthakatayA vyAkhyeyam , tathAhi-AdyatantupravezakriyAsamaye paTadravyaM yadi tena rUpeNa notpannaM ta . ttaratrApi notpannamityantA(nte'pya )nutpannaM syAt , utpannAMzenaiva cotpattau phalAntarAbhAvaprasaGgaH, ityA"bhUtiyeSAm" iti pATho yuktaH, atra "karaNaM saiva cocyate", iti dvitIyacaraNam , eSAM ghaTapaTAdikAryakSaNAnAM yA bhUtirbhavanamutpattiriti yAvat , saiva kriyA, karaNamapyeSAM saiva utpattirevetyarthaH / ityAzrayaNAta iti vacanAbhipretArthAbhyupagantRmatasya kriyAkAla-niSThAkAlayoraikyasaMsiddhaye AzrayaNAt / taniSThAyAH utpattikriyAsiddhatvasya / sarveSAM ghaTAdInAM kSaNamAtrasthAyitvena pUrvapUrvakAryasyottarottarakAdityantabhinnatvena vinAzasya tuccharUpatayA'tirikasya kAraNajanitasyAbhAvena yadaiva vastuna utpattistadaiva tasya pariniSpattisvarUpotpattirUpA sthitiryA niSThArthatayA gIyata ityaikyAdeva tayoH kAlasyApyaikyamRjusUtranaye ityarthaH / nanu bhagavadbhistIrthakRdbhiH sarvajJairapi kriyamANaM kRtamityupeyate tat kathaM susaGgatam ? teSAmRjusUtranayamAtrAbhyupagantRtvAbhAvaina kriyAkAla-niSThAkAlayorbhedasyApyupagantRtvAdityata Aha-kajamANe-iti kriyamANaM kRtamiti saMskRtam / 'bhagavadvacanaM tu' ityasya 'vyAkhyeyam' itynenaanvyH| 'utpAdAdInAma' ityatrAdipadAt sthiti-vigmyorupgrhH| ekarmisaMsargitayeti- yadaiva yasyotpAdastasya tadeva sthitirvigamazcetyevamekadharmisaMsargitayetyarthaH / trakAlyaviSayatveneti- utpatervidyamAna kAla sambandhitvaM yadazAdutpattimata utpadyamAnatvam, utpatteratItakAlasambandhitvaM yadazAdutpattimata utpannatvam, utpatterbhaviSyatkAlasambandhitvaM yadazAdutpattimata utpatsyamAnatvam, evaM sthitevidyamAnakAlapambandhitvaM yataH sthitimataH sthIyamAnatvam ; sthiteratItakAlasambandhitvaM yataH sthitimataH sthitatvam , sthitebhaviSyatkAlasambandhitaM yena sthitimataH sthAsyamAnatvam, evaM vigamasya vartamAnakAlasambandhitvaM yato vinAzapratiyogino vigacchadbhAvaH, vigamasya bhUtakAlasambandhitvaM yato bhavati vinAzino vigatatvama. vigamasya bhaviSyakAlasambandhitvaM yena vinAzino vigamiSyadbhAvaH, ityevaM traikAlyaviSayatvenetyarthaH / pramANArthakatayA pramANaviSayIbhUnotpAdAditrayAtmakavastuviSayatvena / atra utpadyamAnasya utpadyamAnotpatsyamAnotpannasvarUpeNa trikAlotpattisambandhakRtena triprakAratvam , evamutpatsyamAnasyotpatsyamAnotpadyamAnotpannasvarUpeNa trikAlotpattisambandhakRtena triprakAratvam , evamutpannasyotpannotpadyamAnotpatsyamAnasvarUpeNa trikAlotpattisambandhakRtena triprakAratvam ityevamutpattimatastrikAlotpattiyogena nava bhedAH, tathotpadyamAnasya sthita-sthIyamAna sthAsyamAnasvarUpeNa triprakAratvam , utpadyamAnasya sthitasthIyamAna sthAsyamAnasvarUpeNa triprakAratvam , utpannasya sthita- sthIyamAna-sthAsyamAnasvarUpeNa triprakAratvam, ityevaM trikAlasthitiyogenotpattimato nava bhedAH; tathotpadyamAnasya vigata vigacchad-vigamiSyatsvarUpaNa triprakAratvam , utpatsyamAnasya vigata-vigacchad vigamiSyatsvarUpeNa triprakAratvam , utpannasya vigata-vigacchadvigamiSyatsvarUpeNa triprakAratvam, ityevaM trikAlavigamayogenotpattimato nava bhedAH,te cotpattikRtaprakArA militAH saptaviMzatibhedAH; evaM sthIyamAnasya sthIyamAna-sthAsyamAna sthitasvarUpeNa trikAlasthitisambandhakRtena triprakAratvam / evaM sthitasya sthita-sthIyamAna-sthAsyamAnasvarUpeNa trikAlasthiti sambandhakRtena triprakAratvam , sthAsyamAnasya ca sthAsyamAna-sthIyamAna-sthitasvarUpeNa triprakAratvam , ityevaM sthitimatastrikAlasthitiyogena nava bhedAH; tathA sthIyamAnasyotpadyamAnotpatsyamAnotpalasvarUpeNa triprakAratvama. sthAsyamAnasyotpadyamAnotsatsyamAnotpannasvarUpeNa triprakAratvam , sthitasyotpadyamAnotpatsyamAnotpannasvarUpeNa triprakAratvam, ityevaM trikAlotpattiyogena' sthitimato nava bhedAH; tathA sthIyamAnasya vigata-vigacchad vigamiSyadrUpeNa triprakAratvam, sthAsyamAnasya vigata vigacchad-vigamiSyadUSaNa triprakAratvam , sthitasya vigata-vigacchad-vigamiSyadrUpeNa triprakAratvam , ityevaM trikAlavigamayogena sthitimato nava bhedAH, te ca sthitikRtaprakArA militAH saptaviMzatibhedAH, evaM vigacchato vimacduvigamiSyad-vigatasvarUpeNa trikAlavigamasambandhakRtena triprakAratvam , vigamiSyato vigamiSyad-vigacchad-vimatarUpeNa triprakAratvam , vigatasya vigata vigacchad vigamiSyadrUpeNa triprakAratvam , ityevaM vigamavatastrikAlavigamayogena nava bhedAH: kgicchata utpadyamAnotpatsyamAnotpanasvarUpeNa triprakAratvam, vigamiSyata utpadyamAnotpatsyamAnotpannasvarUpeNa triprakAratvam, vimata Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 174 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / dita eva prabandhenotpadyamAnaM tadrUpatayotpannamabhipretarUpatayA cotpatsyate, evamutpannamapyutpadyamAnamutpatsyamAnaM ca, tathotpatsyamAnamapyutpadyamAnamutpannaM ca, ityekaikaM traikAlyaM pratipadyate, evaM vigacchadAdikAlatrayeNApyutpadyamAnAdirekaikakAlyaM pratipadyate, yadevotpadyamAnaM tadaiva vigataM vigacchad vigamiSyazcetyA. dirItyA, (evaM vigamo'pi trikAla utpAdAdinA darzanIyaH ( sammativRttitaH, ) evaM sthityA'pi trikAla eva saprapaJcakam , evaM sthitirapyutpAda vinAzAbhyAM saprapaJcAbhyAM trikAlasparzinI pradarzanIyeti sarvairebhiH dharmaH trikAlasparzibhiravinAbhUtaM dravyaM pratipAdayad vAkyaM pramANameveti, tadidamAha sammatikAraH syotpadyamAnotpatsyamAnotpannasvarUpeNa triprakAratvam, ityevaM trikAlotpattiyogena vigamavato nava bhedAH, vigacchataH sthIyamAna-sthAsyamAna sthitasvarUpeNa triprakAratvam, vigamiSyataH sthIyamAna-sthAsyamAna-sthitasvarUpeNa triprakAratvam, vigatasya sthIyamAna sthAsthamAna-sthitasvarUpeNa triprakAratvam , ityevaM trikAlasparzisthitiyogena vigamavato nava bhedAH; te ca vigamakRtaprakArA milinAH saptaviMzatibhedAH; upadarzitAzcotpatti-sthiti-vigamaprakArA ekatra militA ekAzItisaGkhyakA bhavanti, tadyuktaM ca dravyaM pramANaviSayaH, tadarthakaM ca "kajamANe kaDe" iti bhagavadvacanamityetadbhAvayati-tathAhIti / tena rUpeNa ekatantvAdyAtmakapaTatvena rUpeNa / uttaratrApi dvitIyAditantupravezasamaye'pi / 'notpannama' 'anutpannam' ityubhayatra 'tena rUpeNa' ityasyAnukarSeNa sambandhaH, tatra 'tena rUpeNa' ityasya dvitantvAdyAtmakapaTarUpeNetyarthaH / ante'pi caramatantupravezasamaye'pi / utpannAMzenaveti- Adyatantupravezasamaye yadrapeNotpannaM tadrUpeNaiva dvitIyAditantu pravezasamayamArabhya caramatantupravezaparyantamutpattau svIkriyamANAyAM phalAntarasya prathamatantupravezasamayotpannakAryarUpaphalavyatiriktaphalasyAbhAvaprasaGga ityrthH| mAdita evaM prathamatantupraveza namayAdArabhyaiva / prabandhana krmikpuurvaaprpryaaysvruupprvaahaatmnaa| utpadyamAnaM ghaTAdi dravyamiti dRzyam / tadrUpatayotpannaM yatprabandhenotpadyamAnaM paTAdi dravyaM tad yadyadekatantvAtmatva- dvitantvAtmatvAdirUpaM niSpannaM tattadrUpatayotpannam / abhipretarUpatayA cotpatsyate prabandhenotpadyamAnameva paTAdi dravyamabhipretaM yatsahasratantvAdyAtmakapaTAdisvarUpaM tadrUpeNotpatsyata ityarthaH / evamiti- yathotpadyamAnamutpannamutpatsyamAnamiti kRtvA traikAlyaM pratipadyate tathetyarthaH / tatheti- yathotpannamutpadyamAnamutpatsyamAnaM ceti kRtvA traikAlyaM pratipadyate tathetyarthaH / evamiti- yathA trikAlotpattiyogena traikAlyaM pratipadyate tthetyrthH| 'vigacchadAdi ityAdipadAd vigata- vigmissytorupgrhH| vigacchadAdikAlatrayeNotpadyamAnAditrikaM. yathA traikAlyaM pratipadyate tathopadarzayati-yadevotpadyamAnamiti / 'ityAdirItyA' ityatrAdipadAd 'yadevotpannaM tadeva vigataM vigacchat vigamiSyaca, yadaivotpadyamAnaM tadaiva vigataM vigacchad vigamiSyaca' itynyorupgrhH| 'ityAdirItyA' ityanantaram - " evaM sthIyamAnAdikAlatrayeNApyatpadyamAnAdirekaikakAlyaM pratipadyate, yadevotpadyamAnaM tadeva sthitaM sthIyamAnaM sthAsyamAnaM cetyAdirItyA" iti pATho yajyate. asya bhAvanA pUrvavat / yathA ca trikAlasparzina utpattimata uktadizA trikAlasparzivigamayogena trikAlasparzisthitiyogena ca saptaviMzatividhatvaM tathA vigamavato'pItyAha-evaM vigamo'pIti / trikAlaH vigacchad-vigamiSyadvigatarUpaH pratyekaM vigtaaditrikruuptaapnnH| utpAdAdinA atra " utpannAdinA" iti pATho yuktaH, tasyotpannAdikAlatrayeNetyarthaH / darzanIya iti - yadaiva vigacchat tadaivotpannamutpadyamAnamutpatsyamAnaM cetyAdirItyA darzanIya ityarthaH / 'saprapaJcakam' ityanantaraM 'darzanIyaH' ityanuSajyate / sthityApItyasya trikAlasparzinyA sthityApItyarthaH, tathA ca vigata- vigacchad vigamiSyapasya vigamayoginaH sthityA trikAlasparzinyA pradarzanam, yadaiva vigataM tadaiva sthitaM sthIyamAnaM sthAsyamAnaM ca, yadaiva vigacchat tadaiva sthitaM sthIyamAnaM sthAsyamAnaM ca, yadaiva vigamiSyat tadaiva sthitaM sthIyamAna sthAsyamAnaM ceti rItyetyarthaH / yathA cokkadizA vigamavataH saptaviMzatividhatvaM tathA sthitimato'pItyAhapavaM sthitirapIti- trikAlasparzinI sthitirapi saprapaJcAbhyAmutsAda-vinAzAbhyAM pradarzanIyetyanvayaH, tathA ca sthita. sthIyamAna sthAsyamAnatrikaM pratyekaM sthitAditrikarUpatApanamutpannAdikAlatrayeNa vigatAdikAlatrayeNa ca traikAlyaM pratipadyate. yathA yadeva sthAsyamAnaM tadaivotpannamutpadyamAnamutpatsyamAnaM cetyAdirItyA, yadaiva sthAsyamAnaM tadaiva vigataM vigacchad-vigamiSyacetyAdirItyA ca ekAzItibhedabhAgbhirutpAdAditrikai ravinAbhUtasya dravyasya pratipAdakatvAd vAkyasya prAmANyamityupadarza Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI- taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 175 11 " utpajja mANakAlaM utpannaM ti vigayaM vigacchaMtaM / daviyaM paNNavayaMto tikAlavisayaM visesei " [ samma titRtIya kANDe gAthA - 37 ] // 32 // zabdanaye lakSayati vizeSitataraH zabdaH pratyutpannAzrayo nayaH / tarapratyayanirdezAd vizeSitatame'gatiH // 33 // nayAmRta0 - vizeSitatara iti / vizeSitataraH pratyutpannAzraya RjusUtrAbhimatagrAhI nayaH zabda ityAkhyAyate, yat sUtram - " icchai visesiyataraM paccuppaNNaM Nao saho " [ vizeSAvazyaka niryuktigAthA - 2184 ]tti, tatra tarapratyayanirdezAd vizeSitata mAdhovartiviSayatva lAbhAd vizeSitatame samabhirU evaMbhUte cA'gatiH - nAtivyAptiH // 33 // RjusUtrAd vizeSamasya spaSTayati RjusUtrAd vizeSo'sya bhAvamAtrAbhimAnataH / saptabhaGgadharpaNAliGgabhedAdevArthabhedataH // 34 // nayAmRta0 - RjusUtrAditite - asya - zabdanayasya RjusUtrAd, vizeSaH - utkarSa:, bhAvamAtrasyAyati - sarvairebhiriti / uktArthe sammatisaMvAdamupadarzayati tadidamAddeti / upajja0 iti - " utpadyamAna kAlamutpannamiti vigataM vigacchat / dravyaM prajJApayaMstrikAlaviSayaM vizeSayati " / / iti saMskRtam / / 32 / / iti RjusUtranaya nirUpaNam / / atha zabdanayanirUpaNam / trayastriMzattamapadyamavatArayati - zabdanayamiti / vivRNoti- vizeSitatara itIti / pratyutpannAzraya iti mUlam tadvivaraNamarthagatyA - RjusUtrAbhimatagrAhIti pratyutpannaM vartamAnekakSaNavRtti vastu Rju sUtrAbhimataM tadAzrayituM prahItuM svabhAvo yasya sa tadA trayastagrAhIti, amumarthamupAdAyoktavyAkhyAnam / ' ityAkhyAyate ' iMti pUraNam, evaMvidho nayaH zabda iti nAmnA gIyata ityarthaH / niruktazabdanayalakSaNe sUtrasammatimupadarzayati-yat sUtramiti / icchai iti- " icchati vizeSitataraM pratyutpannaM nayaH zabdaH " iti saMskRtam / ' vizeSitatara ' ityatra tarappratyayopAdAnaprayojanIbhUta vizeSitatamasamabhirUDhaivambhUtAtivyAptivAraNa pradarzanaparamuttarArddha saGgamayati- tatreti- uktalakSaNe ityarthaH / yaH khalu vizeSitatamaviSayako na bhavati sa eva vizeSitatara viSayakaH, vizeSita-vizeSitatara-vizeSitatama ityevaM krameNaiva vizeSitAdInAM nirdezo bhavati, tatastarappratyayastamappratyayAdapakRSTArthapratyAyakatvAdadhovartI, tata utkRSThArthapratipAdakatvAt tamappratyaya UrdhvavartIti vastusthitAvuktalakSaNe tarappratyayanirdezato'dho vartiviSayatvasya lAbhena tasya vizeSitatamaviSayakatvAd vizeSitatamayoH samabhirUDhaivambhUtayorabhAvena na tayoruktalakSaNasyAtivyAptirityAha tarapratyayanirdezAditi / alakSye lakSaNa gatirativyAptiH, tadabhAve nAtivyAptirityanusandhAya ' agati: ' ityasya vyAkhyAnam - 'nAtivyAptiH ' iti // 33 // catustriMzattamapadyamavatArayati - RjusUtrAditi / asya zabdanayabhya / vivRNoti - RjusUtrAditIti / bhimAnitvameva zabdanayasya spaSTayati- ayaM hRIti hi yataH ayaM zabdanayaH, ' icchati' ityanenAnvayaH / bhAvaghaTamAtrAbhyupagantRtve hetumAha- zabdeti zabdanayasya zabdArthaprAdhAnye'pi kathaM bhAvaghaTamAtrAbhyupagantRtvamityapekSAyAmAda' ghaTa ceSTAyAm ' itIti / zabdArthasya ghaTarUpazabdArthasya ceSTAlakSaNasya ceSTA cAtra jalAharaNAdikriyArUpaiva / bhAvaghaTa eva pRthubunAdyAkArakalitamRnmaya pAtravizeSa eva / na tviti nAma- sthApanA dravyarUpaM trayaM na tu naiva, 'icchati' ityasyAnukarSeNa sambandhaH / tatra hetumAha- tatreti - nAma - sthApanA- dravyetrityarthaH / uktArtheti - julAharaNAdikriyArUpaghaTazabdArthaityarthaH / uktArthe bhASya saMvAdamAha - tathA ceti- zabdanayasya zabdArthapradhAnatvena nAmAdiSu triSu zabdArthAghaTanAcchandanayAviSayatvavyavasthitau cetyarthaH / etatsaMvAdi " RjusUtrAd vizeSo'sya " iti payasaMvAdi / NAmAdayo0 iti - bhAvamAtrA Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 176 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| bhimAnAt , ayaM hi pRthubudhnAyAkArakalitaM mRnmayaM jalAharaNA dikriyAkSamaM prasiddhaM bhAvaghaTamevecchati, zabdArthapradhAnasvAt , ' ghaTa ceSTAyAm 'iti zabdArthasya bhAvaghaTa eva yogAta, na tu nAma-sthApanA-dravyarUpAH(paM) trayaH(yaM), tatroktArtha(A)yogAt, nathA caitatsaMvAdyAha bhASyakAra:"NAmAdayo Na kumbhA takkajAkaraNao paDAi cha / paccakkhavirohAo talliMgAbhAvao vA vi" / [vizeSAvazyakabhASyagAthA-2229 ] nAma-sthApanA-dravyaghaTA ghaTatvena na vyavahartavyAH, ghaTArthakriyAkAritvAbhAvAt , aghaTatvena pratIyamAnatvAt, ghaTavyavasthApakadhAbhAvAJcetyetadarthaH / yadvA saptabhaGgayarpaNAd asya vizeSaH, RjusUtrasya hi pratyutpanno'vizeSita eva kumbho'bhipretaH, zabdanayasya tu ( sa eva sadbhAvAdibhirvizeSitataro'bhimata ityevamanayorbhedaH, tathAhi-svaparyAyaiH para( vizeSAvazyakavRttitaH )paryAyairubhayairvA'rpito'yaM kumbhAkumbhA'vaktavyobhayarUpAdibhedena saptabhaGgI pratipadyate iti, yad bhASyam - " ahavA paccuppaNNo ujjusuttassAvisesio ceva / kumbho visesiyayaro sambhAvAIhiM sahassa // sambhAvA-'sambhAvobhayappio spr-pjobhyo| kumbhA-'kumbhA-'vattabomayarUvAibheo so"| [vizeSAvazyakabhASyagAthe-2231, 2232 ] "nAmAdayo na kumbhAstakAryAkaraNataH paTAdivat / pratyakSavirodhAt talliGgAbhAvato vA'pi // " iti saMskRtam , atra tallijAbhAvata ityasya ghaTatvasAdhakaliGgAbhAvata ityarthaH / uktabhASyava vanAbhipretamarthamupadarzayati-nAmeti- 'nAma-sthApanA-dravyaghaTAH' iti pakSanirdezaH, 'ghaTatvena na vyavahartavyAH' iti sAdhyanirdezaH, 'ghaTArthakriyAkAritvAbhAvAd' ityako hetuH, 'aghaTatvena pratIyamAnatvAd' iti dvitIyaH, 'ghaTavyavasthApakadharmAbhAvAd' iti tRtIyaH, prathame yad yadarthakriyAkAri na bhavati na tat tadrUpeNa vyavahartavyamiti, yad yad viruddhadharmeNa pratIyate na tat tadraNa vyavahartavyamiti, yad yad vyavasthApakadharmarahitaM na tat tadrUpeNa vyavahartavyamiti ca sAmAnyato vyAptiratra jnyeyaa| prakArAntareNottarArdopadarzitamRjusUtrAcchandana yasya vizeSamupadarza. yitumuttarArddha vyAkhyAnayati - yadveti - 'asya vizeSaH' iti puurvaardoko'traanukRssttH| zabdanaye RjusUtrataH saptabhaGgayarpaNaprayuktavizeSameva prapaJcayannAha-RjusUtrasya hIti / pratyutpannaH vrtmaankkssnnmaatrsthaayii| avizeSita eva sadbhAvA-5 sadbhAvA 'vaktavyatvAdidhamairavizeSita eva / sa eva pratyutpannaH kumbha eva / 'sadbhAvAdibhiH' ityatrAdi dAdasadbhAvAdInAM grahaNam / anayoH RjusUtra-zabdanayayoH, zabdanaye yathA saptabhaGgI pravartate tathopadarzayati-tathAhIti - svaparyAyairarpito'yaM kumbhaH kumbho bhavati, paraparyAyairapito'yaM kumbho'kumbho bhavati, yugapadarpitasva-parasaryAyAbhyAmayamavaktavyo bhavati, kramAptisva-paraparyAyAbhyAmayaM kumbho'kumbhazca bhavati, arpitavaparyAya yugapadarpitasvaparaparyAyobhayato'yaM kumbho'vaktavyazca bhavati, arpitaparaparyAya-yugapadarpitastraparaparyAyobhayato'yamakumbho'vaktavyazca bhavati, kramArpitakhaparaparyAya yugapadarpitasvaparaparyAyobhayato'yaM kumbho'kumbho'vaktavyazca bhavati, evaM ca saptavidhadharmAkalanAt tadupadarzikA saptabhatI pravartate, tAM ca svaprati. pAdakatvasambandhena kumbhaH pratipadyata ityarthaH / uktArthe bhASyasaMvAdamAha-yada bhASyamiti ahavA0 iti- 'athavA pratyutpannaH RjusUtrasyAvizeSita eva / kumbho vizeSitataraH sadbhAvAdibhiH zabdasya // sadbhAvA- 'sadbhAvobhayArpitaH khaparaparyAyobhayataH / kumbhA- 'kummA- 'vaktavyobhayarUpAdibhedaH sH"|| iti saMskRtam / dvitIyagAyottarArdaina yathA saptabhaGgI samAdiSTA bhavati tathopadarzayati- iheti / dvitIyagAthottarArddha SaNNAM bhaGgAnAM sAkSAdupAttatvaM saptamabhaGgasyAdipadalabhyatvaM ca bhAvayati-tadyatheti- yadyapi 'kumbhaH, akumbhaH' ityekaikameva padamupAttaM tathApi naikapadato'nvayabodha iti 'ayam ' iti dharmivAcakapadaM pratibhaGgaM jJeyam , yato vizeSitataratvaM kumbhasyaiva zandanayAbhipretam , tasya tvidaM zabdenaiva sarvabhaGgedhUpakSepaH, " sro'prayukto'pi vA tajjJaiH sarvatrArthAt pratIyate / yathaivakAro'yogAdivyavacchedaprayojanaH" // ] iti Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 177 iha " kumbhAkumbha0 " ityAdigAthApazcArddhana SaT bhaGgAH sAkSAdupAttAH, saptamastu AdizabdAt , tadyathA-kumbhaH 1, akumbhaH 2, avaktavyaH 3, ubhayatti- saMzvA'saMzca' ityubhayam 4, ' sannavaktavyaH' ityubhayam 5, tathA 'asannavaktavyaH' ityubhayam 6, AdizabdasagRhItastu saptamaH 'sannasannavaktavyaH' iti 7; atrobhayapadasya samabhivyAhatapadArthatAvacchedakadvayaprakArakabuddhiviSaye zaktAvapi samabhivyAhAratrai vidhyAd AvRttyA trividhobhayabodha iti nyAyamArgaH, sAmAnyazaktAvapyubhayapadAdekadeva samabhivyAhAramahinA trividhavizeSa prakArako bodha ityanabhavamArgaH // tadevaM syAdvAdadRSTasaptabhedaM ghaTAdikamarthaM yathA vacanAd vAkyasvAbhAvyAdeva syAtpadamevakArazca bhaGgamAtre samanugacchataH, tathA ca syAdayaM kumbha eva iti prathamo bhagaH, syAdayamakumbha eveti dvitIyo bhaGgaH, ityevaM dizA sapta bhaGgA atra jJeyAH / caturtha - paJcama- SaSThabhaGgA ubhayadharmasammelana. samudbhavA iti 'kumbhA kumbhA 'vattavobhayarUvAi' ityatrobhayapadata: prakaTitA bhavantItyAha- ubhayatIti - sAmAnyataH saptabhaGgI 'syAdasti, syAnnAsti' ityevaM dizaiva pravartate, tadanusandhAnena 'sa~cA'sa~zva' ityubhayamityAdyuktyA caturthAdibhaGgAmeDanam , prakRtAbhiprAyeNa tu 'kumbhazcAkumbhazca' ityubhayam , 'kumbho'vaktavyaH' ityubhayam, tathA 'akumbho'vaktavyaH' ityubhayamityevamullekho bodhyaH, saptamabhaGgollekhastu 'sannasannavaktavyaH' ityasya sthAne 'kumbho'kumbho'vaktavyaH' ityevaM jnyeyH| nanu 'kumbhA-'kumbhA-'prattavobhayarUvAi' ityatraikasyaivobhayapadasya zrUyamANatvena tasya samabhivyAhRtapadArthatAvacchedakadvayaprakArakabuddhiviSaye zaktatvena tataH kumbhatvA-'kumbhatvobhayaprakArakabodhasya caturthabhaGgajanyatayA'bhipretasya kumbhatvA-'vaktavyatvobhayaprakArakabodhasya paJcamabhaGgajanyatayA'bhipretasyAkumbhatvA-'vaktavyatvobhayaprakArakabodhasya vA SaSThabhaGgajanyatayA'bhipretasyaikasyaivotpAdaH syAdekasya samabhivyAhArasyakavidhabodhajanana evaM sAmAdityata Aha- matrobhayapadasyeti / samabhivyAhAratraividhyAditi- kumbhA 'kumbhobhayeti kumbhA-'vaktavyobhayeti akumbhA'vatavyobhayetyevaM samabhivyAhAra* vidhyaadityrthH| nanu sakRducaritaH zabdaH sakRdevArtha gamayatoti niyamAdubhayapadastha sakRduccaritasya kumbhAkumbhobhayAdisamabhivyAhArejveka eva kazcit samabhivyAhAro na tu samabhivyAhAratraividhyamiti kathaM trividhobhayabodha ityata AhaAvRttyeti- ubhayapadasya trivAramuccAraNaM kriyata ityuccAraNabhedAdubhayapadAni trINi saMvRttAnIti samabhivyAhAratraividhyAt trividhobhayabodho nyAyamArgapariniSThita ityarthaH / ubhayapadasya sAmAnyata ubhayatvAvacchinna eva zaktiH, na tu samabhivyAhRtapadArthatAvacchedakadvaya prakArakabuddhiviSaye evamapi samabhivyAhAramahimnA sAmAnyazakAdapyubhayapadAt kumbhAukumbhobhayatvaprakArakasya kumbhA-'vaktavyatvobhayatvaprakArakasyAkumbhA-'vaktavyatvobhayatvaprakArakasya caikadaiva bodhasyAnubhavabalAdabhyupagamaviSayatvamityAha-sAmAnyazaktAvapIti / saptabhaGgayarpaNAd vizeSitataratvaM zabdanayasya RjusUtrAd yat prakAntaM tannigamanaparAM vizeSAvazyakokkiM prshnaati--tdevmiti| tat tasmAt / evaM 'syAt kumbhaH, syAdakumbhaH' ityevaM prakAreNa / syAdvAdadRSTasaptabhedam anantadharmAtmakavastvabhyupagamaparasyAdvAdapramANarAjAkalitakumbhatvA-'kumbhatvAdisaptavidha. dharmaviziSTam / yathAvivakSitaM svaparyAyApekSayA kumbhatvena vivakSitaM paraparyA yApekSayA'kumbhatvena vivakSitamityevaM vivakSAmanatikramya tttddhrmaaklitm| ekena kenApi bhar3akena yadA sattvadharmAvalambanena RjusUtraH syAdastIti bhaGgena gharTa pratipAdayati tadA'sattvadharmAvalambanena zabdanayaH syAnnAstIti dvitIyabhaGgenAsattvadharmavattayA vizeSitataraM ghaTaM pratipadyate dvAdadRSTasaptavarmavattayaiva ghara kimiti na pratipadyate zabdanayaH ? evamapi RjusUtrAt svaparyAyApita. kumbhatvaikadharmAliGgitaghaTAbhyupagamapravaNAd vizeSitataratvaM zabdanayasya syAt , evaM sati saptabhayarpaNa diti heturapi vize. Sitataratve samyagupapadyate. ekabhanena vizeSitatarave tu saptabhanaya kadezakamArpaNasyaiva saptabhAyarpaNatvena vivakSAyAmapacAreNa tadupapAdanaM syAdisata Aha-nayatvAditi - yadi syAdvAdadRSTa saptabhedameva ghaTAdikaM sampUrNayA saptamAyA pratipAdanato vizeSitataraM ghaTamasau zandanayaH strIkuryAt tadA pratidharma saptadharmapratipAdakamasAvazeSadharmAkalitavastuviSayakaM pramANameva bhavena tu vastvaMzagrAhakanayarUpaH syAdato nayatvAnyathAnupapattya kenaiva kenApi bhaGgena vizeSitataraM ghaTAdikaM zabdanayaH pratipadyata ityarthaH / yadbhaGgaviSayIbhUtadharmavatayA ghaTAdikamasAvabhyupagacchati taddharmAvizeSitameva ghaTAdikamRjusUtro'bhimanyata ityetAvatA'syarjusUtrAd vizeSitataravastumAhitvena tato vizeSitataratvamapyupapadyata eva, bhaGgasaptakapravRttau satyAmeva yadbhaga Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / vivakSitamekena kenApi bhaGgakena vizeSitataramasau zabdanayaH pratipadyate, nayatvA hajusUtrAd vizeSitataravastugrAhitvAca; syAdvAdinastu sampUrNa saptabhaGgayAtmakamapi pratipadyante " iti vizeSAvazyakavRtcAvuktam / tatrAyaM vicArAvakAzaH-kimiyaM saptabhaGgI arthanayAzritA ? uta zabdanayAzritA ? Aye tadekatarabhaGga vizeSaNe kathamRjusUtrAcchabdasya vizeSitataratvam , arthanayAzritabhaGgasya zabdanayAvizeSakatvAt , ubhayeSAM viSayavibhAgasya dUrAntaratvAt , dvitIyavikalpe RjusUtrAbhimatArthaparyAyAviSayatvenAzuddhavyaJjanaparyAyaprAhiNaH kutaH zabdasya vizeSitatarArthatvam ? nahi tadaviSayaviSayakatvaM vizeSitazabdArthaH, kintu tadviSayatAvyApyaviSayatAkatvamiti, na carjusUtrAbhimatasattvamupamRdyAsattvAkhyadvitIyabhaGgotthApanAcchabdasya viSayIbhUtadharmAkalitaM ghaTAdikamRjusUtro'bhyupagacchati tadanyadharmAkalitaM ghaTAdikaM bhaGgAntareNa pratipAdayituM prabhavati zabdanaya iti saptamatyarpaNaM samanugatamevamapItyAzayenAha-RjusUtrAditi / nanu RjusUtranayo yadbhaGgAtmakavAkyamurarIkaroti tadanyabhaGgAtmakavAkyameva zabdanayo'bhyupaiti, naiko'pi nayaH saptabhaGgAtmakamahAvAkyaM strIkarotIti parasparaviruddhadharmAbhyupagantrornayayormalla-pratimallabhAvena vyavasthitatayA abhyupagamapadavImaprAptAyAH saptabhaGgayA arpaNameva na sambhavatItyata Aha-sthAdvA. dinastviti-asya 'pratipadyante' ityanenAndhayaH, tathA ca syAdvAdinaH sarvanayAbhipretAn dharmAnabhyupagacchantastattaddharmapratipAdakatattannayAbhimatabhaGgasamUhAtmikAM saptabhaGgomutthApayituM prabhaviSNava eva, ta eva ca 'etannayAbhyupagataitadbhanenAyaM dharmaH pratipAdyate, ayaM ca dharma etannayAbhyupagatena pratipAdyate' ityevaM nayayojanAM ca kuntIti saptabhanatharpaNaM yuktameveti / nanvevaM nayadvayayojanayA nayatrayayojanayA vA saptabhaGgI sthAdvAdipravarti / bhavati, nayAnAM cArthanaya-zabdanayabhedena dvaividhyam , tathA ca saptabhAyA apyarthanayAzrita-zabdanayAzritabhedena dvaividhyam , evaM ca prakRte kasyAH saptabhaGyA arpaNam , na tAvadarthanayAzritAyAH, tathA sati taddhaTakabhaGgasya kasyavijusUtranayAbhimatatve'pi zabdanayAbhimatatvAbhAvena tadarpaNena vizeSitataratvasya pratipAdanAsambhavAt , nApi zabdanayAzritAyAH, taddhaTa kabhaGgasya kasyavicchandanayAbhimatatre'pi RjusUtrAbhimatatvAbhAvena tadarpaNena RjusUtrAd vizeSitataratvasya vaktumazakyatvAt , tathA ca kimatra tattvamityAzaGkAzaGkusamunmUlanAya granthakAro'bhinavavicArapallavanadvArA svAbhitrAyaM prakaTayitumAha -tatreti- saptabhakarSaNAdRjusUtranayAcchandanayasya vizeSitatarArthAvagAhitve ityarthaH / iymrpgvissytyaa'bhimtaa| Adhe arthanayAzritA saptabhaGgI prakRte arpaNaviSayatayA'bhimateti prathamapakSe / "tadekatarabhaGgavizeSaNe" iti sthAne " tadekatarabhaGgavizeSaNena" iti pATho yuktaH, arthanayAzritasaptabhaGgIghaTakaikabhaGgavizeSaNenetyarthaH, bhAtya vizeSagavaM svArthadvArA bodhyam / arthanayAzritavaM saptabhaGgAyAH svaghaTakabhaGgasyArtha nayAzritatvAdevetyarthanayAzritabhaGgasyArthanayaviSaya eva viSayo na tu zabdanayaviSaya ityanyaviSayakasya nAnyaviSayavizeSakatvamityAha-arthanayAzritamakasmeti / ya evArthanayaviSayaH sa eva yadi zabdanayaviSayo'pi syAt syAt tadA'rthanayAzritabhannaH zabdanayaviSayavizeSakatvAcchandanayavizeSakaH, na caivamityAha-ubhayeSAmiti- zabdana yA 'rthanayAnAmityarthaH / dUrAntaratvAt atyantabhinnatvAt / dvitIyavikalo asaMgaviSayatayA'bhimatA saptabhaGgo zabdanayAzriteti dvitIyapakSe / zabdanayAzritabhaGga RjusUtraviSayArthaparyAyaviSayako na bhavati tasya zabdanayaviSayAzuddhavyaJjanaparyAyaviSayakatvAditi na tenarjusUtrAcchabdanayasyAvazeSitataratvamityAha-RjusUtreti / yadi tadaviSayaviSayakatvaM tato vizeSitataratvaM syAt syAt tadA RjusUtrAviSayavyaJjanaparyAyaviSayakatvAcchabdasya vizeSitaratvam , na caivamityAha- nhiiti| tarhi kiM vizeSitazabdArtha iti pRcchati-kinviti / uttarayati-tadviSayateti- yathA naigamAd vizeSitataratvaM saGghahe, yatastatra tatpadena naigamasya grahaNam, tannirUpitaviSayatA sAmAnye vizeSe ca vartate, tasyApyA viSayatA sAmAnyaniSThaviSayatA tannirUpakatvaM saGgrahe samastIti bhavati naigamAd vizeSitataratvaM saGgrahe, evaM naigamAd vizaSitataratvaM vyavahAre'pi, tatra naigamaviSa yatAvyApyavizeSaniSThaviSayatAkatvaM samastIti, prakRte tu RjusUtranayanirUpitaviSayatA'rthaparyAyaniSThA, yataH kramikakSaNamAtrasthAyI yo'rthaparyAyastaniSThA RjusUtranirUpitaviSayatA, tadvayApyA zabdanayanirUpitavyaJjanaparyAyaniSThaviSayatA na bhavati, arthaparyAya-vyaJjanaparyAyayoratyantabhinnatvena tanniSTaviSayatvayoH sAmAnAdhikaraNyasyaivAbhAvena vyApyavyApakabhAvasya sutarAmabhAvAditi RjusUtraviSayatAvyApyaviSayatAkatvAbhAvAcchabdanayasya naivrjusuutraadivishessittrtvmityrthH| prakArAntareNa RjusUtrAcchandanayasya vizeSitataratvasaGgamana Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH RjusUtrAdvizeSitataratvaM vaktuM yuktam, evaM sati RjusUtrAbhimataM sattvamupamRdyA sattvagrahaNavyApRtasya vyavahArasyApi tato vizeSitatarArthatvApatteH, vizeSyakabhaGgA nirdhArakavacanApattezceti; tatrAyamasmAkaM manISonmeSaH - paryAyAzritA saptabhaGgI saGgraha - vyavahArarjusUtrairvyaJjana paryAyAzritA zabda- samabhirUDhaivambhUtaiH samma sUcitA, tathApyetat prakAradvayAbhidhAna martha- vyaJjanasAdhAraNaM paryAyasAmAnyAzritasaptabhaGgaSA anupalakSaNam, sA ca sva-paraparyAyANAM krama-yugapadvivakSAvazAt nayadvayena, zuddha-zuddhataraparyAyavivakSayA ca nayatrayeNApi sambhavatIti RjusUtra - zabda prayuktasaptabhaGgayAM dvitIyAdinA, vyavahArarjusUtraprayuktAyAM ca tasyAM tRtIyAdinA bhaGgena RjusUtrAcchabdasya vizeSitatarArthatvamuktam, na caivaM RjusUtrasvIkRta sastrApekSayA sattAprAhiNo mAzaGkaya pratikSipati - na ceti - asya ' yuktam' ityanenAnvayaH, RjusUtrAbhimataM yat sattvaM- liGgavacanAdibhede'pyabhinnasya kSaNamAtrasthAyino'rthakriyAkAritvalakSaNaM sattvaM prathamabhaGgapratipAdyam, tad upamRdya - liGga-vacanAdibhede bhedo'vazyameva bhavati tato na tasya sattvamityevaM pratikSipya tathAbhUtasya yadatvaM tatpratipAdakabhaGgo'pi vAcya vAcakayorabhedAbhyupagamatastadAkhyaH; evambhUto yo dvitIyabhaGgastadupasthApanAt, zabdasya - zabdanayasya, RjusUtrAd-RjusUtranayAd vizeSitataratvaM vaktum - abhidhAtuM na ca yuktamityarthaH / niSedhe hetumAha evaM satIti- uktadizA RjusUtrAcchabdasya vizeSitataratvAbhyupagame satItyarthaH / yadyapi svarUpasattvaM vyavahAro'pyabhyupagacchati tathApi yAdRzaM sattvamRjusUtro'bhyupagacchati na tAdRzaM sattvaM vyavahAraH svIkarotIti tAdRzasattvaM pratikSipya tAdRzasattvAbhAvalakSaNamasatvaM gRhNAtyeva vyavahArastadAlambanena syAnnAstIti dvitIyabhaGgaH pravartayituM zaknotyeva sa iti / tena dvitIyabhaGgena vyavahArasyApi RjusUtrAd vizeSitataratvaM syAdityAha - Rju sUtrAbhimatamiti / tataH Rjusuutraat| evaM ca bhaGgamAtrasyaiva tattannayaviSayapratipAdakatayA stramUlIbhUta na yabhinana ya pravartitabhaGgArthapratipakSArthAvedakatvena svamUlIbhUtanayArthavizeSakatvato'yameva bhaGgo vizeSaka iti nirdhAraNamapi na bhavedityAha - vizeSyaketi - 'vizeSyakabhaGgAnirdhArakavacanApattezca' ityasya sthAne 'vizeSakabhaGganirdhArakavacanAnupattezva ' iti pATho yuktaH / itthaM sthUlavicArato'nupapadyamAnatAmarpaNaviSayatvenAbhimatAyA: saptabhaGgayA upadazyedAnIM svAkUtopadarzakaM sUkSmavicAraM tatra granthakRdudbhAvayati - tatreti / ayaM ' yadyapi ' ityAdinA'nantarameva vakSyamANaH / yadyapIti saGgraha - vyavahArarjusUtrairarthaparyAyAzritA saptabhaGgI sammatau sUcitetyanvayaH / vyaJjaneti-zabda- samabhirUDhaivambhUtairvyaJjanaparyAyAzritA saptabhaGgI samma tau sUcitetyanvayaH / etat prakAradvayAbhidhAnam artha paryAyAtrita saptabhaGgIvyaJjanaparyAyAzrita saptabhaGgodvayAbhidhAnaM sammatigatam / athaiti-' artha- vyaJjanasAdhAraNaM paryAya sAmAnyAzrita saptabhaGgayA anupalakSaNam' ityasya sthAne ' artha-vyaJjanasAdhAraNaparyAyasAmAnyAzritasaptabhatayA apyupalakSaNam' iti pATho yuktaH, tathA ca saptabhaGgayA tridhA vibhAga evamAyAti - artha paryAyAzritA vyaJjanaparyAyAzritA paryAyasAmAnyAzritA ca saptabhaGgIti / tatra paryAyasAmAnyAzritA yA saptabhaGgI taddhaTako bhaGgaH kazcidarthanayaviSayIbhUtArthapratipAdakaH kazcit tu zabdanayaviSayIbhUtArthapratipAdako'pi tatra yaH zabdanayaviSayIbhUtArthapratipAdako bhaGgo dvitIyAdistRtIyAdirvA tena bhaGgena zabdanayasyarjusUtranayAd vizeSitatarArthatvam, tAvatA vizeSakabhaGgAvadhAraNavacanamapi sambhavatItyAha- sA ceti- paryAyasAmAnyAzritA saptabhaGgI cetyarthaH asya ' sambhavati ' ityanenAntrayaH, ' nayadvayena' ityasyApi sambhavati' ityanenAnvayaH / nayadvaya prayukta saptabhaGgayAM dvitIyAdinA bhaGgena nayatraya prayukta saptabhaJjyAM tRtIyAdinA bhaGgena RjusUtrAcchandanayasya vizeSitattarArthatvamityupadarzayati- RjusUtreti - RjusUtro'rthanayaH zabdazca zabdana yastadubhaya prayukta saptabhaGgayAmityarthaH / 'dvitIyAdinA' ityasya 'bhaGgena' ityanenAnvayaH / 'vyavahArarjusUtraprayuktAyAM ca' ityasya sthAne 'vyavahArarjusUtra - zabdaprayuktAyAM ca' iti pATho yuktaH, vyavahArarjusUtrAvarthanayA~ zabdazca zabdanayaH, etatritayaprayuktAyAM cetyarthaH / tasyAM saptabhaGgayAm / 'dvitIyAdinA' ityatrAdipadAt tRtIyAdInAmugrahaH / ' tRtIyAdinA' ityAdipadAt paJcamAdInAmupagrahaH, RjusUtra - zabdaprayukta bhaGgayAM syAdastIti prathamabhaGga RjusUtra viSayapratipAdakaH syAnnAstIti dvitIyabhaGgaH zabdanayaviSayapratipAdakaH syAdavaktavya iti tRtIyAdayo bhaGgA nayadvayaviSayapratipAdakA iti dvitIyAdiSu sarveSu bhaGgeSu zabdanayaviSa (sadbhAvAda vizeSakatvaM yuktam, vyavahArarjusUtra zabdaprayukta saptabhaGgayAM prathamabhaGgo vyavahAranayaviSayapratipAdakaH, dvitIyo bhaGga RjusUtranayaviSayapratipAdakaH, tRtIyo bhaGgaH zabdanaya 179 Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / vyavahArasyApi tato vizeSitatarArthatvaprasaGgadUSaNAnuddhAraH, sampradAyAviruddhabhaGgaviSayIbhUtenArthena vizeSitataratvasyAmidhitsitatvAt, sampradAyazcottarottarabhaGgapravRttAvuttarottaranayAvalambanenaiva dRSTo nAnyatheti na kazcid doSa iti / vA athavA liGgabhedAderarthabhedAzrayaNAdasya zabdanayasya RjusUtrAd vizeSa:, tathAhi( ' taTaH, taTaM, taTI' ityAdI ) anyaliGgavRtteH zabdasyAnyaliGgabhedalakSaNena, 'guruH, guravaH' ityAdau ca vacanabhedalakSaNena vaidharmyeNArthabhedasya spaSTamanubhavAt evamanyakArakayuktaM yat tadevAsya mate aparakArakasambandhaM nAnubhavatIti adhikaraNavad prAmo'dhikaraNAbhidhAnavibhaktivAcya eva na karmAbhidhAna vibhaktyabhidheya, iti ' grAmamadhizete ' iti prayogo'nupapannaH, tathA puruSabhede'pi naikaM vastviti ' ehi ! manye rathena yAsyasi, nahi yAsyasi, yAtaste pitA ' iti ca prayogo na yuktaH, api tuhi / manyase viSayapratipAdakaH, caturthabhaGgastu prathama- dvitIyabhaGgasaMyojanata iti na tatra zabdanayapratipAdakateti taM parityajya tRtIyA - dInAM bhaGgAnAM vizeSakatvamiti vizeSa kabhaGganirdhAraka va vanopapattiriti / nanu RjusUtrAbhyupagata prathama bhaGga pratipAdya sattvaviruddhAsattvapratipAdakadvitIyabhaGgAbhyupagantRtvena yathA zabdasya RjusUtrAd vizeSitataratvaM tathokaMdizA vyavahArasyApi RjusUtrAd vizeSitataratvaM syAditi pUrvamupadarzitaM dUSaNaM tadavasthamevetyAzaGkaya pratikSipati na caivamiti / 'pekSayA'sattAgrAhiNaH ' ityakAra prazleSaH / tataH Rjusuutraat| niSedhe hetumAha- sampradAyeti yadA prathamabhaGga RjusUtranayAvalambanena tadA dvitIyabhaGgastaduttarazabdanayAvalambanenaiva bhavitumaItIti sampradAyaH tena yasyAM saptabhaktyAM prathamabhaGgaH saGgrahanayAvalambanena tasyAmeva dvitIyabhaGgo vyavahAranayAvalambanena, na tu yasyAM saptabhaGgayAM prathamabhaGga RjusUtranayAvalambanena, tasyAM dvitIyabhaGgo vyavahAranayAvalambanena, tathA ca RjusUtranayapravRtta prathamabhaGgAnantaraM vyavahAranayapravRtto dvitIyabhaGgaH sampradAyaviruddha eva na tu sampradAyAviruddha iti na tadviSayIbhUtenArthena vizeSitataratvam sampradAyazcedRza eva na tvanyAdRza iti tu tathAdarzanAdeva nirNIyata ityAha- sampradAyazceti / padye 'liGgabhedAdevArthabhedataH ' iti sthAne ' liGgabhedAdeva'rthabhedataH ' iti pATho yuktaH, tamavalambya prakArAntaramRjusUtrAcchabdasya vizeSitataratve upadarzayati- veti- asyArthaH athaveti / 'liGgabhedAdeH ' ityatrAdipadAd vacanabheda-kAraka bheda-puruSa bhedopagrahaNa medAnAM grahaNam / 'arthabhedataH' ityasya vivaraNam - arthabhedAzrayaNAditi, yadi vastusthityA liGgabhedAdito'rthabhedaH syAt sarvamate'vizeSeNa sa bhavet evaM ca sarvAbhyupagatena tena na kasyacideva vizeSitataratvamato'rthabhedAzrayaNAditi vyAkhyAtam, tathA ca na vastusthitya' liGgabhedAdito'rthabhedaH samasti, evamapi zabdanayastatastamAzrayatItyatastena tasya vizeSitataratvamityAzayaH / krameNa liGgabhedAdito'rthabhedaM sodAharaNaM bhAvayati tathAhI - tyAdinA / anyeti anyaliGgavRtteH zabdasyAnyaliGgabhedalakSaNena vaidharmyeNArthabhedasya spaSTamanubhavAdityanvayaH, anyaliGgavRtteH zabdasya - ' taTa:' ityatra puMliGge vartamAnasya taTazabdasya, anyaliGgabhedalakSaNena - khasmAd bhinnaliGgo yaH ' taTam' ityatra taTazabdastasmAd yo bhedastadrUpeNa vaidharmyeNa, arthabhedasya - ' taTam' iti napuMsakaliGgataTazabdArthAt ' taTaH ' iti puMliGgazabdArthasya yo bhedastasya spaSTamanubhavAdanubhUyamAnatvAdityarthaH, 'guruH' ityekavacanAnta guruzabdasya guravaH' iti bahuvacanAnta guruzabdasya yo vacanabhedastadAtmakana vaidhamryeNa ' guruH' ityekavacanAntaguruzabdArthAd 'guravaH' iti bahuvacanAntaguruzabdArthasya yo bhedastasya spaSTamanubhUyamAnatvAdityarthaH itthaM liGgabhedAd vacanabhedAcArthabhedamupadartha kArakabhedAdarthabhedaM sodAharaNamupadarzayati- evamiti / asya mate zabdanayasya mate / 'adhikaraNavad grAma' ityasya sthAne 'adhikaraNIbhavagrAma' iti pATho yuktaH / adhikaraNAbhidhAnavibhaktivAcya eva adhikaraNasyAbhidhAnaM kathanaM yata etAdRzI yA saptamyAkhyA vibhaktistadvAcya eva tadabhidheya eva tathA ca grAmasyAdhikaraNatvavivakSAyAM 'prAme adhizete iti prayoga eva yuktaH / puruSabhedAdarthabhedamupadarzayati tathA puruSabhede'pIti / 'pachi manye ' ityAdervistarato'rthopavarNanaM nayapradIpavyAkhyAne kRtamasmAbhiriti vizeSajijJAsubhiravalokanIyaM tat / upagrahaNa bhedAdarthabhedamupavarNayati - evamiti / atra ' upagrahaNabhedospi asya sthAne ' upagrahaNabhedAdarthabhede'pi iti pATho yuktaH, upa dhAtoH samIpe grahaNa - mAdAnaM yasyeti vyutpattyopagrahaNamupasarga eveti / nanu 'taTaH, taTI, taTam' ityAdau ' guruH, gurava:' itya dau tathA kArakAdibhede'pyarthAbheda eva loka-zAstrayoH prasiddhaH zabdanaye tvitthamupagame tadvirodhaH syAdityAzaGkAM pratikSipati na caivamiti / 1 180 Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / 181 yathA'haM rathena yAsyAmi' ityevaM parabhAvenaitannirdeSTavyam , evamupagrahaNabhedo'pi 'viramati 'ityAdina yuktaH, AtmArthatayA hi * viramate ' ityasyaiva prayogasya saGgataH, na caivaM loka-zAstravilopaH, sarvatreya nayamate tallopasya samAnatvAditi sammativRttI vyavasthitam , yadyapi 'grAmamadhizete' ityAdI grAmo. taradvitIyAdipadAdadhikaraNatvatvAdiprakArakapratItyarthamadhikaraNatvatvAdiviziSTe lakSaNaiva svIkAryA, tannirUDhatvasamAnArthameva ca vizeSAnuzAsanamapi vaktuM zakyate, tathApyuktaviparItaprayogaprAmANyAya " upapadavibhakteH kArakavibhaktirbalIyasI" ityAdinyAyasAmrAjyAccAyaM vizeSa iti dik // 34 // uktayuktyA yathAnenarjusUtrIyaM yuvAM yAsyatheti mataM dUSyate tathA''ha sAmAnAdhikaraNyaM cenna vikaaraa-'praarthyoH| bhinnaliGga-vacaH-saGkhyA-rUpazabdeSu tat katham ? // 35 // nayAmRta0-sAmAnAdhikaraNyamiti / cet- yadi, vikArA-'parArthayo:-vikArA-'vikArArthakazabdayoH, 'palAlaM dahati 'ityAdI sAmAnAdhikaraNyam- ekArthAnvayajananayogyatvaM neSTaM RjusUtranayena loka-zAstrayoH sarvaprakAreNAvirodhaH pramANarAjasyAdvAda eva, nayamate tu sarvasmi~stadvirodhastattannayavAdibhiH khahastina eveti naiko'pi nayavAdI taddoSaM svavirodhinayavAdinaM pratyabhidhAtuM zaknoti svapadakuThAraprahArakalpatvAditi niSedhahetumupadarzayatisarvatraiveti / tallopasya loka-zAstravilopasya / uktArthasyAdeyatvapratipattaye tvAha-iti sammativRttI vyavasthitam / adhikaraNatvena grAmasya pratipattaye zabdanayastatra 'prAme'dhizete' iti saptamyantameva prAmapadamurarIkaroti, tatra dvitIyAntatve'pi prAmapadasya dvitIyAyA adhikaraNatvatvaviziSTe lakSaNayA 'grAmamadhizete' iti prayoga upapadyate, saptamIsthAne dvitIyA'nuzAsanamapi dvitIyAyA adhikaraNatvatvaviziSTe lakSaNAyA nirUDhatvajJApanArthameveti yadyapi vaktuM zakyate tathApi 'grAme adhizete' iti prayogo'pi prAmANikAnAM bhavati, tanihAya 'upapadavibhakkeH kArakavibhaktirbalIyasI' iti nyAyAzrayaNamAvazyakamato dvitIyAmupapadavibhakti bAdhitvA kArakavibhaktiH saptamyeva tatra bhavatIti zabdanayasyAbhiprAya iti granthakRt svayaM vivekamupadarzayati-yadyapIti / lakSaNeva dvitIyAvibhakterlakSaNaiva / 'tannirUDhatvasamAnArthameva' ityasya sthAne 'tannirUDhatvajJApanArthameva ' iti pATho yuktaH / tannirUDhatveti- uktlkssnnaaniruuddhtvetyrthH| uktaviparItaprayogeti- 'prAmamadhizete ' iti prayogaviparIta 'grAme'dhizete' iti prayogetyarthaH // 34 // paJcatriMzattamapadyamavatArayati-uktayuktyeti / anena zabdanayena / 'yuvA yAsyatha' iti sthAne 'yuvAM yAsyathaH ' iti pATho yuktaH / vivRNoti-sAmAnAdhikaraNyamitIti / 'ced' ityasya vivaraNam- yadIti / 'vikArAparArthayoH' ityasya vivaraNam-vikArAvikArArthakazabdayoriti / palAlaM dahatIti- atra 'palAlam ' ityavikArArthakazabdaH, 'dahati' iti vikArArthakazabdaH, yo hi dahanakriyAkAle yadrUpeNa vartate tasya dahanama minA bhavati, palAlasya yAhasaMsthAnAdirUpeNAvasthAnamavikRtarUpeNAgnisaMyuktAvasthAtaH prAk tAdUpyeNAvasthAnaM nAgnisaMyuktatAvasthAyAM kintu pUrvarUpaparAvartanabhasmIbhavanalakSaNavikRtarUpeNetyatastayoH sAmAnAdhikaraNyaM neSTamRjusUtranayena / sAmAnAdhikaraNyamekAdhikaraNavRttitvaM suprasiddham , tadatra na yuktamatastasya vivaraNam- ekArthAnvayajananayogyatvam , tasya niSedhaH sarvathA na sambhavati vyavahAranayena 'palAlaM dahati' ityatra tayoruktasvarUpasya sAmAnAdhikaraNyasyAbhyupagamAdataH pUrayati- iSTamRjusUtranayeneti"palAlaM na dahatya nirbhidyate na ghaTaH kvacit / nAsaMyataH pravrajati bhavyo'siddho na sidhyati" // [nayopadezazloka.. ] ityabhiyuktavacanena RjusUtrAbhISTaM pratipAditaM prAk / yadyarthakacetpadanityasambandhAt tItyanukko'pi mUle samAgacchatyevetyAzayena tIMti pUritam / tAdRzeSu bhinnaliGga-vacaH saGkhyA-rUpeSu. 'taTastaTI taTam' ityasya 'ityAdiSu' ityatrAnvayaH, tathA ca 'taTastaTo taTam' ityatra kathaM sAmAnAdhikaraNyamityanvayaH, evamagre'pi, bhinnaliGgazabde sAmAnAdhikaraNyaM na sambhavatItyatra 'taTaH, taTI, taTam' ityudAhRtam, bhinnavacazzande sAmAnAdhikaraNyaM na sambhavatItyatra 'guruH, guravaH' Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / cet ? tarhi bhinnAni liGga-vaca:- saGkhyA rUpANi yeSAM tAdRzeSu zabdeSu ' taTastaTI taTam, gururguravaH, sa ca tvaM ca yAsyathaH kurute karoti ' ityAdiSu kathaM sAmAnAdhikaraNyam ? na kathavidityarthaH, yathA hi tvayA ' agniSTomayAjI putro'sya janitA ' ityuktaM svIkriyate, kAlabhedAt, tathA liGgAdibhedAdarthabhedaH sutarAM svIkartavya ityupadezaH // 35 // samabhirUDhaM lakSayati- 182 nayaH samabhirUDho'sau yaH satsvartheSvasaMkramaH / zabdabhede'rthabhedasya vyAptyabhyupagamazca saH // 36 // 6. nayAmRta0 - ' naya:' iti / yaH satsvartheSu ghaTAdiSvasaGkramo ghaTAdyanyazabdAvAcyatvamasau nayaH samabhirUDhaH, yat sUtram-" batthUo saMkamaNaM hoi avatthU Naye samabhirUDhe " [ vizeSAvazyaka niyuktigAthA - 2185 ]tti satsvartheSvasaGkramaH " [ tattvArthasU0 a0 1, sUtra0 35 ] iti tattvArthabhASyam, tatra ca yadyapi yathAzrutArtho'mAvAlambanatvenAsambhavI, saMjJAbhedenArtha bhedAbhyupagantRtvaM ghaTapaTAdisaJjJAbhedenArthabhedAbhyupagantari naigamAdAvativyAptam, tathApi zabdabhede'rthabhedasya vyApterabhyupagamaH so'saGkrama ityudAhRtam, bhinnasaGkhyAzabde sAmAnAdhikaraNyaM na sambhavatItyatra sa ca tvaM ca yAsyathaH ' ityudAhRtam, bhinnarUpazabde sAmAnAdhikaraNyaM na sambhavatItyatra ' kurute karoti' ityudAhRtam / kAlabhedenArthabhedo yatharjusUtreNa svIkriyate tathA liGgAdibhedAdarthabhedo'pi tena svIkartavya iti RjusUtraM prati zabdanayasyopadezaH zikSaNasvarUpa etatpadyAbhipreta ityAha-yathA hIti / tvayA RjusUtranayena, yuSmacchndena rju sUtrasyopadarzanata upadezasvarUpatoktavAkyasya pratIyate / ' ityuktaM svIkriyate, kAlabhedAt' ityasya sthAne ' ityuktamayuktaM svIkriyate, kAlabhedAdarthabhedAt' iti pATho 'yuktaH, atra vartamAnakAlavartino devadattAbhikhyasya SaSThyantedaMzabdapratipAdyasya janitetizabda pratipAdyo bhaviSyatkAlInajanmavAn dUrakAlaviprakarSAjjanyatvAbhAvena na putraH, kintvetatkAlInadevadattakSaNaghaTitasantAna gata bhaviSyatkAlIna janmavatpuruSI ya garbhagatAdyakSaNasvarUpa kurvaMdra pAtmakabhaviSyatkSaNavizeSa prabhavavisadRzapantatipatitAdyakSaNavizeSaprabhavadvitIyakSaNavizeSa prabhavAdikramopajAtAnyavahitasvakurvadrUpAtmakakSaNavizeSasyaiva janyatvAduktajanmavAn putra ityasaMlagnakatvAdasya 'putro janitA ' iti na saMbhavati, tathA yazca putrastatsantAnagata AdyakSaNasvarUpaH so'nyo'nyazca tatsantAnapatito'gniSTomAbhidhayAgakaraNasamartha iti 'putro'gniSTomayAjI' ityapi na sambhavatIti 'agniSTomayAjI putro'sya janitA' iti vacanamayukaM tvayA RjusUtranayena strIkriyate, kAlabhedAdartha bhedAdityarthaH / 'svIkartavyaH ' ityatrApi tvayA' ityasya sambandhaH // 35 // SadatriMzattamapadyamavatArayati samabhirUdamiti / vivRNoti naya itIti / asaGkramaH' ityasya vivaraNamghaTAdyanyazabdAvAcyatvamiti, yathA ghaTazabdavAcyasya ceSTAvizeSavato ghaTasya ghaTazabdAnyakumbha- kalazAdizabdAnabhidheyatvamiti, viSaya-viSayiNorabhedopacArAd ghaTasya ghaTazabdAnyazabdAvAcyatvAbhyupagamasya samabhirUDhanayatve tadviSayasyokta vAcyatvasyApi samabhirUDhanayatvam / niruktAsaGkramasya samabhirUDhanayatve sUtraM pramANayati- yat sUtramiti / vatthUo0 iti " vastunaH saGkramaNaM bhavati avastu naye samabhirUDhe " iti saMskRtam / uktArthe tattvArtha bhASya saMvAdamAha - satsvartheSviti / upacArato niruktasamabhirUDhalakSaNaM sambhavadapyuktAsakame jJAnavizeSasvarUpe samabhirUDhe prasiddhalakSyasvarUpe'sambhavaM jJAnagatasyAnyAdRzasya tasyAtivyAptiM copadarzayan niSkRSTaM doSalezA sampRktaM tallakSaNamupadarzayati - tatra ceti / yathAzrutArthaH asaGkramazabdAbhidheyArthaH / abhAva!lambanatvena saGkamAbhAvalakSaNAbhAvavizeSasvarUpa paryavasannatvena / asambhavI samabhirUDhanaye jJAnavizeSasvarUpe kutrApi lakSye na sambhavatIti / saMjJeti- idaM lakSaNaM jJAnagataM samabhirUDhe lakSye sarvatra vartate, ghaTa-kuTakumbhAdisaJjJA madanArthabhedAbhyupagantRtvasya zakrendra- purandarAdisaMjJA bhedenArtha medAmyupagantRtvasya ca samabhirUDhe satvAt kintvativyAptidoSa kalitamidaM ghaTapaTAdisaMjJAbhedenArtha bhedAbhyupagantRtvasya naigamAdinaye'pyalakSye vRtterityarthaH / zabdabheda iti yasmin Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| 183 padArthaH, tathA ca saMjJAbhedaniyatArthabhedAbhyupagantRtvaM samabhirUDhatvamiti lakSaNalAbhAna ko'pi doSaH, evambhUte cAtivyAptivAraNAya tadanyatvena vizeSaNIyam // 36 // etanmate zabdanayazikSAprakAramAha taTastaTaM taTItyAdau, zabdabhedo'rthabhid yadi / tad ghaTaH kumbha ityAdau, kathaM netyasya mArgaNA // 37 // nayAmRta-taTa iti / he zabdanaya ! yadi tava mate ' taTastaTI taTam ' ityAdau zabdabhedo'rtha bhinattItyarthabhid-arthabhedakArI, tat-tarhi, 'ghaTaH kumbhaH' ityAdau zabdabhedaH kathaM nArthabhit ? iti asya-samabhirUDhanayasya, mArgaNA-vicAraNA; ayaM bhAva:-yadi liGga vacana bhinnAnAmarthAnAM dhvanibhedAd bhedastavAnumatastarhi ghaTa-kumbhAdizabdavAcyAnAmapi kimiti bhedo neSTaH ? dhvanibhedasyAtrApi samAna. tvAt / kiJca, vibhinnaliGga-vacanAdizabdavAcyatvamarthabhede prayojakaM tvayocyata iti gauravam , mayA tu vibhinnazabdavAcyatvameva tathA vAcyamiti lAghavama , na ca nAnArthakaikazabdavAcyAnAmapyarthAnAM yathA nAbhedastathA bhinnazabdavAcyAnAmapi na bhedo bhaviSyatItyAzaGkanIyam , yato vibhinnazabdavAcyatvasyArthabhedaprayojakatvaM, na tavyApakatvaM yena nAnArthasthale vyApakAbhAvAd vyApyAbhAva ApAdayituM zakyeta, kintu tadvyApyatvam , na ca vyApyAbhAvAd vyApakAbhAva ApAdayituM zakyate, tathA satyayogolake'. zabde yadyacchabdabhedastatra tattacchabdArthabhinnArthakatvamityAkArakavyApteo'bhyupagamaH so'saGkramapadArthaH, na coktavyApterabhyupagamo naigamAdau samasti, ghaTazabde kuTa kumbhAdizabdabhedasya sattve'pi kuTa-kumbhAdyarthabhinnArthakatvasyAbhAvAdityarthaH / tathA ca niruktavyApterasakramapadArthatve c| saMjJAbhedaniyatArthabhedAbhyupagantRtvamevambhUte'pi samastIti tatrAtivyAptivAraNAyaivambhUtabhinnatve sati saMjJAbhedaniyatArthabhedAbhyupagantRtvaM samabhirUDhatvamityevaM lakSaNamAdaraNIyamityAha-evambhUte ceti // 36 // saptatriMzattamapadyamavatAra ti- etanmata iti- samabhirUDhanayamata ityrthH| vivRNoti-taTa itIti / ' he zabdanaya! yadi tava mate' ityetat pUraNaM niruktapadyastha shbdnyshikssnnprvnntvaavgtye| tava zabdanayasya / nirukapadyabhAvArthamAviSkaroti-ayaM bhAva ityAdinA / 'liGga-vacanaminna' iti sthAne 'lija-vacanAdibhinna' iti pATho yuktaH / tava zabdanayasya, asya ' neSTaH' itytraapynvyH| atrApi ghaTa-kumbhAdizabdavAcyeSvapi / zabdanayamatApekSayA svamate lAghavaM svamatopAdeyatvopodvalakamupadarzayati-kizceti / tvayA zabdanayena / mayA tu samabhirUDhanayena punH| tathA vAcyama arthabhede prayojakaM vaacym| nanu vibhinnazabdavAcyatvaM nArthabhede prayojaka siMha-sUryendra-viSNvAdInAmekaharizabdavAcyAnAM vibhinnazabdavAcyatvAbhAve'pi bhedasya sadbhAvAdityAzaya pratikSipati-na ceti- asya 'AzaGkanIyam ' ityanenAnvayaH / nAnArthakaikazabdavAcyAnAM nAnApravRttinimittakaryAyekazabdavAcyAnAm , ekazabdavAcyatvaM yathA nAbhidaprayojaka tathA bhinnazabdavAcyatvaM nArthabhedaprayojakam , zabdabhedA-'bhedayorarthabhedA-'bhedAniyAmakatvAditi zaGkAmukulito'rthaH / niSedhe hetumAha- yata iti / na tadvayApakatvam arthabhedavyApakatvaM vibhinnazabdavAcyatvasya nArthabhedaprayojakatvam / vyApakAbhAvAt arthabhedavyApakasya vibhinnazabdavAcyatvasya nAnArthazabdavAcyeSvabhAvAt / vyApyAbhASA vibhinnazabdavAcyatvavyApyasyArthabhedasyAbhAvaH / tarhi kimarthabhedaprayojakatvamiti pRcchati-kinviti / uttarayati-tadvayApyatvamiti - vibhinnazabdavAcyatve'rthabhedavyApyatvamevArthabhedaprayojakatvamityarthaH, yatra yatra vibhinnazabdavAcyatvaM tatrArthabheda ityevamatra vyAptiH / na ca ' ityasya -- zakyate ' itynenaanvyH| 'tathA satyayogolake'vyabhicArAt' ityasya sthAne 'ayogolake dhUmAbhAve'pi vahnayabhAvAbhAvena vyabhicArAt' iti pATho yuktaH / tasmAt vibhitrazabdavAcyatvasyArthabhedavyApyatvasyaivArthabhedaprayojakatvarUpatvAt / zabdAbhedAditi- zabdabhedasya tatrAbhAvAdeva tato'rthabhedasyAbhAva iti bodhyam / lakSaNeti-siMhAderyalakSaNaM tatsUryAdau nAsti, yacca siMhAdInAM svarUpaM tana sUryAdInAmiti zabdabhedAbhAve'pi Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / vyabhicArAta , tasmAnnAnArthasthale zabdAbhedAd bhedAbhAve'pi lakSaNa-svarUpAdibhedAd bhedo bhaviSyati, nArthabheda ekameva pratiniyataM prayojakam , bhinnazabdavAcyatayA tu bhinnakAlavRttitaye(ye)vArthabhedo dhruvaH, iti sarvamanAvilam // 37 // nanu yadyevaM samabhirUDhanayamate zabdabhedAdevArthabhedastadA zabdAnAM vyutpattinimittaM pravRttinimittamityAgatam , tathAca 'DitthA, DavitthaH' ityAdipAribhASikI saz2A naH chidyeta, tatrecchAmAtrasyopAdhitvena yathAsthita-vyutpattinimittAbhAvAditi cet ? aSTApattirityabhiprAyavAnAha saMjJA'rthatatvaM na brUte, tvanmate pAribhASikI / anAdisiddhaH zabdArtho, necchA tatra nibandhanam // 38 // nyaamRt0-sNjnyeti| tvanmate-samabhirUDhanayamate, pAribhASikI saMjJA-Dittha-DavitthAdikA, arthatattvaM na brUte-padArthAnubhavaM na janayati, yataH zabdArtho'nAdisiddhaH-svAbhAvikadharmanibandhanaH, tatra-zabdArthe, icchA na nibandhanamatiprasaGgAt , itIcchAviziSTazaktyabhAvAttasyA'bodhakatvamiti bhAvaH / tadidamukaM tattvArthabhASye- tatra pAribhASikI nArthatattvaM bravIti ' [ tattvArthasUtre, a0 sU0 ] iti // 38 // evambhUtaM lakSayati evambhUtastu sarvatra, vyaJjanArthavizeSaNaH / rAjacilairyathA rAjA, nAnyadA rAjazabdabhAk // 39 // lakSaNa-svarUpAdibhedAnnAnArthakaharyAdizabdavAcyAnAM siMhAdInAM bhedo bhaviSyatItyarthaH / yadi vibhinnazabdavAcyatvamekamaivArthabhede prayojaka syAt tarhi nAnArthasthale tadabhAvAdarthabhedo na syAnna caivamityAha - nhiiti| evaM ca zabdanayazikSaNArtha yat samabhirUDhasyAbhimataM tadupadarzayati-bhinnazabdavAcyatayeti, yathA RjusUtreNa vibhinnakAlavRttitayA'rthabhedo'bhyupagataH zabdanayenApISTaH saH, tathA bhinnazabdavAcyatayA'rthabhedo'vazyamupeyo nAtra kazciddoSa ityevaM samabhirUDhanayAbhimataM sakalamanAvilaM doSAsampRktamityarthaH // 3 // aSTAtriMzattamapadyamavatArayati-nanvityAdinA / 'zabdabhedAdeva' ityevakAreNa liGga-vacanAdibhedAnAM vyavacchedaH, tena lakSaNasvarUpAdibhedato'rthabhede'pi na kSatiH / tathA ca vyutpattinimittasyaiva pravRttinimittatve ca / 'naH chidyeta' ityasya sthAne 'ucchidyeta' iti pATho yuktaH / tatra Dittha-DavitthAdisaMjJAyAm / icchAmAtrasyeti- "DitthaH kASThamayo hastI" ityAdivacanena kASTanirmitahastyAdiSu kasyacidicchayA saGketito DityAdizabda itIcchAmAtrasyaiva tatpravRttau nimitatvaM na tu DityAdipadasya kiJcid vyutpattinimittamiti vyutpattinimittAtmakasya pravRttinimittasyAbhAvAt pAribhASikI DityAdisaMjJA na kasyacidarthasya bodhikA, na cArthazUnyA saMjJA bhavatIti samabhirUDhamate taducchedaH prsjyetetyrthH| atra AzaGkite pAribhASikasaMjJocchedaprasaGge / iSTApattiH samabhirUDhanayasyeSTApAdanam / vivRNoti-saMjhatIti / 'tvanmate pAribhASikI' iti mUle 'tanmate pAribhASikI ' iti pATha eva yuktaH, TIkAyA. mapi tvanmate' iti sthAne 'tanmate' ityeva pa.Tho yuktH| uttarArdhasya niSedhahetupratipAdakatvaM spaSTayituM yataH' iti hetuvacanapUraNam / tasyA'bodhakatva' iti sthAne 'tasyA abodhakatva' iti pATho yuktaH, tsyaaH-paaribhaassiksNjnyaayaaH| pAribhASikasaMjJAyAH samabhirUDhamate nArthatattvabodhakatvamityatra tattvArthabhASyasammatimupadarzayati-tadidamuktamiti / tatra samabhirUDhamate // 38 // ekonacatvAriMzattamapadyamavatArayati- evambhUtaM lkssytiiti| vivRNoti- evaMbhUtastvitIti / vyaJjanamarthavizeSaNaM Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Aslestestableslestestostestastestestostestoster zrIvijayanemisUrigranthamAlAratnam-44 nyAyavizArada-nyAyAcArya-mahAmahopAdhyAya-zrIyazovijayajIgaNiviracitaH svopajJanayAmRtataraGgiNIvyAkhyAsamalaGkato nyopdeshH| [tasya cAyaM dvitIyo vibhAgaH] taduparizrImattapogacchAdhipati-zAsanasamrATa-sarvatantrasvatantra-zrIvijayanemisUrIzvara-paTTAlaGkAreNa vyAkaraNavAcaspati-zAstravizAradakaviratnena zrIvijayalAvaNyasUriNA viracitA trngginniitrnniH|| AAAAAADMoolooIOOKGDIO Medabasebabababababababababababababababababak prakAzaka fasleshastasiastak kAryavAhaka : zA. IzvaradAsa mUlacaMda vijayalAvaNyasUrIzvarajJAnamandira boTAda ( saurASTra.) vIrasaMvat-2482] nemisaMvat-7 - [vikramasaM0-2012 mudrakaH-zAha-gulAbacaMda lallubhAI, zrI mahodaya prinTIMga presa, dANApITha-bhAvanagara. prAptisthAna-sarasvatI pustaka bhaMDAra ratanapoLa, hAthIkhAnA-amadAvAda. / vijayalAvaNyasUrIzvara jJAnamandira boTAda ( saurASTra) 198989898989886 PSXS XS $9622496 Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6-0-0 6-0-0 nUtana-mudrita graMtho(1) 'zrIsiddhahemazabdAnuzAsanam ' [ bRhavRtti- bRhannyAsa laghunyAsAdisahita prathama vibhAga ] (2) 'tilakamaJjarI' [TippaNaka-parAgavRttisahita prathama vibhAga ) (3) 'tilakamaJjarI'[ dvitIya vimAgA (4) 'nayopadeza' [taraGgiNItaraNivRttisahita prathama vibhAga] (5) 'nayopadeza' dvitIya vibhAga] (6) ' anekAntavyavasthA' ( tattvabodhinIvRttisahita prathama vibhAga ] (7) 'siddhahemalaghuvRtti' (trayodazapariziSTasahita ] zAsavArtAsamavaya, syAdvAdavATikATIkAyakta prathama vibhAga 1 (9) 'dhAturatnAkara' [13 pariziSTasahita prathama vibhAga, dvitIyAvRtti ] (10) 'dhAturatnAkara' [ aSTama vibhAga] (11) 'dvAtriMzad dvAtriMzikA' [ kiraNAbalIvRttisahita, prathamA ] (12) 'dvAtriMzad dvAtriMzikA' [ , dvitIyA ] (13) 'dvAtriMzad dvAtriMzikA' [ tRtIyA] (14) 'ratnAkara-paJcavizikA' [vRtti sahita ) (15) 'gautamasvAmyaSTakam [vRtti sahita ] (16) 'jainadharma ane tenI prAcInatA' (17) 'e tArA ja pratApe' (18) 'e dharmanA ja pratApe' (19) 'AtmanindAdvAtriMzikA [prakAza vRttisahita ] (20) 'zrIvardhamAna-paMcAzikA 4-0-0 12-0-0 1-0.0 1-0-0 1-0-0 0-12-0 2-0-0 1-4-0 mudyamANa graMtho(1) 'siddhahemazamdAnuzAsanam ' [ bRhannyAsAdisahita dvitIya vibhAga ] (2) 'tilakamaJjarI' [TippaNakAdisahita tRtIya vibhAga ] (3) 'zAstravAsimuccaya' [syAdvAdavATikAsahita dvitIya vibhAga) (4) 'kAvyAnuzAsanam ' [ TIkAsyasahita prathama vibhAga] (5) 'dvAtriMzikA' [ saTIka caturthI ] (6) 'nyAyasamuccaya' [ TIkAdvayasahita ] (7) 'anekAntavyavasthA' [ tattvabodhinIsahita dvitIya vibhAga] (8)' syAdyantaratnAkara' [dvitIya vibhAga) (9) 'syAdyantasaritA' [laghusaMskRtazabdArUpAvali ] Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zAsanasamrAT-caricakracakravarti-tapogacchAdhipati-kadambagiripramukhatIrthoddhArakapUjyapAda-AcArya-mahArAjAdhirAjazrImad vijayanemisUrIzvarajI mahArAja / Mangal Mudranalaya Ratanpole, Ahmedabad Page #221 -------------------------------------------------------------------------- Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAzakIya-nivedana - ---- satanaya, saptabhaMgI ane nikSepA vagerene viratArathI baMdha Apate "napadeza" nAmane A grantha che. A grantha dArzanika viSayane lagatA chelI keTinA vicArothI ane aneka prakAranA vAdathI bharapUra che jevA ke-citravAra, apekSAbuddhivAda, pratibadhya-pratibaMdhakabhAva vAda vagere. tathA te te vAdene khUba ja UMDANapUrvaka carcela che. A granthanA praNetA pUjyapAda jainanyAyanA prANadAtA nyAyavizArada nyAyAcArya zrImadda yazovijayajI mahArAja che. temanA jIvana ane kavana vize keTalAye vidvAnoe khUba prakAza pADyo che tethI e saMbaMdhe piSTapeSaNa karavAnI jarUrata nathI, paraMtu nyAyanA prakhara pAMDitya viSe eTaluM kahevuM jarUrI che ke kAzInA samartha brAhmaNa paMDita sAthenA zAstrArthamAM emaNe jIta meLavavAthI e ja paMDitamaMDaLIe " nyAyavizArada'nI padavIthI vibhUSita karyA hatA, tathA nyAyanA eka se ATha grantha racyA bAda " nyAyAcArya"nI padavIthI navAjyA hatA. A ja zrI upara teozrIe "nayAmRtataraMgiNuM" nAmanI TIkA racI che. temanI kasAyela vidvagya kalamathI lakhAyela A "nayAmRtataraMgiNuM" yukta "nopadeza" nAmane grantha Adhunika prajAne TIkA vinA sAMge pAMga samaja muzkela hatuM tathA ghaNe sthaLe mULa grantha azuddha hatuM, tethI pUjya pATha zAsanasamrATa sarvatannaravata- AcArya mahArAjAdhirAja zrImada vijayanemisUrIzvarajI mahArAjazrInA paTTAlaMkAra vyAkaraNavAcaspati zAstravizArada kaviratna pUjya AcAryavarya zrImad vijayalAvaNyasUrIzvarajI mahArAjazrIe pitAnI kuzAgrabuddhithI bane te rIte zuddha karavA sAthe vidvatsamAja temaja tavarasika che sahelAIthI praveza karI zake te arthe A "nayAmRtataraMgiNuM" TIkA yukta "nopadeza' grantha para nayapI amRtathI bharela vizALa nadInuM avagAhana karavA mATe naukA samAna "taraMgiNutaraNI' nAmanI suMdara TIkA racI che, te ame saharSa prakAzita karIe chIe. mULa ghanya apratima pratibhAyukta rahasyamaya che e vAta te nizaMka che, paraMtu TIkAkAra maharSie paNa tenA upara talasparzI vizada "taraMgiNataraNa" vivRti racI potAnI prakAMDa pratibhAne vyakta karI che, te sAghanta sUphamekSikAthI nirIkSaNa karanArane saheje khyAlamAM Ave tema che, eTaluM ja nahi paraMtu "taraMgiNataraNI vivRtinI sArthakatAne sAkSAtkAra thayA vinA rahetuM nathI. jenanyAyanI sAhityasRSTimAM A graMtha anero prakAza pheke che, jijJAsAvALA mahAnubhAne vizALakAya viSayAnukramaNikAnuM nirIkSaNa karavA bhalAmaNa karIe chIe, jethI grantha ne TIkAnI mahattAno kharA khyAla AvI zakaze. pUjya prakharavaktA vidvadarya paMnyAsajI ma0 zrIsuzIla vijayajI gaNivaryo presakopI meLavavA vageremAM je parizrama uThAvyo che te, ane prastuta granthanuM sAghanta prapha vigerenuM saMzodhanakArya, vyAkaraNatIrtha paMDita aMbAlAla premacaMda zAhe, je kuzalatAthI karela che te dhanyavAdane pAtra che. Ane prathama vibhAga rAvabahAdura-je. pI. zreSTivarya jIvatalAla pratApasiMha saMghavInI dravya sahAyatAthI pUrve pragaTa thayuM hatuM, ane A dvitIya vibhAga zreNivarya puruSottamabhAI suracaMdanI dravyasahAyatAthI bahAra paDe che. e baMne dAnavIrane temanI jJAnabhaktinimittaka dhanyavAda ghaTe che. Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dhrAMgadhrAnivAsI zrI puruSottamadAsa suracaMda verAnI jIvanarekhA zrI. puruSettamadAsabhAI saurASTra dezamAM AvelA prAMgadhrA zaheranA vatanI dazAzrImALIjJAtIya jaina zvetAMbara mUrtipUjaka zrI. suracaMdabhAInA tathA mAtuzrI ujamabAInA suputra che. temane janma vi. saM. 1976 mAM phAgaNa suda pUrNimAnA pUrNa ujajavaLa divase thaye hate. teozrIe dhaMdhAne prArabha paMjAbamAM karela ane vabaLe AgaLa vadhI ane muMbaImAM vasI janarala maracanTa ane kamIzana ejanTa tarIke vepArI AlamamAM sArI khyAti saMpAdita karI che. eTaluM ja nahi paraMtu pArjita lakSamIne satkAryomAM ja lakSamInI sArthakatAne sAdhatA AvyA che. mAnavajIvananI mahattAnA mukhya pAyArUpa udAratAnA mahAna guNadvArA teoe prAraMbhika "udayakALathI svajIvanane dhanya banAvyuM che eTaluM ja nahi paraMtu vizvanA zrImaMtane AdarzajIvana" banAvavA mATe temaja maLelI lakSamInI sArthakatA mATe preraNA samApI rahyuM che. teo hAla muMbaI zaheranA parA tarIke gaNAtA " kAMdIvalI "mAM rahe che. kAMdIvalI (muMbaI)mAM AvelA pitAnA baMgalAmAM samyagadarzananI zuddhine karanAra, Adhi, vyAdhi ne upAdhipa trividha tApane haranAra, prabhuprema jagavanAra, saMsArasamudra taravAnA tarApArUpa, Adarza jena gRhamaMdira-gharaderAsaranI sthApanA karI, svakIya prabhu bhakita temaja dharmapremane pradarzita karela che. keLavaNI khAtAmAM paNa aneka saMsthAone sArI rakamo enAyata karI, AtmAnA jJAna guNane vikasAvavAne jagatamAM dAkhalo besADyo che. dhArmika, sAmAjika temaja lokopayogI aneka saMsthAo mAM samaye samaye sAro sahakAra ApI te te saMsthAone sajIvana banAvI uttejita karI che. - "garanI bhabhUmi ravA rIvarI" A uktine zeThazrIe pitAnI janmabhUmi dhrAMgadhrA zaheramAM "puruSottamadAsa suracaMda verA jena beDIMga"nI sthApanA karI saphaLa karI che. jemAM harakeI jene bALaka tene lAbha laI zake tevI vyavasthA karI hadayanI vizALatA temaja udAratAne prakaTa karI che. ukta beDIMganA makAnanuM uddaghATana saurASTra ekamanA uparAjapramukha maMgalAkuLaziromaNi prAMgadhrAnareza zrImAna mayUradhvajasiMhajInA varada haste thayela che. saMvata 2009 nA mAha vada 7 nA roja zAsanasamrATa tapAgacchAdhipati bhAratIya bhavyavibhUti sarvataMtrasvataMtra bALabrahmacArI mahApratApI parama pUjyapAda jagaddaguru AcAryadeva zrImad vijayanemisUrIzvarajI mahArAja sAhebanA paTTAlaMkAra vyAkaraNavAcaspati, kaviratna, zAstra vizArada zAMtamUrti zAsanaprabhAvaka paramapUjya AcArya ma. zrImad vijayalAvaNyasUrIzvarajI ma. zrItI pitAne tyAM padharAmaNI karAvI ane te ja divase pUjya sUrIzvarajInA sadupadezathI boTAdanA jJAnamaMdiramAM tathA nyAyAcArya nyAyavizArada jaina nyAnA prANadAtA jena jagatanA mahAna tirdhara pUjyapAda zrI yazovijayajI vAcakavara viracita "napadeza" nAmane jaina nyAyane" ajoDa mahAgraMtha ke jenA upara "nayAmRtataraMgiNI' nAmanI pajJa TIkA che tathA te mULagraMtha ane svapajJa TIkAnusArI pUjaya sUrIzvarajIkRta "taragiNataraNI' nAmanI TIkA ( ukta baMne TIkA sahita, ukata " napadeza' graMthanA bIjA bhAganA prakAzana mATe rU. 4000) ApavAnA kahyA che. A rIte kharekhara zeThazrIe sarvamukhI dAnagaMgAne vahetI mUkI, dAnadharmane apanAvI svajIvana dhanya banAvI rahyA che, parabhavanI abhaMga beMkamAM nANune jamA karAvI rahyA che. zeThazrInuM Adarza zrImaMta tarIkenuM jIvana jIvI vanAmanI sArthakatAne paNa sAdhI rahyA che. zAsanadeva temanI A sarvate mukhI dAnavIratAne jIvananA carama samaya sudhI surakSita rAkhe ane temanAM saMtAne paNa pitAnA vaDIlanA vArasAne apanAve ne AbAda rAkhe e ja bhAvanA. "zubha bhavatu " Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRtasya nayopadezasya vissyaanukrmnnikaa| akaH viSayaH patra-patiH 1vyutpattipradarzana purassaramevambhUtanayasya niSkRSTalakSaNam , tadabhimAnapradarzanaM ca 185 1 1 kenacidrUpeNAnatiprasakasyaiva vyutpattinimittasyAbhyupagantavyasya bhAvatazcha. trAdivirahakAle'pi rAjazabdavAcyatva. prasaGga iti praznasya pratividhAnam / 18510 3 tatrAtiprasaGgabhaGgaprakAra updrshitH| 186 1 4 evambhUtanayAzrayaNenaiva paGkajAdipade yogamAtrakathanaM keSAzcidvAdinAm / 187 . --- 5 panatvapratIteranyathopapAdanena tadartha samudAyazaktikalpanAzakA vyudastA, saMskAropasthitasya zAbde'praveza ityA. zahApratikSepazca / 6 zakiM vinA padmatvasyopasthitasya niyameDa nubhavaniyamaprasaGgAzaGkAyA nirAkaraNam / 188 4 7 kumadAdyapratItyartha samudAyazaktikalpana mityAdyAzaGkAnirAkaraNam / 189 2 8 padmatvaprakArakapadmaviSayakAnubhavajanaka- .. tvAt tAdRzasmaraNajanakatvAd vA nAnyatpadasya zaktatvamityAzaGkAnirAkaraNam / 19. 3 1 samudAyazakyabhAve'nubhAvakatvAnupapa tyAzaGkAyAH parihAraH / 1. lAkSaNikasyAnanubhAvakatvameveti prazna pratividhAnam / 1 paGajamAnayesatra- saMskAramAtropasthi tasya panatvasyAnvayabodho dravyatvAdInA manvayabodhaH syAdityAzaGkAnirAsaH / 193 4 / 12 saralAnA paGkajapadasya paJa zaktyabhAve 'pi tadanvayabodhopapAdanaprakAra upadarzitaH / aGkaH viSayaH patra-patiH 13 paGkajapadasya pane samudAyazaktirapyA vazyakIti yogarUDhameva tadityasyopapA. dakaM naigamanayAnusAriNAM naiyAyikAnAM matamupadarzitam / 14 paGkajapadaM rUDhamevetyupadarzakaM vyavahAra nayAnusAriNAM matamupadarzitam / 202 3 15 padAnoM yaugikAdivibhAga: pAribhASika eva, paramArthatastu yogarUDhinayayoH svasvajanyazAbdabodhe mithaH pratibandhakatvena syAdyaugikazandaH syAd rUDha evetyAdirItyA saptabhaGgIpravRttireva yuke. tyaadisvmtodvaarH| 16 miimaaNskmtniraasH| 203 7 17 evambhUtanayamate siddho na jIva ityatra vizeSAvazyakatattvArthabhASyapramANaM catvAriMzattamapadye darzitam / 204 3 18 paJcasvapi gatiSu paJcabhirbhAvayukto jIva zabdAbhidheya iti ekacatvAriMzattamapaye darzitam / 204 11 19 pudalaprabhRti dravyamajIvazabdAbhidheya. miti dvicatvAriMzattamapadye bhAvitam / 2056 2. jIvasya deza-pradezau nojIvazandavAcyau, ___ iti tricatvAriMzattamaNye pratipAditam / 2064 21 jIva-jIvadeza-pradezAnAmanyatamo no'jIva padapratipAdya iti catuzcatvAriMzattamapadye kathitam / 22 anantaropadarzitapadyacatuSTayA'bhihitaM mataM naigamAparasaMgrahavyavahArarjusUtrazabdasamabhirUDhAnAmityupadarzakaM paJcacatvAriMzattamapadyam / Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadezaH / viSayaH patra-patiH 23 evambhUtastu bhAvasthitaM jIvaM kathayati, siddha pudalAdika vA'jIvaM kathayatIti SadacatvAriMzattamapadye / 207 10 24 evambhUtanayasya mate noajIvo jIva eva, nojIvazcAjIva eva, deza-pradezI ca na staH, anuyogadvAre cetadvistRtaM saptacatvAriMzattamapadye / 208 / 25 dravyasaMgrahe digambaroka nizcayato jIvaH siddha iti tadukkadizaivambhUtanaye'nyathA prathAto nirstmityssttctvaariNshttmpdye| 208 7 26 sarvasaMgrahAtmakanizcayanaye Atmatvameva jIvatvamityapi digambarAkRtopavarNanaM siddhasAdhAraNyaM nirasya na yuktamitye konpnycaashttmpdye| 208 16 27 saMsArisiddhasAdhAraNajIvapadArthAbhidhAnaM naigamAkRtAna tu nizcayata iti paJcAzattamapadye / 21. 3 28 "jIva prANadhAraNe" iti jIvadhAtvarthe bhAvanikSepAt siddhasyaiva jIvatvaM nizcIyata iti digambaroktaM na yuktaM, prasiddhoparodhena nayAntaravicAraNA yato bhvtiityekpnycaashttmpdye| 210 3 29 yathA zailyezyantakSaNe dharmastathA jIvo 'pi siddha evetyapi na vAcyaM, yataH 'so ubhayakkhayaheU' iti gAthAyAM phale cintA, iha tu dhAtugA cinteti vibhAvitaM dvipaJcAzattamapaye TIkAyAM c| 212 6 3. nayAmRtataraGgiNIgranthamadhyamaGgalasvarUpA shriishkleshvrprbhustutiH| 213 10 31 pradeza-prasthaka-vasatinidarzanebhyo nayAnAM zuddhayazuddhI vibhAvanIye ityarthaka tripnycaashttmpdym| 214 / 32 dharmA-'dharmA''kAza-jIva skandha-tadde. zAnAM SaNNAM pradezamabhyupagacchati naigamo naya iti ctuHpnycaashttmpdye| 214 6 abaH viSayaH patra-patiH 33 'dAsena me kharaH krIta' iti / nyAyAt svadeze svAbhedato dharmA-'dharmA''kAza-jIva-skandhAnAM paJcAnAM pradeza iti saGgraho brUta iti pnycpnycaashttmpdye| 214 10 34 pradezasyaikasya paJcavRttitvAbhAvAt pazcAnAM pradeza iti na kintu paJcavidhaH pradeza ityAha vyavahAra iti ssttpnycaashttmpdye| 215 2 35 saptapaJcAzattamASTapaJcAzattamapadyayo rvyavahAranayamataM dUSayitvA pradezabhajanI-216 2 yatAmRjusUtro bravIti / 2173 36 zabdanayaH [ sAmpratanayaH ] RjusUtra mataM dUSayitvA dharmAstikAye pradezo iti saptamItatpuruSeNa dharmAstikAyazvAsau pradezo dharmAstikAyapradeza iti karmadhArayeNa vA nirNayaM krotiityekonsssstthitmpdye| 218 7 37 jIve skandhe cAnante jIve jIva iti vA, pradezo no jIva iti skandhe skandha iti vA, pradezo noskandha iti zabdanayaH prAha iti SaSThitamapadye / 120 3 18 samabhirUDhanayastu dharmAstikAye pradezo dharmAstikAyapradeza ityevamevAbhyupagacchati, na tu dharmAstikAye pradeza iti, evambhUtastu deza-pradezau nAbhyu pgcchtiityeksssstthitmpdye| 221 4 39 lAghavAdevAtra karmadhArayamicchati sama bhirUDha ityeke AcAryA aahuH| 22, 8 40 etanmUlakameva niSAdasthApatyadhikaraNaM mImAMsakAnAmityupapAca darzitam / 222 / 41 atrArucipradarzanaparaM zabdanayAnusAriNAM navyAnAM matamupadArzatam / 223 4 42 evambhUtamate deza-pradezakalpanArahita makhaNDameva vastu sadityupapAditam / 124 / / Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ navApatataraGginI-taraGgiNItaraNibhyAM samAhato gayoparayaH / viSayaH patra-patiH 43 prasthakadRSTAntena nayAnAM zuddhayazuddhi vivecane dviSaThi-triSaSThi-catuHSaSThitama. pathaina~gama vyavahArayoruttarottaramupacArAH zuddhatAbhato drshitaaH| 225 2 44 atizuddhau naigama-vyavahArau prasthakaparyAyavantaM prasthakamAhatuH, saGgahanayastu- AsAditaprasthakaparyAyamAkuTTita. nAmAnaM dhAnyavizeSamArUDhaM ca prastha kamAheti paJcaSaSThitamapadye / 226 10 45 saGgrahamantavyamupapAditam / 46 mAnaM meyaM carjusUtrasya prasthakaH, zabda samabhirUDhaivambhUtAnAM trayANAM zabdanayAnAM mate jJakartRgatAd bhAvAnatiriktaH prasthaka ityupapAdita SaTSaSThitame pdye| 231 47 vasatidRSTAntena nayAyAM zuddhayazuddhi. vivecane saptaSaSThitamASTaSaSThitamapadyAbhyAM naigama-vyavahAro yathottaraprazneSu yathottarazuddhAzuddhiH, atizuddhau tu tau nivasan vasatItyAhatuH smeti darzitam / 233 2 48 atra praznapratividhAnAbhyAM samAlocanA kRtA / 234 1 nirAkAhutayA vasan vasatIti na pramANamityAzavAnivRttaye tadartho darzita ekonasaptatitamapadyena / 236 1 5. pATaliputrAdanyatra gatasyApi pATali putravAsitvakathanamaupacArikamiti sapta. titamapadye darzitam / . - -236 10 51 saGgrahaH saMstArakArUDha eva vasatimabhyu- . paiti, RjusUtraH svAvamAhakRtsvAkAzapradezeSu vasatimabhyupagacchatItyekasaptati tamapaye prarUpitam / 52 teSvapi vivakSitavartamAnakAla eva na kAlAntare iti dvisaptatitamapadye vyavasthApitam / 238 8 aGkaH viSayaH patra-patiH 53 zabda-samabhirUDhevambhUtAtrayaH zabdanayAH svasmin svavasatimabhyupayanti, vicAriteyaM dRSTAntanayayojanA'nuyogadvAreSviti . trispttitmpdye| 239 2 54 eteSu nayeSu sUkSmArthAH zuddhAH, sthUlagocarA azuddhAH, vyavahAre phalataH zuddhatA, na nizcaye iti catussaptatitamapadye drshitm| 239 10 55 nayAnAM zuddhatvAzuddhatve vahvalpaviSaya bhAvena na sambhavata iti vyvsthaapitm| 239 14 56 yatra kriyA'kriyAphalaucityaM guruziSyAdi. saMgatizca sA vyavahArasya dezanA samyaktvaheturbhavatIti pazcasaptatitamapadye bhAvitam / 240 " 57 yatra RjusUtrAdau kurute'nyaH kSaNo bhuGkte cAnyaH kSaNa ityAdikAnizcayasya dezanA, sA puMsAM mithyAtvakAraNamiti SaTsaptatitamapaye darzitam / 241 2 58 aidampArthazraddhAlakSaNapariNAme sUkSmA nayAhitAH, utsagaikarucilakSaNApariNAmika, apavAdekarucilakSaNAtipAriNAmike ca na hitAH, cakriNo bhojanavadalpopakArakatvavahapakArakatvataH phalato'narthanibandhanamiti saptasaptatitamapadye darzitam / 243 3 59 apakvaghaTanyastajalavadapariNataziSye naya. gocaraM rahasyamityaSTa saptatitamapadye darzitam 244 3 6. bahUpakAroddezenaiva dezanAyAH pravRttaH sUkSmanayAnAM ca baDhnupakArakatvAt kAlikazrute pRthaktve sarveSAM nayAnAM yojanAyAM nAdhikAraH, naye vyutpattimicchatA ziSyANAM naigama-saGgraha vyava. hAraiH prAyo'dhikAraH, atra pramANaM pAra. marSamiti bhAvitamakonAzItitamapadye / 2446 61 sUtroktarItyullaghanasya kRtAntakopA vahatvena prathamato nizcayanayopanyAso Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmmrutataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / patra-paGktiH viSayaH teSAM dravyArthikatvavyAhRtiH syAdityA zaGkAyA upavAdAnapurassaramapAkaraNam / 251 1 70 dravyArthike nAma sthApanA- dravyanikSepAH, paryAyArthike bhAvanikSepa ityetanmatAvaSTambhakaM dravyArthe guNavAn jIvaH sAmAyikam, paryAyArthe tadguNaH sAmAyikamityAvazyakAdiSu proktamiti caturazItitamapadye / 71 atra dravyaparyAyanayayoH zuddhadravyaparyAyAvaiva viSayAvityupadazya bhASyakRdabhiprAyamatAntarAbhiprAyAvupa varNitau / 72 matAntare paryAyArthika eva dravyasya kalpitasya vizeSaNatvaM dravyArthike tu paryAyasyAkalpitasyApi vizeSaNatvaM yuktaM, tatsamarthanaM naigamanayAnatirekadRSTyA malayagiryAdibhirukaM, tata eva devasUribhirUkaM naigamasya prakAratrayamiti / 73 prAcInamate'pi naye vizeSaNaM kalpitameveti niyamo nAstItyupapAditam / 256 4 aGkaH viSayaH rasAyanIkRtaviSaprAyaH kasyaciddhitakAritve'pi jagaddhitAvaddatvAbhAvAd digambarasya nirAkRta ityazItitamapadye darzitam / 62 parasthAne niyojitA nizcayanayadezanonmArgakAraNatvena na zobhAvaddA, anyayogyaM vaco bheSajavad bAlAderna hitamata Adau namAnAM nizcayodmAho'narthAvaha eva, atra SoDazakaprakaraNagAthAsaM pravAdaH, digambarapraznapratikSepazcetya kAzItitama padye / 63 ye jJAnamevAsmAkaM sarvAM sAmagrI saMpAdayiSyatItyabhimAninaH kriyAbhyAse sIdanti te nizcayato nizvayaM na jAnanti, atra - ogha niryuktatyAkhya zrutapAThaH, uttarAdhyayanavacanaM ceti dvAzIti. tamapadye bhAvitam / 65 nikSepasAmAnyalakSaNam / 66 tasya ghaTazabdasya nAmaghaTe zaktiriti nAmanikSepe tathA sthApanAnikSepAdAvagatatvAdasambhava iti praznasya pratividhAnam / 245 8 64 nikSepanayayojanA vicAre bhAvanikSepaH zabdanayairiSTaH, arthanayairnAma sthApanAdravya bhAvAzcatvAro'pinikSepA iSTAH, vi0 maGgalavAde dravyArthike nAma sthApanA dravyanikSepAH, paryAyArthike bhAvanikSepaH, ityanyanmataM puraskRtamiti tryazItitamapadye / 67 anekArthanAmAnuzAsanasya nikSepatvaprasaGgAzaGkeSTApatyA parihRtA / 68 vyavahArato nikSepasya lakSaNAntaramupadarzya tasyAnekArthanAmAnuzAsanena prasaGga iti darzitam / 69 naigamAdInAM nikSepacatuSTayAbhyupagantRtve 246 2 248 249 11 249 13 249 34 250 1 250 1 aGgaH 74 nayAntareNa dravyArthike nAmAditrayamiti nigamayya bhASyakAramatenaiva patra-pani: " NAmAitiyaM" ityasya " bhAvaM ciya" ityanena sahA virodhaM samarthayitumukke paJcAzItitamapadye ghaTopayoga rUpo bhAvo dravyArthike na sammata iti trayaM proktamiti svotprekSaNam / 75 nAmanikSepAdInAM caturNA vivika 76 nAmanikSepalakSaNopadarzakaM " 'yadvastuno SbhidhAnam " iti padya mullikhya tadartha upavarNitaH / 254 8 77 gaGgAyAM ghoSa ityatra gaGgAtIrArthake gaGgApade nAmanikSepapravRttimapAkRtyAti 254 11 255 3 nidarzanopadarzakaM SaDazItitamapadyam / 258 8 257 5 258 12 Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAhatatarakiNI-taraziNItaravimyAM samAhato nayopadezaH / ahaH viSayaH patra-patiH aba viSayaH patra-patiH rikanikSepakalpanAyAM nikSepe yattA 87 bhAvanikSepalakSaNaparaM bhAvo vivakSitahAnirityAzaGkA "jatya ya jaM kriyeti padyaM tavyAkhyAnaM c| 266 10 jANijjA" ityanuyogadvAravacanena 88 ghaTopayogamAtrAt kathaM bhAvaghaTa iti nikSepAntarakalpanAyA doSAnAvahatve. praznapratividhAnam / naapaakRtaa| 259 6 89 ekasminnapi dravye AtmanAmAkRti. 78 tatrAbhiprAyakI sthApanaiva vaijJAniko kAraNa-kAryatApuraskAreNa, nAmAdibhAvanikSepo veti kalpAntaram , nikSepAzcatvAro mahAbhASye pakSAntaraNa pranthakRtA vipazcitametadalakAracUr3A- - prtipaaditaaH| mnnivRttau| 26. 1 90 etatpratipAdikA " ahavA vatthu79 prazna-pratividhAnAbhyAM niSkRSTanAma bhihANaM" iti mahAbhASyagAthA lakSaNavyavasthApanam / drshitaa| 267 13 8. sthApanAlakSaNapratipAdakaM "yat tu tadartha 91 asmin pakSe "vyaktyAkRtijAtayaH viyuktaM" iti padyamullikhya tadarthaH padArthaH" iti gautmsuutrvyaakhyaanprtipaaditH| 261 5 vat "nAma-sthApanA-dravya-bhAvatastadravyanikSepalakSaNapratipAdakaM 'bhUtasya nyAsaH" iti tattvArthasUtra iti sUtrabhAvino vA' iti padyamullikhya vyAkhyAnamiti drshitm| 268 1 tadartho drshitH| 262 2 / 92 aprajJAbhidhAdyayogato nAmAdicatuSTayasya 82 dravya-nikSepe sampradAyaH- dravyaghaTastA vastutvAvyApyatvAzA yatrApramAdivad dvidhA''gamato noAgamata ityAdi bhinnavastuvaM tatra nAmAdicatuSTaya. bhAvitam / miti vyAptarupagamena vAraNIyetyaSTA83 anupayogo dravyamityasya niSkarSaH, zItitamapadye ekonnvtitmpdye| cokta. noAgamato dravyaghaTo jhazarIra-bhavya vyAptiranuyogadvAranizciteti / 268 8 zarIra-tavyatiriktabhedena trividho 93 uktavyAptipratipAdakamanuyogadvArasUtravivicya drshitH| 262 7 / mupanibaddham / 269 10 84 dravyapadArthasyAprAdhAnyena yogyatayA ca . 94 uktaprAyikavyApsyabhidhAnaM tattvArthadvidhA prayogo dRSTAntopeto darzitaH, kRnmateneti tttvaarthvcnmuktim| 270 2 anuyogadvArasatre yogyatA trividheti bhAvitam / 263 2 95 prAyikavyApyanabhyupagantumatadvayamupa85 asmin viSaye kAyotsarganiyuktI nyasya dUSitaM navatyekanavati-trinadravyakAyanirUpaNaprastAve prazna-prati vatitamapadyaiH / 27. 5 vidhAnamukhena "jaMtu purakakhaDabhAvaM". 96 tatrAdiSTajIva-dravyAbhyAM dravyanyAsasya ityAdyAvazyakabhASyagAthAmivistRtA aprajJApye jinaprajJAnAmnazca sambhava vicaarnnopnibddhaa| pratipAdakasya prathamapadyasya taddaSaNa6 yogyatA pratikArya yathAsampradAyaM dravya parayordvitIyatRtIyapadyayozca krameNa vyavahAraheturviziSyAzrayaNIyeti vyAkhyAnam / 27. 11 nigamanam / 266 4 | 97 dhIsaMnyastaguNa-paryAyo dravyajIva itye Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / aGkaH viSayaH patra-patiH tanmatamupanyasya tatkhaNDanapratipAdakaM trinavatitamapadyaM tayAkhyAnaM c| 272 3 98 nAmnA saMgraheNa sthApanAM necchati saGgraha naya ityabhyupagantRmatapradarzakaM catu. navatitamapadyaM tayAkhyAnaM c| 273 / 99 indrapadalakSaNAviSayatvaM nAmendratvaM nAma sthApanA sAdhAraNamityupapAdakaM pazca navatitamapadyaM tadvivaraNaM ca / 204 4 100 ukamataM bhASye dUSitaM namnokadizA dravyanikSepasyApi saGgraha-prasaGgAdityupa darzakaM SaNNavatitamapadyam / 275 3 101 dravyasya bhAvavRttitAprayojakasambandhaH pariNAmitvaM, nAmnastu vAcyavAcakabhAva iti bhedo nAmendre bhAvAvAcake'sambhavaduktika ityupadarza sapta navatitamapadyam / 102 nAmanikSepapadArthatAghaTakalakSaNAvize. SaNIbhUtaH sambandhaH pariNAmitvabhinno yadi dravyanikSepavyAvRttaye iSTastadA sAmyAdibhinno'pi saH sthApanAvyAvRttaye svIkriyatAmityabhiprAyakamaSTa navatitamapadyaM tadvivaraNaM ca / 276 103 zrutoktamanullaGghayAmiprAyasambandhasya sthApanAniyAmakatve nAmni nAtiprasaGga ityabhiprAyakaM navanavatitamadyaM vivaraNe sthApanAyA niSkRSTalakSaNaM ca / 277 5 1.4 balavadaniSTAnanuvandhISTasAdhanatAkatanta guNasmRtijanakasaMskArobodhanalakSaNaprayojanavizeSasya sthApanAlakSaNe nive. zata evAhatpratimAyAmahato dhIriva dravyalijini sthApanayA na bhAvasAdho. dhIH siddhAnte kIrtitetyabhiprAyakaM zatatamapadyam / 278 6 105 vyaliGgini sthApanayA bhAvasAdhodhi yo'bhAve hetUpadarzakamamekottarazatatama. padyaM tadvivaraNaM ca / 278 11 aGkaH viSayaH patraM--patiH 106 utkaTataradoSe sthApyasthApakabhAvanA na bhavatIti dravyaliGgini sthApanA na niSkRSTasthApanAlakSaNA kalitA tatra pUrva......... pakSa-samAdhAnAbhyAmupodvalikA vandana niyuktigAthAH vyAkhyopetA updrshitaaH| 279 3 107 zaGkAzeSanirAkaraNAryA Avazyake vanda nakaniyuktau "jaha sAvajjA kiriyA" ityAdyAH paJcagAthA upadarzitAH / 282 4 108 uktadizA sthApanAsthale sAvadha karmAbhAva vadvizeSyaguNasaGkarUpatvena bhAvasya nirjarAhetutvaM, taccAyuktamityAdyAzaGkAyA nirAkaraNam / 282 10 1.9 "sayaM kAriyAi" ityAdipUjAvidhi. viMzikAvacanaparyAlocanena pratimAyA mabhISTapradatvamAzayApAkRtam / 284 4 11. pratiSThAvidhinA svAtmanyeva parAtmana stAsthyatadAnasvarUpA samApattireva sthApanA, bimbe sopacArAditi pakSAntarapratipAdakaM dvayuttarazatatamapadyaM tadvivaraNaM c| 285 4 111 ukkArthe bhavati ca khalu pratiSTheti prAcInapadyadvayasaMvAdo drshitH| 286 / 112 vyuttarazatatamapadyAvataraNaM, tatra yaja mAnAgatAdRSTasya pratiSThAphalatve'bhyupagate doSopadarzanam / 286 . 113 pratiSThAvidherdevatAsannidhAnasya svAbheda svIyatvAdijJAnatadAhitasaMskArarUpasyo. tpAdAt phalotpattiriti kasyacinmataM dUSitaM, tatra 'muktyAdau tattvenetyAdi praaciinpdydvysNvaadH'| 287 4 114 atra gaGgezopAdhyAyamatamupanyasya dUSitam / 287 10 115 pratiSThitapratyabhijJayA samApannasya bhagavata AhAryAropato draSTavandaka pUjakAdInAM dharmakAraNaM sthApaneti | / Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAsatataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samato nayoparayaH / -- aGkaH viSayaH patra-patiH pratipAdakaM vyuttarazatatamapadyaM tayAkhyAnaM ca / . 288 5 116 uktAhAryAropakAraNecchAjanakavidhi janyajJAnaviSayapratiSThAbodhakavidhivAkyAnAM phalavattvata AdhyAtmikAbhAsAnAM mataM vakSyamANaM tiraskRtaM bhavatItyupadarzakaM caturuttarazatatamapadyam / 290 4 117 zAzvatapratimArcane pratiSThAdyanapekSAyAM tatraiva tasyAH phale vyabhicAreNAzAzvAtA pUjAyAM pratiSThitaM pUjaye. diti, apratiSThitaM na pUjayediti vidhiniSedhau na sambhavata ityAdhyAtmikAbhAsamatasyopadarzakaM paJcottarazatatama. padyam / 290 12 118 jJAnavidhiprAdhAnyamAzritya zAzvatA zAzvatArcAsu pUjAdividhayo'pi vibhe. dena vyavasthitA ityevamuktamatanirAsahetorupadarzaka SaDuttarazatatamapadya tadvivaraNaM c| 119 sthApanAyAH samahanaye'pyatirikta nikSepatayA'vazyasvIkartavyatvamupa sNhRtm| 12. nAmnA vyavahAravat sthApanayA'pi vyavahAro bhavatIti sthApanA vyavahAro nAbhyupagacchatItyarddhajaratIyaM keSAzcidAcAryANAM mataM na yuktaM saMprahe sthApanAsAdhakayuktinikarasyAtrApi bhAvA dityupadarzakaM saptottarazatatamapadyam / -293 1 121 RjusUtro dravyanikSepaM nAbhyupagacchatI... tyabhyupagantRbhinavyatArkikaivyAvazyaka. sUtravacanavyAkhyAnaM kathaM kartuM zakya mityupadarzakamaSTottarazatatamapadyam / 293 9 122 ukAyA nikSepa-nayayojanAyA niga manaparaM navottarazatatamapadyam / 294 2 123 darzana-nayayojanAprarUpaNe brahmavAdidarzanaM araH viSayaH patra-patiH zuddhadravyArthikaprabhavaM, tatraike brahmavAdinaH zabdasanmAtramicchanti, anye citsanmAtramityupadarzakaM dazottarazatatamapadyam / 294 6 124 tatra prathamamate saMvAdakatayopadarzitasya " anAdinidhanaM brahmeti bhartRharikRta vAkyapadIyagatasyArtha updrshitH| 294 11 125 tanmate zabda eva jagatastattvamityatrA numAnaM darzitam / / 126 pramANaM cidAtmakamevAnubhUyate. iti na / tatra zabdarUpatvaM sidayatItyAzApAkRtA, tatra vyavahAre AzrayaNIyasya sAkArasya jJAnasya vAgUrUpatA vinA. 'sambhave " vApatA cet" iti bhartaharipakSatayA pramANamupadarzitam / 296 , 127 etanmatAvalambanena vaiyAkaraNaiH prati pAditasya zabdArthayoramedasambandhasya yuktatvaM vyavasthApitam / 296 6 128 saMgrahanayaprasUtazabdabrahmAvatavicAre'rthasya zabdAtmakatve zabdAnubhavasya sAkSitva mupapAditaM nigamitaM c| 297 7 129 cAkSuSajJAnamabhilApAsaMspRSTamartha viSayI karotIti zabdabhinno'rtha iti paravAdizaGkApAkaraNam , tatra yathA vizuddha mAkAzamiti hripdydvysNvaadH| 298 2 13. vyavahArasatyasya prAmArAmAdiprapazca syAvidyAsahAyazabdabrahmopAdAnakatvAvidyA-tanmUlakaprapaJcavigame'vaziSTaM zuddhaM zabdabrahmaiva mokSa ityupasaMhRtam / 298 9 131 citsanmAtraM brahmaiva tattvaM, tadevA nirvacanIyasya jagata upAdAnamityartha brahmavAdivedAntimatasyopavarNanam / 299 4 132 tasyaikasyaiva brahmaNo'jJAtarUpopAdhito jIvezvaravibhAgo vizvapratibimbabhAvAvalambanenopapAditaH / 299 5 133 ajJAnaM tvanAdyanirvacanIyamAyA'vidyAdi 292 . . Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ra aGkaH viSayaH zabdAbhidheyaM tasya matabhedenaikyaM nAnAtvamupadarzitam / 134 tatraivAvaraNa-vikSepazaktidvayaM vivaraNAcAryamatam, amUrtasyApi pratibimbanaM copapAditam / 135 ajJAnAvacchinnaM caitanyaM jIva iti vAcaspatimizramataM vyAvarNitam / 136 darpaNAdau mukhAntarotpattimabhyupagacchatAM nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNiyAM samalaGkRto nayopadezaH / patra-paktiH aGkaH viSayaH 147 AtmanaH parapremAspadatvaM tatra dvayamAtmA parAnanda iti paJcadazIpadyasaMvAdaH / 148 anyo'nyAdhyAsatazcidacidmathirUpo'dhyAsaH, tasyAvazyamabhyupagantavyatvam, ayameva saMsAraH, tasyotpAdo mAyAzavalAzcidAtmanaH, tatrApaJcIkRta paJcIkRtabhUtotpAdaH, tatra matabheda upadarzitaH / 300 2 tatra 300 4 303 6 vArttikAcAryANAmAbhAsavAdaH, yuktaya upavarNitAH / 137 mukhAntarotpattimanaGgIkurvatAM mukhe'dhiSThAnagatabhedasya dvitvaparyayasyAdarzasthatvasyAnirvacanIyasyotpattiM svIkurvatAM vivaraNAcAryANAM matamupapAdya darzitam / 307 138 jIvezvara vibhAgopadarzanapurassara me kajIvavAdAkhyo dRSTisRSTivAdo mukhyavedAntasiddhAnto darzitaH / 305 5 2 310 8 139 dRSTisRSTivAdopapAdakaM madhusUdanasarasvatIvacanamadvaitasiddhigatamullikhitam / 140 dRSTisRSTivAdAntarato vizeSa upadarzitaH / 311 141 vastuni vikalpAsaMbhavAt kathaM parasparamataprAmANyaM kasya heyatvaM kasyopAdeyatvamiti praznapratividhAnam / 142 atra virodhaparihAre vArtikasaMvAdaH / 143 ajJAnaikye'jJAnabhede ca jIvasya nAnAtvamupadarzitam, bandhamukta vyavasthA ca darzitA / 144 tatra jIve'haMkArAdhyAsa upapAditaH, sa evAntaHkaraNAdhyAsaH 145 antaHkaraNaM smRtyAdipariNatibhedena citta buddhi manoshaMkAra zabdavyapadezyaM, tadeva cAtmani sukhAdyAbhyAse upAdhiH, evaM prANAdInAM tatrAdhyAsa upapAditaH / 316 146 adhyAsavyavasthAtAratamyAt premNastAratamyam, tatra vittAt putraH priya ityAdivArttikAmRta padya saMvAdaH / 311 18 2 313 1 315 3 315 5 316 3 7 317 5 patra-pahiH 317 30 318 1 149 asya saMsArasya kathaM nivRttiriti praznasya pratividhAnam / 150 tatra kazcit puruSadhurandharo nityAdhyayanavidhinA'dhItavedAntaH sAGgAdhyayanabalAd vedAntavAkyAnAmApAtato'rthamadhigaccha tItyevaM pratijJAyAdhyayanavidheH praznapratividhAnato nityatvamupapAdyArthajJAnasyApAtatA niSTatA / 151 tasyApAtajJAnavataH puruSadhaureyasya zuddhAntaHkaraNasya nityAnityavivekAdilAbhaH, karmaNAmantaHkaraNazodhakatvaM ca vyavasthApitam atra prasaMgAt pUrvamImAMsAvicArospi darzitaH / 152 nityAnityavivekasya svarUpamupadadarzitaM tato jAtasya virAgasya prakaTanam / 333 153 tataH zama-dama - uparati titikSA-samAdhAna zraddhAsvarUpa - zamAdiSaTkasya pratyekaM viviktalakSaNamupadarzitam / 154 tato mumukSA, uktasAdhanacatuSTayasya zravaNAdhikArivizeSaNatvam, mumukSAyA eva tattvamanyAbhimatamapAkRtam / 333 6 155 uparatizabdavAcyasya saMnyAsasya zravaNA 320 1 320 1 322 6 1 333 3 dhikAratvAnupapatyAzaGkAyA apAkaraNam / 334 8 156 ukasAdhanacatuSTaya sampannasya zravaNAdhi kAritvaM nigamitam / 157 tasya puruSadhaureyasya viziSTaguruvarAnusaraNataH zravaNAdisampAdakatvaM zravaNaM 335 7 Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samAito myopdeshH| viSayaH patra-patiH mananaM-nididhyAsanaM caitatrikaM zravaNA dikam / 158 zravaNAdInAM trayANAM krameNa lakSaNA. nyupadarzitAni / 336 1 159 uktatrayANAM madhye zravaNaM pradhAnaM tattva zAne zravaNasya prAdhAnye heturAvedito vidhizcAtra niyamAkhya upapAditaH / 336 3 16. zravaNasya kartavyatvAvedakaM tatsvarUpa. lakSaNAvedakaM paJcadazIpadyakadambaka. mullikhitm| 336 14 161 vidhi-niyama-parisaGkhyAnAM lakSaNopa darzakaM vidhiratyantamaprAptAviti padyamuktitam / 337 14 162 abhyastaM zravaNAdi tattvajJAnahetuH, tadvAn puruSadhaureyastattvamasItyAdivAkyArthavizuddha pratyagabhinnaM paramA tmAnaM sAkSAtkarotIti drshitm| 338 2 163 tattvaM padayoH sAmAnAdhikaraNyaM na gauNaM, nopAsanArtha, na bAdhIyaM, kintu vizeSaNa-vizeSyabhAvapratItyanantaraM lakSaNa yA'khaNDabrahmapratItistatreti / 338 5 164 padadvaye'pi lakSaNeya jhdjhtiiti| 339 4 165 caitanyAdvaitAnyathAnupapattyA prapaJcasya pAramArthikatvAbhAva iti zaGkA-samA. dhAnAbhyAM vyavasthApitam / 166 utpannamAtrasyevokAtmajJAnasyAnanta janmArjitakarmarAzivinAzakatvam , tadAnI prArabdhakarmAvinAzAna deha. nAzaH, prArabdhakarmapratibandhAnAjJAna-- nAzaH, tasyAmavasthAyAmAtmA jIva. nmukta iti miiyte| 167 jIvanmuktasya sataH prArabdhakarmakSaye sazaktikaniravazeSAjJAnanivRttI parama muktiriti / 168 ajJAnanivRttiH sattvAsatva-sadasattva janyatvAnirvacanIyatvapaJcamaprakArasva akaH vipayaH patra-patiH caitanyAtmakatvairupapAdayituM na zakyA, sarvatra doSasambhavAditi praznaH / 341 2 169 atra tattvajJAnopalakSitaM caitanyamevA. jJAnanivRttiriti keSAJcit samAdhAnasya nirAkaraNam / 342 2 17. ajJAnasya dhvaMso na nivRttiH, kintva tyantAbhAva eveti pratividhAnam / 342 6 171 tatrAjJAnAtyantAbhAvabodhAtmakatva bAdhavyatirekeNa nAstyeva tattvajJAnasya sAdhyam , atra tattvamasyAdivAkyosthamiti padyasaMvAdaH / 343 2 172 bAdhastvadhiSThAnAtmaka eva tatrecchA prayatnayoH puruSArthatvasya coppaadnm| 343 5 173 vedAntino mukhyasiddhAnte dRSTisRSTi vAde zravaNAdiparipAkajanmanA, jJAnenAjJAnAdibAdhaH kathamiti praznaM yukti. nirAkaraNopetamupanyasya tatpratividhAna mapi yuktyA darzitam / 343 8 174 zabdabrahmAdvaitavAdimataM vedAntimataM ca zuddhadravyAstikaprakRtika paryAyArthikanayayuktibhiH khaNDanIyaM syAdvAde'va tAraNIyaM ceti / 175 azuddhadravyAthikavyavahArAkhyanayaprakR. tika cetanAcetanadravyAnantaraparyAyAvedakaM sADayadarzanamityarthikaikAdazo. ttarazatatamapadyam / 176 tanmatapradarzanaM tatra cidrUpaH puruSaH kAraNatva-kAryatvajanyadharmAzrayatvazUnyaH kUTasthanityaH, buddhigata. dharmANAM ttraaropH| 347 9 177 prakRtiracetanA pariNAminyAdikAraNaM, tasyAH prathamaH pariNAmo buddhiH, tasyA eva dharmAdharmAdayo dharmAH, tato'hakAraH, tasmAt paJcatanmAtrANyakAdazendriyANi, paJcatanmAtrebhyaH paJca Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 nayAmRtataraGgiNI-taraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / aGka: viSayaH 186 krameNopayayovyakhyAnaM padyo spaSTI karaNarUpam / 187 zuddhAzuddhanaigamanayaprakRtikaM na kivinmataM, tasya hi saGgraha-vyavahArayorevAntarbhAva ityupadarzakaM saptadazottarazatatamapadyam / 188 saMgraha vyavahAranayAbhyAM pRthagvyavasthApitamapi vaizeSikadarzanamanyo'nyanirapekSatayA svamatAprahato mithyAtvamityAvedakamaSTAdazottarazatatamapadyam / 189 atra pramANatayA ye vayaNijjaviappeti sammatigAthA darzitA / aGkaH viSayaH mahAbhUtAni tatra mUlaprakRti ra vikRti ritIzvara kRSNakArikA pramANam / 178 eteSAM spaSTIkaraNaM, prakRteH kriyamANAnIti gItAvacanasaMvAdazca / 179 etanmatakhaNDanaparaM naiyAyikAnAM matapadarzitam / 180 sAGkhya-vedAntadarzanayormantavya sAmyena bhedAbhAvAd vibhinnanayaprakRtikatvaM na yuktamityabhiprAyakAzAparaM dvAdazottarazatatamapadyam / 181 Atmano nirlepatva-nirguNatva-vibhutvAni, adhyAsAd vyavahArazca matapapAditaH / 182 vedAntadarzane'zuddhatvaM sAGkhyadarzane zuddhatvamityAzaGkiturabhiprAyAntarasyA vedakaM trayodazottarazatatamapadyaM, tatra sAGkhyamate AtmanaH karttRtvaM prAtibhAsikaM, vedAntimate tavyAvahArikanirvAcyamiti bhAvitam / 183 caturdazottarazatatamapadyAvataraNe satkAvAditvena sAGkhyasya na vyavahArAnurodhitvamiti darzitam / 184 naigamanaye'nutpattipakSo niryuktau darzito'nutpattisvIkartRsAGkhyamataM naigamaprakRtikaM, tato vedAnti- sAGkhyadarzanayoH saGgraha - vyavahAratA sammati - darzitA na yukteti zaGkiturabhiprAyAvedakaM caturdazottarazatatamapadyam / 185 uktazaGkAsamAdhAnapare paJcadazottarazatatamaSoDazottarazatatamapadye, tatra vedAntamukhya siddhAnte dRSTisRSTivAde svapnopamaM vizvamiti vyavahAralezo'pi nAsti, sAGkhyazAstre ca nAnAtmavyavasthA vyava hArata ityabhiprAyeNa sammatAyukta - vivekaH / patra-paGkiH 348 2 349 3 350 7 351 7 351 9 352 2 352 9 353 3 353 11 patra-paGkiH 353 15 355 5 355 12 356 3 190 vastumAtrasya svata eva sAmAnyavizeSaNAtmakatvamityatra svato'nuvRttivyativRttibhAja ityanyayogavyavacchedadvAtriMzikApadyaM saMvAdakamupadarzitam / 191 svatantradravyaparyAyobhaya viSayakatvena naigamanayo bhinnastatazca vaizeSikanayaprAdurbhAva ityupadarzaka me konaviMzatyuttarazatatamapadyam / 192 sautrAntika- vaibhASika yogAcAra mAdhyamikA bauddhA RjusUtra - zabdasamabhirUDhaivambhUtanayebhyaH saMjAtA ityupadarzakaM viMzatyuttarazatatamapadyam / 193 sautrAntikAdInAM caturNAM viSayabhedopadarzanena svarUpabhedopadarzakaM ' artho jJAnasamanvita' iti pathamupadarzitam / 358 6 194 vaibhASikasya zabdanayapakSapAtitvaM yogAcAra - mAdhyamikayoH samabhirUDhaivabhUtapakSavarttitvaM niSTaGkitam / 195 vyAkaraNa- sAhityAdizAstrasya vistaro nayasaMyogaja:, Adita eva tatpravRttau nAnAnayavivakSAyA upajIvanAtU, mImAMsaka matasyApi tathAtvaM nirNItamekaviMzatyuttarazatatamapadyena / 357 1 357 9 358 1 358 9 359 3 Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * gayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNiyA samalaGkRto nyopdeshH| aDaH viSayaH patra-patiH 196 sammativRttau mImAMsakamatasyAzuddha dravyArthikavyavahAranayaprakRtikatvakathana. : syopapAdanaM, vastuto nayasaMyogajatva meva tasyeti bhAvitam / 359 1 197 zabdAdInAM nayasaMyogajatve kathaM na svasamayatulyatvamiti praznapratividhAnaM vacastulyasaMkhyakatvaM nayAnAm / 360 5 198 syAdvAdanirapekSairnayaistAvatsaGkhyakA parA gamA bhavantItyetasyopadarzakaM dvAviMzatyuttarazatatamapadyaM, tatra darzane naya yojanopayujya jJeyeti darzitam / 361 3 199 ukkArthe " jAvaiyA vayaNapahA" iti smmtigaathaasNvaadH| 361 , 8 20. ApAtajJAnasya svasamaya-parasamaya viparyAsaphalatvato vastusthitivicAre je pajjavesu Nidituti daigambaravacana syAjJAnavijRmbhitatvamupapAditam / 361 11 201 jinabhadra-siddhasenaprabhRtInAM svasva tAtparyaviruddhaviSaye sUtre paratIrthikavastuvakavyatApratibandhapratipAdanamapi prAvanikatvakSatibhayAdanyathopavarNya parasparavirodhaparihArAya pratividhAnaM svakRtajJAnabindugataM jJeyamityupadiSTam / jJAnabindugataM prAcAM vAcAmityAdi padyaSaTkamullikhitam / . 362 3 202 nayotpAditeSu darzaneSu nAstyAtme tyAdInAM SaNNAM cArvAkAdidarzanAnAM mithyAtvasthAnakatvapratipAdakaM trayo- -- viMzatyuttarazatatamapadyam / 3 203 astyAtmetyAdInAM paNNAM vaizeSikAdi-" darzanAnAM samyaktvasthAnakatvaM mArgatyAgato mithyAtvasthAnakatvaM mArgaprevazataH samyaktvasthAnakatvamityupadarzakaM catu viMzatyuttarazatatamapadyam / 363 9 204 astyAtmetyAdInAM SaNNAM samyaktva. abaH viSayaH patra-patiH sthAnakatve " asthi jio" ityAdigAthAsaMvAdaH / 363 14 205 latAditazcArvAkAdipakSanirAso'vaseya ityupadezaH / 364 1 206 akasmAd bhavatItyanupAyavAdamadhikRtya . vicaarH| 207 akasmAd bhavatItyatra parAbhimatatayA vikalpitAnAM hetvabhAve bhavana-bhavanAbhAva-svahetukabhavanA-alIkahetukabhavanasvabhAvahetukabhavanAnAM paJcAnAM prakArANAM nirAse niyatAvadhikatvasya hetutayo padarzanam / 208 tatra-udayanAcAryasya hetubhUtiniSedho netyAdivacanasaMvAdaH / 364 8 9 AkAzatvAdInAM kAcikatvavat kAdAcitkatvamapi na sahetukatvasya sAdhakamiti praznasya pratividhAnam 365 1 210 kAdAcitkatvasya hetuM vinaiva ghaTAdi svabhAvatvamastviti praznasya samAdhAnam / 365 3 211 etadviSaye kusumAjalAvudayanAcAryokti rullikhitaa| 212 santvavadhayo na tvakSanta iti prazna pratividhAnam / 213 kAryakAraNabhAvasya prAhakapramANAbhAvAdasiddhiriti prmtprshnH| 366 214 paropadarzitavyabhicArazaGkAvidhUnanena kAryakAraNabhAvagrAhakapramANavyavasthApa nena parapraznapratividhAnam / 367 2 215 ananyathAsiddhaniyatapUrvavartitvalakSaNa kAraNatvasya vahanyAdau vyavasthApanam / 367 5 216 kusumAjalyAdAvanumAnAgamaprAmANyasya vyavasthApitatvam / 367 8 217 kusumAjalAvanumAnaprAmANyavyavasthA pakaH " zaGkA cedanumAnasyAstyeva" ityAdiprantho'trodRGkitaH / 367 34 Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalavRto nayopadezaH / aGkaH viSayaH patra-patiH 218 anumAnasya prAmANye tata eva zabdasya prAmANyasiddhAvapyanumAna eva tasyAntarbhAva iti vaizeSikamataM samyag nirucya zabdasya pramANAntaratvavyavasthApanena tatpratikSepapratipAdakaH kusumAjalA vudayanagrantha ullikhitH| 368 10 219 tatrAnyAbhitAkAlAnirvacanamanekaprakAra mapAkRtya svAbhimatamAkAsAsvarUpaM niSTa. kitam / ___368 12 22. pratyakSamevaikaM pramANamityabhyupagacchatazcArvA kasya matamupapAdya tatpratikSepraparaH kusu. mAjalAvudayanagrantha udRGkitaH / 369 24 221 avacchedakarUpAnupasthitau kathamavacchedya. kAraNatAgraha iti praznasya pratividhAnam / 370 / 222 anvaya-vyatirekagrahAprakAratRNAdijanya vahnigatavaijAtyatrayeNa gauravakaraNa kAryatvakalpanaM nocitaM kintu laghubhUtayA tRNAraNimaNyetastritayAnugatazaktyaikayaiva tRNAdInAM kAraNatvakalpanaM yuktamiti praznapratividhAnam / 223 tRNAdeH phUtkArAdisahakAriniyamopa pattaye tRNaphUtkArAdisaMyogeSveva zakti riti zaGkAyA nirAkaraNam / 371 2 224 vahnau jAtibhedasyAnubhavikatvena tattada vacchinne tRNatvAdinA kAraNatvamityudayanamataM vahnitvAvacchinne vilakSaNoSNasparzavattejaH kAraNamiti navyamataM ca darzitam / 225 udayanAcAryamatasya samyagavagataye kusu. mAjalau tadntha ullikhitaH 371 24 226 vahnitvAvacchinne vilakSaNoSNasparzavattejaH kAraNamiti prAcInanaiyAyikamatamevaM bhavitumarhatItyarthopodvalanAyodayanaprantha udRGkitaH, mUla granthe upasthitavirodhaparihArAya chedapAThabhedAdyAzrayaNaM c| 371 34 aGkaH viSayaH patra-patiH 227 navyanaiyAyikamate vahau tejastvena kAraNatvaM DyaNukAtmakavahnau tRNatvAdinA kAraNatvamityupadarzitam / 375 / 228 kvacidekAntena kvacicca vikalpena kAraNatvamityAyupasaMhRtam / 372 229 anupAyavAdo na zreyAnityevaM naiyA yikamatamupasaMhRtam / 230 prakrAntaviSaye jainamatasyopadarzanaM, tatra tantoreva paTo na kapAlAderiti kuta iti prazne svabhAvAdeveti yaduttaraM tatra praznottare kiM hetuviSaye ityAdi vikalpa catuSTayasya dUSitatvam / 372 5 231 tattatprakArakezvarecchAjJAnarUpAyAniyate niyAmakatvaM nirAkRtam / 373 2 232 svabhAvaH svahetustasmAt pratiniyatadharmA vacchinnotpAda ityeva svabhAvAdevetyasyArtho jainAnAM samucita iti spaSTIkaraNam / 373 3 233 ayameva ca jainAnAM tathAbhavyatvahetutA. vAdaH, tadanabhyupagame tIrthakarasiddhAdi kAryabhedopapAdanamazakyamiti / 373 5 234 tathAbhavyatvasya kAryatAvacchedakatve caitrA valokitamaitranirmitanIletaraghaTatvAdinAarthasamAjasiddhenApi kAryatA syAdi tyAzaGkAyA iSTApattyA prihaarH| 373 7 235 ghaTatvAdyavacchedena daNDAdikAryatvasyA bhyupagamena pravRtyAdivyavahArasyopapattiH, pareNApyarthasamAjasiddhana svAvyavahito. ttarAnumititvAdinA parAmarzAdikArya tA'bhyupagamyata iti / 374 1 236 dhArAvAhikasthale kAryakakAlatvanirA sAya kAlasya tattatkSaNatvena kAryakadezyanirAsAya dezasya tattaddezatvena ca kAraNatA'pi svIkAryeti / 375 1 kAladharmAnupravezena RjusUtranayena svabhAvaniyatyoApArasyAvazyAsvIkaraNIyatvaM, / Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmrutatari a viSayaH sAmAnyataH kAla hetutAyAH prAgabhAvasamavAyikAraNavighayA svabhAva niyatihetutAyAzca pravAdasya saMgrahanayAbhiprAyeNaiva samarthanaM zakyamiti / 238 dezatayA kAlatayA caikasyaiva hetutvaM lAghavAditi saMgrahamatamayuktamityevambhUtanayAbhiprAyeNa tAdRgavasthaM tathAbhavyatvameva tAdRzatattatkAryajanakam / 239 uktAtivizeSakAryakAraNabhAve'siddhasAdhyavizeSArthaM sAdhanavizeSe pravRttyanupapattyAzaGkAyA nirAkaraNam, tatra kAryakAraNabhAvo vyAptivizeSaH, sa ca sAmAnyato vizeSatazca tatra kvaciddutvena vizeSavyAteranumityaprayojakatayA sAmAnyAvacchinnavyApyantarapraho yathA kAraNaM, tathA sAmAnyAvacchedena kAraNatAprahaH pravRtyarthamiti / 240 prativyakti vizeSakAraNatve gaGgazopAdhyAyasammatiH / 242 sakalanayadRSTyA siddhAntasiddhA paJcakAraNI sarvatra saMgatA, tatra " kAlo sahAvaNiyaI " pramANIkRtA / iti sammatigAthA 243 tathAbhavyatvakAraNenaikenaivopapattau tadi GgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / aGkaH viSayaH "6 244 uktArthe 'taha bhavvattaM " ityAdi haribhadra sUryuktapadyadvaya saMvAdaH / patra-paktiH 375 5 376 1 241 tattadvyaktivizeSAvacchinnakAryakAraNabhAve RjusUtranayasya pravRttiH sAmAnyAvacchinnakAryakAraNabhAve vyavahArasya ca pravRttiH, " jo tulasAhANamityAdyAgamopapattito vyavahAre puruSakAra- daNDAdInAmapi hetutvamiSTamiti / 376 3 377 4 377 5 377 . tarakAraNAnAmanyathAsiddhirityAzaGkAyA nirAkaraNam, tatra " jaM jahA bhaga "" vayA iti bhagavadvacanasamanvayaH, tathApadena sarvakAraNopasaMprahazca / 378 3 patra-paGktiH 245 sarvatra kArye deva- puruSakArobhayavyApAre kizcid daivajanyaM kiJcit puruSakArajanyamiti vibhAgasya kathamupapattiriti praznapratividhAnaM tadvyavasthA dvAtriMzikAprakaraNAdau mayaiva kRteti darzitam / 246 uktavibhAge yathA janyatAvacchedakajAtisAGkaryAdidoSo na bhavati tathA praznottarAbhyAM bhAvitam, tatra jo divveNa " ityAdi haribhadrasUripadyadvayapadarzitam / 247 yatra bhojakA dRSTena bhojanaM bhoktRvyApAraM vinaivopanAmitaM tatra bhoktRyatnasyAnutkaTospi ka iva vyApAra iti praznasya pratividhAnaM, puSvakayaM kammaM ciya" ityAdi haribhadrasUripadyadvayaM pramANatayopanibaddhaM, svasya tadyAkhyAnaM ca svakRtAdhyAtmamataparIkSAyAmiti / tatra " 17. 378 . 378 11 379 2 380 * 248 paJcakAraNInaye hetudvayanaye vA devavat puruSakArasya kAryamAzrahetutvAnmokSe'pi hetutvamiti nigamitam / 249 puruSakAra pranthibhedAnantaraM daivaM bAdhitvA svAtantryeNa pravarttamAno mumukSormokSaM janayati, tena cAritrakriyAyA vyabhicAropadarzanena yuktayantareNa ca na mokSopAyavAdo jyAyAniti paramatasya nirasanaM puruSakAravizeSasya niyatahetutvavyavasthApapanena / 250 pUrvaM nirguNasya sataH samyaktvAdiprAptau kiM tadanantaraM nAnAvidhaguNopAyAnveSaNeneti matasya nirAkaraNam / 251 sakalaziSTekavAkyatayA yama-niyamAdau 381 * 381 5 382 2 Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samahato nayopadezaH / 5 . aGkaH viSayaH patra-patiH mumukSoH pravRttireva mokSopAyatve mAna mityatra "viphalA vizvavRttioM " ityudynvcnsNvaadH| 382 252 uktapadyArthaspaSTAdhigataye udayanAcAryaprantha ullikhitH| 382 25 253 anupAyavAdaH SaSThaM mithyAtvasthAna mokSopAyavAdaM ca samyaktvasthAnamiti nigamitam / 383 1 254 nAstitvAdivAdAnAM SaNNAM mArga tyAgAnmithyAtvasthAnatvaM astitvAdivAdAnAM SaNNAM mArgapravezAt samyaktvasthAnatvamiti / 255 syAdvAdamudrayA paramparAkAGkSArahitAH sarve'pi nayA mithyAtvamityetadarthaka paJcaviMzatyuttarazatatamapadyam / 383 7 256 dhayaMze cArvAko nAstikaH, dharmAze . sarve'pi paratIthikA nAstikA ityu padarzakaM SaiviMzatyuttarazatatamapadyam / 383 12 257 mArgapravezataH kriyAvAde samyaktvoktiH, mArgatyAgato'jJAnAkriyAvinayavAdiSu mithyAtvoktirityupadarzakaM saptaviMzatyu ttarazatatamapadyam / 258 kriyAyAM mokSecchayA''vezo mArgAnu sAritAsthairyAdhAyaka ityupadarzakamaSTA viMzatyuttarazatatamapadyam / 384 15 259 akriyAvAdataH kriyAvAdasya mukhyatA pratipAdakaM dazAcUrNigataM "jo aki. riyAvAI " ityAdivacanaM darzitam / 385 3 260 kriyAvAdyAdInAM triSaSTayadhikazatatraya bhedapratipAdikAM "asiyasayaM kiriyANaM " iti niyuktigAthAmudbhAvya tad vyAkhyAnaM darzitam / 3856 261 tatra kriyAvAdino'zItyuttarazatabhedA jIvAdinavapadArthAn paTTikAdau likhitvA paripATyA'dho'ghovyavasthApanena vibhaavitaaH| ahaH viSayaH patra-patiH 262 akriyAvAdinAM caturazItima'dAH, tatra keSAzcit "kSaNikAH sarvasaMskArAH" iti padyamudbhAvitam / . 386 8 263 teSAM caturazItiprakArANAmadhigamopAya. prapazcanam / - ---- 3871 264 niSedhagarmabhedAdabhilApAsambhavaprazna udbhAvya samAhitaH / 388 4 265 ajJAnikAnAM saptaSaSTirbhedA vibhAvitAH / 389 166 uktasaptaSaSTibhedaprakArAdhigamopAyo drshitH| 267 vainayikAnAM dvAtriMzadbhedA upadarzitAH, teSAmavagamopAyaprakAro vyAvarNitaH / 391 7 268 pAkhaNDikAnAmeteSAM sarvasaGkhyayA triSa yadhikAni trINi zatAni nigamitAni, etatsaMvAdakatayA "Astikamata A tmAdyA' ityAdipadyacatuSTayamupadarzitam / 392 2 269 svarUpeNAtmA'styavetyAdinayavAdinA jainAnAM pAkhaNDitvaprasaGgAzaGkAyAH parihAraH, tatrakAntena SadakAyazraddhAne samyaktvAbhAvAvedikA "NiyameNa sadda hanto" iti sammatigAthodbhAvitA / 392 11 270 uktasammatigAthAyA vyAkhyAnaM, tatra sammatiTIkAkRtAmuktyukinapurassaramAzayopavarNanam / 393 1 271 kriyAnayaH kriyAyAmuktikAraNatvaM .. bravIti, jJAnanayo jJAnasyetyupadarzaka. mekonatriMzaduttarazatatamapadyam / 395 5 271 kriyeva phaladA na jJAnaM phaladamiti kriyAprazaMsAparaM trishduttrshttmpdym| 395 7 272 jnyaanstutiprmektriNshduttrshttmpdym| 395 273 jJAna-kriyayostulyakakSatvAvedakaM 132 133.134-135 ityacatuSTayasammita padyacatuSTayam / 395 11 24 turyaguNasthAnabhAvikSAyopazamikajJAnaM phalArtha SaSThaguNasthAnajasaMyamamapekSata ityAvedakaM SatriMzadadhikazatatamapadyam / 395 19 cira. Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samato nayopadezaH / bhara viSayaH patra-patiH abaH viSayaH patra-paziH 275 sarvagatiSu jJAna-darzane sambhavataH, tata. yANAmAzayasyopadarzanaM, tatra karmazvAritravarjite jhAne pramodo na vidheya tattvajJAnayoH svatantrayormokSaM prati ityAvedakaM saptatriMzadadhikazatatamapadyam / 396 1 kAraNatvaM na tu tattvajJAnaM karmaNo 276 kevalajJAnaM pUrvavRttamapi zailezyavasthAs vyApAra iti vistarataH samuccayavAdo vAptazuddhasaMyamasahakAreNaiva muktipradami nissttkhitH| 396 21 tyaavedkmsstttriNshduttrshttmpdym| 3963 284 atra praznapratividhAnopodvalakatayA 277 vyavahAranaye trayANAM tapo-jJAna saMya 'nityanaimittikaireva' iti, 'abhyAsAt mAnAM muktihetutvaM, zandarjusUtraSu nayeSu pakavijJAna' iti, 'andhaM tamaH kevalasyaiva saMyamasya muktihetutva pravizanti' iti, 'mokSAzramamityupadarzakamekonacatvAriMzaduttara caturtho vai ' iti, 'saMnyasya sarvazatatamapadyam / karmANi' iti, 'kAmyAnAM karmaNAM 278 jIvaH sarvadevamuktaH, kintvanavApti nyAsa ' iti, 'vidyA cAvidyAM ca' bhramAnmuktyartha kriyA kriyate, jJAnArjanena iti, 'tameva viditvA' iti, 'sve vibhramatyAgena cAtmano nopacayApacayau sve karmaNyabhirataH' iti, ' tasmAt bhavata.iti saMgrahanayamatAvedake 140 tatprAptaye' iti, 'ubhAbhyAmapi 14 // ityaGkamite pdye| 376 7 pakSAbhyAM' iti, 'satyena labhya' 279 parasparavibhinnamArgagAnAmapi nayAnAM iti, parijJAnAd bhavenmuktiH ' iti, dravya-kSetra-kAla-bhAveSu madhye bhAve 'jJAnaM pradhAnaM ' iti, 'nyAyAgavatvaikamayaM sarvanayamayasyAdvAdapramANa dhanaH' ityAdizruti-smRti-purANa-gItApariniSThitazcAritraguNalIno bhavedityu vacanAnyupadarzitAni / 398 2 padezazca dvicatvAriMzaduttarazatatama 285 tattvajJAnameva muktau kAraNaM, karma tu padyena drshitH| 396 11 duritanivRttidvArA tadaGgamityabhyupagantryu28. pravacanaM sarvatra nayaughasambalitamiti dayanAcAryAnusAriNAM matamupadarzitam / 404 1 nayAn sthAne yojayan ziSyAnapi . 286 svatantrANAM matamAveditam / 405 6 tatpariniSThitAM kurvan budho yakaH 287 duHkhasAdhanadhvaMsa eva mokSaH, tatra jJAnazriyA''lihito bhavatyevetyupadezaparaM karmagovaijAtyena mumukSuvihitatvAdinA ... tricatvAriMzaduttarazatatamapadyam / 396 13 vA tulyameva hetutvamiti syAdvAdinAM / 281nayopadezavidhAturupAdhyAyasya svapari matamupadarzitam, tatra naiyAyikAdicayAvavodhakaM catuzcatvAriMzaduttarazata matamapAkRtam / tamaM prazastipadyam / 396 15 288 dhvaMse sAmAnyadharmAvacchinnapratiyogitA282 jJAna-karmasamuccayavAde sva-parasamaya katvAbhyupaganturabhiprAyo darzitaH / 408 35 vicAraprakaTanaM, tatra viprati 289 tattvajJAnasya karmanAzahetutve samudghAtApatyupadarzanaM ca / dhikAre "NAUNa veyaNija" iti . 283 tattvajJAnarUpaNyApAramantareNaiva tIrtha- : niyuktivacanaM prmaanntyopdrshitm| 412 3 vizeSasnAnAdikarmaNAM mokSaM prati 29. doSapakkimatijJAnAdityAdivacanena yat . kAraNatvamityabhyupagantRNAM bhAskarI. kevalajJAnasyAkizcitkaratvamukaM tadoSa Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| aGkaH viSayaH patra-paktiH paktirUpakAryApekSayA, na tu pakkAnAM bhavopaprAhiNAM kSapaNarUpakAryamAzrityeti prapaJcitam / 412 7 291 vibhinna viSayAbhyupagamaprakAropaSTambhaka tayA svarUpazuddhigrAhakanaya-phalazuddhi. prAhakanayA-'nantarakAraNagrAhakanayA''kSepakAraNagrAhakanaya-mukhyaikazeSanayapumarthaprAhakanaya-paramabhAvaprAhakanaya-kArakasamyakzarIranirvAhakatvanaya-samyakriyA. zarIranirvAhakatvanaya-jJAnanAzavyApyanAzapratiyogitvagrAhakazuddhanaya-vyApAraprAdhAnyaprAhakakriyAnaya rdazanaprAdhAnyaprAhakajJAna. nayAnAM krameNopadarzanam / 292 kurvadrUpatvanaye zailezyantakSaNabhAvicAritra meva muktikAraNamityAzaGkAyA nirAkaraNam / 44 2 293 cAritrakSaNasya muktAvupAdAnatvena hetu. tvamityasyAyuktatvavyavasthApanam / 414 4 994 zandarjusUtranayAnAM mukti prati cAri. trasyaiva kAraNatvamityarthakasya "sahugju. suANAM" iti niyuktivacanasya katha mupapattirityAzaGkAyA niraakrnnm| 4146 195 kriyAyA api mukti pratihetutvavyava sthApanena tattvajJAnameva muktiheturiti mithyAdRSTimatasya nirAkaraNam , tatra mithyAjJAnonmUlane tattvajJAnavat kriyAyA api hetutvaM vyvsthaapitm| 415 2 296 ukkAthai vAsiSThagatasyAsuravacanasya "taNDulasya yathA carmetyAdivacanasya saMvAdaphalatayopadarzanam / 415 8 297 jJAna-karmaNormuktau tulyatayA yugapadeva hetutvataH samuccayapakSasya nigamanam / 15 1. aGkaH viSayaH patra-patiH // atha prazastiH // 298 tatra nayopadezaTIkeyamityAdibhiH zlokaiH ... paJcabhiH samUlAyA nayAmRtataraGgiNyAH stutiH| 299 laukikabodha-nayabodha-pramANabodhAnAM krameNaitagranthaprabhavANAM prathamata ityAdiSaSTha-saptamazlokAbhyAM vaicitryopavarNanam / 300 tribhiruktabodhairlokottaramArgadvayapari jJAnata ihalokaparalokabhayanivRttiH, zabdasya viramya bodhakatvaM copapatti. madityaSTamapadyena drshitm| 418 1 301 zabdajanyabodhaviSayaniyamanaM zabdasya tatparatvato bhavati, tena tAtparyazatadajJapuruSayoH zAbdabodhabheda ityu. padarzakaM navamaM padyam / 4183 302 zukoccaritavAkye uccArayituH zukasya tAtparyAbhAve'pi tataH zabdabodhotpAdena vyabhicAreNa tatparatvajJAnaM na tatra kAraNamityAzaGkAnirAkaraNaparaM dazamaM padyam / 303 yatra vaktuH zukAdestAtparya nAsti tatrApi tadadhyApakasya sarvajJasya vA tAtparya jJAtvA zAbdabodhaH, tata eva cApramANe'pi vAkye prAmANyaM samyaga dRzAM matamityupadarzakamekAdazapadyam / 419 / 304 tAtparyajJAnasya kAraNatvAdeva sambak zrutasya mithyArthe mithyAdRSTastAtparyaprahato'pramAjanakatvAdaprAmANya , mithyAzrutasyApi samyagdRSTeH samyagarthe tAtparyagrahataH pramAjanakatvAt prAmANya mityAvedakaM dvAdazapadyam / 191 305 bhratArthaviSayakajJAnajanakatvena laukika vAkyAnAmapi prAmANya, saptabhanAtmaka / Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaIto nyopdeshH| 21 ahaH viSayaH patra-patiH vacanaM punastAtparyArthe pramANameveti pratipAdakaM trayodazapadyam / 3.6 zrutaM svato nApramANaM navA pramANaM, kintvarthApekSayA pramANamapramANaM veti kalpabhASyokamapItthamevopapatramityavabodha caturdazapadyam / 419 4 307 zAstrazarIrasaniviSTatayaiva tAtparyApekSA nayA ekasvabhAvA vyavasthApitAH, vicitra tatsvarUpatarAprabhavaH khalu samayAtmakasamudre vicitrajJAnaprabhedalakSaNo vivartaH, nistaramatva-paramasukhamayatva-sarvAti. zAyitvasyApi jJAnasvabhAvatvaikarasaM brahma tayuSmAkamanalpasaGkalpajAlaM daha svityabhISTacintanaparaM paJcadazapadyam / 419 5 308 parAbhISTacintanametadvanthAbhyAsata upadarya brahmalakSaNAtmanaH sakAzAt tadviziSTo. skRSTasvarUpadarzanAtmakasvAbhISTAvAptiparaM SoDazapadyam / " gacche zrIvijayAdidevasuguroH " ityAdipastribhiH svaguruparamparAprakRSTaguNaprAmasmaraNalakSaNAntimamaGgalapurassaraM pranthasyAsya paNDitasamaSTyAmodapradatvA. bhikAlaNam / ahaH viSayaH patra-patiH // athataraGgiNItaraNiprazastiH // 31. svapranyottarakAlAvasthAnapratibandhakadurita nivRttaye gurupravara zrInemisUrIzvarastutilakSaNamantimamaGgalam / 421 2 311 svIyakIryuttarakAlAvasthAnanidAnasva nAmollekhagarbhAsaMzitabudhAnandaphalasvara. citavyAkhyAkIrtanam 421 4 312 etaskRtidoSamArjanaM kariSyanti budha pravarA iti darzitam / 313 doSaikadRSTyupakSiptadoSo'pyatrAnekAnte'. - doSa eveti bhAvitam / 421 8 314 sApekSabhAve AhAryadoSadAnamapi guNAyaiveti darzitam / 42110 315 iyaM kRtiviziSTopAdhyAyakRtiyathA. vadyAkhyAnAsama'pi svakarturmama nayaparizIlanapareti na niSphaleti darzitam / 421 12 316 ataH paramAdita ArabhyAntaparyantaM manthAgatAnAmazeSANAM viSayANAmanukramaNikA padyakadambena drshitaa| kRte rasyAH kalpAntasthitizcAbhyarthitA // 421 14 // iti viSayAnukramaNikA samAptA // - Set<-- Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ hArAye | katva nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRtasya nayopadezasya shuddhyshuddhiptrm| azuddham zuddham patra-patiH azuddham zuddham patra-patiH azuddham zuddham patra-patiH vyutpAtta vyutpatti 186-6 ) yenaM yena 214-18 | dhikAraNA dhikaraNA. 225-11 uktati uktAti 186-14 | janya janya- 214-28 | ravAnIti ravAmIti 226-20 vyutpatta vyutpatti 187-15 yatra yatra 214-30 | mapre'pi magre'pi, 226-26 katri katri 187-17 | za pa zaHpa 216-7 tayetyarthaH 226-32 hAraye 188-2 vizeSatvasyApi vizeSa rUDho'yaM rUDho yaM 227-20 kalaye kalAye 188-17 viSayatvasyApi 216-22 | mRtvA mRttvA 229-15 zakipada zaktimatpada 192-28 / buddhiviSayatvasya buddhivizeSa samA sAmA 229-10 etartha etadartha 193-7 viSayatvasya 216-27 katva- 230-10 saMkArA saMskArA 193-14 paJcAkhyAguNitAM paJcasaGkhyA vRttyeva vRttyeva 230-13 tvaM cet gacchasi tvaM gacchasi 194-20 guNitAM 216-24 | kArakatvAdinA kAratvAdinA 230-36 bAdhat bAdhAt 194-35 | ityane ityane- kAle 216-28 kAle- 231-1 vizeSatayA vizeSaNatayA 197-28 tasyA tasyAH 217-15 dvayaM / dvayam / 231-3 kAnva bodho kAnvayabodho 198-25 RjusUtre RjusUtro 217-24 pratIti 231-11 paGkajasyA paGkasyA 201-10 jJAtatva zatatva 217-27 tyarthaH / 232-31 pratyayabhAve pratyayAbhAve 201-3 kADAvAkyAt kADavAkyAt 218-27 gatimavRti gatirbhavati 233-19 yogArUDha yogarUDha 202-18 niSedha he niSedhahe 219-26 saMsargabodhe- saMsargabodhe tvavayavArtha 202-24 tvayayArtha syAt- 219-29 nvayabodhe - 235-9 syAne sthAne 204-20 pradaze pradeze 220-29 ityAdazaGkate ityAzate 235-26 purala 205-7 | yoga sa vidheyatAyA, vidheyatA, pudgala 221-17 yogaH sa 236-21 stasya stasyA anyAyyAsvAt anyAyyatvAt 205-18 221-21 saMyoga saMyoga- 237-20 sambandhi sambandhi pada 205-22 rbhAvAbhAvayo 237-33 pada- 221-34 jAtyantyanta- jAtyanta. dezavRtti dezivatti svAvAcchinna tvAvacchinna 205-31 238-13 tatra jIva tatrAjIva 206-16 rgatasya gaitasya 222-12 | vasati saM vasati na saM 238-20 noajIva no jIva 206-25 lAghavavA lAghavA 222-23 / zabdAnayA zabdanayAH 239-4 dinAt dinA,ta 208-12 zUdra padatvaM svapradezaveva svapradezeSveva 239-5 zuddha paratvaM 222-23 samudra samude 210-34 bAhyatvA nipAdIyeti niSAdIyeti 222-24 bAhyatattvA 240-13 lakSam lakSaNam 211-11 | kartRkatvasyA kartRkatvasya 222-27 bhedAbhyupa medAnabhyupa 240-18 meka meka- 211-14 | syapya syApya 223-26 / shi| iti ziSya iti 241-11 ntyalakSaNa ntyakSaNa 212-8 | sya yatra kAraNatvaMsya kAraNatvaM 223-32 | guru ziSyazca guruH zibhyazca 241-30 pAdAviva pAdAveva 213-32 / natvasmi natvanyasmi 224-31 vyAparata vyApArata 242-7 na prateti tyartha / syAt viyo Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yoga karaNe no| nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyAM samAhato gayopadezaH / 26 azuddham zuddham patra-patiH azuddham zuddham patra-patiH azuddham zuddham patra-patiH vAyaM vAyartha 242-9 | saviSaye svaviSaye 257-29 | smRtitiriti smRtiriti 279-9 yoga- yoga- 243-14 vizeSavivike vizeSaviveke 258-24 vAdhitvAt vAdhitatvAt 279-26 yoga 243-18 nAmanikSepa bhAvanikSepa 260-15 samAnasaMvidya- samAnasaMviaidamparyAyArtha aidamparyArtha 243-31 kAraNe 261-13 taya saMvedyatayA 180-19 aiMdamparyAyArtha aidamparyArtha 244-24 ravadhUtA ravadhUtA 261-18 | daniSThA daniSTA 280-28 NAnyugInAnAM NAnya lAdAntara lAdavAntara 261-23 / parAtmaivaM parAtmetyevaM 241-10 yugInAnAM 245-18 rantara ranantara 263-25 pItyapi nA tI pItyapinA tI 281-31 pretArthameva pretArthamava 245-31 kartRma kartuma 264-1 padyate tyata padyatetyata 284-8 mijJAnAbhijJa bhikSAnabhijJa 246-13 zakyemetyAha zakyetyAha 264-2 mAyAcchadita mAyAcchAdita 283-19 atya atya- 246-20 tayaiSaSA bhavasambandhI bhavasambandhI 264-7 tayaiSA tadAvaraNe 284-25 tadAbaraNe 248-33 tadantara tadanantara 264-27 zakyakriyA- zakyakriyaviSaya-'sva viSaya-sva 149-21 tvAt vyAvahAreNa svAt 287-27 praNidhi- 249-25 praNidhi vyAhAreNa 266-21 kasminnaiva kasminneva 267-6 davesya devasya 287-29 nH| 249-28 vastutve styevatyata styevetyata 288-14 yazcAnya vastutvaM yazcAnyA- 269-30 bodhavAdi bodhanAdi mato'pi 290-28 yasmin / yasmin / .. gato'pi 250-16 so'pi ko'pi prajJApye / aprajJApye 270-24 | 295-9 syati syAti 250-27 aprApya aprajJApya 271-15 | dakhaNDaka dakhaNDaka 295-13' viSakatvasya viSayakatvasya 252-23 yadavayavAdi yadavayavyAdi 271-28 nivartata iti vivartata iti 295-19 paryAyAyAvi paryAyAvi 252-32 tadarthAva- tadarthatAva. . dazarathAdi dazarathatvAdi 297-16 nayAntaraM nayAnantaraM 252-34 cchedakaM cchedakaM 271-30 smaraNala smaraNatvala 297-17 vyApakamiti vyApakatva kAlasya vi kAlasyA vi 272-12 | lakSopa lakSaNopa 297-21 miti 253-25 dharmA dharmA- 272-15 syaivAnu syaivAna kramAkSarA kramAdarA 254-21 298-4 naigamaH / katha naigamaH / evaM viSayasva ... viSayatvasya 273-33 | nu mAvAt nu bhavAt 298-9 dharmadharmiNoH muravArtha mukhyArtha 274-5 syaivAbhyu syaivAnabhyu 298-21 pradhAnopasa. rbhAvo sA rbhAvo mA 274-12 yaza yaza 299-1 janabhAvana tadviSayakatvaM tadviSayatvaM 274-16 samaM ca samaM 299-30 vivakSaNaM tyetasyA- tyetasmA sadA u tadA, u 299-34 negmH| - dvaito- deto- 274-23 caitanyajI caitanya jI 301-17 katha 255-30 / ntararbhAva ntarbhAva 276-24 rUpa rUpa- 301-28 mekasukhI. mekaM sukhI 256-10 ntararbhAva ntarbhAva 276-24 bhavaH sa bhavaH saH 304-29 zuddhamatAM zuddhimatA 256-26 / nAma nAma- 272-30 NAha mAM NAhaM mAM 304-31 yayi viziSTa yayiviziSTa 256-33 | vizeSamavatva vizeSavatva 277 21 svAdhAraNa svAsAdhAra 304-32 paryAyasya tAtparyasya 256-35 | sambandhasya sambaddhasya 277-33 svAdhAraNA svAsAdhAraNA 304-33 tanniSTAvi taniSThavi 257-14 sthopanAtyA- sthApanAtvA asya 306-23 maMzakyAdi mazakyatvAdi257-25 patta patte 278-15tpatti, ne tpatti ne 307.3 asyA Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ naika prasaGga iti 24 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samahato nayopadezaH / azuddham zuddham patra-patiH azuddham zuddham patra-patiH azuddham zuddham patra-pati tpattiM tA tpatti, tA 307-4 | niyukta nirukta 322-21 kSayA kSAyA 336-34 tApatti totpatti 307.5 | doSasthi dopasthi 323-33 | tIti ki tIti / ki 337-1. naika- 307-31 dRSTavya draSTavya 325-2 | vrIhituSa. brIhituSa- 337-19 tAvamA tItAvava 308-32 yAgAdekaima yAgAdekaikama 326-36 | phala: phala 337-23. katvoko voko 309-2 | mujAyate mupajAyate 326-36- syani sya ni 337-25 prasanna 309-30 327-7 dikaM dikaM, 337-26 svapna svApna 312-8 | karma- karma 327-18 naM na ca 337-32 caitanya cetanya- 312-13 te tatrA te sa tatrA 327-20 iti- 334-5 bhAvena __ bhAve na 312-17 | liGgAdi liAdi 327-24 janatata jananata 338-17 vAcakatvA vAdhakA 312-20 | kezApratva kezatva 328-22 sI ti. sItI- 338-30 sadeka sahaka 312-24 | tasya tasya vidhAnaM 328-24 miti pa mitipa 338-31 zrutiH su zrutiHsu 312-38 kezAgratvamiti- kezatvamitya parokSatvAdi parokSyatvAdi 339-7 pramANam pramANam / 312-30 ___ vizeSasya vasthAvizeSasya 328-26 samAnAdhi sAmAnAdhi 339-8 sanApa sanapa 313-27 dhItatyevaM dhItetyeva 328-27 kaM tvaM pAra- kaM tadA rUpatvA rUpatvA- 314-8 vidhAvItyarthaH / vidhA mArthika tadA 339-35 pacanA vacanA- 314-" vityrthH| 329-15 di pAdi yadi pA 339-36 zAstrIyAH zAstrIyA 314-15 | syAdevetyarthaH vAkyabhedaH mekaparaM mekamaparaM 339-36 samidhAyA samidyA 314-21 parokSAtvA parokSasvA syAdevetyarthaH 329-24 340-1 vyAnAme vyAnAM yugAnAme 316-21 spayaSTati spaSTayati 329-34 | sIti vA sItivA kaH kaH, 316-61 kapadAnAM kapadopAttAnAM 330-2 tadukka tayukta 340-35 syAGkAra syAhaGkAra 316-32 naM yatra da naMda 330-30 | mucyate- mucyate 341-12 premeya- prameya- 317-23 karaNA kAraNA tiSThita tiSThata 332-29 341-18 paramapre parapre 317-30 yadIma yadIdama 333-34 | nivartanIya nirvacanIya 341-21 paratvemAnA paramatve svarAjya svArAjya 334-1| tvam- tvam 341-25 mAnAbhAvA 318-1. vAdhyate bAdhyate 334-1 | nivRtti nivRttinivRtti 341-28 razci 318-23 nyAyatvA nyAyyatvA 334-9 | satyevA satyaivA 341-29 cidAtmano cidAtmana 318-25 kArakAla kArakAkA 335-6 saGko co'pa soco'pi pa 342-8 bhogAya- bhogAya 318-30 zravaNAja zravaNAGka 335-14 | ti vA tivA 342-9 paJcAka paJcAtmaka 319-30 | nyevaM nyeva 335-24 vizeSaNA vizeSA 342-29 tistaM titiSAdastha prakAreNa prakaraNenA 335-26 | ityenanA ityanenA 342-37 patistaM satata 31-14 vedaka vedakatvam 335-27 | syA pa syApa 342-38 * nirdharmi nirdharma 321-24 | ti ka tika 335-30 | dhyA tyAntA dhyAtyantA 344-6 bahitva vahitatva 321-30 reNa- reNa 336 20 | nakha kezA nakha- kezA 344-28 nizcayenA nizcaye nA nizcaya nA 322-10 tasyA- tasyAGke 322-10 tasyAGge- tasyAoM 336-24 nAtsyeve nAstyeve 344-32 zasyava zasyAva 322-11 | mANadeva mANAdeva 336-31 ' tva bhA tvA bhA 344-34 340-3 Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samato nayopadezaH / 25 % 3D - kAyeM yat, azuddham zuddham patra-patiH azuddham zuddham patra-patiH azuddham zuddham patra-patiH na pra nApra 345-7 | cane pra ca na pra 362-12 | syantyaH tyantya- 376-31 tatprabhAvA tatprabhavA 345-11 | pekSayA pekSAyA 363-25 matvena mayatvena 377-9 dhanatayA dhanatA 346-3 mAhRtam madhyAhRtam 363-30 nApramA nAprAmA 379-9 sahajakRta sahakRta 346.7 nupAkhyA nupAkhya dikA- dikA 379-13 mevameva 346-25 evatyA evetyA 364-27 kAre 379-22 yat- 347-35 tvatva bhAvA tvasvabhAvA 364-31 / pArajanya pArAjanya 379-31 katvamAva kasvabhAva 347-35 sati sA sati, sA 365-13 kakSAtva kakSatva 380-8 vikRtiH vikRtiH, 349-13 syApi nA syApinA maparyati marpayati 365-27 381-7 ahaGkAraH, ahaGkAraH 349-14 kRtameva kRtaM bhavatu bhavitu 381-27 366-29 rItyevaM vikRtirityevaM 349-15 nvayAvidyA nvayAnuvidhA 366-30 vyAyayA vyaGyAyA 382-11 janaka janaka nitya e nityatva e 349-30 382-16 anyathA ananyathA sambandho bhAvavat bhAvAt 382-17 sambaddho 350-3 | yaiva iSTa yaiva, iSTa 367-13 sattvasya tattvasya sthAna kamiti sthAnamiti 383-3 350-14 tenAvi tenApi 367-21 darzanayoH darzanayoH, pastviti patastviti 383.9 351-13 anyatheti ananyatheti / 367-27 namu - na paramu 351-34 iti u iti, u 383-18 vizeSAdi vizeSatvAdi 367-29 pratyuta iti pratyuteti 352-4 rajanaka rajakaM 385-15 dayo dayo doSA 368-5 sambhavAt sambhavAbhAvAt 352-31 niyamabhaviko niyamAdbhaviko 385-20 tadA gamam tadAnAgamam 368-10 kAraNA kAraNa 352-31 paJca vikalpAH paJcamavikalpaH 386-4 kAni kANi 368-19 meti me'pIti 352-35 iti / iti 386-16 368-21 vyava vyAva 353-7 mazakyAt mazakyatvAt 368-26 / anityatvenA anityatveyAhayAmAha 355-4 saMsAI saMsargA nAtmanA 387-24 369-8 doka dhoka- 355-23 bhavati, sa bhavati sa 387-26 liGga- lijAmAnya-'ntya mAnyAnya meveti meveti / NA va NA bhAvAva 369-31 yadRcchA yadRcchA 387-35 tAmiti tAnAmiti 356-18 nitarAM na tarAM 371-26 Sapayatve Sayatve sAsAjyam , sAmrAjyam , 388-1 356-19 vadadra vaha 371-32 darzane ni darzanena ni 388-12 rUpami rUpatvami 356-29 jAtyava jAtyAva nityAtma nityatva 389-4 paTAdayayo paTAdayo 357-18 tyA dyApi tyAdyani 372-11 nyAyabhede nyAyamate jJAnAbhiru jJAnAbhinnarU 389-10 357-26 hArecchA.. hArocchedA 374-8. bauddha catu baudacatu lakSaNaM nityatvaM lakSaNaM nityatvaM,389-15 358-13 prakAratA prakAratA- 374-15 lakSaNaM, vA lakSaNaM vA 389-16 kSaNamA kSaNamasA taccAnu tatrAnu 374-19 stadA bhAvA tadabhAvI 359-17 zakRta- zahave 389-20 katvam kam 374-24 vacanASTa vacanAt 360-23 krami yeSu nanu yeSu / na tu kAmi 389-34 374-31 nupaprati nupapatti 360-24 nAdi sAnAdi / paryAnte paryante 390-5 zAstraNAm zAstrANAm 360-31 | yi kA yikA / 375-8 bhaNyante / ko bhaNyante ko 390-28 reva stu re vastu 361-30 | eka kAla ekakAla 375-12 sataH u sata u 391-4 ityasya ityasya sthAne 361-33 | lAntara lAnantara 375-31 | kAraNA kAraNa 391-19 Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / azuddham zuddham patra-patiH azuddham zuddham patra-patiH azuddham zuddham patra-patiH neti teSAM neti / teSAM 391-31 | vAsanAyA na [vAsanAyA bhAvAdhikaraNa bhAvAnadhikaraNa 412-16 mityeva kintu mityeva, kintu 393-11 nAzasya na 402-29 jana jaina--- vAhyatvam / vAhyatvaM punaH / 393-32 nimeMtavyAH nirbhattavyAH 403-3 | siddhAnte'pi siddhAnta'pi 412-19 buddhinA buddhInA 394-1 ghAtasya dRSTa ghAtasyAdRSTa 403-17 | vantaratvasya banantaratvasya 413-1 prazaMsayA pratijJA 394-6 pratijJAtuM, 403-19 | syApekSa syAkSepa 413-6 phalabuddhi phalazuddhi duHkhamAva- du:khAbhAva- 404-3 413-15 tadrUpA- tadrUpA 394-23 vandhaka bandhaka mANA 404-13 mANA, yadyavyaktau yadyayako 413-16 394-33 | revApakAraH revopakAraH 404-13 sambhava sambhavi 413-21 strIbhakSa strIbhakSya 395-8 nivRttijana nivRttiM jana 404-15 pradhAna prAdhAnya 414-1 svakIyaMtvane svakIyatvena 395-22 yAgArArambha yAgArambha 404-18 | kurvadrUpalakSa kurvadrUpakSa 414-3 guNa gaNai- 396-15 pekSayA mAha pekSAyAmAha 404-28 | prAntuM kintu prAptuM, kintu 414-10 vizeSa vizeSa- 397-11 rA gamana rAnAgamana 405-24 | tvane tvena 414-13 jJAnAntara jJAnAnantara 397-37 tattvajJAnakaM tattvajJAnajanakaM 405-24 / dInAM vAdInAM 414-19 bhyAsAkAraNa bhyAsAkaraNa 398-21 bandhadurita bandhakadurita 406-4 tadrUpeNa tadrUpeNa, 414-28 gasyA gasyA gasyA pramAntarAdhRta pramAntarAvadhRta 406-7 kSaNatvatvena kSaNatvena 414-35 tyrthH| tyarthaH 399-22 | karmatA karmajanyatA 406-20 janyatvAt vinAzyatvAt 415-23 panthAH panthA 399-25 tadAtma- tAdAtmya parAbhilASaH parAbhavAnitye nityana- 400-22 sambandhena / sambandhena 407-35 bhilASaH 416-30 syApya / syAbhAve'pi na jJAno-na mithyA dadhikRtya damadhikRtya 418-1 bhAve'pi 400-24 nmUlane / jJAnonmUlane 498-20 niyata na niyataM na 418-24 ekaikaikazo ekaikazo 400-26 tadrUpA- / tadrUpA ta iha tata iha 419-6 vihitvA vihitatvA 401-6 vacchinneti vicchinne'pi 408-33 tat punaH yatpunaH 419-27 rUpanAzasya rUpanAzaM pratyA pratiyogika pratiyogitAka 409-11 tannirUpazci- tannirUpadhizrayanAzasya 401-24 ghaTatvetara- ghaTatvatvetara duvuddha cipuvuddha 420-23 dikaM atr| dikaM vihita dharmAva- dharmAnava- 409-13 | naivA naiva 421-8 - madRSTadvArA yadye yadya 4.9-21 nayateriha nayatateriha 421-13 svargAtmakakArya- katvabhAva katvAbhAva 409-29 pekSayA pekSayA, 421-17 janakaM tattva siddhiH karmaNAM siddhiH, karmaNAM 410-2 tvanugAminA tvanugAmi nA 422-19 jJAnaM ca, ityuttarapratibandhakani pratibandhakamati410-6 tattvajutdRju 422-21 paGkigataM pUrva mAtrapade nA mAtra padenA 410-10 sAmmata sAta 422-33 patigataM zeyam 401-27 | bhinnatvatvA bhinnatvA 410-17 sevAdarza saMvAdArtha 422-36 nAsya dRSTa nAstItyadRSTa 402-10 karmaNo'siddhi karmaNo'nyathA siddhakatA siddhakagA 422-38 nivRttivA nivRttazcA 402-17 siddhi 410-23 zuddhastathA zuddhistathA 423-2 bhAvAtra bhAvAnna metaccA mukkaM metaccAmukaM 410-2. vyApi teSAM vyApitaSAM 423-10 svavirodhi / svavirodhi prabandhaka pratibandhaka 410-34 | go'pyagaM go'pyanumataH 423-15 guNatvAbhAvAna svavirodhi 402-23 payogaH payogaH, 411-4 | zuddhA tu zuddhAttu 423-17 tasyAnyanthA tasyApyanyathA 402-26 | zaGkA prati zaGkAM prati 411-32 // iti zuddhaghazuddhI samAte // Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( - - panyAsasuzIlavijayagaNisaMkalitA nayopadezagranthasya mUle TIkAyAM copanyastAnA gAthAdInAmakArAdikA sUciHavAH, gAthAdikam / sthalam, pRSTham, patiH 1 amijyotiryoteragniH svAhA [ taittarIyAraNyaka 4, ..] 328, 3 : 2 agnihotraM juhoti [taittarIyasaMhitA 1, 5, 9,] 325, . 3 ajJasyAI prabuddhasya sarva [mahopaniSad 5, 10 5 ] 248, 4 . 4 ajJAnikavAdimataM. 392, 7 ..5 aNurapi vizeSo0 [ 323, 37 6 asthi jio. 363, 14 ... anAdinidhanaM brahma. [bhartRhariH 294, 12 * 8 anupayogo dravyam 262, 9 andhaM tamaH pravizanti. 398, 4 1. apAma somamamRtA. [ a. zira 3. 2] . 333, 10 11 abbhantara-bajjhANaM. [adhyAtmamataparIkSAyAM ] . 381, 2 012 aruNayA krINAti vA. ] 331, 2 -13 aruNayaikahAyanyA0 1 327, .. 1 * 14 arthA'midhAna. 232, 7 .15 artho jJAnasamanvito. 358, 16 avidyAyonayo bhAvAH 313, 16 17 asatye vartmani sthitvA0 314, 18 18 asadakaraNA. [sAGakhyakA. 352, 3. 19 asiyasaya kiriyANaM. [ sU0 pra0 sama* adhya0 niryu0 ] 385, 6 20 ahavA vatthumihANaM nAmaM0 [vizeSA. bhASyagA. 6.] 267, 13 21 ahavA savvaNayamayaM [vizeSA0 bhASyagA0 ] 240, . 8 -22 ahaM brahmeti. [paJcadazyAM 336, 14 .23 AtmA vAre zrotavyo. 336, 26 24 AbhUtasaMplavaM0 333, 1 25 bhArurukSormuneryogaM0 [gItA-a0 6, zlo0 3] 243, 26 mAzrayatvaviSayatva [saMkSepazArIrake ] 304, 11 27 Astikamata AtmAdyA. 392, 3 .28 ijyAdenaM ca tasyA0 287, 8 29 itihAsa-purANA0 338, 1 30 imaM mAnavamAvataM. [chAndogyopaniSad 4. 15.6] 316, 17 31 iyamAtmA paramAnandaH0 [ paJcadazyAM ] 315, 30 :32 iyaro puNa. - - -- - Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 gayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyA samahato gayopadezaH / - sthalam, [bIjAdiviMzatikAyAm ] pRSTham, patiH 380, 10 . [ hArIta. ..-- 335, 22 353, 6 400, 5 284, 351, [ bIjAdiviMzatikAyAm ] [Avazyake gA. 76.] . . [smRti 301, 246, 4 " [ SoDazaprakaraNe [60 2, 1, 20] [vizeSA0 bhASyagA0 2256] [ jaiminisUtra [purANa 204, 360, 405, . . . . . [1 saM0 so0 28] 406, 332, [ aDDAH, gAthAdikam .33 iya samaNI yogA 34.. ujusUyassa ege. 35 upakramopasaMhArA0 36 uppannANuppano ittha. 37 ubhAbhyAmapi pakSAyAM. 38 uvayAraMgA iha. 39 Urdhva gacchanti. 40 eeNa mIsapariNAmie 41 eehi diTThIvAe. 42 ekadhA bahudhA caiva. 43 etad vijJAyaivaM. 44 evamevAsmAdAtmana:. 45 evaM jIvaM jIvo. 46 autpattikastu. 47 kathayati bhagavAnihA0 48 karmaNA na prajayA0 49 karmaNA badhyate jantu 50 karmabhiH zuddhAntaH .51 kSaNikAH sarvasaMskArA0 52 zrIyante cAsya. 53 kAma ! jAnAmi te mUlaM. 54 kAma ubhayAbhAvo. 55 kAmyAnAM karmaNAM0 56 kAzImaraNAnmuktiH 57 kAla-yadRcchA0 58 kAlo sahAvaNi. 59 gameDoM 60 prahasaMmArTi 61 citrayA yajeta 62 citsAmAnya 63 jaivi ya paDimA u 64 jai veDaMbagaliMga 65 jai sAvajjA kiriyA0 66 jattha ya jaM jANijA. 67 anyatvameva janyasya 68 apaneva tu0 69 je annANI kamma khavaI 7. jaM jahA bhagavayA diTuM0 : . . 386, [ zruti [ smRti [Avazyake gA0 1145) 282, 4 . . 392.. 378. [sammati0 kA. 3, gA0 53 ] [pA0 uNA0 225] 328, 330, 7 4 282, [Avazyake gA0 1147 ] [ Avazyake gA0 1149] [ Avazyake gA0 1145] [anuyogadvAre gA0 1] .: . . . . . . 413, 10 378, 4 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayAitatarahiNI saraminItaraNibhyAM samalahato bayoparayaH / sthalam, [ AvazyakabhASye gA0 233 ] pRSTham, patiH 263, . [sammati0 tu. kA. gA. 4] [ zakrastave 413, 9 328, 2 361, 8 311, 29 265, 361, 356, 385, 377, 380, 1 284, 4 [sammati0 kA. gA0 53 ] [ dazAcUrNI ] [bIjAdiviMzatikAyAm ] [pUjAvidhiviMzikA-13] [vizeSAvazyake gA0 2227]. [bIjAdiviMzikAyAm-7] 1mmms.>>"Mur [vizeSA. bhASyagA. 75 ] [opaniyuki0 mahAH, pASAdikam / 7. #tu purakkhaDabhAvaM. 72 amhA saNa-nANA. 73 jaM sammati pAsahA.. 74 jAtaputraH kRSNa. 75 jAvaiyA vayaNapahA 76 jIva Izo vizuddhA cit / je ahA siddhA. je pajjavesu NidiTThA je vayaNijavi0 8. jo akiriyAvAI. jo tulasAhaNANaM , jo divveNa. 83 uMDille viya esA. 84 patthi naehiM. 85 saya ethammi 46 pAUNa. 87 NAmAitiyaM0 picchyamava. NicchiyaNayassa 9. NiyamA jiNesu0 91 tatvamasi 92 tattvamasyAdi. 93 tatpremAtmArtha 94 sayedamamalaM brahma 95 tarna bAdhyate daivaM. 96 tad bhogAya puna 97 tandulasya yathA carma 98 tapasA kalmaSaM hanti 99 samaH pradhAnaprakRte. 10. tametaM vedAnuvacanena. 1.1 tameva viditvA 102 tamopagama1.3 tarati zokamAtmavit 104 tasmAt tatprAptaye. 105 tahamavvattaM jaM kAla 106 tAvadevAsya ciraM. 1.7 tikAle cadupANA. 1.8 titthayaraguNA. [Avazyake gA0 1148] ll l l 266, 2 412, 3 254, , 2 2, 2 413, 12 282, . 242, 1 343, 3 318, . . 298, .. 381, 5 319, 24 415, 8 n 318, [ paJcadazyAM [bRhadAraNyakopaniSad 4, 4, 22] 324, 324, ." 363, 16 407, 2 - - [jJAnabindau [chAM0 5.1.3] [viSNupurANe bIjAdiviMzatikAyAm] ] 378, 8 [ dravyasaMgrahe gAthA-3] [Avazyake gA. 1142] - 208, 10 Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 30 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samato gayopadezaH / % 3D .: sthalam, .., pRSTham, pahiH 319, 12 [tattvavivekagatapayaM . [sammati. kANDa gA. [sammati. kA. gAthA ] 319, 3 .327, . 4 253, 3 294, 8 329, 5 319, 29 264, . 4 263, 11 408, 15 [Avazyake gA0 1535]. [Avazyake gA0 1536 ] [gautamasUtra [pramANa. pari0 sU0.] [R0 saM0 8. 8. 3.] [bRhadAraNyakopaniSad 4. 4.6] [ bRhadAraNyakopaniSad 4. 3. 23 ] [gItA, a0 3, zlo0 22] 255. 312, 34 315, :-8 .. .. 404 24 aGkAH, gAthAdikamA 109 taiH sarvaiH 110 teraNDastatra bhuvana 111 terantaHkaraNaM sarvaiH 112 danA juhoti 113 davaDhiotti. 114 davaTThiyaNapayaDI. 115 darza-paurNamAsAbhyAM 11. dvidhA vidhAyaka 117 duhao'NantarabhaviyaM0 118 duhamo'NantararahiyA. 119 duHkhajanmapravRtti 12. doSapatirmatijJAnA. 121 dharmayordhAmaNo0 122 dhruvA dyaurdhavA0 123 na tasya prANAH 124 na tu tad dvitIya 125 na me pAsti kartavyaM0 126 navA patyuH kAmAya. 127 nAnyaH panthA vidyate. 128 nAbhuktaM kSIyate karma0 129 nAma-sthApanA 13. nAstyakRtaH kRtena 131 niSAdasthapati 132 neha nAnA. 133 naigamo'zuddha. 134 nyAyAgatadhana 135 patijAyAdikaM sarva 136 parijJAnAd bhavenmukti. 137 purohitaM vRNIta 138 pUrvaH pUrvo nayaH 139 prakRteH kriyamANAni0 14. pratiyogipadAdanyad 141 pramANa-nayasajatA0 142 prasahya sadasattvayo 143 prAcAM vAcAM0 144 prApte karmaNi nAneko. 145 phalavatsabhidhA0 146 bahu nigadya kimatra. [zvetA0 3, 86, 15] 340, 19 254, 20 [tattvArtha0 a0 1 sU. 5] [muNDa0 1. 2. 12.] ] 222, 1. [sammativRtti [ tRptidIpaprakaraNagataM padyaM] 321, 14 312, 21 355, 12 400, 13 318, 15 400, 8 321, . 239, 14 350, 5 [gItA, a0 zlo0 323, 12 [zAnabindu [zAnabindu [jJAnabindu 363, 20 363, 18 362, 29 328, 314, 5 304, 12 [saMkSepazArIrake Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samAito gayopadezaH / azaH, gAthAdikam / 147 bADhaM santi 148 bAlAdibhAva0 149 bIjamIdaM paramaM yat 15. bIjassa vi saMpattI 151 . bIjAiA ya ee. 152 buddhAdvaitasvatattvasya. 153 buddhikarmendriya 154 buddhirUpalabdhi. 155 brahmavidApnoti paraM 156 bharNitA akaritA ya. 157 bhavati ca khalu pratiSThA. 158 bhAvaM ciya saddahaNayA 159 bhAvo vivakSita. 16. bhUtasya bhAvino vA. 161 medagrAhivyavahRti. 162 maggaNa-guNaThANehi ya. 163 madhnAmi kauravazataM. 164 manobuddhirahavAra0 165 manvantaraM tu0 166 mAsamagnihotraM 167 muktayAdau0 168 mUlaprakRti 169 mUDhanai suaM. mokSAzrama. 171 yajeta. 172 yajJena dAnena 173 yaskaroSi. 174 yat tu tadartha 175 yathA vizuddhA. 176 yadaprameva 177 yadAhavanIye. 178- yadAhinendriyA0 179 yad bhASitaM. 180 yadyaddhi kurute. 181 yadyakasminna sambhavati. 182 yad vastuno'bhidhAnaM0 183 yanna duHkhena. 184 yayA yayA bhavet0 sthalam, pRSTham , paGkiH [paJcadazyAM 336, 15 [SoDazakaprakaraNe 246, 8 286, 2 [bIjAdiviMzikAyAm-6] [bIjAdivizikAyAm-8] 265, 15 [paJcadazyAM 243, 3 319, .16 348, 29 [ taitti0 2. 1. 1. bhasmajA 2.7] [ uttarAdhyayana 249, 4 286, 1 [vizeSA0 bhASya gA0] 251, 3, 257, 7 266, 1. 262, 1 [jJAnabindauM 362, 31 [ dravyasaMgrahe gA* 13 ] 209, 7 [ veNIsaMhAre 273, 29 316, 37 316, 325, 287, [ [ Avazyake gA0 762 ] 1 245, 398, 3.37, [ 330, [ bhagavadgItA, a0 9, zlo0 27] 332, 261, 298, L 328, 242, [gItA [SoDazakaprakaraNe [smRti [tattvArtha. a. sU.] 243, 270, . b b 258, 12 337, 32 315, 3 Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNiyAM samalaDhato nayopadezaH / sthalam, pRSTham, pati [ bhagavadgItA 5, 11] - . [bRhadAraNyakopaniSad 3, 7, 22] 242, 24 123, . 302, 4 313, 17 [ zruti 334, 2 301, 3 363, 28 185, 1 296, 4 [vizeSA0 niyukti gA0 2185 ] [vArtikAmRte 317, 399, [kusumAjalI zlo. aGkAH, gAthAdikam / 185 yavasAyaM juhoti. 186 ye madhyamA0 187 yogArUDhasya 188 yoginaH karma kurvnti| 189 yo vijJAne. 19. rajju-sAdivad 191 rajozaH paJca0 192 rAjasUyena 193 rUpaM rUpaM prati0 194 vahiSNo jalaM. 195 vaMjaNa-attha- tadubhayaM. 196 vAgarUpatA ced 197 vittAt putraH 198 vidyAM cAvidyA ca. 199 vidhiratyantama 200 viphalAvizva0 201 vividiSanti 202 vivekavatA. 203 vizvajitA yajeta 204 vedAntAnAma. 205 vainayikamataM 206 vyaJjanArthayo. 207 vyaktyA. 208 zaktigraha 209 zaGkA ceda. 210 zAkhAmedAt. 211 zruti-liGga 212 zrotavyo mantavyo. 213 zrotavyaH zruti 214 saMkalpamUlaH kAmo. 215 saMjjhAsu dosu sUro. 216 saMdhyAmupAsate. 217 saMnyasya sarvakarmANika 218 saMvaranirjarArUpo0 219 sattvaM laghu prakAzaka0 22. satvAMzaiH paJcabhisteSAM0 221 santA titthayaraguNA0 222 satyena kabhyastapasA. acc. 406, 328, 28 336, 17 [paJcadazyAM [ tattvArtha0 a0 1, sU0 35] [ nyAyadarzane a0 1, sU0] [ kusumAJjalI zlo. ] [paJcadazyAM ] [jaiminisU0 3, 3, 14 ] [ bRhadAraNyake 2, 4, 6] 185, 2 266, 1 268, 15 367, 34 336, 16 333, 33 330, 30 330, 12 242, 32 264, 11 324, 5 390, 10 [ Avazyake gA0 1530 ] [smRti 301, 340, 17 310, 34 280, [Avazyake gA0 1144 ] [zruti Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / aGkAH, gAthAdikam ; 223 sadujjusuAnaM0 224 saptabhyAM janerDa : 225 sarva karmAkhilaM0 226 savvaNikkhaive 227 sAyaM prAtarjuhoti 228 sAvajja- jogavirao 229 siddhiH syAdvAdAt 230 sudaparicidA0 231 suSuptau hitA nAma0 232 sekhA icchaMti 0 233 so ubhayak0 234 strI - zUdrau0 svato'nuvRtti * 236 svAdhyAyo0 hitamapi* 237 238 hitA nAma nADyo 0 sthalam, [ [ pA0 sU0 3. 2. [ bha0 gI04. 23 1 -6504. 97 ] ] [ [ [ siddhahema0 sU0 1, 1, 2 [ samayaprAbhRte [ [ dharmasaGgrahaNyAM 26 ] [ anyayogavyavacchedadvAtriMzikAyAM zlo0 ] [ taittarIyAraNyake, 2, 25 ] 320, 24. [ SoDazakaprakaraNe ] [ kau ta 419.] J ] 33 pRSTham, paGkiH 414, 7 200, 6 406, 250, 325, 256, 360, 7 247, 2 313, 3 252, 9 212, 10 222, 5 357, 1 321, ra 246, 313, 5 4 4 5 10 4 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vyAkaraNavAcaspati-kaviratna-zAstravizArada-nirupamavyAkhyAnasudhAvarSi-zAsanaprabhAvaka pUjya AcAryazrImavijayalAvaNyasUrIzvarajI mahArAja / Mangal Mudranalaya Ratanp Ole, Ahmedabad Page #255 -------------------------------------------------------------------------- Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / "vaMjaNanayAmRta0 - evambhUtastviti / sarvatra vyaJjanaM- zabdastenArthaM vizeSayati yaH sa evambhUtaH, attha tadubhayaM evaMbhUo visesei" [ vizeSAvazyaka niryuktigAthA - 2185 ] iti niyuktikAraH, vyaJjanArthayorevambhUtaH" [ tattvArthasUtre, a0 1 sU0 35 ] iti tattvArthabhASyam, padAnAM vyutpattyarthAnvayaniyatArthabodhakatvAbhyupagantRtvamevambhUtatvamiti niSkarSaH, niyamazca kAlato dezatazceti na samabhirUDhAtivyAptiH / ayaM cAsyAbhimAnaH- yadi ghaTapadavyutpattyarthAbhAvAt kuTapadArtho'pi na ghaTapadArthastadA jalAharaNAdikriyAvirahakAle'pi ghaTo na ghaTapadArtho dhAtvarthavirahAvizeSAditi / vyaJjanArthavizeSakatvamasya yaduktaM tadudAharati- rAjacihnaH - chatracAmarAdibhiH, yathA rAjan - zobhamAnaH, sabhAyAmupaviSTo rAjocyate, anyadA - chatracAmarAdizobhA virahakAle, rAjazabdabhAg- rAjazabdavAcyo na bhavati, rAjapadavyutpattinimittAbhAvAdityarthaH / 185 nanvetanmate vyutpattinimittameva pravRttininittamiti kenacidrUpeNa tadatiprasaktaM vAcyam, anyathA tu gacchatIti 'gauH' iti vyutpattyA gacchannazvAdirapi gauH syAt, tathA ca chatra-cAmarAdivirahakAle tatprayuktarAjanAbhAve'pItarAtizAyipuNyAdiprayukta rAjanasyAnatiprasaktasyAvyAhatatvAt kathaM na rAjazabdavAcyatvamiti yasya sa vyaJjanArthavizeSaNa iti bahuvrIhiratra samAsaH tamavalambhya phalitamarthamupadarzayitumAha- sarvatreti - zabdamAtre ityarthaH / tena zabdena / evambhUtanayo vyaJjanenArthaM vizeSayatIti niyukti tattvArtha bhASyasammatamityupadarzayituM niryuktitra canaM tatvArthabhASyavacanaM collikhati- vaMjaNatti, vyaJjaneti ca - " vyaJjanamarthaM tadubhayamevambhUto vizeSayati" iti saMskRtam / tatazcaivambhUtasya niSkRSTalakSaNaM darzayati- padAnAmiti bahuvacanena padatvavyApakatvaM vyutpatsyarthAnvayaniyatArthabodhakatve labhyate, tathA ca. padatvavyApakaM yad vyutpattyarthAnvayaniyatArthabodhakatvaM tadabhyupagantRtvamevambhUtatvamityarthaH yadA yasmin deze gamanakriyAvatyAM gavi gopadaM prayujyate tatra padatvaM gopade vartate, tatra gacchatIti gauriti vyutpattyartho gamanakriyA, tadanvayena kAlato dezatazca niyaso'rtho gamanaMkriyAvAn gorUpArthaH, tadbodhakatvaM samastIti tadabhyupagantRtvamevambhUtanaye samastIti lakSaNasamanvayaH / yadA yadA yatra yatra deze vidyamAnAyAM gavi gozabdaH prayujyate tadA tadA tasmi~stasmin deze gamanakriyA bhavatu mA vA kadAcit kasmin deze gavi gamanakriyAsattvamAtreNApi gozabdaH pravartata ityabhyupagacchataH samabhirUDasyaitalla gAtiprasaGgavAraNAya kAlato dezatazva vyupasvarthAnvayaniyamo'tra praviSTa ityAha- niyamazceti / samabhirUDhanayazikSaNArthametannayAbhiprAyamupadarzayati- ayaM cetianantarameva nirUpyamANa ityarthaH / asya evambhUtanayasya / yadItyAdinA tadeMbhimAnoGkanam, "kuTa kauTilye " ityanusArAta kuTapadArthaH kauTilyakriyAliGgito'rtho yadi " ghara ceSTAyAm" ityanusArAd ghaTapadavyutpattyartha jalA haraNAdikriyAlakSaNaceSTAbhAvAnna ghaTapadArtha ityevaM samabhirUDhanayena svIkriyate tadA ghaTo yadA jalAharaNAdikriyAM na karoti tadAnIM kimiti samabhirUDhena ghaTo ghaTapadArtho'numataH ? pratyuta dhAtvarthajalAharaNAdikriyAlakSaNaceSTAbhAvAt tadAnI ghaTo na ghaTapadArtha ityeva strIkartumucitamityarthaH / uttarArdhamudAharaNopadarzanaparatayA'vatArayati - vyaJjanArtheti / asya evambhUtanayasya / rAjan rAjA ityeva rAjapadavyutpattiH paraM guNAntarairanyo'pi zobhamAno dRzyata iti tatra rAjapadapravRttirmA prasAGgIditi rAjacidvairiti / asAdhAraNasyaiva lakSaNatvaM sambhavatItyabhisandhAnena tasya vivaraNam - chatra - vAmarAdibhiriti / ekaikasya cchatrAderanyatrApi sambhavAnnAsAdhAraNatvamato yAdRzasya cchAdananyitra sadbhAvazcAmarAdyupetasya cchatrAdezchatrAdyupetasya cAmarAdestAdRzasya prahaNArthaM chatrAdibhirityanuktvA chatra- cAmarAdibhirityuktam, chatracAmarAdibhirasau na sarvadA''liGgito bhavatItyata uktam- sabhAyA.. mupaviSTa iti tathA ca sabhopaviSTatve sati cchatracAmarAdiprayukta rAjanavattvameva rAjazabdavyutpattinimittam, tadvAneva rAjeti vyapadizyate evambhUtanaye ityarthaH / atra zaGkate - nanviti / etanmate evambhUtanaye / ' tadatiprasaktam ityasya sthAne ' tadanatiprasaktam' iti pATho yuktaH, tat vyutpattinimittam anatiprasakaM tattacchabdazakyetarAvRtti / 24 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato mayopadezaH / cet ? satyam- prasiddhArthapuraskAreNa pravRttasyaivambhUtanayasya svArthAtipasaGgo na dUSaNam , kintu tannivArakanayAntaropAyakatvena bhUSaNameva; etadupajIvI vyavahArastu yathAvRtti, haripade tu pazutvaM prayogopAdhiryathA vA dhenvAdipade gotvaM zakyupAdhistathA gavAdipade ghaTAdipade ca gova-ghaTatvAdestathAtvenAtiprasaGgabhaGgamAha; na caivaM ghaTAdipadAt nirvikalpakApattiH, kriyAzabdamAtravAdina etasya mate kriyoparAgeNaiva padArthopasthiti. anyathA tu atiprasaktasyApi vyutpattinimittasya pravRttinimittatvAbhyupagame punaH / tathA ca kenacid rUpeNAnatiprasaktasya vyutgattanimittasya pravRttinimittatvavyavasthitau ca / tatprayuketi- chatra-cAmarAdiprayuktatyarthaH / itarAtizAyIti- rAja. vytiriktjnvRttipunnyaadyvdhikaatishyvdityrthH| anatiprasakasya rAjetarAvRtteH / avyAhatatvAt chatra-cAmarAdivirahakAle'pi rAjani puruSavizeSe'skhaladUpatayA sattvAt / samAdhate-satyamiti / tat kiM chatra-cAmarAdivirahakAle'pi rAjazabdavAcyatvaM puruSavizere evambhUtanayasyeSTamevetyata Aha- prasiddhArthapuraskAreNeti - gacchatIti gauriti vyutpattergamdhAtoH prasiddho yo gamanarUpo'stitpuraskAreNa- tadAzrayeNa, gamanavati gozabdavAcyatve pravRttasya svIkRtiparAyaNasyaivambhUtanayasya, svArthAtiprasaGgaH svaviSayAtiprasaGgo gamanati gobhine'zvAdAvapi gozabdavAcyatvaprasaGgaH, na dUSaNaM na doSAvahaM tatprasaGgasye TAratirUpatvAt / tarhi ganana pratyazve'yaM gauriti vyavahArastanmate kathaM na bhAtIti pRcchati-kinviti / uttarayatitannivAraketi - ukAtiprapaGganivArakaM yanayAntaraM vyavahArAkhyaM tadupAyako gauriti vyavahArastattvena atiprasajanalakSaNaM dUSaNaM bhUSaNameva, vyavahAro hi vyavahartRjanAvitavyavahAraparatantro na vastuparatantraH, yathA yathA loke yad yad vyavahriyate tathaiva vyavahAranayastadudAyabhUnamatiprasaGganivArakamutprekSya tatra saGghaTayati, tato vastusthityA'tiprasaGgo nAstyeva, nahi lakSye samantrayo'tiprasaGgaH, kintu tathA'vyavahriyamANatvAd vyavahAradRzyaivAtiprapajAyA''bhAtIti yAvanna vyavahAranayaH sammukhIno bhavati tAvannAtiprasaGgaH, sammukhInazca sa svavaza eva vyavahRti sthApayatIti atiprasaGganivArakavarmasamarpaNenAtiprasaGgaM vArayatItyevamatiprapaGgasya bhUSaNatvam , 'tanidhArakanayAntaropAyakatvena' ityasya sthAne 'tannivArakanayAntaropasthApakatvena' iMti pATho yuktaH, pareNokAtiprasaGajhe date sati tato vyavahAranayaH samupatiSThata eva, sa copasthito vyutpattinimitte upAdhivizeSavaziSTyA dhAnenAtiprasaGga vArayatIti bhAvaH / vyavahAro yathoktAtiprasaGgaM vArayati tathopadarzayati- etadupajIvoti- 'evambhUnanayopajIvI yrthH| 'vyavahArastu' ityasya 'Aha' ityanena sambandhaH / 'yathAvRtti, haripade tu' ityasya sthAne 'yathA'ne kAryavRttaharipade' iti pATho yukaH, ayamarthaH-yathA siMha-sUryendropendrAdinAnArthazakaharipade haratIti haririti vyusatyarthasya sarvatrAvizeSe'pi pazutvamupAdhi samAzritya siMhe harizabdaprayoga iti pazutvaM siMhe harizabdaprayogasya haraNAkramAnimitta tyo rASiH, yathA vA dhenupadavyutpattinimittasya dhAnakarmatvasya mahidhyAdau sattve'pi dhenupadaM na mahidhyAdau zaka mati govaM dhenvAdiAde zaktyumAdhiH, tathA gavAdipade gaccha nIti gauriti vyutpatti namittasya gamanakriyAvattasyAzvadau sattve'pi gotvasya zaktayugavitvena tasyAzvAdAvabhavina nAzvAdau gozabdavAcyatvaprasaGgaH, evaM ghaTate ceSTate iti ghaTa iti vyutpatti. nimittasya kriyAvizeSalakSagaceSTAvattvasya ghaTabhinne sattve'pi ghaTapade ghaTatvasya zakyupAdhitvena tasya ghaTabhinne'bhAvAnna ghaTapadavAcyatvaprasaGga iyevamatiprasAbhagamAha vyavahAra ityrthH| nanu ghaTapadAd ghaTatvalakSaNazaktyupAdhipuraskAreNa ghaTasya nikalako sthitirapi sAdiyA rAya pratikSipati - na ceti| evaM ghaTAdipade ghaTatvAdeH zaktyupAdhitvAbhyupagame / nivece hetumAha-kriyeti / etasya evambhUtasya tadurajIvito vyavahArasya ca, sarve zabdAH kriyApravRttinimittakatvAt kriyAzabdA evetivAdina evambhUtasya tadurajIvino vyavahArastha mate sarvairapi zabdaiH kriyoparAgeNaiva kriyAviziSTa. tayaiva padArthAnAmupasthitiriti kriyAprakArakapadArthavizeSyakopasthiteH savikalpicayA eva bhAvAd ghaTAdisadAnirvikalpakabodhApattyasambhavAdityarthaH / atraiva prasaGgAcchiSyamativistAraNArthamevambhUtanayAvalambanamanyanayAnusAriNo'pi kRtavanta ityupadarzayati-sarve zabdA iti- atra "etasmAdeva sarve zabdA vyutpannA eveti vaiyAkaraNakadezinoM pakSa udgataH" iti pAThaH smucitH| 'patanmateneva' ityasya 'paGkajAdipade yogamAtramevAhuH' ityanenAnvayaH, 'patanmatenaiva' sthaivambhUtanayamatasamAzrayaNenaivetyarthaH, jAti-guNa-kriyA-yadRcchAzabdavAdinaH zabdanayAnusAriNa etanmatenaiva paGkajAdipade yogamAtramevAhurityanvayaH, evaM yadRcchAvarjazabdatrayavAdinaH samabhirUDhanayAnusAriNa etanmatenaiva paGkajAdipade yogamAtramevAhurityatvayaH, jAtizabdo jAtipravRttinimittako ghaTa-paTAdizabdaH, guNazabdo guNapravRttinimittakaH zukla-nIlAdizabdaH, kriyAzabdaH Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / niyame taddoSAbhAvAt; sarve zabdA vyutpannA eveti vaiyAkaraNaikadezinAM pakSataH, etanmatenaiva jAtiguNaH kriyA yacchAzabdavAdinaH zabdanayAnusAriNaH, yadRcchAvarjazabdatrayavAdinaH samabhirUDhanayAnusAriNazca go-ghaTAdipade gova-ghaTatvAdiviziSTazakteranvayavyatirekAbhyAmavadhAraNe'pi paGkajAdipade yogamAtramevAhuH / na ca padmatvapratItyarthaM tatra samudAyazaktikalpanamiti yuktam, vyutpattimahApekSita padmatvaM (tva) niyatazaktigrahA hita saMskArAt phalabala kalpyodbodhitAcchattismRtivat padmatvopasthiterapyupapatteH na ca saMskAroMpasthitasya zAbdabodhe'pravezo, anyathA 'kiM pacati ? ' ityukte pratyakSopasthitaM kalApamAdAya tatra karmatvaM (i) smRtakalApa karma kapAka bodhaprasaGgAditi vAcyam, anyAnvayatAtparyake puruSAntareNa kalApamitya- " kriyApravRttinimittako gatyAdizabdaH, yadRcchAzabdaH svecchAkalpitopAdhipravRttinimittako Dittha-DavitthAdizabda ityevaM zabda * catuSTayavAdinaH zabdanayAnusAriNaH / yadRcchAvarjeti yadRcchAzabdaM muktatvA jAtizabda-guNazabda kriyAzabdeti zabdatrayavAdinaH samabhirUDanayAnusAriNaH / yogamAtram avayavazaktimAtram, mAtrapadena paGkajAdipade padmatvAdyavacchinne samudAyaza kervyavacchedaH // nanu yadi paGkajAdipadasya na padmatvAdyavacchinne samudAyazaktistarhi padmatvena rUpeNa padmopasthitestato'bhAvAdavayava zaktayA paGkajanikarturevopasthiteH paGkajanikartRmAtrasyaiva zAbdabodhaH syAnna padma: vena padmasya, bhavati ca paGkajapadAt padmatve nApi bodha iti tadarthaM samudAyazaktiravazyakalpyaiva paGkajAdipadasyetyAzaGkya pratikSipati-na ceti - asya yuktam ? ityanenAnvayaH / tatra padmatvaviziSTe / samudAya zaktIti sampUrgapaGkajapadazaktIti, prakRti-pratyaya vibhAgAnapekSA khaNDapadazaktIti yAvat / niSedhahetu mupadarzayati vyutpattigraheti paGkAjjAyate iti paGkajamityevaM yA paGkajapadasya vyutpata stadugrahaH paGkajanikartari jAyate, kaH paGkajanikartetyAkAGkSAnivRttaye tenApekSito yaH padmavaniyanazaktiprahaH padmaM paGkajanikatrityevaMprahAdevokttAkAGkSAnivRttiH, tadbrahazca padmatvAvacchinne padmapadazaktiprahe satyeveti padmatvaniyatazaktigraho'pyukavyutpattigrahApekSita iti tAdRzazaktigrahA hitastAdRzaza ki prahajanito yaH saMskAraH sa padmatvaniyatazaktiviSayakatva tu padmatvaviSayako'pi, tasmAcca saMskArAd yogazaktismaraNadvAra kapaGkajapadajanyapaGkajanikartRrUpArthasmaraNakAle yat padmasyApi smaraNaM tadrUpaphalaM tadaiva bhavitumarhati yadi tatsaMskArastadodboktiH syAdityevaM phalabalakalpyodbodhitAduktasaMskArAt padmazaktismRtivat padmattrasyApi smRtilakSaNopasthiteH sambhavenotadizopasthitasya padmatvasya paGkajapadAdanurasthitasyApi zAbdabodhe bhAnasyopapatarna tadarthaM paGkajapadasya padmatvAvacchinne zakti kalpanAssvazya kItyarthaH / nanu samAnavipayatvapratyAsatyA padajanyopasthitereva zAbdabodhaM prati kAraNatvamiti padAdupasthitasyaivArthasya zAbdabodhe bhAnamiti paGkajapadAt padmatvenAnupasthitasya padmasya prakArAntareNopasthitasyApi na paGkajapadajanya zAbdaboce bhAnasambhava ityAzaGkaya pratikSipati na cati- asya ' vAcyam' ityanenAnvayaH / saMskAropasthitasyeti prakRtavAkyaghaTakapadAnupasthitasya saMskAropasthitasyetyarthaH tena padajanyopasthiti viSayasya saMskAropasthitatve'pi na kSatiH / anyathA padAdanurasthitasyApi prakArAntareNopasthitasya zAbdabodhaviSayatvAbhyupagame / yadyapi ' pacati' ityetAvanmAtroke'pi pratyakSopasthitaM kalprayaM karmatvaM cAdAya kalAya. karmakatrodhaprasaJjanaM sambhavati tathApi jijJAsAviSayatayA yadA karmatvaM padAdupasthitaM tadA tato jAyamAne zAbdabodhe jijJAsitakarmatA pAkasyaiva bhAnamanubhUyate na tu niyatapadArthaniSTha karmatAkapAkasya bhAnam, tadapIdAnIM padAdanupasthitasyApi pramANA ntaropasthitasya zAbde pratibhAsanopagame syAditi sarvathA'niSTo'yaM prasaGga ityAvedanAya 'kim' ityuktam, yadyapi kimarthAvabhAMkhane'pi kalAyakarmapAkAvabhAsanaM bhavatyeva kiM kalAyaM pacati ?' ityatra, tathApi tatra kiM kalAyaM pacati anyad vA ? " ityevaM karmAntaramupAdAya tatpratibhAsanam, viziSya tvekasyaiva kalAya karma kapAkasyAvabhAsanaM na bhavatoti kimpadasamabhivyAhRtavAkyAt kevalakalAyakarma kapAkAvabhAsanamadRSTacarameveti tadApAdanasya bhavatyaniSTApAdanatvam, 'kalApamAdAya ' ityAdau sarvatra 'kalAna' iti sthAne 'kalAya ' iti pATho yuktaH, kalApapadaM zasyavizeSavAcakam / tatra kiM pacatItyatra / 'karmatvaM [i] smRtakalApakarmaka' iti sthAne' karmatvamiva smRtaM kalAyakarmaka' iti pATho yuktaH smRtaM karmatvamivetyanvayaH, smRtaM karmatvamAdAya yathA jijJAsitakarmatA kapa kabodhastathA pratyakSopasthitaM kalAyamAdAya kalAyakarmaka rAkabodhaH syAdityarthaH, vastutaH kiM pacati' iti pRSTe tadanantaramuttaravAkye pacati' ityanuSajyata eva na tatrottarayiturvyApAraH, kintu taNDula 187 - Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| bhidhAne svayaM vA smaryamANe tAtparyAprahAdevAnvayAnavabodhAt , tadbahe ca vadhUpadarzitakalApenApyanvayAvabodhAt tadbrahasyaiva niyAmakatvAt , ata eva tAtparyaviSayAnvayapratiyogivAcakapadAcyAhArapekSayA'rthA. dhyAhAra eva lAghavamAmananti, ata eva padajanyapadArthopasthitereva zAbdabodhahetutvAt saMskAropasthitasya na zAbdabodha iti nirastam , tAtparyasyaiva niyAmakatve padajanyatvapraveze gauravAt, na ca zakti vinA panatvasyopasthityaniyame'nubhavAniyamaprasaGgaH, zakti vinA zakteriva tasya niyatasmRtisambhave anubhavaniyamasya yuktatvAt , lakSAderanubhavAniyamasyopasthityaniyamaprayojyatvAt , anyathA nAnArthe'tA. kalAyAdikarmavizeSabodhakapadocAraNa eva so'pi vyApAra idAnIM nApekSitaH syAt , anuSagyamAnapacatItyetAvanmAtrata evottaravAkyataH pratyakSopasthitaM kalAyamAdAya kalAyakarmakapAkabodhaH syaadityrthH| niSedhe hetumAha-anyAnvayatAtparyaka iti'kiM pacati' iti kenacit pRSTena taduttarAbhisandhAnena puruSAntareNa kalAyamiti padamabhihitam , kintu 'kalAyaM pazyati. kalAya saGgrahNAti' ityAdidarzanAdyanvaya tAtparyeNaiva tatrAnvayatAtparyakakalAyAdipadata upasthitasya kalAyasya karmatayA pAkes nvayatAtparyagrahAbhAvAdevAnvayAvabodhAbhAvAt , evaM na kenApi tadAnIM kalAyamityabhihitaM paraM pUrvasaMskAramahimnava kalAyasmaraNaM jAtamevamapi tAtparyagrahAbhAvAdeva kalAyakarmakapAkAvabodhAbhAvAdidaM vAkyaM kalAyakarmakapAkabodhecchayoccaritamityA. kArakatAsaryaprahasyaiva kalAyakarmakapAkAnvayabodhahetutvamiti pratyakSopasthite'pi kalAye uktatAtparyagrahAbhAvAdeva kalAyakarmakapAkAnvayabodhApattyasambhavAt , pramANAntaropasthitasyApi ca kalAyasyoktatAtparyagrahasattve'nvayabodho bhavatyeva, yathA svavadhUH putravadhU kiM pacati bhavati / ' ityevaM pRSTA 'nAnyasannidhAne svAminA saha vaktavyam , zvazureNa samaM ca na vaktavyameva' iti lokamaryAdA paripAlayantI na kiJcid vakti, kinvaGagulyAdinopadarzayati kalAyam, tatra kalAyakarmakapAkabodha. stAtparyajJAnAcchandanAnupasthite'pi kalAye bhavatIti tAtparya grahasyaivoktabodhaniyAmakatvAdityarthaH / tahaheca tAtparyagrahe ca / tahahasyaiva tAtparyagrahasyava, evakAreNa padamAtrajanyopasthiteranvayabodhaniyAmakatvavyavacchedaH / ata eva tAtparyagrahe sati padAdanupasthitasyApi pramANAntaropasthitasya zAbdabodhaviSayatvAbhyupagamAdeva / tAtparyeti- tAtparyasya viSayo yaH kalAyakarmakatvasya pAke'nvayaH, tatpratiyogi- tannikA yat kalAyakarmatvam , tavAcaka tadavabodhakaM yat padaM-dvitIyAvibhaktyantaM kalAyamiti padam , tadadhyAhArApekSayA- ukta pAkyaghaTakatayA tatsmRtikalpanApekSayA / arthAdhyAhAre pramANAntareNa klaayruupaarthopsthitau| evakAreNaM padAdhyAhAre lAghavasya vyavacchedaH, padAdhyAhArapakSe pUrva padaM kalpanIyaM tato'rthopasthitistato'nvayavodha iti gauravam , arthAdhyAhArapakSe pramANAntarAdarthopasthitAvanantaramevAnvayabodha iti lAghavamityevamarthAdhyAhArapAdina mAmananti / 'dvAram' ityukte 'pivehi' ityAdikriyAbodhakavAkyopasthitikalpanAmantareNaiva pidhAnAdikriyAlakSaNArthorasthitita eva dvArakarmakapidhAnabodha iti na padArthopasthitau padajanyatvapravezasyAvazyakatA, padamantareNa saMskAropasthitasya zAbdabodhAbhAvastu tAtparyagrahAbhAvAdeveyAzayanAha-ata eveti- asya 'nirastam' ityanenAnvayaH, ata evatAtparyagrahasya zAbdabodhaniyAmakatvAdeva, saMskArosthitasya padagrahamantareNaivAnyata udbuddhasaMskArAdupasthitasya, tena padopasthitasyApi saMskAropasthitatvasyAvazyaMbhAvena tathAbhUtasya zAndabodhasambhave'pi na kSatiH / tAtparyasyaiva tAtparya : prahasyaiva / nanu samabhirUDhamate paGkajapadasya padmave samudAyazaktyanabhyupagame'vayavazaktyA paGkajanikartRtvasyaivopasthitiriti 'paGkajamasti' ityatra padmatvasyopasthApakasya niyatasyAbhAvAna bhavedapi padmatvasyopasthitiriti tadupasthityaniyame tadanubhavaniyamo'pi tato na bhavedityAzaya pratikSipati-na ceti / yathA jAtizaktivAdimate AnanyAd vyaktI zaktyabhAve'pi jAtirvyaktimantareNa na bhAsata ityato niyatavyaktismRtito niyatavyaktyanubhavo bhavati tathA tAtparyagrahabalAdevAzakyasyApi padmatvasya smRtito'nubhavaniyamaH syAdeveti niSedhahetumupadarzayati-zakti vineti, 'zaktariva' iti sthAne 'vyakteriva' iti pATho yuktH| tasya padmatvasya / lakSyArthe zaktyabhAve kvacit kasyacit kadAcidanubhava ityevaM yo'nubhavAniyamastasyopasthityaniyamaprayojyatvameva, nahi lakSyArthasyopasthitiniyamo'sti, padmatvasya tu zakyatvAbhAve'pyupasthitiniyamastAtparyabalAt samastyevA'to'nubhavaniyamo'pi yujyata ityAha-lakSAderiti-atra 'lakSyAdeH' iti pATho yuktaH, atrAdipadAlakSyatAvacchedakasyopaprahaH, vyaJjanAvRttipakSe vyaGyArthopagraho'pi tato bodhyaH / Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalaIto nyopdeshH| paryaviSayasyApi zakyatayA'niyatAnubhavaviSayatAprasaGgAt , zakyAnekopasthitau tAtparya niyAmakamiti cet ? na- azakyopasthitAvapi tasyaiva tathAtvAt , na ca kumudAdyapratItyartha samudAyazaktikarUpanamityapi yuktam , tatrAzaktereva tadapratipatteH, nahi ghaTa-paTAdAvapi paTAdyapratipattyartha zaktikalpanam , na ca yogasya kumudAdisAdhAraNatvAt tatrApi prayogaprasaGgaH, yogapuraskAreNeSTatvAt , nahi 'paGkajazaivAlamAna' 'paGkajakumudamAnaya 'iti prayogaM kazcid bAdhyatayA vyavaharati, astu vA parasya samudAyazaktiriva mama padmatvasmaraNasya kumudAdau prayogapratibandhakatvam , yadvA paGkaja(paka)padottara'ja'padasyaiva kumudAdismaraNa anyathA tAtparyaviSayatvasyAnubhavaviSayatvaniyAmakatvamanabhyupagamya shkytvsyaivaanubhvvissytvniyaamktvaabhyupgme| 'zakya tayA'niyata' iti sthAne 'zakyatayA niyata' iti pATho yuktaH, yadi zakyatvameva zAbdabodhAtmakAnubhavaviSayatva. niyAmakaM tarhi azvAnayanabodhecchayocarite 'saindhavamAnaya' iti vAkye'pi saindhavapadasyAzva iva lavaNe'pi zakyatvasya bhAvenAzvAnayanabodhavallavaNAnayanabodho'pi prasajyeteyarthaH / nanu nAnArthasthale zakyatvAvizeSAt sarveSAM zakyArthAnAmupasthitA. vapi yasya zakyArthasyAnvayabodhe tAtparyasya grahastasyaiva zakyArthasyAnvayabodho nAnyasya zakyArthasyopasthitasyApItyAzaGkatezakyAnakopasthitAviti / tAtparya tAtparyagrahaH / niyAmaka zAbdabodhaviSayatvaniyAmakam / nAnArthasthale tAtparyagrahaviSayatvasya zAbdabodhaviSayatvaniyAmakatvavyavasthitau lAghavAt sarvatraiva tasya tanniyAmakatvamityazakyAnekopasthitAvapi yasyaivA. zakyasyAnvayabodhecchayoccaritatvagrahastasyaivAnvayabodho nAnyasyeti niyamopapattariti samAdhatte-neti / tasyaiva tAtparyagraha. syaiva / tathAtvAta zAbdabodhaviSayatvaniyAmakatvAt / nanu paGkajapadasya yathA na padmatve zaktistathA kumudatve'pi evaM satyapi yathA'zakyasyApi padmatvasyAnvayabodhastathA kumudatvasyApi syAt, tadApattiparihArArtha paGkajapadasya padmatve samudAyazaktikalpanamAvazyakam , evaM sati samudAyazaktyopasthitasya padmatvasyAnvayabodho na tu kumudatvasya, tatra samudAyazaktyabhAvAdi. tyAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya 'yuktam' ityanenAnvayaH / zaktI satyAmapi kasyacideva zakyasya bhAnamityatra tAtparya niyAmakam, zakyabhinnasyApi kasyavidarthasya bhAne tAtparyameva niyAmakam , kumudatve tu na zakirnavI tAtparyam, padmatve tu zaktyabhAve'pi tAtparya samastIti padmavapratItiH sambhavati, na tu kumudatvapratItiriti niSedhahetumupadarzayati-tatreti- kumudatve ityrthH| tadapratIneH kumudatvena paGkajanikarturapratIteH / samabhirUDhanaye ghaTAdipadenApi jalAharaNAdilakSaNakriyAtmakaceSTAvatvarUpayogArthamupAdAyaiva ghaTAdyarthapratItiH, tatra ghaTatvasyAzakyasya bhAnaM tAtparyabalAdeva, tAtparyAbhAvAdeva na ghaTAdipadataH paTAdyarthapratItirityetAvataivopapattau na ghaTAdipadasya ghaTalAdau zaktikalpanamityAhanahIti-asya 'zaktikalpanam' ityanenAnvayaH / 'ghaTa-paTAdApi' iti sthAne 'ghaTapadAdAvapi' iti pATho yuktaH / nanu paGkajapadasyAvayavazaktilakSaNayogato labhyasya paGkajanikartRtvarUpArthasya kumudAdAvapi paGkajAte sattvAt kumudAdikamupA. dAyApi paGkajamastIti prayogaH sthAdityAzaGkAmiSTApattyA pariharati-na ceti / tatrApi kumudAdAvapi / prayogaprasakA pddujpdpryogprsnggH| niSedhe hetumAha-yogapuraskAreNeti-paGkajanikartRrUpArthe yA paGkajapadasyAvayavazaktistadAlambanene. tyarthaH / iSTatvAt kumudAdau paGkajapadaprayogasyeSTatvAt / iSTApattimeva draDhayati-nahIti- asya 'vyavaharati' ityanenA. nvayaH, 'paGkajazaivAlamAnaya' ityatra paGkajapadasya paGkajanikartRrUpArthAdaraNe satyeva tasyAbhedena zaivAlapadArthe'nvayo ghaTate, evaM 'paGkajakumudamAnaya' ityatrApi, padmarUpasamudAyazaktyArthAzrayaNe tu tadabhedasya zaivAlAdau bAdhAt 'paGkajazaivAlamAnaya ' ityAdiprayogasya bAdhitArthakacena-bAdhyo'yaM prayoga ityevaM vyavahAraH syAt, na ca kazvidevaM vyavaharatItyato jJAyate yogapuraskAreNAyaM prayoga itISTa evAyamityarthaH / paGkajasadasya padme zaktirityabhyupagantRmate yayA samudAyazaktigrahasya kumudAdau paGkajapadaprayogapratibandhakatvaM tathA samabhirUDhamate padmatvasmaraNasya tathAtamityAha - astu veti / parasya samudAyazaktyabhyupagantuH, 'mate' iti shessH| 'samudAyazaktirita' iti sthAne 'samudAyazaktariva' iti pATho yukaH, paGkajapadastha padme zaktimajAnAnaH kumudAdau paGkajapadaM prayuta eveti samudAyazakeriyasya samudAyazakigrahasyetyarthaH / lAghavAdAha- yadveti- yadyapi paGkapadottarajapadasya yathA kamalazakatvena kamalasyaiva smAskatvena kumuzAdismaraNapratibandhakatvaM tathA nIrapadottarajapadasya, evaM jalAdipadottarajapadasyApi, tathApi kardamapadA Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 190 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / pratibandhakatvaM kalpanIyaM ' go-balIvau ' ityatra balIvaIsamabhivyAhRtagopadasya balIvardasmaraNa iva, tena na kumudapriyasya kumudasmaraNena padma eva pryogprtibndhH| na caivaM lakSaNayApi paGkajapadAt kumudAnupasthitiprasaGgaH, zakyA tadupasthitAveva tatpratibandhakatvAt , ata evAvayavazaktAveva kecit konjyaM kalpayanti; na ca, padmatvaprakArakapadmaviSayAnubhavajanakatvAt tAdRzasmaraNajanakatvAd vAnyat padasya zaktatvam , tadazA( tajjJA)nasya naiyAyika-mImAMsakayoH padArthapratyaye vyabhicAreNAkaraNatvAt , tadanupayuktAyAzca zaktitvasya paribhASAmAtratvAditi samudAyazakterAvazyakatvam , na ca tadabhAve'nubhAvakatvasyaivAnupapattiH, asambaddhAnu. dhuttarajapadasya kumudAdismArakatvamapi saMbhavati. tato na tasya kumudAdismaraNapratibandhakatvamityevakAreNa tasyApi vyavacchedaH, evaM padmasvasmaraNasya kumudAdau paGkajAdaprayogapratibandhakatvasya vyavaccheda iti lAghavam / uktapratibandhakatvakalpanasya samyaktvAvagataye dRSTAntamAha-go-balIva vityoti- yatra 'gaurasti' iti vAkye kevalaM gopadamasti tatra gopadAdU gotvena rUpeNa balovardasyApi smaraNaM bhavatyeveti balovardapadAsamabhivyAhRtasya gopadasya na balIvardasmaraNapratibandhakatvaM kintu balIvardasamabhivyAhRtagopadastheti bodhyam / padmatvasmaraNasya kumuda paGkajapadaprayogapratibandhakatve yasya pramAtuH kumudameva kamalApekSayA'tipriyaM tasya paGkajapadAt kumudasmaraNamapi pane paGkajapadaprayogapratibandhaka kimiti na bhavediti doSo'pi paGkapado. tAjapadatya kumudasmaraNapratibandhakatvapakSe na sambhavati, jJAte pakapadottarajapade kumudasmaraNasyaivAbhAvAdityAha-teneti- pahapadottarajapadasya kumudasmaraNapratibandhakatvenetyarthaH / naJaH 'prayogapratibandhaH' ityanenAnvayaH / prayogapratibandhaH paGkajapadaprayogapratibandhaH / nanu yadi pavAdottarajapadasya kumudasmaraNapratibandhakatvaM tadA yatra lakSaNayA paGkajapadaM kumude prayujyate tatra lakSaNArUpavRttigrahasahakAreNa paGkajapadAd yat kumudasmaraNaM bhavati tadapi na syAt tatrApi paGkapadottarajapadasya kumudasmaraNapratibandhakasya sadbhAvAdityAzaGkA pratikSipati-na caivmiti| evaM paGkapadottarajapadasya kumudasmaraNapratibandhakatvakalpane / zaktyAtmakavRttigraha janmakumudasmaraNaM prayeva paGkapadottara japadasya pratibandhakatvaM kalpyate, evaM ca lakSaNAtmakavRttiprahajanyakumurasmaraNasya niruktapratibadhyatAvacchedakadharmAnAkAntatvAdeva paGkajapadAdutpattAvapi na kSatiriti niSedhahetumupadarzayati-zaktyeti / tadupasthitAvatra smaraNAtmakakumudopasthi-naveva, evakAreNa lakSaNayA kumudopasthitevyavacchedaH / tatpratibandhakatvAt paGkapadottarajapadastha pratibandhakatvAt / ata eva zaktigraha janyakumudasmaraNe paGkapadottarajapadasya pratibandhakatvakalpanAdeva / yadi paGkajapadasya pajhe samudAyazakti bhyupeyate tadA'vayavazakteH kumude sattvAt kimiti na kumudapratItiriti na vAcyam , zaktimahajanyakumudasmaraNe paGkapadottarajapadasya pratibandhakatvena tatra satyA apyavayavazakteH kuNThitatvAdi. tyevaM kecit kalpayantItyarthaH / nanu pakajapadasya padme samudAyazaktirnAstItyevamuktadizA vyavasthApanamayuktam, yataH pakajapadasya padmatvaprakArakapadmavizeSyakAnubhavaM prati yat kAraNatvam , yadvA padmatvaprakArakapadmavizeSyakasmaraNaM prati yat kAraNatvam, tasyaiva zaktitvaM na tUktakAraNatvAdatiriktA zaktiH samasti, tajjJAnAbhAve'pi padArthAnubhavasya padArthasmaraNasya vA bhAvena vyabhicAreNa tajjJAnasya kAraNatvAsambhavAt, tathA ca niruktAnubhavajanakatvarUpAyA niruktasmaraNajanakatvarUpAyA vA samudAyazakteH paGkajapade sadbhAvAt samudAyazaktirnAstIti kathanamayuktamityAzaya pratikSipati-na ceti- asya 'vAcyam' iti vyavahitena sambandhaH / 'tAdRzasmaraNajanakatvAda vA'nyata padasya zaktatvam' ityasya sthAne "tAdRzasmaraNa janakatvAd vA nAnyat padasya zaktatvam" iti pATho yuktaH / niruktajanakatvalakSaNazaktizca svarUpasatyevopayuktA na tu jJAtA, tajjJAnAbhAve'pi padArthapratyayodayena vyabhicArAdityAha- tajjJAnasyeti-niruktazaktijJAnasyetyarthaH / nirutAnubhavajanakatva-niruktasmaraNajanakatvavyatiriktA ca zaktirna padArthapratyaye upayujyate iti tAM parikalpya tasyAH zaktitvasya paribhASAmAtratvena na parIkSakairupAdeyatvamityAha- tainupayukAyAzceti-padArthapratyayAnupayuktAyAzcetyarthaH / nanu padmatvaprakArakapadmavizeSyakAnubhavajanakatva padmatvaprakArakapadmavizeSyakasmaraNajanakatvAbhyAM vyatirikA yA samudAyazaktistasyA evAnAvazyakatvaM samabhirUDhanayavAdino'bhimatam , yazca bhavadbhiniruktAnubhavajanakatva-niruktasmaraNajanakatvasyaiva samudAyazakti-mabhipretya samudAyazakerAvazyakatvaM pratipAdyate tanna yuktaM samudAyazakerabhAve niruktAnubhavajanakatva-niruktasmaraNajanakatvayorevAnupapatteH, nahi bacchando yenArthanAsambaddhaH sa zabdastamarthamanubhAvayituM smArayituM vA samartho'tiprasaGgAditi taTasthAna pratikSipati-na. Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ny|mruttrngginnii-trngginniitrnnibhyaaN samalaGkRto nayopadezaH / 191 , bhave'tiprasaGgAditi vAcyam, pUrvapUrvatarajJAnaviSayatvasyaiva sambandhatvAt, tasya cAnAditvAditi vAcyam ; uktAnubhava - smaraNajanakatvameva zaktatvamityabhyupagame gaGgApadAdeztIratvaprakArakatI rAdyanubhavajanakatvena tatra zaktiprasaktau lakSaNAmAtrocchedaprasaGgAt; atha lAkSaNikamananubhAvakameva ' gaGgAyAM ghoSa: ' ityatra ghoSAdipadasyaiva lakSaNAsmAritatIrarAnvayAnubhavajanakatvAt tasya ca zaktatvAdeva noktadoSa iti cet ? - tathApi tatprakArakatadviSayaka jJAnajanakatvA pratisandhAne'pi devadattAdipadAdasau boddhavyaH' ityabhi prAyapratisandhAnAdarthopasthiterdarzanAt sarvatra tattadarthavizeSe'bhiprAyavizeSaviSayatvasyaiva padAnAM vAcakatvasya vyavasthiteH na ca devadatvAdipade saGketajJAnasya kAraNatAvadhAraNAt pUrvaM gavAdipadeSu saGketakalpakapramANA " 9 ceti - asya ' vAcyam' ityanenAnvayaH / tadabhAve atirikta zaktyabhAve / asambaddhasyAnubhAvakatvaM smArakatvaM vA nAGgIkriyate yenAtiprasaGgaH syAt, kintu pUrvapUrvatarajJAnaviSayatvamevArthena saha padasya sambandhaH, jJAnaM ca samUhAlambanaM padArthayoprahyamiti nAtiprasaGga iti niSedhahetumupadarzayati- pUrveti / tasya ca pUrvapUrvatarajJAnaviSayatvalakSaNasambandhasya punaH / anAditvAt jJAnasya sAdile tatsamAnakAlInasya tadviSayatvasthApi yadyapi sAditvameva tathApi pUrvapUrvatara jJAnaparamparAyA anAditvena tadAzrayaNena tadviSayatvasya pravAhRto'nAditvamiti bodhyam / padmatvaprakArakapadma vizeSyakAnubhavajanakatva - tathAvidhasmaraNajanakatvayoH zaktitvapratiSedhe hetumupadarzayati- uktAnubhaveti- padmatvaprakArakapadma vizeSya kAnubhavetyarthaH / gaGgApadAderiti 'gaGgAyAM ghoSa:' ityatra ' gaGgAtIre ghoSa:' iti zAbdabodhAnurodhena gaGgApadasya gaGgAtIratvaprakArakatIra vizeSyakAnubhava janakatvamavazyameSitavyamiti gaGgApadasyo ktAnubhavajanakatva lakSaNaM gaGgAtIrazaktatvameva bhavet evaM yasya padasya yasminnarthe lakSaNA zAbdAnubhavAnurodhenopeyate tasya padasya tadarthaviSayakAnubhava janakatvalakSaNatacchakatvameva syAditi lakSaNAtmakazabda te rucchedaprasaGgAdityarthaH / nanu padAnAM zakti lakSaNAnyatarasambandhenetarapadArthAnvitasvarAkyArthabodhaM prati janakatvamevAnubhAvakatvam ' gaGgAyAM ghoSa:' ityatra gaGgApadasya ghoSapadArthAnvitasvazakyArthazAbdabodha janakatvAbhAvena nAnubhAvakatvaM kintu ghoSapadasyaiva gaGgApadArthagaGgAtIrAnvitasvazakyArtha ghoSaviSaya kazAbdabodhajanakatvenAnubhAvakatvamiti tatra ghoSapadasyaiva zakatvaM na tu gaGgApadasya, kintu tasya gaGgAtIrarUpArthe lAkSaNikatvameveti na lakSaNoccheda iti zaGkate - atheti / lAkSaNikasyAnanubhAvakatve kathaM lAkSaNikArthasya zAbdabodhe bhAnamityapekSAyAmAha - gaGgAyAM ghoSa ityatreti tathA ca yasmin vAkye sarvANyeva padAni zaktAni tatra sarveSAmeva padAnAM taddhaTakAnAmanubhAvakatvam, yatra tu kiJcideva padaM zakaM tatra tasyaiva zaktasya padasyAnubhAvakatvam tathA ca gaGgAyAM ghoSa:' ityatra ghoSapadasya lakSaNayA gaGgApadasmAritagaGgAtIrarUpArthAnvayAnubhavajanakatvAllAkSaNikArthasya zAbdabodhe bhAnaM saMbhavatItyarthaH / tasya ca ghoSapadasya ca / nokadoSaH na lakSaNAmAtrocchedaprasaGgaH / samAdhatte neti / tathApi uktadizA lakSaNocchedaprasaGgaparihAre'pi, padasya zaktilakSaNavRttijJAna sahakAraNArthopasthitidvArA zAbdabodhajanakatvaM bhavati, tathA ca yajjJAnamarthopasthitau padasya sahakAri bhavati tasyaiva zaktitvaM kalpayitumucitam tathA ca devadattapadAdasau boddhavya ityAkArakasyAbhiprAyasya jJAnAd devadattapadAd devadattarUpArthopasthityA devadattarUpArthAnviyabodho bhavatIti tAdRzAbhiprAyasya zaktitvam evamanyatrApIti saGketa eva zaktiH, devadattatvaprakAraka - devadattaviSaya kAnubhava janakatvasya jJAnAbhAve'pi niruktAbhiprAyajJAnAd devadattAnvayAnubhavotpAdena vyabhicAreNa nokAnubhavajanakatvajJAnasyArthopasthitau padasya sahakAritvamiti nokAnubhavajanakatvaM niruktasmRtijanakatvaM vA zaktiriti paGkajapadasya padmatvaprakArakapadmaviSayakAnubhava janakatve'pi tathAvidhasmRtijanakatve'pi vA na samudAyazakterAvazyakatvaM zakternirutAnubhava - janakatvAdito bhinnatvAdityAzayenAha - tatprakAraketi devadattattraprakAra ketyarthaH / tadviSayaketi - devadattaviSaya ketyarthaH / sarvatra ghaTa-paTa | dipade'pi / nanu devadattAdipade uktAbhiprAyavizeSalakSaNasaGketajJAnasya devadattapadAd devadattopasthitau kAraNa-tve'vadhRte eva taddRSTAntAd gavAdipadAd gavAdyarthopasthitAvapi niruktasaGketajJAnasya kAraNatvAvadhAraNato gavAdipadasya gavAdyarthe saGketalakSaNA zaktiH siddhayet yadA tu devadattAdipadasyAnupasthityA na tato'rthopasthitau niruktazaktijJAnasya kAraNatvamavadhRtaM khadAnIM pramANAbhAvAnna nirutAbhiprAyavizeSalakSaNasaGketasya gavAdipadeSu siddhiH, athApi gavAdipadAdarthavizeSapratipattiranubhUyata iti vyabhicAreNa noktAbhiprAya vizeSajJAnasyArthopasthitI hetutvamiti nokAbhiprAyasya zaktitvamityAzaGkAM pratikSi- Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / bhAvAdarthapratItezcAnubhavasiddhatvAd vyabhicAreNa nedaM hetuH, kintu tadviSayAnubhavajanakatvajJAnameva, na ca devadattAdipade vyabhicArAnna tasyApi hetutvam 'etadarthajJAnametatpadajanyatvenecchAviSayaH' iti jJAne'rthazAne padajanyatvavaiziSTyabhAne dhruve pade'pi tajanakatvajJAnasambhavAditi vAcyam , saGketatvena rUpeNa tadajJA. (tajjhA) nasya hetutvAnabhyupagamena tena rUpeNa vyabhicArajJAne'pyadoSAt, taddhI janakatAvacchedakatAvaccheda pati-na ceti-asya 'vAcyam' ityuttareNa yogaH / arthapratItezca gavAdipadAd gavAdirUpArthapratItezca / vyabhicAraNeti'gopadAd gorUpArtho boddhavyaH' ityA kArakAbhiprAyarUpasya saGketasya jJAnAbhAve'pi gorUpArthapratIterbhAva ityevaM vytirekvybhicaarennetyrthH| nedaM hetuH niruktAbhiprAyalpasaGketajJAnaM nArthapratItinibandhanam, tathA ca nAbhiprAyavizeSalakSaNasaGketaH shktirityaashyH| yadi noktasaGketajJAnamarthapratIti nibandhanaM tarhi kimarthapratItinibandhanamiti pRcchati-kinviti / uttarayati-tadviSayeti- govaprakArakagoviSayakAnubhavajanakatvajJAnameva gorUpArthapratItijanakamiti tadviSayakAnubhavajanakatvameva tatra zaktatvamityAzayaH / nanu devadatto'stItyAdivAkyasthale 'devadattapadAdasau boddhavyaH' ityabhiprAyavizeSasya jJAnAdeva devadattarUpArthapratItirna tu 'devadattatvaprakAraka-devadattaviSayakAnubhavajanakaM devadattapadam ' ityAkArakAd devadattaviSayakAnubhavajanakatvajJAnAditi vyabhicAreNa tadviSayakAnubhavajanakatvajJAnamapi nArthapratItinibandhanamiti tadviSayakAnubhavajanakatvamapi na padasya tatra zaktatvamityAzaya pratikSipati-na ceti / na tasyApi hetutvaM tadviSaya kAnubhavajanakatvajJAnasyApi na tadarthapratItijanakatvam , evaM ca na tadviSayakAnubhavajanakatvasya zaktirUpatvamityAzayaH / niSedhe hetumAha - etadartheti- 'devadattapadAdasau boddhavyaH' ityabhiprAyavizeSajJAnasya tatrArthapratItinibandhanataM yadupeyate tato'pi 'tadviSayakAnubhavajanakametat padam' iti jJAnasyArthapratItinibandhatvamAyAtyeva, yato 'devadattarUpArthajJAnaM devadattapadajanyatvenecchAviSayaH' ityevaM svarUpaparyavasite 'devadattapadAdasau bauddhavyaH' ityabhiprAyasya jJAne devadattarUpArthaviSayaka jJAne devadattapadajanyatvavaiziSTyasya bhAne sati devadattapade'pi devadatarUpArthaviSayakajJAnajanakatvasya jJAnasambhavAdityarthaH / niruktAzaGkApratikSepahetumupadarzayati-saGketa. tvena rUpeNeti / tajjJAnasya saGketajJAnasya / hetutvAnabhyupagamena arthapratItau kAraNatvAnabhyupagamena / tena rUpeNa saGketatvena ruupenn| vyabhicArajJAne'pi saGkenatvena rUpeNa saGketajJAnAbhAve'pi gavAdipadAd gatrAdyarthapratItibhAvena vyatirekavyabhicArajJAne'pi / adoSAt devadattAdipade saGketajJAnasyetyAdinopadarzitasya doSasyAbhAvAt / tadarthAsaGketitapadajJAnato'tiprasAbhayatastadarthaviSayakAnubhavasyAnabhyupagantavyatvena tadarthasaGketitapadajJAnameva tadarthapratItikAraNamiti tadarthapratItijanakatA tadarthasaketitapadajJAnaniSThA, viSayatAsambandhena tannirUpitA'vacchedakatA padanighrA, tannirUpitAvacchedakatA saketaniSTheti tadrUpeNa saGketajJAnasyArthopasthititaH prAg gavAdipadato gavAdyarthAnubhavasthale sambhavena tadrUpeNa saGketajJAnasyArthapratItau kAraNatve vyabhicArAbhAvAdityAha-taddhIjanakateti- arthprtiitijnktetyrthH| tajjJAnastha saGketajJAnasya / pUrvamapi devadattAdipade saketajJAnasya kAraNatvAvadhAraNAt pUrvamapi, yadyapi saGketitapadajJAnatvenArthopasthitau padajJAnasya kAraNatve saDketatvena saGketajJAnasya pUrva sattvamAvazyakameveti tena rUpeNa vyabhicArajJAnAt tadrUpeNa tajjJAnasya na kAraNatvamiti doSaH syAdeva, tathApi zaktipadajJAnatvenaiva kAraNatvam , zaktizca tadarthaviSayakAnubhavajanakatvarUpA pareNa svIkriyate, tadatiriktazaktivAdinA ca niruktAbhiprAyavizeSalakSaNasaGketarUpA sA svIkriyate, tajjJAnaM ca saGketatvajJAnaM vinApi zaktitvena rUpeNa sambhavatIti bodhyam / nanu yathoktadizA saketajJAnasyArthAnubhave vyabhicAraparihAro bhavatA kriyate tathA 'etadarthajJAna metatpadajanyatvena' ityAdigranthenetadarthaviSayakAnubhavajanakatvajJAnasyApi vyabhicAraH parihiyate eveti vinigamanAvirahAt kimityarthaviSayakAnubhavajanakatvajJAnasyArthaviSayakapratItau na kAraNatvamityazAkya pariharati-na ceti / 'pUrvoktarItyAs. nubhavajanakatvasya' iti sthAne 'pUrvokarItyA'nubhavajanakatvajJAnasya' iti pATho yuktaH / niSedhahetumAha- idamiti / 'svAtantryeNa' ityanena 'etadarthajJAnametatpadajanyatvenecchAviSayaH' iti, jJAne sAkSAdarthajJAne padajanyatvavaiziSTyabhAne sati tadanantaraM pade yadarthaviSayakAnubhavajanakatvajJAnaM tasya yat pAratantryeNa kAraNatvaM tasya vyavacchedaH / 'pade'nubhavajanakatve vaiziSTyajJAnasyaiva' iti sthAne 'pade'nubhavajanakatvavaiziSTyajJAnasyaiva' iti pATho yuktH| pareNa tadarthaviSayakAnubhavajanakatvameva pade tatra zaktatvamiti vaadinaa| tasya ca 'idaM padametadarthaviSayakAnubhavajanakam' ityAkArakasya svAta. tryeNa pade tadarthaviSayakAnubhavajanakatvavaiziSTya jJAnasya ca / Adhunika saGketasthale 'devadattapadAdasau boddhavyaH' Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 193 katvAdinA tadakSA(tajjJA)nasya pUrvamapi gavAdipade sambhavena vyabhicArAbhAvAt, na ca pUrvoktarItyAnubha. vajanakatvasyApyavyabhicAraH, 'idaM padametadarthAnubhavajanakam' iti svAtantryeNa pade'nubhavajanakatve vaiziSTyajJAnasyaiva hetutAyAH pareNAbhyupetatvAt tasya cAdhunikasaGketasthale vyabhicAradarzanAditi dik / . . na ca zabdasambandhamanapekSya saMskAramAtropasthitasya " paGkajamAnaya " ityatrAnvaye panatvavyApa. kAnAM dravyatvAdInAmanvayaH syAditi vAcyam, zabdasambandhopagame'pi saMskAraprAkaTyasyAvazyopajIvyaH tvAt , 'ghaTamAnaya' ityatra chidretaraghaTatvasyeva prakArasyApi bhAne na lakSaNoccheda iti tUtaprAyam, na ca ............ anrn... ityabhiprAyasthale / vyabhicAradarzanAt tatra prathamata ' etarthajJAnametatpadajanyatvenecchAviSayaH' iti jJAnaM yadyapyasti tathApi tad 'etadarthajJAnamaitatpadajanyam' ityAkArAliGgitameva, na tu 'etatpadametadarthaviSayakAnubhavajanakam' iti svarUpAkalitamiti devadattarUpArthaviSayakAnubhavajanakatvajJAnAbhAve'pi devadattapadAdu devadattarUpArthaviSayakAnubhavabhAvena vyatirekavyabhicAradarzanAt, evaM ca padmatvaprakArakapadmaviSayakAnubhavajanaka padmatvaprakArakapadmaviSayasmaraNajanakatvaM vA na paDkajapadasya padmarUpAya zaktiyana samudAyazaktistasya padmatvaprakArakapadmaviSayakAnubhavajanakasya syAt , kintu tato vyatirikaiva saGketalakSaNA zaktiH, sA paGkajapadasya padmarUpAya neSyate. kintu vyutpattigrahApekSitapadmatvaniyatazaktimahAhitasaMskArAdeva phalabalakalpyorodhitAta panatvorasthitiriti / nanu yadi paGkajapadasya na padmatvena rUpeNa padmarUpArthe zaktiH kintu padmavaniyatazaktigrahAhitasaMskAramAtrAdeva padma. svopasthitistarhi paGkajanikartRrUpArthe yA tasyAvayavazaktiH sA yathA padmatvaniyatA tathA padmatvavyApakadravyatvAdiniyatA'pIti tAdRzaktimahAhitasaMskArAt padmatvasyeva dravyatvAdInAmapyupasthitisambhavAt paGkajamAnayetyatra pakajapadAsambadasya saMskAra. mAtropasthitasya , padmatvasyeva paGkajapadAsambaddhAnAM padmatvavyApakAnAM dravyatvAdInAmapi saMskAramAtropasthitAnAmanvayabodhaH syAdityAzakaya pratikSipati-na ceti- asya -- vAcyam' ityatrAnvayaH / paGkajapadAvayavazakteryathA padmatvaniyatatvaM paGkajanikartari padme padmatvasya sattvAt tathA padmatvavyApakadravyatvAdiniyatatvamapi dravyatvAdInAmapi tatra sattvAdityAvedayituM 'padmatvavyApakAnAm' iti 'dravyatvAdInAm' ityasya vizeSaNam / zabdasya zaktilakSaNasambandhasyArthe sattve'pi pUrvAnubhavAhitazaktiviSayakasaMskAraH prAkaTyalakSaNodbodhazAlI yAvanna bhavati tAvacchaktismaraNaM na bhavatIti zaktismaraNe tatsaMskAroddhodho'vazyamapekSitavyaH zaktismaraNAcArthasmaraNaM tadaiva bhavati yadi tadarthaviSayakasaMskAraH prakaTo bhavati nAnya. theti saMskAraprAkavyasya saMskArobodhasvabhAvasthAvazyamarthopasthitAvupajIvyatvena paGkajapadasya padmatve samudAyazaktilakSaNasamba. ndhAbhAve'pi padmatvaniyatAvayavazaktimahAhitapadmatvaviSayakAt saMkArAdurodhalakSaNaprAkaTyAliGgitAt padmatvopasthitiH sambhavati, dravyatvAdInAM cokazaktivyApakatve'pi na tadviSayakaH saMskArastAdRzazaktipahAhito navA tataH prakaTitaH sa iti 'paGkaja. mAnaya' ityatra saskAramAMtropasthitasya panatvasyaivAnvayabodho na dravyatvAdInAmiti pratikSepahetumuparzayati-zabdasamba. ndhopagame'pIti-zabdasyArthena saha zaktilakSaNasambandhopagame'pItyarthaH / nanu paGkajapadasya na padmatve zatirnavA lakSaNA'. thApi padmatvasya prakAravidhayA'nvayabodhe bhAnaM yadi tadA 'gaGgAyAM ghoSaH' ityatrApi gaGgApadasya gaGgAtIre lakSaNAtmaka. sambandhAbhAve'pi tasyAnvayabodhe bhAnasambhavAllakSaNoccheda ityata Aha - "ghaTamAnaya' ityatreti- jaladhAraNAdikAryArtha ghaTasyAnayanamabhipretam, na ca cchidraghaTena jaladhAraNAdikaM sambhavati tatazchidre,taraghaTatvena ghaTe ghaTapadasya zatyabhAve'pi 'ghaTamAnaya' iti vAkyajanyazAbdabodhe chidretaraghaTatvaM prakAratayA bhAsate tathA padmatvarUpaprakArasya padAsambaddhasya zAbdabodhe bhAna'pi prakAriNo dharmiNo na padAsambaddhasya zAbdabodhe bha.namiti gaGgAtIratvasya lakSyatAvacchedakAya prakArIbhUtasya padAsambaddhasya zAbdabodhe bhAnasambhavAt tatra lakSaNAbhAve'pi dhArmaNo gaGgAtIrasya padAsambaddhatve tadbhAnAsambhavAt tadbhAnAtha gahAtIre gahApadasya lakSaNA''vazyakIti na lakSaNoccheda ityrthH| uktaprAyamiti-'atha lAkSaNikamananubhAvakameva' ityAdigranthena prakArAntareNa lakSaNAyA Avazyakatvamukkamityata uktaprAyamityukam, 'bhAne na' ityatra 'prakArasyApi' ityapeH 'bhAne' ityanantaraM sambandhaH tena prakArasya bhAne'pi na lakSaNoccheda ityanvaye utko'rthaH spaSTamevAvabhAsata iti / nanu Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / saMskAraprAkaTyAt prakAriNo'pyupasthiterlakSaNoccheda eva, atrokta gaGgApadAnyathAnupapacyA zakya tAtparyasyaiva lakSaNAkalpakatvAt, yadyapi gaccha gacchasi cet kAnta !' ityAdAvazakya maraNatAtparya katve'pi na lakSaNA, anumAnenaiva nirvAhAt, tathApyasati gatyantare tAtparyasya lakSaNAkalpakatvamityadoSaH / 194 Rjuvastu - " ghaTAdipadAnAM vizeSatAtparya sAhAyyena nIlaghaTAdibodhakatvavat paGkajapadasyApi paGkajanikartR vizeSa padmatAtparya graha sAhAyyena padmAnvayabodhakatvasambhavAdapi na vatra zaktiH, na caivaM paGkajanikartu - svenaiva tadupasthitiH syAnna padmatveneti vAcyam, iSTApatteH kathamanyathA kadAcit kumude'pi prayogastava lakSaNayA, mama tu tatklRptayA'vayavazaktyaivAkAGkSAdisamavahitayA zakyArthaviSayI kumudabodhasambhava iti mahAn vizeSaH " ityAhuH / yathA prakAre lakSaNAbhAve'pi saMskAraprAkaTyAt tadupasthityA zAbdabodhe tasya bhAnaM tathaiva dharmiNo'pi saMskAraprAkaTyAdupasthititaH zAbdabodhe bhAnasambhavAt prakAriNyapyazakye lakSaNA nAzrayaNIyeti lakSaNocchada ityAzaGkaya pratikSipati na ceti / prakAriNo'pi dharmiNo'pi / yadi ' gaGgAyAM ghoSa:' ityatra gaGgApadasya gaGgAtIre zaktyabhAvavalakSaNAbhAvo'pi tarhi gaGgApadaM tatrAnarthakyAnnoccAraNIyaM syAt uccAryate ca vRddhaparamparayA taMtra gaGgApadamiti tadanyathAnupapattyA tatprayokturyadazakye gaGgAtIre tAtparya ' gaGgApadaM gaGgAtIrarUpArthaM bodhayatu' ityAkArakaM tadeva gaGgApadasya gaGgAtIrarUpArthe lakSaNAM kalpayatIti na lakSaNoccheda iti pratiSedhahetumupadarzayati- atreti gaGgAyAM ghoSa:' ityAdivAkya ityarthaH / azakyatAtparyasyaiveti-' paGkajamAnaya' ityAdau tu padmatvAbodhane'pi paGkajanikartRrUpArthabodhakatayA sArthakaM paGkajapadamiti na tasyAnyathAnupapattirityazakye padmalena tasya tAtparya kintu darzitayuktayaiva saMskAraprAkaTyAdupasthitasya padmatvasyAnvayabodhe bhAnamiti padmatvaviSayaka tAtparyAbhAvAnna tatra lakSaNA karUpyata ityAzayaH / gatyantarAbhAve satyazakyatAtparyasya lakSaNAkalpakatvaM na tu azakyatAtparyamAtrasyetyAha- yadyapIti / gaccha gacchasi cet kAnta !" ityAdAviti - atrAdipadAt " panthAnaH santu te zivAH / mamApi janma tatraiva bhUyAd yatra gato bhavAn " // iti caraNatrayasya parigrahaH, [ sAhityapranthe ] iyaM ca svAminaM prati tatparadezagamana pratiSedhArthaM bhAryAyA uktiH, tvaM cet gacchasi cet tadAnImevAhaM mriye tasmAnmama jIvanaM bAJchasi ced mA gaccheti vaktrayA bhAryAyAstAtparyam, itthaM coktavAkyaghaTakasya kasyApi padasya maraNaM na zakyamityazakye maraNe ukta vAkyasya tAtparyasatve'pi na tatra lakSaNA, tAmantareNaiva maraNarUpArthapratItisambhavAt uktavAkyaprayogakAle jIvantyAstasyA bharturyatra gamanaM tatra janma tadaiva sambhavati yadi tadgamanasamanantarameva tasyA maraNaM bhavediti bhartRgantavya dezIyatajjanmanA tadIyamaraNamanumIyata ityanumAnAdeva maraNAvagatisambhavAnna tatra lakSaNayA prayojanamiti na maraNatArpayasya lakSaNAkalpakatvamityarthaH / tathApi tatrAnumAnena tAtparyaviSayIbhUtAzakyamaraNarUpArthAvagati sambhave'pi / asatItiyasya tAtparyaviSayIbhUtAzakyArthasya nAnumAnAdito'vagati sambhavastasminnarthe 'zakye tAtparyasya gatyantaraviraheNa tadavagataye lakSaNAyA Avazyakatvamiti tAdRzatArtyayasya lakSaNAkalpakatvena na lakSaNocchedalakSaNo doSa ityarthaH / 46 paGkajapadasya padmatvena padmavodhane samudAyazakti prakArAntareNa nirAkurvatAmRjUnAM matamupadarzayati - Rjavastviti - asya 'Ahu:' ityanena sambandhaH / vizeSatAtparya sAhAyyeneti-' ghaTapadaM nIlaghaTaM bodhayatu, pItaghaTaM bodhayatu' ityAdivizeSatAtparya sad kAreNetyarthaH / na tatra zaktiH na paGkajapadasya padmarUpArthe samudAyazaktiH / nanu paGkajapadasya yadi padmatvena padmarUpArthe na samudAyazaktiH, kintu paGkajanikartRtvena rUpeNAvayavazaktireva tarhi paGkajanikartRtvenaiva rUpeNa padmopasthiti: syAnna tu padmatvena rUpeNa padmopasthitirityAzaGkAniSTAvacyA pratikSipati na ceti- asya vAcyam' ityanenAnvayaH / evaM paGkajapadasya padmatvena rUpeNa padme samudAyazaktyanabhyupagame / tadupasthitiH padmopasthitiH / iSTApatteritipaGkajapadAt paGkajanikartRtvenaiva padmasya bodho na tu padmatvene tyApAdanasyeSTApattirUpatvenA doSatvAdityarthaH / yadi bhavanmate paGkajapadAt padmatvena rUpeNa bodhastadA padmatvasya kumude bAdha. t kumude paGkajapadaprayogaH kadAcijjAyamAno virudhyeta, ataH kumude lakSaNayA tatprayogaH kalpanIyaH asmanmate tu paGkajanikartRtvasya kumude'pi sattvAcchattayaiva tatra tatprayogasya sambhavAlakSaNA - zrayaNaM na kartavyamiti bhavanmatApekSayA'smante vizeSo'pItyAha- kathamiti / anyathA paGkajapadAt samudAyazaktyA padmatvena Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtatarahiNI-taraGgiNItaraNiyAM samalato nayopadezaH / 195 naigamanayAnusAriNo naiyAyikAstu-" saMskAramAtravazAt padmatvabhAne niyamataH kalpyamAne'gRhIta. samudAyA(ya)zakterapyanubhUtapadmatvasya tadAnApattiH, paDottarajapadasyaiva saMskArobodhakasya svayA vAcyatvAt , na ca pratyekavyutpannasya samudAyavyutpatti vinA panatvaprakArakapadmAnubhavo jAyate, na ca padmatvA. nvayatAtparyaprahe sa jAyata eva, tadaahe tu tata eva sa na syAditi vAcyam , tathApi pratyekAvyutpannasya pahajapadAt padmavaprakArakapratIteH, kozeSu paGkaja padmapadayoH paryAyatAkIrtanasya ca samudAyazaktisAdhakasvAt, zabdAnupasthitasya zAbdaviSatayA'bhyupagame ca ghaTAdAvavyutpannasya ghaTaviSaya(ka)prabalasaMskArAt rUpeNa panavodhAbhyupagame / 'kamade'dhi prayogasaya lakSaNayA' ityasya sthAne 'kumude'pi prayogaH syAdataH kumude. prayogastava lakSaNayA' iti pAThaH samocInaH paGkajapadasya padma samudAyazaktirapItyabhyupagantustava mate padmAnadhikaraNe sarovizeSe kumudavati paGkajanikartRkumudarUpArthamupAdAya parajamastIti prayogaH zatyA kathaM syAdapi tu na syAt, kintu parajapadasya lakSaNayA kumudarUpArthamAzritya tathA prayogo bhavet. tasyAvayavazaktimAtramabhyupagacchataH samabhirUDhanayA. valambino mama punaH paGkajanika visma kumude'pi sattvAt patranikatatvena kumadarUpArthamupAdAya zaktyaiva tatra paGkajamastIti prayoga upapadyata iti na tatra lakSaNAzrayaNamiti bhavanmatApekSayA'smanmate mahAn vizeA iti saralA vadantItyarthaH / . pAjapadasya pane samudAyazaktimabhyupagacchato naigamanayAnusAriNAM naiyAyikAnAM matamupadarzayati-naigamanayAnusAriNo naiyAyikAstviti-asya vyavahitena 'yena yogatyAge'siddhAntaH syAt ' ityanantaram 'AhuH' iti kahilatenAnvayaH / panatvabhAne pAnapadajanyAnvayabodhe padmatvabhAne / agRhItasamudAyazakerapi yaina pramAtrA pahajapadasya paddhe samu. dAyazaktiH pUrva na gRhItA tasyApi / anubhUtapanatvasya pratyakSAditaH pUrva gRhItaM padmatvaM yena tasya, etAvatA padmatva. viSayakasaMskArastasya pramAtuH padmatvaviSayakammaraNaprayojakaH samastItyaviditam / tadbhAnApattiH paGkajamastItyAdivAkyajanyazAbdabodhe panatvabhAnApattiH / nanu saMskAramAtrAma smaraNaM kintUbuddhasaMskArAdevetyudbodhakAbhAvAt sato'pi padmatva. viSayakasaMskArasya prAkaTyAbhAvAnna panatvasmaraNamato na tasya pramAtuH paGkajamastIti vAkyajanyazAbdabodhe padmavasya bhAnamityata aha-paGkapadottarajapadasyaiveti / tvayA samudAyazaktyanabhyupagantrA, tathA ca paGkapadottarajasadasya panatvasaMskArobodhakasya tatra sattvAt saMskAraprAkavyaM sya deveti tataH smRtasya panatvasya zAbdabodhe bhAnaM prasajyata ityarthaH / uktaprasaGgasyeSTApattirUpatAzrayaNenAdoSatvaM nAbhyupagantuM zakyamityAha-na ceti- asya jAyate' ityanenAnvayaH / pratyeka. vyutpannasya paGkapadasya kardame zaktiH, japadastha janiri zakirityevaM jAnAnasya / samudAyavyutpatti vinA pAjapadaM padmatvAvacchinne zaktamityAkArakasamudAyazaktimahaNamantareNa / nanu paGkajamastItyatra 'paGkajapa padmatvAvacchinna. viSayakabodhecchayoccaritam' ityAkArakatAtparyajJAne sati samudAyazaktigrahAbhAve'pi padmavaprakArakapanaviSayakAnubhavo bhavatyeva, nirutatAtparyagrahAmAve tu nirutatAtparyaharUpakAraNAmAvAdevaM niruktAnubhavAbhAvo na tu samudAyazaktimahAbhAvAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya 'vAcyam ' itynenaanvyH| saH padmatvaprakArakapadmaviSayakAnubhavaH, evamapre'pi / tadagrahe tu paGkajapadaM padmavaprakArakapadmaviSayakAnubhavecchayoccaritamiti tAtparyagrahAbhAve punH| tata eva nirukta tAtparyagrahAbhAvAdeva / pratikSepahetumupadarzayati-tathApIti- uktadizA samudAyazaktiprahamantareNApi nirutatAtparyagrahabhAvA'bhAvAbhyAM padmatvaprakArakapadmaviSayakAnubhavabhAvA'mAveyorupapAdane'pItyarthaH / pratyeketi - yasya pramAtuH pApadaM kardame zaktaM japadaM janikartari zakamityevamavayavazaktigraho nAsti tasyApi pratyekAvyutpannasya pramAtuH paGkajapadAt padmatvaprakArakapadmaviSayakAnubhavasya bhAvAt pahajapadasya pane zaktiravazyamabhyupeyA, anyathA tasya pramAtuH paGkajapade zaktisAmAnyasyaiva prahAbhAvAcchakkipraharUpasahakAripo'bhAvAt paGkajapadAt padmapratItireva na bhavet , nahi zakti-lakSaNAnyataravRttigrahamantareNa zabdAdarthAnubhava upeyate, na ca kasmintrapyarthe zaktimahamantarega zakyasambandharUpalakSagAgrahasyApi sambhava iti / kozedhiti- kozeSvekArthabAbakatayA pa-padmapadayoH kIrtanamasti tatra padmAdaM na paDUnikartari zaktaM kintu padmatvAvacchinnazakameveti pahajapadamapi yadi padmatvAvacchinnazakaM bhavet syAt tadaikadharmAvacchinnavAcakatvalakSaNaparyAyateti tadbalAt paGkajapadasya paye zakiriti smudaayshkisiddhirityrthH| palapadenAnusthitasya padyasya saMskAramAtropasthitasya zAbdabodhaviSayatvAbhyupa Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 196 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalaGkatoM nayopadezaH / - tadbhAnaprasaGgaH, pazu(tva-)gotvayoH prayogopAdhitvaM zatyupAdhitvaM ceti tu paribhASAmAtram , ghaTAdipade ghaTa. tvAderapi tattvApatteH, upAdhibhUtena ghaTatvAdinA saMskAropasthiteraprakAreNa nirvikalpakApattinirAsasyApi zakyabhASaNatvAt , ' padmatvasmaraNasya paGkapadocarajapadasya vA kumudAdiprayogapratibandhakatvaM zaktikovyaM. (jyaM) vA kalpyate ' ityapi yaduktaM tadayuktam , agRhItapadmazakteH paGkajapadAta paGkajanikartRtvena rUpeNa kumudAdibodhadarzanAt , ata evAvyutpannaH paGkajamAnaya' iti vAkyazravaNAnantaraM kumudAnayane dolAyate, sAmAnyazabdatvAdamISAm ; * vizeSatAtparyavazAd vizeSabodhakatvam' iti yaduktaM tatrApi vastugatyA yo vizeSastadbodhakatvaM vA vizeSAkAreNa vA ? Aye padmatvAnanubhavApattiH, dvitIye lakSaNAprasaGgaH, na ceSTAgame'tiprasannadoSaM saGgamayati-zabdAnupasthitasyeti / ghaTAdAvavyutpannasyeti- ghaTAdau ghaTAdipadazaktimajAnAnasyetyarthaH / tadAnaprasaGgaH zAbdabodhe ghaTAdibhAnaprasaGgaH / pazupadasya na lomavallAGgalavattva lakSaNapazutvAvacchinne zaktiH, gopadasya ca na gotvAvacchinne zaktiH, kintu pazvAdipadavyutpattinimittAvacchinna eva, evamapi lomavalAlavati yat pazupada prayujyate, gotvavati gopadaM ca prayujyate, tat pazutva-gotvayoH prayogopAdhitva-zaktyupAdhitvayorupagamAdityapi yuktiriktaM svecchAmAtranirmitameva, evaM sati ghaTatvAderapi ghaTAdipadaprayogopAdhitva-zaktyupAdhitvayoreva prasaktyA ghaTAdipadAnAmapi ghaTatvAdyavacchinne zakterucchedApattarityAha-pazutva-gotvayoriti / paribhASAmAtra svecchaamaatrklpitm| tatvApatte: pryogopaadhitv-shktyupaadhitvyoraaptteH| nanu ghaTAdipadasya yadi ghaTatvAdyavacchinna na zaktiH kintu yasyAM vyaktI ghaTatvAdikaM vartate tasyAmeva vyaktI ghaTAdipadaM prayujyate, ghaTAdipadasya ca zaktirityevaM ghaTatvAdeH prayogopAdhitva-zaktyupAdhitvayorupagame ghaTAdipadAnirvikalpakaghaTAdivyaktipratItiH syAdityata Aha- upAdhibhUte neti- 'saMskAropasthiteraprakAreNa' iti sthAne 'saMskAropasthitau prakAreNa ' iti pATho yuktaH, yadyapi ghaTatvena rUpeNa ghaTe ghaTapadastha na zaktiH, kintu yasyAM bhyaktau ghaTatvaM tasthAmeva ghaTapadasya zaktiriti zaktyupAdhibhUte ghaTave ghaTapadazaktyabhAvAna zaktyA ghaTatvasyopasthitiH, tathApi saMskAramAtreNa ghaTopasthiteH sambhavena saMskAraprabhavopasthitau prakAreNa ghaTatvena ghaTasya pratItito na ghaTasya nirvikalpakApatti. rityevaM gadituM shkytvaadityrthH| zakyabhASaNatvAda ityasya zakyaM gadituM yogyaM bhASaNaM vacanaM yasya tattvAdityarthaH / yacca samudAyazaktyanabhyupagatrA pareNa "astu vA parasya samudAyazakteriva mama padmatvasmaraNasya kumudAdau prayogapratibandhakatvam , yadvA paGkapadottarajapadasyaiva kumudAdismaraNapratibandhakatvam" ityuktaM tadapi na samIcInamityupadarzayatipanatvasmaraNasyeti / zaktikojyaM ceti - etacca "ata evAvayavazakAveva kecit kojyaM kalpayanti" iti granthe. noktam , tadayuktate hetumupadarzayati- agRhItapadmazakeriti- etAvatA paGkajapadena padmatvasmaraNaM na bhavati, saMskAramAtraNa bhavato'pi padmatvasmaraNasya paGkajanikartRtvena rUpeNa kumudAdibodhadarzanena na tatra tasya pratibandhakatvam , paGkapadottarajapadasya tatra bhAve'pi paGkajanikatRtvena rUpeNa kumudAdibodhasya bhAvena na tasyApi tatra pratibandhakatvam , ata evAvayavazaktikaujyamapi na sambhavaduktikamityarthaH / ata eva paGkajapadAt paGkajanikartRtvena rUpeNa kumudAdibodhabhAvAdeva / avyutpannaH pajapadasya paJa samudAyazaktimajAnAnaH pramAtA, paGkajapadasya padme zakti jAnAnastu pramAtA 'paGkajamAnaya ' iti vAkyazravaNAnantaraM paGkajanikartRpadmAnayanasya kAryatvaM nizcimotyeveti na sa kumudAnayane dolAyata ityata uktam - avyutpanna iti / RjUnAM yadapi matam-ghaTAdipadAnAM vizeSatAtparyasAhAyyena nIlaghaTAdibodhakatvavat paGkajapadasyApi paGkajanikarta. vizeSapadmatAtparya grahasAhAyyena padmAnvayabodhakatvasambhavAdapi na tatra zaktiH, iti tadapi na samIcInamityAvedayatisAmAnyazabdatvAditi- padmakumudAdisAdhAraNadharmAvacchinnavAcakavAdityarthaH / amISAM paGkajAdizabdAnAm / vizeSa tAtparyavazAt paGkajanikartRvizeSapadma paGkajAdaM bodhayatu' iti tAtparyavazAt , 'paGkajapadaM paGkajani kartRvizeSapadmaviSayakabodhecchayoccaritam' iti tAtparyagrahasahakAreNeti yAvat / vizeSabodhakatvaM paGkajanika vizeSapadmabodhakasvam / ukasyAyuktatvaM bhAvayituM vikalAyati-tatrApIti / Adya vastugatyA paGkajanikartRrUpasAmAnyasya yaH padmavyaktilakSaNavizeSastadbodhakatvamiti parcha / panatvAnanubhavApattiH padmatvena rUpeNa padmasyAnubhavo na syAt, kintu paGkajanika tvenaiva vizeSasya padmadhyakilakSaNasya pratItirbhavet / dvitIye paGkajanika vizeSapadamasya padamatvarUpavizeSAkAreNa bodhakatvamiti pksse| Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNiyAM samalaGkRto nayopadezaH / pattiH, mukhyArtha vizeSitasyaiva padmatvasya bhAnAt tathA ca vRttidvayavirodhasya jAgarUkatvAt kumudamAnaya ' ityatra ca paGkajapade na lakSaNA, kintu padmatvamupasthitamapyanvayAyogyatvAnnAlamityavayavArtha eva paramaMnvetIti na kiJcidanupapannam na ca rUDhyA zIghropasthitena padmenAvaruddhatayopasthitasya paGkajanikartRtvasya kumudAnvaye nirAkAGkSatvAt svatantropasthitaye lakSaNAvazyambhAvaH, yogArthasya rUDhyartha . vizeSaNatAyAM tathAbhAve'pi vizeSyatAyAM svAtantryAnapAyAt, anyathA ' zyenena yajeta' ityatra balavadalakSaNAprasaGga iti - paGkajapadasya padmatvena padme samudAyazaktyabhAve'vayavazaktiH paGkajanikartRrUpasAmAnya eva na tu padmatvena rUpeNa padma iti paGkajapadasya padmatvena padma lakSaNAzrayaNAdeva tathA bodha iti lakSaNAprasaGga ityarthaH / bhavatu paGkajapadAt padmatvena rUpeNa padmabodho lakSaNayA kA no hAniriti lakSaNAprasaGga iSTApAdanatvAnna doSAvaha ityAzaGkAM pratikSipati -- na ceSTApattiriti / niSedhe hetumAha - mukhyArthavizeSitasyaiveti- paGkajapadasyAvayavazaktyA pratipAdyatvAnmukhyo yaH paGkajanikartRtvarUpo'rthastadvizeSitasya tatsahitasyaiva padmatvasya paGkajapadajanyabodhe bhAnAdi * tyarthaH / bhavatvevaM kA kSatirityata Aha- tathA neti - paGkajapadajanyabodhe paGkajanikartRrUpamukhyArthavizeSitapadmatvarUpalakSyArthabhAne cetyarthaH / vRttidvayeti - ekaM padamekadaikasya pramAtuH svazakyArthamAtrabodhaM svalakSyArtha mAtra bodhaM vA janayati, na tu svazakyalakSyobhayArthabodhamiti niyamena vRttidvayavirodhasya zaktilakSaNo bhaya vRttigrahasahakAreNa zAbdabodhAjanakatvasya / jAgarUkatvAt vAdidambakAvipratipattyA sadbhAvAt / nanu paGkajaM kumudamAnaya' ityAdau paGkajapadazakyArthasya paGkajanikartRpadmasyabhedana kumudarUpArthe nAnvayasambhava iti tatra paGkajapadalakSyArthasyaitra kumude'nvaya iti lakSaNA'pyAvazyakIti vRttidvayavirodhastavApi sya dityata Aha- ' paGkajaM kumudamAnaya ' ityatra ceti- tatra samudAyazaktyopasthitasyApi padmatvasya vAdhAt kumudapadArthe nAnvayaH kintvayavazaktyopasthitasya paGkajanikartureva tatrAnvaya iti paGkajapadaM tatraikayaiva zaktilakSaNa. vRtyA'rthaM bodhayatIti lakSaNAzrayaNAbhAvAnna vRttidvayavirodhasyAvakAza ityarthaH / nanu paGkajapadAd yadaivAvayavazaktyA paGkajanikarturupasthitistadaiva samudAyazaktyA padmasyApyupasthitiriti samAnakAlInopasthitikatvena padma evAnveti paGkajanikartRrUpo'rtha iti padmarUpArthe vizeSaNatayA'nvitasya paGkajanikarturnirAkAGkSatayA na kumudapadArthena samamanvayaH sambhavatIti padmAvizeSaNatayA svAtantryeNa paGkajanikarturupasthitaye tatra lakSaNA''vazyakIti vRttidvayavirodhaH syAdevetyAzaGkaya pratikSipati - na ceti / rUDhyA samudAyazaktyA, avaruddhatayA ekatra vizeSaNatvenopasthitasya nAnyatra vizeSaNatayA'nvaya iti niyamAt padme vizeSaNatayopasthitasya paGkajanikarturna kumude'nvaya iti vizeSyIbhUtena padmena svAtirikte vizeSaNatayA paGkajanikartuH svavizeSaNa'syAnvayapratibandhakenAtra ruddhatayA'nyatrAnvetumayogyatayopasthitasyAvayavazaktyopasthitasyetyarthaH / svatantropasthitaye padmAvizeSaNatayA paGkajanikarturupasthitaye / pratikSepahetumupadarzayati-yogArthasyeti- avayazaktijanyopasthitiviSayasya paGkajanikartu - rityarthaH / rUDhyarthavizeSaNatAyAM samudAyazaktijanyopasthitiviSayapadmarUpArthavizeSaNatAyAM satyAm / tathAbhAve'pi kumudapadArthe vizeSaNatayA'nvaye nirAkAGkSatve'pi / vizeSyatAyAM paGkajanikartRrUpayogArthasya samudAya zaktyarthapadmanirUpitavizeSyatAyAm / svAtantryAnapAyAt anyatra vizeSatayA'nupasthitatvalakSaNasya svAtantryasyAnapAyAt sattvAt tathA ca svAtantryeNopasthitasya paGkajanikartRrUpayogArthasya kumudapadArthe'bhedena vizeSaNatayA'nvaye sAkAGkSatvamanAkulameva ekatra vizeSaNatayopasthitasyAnyatra vizeSaNatayA nAnvaya iti niyamasya virodhAbhAvAdityarthaH / nanu yathA'vayavazaktyA paGkajanikartuH pRthagevopasthitatvAt svAtantryaM tathA samudAyazaktyA padmasyApi pRthagevo sthitatvAt svAtantryameva tasya ca bAdhAdabhedena na kumudarUpArthe'nvayasambhavaH, na ca rUDhyarthaM padmaM parityajya yogArthasya kevalasyaiva kumudapadArthe yogyatvAdanvaya iti vaktuM yuktaM tathA kutrApyadRSTatvAdityata Aha- anyatheti - anvayAyogyamekamarthaM parityajya yogyasyAparArthasya padArthAntare'nvayabodhasyAnabhyupagame ityarthaH / zyenena yajeteti - ' darza-pUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajeta ' ityAdau sarvatra balavadaniSTAnanubandhitvamiSTasAdhanatvaM kRtisAdhyatvaM cetyetatrayaM vidhyarthaH nahi prayojanamanuddizya mando'pi pravartata iti pravRttiM pratISTasAdhanatAjJAnamavazyaM kAraNamabhyupagantavyam, tatheSTasAdhane'pi candramaNDalAnayane kRtyasAdhye na pravartata iti kRti - sAdhyatAjJAnamapi pravRttiM prati kAraNaM svIkartavyam tathA madhuviSasampRktAnnamakSaNe iSTasAdhane kRtisAdhye'pi ca maraNarUpabalavadaniSTAnubandhini na pravRttirato balavadaniSTAnanubandhitvajJAnamapi pravRttikAraNam, evaM ca pravartakatvAnurodhAd vidhe 197 * paGkajaM Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / niSTAnubandhitvamayogyatvAnnAnvetIti siddhAntabhaGgaprasaGgAt, yat tUktam-' pratyakSopasthitenApi kalApena tAtparyaprahaM sahakAriNamAsAdya ' pacati ' ityatrAnvayabodha idhyata' iti, tat tadA zobhate yadi tAtparya. prahasya vAkyArthapratipattAvaGgatvamIkSAmahe, tadeva tu nAsti pramANAbhAvAt, pratyuta tAtparyamasya na jJAyate asmAd vAkyAdayamarthastAvadavagamyata eveti vicintya parAvRttya kutrAsya tAtparyamiti pRcchati (pra)yojyavRddha iti; na lAkSaNikapadArthopasthitAnvaya-vyatirekAbhyAM tAtparyagrahasya hetutvAvadhAraNAdanyatrApi tatkalpanaM yuktam , satyAM padArthopasthitau tAtparyagrahavilambena vAkyArthAnubhavavilambAnupalabdheH; na puruSAntarodIri. takalAyapadArthopasthitAvapi tAtparyagrahasatvA-'sattvAbhyAmanvayabo( dhA 'bo)dhadarzanAd vAkyArthAnubhave'pi taddhatatvama , AsattisattvA'satvAbhyAmeva to. na tAtparyaprahasattvAsatvAbhyAmiti. puruSAntarodIritakalA. raktatritayArthakatvaM vyavasthitam, evamapi 'zyenenAbhicaran yajeta' ityAdau zatravadhakAmanayA kriyamANasya zyenayAgasya maraNoddezyakamara gAnukUlavyApArAtmakahiMsArUpatayA balavainiSTanarakasAdhanatvena baladaniSTAnanubandhitvAbhAvena vidhizaktyopasthitasyApi balavadaniSTAnanubandhitvasya parityAgenaiva vidhyarthayoriSTasAdhanatvakRtisAdhyatvayoH zyenayAga'nvaya ityevaM balavadaniSTAnanubandhitvamayogyatvAcchathenayAgeM bAdhitatvAnnAnvetIti siddhAntasya bhAprasaGgAt , ato yathA tatra balabadaniSTAnanubandhitvarUpavidhyarthaparityAgeneSTasAdhanatva-kRtisAdhyatvarUpavidhyarthasya zyenayAge'nvayastathA 'paGkajaM kumudamAnaya' ityatra kumude'nvayAnahatvAt samudAyazaktyopasthitasyApi padmarUpArthasya parityAgenAvayavazaktyopasthitasya paGkajanikartRrUpArthasya kumudapadArthe'nvaya upapadyate ityarthaH / yadapi samudAyazaktyanabhyupagantuH padmatvasya padAnupasthitasya saMskAramAtropasthitasya zAbdabodhe bhAnamityasyopapattaye 'na ca saMska ropasthita zAbdabodhe'pravezo'nyathA kiM pacatItyuke pratyakSopasthita kalAyamAdAya ' ityAdigranthena pramANAntaropasthitasyApi zAbdabodhe bhAnamiti matamupapAditaM zaGkA-samAdhAnAbhyAM tadapi na yuktabhityupadarzayati- yat tUktamiti / tat tAtparyagrahasahakAreNa pacatItyatra pratyakSopasthitasya kalAyasya karmatayA pAke'nvayabodhAbhyupagamanam / tadeva tu nAsti tAtparyagrahasya vAkyArthapratipattAvaGgatvameva nAsti / na kevalaM tAtparyagrahamya vAkyArthapratipattyatve pramANAbhAvaH, api tu tAtparyagrahaM vinApi vAkyArthapratipattirjAyamAnA'nubhUyate, yataH kasyacid vAkyasyArtha tAtparyagrahamantarA'pyavagatyAnantaraM prayogyavRddhaH prayojakavRddhaM pRcchatItthaM bhavadutavAkyAdayamoM mayA jJAyate, bhavatastu kutra tAtparyamityAha-pratyuteti / asya prayojakavRddhoccaritasya bhuuymaannvishesssy| asmAda vAkyAta prayojakavRddhoccaritAcchyamANAd vAkyavizeSAt / ayamarthaH svIyatadvAkyajanyazAbdabodhe'vabhAsamAno'rthaH / parAvRtya prayojakavRddhAsammukhIna: prayojakavRddhasammukho bhUtvA / kutra kasminnatheM / asya niruktavAkyasya / nanu lAkSaNikapadaghaTitavAkyasthale yatrArthe vaktRtAtparyagrahastatrArthe lakSaNAvRttijJAnAlakSyArthopasthityA lakSyArthaviSayakAnyabodho bhavatIti lakSaNAtmakavRttijanyopasthitijanyazAbdabodhe tAtparya grahasya kAraNatvamavazyameSitavyam , tatra lakSaNAtmakavRttimahaprayojyazAbdatvAvacchinnaM prati tAtparyajJAnaM kAraNamityevaM kAryakAraNabhAvakalpanApakSayA lAghavAt sAmAnyataH zAbdatvAvacchinnaM prati tAtparyajJAna kAraNamityeva kAryakAraNabhAvaH kalpyata ityastyeva tAtparyagrahasya vAkyArthapratipattyaGgatve pramANamityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / 'na lAkSaNikapadArthopasthitAnvaya-vyatirekAbhyAm' ityasya sthAne 'na ca lAkSaNikapadArthopasthitAvanvaya-vyatirekAbhyAm' iti pATho yuktaH, 'na ca' ityasya yuktamityanenAnvayaH, tAtparyaprahasattve lAkSaNikArthasyopasthitirbhavati tAtparyagrahAbhAve lAkSaNikArthasyopasthitinaM bhavatItyevamanvaya-vyatirekAbhyAmityarthaH / anyatrApi zatapadamAtraghaTitavAkyasthale zakyapadArthopasthitijanyazAbdabodhe saMskAramAtraprayojyopasthitijanyazAbdabodhe'pi c| tatkalpanaM tAtparyagrahasya kAraNatvakalpanam , yadvilambAd yasya vilambastasyaiva taM prati kAraNatvam , tAtparyagrahavilambe'pi padArthoMpasthitau satyAM zAbdabodho bhavatyeva na tu zAbdabodhavilamba upalabhyata ityarthaH / nanu ekena pacatItyuktau pareNa kiM pacatIti prazna tadanyena kalAyamityukto kalAyapadAt kalAyarUpArthopasthitAvapi 'kalAyamiti padaM kalAyakarmakapAkAnvayabodhaparam' iti tAtparyagrahasattve kalAyakarmakapAkAnvayaviSayakazAbdabodho bhavati, nirukatAtparyagrahAbhAve niruktazAbdabodhona bhavatItyanvaya-vyatirekAbhyAM tAtparyagrahasya vAkyArthabodhaM prati kAraNatvaM siddhayatyevetyAzaya pratikSipati-na ceti / 'ma Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalar3ato nayopadezaH / grapadenApi ' pacati' ityasya samabhivyAhArapratisandhAnena puruSaiH khaNDane kriyamANe zloka ivAnvaya. bodhadarzanAd vAkyArthAnubhave samabhivyAhArapratisandhAnasyaiva hetutvAt ; arthAdhyAhArapakSo'pyayukta eva, 'vimato dvArAnvayabodho dvAropasthApakapadajanyaH zabdadvArAnvayabodhatvAt sampratipannavat' ityanumAnAt 'pidhehi ' ityatra ' dvAram ' iti zabdAdhyAhArasyaiva siddheH, kiJca, vibhakivizeSasamabhivyAhAramAsAthaiva padAnAmarthAnubhAvakatvam , tathaivAkAGkAdarzanAditi eva padArtho na zAbdaH, tadaMza evAkAlA'sambhavenAnvayabodhAnupapatteH, gauravasya prAmANikatve yAvadanvayapratiyogyupasthiteH zAbdatvasya zAbdabodhe tantratvAviti dik / syAdetat, ' paGkajamAnaya' ityatra paGkajazabdena vAkyArthajJAnAnukUlaM kIhak padArthajJAnaM janyate 1 'panaM paGkajanikartR ' ityAkAramiti cet ? tat kim anubhavarUpaM smaraNarUpaM vA ? nAdya:sAmagrIvirodhAt, paGkajanikartRtvAMze jhanubhavasAmagrI, padmAMze smaraNasAmagrI, te ca militvA kathamekaM puruSAntarodIrita' iti sthAne 'na ca puruSAntarodIrita' iti pATho yuktH| taddhetutvaM tAtparyagrahasya kAraNatvam / niSedhe hetumupadarzayati-AsattisattvA'satvAbhyAmeveti / tI anvayabodhA'nvayAbodhau, puruSAntareNa 'kalAyam ityuko 'kalAyaM pati' ityevaM 'kalAyam' ityasya 'pacati' ityanena sahAvyavahitapUrvAparIbhAvalakSaNAsattisatve kalAyakarmakapAkAnvayabodho bhavati, nirutA satyabhAve ca nirutavAkyArthabodho na bhavatItyanvaya-vyatirekAbhyAmAsattereva vAkyArthabodhaM prati kAraNatvaM na tu tAtparyagrahasya / 'puruSaiH khaNDane kriyamANe' ityasya sthAne 'puruSairanvaye kriyamANe ' iti pATha yukaH / zloka iveti-yatpadadvayArthayoranvayabodho'pekSitastayoH padayoH zloke samabhivyAhRtayorabhAve yathAzratazlokavAkyAt tatpadadvayArthAnvayabodhAbhAve'pi tatpadayorAsattikalpanayA yad vAkyAntaraM tata eva padavyAsattisahakArAdanvayabodho yathA. dRzyate tathA'nyatrApyAsattita evAnvayabodhabhAvena vAkyAryAnubhave samabhivyAhAralakSaNAsattipratisandhAnasyaiva hetutvAdi. tyarthaH / yadapi 'ata eva tAtparyaviSayAnvayapratiyogivAcakapadAdhyAhArApekSayA'rthAdhyAhAra eva lAghavamAmananti' iti pranthena samabhirUDhanayamate'rthAdhyAhArasyaiva yuktatvamAveditaM tadapi na yuktamityAha- arthAdhyAhArapakSo'pyayukta eveti / kathamayukta ityapekSAyAM tatra hetumupadarzayati-vimata-iti- 'dvArakarmakapidhAnakriyAkartRviSayakazAbdabodhaH padajanyadvArakarmatvopasthitijanya eva, padAjanyadvArakarmatvopasthitijanyo'pi' ityevaM vipratipattiviSayaH, dvArakarmakapidhAnakriyAkartRviSayakaH zAndabodha ityarthaH / sampratipannavaditi- yathA vAdi-prativAdyubhayasammato 'dvAraM pidhehi ' iti vAkyajanyo dvArakarmakapidhAnakriyAkartRgoSastathetyarthaH / pidhehItyatreti- yatra 'pidhehi ' ityetAvanmAtramukaM na tu dvAraM tatretyarthaH / padAdhyAhArasyAvazyakatve yucyantaramAha-kizceti / tathaiva vibhaktivizeSasamabhivyAhArata eva / 'eva' ityasya sthAne 'pada evAkAGkSA, ' iti pAThaH samyag, 'padArtho na zAdaH' ityasya sthAne 'padArtho na zabdaH' iti pATho yuktaH / tadaMza eva padArthAMza eva, evaM ca padAdhyAhArapakSe prathamaM padajJAnaM tataH padArthopasthitistataH zAbdabodhaH, arthAdhyAhArapakSe tu prathamata evapadArthopasthitistataH zAndabodha ityarthAdhyAhArApekSayA padAdhyAhAre gauravaniti yat parAbhipretaM tatrAha- gauravasyeti-aprAmANikameva gauravaM doSAya na tu prAmANikam , prakRte tu padAdhyAhArAbhAva arthe AkAkSA'bhAvAdeva na tataH zAbdabodha iti zAbdabodhAnurodhena padAdhyAhAra Avazyaka iti padAdhyAhAre gauravasya prAmANikatve suvyavasthite yAvadanvayapratiyoginAmupasthiteH zabdajanyatvasya zAbdabodhe prayojakatvAdityarthaH / paGkajapadastha samudAyazaktimasahamAnaH paraH zaGkate-syAdetaditi / paGkajazabdana padArthajJAnaM kIdRzaM jAyate iti pRcchAyAmuttaramAzaGkate- padmamiti / AzaGkitamuttaraM vikalpyApahastayatitaditi-'pamaM paGkajanika' ityAkArakaM jJAnamityarthaH / nAdya iti- 'paGkajanikartR padmam' ityAkArakamanubhavarUpaM jJAnaM paGkajapadena jAyata iti prathamakalpo na samIcIna ityarthaH / niSedhahetuM sAmaprIvirodhAdityupapAdayati-paGkajanIti-paGkajanikartRtvaM pakkajazabdenAvayavazaktyA pratipAdyate, tatra paGkapadena pakarUpArthasyopasthitiH, japadena janikarturupasthitirityupasthitidvayena paGkajanikarturavagatiriti pakajazabdo vAkyAvadhayeva paGkajanikarturavabodhaka iti pakajanikartRjJAnaM zAbdabodhAtmakAnubhava eva, na tu smaraNamiti paGkajanikartRtvAMze'nubhavasAmagrItyarthaH / padmAMza iti- padma paGkajapadaM rUDhatvAt Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / kArya janayetAm 1 na dvitIyaH-upapada-dhAtu-pratyayapratyeka saGketapratisandhAnajasmaraNAni(nAM) samudAyArthasmRtikAle'sattvAduttarottareNa pUrvapUrvanAzAt, na ca pratyekasmaraNajanyasaMskArasamudAyAt paGka-janikartRtvapadmatvAnAmekameva samUhAlambanaM smaraNaM kAryadarzanAt kalpyata ityapi yuktam , evamapi hi paGkaja-nikartRpadmAnayanAnvayaH pratyekaM syAt , na tu viziSTavaiziSTyena; kizca, dvayenAnvaye vAkyabhedaprasaGgaH kathakAraM vAraNIyaH ? kathaM vA na gavAdipade'pi yogarUDhiH ? ko hi " game?" [pA0 uNA0 225 ] " saptamyAM janerDa:" [pA0 3. 2. 97. ] ityanayorvizeSaH ? anuzAsanAvadhRtavibhAgaprakRti-pratyayazakti. bhirubhayatra yogarUDhereva sambhavAditi, u(atro)cyate-' paGkajamAnaya ' iti vAkyAt paGkajanikartAraM paJa samAnayeti pratIteH paGkajapadena pratyeka samudAyazaktipratisandhAnasahakArivazAd militagocaramekameva padarUpameva, na tu vAkyarUpamataH paGkajapadAt padmarUpayasya smaraNameva, na tvanubhava iti padmAze smaraNasAmagro, na tvanubhavasAmagrItyarthaH / te ca nimatAnubhavasAmagrIniruktasmaraNamAmadhyau ca, anubhavasAmagro anubhavaM janayati, smaraNasAmagro smaraNa janayati; anubhavatvasmaraNatvayozca virodhAnakaM jJAnamanubhavasmaraNAtmakaM saMbhavatIti niruktasAmAgyau milite api naikaM kArya kartumarhata iti kathamekaM jJAnaM niruktasAmagyau janayetAmityarthaH / pakajAdena 'pakajanikartR padmam' ityAkArakaM jJAna smaraNarUpamupajAyata iti dvitIyapakSo'pi na samIcIna ityAha-na, dvitIya iti| niSedhe hetumAhaupapadeti-pakajazabde paGkapadamupadaM tasya kardamarUpArthe saGketaH, jan vAtustasyotpattau saGketaH, DapratyayastA kartari saGketa iti niruktapadatrayasaGketapratisandhAnAni RmikANi, tabhyo jAyamAnAni kardamAdirUpArthasmaraNAnyapi kramikANi, teSAM caikadA pakajanikartRpadmAtmakasamudAyArthasmRtikAle'sattvAjandhAtvarthotpattismaraNasamaye jandhAtumaketasmaraNenopapadapakArthakardamasmaraNasya DapratyayArthakartRsmaraNasamaye DapratyayasaGketapratisandhAnena dhAtvarthotpattismaraNasya ca vinAzAnna paGkajanika padmarUpasamudAyArthasmaraNaM saMbhavatItyarthaH / nanu upapadAdipratyekAdasaketapratisandhAnaprabhavakramikasmRtibhyaH paGkajetyakhaNDapada. samudAyasaGketa pratisandhAnaprabhavapadmarUpArthasmRtyA ca pratyeka kramikAH svasamAnaviSayakAH saMskArAH samutpannAsteSAM ca yugapat sadbhAvAt tatsamudAyanakakAlavatinA paGakajanikartRpadmarUpArthasmaraNaM samUhAlambana bhaviSyatItyAzaya pratikSipati-na cetiasya 'yuktam ' ityanenAnvayaH / kAryadarzanAditi-yadi tattadarthasmaraNaprabhavasaMskArasamudAyo na bhavenna paGkajanikartRpadmAnAM samUhAlambanAtmakasmaraNamupalabhyeteti tAdRzasamUhAlambanasmaraNarUpakAryadarzanAdevaM kalpyata ityarthaH / bhavatUkadizA paka-janikartR-padmatvAnAM samhAlambanasmaraNaM tathApyAnayanarUpapadArthAntareNa samaM smRtAnAM teSAM pratyekamevAnvayaH, yapeNaikapadArthasmaraNaM tadrapeNaiva tasyAparapadArthena samamanvaya iti niyamAt, paGkapadArthasya kardamasya dhAtvartha janane tasya ca pratyayArthakartari tasya ca samudAyArthapo'nvayato niyamato niSpannasya pakajanikartapadmarUpArthasya viziSTasyAnayanarUpapadArthAntareNa samamanvayaH syAt , paGkajanikartRpadmatvena rUpeNa niruktaviziSTarUpArthasya padAdanupasthiteriti niSedhahetumupadarzayati-evamapIti-niruktasaMskArasamudAyAnniruktArthAnAM samUhAlambanaikasmaraNasambhave'potyarthaH / paGkajapadasyAvayavazakti samudAyazaktyorupagame doSAntaramupadarzayatikizceti / dvayeneti-paGkajamAnaya' ityatrAnayanarUpapadAntarArthasya paGkajAni yavArthena padmarUpasamudAyArthena ca samamanvaye dvitIyAvibhaktyarthakarmatvaM madhye sannivezya tadvArA svIkriyamANe paGkajanikartRkarmakAnayanabodhaH padmakarmakAnayanabodhazca tato bhavediti sAkSAt paramparayA parasparAnanvitavibhinnArthabodhakatvalakSaNavAkyabhedAtmakadoSo'tra bhavan kavakAra vAraNIyaH? na kathaJcit sa vArayituM zakya ityarthaH / yathA ca paGakajapare'vayavazakti-samudAyazaktyoH sadbhAvAd yogarUDhistathA gavAdipade'pi tayoH sadbhAvAd yogarUDhiH kiM na bhavadbhirupeyate ? ityAha -kathaM veti-gamamArthakagamidhAto?pratyaye sati gauriti padaM niSpadyate, tatra gamidhAtorgamanamarthaH, Dopratyayasya ca kartA'rthaH, tathA ca gamanakartA'vayavazaktyA'rthaH samudAyazaktyA gotvavAnarthaH, evaM ca gamanakartA gauriti gozabdArthaH paGkajapade'pi paGkapadArthaH kardamaH janidhAtorjananamarthaH, Dapratyayasya kartA'rthaH, samudAyazaktyA ca padmamartha iti pakajanikartR padmamityarthaH paGkajapadasya, itthaM cAnayorna kazcid vizeSa iti gavAdipadaM rUDhameva paGakajAdidaM yogarUDhamiti vibhAgakalpanA naiyAyikAnAM duSkalpanaivetyAha-ko hIti / anayoH DovidhAyaka-DavidhAyakayoH / atra uktaashngkaayaam| ucya ne pratividhAnaM kathyate / militagovaraM pakajanikartR Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 201 smaraNaM janyate, tatrAsattivazena ' vizeSye vizeSaNam' iti rItyA paGkajanikartRtva-padmatvaviziSTAnayanasyaikadaivAnvayabodhaH, yadvA paGka-jani-kartRtvAdInAM pratyekapadopasthitAnAM prathamastAvadanvayabodhastadanantaraM tena samaM padmavasyAnantaramAnayanAnvaya ityAgRhyam ; na caikasya paGkajapadasya pada-vAkyabhAvavirodhaH, samu. dAyApekSayA padatvam , avayavApekSayA ca vAkyatvamityevamavirodhAt ; na ca gavAdipade'pi yogarUDhe (DhiH), 'Do' pratyaye zakyavadhArakAbhAvAniyataikaprakRtikatvenAvApodvApakalpanAsambhavAt , anuzAsanaM tu rekhA. gavayena satyagavayajJAnavat sAdhutvAd vyAkhyAnamAtraparam ; na ca dhenvAdipade'pyevaM syAt , jAnu-dAnu padumadvayaviSayakam / bhavatu militaviSayakamekaM smaraNaM yogarUDhipratisandhAnalakSagasahakArisahakRtAt paGkajapadAdevamapi kathameka. deva pakajanikartatvaviziSTapamAnvayabodha ityapekSAyAmAha-tatreti-militagocaraikasmaraNe satItyarthaH / Asattivazena paGkajetyekapadopasthApyatvalakSaNAsattibalena / vizeSya iti-vizeSye Anayane karmatAdvArA padmasya tatra kartustatra janestatra pakajasyAnvaya ityevaM ' vizeSye vizeSaNaM tatrApi vizeSaNAntaram' iti rIyA paGkajanikartatvaviziSTapadmatvaviziSTa nayanasyaikadaivAnvayabodhaH sambhavati, yato viziSTavaiziSTyabodha evaM vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya kAraNatvam, prakRtAnvaya. bodho'pi yadi viziSTavaiziSTyAvagAhibodhaH syAt tadA vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya tatra kAraNatvaM bhavediti paGkajanikartatvaviziSTapadmatvalakSaNavizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayo niruktapadmatvaprakArakasmaraNarUpa iti niruktapadmatvaviziSTe paGkajapadasalketapratisandhAnAbhAvAnniruktapadmatvaprakArakasmaraNAbhAve niruktazAbdabodho na bhavedapi, 'vizeSye vizeSaNam' iti rItyA nirutabodhAbhyupagame tu sa bodha upalakSitavaiziSTyAvagAhyeva, tatra ca na vizeSaNatAvacchedakaprakArakanizcayasya kAraNatvaM kintu viziSTabuddhirUpaM taM prati vizeSaNajJAnameva kAraNam , militagocarameka smaraNaM ca vizeSaNajJAnaM bhavatyeveti tata uktarItyA'nvayabodhaH syaadevetyrthH| athavA paGkajapadasanniviSTAnAmupapada -dhAtu-pratyayapadAnAM pratyekazaktyopasthitAnAM paGka-janikartRtvAnAM prathamaM pakajanikartetyevamanvayabodhastadanantaraM samudAya zaktyopasthitena padmatvaviziSTena samaM pakkajanikarturabhedenAnvayabodhastadanantaraM paGkajanikartatvaviziSTapadmasya karmatvarUpadvitIyArthadvArA''nayanAnvayabodha ityevamabhyupagame'pi na kiJcidanupapanna mityAha-yadveti / tena samaM paGkajanikartatvaviziSTena smm| 'padmatvasya' iyanantaram 'anvayabodha' ityasyAnukarSaNa smbndhH| 'AnayanAnvayaH' ityasya padmatvaviziSTasya karmatvadvArA''nayanena samamanvayabodha ityarthaH / nanvekasyaiva pakajapadasyopapada-dhAtu-pratyayaiH pratyekaM svasvazaktyupasthitArthAnAmanvayabodhajanakatvena vAkyatvaM samudAyazaktyA ca padmarUpaikArthopasthitimAtrajanakatvena padatvamityevaM padatva-vAkyatvayorekasmin samAvezo virodhAnna saMbhavatItyAzaya pratikSipatina ceti / padatva-vAkyatvayorekApekSayaikatrAvRttitvameva virodho na tvapekSAvinirmokaNa katrAvRttitvam , pakkajAde ca samudAyApekSayA padatvamavayavApekSayA ca vAkyatvamityekApekSayakatrAvRttitvalakSaNasya virodhasyApekSAbhedenaikatra sattve'pi na hAniriti niSedhahetumupadarzayati-samudAyApekSayeti / nanu gopade'pi gamidhAtu-DopratyayAbhyAM gamanakartRtvAnvayabodhakatvasya samudAya zaktyA gorUpArthopasthitijanakatvasya ca sambhavena yogarUDhiH syAdityAzaya pratikSipati-na ceti / niSedhe hetumAhaDopratyaya iti Dopratyayasya kartari zaktirityevaM nizcayakAraNaM nAsti, 'gameDa?' [pA0 ugA0 225] ityanena gamidhAtuta eva Dopratyayasya vidhAnamiti niyatakaprakRtikatvena gopadasAdhutvArthameva DopratyayavidhAnam, na tu DopratyayasadbhAve gamanakartarUpArthapratyayabhAvaH, DopratyayamAve gamanakartarUpArthapratyayAbhAva ityevamanvaya-vyatirekalakSaNAvApodvApakalpanAyAH zaktipAhikAyA abhAvAt , yataH pade gamidhAtu sti, atha ca Dogratyaya ityevaM gamidhAtorabhAve DopratyayasadbhAve gamanAtirikkAryakartatvAva.. bodhasyAdarzanena Dopratyaye kartRtve zaktyavadhAraNAsambhavAdityarthaH / yadi Dopratyayasya na kartRtvarUpArthe zakti, tarhi kimartha, gamidhAtuto DopratyayavidhAnamityapekSAyAmAha-anuzAsanaM viti-gavayAnabhijJasya satyagavayasvarUpAvagataye yathA gavayAkRti rekhayA darzayate tato rekhAgavayena satyagavayasvarUpamavagacchati puruSastathA gamidhAtuto DopratyayavidhAnato gopadasAdhutvamAtrA.. vagatirbhavati, tadarthameva tu "game?" iti gauriti vyAkhyAnamAtram, arthAd dhAtupratyayArthasamAzrayaNena gaurityasya gacchatIti gauriti vyAkhyAnamAtraparaM prakRtipratyayavibhAgasamAzrayaNam , na tu vastugatyA gamanakarteti gopadAt pratIyate, 26 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 nayAmRtataraGgiNI-tarabiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / bhAnu-zabdAdAvAvApodvApakrameNa tatra zaktiH kalyA, tadvaraM rUDhireva, nahi dhenvAdipade yogarUDhiriti gautamavacanamasti, yena yogatyAge'pasiddhAntaH syAd " iti / ___ vyavahAranamAnusAriNastu-" paGkajAdipade'pi rUDhireva, vyutpatteH sarvatra sAdhusvArthasvAt, ata eSa yogatyAgena sthalapajhe paGkajapadasya(prayogaH)" ityaahuH|| SayaM tu brUmaH-vyutpasirahitasvaM rUDhitvam , vyutpattisahiSNutvaM yaugikatvam , tadasahiSNutvaM ca mizra. svam, iti padAnAM yaugikAdivibhAgaH pAribhASika eva, paramArthatastu yoga-rUDhinayayoH svasvajanya. zAbdabodhe mithaH pratibandhakatvena ' syAd yaugika eva zabdaH, syAdruDha eva' ityAdirItyA saptabhaGgI. pravRttireva yuktA, nayadvayajanyAkAGkSayoH saptabhaGgayutthApakatvasya sarvasiddhatvAt , ata evAvayava samudAya. zaktibhyAM bodhakatvam ; paGkajAdipade yogarUDhitvamiti nyAyanayakAnto na yuktaH, tannaye nAma-dhAtvoH sambhUyAbodhakatvena tayostAtparyaprAhakatAyAH, 'Da'pratyayasyaiva ca paGkajanikartari lakSaNAyAH svIkArAt, na laukika-parIkSakAbhyAM gaurityanena gotvaviziSTa evArthaH pratItigocarIkriyata iti / nanvevaM dhenvAdipadasyApi gotvaviziSTa eva rUDhiH sAnna tu dhAnakarmatvaviziSTe yogo'pItyAzaGkAmiSTApatyA pariharati-na ceti / evaM syAt gavAdipadavaDhireva syAnna tu yogo'pi / atreSTApattireva niSedhaheturityAha-jAnviti-jAnvAdiSade nuzabdasattve'pi dhezabdAsattve dhAnakarmatvaM na pratIyate, tatraiva jAdisthAne dhezabdopAdAne dhAnakarmatvaM pratIyate ityanvaya-vyatirekalakSaNAvApodvApAbhyAM dhAnakarmatvaviziSTe dhenupadasyAvayavazaktiH prakalpanIyA, tadapekSayA gotvaviziSTe samudAyazaktimAtrameva tasya varamityarthaH, yathA ca paka jAdiparda yogarUDhamiti naiyAyikavRddhAnAmanuzAsanaM naivaM dhenvAdipadaM yogarUDhamityanuzAsanaM teSAM samasti yadbalAdyogarUDhirapi tasyAbhyuSeyA syAdityAha-nahIti / kasyacinnavyanaiyAyikasya dhenvAdipade yogarUDhAktirna nyAyadarzanasiddhAnto yena tasya yogatyAge'. pasiddhAnto bhavat, nyAyadarzanapraNetumaharSeautamasyaiva vacanaM nyAyasiddhAntaH, na ca dhenvAdipadaM yogArUDhamiti gautamavacanaM samastIti yogaparityAge'pyapasiddhAnto nAtra paI dhate ityAvedanAya 'gautamavacanam' ityuktiH / pakajapadaM yogarUDhamityabhyupagacchatAM naigamana yAnusAriNAM naiyAyikAnAM mAmupadartha pakajAdipadaM rUDhamevetyabhyupagantRNAM vyavahAranayAnusAriNAM matamupadarzayati-vyavahAranayAnusAriNastviti-aspa 'AhuH' ityanena sambandhaH / nanu pakajapade rUDhereva bhAve pakkA jAyata iti paGkajamiti vyutpattiranArthakA syAdityata Aha-vyutpattariti-yathA gacchatIti gaurityevaM gavAdipadavyutpattiaurityAdipadasya sAdhutvArthikA na tu tato gamanakartAdyarthaH parikalpyata evaM paGkajAdipade'pItyarthaH / mata eka 'pakA jAyate iti vyutpattiH sAdhutvArthikaiva, na tvavayArthabodhiketyabhyupagamAdeva, anyat sugamam / ___atra jainAnAM siddhAntaM granthakRdAvedayati-vayaM tu brUma iti / 'tadasahiSNutvaM ca 'iti sthAne 'tatsahiSNutve sati tadasahiSNutaM ca' iti pATho yuktaH / 'rUDhitvam' ityatra rUDhatvamiti pAThaH smyg| mizratvaM yogarUDhatvam , tathA ca vyutpattisahitatve sati vyutpattirahitatvaM yogarUDhatvamityarthaH / iti evNprkaarenn| pAribhASika eva svecchAkalpita eva / tarhi ko'tra vAstavika itypekssaayaamaah-prmaarthsthiti| yoga-rUDhinayayoH avayavazaktyabhyupaganta-samudAyazaktyabhyupagantanayayoH / svasveti-avayavazaktyabhyupagantanayasya samudAyazaktimAtrajanyazAbdabodhe pratibandhakatvena samudAyazaktyabhyupagantRnayasyAvayavazaktimAtrajanyazAbdabodhe pratibandhakatvena ca yaugika eva zabdo rUDha eva ca zabda ityevame. kAntavacanapravRttirna sambhavati, kintu syAd yaugika eva zabdaH 1 syAdrUDha eva zabdaH 2 syAd yaugika eva syADha eva ca zabdaH 3 syAdavakavya eva zabdaH 4 syAd yogika eva syAdavaktavya eva ca zabda: 5 syAdUDha eva syAdavaktavya eva ca zabdaH 6 syAd yaugika eva syAdrUDha eva syAdavaktavya eva ca zabdaH . ityevaM saptabhanIvavanapravRttireva yuktetyarthaH / kathamitthamatra saptabhaGgopravRttirityapekSA yAmAha -nayadvayeti-yogAbhyupagantRnayarUnyabhyupagantRnayadvayetyarthaH / basa eva nayadvayajanyAkAlayoH saptamaprayatthApakatvAdeva / 'yogarUDhitvamiti' iti sthAne 'yogarUDhatvamiti' iti pATho Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItarrANabhyAM samalahato mayopadezaH / 203 = cAvayavadyotya samudAyazakyArthabodhakatvena tathAtvaM yuktam , evaM sati 'prajayati' ityatra prottarajitvena prakRSTajaya iva paGkajapadottara'Da'pratyayatvena paGkajanikartRpadma eva nirUDhalakSaNAsambhave samudAyazako mAnA. bhAvAd , ananyalabhyasyaiva zabdArthatvAd, anyathA samAse na zaktiriti matabhaGgaprasaGgAt, na cedevaM rAjavAcake bhUdhanAdizabde bhUdhanavati lakSaNa yA yaugike rAjatvena pRthag bodhakatayA yogarUDhatvaprasaGgaH kathakAraM vAraNIyaH, viziSTarUDhayekAntanayo viziSTayogaikAntanayo vA tatra samAnaprasara iti tayormahAyodhayoriva yuddhaM vArayituM syAdvAdamahArAjaM vinA ko'nyaH samartha iti vibhAvanIyam / __ etena yogArthasya niyamato'bhAnaprasaGgena mImAMsakanayaikAnto'pi nirasta; iti nayayojanayaiva sarvA zAbdI prakriyA'nAvilA // 39 // yuktH| nyAyanayakAntAbhyupagamasyAyuktatve hetumAha - tannara iti- nyAyanaye ityarthaH / nAma-dhAtvoH paGkanAma jnidhaatvoH| sambhUyAbodhakatvena militvA'rthabodhakatvAbhAvena, pati nAma kardamarUpArtha bodhayati, janidhAtuzcotpattirUpArtha bodhayati, na tu militayostayoH paGkaviziSTotpattirUpArthabodhakatvaM nAmArtha-dhAtvarthayorabhedAtirikasambandhenAnvayasyAvyutpannatvAt. prakRte ca paGkapadArthasya nAbhedasambandho janidhAtvarthotpattI ghaTate'to janyajanakabhAva eva sambandhaH sa ca vyutpattivirodhAna zAbde bhAsitumarhatIti / tayoH naam-dhaatvoH| tAtparyagrAhakatAyAH paGkopapadakajanidhAtUtaraDapratyayasya pajanikartRrUpAyeM yat tAtparya tadAhakatAyAH, asya 'svIkArAda' ityanenAnvayaH, karnarUpArthe DapratyayavidhAnaM na tu paGkajanikartRrUpArthe iti Dapratyayasya na paGkajanikartari zaktiH kintu tasya tatra lakSaNaiveti Dapratyayasya paGkajanikartari lakSaNAyAH svIkArAdityarthaH / na ca' ityasya 'yuktam ' itynenaanvyH| azyatrayotyeti- nAma-dhAtu-pratyayalakSaNAkyavadyotyetyarthaH / samudAyazaktayA upapada-dhAtu-pratyayaniSpanapaGkajapadazaktyA, zakyeti pAThe avayavadyotyo yaH samudAyazakyArthastoSakatve. netyartho'tra prAyaH / tathAtvaM paGkajapadasya yogarUDhatvam / yuktatvaniSedhe hetumAha-evaM satIti- avayavAnAM dyotakatvaM samu. dAyasyArthabodhakatvamityabhyupagame satItyarthaH / prakRSTajaya iveti - prakRSTajayarUpArthe prarUpopasargotarajitvena jayArthakajidhAtoryathA lakSaNA tathetyarthaH / nanu paGkajanikartRpadmarUpArthapratItireva samudAyazako mAnamityata Aha- ananyalabhyasyaiveti, zabdArthasvAta zabdazakyArthatvAt , tena lakSaNayA lakSyasya zabdajanyopasthitiviSa patvalakSaNazabdArthatve'pi na kSatiH, yathA 'gaGgAyAM ghoSaH' ityatra gaGgApadAd gaGgAtIrarUpArthapratItAvapi na gaGgApadasya gaGgAtIrarUpA) zaktiH, gaGgAtIrarUpArthasya tatra lakSaNa. yaivAvagatisambhavena tasya zaktibhinnalakSaNAlabhyatvenAnanyalabhyatvAbhAvAt , tathA prakRte'pi paGkajanika padmarUpArthasya zakti. minalakSaNayA pratItisambhavenAnyalabhyasya tasyAnanyalabhapasvAbhAvena paGkajapadazakyArthatvAbhAvena na paGkajapadasya samudAyazaki. rityarthaH / anyathA anyalabhye'pi samudAyazakerabhyupagame / samAla iti- samAsaghaTakapratyekapadaklaptazaktyaiva samAsapratipAdyArthasyAvagatisambhavAt samAse na zakiriti naiyAyikamatasya bhAprasaGgAt , tathA ca samAsazaktyabhyupagantAro vaiyAkaraNA evaM vijyernityaashyH| lakSaNayA nirvAhe satyapi paGkajapadasya yogarUDhasvAbhyupagame bhUrdhanaM yasya sa bhUdhana ityevaM vyutpannasya bhUSanazabdasya bhUsvAbhirAjarUpArthakatvato yogarUDhatvaM prasajyata ityAha-narevamiti- uktadizopapAditamartha nAbhyupaiti yadA tdetyrthH| rAjatvena pRthayodhakatayA gajatvena rAjani bhUdhanapadasya samudAyazaktirityupagamato rAjatvena rAjarUpArthasya bhUdhanavadrapArthataH pRthagbodhakatayetyarthaH / kathaGkAraM vAraNIyaH? na kazcidvArayituM shkyH| viziSTa rUDhayekAntanayaH pAjapadasya paGkajanikartRtvaviziSThapane ruuddhirevetyekaantaabhyupgntRnyH| viziSThayogakAntanayaH paGkajanikartatvaviziSTapagreDavayavazaktirevetyekAntAbhyupagantRnayaH / tatra paramapade / samAnaprasaraH tulyayuktyopapAdayituM zakyaH / iti etasmAt kAraNAt / tayoH viziSTarUtyekAntanaya-viziSTayogaikAntanayayoH, atya 'yudam' ityanenAnvayaH / atra sTAntamAhamahAyodhayoriveti- yaSA mahAyodhayormala-pratimalla bhAvena yuddhaM kurvano: sAmanta-mahIgtyoyudaM vArayituM tadadhikazaktimAn mahArAja eva prabhutaM vinA'nyo na tayoyuddha vArayituM samarthastathA prakRte'pi nirukanayayoranyo'nyamatakhaNDanalakSaNayuddha bArayitaM 'spAda yaugika eva zabdaH, syAnTa evaM zabdaH' ityAdisaptabhatrIlakSaNatyAdvAdamahArAja eva samartho na ta tadanyaH kazcit samartha ityarthaH / Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalakato nyopdeshH| tadevaM nayamatasya vicitratvAt prasiddhadhAtvarthapuraskAreNaivambhUtanayapravRttiriti vyavasthApitam , evaM ca sati yat siddhaM tadAha siddho na tanmate jIvaH, proktaH sattvAdisaMiyapi / mahAbhASye ca tatvArthabhASye dhAtvarthabAdhataH // 40 // nayAmRta-siddha iti / tanmate- evambhUtanayamate, sattvAdisaMjyapi- 'sattAyogAt satsvaH, atati svAn paryAyAnityAtmA' ityAdisaMjJAdhAryapi, siddho mahAbhASye- vizeSAvazyake, tattvArthabhAdhye ca, dhAtvarthabAdhato- 'jIva prANadhAraNe' iti dhAtvarthAnanvayAjjIvo na proktaH, tathA ca vizeSAvazyakavacanam- " evaM jIvaM jIvo saMsArI pANadhAraNAnubhavo / siddho puNo ajIvo jIvaNapariNAmarahiu ti" [vizeSAvazyakabhASyagAthA-2256 ] // 40 // etadeva tattvArthavacanamanUdha vyavasthApayati jIvo'jIvazca nojIvo, noajIva itiihite| jIvaH paJcasvapi gatiSviSTo bhAvairhi paJcabhiH // 41 // nayAmRta-jIva iti / jIvo'jIvo nojIvo noajIvazceti caturbhiH samaH padaiH ko'rthaH pratipAdya iti Ihite- praznayogyavicAraviSayIkRte, siddhAntinA gatimArgaNAyAM paJcasvapi gatiSu-nAraka rUDhijJAnasya yogArthabhAnapratibandhakatvamiti mImAMsakamatamapi na yuktam , tathA sati paGkajapadajanyazAbdabodhe niyamataH paGkajanikartRrUpayogArthasya bhAnaM na sya t , 'syAd yaugika eva zabdaH, syAdrUDha eva zabdaH' ityAdisaptamajIlakSaNa. syAdvAdajanyazAbdabodhe tu kathaJcidyogArtha kathaJcidrvyarthayorubhayorapi bhAnasyAnubhavasiddhatvAditya ha- eteneti-syAdvAdamahArAjasya nayadvayayuddhavAraNasamarthatvenetyarthaH, asya 'nirastaH' ityanenAnvayaH / upasaMharati- inIti- evaMprakAreNetyarthaH, nayayojanayaiva syAtpadalAJchitanayavAkyaghaTitasaptabhaGgIpravRttilakSaNanayayojanayaiva // 39 // catvAriMzattamapadyamavatArayati- tadevamiti / 'prasiddhadhAtvarthapuraskAreNaivambhUta' iti syAne 'prasiddhadhAtvarthapuraskAreNaivaivambhUta' iti pATho yuktaH, vyavasthApitamityantoktiH pUrvapadyena sahottarapadyasya saGgatipradarzanArthA / evaM ca sati prasiddhadhAtvarthapuraskAreNaivaivambhUtanayapravRttirityasya vyavasthApane ca sti| "siddho na tanmate jIvaH" iti catvAriMzattamapadyaM vivRNoti-siddha itIti- sattvAdisaMzyapi siddho dhAtvarthabAdhatastanmate na jova iti mahAbhASye tattvArthabhASye coka ityanvayaH / 'tanmate' ityasya 'evambhUtanayamate' iti vivaraNam , evamapre'pi mUlamullikhya vivRtam / sattvasaMjJAdhArI kathaM siddha ityA kAmAnivRttaye uktam- sattAyogAditi / 'saravAdi ityAdipadagrAhyAtmasaMjJAdhAritvapratipattaye atatItyAdi tadyutpattyupadarzanam, 'atati svAn paryAyAn' ityasya sthAne 'atati tA~stAn paryAyAn' iti pAThaH samyag . tA~stAn paryAyAnityasya prasiddhAn jJAna-darzana-sukhAdiparyAyAnityarthaH, atatItyasya gacchatItyarthaH / siddho jIvo na proktaH kutretyapekSAyAmAha-mahAbhASya iti| tasya vivaraNam - vizeSAvazyaka iti / 'dhAtvarthavAghataH' ityasya vivaraNam - " jIva prANadhAraNe" iti dhAtvarthAnanvaditi / vizeSAvazyakavacanamullikhati- evamiti- "evaM jIvan jIvaH saMsArI praanndhaarnnaanubhvH| siddhaH punarna jIvo jIvanapariNAmarahita iti" iti saMskRtam // 40 // - ekacatvAriMzattamapadyamavatArayati- etadeveti-jIvanapariNAmarahitatvAt siddhasyAjIvatvamevetyarthaH, asya 'vyavasthApayati' ityanenAnvayaH / 'jIvo'jIvazceti' iti padyaM vivRNoti-jIva itIti / 'Ihite' ityasya vivaraNam-'praznayogya Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 205 tiryagU-narA' mara-siddhigatilakSaNAsu, hi-nizcitam , paJcabhirbhAvaiH- audAyika kSAyika-kSAyopazamikopazamika-pAriNAmikalakSaNaiH, jIva iSTaH, vyutpattinimittajIvanalakSaNodayikabhAvopalakSitAtmatvarUpapAri. NAmikabhAvaviziSTasya jIvasya bhAvapaJcakAtmano jIvapadArthatvAt , na cAtmatvapravRttinimittopAdAnenaivAnatiprasaGge kiM vyutpattinimittopalakSaNagrahaNena ? iti vAcyam , saMbhavati tadupalakSakabhAve tattyAgasyAnyAyya. tvAt , anyathA maNDapA-'zvakarNAdipadatulyatAprasaGgAditi dik // 41 / / naji sarvaniSedhArthe paryudAse ca saMzrite / pudgalaprabhRti dravyamajIva iti saMjJitam // 42 // nayAmRta-nanIti / sarvaniSedhArthe- jIvatvAvacchinnAnyonyAbhAvavadarthe, nabi- vivakSite, vicAraviSayIkRte iti / 'siddhAntinA' ityasya 'iSTaH' itynenaanvyH| gatimArgaNAyAM kasyAM gatau kena bhAvenAliGgito jIva iSTa itynvessnnaayaam| vyutpattIti-jIvapadavyutpattinimitto yo jIvanalakSaNa:-prANadhAraNasvarUpa audayikabhAvastenopalakSitaH-pratiyogivyadhikaraNatadabhAvAsamAnAdhikaraNo yadA kadAcittena samamekAdhikaraNavRttirya AtmatvarUpapAriNA mikabhAvastadviziSTasyetyarthaH / bhAvapazcakAtmanaH anantaropadarzitaudayikAdibhAvapaJcakasvarUpasya, jainarAddhAnte dharmadharmiNoH kathaJcittAdAtmyamiti bhAvapaJcakAtmakatvaM jIvasya yujyate, 'naca' ityasya 'vAcyam' ityananAnvayaH / Atmatveti- AtmatvaM yajovapadasya pravRttinimittaM tadupAdAnenaiva-tadrahaNenaiva, arthAdAtmatvaviziSTo jIvapadArtha ityuktyaiva / anatiprasale Atmabhine ghaTa-paTAdipadArtha jIvapadArthatvaprasaGga bhAve / 'kim' iti kAkUkterna kizcid vyutpattinimittopalakSagagrahaNenetyartho labhyate, vyatpattinimitaM yajIvapadasya jIvanaM tadAtmakopalakSaNagrahaNena na kizcit pryojnmityrthH| niSedhe hetumAha-saMbhavatItijIvanalakSaNaM yadAtmatvasyopalakSakaM-jJApakaM tadbhAve saMbhavati sati, jIvanasyAtmatvopalakSakatve sambhavatIti yAvat , jIvapadArtha. svarUpavyAvarNane tattyAgasya jiivnlkssnnvyutpttinimitttyaagsy| anyAya yAtvAt nyAyApetatvAt , yatrArthe vyutpattinimittadharmo na ghaTate tatra bAdhAt tatparityAgasya nyAyAdanapetatve'pi jIvapadArthe Atmani prANadhAraNasvarUpajIvanasya ghaTamAnatvAt tattyAgo'nucita ityaashyH| anyathA vyutpattinimittasya pravRttinimittopalakSakabhAve sambhavatyapi tatparityAgena pravR. ttinimittaviziSTasyaiva pdaarthtvaabhyupgme| maNDapati-maNDape-gRhavizeSe maNDapAnakartRtvasya bAdhAt tatparityAgena gehatva. vyApyamaNDapatvaviziSTasya vAcakaM yanmaNDapapadam , yaccAzvasya pazuvizeSasya karNo'zvakarNa iti vyutpattinimittamazvasambandhi karNatvaM tasyauSadhivizeSe bAdhAt tatparityAgenauSadhitvavyApyA'bhakarNatvaviziSTasya vAcakaM yadazvakarNapadam , tadAditulyatvasya jIvapade prasaGgAdityarthaH / etenAtmA paJcasvapi gatiSu vartamAno jIvapadArtha iti bhAvitam // 11 // ___ajIvapadArthaH ka ityatrottarapratipAdaka "naJi sarvaniSedhArtha" iti dvicatvAriMzattamapadyaM vivRNoti-nAjItIti / 'sarvaniSedhArtha' iti mUlasya vivaraNam-'jIvatvAvacchinnAnyonyAbhAvavadarthe' iti / naji jovo netyajIva iti samaste'jIvazabde akArasya naasthAnIyatvena tena nampadamupasthApyate, tasmin nabhade, yadi natra eva jIvatvAvacchinnapratiyogitAkamedavAnarthastadA jIvapadamanarthakaM prasajyata iti na zaGkanIyam . yato namo'nyo'nyAbhAva evArthaH anyo'nyAbhAvavati tu tasya lakSaNava, tadaikadeze'nyo'nyAbhAve jIvatvaviziSTasya jIvapadArthasya pratiyogitAsambandhanAnvaye jIvatvasyApi svAvacchinnapratiyogitAkatvasambandhanAnvaya iti tadvalAdeva jIvatvAvacchinnapratiyogitAkabhedavAnityarthaH, athavA namo lakSa. NAyA Avazyakatve jIvatvAvAcchinnapratiyogitAkabhadavatyeva tasya lakSaNA, uktArthe naapadasya tAtparyagrAhakatvAcca jIvapadaM sArthakamiti / 'nami' ityasya 'saMzrite' ityanenAnvayaM pratisandhAya 'vivakSite' ityuktam / 'paryudAse' iti mUlasya vivaraNam-'sAdRzye' iti, 'paryudAsaH sadRggrAhI iti vacanAt / tatra jIvatvAvacchinnapratiyogitAkAnyonyAbhAvavati / 'saMzrite' iti mUlasya vivaraNam -'tAtpayeviSayIkRte' iti, 'pudalaprabhRti' ityasya vivaraNam-pudlAdikAra pUraNam / sAdRzyArthakasya paryudAsanatraH kathamAzrayaNamityapekSAyAmAha-paryudAsAnAzrayaNe viti-bhedAhinayena dravyeNa saha guNa-paryAyayorbheda iSyate, abhedagrAhinayena dravyeNa saha guNa-paryAyayorabheda iSyate, iti nayadayayojanayA syA Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadezaH / paryudAse- sAdRzye ca, tatra saMzrite- tAtparyaviSayIkRte, pudgalaprabhRti- pudgalAdikaM dravyam , 'ajIva' iti padena saMjJitam, paryudAsAnAzrayaNe tu jIvasya guNa-paryAyayorapi bhedanayAzrayaNenAjIvapadaprayogaprasA iti bhAvaH // 42 // nojIva iti nozabde'jIvaH sarvaniSedhake / deza-pradezau jIvasya tasmin dezaniSedhake // 43 // nayAmRta-no iti / 'nojIva' iti zabdavAcye nozabde sarvaniSedhake vivakSite ajIva eva, dezaniSedhake tu nozabde AzrIyamANe dezaniSedhasya dezAbhyanujJAnAntarIyakatvAjjIvasya deza-pradezAveva nojIvazabdavyapadezyAvabhyupagantavyau / / 43 // jIvo vA'jIvadezo vA, pradezo vApyajIvagaH / anayaiva dizA jJeyo, noajIvapadAdapi // 44 // nayAmRta-jIvo veti / anayaiva -uktayaiva dizA, noajIvapadAdapi nozabdasya sarvaniSedhakatve jIvo-jIvapadArtho vA bodhyaH, tasya dezaniSedhakatve cAjIvadezo vA, ajIvagaH- ajIvAzritaH pradezo vA, dvAde dravyeNa saha guNa-paryAyayorbhedAbhedalakSaNAviSvagbhAvo'numataH, tatra paryudAsAnAzrayaNe bhedanayAzrayaNena jIvasvAvacchinnapratiyogitAkabhedavAn jIvasya guNaH paryAyazceti tayorapya jIvapadaprayogaprasaGgaH, sAdRzyArthakAyudAsAzrayaNe tu jIvadravyeNa samaM pudgalAdidravyasyaiva dravyatvena sAdRzyamiti jIvasadRzo jIvatvAvacchinna pratiyogitAkamedavAn ajIvapadArtho na jIvasya guNaH paryAyo veti na tatra jIvapadaprayogaprasaGga ityarthaH // 42 // nojIvapadArthaH ka ityatrottarapratipAdaka "nojIva iti nozo" iti tricatvAriMzatamapadyaM vivayoti-no itIti / 'nojIva iti zabdavAcye' ityasya sthAne 'no jIva iti zabdavAcyo' iti pATho yuktaH, tasya 'ajIva eva' itynenaanvyH| 'sarvaniSedhake' ityasya 'jIvatvAvacchinnapratiyogitAkabhedavadartha ke' ityarthaH, atra paryudAsAzrayaNaM na kRtam, ajIva eveti sAmAnyenoktam, tena jIvasya guNa-paryAyayorapi nojIvapadaprayogo bhedanayAzrayaNeneSTa iti jJAyate, yadi ca jIvasya guNa paryAyayonoM jIvazabdaprayogo neSTastadA pUrvavat sAdRzyAzrayaNaM kartavyamiti / 'vivakSite' iti 'AzrIyamANe' iti ca pUritam / tasmin' ityatra tacchandena nozabdagrahaNamavalambya 'tasmin ' ityasyArthakamanam-nozabda iti / dezaniSedhake nozabde AzrIyamANe nojIva ityanena jIvadezaniSedha eva pratIyeta jIvadeza-pradezI kathaM nojIvazandavyapadezyAvityapekSAyAmAha-dezaniSedhasyeti / 'nAntarIyakatvAda' ityasya vyApyatvAdityarthaH / / 43 // nojIvapadArthaH ka ityatrottarapratipAdakaM catuzcatvAriMzattamaM "jIvo vA" iti padyaM vivRNoti-jIvo vetIti / noajIvapadAduktadizA jIvapadArtho yathA jJAyate tathopadarzayati-nozabdasyeti - noajIvazabdaghaTakasya nozandasya, sarvaniSedhakatve-ajIvatvAvacchinna pratiyogitAkAnyonyAbhAvavadarthakatve, jIvapadArtho no ajIvazabdavyapadezyaH, yato'jIvazabdapratipAyo jIvatvAvacchinnapratiyogitAkabhedavAn , tatsarvaniSedho niruktAnyonyAbhAvavattvAvacchinnapratiyogitAkabhedavAn ; sa ca jIva eva, yAvanto'jIvAstavedasya jIvAdanyatrAbhAvAdityarthaH / ajIvadezo yathA noajIvazabdavyapadezyastathopadarzayati--tasya dezaniSedhakatve ceti- no jIvazabdaghaTakasya nozabdasya, dezaniSedhakatve- dezaniSedhArthakatve ekadezaniSedhasyAparadezAbhyanujJAnA ntarIyakatvAdajIvadezo no ajIvapadAjjJeyaH, vA- athavA ajIvadezo niSidhyate tenAjIvadezaniSedhainAjIvapradezo'numanyata iti ajIvapradezo noajIvapadAjjJeyaH / 'ajIvagaH' ityasya vivaraNam - 'ajIvAzritaH' iti / ukkamarthamabhiprAyaspho. raNena spaSTayati- "a mA no nA pratiSedhe" ityanuzAsanataulye'pIti- pratiSedhe ityatra saptamyartho vAcakatvam, tathA ca azabdo mAzabdo nozabdo nAzabdazca pratiSedhavAcaka iti nirukAnuzAsanArthaH, tathA ca nirUkAnuzAsanaM Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samalato nayopadezaH / 207 ' mA no nA pratiSedhe' ityanuzAsanatozye'pi saMsargAbhAvo'nyonyAbhAva namo'rthaH, nozabdasya tvabhAva ekadezo vA, tatra cAnvayitAvacchedakAvacchinnapratiyogitAkatvaM tadekadezatvAdi vyutpattibalalabhyamiti siddhAntaparibhASeti nigarvaH // 44 // ukaM mataM kiyatAM nayanAmityAha naigamo dezasaGgrAhI, vyvhaarrjusuutrko|| zabdaH samabhirUDha-zcetyevamete pracakSate // 45 // nayAmRta-naigama iti / naigamo- naigamanayaH, dezasaGgrAhI- avAntarasaGgrahaH, sarvasaGgrahasya sanmAtrArthatvAt tattyAgaH, vyavahArarjusUtrako- vyavahAranaya RjusUtranayazca, zabdaH samabhirUDhazcetyete nayA evaM pacakSate // 45 // bhAvamaudayikaM gRhNan , evambhUto bhavasthitam / jIvaM pravaktyajIvaM tu, siddhaM vA pudgalAdikam // 46 // nyaamRt-bhaavmiti| evambhUtanayastu audayika bhAvaM vyutpattinimittameSa pravRttinimittatayA gRhan , bhavasthitaM-saMsAriNaM jIvam , pravakti- jIvazabdena vyapadizati, ajIvam- ajIvapadArtha tu siddhaM vA pudgalAdi dravyaM vecchatyasau // 46 / / caturNAmapi amAnonAzabdAnAmavizeSeNa sAmAnyataH pratiSedhArthakatvamanuzAstItyevaM niruktAnuzAsanasyAviziSTatve'pItyarthaH / naJo'rthaH ajIvazandasanniviSTana kArasthAnIyAkArasyArthaH / 'nozabdasya' ajIvazabdAvyavahitapUrvavartino nozabdasya / tatra ca nozabdArSe abhAve ekadeze c| anvayiteti- yadA abhAvo nozabdArthastadA anvayitAvacchedakaM yajIvatvAvacchinnapratiyogitAkabhedarUpamajIvatvaM tadavacchinna pratiyogitAkatvamabhAve vyutpattivizeSabalalabhyam , yadA tu nozabdasyakadezo'rthastadA'nvayitAvacchedakaM yanirutamajIvatvaM tadavacchinnaikadezatvaM tadavacchinna pradezatvaM vA vyutpattivizeSabalalabhyamiti jainasiddhAntasaMketa iti tadamijJasya noajIvapadavyapadezya uktadizA jIvo vA ajIvadezo vA ajIvapradezo vA sambhavatIti bhAvArtha ityarthaH // 14 // paJcacatvAriMzattamapadyamavatArayati -ukta matamiti- 'jIvaH' ityAkArite paJcasvapi gatiSu audayikAdibhAvapaJcakalakSito jIvo jIvapadavyapadezyaH pratIyate, ajIvapadAcca pudgalaprabhRtyajIvadravyaM pratIyate, nojIvapadAdajIvo jIvadezo jIvapradezo vA pratIyate, noajIvapadAca jIvo ajIvadezo'jIvapradezo vA pratIyata ityevamupadarzitamataM kiyatAM nayAnAmityAkAlAnivRttaye vakItyarthaH / " maigamo dezamamAhI" iti pazcacatvAriMzattamapadyaM vivRNoti- negama itIti / avAntarasaGgahaH mahAsAmAnyasattAdhyApyadravyatvAdirUpeNa sakaladravyAdInAmaikyAbhyupagantA'parasaGgrahaH / sadevaikamiti mahAsAmAnyasattArUpeNa sarvavastUnAmaikyayamevaityabhyupagantRparasaGghahastu sanmAtragrAhitvAt pratyeka jIvAjIvAdi vastu tadarthakajIvA'jIvAdizabdaM ca nAGgIkarotI tyatastatparityAga ityAha-sarvasaGgrahasyeti / tatyAgaH sarvasamahatyAgaH / anyat spaSTam // 45 // ___evambhUtanayavaktavyapratipAdakaM SaTcatvAriMzattamaM "bhAvamaudayikaM gRhan" iti padyaM vivRNoti-bhAvamitIti / asI evambhUtanayaH / anyat sugamam // 46 // Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / noajIvazca nojIvo, na jIvA-'jIvayoH pRthak / deza-pradezau nAsyeSTA-viti vistRtamAkare // 47 // nayAmRta-no iti| noajIvo nojIvazcaitannaye jIvA-'jIvayorvaktavyayoH satoH, pRthak napArthakyaM nApadyate, yato'sya nayasya deza-pradezau neSTAviti, nozabdaH sarvaniSedhArtha eva ghaTate, ityetadAkareanuyogadvArAdau vistRtam // 4 // itthaM svasamayasiddhAmevambhUtanayArthaprakriyAmupapAdya tayA digambaroktaprakriyAM dUSayati - siddho nizcayato jIva ityuktaM yad digambaraiH / nirAkRtaM tadetena yannaye'ntye'nyathA prthaa|| 48 // nayAmRta-siddha iti / etena-pUrvoktena, siddho nizcayato jIva iti yad digambarairuktam"tikAle cadu pANA iMdiyacalamAu ANapAgo ya / vavahArA so jIvo Nicchayado du cedaNA jassa // " [ dravyasaMgrahe gAthA-3] ityAdinA tannirAkRtam, yat-yasmAt, antye-evambhUtanaye, anyathA prathA - siddho'jIva ityeva prasiddhiH, zuddhanizcayazca sa eva, iti kathaM nizcayataH siddho jIva iti vaktuM zakyamiti // 18 // ___ nanvevambhUtaH paryAyArthikeSveva zuddhanizcayastenAsmaduktAnupapattAvapi davyArthikaprabhedena sarvasaGgraha nayena zuddhanizcayena tudupapAdayiSyAma ityAkAGkSAyAmAha Atmatvameva jIvatvamityayaM srvsnggrhH| jIvatve pratibhUH siddhasAdhAraNyaM nirasya na // 49 // jIvazabdavyapadezya eva noajIvazabdavyapadezyaH ajIvazabdavyapadezya evaM nojIvazabdavyapadezya iti 'noajIvaH' 'nojIvaH' iti dvau prakArau naivambhUtanayasammatAvityupadarzakaM saptacatvAriMzattamaM "noajIvazva" iti padyaM vivRNotino itiiti| etannaye evambhUtanaye / asya nayasya evambhUtanayasya / nozabdaH 'noajIvaH' ityatra 'nojIvaH' ityatra ca nozabdaH / anyat spaSTam // 47 // ___ aSTacatvAriMzattamapadyamavatArayati-itthamiti / ssasamayasiddhAM jaina zvetAmbararAddhAntaprasiddhAm / "siddho nizcaH yataH" ityaSTacatvAriMzattamapadyaM vivRNoti-sida itIti / etena' ityasya vivaraNam - pUrvokeneti- asya 'nirA. kRtam' itynenaanvyH| 'nizcayanayataH siddho jIvaH' ityasya pratipAdakaM digambaravacanamullikhati-tikkAle ceti"trikAle catvAraH prANA indriyabalamAyurAnaprANazca / vyavahArataH sa jIvo nizcayato dve cetane yasya" // iti saMskRtam / ityAdinA ityAdigranthena, yad digambarairukaM tadetena nirAkRtamiti sambandhaH / tat digambarokkamanantaramupadarzitam / nirAkaraNe hetu:- yaditi- yasmAditi tdrthH| 'antye' iti sthAne 'antye naye' iti pATho yuktaH, tasya viva raNam - evambhUnanaye iti / 'anyathA prathA' iti mUlasya vivaraNam - siddho'jIva ityeva prasiddhiriti / nanu nizcayataH siddho jIva iti digambaramatam , tasyaivambhUnanaye anyathAprathAyAmapi kathaM nirasanamityata Aha-zuddhanizcayazca sa eveti- evambhUtanaya eva zuddhanizcayanayo'tastatrAnyathAprathA'pahastayatyevokkadigambaroktamityarthaH / iti etasmAt kAragAt / kathamiti-na kathamapi nizcayata: siddho jIva iti dhaktuM zakyamityarthaH / 48 // Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / nayAmRta 0 - Atmatvamiti / Atmatvameva jIvapadapravRttinimittam, pAriNAmikabhAvasya kAlatrayAnugatvena satyatvAt, audayikabhAvasya caupAdhikatvena kAlatrayAnanugatatvena ca tucchatvAt, iti ayaM sarvasaGgrahanayaH siddhasAdhAraNyaM bhavasthataulyaM nirasya jIvatvasAghame na pratibhUH, sarvatra tulyajIvatvAt evam 'eko vyavahArato jIvo'nyazca nizcaya [taH] ' iti vibhAgakaraNamasamIkSitAbhidhAnamevApadyeta, sarvasaGgraha eva hi karmopAdhinirapekSazuddhadravyArthikaH, tena ca saMsAricaitanyamapi niruparAgaM zuddhamiti pareNeSyata eva taduktaM dravyasaGgrahe " maggaNa-guNaThANe hi ya caudasa ya havaMti taha asuddhagayA / viSNeyA saMsArI sabve suddhA u suddhaNayA // 13 // " iti na ca saMsAricaitanyasya saGgrahanayena zaktyA zuddhacaitanyanizcaye'pi vyaktyA zuddhacaitanyasya siddha. eva nizcayAnna sAdhAraNyamiti zaGkanIyam, saGgrahasya zaktigrAhakatvena vyaktimAhakatAyA vyavahAra eva vizrAnteH, nizcayato dvicetanAzAlI siddha eva jIva ityasya vyAghAtAt // 49 // 209 ekonapaJcAzattamapadyamavatArayati nanviti / tena paryAyArthikanayeSu zuddhanizcayAtmakenaivambhUtanayena / asmaduktAnupapatAvapi siddho nizcayato jIvaH' iti digambaroktasyAnupapattAvapi / tadupapAdayiSyAmaH ' siddho nizcayato jIvaH' iti digambaroktamupapAdayiSyAmaH, dravyArthikeSu zuddha nizcayAtmakena saGgraheNa siddho jIva ityupapadyata evetyarthaH / " Atmatvameva " itye konapaJcAzattamapadyaM vivRNoti - AtmatvamitIti / 'jIvatvam' iti mUlasya 'jIvapadapravRttinimittam' iti vivaraNam / kathamAtmatvameva jIvapadapravRttinimittaM na tu prANadhAraNalakSaNaM jIvanaM yajjIvapadavyutpattinimittamityapekSAyAmAha - pAriNAmikabhAvasyeti - AtmazvaM jIvasya pAriNAmiko bhAvastasya kAlatraye'pyAtmani satvena satyatvAt prAgadhAraNalakSaNaM jIvanaM ca jIvasyaudayiko bhAvastasyAyuSkarma lakSaNopAdhiprabhavasyopAdhikatvena yadevAyukarmAtmani sambaddhaM tadaiva tasyAtmani sattvamiti kAlatrayAnanugatatvena tucchatvAdityasmAt kAraNAdAtmatvameva satyatayA jIvapadapravRttinimittaM tucchatvAcca na jIvanaM jIvapada pravRttinimittamityabhyupagantA sarvasaGgrahanayaH siddhasAdhAraNyaM nirasya jIvatve na pratibhUH / 'siddhasAdhAraNyam' ityasya vivaraNam - bhavasthataulyamiti / 'jIvatve' ityasya vivaraNam- 'jIvatvasAdhane' iti / pratibhUrityasya sAkSItyarthaH / kathaM na pratibhUrityapekSAyAmAha - sarvatreti jIvapadapravRttinimittamAtmatvaM yathA siddhe vartate tathA bhAvasthe'pi tena siddhe jIvatvasAdhane bhavasthe'pi jIvatvaM siddhayatyeva, tathA ca siddha eva nizcayato jIva iti na syAt, AtmatvaM yadi siddhaM eva varteta na tu bhavasthe tadA syAt tena siddhamAtravartinA siddhasyaiva jovatvasAdhanaM sarvasamprahataH, na caivamityarthaH / Atmasvasya jIvapadapravRttinimittatayA sarvasaGgrahanayAbhimatasya siddhe saMsAriNi ca sattvena tato jIvapadavyapadezyatvamAtmamAtra eveti nizcayata eva sarve AtmAno jIvA iti vyavahAranizcayAbhyAM jIvavibhAgakaraNanapi digambarasyAsamIkSitAbhidhAnameva syAdityAha - evamiti / nizcayanaye yadi saMsAriNAM jIvapadavyapadezyatvaM nopapadyeta tadA vyavahAratasteSAM jIvapadavyapadezyatvopapattaye vibhAgakaraNamupapadyeta, na caivam digambarAbhimatena sarvasaGgrahalakSaNanizcayanayenaiva sarveSAM jIvapadavyapadezya tvopapatterityAha- sarvasaGgraha eva hIti / tena ca sarvasaGgraheNa ca / niruparAgaM karmopAdhirUpoparAgamuktam, yadyapi saMsArI karma - maladigva eva vyavahArataH, tathApi zuddhadravyagrAhisarvasaprahRtaH so'pi vastugatyA karmanalavimukta evetyAzayaH / uktArthe dravyasaGgrahavacanasaMvAdamAd-tadukamiti / maggaNa0 iti - " mArgaNA-guNasthAnaizca caturdazabhizca bhavanti tathA azuddhana yAt / vijJeyAH saMsAriNaH sarve zuddhAstu zuddhanayAt" / / iti saMskRtam / 'na ca' ityasya 'zaGkanIyam' ityanenAnvayaH, saMsAricaitanyamapi saMsAradazAyAM karmAvRtatayopalabhyata iti vyaktayA'zuddhaM karmamalApagame zuddhaM tadbhaviSyatIti zaktyA saGgrahasvarUpanizcayanayena zuddhacaitanyatvaM nizcIyate, siddhe tu vyaktayA zuddhacaitanyasya nizcayAd vyaktayA zuddhacaitanyarUpatvasyAtmatvasya jIvapada pravRttinimittasya na siddhasaMsArisAdhAraNyamiti zaGkiturdigambarAnuyAyino'bhisandhiH / niSedha hetumupadarzayati-saMgrahasyetizaktirUpeNa zuddhaM caitanyaM sarvadA'vatiSThata iti zaktirdavyam, vyaktistu na trikAlAnugAminIti paryAyarUpA'zuddhadravyarUpA vA 27 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / nanvevaM nizcayataH siddhasyAjIvatve bhavadbhiriSyamANe bhavatAmeva pranthe saMsArisiddhasAdhAraNajIyapadArthAbhidhAnaM katham ? ityAzaGkAyAmAha / yajIvatvaM kvacid dravya-bhAvaprANAnvayAt smRtam / vicitranagamAkUtAt tajjJeyaM na tu nizcayAt // 50 // nayAmRta-yaditi / yajjIvatvaM kvacid pranthe, dravyabhAvaprANAnAm anvayAt-ekIkaraNAt smRtaM saMsAri-siddhasAdhAraNyamiti zeSaH, tad vicitra:-vividhAvastho yo naigamaH, tasyAkUtAt-abhiprAyAt jJeyam, na tu nizcayAdevambhUtanayAt, tathA caivambhUtanayenaiva siddhamajIvaM vayaM pratijAnImahe, na tu nayAntarAbhimate na jIvatve'pi vipratipadyAmahe, iti zuddhA-'zuddhena naigamanayena sAdhAraNa jIvatvAbhyupagame'pi na kSatiH, iyA~stu vizeSa:- prasiddhanaigama audAyikabhAvopalakSitamAtmatvAkhyaM pAriNAmikabhAvameva jIvapadapravRttinimittamabhyupaiti, tattadvizeSazca kazcidupacAropajIvI dravya-bhAvaprANAnyataravattvenAnugatamaudayikakSAyikabhAvadvayamiti, nedaM siddhAntArNave nayavikalpakallolavaicizyaM tatsaMplavavyasaninAM vikSobhAvaham // 50 // seti saGgrahasya zaktigrAhakatvameva na vyaktimAhakatvam, vyaktiprAhakatvaM tu vyavahArasyaiva, tathA ca vyaktathA zuddhacaitanya yadi siddhe jIvapadapravRttinimittaM tadA vyavahArata e siddho jIvo na nizcayata ityanabhimatameva digambarasyAsajyata ityuttraabhisndhiH| evaM jJAnadarzanayoryogapadyAbhAvana siddhe'pi yadA jJAnamabhivyajyate tadA na darzanamabhivyajyate, yadA darzanamabhivyajyate tadA na jJAnamabhivyajyata iti vyaktayA dvicetanAzAlitvaM na siddhe'pIti siddho'pi na nizcayato jIvaH syAditi siddhasya dvivetanAzAlivena jIvatvaM nizcayanayata ityapi digambarasya vyAhatamevetyAha-nizcayata iti // 49 / / paJcAzattamapadyamavatArayati-nanvevamiti / evam anantaropadarzitadizA / bhavadbhiH shvetaambraiH| bhavatAmeva zvetAmbarANAmeva / "yajIvatvaM" iti paJcAzattamapadyaM vivRNoti-yaditIti / ekIkaraNAt prANadhAritvaM jovatvamiti lakSaNe dravyaprANa-bhAvANasAdhAraNaprANatvena rUpeNAnugamayya dravyaprANabhAvaprANayorupAdAnAt / 'saMsAri-siddhasAdhAraNyam' ityasya sthAne 'saMsAri-siddhasAdhAraNam' iti pATo yuktaH, tathA satyeva tasya 'jIvatvam ' ityanenAbhedenAnvayo ghttte| tathA ca siddha-saMsArisAdhAraNajIvatvAbhidhAnasya vicitranagamAkUtaprayuktatvavyavasthitau ca / vayaM zvetAmbarAH / 'nayAntarAbhimatena' ityasya sthAne 'nayAntarAbhimate' iti pAThaH samyag, tathA ca nayAntarAbhimate naigamanayAbhimate, jIvatve'pi siddha-saMsArisAdhAraNajIvatve'pi, na tu naiva, vipratipadyAmahe vivAdamAtiSThAmahe ityarthaH / iti etasmAt kAraNAt / zuddhAzuddhena naigamanayaH parasaGgrahasamAnAbhiprAyaH zuddhadravyaM viSayIkarotIti zuddhaH, azuddhavyagrAhivyavahArasamAnAbhiprAyastvazuddhamapi dravyaM viSayIkarotItyazuddha iti kRtvA zuddhAzuddhena / sAdhAraNeti- siddha jIvasAdhAraNetyarthaH / na kSatiH na kvacidasmadabhiyuktanirmitagranthe siddha-saMsArisAdhAraNajIvatvapratipAdake satyapi zvetAmbarANAmasmAkamevambhUta. nayasiddhasyAjIvatvaM svIkurvatAM haaniH| naigamanayavaicitryaM tadavAntarAbhiprAyavaicitryopadarzanena samarthayati-iyA~stviti / audayikabhAvopalakSitaM jIvapadavyuttattinimittajIvanalakSaNodayikabhAvopalakSitam / 'tattadvizeSazca' iti sthAne 'tadvizeSazca' iti pAThaH samyag , naigamavizeSazceti tadarthaH / 'bhAvadvayam' ityasyAnantaraM 'jIvapadapravRttinimittamabhyupaiti' ityanuSajyate / 'nedam' ityatra no 'vikSobhAvaham ' ityanenAnvayaH / idam anantaramevopavarNitaM nayAmiprAya. baicitryam / asyaiva ziSyabuddhivezadyAyopavarNanam-siddhAntArNave nayavikalpakallolavaividhyamiti-siddhAnta eva-jainAgama eva. arNavaH- samudraH, tatra nayasya- vastvaMzagrAhyabhiprAyasya, yo vikalpa:- naigamAdiprakAraH, sa eva kallola:- taraGgaH, tasya vaicitryaM - nAnAprabhedastadetat , tatsaMplavavyasaninAM tasmin- niruktasiddhAntasamude, saMplavaH-muhurmuhustadantarniviSTatattvajJAna Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalato nayopadezaH / 211 nanu "jIva prANadhAraNe" ityatra bhAvaprANadhAraNameva dhAtvartha vivakSitatvA( vivakSitvA ) nizcayataH siddhasya jIvatvaM samarthayidhyAma ityAkAGkhAyAmAha dhAtvarthe bhAvanikSepAt, paroktaM na ca yuktimat / prasiddhArthoparodhena, yanayAntaramArgaNA // 51 // nayAmRta0-dhAtvarthe iti / dhAtvarthe- jIvatyarthe, bhAvanikSepAt- bhAvasaGketagrahAt, paroktaM' nizcayataH siddha eva jIvaH' iti digambaroktam, na ca-naiva yuktimat, yat- yasmAt, prasiddhaHanAdidhAtupAThAdipratIyamAno yo'rthaH, tadanurodhena nayAntarasya mArgaNA-vicAraNA bhavati, tathA ca yAdRzadhAtvarthamupalakSaNIkRtyetaranayArthapratisandhAnaM tAdRzadhAtvarthaprakArakajijJAsayaivambhUtAbhidhAnasya sAmpra. dAyikatvAt , na tatra bhAvanikSepAzrayaNamityarthaH, anyathA tatrApi nikSepAntarAzrayaNe'navasthAnAt , prakRtamAtrAparyavasAnAdantato jJAnAdvaite zUnyatAyAM vA paryavasAnAt, kizva, tADaguparitanaivambhUtasya prAkta. ratnAvAptaye tattAtparyAvadhAraNalakSamavagAhanam , tadeva vyasanaM tacchAlinAM pramAtRNAm , nayavikalpakallolavaicitryaM pramodAvahameva, na vikSobhAvahaM na cittvaiklyaavhmityrthH||50|| ekpnycaashttmpdymvtaaryti-nnviti| "jIva prANadhAraNe" ityatra nizcayanayena prANazabdo bhAvaprANapara eva, bhAvaprANAzca jJAna darzanalakSaNacaitanyadvayameva, tadvattvAt siddhasyaiva jIvatvaM vayaM digambarA samarthayiSyAma ityAkAGkSAyAmeka paJcAzattamapathaM tduttrprdrshkmaahetyrthH| vivRNoti-dhAtvarthe itIti / yAdRzeti - prakRte jIvadhAtvartha jIvanalakSaNadravyaprANadhAraNamupalakSaNIkRtya naigamanayAmimatAtmatvaviziSTarUpajIvazabdArthapratisandhAnaM-jIvanalakSaNadravyaprANadhAraNarUpavyutpattinimitopalakSitAtmatvarUpapAriNAmikabhAvaviziSTe jIvazabdasaGketagrahaNAtmakaM samastIti nirukkajIvanarUpajIvadhAtvarthaprakArakajijJAsayaivambhUtanayAbhidhAnasya-' evambhUtanayena nirukkajIvanarUpadhAtvarthaviziSTo jIvapadavyapadezyaH' ityabhidhAnasya sAmpradAyikatvAt jainAgamarahasyavettaprAcInasammatatvAnna tatra jIvatyarthe prANadhAraNe bhAvanikSepasya-prANazabdo bhAvaprANasaGketitaH' ityasyAzrayaNamiti 'prasiddhArthoparodhena yanayAntaramArgaNA' ityasyAbhipretyo'rtha ityarthaH / anyathA prasiddhArthAnuparodhena nayAntaravicAraNayA dhAtvarthe bhaavnikssepaashrynne| tatrApi bhAvanikSepAzrayaNato labdhe caitanyadayarUpabhAvaprANadhAraNarUpajIvadhAtvarthe'pi / nikSepAntarAzrayaNe sAkAra-nirAkAropayogAtmakacaitanyadvayamapi na vastuto bhAvaprANasvarUpaM sAkAratva. nirAkAratva-dvitvAdInAM tatra kalpitatvAt , kintu caitanyamAnaM bhAvaprANasaGketitamityevaM nikSepAntarAzrayaNe sati / bhanavasthAnAt tatrApi nikSepAntarAzrayaNato vizrAntyasambhavAt / evaM ca prakRtamAtrAparyavasAnAta nAt dvicetanAzAlitvAnizcayataH sido jIva iti prakRtasyAtra prakrAntasyAnyanAnyasya prakrAntasyetyevaM prakRtamAtrasyAparyavasAnAd dhAtvaryasvaparyavasAnAsambhavAt, tathA ca sati satyatvA''nandasvAdikamapi tatra na syAdityato zAnAdvaite jJAnAdvaitamapi viSayAntarAbhAve nirviSayaM na sambhavatIti zUnyatAyAM vA nizcayanayato jIvapadavyapadezyatvasya paryavasAnAd vyavasthite: zUnyatvameva tattvaM jIvavyapadezyaM syAdityarthaH / api caivambhUtAtmakanizcayanayo dvividho vyavahArAnurodhI nizcayAnurodhI ca, tatra vyavahArAdyabhimatadhAtuvyutpatti-samAzritya tAdRzavyutpattinimittameva zandapravRttinimittamupajIvan dhAtuvyutpattinimittAvacchinnArthe satagrAhI nizcayaH prathamaH, vyavahAranayAbhimatapadArthAbhidhAnAnantaraM vyavahAranayopajIvino'syaiva nizcayanayasyAbhimatapadArthAbhidhAnamucitaM tadanantaraM cokkanizcayAbhimatadhAtuvyutpattinimitte bhAvakanimnaM vizeSamAdRtya tAdRzavizeSAtmakadhAtuvyutpattinimittAvacchinnapadArthasaGketamAhI yo nizcayopajIvI dvitIyo nizcayastadabhimatapadArthAbhidhAnamucitamityayaM padArthAbhidhAnakramaH, tasya vyavahAranayAbhimatajIvapadArthAbhidhAnAnantaraM nizcayopajIvinizcayAtmakadvitIyanizcayAbhimatajIvapadArthAbhidhAnaM kurvatA digambareNAtikramaH kRta iti sampradAyAbhimatakramollaji digambaramataM na yuktamityAha-kiJcati / patAguparitanaivambhUtasya dhAtvarthe bhAvanikSepAjIvapadArtha caitanyadvayasvarUpabhAvaprANadhAraNalakSaNajIvanamurarIkurvata evambhUta Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samalaGkRto nayopadezaH / naivambhUtAbhidhAnapUrvamevAbhidhAnaM yuktam, anyathA'prAptakAlatvaprasaGgAt, tasmAt vyavahArAdyabhimata. vyutpattyanurodhenaudayikabhAvamAtramAhakatvamevAsya sUribhiruktaM yuktamiti smarttavyam / na cendriyarUpaprANAnAM kSAyopazamikatvAt kathamevambhUtasyaudayikabhAvamAtraprAhakatvamityapyAzakanIyam , prAdhAnyenAyuHkarmodaya. lakSaNasyaiva jIvanArthasya grahAt , upahatendriye'pyAyurudayenaiva jIvanizcayAditi dik // 51 // zaGkAzeSamupanyasya pariharati zailezyantyakSaNe dhammoM, yathA siddhastathA'sumAn / vAcyaM netyapi yat tatra, phale cinteha dhAtugA // 52 // nayAmRta-zailezyantyalakSaNa iti / zailezyA-ayogiguNasthAnasya, antyakSaNe-caramakSaNe, yathA nizcayato dharmaH, tadarvAtanakAlabhAvI tu vyavahArata eva, taduktaM dharmasaGgrahaNyAM haribhadrAcAryaiH"so ubhayakkhayaheU selesIcaramasamayabhAvI jo| seso puNa Nicchayao tasseva pasAhago neo // 26 // " ___ tathA'sumAna- jIvo'pi nizcayataH siddha eva bhaviSyatItyapi na vAcyam , yatastatra- ' so ubhayakkhayaheU' iti gAthAyAm , dhArayati siddhigatAvAtmAnamiti dharma iti phale-phalarUpe dhAtvarthe cintA, sA ca kurvapatvena kAraNatvaM vadata evambhUtanayasya mate zailezyantyakSaNa eva dharmapadArthasiddhisAkSiNI, sadanantaraM siddhisAdhAraNarUpA sA phalA'vyavadhAnAt , iha tu dhAtugA- dhAtvarthAvacchinnasvarUpaviSayiNI svruupnishcynysy| prAkaneti-AyurAdidavyaprANadhAraNalakSaNajIvanarUpajIvadhAtuvyutpattinimittAvacchinne jIvapadasaGketagrAhiNo vyavahAranayopajIvyevambhUtasvarUpanizcayasya yadabhidhAnaM tat pUrva yasyeti bahuvrIhiNA 'nimaktAbhidhAnapUrvam' ityasya 'niruktAbhidhAnapUrvakam' ityarthaH, tatazca niruktAbhidhAnAnantarameva siddha eva caitanyadvayalakSaNabhAvaprANadhAritvAjIvapadavyapadezya ityabhidhAnaM yuktamityarthaH / anyathA vyavahAranayAbhidhAnAnantaraM vyavahAropajIvinizcayAbhidhAnamakRtvaiva nizcayopajIvinizcayAbhidhAne / aprAptakAlatvaprasaGgAt vyavahAranayAnantaravyavahAropajIvinizcayAbhidhAnottarakAlo nizcayopajIvinizcayAbhidhAnakAlaH, na tu vyavahArAbhidhAnAvyavahitottarakAlastasya kAla iti aprAptaH kAlo yasya so'prAptakAlastasya bhAvo'prAptakAlatvaM tasya prasaGgAdityarthaH / upasaMharati- tasmAditi-aprAptakAlatvaprasaGgabhayAdityarthaH / asya evambhUtanayasya / 'naca' ityasya / 'AzakunIyam' itynenaanvyH| niSedhe hetumAha-prAdhAnyeneti / zaGkA-prati vidhAnayorau~ sukhAvabodhau / / 51 // dvipaJcAzattamapadyamavatArayati-zaGkAzeSamiti-digambarAzaGkA'vaziSTabhAgamityarthaH / vivRNoti-zailezyalakSaNa itIti / dharma iti-dhAraNAd dharma iti vyutpatyA dhAraNalakSaNo dharmapadArtho nizcayanayato yathA zailezyantyakSaNe ityarthaH / tadarvAktanakAlabhAvI tu zailezyanyakSaNaprAktanakAlabhAvI dharmapadArthastu / vyavahArata eva vyavahAranayata eva, evakAreNa tasya nizcayanayasammatatvasya vyavacchedaH / ukkA haribhadrasUrivacanaM parAbhipretapramANatayopadarzayati-tadaktamiti / so0 iti-"sa ubhayakSayahetuH zailezIcaramasamayabhAvI yaH / zeSaH punarnizcayataH tasyaiva prasAdhako jJeyaH" // iti saMskRtam / 'tatra' iti mUlasya vivaraNam- "so ubhayaskhayaheU" iti gAthAyAm iti / 'phale' iti mUlasya 'phalarUpe dhAtvarthe' iti vivaraNam / sA ca niruktacintA punaH, asya 'sAkSiNI' itynenaanvyH| dharmapadArthasiddhi. sAkSiNI siddhigatAvAtmAnaM dhArayatIti vyutpattyA dharmapadArthaH siddhistasyAM saakssinnii| tadanantaraM zailezyantyakSaNAnantaram / 'siddhisAdhAraNarUpA' iti sthAne 'siddhidhAraNarUpA' iti pAThaH samyag, dhArayati dharma iti, siddhiM dhArayatIti vyutpattisyevasAyinI cintA / phalAvyavadhAnAt siddhirUpaphalena saha vyavadhAnAbhAvAt , zailezyantyakSaNAnantaraM siddhirUpaphalaM Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / ," cintA, sAca kena sahAvyavadhAnaM gaveSayeta ? svarUpaM tu prasiddhyanurodhena saMsAriNyeva paryavasAyayet, na tu siddha iti mahAn vizeSaH / syAdetat, dharmapade'pi dhAtvartho dhAraNasAmAnyameva, tacca yathA vizeSatAtparyavazAt siddhidhAraNarUpavizeSe paryavasyati, tathA jIvapadArtho'pi vizeSe paryavasyan siddha eva dattapado bhaviSyati ? maivam- "jIva prANadhAraNe ityatra prANapadasama ( bhi ) vyAhRtadhAraNasya bhUriprayogavazAdaudayika prANadhAraNa eva paryavasAnAt, ata eva gopadasya nAnArthatve'pi tato bhUriprayogavazAt sAsnAdimata evopasthitiH, azvAdestu padAntarasamabhivyAhArAdineti tu tAntrikAH / tadevamevabhUtanayAbhiprAyeNa siddho na jIva iti vyavasthApitam / yadi punaH prasthakanyAyAd vizuddhataranaigamabhedamAzritya prAguktasvaprandhagAthA vyAkhyAyate paraiH, tadA na kiJcidasmAkaM duSyatIti kimalpIyasi rakSodena ? / / 52 // aindrI tatiH praNayapuNyamivAGkurAyairyatpAdapadmakiraNaiH kalayatyudI (rNa ) tam / snAtrAmbhasA dalita yAdavaduSTakaSTaM zatezvaraM prabhumimaM zaraNIkaromi // 1 // evaM sAmAnyataH saptAnAmapi nayAnAmarthAnuktvA tataH zuddhyazuddhijJAnopAyaM vaktuM prakramate 213 sarvadA vidyata iti taddhAraNamAtmani dharmapadArtha iti / iha tu jIvapadArthe punaH ' dhAtugA' iti mUlasya vivaraNam - dhAtvarthAvacchinnasvarUpaviSayiNIti- jIvadhAtvartho yaH prANadhAraNalakSaNastadavacchinnaM yadAtmasvarUpaM tadviSayiNItyarthaH / sA ca dhAtvarthAvacchinnasvarUpaviSayiNI cintA punaH / kena saddeti - phalasya kAraNaprabhavatvena kAraNasya phalasAdhanatvena tayoravyavadhAnasyAvazyambhAvena tatraikasyApareNa sahAvyavadhAnacintAsambhave'pi prakRte cintAviSayasya dhAtvartha* svarUpAvacchinnasya phalasAdhanabhAvena cintAyA aviSayatvena kenApi sahAvyavadhAnAkAGkSAyA anudayena vyavadhAnagaveSaNAyA aprasarAdityarthaH / svarUpaM tviti jIvadhAtvarthasvarUpaM punaH, "jIva prANadhAraNe" ityatra prANazabdasya sAmAnyataH prANavacanatve'pi laukikaparIkSakANAmavigAnena dravyaprANavAcitvena prasiddhatayA tadanurodhena dravya prANadhAraNalakSaNaM tat saMsAramAtragataM na tu siddhagatamityarthaH / iti evaM svarUpo dharmazabda- jIvazabdayormahAn vizeSaH / atra paraH zaGkate - sthA detaditi / taca dhAraNasAmAnyaM ca anyat sugamam / samAdhatte - maivamiti / ata eva sAmAnyasya yaskizcidvizeSasvarUpamAdAya paryavasAnasambhave'pi sAmAnyavAcizabdasya yasminneva vizeSe bhUriprayogastaM vizeSamupAdAyaiva sAmAnyasya paryavasAnamityasya yuktatvAdeva / nAnArthatve'pi kiraNa- vANI prabhRtyanekArthavAcakatve'pi / tataH gopadAt / mabhvAdestviti - gacchatIti gauriti vyutpattilabhyagamanakartRtvasyAzvAdau satve'pi tadvAcakAzvAdipadAsamabhivyAhRtagopadAnnAzvAderupasthitiH kintu sAsnAdimata evopasthitiH, azvAdipadasamabhivyAhRtagopadAt punarazvAderupasthitirityevaM tAntrikA AmanantItyarthaH / upasaMharati tadevamiti / prastha kanyAyAt prasthakavasatipradezAdikaM samAzritya naigamAdinayamananabhedopapAdakayukteH / prAguktagranthagAthA "tikkAle ca" iti gAthA / paraiH digambaraiH / asmAkaM zvetAmbarANAm // 52 // - - itthaM nayArthaM mananaM mama jinapravarazrIzaGkhazvarabhaktibharAdevetya vedayituM granthamadhyamaGgalasvarUpAM zrIzatezvaraprabhustutiM pradhnAti aindrI tatiriti - aGkurAmairiva yatpAdapadmakiraNairuditaM praNayapuNyamaindrI tatiH kalayati, tacchandasya yacchandazrutibalAdAyAtatvena tamimaM snAtrA'mbhasA dalitayAdavaduSTakaSTaM zaGkhezvaraM zaraNIkaromItyanvayaH / aindrI indrambandhinI tatiH - paktiH, indrasamUha iti vaktavye aindrI tatiriti yaduktaM tena 'ai' iti sarasvatImantrasya svagata kavitvavitvAbandhyakAraNasya maGgalatayA'vasthAnamAdRtamiti / yatvAdeti yasya bhagavataH zrIzaGkhavarasya pAdAviva padmaM tasya kiraNaistana namrIbhUte zirasi patitaiH, aGkurAgrairiva kSetra-bhU-reNvAcchAditabIjAGkurasyopari kiJciddRzya mAnAprabhAga sadRzaiH, praNayapuNyaM bhaktibhara racitapraNatiprabhavapuNyam, uditam ( udIrNam) udayamAgataM phalapradAnAbhimukhamiti yAvat kalayati jAnIte, tamimaM Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nyopdeshH| uktA nayArthAsteSAM ye, zuddhayazuddhI vadet sudhiiH| te pradeza-prasthakayorvasatezca nidarzanAt // 53 // nayAmRta-uktA iti / spaSTo'yam , navaraM nidarzanAditi jAtyapekSamekavacanam , pradeza prasthakavasatidRSTAntairnayAnAM zuddhyazuddhI vibhAvanIye ityarthaH / / 53 // tatra pUrva pradezadRSTAntaM vivecayati / tathAhi dharmAH'dharmA:''kAza jIva-skandhAnAM naigamo nyH| taddezasya pradezazcetyAha SaNNAM tamuccakaiH // 54 // nayAmRta-dharmetyAdi / naigamo nayaH dharmAstikAyA-'dharmAstikAyA.''kAzAstikAyajIvAstikAyaskandhAnAM taddezasya [ca] pradeza iti SaNNAM tam-pradezamuccakaiH svamatanirbandhenAha // 54 // dAsena me kharaH krIto, dAso mama kharo'pi me| iti svadeze svAbhedAt, paJcAnAmAha saGgrahaH // 55 // nayAmRta-dAseneti / saGgrahanayastu * dAsena me kharaH krIto, dAso mama kharo'pi me' iti nyAyAt svadeze-dharmAstikAyAdideze, svAbhedAt-dharmAstikAyAdyabhedAt paJcAnAM pradezamAha, SaNNAM bhedAnAM paJcasu saGgrahAdatra saGgrahasyAnvarthatvam , krayajanyaM dAsaniSThaM kharasvAmitvaM yathA paramparAsaMbandhena tatsvAminiSThatayA sAhItuM zakyaM tathA dharmAstikAyAdidezavRttipradezAzrayatvaM paramparAsambandhena dharmAstikAyAdiniSThatayeti paramArthaH / paJcAnAM vRkSANAM taddezasya ca 'chAyA' ityatreva dezyanvayayogye dezA zakkezvaraM prabhum , snAtrA'mbhasA snAnajalena, dalitaM binAzitaM, yAdavAnAM yaduvaMzagrabhavANAM kSatriyANAM, duSTakaSTaM yenaM tathAbhUtam , zaraNIkaromi tatprasAdata eva mamAtigambhIranayarahasyAvibhUtiratastaM praNato'smIti // 52 // tripaJcAzattamapadyamavatArayati-pavamiti-anantaradarzitaprakAraNetyarthaH / vivRNoti-ukkA itiiti| zloko'yaM sphuTArthatvAnna vyAkhyAnamarhatItyAha- spaSTo'yamiti / navaraM kevalam / pradeza prasthaka-vasatInAM nidarzanAnA bahutvAnidarzanebhya iti bahuvacane prayoktavye nidarzanAdityekavacanaM yaduktaM tajjAtyapekSayA, vyaktyapekSayA tu bahuvacanenaiva bhavitavyam , tatazca yo'rthoM bhavati tamupadarzayati-nidarzanAditIti // 13 // catuSpaJcAzattamapadyamavatArayati-tatreti-teSu pradeza-prasthaka-vasatidRSTAnteSu madhya ityrthH| vivRNoti-dharmatyAdIti / tadezasya dharmAstikAyAdidezasya // 54 // dezasya dezino'bhinnatvAdu dharmAstikAyAdipaJcAnAM pradeza iti sahAbhimatopadarzakaM "dAsena" ityAdipaJcapaJcAzattamapadyaM vivRnnoti-daasenetiiti| dharmAstikAyAdiSaNNAM pradeza iti naigamo'bhyupagacchati, saGgrahastu dezadezinorabhedA. zrayaNAt SaNNAM paJcasu saGgrahAt paJcAnAM pradeza ityabhyupaiti, SaNNAM paJcasu yat saGgrahaNaM tata evaitadviSaye'nvarthatvaM tatpratipAdakasamavacanasyetyAha-SaNNAM bhedaanaamiti| atra pradezAbhyupagame / dAsenetyAdinyAyArtha saGgamayati-krayajanya miti / paramparAsambandhena svAzrayadAsasvAmitvasambandhena, paramparAsambandhena svAzrayadezasambandhitvasambandhena, tadghaTakasambandhazca tAdAtmyam / saGgrahanayamate SaNNAM pradeza iti yanna bhavati tatra dezino'nvayayogye nirAkAnakSatvAddezAnA nAnvaya iti niyamAdeva, yathA paJcAnAM vRkSANAmanvayayogyAyAM chAyAyAM nirAkakSatvAnna vRkSadezAnvaya iti paJcAnAM vRkSANAM tadezasya ca chAyeti na bhavatItyevaM manyamAnAnAmanyAcAryANAM matamupadarzayati-pazcAnAM vRkSANAmiti / sahanayamatena Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 215 nvayasya nirAkAsatvAt saGgrahanayamatena SaNNAM pradeza ityanye // 55 // vyavahArastu pazcAnAM, sAdhAraNyaM na vittavat / iti paJcavidho vAcyaH, pradeza iti manyate // 56 // nayAmRta-vyavahArastviti / vyavahAranayastviti manyate-yathA paJcAnAM vitte sAdhAraNyaM svAmitvaM, tathA pradezena sAdhAraNyaM paJcavRttitvamiti, paJcAnAM pradeza iti na vAcyam , kintu paJcavidhaH pradeza iti vAcyamiti / paJcAnAM pradeza iti yadi paJcatvaparyAptimadvRttitvamAdAya prayujyate, tadA na tatra kutrApi pradeza ityayogyatvam / yadi ca paJcatvAzrayavRttitvamAdAya prayujyate, tadA pazcAnAM dharmAsti. kAyapradeza ityapi syAdityevaM saGgrahamataM dUSaNIyamityetattAtparyam / nanvevaM ghaTa-paTayo rUpamityapi na syAditi cet ? na syAdeva, samuditavRttitvabodhAyaiva vyavahArasAmarthyAt , ghaTapaTobhayasambandhinA ityatra 'saGgrahanayamate na' ityevaM chedaH / yadi deza-dezinobhidaH kintu bheda eva, tathA sati vRkSANAM parasparavibhinnAnAM chAyA'pi vibhinava, athApi chAyAtvenaikarUpeNakIkRtA chAyA sarveSAmanvayayogyA bhavati, na ca tatra nirAkAkSatA, tathA dezasyApi bhinnasya bhinnA chAyA syAdeva tadanvayayogyA, tatrApi sAkAGkSatA na kAkabhakSiteti deza-dezinorabhedAdeva yaiva dezicchAyA saiva dezacchAyetyata eva paJcAnAM vRkSANAM taddezasya ca cchAyeti na bhavati tathaiva prakRte'potyasvarasaH 'anya' ityuktyA sUcitaH // 55 // yathA dhanasyaikasyAne svAmitvaM tathA naikasya pradezasyAne kasambandhitvamiti dharmAstikAyAdInAM paJcAnAM paraspara vibhinnapradezAnAM naikapradezakatvamiti dharmAstikAyasya pradezo'dharmAstikAyasya pradeza ityevaM paJcavidhaH pradeza ityeva vaktavyam, na tu dharmAstikAyAdInAM paJcAnAM pradeza iti vyavahAranayo'bhimanyate, tanmantavyopadarzakaM SaTpaJcAzattamapadyaM vivRNoti-vyavahArastvitIti-asya ' iti manyate' ityanenAnvayamullikhati-vyavahAranayastviti manyate iti / 'manyate' ityasya karma mUlokaM spaSTayati- yathA dRSTAnte sAdhAraNyaM svAmitvaM dAntike vRttitvaM tadityAha-sAdhAraNyaM svAmitvamiti / 'pradezena 'ityatra 'pradeze na' iti bodhyam / pradeze paJcAnAM vRttitvaM netyasya phalitamAha-pazcAnAM pradeza iti na pAcyamiti / tarhi kiM vAcyamiti pRcchati-kintviti / vyavahAranayatAtparyamAviSkaroti-pazcAnAmiti- pazcAnAM pradeza iti yat saGgrahasya mataM tatra yadi dharmAstikAyAdipaJcagatapaJcatvasaGkhyAparyAptimanirUpitavRttitvavAn pradeza ityartho'bhipretastadA tasyAyogyatvAnna sambhavaH, yato dharmAstikAyasya pradezo dharmAstikAya eva vartate, nAdharmAstikAyAdau, tathA'dharmAstikAyasya pradezo'dharmAstikAya eva vartate, ityevaM pradezamAtrasya dharmAstikAyAdAvekakasminneva vRttitvaM na tu dharmAstikAyAdi. paJcagatapazcatvasaGkhyAvacchinnanirUpitaparyAptisambandhAvacchinnavRttitvaM kasyApi pradezasyeti tAdRzArthavivakSAyAM paJcAnAM pradeza iti na sambhavati, yadi ca paryAptisambandhamanAdRtya niruktapaJcatvAzrayanirUpitavRttitAvAn pradeza ityartha eva parigRhyate tadA paJcatvAzrayadharmAstikAyAdyakai kanirUpitavRttitvasya dharmAstikAyapradezAdAve kismin sambhavena yogyatvAt paJcAnAM pradeza iti prayogaH sambhavati, kintu niruktapaJcatvAzrayadharmAstikAyanirUpitavRttitvaM dharmAstikAyapradeze vartata iti yogyatvAd dharmAsti. kAyAdipaJcAnAM dharmAstikAyapradeza iti prayogo'pyApadyata ityataH paJcAnAM pradeza iti saGgrahamataM na samIcInamiti tAtparya mityarthaH / nanu yathA naikasya kasyApi pradezasya dharmAstikAyAdipaJcavRttitvamiti paJcAnAM pradeza iti na sambhavati tathA naikasyApi rUpasya ghaTa-paTobhayanirUpitavRttitvam , ghaTarUpaM ghaTa eva vartate na tu paTe, paTarUpaM paTa evaM vartate na tu ghaTe, iti ghaTa-paTayo rUpamityapi prayogo vyavahAranayamate na syAdityAzaGkate-nanvevamiti / atreSTApattimeva samAdhAnamAhana syAdeveti-vyavahAranayamate ghaTa-paTayo rUpamiti na bhavatyevetyarthaH / nanu ghaTa-paTagatadvitvAzrayaghaTanirUpitavRttitvasya ghaTarUpe niruktadvitvAzrayapaTanirUpitavRttitvasya paTarUpe ca sattvAt kathaM na tAdRzArthamupAdAya ghaTa-paTayo rUpamiti prayoga ityata Aha-samuditeti- vyavahAranaye ghaTa-paTayo rUpamiti vAkyasya ghaTa-paTagatadvitvaparyAyadhikaraNanirUpitavRttitvavadrUpamityAkArakabodhamutpAdayitumeva sAmarthyAt , niruktadvitvaparyAyadhikaraNanirUpitavRttitvaM ca rUpe na kasminapItyato ghaTa-paTayo rUpamiti Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / ubhayaprakAraM rUpamityAkArasyaiva vyavahAranayajanyabodhasya tatropapatteH / / 56 / / paJcaprakAraH pratyekaM, paJcaviMzatidhA bhvet| pratyekavRttau prAkpakSaH, syAd geheSviva vAjinAm // 57 // nayAmRta-pazcaprakAra iti / paJcavidhaH pradeza iti yad vyavahAranayena svIkriyate, tatra kiM paJcavidhatvaM ? paJcaprakAratramiti cet ? kaH prakAraH ?, saGkhyA vA 1, buddhivizeSaviSayatvaM vA 2, bhedo vA 3 ? / nAdyaH-ananteSu pradezeSu paJcasaGkhyAvadhAraNA'siddheH, na dvitIyaH paJcatvaprakArakabuddhi. viSayatvasya pratyekamabhAvinaH paJcasvapyabhAvAt , pratyekaM bhAve caikaikaH pradeza paJcavidha iti paJcaviMzatidhA bhavet / na ca sAmAnyatastadanvayAnna bAdha iti vAcyam , vizeSavinirmokeNa tasiddheH, yadi ca na prayujyata ityrthH| yadi ghaTa-paTayo rUpamiti na prayujyate tarhi koharavyavahArastatra bhavatItyapekSAyAmAha-ghaTa-paTobhayasambandhineti- rUpasyaikasya ghaTAtmakaM yat sambandhi yaccAparasya rUpasya paTAtmakaM sambandhi tadpobhaya sambandhinA ghaTasya rUpaM paTasya rUpamityevamubhayaprakAraM rUpamityAkArakasyaiva bodhasya vyavahAranayajanyasya ghaTa-paTayo rUpamiti vAkyasthale upapatterityarthaH // 56 // paJcAnAM pradeza iti saGgrahanayamataM dUSayitvA paJcavidhaH pradeza ityeva tatra vAcya iti svamataM yad vyavahAranayena samarthitaM tad vikalpakavalitatvAnna parIkSakaparIkSAkSetramiti RjusUtravaktavyopadarzaka saptapaJcAzattamapadyaM vivRNoti-paJcaprakAra itIti / tatra pradeze / paJcavidhaH pradeza iti vAkyena paJcaprakAratvalakSaNaM paJcavidhatvaM pratipAdayitumiSTamityAzaGkatepaJcaprakAratvamiti cediti / tatra kiM paJcavidhatvamiti pRcchAyAM taduttaramAzaGkitaM tad vikalpya dUSayati-kaH prakAra iti-paJcaprakAratvamityatra prakArazabdavAcyaH ka ityarthaH / prakArapadavAcyA saGkhyA'bhimatA, tathA ca paJcaprakAraH pradeza ityanena paJcasaGkhyakaH pradeza ityuktaM syAt , tadapi na yuktamityAha- nAdya iti| sarva hi vAkyaM sAvadhAraNamiti niyamena paJcasaGkhyaka evaM pradeza ityukavAkyasvarUpaM bhavet , tatazca tena vAkyena pradeze yat paJcasaMkhyA'vadhAraNaM tanna yujyate pradezAnAmanantasaGkhyakatvAditi niSedhahetumupadarzayati ananteSviti / paJcaprakAratvamityanena paJcatvaprakArakabuddhivizeSaviSayatvaM pratipAdayitumabhilaSitamityapi na yuktamityAha-na dvitIya iti / pratyekAvRttidharmasya samudAyAvRttitvamiti niyamena paJcatvasya pratyeka pradeze'bhAvena pradezapaJcake'pyabhAvAditi paJcatvaprakArakabuddhivizeSatvasyApi pratyeka pradeze'satastatpaJcake'pyasattvAditi na paJcatvaprakArakabuddhivizeSaviSayaH pradeza iti sambhavati yadi ca pratyekamapi pradeze paJcatvaprakArakabuddhivizeSaviSayatvalakSaNaM paJcavidhatvamiSTaM tadA dharmAstikAyasya pradezaH paJcavidho'dharmAstikAyasya pradezaH paJcavidhastathA''kAzAstikAya-pudlAstikAyajIvAstikAyAnAM pradezA api pratyekamuktapaJcavidhatvAkAntA iti paJcaviMzatividhaH pradeza iti prasajyata iti niSedhahetumupadarzayati-paJcatvaprakAraketi / pratyekamabhAvinaH ekaikadharmAstikAyAdipradezavyakAvasataH / paJcasvapi dharmAstikAyAdipradezapaJcakeSvapi / pratyekaM bhAve ca ekaikadharmAstikAyAdipradezavyaktau paJcatvaprakArakabuddhiviSayatvasya sattve tu / ekaika iti-dharmAstikAyapradezaH paJcavidhaH, adharmAstikAyapradezaH paJcavidha ityevaM pratyekaM dharmAstikAyAdipradezapaJcakAnAM paJcavidhatve paJcasaGkhyAvatAM pratyekaM paJcAkhyA guNitAnAM paJcaviMzatividhatvaM syAdityarthaH / nanu pratyekapradezavyaktigaNanayADa nantasaGkhyAktsu pradezeSu paJcatvasaGkhyAyA bAdhAdanvayAsambhave'pi dharmAstikAyapradezatvena dharmAstikAyapradeza ekaH, adhamAstikAyapradezatvenAdharmAstikAyapradezastadanyo dvitIyaH, AkAzAstikAyapradezatvenAkAzAstikAyapradezastAbhyAmanyastRtIyaH, pudalAstikAyapradezatvena pudgalAstikAyapradezastebhyo'nyazcaturthaH, jIvAstikAyapradezatvena jIvAstikAyapradezastebhyo'nyaH paJcama iti kRtvA pradezeSu paJcavidhatvasyAnvayasambhavAnna vAdha ityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya 'vAcyam' ityane naanvyH| dharmAstikAyasya yAvatyaH pradezavyaktayastAbhyo'nyad dharmAstikAyapradezasAmAnya nAstyeva, evamadharmAstikAyAdipradezasAmAnyamapyadharmAstikAyAdipradezavyaktibhyo bhinnaM nAstyevetyanantA evaM pradezavyaktayo na sAmAnyato'pi paJcatvasaGkhyAparikalitA iti noktadizA niruktapaJcavidhatvasyAnvayasambhava iti niSedhahetumupadarzayati-vizeSavinirmokeNeti Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 217 'geheSu zatamazvAH' ityatreva pratyekavRttitvAnvayaH prakRte svIkriyate, tadA prApakSaH-pazcAnAM pradeza iti sAhanayapakSa eva pariSkRtaH syAt , tathA ca svapratijJAsaMnyAso nigrahasthAnam / / 57 // pratyekavRttiH sAkAGkSA, bahutveneti so'pyasat / RjusUtrastato brUte, pradezabhajanIyatAm // 58 // nayAmRta-pratyeketi / kizca -- geheSu zatamazvAH' ityatra gehavRttibahutvavyApakaikatvAvacchinnaparyAptavRttyavacchedakaikatva[ vat ]paJcakavAn pradeza iti bodho vAcyaH, sa ca na sambhavati, paJcapada. vishessprityaagenetyrthH| tadasiddhaH sAmAnyAsiddheH / nanvekasmin gehe eko'zvo dvitIye'smin gehe dvitIyo'zva ityevaM gRhANAM zate'zvAnAM zatasya vRttitvamupAdAya geheSu zatamazvA iti prayogo yathA nirvahati tathA ekasmin dharmAstikAye ekaH pradezo'dharmAstikAye dvitIyaH pradeza ityevaM pratyeka dharmAstikAyAdivRttitvaM pradezagatamAdAya dharmAstikAyAdInAM paJcavidhaH pradeza iti prayoga upapadyata ityata Aha- yadi ceti / pratyekavRttitvAnvayaH dharmAstikAyAdipratyekanirUpitavRttitvasya pradeze'nvayaH / prakRte dharmAstikAyAdInAM paJcavidhaH pradeza ityatra / 'prApakSaH' iti mUlasya vivaraNam - paJcAnAM pradeza iti saGkahanayapakSa evaM pariSkRta iti-pariSkArazca dharmAstikAyAdInAM sambandhinAM paJcatvasaGkhyAkalitatvAt pradezAnAmapi paJcavidhatvamiti / bhavatu saGgrahanayapakSapariSkAra eva, ko'tra doSa ityata Aha-tathA cetievaM satItyarthaH / svapratijJAsaMnyAsaH svasya vyavahAranayasya yA pratijJA 'paJcAnAM pradezAnvayitvAsambhavAt paJcAnAM pradeza iti na sambhavati kintu paJcavidhaH pradeza ityeva yujyate' ityevarUpA tasyA saMnyAsaH parityAgaH, yataH pratyekavRttitvAnvayAjIkAre pazcAnAM pradeza iti smbhvtyeveti| nigrahasthAnaM nigrahasthAnavizeSaH, yena doSeNa vAdino nigraho bhavati sa doSo nigrahasthAnamiti gIyate // 57 // __ api ca, paJcAnAM pradeza ityatra dharmAstikAyAdipratyekavRttitvastha pradeze'nvayo nirAkAkSatvAnna sambhavati, bahuvacanAttapadopasthitArtha eva pratyekavRttitvAnvayo bhavatItyato bahuvacanAntavizeSyavAcakapadaghaTitavAkyasyaiva tathA'nvayabodhane sAkArakSatvAt sAmarthyam , geheSu zatamazvA ityatra pratyekagRhavRttitvastha pratyekAzvAnvayo yujyate'zvapadasya bahuvacanAttatvena sAkAkSatvAt , prakRte'pi paJcAnAM pradezA ityevaM yadi vAkyasvarUAM bhaved, bhavet tadA sAkAkSatvAt tasyokAnvayabodhanasAmarthya, na tu paJcAnAM pradeza ityatra vizeSyavAcakapradezaparasya bahuvavanAntatvaM samastItyataH 'syAddharmAstikAyasya pradezaH, syAdadharmAstikAyasya pradezaH, syAdAkAzAstikAyasya pradeza: syAt pudgalAstikAyasya pradezaH, syAjjIvAstikAyasya pradezaH' ityevaM vikalpanIya iti RjusUtre bravItItyetadupadarzakamaSTapaJcAzattamapadyaM vivRNoti- pratyeketIti / pratyekavRttiH sAkAkSeti vyAravyAtuM tdvtaarnnopaayopoddhaataavssttmaashryti-kishceti| "gehavRttibahutvavyApakaikatvAvacchinnaparyAptavRtyavacchedakaikatva(vat) pazcakavAn pradeza iti bodho vAcyaH" ityasya sthAne "gehavRttibahutavyApakaikatvAvacchinnaparyAptavRttyavacchedakaikatvavantaH zAtatvasaGkhyAvanto'zvA iti bodhavat , dharmAstikAyAdInAM paJcAnAM pradeza ityatra dharmAstikAyAdivRttipaJcatvavyApakaikatvAvacchinnaparyAptavRtyavacchedakaikatvavantaH pradezA iti bodho vAcyaH" iti pAThaH samIcInaH, tasya cAyamarthaH- gehavRtti yad bahutvaM nirUpakatvasambandhena tajhyApikA yA ekatvAvacchinnaparyAptisambandhAvacchinnA vRttayastAsAmavacchedakAni yAnyekatvAni tadvantaH zatatvasaGkhyAvanto'zvA ityAkArako bodho yathA geheSu zatamazvA ityatra bhavati tathA dharmAstikAyAdivRtti yat paJcatvaM nirUpakatvasambandhena tasyApikA yA ekatvAvacchinnaparyAptisambandhAvacchinnA vRttayastadavacchedakAni yAnyaikatvAni tadvantaH pradazA ityAkArakabodho dharmAstikAyAdInAM paJcAnAM pradeza ityatra vyavahAranayamatena vAcya iti, etatsamanaM cettham- 'geheSu zatamazvAH' ityatra bahuvacanArthasya bahutvasya prakRtyarthe gehe paryAptisambandhena vizeSaNIbhUtasya prakRte gehavRttibahutvazabdena grahaNam , tacca geheSu vartate. tatrAzvagatA yAH paryAptisambandhAvacchinnA vRttitAstA nirUpakatAsambandhena vartanta iti tAH paryAptisambandhAvacchinnavRttitAtvena rUpeNa vyApikA bhavanti, vRttitAvacchedakaparyAptisambandhazca tattadehagataikatvAvacchedeneti bhavanti tA gehavRttibahutvavyApikAH, tattadehagataikatvAvacchinna 28 Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 218 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadezaH / samabhivyAhRtabahuvacanAntapradezapadopAdAna eva tapAbodhasambhavAt , yadi ca mRhazate'zvA itipatra tAtparyavizeSeNoktabodhasambhava itISyate tathApi pratyekavRttibahutvena- bahuvacanena sAhAkSeti so'pi pakSo'san, nayuktabodhArtha * gRhazate'zvAH' itivad gRhasate'zvaH' iti kazcit prayuGkte, tadvat paJcAnAM pradeza ityupadarzitadizA'pi na yuktaH prayogaH, iti nirgalitArthaH / tRtIyastu pakSo na yukta:uktAtiriktabhedAsiddheH / tata RjusUtranayaH pradezabhajanIyatAM brUte- syAddharmAstikAyasya pradezaH syAdadharmAstikAyasyetyAdi vikalpayatItyarthaH // 58 // bhajanAyA vikalpatvAda, vyavasthaivamapaiti tat / dharme dharmaH pradezo vA, dharma ityAdinirNayaH // 59 // paryAptisambandhAvacchinnAstAH punastattadazvagataikatvAvacchedenAzveSu vartanta iti tadavacchedakAni tattadvahagatatattadazvagatAnthekatvAni, tadvantaH zatatvasaGkhyAvanto'zvA bhavantIti tadviSayako bodho nirukavAkyAdupapadyate pratyekaM gehe pratyekamazvasya vRttitvamupAdAyeti, evaM dharmAstikAyAdInAM paJcAnAM pradeza ityatra dharmAstikAyAdigataM yat paJcatvaM paryAptisambandhana tadadhikaraNe dharmAstikAyAdau paryAptisambandhAvacchinnAH pradezagatA vRttinA nirUpakatAsambandhena vartanta iti tA dharmAstikAyAdigatapaccatvavyApikA bhavanti, tadavacchedakIbhUtaparyAptisambandhasyAvacchedakaM ca dharmAstikAyAdigatamekatvamiti bhavanti tA dharmAstikAyAdipaJcatvavyApikAH, ekatvAvacchinnaparyAptisambandhAvacchinAstAzca tattatpradezagataikatvAvacchedena tattat pradezeSu vartanta iti tAdRzavRttyavacchedakAni yAnyekatvAni tadvantaH pradezA iti tadviSayako bodha iti / sa ca dharmAstikAyAdInAM paJcAnAM pradeza iti vAkyaprabhavatavA'nantaramupadarzito bodhazca / na sambhavati dharmAstikAyAdInAM paJcAnAM pradeza iti vAkyato na sambhavati / niSedhe hetumAha-paJceti-niruktavAkye yad bahuvacanAntaM paJcapadaM tatsamabhivyAhRtaM yad bahuvacanAntaM pradezapadaM 'pradezAH' ityevaMsvarUpaM tadupAdAne-eva dharmAstikAyAdInAM pazcAnAM pradezA ityevaMrUpeNoccArame satyeva, evakArepaikavacanAntapradezapadopAdAnasya vyavacchedaH / tathAghoghasambhavAt pratyekaM dharmAstikAyAdipaJcasu pratyeka pradezAnAM vRttitvamAzritya darzito yo bodhstsyopptteH| nanu 'gRhazate'zvAH' ityatra gRhapadaM na bahuvacanAntaM tathApi pratyekaM gRhazata. vRttitvaM pratyekamazvepUrarIkRtya geheSu zatamazvaH' iti vAkyaprabhavopapadarzitabodhasamAnAkAro bodhastAtparyavalAd yathA bhavati tathA tAtparyavizeSavalAdatrApi niruktabodhaH sya dityata Aha-yadi ceti / aba dharmAstikAyAdInAM paJcAvAM pradeza iti vAkye / tathApi 'gRhazate'zcAH' ityatra 'geheSu zatamazvAH' iti vAkyaprabhavabodhasamAnAkArabodhasya tAtparyaviseSabalAt sambhave'pi / 'pratyekavRttibahutvena" ityasya sthAne 'pratyekavRttibahutvena' iti pATho yuktaH / pratyekavRttiH pratyeka dharmAstikAyAdipaJcasu pratyekaM yA pradezasya vRttiH sA / 'bahutvema' ityasya mUlasya vivaraNam - bahuvacaneneti, pradezapadottarabahuvacanenetyarthaH / sAhakSeti sthAne sAkAGketi pATho yuktaH, dharmAstikAyAnAM paJcAnAmityasya pradezA iti bahuvacanAntapradezapadasamabhivyAhArarUpAkAsAyAM satyAmeva nirukapratyekavRttitvAnvayabodhaH, na hi nirAkAGkSAvAkyA tAtparyavizeSasahakAreNApyanvayabodhaH sambhavatItyAzayaH / iti etasmAt kAraNAt / so'pi pakSaH 'mRhazate'zvAH' iti vat tAtparyavizeSeNa dharmAstikAyAdInAM paJcAnAM pradeza ityapi pratyekavRttitvAnvayabodhaM janayatIti pakSo'pi / asan ayuktaH, so'pyasaditi padyaghaTakasthAne 'so'pyasan' iti pAThaH samyak / uktrapakSasyAyuktatvamupapAdapati-nahIti- asya 'prayuGke' ityanenAnvayaH / uktabodhArtha pratyekamazvAnAM pratyekaM gRhe'nvayabodhArtham / tadvaditi- yathA 'gRhazate'zvaH' iti na prayogastayetyarthaH / tRtIyastu pakSa iti -paJcavidhatvaM paJcaprakAratvamityatra prakAro bheda iti tRtIyavikalpastvityarthaH / ukAtiriktati - saGkhyA-buddhibizeSaviSayatvAbhyAmatiriktasya bhedasyAsiddharityarthaH / tataH dharmAstikAyAdInAM paJcavidhaH pradeza iti vyavahAranayAbhimatasyAyukkatvAt / 'pradezabhajanIyatAM brUte' iti mUlasyArthamupadarzayati-syAddharmAstikAyasyeti / 'syAdadharmAstikAyasya' ityanantaramapi 'pradezaH' ityanuvartate, ityAdi' ityAdipadAt sthAdAkAzAstikAyasya pradezaH, syAt pudgalAstikAyasya pradezaH, syAjIvAstikAyasya pradeza ityetatritayasya parigrahaH // 58 // Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato mayopadezaH / wwwwwwwwwwrrrrr nayAmRta0-bhajanAyA iti / bhajanAyA vikalparUpatvAdevaM sasye kataramAdAya vinigantuM zakyatvAt , vyavasthA- yo yadIyA pradezaH sa tadIya evetilakSaNA, apaiti- apagacchati, dharmAstikAyAdi. pradezasyAdharmAstikAyAdisvenApi bhajanIyatvaprasaGgAt / na ca vastuni sattvA-'satvAdisyAdvAdabhajanA. vadanopapattiH, tatrApyekAntAsambalitA'nekAntAzrayaNe vikalpamAtrasya durvAratvAt ; tadvadevAtra syAt . padenaikAntasambalanamapi bhaviSyatIti cet ? na- uddezya vidheyavizeSaparyavasAnena tasya vakSyamANa eva paryavasAnAt , tat-tasmAt kAraNAt, dharme-dharmAstikAye, yaH pradezaH sa dharmo-dharmAstikAya iti saptamItatpuruSeNa, dharmAstikAyazcAsau pradezo dharmAstikAya iti karmadhArayeNa vA nirNayaH kartavyaH / ekonaSaSTitama-SaSTitamapadyAbhyAM sAmpratanayAkhyasya prathamasya zabdanayasya vaktavyamAveditam , tatra prathamapadyaM vivRNotibhajanAyA itIti-'syAddharmAstikAyasya pradezaH, syAdadharmAstikAyasya pradezaH' ityevaMrUpAyA RjusUtrAbhimatabhajanAyA ityarthaH / 'vikalpasvAda' iti mUlamadhRtvaiva vivRtam-vikalArUpatvAditi, 'evam' ityasya vivaraNam - evaM satItimanAyA vikalparUpatve satItyarthaH / ekataramAdAyeti yathA yavairyajeta, brIhibhirvA yajeta' iti vikalpasthale yavakaraNakayAgAd yadevASTaM tadeva brIhikaraNakayAgAdapi, na tu yAdRzaphala janakaM yavakaraNakayAgaprabhavamadRSTaM tadvijAtIyaphala janaka grIhikaraNakanAgaprabhavamadRSTam , tathA prakRte'pi ya evaM pradezo dharmAstikAyasya sa eva pradezo'dharmAstikAyasyaivamAkAzAstikAyAderapi prasajyetetyarthaH / evaM ca vyavasthAvilayaH syAdityAha-vyavastheti / kiMsvarUpA vyavasthetyapekSAyAmAha-yo yadIya iti-yaH pradezo dharmAstikAyasambandhI sa dharmAstikAyasambandhyeva nAdharmAstikAyAdisambandhI, evaM yaH pradezo'dharmAstikAyasambandhI so'dharmAstikAyasambandhyeva na dharmAstikAyAdisambandhItyevasvarUpA vyavasthetyarthaH / bhaSaitItyasya vivaraNamapagacchatIti / tatra hetumAha-dharmAstikAyAdIti-dharmAstikAyapradezo'dharmAstikAyIya AkAzAstikAyIya ityevaM viklpniiytvprsnggaadityrthH| nanu yathaikasminneva vastuni kiJcidapekSayA sattvaM kiJcidapekSayA'satvamityevaM sattvA'sattvAdisyAhAdabhananA bhavati tathaikasminnapi pradeze dharmAstikAyIyatvAdibhajanopapattiH syAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti-atra pradezagatadharmAstikAyIyatvAdivimarza / upapattiH prdeshbhjniiytvoppttiH| sattvA'sattvAyamekAnto'pyekatra vastunyekAntaH, tasya cAnekAntavaM nayApekSayakAntatvaM pramANApekSayA'nekAntatvamiti kRtvA, sarvathA'nekAntasyAnekAntasyAnekAntatve sattvAderapi sarvathaiva vastuni sattvAsattvApatyA sattvAdisaMvalitA'sattvAdilakSaNAnakAntataiva syAna tvamukApekSayA sattvameva mukApekSayA cAsattvamevetyevamekAntatApIti yasya yadapekSayA sattvaM tasya tadapekSayA'sattvAdikamapItyevaM vikalpanIyatvameva sthAt, na tu yasya yadapekSayA sattvaM tasya ladapekSayA sattvameva, tasya yadapekSayA'satvaM tasya tadapekSayA'sattvamevetyevamavadhAraNAtmakaikAntApravezena yA'nekAntavyavasthA sA bhajyeta, ataH sattvAsattvAdisyAdvAdabhajanA'pyekAntasaMvalinA'nekAntarUpatAyAmevopapannA nAnyathA, evaM cekAntAsaMvalitAnekAntasya sattvAdAvapyabhAvAna tadRSTAntena pradezabhajanIyatvopapattiriti niSedha hetumupadarzayatisatrApIti-sattvAsattvAdisyAdvAdabhajanAyAmapItyarthaH / nanu yathA sattvAsattvAdisyAdvAre eka ntasaMvalanaM tathA prakRte'pi bhaviSyatIti pradezabhajanIyatvopapattyA vyavasthA syAdityAzaGkate-tadvadeveti-sattvAsattvAdisyAdvAdabhajanAyAmekAntasaMvalitAnekAntAzrayaNavadevetyarthaH / atra prdeshbhjniiytve| syAtpadenati-syAddharmAstikAyasya pradezaH' ityAdivAkyaghaTakasyAt padenetyarthaH / ya evaM pradeza uddezyaH sa eva dharmAstikAyasambandhitvAd dharmAstikAyAtmakatvAd vA dharmAstikAya ityevaM vidheyaH, evaM ya evaM pradeza uddezyaH sa evAdharmAstikAyasambandhitvAdadharmAstikAyAtmakatvAd vA vidheya ityevaM syAtpadamanuzAstItya smanmataparyavasAnameveti zabdanayavAdI samAdhatte-neti / uddezyavidheyavizeSaparyavasAnena 'syAdharmAstikAyasya pradezaH' ityatra ya uddezyo yaca vidheyastasmAdanya uddezyo'nyazca vidheyaH syAdadharmAstikAyasya pradezaH' ityAdAvityevamuddezyavidheya. vizeSaparyavasAnenetyarthaH / tasya 'syAddharmAstikAyastha pradezaH, syAdadharmAstikAyasya pradezaH' ityevaM pradezabhajanIyatvasya / bazyamANa eva dharmAstikAye pradezo dharmAstikAyo vA pradezo dharmAstikAya ityevamanantaramabhidhIyamAna eva / taditi mUlasya vivaraNam - tasmAt kAraNAditi- pradezabhajanIyatve vyavasthApagamaprasaGgalakSaNakAraNAdityarthaH / tataH ko'tra nirNayaH syAdityapekSAyAmAha-dharma iti, asya vivaraNam-dharmAstikAye iti-dharmAstikAye pradezo dharmAstikAya iti saptamItatpuruSeNa nirNayaH kartavyaH, vA athavA - dharmAstikAyazcAsau pradezo dharmAstikAyapradeza iti karmadhArayeNa nirNayaH Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / evam-AdinA * adharme'dharma iti vA pradezo'dharmaH, AkAze AkAza iti vA pradeza AkAzaH ' iti draSTavyam // 59 // jIve skandhe'pyanante, nozabdAd dezAvadhAraNam / iti zabdanayaH prAha, samAsadvayazuddhimAn // 60 // nayAmRta0-jIva iti / jIve skandhe'pi- apizcArthaH, jIve skandhe cAnante nozabdAd dezAvadhAraNaM karttavyam , jIve jIva iti vA pradezo nojIvaH, skandha iti vA pradezo noskandha ityabhilApaH kartavya ityarthaH, dharmAstikAyAderaikyAt tattatpradezasya dharmAstikAyAdirUpatA anatiprasakteti tathoktiH, jIva-skandhayostu pratisvamanantatvAt kathamadhikRtapradezasya sakalasantAnAtmakatvasambhava iti vivakSitapradeze sakalasantAnakadeza vivakSitasantAnAtmakatvapratipAdanAya nojIvatva-noskandhatvoktiriti kartavya ityanvayaH / dharma iti mUlasya vivaraNam - dharmAstikAya iti- atra dharmAstikAyapadasya pradezapadena saptamI. tatpuruSe karmadhAraye vA samAse dharmAstikAyapradeza iti bhavitumarhati, tatra yad 'dharmAstikAya' ityevAbhidhIyate tenAbhilApena dharmAstikAyasyaikatvAt tatsambandhI tadAtmako vA pradezo'pyeka eva tadrapa iti jJApayati, tathA ca dharmAsti. kAyapradezasya dharmAstikAyatvena rUpeNa nirNayaH sAmpratAkhyazandanaye ityAzayaH / evam uktarItyA / mAdinA 'ityAdi' ityatrAdipadena / adharma iti- adharmAstikAye pradezo'dharmAstikAya iti saptamItatpuruSeNa, adharmAstikAyazcAsau pradezosdharmAstikAya iti karmadhArayeNa vA nirNayaH, AkAzAstikAye pradeza AkAzAstikAya iti saptamItatpuruSeNa, AkAzAstikAyazcAsau pradeza AkAzAstikAya iti karmadhArayeNa vA nirNayaH kArya ityarthaH // 59 // dharmAstikAyasyAdharmAstikAyasyAkAzAstikAyasya caikaikavyaktirUpatvAt tattatpradezasyApyekasya tadAtmakatvasambhavena dharmAstikAyapradezo dharmAstikAyaH, adharmAstikAyapradezo'dharmAstikAyaH, AkAzAstikAyapradeza AkAzAstikAya ityevaM vadituM zakyam , jIva-pudgalaskandhayozvAnantatvAdekasya kasyacit tatpradezasya vivakSitasya sakalajIvAtmakatvaM sakalapudgalaskandhAtma. katvaM na sambhavatIti jIvapradezo jIva ityevaM vadituM na zakyo navA pudgalaskandhapradezaH pudgalaskandha iti vaktuM zakyaH, kintu jIvapradezo nojovaH skandhapradezo noskandha ityevaM vaktavya ityasyopadarzakaM SaSTitamapadyaM vivRNoti-jIva itIti / apizcArtha iti- 'skandhe'pi' ityatra yo'yamapizabdaH sa cazabdasya samuccayarUpe'rthe vartate ityarthaH / apizabdasya cArthakatve 'jIve skandhe'pi' iti 'jAve skandhe ca' iti paryavasitamuGkitam / kIdRzamavadhAraNamityapekSAyAmAhajIve jIva iti veti-jIve pradezo nojIva iti saptamItatpuruSeNa, jIvazcAsau pradezo nojIva iti karmadhArayeNa vA'bhilApa: kartavyaH, skandhapradezasyApi skandhe pradezo noskandha iti saptamItatpuruSeNa, skandhazcAsau pradezo noskandha iti karmadhArayeNa vA'bhilApaH kartavya ityevaM padyapUrvArddhasyArtho'bhipretArtho jJeya ityarthaH / "skandha iti vA" ityasya sthAne " skandhe skandha iti vA" iti pATho yuktH| nanu dharmAstikAyapradezAderdharmAstikAyAdizabdenAbhilapanaM jIvaskandha-pradezayozca nojIva-noskandhazabdenAbhilapanamityevamabhilApavitryaM kathamityapekSAyAmAha - dharmAstikAyAde. riti- AdipadAdadharmAstikAyA-''kAzAstikAyayoH parigrahaH / anatiprasakA vivakSitapradezavyatiriktapradeza na vartate / iti etasmAt kAraNAt / tathoktiH dharmAstikAyapradezasya dharmAstikAya iti, adharmAstikAyapradezasyAdharmAstikAya iti, AkAzAstikAyapradezasyAkAzAstikAya ityevamuktiH / pratistramanantatvAt jIvA apyanantasaGkhayakAH skandhA apyanantA ityevaM pratyekamanantatvAt / kathamiti- ekasya jIvAtmakasantAnasya yaH pradezastasya tajjIvAtmakatvameva nAnya. jIvAtmakatvamiti na vivakSitaikajIvapradezasya sakala nIvasantAnAtmakatvasambhavaH, evamekapudgalaskandhasya yaH pradezaH sa tatpu. dlaskandhAtmaka eveti na tasya sakalapudgalaskandhAtmakatvasambhava ityetasmAt kAraNAt 'jIvapradezo jIvaH' ityuktine sambhavati, evaM 'skandhapradezaH skandhaH' ityuktirna sambhavati, kintu vivakSito ya ekajIvasantAnasya pradezastasmin sakalajovasantAnasyaikadezo yo vivakSitaikajIva makasantAnastadAlakatvapratipAdanAya no nIva ityuktiH, evaM vivakSito ya ekapudgalaskandhasya pradezastasmin sakalapudgalaskandhAnAmekadeza ekapudgalaskandhastadAtmakatvasya pratipAdanAya noskandha ityeva. Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 221 dhyeyam, iti-evaM samAsadvayazuddhimAn zabdanayaH prAha, na caivaM dharme dharmo vA pradezo nodravyamityapi syAdanirdhAritasAmAnyaikavyaktividheyatAyAmeva nozabdaprayogAt, dharmAstikAyAdyakavyaktanirdhAritAyA eva vidheyatvAditi dhyeyam // 6 // brUte samabhirUDhastu, bhedApternAtra sptmii| deza-pradezanirmuktamevambhUtasya vastu sat // 61 // nayAmRta0-brUta iti / samabhirUDhanayastu 'dharme pradezaH' ityAdisaptamIsamAsaM [ na ] brate, tathAprayoge 'kuNDe badaram' ityAderiva bhedApteH- bhedabuddhiprasaGgAt , ' ghaTe ghaTasvarUpam ' ityAdI kacidabhede saptamIprayoge'pyabhedaprakArakabodhArtha karmadhArayasyaivAvazyAzrayaNIyatvAt ; tatpuruSe padalakSaNA. sattvAt karmadhAraye cAbhedasya saMsargavidhayaiva lAbhAt tadabhAvena lAghavAdeva karmadhArayapakSaH samabhirUDha. nayenAzrIyata ityapare / muktiriti nirglito'rthH| itIti mUlasya vivaraNam-evamiti - amunA prakAreNetyarthaH / samAsadvayazaddhimAna saptamItatpuruSa-karmadhArayalakSaNasamAsadvayamAzritya dharmAstikAyapradezAdizabdArthAbhyupagantRtvalakSaNA yA zuddhistadvAn / nanvevaM sakaladravyekadezavivakSitadharmAstikA yAtmakadravyAtmakatvasya dharmAstikAyapradeze pratipAdanAya dharmAstikAye pradeze nodravyamiti saptamItatpuruSeNa dharmAstikAyazcAsau pradezo nodravyamiti karmadhArayeNa vA'bhilApo'pi kartavyakukSimAskandedityAzaya pratikSipati-na 'caivamiti / dharma dhrmaastikaaye| dharmo vA dharmAstikAyo vaa| niSedhahetumupadarzayatibhanirdhAriteti- 'jIve pradezo jIvo vA pradezaH' ityatra 'skandhe pradezaH skandho vA pradezaH' ityatra ca jIva mAnyasya vA yakavyaktiH, anirdhAritAyA eva tasyA vidhayatAyA, na tvasmin jove pradezo'yaM jIvaH pradeza ityevaM nirdhAritAmA jIvavyaktarvidheyatA, navAsmin skandhe pradezo'yaM skandhaH pradeza ityevaM nirdhAritAyA skandhavyakervidheyateti tasyAmevAnirdhAritasAmAnyakavyaktividheyatAyAM satyAM nojIyo noskandha ityevaM nozabdaprayogAdityarthaH / dharmAstikAyeti- dharmAstikAye pradezo dharmAstikAyo vA pradeza ityAdau tu dravyasAmAnyasya yA dharmAstikAyAdilakSaNaikavyaktistasyA nirdhAritAyA eva vidheyatA, na tu dravyasAmAnyavAcidravyazabdena tasyA upAdAnaM yenAnirdhAritAyAstasya vidheyatA syAditi nirdhAritasAmAnyaikavyaktividheyatvAdeva nodravyamityevaM na tatra nozabdaprayoga ityarthaH // 6 // pradezaviSaye samabhirUlai sambhUtayormantavyopadarzakamekaSaSTitamapadyaM vivRNoti- brata itiiti| 'dharma pradeza ityaadi| ityatrAdipadAda 'adharma pradezaH, AkAze pradezaH, jIve pradezaH, skandhe pradezaH' ityasya saGgrahaH / kathaM saptamItatpurUSasamAsaM prakRte samabhirUDhanayo nAbhyupagacchatItyapekSAyAmAha- tathA prayoga iti-dharme pradeza ityAdiprayoga ityarthaH / kuNDe badaramityAderiveti- kuNDe badaramiti saptamyantakuNDapadasamabhivyAhRtabadarapadAd yathA badare kunnddbhedbuddhistthetyrthH| bhedApteriti mUlasya vivaraNam- bhedabuddhiprasaGgAditi- pradeze dharmAstikAyAdemeMdabuddhiprasaGgAdityarthaH / saptamItatpuruSe karmadhAraye vA'bhyupagacchati bhavAn pradeze dharmAstikAyAderabhedameveti tadbhaGgaH syAditi sAmpratanayaM prati samabhirUDhanayasyAkSepaH, yadyapyabhede'pi saptamIprayogo bhavati yathA ghaTe ghaTavarUpamityAdau nahi ghaTakharUpaM ghaTAd bhinnamiti tathApi tatra saMsargatayaivAbhedo bhAsate na prakAratayeti prakAratayA'bhedabhAnArtha karmadhArayasamAsa evAzrayaNIya ityAha- 'ghaTe ghaTasvarUpam' ityaadaaviti| dharmAstikAye pradezo dharmAstikAyapradeza iti saptamItatpuruSasya dharmAstikAyazcAsau pradezo dharmAstikAyapradeza iti karmadhArayasya ca vigrahavAkyatvasvarUpe bhede'pi samastasvarUpa bhedAbhAvAt tayorarthabhedapratipattaye tatpuruSe pUrvapadasya khazakyArthasambandhini lakSaNA, karmadhAraye tu pUrvapadazakyArthasyAbhedasambandhenaivottarapadArthe'nvaya iti tatra lakSaNA'bhAvena lAghavAt karmadhAraya evaM samabhirUDhanayenAbhyupeyata iti keSAzcinmatamugdarzayati-tatpuruSe iti / 'pada lakSaNAsattvAt' ityasya sthAne 'pUrvapadalakSaNAsattvAt ' iti pATho yuktH| tadabhAvena lakSaNAyA abhAvena / 'lAghavAdeva' ityevakAreNAbhedaprakArakabodhArtha karmadhArayasamAsAzrayaNasya pUrvamuktasya vyavacchedaH, nAmArthayorabhedasambandhe. Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nyopdeshH| %3D etanmUlakameva niSAdasthapatyadhikaraNaM mImAMsAyAM pravRtteH( ttam ), tathAhi-" niSAdasvapati yAjayet" ityatra niSAdAnAM sthapatiriti na SaSThIsamAsaH, kintu niSAdazcAsau sthapatiriti karmadhArayo lAghavAt, na cAdhyayanAbhAvAdanadhikAro niSAdasya, etadvidhibalAdevaitadiSTau yAvadapekSitapaThanAnujhAnAt, yathA-' varSAsu rathakAro'mInAdadhIta ' ityatra cApazUdrAdhikaraNavirodhaH, tasyaitadatiriktaviSayatvAt ; na caivaM " strI-zUdrau nAdhIyetAm" ityatra niSAdIyatattadadhyayanavidhyarthaniSedhavAdhAdadhyayamapade niSAdIyatattada. dhyayanaparatayA saGkocaH kalpyata iti zUdrapade eva niSAdetarazUdaparatayA saGkocaH kimiti na kalpyata naivAnvaya iti niyamAt karmadhAraye'pi nAbhedaprakArako bodhaH kintvabhedasaMsargaka eva, saptamItatpuruSe'pi abhedasaMsargaka eva bodhaH, kintu karmadhAraye na lakSaNA tatpuruSe tu pUrvapade lakSaNeti lAghavAt krmdhaarysmaasaashrynnmityaashyH| patanmUlakameva tatpuruSe pUrvapadalakSaNAsattvAt tadapekSayA lakSaNA'bhAvato lAghavAt karmadhArayAzrayaNamiti samabhirUDhanayamUlakameva / pUrvamImAMsAgataM niSAdasthapatyadhikaraNavicAramupadarzayati-tathAhIti / SaSThIsamAsaH SaSThItatpuruSasamAsaH / lAghavAt SaSThItatpuruSe pUrvapade lakSaNA karmadhAraye na setyevaM lAghavAt / nanu "na strIzadro vedamaghoyAtAm" iti zrutyA sakarajAtivizeSasya niSAdasya zUdajAtyantyantargatasya vedAdhyayananiSedhAd yAgo gyuktamantrapaThanAnadhikAritvena na yAgAdhikAra iti niSAdAbhinnasthaparyAjanAnvayAsambhavAna karmadhArayastatrAzrayaNIyaH, kintu niSAdasvAminaH kSatriyasya yAjanAnvayasambhavena SaSThItatpuruSa eva samAzrayaNIya ityAzaya pratikSipati- na ceti / adhyayanAbhAvAt vedAdhyayanA sambhavAt / anadhikAraH yAgakaraNe'yogyatA / niSAdasya niSAdAbhinnasthapateH / niSedhe hetumAha-patadvidhivalA. deveti-'niSAdasthapati yAjayet' iti balAdevesarthaH / etadiSTau yAvadapekSitapaThanAnujJAnAt niSAdasthapatikarnukayAge yad yanmantrapaThanaM tad yAgakartuniSAdasyAvazyaka tanmantrapaThanasya niSAdakartRkasyAnumatatvAt / yazca zudavizeSakartRko yAgastatra tadupayuktamantrAdhyayanasya tatkazUdakartRkasyAnumatatve dRSTAntamAha- yatheti- tathA ca varSAsamaye zUdavizeSasthakArakartRkAgnyAdhAnakarmAGgamantrapaThanaM zUdasyApi rathakArasya yathA'numataM tathA prakRte niSAdasyApi tatkartRkayAgopayuktamantrAdhyayanamanumatamityarthaH / zUdasya yAgAnadhikAraprati padakApazUdAdhikaraNavirodhamAzaya pratikSipati-na ceti| niSedhe hetumAhatasyeti- apazUdAdhikaraNasyetyarthaH / etadatiriktati- vedavihitaniSAdAdikartRkayAgavyatirikteyarthaH / nanu 'khozUdau nAghIyatAm' ityatra niSAdakartRkayAgopayuktamantrAtirikavedAdhyayanaparamadhyayanapadamityevamadhyayanapadasya saGkacitArthakatvaM yadAdhIyate tadapekSayA lAghavavAcchUdrapadasyaiva niSAdAtiriktazUdrapadatvaM kimiti nopayata iti zUdapadasyaiva saGkacitArthatvamastviti taTasthAzavaM pratikSipati-na caivamiti-asya 'zaGkanIyam' ityanenAnvayaH / evaM saGkocasyAvazyakartavyatve sati / niSAdIyeti'niSAdIyatattadadhyayanaparatayA' ityasya sthAne 'niSAdIyatattAdhyayanAtirikAdhyayanaparatayA" iti pATho yuktaH, tathA ca 'niSAdasthapati yAjayed' ityataH prApto yo niSAdakartRkayAgopayogimantrasya niSAdakartRkAdhyayanala kSaNavidhyarthastasya 'strI-zUdrau nAdhIyatAm ' ityanena yo niSedhastasya bAdhAt niSAdakartRkayAgopayogimantrAdhyayane niSAdarUpazUdakartRkatvasyAbhAvena tatra tadabhAvasyAsambhava t , adhyayanapade "strI-zUdrau nAdhIyetAm' ityatrAdhyayanArthakaM yat padaM tasmim , niSAdIyaM- yanniSAdakartRkayAgopayogimantrAdhyayanaM tadatiriktavedAdhyayanaparatayetyarthaH / zadrapade eva 'strIzUdrau' ityetaGkaTakazadapada eva / niSedhe hetumAha-niSAdasyeti- zUdrapadena niSAdAtiriktazUdasva grahaNe tasyaiva vedamAtrAdhyayanaM niSiddhaM na tu niSAdajAtIyazUdrasyeti niSAdasya niSAdakartRkayAgopayogimantrAdhyayanasyeva tAdRzayAgAnupayogivedavacanAdhyayanasyApi prasAH 'svAdhyAyo'dhyetavyaH' ityadhpayanavidhestaM pratyapyabAdhitaprasaratvAdityarthaH / yadi ca prakAravidhayA'bhedasya bodhArthameva karmadhArayAzrayaNaM na lAghavAt tarhi samAsaghaTakasyAbhedavAvakapadasyAbhAvAt karmadhAraye'pi pUrvapade lakSaNA''vazyakI, evaM ca niSAdasthapati yAjayadityatra niSAdazcAsau sthapatiriti karmadhArayAzrayaNe niSAdAbhinnasthapatikartRkayAgAnyathAnu pattyA tasyAprAptavidyAprayuktiH kalpanIyA syAt, niSAdAnAM sthapatiriti tatpuruSAzrayaNe tu brAhmaNAditraivarNiko'pi niSAdasthapatipadabodhya iti nAprAptavidyAprayukti kalpanam , tadanurodhena snozUdau nAdhoyetAmityatrAdhyayanapadasya niSAdIyAdhyayanAtirisAdhyayanaparatayA saGkoco'pi na kartavya iti tatpuruSasamAsa evAzrayaNIyaH syAditi niSAdasthapatyadhikaraNApravRttiprasA Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 223 iti nIyam, niSAdasya vedAntarAdhyayanaprasaGgAt / yadi ca tatpuruSavat karmadhAraye'pi syAt tadA pIsamAsa eva yujyeta, traivarNikasyaiva niSAdasthapatitayA bodhanenAprApta vidyAprayuktera kalpanA niSedhavidhau saGkocAbhAvAditi / atra zabdanayAnusAriNo navyAH- tatpuruSe lakSaNApakSe'pi kimiti karmadhAraya evAdriyate, na tatpuruSaH, zakti-lakSaNayorubhayorapi zAbdabodhaprayojakatAyAH klRptatvena gauravAnavakAzAt, atha zakyasambandharUpalakSaNAjJAne vizeSaNajJAnavidhayA hetoH zaktijJAnAdeva zAbdabodhopapatterna lakSaNAjJAnahetuH kalpyate, gauravAditi cet ? bhavedevaM yadi SaSThIsamAsenApi kasyacid bodho na syAt, na caivam, tAdRzabodhasahasrasyApyanubhavasiddhatvAditi yadi ca sAkSAtparamparA sAdhAraNa sambandhena zaktijJAnameva zAbdabodha sAmAnye heturiti sUkSmamIkSyate, tadA na zaktiviSayakatvApekSayA lakSaNAviSayakatve gauravamudbhAvayitumapi zakyam, sambandhagauravasyAdoSatvAt / athAsati vizeSato bAdhake svazakyArthavidhayaiva ityAzayenAha - yadi ceti / 'karmadhAraye'pi syAt' ityasya sthAne 'karmadhAraye'pi lakSaNA syAt' iti pATho yuktaH / SaSThIsamAsa patra niSAdAnAM sthapatirniSAdasthapatiriti SaSThItatpuruSasamAsa eva / tasya yukatve hetumAhatraivarNikasyaiveti- brAhmaNa kSatriya-vaizyajAtIyAnyatamasyaivetyarthaH / aprAptavidyAprayukteH saGkarajAtIyatvena zUdre niSAde taskartRkayAgopayogi mantrAdhyayanaM lakSaNavidyAyA vedavacanAdipramANAntarAprAptasya sambandhasya 1 akalpanAt niSAdakartRkayAgAnyathAnupapattyA yat kalpanaM tasyAbhAvAt / tathA ca niSedhavidhau strIzUdrau nAdhIyetAmityatra / saGkocAbhAvAt adhyayanapadasya niSAdakartRkayAgo gyuktamantrAdhyayanAtiriktAdhyayanaparatvAbhAvAt / asmin vicAre mahopAdhyAyo granthakAraH samabhirUDhanayavAdinaM prati pratimahatayopasthitAnAM navyAnAM sAmpratanayAnusAriNAmAkUtamudghATayati- bhatreti / ' tatpuruSe lakSaNApakSe'pi' ityArabhya pakSapAtamAtrameveti dikU' ityantaM tadAzayaprakaTanam / vizeSaNajJAnaviSayeti - viziSTabuddhiM prati vizeSaNajJAnasya kAraNatvamiti zakyasambandharUpalakSaNAjJAnaM zaktiviSaya sambandhajJAnam, tatra viSaye zaktervizeSaNatvena zaktiviziSTabuddhirUpaM tat atastatra vizeSaNobhUtAyAH zakterjJAnasya hetutvamiti lakSaNAjJAnasya zAbdabodhahetutve'pi tadvArA zaktijJAnasya hetutvamAvazyakameva, tathA ca niSAdazcAsau sthapatiriti karmadhArayAzrayaNe niSAdAbhinnasthapativiSaya kazAbdabodhasya lakSaNAjJAnamantareNaivopapattiriti lAghavam, niSAdAnAM sthapatiriti SaSThItatpuruSAzrayaNe tu niSAdapadasya niSAdasambandhisthapatibodhArtha niSAda sambandhini lakSa gAssvazyakIti tajjJAnaM zaktijJAnaM caukazAbdabodhahetutayA kalpanIyamiti karmadhArayapakSo lAghavAdAzrayaNIya iti zaGkArthaH, 'lakSaNAjJAnahetuH ' ityasya sthAne 'lakSaNAjJAnaM zAbdabodhe hetuH' iti pATho yuktaH / yasya pramAturniSAdAnAM sthapatiriti SaSThItatpuruSasamAsarUpatayaiva tacchandA. vadhAraNaM tasya pramAtRsahasrasya niSAda sambandhi dharatibodhasya, pyanubhavasiddhasyApalapitumazakyatayA tadartha lakSaNAjJAnasyApi tatra zAbdabodhahetutvakalpana mAvazyakameveti samAdhatte - bhavedevamiti - lakSaNAjJAne vizeSaNajJAnaviSayA kAraNatayA klRptasya zaktijJAnasyaiva zAbdabodhahetutvaM na tu lakSaNAjJAnasyeti tadA syAdityarthaH / na caivamiti SaSThIsamAsena kasyacit pramAturbodho na bhavatyeveti na cetyarthaH / tAdRzatrodha sahastrasyApi SaSThItatpuruSa samAsatayA'vadhAritavAkyaprabhavazAbdabodha sahasrasyApi yakSaNikArthaviSayakasya / tatpuruSe pUrvagdasya zakyasambandharUpalacaNAjJAnasya lakSyArthopasthitidvArA zAbdabodhaM prati kAraNatvakalpane yad gauravaM tadapi vAstItyAha yadi beti- zakyArthopasthitidvArA zaktijJAnasya yatra kAraNatvaM tatra sAkSAdviSayatAsambandhena zaktiprakArakajJAnasya kAraNatvam, yatra ca lakSyArthopasthitidvArA zaktijJAnasya yatra kAraNatvaM tatra svaviSayasambandhitvalakSaNaparamparAsambandhena zaktiprakArakajJAvasya kAraNatvamityevaM pRthak kAryakAraNabhAvo nAGgIkriyate, kintu sAkSAtparamparAsAdhAraNa sambandhasAmAnyena zaktiprakArakajJAnatvena zaktijJAnasyopasthitisAmAnyadvAraikavidhameva zAbdabodhaM prati kAraNatvaM svIkriyate, evaM ca prakAravidhayA zaktiviSayakatvameva kAraNatAvacchedakaM na tu lakSagAviSayatvamapi zaktilakSaNo bhayasAdhAraNAnyataratvAdinA sambandhaviSayakatvasya tatra kAraNatAvacchedakatve'pi tatkRtagauravasya na doSAvahatvamiti tatpuruSasamAso'pyAzrayituM zakya ityarthaH / Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / vedAnAM prAmANyam, na tu prAmANAntarAviSaye'pi, lakSaNArthavidhayaivAnAdimImAMsAsaMpratipatterityucyate tIsati vizeSato bAdhake karmadhArayavidhayaiva vedAnAM prAmANyam , na tu pramANAntarAviSaye'pi tatpurupAdividhayA, tathaivAnAdimImAMsAsaMpratipattarityeva kalpayitvA kimiti na svacetaH santoSayasi ? bahuvrIhitastatpuruSasya balatve tvayApyasyA eva rIteranusatavyatvAt , na ca bahuvrIheH sarvapadArthAnAM lAkSaNikatvAdeva daurbalyam , ekapadalakSaNayApi bahuvrIhestatra tatrApAditatvAditi pakSapAtamAtrameveti dik / evambhUtasya nayasya mate deza-pradezanirmuktaM- deza-pradezakalpanArahitamakhaNDameva vastu sat, dezapradezakalpanA tu bhramamAtramiti tanmate nAstyeva pradeza ityrthH| na ca vindhyahimavadAdibhAvAbhAvAvacchedakatayA AkAzAdidezasiddhiH, pareNa samaM sambandhasyaiva tenAnabhyupagamAt / vyavahArastu kalpitenApi vastunA nirvahatIti na tataH paramArthasiddhiriti bhAvaH // 61 // atra samabhirUDhanayAkUtamutprekSya zabdanayAnusAriNo dUSayanti-atheti / na tu pramANAntarAviSaye'pIti- pramANAntaraviSaye zabdAnAmanuvAdakatvAdeva na prAmANyamityataH pramANAntarAviSaye'pItyuktam , evamagre'pi / 'lakSaNArthavidha ityasya sthAne 'lakSyArthavidhayA, tathaivA' iti pATho yuktaH, tathA ca pramANAntarAviSaye'theM svazakyArthapratipAdakatvenaiva vedAnAM prAmANyam , pramANAntarAviSaye'pyarthe lakSyArthapratipAdakatvena vedAnAM na tu praamaannymityrthH| kathaM na tathA prAmANyamityapekSAyAmAha-tathaiveti- uttaprakAreNevaityarthaH / anAdimImAlAsaMpratipatteH anAdivRddhAptaparamparopanItapramANaparizodhitayuktisiddhAbhyupagamAt / karmadhArayaviSayaiva karmadhArayasamAsarUpatvenaiva / vedAnAM samAsasvarUpavedavAkyA. nAm , tena samAsAnAtmakavedavAkyAnAM karmadhArayAnAtmakatvenAnyathaiva prAmANye'pi na kSatiH / na tu pramANAntarAviSaye'pi tatpuruSAdividhayA' ityekaM vAkyam , tathA ca samAsAtmakavedavAkyAnAM pramANAntarAviSaye'pyatheM karmadhArayAtiriktatatpuruSAdisamAsAtmakatvena na tu prAmANyamityarthaH / iyaM rItistvayA'pyAzrayaNIyaitra, kathamanyathA tatpuruSa-bahuvrIhisamAsayokSiNikapadaghaTitatvAvizeSe'pyasati bAdhake tayorubhayorapi sambhave tatpuruSasamAsAtmakatvena vAkyasya prApANyaM na tu bahuvrIhisamAsAtmakatvenetyabhyupagamastavApi syAdityAha- bahuvrIhita iti / 'balatve' iti sthAne 'balavattve' iti pATho yuktaH / nanu bahuvrIhau sarvapadAnAM lakSaNA, tatpuruSe tvekasyaiva pUrvapadasya lakSaNeti tatpuruSApekSayA bahuvrIhedaurbalyamityAza pratikSipati-na ceti / niSedhe hetumAha- ekapadalakSaNayA'pIti / - prastutaviSaye evambhUtanayAbhimatapratipAdakamuttarArddha vivRNoti- evambhUtasyeti / 'nayasya mate' iti pUraNam / deza-pradezanirmuktamiti mUlasya vivaraNam-deza-pradezakalpanArahitamiti, asya phalitakathanam- akhaNDameveti / yadyakhaNDameva vastu sat tarhi tatra deza-pradezapratIteranubhUyamAnAyA apalApa: syAdityata Aha-deza-pradezakalpanA viti-tathA ca tatra deza-pradezapratItiranubhUyamAnA na nAma nAsti, kintu sA bhramarUpatvAnna deza-pradezasAdhiketi / tanmate evambhUtanayamate / nanu yadyA mAzAdevastuno deza-pradezau na sasastahi kathamekasminnevAkAze viruddhayohimavat-tadabhAvayorvindhya tadabhAvayoH sattvam , dezasadbhAve tvekadezAvacchedena vindhyasadbhAvo himAcalAbhAvazca tadanyadezAvacchedena himAcalasadbhAvo vindhyAcalAbhAvazcetyekatrApyAkAze dezarUpAvacchedakabhedena vindhya-tadabhAvayohima-tadabhAvayoH sattvopapatti rityavacchedakanayA''kAzAdideza kalpanamAvazyakamityAzaGkAM pratikSipati-na ceti / niSedhe hetumAha-pareNeti- sarva vastu khasminneva pratiSThitaM na tvasminnanyasya sattvam , AdhArAdheyabhAvazca sambandhe sati bhavati, anyasya tvanyena samaM sambandha eva nAsti, tathA ca gaganena samaM vindhyAdeH sambandhAbhAvAd gaganAdau vindhya-tadabhAvau vartete ityeva neSyate, kutastadavacchedakatayA dezasiddhiriti bhAvaH / tena evmbhuutnyen| nanu yadyAkAzAdAvanyasminna vindhyAdiH samasti tarhi 'dakSiNasyAM dizyAkAze vindhyAdrivartate, uttarasyAM dizi gagane himAcalo vartate' ityevaM vibhinnadezAvacchedena vindhyAdimattvavyavahAro na nirvahedityata Aha-vyavahArastviti / vastunA desh-prdeshaadimdaakaashaadivstunaa| tataH vyavahArataH // 1 // Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / vivecitaH pradezadRSTAntaH prasthakadRSTAntaM vivecayati prasthakArthamityAdinA - prasthakArthaM vrajAmIti, vane gacchan bravIti yat / Adimo hyupacAro'sau naigama-vyavahArayoH // 62 // nayAmRta0-! - prastha kArthamityAdi / prasthaka :- magadhadezaprasiddho dhAnyamAna heturdravyavizeSaH, tadartha vrajAmIti vane gacchan yad bravIti kazcit asau naigama-vyavahArayoH, hi-nizcitam Adima upacAraH // 62 // nanvatra prasthakArthaM vane gacchataH prasthakecchAyA mukhyArthasyAbAdhitatvAt kathaM prasthakapadasyopacAra ityata Aha- 225 atra prasthakazabdena, kriyAviSTavanaikadhIH / prasthake'haM vrajAmIti, hyupacAro'pi ca sphuTaH // 63 // nayAmRta0 - atreti / atra - adhikRtaprayoge, ketyadhikAraNAkAGkSAyAH prasthakArthamiti caturthI - prakRtyarthenaiva nivRtteH, prastha[ka] dalayogya vRkSaprAptirUpakriyAviSTavanasya, ekA advitIyA dhIriti tatropacAra Avazyaka ityarthaH / nanu tathApi saptamyantaprazne saptamyantamevottaramucitamityata Aha 'kva bhavAn gacchati' iti prazne prasthake'haM vrajAmIti, saptamyantaprasthakapadasyopacAro'pi vane sphuTa eva dRzyata ityarthaH, tathA ca vanagamane prasthakazabdena vanAbhidhAnaM naigama-vyavahArayoH prathama upacAra iti siddham // 63 // china prasthakaM takSNomyutkirAmyullikhAmi ca / karomi ceti tadanupacArAH zuddhatAbhRtaH // 64 // dvASaSTitamapadyamavatArayati - vivecita iti / prasthakadRSTAnte naigamavyavahArAbhyupagamavizeSapratipAdakaM dvASaSTitamaparyaM vidruNoti- prasthakArthamityAdIti / tadarthe dhAnyamAnahetudravyavizeSArtham / asau prasthakArtha vrajAmIti vacanam / anyat spaSTam // 62 // triSaSTitamapadyamavatArayati - nanviti / atra prasthakArthaM vrajAmItyuktau / mukhyArthasya prasthakArthamityanena zaktayA pratipAdyasyArthasya / vivRNoti - atretIti / atreti mUlasya vivaraNam - adhikRtaprayoga iti - prasthakArthaM vrajAmIti prayoge iti tadarthaH, atra ghaTakatvaM saptamyarthaH, tasya ' prasthakArtham ' ityatrAnvayaH / kketyadhikaraNAkAGgAyAH kva vrajati bhavAniti pRcchatA pareNa svagatAdhikaraNAkA lA''viSkRtA tasyAH asya ' nivRtteH' ityanenAnvayaH, kiM vrajati bhavAnityevaM vrajanaviSayakA kAGkSAyA abhAvena tanivartanasyAnuddezyatvAd vrajAmItyanena nAdhikaraNAkAGkSAyA nivRttiriti prasthakArthamiti caturthIprakRtyarthenaivoktAkAGkSAyA nivRtteH, AkAGkSAyA nivRttizca svaviSayanirNayAtmakasvaviSayasiddhayaiva sambhavati nAnyatheti gamanAdhikaraNavizeSapratipattireva prasthakArthamityanena janyA'bhimatA sA ca pratipattirdhAnyamAna hetu dravyavizeSAtmaka. prasthakadala yogya vRkSaprAptirUpa kriyAviSTavanagocareti tAdRzavanarUpArthAdhikaraNe prasthakapadasyopacAra Avazyaka ityAha- prastha ka daleti / uttarArddha vyAkhyAtumavatArayati - nanviti / tathA'pi upacArasyAvazyakatve'pi / saptamyantaprane va bhavAn vrajatIti prazna / saptamyantamevottaraM prasthakArthamityasya sthAne ' prasthake' iti saptamyantaprasthakapadaghaTitamevottaravAkyam / Aha- prastha ke'hamityAdyuttarArddhamAha / uttarArddhArtha spaSTayati- kva bhavAnityAdi / phalitamAha tathA ceti // 63 // 29 Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / nayAmRta-chinanIti / kiM bhavAn chinattIti prazne prasthakaM chinamItyuttare prasthakapadasya chedayogye kASThe upacAraH, sa pUrvasmAt zuddhaH; evaM krameNa kiM bhavAn sakSyoti 1 utkirati 2 ullikhati 3 karotIti 4 prazbheSu prasthakaM takSNomi 1 utkirAmi 2 ullikhAmi 3 karomItyuttareSu 4 prasthakapadasya takSaNAdikriyAyogyakASTheSUpacArA yathottaraM bhavantaH krameNa zuddhatAbhRto bhavanti / nanu sarvatra prasthakapadasya prasthakayogyakASTha eka evopacArastattakriyAvizeSitArthadhIzca tatcakriyAvAcakapadasamabhivyAhArAdeva bhavivyatIti kathametAvanta upacArA yathAkramaM zuddhA ucyante iti cet ? satyam-'dugdhamAyurdadhyAyughRtamAyuH, ityAdau dugdhAdikAraNe AyuHkAryopacArasyAtizayavizeSeNa tAratamyavat prakRte'pi chedanAdikriyAvyApArAvezena tajjanyA avayavasaMyogAdivizeSajanyatayA vA vilakSaNeSu kASThadravyeSu kASTha-prasthakaparyAyo. spattivyavadhAnAbhyAM prasthakapadopacAratAratamyasyAnubhavasiddhatvAt // 64 // tametAvatizuddhau tatkIrNanAmAnamAhatuH / citaM mitaM tathA meyArUDhamevAha saGgrahaH // 65 // ___ Adima upacAra ityuktyA tadanantaramanye'pyupacArAH prasthakadRSTAnte naigama-vyavahArayoH sambhavantItyavagamyate, te ke ? ityakAlAnivartakaM catuHSaSTitamaM padyaM vivRNoti-chinamotIti / saH prasthakaM chinamItyatra prasthakapadasya cheda yogye kASThe upacAraH / pUrvasmAt prasthakArtha vrajAmItyatra prasthakapadasya prasthakadalayogyavRkSaprAptikriyAviSTavane ya upacArastasmAdupa cArAt / evaM krameNa avyavahitapUrvapUrvopacArAdavyavahitottarottaropavAraH zuddha iti rItyA / 'takSaNAdi' ityAdipadAdutkiraNollekhana-karaNakriyAparigrahaH, tathA ca prasthakaM takSNomItyatra prasthakapadasya takSaNayogyakASThe ya upacAraH sa prasthaka chinamIti vAkyaghaTakaprasthakapadasya cchedanayogya kASThe upacArAcchuddhaH tathA prasthakaM takSNomIti vAkyaghaTakaprasthakapadasya takSaNayogyakASThe upacArataH prasthakamutkirAmIti vAkyaghaTakaprasthakapadasyotkIrNayogyakASThe upacAraH zuddhaH, evaM prastha kamutkirAmIti vAkyaghaTakaprasthakapadamyokiraNayogya kASThe upacArAt prastha kamullikhAmIti vAkya ghaTakaprasthakapadasyollekhanayogyakASThe upacAraH zuddha, tathA prasthakamullikhAnIti vAkyaghaTakapadasthollekhanayogyakASThe upacArAt prasthakaM karomIti vAkyaghaTakaprasthakapadasya prasthakakaraNayogyakASThe upacAraH zuddha ityarthaH / nanu prasthakaM chinamItyatra chedanakriyAnirUpakakarmatvasya prasthaka tazomItyatra takSaNakriyAnirUpakakarmatvasya prastha samutkirAmItyatrokiraNakriyAnirUpakakarmatvasya prasthakamullikhAmItyatrollekhanakriyAnirUpakakarmatvastha prasthakaM karomItyatra karaNakriyAnirUpakakarmatvasya ca chinnamItyAditattarikrayAbodhakavAkyasAkAGkSakarmatvabodhakadvitIyAvibhakti eva bodhasambhavAt sarvektavAkyeSu prasthakapadasya prasthakayogyakASThe eka evopacAra iti darzitadizopadarzitA aneke upacArA na santyeveti teSAM krameNa zuddhatvAbhidhAnamasaGgatameveti zaGkate-nanvityAdinA / tatsakriyeti- chedanAdikriyetyarthaH, evamagre'pi yadyapi chedanAditattakriyAyogyakASThaparyAyeSu prasthakayogyakASThatvaM samAnameva tathApi avAntaratAratamyasya tattatkiyAkarmIbhUteSu tattatkASThaparyAyeSu sadbhAvAt tathAvidhavibhinnatattatparyAyAvagataye upavarNitA upacArA AvazyakA eveti samAdhatte-satyamiti / 'dugdhAdi' ityAdipadAd dadhi-ghRtayoH pariprahaH, samAsazca karmadhArayaH, AyuHkAryetyatrApi karmadhArayaH / prakRte'pi prasthaka chinamotyAdAvapi / 'chedanAdi' ityAdipadAt takSaNokiraNollekhana-karaNakriyANAmupagrahaH / 'vyApArAvezena' ityasya vilkssnnessvitytraanvyH| 'tajanyA avayava' ityasya sthAne 'tajanyAvayava' iti pATho yuktaH, tajjanyachedanAdikriyAvyApArajanyo yaH kASThadravyasyAvayavasaMyogAdivizeSastajanyatayetyarthaH / kASThaprasthakati-kASThacchedanAnantarameva na bhavati kASThaprasthakaparyAyotpattiH, kintvadhikavyavadhAnena kASThaprasthakaparyAyotpattiH, kASThacchedanApekSayA kiJcinyUnavyavadhAnena takSaNakriyAvyApArAnantaraM kASThaprasthakaparyAyotpattiH, tadapekSayA'pi kiJcinnyUnavyavadhAnenokiraNakriyAvyApArAnantaraM kASTaprasthakaparyAyotpattirityevaM vyavadhAnatAratamyena tathA karaNakriyAnantaramadhyavadhAnenaiva kASThaprasthakaparyAyotpattiH, tatpUrva kriyApekSayA nyUnAvyavadhAnena kASThaprasthakaparyAyotpattirityevamavyavadhAnatAratamyena ca prasthakapadopacAratAratamyasya vilakSaNeSu kASThadravyeSvanubhavasiddhatvAdityarthaH // 64 // Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 227 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / nayAmRta-tamiti / atizuddhau tvetI-negama-vyavahAranayau, taM-prasthakam , utkIrNanAmAnaMprasthakaparyAyavantam , prasthakamAhatuH, utkIrNanAmno dravyAdavizeSAditi bhAvaH / saGgrahanayastu citamzAsAditaprasthakaparyAyam, mitam-AkuTTitanAmAnam , meyaM-dhAnyavizeSamArUDhaM ca prasthakamAha, meyArUDhapadena tadanArUDhasyAnyadravyAviziSTasyAsanahAnnaigamopadarzitArthasaGkocakatvena svanAmno'nvarthasiddheH, ayaM hi vizuddhatvAt kAraNe kAryopacAra kAryAkaraNakAle prasthakaM ca nAGgIkurute, na ca tadA tasya ghaTAdyAtma atizuddhau tu naigama-vyavahAranayau niSpannaprasthakaparyAyavantameva prasthakaM kathayataH saGgrahastu mApanakriyAviSTameva niSpannaprasthakaparyAyavantaM prasthakaM kathayatItyAvedakaM paJcaSaSTitamapadyaM vivRNoti-tamitIti / etAviti mUlasya vivaraNam-naigamagyavahAranayAviti-etacchabdasya prakAntaparAmarzakatvAt / tacchabdasyApi prakRtArthaparAmarzakatvAt tamiti mUlatya vivaraNam-prasthakamiti-tasyaiva prakRtatvAt / utkIrNanAmAnamiti- ut- upari, kIrNam- ayazzalAkAdinollikhitam , nAma - prasthaketi saMjJA yasya sa utkIrNanAmA, tamutkIrNanAmAnamiti, prasthakaparyAyavattayotpanne'pi kASTha didravyavizeSe yAvanna prasthako'yamityApAmarasAdhAraNapratyayotpattistAvanna tato laukikaparIkSakANAM prasthakamitadhAnyAdikrayavikrayAdivyavahAro'sandigdhatayA samullasatItyutkIrNanAmatvamAvazyakam, yazca kASThadravyAdiparyAyavizeSaH kUTavyavahAriNA prasthakaparyAyAnAtmako'. pyutkIrNaparyAyasaMjJo naitAvatA vastutaH sa prasthaka ityataH 'utkIrNanAmAnam' ityasya phalitavivaraNam-prasthakaparyAyavantamiti- evambhUtaM dravyavizeSa prasthakam , AhatuH kathayata ityarthaH / nAmamAtrasya zabdasvarUpasya prasthakaparyAyApanakASThadravyAd bhinnatve'pi utkIrNanAnaH prasthakaparyAyasya dravyAdabhinnatvAditthamabhidhAnamityAha-utkIrNanAmna iti / sahamantavyopadarzakamuttarArddha vivRNoti-sar3ahanayastviti / citamiti mUlasya vivaraNam - AsAditaprasthaka paryAyamiti / mitamiti mUlasya vivaraNam - AkuTTitanAmAnamiti- utkIrNanAmAnamityasya ya evArthaH sa evAsyApi, prayojanamapi pUrvapradarzitameva / 'meyaM dhAnyavizeSamArUDhaMca' ityasya sthAne tathA meyArUDhaM dhAnyavizeSa. samArUDhaMca' iti pATho yuktaH, atra meyArUDhamiti mUlasya ghAnyavizeSa samArUDhamiti vivaraNam / samuccayArthakasya tathAzabdasya samuccayArthakazcazabdo vivaraNam / meyArUDhamityatra meya ArUDho'yaM sa meyArUDha iti bahuvrIhiH meyazca mAtuM yogyo dhAnyavizeSaH, tathA ca tadvivaraNasya 'dhAnyavizeSasamArUDham' ityasya dhaanyvishesskrtRkaarohnnkrmetyrthH| AsAditaprasthakaparyAya AkuTTitanAmA ca prasthako naigame'pIti tanmAtrAbhyupagame saGghahasya naigamAdU vizeSo na syAditi naigamAbhyupagamataH saGgrahAbhyupagame vizeSakhyApanAyokam 'meyArUDham' ityAha- meyArUDhapadeneti / tadanArUDhasya meyakartRkArohaNAkarmIbhUtasya, ArohaNaM ca prakRte madhyadezamabhivyApya saMyogalakSaNAvasthAnameva, tatkartRtvaM ca tatpratiyogitvam , tatkarmatvaM ca tadanuyogitvam , anyadravyAdhiziSTasya prasthakaparyAyAnApannadravyeNa saha samAnasvabhAvasya, yathA prasthakaparyAyAnAtmakaM na dhAnyamAnavizeSAvadhAraNalakSaNakAryakurvadrapAtmakaM tathA dhAnyavizeSAsamArUDhaM prasthakaparyAyApannadravyamapIti / asahAta samahaNAbhAvAt / tathA ca naigamopadarzitArthasocakatvena naigamanayenopadarzito yaH prasthakavAcya AsAditaprasthakaparyAyotkIrNanAmakadravyavizeSarUpo'rthaH sa meyArUDho meyAnArUDhazca, tanmadhyAnmeyArUDha eva prasthako na meyAnArUDha ityevaM socakAritvena samahanayasya saGgraha iti yannAma tasyAnvarthatvasya saGgRhNAti saGkocayatIti sAha iti niruktilabhyArthatvasya siddhaH, 'ayam' ityasya 'nAGgIkurute' itynenaanvyH| ayaM samahanayaH / hi ytH| kAraNe prasthakamitadhAnyAdimApanakAryasya paramparayA svarUpayomye mApanakAryakurvadrUpAnAtmake chedana-takSaNorikaraNollekhanAdikriyAyogyakASThe / kAryopacAraM prasthakaparyAyAtmaka kAryopacAram / AsAditaprasthakaparyAya'pi kAryAkaraNakAle prastha mApana kAryAkaraNakAle / prasthakaMca prasthaketi nAmavyapadezyaM ca / nAGgIkurute na svIkaroti / nanu mApanakAryAkaraNakAle AsAditaprasthakaparyAye'pi prasthakAtmakatvAnajIkAre ghaTAdyAtmakatvaM syAdityAzaya pratikSipati-na ceti / tadA prasthaka. kaaryaakrnnkaale| tasya AsAditaprasthakaparyAyasya / yo yannAmavyutpattinimittArthakriyAM karoti sa tadarthakriyAkaraNakAla eva tadAtmaka ityabhyupagantrevambhUtanayamate jalAdyAharaNalakSaNaceSTAkaraNakAla eva ghaTAderapi ghaTAdyAtmakatvasya sta paryAyApannasya mApanakriyA'karaNakAle yathA na prasthakAtmakatvaM tathA tadAnIM jalAyAharaNalakSaNaceSTAtmakArthakriyAkAritvA Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| katvaprasanaH, tadarthakriyAM vinA tattvAyogAt ; ghaTAdizabdArthakriyA yathAkathaJcit tatrAstyeveti cet ? naasAdhAraNatadarthakriyAkAritvasyaiva tadAtmakatvaprayojakatvAt ; tathApi prasthakakriyAvirahe nAyaM prasthako ghaTAdhanAtmakatvAcca nAprasthaka ityanubhayarUpa: syAt ? na syAt- pratiyogikoTau svasyApi pravezena yAvad ghaTAdyanAtmakatvAsiddheH; arthakriyAbhAvA-'bhAvAbhyAM dravyabhedAbhyupagame RjusUtramatAnupraveza iti cet ? nanaigamanayopagatArthasaGkocanAya kAcitkatathopagame'pi sarvatra tathAbhyupagamAbhAvena tadananupravezAt ; itthaM bhAvAd ghaTAdyAtmakatvamapi na sambhavatIti niSedhahetumupadarzayati- tadarthakriyAM vineti-ghaTAdikAryajalAharaNAdilakSaNArthakriyAM vinetyarthaH / tasvAyogAt ghaTAdyAtmakatvAyogAt / nanu ghaTAderarthasya jalAdyAharaNAdilakSaNArthakriyA yathA kArya tathA ghaTAdyarthajJAnato ghaTAdizabdaprayogastatra bhavatIti svajJAnadvArA ghaTAdizabdo'pi tasya kAryam , lakSaNayA ghaTAdizabdaprayogaH prasthake'pi bhavatIti ghaTAdikAryaghaTAdizabdalakSaNArthakriyAkAritvAnmApanakAryAkaraNakAle prasthake ghaTAdyAtmakatvaprasaGgaH syAdevetyAzaGkate-ghaTAdizabdArthakriyeti- ghaTAdizabdaprayogalakSaNaghaTAdyarthakAryArthakriyetyarthaH / yathAkathaJcita taatpryaaditH| tatra prsthke| yA cArthakriyA yasmAdeva bhavati na tu tadanyatastAdRzAsAdhAraNArthakriyAkAritvameva tadAtmakatva. prayojakamiti jalAdyAharaNAdilakSaNAsAdhAraNArthakriyAkAritvameva ghaTAdyAtmakatvaprayojakam , jalAharaNAdyarthakriyAkAritvaM ca na prasthake iti na tasya ghaTAdyAtmakatvaprasaGga iti samAdhatte-neti / asAdhAraNeti-ghaTAdyanyAprabhavatve sati ghaTAdiprabhave. tyrthH| tadarthakriyeti- jalAharaNAdilakSaNArthakriyetyarthaH / tdaatmktveti-ghttaadyaatmktvetyrthH| nanu mApanalakSaNArthakriyAvirahakAle AsAditaprasthakaparyAyo'pi prasthakaH prasthako na bhavati, jalAharaNAdilakSaNAprasthakaghaTAdikAryakAritvAbhAvAdaprasthako'pi na bhavatIti prasthakA'prasthakAnyatarAnAtmako'yaM syAt, na caivamabhyupagantuM yuktam , vidhiniSedhayorekataraniSedhe paravidhidhrauvyAt , prasthakatayA niSiddhasyAprasthakarUpatvasyAprasthakatayA niSiddhasya prasthakarUpatvasya cAvazyambhAvAt 'parasparavirodhe hi na prakArAntarasthitiH' iti vacanAdityAzayena shngkte-tthaa'piiti-ghttaadyaatmktvprsnggaabhaave'piityrthH| anubhayarUpaH syAt prasthakA-prasthakAnyatarAnAtmakaH syAt / prasthakabhinnaM yad tat sarvamaprasthakamiti prasthako'pi prasthakakAryAkaraNakAle'prasthaka eveti ghaTAdi' ityAdipadena so'pi gRhyata eveti ghaTAdyAtmakatvameva tasyeti ghaTAyanAtmakatvahetorasiddhayA na tato'prasthakaniSedhaH kartuM zakya ityaprasthakarUpatvAnnAnubhayarUpo'yamiti samAdhatte-na syAditi-anubhayarUpaH prasthakakAryAkaraNakAle prasthako nApadyata ityarthaH / tatra hetumAha-pratiyogikoTAviti-ghaTAdyAtmA na bhavatItyevaMrUpo yo ghaTAdyanAtmako niSedhastasya pratiyogI ghaTAdyAtmeti tatrAdipadagrAhyaH prasthakakAryakAriprastha kaparyAyabhinnaH sarvo'pi tanmadhye prasthakakAryAkaraNakAle prasthako'pIti ghaTAdyAtmakasya tasya ghaTAdyanAtmakatvAsiddharityarthaH / nanu RjusUtranaye yathA'rthakriyAkAritva tadakAritvAbhyAM viruddhadharmAbhyAM dravyasya bhedastathA saGgrahanaye'pi tAbhyAM tasya bheda ityabhyupagame saGgrahanayAbhyupagama RjusUtranayAbhyupagama eva syAdityAzaGkate- arthakriyAbhAvA'bhAvAbhyAmiti - arthakriyAkAritva-tadakAritvAbhyAmityarthaH / RjusUtrasya sarvatrArthakriyAbhAvA'bhAvAbhyAM dravyabhedAbhyupagamaH, samahasya tu na tathA sarvatrAbhyupagamaH, kintu prasthakasthale naigamanayenAbhyupagatasyoskIrNanAmakaprasthakAryAyApannadravyarUpasya prasthakapadavyapadezyasya prasthakakAryakAri-tadakAriprasthakasAdhAraNasyArthasya yat saGkocanaM 'tathAbhUtaH prasthakakAryakAva prasthakaH' ityevaMrUpaM tadarthamarthakriyAkAritva-tadakAritvAbhyAM dravyabhedAbhyupagama iti na tathA'bhyupagantuH saGgrahasya RjusUtramatAnupraveza iti samAdhatte-neti / kvAcitkAthopagame'pi prasthakasthale dravyabhedAbhyupagame'pi / tathA'bhyupagamAbhAvena dravyabhedAbhyupagamAbhAvena / tadananupravezAt saGgrahasyarjusUtranaye'nupravezAbhAvAt / yadA ca mApana kAryakAri-tadakArivyaktyorarthakriyAkAritva-tadakAritvAbhyAM bhedaH saGgrahanaye suvyavasthitastadA tanye mApanAkAriNyAM vyaktau prasthako'yamiti pratIteH pramitivAbhAvAt tatra prasthakatvasAmAnyamapi nAsti kintvastha kAtmikaiva sA vyaktiriti cAnubhayarUpatvasya tatra prasaGga ityAha-itthaM ceti-saGgrahanaye arthakriyAbhAvA'bhAvabhyAM kvAcitkadravyabhedAbhyupagamavyavasthitau cetyarthaH / 'bhedArtha kiyAjanakapasthakavyaktau ' ityasya sthAne " bhede'rthakiyA'janakaprasthakavyaktau " iti pATho yuktaH, yadi yaiva vyaktirmApanarUpArthakriyAkAriNI saiva mApanarUpArthakriyA'jAnakA'pi tadA mApanarUyArthakriyAkAriNyAM prasthakatvasAmAnyasya satve tadabhinnAyAM mApanarUpArthakriyA'janikAyAmapi tasya sattvamavazyAbhyupagantavyaM syAt , tayo de tu mApanarUpArthakriyA' Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samalato nayopadezaH / 229 cArthakriyAkAri-tadakAriprasthakavyaktibhedArtha kriyAjanakaprasthakavyaktau prasthakatvasAmAnyamapi nAstItyabhyupagame'pi na kazcid dossH| vastuto vyAvRttivizeSAdyatiriktena naiyAyikAdikalpitasAmAnyena ( na ) kacidapi nirvAhastanmate ghaTatvAdisAmAnyasyApi samarthayitumazakyatvAt, mRt-svarNa-rajata-pASANAdighaTeSu mRttva-svarNatvAdinA sAryeNa tadasiddheH, astu mRttva-svarNavAdivyApyaM nAnaiva ghaTatvam , kulAla-svarNakArajanyatAvacchedakatayA tannAnAtvasyAvazyakatvAt , nahi svarNaghaTAdau cakrAdikaM mRdghaTAdau ca lohavartulAdikaM hetuH, anugatadhIstu kathaJcidasau sAdRzyAt, ghaTapadaM tu nAnArthakamitya bhyupagame kathaJcidityAdhanirvacanenaivAzaktiH janikAyAM prasthakatvasAmAnyasya nAstitvAbhyupagame 'pi na kazcid doSaH, tatra prsthktvprtiitirdossaadevetyrthH| yadapyatayA vRttivyatirikaM sAmAnyaM ghaTatvAdikaM naiyAyikAdibhirabhyupagamyate tadapi vicAraM na sahata iti prasthakatvasAmAnya tathAbhUtamavicAraramaNIyameveti saGgrahanayAkUtamupadarzayati-vastuta iti / vyAvRttivizeSeti- aghaTavyAvRttyapaTavyAvRttyAdirUpavyAvRttivizeSetyarthaH, AdipadAt tattadarthakriyAjanakatvAdyupagrahaH / na kacidapi nirvAhaH prasthaka eva prasthakatvasAmAnyamatayAvattivizeSAtirikaM na sambhavatItyevaM na, kintu ghaTa-paTAdAvapi ghaTatva-paTatvAdisAmAnyamataya vRttivizeSAtirikta na smbhvtiityaashyH| kathaM na nirvAha ityapekSAyAmAha- tanmata iti- naigamanayaprabhavanaiyAyikAdimata ityarthaH / sAGkaryasya bAdhakatvaM neyAyikAdibhirupagatam , ghaTatvAdAvari sAtha samastItyato na ghaTatvAdisAmAnyasiddhirityAha-mRta-svarNeti / 'matva-svarNavAdinA' ityatrAdipadAda rajatatva-pASANatvAderupagrahaH. mRtvAbhAvavati sauvarNAdighaTe ghaTatvaM vartate. ghaTatvA bhAvavati mArdavazarAvAdau mRttvaM vartata ityevaM parasparAtyantAbhAvasAmAnAdhikaraNyam , mArdavaghaTe ca mRttvamapi vartate ghaTatvamapi vartata iti tayoH sAmAnAdhikaraNyamityevaM mRttvena saha ghaTatvasya sAryam , tathA svarNatvAbhAvavati mArdavAdighaTe ghaTatvaM vartate, ghaTatvAbhAvavati kAJcanakaTaka keyUrAdau svarNatvaM vartata ityevaM parasarAtyantAbhAvasamAnAdhikaraNyam, sauvarNaghaTe ca svarNatvaM ca ghaTatvaM ca vartata iti tayoH sAmAnAdhikaraNyamityevaM svarNatvena saha ghaTatvasya sAryam , anayaiva dizA rajatatvAdinA'pi ghaTatvasya sAGkaryamityevaM sAGkaryeNa ghaTatvAdisAmAnyasyAsiddharityarthaH / sAGkaryabhayAd ghaTatvAdermRtvAdivyApyasya nAnArUpasya ghaTAdipadasya nAnArthakasya cAbhyupagame jAtyucchedApattilaukikavyavahArabAdhazcetyupadarzayati- astviti / nAnAghaTatvAbhyupagamo na niSpramANaka ityAvedanAyAha -kulAleti- kulAlaM vinA'pi sauvarNaghaTasya svarNakAraM vinA'pi mArdavaghaTasya bhAvena vyatirekavyabhicArAd ghaTatvAvacchinnaM prati na kulAlavena navA svarNakAratvena kAraNatvaM kintu mRttvavyApyaghaTatvAvacchinnaM prati kulAlatvena kAraNatvam , svarNatvavyApyaghaTa vAvacchinnaM prati svarNakAratvena kAraNatvamitye kulAlatvAvacchinnajanakatAnirUpitajanyatAvacchedakatayA mRttvavyApyaghaTatvasya svarNakAratvAvacchinnajanakatAnirUpitajanyatAvacchedakatayA svarNatvavyApyaghaTatvasya siddhau ghaTatvajAtinAnAtvasyAvazyakatvAdityarthaH / nanvevaM mArdavaghaTaM pratyeva cakrAdikaM janakaM na sauvarNaghaTAdikaM prati. evaM sauvarNaghaTaM pratyeva lohavartulAdikaM janakaM na mArdavaghaTAdikaM prati vyabhicArAdityapi syAditi cet ? atra omityevottaramityAha-nahItisvarNaghaTAdau cakAdikaM nahi hetuH, mRdghaTAdau ca lohavartulAdikaM nahi heturityanvayaH / nanu yadi mRttvAdivyApyaM nAnava ghaTatvaM tarhi ghaTo'yaM ghaTo'yamityanugatapratItirdiva-sauvarNaghaTAdau na syAttanniyAmakasyaikasya ghaTatvasyAbhAvAdityata AhaanugatadhIstviti / 'kazcidasau sAdRzyAt' isyasya sthAne 'kathaJcitsausAdRzyAt' iti pATho yuktaH, sausAdRzyam- atizayena sAdRzyam / evaM sati ghaTapadasya nAnApravRttinimittakatvena nAnArthakatvamApatadiSTApattyA na doSAvaha mityAha - ghaTapadaM tviti / ityabhyupagame evaM naiyAyikAdibhirurarIkAre / atra saGgrahanayavAdI arucimupadarzayati-kathAzcidityAdIti-yadi mArdavaghaTAdAve ghaTalaM nAsti tarhi nAnArU tana tatra sAdRzyanibandhanam . tannibandhanaM tu ghaTasvabhinnaM nopadarzayituM zakyamityazaktireva tannirvacanAsAmarthyalakSa gA naiyAyikAdibhiH svasyAviSkriyate, tat kimartham , atirikajAtisvIkAre'pi na tatra jAtyAnaramathApi ghaTatvaM sAmAnyaM paTatvaM sAmAnyamityevamanugatapratItirekarUpeNAnanugatIkRteSvapi sAmAnyeSu bhavatItyevaM tairupagamyate kathazcitsausAdRzyenaiva jAtInAmanugamanam, tatazca teSvanugatamatiritya syAvazyAzrayaNIyatve Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / kimAviSkriyate ananumatAno jAtInAmitra vyaktInAmapyasau sAdRzyenaivAnugamasaMbhavena jAtyucchedApatiH, ghaTapadasya nAnArthatve spaSTa eva laukikavyavahArabAdhazca / ghaTatvAvikamekatvakRttyeva mRttvAdikameva vA tathA, kumbhakAra-svarNakArAdervijAtIyakRtimatvena cakrA. di(loha)vartulAdezya kathaJcidvijAtIyavyApArakatvena hetutvamityAdinavInakalpanA tu doSAdekatvAmahe'pi ghaTatvAdigrahAt ,ekatvasyaikatvAt ,prasiddharUpeNa kAryakAraNabhAvocchede vyavahAravilopAcAnupapanA, iti kya varamatirikta mAtimasvIkRtyaiva sausa dRzyena vyaktInAmanugamanam , tata eva cAnugatapratItiriti sarvatra jAterabhyupagamane na kizcit prayojanamiti mArdava-sauvarNaghaTAdiSu sausAdRzyenAnugatapratItimabhyupagacchadbhirnaiyAyikAdimirjAtimAtrAya jalAJjalireva vitIrNA syAt , yathA ca sauvarNa-mArdavAdighaTeSvekasya ghaTatvasAmAnyasyAbhAve nAnAthatvaM tathA gotvAdijAtyabhAve'pi gavAdipadAnAM nAnArthatvamevAstvityato'pi jAtyucchedApattiH svahastitaiva syAdityarthaH / 'vyaktInAmapasau' ityasya sthAne " vyakInAmapi sau" iti pATho yuktaH / ghaTapadasyaka pravRttinimittakatvalakSaNamekArthatvameva laukikairvyavahriyate, tasya nAnApravRttinimittakatva lakSaNanAnArthatvAbhyupagame tadAdho'pItyAha-laukikavyavahArabAdhazceti / ghaTatve mRttvAdijAtisAryaparihArAya svarNaghaTAdau cakrAdInAM kumbhakArAdInAM cakakAraNatvopapattaye yA navInAnAM kalpanA tAmupanyasya dUSayati-ghaTatvAdikamekatvavRttyevetimArdava-sauvarNAdighaTagataikatvavRttyaiva ghaTatvAdikam , tasya ca mRttvasuvarNavAdinA sAmAnAdhikaraNyAbhAvAnna sAyam ghaTAdau tasya svAzrayaikatvavattvasambandheneva vRttitvam , tasya tenaiva sambandhena ghaTo'yaM ghaTo'yamityanugatapratItinibandhanatvamityanugatapratItyupapattiH, uktaparamparAsambandhenavaikatvavRtterapi ghaTatva jAterghaTapadapravRttinimittatvamityekArthatvavyavahAropapattizcetyarthaH / vA athavA / mRsvAdikameveti-AdipadAt, svarNatvAdeH parigrahaH, evakAreNa ghaTatvAderekatvavRttitvasya vyavacchedaH / tathA ghaTAdigataikatvavRttiH, evamapi ghaTatvasya na mRtvAdinA sAyam , ghaTatvaM hi ghaTAtmakadravye vartate, mRsvAdikaM ca na ghaTAtmakadravye kintu tadtaikatve, evaM ca tayoH sAmAnAdhikaraNyAbhAvAt kutaH sAkaryam, evamabhyupagame ghaTAdivye mRtvAdipratItiH svAzrayaikatvasambandhena, ghaTo'yaM ghaTo'yamityanugatapratItiniyAmakatvaM ca ghaTatvasya samavAyasambandhenaiva, tenaiva sambadhena ghaTatvasya ghaTapadapravRttinimittatvamapIti na ghaTapadasya nAnArthatvaprasaGgo'pIti bhAvaH / yA mArdavaghaTAnukUlA kumbhakAre kRtiH, yA ca sauvarNAdighaTAnukUlA svarNakArAdigatA kRtistatra sarvatra vaijAtyavizeSa upeyate, tAdRzavaijAtyavizeSAkalitakRtimattvena kumbhakAra svarNakArAderekaghaTatvAvacchinaM pratyekameva kAraNatvamupeyata iti na vyatirekavyabhicAro'pi, evaM cakrAderyAdRzavyApAraNa mArdavaghaTo jAyate, lohavartulAdezca yAdRzavyApAreNa sauvarNAdighaTo jAyate, tatra sarvatra vyApAre vaijAtyavizeSa upeyate, tAzavaijAtyavizeSAkalitavyApAravatvena cakrAdeohavartulAdezcaikaghaTatvAvacchinnaM pratyekameva kAraNatvamuSeyata iti nAtrApi vyatirekavyabhicAra iti na nAnAkAraNatvAsA ityAha- kumbhakAra-svarNakArAdariti- kumbhakAra-svarNakArAdevijAtIyakRtimattvena hetutvamityanvayaH, hetutvamityasya ghaTatvAvacchinnaM prati hetutvamityarthaH / 'ityAdinavIna kalpanA tu' ityasya 'anupapannA' itynenaanvyH| anupapannatve hetumAha-doSAdekavAgrahe'pIti-ghaTatvAdermRtvAdervA sArvaparihArAya ghaTAdigataikatvavRttitvaM yat parikalpyate tanna yuktaM dharmijJAne satyeva tadgatadharmasya jJAnamiti niyamena ghaTAdigatakatvajJAne salova ghaTatvAdijJAnaM yadi bhavet tadA ghaTasvAdakatvavRttitvaM sambhAvyatApi, na caivam , samUhaga tatvAdidoSAd ghaTAdAve karavasyAgrahe'pi ghaTatvAdergrahAdityarthaH / kizca vyakonAmanekave satyevAnugatapratItyanurodhena tatra jAtiH parikalpyate, ata eva nisale satyanekasamavetatvamiti jAtilakSaNaM tatra samanugataM bhavatIti, prakRte tu ghaTo'yaM ghaTo'yamityanugatapratItibalAd yathA ghaTatvAdikamekaM tathA'yameko'yameka ityanugatapratItibalAdekatvamapi ghaTapaTAdigatamekameva bhavitumarhatIti na tatraikavyaktikatvAjAtikalpanA bhadretyAha-ekatvasyaikatvAditi / yadapi kumbha kAra svarNa kArAdigataghaTAnukUlakRtigataM vaijAtyamurarIkRtya vijAtIyakRtimattvena kumbhakArasvarNakArAderekaghaTatvAvacchinaM prati kAraNatvamekaM parikalpitam tathA cakrAdivyApAra-lohavartulAdivyApAragatavaijAtyavizeSaparikalpanApurassaraM vijAtIyavyApAravatvenaikadharmeNa cakrAdeodavalAdezcaikaghaTatvAvacchinna pratyekakAraNatvaparikalpanama, tadubhayamapi na yuktam , kumbhakArakatvAdinA ghaTatvAdinA prasiddharUpeNa cakatvAdinA ghaTatvAdinA prasiddhena rUpeNa kAryakAraNabhAvasya vyavaDiyamANasyaivaM satyucchede vyavahAravilopaprasaGgAdityAha-prasiddharUpeNeti / Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRtau bhayopadezaH / vizeSeNa tatra tatra vyAvRttivizeSarUpa sAmAnyAbhyupagamaM binA na nirvAha iti / prakRte kAryakaraNakAlevyAvRtivizeSarUpaprasthakatvasAmAnyAbhAvAbhyupagame na kSatiriti kimatiprapacitena // 65 // prasthakazcarjusUtrasya, mAnaM meyamiti dvayaM / na jJa-kartRgatAd bhAvAcchabdAnAM so'tiricyate // 66 // nayAmRta0 - prasthakazceti RjusUtrasya mAnaM meyaM ceti dvayameva prasthakasvarUpam, tanme dhAnye ca samavahita eva prasthaka vyavahArAdU ekataravinAbhAve tatparicchedAsambhavAt kiJca, meyArUDhaH prasthakatvena vyapadezya iti saGgrahanayamate meyArUDhaH prasthakArUDhaM meyaM vA tathetyatra vinigamakAbhAvAdubhayatraiva prasthakaM padazaktervyAsajyavRttitvaM yuktam, kathaM tarhi prasthakena dhAnyaM mIyata iti prayogaH, ekatro bhayavAcakapadenaikasyAnupasthAnAditi cet ? na- etannayena kathaJcit prasthakapadazakyatAvacchedakasya vyAsajyavRttitvena vivakSAbhedAt karaNarUpAnupravezasyApi sambhavAnna tadanupapattiriti draSTavyam / tasmAnnaiyAyikAdiparikalitamatirikasAmAnyaM na sambhavatyeva kitvanugatapratikAryakAraNabhAvaM ghaTAdizabdekArthatvAdyanurodhenAtadvyAvRttivizeSarUpameva ghaTatvAdisAmAnyamabhyupagantavyam mApanakAryAkaraNakAle ca prasthakavyaktau tAdRzasyApi prasthakatva - sAmAnyasyAbhyupagame na kizcitprayojanamiti prasthakatvasAmAnyAbhAvAbhyupagamo'pi na doSAvaha ityupasaMharati- iti nayavizeSeNeti / prakRte prasthake / anyat spaSTam // 65 // prastha ke RjusUtranayAbhyugamavizeSasya sAmpratasamabhi rUDhaivambhUtai tatrayAtmaka zabdana yAbhyupagamavizeSasya copadarzakaM SadaSaSTitamapadyaM vivRNoti - prasthakazcetIti / kevalaM mAnaM meyaM vA kathaM na prasthakasvarUpamityAkAGgAyAmAha tanmeyadhAnye iti - prastha kamAnameyadhAnya ityartha: / ' samavahita eva' ityevakAreNa meyadhAnyAsamavahite prastha ke prasthakavyavahAro na bhavatItyartho jJApitaH / kathaM meyadhAnyasamavahita eva prastha ke prasthakavyavahAro bhavannapi prAmANikairupAdeya ityapekSAyAmAha - ekataravinAbhAva iti - mAnameyayorekatarasyAbhAve ityarthaH / tatparicchedAsambhavAditi idaM prasthakamitaM dhAnyaM, prasthakamitadhAnyamApakazcAyaM prasthaka ityevaM nizcayasyAsambhavAdityarthaH / mAnaM meyaM dvayaM prasthakapadavAcyamiti yuktayantareNa vyavasthApayati- kiJceti / 'meyArUDhaH' ityatra meyamArUDhaM yaM sa meyArUDha iti bahuvrIhiH prasthaka iti dRzyam, evamagre'pi / prasthakArUDhamityatra prastha ke ArUDhaM prasthakArUDhamiti saptamItatpuruSaH / tathA prasthakatvena vyapadezyaH / ubhayatreva mAna-meyobhayasminneva evakAreNa mAnamAtre meyamAtre ca prasthakapadazaktervyavacchedaH / nanu prasthakapadazaktermAnameyobhayasminneva vyAsajyavRttile prasthakapAdAt tadubhayasyaivorasthitirna kevalasya mAnavizeSarUpasya prasthakasyopasthitiH, prasthakapadajanyopasthitau ca mApanakriyAkaraNatvenaiva prasthakasya bhAnamiti tasya karaNatvabodhikA tRtIyA'pi pRthakkayA karaNatvopa sthApikA na yukteti kevalamApake prastha ke ' prasthakena dhAnyaM mIyate' iti vAkye prasthakapadaprayogo'nupapanna ityAzaGkate - kathaM tati / ' prayogaH, ekatrobhaya " ityasya sthAne prayoga ekatra, ubhaya' iti paTho yuktaH, ekatra prayogaH kathamityanvayaH, ekatretyasya mAnamAtre prastha ke ityarthaH / kathaM na prayoga ityapekSAyAmAha - ubhayeti- mAnameyobhayavAcakaprasthakapadenaikasya mAnamAtrasyAnupasthApanAdityarthaH / samAdhatte neti / etannayena RjusUtranayaina, kathaJcid' ityasya ' avyAsajyavRttitvena ' ityanenAnvayaH, " prasthaka padazakayatAvacchedakasya vyAsajyavRttitvena " ityasya sthAne " 'prasthakapadazakyatAvacchedakasyAvyAsajyavRttitvena " iti pATho yuktaH, karaNarUpAnupravezasyApi " ityasya sthAne 'karaNarUpAnanupravezasyApi ' iti pAThaH samyak, tathA ca RjusUtranayena prasthakapadazakyatAvacchedakasya prasthakAtmakamApanakaraNa - dhAnyAdyAtmakameyagatadvitvasya kathaJcidavyAsajyavRttitvena pratyekAvacchedena mAne meye ca vRttitvena prastha kapadena mApana karaNatvenopalakSitasya prasthakasvarUpasya vivakSAtaH karaNattramanupAdAya prasthakapadajanyopasthitau prasthaka svarUpamA zramAnalakSaNasya karaNarUpAnanupravezasyApi sambhavAt prasthakapadottara tRtiiy| vibhaktayaiva karaNatvasyopasthitisambhavena prasthakena dhAnyaM mIyate' iti vAkyAt prasthakaniSTha karaNatAnirUpakamApamakriyAkarna dhAnyamiti bodhasya sambhavena na ' prastha kena dhAnyaM mIyate' iti vAkye tRtIyAntaprasthakapadaprayogAnupapattirityevaM jJAtavyamityarthaH / 6 66 231 "6 Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / zabdAnAM- zabda-samabhirUDhavambhUtAkhyAnAM trayANAM nayAnAma, mate saH- prasthakaH, ba-kartRgatAt bhAvAd nAtiricyate- na bhidyate, jJazca kartA ca jha-kartArau, jJa-koMrgato jJa kartRgatastasmAditi samAsaH, prasthakAkArajagatAt prasthakakartRgatAd vA prasthakopayogAdatiriktaM prasthakaM te na sahante, nizcayamAnAtmakaprasthakasya jaDavRttitvAyogAd bAhyaprasthakasyApyanupalambhakAle asattvenopayogAnatirekAzrayaNAdantato jhAnA'dvaitanayaparyavasAnAd vA / na ca jJAnA-'jJAnAtmakatvobhayanayaviSayasamAvezavirodhAt pratyekamana. yatvamAzaGkanIyam , tAdAtmye nobhayarUpAsamAveze'pi viSayatva-tAdAtmyAbhyAM tadumayasamAvezAt ; ' viSaya. svamapi kathaJcittAdAtmyam' iti tu nayAntarAkRtam , yadAzrayeNa " arthA-'bhidhAna-pratyayAstulyanAmagheyAH" iti prAcInairgIyata dik / / 66 // zabdanayatrayamantavyopadarzakamuttarArdha vivRNoti-zabdAnAmiti- asya vivaraNam - zabda-samabhirUDhavambhUtAkhyAnA prayANAM nayAnAmiti, 'mate' iti pUraNam , sa ityasya vivaraNam-prasthaka iti / nAtiricyate ityasya vivaraNam-na bhidyata iti / zakartRgatAdityatra samAsaH kIdRza ityAkAlAyAmAha-zazca kartA ca za-kArAvitiayamitaretarayogadvandvaH, jJa-katroto jJakartRgata iti tatpuruSaH, tathA ca dvandvagarbhastatpuruSasamAso'tretyAzayaH / evaM sati uttarArddhasya yaH pryvsito'rthstmupdrshyti-prsthkaakaarkssgtaaditi| bhaavaaditysyaarthkthnm-prsthkopyogaaditi| te zabda-samabhirUDhevambhUtArUpAstrayaH shbdnyaaH| na sahante nAbhyupamacchanti / kathaM na sahante ? ityAkAsAyAmAha-nizcayamAnAtmakAsthakasyeti- idaM prastha kamitaM dhAnyamityAkArakanizcayasvarUpaM yanmAnaM tadAtmakasya prasthakasye. tyarthaH / jaDavRttitvAyogAt paudgalikatvena jaDAtmako yo bAhyaprasthakAvayavIbhUtaH kASThakhaNDastadvRttitvAsambhavAt / nanu nizcayamAnAtmakaprasthakasya jaDavRttitvAsambhave'pi bAhyaprasthakasya jaDavRttitvamastyeveti sa eva jJakartRgatAd bhAvAdatiriktaH prasthako'stvityata Aha-bAhyapasthakasyApIti-yo yadaivopalabhyate sa tadaivAsti yadA ca nopalabhyate tadA nAstyeveti niyamena pramANAbhAvAdanupalambhakAle bAhyaprasthakasyAsattvena yo yena sahaivopalabhyate sa tadAtmaka iti vyAkhyA svopayogena sahaivopalabhyamAnasya bAhyaprasthakasyopayogAbhedAbhyupagamAt prasthakopayogAdatiriktaH prasthako na bhavatItyevaM zabdanayA abhyupgcchntiityrthH| nanu yo yena sahavopalabhyate sa tadAtmaka eveti vyAptephararIkAre ghaTAdayo'pi padArthA jJAnena sahaivopalabhyamAnA jJAnAtmakA eva prasajyeraniti sarva jJAnAtmakamityabhyupaganturyogAcArasya mate pravezaH zandanayAnAM syAdityatreSTApAdanameva samAdhAnamityAzayenAha- antata iti-prakArAntareNa prasthakasyopayogAtmakatvasAdhanAsambhavata ityarthaH / nanu sahAdayo nayAH prasthakasya jJAnAnAtmakatvaM pUtkurvanti, zabdanayAzca tasya jJAnAtmakatvaM svIkurvanti, na caikasya vastuno jJAnAjJAnAtmakatvobhayasambhava iti vastugatyA prasthakasya jJAnAtmakatve ajJAnAtmakatvagrAhinayasyAnayatvamajJAnAtmakatve jJAnAtmakatvagrAhinayasyAnayatvaM prasajyata ityAzaya pratikSipati-na ceti- asya 'AzaGkanIyam' ityanenAnvayaH / yadyajJAnarUpatvaM prasthakasya tadA viSayatvalakSaNasambandhena jJAnarUpasya tAdAtmyalakSaNasambandhenAjJAnarUpasya tatra samAvezaH, yadi ca jJAnarUpatvameva tasya tadA'pi vasyaiva khaviSayatvamiti tadvAde svIkAreNa viSayatvalakSaNasambandhena tAdAtmyalakSaNa. sambandhena ca jJAnarUpasya tadvAde ajJAnarUpaM sarva jJAne samAropitamiti AropyasyAdhiSThAne AdhyAsikatAdAtmyameva sambandha iti tAdAtmyalakSaNasa bandhenAjJAnarUpasya samAveza iti na pratyekamanayatvaprasA iti niSedhahetumupadarzayati-tAdAtmyenetianAdhyAsikatAdAtmyamAtreNetyarthaH / ubhayarUpeti- jnyaanaajnyaanobhyruupetyrth| viSayatva-tAdAtmyAbhyAmiti-prasthakasya jaDAtmakatve jJAnasya vipayatvasambandhenAjJAnasya tAdAtmyenetyevamubhayarUpasamAvezasya, prasthakasya jJAnAtmakatve svasaMvedanaM jJAnamiti jJAnasya viSayatva-tAdAtmyAbhyAmajJAnasya viSayatvasambandhAbhAve'pyAdhyAsikatAdAtmyaM jJAne samastIti tadrUpatAdAtmyasambandhenetyevamubhayarUpasamAvezasya ca sambhavAdityarthaH / nanu sarvasya vastuno jJAnAtmakatvamiti yogAcAramatAzrayaNena prasthakasya jJAnAtmakatvopapAdane tAdAtmyasambandha evaM kevalo'vatiSThata iti kathaM tatra viSayatvasya sambandhatA, yena viSayatva-tAdAtmyAbhyAmubhayarUpasamAvezavacanamityata Aha - viSayatvamapIti / yadAzrayeNa nayAntarAbhiprAyAzrayeNa / talyanAmadheyA ekasaMjJAbhidheyAH, pratipAdyAnAmA- bhidhAna-pratyayAnAM bhede tatpratipAdakasya zabdasyApi bhedaH syAt , yadA Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaIto nyopdeshH| 233 vivecitaH prasthakadRSTAnto'tha vasatidRSTAntaM vivecayati loke cetyAdinA loke ca tiryagloke ca, jambudvIpe ca bhArate / kSetre taddakSiNArdhe ca, pATalIpurapattane // 67 // nayAmRta-loka iti / kutra bhavAn vasatIti pRSTe'zuddhanaigama-vyavahAravAdI loke vasAmIti brUte, jIvadravyasthitiparyAyavizeSarUpAyA vasateradharmAstikAyavyAptAkAzatvarUpalokatvasyaiva nirUpakatA. vacchedakatvAd, ata evAkAze vasAmIti tasya na prAthamikaH prayogaH, zuddhAkAzatvasyAtathAtvAt , tataH zuddhastu naigamo vyavahAro [bodhi]stiryaglokabhedabhinne sarvatrApi kiM bhavAn vasatIti prazne tiryagloke vasAmItyuttarayati, evaM yathottaraprazneSu yathottarazuddhA jambUdIpAdi(vAdinaH) // 67 // gRhe ca vasateH koNaM, naigama-vyavahArayoH / atizuddhau tu nivasan, vasatItyAhatuH sma tau // 68 // tu ekazabdapratipAdyatvena teSAmanyo'nyaM tadAtmyaM tadA tatpratipAdikA saMjJA'pyabhinneti teSAM tulyanAmadheyatvamupapadyate, sarvathA'rthAnAmarthA-'bhidhAna-pratyayAnAmabhede 'ayamartha idamabhidhAnamayaM ca pratyayaH' iti vyavahAravaicitryaM nopapadyetAtaH kathaJcit teSAM bhede tatpratipAdakattya samAnAnupUrvI kasyApi kathaJcidbheda ityAzayenaikanAmadheyA ityanabhidhAya tulyanAmadheyA ityevmuktiH| jJAnAjJAnAtmakatvobhayetyAdiprantharahasyopavarNanaM nayarahasyavyAkhyAyAmasmAbhiH kRtamiti vizeSajijJAsubhiravalokayIyaM taditi // 66 // saptaSaSTitamapadyamavatArayati-vivecita iti / atha prasthakadRSTAntavivecanAnantaram / vivRNoti-loka itIti / loke vasAmItyatra saptamyA lokasya vasatinirUpakAdhAratvaM pratIyate, tatra kA nAma vasatiH ? tannirUpakatAvacchedakaM lokatvaM kimityAkAlAnivRttaye tvAha-jIvadravyeti-jIvAtmakadravyasya yaH sthityAtmakaH paryAyavizeSastadrUpAyA vasaterityarthaH / gatyupaSTambhako dharmAstikAya iti dharmAstikAyavyAptAkAza eva gatimatAM jIva pudgalAnAM gatirbhavRti, tathA sthityupaSTambhako'dharmAstikAya ityadharmAstikAyavyAptAkAza eva sthitimatAM jIva-pudalAnAM sthitirbhavati, tathA ca lokatvaM dharmAstikAyavyAptAkAzasvarUpamadharmAstikAyavyAptAkAzatvarUpaM cetyevaM nirvaktuM zakyam , paraM tatra sthitivizeSarUpAyA vasaternirUpakatA viziSTe AkAzasvarUpe'dharmAstikAyavyAptAkAzatvenaivAvacchidyate, na tu dharmAstikAyavyAptAkAzatvenetyAzayena 'adharmAstikAya. vyAptAkAzatvarUpalokatvasyaiva' ityuktam / ata eva sthitivizeSalakSaNavasaternirUpakatAvacchedakatvasyAdharmAstikAya. vyAptAkAzatvasyaiva bhAvAdeva / tasya ashudnaigm-vyvhaarvaadinH| azuddhanagama- vyavahAravAdI kutra bhavAn vasatItyevaM pareNa pRSTaH prathamata AkAze vasAmItyevaM na prayukre ityatra hetuM darzayati-zaddhAkAzatvasyeti-lokAlokasAdhAraNAkAzatvasthatyarthaH / atathAtvAta jIvadravyasthitiparyAyavizeSarUpAyA vasaternirUpakatAnavacchedakatvAt / tataH zuddhastu prAthamikAzaddhanaigama-vyavahAravAdino'pekSayA zuddhaH punaH / naigamo naigamanayavAdI, vyavahAro vyavahAranayavAdI vA, asya 'tiryagloke vasAmItyuttarayati' ityanena smbndhH| U ti- loka Urdhvaloko'dholokastiryagloka ityevaM triprakArakaH, bhavatA tu loke vasAmIti sAmAnyenokaM tato na jJAyate kimUrdhvaloke bhavAn vasati ? adholoke vA bhavAn vasati ? tiryagloke vA bhavAn vasati? kiM vA sarvasminnapi loke bhavAn vasatItyevaM prazna pareNa kRte satItyarthaH / evaM yathottaraprazneSu uktaprakAreNa kiM tiyagloke sarvatra bhavAn vasati ? kiM jambUdvIpe sarvatra bhavAn vasati ? kiM bhArate kSetre sarvatra bhavAn vasati ! ki bhAratakSetradakSiNA bhavAn vasati ? kiM tatra pATalIpurapattane bhavAn vasatItyevamuttarottaraprazneSu / yathottarazuddhA iti-pUrvapUrvanaigama-vyavahAravAdino'pekSayottarottarazuddhA ityarthaH / jambUdvIpAdivAdinaH jambUdvIpe vasAmi, bhAratakSetre vasAmi, taddakSiNArddha vasAmi, pATalIpurapattane vasAmItyuttaravAdinaH, naigama-vyavahAranayayoH zuddhitAratamyAtU tadvAdinorapi zuddhitAratamyamiti bodhyam // 6 // Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / nayAmRta-gRhe iti-gRhaparyantavasativiSayA negama-vyavahArabhedA udaahrnniiyaaH| nanvA. dhAratA AdhArasvarUpA tatsaMyogasvarUpA vA ? ubhayathApi gRhakoNa iva loke'pyekakSetratayA tadavizeSAt kiM vizuddhitAratamyam ?, nAtra prasthakanyAyavad gauNamukhyakRto viSaya vizeSo'stIti cet ? satyamdevadattasaMyogaparyAyapariNatagRhakoNakSetrasyAskhaNDakSetrAd dharmabhedAdezena pRthakRtasya yathAkramaM gurugurutaraviSaye abhedopacAreNa vizuddhyapakarSa sambhavAt , anyathA loke vasAmItyanvayasyaivAnupapattiH, nahi kRtsne loke devadattavasatirasti, na ca vinopacAraM kRtsnalokarUDhAllokapadAt tadezopasthitirasti; hantaivaM vRkSe kapisaMyoga ityatrApyupacAraH syAditi cet ? kaH kimAha ?, syAdeva, kathamanyathA vRkSe na kimapisaMyogaH kintu taddeza ityanupacaritaH prayogaH, zuddhasambandha-vyApakatvaviziSTasambandhasaMsargabodhatAtparya ___ ekavAkyasvarUpatvena yugmAtmake padyadvaye saptaSaSTitamapadye vyAkhyAyASTaSaSTitamapadyaM vivRNoti-gRhe itIti / padye "koNaM" ityasya sthAne 'koNe" iti pATho yuktaH, 'vasateH koNe' ityasya 'gRhasya koNe' ityarthaH / sarveSAM saptamyantAnAM vasatItyanena smbndhH| phalitArthamAvedayati- gRhaparyanteti- atra 'gRhakoNaparyanta ' iti pATho yuktaH / zaGkate- nanviti / tatsaMyogarUpA AdhAreNa sahAdheyasya yaH sNyogstdaatmikaa| ubhayathA'pi AdhArasvarUpatve tatsaMyogasvarUpatve'pi ca / tadavizeSAt AdhAratvasya sarvatrAviziSTatvAt / 'nahi' ityasya 'asti' ityanenAnvayaH / atra vptidRssttaante| samAdhatte-- satyamiti / devadatteti- devadattena saha yaH saMyogalakSaNa: paryAyastadAtmanA pariNataM yad gRhakoNAtmaka kSetraM tasya, akhaNDakSetrAd- adharmAstikAyavyAptAkAzAtmakalokAdilakSaNakSetrAd, dharmabhedAdezena-dharmabhedAzrayaNena, pRthaktasya- dharmabhedAd dharmibheda iti nyAyato vibhinnatAmitasya, yathAkrama- devadattavasatermukhyamAdhArakSetraM gRhakoNalakSaNaM tadapekSayA guru gRham, tatra gRikoNasyAbhedopacAreNa gRhasya devadattavasaterAdhArakSetratvam , evaM gRhApekSayA pATalI. purapattanaM gurviti tadgRhakoNApekSayA gurutaram, tatra gRhakoNasyAbhedopacAreNetyevaM krameNa gurugurutaraviSaye mukhyAdhAragRhakoNAbhedopacAreNa, arthAd gRhAdikaM gRhakoNAbhedAropAd devadatavasatyAdhArakSetraM na tu tadanupacArAd, anupacAratastu gRhakoNa eva tadAdhAra ityevaM mukhya-gaumakRtasyAtrApi vizuddhayapakarSasya sambhavAdityarthaH / anyathA mukhyAdhArasya gRhakoNasya gRhAdArabhya lokpryntmbhedaaropsyaanaashrynne| akhaNDakSetralokAdivAcakalokAdipadAlokAderevopasthitina tu gRhakoNasya, lokAdezca kRtvasya na devadattavasatyAdhAratvamiti loke vasAmi tiryagloke vasAmItyAdiprayogo'nvayAnupapattyA na syAdityAha-loka iti-loke vasAmItyupalakSaNaM tiryagloke vsaamiityaaderpi| 'nahi' ityasya 'asti' ityanenAnvayaH / 'naca' ityasya 'asti' ityanenAnvayaH / nanu kRtsnasya vRkSasyApi na kapisaMyogAdhAratvaM kintu tadavayavasya zAkhAvizeSasyaiva, zAkhAvizeSasya ca na kRtsnavRkSavAcivRkSapadAd vinopacAramupasthitirityanvayAnupapattyA vRkSe kapisaMyoga ityatrApi vRkSasya taddeze'bhedAropato vRkSapadasya taddeza upacAraH syAdityAzaGkate- hantaivamiti / yata eva vRkSe kapisaMyoga ityupacaritaH prayogastata eva vRkSe na kapisaMyogaH kintu taddeze ityanupacaritaH prayoga upapadyate, anyathA'khaNDavRkSavarUpe kapisaMyogasya sadbhAve vRkSe na kapisaMyoga ityeva na syAt pratiyoginA samamatyantAbhAvasya virodhAditi samAdhatte - kaH kimAheti- kaH pramAtA, kiM bravIti, na ko'pi vRkSe kapisaMyoga ityatra nopacAra iti bravItItyarthaH / syAdeva vRkSe kapisaMyoga ityatrApyupacAraH syAdeva / 'katham' ityasya ' anupacaritaH prayogaH' itytraanvyH| anyathA vRkSe kapisaMyoga ityatropacArAbhAve / "kimapi saMyogaH" ityasya sthAne "kapisaMyoga" iti pATho yuktH| nanu upavArAnAzrayaNe'pi vRkSe kapisaMyoga ityatra zuddhasamavAyalakSaNasambandhena vRkSe kapisaMyogabodhane niruktavAkyatAtparyamiti zuddhasamavAyo vRkSe kapisaMyogasya vrt| iti vRkSe kapisaMyoga ityanupacarita: prayoga upapadyate, vRkSe na kapisaMyoga ityatra vRkSavyApakatvaviziSTasamavAyasambandhena vRkSe kapisaMyogasya niSedhabodhane vRkSe na kapisaMyoga iti vAkyasya tAtparyamiti vRkSavyApakatvaviziSTa samavAyasambandhAvacchinnakapisaMyoganiSThapratiyogitAkAbhAvasya vRkSe adbhAvAd vRkSe na kapisaMyoga ityapyanupacaritaH prayogaH, vRkSadeze kapisaMyoga ityasyApi vRkSadezavyApakatvaviziSTasamavAyasambandhena vRkSadeze kapisaMyogabodhane tAtparyam . vRkSadeze kapisaMyogasya tadvyApakatvaviziSTa samavAyasambandhasya sadbhAvAdanupacaritastatprayoga upapadyata iti na kutrApyupacArAzrayaNakRtyamityAzaGkate-zuddhasambandheti- zuddhasambandhena yatsaMsargabodhe Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / bhedAdevobhayopapattiriti cet ? tarhi tAdRzatAtparyabheda evopacArAnupacAraprayojaka AsthIyatAm ; kAsrnyavinirmokeNAntrayopapattau kiM zuddhadvAreNeti cet ? dezAgrahe tadvinirmoka eva katham ? padazaktyanupagrahAditi cet ? na - skandhaparasya vRkSapadasyaikatvapariNatirUpaskandha padArthenaivopagrahAt; bhedavinirluNThita eva vRkSapadArtha AzrIyata iti cet ? na-anubhavabAdhena tathAzrayaNAyogAditi dik / prayoge tyAdyAkA bAhulyA bAhulyakRtaM vizuddhyazuddhivaicitryamityanye / atizuddhau tu tau naigama vyayahAranayau vasan vasatItya | hatuH sma, vyuparatAkAGkSAprayogakartRtvAdanayorativizuddhatvam // 68 // 1 nanuvasan vasatIti vAkyaM gacchan gacchatIti ( vAkya ) vannirAkAGkSantayA'pramANamiti kathaM tatrAtivizuddhatvamityAzaGkAyAmAha - 235 tAtparyaM yaca vyApakatvaviziSTasambandhena saMsargabodhe'nvayabodhe tAtparyaM tayorbhedAdeva, ubhayopapattiH- vRkSe kapisaMyoga iti vRkSe na kapisaMyoga iti prayogadvayopapattirityarthaH, yata eva kRtsnavRkSe kapisaMyogasya samavAyo na vidyate kintu tadekadeza eva tata eva vRkSapadena vRkSadeza evopacArAdAzrita iti tatra kapisaMyogasya samavAyo vRkSe dezAbhedAropata upacArAditi tatra tAtparyam, niSedhe tu vyApakatvaviziSTa samavAyasyAbhAvAdevopacAramantareNa tatra tAtparyamityevaM tAtparyabheda upacArAnupacArayoreva prayojakaH svIkriyatAmiti samAdhatte tati / nanu vRkSe kapisaMyoga ityatra vRkSe kRtsnatvaM parityajyaiva kapisaMyogasyAntrayabodha ityetAvataivopapattau niruktatAtparyabhedo'pi nAzrita iti kuta upacArapraveza ityAzaGkate - kArtsyavinimakeNeti- kArasrnyaparityAgenetyarthaH / anvayopapattau / vRkSe kapisaMyogasyAnvayopapattau / kiM zuddhaddhAreNa ? zuddhasamba ndhenAnvayabodhe tAtparyato'nvayopapAdanena / vRkSe kapisaMyoga ityatra vRkSapadaM na sampUrNavRkSaparaM kintu vRkSaikadezaparamityevaM prahe satyeva kAtsrnyavinirmoko nAnyatheti dezagraha AvazyakaH, sa ca nopacAramantareNetyupacarita eva vRkSe kapisaMyoga iti samAdhatte - dezAgra iti / kathamityatra cchedaH / dezAgrahe'pi vRkSapadasya sAmAnyataH kAtsnyadivizeSaNavinirmukte vRkSe zaktiriti zaktyaiva kAnyavinirmuktavRkSopasthitisambhavAnna dezagrahasyAvazyakateti zaGkate - padazaktayeti- " padazaktayanupaprahAd ityasya sthAne " padazaktyupagrahAd" iti " padazaktyanuprahAd" iti vA pATho'tra samucitaH kAtsya - vinirmuktavRkSe vRkSapadasya zaktibalAdeva kAtrnyavinirmoka iti na tatra dezagrahApekSeti tadarthaH / prakArAntarAbhAvena vRkSapadena vRkSaikadezAgrahaNe sarveSAM mUla zAkhA prazAkhAnAmekaskandharUpatayA yA pariNatiH saiva vRkSapadArthastatraiva vRkSapadasya zaktiriti tadupasthApite tatra kapisaMyogasyAnvayAsambhavAdanupacarito vRkSe kapisaMyoga iti prayogo na sambhavatyeveti dezagrahArthamupacAra Avazyaka iti samAdhatte - neti / skandhaparasya skandharAkasya / ekatvapariNatirUpeti vRkSAvayavAnAM mUlAdInAmekatayA yA pariNatistadAtmaketyarthaH / nanu vRkSapadArthenopagraho mamApi sammataH kintu vRkSapadArtho na vRkSaikadezarUpo navA kRtnavRkSarUpo'pi tu tadvinirmukto vRkSa eva kevala ityAdazaGkate - bhedavinirluThita eveti kRtsnaikadeza lakSaNabhedarahita evetyarthaH / pratyakSAdipramANena kRtsnavRkSo'nubhUyate tadaikadezo vA'nubhUyate, na tu bhedavinirluThitavRkSamAtramitya satastadAzrayaNAsambhavAditi samAdhatte - neti / tathAzrayaNeti bhedavinirluThitavRkSapadArthAzrayaNetyarthaH / loke vasAmItyukte ketyAkAGkSAbAhulyam, tadapekSayA kizcinnyUnamA kAlAbAhulyaM tiryagloke vasAmItyatra tadapekSayA nyUnAkAGkSAsamudayo jambUdvIpe vasAmIyatra tadapekSayA'pi nyUna:- ketyAkAGkSA samudayo bhArate vasAmItyatra, evamuttarottaraM nyUnaH ketyAkAGkSAsamudaya ityevaM kelyAcA kAGkSAbAhulyA bAhulyakRtaM tathA'bhyupagantRnaigama vyavahArabhedAnAM vizuddhayazuddhivaicitryamityabhyupagacchatAM matamupa "" darzayati- prayoga iti / uttarArddha vivRNoti atizuddhI tviti / tAviti mUlasya vyAkhyAnaM - naigama-vyavahAranayAviti / kathaM vasan vasatIti prayogakartrIgama-vyavahAra nayayoratizuddhatvamityAkAGkSAyAmAha - vyuparateti vyuparatA nivRttAsskAGkSA yatra sa vyu paratAkAGkSa evambhUto yaH prayogo nivasan vasatItyevaMrUpastatkartRtvAt anayoH naigama-vyavahAranayayoH, ativizuddhatvaM loke vasAmIti prayogakartRnaigamAdyapekSayA zuddhatvaM tiryagloke vasAmIti prayogakartrIH tadapekSayA zuddhatvaM jambUdvIpe vasAmIti prayogakartrIH evamuttarottarakrameNa sarvApekSayA vizuddhatvaM vasan vasatIti prayogakarnaMgamavyavahArayorityarthaH // 68 // 2 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / tadarthastatra tatkAlAvacchinnA tasya vRttitA / vasatyadya na so'treti, vyavahAraucitI tataH // 69 // 1 nayAmRta0 - tadarthaH - vasan vasatItyasyArthaH, tatra - pATalIpure, tasya devadattasya tatkAlAbacchinnA-varttamAnakAlAvacchinnA, vRttitA - svatvaprayuktayatheSTaviniyogarUpA, tathA ca vasan vasatItyasya varttamAnakAlAvacchinnavRttitAvAn vasatItikriyArUpapratipAdya iti lakSaNayArthaH karttavya ityarthaH / tataH - tadarthakaraNAdeva, pATalIpurAdekasmin dine'nyatra gate devadatte ' atha so'tra na vasati' iti vyavahArasyaucityam, anyathA pATalIpurapade tadgRhapade'pi (ca) tadvAsitAM devadattasya (ca) rUpa [ lakSaNa ] - lakSaNAM kAlaghaTitAmAdAya sa vyavahAro na syAdityarthaH // 69 // 236 nanvevamanyatra gate'pyayaM pATalIpuravAsIti kathaM vyavahAra ityatrAha - yat tvanyatra gatasyApi tadvAsitvaM nigadyate / tadvAsavRttibhAgitve, jJeyaM tat tvaupacArikam // 70 // nayAmRta0 - yatviti / yattvanyatra gatasyApi tadvAsitvaM - pATalIpuravAsitvam, nigadyate tanagadaM tu tadvAsavRttibhAgitve-pATalIpuravA saprayuktavRttibhAgitve, aupacArikaM lAkSaNikaM jJeyam, ata ekonasaptatitamapadyamavatArayati - nanvityAdinA / tatra vasan vasatIti vAkyaprayogakartari / vivRNoti tadartha itiatra tacchabdena vasan vasatIti vAkyasya parAmarza ityabhiprAyeNa tadvivaraNaM- vasan vasatItyasyArtha iti / tatreti mUlasya vivaraNa- pATalIpure iti / tasyetyasya vivaraNaM- devadattasyeti / tatkAlAvacchinnetyasya vivaraNaM- vartamAnakAlAvacchinneti / vRttitetyasya vivaraNaM- svatvaprayukta yatheSTaviniyogarUpeti - atithirapyanyasya gRhaM gatvA tatra kazcit kAlaM tiSThati, evamahamapyatra vasAmIti na brUte, yatkAle sa tatra tiSThati tatkAlAtmaka vartamAnakAlAvacchinnA AdheyatArUpA tadgRhanirUpitA vRttitA tu tasya samastyato vRttitAyA uktakharUpatayA nirvacanam / evaM cAnyakhAmikagRhaprAmAdAvanyasyAtithyAdaiH svatvAbhAvAt tatprayukto yatheSTaviniyogo na sambhavati yasya tu devadattAdestatra svatvaM tasya svatvaprayukto yatheSTaviniyoga sambhavatIti tadrUpA tasya tatra vRttitA ghaTanAmApnotItyAzayaH / tathA ca uktadizA pratyeka zabdanirvacane ca / vartamAnakAlAvacchinnavRttitAvAn vasan' ityasyArthaH, vasatItyasya vasatItyevaM yat kriyArUpaM tatpratipAdya ityarthaH / uktArthaH zabdazakti mahimnA na sambhavatItyukaM - lakSaNayeti / ityarthaH evaMsvarUpaH pUrvArddhasyArthaH / uttarArddha vitrRNoti- tata iti - asya tadarthakaraNAdeveti vivaraNam / adyetyAdimUlasaGgamanAya 'pATalIpurAde kasmin dine'nyatra gate devadatte' iti pUraNam niruktavyavahArasya pATalIpure tatkAlAvacchinnavRttitvasya deva - datte'bhAvAdaucityaM nirvahatIti / anyathA vartamAnakAlAvacchinna svatvaprayukta yatheSTaviniyogarUpavRttitvasya vasatyarthatayA'nAzrayaNe / pATalIpurapade pATalIpurAtmakasthAne / tadgRhapade'pi ca pATalIpurAntargatadevadattanivAsagRhAtmakasthAne'pi ca / tadvAsitAM pATalIpuravAsitAM pATalIpurAntargatagRhavAsitAM vA / "devadattasya [ ca rUpalakSaNa ] lakSaNAM" ityasya sthAne "devadattasya svatvalakSaNAM" iti pATho yuktaH / kAlaghaTitAm etaddivasaghaTitAm / vyavahAraH atha so'tra na vasatIti vyavahAraH / na syAt grAmAntaragatasyApi devadattasya prAmAntarAvasthAnadivase'pi svapurasvagRhAdau svatvamastyeveti tanniSedhavyavahAro na bhavet / ityarthaH evaMsvarUpa uttarArddhArthaH // 69 // saptatitamapadyamavatArayati- nanvevamiti / vivRNoti yasvitIti / tat tvityasya vivaraNaM tannigadaM tviti - pATalIpuravAsitvavacanaM punarityarthaH / pATalIti - pATalIpuravAsanibandhanA yA vRttiH - svadhanaputrAdisvAmitvalakSaNA, tadbhAgitve- tadAzrayatve ityarthaH / aupacArikamiti mUlasya vivaraNaM - lAkSaNikam / ata eva pATalIpuravAsitvavacanasya pATalIpuravAsaprayuktavRttibhAgitve lAkSaNikatvAdeva / ubhayatra pATalIpure grAmAntare ca yaH puruSaH pATalIpure grAmAntare Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / evobhayatra vAsaprayuktavRttimatyardha vAsitvamapi vyavahniyate, bahukAlapratibaddhatadgatagRha kuTumbAdisvAmitva eva tatra vasadhAtorlakSaNA, tato'pacatyapi pAcaka iti (vat) prAyeNa tatrAvasatyapi tadvAsIti prayogasambhave'pi[ apacatItivadavasati vasatItyadhya ] nAnupapattiH, nanvitva ra kAlInavAsaprayuktavRttibhAgitvenApi vasatIti prayogaprasaGgaH, ityapi yuktamAbhAti // 70 // saGghaho vasatiM brUte, janto: saMstArakopari / 66 RjusUtraH pradezeSu, svAvagAhanakRtsu khe // 71 // nayAmRta0 - saGgraha iti / saGgrahaH - saGgrahanayo jantoH saMstArakopari vasatiM brUte - saMstArakArUDha eva vasatItyabhyupaiti, anyatra hi vAsArthasyaivAghaTamAnatvAt, ata eva mUle vRkSaH kapisaMyogItyazrApyetanmate mUlAbhinno vRkSaH kapisaMyogItyevArtha:, ata eva ca - 'mUlaM kapisaMyogi na vRkSa iti pratItisAmmukhyam, ata eva coktapratItyA saMyogasya vyApyavRttitvaM na tu karmaNastasya dezavRttitvasvIkArAt' iti ca vasati tasmin pATalIpura tadanyagrAmobhayatrAsa prayuktavRttimati puruSe, ardhavAsitvamapi vyavahniyate ayaM puruSaH pATalIpure ardhavAsItyevaM vyavahriyate, apizabdAt pATalIpure vasatIti vyavahiyate ityasya saGgrahaH / anyatra gate pATalIpuravAsitvavyavahArasyopapAdakaM prakArAntaramupadarzayati- bahukAleti- bahukAlapratibaddho bahukAlavyApta sambandho yastadgataHpATalIputragato gRhakuTumbAdistatsvAmitve eva / tatra ayaM pATalIpuravAsIti prayoge, vasadhAtorlakSaNetyarthaH / tataH bahukAlapratibaddhatadgatagRhakuTumbAdisvAmitve vasadhAtorlakSaNAtaH / apacatyapIti- yo bahukAlaM pacati tasmin kadAcidapacatyapi yathA'yaM pAcaka iti prayogastathA bahukAlaM yo yatra vasati, gRhakuTumbAdirapi yasya tatra vartate tasmin kadAcit tatrAvasatyapi tadvAsyayamiti prayoga sambhave'pi apacati kadAcidapacati pacatItiprayogavat kadAcidavasati vasatIti prayogasya nAnupapattirityarthaH, pAcaka iti vat ] prAyeNa " ityasya sthAne " pAcaka iti prayogavat" iti pATho yuktaH, [apacatItivadavasati vasatItyaya ] " ityasya sthAne apacati pacatItivadavasati vasatItyasya iti pATho yuktaH / "nanvitvarakAlIna " ityasya sthAne " na tvitvarakAlIna " iti pAThaH samyag " na tu ityasya ' prayogaprasaGgaH' ityanenAnvayaH / "bhAgitvenApi ityasya sthAne bhAgitvenAvasatyapi " iti pAThaH samIcInaH / itvarakAlIneti - svalpakAlInetyarthaH, yaH khalu svalpakAlameva pATalIpure nivAsametya kasyacid gRhAdessvAmitvamAsAditavAn bahukAlaM tvanyatraiva nivasati tasminnanyatra gate pATalIpure'vasati sati svalpakAlIna pATalIpuravA saprayuktavRttibhAgitvena pATalIpure vasatIti prayogaprasaGgo na tvityarthaH / ityapi anantaropadiSTaM padyAnupadiSTaprakArAntaramapi / yuktamAbhAti yuktamaivAsmAkaM manasi bhAsate // 70 // 66 "" ' "" vasatinidarzane saGgraharjusUtranayayorabhimatabhedopadarza krame kasaptatitamapadyaM vivRNoti-saGgraha itIti / phalitArthamAha- saMstArakArUDha eveti / anyatra saMstArakabhinne / hi yataH / ata eva saGgrahanayamate yasya yaddezAvacchedena saMyogastasya taddeza eva vRttitvamityabhyupagamAdeva / etanmate saGgrahanayamate / arthaH mUle vRkSaH kapisaMyogItyasyArthaH / ata eva yaddezAvacchedena saMyoga pratItiH sA taddezAbhinna eva saMyogapratItisvarUpaivetyabhyupagamAdeva, evamagre'pi / pratIti sAmmukhyaM pratItyA sahAvirodhaH / ata evetyasya nirastamityanenAnvayaH / uktapratItyA mUle vRkSaH kapisaMyogIti pratItyA / " saMyogasya vyApyavRtitvaM " ityasya sthAne '"saMyogasyAvyApyavRttitvaM " iti pATho yuktaH, uktapratItirmUlAvacchedena vRkSe kapisaMyogAvagAhinI na tu mULAbhinnavRkSe kapisaMyogAvagAhinI, avayavAvayavinorbhedAditi mUlasya vRkSavRttikapisaMyogAvacchedakatvaM tadaiva bhavitumarhati, yadi vRkSe kapisaMyoga-tadabhAvau vartete, virodhinorbhAvayorekatra vRttyarthamavacchedakabhedAzrayaNAditi bhavatyuktapratItibalAt saMyogasyAvyApya - vRttitvamityarthaH / na tu karmaNa iti - karmaNo'vyApyavRttitvaM nAbhyupagamyate ityartha, yAvadavayaveSu karmaNo bhAva evAvayavi supayate, tathA ca mUlAdAvekaikasminnavayave karmabhAve'pi vRkSo niSkampa eva na hi bhavati mUle vRkSaH kampate iti hAtiH kintu vRkSasya mUlaM kampate na tu vRkSa ityeva pratItirupajAyate ityAzayaH / tasya karmaNaH, dezavRttitva 237 * Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / prAcInanaiyAyikAnAmardhajaratIyamapi nirastam , ubhayatrApi yogakSemataulyAditi dik / Rjustra:-RjusUtranayaH, khe-AkAze, svasyAvagAhanakRtsu pradezeSu vasatiM brUte-yeSvAkAzapradezeSu devadatto'vagADhasteSvevAyaM tadvAsamabhyupaiti, saMstArake tadvasatyabhyupagame tu gRhakogAdAvapi tadupagamaprasaGgaH, saMstArakAvacchinnavyomapradezeSu saMstAraka evAvagADho na tu devadatto'pIti na teSvapi tadvasatibhaNanamupapadyate iti svAvagAhanaparyantAnudhAvanam , saMstAraka-gRhakoNAdau devadattavasativyavahArastu pratyAsattidoSoddhAntimUlaka evetyetadabhiprAyaH // 71 // tatrApi vizeSamAha teSvapyabhISTasamaye na punaH samayAntare / calopakaraNatvenAnyAnyakSetrAvagAhanAt // 72 // nayAmRta0 teSvapIti / teSvapi-svAvagADheSvAkAzapradezeSvapi, abhISTasamaye-vivakSitavartamAnakAle, vasatiH, na punaH samayAntare-bhinnakAle, atItAnAgatayoH kAlayoretanmate'sattvAt , tathA calopakaraNatvena-vIryasaMyogasavyatayA karaNacApalyena, pratisamayamanyAnyakSetrasya -aparAparAkAzapradezAsvIkArAdityanena dezAvacchedena dezavRttitvasya vyavacchedaH, tena yAvatsu dezeSu karmaNAM sadbhAve dezini vyApyavRttikarmasvIkAre'pi na kSatiH / adhajaratIyaM yathA gorardhabhAgo navIno'rdhabhAgazca vRddha ityetadasambhavaduktikaM tathA vRkSe saMyogo'vyApyavRttirna tu karmetyapyasambhavaduktikamityabhimAnamAtram, itthamapyabhyupagata nirastamityarthaH / ubhayatrApi saMyome karmaNi ca / yogakSemataulyAditi-yAdRzapratItyA saMyogasyAvyApyavRttitvamupapAdyate tAdRzapratItyA karmaNo'pyanyApyavRttitvamupapAdayituM zakyameva, ekatra tathA pratItirbhavati, anyatra na bhavatItyAgrahavijambhitameva, dezadezinorabheda eva, dezadezibhAvasya kalpitatvAditi karmaNa iva saMyogasyApi vyApyavRttitvamevAsthayamityevaM yuktiprapaJcasAmyAdityarthaH / uttarArddha vivRNoti-RjusUtra iti| phalitArthamAha - yeSviti / teSveva devadattAvagADhAkAzapradezeSveva, ayam RjusUtranayaH, tadvAsaM devadattAvAsam , abhyupaiti svokaroti, svAvagADhAkAzapradezeSveva devadatto vasati saMstArakoparIlevam RjusUtranayo'bhyupagacchatItyarthaH / saGgrahAbhyupagamaM dUSayati-saMstAraka iti / tadvasatyabhyupagame devadattavAsAbhyupagame / tadupagamaprasaGgaH devadattavasatyabhyupagamaprasaGga / teSvapi saMstArakAvacchinnavyomapradezeSvapi / tadvasatibhaNanaM devadattavasativacanaM devadattaH saMstArakAvacchinnavyomapradezeSu vasatItyevarUAm / nanvevaM devadataH saMstArakopari vasati gRhakoNe vasatItyAdivyavahAro'gi bhavati sa kathamupapadyata ityata aha-saMstAraka-gRhakoNAdAviti-Adi padAd gRha-pATalIputrAdipariprahaH / "pratyAsattidoSoddhAnti" ityasya sthAne " pratyAsattidoSAd bhrAnti" iti pAThaH samyaga, devadattAvagADhAkAzapradezapratyAsattiH sannikRSTatAlakSaNA saMstArake, tatpratyAsattihakoNe tatpratyAsattihe, tatpratyAsattiH pATalIputrAdAvityevaM pratyAsattiparamparAlakSaNo yo doSastasmAt , saMstArakAdau yA devadattanivAsabhrAntistanmUlaka ekatacibandhana eva saMstAraka gRha-koNAdau devadattavasativyavahAra iti RjusUtranayAbhiprAya ityarthaH // 7 // dvisaptatitamaM padyamavatArayati-tatrApIti-svAvagADhAkAzapradezeSvapItyarthaH / vivRNoti-teSvapIti / tevapIti mUlasya vivaraNaM- svaavgaaddevaakaashprdeshessvpiiti| abhISTasamaye iti mUlasya vivaraNaM-vivakSitavartamAnakAla iti / vasatiriti prakaraNaprAptam / samayAntare iti mUlasya vivaraNaM-bhinnakAle iti / kathaM na samayAntare vasatistyiAkAGkSAyAmAha- atItA-nAgatayoriti / etanmate RjusUtranayamate / samayAntare vasatyabhAva eva hetorupadarzakamuttarArddha vyAkhyAnayati-tatheti / calopakaraNatveneti mUlasya vivaraNaM-vIryasaMyogasadRvyatayA karaNacAparakheneti / "vIryasaMyogasadvya tayA" ityasya sthAne " voryasayogasa vyatayA" iti pATho yuktaH, vIrya-vIryAntarAyakSayAdikRtA zaktiH, yopaH-manaHprabhRtayaH, saha yogairvatata iti sayogaH santi-vidyamAnAni dravyANi - tathAvidhapudgalA yasya jIvasyAsau Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / nAm, avamAhanAt- tAvadAkAzapradezamAtrAvagAhanAyAH samayAntare'bhAvAdityarthaH // 72 // svasmin svavasatiM prAhustrayaH zabdanayAH punaH / eSA'nuyogadvAreSu dRSTAntanayayojanA // 73 // nayAmRta0 - svasminniti / trayaH zabdAnayA zabda- samabhirUDhaivambhUtAkhyA nayAH, punaH, svasmin svavasatiM prAhuH, svapradezaSveva svasya mukhyAyA vasateH sambhavAt, AkAzapradezAnAmapi paradravyatvena tatra svasambandhasya vicAryamANasyAghaTanAd, ata eva dAnaM haraNAdikaM tatphalamapi caite nayAH svAtmaniSThameva svIkurvantIti dik / eSA'nuyogadvAreSu dRSTAntanayayojanA zabdato'rthatazca darzitetyAgamamUlatvAdasyAM vizvAso vidheya ityaidaMparyam // 73 // etairdRSTAntairayamasmAnnayAcchuddha iti kathaM jJeyamityAha zuddhA hyeteSu sUkSmArthA azuddhAH sthUlagocarAH / phalataH zuddhatAM tvAddurvyavahAre na nizcaye // 74 // 239 ye ca mayAmRta0 - zuddhA hIti / eteSu nayeSUktadRSTAntarItyA ye yataH sUkSmArthAste tataH zuddhAH, yataH sthUlagocarAste tato'zuddhaH, sUkSmatvaM sthUlatvaM cArthAnAM tAdRzatAdRzabuddhiviSayatvenAnugamanIyam, na tu bahvalpaviSayabhAvena, tathA satyuttarottarebhyaH pUrvapUrveSAM sUkSmArthatvaprApteH, yata uktam- " pUrvaH pUrvo nayaH pracuragocaraH paraH parastu parimitaviSayaH 1 sanmAtragocarAt saGgrahAnnaigamo bhAvAbhAvabhUmikatvAt bhUmaviSayaH 2 sadvizeSaprakAzakAd vyavahArataH saGgrahaH samastasatsamUhopadarzakatvAd bahuviSaya: 3 saddravyaH, vIryapradhAnaH sayogo vIrya sayogaH, sa cAsau saddravyazceti vigrahaH, tadbhAvastattA tayA / pratisamayamiti pUraNam / anyAnyakSetrasya ityasya spaSTIkaraNam - aparAparAkAza pradezAnAmiti / phalitamAha - tAvadAkAzeti // 72 // sAmprata-samabhirUDhaivambhUtAkhyAnAM trayANAM zabdanayAnAM vasatinidarzane ekasyaivAbhyupagamaprakArasyopadarzakaM trisaptatitamapadyaM vivRNoti - svasminnitIti / kathaM svasminneva svavasatimabhyupagacchatItyAkAGgAyAmAha - svapradezeSveveti / tatra AkAzapradezeSu / ata eva svabhinne svasambandhasya vicAryamANasyAghaTanAdeva / " dAnaM haraNAdikaM " ityasyaM sthAne 'dAna- haraNAdikaM " iti pAThaH samyag / tatphalamapi dAna- haraNAdijanyaphalamapi / ete nayAH zabda- samabhirUDhaivambhUtAkhyAH zabdanayAH / uttarArddhamullikhya yojayati - eSeti / anyat spaSTam // 73 // " catuHsaptatitamaM padyamavatArayati - etairiti - anantaramabhihitaiH, pradeza prasthaka-vasatyabhirUyairityarthaH / ityAha ityAkAGkSAyAmAha / vivRNoti- zuddhA hotIti / tAdRzatAdRzabuddhiviSayatvenAnugamanIyamiti - ayamasmAt sUkSmo'rtha ityAkArakabuddhiviSayatvena sUkSmatvam, ayamasmAt sthUlo'rtha ityAkArakabuddhiviSayatvena sthUlatvaM cAnugamanIyamityarthaH / na tvitibahuviSayakatvaM sUkSmArthatvamalpaviSayakatvaM sthUlArthatvamityevaM sUkSnArthatva-sthUlArthatvayoranugamanaM na sambhavatItyarthaH / niSedhe hetumAhatathA satIti- bahuviSayakatvaM sUkSmArthatvamalpaviSayakatvaM sthUlArthatvamityevamanugamane satItyarthaH / uttarottarebhya iti - saGgrahanayAnnaigamasya vyavahAranayAt saGgrahasya RjusUtranayAd vyavahArasya zabdanayAd RjusUtrasya sUkSmArthatvaprasaGgAdityarthaH / uttarottaranayApekSayA pUrvapUrvanayasya bahuviSayatvaM pUrvapUrvanayApekSayottarottaranayasyAtpaviSayatvamityatra prAcInokti saMvAdamAha - yata uktamiti / sAmAnyataH pUrvapUrvanayasya bahuviSayatvamuttarottaranayasyAtyaviSayatvamupadarzitaM tadeva vizeSato nAmaprAhaM darzayati sanmAtra gocarAditi - sanmAtretyatra mAtrapadenAsato vyavacchedaH / bhAvAbhAvabhUmikatvAt sadasadviSayakatvAt / bhUmaviSaya: bahuviSayaH / analpArthaH bahuviSayaH / kAlAdItyAdipadena liGgasaMkhyAderyahaNam / bhicArthopadarzinaH Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / varttamAnaviSayAd RjusUtrAd vyavahAra trikAlaviSayAlambitvAdanalpArthaH 4 kAlAdibhedena bhinnArthopadaziMnaH zabdAd RjusUtrastadviparItavedakatvAnmahArtha: 5 pratiparyAyazabdamarthabhedamabhIpsitaH samabhirUDhAcchadastadviparyayAnuyAyitvAt prabhUtaviSayaH 6 pratikriyaM vibhinnamarthe pratijAnAnAdevambhUtAt samabhirUDhastadanyathArthasthApakatvAnmahAgocaraH " [ ] iti, evaM sati RjusUtrAdervyavahArasya bahvarthatvena sUkSmArthatvaM syAt ? iti bahuvicAra sahatvaM sUkSmArthatvam, alpavicAra sahatvaM ca sthUlArthatvamityAdikaM vA yathAsamayaM paribhASaNIyam, itthaM ca nizcayanayA evaiteSu zuddhA vyavahAranayAzcAzuddhA iti phalitam, nizcayatvaM ca vyavahAra - tadupajIvinayAnyanayatvaM vyavahAra- tadupajIvinayAnyataratvamiti vivekaH, "ahavA sabaNayamayaM viNicchao igamayaM ca vavahAro" [ vizeSAvazyaka bhASye - gA0 ] iti bhASyoktaM pakSAntaraM ca nizcayasya saptabhaGgayAdivizeSitatayopapAdanIyam, ayaM ca nizcaya vyavahArayoH zuddhA'zuddhatvopanyAsaH svarUpataH, phalataH zuddhatAM tvabhiyuktA vyavahAranaye, na tu nizcaye // 74 // tathAhikriyA'kriyAphalaucityaM guru-ziSyAdisaGgatiH / 240 yatra samyaktvahetuH sA, vyavahArasya dezanA // 75 // nayAmRta0 - kriyeti / yatra - bAhyatvAnugatAtmadravyavAdini naye, kriyA'kriyAphalayoraucityaM, dharmAnuzAsaka tayoddezyadharmAnuzAsanaphaLayogitvAdinA ca guru-ziSyAdisaGgatiH, sA vyavahArasya dezanA bhinnArthaviSayakAt / tadviparItavedakatvAt kAlAdibhede'pyabhinnArthopadarzakatvAt / maddArtha | bahuviSayaH / pratiparyAyazabda paryAyazabdamabhivyApya, eka pravRttinimittakatvena parAbhimatA yAvantaH zabdAsteSAM bhedeneti yAvat / arthabhedamabhIpsataH arthabhedaM svIkurvataH / " abhIpsitaH ityasya sthAne " abhIpsataH " iti pATho yuktaH / tadviparyayAnuyAyitvAt paryAyabhede'pyartha bhedAbhyupagantRtvAt / prabhUtaviSayaH bahuviSayaH / pratikriyamiti vyutpattinimittakriyA bhedena vibhinnamarthamurarIkurvANAdevambhUtanayAt samabhirUDhanayo vyutpattinimittakriyA zUnya kAle'pi vyutpattinimitta kriyopalakSitatvena tasyaivArthasya vyavasthApakatvAd bahuviSaya ityarthaH / tathA ca bahvarthatvameva yadi sUkSmArthatvaM tadA vyavahAranayasya RjusUtrAdinayato bahvarthatvena sUkSmArthatvaM prasajyata ityupasaMharati evaM satIti evaM cAyamasmAt sUkSmArtha iti buddhivizeSaviSayatvaM sUkSmArthatvam, ayamasmAt sthUlArtha iti buddhivizeSaviSayatvaM sthUlArthatvamityevaM yuktam / prakArAntaramapi tatropadarzayati- bahuvicAra sahatvamiti / evaM sati yat phalitaM tadAha- itthaM ceti / eteSu naigamAdisaptanayeSu / ete nizcayayAH, ime vyavahAranayA iti nizvayatva vyavahAratvayornirvacanaM vinA na jJAtuM zakyA iti tayorvivekamupadarzayati nizcayatvaM ceti / tadupajIvIti vyavahAropajIvItyarthaH / 'vyavahAra- tadupajIvinayAnyataratvamiti " asya sthAne " vyavahAratvaM vyavahAra - tadupajIvinayA'nyataratvamiti " iti pATho yuktaH, arthastu vyakta eva / sarvanayamayo nizcayanayaH, ekanayamayo vyavahAranaya iti bhASyoktavivekasya kA gatirityAkAGkhAyAmAha - ahnaveti- " athavA sarvanayamataM vinizcayaH, ekanayamataM ca vyavahAraH " iti saMskRtam / ayaM ceti" zuddhA hyeteSu sUkSmArthAH " ityAdinopadarzitazca / yadi svarUpataH zuddhatvA'zuddhatvayorupanyAso'yaM tarhi phalataH zuddhatA vyavahAranizcayayormadhye kasyetyAkAGkSAnivRttaye uttarArddha khaGgamayati- phalata iti / " tvabhiyuktA " ityasya sthAne "vAhurabhiyuktA " iti pATo yuktaH, atra abhiyuktA iti pUraNam, spaSTatvAnna vyAkhyAnamAdRtam // 74 // 44 " paJcasaptatitamapadyamavatArayati tathAhIti vyavahArasya phalataH zuddhatAmupadarzayatItyarthaH / vivRgoti- kriyetIti / " bAhyatvAnugata ityasya sthAne " bAhyatatvAnugata " iti pATho yuktaH / yatreti mUlasya vivaraNaM- bAhyatastrA'nugatAtmadravyavAdini naye iti- bAhyatastvamanugatAtmadravyaM ca vaditum astItyevaM gadituM zIlaM yasya sa bAhyatatvAnugatAtmadravyavAdI tasminnaye, yo nayo bAhyazarIrAditattvaM pUrvAparabhavAnuyAyyaikAtmadravyaM cAbhyupagacchati tasmin naye iti 6 " Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 241 vinaya vaiyAvRttyAdizubhavIryollAsAdhAnena samyaktvaheturbhavatIti // 75 // bhuGkte'nyaH kurute cAnyo, guruH ziSyazca yatra na / dezanA nizcayasyAsya, puMsAM mithyAtvakAraNam // 76 // nayAmRta0-bhute iti / yatra-kakSIkRtakSaNikatvapakSarjusUtrAdinayavRttI, anya eva kSaNaH kurute, anya eva ca bhuke, svarasata eva pratItyotpadyamAnAnAM kSaNAnAmupakAryopakArakabhAvarahityena guruH ziSyazca yatra nAsti / asya nizcayanayasya, dezanA puMsAM bhavati pravRttimUlavyavahArocchedanAhetuH, tadupajIvinAM kSaNikajJAnavAdinAM brahmavAdinAM ca mate sutarAmeva pravRttimUlavyavahArocchedakatvAnmidhyAtvam , ye hi yAvat / sthirAtmadravye sati tatra kriyAyA vihitakriyAyAH phalaM svargAdi, akriyAyA niSiddhakriyAyAH phalaM narakAdi sambhavati, yo yat karma karoti sa tatkarmaphalaM mujhe ityasya ghaTamAnatvAt kriyA'kriyAphalayorIcityamityarthaH / nirukanaye guruziSyAdisaGgatimupAdayati-dharmeti- dharma gRNAtyupadizatIti vyutpattyA ziSyaM prati dharmAnuzAsakatayA dharmopadezakatvenaikasya gurubhAvo'nyasya tu zikSyate iti ziSya iti vyutpattyA uddezyaM yad dharmAnuzAsanalakSaNaphalaM tadyogitvAdinA tadvattvAdinA ziSyabhAva ityevaM guruziSyAdisaGgatiH sambhavati / ataH sA vyavahAsya dezanA samyaktvahetu. rbhavati / kathaM samyaktvahetutvaM tasyA ityAkAlAnivRttaye ukta vinayetyAdi-vinaya-vaiyAvRttyAdi yacchubhaM tadanukUlatya vIryolAsasyAdhAnenotpAdanenetyarthaH // 5 // nizcayadezanAyA mithyAtvakAraNatvasyopapAdakaM SaTsaptatitamaM padyaM vivRNoti- bhuta itiiti| yatra yasmin nishcynye| kathambhUte ityAkAlAyAM tadvivaraNaM-kakSIkRtetyAdi-kakSIkRtaH svIkRtaH 'yat sat tat kSaNikam' ityevaM rUpaH kSaNikatvapakSo yena sa kakSIkRtakSaNikatvapakSaH, evambhUno ya RjusUtrAdinayastadvattau- tanmArga, yadA yat karma yat karoti tadeva tad vinazyati nottarakAlaM tadanuvartata iti / anya eva phalabhoktRto bhinna eva, kSaNasthAyitvAt / kSaNaH kSaNa. svruupH| kurute hitamahitaM vA karma karoti, anya eva ca karmakartuH kSaNikAd bhinna eva ca, bhule anyakartRkakarmaphalaM bhute, evaM cAsmin naye kriyA'kriyAphalaucityaM na sambhavati / yazca bahuvittavyayAyAsasAdhyaM karma karoti sa uttarakAlabhAvi tatkarmaphalamabhilaSati, tadabhilASeNaiva vihitakarmaNi pravRttirbhavati, yadi ca kSaNiko'haM nottarakAle sthAsyAmi, ata eva tatphalabhogo'pi mama na syAdeva tarhi kimarthamahametat karma kuryAmiti jAnan na kazcit tatra pravarteta, evaM yatheSTamabhakSyabhakSaNA-'gamyAgamanAdikarmakaraNe'pi tatkartuma kSaNikasyottarakAlamasthAyitvAdeva kRtasya niSiddhasya karmaNo'niSTa phalaM na bhaviSyatIti kimiti niSiddhakarmakaraNato viramAmi yatheSTamAcarAmIti jAnan na kazcinniSiddhakarmaNo nivartatetyevaM pravRttinivRttiniyamavyAhatireva syAdityAzayaH / guruziSyAdisaGgatirapi nAsminnaye ityAha- svarasata eveti-svabhAvata evetyarthaH / pratItyotpadyamAnAnAm uttarottarakSaNa kurvadUpAtmakapUrvapUrvakSaNamapekSya jAyamAnAnAM kSaNAnAM kSaNikAnAm, upakAryopakArakabhAvarahityena dharmAnuzAsanaphalasampAdanenopakAryaH ziSyaH, dharmAnuzAsakatvenopakArako gururityevaM ziSya-gurvorya upakAryopakAra kabhAvastadrAhityena, yo hi kSaNo dharmasvarUpAbhijJo bhavati sa dharmasvarUpAbhijJatatkSaNakurvadrUpAtmaka pUrvakSaNAdeva tatsantatipatitAnna tu dharmAnuzAsakagurukSaNAd bhinnsnttigtaadityaashyH| evaM ca kakSIkRtakSaNikatvapakSarjusUtranayavRttau yatra guru ziSyazca nAsti ayamasya gururayamasya ziSya iti na sambhavati, yamupadizati sa upadezakAla evaM vartate na tatrAnuzAsanaphalam , yasya ca tat phalaM na tamupadizati, evamamuM dharmAnuzAsanenAnugRhNAmIti yasyecchA sa nopadezakAle vartata iti sa na dharmAnuzAsako yazca dharmAnuzAsako na tasya niruktacchetyevamapi na guruziSyasaGgatirasminnaya ityAzayaH / uttarArddha saGgamayati- asyeti- yatpadenAnantaramevAbhihitasya / nizcayaspeti mUlamadhRtvaiva tadvivaraNaM-nizcayanayasyeti / "pravRttimUlavyavahArocchedanAhetuH" ityasya sthAne "pravRtimUlavyavahArocchedanAd mithyAtvahetuH" iti pATho yuktaH / kathamevamavadhAraNIyamityA jhAjhAnivRttaye svAha- tadurajIvinAmiti- nizcayanayopajIvinAmityarthaH / 31 Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaTTato nyopdeshH| kaNThagatacAmIkaranyAyenAtathAptatvabhramAdeva muktyartha pravRttimicchanti teSAM vedAntazAstrAdivAsanayA mukkera. vAptatvAmimAne kutaH klezamUlabrahmacaryApanubhavanazIlanavaM syAditi // 76 // nanu sarvatra nAyamatiprasaGgo bhaviSyati, tathA "buddhAdvaitasvatatvasya yatheSTAcaraNaM yadi / zunAM tatva. dRzAM caiva ko bhedo'zucibhakSaNe / / 1 // " [paJcadazI- ] ityAdivicAravatA zuddhanayajJAnaniSThAsthiraikabrahmavAdinAM vedAntinAM viziSya mithyAtvamAvedayati-ye hIta / kaNThagatavAmIkaranyAyaneti- cAmIkarasuvarNam, kasyacit puMsaH kaNThe suvarNabhUSaNaM samastyeva, athApi sa doSavazAt suvarNabhUSaNaM mama kutrApi patitamityavagacchan tadanveSaNapravRttaH kaNThakaNDUyanArtha kaNThadeze hastavyApa ratastadgatameva suvarNabhUSaNamAsAdya kRtakRyo bhavati, abhilapati ca suvarNabhUSaNamavAptaM mayeti, tathA tanmate jovanAtrasya saccidAnandabrahmarUpasya sarvadaiva tadrUpega vyavasthitasya brahmaikyalakSaNA muktirastyeva, athApi tadanAptatvabhrAntyA tatsvarUpAvArtha prakRtasya tadanAptatvabhramamUlAvidyocchede tadavAptirbhavatItyevamukanyAya - saGghaTanA, " nAtathAptatvabhramAdeva" ityasya sthAne " nAnavAptatvabhramAdeva" iti pATho yuktH| teSAM brahmavAdinAm , vedAntazAstravAsanayA "tattvamasi, ahaM brahmAsmi" ityAdivedAntArthaprarUpakazAstrArthajJAnajanyavAsanayA, mukkeravAptasvAbhimAne yadyapi sakala karmakSayalakSaNA paramAnandAvAptilakSagA vA mukti ptA, tathApi khayamutprekSitA nityabrahmAtmatvalakSaNA muktinityatvAdavAptava brahmAbhinnasya khasya ityevamavAptavAbhinAne sati, kuta iti-aprApteSTaprAptaye prekSAvantaH kliSTAnupAnamAtiSThanti, na tu prAptatvena jJAtasyeSTasya prAptaye klizyanti, tataH klezamUlamatiprayatnaprabhavaM yad brahmacaryAdyanubhavanaM tatparizIlanatvaM- tadabhyasanatvaM tadekatAnatvamiti yAvat , kutaH syAt ? na kutazcit, tathA ca prAptAM mukkiM jAnanto'pi brahmavAdino yat pravartante tanmithyAtvamevetyAzayaH // 76 // ___ saptasaptatitamaM padyamavatArayati-nanvitya dinA / nizcayanayopajIvino vedAntinaH sarve'pi na pravRttimUlavyavahAramutsAda. yanti yena teSAM pravRttimUlavyavahArocchedena mithyAtvaM prasajyeta, kintu zuddhAdvaitabrahmasvarU svAtmAnaM jAnanto'pi te nAbhakSyabhakSa gAdikaM yatheSTamAcaranti, tathA sati zunAM tattvadRzAM ca bheda eva na syAdata etAdRzavicAravadbhistairvyavahArAvalambinI kriyA surakSitava bhavatItyatra paJcadazIvacanamupolakaM anAti-buddheti- padyamidaM spaSTArtham / ityAdivicAravatA ityaadivcnopdrshitvicaarshaalinaa| zuddhanayajJAnaniSThAvatA'pi zuddho yo nizcayanayastadvapaM yajjJAnaM tadabhima tattvajJAnaM vA tadviSayakaniSThAvatA, yadeva nizcayanayAtmakaM nizcayanayAbhimataM vA tattvajJAnaM tadeva tathyamiti zraddhAvatA'pi / yazca muktyavAptaye pravartate vedAntI so'pi vyavahAraM na parityajatItyAha-sAdhakena ceti-asya vyavahArAparityAgAd' ityanenAnvayaH / tatra gItAvacanopaSTambhamAha- mAruruzoriti / ityAdivacanAdityatrAdipadena "yogArUtasya tasyaiva zamaH kAraNamucyate // " ityuttarArddhasya "yadA hi nendriyArtheSu na krmkhnussgyte| sarvasaGkalpasaMnyAsI yogArUDhastadocyate // " [gItA0 ] ityuttarapadyasya yogaaruuddhlkssksyopgrhH| padyadvayaM cedaM zaharAcAyaNAvatAyetthaM vyAkhyAtam -" dhyAna yogatya phalanirapekSaH karmayogo bahira sAdhanamiti taM saMnyAsatvena stutvA'dhunA karmayogasya dhyAnayogasAdhanatvaM darzayati- ArurukSoriti- ArurukSorAroDhumicchato'nArUDhasya dhyAnayoge'vasthAtumazaktasyaivetyarthaH, kasyArurukSoH ? muneH-karmaphalazaMnyAsina ityarthaH, kimArurukSoH ! yoga, karma kAraNaM sAdhanamucyate yogArUDhasya punastasyaiva zama upazamaH sarvakAmebhyo nivRttiH kAraNaM yogArUDhatvasya sAdhanamucyata ityarthaH, yAvadyAvat karmabhya uparamate tAvattAvannirAyAsasya jitendriyasya citaM samAdhIyate, tathA sati sa jhaTiti yogArUDho bhavati, tayA coktaM vyAsena- "naitAdRzaM brAhmaNasyAsti vittaM yathakatA samatA satyatA c| zIlaM sthitirdaNDanidhAnamArjavaM tatastatazcoparamaH kriyAbhyaH // " iti // 3 // athadAnI kadA yogArUDho bhavatItyucyate- yadeti- yahA samAdhIyamAnacitto yogI hIndriyArtheSu- indriyANAmAH zabdAdayasteSvindriyArtheSu, karmasu ca- nitya naimittika-kAmya-pratiSiddheSu prayojanAbhAvabuddhadhA nAnuSajyate- anuSaGga- kartavyatAbuddhiM na karotItyarthaH, sarvasaMkalpasaMnyAsI- sarvAn saMkalpAnihAmutrArthakAmahetUn saMnyasituM zIlamasyeti sa sarvasaMkalpasaMnyAsI, yogArUDhaH- prAptayoga ityetat tadA- tasmin kAla ucyate, sarvasaMkalpasaMnyAsIti vacanAt sarvAn kAmAn sarvANi ca karmANi saMnyasedityarthaH, saMkalpamUlA hi sarva kAmAH, "saMkalpamUlaH kAmo vai yahAH saMkalpasambhavAH" "kAma ! jAnAmi te mUlaM saMkalpAt tvaM hi jAyase / na tvAM saMkalpayiSyAmi tena me na bhaviSyasi" Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalato nayopadezaH / 253 vatApi vyavahArAparityAgAt, sAdhakena ca " ArurukSormuneryogaM karma kAraNamucyate" [gItA-a0 6, zlo0 3] ityAdivacanAdeva samAdhisAdhanatvena vyavahArAparityAgAdityAzaGkayAha pariNAme nayAH sUkSmA, hitA nApariNAmike / navA'tipariNAme ca, cakriNo bhojanaM yathA // 77 // nayAmRta-pariNAma iti / sUkSmA:-sUkSmArthA nayAH, pariNAme-aidaMparyArthazraddhAyAm , hitAH, na punarapariNAmike-utsargakarucau puruSa, navAtipariNAmake-apavAdaikaruyo, stokAca pariNAmakA bahavazva [ ] ityAdismRteH, sarvakAmaparityAge ca sarvakarmasaMnyAsaH siddho bhavati, "sa yathAkAmo bhavati tatkaturbhavati yatkraturbhavati tatkarma kurute " [ ] ityAdizrutibhyaH " yadyaddhi kurute karma tattat kAmasya ceSTitam " [ 1 ityAdismRtibhyazca, nyAyAca- nahi sarvasaMkalpasaMnyAse kazcit spanditumapi zakaH, tasmAt sarvasaMkalpasaMnyAsIti vacanAt sarvAn kAmAn sarvANi karmANi ca tyAjayati bhagavAn / " iti / ___ vyAkhyAtaM cedaM zAGkarabhASyaM sasapeNa bhASyotkarSadIpikAkRtA taccedaM- " kiM prazastatvAdyAvajIvaM karmayoga evAnuTheya ityAzaGkAyAM dhyAnayogAdhikArasaMpattiparyantamavadhimabhipretya karmayogasya dhyAnayogasAdhanatvapradarzanenottaramAha- ArurukSoritiyogaM dhyAnayogamArurukSorArodumicchoniyoge'vasthAtumasamarthasya, yattu yogaM jJAnayogamiti tanna-dhyAnayogasyaiva prakrAntatvAt, kasyArurukSoH ? muneH karmaphalasaMnyAsina ityarthaH, yatta munenididhyAsanAkhyajJAnayogavataH zravaNa mananakrameNa yogamArurukSoriti, tana-nididhyAsanavataH punaH zramaNa-mananakramasyAnapekSaNAt. tayonididhyAsanArthatvAt . karmaphalAbhisandhi. rahitaM kAraNaM sAdhanamucyate, tasyaiva pUrva karmiNaH pazcAda yogArUDhasya prAptadhyAnayogasya upazamaH sarvakarmabhyo nivRttiH kAraNaM yogArUDhatAyA AtmasAkSAtkAranirvikalpasamAdhiparyantAyAH sAdhanamucyate, etena yogamantaHkaraNazuddhirUpaM vairAgyam, ArurukSorna tvArUDhasya munerbhaviSyataH karmaphalatRSNAlyAginaH karma kAraNaM yogArohaNe sAdhanamanuSTheyamucyate, yogArUDhasya yoga pUrvokaM prAptavatastu tasyaiva zamaH sarvakarmasaMnyAsa evaM kAraNamanuSTheyatayA jJAnaparipAkasAdhanamucyata iti pratyuktam , dhyAnayogasyaivAssinnadhyAye varNanIyatvena tastakSe zlokasya samyagupapattyA varNanIyArtha zrautaM vihAyAzrItArthavarNanasyAnucitatvAt , " yogasUtraM tribhiH zlokaiH paJcamAnte yadIritam / SaSTha bhArabhyate'dhyAyastasya khyAnAya vistarAt // " tatra sarvakarmatyAgena yoga vidhAsyastyAjyatvena hInatvamAzaGkaya karmayoga dvAbhyAM stutavAniti svapUrvapranthAdapyasmin tRtIyazloke dhyAnayogavarNanasyAvazyakatvAt , kadA yogArUDho bhavatItyucyata ityuttarazlokamavatArya "yogaM samAdhimArUDho yogArUDha ityucyte"| iti yogArUDhazabdArthapradarzanaparasvapranthatanmUlavirodhazca // 3 // kadA yogArUDho bhavatItyapekSAyAmAha-yadeti- etena kIdRzo'sau yogArUDho yasya zamaH kAraNamucyate ityatrAha-kaH punaryogArUDhaH ! ityata ucyate ityApAtanikAyamapi pratyuktam , yadAtadApadayoH pratyakSamupalabdharbhASyoktapAtanikAyA eva yuktatvAt, yadA yasmin kAle samAdhIyamAnacitto yogI indriyArtheSu viSayeSu zabdAdiSu karmasu ca nityAdiSu prayojanAbhAvabuddhathA nAnuSajate anuSajhaM kartRtvAdibuddhi na karotItyarthaH, yataH sarvAn saMkalpAn viSayaviSayakamanovRttibhedAn kAmAn sarvANi karmANi ceti sarvasaGkalpAn ihAmutrArthakAmahetUna saMnyasituM zIlamasyeti sarvasaMkalpasaMnyAsI tadA yogArUDhaH prAptasamAdhirucyate // 4 // iti / vivRNoti-pariNAma itIti / nayasya sarvasya jJAnarUpatvena sUkSmatvaM kasyacit kasyacicca sthUlatvamiti svarUpato na sambhavatItyataH sUkSmA iti mUlasya vivaraNaM-sUkSmArthA iti / pariNAme iti mUlasya vivaraNam-aidamparyAyArthabhaddhAyAmiti- taatpryvissyiibhuutaarthvissykshrddhaayaamityrthH| hitA issttphldaayinH| apariNAmike iti mUlaM yathA. zrutArthatayA na sAtimajhati, sarvasya puMsaH pratikSaNaM pariNamanasvabhAvatvena pAriNAmikatvasya pariNAmavattvalakSaNa sambhavAdataH prakRtopayoginaM tadarthamupadarzayati- utsargakarucau puruSa iti- utsarge sAmAnyazAne ekA'dvitIyA ruciH zraddhA yasya sa utsargakarucistasmin puruSe, sUkSmArthA nayA hitAvahA na bhvntiityrthH| matipariNAme iti mUlamapi zrUyamANArthaparatayA na saGgacchate, kSaNamapi vastu pariNAmaM nAtikAmatIti pariNAmAtikamalakSaNasyArthasya, yo hi yasya yadA pariNAmaH sa tadA tasya vyApanabhAvalakSaNAtyantatvasamakalita eveti sarvo'pi puruSo'tipAriNAmika eveti tasyavacchedyaM na Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / taditarA iti strarUpato balavAnapi nizcayanayaH stokAnAmupakArakatvAd bahUnAM cApakArakatvAJcakravartibhojanamiva phalato'narthanibandhanamiti bhAvaH // 77 // Ame ghaTe yathA nyastaM jalaM khaghaTanAzakRt / 9 tathA'pariNate ziSye, rahasyaM nayagocaram // 78 // 244 nayAmRta0 - Ame ghaTa iti - spaSTam // 78 // pRthaktve nAdhikArastannayAnAM kAlikate / adhikArastribhiH prAyo, naye vyutpattimicchatAm // 79 // nayAmRta0- - pRthaktva iti / tat tasmAt kAraNAdU bahUpakA roddezenaiva dezanAyAH pravRtteH, sUkSmanayAnAM ca bahvanupakArakatvAt kAlikazrute pRthaktve - anuyogacatuSTayapRthakkaraNe sati, nayAnAM sarveSAM nayAnAmadhikAro nAsti yojanAyAmiti zeSaH, kiM sarvathaiva nAdhikAro ? netyAha- tribhiH - naigama-saGgrahavyavahArairnayaiH prAyo'dhikAro vyutpattimicchatAM - ziSyANAM hitamiti zeSaH, tathA ca pAramarSam - " eehiM diTThIvAe paruvaNA suttaatthakahaNAya / iha puNa anvagamo ahigAro tIhi u bhagati // " [ Avazyake gA0 760 ] // pRthaktve hyavibhAgasyainairyaH sUcanAmAtrasanniviSTaiH mUDhanayikaM zrutamiti na tatra sarvanayavivecanAdhikAraH, apRthaktve tu bahUnAM ziSyANAM pariNAmakatvAt taddhito bahutvena vibhAgasthairnayairamUDhanaye sUtre sarvanayavyutpAdanamAsIdeveti bhAvaH / taduktaM vid vidyate iti svarUpoparaJjake tasmin vizeSaNe sati yatrApi puruSe hitAvahatvaM sUkSmArthanayAnAM so'pi puruSo'tipAriNAmika eveti niSedhArthasya cAghaTamAnatvAt prakRtopayoginaM tadarthamAha- apavAdaikarucAviti vidhAyakaM zAstraM sAmA nyazAstraM tathArthasaGkocakaraNAya yadvizeSazAstraM tadapavAdazAstraM tadarthe ekA'dvitIyA ruciH zraddhA yasya so'pavAdaikarucistasmin puruSe'pi, sUkSmArthA nayA hitAvahA na bhavantItyarthaH / pariNAmakAnAM svalpatvAt tadupakArakatve'pi svarUpato balavato nizcayanayasya bahUnAmapariNAmakAnAmatipAriNAmikAnAM cApakArakatvAccakravartibhojanasyevAnartha hetutvamiti phalato na zuddhatvaM tasya kintu vyavahArasyaiva phalataH zuddhatvamityAha- stokAzceti / " taditarAH" ityasya sthAne " taditare " iti pAThaH / pariNAmakabhinnA apariNAmakA atipariNAmakAzca // 77 // aidamparyAyArthaviSayaka zraddhA zUnye ziSye nizcayanayaviSayagocara upadezo'narthaheturityetatpratipAdakamaSTasaptatitamapayaM spaSTArthatvAnna vivaraNArhamityAha- Ame ghaTa iti spaSTamiti // 78 // kAlikazrute vyAkhyAyAM nizcayanayasya nAdhikAro vyavahAranayasya tvadhikAra ityAvedaka me konAzItitamapadyaM vivRNotipRthaktva itIti / taditi mUlasya vivaraNaM tasmAt kAraNAditi / tasmAt kAraNAdityanena kimuktaM bhavatItyapekSAyAM tasyaiva viziSya svarUpamupavarNayati- bahUpakA roddezenaiveti- bahUpakA roddezenaiva dezanAyAH pravRtteH sUkSmanayAnAM ca bahvanupakArakatvAdityetasmAt kAraNAdityarthaH / kAlikadhute iti prasiddhatvAnna vyAkhyAtam / pRthaktve iti mUlasya vivaraNam - anupayogacatuSTayapRthakkaraNe satIti / nayAnAmityasya vitraraNaM sarveSAM nayAnAmiti / kutrAdhikAro nAstItyapekSAyAM yojanAyAmiti zeSaH, yojanAlakSaNavyAkhyAne sarveSAM nayAnAmadhikAro nAstItyarthaH / uttarArddha byAkhyAtumavatArayati- kimiti / uktArthe paramarSivacanaM pramANayati tathA ceti / ehi iti - "ehi dRSTivAde prarUpaNA sUtrArthakathanAya / iha punaranabhyupagamo'dhikAra stribhistu bhaNyate // " iti saMskRtam / bhAvArthamAvedayati-- pRthaktve hItyAdi / mUDhanayikaM avijJAtanayakam anena nayenedaM zrutaM pravRttamityevaM na jJAyata iti / tatra avijJAtanaya ke Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| " mUDhanai suaM kAliyaM tu na NayA samoaraMti iha / apuhatte samoAro natthi puhatte smoaaro||" [ Avazyake gA0 762 ] tti / yadyapyAcAryavineyAnAM viziSTabuddhimapekSyAkhilanayavyutpAdanamaidaMyugInAnAmapyaviruddhameva / taduktaM" Natthi naehiM vihUNaM suttaM attho a jiNamae kiMci / Asajjau soAraM gae NayavisArao bUyA // " [vizeSAvazyake gA0 2277 ] iti / tathApi nikhilaparSadanupakAritvena bahUnAmapariNAmAtipariNAmajanakatvena coktarItyA sUtre sUkSmanayopanyAso na kriyata ityavirodhaH // 79 // tenAdau nizcayogrAho nagnAnAmapahastitaH / __ rasAyanIkRtaviSaprAyo so na jagaddhitaH // 80 // nayAmRta-teneti / tena-sUtroktarItyulaGghanasya kRtAntakopAvahatvena, Adau nizcayodbAhonizcayanayopanyAso, nagnAnAM-digambarANAmapahastito-nirAkRtaH, na-yato'sau nizcayanayopanyAso nikhilanayaikavAkyatApAdakatAtparyArthoSadhena rasAyanIkRtaviSaprAyastadavabodhavataH kasyacideva hito na tu jagaddhito, jagaddhitazca nayo vyavahAra evetyAdau tadupanyAsena nizcayamupanyastavatAM digambarANAmaprAptakAlatvAdayo bahavo doSAH / / 80 // shrute| taddhitaH bhushissyhitH| sarvanayavivecanAdhikAraH, asyaiva spaSTIkaraNa- bahutvenetyAdi / amUDhanaye vijJAtanayake, anena nayena idaM sUtraM pravRttamanena ca nayenedaM sUtraM pravRttamityevaM vijJAtanayake iti yAvat / ukArthe'pi paramarSivacanasaMvAdamAha- taduktamiti / mUDhanaiaM0 iti - " mUDhanayikaM zrutaM kAlikaM tu na nayAH samavataranti iha / apRthaktve samavatAro nAsti, pRthaktve samavatAraH / iti saMskRtam / aidaMyugInAnAmapItyapikAreNAnyugInAnAM vineyAnAM viziSTabuddhimapekSyAkhilanayavyutpAdanaM hitamityatra kimu vaktavyamityarthasyAneDanam / uktArthe paramarSivacanasaMvAdamAha-tadakamiti / Nasthi0 iti- " nAsti nayairhi vihInaM sUtramarthazca jinamate kiJcit ? AsAdya tu zrotAraM nayAn nayavizArado brUyAt // " iti saMskRtam / tathApi uktadizA sarvanayavyutpAdanasyAviruddhatve'pi / anyat spaSTam // 79 // digambarANAM prathamato nizcayanayopanyAsasyAyuktatvAvedakamazItitamapadyaM vivRNoti-tenetIti / tenetyasya vivaraNaMsUtrokarItyullanasya kRtAntakopAvahatveneti- kRtAntaH- siddhAntaH, siddhAntaviruddhatveneti tadarthaH, siddhAntasya yamavAcakakRtAntazabdenopanyAsAt yaM prati yamaH kupitaH sa nazyatyeva evaM siddhAntaviruddho nizcayanayasyAdAvupanyAso'pi bhagna eva, nA, rakSituM pramANaM prabhavatItyarthaH / AdI vyavahAranayopanyAsAt pUrvameva / nizcayohAha iti mUlasya vivaraNaM-nizvayanayopanyAsa iti / nagnAnAmityasya vivaraNaM-digambarANAmiti / apahastita ityasya vivaraNaMnirAkRta iti / atra hetuprarUpakamuttarAddhamityAvedanAya yata iti| "na- yato" ityasya sthAne "yato" iti pAThaH samucitaH / asAviti mUlasya vivaraNa-nizvayanayopanyAsa iti / uktaTIkAnusArAt "prAyo so" ityasya sthAne padye "prAyo'sau" iti pAThaH samyag / viSasya rasAyanIkaraNaM kasyacidauSadhasya saMyojanayA bhavati, kimauSadhamityAkAvAnivRttaye TIkAyAM pUrita-nikhilanayakavAkyatApAdakatAtparyArthoSadheneti / tadavabodhavataH nikhilnykvaakytaapaadktaatpryaarthaavbodhvtH| yaH khalu nizcayanayAvalambanenAveditasyopadezasyAbhipretArthamavagacchati sa eva nikhilanayAnAM parasparamavirodhamavagantuM prabhuriti tasya nizcayanayopanyAso rasAyanIkRtaviSatulyatvAddhito na tu nizcayanayAvalambyupadezAbhipretArthamajAnatAM nayAnAmekavAkyatvAbhAvamevAvagacchatAM janAnAM nizcayanayopanyAso hita ityAhana tu jagaddhita iti, evaM ca jagaddhitazva vyavahAra eva vyavahAranayAvalambyupadeza eva jagatAM sarveSAM tAtparyA Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM sa gopdeshH| prekSAvadupakAritayaivAdau nizcayanayopanyAso'smAkaM phalavAn bhaviSyatItyAzaGkAyAmAha unmArgakAraNaM pApA parasthAne hi dezanA / bAlAdernAnyayogyaM ca vaco bheSajavaddhitam // 81 // nayAmRta0-unmArgeti / parasthAne-svAdhikAribhinnAdhikAriNi nimitte, hi-nizcitam , dezanA unmArgakAraNamiti hetoH pApA, na khalvapariNatavyavahAreSu malinavastreSu kuGkumarAgAdhAnavanizcaya. nayadezanA zobhAmAvahati, na ca bAlAdemadhye anyayogyaM vaco'nyasya bheSajavaddhitaM kintvanarthakAri, tasmAdAdau nizcayobAho nagnAnAmanarthAvaha eva, tadidamuktaM SoDazakaprakaraNe" bAlAdibhAvamevaM samyag vijJAya dehinAM guruNA / saddharmadezanApi hi kartavyA tadanusAreNa // 1 // yadbhASitaM munIndraH pApA khalu dezanA parasthAne / unmArganayanametad bhavagahane dAruNavipAkam // 2 // hitamapi vAyorauSadhamahitaM tacchleSmaNo yathAtyantam / saddharmadezanauSadhamevaM bAlAdyapekSamiti // 3 // etadvijJAyaivaM yathA zuddhabhAvasampannaH / vidhivadiha yaH prayuta karotyasau niyamato bodhim // 4 // "81 // nanvanAdikAlInavyavahAravAsanAjanitamAtmazarIrAbhedabhramamunmUlayituM pravRtteH, asmacchAne AdI bhijJAnAbhijJaprANinAM hitaavhH| iti etasmAt kAraNAt / AdI prthmtH| "tadupanyAsena" ityasya sthAne " tadanupanyAsena" iti pATho yuktaH, tasya vyavahAranayAnupanyAsenetyarthaH / anyat spaSTam // 8 // ekAzItitamapadyamavatArayati-prekSAvadupakAritayaiveti / asmAkaM digambarANAm / vivRNoti- unmArgetIti / parasthAne ityasya vivaraNaM- svAdhikAribhinnAdhikAriNi nimitte iti-svapadenAtra dezanAyA grahaNam / dezanA kathaM pApA ? mukhyatayA'dharmasya gauNatayA'dharmakAraNasya ca pApapadabodhyatvAdata unmArgakAraNatvenAdharmahetutvAt pApapadabodhyA setyAzayenAha-unmArgakAraNamiti / hetoriti- yato'nadhikAriNi dezanA unmArgakAraNamaitasmAt kAraNAt pApetyarthaH / sadRSTAntamanadhikAriNi nizcayanavadezanAyAH zobhAnAvahatvamAvedayati-neti- asya 'Avahati' ityanenAnvayaH / khalu nizcitam , apariNatavyavahAreviti- ajJAtanayarahasyeSvityarthaH, asya nishcynydeshnaayaamnvyH| malineti-atya ntamalineSu vastreSu kuGkamarAgasya-gagidravyakukhamarakkinna AdhAnaM yathA zobhA nAvahati tathetyarthaH / na cetyasya hitamityanena sambandhaH / bAlAderityatrAdipadAt kumAra yuva-vRddhAderupagraha / bheSajavaditi- yathA kumArAdiyogyaM bheSajaM na bAlAdehitaM bAlAdiyogyaM ca bheSajaM na kumArAdehita tathetyarthaH / kintvanarthakAri kumArAdiyogyaM bheSajaM bAlAdibhyaH pradattaM teSAmanarthakaram / upasaMharati-tasmAditi / etatsaMvAdakaM SoDazakaprakaraNasthapadya ctussttymupdrshyti-tdidmuktmiti| bAlAdIti-guruNA dehinAmevaM bAlAdibhAvaM samyag vijJAya tadanusAreNa saddharmadezanA'pi kartavyA hItyanvayaH / tadanusAreNa bAlAdyanusAreNa, bAlAdiSu madhye yasya yA saddharmadezanA yogyA tasmin sA dezanA guruNA vidheyetyarthaH / anyat spaSTam / / yadbhASitamiti- 'iti yad bhASitam' iti tRtIyapadyAntetinA saha bhASitamityasyAnvayaH, khalu nizcitam , parasthAne dezanA pApA, bhavagahane dAruNavipAkametadunmArganayanam , yathA vAyohitamapyauSadhaM tacchleSmaNo'ntyantamahitam, evaM bAlAdyapekSaM saddharmadezanauSadhamiti bhASitaM munIndraryadityanvayaH, bhavagahane sNsaarkaanne| dAruNavipAkaM paryante'zubhaphalakam , vAyoH vAtavyAdhipIDitasya, tat auSadham , zleSmaNaH kaphAdivyAdhipIDitasya, evaM tathA, anyaduttAnArtham // pataditi- yaH zubhabhAvanApanna etadevaM vijJAya iha vidhivad yathArha prayuGkte asau niyamato bodhi karotItyanvayaH, bodhi samyaktvam , anyat spaSTam // 8 // dvapazItitamapadyamavatArayati-nanvityAdinA / anAdIti- anAdikAlikI yA vyavahAravAsanA tayA janitamAtmazarIrayorabhedabhrama - tAdAtmyabhramamunmUlayitum- atyantamucchettum , "pravRtteH" ityasya sthAne "pravRtte" iti pATho Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 297 nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / nimbayodAhaH phalepahiH " sudaparicidANubhUdA maccassa vi kAmabhogabaMdhakadhA / egatthassuvalaMbho Navari Na sulabho vibhattassa // " [ samayaprAbhRtam ] ityAdivacanAt , ata eva budhAdivikalenedaM kasyacidevAdeyaM pravacanaparamaguhyamitItarazAstrebhyo viziSyata iti cet ? tarhi tAdRzaM samayaprAbhRtAdikaM hiGgumaricavikrayakAriNAM mugdhavaNijAmadhInaM kurvadbhirbhavadbhiH samIcInaM pravacanaguhmamAghrAtam, kathaM ca padArthaparijJAnAdivyavahAravyutpatto naimike dravyasanhAdAvapyAdau nizcayopanyAsena sUcimukhe muzalapravezanaM vyavasAya AyuSmato nopahAsakaraH / , kathaM vA laukikavyavahArajanitabhramamunmUlayituM lokottaravyavahAramutpAdanasyaivAvasaraprAptatvena tamulakya yuktaH, tasya nirmite ityarthaH, asmacchAstre digambarazAstre, AdI vyavahAranayopanyAsAt pUrvameva, nizcayodAhaH nizcayanayopanyAsaH, phalegrahiH pariNAme phalapradaH / ukkArthe samayaprAbhRtAdivacanaM pramANayati-suda0 iti- 'sutaparicitAnubhUtA martyasyApi kAmabhogabandhakathA / ekArthasyopalambho navaraM na sulabho vibhaktasya // " iti saMskRtam / ata eva digambarazAstrasyAtmazarIrAbhedabhramonmUlanArtha pravRttasyAdau nizcayodrAhasya phaleprahitvAdeva, 'ata evedamitarazAstrebhyo viziSyate' ityanvayaH / "budhAdivikalenedaM" ityasya sthAne "buddhayAdyavikalasyedaM " iti pATho bhavitumarhati, yathAzrutaM tu na saGgatimaGgati, idaM digambarazAstram, buddhayAdyavikalasya kasyacideva pramAturAdeyamupAdeyam, pravacanaparamaguhyaM jainarAdhAntagUDharahasyAvedakam, iti etasmAt kAraNAt, itarazAstrebhyaH digambarazAstrabhinnazAstrebhyo jenarAdhAntarahasyAnAvedakebhyaH, viziSyate viziSTaM bhavati / uktadigambarAzaGkA smaadhtte-thiiti| tAdRzaM pravacanaparama guhyam , hiGagumarIcavikrayakAriNAmityanana mugdhA vaNijo'tyantaM zAstrarahasyAnabhijJAH svAdhInAnAM zAstradalAnAM hiGgu-marIcAdi. pariveSTanakArye evopayogaM kariSyanti, hiGagumarIcAdikrayakAriNazca mugdhA vyavahAriNo bAlaviSThAdyazucipramArjanAdikarmaNyeva teSAmupayogaM kariSyanti, na tu tadadhInasya samayaprAbhRtAdeH pravacanaparamaguhyAvadakatvena prava vanapAmaguhyatvaM grahISyantItyAvaditaM bhavati / bhavadbhiH digambaraiH, digambarasya sAdhoH samayaprAbhRtAdizAstradalAnyapi svasya sarvathA nirgranthatvarakSaNAya parityAjyAnyevAtasteSAM mugdhavaNigadhInatvamAvazyakameveti / AghrAtamityane nAnyAdhInastha zAstrasya samyagavalokanaM sAbhyAsaM na bhavatyata ApAtato nirIkSaNameva na tataH pravacana guhyasya samyagavasitirityAveditam / kathaM cetyattya 'nopahAsakaraH' ityanenAnvayaH / padArtheti- asya padasyAyamartha ityevaM yat padArthaparijJAnam , AdipadAt tajanyaM yad vihitakriyAdyAcaraNaM niSiddhakriyAdyanAcaraNaM tatprabhRteH parigrahaH, tadAtmikA yA vyavahAravyutpattiH vyavahAropayoginI vyutpattistatra / "naimike" iti sthAne " naiyamike" iti pATho yuktaH, niyamakArake iti tdrthH| dravyasaGgahAdI dravyasaGgrahAdigranthe'pi / AdI prthmtH| nizcayopanyAsena nishcynyopnyaasen| "suvimukhe" ityasya sthAne 'sUcImukhe' iti pATho yuktaH, phATitavastrakhaNDAderyojanAdikarmanipuNA'yoniSpannA sUcI, tasyA mukhaM- sUtrapravezanArtha chidram, tadatisakSma bhavati, tatrAtisUkSmameva sUtraM prayatnena pravizati, tatrAtisthUlasya muzalasya pravezanaM na sambhavati, yadi kasyacidatimUDhamateH sUcImukhe muzalapravezanavyavasAyo bhavet sa niSphalatvAt tasyopahAsakara eva bhavati, tathA prathamato nizcayanayopanyAsenAyuSmataH-ciraMjIvino digambarasya, paropakArAdhyavasAya upahAsakaraH kathaM netyarthaH / "muzalapravezanaM vyavasAya" ityasya sthAne "muzalapravezanavyavasAya" iti " muzalapravezane vyavasAya" iti vA pATho yuktaH / 'mAyaSmatA ityupAdAnena mUrkhazciraM jIvatIti vacanAt tathA vyavasAyakaturdigambarasya mUrkhatvaM dhvanitam / kathaM vetyasya na krmviruddhtetynenaanvyH| 'vyavahAramutpAdanasyaivA" ityasya sthAne "vyavahAravyutpAdanasyaivA" iti pATho yuktaH / tamullalya avasaraprAptaM lokottaravyavahAravyutpAdanamatikramya, prathamaM laukikavyavahAravyutpAdanaM tatastabanitabhramamunmUlayituM lokottaravyavahAravyutpAdanaM tadanantaraM nizcayanayavyutpAdanamityevaM yaH kramastadviruddhatA prathamato nizcayanayavyutpAdane digambarasya syAdevetyarthaH / nanvanekakSaNasyApyabhyupagantA vyavahAraH, tatraikakSaNasthityabhyupagantRtvaM samastyeva, na kakSaNasthitimantareNAnekakSaNasthitiH sambhavati, ekakSaNasthitistvanekakSaNasthitimantareNApi sambhavati, tathA cAneka Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / nizcayavyutpAdanasya na kramaviruddhatA ?; na ca vyApakanizcayAbhidhAnottaraM vyavahArAbhidhAnamevAtra kramaH, dvayorapi nayatvena bhUmikramAnurodhenaivAtra kramAzrayaNAt , anyathA hyavyutpAditavyavahAro duSprApyavyutpattikanizcayazca ziSyaH phalasandehadolAdhiropaNena saMsAra eva bhrAmitaH syAt, taduktamanyairapi " ajJasyAI prabuddhasya sarva brahmeti yo vadet / mahAnarakajAleSu sa tena vinipAtitaH // 1 // " [ mahopaniSad 5, 105 ] iti / na ca nizcayAdhikArI prabuddha eva (na kiM )tvarddhaprabuddha iti vAcyam , ApAtanizcayazraddhAjanite kriyA''lasyavato'rddhaprabuddhatve'pi saMzayAdityabhiprAyavAnAha ye sIdanti kriyAbhyAse jJAnamAtrAbhimAninaH / nizcayAnnizcayaM te na jAnantIti zrute zrutam // 82 // nayAmRta0-ya iti / ye jJAnamAtrAbhimAnina:- jJAnamevAsmAkaM sarvA sAmagrI sampAdayiSyatIti svecchAkalpitasantoSavantaH, kriyAbhyAse sIdanti te nizcayAnnizvayaM na jAnanti, kintu zabdAbhilAkSaNasthityupagamopyekakSaNasthityupagamaH, ekakSaNasthityupagamastu khata ekakSaNasthityupagama ityevaM nizcayanayasya vyApa. katvAt prathamato'bhidhAnaM tato vyavahAranayasyAbhidhAnamityeva kramaH, tadviruddhatA ca nAstyeva digambarasya prathamato nizcayAbhidhAne ityAzaya pratikSiAti-na ceti| niSedhe hetumAha-dvayorapIti-nizcayanaya-vyavahAranayayorapItyarthaH / bhUmikramAnurodhenaiva prathamato hyanatiprayojano vyavahAranayavyutpattipAtraM bhavitumarhati, tato nizcayanayavyutpAdanayogyo bhavatIti prathamato vyavahAranayavyutpatyAdhAnayogyatvAd vyavahAranayabhUmistato vyutpAditavyavahAro'sau nizvayavyutpattyAdhAnayogyatvAnnizcayanayabhUmirityevaM bhUmikramAnurodhena / anyathA bhuumikmaanaashrynne| hi ytH| avyutpAditavyavahAraH avijJAtavyavahAranayamArgaH, asya 'ziSyaH' ityanena smbndhH| yAvanna vyavahAranaye vyutpannastAvannizcayanayavyutpattiko na bhavitumarhatIti duSprApyavyutpattikanizcayazceti- duSprApyA prAptumazakyA vyutpattiryasya sa duSprApyavyutpattikaH, duSprApyavyutpattiko nizcayo yasya sa duSprApyavyutpattikanizcayaH, yena puMsA nizcayanayasya vyutpattiH prAptuM na zakyate sa ityarthaH, tathA ca vyavahAramArgAnabhijJo nizcayanayamArgAnabhijJazca ziSyo nizcayanayopanyAsena etadupanyastaphalaM mayi bhavi. dhyati navA nizcayanayopadiSTakarmaNa idaM phalaM navetyevaM phalasandehalakSaNA yA dolA tasyAmadhiropaNena saMsAra eva bhrAmitaH syAt, punarjananaM punamaraNaM punarjanmetyevaM punaH punaH saMsAyava syAnna muktimAsAdayedityarthaH / yo yadupadezAyogyaH sa tadupadezato'narthamevAsAdayati na tadupadiSTa phalamityatra paravacanasaMvAdamAha- tdukmnyairpiiti| akSasyeti- vizeSato vijJAnarahitasyetyarthaH, tena sarvathA jJAnarahitatvastha jIvamAtre'saMbhave'pi na kSatiH / 'sarva brahma' ityet pratipAdyaM yathAzrutamapi yo na jAnAti tasyoktavAkyena zrutamAtreNa neSTaM navA'niSTamupajAyate tathAvidharAgadveSarAhityAdata tamaI prabaddhasyeti- zaktayoktavAkyapratipAdyaM jJAtuM samarthaH, tadabhipretArtha nAvadhArayituM prabhuH, etAdRzo'rddhaprabuddho darzitavAkyena sarvasya vastuno brahmaikarUpatvamavagatyAgamyAgamanA'bhakSyabhakSaNAdikaM yatheSTamanutiSThed, atastadupadezataH sa mahAnarakeSveva patitaH syAt / sa ajJo'rddha prabuddhaH, tena sarva brhmetyupdeshkii| na cetyasya vAcyamityanenAnvayaH / "janite kriyA" ityasya sthAne "janitakriyA" iti pATho yuktaH / vivRNoti- ye itIti / jJAnamAtrAbhimAnina iti mUlasya vivaraNaM-jJAnamevAsmAkaM sarvo sAmagrI sampAda. yiSyatIti svecchAkalpitasantoSavanta iti / kriyAbhyAse sIdanti jJAnamAtreNaiva sambhRtasAmagrIkeNAnAyAsameva muktiphalaM bhaviSyatyasmAkamataH kaSTaikaphalikA saMyamArAdhanAdikA kriyA nAcaritavyeti tadA varaNe klizyantaH kriyAM nAcarantyeva, te jJAnamAtrAbhimAninaH, nizcayAt vastutaH paramArthata iti yAvat, nizcayaM nizcayanayarahasyam / tat kiM prakArAntareNa nizcayaM te jAnanti yena nizcayAditi vizeSaNamupAttamiti pRcchati-kinviti / uttarayati-zandA. Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 249 pAdirUpavyavahAramAtrAdeveti zrute- oghaniyuktyAkhye zrutam , tathA ca tatpAThaH"NicchayamavalaMbatA Nicchayao NicchayaM ayaanntaa| NAsaMti caraNakaraNaM bAhirakaraNAlasA ke i / / 762 // " uttarAdhyayane'pyuktam'bharNitA akaritA ya bNdhmukkhpininno| vAyAviriyamitteNaM samAsasiti appayaM // 169 // " kiJca, viSaya-svarUpA-'nubandhairdharmasyeva nizcayasyApi traividhyamanveSaNIyam , tatra viSayanizcayo nizcayabuddhyA brahmaikAntAdizravaNam , anAdisvarUpanizcayo jainazAstrastha nizcayanayapranthaparizIlanam , anubandha. nizcayazca praNidhipravRttivighnajayasiddhiviniyogapavitrottaratadbhAvavRddhiheturvyavahArakriyApravRttiriti, sAmarthe kriyAlasasya nizcayAbhimAno viziSTaphalAnAvahatvena na jyAyAn / na vA tadanukUlakuvAsanAdhAyaka digambaradarzanamapIti kimativistareNa // 82 // ukta dRSTAntapradarzanapUrva nayAnAM zuddhyazuddhI / atha nikSepanayayojanAM pradarzayannAha iSTaH zabdanayairbhAvo, nikSepA nikhilAH paraiH / mataM maGgalavAde'nyad, bhidAM dravyArthike traye // 83 // nayAmRta0-iSTa ityAdau / zakyatAvacchedakabhedenaikasya zabdasyAne kazaktipradarzakaM vacanaM nikSepaH, bhilApAdIti-mAtrAdevetyanantaraM nizcayaM jaanntiitysyaanukrssH| iti evam / zrute ityasya vivaraNam- oghaniyukyAkhye iti- oghaniyuktinAmake zrute ityarthaH / zrutaM paThitam / tatpATha: oghaniyuktipAThaH / Nicchaya0 iti"nizcayamavalambamAnA nizcayato nishcymjaanntH| nAzayanti caraNakaraNaM bAhya karaNAlasAH ke'pi // " iti saMskRtam / uttarAdhyayanapAThamupadarzayati-bhaNitA0 iti - "bhaNanto'kurvantazca bandhamokSapratijJAvantaH / vAgvIryamAtreNa samAzvasanti AtmAnam // " iti saMskRtam / viSayeti- ayaM dharmasya viSayaH, idaM dharmasya svarUpam , ayaM dharmasyAnubandhaH, dharme Acarite idaM phalaM niSpadyata iti yAvat , itthaM viSayasvarU'nuvandhadharmasya yathA traividhyaM tathA'yaM nizcayasya viSayaH. idaM ca nizcayasya svarUpam , ayaM ca nizcayasyAnubandha ityevaM nizcayasthApi, traividhyaM yathA jJAyeta tathA prayatno vidheya ityarthaH tatra nizcayasya viSaya-'svarUpA-'nubandheSu madhye nizcayabuddhayA nizcayanayAvalambibuddhayA / brahmakAntAdizravaNamityatra chedo'zuddhaH, kintu 'brahmaikAntAdizravaNamanAdi' ityatra chedaH zuddhaH, yadapauruSeyatvAdanAdi brahmakAntAdizravaNamadvaitavAdyAgamaH sa viSayanizcaya ityarthaH / jaineti- jainazAstre sthito yo nizcayanayagranthastasya parizIlanamabhyasanaM svarUpanizcayaH, athavA jainazAstre'nekAntavAde sthitAstatraiva svazraddhAM praguNIkurvanto ye sUrayasteSAM ye nizcayanayagranthA nizcayanayaviSayapratipAdakatvAnizcayanayAtmakajJAnajanakatvAd vA nizcayanayasvarUpA granthAsteSAM parizIlanaM svarUpanizcaya ityarthaH / praNidhIti- praNidhi. pravRttivighnajayasiddhiviniyogataH pavitrasyottaratadbhAvasya vRddhiheturyA vyavahArakriyAyAM pravRttiH sA anubandhanizcaya ityarthaH / sAmarthya vyavahArakriyAyAM sAmarthe sati / kriyAlasasya vyavahArakriyAyAmAlasyavataH, yo vyavahArakriyAM kartuM samarthos. pyAlasyAd vyavahArakriyAM na karoti tasyeti yAvat / nizcayAbhimAno nishcynyaabhimaano| na jyAyAn zreSThatamaH / tatra hetuH-viziSTaphalAnAvahatveneti - muktiphlaajnktvenetyrthH| nayeti - nizcayAbhimAnAnukUlavAsanAdhAyakaM digambara. darzanamapi naiva jyAya ityarthaH // 82 // vyazItitamapadyamavatArayati-uke iti / atha nayazuddhayazuddhadyapadarzanAnantaram / vivRNoti- iSTa ityAdineti / / "iSTa ityAdau" ityasya sthAne " iSTa ityAdinA" iti pATho yuktaH / kiMlakSaNako nikSepa ityapekSAyAmAha- zakyatetighaTazabdasya nAmaghaTe sthApanAghaTe drabyaghaTe bhAvaghaTe ca zaktirityevaM yad vacanaM tat nAmaghaTatvAdilakSaNazakyatAvacchedakabhedenaikasya ghaTazabdasyAnekazaktipradarzakamiti bhavati nikSepa. iti lakSaNapaGgatiH / nanu ghaTazabdasya nAmaghaTe zaktiriti 22 Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / na caivamanekArthanAmAnuzAsanasyApi nikSepatvaprasaGgaH, tattvata iSTatvAd, vyavahAratastu siddhAnta tadupa jIvyanyataratAdRzavacanameva nikSepa ucyate, na tu " lokAd " [ siddhahema0 a0 1, pA0 1, sU0 3 ] iti sUtreNopamAnamapItyadoSaH, tatra zabdanayaiH, bhAvo - bhAvanikSepa eveSTaH paraiH - ( arthanayaiH, nikhilAHazeSA nAmAdayazcatvAro'pi, iSTAH, tathA cokam - ) " savvaNikkheve " [ 250 yo'yaM nAmanikSepaH sa nikSepalakSaNA kAnto na syAt tasya nAmaghaTatvalakSaNaikazakyatAvacchedakAvacchinna eva ghaTapadasyaikazaktipratipAdakatvAt evaM ghaTazabdasya sthApanAghaTe zaktirityevaMrUpasya sthApanAnikSepasyApyekadharmAvichinna eva zaktipratipAdakatvAnniruktalakSaNAkrAntatvAbhAvAnikSepatvaM na syAt evaM dravyanikSepabhAvanikSepayorapi pratyekaM niruktalakSaNAvyAptiH, tathA ghaTazabdasya nAmaghaTe sthApanAghaTe dravyaghaTe bhAvaghaTe ca zaktirityevaMstrarUpaM vacanaM na nAmanikSepAye kaikarUpamathApi niruktalakSaNa|krAntamiti paJcamo'yaM bhedo nikSepasyApatediti cet ? maivam ghaTapadasya nAmaghaTe zaktiriti vacanarUpasya nAmanikSepasyAnekazaktipratipAdakatvasya sadbhAvAt ghaTarUAtmakasya yad ghakArottarAkArottaraTa kArottarAtvarUpAnupUrvyavacchinnaM ghaTeti nAma tadapi nAmaghaTastatra nAmaghaTatvaM nirukA nupUrvI rUpaM yasya kasyacit puMso ghaTa iti nAma kriyate so'pi nAmaghaTastatra nAmaghaTatvaM tatpuruSAtmAvacchedakabAlAvasthAdyA kalitAnekazarIravRttitsAmAnyameva evaM yasya kasyApi vastuno ghaTeti nAma kRtaM syAt tadvastuno nAmaghaTatvaM tattadavasthAbhedabhinnAttadvastugata sAmAnyameveti tadrUpazaka yatAvacchedakabhedenaikasya ghaTazabdasyAnekazaktipratipAdakatvaM ghaTapadasya nAmaghaTe zaktiriti vacanasya samastIti nikSepasAmAnyalakSaNaM tatra samanvayamarhasyaiva evaM ghaTapadasya sthApanAghaTe zaktiriti vacanako sthApanAnikSepe'pi niruktanikSepa sAmAnyalakSaga samanvayazcetthaM sthApanA dvividhA - sadbhUtasthApanA'pradbhUtasthApanA ca tatra mArtikasauvarNAdyAtmakasya ghaTasya yaH pRthuvunAdyAkAraH svagato yazcAnyAgato'pi tatsusadRza AkAraH sa sadbhUtasthApanA, yazcAnyAdRzo'pi ' ayaM ghaTa:' ityevaM sthApyate so'sadbhUtasthApanA, tadubhayatra naikaM sAmAnyaM kintu bhinnameva sthApanAgharatvam tadavacchinne sthApanA ghaTe ghaTapadasya zaktipratipAdakaM sthApanAghaTo ghaTapadazakya iti vacanamapi sthApanAnikSepo nikSepa sAmAnyalakSaNAkalita eva dravyaghaTo'pi yanmRdAdikamanubhUtaghaTaparyAyamanubhaviSyadghaTaparyAyaM vA tat sarvamapi dravyaghaTa iti vyapadizyate, na ca tatsarvAnugatamekaM dravyaghaTatvaM kintu vibhinnameveti dravyaghaTo ghaTapadavAcya iti vacanakharUro dravyanikSepo'pi nAnAdravyaghaTatvavarmAvacchinne ekasya ghaTa zabdasyAnekazaktipratipAdakasvAd bhavati nikSepasAmAnyalakSagAliGgitaH, bhAvaghaDo'pyAgamato ghaTopayogalakSagaH, noAgamatazca pRthuvunodarAdyAkAravAn ghaTa iti tadubhayasAdhAraNamapi bhAvaghaTatvaM naikaM kintu vibhinnaniti nAnAbhAvaghaTatvadharmAvacchinne ghaTapadasyAnekazaktipratipAdakaM bhAvaghaTo ghaTapadazakya iti vacanamatastadAtmakasya bhAvanikSepasyApi niruktanikSe sAmAnya lakSaNAkrAntatvam, yadapi ghaTapadasya nAmaghaTe sthApanAghaTe dravyaghaTe bhAvaghaTe ca zaktiriti vavanaM tadapi naikam, kintu ghaTapadasya nAmaghaTe zaktirityAdyanekavacanasamudAyarUpamiti na nAmanikSepAdito miyate iti na paJcamanikSepaprasaGga iti bodhyam / anekArtha nAmAnuzAsaneekapadasyAnekazaktipratipAdake niruktanikSepa sAmAnyalakSaNasya tivyApti mArAyeSTApattyA pariharati-na ceti / tasvataH paramArthataH / iSTatvAt anekArthanAmAnuzAsanasyApi nikSepatvasyaiSTatvAt tadApAdanaM na doSAyetyarthaH / jaina siddhAntAtiriktasiddhAnte nikSepavyavahAro nAstyeva kintu jainasiddhAnte tadabhijJagumphitagranthe ca nikSepavyavahAraH samupalabhyate, sa ca nAma-sthApanA- dravya-bhAveSveva vacanArthatayA puraskRteSviti na nAnArthanAmAnuzAsanasya lakSyatetyAzayenAha - vyavahAratastviti / siddhAnteti - jaina siddhAnta - jaina siddhAntopajIvyanyatarAtmakaM yacchakyatAvacchedakabhedenaikasya zabdasyAnekazaktipradarzakaM vacanaM tadeva nikSepaH siddhAntAbhijJaiH kathyata ityarthaH / na tviti - " lokAt " iti siddhahemacandrazabdAnuzAsana sUtreNopanIyamAnaM prApyamANamanekArthAnuzAsanamapi naiva nikSetraH, tasya siddhAntatadupajIvyanyatara nAtmakatvAdityuktalakSaNAbhAvAnna tasya nikSepatvaprasaGga ityarthaH / ' upanImAna " ityasya sthAne " upanIyamAna " iti paTho yuktaH / tatra nikSepe / zabdanayaiH sAmprata - samabhirUDhaivambhUtAkhyaistribhiH zabdanayaiH / nikhilanikSepAbhyupagama ke'rthanaye'pi bhAvanikSepo'bhyupagata iti zabdanayairbhAva iSTa iti na vizeSapratipattikaramata uktam- bhAvanikSepa eveti / uktArthe saMvAdamAha - tathA cokamiti / " savanikkheve " asya sthAne "bhAvaM citra saddanayA sesA icchaMti samvanikkhetre " iti pATho yuktaH, " bhAvamevaM zabdanayAH zeSA icchanti sarvanikSepAn " iti saMskRtam / dravyArthikAnAM naigama-saGgraha vyavahArarju " Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalar3ato nayopadezaH / 251 nanu naigamAdInAM nAmAdicatuSTayAbhyupagantRtve teSAM dravyArthikatvavyAhatiH syAt , dravyArthikena dravyasyaivAbhyupagamAt paryAyasya pratikSepAt, dravyaM pradhAnatayA paryAyaM ca gauNatayA'bhyupagacchan dravyArthiko'pi bhAvanikSepasaha iti cet ? hanta tarhi tvaduktarItyA zabdanayA api dravyanikSepasahAH prAptA iti " bhAvaM ciya saddaNayA" [ ] ityAdiprAguktabhASyavacanasaMvAdavyAghAtaH, etena 'dravyArthikaparyAyArthikayoIyostulyavAdenobhayAbhyupagamaH, paramAdyasya sarvathA'bhedenAntyasya tu sarvathA bhedena, tato naikasyobhayaviSayatve viSayAntaragrahArthamanyakalpanAnupapattiH, bhedA-'bhedoparAgeNobhayagrahArthamubhayakalpanAvazyakatvAditi dravyArthikasyApi paryAyasahatvam' ityapyapAstam , evaM sati paryAyArthikasya zabdAderapi dravyasahatvApatteH, atyantabhedAbhedagrAhiNordvayoH samuditayorapi mithyAdRSTitvAt , atyantA. bhede paryAyadvayAsahoktiprasaGgena guNe dravyamiti dravyArthikanayAbhilApAnupapatteH, atyantabhede'pi paryAyArthisUtrANAM bhAvanikSepAbhyupagantRtvamasahamAnasya zaGkAmupatthApayati-nanviti / nAmAdItyAdipadAt sthaapnaa-drvy-bhaavaanaamupgrhH| teSAM naigamAdInAm / naigamAdInAM bhAvanikSepAbhyupagantRtve'pi dravyArthikatvaniyAmaka dravyAbhyupagantRtvamastyeveti dravyArthikatvaM kuto vyAhatamityata Aha- dravyArthineti / dravyasyaivetyevakAralabhyameva spaSTayati-paryAyasya prati. kssepaaditi| atra pratividhAnamAzaGkate-dravyamiti- na dravyamAtrAbhyupagantRtvaM dravyArthikatvaniyAmakaM kintu prAdhAnyena dravyAbhyupagantRtvam , tacca gauNatayA paryAyAbhyupagantRtve'pi dravyArthikasya sambhavatyeveti bhAvanikSepasaho bhavatyeva dravyArthika ityrthH| yathA dravyArthikasya gauNatayA paryAyAbhyupagantRtvaM tathA paryAyArthikasyApi gauNatayA dravyAbhyupagantRtvaM syAdeva, tathA ca naigamAdInAM dravyArthikAnAmuktadizA nikSepacatuSTayAbhyupagantRtve paryAyArthikAnAM zabdanayAnAmapi nikSepacatuSTayAbhyupagantRtvaM syAt , evaM 'bhAvaM ciya saddanayA" [bhAvameva zabdanayAH] iti bhASyavacanasaMvAdavyAhatirityevamuktavidhAnapratikSepamupadarzayati- inteti / tvadukarItyA bhavadupadarzitapradhAnagaugabhAvAzrayaNanItyA / etena' ityasya 'apAstam' ityanenAnvayaH / tulyavAdena samAnatayA / ubhayAbhyupagamaH dravya-paryAyobhayAbhyupagamaH / yadi dvayorapi dravya-paryAyobhayAbhyupagantRtvaM tarSe kasya dravyArthikatvamaparasya paryAyArthi phatvamiti vailakSaNyaM kathamityata Aha-paramiti-kinvityarthaH, Adyasya naigamAdinayasya / sarvathA'bhedeneti-paryAyasya sarvathA dravyAbheda eveti dravyAbhyupagame tadabhinnatayA paryAyasyApyabhyupagama ityevaM sarvathA'bhedena dravyaparyAyobhayAbhyupagamo naigamAdinayasyetyarthaH / anyasya tu sAmpratAdizabdanayasya punH| sarvathAbhedeneti- paryAyaH sarvathA dravyAd bhinna evetyevaM sarvathA bhedena dravya paryAyobhayAbhyupagamaH zabdanayasyetyarthaH, tathA cAbhinnatayA dravya-paryAyobhayAvagataye naigamAdivyArthikasya bhinnatayA dravyaparyAyobhayAvagataye sAmpratAdiparyAyArthikasya ca kalpanamubhayaviSayatve'pi dvayoH sambhavatyevetyAha-tata iti / naikasyeti- 'naH' 'anupasattiH' ityanenAnvayaH / etenetyatidiSTameva nirAsahetumAha-evaM satIti- dravyArthikasya naigamAderuktadizA paryAyasahatvAbhyupagame satItyarthaH / dravyaparyAyayoH sarvathA'bhedo'sannevetyasatastasyAbhyupagame naigamAdamithyAdRSTitvaM syAt , evaM dravya-paryAyayoH sarvathA bhedo'pyasanneveti tadabhyupagame zabdanayasyApi paryAyArthikasya mithyAdRSTitvaM syAdityAha - atyanteti / pratyekatya mithyAdRSTitve samuditayorapi mithyAdRSTitvaM nahi pratyekamanyayordvayoH samuditayornAnyatvamityAha- samuditayorapIti / evaM dravyArthikanaye dravya-paryAyayoratyantAbhede yadeva dravyaM tadeva guNa ityekArthakayordravya guNazabdayoH paryAyazabdatvAd dravyazabdAd dravyAtmakasya gugasya guNa. zabdAd guNAtmakasya dravyasya pratIteryathA 'ghaTa: kalazaH' iti sahoktirna sambhavati tathA guNo dravyamiti sahotirna syAdityAha-atyantAbheda iti- dravya-paryAyayoratyantAbhede ityarthaH / paryAyArthikanaye dravyaparyAyayoratyantabhede'pi paryAyAthikana paryAyabhinaM dravyaM gRhyata eveti dravyagrahaNasya paryAyAdhikenaiva sambhavAd dravyagrahArtha dravyArthikanayAzrayaNamakiJcitkara prasajyata ityAha- atyanta mede'Iti- dravya paryAya poratyantabhede'pItyarthaH / antargatvaprasakeH nirarthakatvaprasaGgAt / "ekasmin dravyapakSe" ityasya sthAne "etatpaze" iti pATho bhavitumarhati, dravyArthikanayo dravyaparyAyayoratyantA. bhedamabhyupaiti, paryAyArthikanayazca tayoratyantabhedamityevamabhyupagantRmate ityarthaH / yadA ca paryAyArthikanayo dravya paryAyayoratyanta. bhedamapyupaiti tadekaM dravyamAtmasvarUpamabhyupagacchatyeva, anyathA dravyAbhAve tena saha paryAyasya bhedAbhyupagamastasya vA paryAyeNa Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / kena dravyagrahe dravyArthikasyAntarga/tvaprasaktaH, ekasmin dravyapakSe paryAyArthikanayamate'pi dravyaM sAmAyikamityasyAvirodhaprasaGgAccaitanmatasya bhASyakRtaiva nirastatvAceti cet ? atredaM paryAlocayAmaH-avizuddhAnAM naigamabhedAnAM nAmAdyabhyupagamapravaNatve'pi vizuddhanaigamabhedasya dravyavizeSaNatayA paryAyAbhyupagantRtvAnna tatra bhAvanikSepAnupapattiH, na caivamasya paryAyArthikatvApattiH, itarAvizeSaNatvarUpaprAdhAnyena paryAyAnabhyupagamAt , zabdAdInAM paryAyAthikAnAM tu naigamavadavizuddhyabhAvAnna nAmAdyabhyupagantRtvamiti, nanvetadapi paryAlocanaM na paryAlocanAntarasaham , svaviSayavizuddhikRtAparyAyaviSayatAzAlitvasya svaviSayavizuddhikRtAparyAyAviSayatvavinirmokasya vA bhAvanikSepasahatvasya saGgraharjusUtrayoravyApakatvAt tajjAtIye'vizuddhyabhAvenopasarjanIkRtaparyAyaviSayatayA tacchodhanasya duHsAdhya. vAt , IdRzasya bhAvaviSayatvasya sarvAnugatatvena " sesA icchaMti savaNikkheve" [ ] ityasya vyAghAtApAtAditi cet ? na-bhAvArthAnavabodhAt, 'antyanaigamenetaravizeSaNatayA paryAyo viSayIkriyate' ityasya hyayamarthaH-pAzcAtyanayAt vizeSopayogena vizeSamanubhavatA'ntyanaigamena saha bhedAbhyupagamaH kathaM saGgaccheteti paryAyArthi kamate'pi guNapratipannamAtmadravyaM sAmAyika syAdeveti paryAyArthikamate guNaH sAmAyikaM nAtmadravyamiti na saGgataM syAdityAha - pryaayaathiknymte'piiti| etanmatasya anantarAbhihitamatasya / atra uktaprazne idam anantarAbhidhIyamAnameva samAdhAnam , paryAlocayAmaH samyagvicArayAmaH, idaM samAdhAnamapi navaM mayaiva paribhAvitamataH samyagabhyasanIyaM granthAntare'navApterityAvedayitumuttamapuruSAdaraH, avizuddhAnAmiti-paryAyaviyutasya dravyasyAbhAvAnna zuddho naigamastadviSayakaH, kintu avizuddhanaigamavizeSA eva kevalaM dravyamasadapi grahItuM prabhaviSNava ityavizuddhAnAM naigamavizeSANAM kaJcit kAlaM sthiratvena dravyAtmakAnAM nAma-sthApanA-dravyANAM paryAyaviyutAnAmabhyupagame samarthatve'pi vizuddhanaigamavizeSasya paryAyAkalitadavyAbhyupaganturdavyavizeSaNatayA paryAyAbhyupagantRtvAnna vizuddhanaigamabhede bhAvanikSepasyAnupapattirato dravyArthikanayasya nikSepaca tuSTayAbhyupagantRtvaM susaatmityaashyH| nanvevaM vizuddhanaigamabhedasya bhAvanikSepAbhyupagantRtve paryAyAbhyupagantRtvAt paryAyArthi katvamapi syAdityAzaya pratikSipati-na ceti / evaM vizuddhanaigamavizeSasya bhAvanikSepasahatvAbhyupagame / asya vizuddhanagamavizeSasya / niSedhe hetumAha- itareti-prAdhAnyena paryAyaviSayakatvameva paryAyArthikatve tantram , prAdhAnyaM cetarA vizeSaNatvam , vizuddhanagamastu dravyavizeSaNatayA paryAyaM gRhNAti na tu dravyAvizeSaNatayetItarAvizeSaNatAlakSaNaprAdhAnyena paryAyaviSakatvasya vizuddhanaigame'bhAvAnna tasya pryaayaarthiktvaapttirityrthH| zabdAdInAmitizabda-samabhirUDaivambhUtAnAM paryAyArthikanayAnAM naigamavad vizuddhayavizuddhibhedAbhAvAt kevalasya paryAyasya dravyAvizeSitasyAsato'pi samastyeva viSayatvam , teSAM tadeva vizuddhatvamiti nAma-sthApanA-dravyAtmakadravyaviSayakatvasya teSu sarvathaivAbhAvAnna nAmAdinikSepAbhyupagantRtvaM kintu kevalabhAvanikSepabhyupagantRtvamevetyarthaH / naigamasya bhAvanikSepasahatvamasahamAnaH punarapi zaGkate- nanviti / etadapi vizuddhanaigamavizeSasya dravyavizeSaNatayA paryAyaviSayakatvena bhAvanikSepasahatvasya samarthakamapi / paryAlocanamapi vicAraNamapi / paryAlo vanAntarameva darzayati- svaviSayeti- atra svapadena yasmin naye bhAvanikSepasahatvamupapAdanIyaM tasya prahaNam / "vizuddhikRtAparyAya" ityasya sthAne " vizuddhikRtaparyAya" iti pAThaH samyag / nirukabhAvanikSepasahatvasya saGgraharjusUtrayoravyApakatvameva vyavasthApayati- tajjAtIya iti-saGgrahajAtIye RjusUtrajAtIye cetyarthaH / tacchodhanasya avizuddhizodhanasya / IdRzasya svaviSayavizuddhikRtaparyAyaviSayatAzAlitvarUpasya svaviSayavizuddhiprayuktaparyAyAyAviSayatvavinimoM kalAtvasya vA / "sarvAnugatatvena" ityasya sthAne "sarvAnanugatatvena" iti pATho yuktaH, saGghaharjusUtrayoravyApakatvAt sarvAnanugatatvam , sesA0 iti - " zeSA icchanti sarvanikSepAn" iti sNskRtm| samAdhate-neti / svoktyabhipretArthamevopadarzayati- antynegmeneti| pAzcAtyanayAditi- naigamanayAntaraM saGkahanayaH pravartata iti naigamanayAt pAzcAtyo nayaH saGkahanayastasmAdityarthaH, asya vizeSam' ityanenAnvayaH / vizeSo Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 253 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / zuddhaparyAyaviziSTaM dravyaM viSayIkriyate' iti, ayaM ca nyAyaH saGgraharjusUtrayorapi viSayavizeSe sambhavatIti nAvyApakatvam , svasajAtIyena vA zuddhiprayuktaviSaya vizeSaparyavasAnasambhAvanA'pIti na kazcid doSaH, itthaM caitadavazyamabhyupagantavyam , uktApekSAM vinA " davaDhio tti[e]ko" [ sammati0 kANDa0 gAthA __] ityAdinA dvayorapyubhayarUpAnekAnupravezapAThasiddhasya tatra bhajanAkRtavizeSasyAnupapatteriti dik / payogeneti- saGkahanayo vizeSaM na gRhNAti kintu sAmAnyameva, naigamanayaparamparAyAM yo'ntyo naigamaH yatpazcAt saGgrahapravattiH so'pi yadi vizeSaM na gRhNIyAnna tarhi tasya sAmAnyagrAhi saGgrahanayAd vizeSaH syAt , evaM ca saGgraha eva tasya pravezo bhavediti na naigamasyAnyaprabhedaH sa syAdataH sa vizeSaM gRhNAtItyabhyupeyamiti vizeSopayogakharUpeNetyarthaH / ata eva tena pAzcAtyanayAd, vizeSamanubhavatA vaiziSTyamAkalayatetyarthaH / antyanegamena vizeSagrAhitvAd vizuddhena naigamasyAntyaprabhedena, asya 'viSayIkriyate' ityanenAnvayaH / kiM viSayIkriyata ityapekSAyAmAha-paryAyaviziSTaM dravyamiti- itthaM ca paryAyaviziSTadravyamAhitve dravyavizeSaNatayA paryAyagrAhitvAnnaigamasya bhaavnikssepshtvmaayaatmityaashyH| saGgrahAdInAmapyaktadizA bhAvanikSepasahatvamityAha-ayaM ca nyAya iti- pAzcAtyanayAd vizeSopayogena vaiziSTyazAlinA pUrvanayena kiJcidizeSaviziSTadravyaviSayIkaraNalakSaNo nyAya ityarthaH / "saGgaharjusUtrayorapi" asya sthAne "sagrahavyavahArayo vyavahArarjasatrayorapi" iti pATho yuktaH / ukanyAyasaGgamanaM cettham- parA-'parabhedena saGgrahasya dvaividhyaM prasthakavasatipradezadRSTAnte samahasyAbhyupagamavaicitryamityAditaH sAmAnyato'vagamyata eva, yaduta- saGgrahanayasyApyavAntarabailakSaNyaM samastIti, tathA ca dravyArthikasyApi saGgrahasya yo'ntyaprabhedo yadanantaraM vyavahAranayasya pravRttiH sa pAzcAtyavyavahAranayena yathAbhUtaM dravyaM viSayIkriyate tathAbhUtameva dravyaM yadi gRhNIyAnna tarhi tasya vyavahAranayAd vizeSo bhavediti vyavahAranayAviziSTaH sa vyavahAranaye pravizanna saGgrahasya prabhedo bhavedato yadvizeSaviziSTaM dravyaM vyavahAranayo gRhNAti tadvyatiriktavizeSaviziSTameva dravyaM gRhNAti, dravyavizeSaNatayA vizeSaM gRhNato'pi tasya itarAvizeSaNatvalakSaNaprAdhAnyena paryAyaviSayakatvAbhAvAnna paryAyArthikatvam , dravyavizeSaNatayA paryAyaviSayakatvAca bhAvanikSepasahatvamapi yujyate, tathA vyavahArasya pAzcAtyena RjusUtranayena yadvizeSaviziSTaM dravyaM viSayIkriyate tadvizeSaviziSTameva dravyaM yadi vyavahArAntyaprabhedena viSayIkriyeta tarhi tasya RjusUtrAdaviziSTatvena tatraiva praveze na vyavahAraprabhedatvaM syAdatastadvizeSagAtiriktavizeSaNaviziSTameva dravyaM tena viSayIkriyate, evaM coktadizA tasyApi paryAyArthikatvAprasaGgo bhAvanikSepasahatvaM ca ghaTatetarAm , RjusUtrasya tu kazcid dravyArthikatvamabhyupagacchati, kazcit punaH paryAyArthikatvaM pUtkurute, dravyArthikatve'pi tasya kiJcidvizeSaviziSTadravyagrAhitvenopasarjanatayA paryAyagrAhitvAd bhAvanikSepasahatvamupapadyatetarAm , itthaM caturvapi dravyArthikeSu bhAvanikSepAbhyupagantRtvasya sambhavena na tasyAvyApakamiti yuktamuktam- ' nikSepA nikhilAH paraiH,' ityupasaMharati- iti naavyaapktvmiti| nanu naigamAdiprabhedAnAM sarveSAmekajAtIyAnAM samAnaviSayatvena viSayabhedAbhAvAt prathamanaigamAditazcaramanegamAdiprabhede'pi viSayavizeSasambhAvanaiva nAstIti kuta uktadizA bhAvanikSepasahatva naigamAdInAmityata Aha-svasajAtIyena veti-prathamanaigamAdiravizuddho'ntyanagamAdistato vizuddha ityavizuddhanaigamAdireva viSayaparizodhanavyApRtavicArazreNimAruhyottarottarazuddhayAdhAnasamarthapUrvapUrvasvajAtIyena negamAdinA zaddhimAsAdya tannibandhanaviSayavizeSAvagAhanasvabhAvarUpasya viSayavizeSaparyavasAnasya sambhAvanA'styevAntyanagamAdiprabhede ityekajAtIyatve samAnaviSayatve ca satyaNi niruktasambhAvanayA bhAvanikSepasahatvamapi yuktimArgamaJcatIti na doSakaNikA'pItyarthaH / itthaM ca uktaprakArAzrayaNatazca / etat bhAvanikSepasahatvam, ukApekSAM vineti- dravyArthikasyApi dravyavizeSaNatayA paryAyaviSayatvena bhAvanikSepasahatvamiti bhAvanikSepasahatve dravyavizeSaNatayA paryAyaviSayatvasya yA'pekSA tAM vinetyarthaH, asya 'bhajanAkRtavizeSasyAnupapatteH' ityatrAnvayaH / davaTiotti- iyaM ca sammatigatA gAthA, anayA ca gAthayA idaM pratipAdyateyaduta, kevalasya dravyasya kevalasya paryAyasya cAbhAvAt kevaladravyagrAhI dravyArthikaH kevalaparyAyagrAhI paryAyArthika ityevaM zuddhajAtIyo dravyArthikaH paryAyArthikazca na vidyate kintu dravyArthiko'pi paryAyamavagAhate paryAyArthiko'pi dravyamavagAhata ityevaM samAnaviSayatve sati bhajanAkRto dravyArthi kaparyAyArthikayorvizeSaH, bhajanA ca tatrokApekSaiveti / dvayorapi dravyArthikaparyAyAthikanayadvayasyApi "ubhayarUpAnekAnupraveza" ityasya sthAne " ubhayarUpAnekAntAnupraveza" iti pATho yuktaH, ubhayarUpasya-dravyArthikatvaparyAthAthikatvobhayarUpasyAnekAntasya, dravyArthikaparyAyArthikanayayoryo'nupravezastasya, "davva. Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / " nanu yadyevaM paryAyArthike bhAvanikSepa eva, zeSeSu catvAro'pi nikSepA abhimatAstadA maGgalavAde yaduktaM bhASyakRtA - " NAmAitiyaM dabaTThiassa bhAvo apajjavaNayassa [ vizeSAvazyakabhASyagAthA75 ]tti, tat kathaM saGgacchate ? tatrAha - dravyArthike bhidAM traye - nAma-sthApanA - dravya lakSaNe maGgalavAde'bhihite, anyanmataM puraskRtamiti vizeSaH, svAtantryeNApi nAmAditrayaviSayatvameva dravyArthikasyeti tadabhiprAyeNa matAntareNa tatra tathoktirityarthaH, ata evoktaM tattvArthavRttAvapi - " atra cAdyA nAmAdayastrayo vikalpA dravyArthikasya, tathA sarvArSatvAt, pAzcAtyaH paryAyanayasya tathApariNati vijJAnAbhyAm" iti // 83 // etanmatAvaSTambhakamAha - 254 dravyArthe guNavAn jIvaH, paryAyArthe ca tadguNaH / sAmAyikamiti proktaM, yaddizA''vazyakAdiSu // 84 // nayAmRta0 - dravyArtha iti / yaddizAssvazyakAdiSu grantheSu dravyArthikanaye guNavAn jIva: sAmAyikam, paryAyArthikanaye ca jIvasya guNaH sAmAyikamiti proktaM tanmatametadityarthaH, atra dravya-paryAya " ityAdinA yaH pAThaH - kathanaM tataH siddhasya / tatra dravyArthike paryAyArthike ca bhajanAkRtavizeSasyo kA pekSAM vinA'nupapatterityasmAt kAraNAdetadavazyamabhyupagantavyamityarthaH / 66 "" uttarArddhaM vyAkhyAtumavatArayati - nanviti / evam uktaprakAreNa / paryAyArthike sAmpratasamabhirUDhaivambhUtAkhyazabdanaye / zeSeSu paryAyArthikabhinneSvakhilanayeSu / NAmA0 iti - " nAmAditrikaM dravyArthikasya bhAvaH paryavanayasya " iti saMskRtam / tatrAha uktAzaGkAyAM pratividhAnaM kathayati / bhidAM traye iti mUlasya vivaraNaM- nAma sthApanA dravyalakSaNe iti, 'abhihite' iti pUraNam, 'puraskRtamiti vizeSa:' ityasya sthAne " puraskRtamiti zeSaH " iti pATho yuktaH / " svAtantryeNApi " ityasya sthAne " svAtantryeNa " iti pATho yuktaH / tatra maGgalavAde / tathoktiH 'NA mAitiyaM davvaTThiassa bhAvo a pajavaNayassa " ityuktiH / iti evam arthaH uttarArddhArthiH / ata eva uktamatAntarAzrayaNAdeva / tattvArthavRttipAThamullikhati - atra ceti caturSu nikSepeSu madhye cetyarthaH / AdyA nAmAdayaH nAmasthApanA-dravya-bhAvatastannyAsaH " [ tattvArtha0 a0 1 sU05 ] iti sUtroktakramAkSarAnnAma sthApanA dravyAkhyAH / vikalpAH nikSepabhedAH / dravyArthikasya naigama-saGgraha-vyavahArarjusUtrAkhyadravyArthi ka naya catuSTayasyAbhimatAH / " tathA sarvArSatvAt " ityasya sthAne " tathA tathA sarvArthatvAt " iti pATho yuktaH, tathA tathA tena tena rUpeNa, nAmatva-sthApanAtva- dravyatvabhAvatvairiti yAvat, sarvArthatvAt - sarvazabdAbhidheyatvAt ghaTa ityuccarite ghaTanAma ghaTA kRti dravyaghaTa-bhAvaghaTAnAM sarveSAmevAvagamAdityarthaH / pAzcAtyaH uktasUtre sarvataH pazcAt paThitazcaramo bhAvanikSepaH / paryAyanayasya sAmpratasamabhirUDhaivambhUtAkhyatrividhazabdanayasyAbhimataH / tatra hetuH tathApariNati-vijJAnAbhyAmiti kSaNikA evArthakriyAkAritvAt santa iti sarve padArthAH kSaNikA evaM pUrvapUrvaghaTAdikSaNiko bhAva uttarottaraghaTAdibhAvarUpeNaiva pariNamate nahi pUrvAparakAlAnugataM kiJcidapi nAmAdikaM samasti, arthakriyAkAritvalakSaNasattvasya kSaNikeSu sattvAt pratikSaNaM bhinnabhinnaskharUpA eva bhAvA bhavanti, ta eva cArthakriyAvidagdhAH, nahi jalAharaNAdikA'rthakriyA nAmaghaTAdito jAyate kintu bhAvaghaTAdeveti uttarottarakSaNakurvapAtmakapUrvapUrvaghaTAd bhAvaghaTa evaM samupajAyata iti bhAvaghaTasya bhAvaghaTAtmikA yA pariNatiH kAryaM tayA bhAvaghaTasyaiva bhAva ityasya vyavasthitiH tathA ca ghaTa ityukte ApAmaraM bhAvaghaTasyaiva pratItirupajAyate na tu nAmaghaTAdInAmiti tathAvijJAnato ghaTazabdAd bhAvaghaTasya vijJAnAd bhAvaghaTasvarUpa evaM ghaTa ityarthaH // 83 // caturazItitamapadyamavatArayati etanmateti dravyArthikasya nAmAdayastrayo nikSepAH paryAyArthikasya bhAvanikSepa ityabhyupa* gantRmatetyarthaH / avaSTambhakam upodvalakaM samarthakamiti yAvat / vivRNoti - dravyArtha itIti / dravyArtha ityasya vivaraNa- dravyArthikana ye iti, paryAyArthe cetyasya vivaraNaM- paryAyArthikanaye ceti / tadguNa ityasya vivaraNaM Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nyopdeshH| 255 nayayoH zuddhadravyaparyAyAveva viSayau, tatra paryAyavyayobhinnayoH 'kuNDalatApannaM svarNa, patrasya nIlatA' ityAdAviva kalpitayorvizeSaNatvaM zabdaprayogaviSayatvamiti bhASyakRdabhiprAyaH, matAntarAbhiprAyeNa tu paryAyArthika eva dravyasya kalpitasya vizeSaNatvam , dravyArthike tu prAgupadarzitadizA paryAyasyAkalpita. syApi vizeSaNatvaM nyAyyameva, ubhayaviSayagrAhiNA naigamenobhayaviSayasya satyatAyA evAbhimAnAt, ghaTasya rUpAdaya iti prayoge prAmANikatvasyaitanmatenaivopattevyavahArasaGghahayorudbhUtatvA'nudbhUtatvAbhyAme. tatsamarthanasya naigamanayAnatirekadRSTyaiva malayagiryAdibhirutatvAt , ata evoktaM devasUribhiH- dharmayo. dharmiNodharma-dharmiNozca pradhAnopasarjanabhAvena yad vivakSaNaM sa naikagamo naigamaH, saJcaitanyamAtmanIti dharmayoH 1, vastu paryAyavadravyamiti dharmiNoH 2, kSaNamekaM sukhI viSayAsaktajIva iti dharma dharmiNoH 3" jIvasya guNa iti, iti yat proktaM tadetanmatamavaseyamiti niruktapadyasyArtha ityrthH| etanmatopo(lakabhASyakRdabhiprAyamupadarzayati- atreti / dravyeti- dravya thikanayasya dravyameva viSayaH paryAyArthikanayasya paryAya eva viSaya ityarthaH / tatretidravyArthikanaye viSayobhUte dravye bhinnasya paryAyasya kalitasya vizeSaNatvaM zabdaprayogaviSayatvalakSaNam , yathA- kuNDalatApannaM varNamityatra suvarNadravye bhinnasya kalpitasya kuNDalatAparyAyasya vizeSaNatvaM zabdaprayogaviSayatvam , paryAyArthikanaye viSayIbhUte paryAye minnasya kalitasya dravyasya vizeSaNatvaM zabdaprayogaviSayatvam , yathA-patrasya nIlatetyAdau nIlatAlakSagaparyAye bhinnasya kalpitasya patrarUpadravyasya vizeSaNatvaM zabdaprayogaviSayatvamiye bhASyakRto'bhiprAya ityarthaH / "bhAvaM ciya saddagayA sesA icchaMti savvanikkheve" [vizeSAvazyakabhASyagAthA- 1 iti bhASyAbhiprAyamupadartha dravyArthikattya nAmAdayastrayo vikalyAH. bhAvaH paryAyArthikasyeti matAntarAbhipretArthamupadarzayati-matAntarAbhiprAyeNa sviti / paryAyArthika eveti-paryAyAthikanaya eva viSayIbhUte paryAye kalitasya dravyasya vizeSagatvam , dravyArthikanaye punaH prAgupadarzitadizA 'pAzcAtyanayAd vizeSopayogena vizeSamanubhavato'ntyanaigamena zaddhaparyAyaviziSTaM dravyaM viSayIkriyate' iti granthopadarzitamArgeNa akalpitasyApi-pAramArthikasyApi paryAyasya dravyArthikanayaviSayIbhUte dravye vizeSaNatvaM yukovetyarthaH / kathaM dravyAthike viSayIbhUtadravye'kalpitasya paryAyasya vizeSaNatvamityapekSAyAmAha- ubhayaviSayagrAhiNeti- dravyArthika-paryAyArthikana yobhayaviSayasAmAnyAtmakadravya-vizeSAtmakAryAyobhayagrAhiNA naigamanayena dravya-paryAyanayobhayaviSayadravyaparyAyobhayasya satyatAyA evAbhimAnAdityarthaH / "syaitanpratenaivopatte" ityasya sthAne "syaitanmatenaivopapatta" iti pATho yuktaH / ghaTasya rUpAdaya ityatra ghaTo'pi dravyasya paryAyo rUpAdayo'pi guNAH sahabhAviparyAyA dravyArthikasya vyavahArasya vizeSaviSayakasyodbhatatvAdeva te viSayAH, ete ca vyakaparyAya. svarUpeNa na dravyamAhiNaH saGgrahasya viSayAH, kintvanubhUtaM dravyasvarUpaM teSAM samastIti tadrUpeNAnubhUtatvAdeva te viSayA ityevaM vyavahArasaGgrahanayayorudbhatatvAnubhUtatvAbhyAM ghaTasya rUpAdaya ityasya samarthanaM yanmalayagiriprabhRtibhiruktaM tadapi sAmAnya-vizeSo bhayaviSayakasya naigamasya yat sAmAnyAvagAhisvarUpaM tadabhedaH saGghahasya, yacca vizeSAvagAhisvarUpaM tadabhedo vyavahArasyeti kRtvA naigamanayAnatirekAzrayaNato naigamanayanavetyAha-vyavahAra-sahayoriti / gauNa-pradhAnabhAvena naigamasya dravyArthikasyApi sAmAnya-vizeSobhayaviSayakatvamityatra devasUrivacanasaMvAdamAha-ata evetti-negamasya sAmAnya vizeSobhayaviSayakatvAdevetyarthaH / dharmayoriti-dharmayoH pradhAnopasarjanabhAvena yad vivakSaNaM sa naigamaH, evaM dharmiNoH pradhAnopasarjanabhAvena yad vivakSaNaM sa naigamaH / kathametatrayANAM naigamatvamityAkADAnivRttaye-naikagama iti-nake aneke gamA bodhaprakArA yasya sa naigama iti naigamapadaniruktyA anekaprakArabodhajanakavAkyAnAM naigamatvamiti tattadvAkyajanyabodhasyApi naigamatvamupapadyate / tatra dharmayoH pradhAnopasarjanabhAvena vivakSaNarUpanagamasya prathamasya nidarzanamAha- saccaitanyamAtmanIti dharmayoriti- saccaitanyamAtmanIti vAkyena AtmarUpadharmiNi sattvaviziSTacaitanyarUpadharmasya vidhAnam , tatra caitanyarUpadharmasya vizeSyatvena prAdhAnyena vivakSaNaM sattvarUpadharmasya tatra vizeSa gatvenopasarjanatayA vivakSaNamiti / dharmiNoH pradhAnopasarjanabhAvena vivakSaNarUpadvitIyanaigamabhedasya nidarzanamAha-vastu paryAyavAvyamiti dharmiNoriti- atra vastvAtmake dharmiNi paryAyavadvyarUpasya dharmiNastAdAtmyena vidhAnam, tatra dravyarUpasya dharmiNo vizeSyatvena prAdhAnyena vivakSaNam, tatra paryAyarUpadharmiNo vizeSaNatvenopa Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / [pramANa0 pari0 sU0 8, 9, 10.] iti, atra hi pradhAnopasarjanabhAvo vizeSya-vizeSaNabhAvena na tu kalpitatayA, na caivamasya pramANAtmatvAnuSaGgaH, dharma-dharmiNoH prAdhAnyenAtra jJapterasambhavAt , tayoranyatara eva hi naigamena pradhAnatayA'nubhUyate, prAdhAnyena dravya-paryAyadvayAtmakaM cArthamanubhavad vijJAnaM pramANaM jJeyam , nAnyat , ityasyArthasya tadvantha eva vyaktatvAt , navA naye vizeSaNaM kalpitameveti prAcInamate'pi niyamaH, "sAvajajogavirao" [ ] ityatra saGgrahanayasvIkRtAtmasAmAnyasAmAyikavidhiniyamanAya pravRttAnAM paryAyazuddhimatAM vyavahArAdinayAnAM yAvadevambhUtamuttarottaraparyAyakadambakavizeSaNoparAge. gaiva pravRttidarzanAt , na ca tatra paryAyanayAnAM saGgrahasvIkRtavidhivizeSaparyavasAnArtha paryAyavizeSaNamudrayA pravRttAvapi 'savizeSaNa' ityAdinyAyAcchuddhaparyAyavidhAveva tAtparyAt , svaviSaye anyanayArthavizeSaNasya sarjanabhAvena vivakSaNam / dharma-dharmiNoH pradhAnopasarjanabhAvana vivakSaNarUpatRtIyanagamabhedasya nidarzanamAha-kSaNamekaM sukhI viSayAsakajIva iti dharma-dhabhigoritIti-kSagamekaM sukhI viSayAsaktajIva iti vAkyasya viSayAsaktajIvasya kSaNamAtraM sukhamityatra paryavasAnam , tatra sukharUpadharmasya vizeSyatvena prAdhAnyena vivakSaNaM viSayAsaktajIvarUdharmiNo vizeSaNatvenopasarjanatayA vivakSaNamiti / atrAkAlpatatvena prAdhAnyaM kalpitvenopasajanatvamityevaM pradhAnopasarjanabhAvo na, kintu vizeSyatvena prAdhAnyaM vizeSaNatvenopasarjanatvamityevaM pradhAnopasarjanabhAva ityAha- atra hIti / "na tu kalpitatayA" ityasya sthAne "na tu kalpitAkalpitatayA" isI pATho yuktaH / nanu dharmigo dravyasya sAmAndhAtmano dharmasya paryAyAtmano vizeSasya ca prAhitvAt sAmAnya-vizeSobhayagrAhiNa ekasya naigamanayasya pramANAtmakatvaM prasajyata ityAzaGkaya pratikSipatina ceti / evaM dharma-dharmyubhayagrAhiye / asya naigamanayasya / prAdhAnyena sAmAnyavizeSobhayagrAhiye satyeva sAmAnyavizeSobhayAtmakavastugrAhitvAjjJAnasya prAmANya miSTam , naigamastha vekasya prAdhAnyena na nirukobhayagrAhitvamiti na pramANAtmakatvaprasaGga iti niSedhahetumupadarzayati-dharma-dharmiNoriti / atra naigame / tayoH dharma-dharmiNoH / prAdhAnyena tayograhaNaM naigamena mA bhUt, pradhAnopasarjanabhAvena tayorgrahaNAdapi kiM na naigamasya pramANatvaM prasajyata ityAkAGkAyAmAhaprAdhAnyeneti / nAnyaditi-prAdhAnyena dravya paryA padayAtmakAAgrAhakaM jJAnaM na pramAgamityarthaH / na cAyamartho mayaiva paribhAvitaH kintu zrImadbhidevasUribhireva prakaTito'yaM viveka ityAha-ityasyArthasthati-uktasvarUpasya prmaann-tdnyvivekruupaarthsyetyrthH| tantha eva devasUrinirmitaratnAkarAkhyagrantha eva / nanu naye vizeSaNaM kalpitameveti niyamAdakalpitasya vizeSyatvAt prAdhAnyaM kallitasya vizeSaNatvAdupasarjanatvamiti pradhAnopasarjanabhAvasya vizeSya-vizeSaNabhAvarUpatve'pi vizeSaNasya kalpitatvamAyAtamevetyAzaGkA pratikSipati-naveti-prAcInamate'pi naye vizeSaNaM kalpitameveti niyamo netyanvayaH / niSedhe hetumAhasAvajeti- "sAvadyayogavirataH" iti saMskRtam / ityatra ityasyAM gAthAyAm , saGgaheti- saGgrahanayena svIkRto ya AtmasAmAnyaM sAmAyikamiti vidhistasya niyamanAya niyamanAtha pravRttAnAM paryAyazuddhanatA- zuddhazaddhatarazuddhatamaparyAyAvagAhinA vyavahArAdinayAnA- vyavahArarjusUtrasAmpratAdinayAnAmevambhUtanayaparyantamuttarottaraparyAyakadambakarU yat saGgrahanayaviSayIbhUtAtmasAmAnyarUpavizeSye vizeSaNaM taduparAgeNaiva pravRttidarzanAdityarthaH, tathA ca saGgrahanayaviSayAtmasAmAnyasya tattatparyAyavizeSa. viziSTAtmasAmAnyarUpatopapAdakAnAM vyavahArAdinayAnAM viSayAstattatparyAyA vizeSaNIbhavanto'pyakalpitA eva, anyathA teSAM kalpitatve tadviziSTAtma sAmAnyasvarUpaparyavasitasya saGgrahanayaviSayasyApi kalpitatvaM syAdityAzayaH / 'na ca' ityasya 'vAcyam' ityanenAnvayaH / tatra "sAvajajogavirao" ityAdigAthAyAm / paryAyanayAnAmityasya prvRttaavpiitynenaanvyH| saheti- saGgrahanayena svIkRto ya AtmasAmAnyalakSaNasAmAyikasya vidhistasya vizeSe vyavahAranayAdiviSayIbhUtatattatparyAya viziSTAtmasAmAnyasAmAyikavidhisvarUpe paryavasAnArtham , paryAyavizeSaNamudrayA pravRttAvapi - paryAyasya vizeSaNavidhayA'vagAhane pravRttAvapi, *savizeSaNau vidhi niSetrau vizeSyabAdhe vizeSaNamupasaGkAmata:* iti nyAyAcchuddhaparyAyavidhAveva tAtparyAt, evakAreNa paryAyaviziSTasAmAnyavidhau paryAyasya vyavacchedaH, tathA ca svaviSaye saGgrahanayaviSaye AtmasAmAnye, anyanayArthavizeSaNasya vyavahArAdinayaviSayIbhUtatattatparyAyarUpavizeSaNasya, kalpitatvameva evakAreNAkalpitatvavyavacchedaH / pratikSepa Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 257 kalpitatvameveti vAcyam , evaM sati sarvavizeSaNAnAmekadharmAkAGkSAvidhuratvena vAkyabhedaprasaGgAt , na ca nayavAkyAnAM pratyekaM nirAkAGkatve'pyavayavAnAM nyAya iva syAdvAde vAkyaikavAkyatvaM sarvatraivopapAdayi. jyAma ityapi sAmpratam, ekaikasya zatabhedatvena sarvatraikarIterabhAvAd viziSTavaiziSTyabodhasya durapalApatvAt , evamapi naigame prAcyabhedAtizAyakavizeSaNasyAkalpitatvadhrauvyAceti kimatipallavitena // 84 // ___ tadevaM matAntareNa dravyAthike nAmAdinikSepatrayameveti samarthitam , atha bhASyakAramatenaiva "NAmAitiyaM davaTThiassa bhAvo apajjavaNayassa" [vizeSAvazyakabhASyagAthA-75 ] iti maGgalavAdIyabhASyapratIkasya "bhAvaM ciya sahaNayA sesA icchaMti sabaNikeve" [vizeSAvazyakabhASyagAthA ] ityapretanavacanena sahAvirodhaM samarthayannAha___ ghaTopayogarUpo vA, bhAvo drvyaarthike'mtH| tena tatra trayaM proktamiti jAnImahe vayam // 85 // nayAmRta0-ghaTopayoga iti / veti pakSAntare, ghaTopayogarUpo bhAvo dravyArthike'mata:-aniSTaH, hetumupadarzayati- evaM satIti- paryAyanayAnAM zuddhaparyAyavidhAveva tAtparyAbhyupagame satItyarthaH / sarvavizeSaNAnAmitiyadi vyavahArAdinayaprabhavavAkyairvyavahArAdinayaviSayatattatparyAyAtmavizeSaNaviziSTAtma kasAmAnyaviSayakazAbdabodho bhaved bhaveta tadA vizeSyasyAtmasAmAnyasyaikatvAt tanniSThAvizeSyatAdvArA sarvaparyAyasvarUpavizeSaNaniSThaviSayatvAnAM parasparanirUpya-nirUpakabhAvalakSaNAkAsAsadbhAvAt sAkSAt paramparayA vA parasparanirUpya-nirUpakabhAvApannaviSayatAkaikabodhajanakatvalakSaNamekavAkyatvaM nayavAkyAnAm, yadA tu saGgrahaprabhavavAkyajabodhasya na vyavahArAdinayatastattatparyAya kadambAruSitasAmAnyaviSayakabodhasvarUpe paryavasAnaM kintu vyavahArAdinayaprabhavavAkyairazuddhatattatparyAyaviSayakabodhAnAmevAvirbhAvastadA niruktAkAlAbhAvAt sAkSAt paramparayA vA nirUpya-nirUpakabhAvAnApannavibhinna viSayatAkabodhajanakatvalakSaNavAkyabhedasyaiva prasaGgAdityarthaH / na ca ityasya ' sAmpratam' itynenaanvyH| avayavAnAM pratijJA hetUdAharaNopanaya-nigamanakharUpANAM paJcAnAmavayavAnAm, nyAya iveti-nIyate-prApyate vivakSitArthasiddhiraneneti nyAya iti vyutpattyA niruktapaJcAvayavasamudAya evaM nyAyastatra yathA'vaya. vAnAM vAkyaikavAkyatvaM tathetyarthaH / syAdvAde saptanayavAkyasamUhalakSaNasyAdvAde, vAkyaikavAkyatvaM nayavAkyAnAM niruktavAkyaikavAkyatvam / niSedhe hetumAha- ekaikasyeti- pratyekaM vyavahArAdinayAnAM zatavidhatvena taiH sambhUyaikavidhabodhasyo. tpAdayitumazakyatvena pratyekaM, sarvatra sarvanayavAkye, ekarIteH bodhaniyamanavidhAyA ekasyA abhAvAdityarthaH / viziSTavaiziSTyabodhasya durapalApatvAditi- anubhUyamAnasya samastanayavAkyenaikasya viziSTavaiziSTyabodhasya paryAyanayAnAM zaddhaparyAyavidhAyakatvAbhyupagamamAtreNApalapitumazakyAdityarthaH / evamapi svaviSaye anyanayArthavizeSaNasya kalpitatvAbhyupagame'pi / naigama iti- naigamanaye sarvanayAt prathamapravRttau tasya yaH prAcyabhedaH prAthamiko bhedastasyottarottaranaigamabhedAdatizAyaka vailakSaNyaprayojakaM yad vizeSaNaM yadviziSTasAmAnyAdi viSayakatvenAnyavizeSaNaviziSTasAmAnyAdiviSayakAduttarottaranaigamaprabhedAt sa vyAvRtto bhavati, anyathA sarvasya naigamajAtIyasya sAmAnya viSayakasya vizeSaviSayakasya vA sAmAnyaviSayakanagamatvena vizeSaviSayakanagamatvena vA samAnasvarUpatve'vAntaravalakSaNyaM na syAditi tasya vizeSaNasya saviSaye'nyanayArthavizeSaNatvAbhAvenAkalpitasyAvazyakatvena tatra pradhAnopasarjanabhAvasyAkalpitatva-kalpitatvAbhyAmupapAdayitumazakyatvena vizeSyavizeSaNabhAvata evopapatterityarthaH // 84 // paJcAzItitamapadyamavatArayannAha-tadevamiti / tat tasmAt , evam anantaropavarNitaprakAreNa, anyat spaSTam / vivRnnoti-ghttopyogetiiti| "ghaTopayoga iti" asya sthAne "ghaTopayogeti" iti pATho mUlapratIkAnukUlaH / mUle vAzabdaH pakSAntarArthaka ityAvedanAyAha-veti pakSAntare iti / amata iti mUlasya vivaraNam- aniSTa iti / Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 nayAmRtatarakiNI-tarakriNItaraNibhyA pdeshH| tena tatra-maGgalavAde dravyArthike, trayaM-nAmAdinikSepatrayaM proktaM, na tu sarvathAbhAvAnabhyupagamAbhiprAyeNa jalAharaNAdipariNatirUpabhAvaghaTasya dravyArthi kenApyabhyupagamAditi vayaM jAnImahe, tathA ca bhASye pUrva zuddhacaraNarUpabhAvamaGgalAdhikArapravRtte gamAdinA jalAharaNAdirUpabhAvaghaTAbhyupagame'pi ghaTopayogarUpabhAvaghaTAnabhyupagamAt taniSedhoktiH, agre tu vyavasthAdhikArAt vizeSoktiriti na virodha iti bhAvaH, "jAnImahe " ityanena svotprekSayA sAmAnyato jJAte'pyarthe vizeSaviveke bahuzrutAH pramANamityabhivyajyate // 8 // ukkaM nikSepacatuSTayam , prasiddhaM ghaTamevodAharaNIkRtya vivecayannAha tatra nAmaghaTaH klupto, ghaTanAmnA pttaadikH| taccitraM sthApanA dravyaM, mRdbhAvo raktatAdikaH // 86 // nayAmRta-tatreti / tatra-nikSepacatuSTayamadhye, ghaTanAmnA kluptaH paTAdiko'pi nAmaghaTa ucyate, nAmnA ghaTa iti vyutpatteH, tathA caitallakSaNam "yad vastuno'bhidhAnaM sthitamanyArthe tadarthanirapekSam / paryAyAnabhidheyaM ca nAma yAdRcchikaM ca tathA // " tena pakSAntare ghaTopayogarUpabhAvasya dravyAthike'niSTatvena / tatreti mUlasya vivaraNaM-maGgalavAde dravyAthike iti / trayamityasya vivaraNaM-nAmAdinikSepatrayamiti- nAma sthApanA-dravyanikSepatrayam , tat kiM ghaTopayogAtmakabhAvAtirikto bhAvaghaTaH pakSAntare'bhyupagata evetyapekSAyAmAha-na viti- sarvathA bhAvAnabhyupagamAbhiprAyeNa maGgalavAde dravyArthiMke nAmAdinikSepatrayaM na punaH proktmityrthH| tatraiva hetumupadarzayati-jalAharaNAdIti- jalAharaNAdikAryakAripRthubudhnodarAdyAkAralakSaNA yA mRdAdeH pariNatistadrUpasya bhAvaghaTasya dravyArthikanayenApyabhyupagamAdityevaM vayaM yazovijayavAcakA jAnImahe- avagacchAma ityrthH| tathA ca pakSAntare dravyArthike upayogasvarUpasyaiva bhAvaghaTasyAnabhyupagamo na tu jalAharaNAdikAryakAripRthubunodarAdyAkArasvarUpabhAvaghaTasyeti viveke c| tanniSedhoktiH dravyArthike bhAvanikSepaniSedhoktiH / agre tu agretanabhASye punH| vyavasthAdhikArAt dravyArthiko nikSepeSu madhye amuM nikSepa svIkaroti paryAyArthikazcAmuM nikSepamurarIkarotItyevaM vyvsthitipryojntH| vizeSoktiH paryAyArthiko bhAvanikSepameva svIkaroti dravyArthikazca nikSepacatuSTayamapyurarIkarotIti vishessaavedikoktiH| iti etasmAd vivekAt / na virodhaH bhASyasthitapUrvottaravacanayorna virodhaH / 'jAnImahe ityanena' ityasya 'abhivyajyate' itynenaanvyH| kimabhivyajyata ityapekSAyAmAha- svotprekSayeti- etadranthakartR. yshovijyvaackgtaanyaatishaayiklpnaavishessaatmksmbhaavnyetyrthH| vizeSavivike ito'pi viziSTAvagatiphalakavizeSavibhajane / bahuzratAH vayamapi bahuzrutA eva tathApyasmadapekSayA'pi ye bahuzrutA analpasiddhAntohApohasamarthAsta eva. vizeSaviveke pramANamityarthaH // 85 // SaDazItitamapadyamavatArayati-ukaM nikSepacatuSTayamiti-asya 'vivecayan ' ityanena sambandhaH / vivRNotitatretIti / tatreyasya vivaraNa-nikSepacatuSTayamadhya iti / ghaTanAmnA klaptaH ayaM ghaTazabdAdavagantavya ityevamAdhunikasaGketaviSayIkRtaH, paTAdiko'pItyatrApirevakArArthe, tena paTAdika eveti tadarthaH, na tu samuccayArthakatvamasya sambhavati bhAvaghaTasya ghaTazabdaparyAyakalazakuTAdizabdAbhidheyatvena nAmaghaTatvAsambhavAt / kathaM paTAdiko nAmaghaTa ityapekSAyAmAha-nAmneti- nAmnA ghaTo nAmaghaTa ityevaM nAmaghaTasya vyutpattanirvacanAdityarthaH, paTAdikaH kevalaM nAmnaiva ghaTo jalAharaNAdilakSaNabhAvaghaTakAryakAritvAbhAvAna vastugatyA ghaTa itybhisndhiH| tathA ca niruktavyutpattyAzrayaNena paTAdikasya nAmaghaTavAcyatvavyavasthitau ca / etallakSaNaM nAmanikSepasya lakSaNam / nAmanikSepalakSaNapratipAdakasya "yad vastuno. 'bhidhAnaM0" ityAdipadyasyArthamupadarzayati-ayamiti-anantaramevAbhidhIyamAna ityrthH| abhidhAnamityasyAryakathanaM Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samato byopdeshH| 259 ayametadarthaH-yad vastunaH-jIvAdeH, nAma-yathA gopAladArakasyendra iti, sthitamanyArtha itiparamArthatakhidazAdhipe'vasthAnAt , tadarthanirapekSamiti-indrArthanirapekSam, 'idi paramaizvarye' iti dhAtvarthasya gopAlake'bhAvAt , tathA paryAyaiH-zakra-purandarAdibhiH, nAbhidhIyate iti evambhUtaM nAma, iha nAma-nAmavatorabhedopacArAd gopAlakavastyeva nAmocyate, tathAnyArthe'vartamAnamapi kizcid yAdRcchikaM-DitthaDavitthAdivacanam , cazabdAditvaraM yAvadvyabhAvi ca tadbAhyam , yat tu " NAmaM [ AvakahiyaM ]' iti sUtre prokaM tat pratiniyatajanapadasaMjJAmAzrityaiveti dhyeyam / nanu -- gaGgAyAM ghoSaH' ityatra gaGgApadena gaGgAtIramabhidhIyate, tatra kiM nAmanikSepasya pravRttiruta nikSepAntarasya ? nAdyaH-jAhnavyAdiparyAyAbhidheyatvena tatra nAmanikSepApravRtteH, nApi dvitIyaH, prasiddhanikSepAntarAviSaye tatrAprasiddhanikSepakalpane tadiyattAkSatiprasaGgAditi cet ? na-" jattha ya jaM jANijjA, NirakevaM Nirikave giravasesaM" [anuyogadvAre gA0 1] nAmeti / gopAladArakasyendrati yannAma tat kathamanyArthe sthitamityapekSAyAmAha-paramArthata iti| indrArthanirapekSamiti - indrazabdasya niruktilabhyo yo'rthastadanapekSamiti tdrthH| kathamindrazabdArthanirapekSamityAkAGkSAyAmAha- idItiididhAtuH paramaizvaryarUpArthe vartata iti paramaizvaryarUpasya dhAtvarthasya gopAladArake'bhAvAd bhavati gopAladArake indreti nAma tdrthnirpekssmityrthH| "gopAlake'bhAvAt" ityasya sthAne ' gopAladArake'bhAvAt" iti pATho yuktH| paryAyAnabhidheyaM ceyasyArtha kathayati-paryAyairiti- indrazabdasamAnArthakairityarthaH, yena zabdena saha yasya zabdasyai pravRttinimittakatvaM sa zabdastasya zabdasya paryAya iti indrazabdasya yadeva pravRttinimittaM tadeva zakrAdizabdasya pravRttinimittamiti bhavanti indrazandasya zakrAdizabdAH paryAyAH / nigamayati- evambhUtaM nAmeti / evambhUtaM mopAladArakavastu tat kathaM nAma ? gopAladArakasyArtharUpatvAnnAmnazca zabdAtmakatvAdityata Aha-iheti- prakRte ityarthaH / viruddhadharmAkAntayornAma-nAmavatoH paramArthato'bhedAsambhavAdAha- abhedopacArAditi / 'gopAlakavastyeva" ityasya sthAne "gopAladArakavastveva" iti pATho yuktaH / tathA evam / anyArthe yatrArthe idAnIntanapuruSaiH saGketitaM tadbhinne'rthe / avartamAnamapi vAcya. vAcakabhAvasambandhena vRttivikalamapi, AdhunikasaGketaviSayIbhUtArthabhinnArthAvAcakamapIti yAvat / kizcit parimitam , yAdRcchikaM svecchayaiva kenApi puruSeNAbhinavavyavahArapravRttaye kASThamayahastyAdivastuni vAcakatayA paribhAvitam, etAdRzaM kimityapekSAyAmAha-DitthaDavitthAdivacanamiti / cazabdAt 'yAdRcchikaM ca' iti cakArAt / itvaraM yatkiJcikAlasthAyi, yAvaddavyabhAvi ca yAvatkAlamabhidheyamavatiSThate tAvatkAlamanuvartamAnam, tat nAma, grAhya jJAtavyam / nanu nAmA'bhidheyasya vinAze'pi yAvallokAnAM vyavahAraH pravartate tAvatkAlAvasthAyitvAd yAvatkathika sUtre bhaNitaM tat kathamityata Aha-yatviti / NAmaM jAvakahiyaM nAma yAvatkathikam / tat nAmno yAvatkathikatvakathanam, pratiniyatA yA janapadasaMjJA-amukadezavizeSasyAmukanAma tAmavalambya nAmno yAvatkathikatvakathanaM sUtre ityrthH| zaGkA-samAdhAnAbhyAM nAmanikSepatya vizeSA'vagatiM ziSyANAmAdhAtuM parasya zaGkAmutthApayati-nanvityAdinA / 'abhidhIyate' ityasya 'pratipAdyate' ityarthaH, tena gaGgApadena gaGgAtIrasya zaktyA pratipAdanAbhAve'pi na ksstiH| nAdya iti- nAmanikSepasya pravRttiriti pakSo na sambhavatItyarthaH / niSedhe hetumAha- jAhnavyAdIti- gaGgAtIre ghoSa ityarthAvagataye yathA gaGgAyAM ghoSa iti vAkyaM pravartate tathA jAhavyAM ghoSa iti bhAgIrathyAM ghoSa ityAdivAkyAnyapi pravartayituM zakyanta eveti jAhvavyAdiyoM gaGgApadasya paryAyastadabhidheyatvena - tatpratipAdyatvena tatra gaGgAtIre nAmanikSepapravRttyasambhavAt- nAmanikSepalakSaNasanniviSTasya paryAyAnabhidheyatvasya ttraabhaavaadityrthH| tatra nikSepAntarapravRttiriti dvitIyavikalpaM pratikSipati-nApi dvitIya iti / niSedhe hetumAha-prasiddhati- prasiddhasya nikSepAntarasya nAmanikSepabhinnasya sthApanA-dravya-bhAvanikSepatrayasyAviSaye tatra gaGgAtIre'prasiddhasya- prasiddhanAmanikSepAdicatuSTayabhinnasya nikSepasya kalpane tadiyattAyAH-nikSepAzcatvAra evetyevaM nikSepeyattAyAH kSatiprasaGgAdityarthaH / ukAzaGkAyAM prtividhaanmaah-neti| jatyatti- " yatra yaM jAnIyAnikSepaM nikSepenniravazeSam" iti sNtm| ityanena ityAvigAthAvabanena / yathApAjAnaM parijJAnamanatikramya / nikSepAstarakalpanAyAH prasiddhanikSepa Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / ityanena yathAparijJAnaM nikSepAntarakalpanAyA apyanumatatvena doSAbhAvAt, astu vA tatrAbhiprAyakI sthApanaiva, bhavatu vA vaijJAniko bhAvanikSepa eva, gaGgApadena tIre gaGgAbhedAbhivyakti vinA gaGgAgatazaityapAvanatvAdidharmayogasyAbhivyaJjayitumazakyatvAt etacca vipazcitamalaGkAracUDAmaNivRttAvasmAbhiH, tat kiM zaktilakSaNAnyataravRtterapekSita (?) zabda saGketaviSayatvameva nAmalakSaNam, 'sthitamanyArthe ' ityatrAnekArthavAcyavyAvRttaye ' azakyArthe ' iti karaNAcchakyasya ' paryAyAnabhiveyaM ca' ityanena lakSyasya ca vyAvRttau tAtparyAt, omiti cet ? tarhi rUpasatyAdiviSaye ativyAptiH, tasya dravyanikSepaviSayatvena 260 catuSTayAtiriktanikSepakalpanAyAH / doSAbhAvAt nikSepeyatAkSatiprasaGgasyeSTApattirUpatayA doSatvAbhAvAt nikSepAnantyasyaiveSTatvAditi bhAvaH / nikSepAzcatvAra evetyabhyupagame'pi nAmanikSepa bhinnaprasiddhanikSepaviSaya evAyamiti na nikSepeyattAkSatirityAhaastu veti / tatra gaGgAtIre / abhiprAyikI zaitya-pAvanatvAdipratipattiprayojanAbhiprAyeNa gaGgAyAM ghoSa iti prayoktugaGgAtIre gaGgAyA yA asadbhUtasthApanA tadabhiprAyaviSayaH, sthApanaiva sthApanAnikSepa evetyarthaH / athavA gaGgApadazakyArthasya gaGgAjalapravAhasyAbhedAdhyavasAya eva gaGgAtIra iti gaGgAtIraM gaGgaiveti kRtvA bhAvanikSepa eva tatretyAha- bhavatu veti / vaijJAnikaH vastuto gaGgAtIrasya gaGgAtvAbhAve'bhedAdhyavasAyato gaGgAtvaM tatreti vijJAnakRtaH / kathaM vijJAnakRto bhAvanikSepastatrAzrIyata ityapekSAyAmAda- gaGgApadeneti gaGgAtIraM yadi gaGgApadena gaGgAbhinnatayA'bhivyaktaM syAt tadaiva gaGgAgatasya zaityapAvanatvAdidharma sambandhasyAbhivyajanaM tatra bhavennAnyathetyatastatra gaGgApadena gaGgAbhedAbhivyaJjanamAvazyakamityetasmAt kAraNAd gaGgAyAM ghoSa ityatra nAmanikSepa evetyarthaH / uktArthasya vizeSato'vagataye'smatkRtA'laGkAracUDAmaNivRttiravalokanIyA vicakSaNairityAvedanAya zrIyazovijayopAdhyAyA AhuH - etacceti / asmAbhiH zrIyazovijayopAdhyAyaiH / atra paraH pRcchati - tat kimiti / "rapekSita" ityasya sthAne "rupekSaitra ?" iti pATho yuktaH, yadi lakSye'pi gaGgAtIre na nAmanikSepapravRttiH, zakye tu nAmanipakSe pravRttiranabhyupagataivetyetasmAt kAraNAt kiM zaktilakSaNAnyatarAtmikA yA padasya vRttistasyA upekSaiva kimityarthaH / evaM sati nAmanikSepalakSaNaM yat paryavasitaM tadAha- zabdasaGketaviSayatvameva nAmalakSaNamiti / nanu zabdasaGketaH zakye lakSye ceti zabdasaGketaviSayatvasya zakya lakSyayoH sattvAduktalakSaNasya tayorativyAptirityata AhasthitamanyArtha ityatreti- nAmalakSaNapratipAdakapadye yat ' sthitamanyArthe ' iti vacanaM tatretyarthaH / anekArthavAcya vyAvRttaye anekArtho yo gatrAdizabdastasyaikArthabhinno yo vAcyo dvitIyo'rthastasya tasmin vA nAmalakSaNasya vyAvRttaye vyavacchedAya; yadi sthitamanyArtha ityeva syAt tadA gopadaM gobhinnavANyAdilakSaNe'rthe sthitaM gorUparAkyArthe nAmanikSepo bhavet, zabdasaGketaviSayatvasya tatra sattvAdatastadvyAvRttaye 'anyArthe ' ityasya sthAne ' azakyArthe ' iti karaNAcchakyasya gorUpArthasya, asya ' vyAvRttau ' ityatrAnvayaH / gaGgAyAM ghoSa ityatra gaGgApadamazakyArthe tIrarUpArtha eva sthitamiti tIre tasya nAmanikSepatvavyAvRttaye svAha-paryAyeti paryAyalakSaNavAkyaghaTakena paryAyAnabhidheyaM' ityanena vacanena lakSyasyagaGgAtIrarUpArthasya vyAvRttau nAmanikSepatvavyAvRttau niruktanAmalakSaNakartustAtparyAdityarthaH / tatrottaramAzaGkate - omiti cediti - atra svIkArArthaka 'A~' iti zabdaH, tathA ca zakti-lakSaNAnyataravRtterupekSA bhavadAzaGkitaM nAmalakSaNaM zakyalakSyavyAvRttaye lakSagaghaTakamazakyArtha iti vacanaM ca svIkriyata eveti tadarthaH / praSTokottaraM dUSayati- rUpeti - " rUpasatyAdiviSaye " ityasya sthAne " rUpavatyAdya satyAdiviSaye " ityevaM pATho bhavitumarhati; anyAdRzo vA pATho yadyatra syAt tadA sAGgatyamaJcatIti vicAraNIyaM sudhIbhiH, 'rUpavatyAdya satyAdiviSaye ' iti pAThaM samAlambya vyAkhyAyate - yadya pyAkRtAvapi zabdasya zaktiriti zakyavyAvatarkavizeSaNata eva sthApanAyA AkRtirUpAyA vyAvRttiH bhAve tu zaktirastyeveti tata eva bhAvasyApi vyAvRttiH, jAtistvanugatatvAd dravyametreti jAtau zakteH strIkArAjjAtirUpatvAd dravyasyApi zakyatvamiti zakyavyAvartakavizeSaNato dravyasyApi vyAvRttiH, tathApi kalpitarUpavatyAdisaMjJakanAyikA varNanAtmakanAyikAkhyAyikAyA asatyAdiviSaye kalpitAdinAma kanAyikA. tadbhAmAyAtmakaviSaye tadvacanasya nAmanikSepatvaM syAd yatastAdRzArthe vyavahAra: pathAnavatIrNe na zaktirnApi lakSaNA rUpavatyAdizabdasyAtaH zakya- lakSyabhinnaH so'rtha iti niruktanAma nikSepalakSaNasya tatrAtivyAptirityarthaH / nanu tasya lakSyatvAt tatrAtivyAptirUpatA na lakSaNasamanvayasyetyata Aha- tasyeti- rUpavatyAdiviSayasye Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 261 [tatraiva sA] iti cet ? na-uktalakSaNa eva bhAvanikSepaviSayAbhedavyavahAraupayikarUparAhityavizeSaNadAne doSAbhAvAt , nirUDhalakSaNAyAH svIkAre tu lakSaNAyA nirUDhatvajJApakaM vacanameva nikSepaH, tadviSayavizeSa. stvanyavyAvRttyAdinA yathAvyavahAraM svIkArya iti nAtiprasaGga iti dik // taccitraM sthApaneti-tasya-ghaTasya citraM-patrAdilikhita AkAraH sthApanA, tallakSaNaM caivaM smarati" yat tu tadarthaviyuktaM tadabhiprAyeNa yacca tatkaraNi, lepyAdikarma tat sthApaneti kriyate'lpakAlaM ca // " etadartho'yaM-yat-vastu, tadarthaviyukta-bhAvendrAdyartharahitaM, tadabhiprAyeNa-tadbuddhyA, karaNiHAkRtiH, yaccendrAdyAkRti lepyAdikarma kriyate, cazabdAdAkRtizUnyaM cAkSanikSepAdi tat sthApaneti, taccAlpakAlamitvara mityarthaH, cazabdAd yAvadrvyabhAvi ca / mRdravyamiti-ghaTakAraNIbhUtA mRdeva dravyaghaTa ityarthaH, tallakSaNamidam tyrthH| dravyanikSepaviSayatveneti- anAdyanantasvarUpe bhave sambhAvyate rUpavatyAdiko niruktAkhyAviSayaH kazcidAsIt bhaviSyati vetyatItAnAgatakAlikavastvAtmanA'dhyavasite tasminnatItAnAgatapadArthaviSayakasya dravyanikSepasya viSayatvena nAmanikSepatvasya tatrAniSTatvAdityarthaH / uttarayati-neti / bhAveti-yadyapi dravyanikSepaviSayo bhAvanikSepaviSayo na bhavati tathApi ayaM rAjA bhAvI bhUto veti pratisandhAya rAjaparyAyakaraNe rAjaparyAyakArye vA dravyarAjani bhAvanikSepaviSayasya bhAvarAjasyAbhedavyavahAro bhavati, tajhyavahAropayikaM yattatkAraNatva- tatkAryatvAdirUpaM tadrAhityasyoktanAmanikSepalakSaNe nivezAd dravyanikSepaviSaye rUpavatyAdyAkhyAyikAviSaye'tivyAptidoSAbhAvAdityarthaH / nikSepasAmAnyalakSaNa evAbhimatanikSepAtiriktanikSepaviSayavyAvartakavizeSaNadAnato'bhimatanikSepavizeSalakSaNaM kartuM sukaramityAzayanAha-nirUDhalakSaNAyA iti-ana mUlikA lakSaNA nirUDhalakSaNA, sA prayojananirapekSava, sA yasya padasya yatrArthe tatra tatpadasya zaktireva svIkaraNIyA kimuktalakSaNAbhyupagameneti vivAda pradarzanAyoktam - svIkAre tviti - yasya padasya nAnyatra zaktiravadhUtA tasya padasya zakyArthAntarAbhAvAt tatsambandharUpA lakSaNA na sambhavatIti tasya padasya prakRte'rthe zaktireva na nirUDhalakSaNA; yasya padasya punaranyArthe vyavahArAdinA zaktiH kluptA tasya padasya kluptazakyasambandhata evAnyArthopasthitisambhavAnna tatra zaktiH kintu prayojanAbhAve'pi anAditAtparyamUlikA lakSaNaiva, ananyalabhyo hi zabdArtha iti vacanAdityevaM nirUDhalakSaNAsvIkAropaSTambhikA yuktiH / evaM sati yannikSepasAmAnyalakSaNamabhimataM tadAha-lakSaNAyA iti / nirUDhatvajJApakaM anAditAtparyamUlakatvajJApakam / tadviSayavizeSastu nikSepaviSayavizeSaH punaH, yadvai lakSaNyabalAdAntaranAmanikSepAdiprabhedo bhavati tAdRzo nikSepaviSayavizeSa iti yAvat / anyavyAvRttyAdineti- yasya nikSepasya yo viSayo vyavahriyate tasya nikSepasya tadviSayAnyavyAvRttyAdinetyarthaH / tallakSaNaM sthApanAlakSaNam , ca punaH, evam anantarAbhidhIyamAnasvarUpam , smaranti prAcInAH kathayanti, smarantItyuktyA nedamabhinavameva lakSaNaM kenacit kRtaM tatpUrvamapItthameva kenacit prakAzitamevaM tatpUrvamapIti jJApitam / etadarthaH " yattu tadarthaviyuktaM" iti padyArthaH / ayam anantaraM 'yattu0" ityaadinaa'bhidhiiymaanH| yat tvityatra yatpadaM yatkiJcidvastuparAmarzakamityAha- yad vastviti / tadarthaviyuktamityasya bhAvendrAdyartharahitamiti vivaraNam , bhAvendrAdiko ya indrAdizabdArthastadrahitaM- tacchUnyamityarthaH / tadabhiprAyeNetyasya vivaraNaM- tadbuddhayeti- indro'yamitIndrAdibuddhayetyarthaH / tatkaraNItyatra karaNIzabdArtha AkRtirityAha - karaNiH AkRtiriti, tathA ca tatkaraNItyasye ndrAdyAkRti vastvityartha ityAha- yaccandrAdyAkRtIti- indrAderAkRtirAkAro yasmin vastuni tad vastu, indrAdyAkRtItyarthaH / tad vastu kimityapekSAyAmAha-lepyAdikamaiti- tathA'ca bhAvendrAdyartharahitaM bhAvendrAdibuddhathA indrAdyAkRtisvarUpaM lepyAdikarma kriyate tallepyAdikarma indrAdisthApanetyarthaH / cazabdAt 'yaca' ityatra cazabdAt / AkRtizUnyamindrAdyAkRtirahitaM ca yat akSanizcapAdi indro'yamiti buddhayA sthApitaM tadakSanikSepAdi, sthApanA sthaapnaanikssepH| tatra Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / "bhUtasya bhAvino vA bhAvasya hi kAraNaM tu yalloke / tad dravyaM tattvajJaiH sacetanAcetanaM kathitam // " etadarthoM yathA-bhUtasya-atItasya, bhAvino vaiSyato bhAvasya, kAraNaM-nimittaM yalloke tad dravyamiti, dravati gacchati tAMstAn paryAyana kSarati veti dravyam , tattvajJaiH-sarvastIrthakRdbhiriti yAvat, sacetanamanupayuktapuruSAkhyam , acetanaM-jJazarIrAdi tathAbhUtamanyad vA, kathitaM-pratipAditam , ihAyaM sampradAyaHdravyaghaTastAvad. dvidhA''gamato noAgamatazca, AgamaH-padArthaparijJAnaM, noAgamastadviparyayaH, tatrAgamato dravyaghaTo ghaTazabdAdhyetA'nupayuktaH " anupayogo dravyam" [ ] iti vacanAt, anudvaddhapadavRttimahAhitasaMskAravAnAgamadravyapadavAcya ityetanniSkarSaH, noAgamatazca trividho dravyaghaTo jJazarIra-bhavyazarIra-tadvyatiriktabhedAt, tatra ghaTapadArthajJasya zarIramAtmarahitaM siddhazilAtalagatamapyatIta sthApanAnikSepAtmakaM lepyAdikarma c| alpakAlamityasyetvaramityartha iti / cazabdAt 'alpakAlaM ca' ityatra cazabdAt / yAvadravyamAvi AkRtimadravyaM yAvadavatiSThate tAvatkAlaM sthApyamAnA tdaakRtirpyvtisstthte| mRda dravyamitIti mUladhAraNam , ghttkaarnniibhuut| mRdeva dravyaghaTa ityartha iti tadarthaprapazcanam / tallakSaNaM dravyanikSepalakSaNam , idam anantaramevAbhidhIyamAnam / etadartho yatheti- dravyanikSepalakSaNapratipAdakasya "bhUtasya" ityAdipadyasyAoM yathetyarthaH / bhUtasyetyasya atItasyetyarthakathanam / bhAvina ityasya vivaraNam -eSyata iti / kAraNamityasya nimittamiti vyaakhyaanm| tat bhUtasya bhAvino vA nimittam / bhUtabhAvikAryanimittasya dravyatvaM kathamityapekSAyAM dravyAdaniruktita eva talabhyata ityAzayena tanniruktimupadarzayati-dravatIti / tatvarityasya vivaraNaM- sarvariti / bauddhAdibhiH sarvajJatayA sugatAdirapyanumato, na ca sugatAdibhirbhUtabhAvikAryanimittaM dravyamiti kathitamityata Aha-tIrthakRdbhiriti yAvaditi- tIrthaGkarA eva vastutaH sarvajJA nAnye sugatAdayastaduccaritavAkyasyAbAdhitArthatvAdyabhAvena tadAgamasya tIrthasvAbhAvAt , " sarvajJaH sugato buddho dharmarAjastathAgata" iti kozastu nAma: nikSepAlambanenaiva pravRttaH na ca sugatAdirbhAvasarvajJo nAmasarvajJatvasyaiva tatra bhAvAditi / sacetanamityasya vivaraNamanupayakapuruSAkhyamiti-anupayuktaH puruSa upayuktapuruSaparyAyamabhigacchatIti uttaraparyAyanibhittatvAd dravyam, acetanamityasya vivaraNaM-zazarIrAdIti-jJasyAtmano yaccharIrAdikaM tadapi tannimittatvAd dravyamiti, jJazarIrAdItyatrAdipadAd bhavyazarIrAderupagrahaH / tathAbhUtaM bhUtasya bhAvino vA paryAyayasya nimittam / anyadvA jJazarIrAdibhinnaM mRdAdyapi / kathitamityasya vivaraNa-pratipAditamiti / anupayuktapuruSo yathA svaparyAyanimittatvAd dravyaM tathopayuktapuruSo'pi svaparyAyanimittatvAd dravyaM bhavetyeveti kimityanupayuktapuruSAkhyamityuktam ?, jJazarIrAdIti kimityuktam ? sAmAnyataH zarIrAderapi tathAtvasambhavAditi nAzaGkanIyam , ghaTasyaiva nimitatvAd yathA mRd dravyaghaTaH, tathA ghaTe'nupayuktaH puruSo'pyAgamato dravyaghaTaH, evaM noAgamato jJazarIrAdirapi dravyaghaTa ityAzayenetthamabhidhAnAt , amumevArtha spaSTIkartumAha- ihAyaM sampradAya iti / iha dravyanikSepavicAre / ayaM dravyaghaTastAvad dvidhetyAdinA'nantaramevAbhidhIyamAnaH / sampradAyaH sampradIyate guruNA ziSyAyeti sampradAyaH- prAcAM vacanasandarbha: pravAhata Agato na tvekenaiva kenacit svayamutprekSitaH / tadviparyaya:-padArthaparijJAnAbhAvaH / anudabuddheti- anubuddha udbodhakAsamavahitaH, yatsahakRtena saMskAreNa smaraNamupajAyate sa saMskArasyodbodhako bhavati, padasya- ghaTAdizabdasya ghaTAdirUpArthe vRtteH- zakti-lakSaNAnyatarasambandhasya graheNAhito- janita: saMskAraH padavRttimahAhitasaMskAraH, anudbuddhazcAsau padavRttigrahAhitasaMskArazcAnubuddhapadavRttigrahAhitasaMskAraH, so'syAstItyanubuddhapadavRttigrahAhitasaMskAravAn, AgamadravyapadavAcya ityevamanupayogo dravyamiti vacanasya paryavasito'rtha ityarthaH, atra / na karmadhArayAnmatvarthIyo bahuvrIhizcet tadarthapratipattikaraH' iti vacanAt, anubuddhapadavRttigrahAhitasaMskAra ityetAvanmAtreNaivAnubuddhaH padavRttigrahAhitaH saMskAro yasya so'nubuddhapadavRttigrahAhitasaMskAra iti bahuvrIhisamAsato paravattimahAhitasaMskAravataH pratItisambhavAdanupatiprahAhitasaMskAravAniti kapamupapadyata iti nArAhanIya Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / kAlInatadbhAvAnuvRttyA ghRtaghaTanyAyena jJazarIradravyaghaTaH, yena zarIreNa na tAvadidAnI ghaTapadArthaM jAnAti kintvanenaiva kAlAntareNa jJAsyati sa bhavyazarIradravya ghaTaH, tadvyatiriktadravyaghaTo mRdrUpaH kaNThata evoktaH, ayaM ca dravyapadArtho dvidhA prayujyate, aprAdhAnyena yogyatayA ca, aprAdhAnyena yathA'GgAramardako dravyAcArya iti, yogyatayA yathA mRtpiNDo dravyaghaTaH suzrAvako dravyasAdhuH sAdhuzca dravyadeva ityAdi, yogyatA ca yadyapyaikamavika-baddhAyuSkA'bhimukhanAmagotrabhedena trividhaiva anuyogadvArasUtre nayabhedena vyAkhyAtA, kAyotsarganiyuktI dravyakAyanirUpaNaprastAve"jaMtu purarakaDabhAvaM daviyaM pacchAkaDaM ca bhAvAo / taM hoi dabadaviyaM jaha bhaviuMdavvadevAI // 1 // " [ AvazyakabhASye gA0 233 ] ityatrApi cAtItAnAgatAnantabhaveSvapi dravyapadavyapadezaprasaGgAt svayamuTTaGkaya puraSkRtapazcAtkRtabhavadvaya evAyuHkarmasavyasparzanodbhAvanena nirastaH, tathAhi"duhao'NantararahiyA jai evaM to bhavA annntgunnaa| egassa egakAle bhavA Na jujnti'nnegaa(u)||" [Avazyake gA0 1536 ] vyAkhyA-" duhao "tti-vartamAnabhave sthitasyobhayata eSyakAle atItakAle, aNantararahia ttianantarau eSyAtItau, anantarau ca tau rahitau ca varttamAnabhavabhAveneti prakaraNAd gamyate anantararahitau tAvapi, jaitti- yadi tasyocyate, to tti- evaM sati, bhavA:- tadbhavadvayavyatiriktA vartamAnabhavabhAvetara" asubvata" iti bhASyaprayogadarzanAduktAnuzAsanasya prAyikatvAditi bodhyam / tatra noAgamatastrividheSu dravyaghaTeSu madhye / bhavyazarIradravyaghaTamupadarzayati-yena zarIreNeti / anenaiva tena zarIreNaiva / tadvayatiriktati- jJazarIra-bhavyazarIravyatiriktatyarthaH / apradhAne yogye'pi ca dravyapadaM prayujyata ityaprAdhAnya yogyatvAbhyAM dravyapadArthasya dvaividhyamupadarzayati- ayaM ceti / apradhAnasvarUpadravyapadArthamudAharati--aprAdhAnyena yatheti / aGgAramardako dravyAcArya ityatra dravyapadamapradhAnArthakam , tathA coktavAkyAt aGgAramardako'pradhAnAcArya iti pratIyate / yogyatayA dravyapadArthamudAharati- yogyatayA yatheti / mRtpiNDo dravyaghaTa ityatra dravyapadaM yogyArthe prayuktam , tathA coktavAkyAnmRtpiNDo ghaTayogyaH- ghaTAtmakaparyAyarUpeNa kadAcit pariNasyate mRtpiNDa ityevaM pratIyate / suzrAvaka iti sUtravihitazrAvakAcAraparipAlanaparAyaNaH suzrAvakaH, sa ca sAdhuparyAyaM kAlAntare AsAdayiSyatIti dravyasAdhu:- sAdhvAtmakaparyAyarUpeNa bhavituM yogya ityarthaH / sAdhuzca dravyadevaH ya idAnIM sUtravihitasAdhusamAcArI samyagAtiSThati sAdhuH, sa kAlaM kRtvA devo bhaviSyatIti kRtvA dravyadeva ityucyate, yaH sAdhurantarabhava eva na devarUpeNotpatsyate kintu bhavadvayAdivyavadhAnena devo bhaviSyati so'pi dravyadeva ityucyate, tatrAnuyogadvArasUtropavarNitatrividhayogyatA'sambhavataH kathaM dravyadevateti zaGkayA bhavadvayAdivyavadhAnenApi tadbhavanasvabhAve tadyogyatA - sambhavatIti tathAvidhasyApi dravyasAdhutopapadyate ityabhiprAyakasamAdhAnena ca budhajanAnandakaraM vicAraM prastauti-yogyatA ceti-yogyatA ca trividhaiva vyAkhyAteti sambandhaH / yadyapIti-tathApI. yamityAdhuttaragranthasthitatathApItyuktisApekSayaM yadyapItyuktiH / jaM tu0 tti- "yat tu puraskRtabhAvaM dravyaM pazcAtkRtaM ca bhAvataH / tad bhavati dravyadravyaM yathA bhavituM dravyadevAdi // iti saMskRtam / "prasaGgAt" ityasya sthAne "prasaGgaH" iti pATho yuktaH, asya 'nirastaH' itynenaanvyH| nirasanaprakArameva bhAvayati-tathAhItyAdinA / duhao0tti"ubhayato'nantararahitau yadyevaM tato bhavA anantaguNAH / ekasyaikakAle bhavA na yujyante'neke tu||" iti saMskRtam / uktagAthAvivaraNamupadarzayati-duhao ttIti / ubhayata ityasya phalitakathanam- eSyakAle atItakAla iti-bhavidhyatkAle bhUtakAle ca / kena rahitAviti na jJAyata ityata Aha-vartamAnati-prakaraNAd vartamAnabhavabhAvena rahitAviti gamyate, "vartamAnabhavabhAvatararahitA" ityasya sthAne "vartamAnabhavabhAvena rahitA" iti pAThaH samyag / iTA Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / rahitA eSyA atItAzcAntaguNAstasya siddhAH, tatastadapekSayApi dravyakalpanA syAt , iSTApattizca kartRmazakyemetyAha-ekasya ekakAle-puruSAdikAle bhavA na yujyante aneke, tato bhAvena saha sAkSAtsambandhAbhAvAt teSu sarveSu dravyatvasvIkAro'niSTa ityarthaH // 1 // itthaM codakenokte gururAha"duhao'NantarabhaviyaM jaha ciTThai AuaM tu jaM baddhaM / hujiyaresu vi jai taM davvabhavA huja tA te vi // 2 // " [Avazyake gA0 1535] vyAkhyA-duhao tti-vartamAnabhave vartamAnasyobhayata edhye'tIte ca, anantarabhavikaM-puraskRtaSazcAtkRtabhavasamdhadhItyuktaM bhavati, yathA tiSThati AyuSkameva-tuzabdasyAvadhAraNArthatvAnna zeSaM karma, yahItareSvapiprabhUteSvanAgateSu ca bhaveSu, tadAyuSkarma bandhodayadvArakapratyAsattikAri bhavet , tadA te'pi-tasmin bhave vartamAnasya dravyabhavA bhaveyuH, tadAyuSkarmasambandhAt, na caitadasti tasmAdasaccodakamatamiti gAthArthaH // 2 // asyaivArthasya prasAdhakaM lokapratItaM nidarzanamAha" saMjjhAsu dosu sUro adissamANo vi pppsmiiaN| jaha obhAsai khittaM taheva evaM pi nnaayvvN||3||" [Avazyake gA0 1538] pattizca anantAtItAnAgatabhavApekSayA dravyatvakalpanAprasaGga iSTApattireva / bhAvArthamAha-tata iti / "tato" ityasya sthAne "tadgatena" iti pATho yujyate, vyavahitAtItAnAgatabhavagatena bhAvena saha dravyatvenAbhimataitadbhavIyasya sAkSAtsambandhasyAbhAvAd vyavadhAyakasya bhavasya sAkSAtsambandhavighaTakasya sadbhAvAdityarthaH / ityarthaH evaM "duhao" ityAdigAthArtha ityarthaH / duhaotti-ubhayata AnantarabhavikaM yathA tiSThati AyuSkaM tu yad baddham / bhaveditareSvapi yadi tad bhavyabhavA bhaveyustadA te'pi // " iti saMskRtam / vivRNoti- duhao ttIti / ubhayata ityasya vivaraNam- eSye'tIte ceti / Anantarabhavikamityasya phalitArthakathanam-puraskRtapazcAtkRtabhavasambandhItyukaM bhvtiiti| " AuaMtu" ityasya "AyuSkaM tu" iti syAtU AyuSkameveti kathamityata Aha-tuzabdasyeti / avadhAraNArtha kena tuzabdena kasya vyavaccheda ityapekSAyAmAha-na zeSaM karmeti-niruktAyuSkarmabhinnaM karma na tiSThatItyarthaH / yadItyasya bhavedityanena sambandhaH / itareSvapItyasya vivaraNa-bhUteSvanAgateSu ca bhaveSviti / "prabhUteSva" ityasya sthAne "bhUteSva" iti pATho yuktaH, athavA "prabhUteSvatIteSva" iti pAThaH zobhanaH / tat anekabhavakAlasambandhi / AyuSkarma bandhetiatItabhave tasya karmaNo bandho vartamAnabhave tasyodayaH, taddvArikA yA atItabhavena saha vartamAnabhavasya pratyAsattiHsambandhastatkAri AyuSkarma yadi bhavedityarthaH, tadA te'pi vyavahitabhavA api| tasmin bhave vartamAnasya vartamAnabhave vartamAnasya padArthasya bhAvarUpasya / vartamAnabhavagatena bhAvena saha vyavahitabhavagatAnAmapi bandhodayadvArA''yuSkarmalakSaNapratyAsattikAribalAt sambandhasya sadbhAvAdityAha-tadAyuSkarmasambandhAditi / na caitadasti AyuSkarma vyavahitAtItabhave badhyate vartamAnabhave udayamAsAdayatItyeva nAsti, kintvavyavahitAtItabhave AyuSkarma badhyate tadantarameva vartamAnabhave udayamApnotItyato vartamAnabhavagatabhAvasya vyavahitabhavagatapadArthena saha sambandhasya bandhodayadvArakAyuSkarmasambandhakRtasyAbhAvAnna vyavahitAnantabhavagatAH padArthAH vartamAnabhavagatabhAvApekSayA dravyatApattibhAjanAnItyupasaMharati- tsmaaditi| asyaiva dvitIya gAthApratipAditasyaiva / saMjjhAsu0 tti- " sandhyayordvayoH sUryo'dRzyamAno'pi prApyasamatItam / yathA'vabhAsayati kSetraM tathaivaitadapi jJAtavyam // " iti sNskRtm| vivRNoti- sandhyA ceti| "pratyUSa-pradoSA pratibaddhayoH" ityasya sthAne "pratyUSa pradoSapratibaddhayoH" iti pATho yuktaH, tathA ca dvayoH sandhyayorityanena pratyUSa-pradoSasandhyayorityuktaM bhavati / prApyaM mvakriyAjanyasaMyogazAli, asya kSetramityanenAnvayaH, samatItaM svakriyAjanyavibhAgazAli, yena kSetreNa saMyukto bhavati, yasmAt kSetrAdanantaramevApakrAnto bhavati, tdubhykssetrmityrthH| "yathA'pabhASayati" ityasya sthAne " yathA'vabhAsayati" iti pATho yuktaH / uktamevArtha spaSTayati- yatheti / pratyUSasandhyAyAM prAtaH Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / sandhyA ca sandhyA ca sandhye, tayoH sandhyayoH pratyUSa - pradoSA pratibaddhayoH, sUrya Adityo'dRzyamAno'pi prApyaM samatItaM ca kSetraM yathA'vabhAsayati-yathA pratyUSasandhyAyAM pUrvavidehaM bharataM ca, pradoSasandhyAyAM tu bharatamaparavidehaM ca, tathaivaitadapi prakrAntaM jJAtavyam idamuktaM bhavati - vartamAnabhavasthitaH puraskRtabhavaM pazcAtkRtabhavaM cAyuSkarmasaddravyatayA spRzati prakAzenAdityavaditi gAthArthaH // 3 // tathApIyaM bhavadvaya niyatAyuSkarma ghaTitA (tayA) yogyatA (tayA) tathAniya moktirna tu sarvatrAnena niyamenaiva vyAmoho vidheyaH, tIrthaGkara nAmakarmaghaTitayA yogyatayA nAnAbhavavyavadhAnenApi marIcedravyatIrtha karatvapratipAdanAt " je a aIA siddhA" [ zakrastave ] ityAdinA sudUravyavahitAnAmapi dravyatIrtha kRtAM vandyatvapratipAdanasya nAnAbhava sambandhaghaTita yogya tayaivopapattezca itthameva puSpAdinA bhagavatpUjAdAvutka rSato'pArddhapudgalaparAvartaMvyavadhAnena bhAvastavarUpaphalopadhAyakatayA dravyastatratvam apunarbandha kAdyucitAcAre cotkarSataH pudgalaparAvartavyavadhAnena bhAvAjJArUpaphalopadhAyakatayA dravyAjJAtvamupadeza padAdAvukaM saGgacchate, tatra samucitazaktirUpAyA yogyatAyAstAvatkAlaniyatAyA eva siddheH na ca phale pudgalaparAvartavyavadhAnamapunarbandhakakriyAyA asiddham, AzAtanA bahulasyotkRSTAntarasyApArddhapudgalaparAvartamAnasyaiva prasiddhatvAditi vAcyam, bIjAdInAM sAntaretaratvabhedasya teSAmutkRSTAntarasyaikapudgalaparAvartamAnatAyAzca viMzikAyAmAcAryaiH pratipAdanAt / taduktaM -- 265 " bIjAiA ya ee tahA tahA santaretarA NeyA / tahabhavattakhittA egantasahAbabAhA // 1 // sandhyAyAm / bharataM cetyanantaramavabhAsayatItyasyAnukarSeNa sambandhaH / pradoSasandhyAyAM sAyaM sandhyAyAm, tu punaH, aparavidehUM cetyanantaramapi avabhAsayatItyasyAnukarSeNa sambandhaH / etadityasya vivaraNaM prakAntamiti / saMkSepeNa niruktagAthArthamanugamayya darzayati- idamuktaM bhavatIti / idaM vartamAnabhavasthita ityAdinAnantaramevAbhidhIyamAnam, uktam etadgAthayoccaritam, anyat spaSTam / yadyapItyuktivyapekSeyaM tathApItyuktiH / iyamityasya niyamoktirityanena sambandhaH / na tvityasya vidheya ityanena sambandhaH / kathaM bhavadvayaniyatAyuSkarmaghaTitayA yogyatayaiva sarvatra vartamAnabhavagatabhAvasyAvyavahitabhavagatameva dravyamiti niyamo netyAkAGkSAyAM tatra hetumupadarzayati tIrthaGkareti / nAnAbhavasambandhaghaTitayogyatayA'pi dravyatve hetvantaramapyupadarzayati- je a0 iti - je a aIA siddhA, je a bhavissaMti aNAgakAle / saMpai vaTTamANA savve tiviheNa vaMdAmi // iti saMpUrNaH pAThaH, "ye cAtItAH siddhA ye ca bhaviSyantyanAgatakAle samprati vartamAnAH sarvAn trividhena vande // " iti saMskRtam / vandyatvapratipAdanasyetyasyopapatterityanena sambandhaH / itthameve - tyasya saGgacchate ityanenAnvayaH / itthameva nAnAbhavasambandhaghaTitayA'pi dravyatvamityabhyupagamaprakAreNaiva / apArddhapudgalaparAvartAdisamayavijJAnaM samayasamudrAt kartavyam / dravyastavatvamityasyopadezapadAdAvuktamityanena sambandhaH / apuna - bandhaketi na punarapi karmabandha mohanIya karmotkRSTavandhanaM yasya so'punarbandhakaH tallakSaNaM yathA- "pAvaM na tivvabhAvA, kui Na bahu mannai bhavaM ghoraM / uciaThidaM ca sevai, savvattha vi apuNabaMdhoti // " yadvA- " bhavAbhinandidoSANAM pratipakSa guNairyutaH / | vardhamAna guNaprAyo punarbandhako mataH // " iti tatra apunarbandhakakriyAyAm, tAvatkAlaniyatAyAH pudgalaparAvartavyavadhAnakAlaniyatAyAH / na cetyasya vAcyamityanenAnvayaH / apunarbandha kakriyAyAH phale pudgalaparAvartavyavadhAnasyAsiddhatve hetumupadarzayati- AzAtanAbahulasyeti / niSedhe hetumAha - bIjAdInAmiti / sAntaretaratvabhedasya bIjAdIni sAntarANi nirantarANi cetyevaM bhedasya, asya viMzikAyAmAcAryaiH pratipAdanAdityanena sambandhaH / teSAM bIjAdInAm / uktArtha pratipAdakaM viMzikAgataM gAthAtritayamullikhati- bIjA huA ya0 iti - bIjAdikA caite tathA tathA sAntaretarA jJeyAH / tathA 4 Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / bassa va saMpattI jAyai caramammi ceva pariaTTe / aJccanta sundarA jaM esA vi tao Na sesesu // 2 // 5-8 Naya ammi aNanto jujjai Neyassa NAma kAlu tti / osappiNI aNantA hunti jao egapariaTTe // 3 // [ bIjAdivizikAyAm-8, 6, 7 ] 266 tasmAd yogyatA pratikAryaM yathAsampradAyaM dravyavyavahAraheturviziSyAzrayaNIyA, na tu dravyameva, ( evamatrApi ) dravyakAryAdivyapadezaheturAyuH sambandhaghaTitaiva tattatpadasamabhivyAhAreNa dravyapadasya nAnAtAdyotanAt, anyathA dravyastavAdAvagateH tadidamuktaM - " iyaro puNa jogAtte citte Nayabheyao a" [ ] itaro dvitIya dravyapadArthaH, nayabhedazca prasthakA dinyAya siddhaH ' ityAdivipazcitamasmAbhirdharmaparIkSAyAmiti vistarArthinaitattattvaM tata evAvagantavyam / raktAdiko raktAdiparyAyapariNAmaH, bhAvo - bhAvaghaTaH, tallakSaNaM cedam " bhAvo vivakSita kriyAnubhUtiyukto hi vai samAkhyAtaH / sarvajJairindrAdivadihendanAdikriyAnubhavAt " // 1 // [ ] bhavanaM bhAvaH, sa hi vakturiSTakriyAnubhavalakSaNaH sarvajJaiH samAkhyAtaH, indanAdikriyAnubhava nayu kendrAdivaditi, anAgamato bhAvaghaTo ghaTaparijJAnopayuktaH, noAgamato bhAvaghaTazca raktatAdipariNAmasamUha iti viveka: / atha ghaTopayogamAtrAt kathaM bhAvaghaTa iti cet ? na-ghaTa-jJAnayoratiriktasambandhAbhavyatvakSiptA ekAntasvabhAvabAdhayA // 1 // bIjasyApi sampattirjAyate carama eva parAvarte / atyantasundarA yadeSA'pi tato na zeSeSu // 2 // na caitasminnananto yujyate jJeyasya nAma kAla iti / utsarpiNyo'nantA bhavanti yata ekaparivarte // 3 // " iti saMskRtam / upasaMharati- tasmAditi- yogyatA viziSyA''zrayaNIyeti sambandhaH, ekasya kAraNasyaikasmin kArye dravyavyavahAraheturyA yogyatA seva nAnyasya kAraNasya nAnyasmin kArye tathA, navA tasyaivAnyakArye tathA; kintu pratikArya vibhinnaiva sA tathA sA'pi yathA sampradAyaM sampradAyamanatikramyaivAzrayaNIyetyarthaH / na tu dravyamevetidravyamevAvizeSitasvarUpaM dravyavyavahAraheturnAzrayaNIyamityarthaH / AyuH sambandhaghaTitaivetyanantaraM yogyatA''zrayaNIyetyanukarSaH / evaM sati nAnArthatA dravyapadasyeSThaiva, kintu taddyotanaM tattatpadasamabhivyAvahAreNa bhavatItyAha tattatpadeti / anyathA dravyavyavahArahetutayA pratikAryaM viziSya yogyatAyA anAzrayaNe / tatra saMvAdaM darzayati - tadidamuktamiti / iyaro0 iti - " itara : punaryogAtte citte nayabhedato jJAtavyaH " iti saMskRtam / tadidamuktamarthaM dRDhIkartumasmannirmita dharmaparIkSAgrantho'valokanIyo vistarArthinetyupadizati - ityAdi vipazcitamiti // 1 bhAvo raktatAdika iti bhAvanikSepa pratipAdakaM vacanaM vivRNoti- raktAdika iti- asya sthAne mUlapadyapAThAnusArAt 'raktatAdika' iti pATho yuktaH, asyArthakathanam - raktAdiparyAya pariNAma iti / bhAva ityasya vivaraNaM- bhAvaghaTa iti / tallakSaNaM ca bhAvanikSepalakSaNaM tu / idam anantaramevAbhidhIyamAnam / " bhAvo vivakSita0 " iti padyArthaM saMkSepeNa darzayati- bhavanamiti / sa bhAvaH / hi yataH / atretyasya ' iti viveka:' ityanena sambandhaH / atra bhAvanikSepavicAre ghaTaparijJAnopayuktaH puruSazcetanaH ghaTazvAcetana iti kathaM cetanasyAcetanabhAvarUpatvamityAzaGkate - atheti / samAdhatte-neti / ghaTa- jJAnayorviSayaviSayibhAvalakSaNasambandho yadyatirikta upeyate tadA tasyApi pratiyogyanuyogibhyAM ghaTa-jJAnAbhyAmasambaddhasya sambandhatvaM na sambhavatIti tasyApyatiriktaH sambandho'bhyupeyaH, evaM tasyApyatirikta ityanavasthAnAnna tayoratiriktaH sambandhaH, evaM sati ghaTajJAnaM paTajJAnamiti vyavahAro nirnimito mA prasAsIdityekAkArataiva viSaya-viSayiNostanniyAmikA iti vAcyam, tathA cAcetanasya ghaTasya ghaTopayogasya ca cetanasya ghaTAkAratvalakSaNabhAva ghaTatvamaviziSTamiti ghaTAkAratvalakSaNabhAva ghaTatvAzrayaNena ghaTaparijJAnopayukte bhAvaghaTatvAbhidhAne bAdhakAbhAvAdityAha - ghaTa-vAnayoriti / tajjJAne ghaTajJAne / Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 267 bhAvena ghaTAkAratAyAstajjJAne'vazyaM svIkartavyatvAt tAdRzabhAvamapekSya ghaTopayuktebhyazca bhAvaghaTatvokto bAdhakAbhAvAt , agnyupayuktasya bhAvAgnitve bAdhakamuktameva tadanyatrApi samAnamiti cet ? satyamuktamparamayuktam-nayanalaH sarva eva dahanAdyarthakriyAprasAdhako bhasmAcchannAgninA vyabhicArAt , jJAnAdvaitanayamatametaditi cet ? kiM tataH ? sarvanayamaye bhagavatpravacane [ ] yathAdhikAraM yatheSTatayAzravaNe doSAbhAvAditi kimatiprasaktAnuprasatyA // 86 // tadevaM bhinne vastuni nikSepacatuSTayamavatAritam , athaikasminnaiva tadavatArayanAha ekdrvye'pyaatmnaamaa-kRti-kaarnn-kaarytaa| puraskRtya mahAbhASye, diSTAH pakSAntareNa te // 87 // nayAmRta0-ekadravye'pIti-ekasminnapi dravye, Atmano-vivakSitapadArthasya, nAma-abhidhAyakaM padam , AkRtiH-saMsthAnam , kAraNatA-tatparyAyajananazaktiH, kAryatA-tadrUpeNAbhivyaktiH, etAH puraskRtya-melayitvA, pakSAntareNa-bhinnapakSAbhiprAyeNa, te-nAmAdayazcatvAro'pi nikSepAH, mahAbhASye diSTAH-pratipAditAH, tathA ca tadgAthA"ahavA vatthubhihANaM nAmaM ThavaNA ya jo tyaagaaro| kAraNayA se davvaM kajjAvanaM tayaM bhaavo||" [vizeSAvazyakabhASye gA0 60 ] iti, tArazabhAvaM ghaTAkAratvalakSaNabhAvam / "ghaTopayuktabhyazca" ityasya sthAne "ghaTopayukta" iti pATho yuktaH / yathA'gnyupayuktasya puruSasya bhAvAgnitve'gninA yathA dahanakAryamupajAyate tathA'gnyupayuktapuruSeNApi dahanakArya syAdityApattilakSaNabAdhakAd yathA'gnyupayuktasya na bhAvAgnitvaM tathA ghaTopayuktasya jalAharaNAdikAryakAritvaprasaGgalakSaNabAdhakAnna bhAvaghaTatvamityAzaGkata-agnyupayuktasyeti / tat tatkAryakAritvalakSaNabAdhakam / anyatrApi ghaTaparijJAnopayukasya bhaavghtttve'pi| samAdhatte-satyamuktamiti- noktaM bhavatA taditi na kintu uktamevetyarthaH / paraM kintu / ayuktatve hetumAhanahIti- yatra yatrAnalatvaM tatra dahanAdyarthakriyAsAdhakatvamiti niyamo nAstItyarthaH / tatra hetumAha-bhasmeti-bhasmAcchAdito'pyagniragnirbhavatyeva na ca sa dahanAdyarthakriyAsAdhaka ityevaM vyabhicArAdityarthaH / bAhyaghaTasya jJAnAtmakatvaM na sambhavatIti na bAhyapadArthAbhyupagantRmate bhAvaghaTarUpatA ghaTopayogasya, kintu sarvasya vastuno jJAnAkAratvAjjJAnarUpatvamevetyabhyupagantRyogAcAramata eva ghaTopayogasya bhAvaghaTatvamiti tathA'bhyupagame yogAcAramatapraveza: syAdityAzaGkate-zAnA. dvaiteti / samAdhatte-kiM tata iti-bhavatvetasya jJAnAdvaitanayamatatvaM tasmAt kiM naH sarvanayamayabhagavatpravacanAzritAnAM chinnamityarthaH / " yatheSTatayAzravaNe" ityasya sthAne " yatheSTanayAzrayaNe" iti pAThaH samyak // 86 // saptAzItitamapadyamavatArayati-tadevamiti / avatAritaM yojitam / ekasminnavetyanantaraM vastunIti dRzyam / tat nikSepacatuSTayam / vivRnnoti-ekdrvye'piitiiti| vivakSitapadArthasya yathA ghaTasya nAmanikSepAdicatuSTayavivakSAyAM nAmAdinikSepacatuSTayAspadatayA vivakSitasya ghaTapadArthasya, yadabhidhAyaka ghakArottarAkArottaraTakArottarAtvarUpAnupUrvyavacchinnaM ghaTeti padaM tad ghaTasya nAmanikSepaH, tasya yat kambugrIvAdyavayavasannivezavizeSaviziSTapRthubudhnAdyAkAralakSaNaM saMsthAna tad ghaTasya sthApanAnikSepaH, ghaTasya yA kAraNatottarottarapratikSaNabhAviparyAyajananazaktiH saiva ghaTasya dravyanikSepaH, ghaTasya ghaTarUpeNa yA'bhivyaktistadrUpA kAryataiva tasya bhAvanikSepa ityarthaH / etAH AtmanAmA''kRti-kAraNa-kAryatAH / puraskRtyetyasya vivaraNaM-melayitveti / pakSAntareNatyasya vivaraNaM-bhinnapakSAbhiprAyeNeti / te ityasya vivaraNaM nAmAdayazcatvAro'pi nikssep| iti / diSTA ityasya vivaraNaM-pratipAditA iti / tadAthA mahAbhASyagAthA / ahavA0 itti-" athavA vastvabhidhAnaM nAma sthApanA ca yastadAkAraH / kAraNatA tasya dravyaM kAryApannaM takat bhAvaH // " Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| asmiMzca pakSe " vyakkyA-''kRti-jAtayaH padArthaH " [nyAyadarzana0 a-1, sU.] iti gautamIyasUtraM yathA triSu padArthaparyAptyabhiprAyeNa vyAkhyAyate tathA " nAma-sthApanA-dravya bhAvatastanyAsaH " [ tattvArtha0 a0 1, sU0 5] ityasmadIyaM tattvArthasUtramapi caturpu paryAptyabhiprAyeNa vyAkhyeyam , adhikaviSayapakSapAtI ca vyavahAraH, nahyAkRtiriva nAmApi svarasataH padAnna pratIyate, navA''kRtivattAyA iva nAmavattAyA api saMzayaH zAbdabodhAnantaramavatiSThata ityAdiranyatra vistaraH // 87 // tadevaM bhinnadravye ekadravye vA catvAro'pi nikSepA dravyArthika siddhAH, eteSAM ca sarvavyApakatvaM zrUyate, tadvyabhicArazaGkAmunnIya prAyikavyAptyabhiprAyeNa vyavasthApayati aprajJApyAbhidhA drvyjiiv-drvyaadyyogtH| na cAvyApitvameteSAM, tattadbhedanivezataH // 88 // iti saMskRtam / asmiMzca anantaropadiSTe ca / triSu- vyktyaakRtijaatissu| padArthaparyAptyabhiprAyeNa padArthatvaM vyaktyAkRtijAtiSu paryAptamityabhiprAyeNa / asmadIyaM syAdvAdarAddhAntakAntopAsakAsmadAcAryazrImadumAsvAtibhagavadgumphitam / catuSu nAma-sthApanA-dravya-bhAveSu / paryAptyabhiprAyeNa nAma-sthApanA-dravya-bhAveSu padArthatvaM paryAptamityabhiprAyeNa / nanu sthApanA AkRtiH, dravyamanugatatvAjAtiH, bhAvo vyaktiH, etatritayasya padArthatvAbhyupagamo jaina-naiyAyikayoH samAnaH, nAmnastu padArthatvaM na naiyAyikanAbhyupagataM jainena tu tasyApyadhikasya padArthatvamabhyupagamyate, tatra / " zaktimahaM vyAkaraNopamAna-kozA''ptavAkyAd vyavahAratazca / vAkyasya zeSAd vivRtervadanti, sAnnidhyataH siddhapadasya vRddhaaH||1||" [ iti vacanaprasiddhazaktigrAhakavyAkaraNAdiSu madhye kasya balAnnAmni zaktiprahaH, yenAdhikasya tasya padArthatvaM parIkSakai. ranumodanIyaM syAdityata Aha-adhikaviSayapakSagatI ca vyavahAra iti-laukikavyavahAre yatpadAd yamarthamavagatya vyavaharati puruSastatpadasya tatra zaktiravagamyate, yathA ghaTamAnayetyatra ghaTapadAd ghaTarUpArthamavagatya tadAnayanAdivyavahAramAcarati, evaM ghaTamuccArayetyatra ghaTapadAd ghakArottarAkArottaraTakArottarAtvarUpAnupUrvyavacchinnaM ghaTeti nAmAvagatya taduccAraNavyavahAramAcaratItyevaM naiyAyikAnumatapadArthatrayAdadhiko nAmAtmako yo viSayaH, tasya padArthatvAbhyupagamake janapakSe patituMtaddAya vidhAtuM zIlaM yasya so'dhikaviSayapakSapAtI, ca punaH, vyavahAraH, tathA ca zaktiprAhakatayA prasiddhasya vyavahArasya nAmnyapi padasya zaktiprAhakatvamityarthaH / yathA cAkRtiH svarasataH padAt pratIyate tathA nAmApi svarasata eva padAt pratIyata ityato yathA''kRtau padArthatvaM tathA nAmnyapi padArthatvaM svIkaraNIyamityAha-nahIti-'dvau nau prakRtamartha gamayataH' iti vacanAd 'nahi na pratIyate' iti niSedhadvayAt pratIyata evetyvgtiH| naveti-zAbdabodhAnantaramAkRtivattAyAH saMzaya iva nAmavattAyAH saMzayo'pi navA'vatiSThata ityanvayaH, ghaTapadAcchAbdabodhe sati ghaTa AkRtimAn na veti saMzayo yanna bhavati tatredameva kAraNaM-yaduta ghaTapadAdAkRtimattayaiva ghaTasya nirNayAtmakaH zAbdabodhaH, nirNayazca saMzayavirodhI, arthAdAkRtimattvaprakArakaghaTavizeSyakanirNaya AkRtimattvaprakArakaghaTavizeSyakasaMzayasya pratibandhaka iti tadabhAvarUpakAraNasyAbhAvAt tathAsaMzayo na bhavatIti, evaM ghaTapadAcchAbdabodhe jAte ghaTo nAmavAn naveti saMzayo'pi na bhavati, tatrApyetadeva kAraNaM vAcyaM-yaddhaTapadAt ghaTanAmavAn ghaTa iti ghaTanAmavattvaprakArakaghaTavizeSyakanirNayAtmakaH zAbdabodho ghaTavizeSyakaghaTanAmavattvaprakArakasaMzayapratibandhaka iti tadabhAvarUpakAraNAbhAvAd ghaTo ghaTanAmavAn naveti saMzayo na bhavatItyato ghaTa padajanyazAbdabodhaviSayatvAnnAmno'pi padArthatvamityarthaH // 87 // aSTAzItitamapadyaikonanavatitamapadye avatArayati-tadevamiti / eteSAM nAma-sthApanA-dravya bhAvanikSepANAm , sarva vyApakatvaM sarvasmin vastuni nAmAdayazcatvAro nikSepAH pravartanta iti yatra yatra vastutvaM tatra nAmAdinikSepacatuSTayatattvamityevaM sarvavyApakatvam , zrayate yatrApi yaM jAnIyAd, yatrApi yaM na jAnIyAt tatrApi nikSipedityAdyAgamavacanena prtipaadyte| Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wed nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 269 itIyaM prAyikI vyAptirabhiyuktairnirUpyate / yattatpadAbhyAM vyAptizcAnuyogadvAranizcitA // 89 // nayAmRta-aprajJApyeti, itIyamiti / eteSAM-nAmAdInAM caturNA nikSepANAm , aprajJApye vastuni, abhidhAyA-nAmno'prayogAt , jIva dravyayozca jIvatvena dravyatvena ca bhUta-bhaviSyatparyAyabhAvena tatkAraNatvAbhAvAd dravyanikSepasyAyogAt , na cAvyApitvamAzaGkanIyam , kutaH ? tavyabhicArasthAnabhedasya nivezAt , iti-hetoH, iyaM-yad yad vastu tat tannikSepacatuSTayavad ityAkArA vyAptiH prAyikI, abhiyuktaiH-paNDitairnirUpyate, vyApyatAvacchedake'prajJApyajIvadravyAdibhedanivezAt , nanu yadi sAmAnyato vyAptehikaM pramANaM syAt tadA tatrAyaM saGkocaH kartuM zobhate tadeva tu kimityAzaGkAyAmAha-vyAptizca, yattatpadAbhyAmanuyogadvArasUtrAdeva nizcitA / / " jattha ya jaM jANijjA nirakeve NiravasesaM / jattha vi ya na jANijjA caukkayaM NirikavaM tattha // " [ anuyogadvAre sU0 1 ] iti / tat sarvanikSepANAM sarvavyApakatvam , asya vyvsthaapytiitynenaanvyH| vyabhicArazaGkAm aprajJApyAdivastuni nAmAdinikSepAmAvato yatra vastutvaM tatra nikSepacatuSTayavattvamiti niyamAbhAvazaGkAyAm / unnIya udbhAvya / vivRNoti-aprajJApyetItiprathamapadyapratIkadhAraNam, itIyamitIti-dvitIyapadyapratIkadhAraNam / eteSAmityasya vivaraNam-nAmAdInAM catarNA nikSepANAmiti / aprajJApye viziSya pratipAdakavacanAbhAvAd vacanena jJApayitumazakye / vastunItyuktyA yadvaktumazakya tacchazazRGgavadanupAkhyatvAd vastveva na bhavatItyabhimAnasya vyavacchedaH, dadhi-dugdha-guDa-sitA-zarkarAdInAmanyo'nyavilakSaNamAdhuryasya pramAtrAnubhUyamAnasya vastuno'pi viziSya vacanena pratipAdayitumazakyatvAt , abhidhAyA ayogo'prayoga eva, yannAma tat prayujyata eva ityAzayena nAmno'yogAditi vaktavye nAmno'prayogAdityuktam / jIva-dravyayozcetyAdi vyAkhyAnapranthasvArasyAnmUle "aprajJApyAbhidhAdravyajIvadravyAdyayogataH" ityasya sthAne 'aprajJApyAbhidhAjIvadravyadravyAdyayogataH" iti pATho bhavitumarhati / " bhUtabhaviSyatparyAyabhAvena" ityasya sthAne " bhUta-bhaviSyatparyAyAbhAvana" iti pATho yuktaH, jIvasya jIvatvena bhUtasya bhAvino vA paryAyasyAbhAvena dravyasya dravyatvena bhUtasya bhAvino vA paryAyasyAbhAvena cetyarthaH, nahi jIvasya jIvalakSaNaH paryAyo bhUto bhAvI vA, navA dravyasya dravyalakSaNaH paryAyo bhUto bhAvI veti| tatkAraNatvAbhAvAt jIvAtmaka-dravyAtmakaparyAyakAraNatvAbhAvAt / dravyanikSepasyAyogAditi-jIvo jIvasya kAraNaM yadi bhavet tadA jIvakAraNIbhUto jIvo dravyajIvo bhavet , jIvazcAnAdinidhanatvAt kAryameva na bhavatIti na taM prati jIvasya kAraNatvamiti jIvAtmakavastuni dravyajIva ityevaMrUpasya dravyanikSepasyAbhAvAt , evaM dravyaM prati dravyaM yadi kAraNaM syAt tadA dravyakAraNIbhUtaM dravyaM dravyadravyaM bhavet , dravyaM ca dhrauvyakhabhAvatvAt kAryameva na bhavatIti na tat prati dravyasya kAraNatvamiti dravyAtmakavastuni dravyadravyamityevaMrUpasya dravyanikSepasyAbhAvAdityarthaH, etaccAvyApitvamityatrAnveti / avyApitvaM nikSepacatuSTayasya vastutvAvyApakatvam , na cAzanIyamityanvayaH / pRcchati-kuta iti- kuto'vyApitvaM naashngkniiymityrthH| uttarayati-tadvayabhicArasthAnabhedasya nivezAditi-yatra yatra vastutvaM tatra nikSepacatuSTayavattvamiti niyame vyabhicArasthAnamaprajJApanIyAdi tadbhedasya nivezAt , aprajJApanIyAdibhinnatve sati vastutve yatra tatra nikSepacatuSTayavattvamityeva hi niyamaH, tatra na vyabhicAra ityrthH|| itIyamityatretizabdo hetupara ityAzayenAha-iti hetoriti / iyamityasya vivaraNaM-yad yad vastu tat tad nikSepacatuSTayavadityAkAreti / vyaaptirniymH| prAyikI sambhAvitArthasvabhAvA / abhiyuktairityasya vivaraNapaNDitairiti / kathaM nirUpyate ? ityAkAGghAnivartakaM yattadbhedanivezata iti, tasyaiva hetoH spaSTIkaraNaM-vyApyatAbacchedake'prajJApyajIvadravyAdibhedanivezAditi-tathA ca kizcidvizeSapradAnena socamAnItA vyAptiH prakRte prAyikI Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / Nnnnnnw tatpAThAt yo dhUmavAn so'gnimAnitIva vyAptyupasthiterAvazyakatvAditi bhAvaH // 88-89 // etacca prAyikavyAptyabhidhAnaM tattvArthaTIkAkRnmatena, tathA ca te AhuH-" yadyakasminna sambhavati naitAvatA bhavatyavyApitA" [ tattvArtha0 a0 sU0 ] iti, etadeva ca sampradAyazuddhamiti / atra matadvayamupanyasya dUSayati AdiSTajIva-dravyAbhyAM, dravyanyAsasya sambhavam / aprajJApye jinaprajJAnAmnazca bruvate pare // 90 // taccintyamupayogo yannAma dravyArthikasya n| narAdevyajIvatve, siddhe syAd bhAvajIvatA // 91 // AdiSTadravyahetutvAd, dravyadravyapratizrutau / bhAvadravyaM na kiJcid syAda, guNe'pi dravyatA'rpaNAt // 92 // nayAmRta-AdiSTetyAditrayeNa-pare-AcAryAH, aprajJApye-vastuni, jinaprajJArUpanAmanikSepasya sambhavaM bruvate, yatra na zRGgagrAhikayA saGketaH kartuM zakyastatra kevaliprajJaiva nAma tayaiva tatkAryakaraNAt , na ca nAma zabdarUpameveti, maunikRtalipyAdau vyabhicArAt, manuSyAdijIva eva bhAvidevAdijIvavyAptiyatra na vyabhicArAvakAza ityaashyH| uttarArddha vyAkhyAtumavatArayati-nanviti / tatra sAmAnyato vyaaptau| ayaM tattadvayabhicArasthAnabhedanivezalakSaNaH, tadeva sAmAnyato vyAptehikaM pramANameva / uktavyAptau pramANabhUtamanuyogadvArasUtramullikhati-yattha ya0 iti-" yatra ca yaM jAnIyAnnikSepaM nikSipenniravazeSam / yatrApi ca na jAnIyAccatuSTayaM nikSipet tatra // " iti saMskRtam / tatpAThAt uktAnuyogadvArasUtrapAThAt // 8 // 89 // ___ navatitamapadyamavatArayati-pataJceti / te tattvArthaTokAkArAH / tatpAThamullikhati-yokasminniti / etadeva tattvArthaTIkAkRnmatameva / atra etadvicAre / matadvayamupanyasyati-AdiSTetyAdipadyatrayeNaikaM matam, anye svityAyekapadyena dvitIyaM mataM copanyAsapurassaraM dUSaNAspadaM vidadhAtItyarthaH / vivRNoti-AdiSTetyAditrayeNeti-prathamamataM nyasya nirA. karotIti dRzyam / tatra navatitamapadyavyAkhyAnaM prathamamadhikaroti-pare AcAryA iti| atra pare ke ? ityAkAlAnivRttaye AcAryA iti, asya 'bravate' ityanena sambandhaH / aprajJApyaM kimityAkAlopazAntaye vastunIti / jinaprajJAnAmna ityasya vivaraNaM-jinaprajJArUpanAmanikSepasyeti / jinaprajJAyAH kathaM nAmatvamityapekSAyAM nAmakAryakAritvAt tasyA nAmatvamityAha-yoti-yasmin prajJApye vastunItyarthaH / zRGgagrAhikayeti-yathA kazcid gopo nijasya govizeSasya gavAM samUhe sthitasya svasambandhitvAvagataye zaGkha hastena gRhItveyaM gaurmadIyetyevaM saGketa grAhayati tathA yatra vastuni yasya padasya saGketaH karaNIyastadvastvasAdhAraNarUpeNopAdAya tatra padavizeSasya saGketakaraNaM shRngggraahikaanyaaystenetyrthH| tatra zRGgamAhikAnyAyena saGketakaraNAyogye vastuni / kevaliprava kevalinaH sarvajJasya yat tad vastuvijJAnaM tadeva, evakAreNa tadanyasya tatra nAmatvavyavacchedaH / nAma nAmanikSepaH / tayaiva kevaliprajJayaiva / tatkAryakaraNAt nAmanikSepakAryasya karaNAdutpAdanAt / nanu nAma zabdasvarUpaM prajJA tu zabdAnAtmiketi kathaM tasyA nAmatvamityAzaGkA pratikSipati-na ceti / niSedhe hetumAha-maunikate. ti-maunavratadhAripuruSakRtaM yadakSaravizeSasaGketitarekhAvizeSAtmakaM lipyAdi zabdAnAtmake'pi tatra zAbdabodhavizeSajanakatvena nAmatvasya bhAvena zabdAtmakatvasya tatrAbhAvena vyabhivArAnnAma zabdarUpameveti niyamAsambhavAdityarthaH / nikSepeSu nAmnaH prAthamikatvAt vyApakatvazaGkApanodakameva prathamaM vyAkhyeyamityAzayenottarArddhagatasyApi tasya pUrva vyAkhyAnamiti bodhyam / vyanikSepAbyApakatvAzaGkApanodakamAdiSTetyAdikaM paryavasitabhAvArthakathanena vivRNoti-manuSyAdijIva eveti-spaSTam / / Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / paryAyahetutvAd dravyajIvo, mRdAdidravyameva AdiSTadravyatvAnAM ghaTAdiparyAyANAM hetutvAd dravyamiti vaktuM zakyatvAditi bhAvaH // 271 tad - etanmataM, cintyam, yad - yasmAd, dravyArthikasya nayasya mate, upayogo nAma na bhavati, zAbdabodhanajana kAkSaralipyAdereva tena nAmnaH svIkArAditi dravyArthika viSayanirUpaNe kevalijJAnarUpaM nAmAtiriktaM vAcAdiSTam, ( aprajJApyavastuni nAma na bhavati ), jIvahetutayA narAderdravyajIvatve cAbhyupagamyamAne siddhe bhAvajIvatvaM syAt tatrAdiSTe dravyaddetutvAbhAvAditi saMsArijIvamAtre bhAvajIvatvAbhidhAyakasiddhAntavyAkopaH syAt // AdiSTadravya hetutvAddhetoH dravyadravyasya pratizrutau svIkAre ca bhAvadravyaM kimapi na syAt yadeva bhAvadravyaM svIkriyate'ntyAvayavyAdi, tatrApi tadgataguNe dravyatAmarpayi tvAdiSTadravyahetutayA dravyadravyavyapadezasya kartuM zakyatvAt / kiJca, svasamabhivyAhRta padArthatAvacchedakAvacchinnakarmatAnirUpitakAraNatAbodhana eva dravyasya sAkAGkSatvAnmanuSyo dravyajIva ityAdi durvacam, anyathA prathamapadyopadiSTamatadUSaNaparaM dvitIyapadyaM vivRNoti taditi-asya vivaraNam - etanmatamiti / etanmatasya cintyatve hetumAha-yaditi tadartho yasmAditi / nayasya mate iti zeSaH kRtaH / dravyArthikamate kuta upayogo nAma na bhavatItyAkAGkSAyAmAha - zAbdabodheti - zAbdabodhajanakaM yadakSaralipyAdi tasyaiva nAmno nAmarUpasya tena dravyArthikanayena svIkArAdabhyupagamAdityetasmAt kAraNAd dravyArthikanayaviSayasya nAmno nirUpaNe prakrAnte kevalijJAnaM - kevalisambandhi jJAnarUpaM nAmAtiriktamapi vAcAdiSTaM-vacanamAtreNAdiSTaM na tu yuktayupapannam, kutra vAcAdiSTamityAkAGkSAnivRttaye - aprApyavastunIti, tannAma nAmanikSepo na bhavatItyarthaH / jIvaddetutayA devAdijIvakAraNatvena narAdernarAdiparyAyApannajIvasya dravyajIvatve svIkriyamANe punaH siddhe siddhAvasthe jIve, bhAvajIvatvaM syAt / kathaM siddhajIvasyApi bhAvajIvatvamityapekSAyAmAha -tatretisiddhe ityarthaH / " AdiSTe dravyahetutvAbhAvAditi " asya sthAne " AdiSTadravya hetutvAbhAvAditi " iti pAThaH samucitaH, AdiSTadravyasya jIvatvenAdiSTasya dravyasya jIvasya hetutvAbhAvAt nahi siddhaparyAyasyottaraM ko'pi jIvaparyAMyo yatkAraNatvaM siddhasya syAdityarthaH / bhavatu siddhamAtrasyaiva bhAvajIvatvam, saMsArijovasya tu dravyajIvatvameva kA no hAnirityata Aha- saMsArijIvamAtra iti " saMsAryasaMsArijIvamAtre " iti pAThaH samyag upayogalakSaNo jIvaH sa saMsArI siddhazcetyAdikasya saMsAryasaMsArijIvamAtre bhAvajIvatvAbhidhAyakasya siddhAntasya vyAkopo vyAghAtaH syAt siddhamAtrasya bhAvajIvatvAbhyupagama ityarthaH // tRtIyapadyaM vivRNoti - AdiSTadravya hetutvAditi / pratizrutAvityasya vivaraNaM svIkAre ceti / nanvavayavAnAtmakAvayavikharUpasya ghaTAderna dravyaM prati kAraNatvamiti tasya bhAvadravyatvaM bhaviSyatyata Aha-yadeveti / antyAvayavitvamavayavAnAtmakAvayavitvam / tatrApi antyAvayavyAdidravye'pi / tadgataguNe antyAvayavyAdigataguNe / dravyatAmarpayitvA guNa-guNinorabheda ityabhyupagantRnaye guNino dravyatve tadabhinnasya guNasyApi dravyatvamityevaM dravyatAmarpayitvA / AdiSTadravyahetutayA AdiSTadravyaM yadavayavAdigataguNastasya kAraNatvena / manuSyajIvasya devAtmakajIvakAraNatvAd dravyajIvatvaM prakArAntareNa dUSayatikizceti / svamabhivyAhRteti - " karmatA " ityasya sthAne " kAryatA" iti pAThaH samyag manuSyo dravyajIva ityatra svaM dravyapadaM tatsamabhivyAhRtaM jIvapadaM tadarthAvacchedakaM jIvatvaM na tu devatvamiti jIvatvAvacchinna kAryatAyA aprasiddhatvAd devatvAvacchinnakAryatAyA grahItumazakyatvAnmanuSyo dravyajIva iti vaktumazakyam, mRtpiNDo dravyaghaTa iti ca vaktuM zakyate, tatra svaM dravyapadaM tatsamabhivyAhRtaM ghaTapadaM tadarthatAvacchedakaM ghaTatvaM tadavacchinna kAryatAnirUpita kAraNatvasya mRtpiNDe svatvAdityarthaH / anyathA svasamabhivyAhRtapadArthatAvacchedakAvacchinna kAryatAnirUpita kAraNatAbodhana eva dravyapadasya sAkAGkSatvamiti niyamasyA nabhyupagame / mRtpiDa iti yathA mRtpiNDo dravyaghaTa iti prayogo bhavati tathA mRtpiNDo dravyapaTa iti prayogasyApi prasaGgAdityarthaH / nanu mRtpiNDo dravyaghaTa ityasya ghaTakAraNaM mRtpiNDa ityarthaH, sa ca ghaTaM prati mRtpiNDasya kAraNatvAt sambhavati, mRtpiNDo dravyapaTa ityasya tu paTakAraNaM mUtpiNDa ityarthaH syAt, na sa sambhavati, paTaM prati Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 275 ___nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / mRtpiNDo dravyaghaTa itivat dravyapaTa ityasyApyApatteH, kAryamA kAlopAdhividhayApi tasya paTahetutvAditi vibhAvanIyaM sudhIbhiH // 90 // 91 // 92 // anye tu dravyajIvo dhIsanyastaguNa-paryayaH / tadasanna dhiyA teSAM, sanyAsaH syAt satAM yataH // 93 // nayAmRta-anya iti / anye tvAcAryAH, dhiyA-buddhyA sanyastA guNa-paryAyA yasya sa tathA, guNa-paryAyaviyuktaH prajJAsthApita iti yAvat , tAdRzo jIvo dravyajIva iti vyAcakSate, tadasat-yataH satAM teSAM-guNa paryAyANAM dhiyA sannyAso na syAt , nahi yAdRcchikajJAnAyattA'rthapariNatirasti / jIvazabdArthajJastatrAnupayuktaH, jIvazabdArthajJasya zarIraM vA jIvarahitaM dravyajIva iti mRtpiNDasya kazcidapi kAraNatvAbhAvAdityata Aha -kAryamAtra iti / "kAryamAtra kAlopAdhividhayA'pi tasya paTahetutvAditi" ityasya sthAne " kAryamA janyamAtrasya kAlopAdhividhayA hetutvena paTaM pratyapi tasya hetutvAditi" iti pATho yuktaH, kAryamA prati kAlasya kAraNatvamurarIkriyate, tatra kAryakAraNabhAvazca kAryatvAvacchinna kAryatAnirUpitakAlatvAvacchinnakAraNatvamityevaMrUpaH, nityasya kAlasya viziSTasyaikarUpatvAddhaimantikavAsantikakAryabhedanimittatvaM na bhavediti hemantAdikA labheda eva kAraNam , tasya kAlo gadhirUpatvAdeva kAlatvam , tadeva kAlatvaM tatra kAraNatAvacchedakam , tacca janyamAtra eveti kAryatAvacchedakaM kAryatvaM kAryamAtre, kAraNatAvacchedakaM ca kAlopAdhitvalakSaNaM kAlatvaM janyamAtra iti paTasyApi kAryatAvacchedakakAryatvadharmA''krAntatvAt kAryatA, mRtpiNDasyApi janyamAtragatakAlopAdhitvalakSaNakAlatvadharmA ''kAntatvAt kAraNateti bhavati paTaM prati kAlopAdhividhayA mRtpiNDasya kAraNatvamiti niruktakAryakAraNabhAva samAzritya mRtpiNDo dravyapaTa ityapi prajyeta, tatparihArAya niruktaniyamo'vazyamabhyupeya iti jIvatvasya kAryatAnavacchedakatvena tadavacchinnakAryatvAsiddhyA tannirUpitakAraNatvasyApyasiddhito manuSyo dravyajIva ityevaM jove dravyanikSepo na sambhavatItyarthaH // 90 // 91 / / 92 // upanyAsapUrvakaM matAntarasya duSTatvAvedakaM trinavatitamapadyaM vivRNoti-anya itIti / dhIsabhyastaguNa-paryaya iti samastasya vyAsavacanamantareNa nArthAbhivyaktiH samAsasyAne kavidhasyApi sambhavAdato bahubrohiratra samAsa ityAvedayituM vigrahavAkyamupadarzayati-dhiyeti-asya vivaraNaM-buddhayeti na tu tasya vigrahaghaTakateti bodhyam / tathA dhIsannyastaguNaparyayaH, etAvatA'pi samAsArtho na spaSTaM pratIyate ityata Aha-guNaparyAyavimuktaH prajJAsthApita iti yAvaditiparyAyasya paryAyAntarakathane yAvacchandaH prayujyate, prakRte samAsavAkyasya samAnArthakatvAd vigrahavAkyaM paryAyastatparyAyakathanaM cedamiti yukto yAvacchandaprayogaH, dravyasya guNa-paryAyAbhyAM saha kathaJcittAdAtmyalakSaNAviSvagbhAvasambandho na kadAcidapagacchatIti yad dravyaM yAbhyAM guNaparyAyAbhyAmaviSvagbhAvasambandhena samanvitaM tAbhyAM tat sarvadaiva yuktaM na tu kadAcidapi viyuktamiti jIvaH svaguNa-paryAyAbhyAM viyukto na sambhavatyata uktam-prajJAsthApita iti-svaguNaparyAyayukta eva jIva: kevalaM buddhayA guNa-paryAyaviyukta iti kalpita ityarthaH / tAdRzaH niruktasvarUpadhIsannyastaguNaparyayaH / jIva iti pUraNam / iti vyAcakSate ityapi pUritameva, atra 'anya tvAcAryA' itysyaanvyH| tadasat uktamataM na samIcInam / tatra hetumupadarzayati-yata iti / asatAM buddhayA niSedhaH sambhavati na tu satAM vastubhUtAnAmityAha-satAmiti, teSAmityasya vivaraNaM-guNa-paryAyAgAmiti / sannyAsaH niSedhaH / kathaM satAM buddhyA na sannyAsa ityapekSAyAmAhanahIti-hi-yataH, arthapariNatiryAdRcchikajJAnAyattA nAstItyanvayaH, yathAbhUtaM vastu tathAbhUtaM tad vyavasthApayituM pragalbhate jJAnam, na tu santamarthamasantaM vidhAtuM jJAnasya sAmarthya masti, tathA ca guNaparyAyavantaM jIvaM guNaparyAyaviyuktaM kartu kathaM buddhiH pragalbhatAmiti dhIsanyastaguNaparyayasya jIvasyAbhAvAnna tasya dravyajIvatA vaktuM shkyetyaashyH| matAntaramupadarya tatrApyarucimupadarzayati-jIvazabdArthajJa iti / tatra jovazabdArthe / jIvazabdArthAbhijJaH puruSo yadA jIvapadArthopayogazUnyastadA sa dravyajIva ityarthaH / jIvazabdArthakSasyeti, vA athavA, jIvazandAbhijJasya puMso yajIvarahitaM zarIraM Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 273 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| nAvyApitA nAmAdInAmiti tu paribhASAvyAkhyAne zobhate, na tvekarUpe vyAptimahamUlake vyavahAra iti bhAvanIyaM sudhIbhiH // 93 // ___ tadevaM prAyikavyAptyA nAmAdicatuSTayaM sarvatrecchanti sarve'pi dravyArthikanayA iti vyavasthApitam , atra yaH sthApanAnikSepaH saGgrahanaye neSyate tanmatamupanyasya tatra bhASyoktadUSaNamevAnUdya tatraiva yuktyanta. rapariskAraM kartukAma Aha saGghahe sthApanA neSTA, tasyA nAmnaiva saGgrahAt / kiM nendracitraM nAmendra indranAmakapiNDavat // 94 // nayAmRta-saGgraha iti / saGgrahe-saGgrahanaye, sthApanA neSTA-sthApanAnikSepo nAbhimataH, tasyA:sthApanAyAH, nAmnava-nAmanikSepeNaiva saMgrahAt , saGghahapravaNo hyayaM vyApake vyApakaM(vyApyaM) saMgRhNAtyeva, pada-pratikRtibhyAmanayorbhedaH syAt , ata indracitraM kiM indranAmakapiNDavannAmendro na bhavati ? kAkA bhavatyevetyarthaH, tathA ca nAmendratvaM dvividham , indra iti padatvamekam 1, aparaM cendrapadasaGketaviSayatvam 2, AdyaM nAmni, dvitIyaM ca padArthe, taJca nAma-sthApanAsAdhAraNameveti na doSa iti bhAvaH // 94 // tad dravyajIva ityarthaH / iti evamabhyupagame sati / nAvyApiteti- nAmAdonAmavyApitA netynvyH| nAmAdInAM nAma-sthApana'-dravya-bhAvAnAm / iti tu evaMsvarUpaM kasyacidAcAryasya vyAkhyAnaM punH| paribhASAvyAkhyAne jainasiddhAnte kenacidAcAryeNa jIvazabdArthAnupayukta jIvazabdArthajJapuruSe jIvazabdArthajJasya jIvarahite zarIre dravyajIvazabdaH paribhASitaHsaGketita ityevaM paribhASAyA vyAkhyAne adhikRte sati uktavyAkhyAnaM zobhate ityarthaH / tarhi kutra na zobhate ? ityapekSAyAmAha-na viti| ekarUpe jainasiddhAnte tantrAntare ca samAnasvarUpe, vyAptigrahamUlake yatra yatra vastutvaM tatra nAmAdinikSepacatuSTayamityevaM vyAtijJAnaprabhave, vyavahAre sarve padArthA nAmAdinikSepacatuSTayavanta ityAkArakavyavahAre, 'na tu zobhate' ityasyAtrAnvayaH / uktArthasya gambhIratvamAvedayitumuktam- iti bhAvanIyaM sudhIbhiriti / / 93 // caturnavatitamapadyamavatArayitumAha - tadevamiti / prAyikavyAptyeti - yA bahusthaleSvAtmAnaM labhate kvacideva tu na pravartate sA praayikvyaaptistyetyrthH| atra nynikssepyojnvicaare| yairityatra yatpadaM tanmatamiti tatpadApekSam / saGgahanaye sthApanAnikSepo neSTa iti yairanirdhAritanAmakairAcAriSyate abhyupagamyate tanmataM teSAmAcAryANAM matam , upanyasya udbhAvya, tatra tasminnAcAryamate, bhASyoktadaSaNamevAnadya yadeva bhASye dUSaNamupadarzitaM tadeva dUSaNamupadarya / tatraiva bhASyoktadUSaNa eva, yuktyantarapariSkAra yuktyantaravivecanAm / vivRNoti-saGgaha itIti / kathaM saGgrahanaye nAmanikSepeNaiva sthApanAnikSepasya saGgraha ityapekSAyAmAha-sahapravaNo hIti / hi yataH, ayaM saGgrahanayaH, saGgrahapravaNaH anekasyaikarUpeNa saGgrahaNasvabhAvaH, ata eva vyApake sAmAnyAdisvabhAve, vyApyaM vizeSAdisvarUpam , sagRhNAtyeva antarbhAvayatyeva / pada-pratikRtibhyAM tattadvarNAvyavahitottaratattavarNAtmakaM padaM pratikRtirAkRtistAbhyAm / anayoH naamsthaapnyoH| ataH etasmAt kAraNAt , yato nAma-sthApanayorvizeSarUpeNaiva bhedo na sAmAnyarUpeNApItyetasmAt kAraNA. diti yAvat / kAketi- yathA "maznAmi kauravazataM samare na kopAt , duzzAsanasya rudhiraM na pibaamyurstH| saJcUrNayAmi gadayA na suyodhanorU? sandhi karotu bhavatAM nRpatiH paNena // 1 // " [veNIsaMhAre ] iti bhImasenoktau na manAmItyAdau kAkA- svaravizeSeNa nanA niSedho na pratipAdyate kintu vidherdALameva tathA prkRte'piityaashyH| tathA ca AkRterapi nAmnA saGgraheNa svAbhimatatve ca / Adyam indra iti padatvalakSaNaM nAmendratvam , nAmni ikArottaranakArottaradakArottararephottarA'kArarUpe indra iti nAmni vartate, na tasyAkRtau sambhava ityAzayaH / dvitIyaM ca indrapadasaGketaviSayasvarUpaM nAmendratvaM ca, padArthe yasmin gopAladArakAdau 'ayamindrazabdAd boddhavyaH' iye saGketaH kriyate tatra, vartate ityarthaH / 35 Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 274 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| atha nAma-bhAvanikSepasAGkaryaparihArAyendrapadasaGketavizeSaviSayatvameva nAmendratvaM nirvaktavyam , tacca sAdRzyetarasambandhanimittakendrapadalakSaNAviSayatvaM sthApanA ityAvRtyAmeveti tannAmnA tatsaGgrahA ityAzaGkAyAmaha nAmAtirikto nAmendro, lakSya indrapadasya hi / tasya mukhArthasAdRzye, vaisAdRzye ca nAgrahaH // 95 // nayAmRta-nAmeti / indrapadasya lakSyo nAmAtirikta eva hi nAmendrapadArthasya ghaTakalakSaNAyAM sAdRzye vaisAhazye vA nimitta nAgrahaH kartavyo, gauNyatiriktalakSaNAyA asaGgrahApatteH, tathA ca lAghavAt tacca indrapadasaGketaviSayatvalakSaNaM nAmendratvaM ca / nAma-sthApanAsAdhAraNameva nAma-sthApanobhayavRttyeva, gopAladArake indrapadasaGketakaraNAd yathA gopAladArako nAmendrastathendrapratikRtau indrapadasaGketakaraNAt sA'pi nAmendra ityarthaH // 94 // paJcottaranavatitamapadyamavatArayati- atheti / yadIndrapadasaGketaviSayatvameva nAmendratvaM tarhi indrapadasaGketaviSayatvaM yathA gopAladArake indrapratikRtau ca vartate tathA bhAvendre'pi vartata iti bhAvendro'pi gIrvANapatirnAmendra eva syAditi saGgrahanaye bhAvanikSepasyApyatirikasyocchedaH syAdato nAma-bhAvanikSepasAGkaryaparihArAya bhAvanikSepasya nAmanikSepe'ntarbhAvo sA bhavatvityetadartham / indrapadasaGketavizeSaviSayatvamevetyevakAreNa sAmAnyata indrapadasaGketaviSayatvasya nAmendra tvarUpatAvyavacchedaH / kimindrapadasaGketavizeSaviSayatvaM yad bhAvendre na vartata ityapekSAyAmAha- tacceti- indrapadasaGketavizeSaviSayatvaM punarityarthaH / sAdRzyetareti- sAdRzyabhinno yaH sambandhastannimittikA yendrapadasya lakSaNA tadviSayatvam, lakSaNA yadi saGketavizeSarUpA tadaiva tasyAH saviSayakatvAt tadviSayakatvaM lakSyArthe sambhavati, tasyAzca sAdRzyetarasambandhanimittikatvamapyupapadyatetarAm, indrapadasaGketavizeSaviSayatvarUpatA'pi tadviSayatvasya saGgacchate, indrapadazakyasambandharUpA tu paradarzanasammatendrapadalakSaNA nAtra sammatA, tasyAH sAdRzyetarasambandharUpAyAH svasya svanimittakatvAbhAvena sAdRzyetarasambandhanimittakatvAbhAvAt saviSayakatvAbhAvena tadviSayatvasya lakSyArthe'sambhavAt , ata eva tadviSayatvasyendrapadasaGketaviSayatvarUpatA'pi na sambhavatIti bodhyam, / "sthApanA ityAvRttyAmeveti tannAmnA tatsaGgahA" ityasya sthAne " sthApanAvyAvRttameveti nAmnA tadasaGgrahaH" iti pATho yuktaH, yadyapIndrapadasya saGketavizeSa Adhuniko bhAvendre'bhAve'pIndrapratikRtau sambhavati, tathApi sa bhAvendralakSaNendrapadamukhyArthena samaM ya indrapratikRtau sAdRzyalakSaNasambandhastannimittaka eva na tu sAdRzyetarasambandhanimittaka iti sAdRzyetarasambandhanimittakendrapadalakSaNAviSayatvamindrasthApanAyAM na vartata itIndrasthApanAvyAvRttamevetyatasyAddhetominikSepeNa tadasaGgrahaH- sthApanAyA asaGkaha ityAzaGkAyAM pratividhAnamAhetyarthaH / vivRNoti-nAmeti / "indrapadasya lakSyo nAmAtirika eva hi nAmendrapadArthasya ghaTakalakSaNAyAM sAdRzye" ityasya sthAne "indrapadasya lakSyo nAmAtirikta eva nAmendraH," hiH- evArthe, tasya- nAmendrapadArthasya, ghaTakalakSaNAyAM mukhyArthasAdRzya- zakyArthasAdRzye" iti pATho yuktaH, indrapadasya lakSyo nAmAtirikta eva nAmendra iti mUlasyAnvayamAtropadarzanam , arthasya spaSTa. svAnna kathanam , mUle ekzabdasyAbhAvAt tasyAnvaye kathaM sanniveza ityapekSAyAmAha-hiH- evArthe iti- hizabdo mUlastha evazabdasyArthe vartate, tasya nAmAtirika ityanenAnvayamabhisandhAyoktAnvayo darzita ityAzayaH, tasyetyasya vivaraNaMnAmendrapadArthasyeti, ghaTakalakSaNAyAmiti pUraNaM, tathA ca nAmendrapadArtha indrapadalakSaNAviSayastasya ghaTakIbhUtA yA lakSaNA tasyAmityarthaH, mukhyArthasAdRzye ityasya vivaraNaM- zakyArthasAdRzye iti, evaM ca nAmendrapadArthaghaTakalakSaNAyAM nimitta mukhyArthasAdRzye mukhyArthavaidRzye vA Agraho na kartavya ityarthaH, kartavya iti pUraNAlabhyate, tathA ca indrapadalakSaNAviSayatvameva nAmendratvaM na tu sAdRzyasambandhanimittakendrapadalakSaNAviSayatvaM vaisAdRzyasambandhanimittakendrapadalakSaNAviSayatvaM vA nAmendratvamityarthaH / kuto mukhyArthasAdRzye vaisAdRzye vA nimitte Agraho na vidheya ityAkAGkSAyAmAha-gauNyatirikteti"gauNyatiriktalakSaNAyA asahApatteH" ityasya sthAne "gauNyatiriktalakSaNAyA gauNIlakSaNAyA vA asaGgrahApatteH" iti pAThaH samIcInaH, yadi nAmendrapadArthaghaTakalakSaNAyAM mukhyArthasAdRzyanimittakatvaM vizeSaNatayA pravizati, evaM ca sati mukhyArthasAdRzyasambandhanimittakendrapadalakSaNAviSayatvaM nAmendratvaM syAt tadAnIM gauNyatiriktalakSaNAyA asaGgrahApattaH, Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 275 sAdRzyetarasambandhanimittakatvamapahAyendrapadalakSaNAviSayatvameva nAmendravaM vAcyam , tacca na sthApanA. vyAvRttamiti nAmnA sthApanAsaGgraho yukta eveti bhAvaH // 95 // idaM kaizcinmataM tacca, bhASye duussitmucckaiH| nAmnaiva dravyanikSepe'pyevaM saGgrahasambhavAt // 96 // nayAmRta-idamiti / idaM kaizcidAcAryairmatam-aGgIkRtam , taccoccakairmahatA prabandhena bhASya eva dUSitam , evam- upacAraviSayatvasyaiva nAmArthatve, dravyanikSepe'pi- dravyanikSepaviSaye'pi, nAmnaivanAmapadArthatayaiva sahasambhavAt // 96 // bhAvapravRttitAprayojakasambandhabhedAnnAma-dravyayo/do bhaviSyatItyAzaGkAyAmAha pariNAmitayA dravyaM, vAcakatvena nAma ca / bhAvasthamiti bhedazcennAmendre durvacaM hyadaH // 97 // nayAmRta-pariNAmitayeti / pariNAmitayA dravyaM bhAve sambaddham , nAma ca vAcakatvena vAcya-vAcakabhAvena sambaddhamityevaM nAma-dravyayorbhedazcet , ado niyAmakaM nAmnendre gopAladArake durvacaM tasya bhAvAvAcakatvAt // 97 // yadi ca nAmendrapadArthaghaTakalakSaNAyAM mukhyArthavasAdRzyanimittakatvaM vizeSaNatayA pravizati, evaM sati mukhyArthavaisAdRzyasambandhanimittakendrapadalakSaNAviSayatvaM nAmendratvaM bhavet , tadA gauNIlakSaNAyA asaGgrahApatterityarthaH / tathA ca uktadoSabhayAnmukhyArthasAdRzye mukhyArthavaisAdRzye vA nimitte AgrahAbhAve ca / tacca indrapadalakSaNAviSayatvaM nAmendratvaM c| na sthApanAvyAvRttaM sthApanAyAM na vartate iti na, kintu sthApanAsAdhAraNam , iti etsmaaddhetoH| nAmnA nAmanikSepeNa, sthApanAsAhaH sthApanAnikSepasya saGgrahaNam // 15 // SaNNavatitamapadyaM vivRNoti- idamitIti-idamanantaramabhihitaM 'saGgrahanaye sthApanAnikSepasya nAmanikSepa evAntararbhAvaH' ityevaM svarUpam / kaizcit anirdiSTa nAmakaiH, kairityapekSAyAmAcAryairiti / matamityasya vivaraNam- aGgIkRtamiti / taJca nirutAcAryamataM ca / uccakairityasya vivaraNaM- mahatA prabandheneti / bhASya eveti-mUle bhASye ityenAvanmAtrasyopAdAne'pi yadavakArasyApyupAdAnaM tenedaM jJApitaM bhavati- atizayitaprajJabhASyakAreNa mahatA prabandhena khaNDito'rtho na kenApi vyavasthApayituM zakya iti tatra nAsmAkaM dUSaNAntaropadarzanena kimapi kRtyamiti na tatkhaNDane'smAbhilekhanI vyApAryata iti / bhASyoktadUSaNamevodbhAvayati-evamiti- asya vivaraNam- upacAraviSayatvasyaiva nAmArthatve iti / dravyanikSepe'pItyasya vivaraNaM-dravyanikSepaviSaye'pIti / nAmnaivetyasya vivaraNaM-nAmapadArthatayaiveti, tathA ca sAhanaye nAmanikSepa-bhAvanikSepAbhyAM dvaividhyameva nikSepasyAbhimataM na tu nAmadravyabhAvabhedena nikSepasya traividhyamityevamaGgIkaraNIyaM syAt, na ca tathA'jIkRtamiti yuktiritaM tadAcAryamatamityAzayaH // 96 // saptanavatitamapadyamavatArayati-bhAveti- "bhAvapravRttitA" ityasya sthAne "bhAvavRttitA" iti pATho yuktaH, bhAve vAcakatAsambandhena nAma vartata iti nAno bhAvanirUpitavRttitAprayojakaH sambandho vAcakatAlakSaNaH, dravyaM bhAvarUpeNa pariNamate iti pariNAmitAlakSaNasambandhena dravyaM bhAve vartate iti dravyasya bhAvanirUpitavRttitAprayojakaH sambandhaH pariNAmitAlakSaNaH, yadyapi pariNAmitA pariNAmini vartate na tu pariNAme, tathApi pariNAmitAyAH saMsargatAniyAmakaH sambandho nirUpakatAlakSaNo'tra vivakSitaH, nirUpakatAsambandhena ca pariNAmitvaM pariNAme vartata ityevaM bhAvavRttitAprayojakayoH sambandhayobhaidAnAma-dravyayominikSepadravyanikSepaviSayayorbhedo bhaviSyatItyevasvarUpAzaGkAyAmuttaramAhetyarthaH / vivRnnoti-prinnaamityetiiti| bhAve sambaddhamiti bhAvasthamiti mUlasya vivaraNam / vAcakatvene tyasya vivaraNaM-vAcyavAcakabhAveneti / sambaddhamityatra 'bhAve' ityasyAnukarSeNa smbndhH| adaH etat / kimityapekSAyAM niyaamkmiti| "nAnendre" ityasya sthAne Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| pariNAmitvabhinnazcennAmanikSepalakSakaH / sambandha iSTaH sAmyAdibhinnaH kiM na tatheSyate // 98 // nayAmRta-pariNAmitveti / atha dravye nAmno bhinnatvasya sArvajanInatvAnnAmanikSepalakSakaHnAmanikSepapadArthatAghaTakalakSaNAvizeSaNIbhUtaH sambandhaH pariNAmitvabhinna evaiSTavyaH, tadA sthApanAyA api nAmabhinnatvasya sArvajanInatvAt sAmyAdibhinnasambandho'pi tathA- nAmanikSepalakSakatvena kiM neSyate tulyayoga-kSematvAt , tathA ca gauravasya prAmANikatvAt pariNAmitva-sAdRzyAdItarasambandhanimittaka lakSaNAviSayatvameva nAmatvamiti nAmnA sthApanAsaGgrahaH saGgrahanaye duSkara iti siddham , no cet ? bhAvAtiriktamaprAdhAnyayogyatAtAtparya mudrayA sarve dravyameveti yadRcchayA nAmApi dravyatayaiva saGgrAhyamityapi vaktuM zakyateti paryAlocanIyam / syAdetat- SaNNAM pradezasvIkartana~gamAt pazcAnAM tatsvIkAreNevAtrApi caturnikSepasvIkartustatastatrayasvIkAreNaiva saGgrahasya vizeSo yukta iti, maivam- deza( pradeza )vat sthApanAyA " nAmendre" iti pATho yuktaHH, padye tathaivAbhidhAnAt , tasya vivaraNaM-gopAladArake iti / kuto durvacamityapekSAyAmAha- tasyeti-nAmendrasyetyarthaH / yadi vAcakatAsambandhena yadeva bhAvasambaddhaM tadeva nAmanikSepaviSayo bhavet tarhi nAmendralakSaNasya nAmanikSepaviSayatvenAbhimatasyApi bhAve vAvakatvasambandhenAvRtte manikSepaviSayatvaM na syAdata uktaniyAmakaM na sambhavaduktikamityarthaH // 97 // ___ aSTanavatitamapadyaM vivRNoti-pariNAmitvetIti / yadyarthe vartamAnasya cedityasyAthetyanenollekhaH / dravye drvynikssepvissye| nAmnaH nAmanikSepaviSayAt / bhinnatvasya bhedasya / sArvajanInatvAt laukikaparIkSakAzeSajanasiddhatvAt / nAmanikSepalakSaka ityasya vivaraNaM- nAmanikSepapadArthatAghaTa kalakSaNAvizeSaNIbhUta iti- nAmanikSepapadArthatA kiJcicchakyasambandhanimittakendrapadalakSaNAviSayatvarUpA, taddhaTakIbhUtA yA lakSaNA tasyAM vizeSaNIbhUta ityrthH| pariNAmitva. bhinna eveti- mUle pariNAmitvabhinna ityetAvanmAtrasyopAdAnAt pariNAmitvabhinnasambandho'pi niruktalakSaNAyA vizeSaNamastu pariNAmitvasambandho'pi tathA'stu tato nAmni dravyasyAntarbhAvaH svAdeveyataH pariNAmitvasambandhavyavacchedAyaiva kArasya ttiikaayaamupaadaanm| parasya tathA vastuta iSTa iti kathaGkAraM tathAvidhaparavacanAbhAve nirNetuM zakyaH, dravyasya nAmnyanantavitastathecchAviSayatvena sambhAvayituM zakya ityAzayena iSTa ityasya eSTavya iti vivaraNam / yadyarthakacetpadopAdAnasvArasyAdallibdhasya tadetyasya TIkAyAmupAdAnam / tathetyasya vivaraNaM- nAmanikSepalakSakatveneti / tathA ca nAmanikSepa padArthatAghaTakalakSaNAvizeSaNIbhUtasambandhe dravyasya nAmAntararbhAvavAraNAya pariNAmitvabhinnatvasyeva sthApanAyA nAmAntara pavAraNAya sAdRzyabhinnatvasyApi vizeSaNatvamAvazyakamiti vyavasthitau ca / gauravasya prAmANikatvAditi- sAdRzyabhinnatvasthApi sambandhavizeSaNatayA praveze yat tadanivezApekSayA gauravaM tasya prAmANikatvAdityarthaH / nAmatvaM nAmanikSepaviSayatvam / sthApanAyA nAmabhinnatvasya sarvajanasiddhatve'pi kadAgrahamAtreNa saGgrahanaye nAmni sthApanA'ntarbhAva iSTa ityupeyate tadA bhAvA. tiriktayornAma-sthAnayordravyagatAprAdhAnyayogyatAzAlitvena tAtparyaviSayatva to dravyatvameveti kenacidAcAryeNa svecchayA nAno'pi dravyatayaiva saGgrahItuM zakyatvena saGgrahanaye nAma-sthApanayordravye'ntarbhAva iti saGgrahanaye dravyabhAvAbhyAM dvAveva nikSepAviSTAvityapi mataM ramaNIya syAdityAha-no cediti / iti yadRcchayA evaMsvarUpasvecchAmAtreNa / nAmA'pi nAmanikSepo'pi, apinA sthApanAnikSepasya prigrhH| dravyatayaiva drvyniksseptyaid| paryAlocanIyamityuktyA evaM paryA locane saGgrahanaye kiM dravyabhAvabhedena dvividho nikSepa iSTaH kiM vA nAma-dravya-bhAvabhedena trividha iti vinigantumazakyatvenAvyavasthaiva prasajyeta, etadbhayAccatvAro'pi nikSepAH saGgrahe'pi dravyAthike'bhimatA iti svIkAra eva jyaayaanityaaveditm| zaGkate-sthAdetaditi / SaNNAM dharmA-'dharmA''kAza-jIva punala-taddezAnAm / paJcAnAM dharmA'dharmA-''kAzajIva-pudalAnAm , saGgrahanaye dezivyatiriktadezasyAbhAvAnna tatpradezasvIkAraH, tatsvIkAreNeva pradezasvIkAreNa yathA Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 277 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| upacaritavibhAgAbhAvena tatsthalIyasaGgrahAdetatsthalIyasaGgrahasya vizeSAt , pAzcAtyoparitanayorvikAsakasaGkocakavizeSaNavattva eva madhyavartinayasya pAzcAtyArthasaGkocarUpasaGgrahaparatvaniyamAJceti dik // 98 / / ___ nanu sAdRzyasambandhasya sthApanAnikSepaniyAmakatve asadbhAvasthApanocchedaprasaGgaH, abhiprAyasambandhasyApi tanniyAmakatve ca nAmnyapi tasya suvacatvAdatiprasaGgastadavastha evetyAzaGkAyAmAha atiprasaGgo naivaM caabhipraayaa-''kaaryogtH| yat zrutoktamanulaya, sthApanA nAma cAnyataH // 99 // nayAmRta-atiprasaGga iti / evam- uktAsaGkaraprakAreNa cAtiprasaGgo na bhavati, yat zruto. naigamAt samahasya vizeSastathA, atrApi nikSepaviSaye'pi, caturnikSepasvIkartuH nAma-sthApanA-dravya-bhAvabhedena nikSepacatuSTayAbhyupagantuH, tataH naigamanayAt, tatrayasvIkAreNaiva nAma-dravya-bhAvAtmakanikSepatrayasvIkAreNaiva, vizeSaH bhedaH / samAdhatte-maivamiti / dezavaditi- deza-dezinorabhedAd dezinaH sakAzAd dezasya pRthaktayA''zrayaNamupacArAdeva, upacArazca saGgrahanaye neSTa iti na saGgrahanaye dezasya pradeza iti yathA tathetyarthaH / sthApanAyA upacaritavibhAgAbhAvenetidezinaH sakAzAd dezasyopacaritavibhAga iti upacArAnabhyupagantrA saGgraheNa sa neSyate, nAmnaH sakAzAt sthApanAyA yo bibhAgaH so'nupacarita iti saGpraheNa sa upeyata ityupacaritavibhAgAbhAvenetyarthaH / tatsthalIyasaGgrahAt pradezAbhyupagama sthalIyasamahAt / etatsthalIyasaGgrahasya nikSepAbhyupagamasthalIyasaGgrahasya / "pAzcAtyoparitanayoH" ityasya sthAne "pAzcAtyoparitananayayoH" iti pATho yuktaH, pAzcAtyo nayo vyavahAranayaH, uparitananayo naigamanayaH, tayoH, vikAsaka-saGkocavizeSaNavattve eva pAzcAtyanayasya vikAsakavizeSaNavattvam , upacaritanayasya saGkocakavizeSaNavattvamityevaM vikAsakasaGkocavizeSaNavattve satyeva, arthAd yena vizeSaNena pAzcAtyo nayo'nyo'nyavibhaktarUpeNArthagrAhakaH, yena ca vizeSaNenoparitananayo'vibhaktarUpeNArthagrAhakaH, eko nayo'thavikAsaM vidadhAti, aparo nayo'thesaGkocamAdhatte iti / madhyavartinayasya naigama-vyavahAramadhyavartino nayasya / pAzcAtyeti-pAzcAtyo yo vyavahAranayastasya yo viva stasya saGkocarUpasaGgrahaparatvasya niyamAcetyarthaH, prakRte tu naigamo'pi nikSepacatuSTayamabhyupaiti vyavahAro'pi nikSepacatuSTayaM svIkaroti, na ca tayorvikAsa-saGkocakavizeSamavattvamiti na tanmadhyavartina etatsthalIyapaGgrahasya pAzcAtyArtha. saGkocarUpasaGgrahaparatvamiti naigama-vyavahArayoriva saGgrahasyApi prakRte nikSepacatuSTayAbhyupagantRtvamevetyarthaH // 98 // navanavatitamapadyamavatArayati- nanviti / sAdRzyasambandhasya bhAvena saha sAdRzyalakSaNasambandhasya / asadbhAvetibhAvAkArasadRzAkAro na yasyAH sthApanAyAH sA asadbhAvasthApanA tasyAm, bhAvena saha sAdRzyalakSaNasambandhAbhAvAt sthApanAnikSepatvaM na syAdityarthaH / abhiprAyasambandhasyApItyapinA sAdRzyasambandhasya saGgrahaH / tanniyAmakatve ca sthApanAnikSepaniyAmakatve / bhAvo'yamityabhiprAyo yatra so'bhiprAyalakSaNasambandhena bhAvasambaddha iti kRtvA tasya sthApanAnikSepatvaM yadyanumataM tadA nAmnyapi kasyacid bhAvo'yamityabhiprAyaH sambhavatyevetyabhiprAyasambandhena nAmno'pi bhAvasambaddhatvAt tasyApi sthApanAnikSepatvaM prasajyata ityAha-nAmnyapIti / tasya abhiprAyasambandhasya / yo doSaH pUrvamabhihita. stasyaivottaratra sadbhAve tAdavasthyoktirghaTate, atra tu pUrvamatiprasaGgadoSo nAbhihita eveti kathamatiprasaGgastadavastha ityuktiH saGgateti cet ? vyavahAramullaGghaya yadi yathAkathaJcit sAmAnyadharmapuraskAreNaikasyAnyanikSepe'ntarbhAvaH saGgrahAbhimato bhavet tarhi aprAdhAnyAdinA nAmanikSepasyApi dravyanikSepatvaM syAdityatiprasaGgadoSaH pUrva prasaGgAdabhihito'trApyatiprasaGga evAvedyate ityatiprasaGgatvena samAnatAmAlambya tAdavasthyoktiriti bodhym| vivRNoti-- atiprasaGga itIti / evamityasya vivaraNam- uktAsaGkaraprakAreNeti- vAcakatvena bhAvasambandhasya nAmatvaM pariNAmitva-sAdRzyAdItarasambandhanimittakalakSaNAviSayatvaM vA nAmatvam, pariNAmitvasambandhena bhAvasambaddhasya dravyatvam , abhiprAyavizeSasambandhena sAdRzyasambandhena bA bhAvasambaddhasya sthApanAtvamityasaGkaraprakAreNetyarthaH / kathamatiprasaGgo na bhavati ? nAmno'pyabhiprAyasambandhena bhAvasambaddhatvena Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 278 nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / ktam-siddhAntavacanamanullaGghayAkSAdAvevAbhiprAyasambandhaM pratimAdAveva cAkArasambandhaM puraskRtya sthApanA''driyate, anyataH-- anyasthale ca nAmanikSepa iti kvAtiprasaGgaH ? tathA ca sUtrabodhitabalavadaniSTAnanu. bandhISTasAdhanatAkatadgataguNasmRtijanakasaMskArodbodhakAbhiprAyA''kArAnyatarasambandhavattvaM tatsthApanAtvamiti phalitaM bhavati // 99 // uktavizeSaprayojanamevopadarzayitumAha ata eva na dhiirrhtprtimaayaamivaarhtH|| bhAvasAdhoH sthApanayA, dravyaliGgini kIrtitA // 10 // nayAmRta-ata evetyAdi / ata evoktavizeSaNanivezadhrauvyAdeva, arhatpratimAyAmahaMta iva, dravyaliGgini-prakaTapratiSeviNi pArzvasthAdau, sthApanayA bhAvasAdhordhI siddhAnte na kIrtitA // 10 // kuta ityAha sA hi sthApyasmRtidvArA, bhAvAdaravidhAyinI / na cotkaTatare doSe, sthApya-sthApakabhAvanA // 101 // nayAmRta-sA hi- sthApanAdhIhi, sthApyasmRtidvArA- ekasambandhijJAne'parasambandhismRtiriti niyamavidhayA sthApyasmRtivyApAreNa, bhAvAdarasya- sthApyagataguNapraNidhAnodrekasya tajanitanirjarAtisthApanAtvApattarityAzaGkAyAmAha- yaditi- yasmAt kAraNAdityarthaH / zrutoktamityasya vivaraNaM-siddhAntavacanamiti / anulatheti abhiprAyAkArayogataH ityasyApyanvayaM samAlambya vivaraNam- akSAdAvavAbhiprAyasambandhaM pratimAdAveva cAkArasambandhaM purskRtyeti| anulla yetyasya samAnakartRkakriyAntarasAkAGkSatvAdAdriyata iti pUraNam , anyata ityasya vivaraNam- anyasthale ceti / nAmetyasya vivaraNaM- nAmanikSepa iti / iti evamupagame / kAtiprasaGgaH? atiprasaGgo na bhavatItyarthaH / etAvatA sthApanAyAH kiM lakSaNaM niSTaGkitaM bhavatA yenAtiprasaGgastasya na syAdityapekSAyAmAhatathA ceti- siddhAntavacanaM puraskRtya sthApanAyA AdaraNe cetyarthaH / sUtrabodhiteti-sUtrabodhito yo balavadaniSTAnanubandhISTasAdhanatAkastadgataguNasmRtijanakasaMskArodbodhako'bhiprAya AkArazca tadanyatarasambandhavattvaM tatsthApanAtvamityevaM sthApanAlakSaNaM niSkRSTaM bhavatItyarthaH, yasya sthApanAtvaM yasmin saGgamanIyaM tat tadgataguNatyatra tatpadena grAhyam, tannAmAdAvabhiprAyazca na balavadaniSTAnanubandhISTasAdhanatAkatvena tadgataguNasmRtijanakasaMskArodbodhakatayA sUtrabodhita iti noktalakSaNasya nAmAdAvativyAptirityAzayaH // 99 // zatatamapadyamavatArayati- uktavizeSaprayojanamiti- balavadaniSTAnanubandhISTasAdhanatAkatadgataguNasmRtijanakasaMskArododhanalakSaNaprayojanamityarthaH / vivRNoti- ata evetyAdIti / ata evetyasya vivaraNam - uktavizeSaNadhrauvyAdevetiabhiprAyA''kArAnyatarasambandhe sUtrabodhitabalavadaniSTAnanubandhISTasAdhanatAkatadgataguNasmRtijanakasaMskArodbodhakatvavizeSaNanivezasyAvazyakatvAdevetyarthaH / aItpratimAyA arhata iveti- arhatpratimAyAmahato dhIryathA siddhAnte kIrtitA tathetyarthaH / dravyaliGginItyasya vivaraNaM-prakaTapratiSeviNi pArzvasthAdAviti / spaSTatvAdanyanna vyAkhyAtam // 10 // ekottarazatatamapadyamavatArayati-kuta iti arhataH pratimAyAmahato dhIH sthApanayA siddhAnte kIrtitA, dravyalizini sthApanayA bhAvasAdho(siddhAnte na bhaNitetyetadvailakSaNyaM kuta ityarthaH / vivRNoti-sA hIti, asya vivaraNaM-sthApanAdhIhIti / sthApyasmRtidvAretyasya vivaraNaM-sthApyasmRtivyApAraNeti, etasyopolakaM ca-ekasambandhiAnes. parasambandhismRtiriti niyamavidhayeti-sthApya sthApanayoH sthApyasthApanabhAvasambandha iti sthApanAjJAnamekasambandhi Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI*taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / zayasya vA vidhAyinI / na ca sthApanAviSaye utkaTatare doSe pratisandhIyamAnA [ iti zeSaH, ] sthApya - sthApakabhAvanA phalavatIti zeSaH, tathA ca dravyaliGgidarzanAdapi na bhAvasAdhuguNAnanusmRtireva, tanniyAmakaprAyikasAdRzyarajoharaNa- gocchaka patagrahAdirUpasya tasyA bAdhitvAt kintUtkaTadoSavatvena pratisandhIyamAnasya sAdRzyAd guNavadanusmRtiH sUtrabodhitabalavadaniSTAnubandhikaiva iti na yathoktavizeSaNaviziSTaM sthApanAlakSaNaM tatretyuktaM bhavati, ata eva vandanakaniryuktau -- " " titthayaraguNA paDimAsu Natthi NissasaMyaM viyANaMto / titthayara tti Namanto so pAvai NijjaraM viulaM // 1 // liMgaM jiNapaNNattaM eva NamaMtassa NijjarA viulA / jaivi guNavippahINaM vaMdai ajjhappasohIe // 2 // ' [ Avazyake gA0 1142-43] jJAnam, tasmin sati aparasambandhina: sthApyasya smRtitiriti niyamabalena sthApanAjJAnAt sthApyasmRtiH, tatazca sthApye bhAve Adaro bhavatItyevaM sthApanAdhIH sthApyasmRtidvArA bhAvAdarasya vidhAyinItyarthaH / bhAvAdaraH ko yasya vidhAyinI sthApanAdhIrityapekSAyAmAha - bhAvAdarasyeti asya vivaraNa- sthApyagataguNa praNidhAnodrekasya tajjanitanirjarAtizayasya veti-sthApyo bhAvastadgato yo guNastatra yat praNidhAnaM cittasyaikAgrIkaraNaM tasya ya udeko'tizayitatA tasya, asya vidhAyinItyanena sambandhaH, vA athavA, tajjanitaH sthApyagataguNapraNidhAnodrekajanito yo nirjarAtizaya:- karmapudgalaparizATAtizayastasya vidhAyinI sthApanAdharyato'torhatpratimAyAmato dhIrevoktakharUpasthApanayA niruktaphalavatItyarthaH / dravyaliGgini sthApanayA bhAvasAdhodharna phalavatItyupadarzayati- na ceti- asya phalavatItyanena zeSaviSayeNAnvayaH / mUle utkaTatare doSe ityasti viSayastu nopAtta ityato viSayollekhena yojayati-sthApanAviSaye utkaTatare doSe iti - sati saptamIyam / guNavatyapi sthApaye sthApya sthApakabhAvanA'prabuddhA na tatsmRtijaniketyato na tasyA api phalavattvamiti sthApye utkaTataradoSe bhavatu aprabuddhAyAH sthApyasthApakabhAvanAyAH phalavattvAbhAvo na sa doSAvaha ityataH sthApyasthApakabhAvanAM vizinaSTi - pratisandhIyamAneti / sthApanAviSaye sphuTataradoSe satyapi pratisandhIyamAnA sthApyasthApakabhAvanA bhavatyeveti na tanniSedhaH kartuM zakya ityata Aha- phalavatIti zeSa iti tathA ca yAdRzaM phalamantrAbhipretaM tAdRzaphalaM niruktasthApyasthApakabhAvanAyA na sambhavatIti tAdRzaphalavattvena tasyA niSedho yukta ityAzayaH / sUtrabodhitetyAdi sthApanAlakSaNaM yat prAgupadarzitaM tadevoktapadyena mUlakarturabhimatam, tadabhAvAcca dravyaliGgini bhAvasAdhoH sthApanAyA na sthApanAtvamityupadarzayati tathA ceti- sthApanAviSaye utkaTataradoSe sati pratisandhIyamAnAyAH sthApyasthApaka bhAvanAyAH phalavattvAbhAve vyavasthite cetyarthaH / na bhAvasAdhuguNAnanusmRtirevetyatra niSedhadvayato bhAvasAdhuguNAnusmRtirbhavatyevetyarthaH pratIyate / kuto dravyaliGgidarzanAdapi bhAvasAdhuguNAnusmRtirbhavatyevetyAkAGkSAyAmAha - tanniyAmaketi - " tanniyAmaka prAyikasAdRzyarajo " ityasya sthAne " tanniyAmaka prAyikasAdRzyasya rajo " iti pATho yuktaH, tanniyAmaka prAyika sAdRzyasya- bhAvasAdhuguNAnusmRtiniyAmakasya bhAvasAdhunA samaM katipayadharmaprayuktasAdRzyasya, kiMrUpasya tasyetyapekSAyAmAda- rajoharaNetyAdi / " tasyAvAdhitvAt " ityasya sthAne " tatrAbAdhitvAt " iti pAThaH samyakU, dravyaliGgini niruktasAdRzyasya bAdhitatvAbhAvAdityarthaH / pRcchati - kintviti / uttarayati - utkaTThetipArzvasthAdivyaliGgyapyutkaradoSavattvena pratisandhIyamAno'tastasya yanniruktasAdRzyaM tasmAd yA guNavadbhAva sAdhusmRtiH sA sUtrabodhitaphalavadaniSTAnubandhicaiva na tu sUtrabodhitabalavadaniSTAnanubandhISTasAdhanatAkA, iti etasmAt kAraNAt yathoktavizeSaNaviziSTaM sthApanAlakSaNaM sUtrabodhitabalavadaniSTAnanubandhISTasAdhanatAkatadgata guNasmRtijanaka saMskArodbodhakAbhiprAyA sskArAnyatarasambandhavattvasvarUpaM sthApanAlakSaNam, na tatra dravyaliGgini bhAvasAdhusthApanAyAM na bhavati, iti evaM svarUpam uktaM bhavati " sA hi sthApyasmRtidvArA ' " ityAdipadyena pratipAditaM bhavati / uktArthopolakaM prazna- pratividhAnAbhyAM pravRttaM vandanakaniryuktimataM gAthAkadambakaM saMvAdakatayopadarzayati- ata eveti- arhatpratimAyAmahato dhIH sthApanayA bhAvAdara vidhAyinI bhavati, utkaTataradoSavati dravyaliGge sthApanayA bhAvasAdhudhIrbhAvAdara vidhAyinI na bhavatIti vizeSAdevetyarthaH / titthayara0 iti - " tIrthakaraguNAH pratimAsu na santi niHsaMzayaM vijAnantaH / tIrthakara iti namantaH prApnuvanti 279 Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / iti gAthAbhyAM sAdRzyasambandhamAtreNAhatpratimAyA arhataH( iva ) dravyaliGgino bhAvasAdho. staTasthena smRterutthApakatayA'dhyAtmazuddhiprabhavanirjarAGgatvena vandanIyatvaM yadAkSiptaM pUrvapakSakRtA, tatrAcAryarekatrotkaTadoSavattvenopasthite samAnasaMvisaMvedyatAlabhyaguNavatsAdRzyadhIstadgatadoSAnumitirUpatayA guNavadapakarSavyaJjakatvena tannidAnarUpatvena balavadaniSTAnubandhAvahA, anyatra coktakAraNAbhAvAnna tathAtvamiti vaiSamyamudbhAvayitvA samAdhAnaM kRtam" santA titthayaraguNA titthayare tesimaM tu ajjhappaM / Na ya sAvajjA kiriyA iyaresu dhuvA samaNunA // 1 // " [ Avazyake gA0 1144 ] iti gAthayA, asyArtha:- santo-vidyamAnAH zobhanA vA, tIrthakaratvena pratIyamAnasya guNAH, nirjarAM vipulAm // 1 // liGgaM jinaprajJaptameva namato nirjarA vipulA / yadyapi guNaviprahInaM vandate adhyAtmazuddhayai // 2 // " iti saMskRtam / gAthAbhyAmityasya pUrvapakSakRtA vandanIyatvaM ydaakssiptmitynenaanvyH| sAdRzyasambandhamAtreNa bhAvena saha sthApanAyAH sAdRzyalakSaNasambandhamAtreNa / arhatpratimAyA arhata iva arhatprAMtamAto yathA'rhataH smRterudayastathA / dravyaliGgina iti- bhAvasAdhunA samaM dravyaliGginaH pArzvasthAderapi sAdRzyalakSaNasambandho'sti, tanmAtreNa dravyaliGgisvarUpasthApanAto bhAvasAdhoH smRteH sambhavena bhAvasAdhuviSayakasmRtyutthApakatvena dravyaliGgilakSa gasthApanAyA adhyAtmazuddhi na taTasthena puruSeNa vandanIyatvaM syAditi pUrvapakSakRtA ydaakssiptmityrthH| tatra uktaakssepe| AcAri tyasya iti vaiSamyamudbhAvya samAdhAnaM kRtamityanenAnvayaH / vaiSamyameva darzayati - ekatreti- pArzvasthAdibhAvasAdhusthApya. sthApanabhAvasthale ityrthH| utkaTadoSavatvenopasthite iti- dravyaliGginaH pArzvasthAderdarzane sati tadgatadoSo'pi darzana. pathamupaitIti utkaTadoSavattvenopasthite pArzvasthAdAvityarthaH, samAnasaMvisaMvedyatAlabhyaguNavatsAdRzyadhIstadgatadoSAnumitirUpatayeti- anena sadRzaH sa iti jJAne sati tena sadRzo'yamiti jJAyata eveti pArzvasthagatabhAvasAdhusAdRzya-bhAvasAdhugatapArzvasthasAdRzyayoH samAnasaMvisaMvedyatvamiti samAnasaMvidyatayA labhyA AtmalAbhamupagatA janyeti yAvat yA guNavatsAdRzyadhIgaNavato bhAvasAdhovya liGgini sAdRzya dhIH, sAdRzyaM ca tadbhinnatve sati tadgatabhUyodharmaratvam, tatra bhinnatvaM vaidharmyarUpam , prakRte utkaTadoSavattvenopasthite guNavato vaidharmyamutkaTadoSavattvamevetyanumitirUpA guNavatsAdRzyadhIH pArzvasthagata. doSAnumitirUpA'pi syAdityevaM tadgatadoSAnumitirUpatayetyevamartho nAtrAdaraNIyaH, yata utkaTadoSavattvenopasthite pArzvasthAdau doSavatcaM pratyakSasiddhameveti * nahi kariNi dRSTe cItkAreNa tamanuminute * iti nyAyena tasyAnumitividheyatvaM na sambhavati, kintu sAdRzyapratiyogyanuyoginormadhye ekasyotkaTadoSavattvenopasthitau tadanyasya gaNavato'pi tena samaM sAdRzyajJAnamanumitirUpaM tadgatadoSasyApi tadanyasminnanumitirUpaM bhavatItyutkaTadoSavatvenopasthite pArzvasthAdau sati tasya guNavati bhAvasAdhau yA sAdRzyadhIH sA pArzvasthaniSThabahudharmAvagAhinI satI pArzvasthaniSThabahudharmAntargatatadgatadoSasyApi bhAvasAdhAvavagAhinItyevaM bhAvasAdhau pArzvasthagatasya doSasyAnumitirUpatayetyartha evAtrAzrayaNIyaH, tathA ca bhAvasAdhugatadoSAnumitirUpatayA, guNavadapakarSavyaJjakatvena guNavatobhAvasAghordoSavattAprayuktApakarSasya vyaJjakatvena, tannidAnarUpatvena, balavadaniSTamanubadhnAtIti balavadaniSThAnubandhAvahA, guNavati bhAvasAdhau utkaTadoSavato dravyaliGginaH sAdRzyadhoratastatsthApanAyAH sUtrabodhitavalavadaniSTAnanubandhISTasAdhanatAkatadgataguNasmRtijanakasaMskArodbodhakAbhiprAyAkArAnyataravattvalakSaNaM tatsthApanAtvaM na smbhvtiityrthH| anyatra cetibhAvajina-jinapratimayoH sthApyasthApanabhAvasthale cetyarthaH, uktakAraNAbhAvAt uktadizA guNavadapakarSavyaJjakatvena tannidAnarUpatvalakSaNakAraNAbhAvAt , na tathAtvaM na bhAvajine jinapratimAsAdRzyadhiyo balavadaniSTAnubandhAvahatvam, iti evaM svarUpaM, vaiSamyaM bhAvasAdhudravyaliGgisthApyasthApakabhAva-bhAvajinajinapratimAsthApyasthApanayo_lakSaNyam , uddhAvayitvA upadarya, samAdhAnam uktAkSepapratividhAnam , kRtaM 'santo tityayaragaNA' ityAdigAthayeti sambandhaH / santA0 iti- "santastIrthakaragaNAstIrthakare teSAmidantvadhyAtmam / na ca sAvadyA tAsu kriyA itareSu dhruvA samanujJA // 1 // " hati saMskRtam / asyArthaH asya gAthAvacanasyArtho'yamupadaryate / santa ityasya vidyamAnA iti vA athavA zobhanA iti vivaraNam / Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 281 tIrthakare-arhatIti, iyaM ca pratimA, teSAM- namaskurvatAm , idamadhyAtma- samApattyAdiphalakAnubhUyamAna. tIrthakaraguNasmRtyAlambanam , yadvA teSAM-guNAnAm, idam , adhyAtmam , adhyAropaviSayaH, taTasthena smRtau yoga(gya )jIvAnusamApattyasiddheH / na ca tAsu pratimAsu sAvadyA-sapApA kriyA, itareSu- pArzvasthAdiSu dhruvA, seti yojyate, tataH samanujJA sAvadyakriyAyuktapArzvasthAdipraNamanAt dhruveti yogaH, 'evaM sati pratimAyAmubhayakriyAbhAvaprasaJjitobhayaphalAbhAvastadAlambanakasthApyaguNasaGkalparUpamanaHzuddhebalavattayaiva nirAkriya. mANaH pArzvasthAdivandane'pi manaHzuddhebalavattayaiva doSAbhAvaM guNodayaM ca sAdhayituM kathaM na pragalbhate ?' ityAzaGkAzeSaH ' ubhayavikala evAkAramAtratulye katipayaguNAnvite vA utkRSTaguNAdhyAropazubhasaGkalpa. tIrthakaraguNA ityasya tIrthakaratvena pratIyamAnasya guNA iti vivaraNam / tIrthakare ityasya vivaraNam- ahaMtIti / iyaM ca pratimeti prakrAntatvAllabhyate, teSAmityasya vivaraNaM-namaskurvatAmiti / idamadhyAtmamityasya vivaraNa- samApattyAdiphalakAnubhUyamAnatIrthakaraguNasmRtyAlambanamiti- svAtmanyeva parAtmanaH sthApanA-ahameva parAtmaivaM svarUpo bodhaH, tadAdiphalikA yA'nubhUyamAnatIrthakaraguNasya smRtistasyA AlambanamiyaM pratimetyarthaH, tIrthakarapratimAM namaskurvatAM taTasthAnAM samApattyAdiphalakAnubhUyamAnatIrthakaraguNasmRtyAlambanaM namaskRtikriyAkarmAbhUtA'hatpratimA bhavati, yato'hatpratimAdarzanena siddhAntoktijanyazAbdAnubhavaviSayasya tIrthakaraguNasya phalaM namaskurvatAmavazyameva bhavatIti / teSAmidaM tvadhyAtmamityatsya vyAkhyAnAntaramupadarzayati- yadveti / teSAmityasya vivaraNaM-guNAnAmiti / adhyAtmamityasya vivaraNam - adhyAropaviSaya iti-bhAvajinagataguNA jinapratimAyAmAropyante, iyaM pratimA tiirthkrgunnvtiityaaropaakaarH| pUrvopadarzito'rthaH kathaM netyapekSAyAmAha- taTastheneti-sthApyasthApakabhinna jinapratimAM namaskurvatA puruSeNetyarthaH, smRtau anubhUyamAnatIrthakaraguNasmRtau, "yoga(gya )jIvAnusamApattyasiddheH" ityasya sthAne " yogajajIvAtmasamApattyasiddheH" iti pATho yuktaH, yogajA yogAbhyAsajanitA yA yogino jIvasya parAtmanA sahakatAlakSaNA samApattistasyA asiddhaH, ataH prathamaM vyAkhyAnamupekSyedaM vyAkhyAnamAtamityAzayaH / uttarArddha vivRNoti-na ceti- asya kriyayA'nvayaH / sAvadyetyasya vivaraNa- sapApeti / itaredhitvasya phalitArthakathanaM-pArzvasthAdiSviti / dhruvA ketyapekSAyAmAha-dhruvA seti yojyate iti / tataH yojanAtaH / samanujJA sapApakriyAnumatiH, asya dhruvetyanena yogamullikhati-sAvadheti- sAvadhakriyAyuktapArzvasthAdInAM praNAme kRte sati taddatA sAvadhakriyApyabhinanditA bhavatIti sAvadyakriyAnumatistatpraNAmakatuH, sA ca sAvadha kriyAphalikA dhruveti dravyaliGgisvarUpA bhAvasAdhusthApanA balavadaniSTAnubandhAvatyAzayaH / evaM ca satIti- "evaM ca sati' 'ityAzaGkAzeSaH, AcAryastatraiva nirAkRtaH' ityevamanvayo'tra bodhyH| evaM sati tIrthakarapratimAsu sAvadyA kriyA nAsti pArzvasthAdiSu sAvadyA kriyA vidyate iti vyavasthitau satyAm / pratimAyAmitipratimAyAM sAvadyA kriyA nAsti niravadyA'pi kriyA nAstItyevamubhayavidhakriyA'bhAvataH prasaJjito yaH zubhaphalasyAzubhaphalasya cAbhAva ityevamubhayaphalAbhAvaH, asya 'nirAkriyamANaH' ityanenAnvayaH, tathA ca sa tadAlambanakaH- tIrthakarapratimAlambanako yaH sthApyaguNasaMkalpaH- sthApyasya tIrthakarasya ye guNAsteSAmAropalakSaNaH saMkalpastadrapA tadAtmikA yA manaHzuddhistasyA balavattayaivaatiprAbalyenaiva nirAkriyamANaH- pratimAlambanakasthApyaguNasaGkalparUpamanazzuddhitaH zubhaphalasyAvazyambhAvAdazubhaphalasyAbhAve'pi zubhaphalasya sadbhAvena phaladvayAbhAvo na sambhavatItyevaM nirAkriyamANaH, asya 'pragalbhate' ityanenAnvayaH / pArzvasthAdivandane'pItyapi nAtIrthakarapratimAvandanasyAneDanam / doSAbhAvamiti- pArzvasthAdeH sapApakriyatve'pi tadvandanakartumanazzuddhibalavattaretyato doSo na bhavatIti doSAbhAvamityarthaH, asya ' sAdhayitum' ityatrAnvayaH, 'guNodayaM ca' ityatrApi 'manaHzuddhabalavattayaiva ' itysyaanvyH| ityAzaGkAzeSaH evaMsvarUpo'vaziSTa AzaGkAbhAgaH, asya 'nirAkRtaH' ityanenAnvayaH / ubhayavikale eva sAvadyakriyAniravadyakiyobhayarahite eva jinapratibimbe, AkAramAtratulye bhAvajinena samamAkAramAtreNa sadRze, vA athavA, katipayaguNAnvite bhAvajinagatA ye katipaye guNAstairanvite yukte, " utkRSTaguNAdhyAropazubha" ityasya 36 Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 282 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / rUpatAmAskandana nirjarAhetuH, anyatra vasAvazubhasaGkalparUpatvena niravadyakarmAbhAvavadvizeSyakatvasya gauraveNAtantratvAt , sAvadyakarmavadvizeSyakatayaiva viparyAsalakSaNasamanvayena vA anantakezAvaha ' ityabhi. prAyeNAcAryaistatraiva nirAkRtaH, tathAhi"jaha sAvajjA kiriyA Nasthi ya paDimAsu evamiyarAvi / tayabhAve Nasthi phalaM aha hoi aheugaM hoi" // kAmaM ubhayAbhAvo tahavi phalaM asthi mnnvisuddhiie| tIi puNa maNavisuddhIi kAraNaM honti paDimA u|| jaivi ya paDimA u jahA muNiguNasaMkappakAraNaM liMgaM / ubhayamavi asthi liMge Na ya paDimAsUbhayaM asthi / / NiyamA jiNesu u guNA paDimAodissa je maNe kuNai / aguNe u viyANato kaM namai maNe guNaM kAuM / jaha veDaMbagaliMga jANaMtassa Namao havai doso| giddhasamiya NAUNa vaMdamANe dhuvaM doso" / [ Avazyake gA0 1145-46, 47, 48, 49. ] iti // 101 // nanvevaM sthApanAsthale sAvadyakarmAbhAvavadvizeSyaguNasaGkalpatvena bhAvasya nirjarAhetutvamityAgatam , sthAne " utkRSTaguNAdhyAropaH zubha" iti pATho yuktaH, bhAvajinagato ya utkRSTaguNastasya jinapratibimbe ya AropaH sa zubhasaGkalparUpatAM- zubhasaGkalpAtmakatAm , Askandana prApnuvan , nirjarAhetuH karmakSapaNakAraNaM bhavatIti zeSaH / anyatra tu dravyaliGge pArzvasthAdau pun:| asau utkRssttgunnaadhyaaropH| azubhasaGkalparUpatvena azubhasaGkalpAtmakatvena, idamanantaklezAvahatve hetuH, tathA ca dravyaliGgini pArzvasthAdau utkRSTaguNAdhyAropo'zubhasaGkalpAtmakatvenAnantaklezAvaha ityarthaH, vA athavA, pArzvasthAdAvutkRSTagaNAdhyAropo viparyAsalakSaNasamanvayenAnantaklezAvahaH / nanu pArzvasthAdAvutkRSTa guNAdhyAropo yadi viparyAsalakSaNasamanvayenAnantaklezAvahastarhi jinapratimAyAM dvayorapi niravadyakriyA-sAvadhakriyayorabhAve sati tatrotkRSTaguNAdhyAropo'pi niravadyaka bhAvavajinapratimAvizeSyakatvAd viparyAsalakSaNasamanugata iti so'pyanantaklezAvahaH syAdityata Aha-niravadyakarmAbhAvavadvizeSyakatvasyeti, gauraveNa sAvadyakarmavadvizeSyakatvApekSayA gurubhUtatvena, atantratvAt viparyAsatve'prayojakatvAt , tathA ca pArzvasthAdAvutkRSTaguNAdhyAropasya niravadyakarmAbhAvavadvizeSyakatvena yadi viparyAsatvaM svIkriyeta tadA niravadyakarmAbhAvavadvizeSyakatvena jinapratimAyAmapyutkRSTagaNAdhyAropo viparyAsaH syAt, yadA tu niravadyakarmAbhAvavadvizeSyakatvaprayuktaM viparyAsatvaM pArzvasthAdAvutkRSTaguNAdhyAropasya neSyate kutastadbalAjinapratimAyAmutkRSTaguNAdhyAropasya viparyAsatvaM prasajyata iti, tarhi kiM prayuktaM pArzvasthAdAvutkRSTaguNAdhyAropo viparyAsa ityapekSAyAmAha- sAvadyakarmavadvizeSyakatayaiveti- sAvadyakarmavAn pArzvasthAdistadvizeSyakatayaivetyarthaH, jinapratimA ca na sAvadyakarmavatI, atastatroskRSTaguNAdhyAropasya sAvadyakarmavadvizeSyakatvAbhAvAnna viparyAsalakSaNasamanvaya iti na tenAnantaklezAvahatvaM jinapratimAyAmutkRSTaguNAdhyAropasya kintu sAvadyakarmavadvizeSyakatvena pArzvasthAdAvutkRSTaguNAdhyAropasya viparyAsalakSaNasamanvayenAnantaklezAvahatvamityAzayaH / ityabhiprAyeNa upadarzitasvarUpAbhiprAyeNa / AcAryaH sUribhiH / tatraiva vandanakaniyuktAveva / nirAkRtaH apahastitaH pUrvopadarzitAzaGkAzeSaH / niruktAzaGkAzeSanirAkRtyupadarzakaM vandanakaniyuktigatagAthAkadambakamupadarzayati-tathAhIti / jahA iti-" yathA sAvadyA kriyA nAsti ca pratimAsu evmitraa'pi| tadabhAve nAsti phalam atha bhavati ahe tukaM bhavati // kAmamubhayAbhAvastathApi phalamasti manovizuddhayA / tasyAH punarmanovizuddhaH kAraNaM bhavanti pratimAstu // yadyapi ca pratimAstu yathA muniguNasaGkalpakAraNaM liGgam / ubhayamapyasti liGge na ca pratimAsUbhayamasti // niyamAjineSu tu guNAH pratimA uddizya yo manasi karoti / aguNe tu vijAnan kaM namati manasi guNaM kRtvA // yathA viDambakaliGgaM jAnato namato bhavati doSaH / nidhvaMsamiti jJAtvA vandamAne dhruvaM doSaH // 5 // iti saMskRtam // 101 // ___vyadhikazatatamapadyamavatArayati-nanvevamiti / evam uktaprakAreNa / 'dvizeSya' ityasya sthAne 'dvizeSyaka ' iti pATho yuktH| bhAvasya saGkalpavizeSarUpasya / tacca uttaprakAreNa nirjarAhetutvaM c| ayuktatve hetumAha-lAghaveneti- sAvadyakarmAbhAvavadvizeSyakatvApekSayA lAghavenetyarthaH / taddhetutvaucityAt guNasaMkalpasya nirjarAhetutvaucityAt / nanu viparyAsalakSaNaM sAvadyakarma Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyAM samalaGkato nyopdeshH| 283 taccAyuktam- lAghavena niravadyakarmavadvizeSyakatvenaiva taddhetutvaucityAlakSaNagauravApekSayA kAryakAraNabhAvagauravasya ca mahAdoSatvAt , kizca sthApanAsthalIyabhAve jAtyupAdhyanyatarakRtAtiriktavizeSAbhAve yathoktarUpeNaiva hetutve mAyAcchAditadoSe AlayavihArAdinA zuddhatApratisandhAnadazAyAM vandyamAne sAdhau kathaM nirjarotpattiH saGgacchate ?, na ca tatra niravadyakarmayuktatayA agRhItAsaMsargakaguNasaGkalpena pRthageva nirjarAhetutvAdadoSaH, tathA sati tulyanyAyatayA sAvadyakarmayuktatvenAgRhItAsaMsargakaguNasaGkalpatvena bandhahetutAyA eva yuktatvAt pratimAvandanAdubhayAbhAvApatteH, na ca sattvazuddhividhayA kAraNatAyAmayameva prakAraH, ava vadvizeSyakatvameva niravadyaka bhAvavadvizeSyakatvApekSayA laghubhUtaM prAgupadarzitamiti tadanusAreNa sAvadyakarmAbhAvavadvizeSyakatvena guNasaGkalpasya nirjarAhetutvameva yuktam , anyathA niravadyaka bhAvavadvizeSyakatvaM gurubhUtaM viparyAsalakSaNamApadyatetyata Aha-lakSaNagauravApekSayeti- tathA ca lakSaNagauravameva sahyaM na tu kAryakAraNabhAvagauravamiti kAryakAraNabhAvalAghavAnurodhena gurubhUtaM viparyAsalakSaNamevAdaraNIyamityAzayaH / sAvadyakarmAbhAvavadvizeSyakaguNasaGkalpatvena hetutvaM prakArAntareNa dUSayatikizceti / sthApanAsthalIyabhAve sthApanAsthalIyamanaHsaMkalpavizeSalakSaNabhAve / jAtIti- jAtyupAdhyanyatarakRto yo vizeSastadbhinavizeSasyAbhAve satItyarthaH / yathoktarUpeNaiva hetutve sAvadyakarmAbhAvavadvizeSyakaguNasaGkalpatvena rUpeNaiva bhAvasya karmanirjarAhetutve'bhyupagamyamAne / mAyAcchAditadoSe mAyayA kapaTenAcchAdito'darzanatAM nItaH svagato doSo yena sa mAyAcchAditadoSastasmin , idaM ca sAdhAvityasya vizeSaNam / AlayavihArAdinA sUtrabodhitAlayAvasthAna-samayocitavihArAdyAcaraNena / zuddhatApratisandhAnadazAyAM zuddho'yaM sAdhuriti vandanakartRpratisandhAnakAle / vandyamAne sAdhI vandanakarturyA nirjarotpattiH sA kathaM saGgacchate? kAkkA na kathaJcit sajatA syAt , yatastatra guNasaGkalpalakSaNabhAvasya sAvadyaka bhAvavadvizeSyakaguNasaGkalpatvalakSaNanirjarAkAraNatAvacchedakadharmAkAntatvaM nAstIti / nanu mAyAcchAditadoSe sAdhau guNasaGkalpavizeSalakSaNabhAvasya na sAvadhakarmAbhAvavadvizeSyakaguNasaGkalpatvena nirjarAhetutvaM, kintu niravadyakarmayuktatayA'gRhotAsaMsargaguNasaGkalpatvena, evaM ca mAyAcchaditadoSe sAdhau niravadyakarmayuktatayA'saMsargastathApi sa na gRhIta iti niravadyakarmayuktatayA'gRhItAsaMsargakaguNasaGkalpatvasya tatra bhAvAt tena rUpeNa nirjarAM prati kAraNatvasambhavena tato nirjarotpattiH saGgacchata evetyAzaGkaya pratikSipati-na ceti / tatra mAyAcchAditadoSe sAdhau, bhAvasyeti zeSaH 'saGkalpeneti sthAne 'saGkalpatvene ti pATho yuktaH / niSedhe hetumAha-tathA satIti tatra niravadyakarmayukta tayA'gRhItA'saMsargakaguNasaGkalpatvena nirjarAM prati hetutve satItyarthaH / tulyanyAyatayeti- niravadyakarmayukta eva sAdhau kenacit svotprekSitakAraNAdinA'zuddhatAbhrame satyapi lokAnuvRttimAtreNa vandyamAne khIyazraddhAprAbalyAd bandhotpattireva bhavati na nirjarotpattiH, tatra bhAvasya sAvadyakarmavadvizeSyakaguNasaGkalpatvena bandhaM prati kAraNatve bandhotpattirna syAt , tasya sAdhoH sAvadyakarmavattvAbhAvAt , ataH sAvadyakarmayuktatvenAgRhItAsaMsargakaguNasaGkalpatvenaiva bandhaM prati hetutvaM vAcyam, tathA hetutAyAM ca nirutasAdhau guNasaGkalpasya sAvadyakarmayuktatvenA'gRhItAsaMsargakaguNasaGkalpatvalakSaNabandhakAraNatAvacchedakadharmAkAntatvAd bhavati tato bandhotpattiH, evaM ca jinapratimAyAM na sAvadyaM karma navA niravayaM karmeti karmadvayAbhAve tatra bhAvasya guNasaGkalpavizeSarUpasya na niravadyakarmayuktatayA'gRhItAsaMsargakaguNasaGkalpatvam , yatastatra niravadyakarmayuktatAyA abhAvena niravadyakarmayuktatayA samaM gRhItAsaMsargakaguNasaGkalpatvameva tasyeti nirjarAkAraNatAvacchedakaniruktadharmAnAkrAntAt tasmAnna nirjarotpattiH, evaM tatra bhAvasyoktasvarUpasya na sAvadyakarmayuktatayA'gRhItAsaMsargakaguNasakalpatvam, yatastatra sAvadyakarmayuktatAyA abhAvena sAvadyakarmayuktatayA samaM gRhItAsaMsargakaguNasaGkalpatvameva tasyeti bandhakAraNatAvacchedakaniruktadharmAnAkAntAt tasmAnna bandhotpattirityevaM pratimAvandanAdubhayAbhAvApatterityarthaH / na cetyasya vaacymitynenaanvyH| ayameva prakAraH niravadyakarmayuktatayA'gRhItAsaMsargakaguNasaGkalpatvena nirjarAM prati kAraNatvam , sAvadyakarmayuktatvenAgRhItAsaMsargakaguNasaGkalpatvena bandhaM prati kAraNatvamityeva kaarykaarnnbhaavklpnprkaarH| avazcakayogavidhayA avaJcaka:- vaJcakatvavikalo yo yogastadvidhayA- tatprakAreNa, avaJcakayogazca trividhaH, tadyathAsadyogavazcakaH kriyAvazcakaH, phalAvazvakazca, tatsvarUpaM cedam-" sadbhiH kalyANasampannadarzanAdapi pAvanaiH / tathA darzanato yoga Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / JcakayogavidhayA kAraNatAyAM tu vAstavaviSayatAyA eva nivezAnna doSa iti vAcyam , sattvazuddhividhayaiva pratimAvandanAd nirjarotpatteH "taha vi phalaM asthi maNavisuddhIe" ityanena pratipAdanAt , kiJca, guNadoSo. bhayavaikalyamAtreNa pratimAyAmahaMdadhyavasAyasya nirjarAGgatve (pratiSThitA)pratiSThitayoravizeSApatteH, na ca"sayaM kAriyAi esA jAyai ThavaNAi bahuphalA keI / gurukAriyAi anne visiTTavihikAriyAe ya // 13 // ThaMDille vi ya esA maNaThavaNAe pasatthigA ceva / AyAsagomayAihiM etthamuvallevaNAi hiaM // 14 // uvayAraMgA iha sovaogasAhAraNANa iTThaphalA / kiMci viseseNa tao savve te vibhaiavva ti" // 15 // iti pUjAvidhiviMzikAvacanaparyAyalocanayeyamabhiSTapradeti vAcyam , tatra pratiSThitatvavyApyadharmapuraskAreNeva mAnasapratiSThApuraskAreNa pravRttAnAM pUjAvidhivikalpAnAM vidhipratiSThitapUjAjanyatAvacchedakajAtivyApyajAtyavacchedena mAnasA'bhiprAyazodhitAvidhipratiSThitapUjAjanyatAvacchedakajAtyavacchedena ca phalabhedAddhetubhedopayukta ityabhiprAyeNa pravRttAvapi pratiSThAsAmAnyasyAkizcitkaratve tAtparyAbhAvAt , anyathA Adyo'vaJcaka ucyate // teSAmeva praNAmAdikriyAniyama itylm| kriyAvaJcakayogaH syAnmahApApakSayodayaH // phalAvaJcakayogastu sadbhaya eva niyogtH| sAnubandhaphalAvAptidharmasiddhau satAM matA // " So0 8, viva0 / vAstavaviSayatAyA eveti-nirjarAM prati sAvadyakarmAbhAvavanniSThavizeSyatAtmakaviSayatAzAliguNasaGkalpatvena hetutvam , bandhaM prati tu sAvadyakarmavanniSThavizeSyatAtmakaviSayatAzAliguNasaGkalpatvena hetutvamityevaM vAstavaviSayatAyA eva kAraNatAvacchedakakoTau nivezAnna pratimAvandanAdAvubhayAbhAvApattilakSaNo doSaH, yataH pratimAyAM sAvadyakarmaNo'bhAvena sAvadyakarmavanniSThavizeSyatAkaguNasaGkalpasyAbhAvena na pratimAvandanato bandhotpattiH, sAvadhakarmaNo'bhAvAdeva sAvadyakarmAbhAvavatI bhavati pratimeti sAvadya karmAbhAvavatpratimAniSThavizeSyatAkaguNasaGkalpalakSaNakAraNabalAt pratimAvandanato nirjarotpattiriti / niSedhe hetumAha-sattvazuddhividhayaiveti / nirjarotpattarityasya pratipAdanAdityanenAnvayaH / taha vIti-" kAmaM ubhayAbhAvo taha vi phalaM atthi mnvisuddhiie| tIi puNa maNavisuddhIi kAraNaM hotti paDimA u // " iti sampUrNa praagupdrshitm| pratimAyAM guNadoSayorasattve'pyuktadizA nirjarAGgatvAbhyupagame doSAntaramupadarzayati-kiJceti / pratiSThitApratiSThitayoriti- yasyAM jinapratimAyAM pratiSThAvidhinA sUtroktena jinapratiSThA kRtA sA pratiSThitA, yasyAmuktadizA jinapratiSThA na kRtA sA'pratiSThitA tyorityrthH| avizeSApatteriti-pratiSThitAyAmapratiSThitAyAM ca pratimAyAM guNa-doSau na sta eva, evaM yasyAmahadadhyavasAyo bhavati sA nirjarAjaM bhavati, yasyAM cArhadadhyavasAyo na bhavati sA na nirjarAGgamiti vizeSaH sannapyanyathaivopapanna iti pratiSThAvidhinA tatra jinasthApanasya bahvAyAsasAdhyasyAnarthakyApatterityAzayaH / na cetyasya caacymitynenaanvyH| sayaM tti- " svayaM kAritayaiSaSA jAyate sthApanayA bahuphalA kecit / gurukAritayA anye viziSTavidhikAritayA ca // 1 // sthaNDile'pi caiSA manaHsthApanayA prazastikA caiva / AkAzagomayAdibhiratra upalepanAdi hitam // 2 // upacArAGgA iha sopyogsaadhaarnnaanaamissttphlaa| kiJcid vizeSeNa tataH sarve te vibhajayitavyA iti // 3 // iti saMskRtam // iti evaMsvarUpetyarthaH, asya pUjAvidhiviMzikAvacane'nvayaH / iyaM pratimA / niSedhe hetumAha-tatreti- pUjAvidhi viMzikAvacane ityarthaH, asya prvRttaanaamitynenaanvyH| pratiSThitatvavyApyadharmapuraskAreNeva pratiSThitatvavyApyadharmapuraskAreNa pravRttAnAmiva, pUjAvidhivikalpAnAmityasya pravRttAvapItyanenAnvayaH / vidhipratiSThiteti- vidhinA sUtroktavidhinA pratiSThitasya jinapratibimbasya yA pUjA tanniSTa janakatAnirUpitajanyatAvacchedikA yA pUjAphalagatA jAtistavyApyA yA'vAntaraphalagatA jAtistadavacchedenetyarthaH, asya phalabhedAdityanenAnvayaH / mAnaseti-mAnasAbhiprAyazodhitasyAvidhipratiSThitasya jinabimbasya yA pUjA tajanyatAvacchedikA yA'vidhipratiSThitajinapUjAphalagatA jAtistadavacchedenetyarthaH, asyApi phalabhedAdityanena smbndhH| "hetubhedopayuktaH" ityasya sthAne " hetubhedo'pi yuktaH" iti pATha: samyak, hetubhedamantareNa phalabhedo na sambhavati, tattajjAtyavacchedana phalabhedastu dRzyata iti tadanyathA'nupapattyA kalpanIyastattajjAtyavacchinnaM prati vidhipratiSThitajinabimbapUjA'vidhipratiSThitajinabimbapUjAtmakahetubhedo'pi yukta ityarthaH / ityabhiprAyeNa Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 285 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalakRto nayopadezaH / pratiSThAvidhivaiyarthyaprasaGgAt , tataH pratiSThAdividhijanitaH pratibhAgato'tizayavizeSaH kazcit sthApanAnikSepo nirucyatAmityAkAGkSAyAM " santA titthayaraguNA" ityAdigAthAyAmeva vyAkhyAnAntaraM sUcitaM, pakSAnantaraM pariSkurvannAha yadvA pratiSThAvidhinA, svAtmanyeva parAtmanaH / sthApanA syAt samApattibimbe sA copacArataH // 102 // nayAmRta0-yadveti / yadvA- pakSAntare, pratiSThAvidhinA pratiSThAkArayituH svAtmanyeva parAtmanaHparamaguNavatatribhuvanabhartuH, dhyAnatAratamye ca tAtsthyatadaJjanatvarUpA samApattireva sthApanA syAt, nizcayataH sarvakriyANAM tatphalAnAM coddezyasambandhitvena vyavahriyamANAnAmapi svAtmasambandhitvasyaiva bhASyAdau vyavasthApanAt , parAtmana ityupalakSaNaM svabhAvasya, Ahatya hi pratiSThayA kArayitari svabhAva eva sthApyate, paramparayA tu tanmUlaparamAtmAnudhyAnaviSayavacanAdyapravartakatvasambandhasmAritaH, taccapravRttAvapi evaMsvarUpAzayena pUjAvidhiviMzikAvacane pUjAvidhivikalpAnAM pravRttAvapi, kintu pratiSTheti- pratiSThAsAmAnya na kiJcit karotItyatra pUjAvidhivikalpAnAM tAtparyAbhAvAdityarthaH / anyathA pUjAvidhivikalpAnAM pratiSThAsAmAnyasyAkiJcikaratve taatpryaabhyupgme| pratiSThati- sUtre yaH pratiSThAvidhiH- anena vidhinA jinapratibimbaM sthApayedityAkArakastasya vaiyarthaM syAdityarthaH / upasaMharati-tata iti- tasmAt kAraNAdityarthaH / "pratibhAgato" ityasya sthAne pratimAgato" iti pATho yuktaH, tathA ca pratiSThAdividhinA pratimAyAM kazcidatizayavizeSa upajAyate, sa eva ca saphalatvAt sthApanAnikSepa ityevaM nirucyatAm- kalpyatAmityAkAGkSAyAM satyAmityarthaH / " vyAkhyAnAntaraM sUcitaM, pakSAnantaraM" ityasya sthAne "vyAkhyAntarasUcitaM, pakSAntaraM" iti pATho yuktaH, vyAkhyAnAntaraM ca " yadvA teSAM guNAnAmidamadhyAtmam" ityAdigranthenopadarzitaM prAk, pakSAntaraM pratiSThAvidhinA pratimAyAM kimapi na bhavatIti pakSAd vibhinnaH pakSaH-pratiSThAvidhinA pratimAyAM sthApyagaNAdhyAropo bhavatItyevaMsvarUpastam / vivRNoti- yadvetIti / yadvetyasya pakSAntare ityarthakathanam / pratiSThAvidhinA sUtroktapratiSThAvidhinA, pratiSThAkArayituriti pUraNam / svAtmanyeva pratiSThAkArayitRpuruSAtmanyeva / parAtmana ityasya vivaraNaM-paramaguNavatastribhuvanabharturiti- etacca jinbimbprtisstthaamdhikRty| 'samApattiH sthApanA' iti mUle uktam , tatra samApattiH kiMsvarUpetyapekSAyAmAha- dhyAnatAratamye ceti- svAtmani paramAtmano dhyAnaM samApattiH, dhyAnasya ca taratamabhAvo, bhavatIti dhyAnatAratamye ca satItyarthaH, yadi dhyAnamekarUpameva syAt tadA tadAtmakasamApatteranekarUpatayopavarNanaM na saGgatamato dhyAnasyApyanekarUpatvamityAvedanAya 'dhyAnatAratamye ca' ityuktam , tAtsthye ti- pratiSThAkArayitrAtmasthitatvaM paramaguNavatatribhuvanabhartaH samApattiH sthApanA syAdityarthaH / tadaJjanatveti- pratiSThAkArayitrAtmatvena paramAtmano vyApanatvetyarthaH / nanu pratiSThAvidhAna pratibimbe kriyate kathaM tatratyA sthApanA svAtmanItyata Aha-nizcayata iti-nizcayanayata ityarthaH / tatphalAnAM sarvakriyAphalAnAm, uddezyasambandhitveneti- yA kriyA yaduddezyena kriyate sA kriyA tatphalaM ca tatsambandhitvenaiva vyavahiyata iti pratiSTAvidhinA sthApanA pratimAmuddizyaiva kriyata iti sthApanAtatphalayoruddezyapratimAsambandhitvena vyavaDiyamANayorapi nizcayanayataH sthApanAdikriyAkartRsambandhitvasyaiva bhASyAdau vyavasthApanAditi svAtmani paramAtmanastAsthyatadajanatvarUpA samApattireva sthApanetyarthaH / paramAtmana iti yaduktaM tat svabhAvasyApyupalakSaNam , tena pratiSThAvidhinA pratiSThAkArayitari svabhAvaH sthApyate ityAha-paramAtmana ityupalakSaNaM svabhAvasyeti / atra hetumAha-Ahatya hiiti| hi yataH, Ahatya sAkSAdeva, pratiSThayA pratiSThAvidhinA, kArayitari pratiSThAkArayitari, svabhAva eva paramAtmanaH svabhAva eva / nanu paramAtmanaH svabhAvo yadi smRtipathamupagacchet tadA tatsthApanaM nyAyyaM syAdityata Aha-paramparayA vitipratiSThAmUlaM yat paramAtmAnudhyAnaviSayavacanaM tasya yat tIrthakare AdyapravartakatvaM tadrUpo yaH pratimayA samaM tIrthakarasvabhAvasya Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| " bhavati ca khalu pratiSThA nijabhAvasyaiva devtoddeshaat| svAtmanyeva paraM yat sthApanamiha vacananItyoccaiH // 1 // bIjamidaM paramaM yat paramAyA eva samarasApatteH / sthApyena tadapi mukhyA hantaiSaiveti vijJeyA" // 2 // ] iti / nanvevaM nizcayataH sthApanAyA AtmagatAyAH prAptau pratimAyAM tadvyavahAraH katham ? ata Ahabimbe ca sA- sthApanA, upacArataH- svAtmani sthApitasya bhAvasyAlambanatayA samApattiviSayIkriyamANasya paramAtmanaH sAkArayogamudrAnukAritayA vA lakSaNayaivetyarthaH // 102 // nanvevaM yajamAnagatAdRSTameva pratiSThAphalaM bhavadbhirupapAditam , tAvatA vandaka-pUjakAdInAM kA siddhiH? sA hi tadA syAt yadi pratiSThAhita cANDAlAdisparzanAzya-pUjAphalaprayojakaH kazcidatizayo'bhyupagataH paramparayA sambandhastena sambandhena "ekasambandhijJAnamaparasambandhinaM smArayati" iti nyAyabalAt smAritaH svabhAvaH sthApyata ityrthH| uktArthasAmanopolUlakaM prAcInapadyadvayamupadarzayati-tacceti- uktArthasaGgamanaM cetyrthH| devatoddezAt svAtmanyeva nijabhAvasyaiva pratiSThA khalu bhavatItyanvayaH, paraM kintu, yat yasmAt kAraNAt sthApanam , iha pratimAyAm , uccaiH paramparayA, vacananItyA tIrthakaravacanopadarzitanItyA, bhavatIti zeSaH // 1 // yat sthApyena paramAyA eva samarasApatteH paramaM bIjamapIdaM hanta tat eSeva mukhyeti vijJeyeti sambandhaH yat yasmAt kAraNAt, sthApyena jinena saha, paramAyA utkRSTAyAH, samarasApatte: ekasvabhAvatAyAH, paramaM bIjamapi utkRSTaM nimittamapi, idaM jinavacanam , tat tasmAt kAraNAt , eSaiva sthApyena saha pratiSThAkArayiturutkRSTasamarasApattireva, mukhyA sthApaneti jJAtavyetyarthaH // 2 // 'bimbe sA copacArataH' iti turIyacaraNaM vyAkhyAtumavatArayati-nanvevamiti / evam uktaprakAreNa / nizcayataH nizcayanayataH / tadvayavahAraH sthaapnaavyvhaarH| bimbe ceti-pratimAyAM cetyrthH| setyasya vivaraNaM-sthApaneti / upacArataH ityasya vivaraNa- lkssnnyaiveti| tatra vaikalpikaM nimittadvayaM krameNopadarzayati- svAtmani sthApitasya bhAvasyAlambanatayeti-asya lakSaNayavetyatrAnvayaH, svAtmani pratiSThAkArayitrAtmani, sthApitasya pratiSThAvidhinA sthApitasya, bhAvasya sthApyajinabhAvasya, Alambanatayeti- jinapratimAmAlambyaiva jinapratimayA samaM paramparAsambandhena sambaddhasya jinasvabhAvasya smAritasya sthApanA bhavatItyevamAlambanatayetyarthaH / samApattiviSayIkriyamANasya tAtsthyatadajanatvAnyataralakSaNasamApattyA viSayIkriyamANasya, paramAtmanaH jinasya, sAkArayogamudrAnukAritayA sAkArA yA yogamudrA tasyA anukAriNI jinapratimA bhavatIti tadanukAritayA // 1.2 // ___ tryuttarazatatamapadyamavatArayati- nanvevamiti / tAvatA yajamAnagatAdRSTalakSaNapratiSThAphalopapAdanena / candakapUjakAdInAM pratimAvandanakartR-pratimApUjanakartRprabhRtInAm / kA siddhiH ? na kAcit siddhiH / sA vandanaka pUjakAdInAmapISTasiddhiH / hi ytH| pratiSThAhitaH-pratiSThAjanitaH, cANDAlAdisparzanAzyaH- cANDAla prabhRtyaspRzyajAtisparzajanyanAzapratiyogI, pUjAphalaprayojakaH pUjetyupalakSaNaM vandanadarzanastutyAdInAmapi, pUjAdijanyaphalasya prayojakaH, kazcit anirvacanIyaH zaktyAdizabdavAcyo vA, atizayaH apratiSThitapratimAvyAvRttadharmavizeSaH pratimAgataH, abhyupagataH syAt khIkRto bhavet / "pratiSThitapratimAvandana pUjana-natyAdinA" ityasya sthAne "pratiSThitapratimAvandana-pUjana natyAdInAM" iti pATho yuktaH / itthameva pratiSThayA pratimAgatAtizayavizeSAbhyupagame satyeva / nanu pratiSThayA yajamAnagatamadRSTametAdRzamevopajAyate yat pratiSThitapratimAvandana-pUjana-natyAdikartRNAM phalavizeSamupajanayatItyAzaya pratikSipati-na ceti / tadAhitaM pratiSThAkriyAjanitam / tathA pratiSThitapratimAvandanAdikartRNAM phalavizeSajanakam / niSedhe hetumAha-cANDAlAdisparzaneticANDAlAdisparzaH pratimAgataH, adRSTaM ca yajamAnagatamiti yajamAnagatAdRSTasya, vyadhikaraNena vibhinnAdhikaraNavRttinA cANDAlAdisparzena yajamAnagatAdRSTasya nAzAsambhavAt , tathA ca pratimAyAM cANDAlAdisparze jAte 'pi tadvandanAdikartRNAM yajamAnagatAdRSTabalAt phalavizeSaH syAdeveti tadAnImapi pratimAyAM pUjanIyatvAdikaM syAdevetyarthaH / kiJca yajamAnagataM yadadRSTaM Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / syAt, pratiSThitapratimAvandana-pUjana-natyAdinA phalavizeSahetutvasyetthameva vaktuM zakyatvAt na ca yajamAnagatAdRSTaM tadAhitaM tathA, cANDAlAdisparzena vyadhikaraNena tannAzAyogAt, yajamAnasya tadadRSTakSaye pUjyatvAnApatteH / etena sambandhavizeSeNa yajamAnagatAdRSTasya pratimAgatatvasamarthanamapi pratyAkhyAtam / yattu 'pratiSThAvidherdevatAsavidhAnasya svAbheda - svIyatvAdijJAna tadAhita saMskArarUpasyotpAdAt phalotpattiH, cANDAlAdisparze ca tadabhAvAt phalAbhAvaH' iti kasyacinmatam, tat tu muktipratiSThitadevatAyA abhimAnAbhAvAt pratiSThayA tadupakArasyAzakya kriyAtvAccAcAryaireva dUSitam, taduktam 287 66 [ muktyAdau tattvena pratiSThitAyA na devatAyAstu / sthApye na ca mukhyeyaM tadadhiSThAnAdyabhAvena // 1 // ijyAderna ca tasyA upakAraH kazcidatra mukhya iti / tadatatvakalpanaiSA bAlakrIDA samA bhavati " // 2 // ] iti / yadapi 'pratiSThitaM pUjayediti vidhiH pratiSThAkAlInayAvadaspRzyasparzI bhAvaviziSTa pratiSThAdhvaMsastadviziSTapratimApUjanaM vA phalapradam, ktapratyayAdatI tatva lAbhAd' iti gaGgezopAdhyAyairuktaM tadapi tuccham, pratiSThayA janitaM tat svaphalaM yajamAne janayitvA nazyatyeveti tannAzAnantaramapi ciraM kAlaM pratiSThitapratimA pUjanIyaiva bhavati lokAnAm, tataH phalavizeSotpattirapi bhavati, yadi ca yajamAnagatAdRSTameva pratiSThitapratimApUjanAdikartRRNAM phalavizeSajanakaM tadA tadadRSTanAze tadadRSTarUpaphalavizeSajanakasyAbhAvAt tadAnIM phalavizeSo na syAdeveti niSphalaM pUjAdikaM na prekSAvadbhirAcaraNIyamiti pUjyatvameva pratimAyA na bhavedityAha - yajamAnasyeti / tadadRSTakSaye pratiSThAjanitAdRSTasya nAze sati / pUjyatvAnApatteH pratiSThitapratimAyAH pUjanIyatvaM na syAdityarthaH / etenetyasya pratyAkhyAtamityanenAnvayaH, etena pratiSThAhitayajamAnagatA dRSTanAze pratimAyAH pUjyatvAnApattidoSeNa / sambandhavizeSeNa svAzrayakartRkapratiSThAkarmatvalakSaNaparamparAsambandhena / kasyacinmatAntaramudbhAvya dUSayati yatviti - asya ' iti kasyacinmatam ' ityanenAnvayaH / pratiSThAvidheH ityasya 'utpAdAd' ityanenAnvayaH / " devatAsa vidhAnasya " ityasya sthAne " devatAsannidhAnasya " iti pATho yuktaH / devatAyAH svargAdisthAnagatAyA atrAgamanAsambhavAt tatsaMyogalakSaNaM sannidhAnaM na. sambhavatItyata Aha- svAbhedeti devatAyAH pratimAyAM yat svAbhedajJAnaM madabhinneyamityAkArakam, svIyatvAdijJAnaM madIyeyaM pratimetyAkArakaM jJAnaM svIyatvajJAnam, AdipadAdetasyAH pratimAyAH svAmyahamityAdijJAnasyopagrahaH, svAbhedajJAnasvAyatvAdijJAnarUpatve devatAsannidhAnasya kAlAntare'bhAvAt tajjanyaphalaM kAlAntare na syAdata Aha- tadAhitetisvAbhedajJAna svIyatvAdijJAnajanyetyarthaH, tadabhAvAt svAbheda- svIyatvAdijJAna tadAhitasaMskArarUpasya devatAsannidhAnasyAbhAvAt / tattu tanmataM punaH asya dUSita mityanenAnvayaH / kasmAddhetoH kairdUSitamityapekSAyAmAha - muktIti muktau pratiSThitAyAHsthitAyAH, devatAyAH - siddhAtmasvarUpAyAH, mameyaM pratimA, asyAH pratimAyA ahaM svAmItyAkArakAbhimAnAbhAvAt kRtakRtyasya bhagavataH siddhasya pratiSThayA kasyacidupakArasyAzakyakriyAtvAt kartumazakyatvAca AcAryaireva jainAcAryaireva, dUSitaM skhaNDitamityarthaH / AcAryo kamatakhaNDana hetumupadarzayati- taduktamiti muktyAdau pratiSThitAyA devatAyAstu tattvena pratimAsvAmitvAdinA, abhimAno na, sthApye- muktipratiSThitadeve, iyaM pratimA mukhyA na ca muktipratiSThitadavesya pratimAdyadhiSThAnAdyabhAvenetyanvayaH, arthastu vyakta eva // 1 // ijyAde :- pratiSThAdikarmaNaH, tasyAH - muktipratiSThitadevatAyAH, kazcidupakAro na ca mukhyaH, iti etasmAt kAraNAt eSA devatA sAnnidhyAdirUpA tadatattvakalpanA bAlakrIDAsamA bhavatItyanvayaH, arthastu sugamaH // 2 // cintAmaNikRnmatamupadarzanapUrvakaM pratikSipati - yadapIti- asya gaGgezopAdhyAyairuktamityanenAnvayaH / " vidhiH" asya sthAne " vidheH " iti pAThaH samyakU, pratiSThitaM pUjayediti vidhivAkyAdityarthaH / pratiSThetipratiSThAkAlIno yo yAvadaspRzyasparzAbhAvastadviziSTaH pratiSThAdhvaMsaH phalapradaH, vA athavA, niruktapratiSThAdhvaMsa viziSTapratimApUjanaM phalapradam / ktapratyayAt pratiSThitamityatra kapratyayAt, atItatvalAbhAt pratiSThAyA atItatvalAbhAdityarthaH / Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / pratiSThArUpAyAM pUjAyAmevAgatastatra dhvaMsasyaiva phalajanakavyApArasyAzrayaNe vADhaSTamAtrasyaiva dattajalAJjalItvaprasaGgAt, kathaM caivaM pratiSThite'pyapratiSThitatvajJAne na pUjAphalam ? pratiSThAdhvaMsavattvena pramIyamANatvasya pUjAphalajanakatAvacchedakakoTau nivezena pratiSThAvattvena pramIyamANatvasyaiva nivezaucityamiti na kii detat tasmAd vandanapUjAphalaprayojakatvaM kathaM pratiSThAyA iti jijJAsAyAmAha - pratiSThitapratyabhijJAsamApannaparAtmanaH / AhAryAropataH sA ca draSTRNAmapi dharmabhUH // 103 // nayAmRta0 - pratiSThiteti / sA sthApanA, pratiSThitapratyabhijJayA samApanno yaH parAtmA bhagavAn tasyAhAryAMropataH, draSTRNAmupalakSaNAdvandakAnAM pUjakAnAM ca, dharmabhUH - dharmakAraNaM bhavati, ayaM bhAvaHpratimAyAM bhagavadabhedAropaM vinA na tAvad vandana - pUjanAdiphalaM hetusahasreNApi sampadyate, sa ca kASTha 288 tadapi gaGgezopAdhyAyoktamapi / tucchatve hetumAha pratiSTha/rUpAyAmiti pratiSThArUpA yA pUjA sA phalapradA'bhimatA, anyathA aphalAyAM tasyAM kasyacit pravRttireva na syAt evaM ca pratiSThArUpAyAM pUjAyAM niruktapratiSThAdhvaMsasya tAdRzadhvaMsaviziSTa pratimApUjanasya vA'bhAvAt phalotpattirna syAdityarthaH / nanu pratiSThArUpapUjAtastadAnImeva phalaM na bhavati kintu kAlAntara iti phalotpattyavyavahitapUrvakSaNe pratiSThA kharUpato nAstyeva kintu svajanyavyApAravattvasambandhenaiva, svajanyavyApArazca pratiSThAdhvaMsa eveti vyApAravidhayA pratiSThAdhvaMsasya phalapradatvaM samastyaivatyata Aha- tatreti pratiSThArUpapUjAyAmityarthaH / dhvaMsasyaiva pratiSThAdhvaMsasyaiva / adRSTamAtrasyaiveti- ciradhvasta karmaNo'dRSTalakSaNavyApAramantareNa phalajanakatvaM na sambhavatItyetAvanmAtra yuktyaivAnyatrApyadRSTaM kalpyate, yadi ca svadhvaMsadvArA pratiSThAkarma phalajanakaM tadA karmAntaramapi svadhvaMsadvAreva svaphalaM janayiSyatIti kimityadRSTaM tadvyApAratvena kalpanIyamityevamadRSTamAtrasyaivocchedaH syAdityarthaH, vastuto dhvaMsavyApAratvaM kalpayitumazakyam, tathA sati kAraNIbhUtAbhAvapratiyogitvaM pratibandhakatvamiti pratiSThAjanyaphalaM prati pratiSThAdhvaMsasya kAraNatve kAraNIbhUtadhvaMsarUpAbhAvapratiyogitvena pratiSThAyAH pratibandhakatvaM prasajyata iti / kiJca yatra pratiSThite'pi pratibimbe apratiSThitatvajJAnaM pUjakasya tatra tatpUjakasya tatpUjAphalaM na bhavati yadi tu pratiSThAdhvaMsasya phalajanakatvaM tadA pratiSThAdhvaMsasyApratiSThitatvajJAne'pi sattvAt tatpUjAphalaM syAdityAha- kathaM ceti - asya na pUjAphalamityatrAnvayaH / evaM pratiSThAdhvaMsasya phala - pradatve / nanu pratiSThA dhvaMsavattvena pramIyamANapratibimbapUjanaM phalapradam, yatra pratiSThite'pratiSThitatvajJAnaM tatra pratibimbe pratiSThAdhvaMsavattvena pramIyamANatvaM nAstyatastatpUjanataH phalaM na bhaviSyatItyata Aha- pratiSThAdhvaMsavatveneti / yatrApratiSThite'pi pratibimbe pratiSThAdhvaMsavattvasya bhramastatra tAdRzabhramatastatpUjakasya tatpUjAphalaM na bhavatItyato jJAyamAnatvasyetyanuktvA pramIyamANatvasyetyuktam / nivezeneti sthAne nivezApekSayeti pAThaH samyak, pratiSThAdhvaMsavattvApekSayA pratiSThAvattvasya laghubhUtatvena pratiSThAdhvaMsavattvena pramIyamANatvApekSayA pratiSThAvattvena pramIyamANatvaM ladhvataH pUjAphalajanakatAvacchedakakoTau tannivezasyaucityam / iti etasmAt kAraNAt / etat gaGgezopAdhyAyoktam / na kiJcit tucchamityarthaH / upasaMharati-tasmAditi / vivRNoti - pratiSThitetIti / setyasya vivaraNa- sthApaneti / pratiSThitetyAdisamastavAkyaM vivRNoti - prati SThiteti / niruktAhAryAropato draSTRNAmiva vandakAnAM pUjakAnAM ca pratimA dharmakAraNaM bhavati, mUle tadapradarzanena nyUnatvaM syAdata Aha- upalakSaNAd vandakAnAM pUjakAnAM ceti- mUle draSTRpadaM vandaka- pUjakayorapyulakSaNanyAyAt pratipAdakamato na nyUnatvam / dharmabhUH ityasya vivaraNam - dharmakAraNamiti / sarvaM hi vAkyaM kriyayA parisamApyate, yatrApyanyat kriyApadaM na zrUyate tatrApyasti bhavatItikriyA'dhyAhiyata iti zAbdikasampradAyamavalambya bhavatIti kriyApadaM yojitam / zabdazakyArthamupadarzya bhAvArthamupadarzayati- ayaM bhAva iti / sa ca pratimAyAM bhagavadabhedAropaH punaH asya sampAda nIya ityanenAnvayaH / viruddhadharmajJAnasya bhedavyaJjakatvamiti bhagavataH pratimA kASThamayI pASANamayI mRnmayo vA bhavatIti wa Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / pASANatvAdinA bhedapratyakSe sati svarasato nodayatItyAhArya eva sampAdanIyaH, AhAryatvaM cecchAjanyatvam, icchA ceSTasAdhanatAjJAnasAdhye tISTasAdhanatAjJAnasampAdanAya pratiSThitAM pratimAM bhagavadabhedenAdhyAropayediti vidhiH kalpanIyaH / tathA cAhArya bhagavadadhyAropaviSayapratimApUjanatvAdinA phalavizeSahetutve AhAryatvaprayojakecchA janakajJAnajanaka vizeSyatAvacchedakakukSipraviSTatvena pratiSThAyA api paramparayA prayojakatva - mityuktaM bhavati, pratiSThitaM pUjayedityatrApi ktapratyayasya khaNDazaH zaktyA lakSaNAdinA vA pratiSThAprayuktAtatra kASThatva - pASANatva-mRttvajJAne sati paramAtmasvarUpAd bhagavato bhedapratyakSameva jAyate sati ca tasmin pratimAyAM bhagavadabhedajJAnamanAhAryarUpaM na sambhavati, anAhArya tadbhedajJAnasyAnAhAryatadabhedajJAnaM samAnadharmikaM prati pratibandhakatvAdato bAdhakAle AhAryajJAnameva sampAdayituM zakyamityAha - kASTha-pASANatvAdineti / svarasataH icchAdikamanapekSya svabhAvataH / nodayati notpadyate, atrApi sa cetyasyAntrayaH / AhAryatvaM kimityapekSAyAmAha - AhAryatvaM cecchAjanyatvamitisamAnaviSayaka pratyakSA'numitisAmagryoH satyoH samAnaviSayakapratyakSameva bhavati na tvanumitiriti samAnaviSayakAnumitiM prati samAnaviSayakapratyakSasAmagrI pratibandhikA evaM bhinnaviSayakAnumitipratyakSasAmagyoH satyorbhinnaviSayakAnumitireva bhavati na tu bhinnaviSayakapratyakSamiti bhinnaviSayakapratyakSaM prati bhinnaviSayakAnumitisAmagrI pratibandhiketyevaM pratibadhyapratibandhakabhAve vyavasthite'pi samAnaviSayakapratyakSasAmagrIsattve'pi samAnaviSayakAnumitIcchAyAM satyAM samAnaviSayakAnumitisAmagrItaH samAnaviSaya kAnumitirupajAyata iti tAM pratIcchA kAraNam, evaM vibhinnaviSayakAnumitisAmagrIsattve'pi vibhinnaviSayaka pratyakSecchAbalAd vibhinnaviSayakapratyakSa sAmagrIto vibhinnaviSayakapratyakSamupajAyata iti tat pratIcchA kAraNam, tathA ca tAdRzAnumitipratyakSayoricchAjanyatve'pi nA''hAryatvamato necchAjanyatvamAtramAhAryatvam, kintu bAghakAlInecchAjanyatvamAhAryatvamiti, yadyapi khavirodhidharmitAvacchedakakasvaprakArakajJAnamAhAryamitIcchAjanyatvAghaTitamapyAhAryalakSaNaM sambhavati tathApi tAdRzalakSaNalakSitamapyAhAryajJAnaM necchAmantareNetIcchAjanyatvaM tasyAvazyakamiti bodhyam / icchA ceSTasAdhanatAjJAnasAdhyeti- icchA dvividhA - phalecchA upAyecchA ceti, tatra phalecchAM prati phalajJAnaM kAraNam, upAyecchAM prati ceSTasAdhanatAjJAnaM kAraNam, pratimAyAM bhagavadabhedAdhyAropAtmakajJAnaM ca na sukhaM nApi duHkhAbhAva iti na phalaM sukha-duHkhAbhAvAnyatarasyaivAnyecchAnadhInecchAviSayatvena phalatvAt kintu sukha-duHkhAbhAvAnyatarAtmaka phalasAdhanatvenopAyarUpaM taditi tadicchA iSTasAdhanatAjJAnasAdhye - tyarthaH / iti etasmAddhetoH / iSTasAdhanatAjJAnasampAdanAya pratimAyAM bhagavadabhedArope iSTasAdhanatAjJAnasampAdanAya, pratimAyAM bhagavadabhedAdhyAropo madiSTasAdhanamityAkArakajJAnasampattaye iti yAvat / iSTasAdhanatvaM vidherartha iti vidhivAkyAdeveSTasAdhanatAjJAnaM bhavitumarhatIti yAdRzavidhivAkyaM pratimAyAM bhagavadabhedAdhyAropasyeSTasAdhanatvaM bodhayituM samarthaM tAdRzaM vidhivAkyaM kalpanIyamityAzayena kalpanIyavidhisvarUpamullikhati- pratiSThitAM pratimAmiti / tathA ca niruktavidhikalpanayA pratiSThitapratimAgatabhagavadabhedAdhyAropasyeSTasAdhanatvabodhane tatprabhavecchAjanyatvena niruktAbhedAropasyAhAryatvavyavasthitau ca / AhAryetiAhAryo yo bhagavato'bhedena pratimAyAmadhyAropastadviSayIbhUtA yA pratimA tatpUjanatvAdinetyarthaH, AdipadAt taddarzanatva-tadvandatvAdInAmupagrahaH / phalavizeSahetutve phalavizeSaM prati niruktapratimApUjanAdInAM kAraNatve sati / AhAryatveti- pratiSThitapratimAyAM bhagavadabhedAdhyAropasya yadAhAryatvaM tatprayojikA yecchA pratiSThita pratimAyAM bhagavadabhedAdhyAropo jAyatAmityAkArikA, tajjanakaM yajjJAnaM pratiSThitapratimAvizeSyakabhagavadabhedAdhyAropo madiSTasAdhanamityAkArakam, tajjanakaM pratiSThita pratimA vizeSyakabhagavadabhedaprakArakajJAnam, tannirUpitavizeSyatA pratiSThitapratimAtvAvacchinnavizeSyatA, tadavacchedakakukSau - tadavacchedakazarIre praviSTatvene - tyarthaH, prayojakatvaM pratimApUjanAdiphalaM prati prayojakatvam / yadapi pratiSThitaM pUjayediti vidhiH kalpitazcintAmaNikudbhistatrApyuktadizaiva phalahetutetyAha- pratiSThitaM pUjayedityatrApIti / kapratyayasya pratiSThitamityetadudghaTaka ktapratyayasya, khaNDazaH zaktyA prayukte AhArye AropaviSaye ca tapratyayasya pRthageva zaktistathA, vA athavA, lakSaNAdinA prayuktahAryAropaviSaye kapratyayasya lakSaNAdinA / pratiSTheti - sUtrabodhitasavidhipratiSThayA prayukto janito yaH pratimAyAM bhagavato - SmedenAhArya AropastadviSayapratimApUjanatvAdinaiva phalahetutetyarthaH, pratimApUjanatvAdinaivetyevakAreNa pratiSThAkAlIna yAvadaspRzya 37 289 Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / hAryAropaviSayapUjanatvAdinaiva phalahetutA, ktapratyayasya cautsargikena kRtpratyayenaivArthavatteta cintAmaNikArAdRpyatisUkSmamatinipuNaM ca vayamIkSAmahe // 103 // uktameva vakSyamANaphalAnvayenAha - 290 wwwwwwwwww.. tatkAraNecchAjanakajJAnagocarabodhakAH / vidhayo'pyupayujyante, tenedaM durmataM hatam // 104 // nayAmRta0 - tatkAraNeti / tasya- AhAryAropasya kAraNaM yA icchA, tajjanakaM yat pratiSThitAM pratimAM bhagavadabhedenAdhyAropayediti vidhijanitaM jJAnam, tadgocarIbhUta pratiSThAyA bodhakA :- iSTasAdhanatvabodhanAdidvArA tadutpattihetava iti yAvat vidhayo'pi - vidhivAkyAnyapi, upayujyante - phalavanto bhavanti, taiH pratiSThotpAdane pratiSThita pratimAyAmAropavidhinA bhagavadabhedAdhyAropopapattau pUjAphalaprayojakarUpasiddheH, tenedaM - vakSyamANaM durmatam, AdhyAtmikAbhAsAnAM, hataM - nirAkRtam // 104 // kiM tad ityAha pratiSThAdyanapekSAyAM, zAzvatapratimArcane / azAzvatArcApUjAyAM, ko vidhiH kiM niSedhanam ? // 105 // nayAmRta0 - pratiSTheti / zAzvatapratimArcane, pratiSThAyA AdAvidaM prathamato'napekSAyAM tatraiva sparzAbhAvaviziSTa pratiSThA dhvaMsatvena tAdRzadhvaMsa viziSTapratimApUjanazvena vA phalaM prati hetutvasya cintAmaNikArAnumatasya vyava cchedaH / nanu kapratyayasya prayuktAhAryAropaviSaye lakSaNApakSe tasya zakyArthavattA na syAdata Aha- kapratyayasyeti / autsargikena kRtpratyayavidhAyaka sAmAnyazAstropasthApitena / " kRtpratyayenaivA" ityasya sthAne " kRtpratyayArthenaivA " iti pATho yuktaH dhAtvarthasvarUpamAtre'pi kRtpratyayavidhAnamastIti prakRte pratiSThAlakSaNadhAtvarthasvarUpeNaiva zakyArthavattvamapi kapratyayasya bhaviSyati kRtpratyayArthenaivetyevakAreNa dhvaMsapratiyogitvalakSaNAtItatvarUpavizeSazAstra smAritArthenArthavattvasya vyava cchedaH, etena vartamAnapratiSThAtmakapUjAyA api phalavatvamupapadyatetarAmityAveditaM bhavatIti / iti evaMsvarUpam cintAmaNikArAdapi gaGgezopAdhyAyAdapi, atisUkSmaM viziSTazemuSIzAlibudhaikagamyam, atinipuNam etAdRzArthasyAvazyameva kAryakAritvamityatyantakAryanirvAhakam, vayaM zrIyazovijayopAdhyAyAH, IkSAmahe vicArayAmaH // 103 // caturuttarazatatamapadyamavatArayati uktameveti- anantarapadyAbhihitamevetyarthaH / vakSyamANaphalAnvayena vakSyamANaM yad durmatakhaNDanalakSaNaM phalaM tatsambandhena / vivRNoti tatkAraNetIti / anekasa mAsasaGghaTitamUrtervAkyasyAvAntara samAsasphuTIkaraNadvArA'rthamupadarzayati - tasyetyAdinA / tasyetyasya vivaraNam - AhAryAropasyeti / tajjanakam icchAjanakam / yadityasya jJAnamityanenAnvayaH / tajjJAnaM kiMjanitamityapekSAyAmAha - pratiSThitAmiti / tadgocarIbhUteti tAdRzajJAnaviSayIbhUtetyarthaH / vodhakA iti vidhaya ityanenAnvitam / kathaM bodhakA ityapekSAyAmAha - iSTasAdhanatvabodhavAdidvAreti / tadutpattihetavaH pratiSThita pratimAvizeSya kabhagavadabhedajJAnaM madiSTasAdhanamiti jJAnajanakAH / vidhayo'pItyasya vivaraNa- vidhivAkyAnIti pratiSThita pratimAM bhagavadabhedenAdhyAropayedityAdInItyarthaH / upayujyante ityasya vivaraNa- phalavanto bhavantIti / kathaM phalavanto bhavantItyapekSAyAmAha - tairiti - vidhivAkyairityarthaH / pratiSThotpAdane iti sati saptamI, anyat spaSTam / idamityasya vivaraNaM- vakSyamANamiti / keSAM durmatamityapekSAyAmAha - AdhyAtmikAbhAsAnAmiti / chatamityasya vivaraNaM- nirAkRtamiti // 104 // pazcottarazatatamapadyamavatArayati kiM taditi - AdhyAtmikAbhAsAnAM mataM kiMsvarUpamityarthaH / vivRNoti pratiSThetIti / Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 291 tasyAH phale vyabhicArAt, azAzvatA nAM - kRtrimapratimAnAM pUjAyAm , pratiSThitAM pratimAM pUjayediti vidhiH kaH ? apratiSThitaM na pUjayediti niSedhanaM ca kim ? pratiSThA-tadabhAvayoriSTAniSTasAdhanatayA vyabhicArAt, abhAvena tatra vidhi-niSedhArthAnvayasyAyogyatvAditi bhAvaH // 105 // kathametannirastam ? ityAha pUjAdividhayo jJAnavidhyaGgitvaM yadAzritAH / zAzvatA'zAzvatArcAsu, vibhedena vyavasthitAH // 106 // nayAmRta-pUjAdIti / pUjAdividhayaH-pratiSThitAM pratimAM pUjayedityAdivAkyalakSaNAH, jJAnavidheH-pratiSThitAM pratimAM bhagavadabhinnatvenAdhyAropaye dityAgamavAkyAtmakasya, aGgitvaM-pradhAnatvam , AzritAH, zAzvatA-'zAzvatArcAsu, vibhedena-bhinnarUpeNa vyavasthitAH / tathA ca pratiSThAyA na pUjAsaha. kAritvam, kintu svkrtvytaabodhkvidhynggtaa| yatra vidhiviSayanirvAhakatvena prayojakatvam , tacA. " idaM prathamato" ityasya sthAne "idaM prAthamye tena prathamato" iti pATho bhavitumarhati, idamAdipadaM prAthamyarUpArthe vartate, tena AdI- ityasya prathamata ityarthaH / zAzvatapratimA sarvadeva vyavasthitaiva, tatra pratiSThA prathamato nAstyeva, atastatra pratiSThAmantareNa zAzvatapratimArcanataH phalaM bhavatIti tatraiva zAzvatapratimArcana eva, tasyAH pratiSThAyAH, phale pratimA'rcanajanyaphale, vyabhicArAt vyatirekavyabhicArAt , pratiSThAyA abhAve'pi pratimApUjanajanyaphalasya bhAvAt / azAzvatA pUjAyAmityasya vivaraNam- azAzvatA nAM-kRtrimapratimAnAM pUjAyAmiti / ko vidhirityasya vivaraNa- pratiSThitAM pratimA pUjayediti vidhiH ka iti / kiM niSedhanamityasya vivaraNam- apratiSThitaM na pUjayediti niSedhanaM ca kimiti / vidhi-niSedhayorabhAve hetumupadarzayati-pratiSTheti- zAzvatapratimAyAM pratiSThAyA abhAve'pi tatpUjanata iSTaphalasya bhAvena vyatirekavyabhicArAt pratiSThAyA iSTaM prati na kAraNatvam , evaM zAzvatapratimAyAM pratiSThAbhAvasya sattve'pi na bhavatyaniSTaphalamityanvayavyabhicArAt pratiSThAbhAvasya nAniSTaphalaM prati kAraNatvamityevaM pratiSThApratiSThA'bhAvayorvyabhicArAdiSTAniSTasAdhanatvayorabhAvena pratiSThitAM pratimAM pUjayedityatra pratiSThitapratimApUjane vidhyartheSTasAdhanatvAnvayasyAyogyatvAt , apratiSThitaM na pUjayedityatra apratiSThitapratimApUjane niSedhavidhyarthAniSTasAdhanatvAnvayasyAyogyatvAdityaivamatra bhAvArtha ityarthaH / "pratiSThA tadabhAvayoriSTAniSTasAdhanatayA vyabhicArAt, abhAvena" ityasya sthAne " pratiSThAtadabhAvayoriTAniSTasAdhanatvayorvyabhicArAdabhAvana" iti pAThaH samIcInaH, etatpAThAnusAreNaivAnantaramupavarNito'rtha iti // 105 // SaDDuttarazatatamapadyamavatArayati- kathamiti- kena prakAreNetyarthaH, etat AdhyAtmikAbhAsAnAM matam, nirasta khaNDitam , ityAha evaM prazne satyuttaraM kathayati / vivRNoti-pUjAdItIti / pUjAdividhayaH kiMsvarUpA ityapekSAyAmAhapratiSThitAM pratimAM pUjayedityAdivAkyalakSaNA iti / jJAnavidhyaGgitvamiti samastaM vyAsArthopadarzanena vivRNotijJAnavidheriti / kiMsvarUpasya jJAnavidherityapekSAyAmAha-pratiSThitAM pratimAM bhagavadabhinnatvenAdhyAropayedityAgamavAkyAtmakasyeti / aGgitvamityasya vivaraNaM-pradhAnatvamiti / AzritAH Azritya pravRttAH / ato jJAnavidhiH pradhAna pUjAvidhistu tadaGgamiti pradhAne na bhavati vikalpaH kintu tadaGga eveti yathA pradhAnavidhyupapattistathA tadanavidhirvikalpanIya ityAzayenAha-zAzvatA'zAzvatA sviti- zAzvatapratimA'zAzvatapratimAsvityarthaH / vibhedenetyasya vivaraNa-bhinnarUpeNeti / tathA ca jJAnavidhyajJAnAM pUjAdividhInAM bhinnarUpeNa vyavasthitau satyAM ca / pratiSThAyA na prajAsahakAritvaM pratimApUjAphale pratiSThAyA na kAraNatvam / evaM sati pratiSThA nirarthikaiva syAditi pRcchtikinviti| uttarayati- svakartavyateti- " svakartavyatAbodhakavidhyaGgatA / yatra vidhi" ityasya sthAne " svakartavyatAbodhakavidhyaGgatApannavidhi" iti pAThaH samIcInaH, tasyAyamarthaH- svasyA:- pratiSThAyAH, kartavyatAbodhako yo vidhiH-pratiSThitAM pratimA bhagavadabhinnatvenAdhyAropayediti, tasyAGgatApanno vidhiH- pratiSThitAM pratimA pUjayaditi, tadviSayaH Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| zAzvatapratimAsthale, anyatra khanAdipratiSThitatvapratyabhijJAyA eva tathAtvam , tAdRzaziSTAcAreNa tathaiva vidhibodhanAditi vikalpenAnayoH pUjAphalaprayojaka(kA)vyAhatena ko'pi doSa iti, ata eva nizritA'nizritAdibhedena svalpa-bahubhaktividhAnAdenivizeSAkSepakatvena vyavasthitivikalpotpAdakaM saGgacchate / ata eva cAvidhipratiSThite'pyavicchedAdikAraNAlambanopabRMhitavaijJAnikavidhinA vidhipratiSThitatulyatAmAmananti sampradAyavRddhAH, bhAvazodhitazuddhanimittanimittakaikAntazuddhyabhAve'pIdAnIMtanayatidharmapauSadhAdikriyAvat , tatra bhAvazodhanamAtreNa madhyamazuddhyAcyavAt, tasyA api ca zubhAnubandhanasAratvAdikamupapAditaM pratimAzatakAdau / tasmAt sthApanA tATasthyena bhagavadguNasmArakatayA tadAhAryAropaprayojakatayA saGghahanayenApyavazyaM svIkartavyeti vyavasthApitam // 106 // etena tadanabhyupagantA vyavahAro'pi nirasta ityAha pratiSThitapUjanagateSTasAdhanatvam , tanirvAhakatvena- paramparayA tatsampAdakatvena, pUjAphalaprayojakatvaM pratiSThAyA ityarthaH / taJca uktadizA pUjAphalaprayojakatvaM ca / anyatra tu zAzvatapratimAsthale tu / anAdipratiSThitatvapratyabhijJAyA eva iyaM pratimA'nAdipratiSThitetyAkArakapratyabhijJAyA eva, evakAreNa tatra pratiSThAyA uktadizA prayojakatvasya vyavacchedaH / tathAtvaM prayojakatvam , evaM ca tatra pratitritAM pratimAM pUjayedityatra pratiSThitAmityasyAnAdipratiSThitatvena pratyabhijJAyamAnAmityarthaH, tathA ca pradhAnavidhAvapi pratiSThitAmityasyAnAdipratiSThitatvena pratyabhijJAyamAnAmityartho'rthAdAyAtyeveti bodhyam / ekarUpasyApi vidhivAkyasyaivamarthabhedabodhakatvaM kathamityapekSAyAmAha-tAzaziSTAcAreNeti- kRtrimapratimAsthale pratiSThitapratimApUjane ziSTasya pravRttiH, zAzvatapratimAsthale anAdipratiSThitatvena pratyabhijJAyamAnapratimApUjane pravRttirityevaM vibhinnshissttaacaarennetyrthH| tathaiva pUrvopadarzitaprakAreNaiva / vikalpena kvacidekasya prayojakatvaM kvacidanyasyetyevaM vikalpena / anayoH pratiSThA pratiSThitatvapratyabhijJayoH / "pUjAphalaprayojaka(kA)vyAhate" ityasya sthAne "pUjAphalaprayojakatvAvyAhate" iti pATho yuktaH, arthastu vyakta eva / ata eva vikalpenAnayoH pUjAphalaprayojakatvAdeva, asya 'saGgacchate' itynenaanvyH| nizritetyAdi- nizritaH- pratiniyatapuruSasvAmikatvena vyavasthitaH, tadbhinno'nizritaH, pratiniyatapuruSasvAmikatvena vyavasthitapratimAyAM tadanyajanAnAM svalpabhaktiH, tadbhinnAyAM ca bahubhaktiH, tAdRzasvalpabahubhaktividhAnAdenivizeSApekSakatvenetyarthaH / ata eva ca uktakAraNAdeva ca / asya AmanantItyanenAnvayaH / avidhipratiSThite'pi sUtroktavidhimatikamya pratiSThite'pi pratibimbe / avicchedAdIti- pratiSThAsamayAdArabhya bahukAlaparyantaM yathAvajanasamUhakRtavandanapUjanAdyanuvartana nairantaryalakSaNAvicchedAdisvarUpakAraNAlambanenopavRMhito'tipuSTiM nIto yo vaijJAniko vidhiH pratiSThitapratimoddezyakabhagavadabhedAdhyAropAtmakajJAnavidhistena tadbalenAvidhipratiSThite'pi sUtroktavidhipratiSThitasya tulyatAM sadRzatAM sampradAyavRddhA AmanantItyarthaH / uktArthopodvalanAya dRSTAntamAha-bhAveti- "bhAvazodhitazuddha" ityasya sthAne bhAvazodhite zuddha" iti pATho'nvayAnuguNaH; bhAvazodhite nirmalabhaktiprabhRtibhAvena zuddhatAmupagate, zuddhaM svarasataH zuddhaM yannimittaM tannimittakA yaikAntazuddhistasyA abhAve'pIdAnIntanayatidharmapauSadhAdikriyA yathA bhAvazodhanamAtreNa zuddhanimittanimittakakiyAtulyA tthetyrthH| tatra idAnIntanayatidharma-pauSadhAdikriyAyAm / tasyA api ca idAnIntanayatidharma pauSadhAdikriyAyA api punaH / zubhAnubandhasAratvAt zubhAnubandhaphalatvAt / etadvistRtaprarUpaNaM nijanirmitapratimAzatakAdigranthe asmAbhiH kRtamiti tadvizeSajijJAsubhistatra parizIlanaM vidheyamityupadezAbhiprAyeNAhaityAdikamupapAditaM pratimAzatakAdAviti / saGgrahanayo'pi sthApanAnikSepamabhyupagacchatIti prakRtamarthamupasaMharatitasmAditi / tATasthyena bhAvabhinnatve satyapi bhAvasAdRzyena, tadAhAryAropaprayojakatayA tasya- bhAvajinasya, pratimAyAM ya AhArya AropaH- abhedAdhyavasAyastasya prayojakatayA // 106 // saptottarazatatamapadyamavatArayati-pateneti- asya nirasta itynenaanvyH| tadanabhyupagantA sthApanAnikSepAnabhyupagantA / vyavahAro'pi vyavahAra iti keSAzcidAcAryANAM kadApaho'pi, athavA vyavahAro'pItyasya sthAne vyavahAra Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 293 - nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / etena vyavahAre'pi, sthApanA'nAgraho htH| tatrArdhajaratIyaM kiM, nAmnA'pi vyavahartari // 107 // nayAmRta0-eteneti / etena-anupadoktayuktikadambakena saGgrahe sthApanAvyavasthApanena, vyavahAre. 'pi, sthApanAyA anAgraha:-asvIkAro, hataH-nirastaH, keSAzcidAcAryANAm, yatastatra-vyavahAre, nAmnApi-nAmanikSepeNApi, vyavahartari-vyavahAramupagacchati, kimidamardhajaratIyam- yaduta sthApanAyA na vyavahAra iti, nahIndrapratimAyAM nendravyavahAro bhavati, navA bhavannapi bhrAnta eva, navA nAmAdipratipakSavyavahArasAGkaryamityekamAdriyamANasyAparaM ca parityajataH kevalaM AhopuruSikAmAtrameveti // 107 // RjusUtre'pi dravyanikSepaM ye na svIkurvate tanmataM nirUpayannAha RjusUtre'pi ye dravyanikSepaM pravadanti na / ___ vyAkhyeyA taiH kathaM tatra, dravyAvazyakasUtragIH // 108 // nayAmRta-RjusUtre'pIti / spaSTam , vyAkhyAprakArazca yadyapyatra navyanaye prAgabhihita eva, tathApi kathamityanena sampradAyavirodhAd bibhyatAM sAmpradAyikAnAM tathA nAstheti vyajyate / / 108 // iti kadAgraho'pIti pATha eva / vivRNoti- etenetIti / etenetyasya vivaraNa- anupadoktayuktikadambakena saGghahe sthApanAvyavasthApaneneti / anAgraha ityasya vivaraNam- asvIkAra iti| hata ityasya vivaraNaMnirasta iti / nirAsahetuparatayottarArddha yojayati-yata iti / tatretyasya vivaraNaM- vyavahAra iti / nAmnA'pItyasya vivaraNa- nAmanikSepeNApIti, vyavahartarItyasya vyavahAramupagacchatIti- sati sptmiiym| arddhajaratIyaM kasmAdityapekSAyAmAhayaduteti- yathA nAmno vyavahArastathA sthApanAyA api vyavahAraH, tatra nAno vyavahAra iti pUtkaroti, sthApanAyA na vyavahAra iti svIkaroti, etdrddhjrtiiymityrthH| sthApanAyAM vyavahArasya dAya vyavasthApayati-nahIti- asya bhvtiitynenaanvyH| na bhavatIti nahIti niSedhadvayena indrapratimAyAmindra vyavahAro bhavatyevetyavadhAritam / tAdRzavyavahArasya bhrAntatvAnna vastusAdhakatvamityapi nAstItyAha-naveti- indrapratimAyAmindravyavahAro bhavannapi bhrAnta evetyapi naivetyarthaH, sthApanA nAmAdiSvantabhUteti sthApanAvyavahAro nAmAdivyavahAra evetyapi nAstItyAha-naveti- sthApanAvyavahArasya nAmAdi. rUpo yaH sthApanAyAH pratirakSaH, tadvyavahAreNa samaM sAGkaryamapi na, kintu nAmAdivyavahArAsaGkIrNa eva sthApanAvyavahAra ityarthaH / iti etasmAt kAraNAt / ekaM nAmAdivyavahAram / AdriyamANasya svIkurvANasya / aparaM ca sthApanAvyavahAraM c| parityajataH asvIkurvataH parasya / kevalaM yuktiriktam , puruSikAmAtramiti- AzcaryakArisvapauruSamAtraprakaTanam // 10 // aSTottarazatatamapadyamavatArayati-RjusUtre'pIti- RjusUtranaye'pItyarthaH / ye navyatArkikAH zrImantaH siddhasenadivAkarAH / tammataM navyAnAM matam / vyAkhyAnasya spaSTatvAdanAdaraNe'pi pratIkaM gRhnnaati-Rjusuutre'piiti| padArthasya spaSTatvAd vyAkhyAnaM nApekSitamityAha- spaSTamiti / nanu " tArkikANAM trayo bhedA AdyA dravyArthato matAH / saiddhAntikAnAM catvAraH paryAyArthagatAH pare // 18 // " iti padyavyAkhyAne tArkikAnusAriNastvityAdinA siddhasenadivAkaramatopavarNane 'jusUtro yadi dravyaM nAbhyupeyAt tathA uktam " ujusUyassa ege aNuvautte egaM davAvassayaM puhutte Necchai" [ ] iti sUtraM virudhyeta' iti saiddhAntikAkSepasya pratividhAnamittham-' uktasUtraM tvanupayogAMzamAdAya vartamAnAvazyakaparyAye dravyapadopacArAt samAdheyam ' iti granthena dravyAvazyakasUtragI navyatArkikamatAnusAribhiyAkhyAtaiveti vyAkhyeyA tairityuttarArddhasaGgamanaM kathamityapekSAyAmAha-vyAkhyAprakArazceti - dravyAvazyakasUtravacanaprakArazcetyarthaH / atra nyopdeshvRttau| kathamityanena kathamiti vacanena, asya 'vyajyate' ityanena sambandhaH / tathA nAsthA yathA navyAnusAribhivyAkhyAtaM tathA myAkhyAne nAdaraH // 108 // Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 294 nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / ata evoktA nikSepa-nayayojanAM sampradAyazuddhimanurudhya nigamayannAha tasmAd yathoktanikSepavibhAgo bhASyasammataH / itIyaM muhurAlocyA, nikSepa-nayayojanA // // 109 // nayAmRta-tasmAditi / spaSTam // 109 // uktA nikSepa-nayayojanA / atha darzana-nayayojanAmabhighitsurAha jAtamityAdinA jAtaM dravyArthikAcchaddhAda, darzanaM brahmavAdinAm / tatraike zabdasanmAnaM, citsanmAnaM pare jaguH // 110 // nayAmRta-zuddhAd dravyAstikAd brahmavAdinAM darzanaM jAtam , tadAha vAdI-" davaTThiyaNayapayaDI suddhA saMgahaparUvaNAvisau" [ sammatikANDagAthA- tti, tatrai brahmavAdinaH zabdasanmAtramicchanti, anye ca citsanmAtram / tatrAdyamatAvalambI zabdasvabhAvaM brahma sarveSAM zabdAnAM sarveSAM cArthAnAM prakRtirityabhyupaiti, tadAha tadabhiyukto bhartRhariH" anAdinidhanaM brahma zabdatattvaM yadakSaram / vivartate'rthabhAvena prakriyA jagato.yataH // 1 // " ] iti / asyArthaH-' AdiH-utpAdaH, nidhanaM-vinAzaH, tadabhAvAdanAdinidhanaM brahma, zabdatattvaM-zabdAtmanavottarazatatamapadyamavatArayati- ata eveti- sAmpradAyikAnAM sampradAyavirodhAd bhayabhItatvAdevetyarthaH / uktAm anantarameva vyAvarNitAm / spaSTatvAd vyAkhyAnasyAkaraNIyatve'pi pUrvAparapadyavyAkhyAnasandarbhekIkaraNArtha pratIkaM gRhNAti-tasmA ditIti / padArthasya sugamAvabodhAnna vyAkhyAnApekSetyAzayenAha- spaSTamiti // 109 // dazottarazatatamapadyamavatArayati-- uktati- yena nayena yasya nikSepasyAbhyupagamastena nayena tasya nikSepasyAbhyupagamopadarzanalakSaNA nikSepanayayojanA'bhihitetyarthaH / atha nikSepanayayojanAbhidhAnAnantaram / darzana-nayayojanAm anena nayenAsya darzanasya pravRttirityevaMsvarUpAM darzana-nayayojanAm / abhidhitsuH vaktumicchurmUlakAraH / Aha kathayati / vivRNotizuddhAditi / dravyArthikAdityasya vivaraNaM-dravyAstikAditi / zuddhadravyAstikasaGgrahanayaprasUtaM brahmavAdidarzanamityatra sammatikRto vacanaM pramANayati- tadAheti / vAdI shriisiddhsendivaakrH| davaTriyaM iti- "dravyArthikanayaprakRtiH zuddhA sahaprarUpaNAviSayaH" iti saMskRtam / tatra saGgrahanayAvalambanaprarUpaNapravRttAnAM brahmavAdinAM madhye / anye ca zabda. sanmAtrAbhyupagantRbrahmavAdibhinnA brahmavAdinaH punaH / tatra zabdasanmAtrAbhyupagantR-citsanmAtrAbhyupagantRbrahmavAdinormadhye / AdyamatAvalambI zabdasanmAtrAbhyupagantRbrahmavAdimatAvalambI, asya ' abhyupaiti' ityanenAnvayaH / zabdasvabhAvamitisarveSAM zabdAnAM sarveSAM cArthAnAM prakRtiH-mUlakAraNaM zabdasvabhAva- zabdAtmakaM brahmetyevamabhyupaiti-svIkaroti, shbdsnmaatraabhyupgntRbrhmvaadimtaavlmbiityrthH| uktArthe bhartRharivacanaM pramANayati- tadAheti / tadabhiyuktaH shbdsnmaatraabhyupgntRbrhmvaadimtaavlmbinaamaaptH| asyArthaH anantaramabhihitasya " anAdinidhanam" ityAdipadyasyArthaH, upadaryata iti shessH| Adizca nidhanaM cAdinidhane, na vidyate Adinidhane yasya tadanAdi nidhanamiti samAsaH, tadartha pratyekasamAsaghaTakapadArthakathanadvArA spaSTayati- Adiriti / tadabhAvAt utpAdavinAzayorabhAvAt / zabdatattvamityasya vivaraNaMzabdAtmakamiti / vaikharo-madhyamA-pazyantIbhedena zabdasya traividhyam, tatra vaikharI spaSTA, yato vyavahArapravRttiH, madhyamAsntargatA, yA'ntarmukhajalpAkArA noccAraNapathamupagacchati, athApi kiJcid vicArayati puruSastatra sarvatra jJAnasvarUpasanniviSTA, pazyantI tvatyantasUkSmA nirvikalpakajJAnasvarUpasanniviSTA, itthaM trividhena zabdena pratyekaM sarvArthavyApanAd vyApakasya brahmaNastatsvarUpatvamupapadyatetarAmityAzayenAha- vaikharyAtmakazabdenaiveti- sarve'pyarthAH zabdenollikhyAmAnAH santa eva vyava Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nyopdeshH| 295 kam , vaikharyAtmakakabdenaiva sarvollekhAnmadhyamAkhyazabdasaMsRSTasavikalpakajJAnenaiva sarvArthagrahaNAt pazyantyAkhyazuddhazabdAtmakajJAnenaiva cAkhaNDaikasvarUpanizcayAt sarvatrAnusyUtatvAt sarvopAdAnatvAcca zabdatattvamakhaNDaM brahmetyarthaH / etadevAha-yadakSaram-akArAdi, etenAbhidhAnarUpo vivarto darzitaH / tathA yat 'arthabhAvena' tad vivarttate, etenAbhidheyarUpo vivattoM drshitH| tathA yato jagataH prakriyA-pratiniyatA vyavasthA, bhedAnAM saGkIrtanametaditi / ayaM ca varNakramarUpo vedastadadhigamopAyaH, praticchandakanyAyena tasyAvasthitatvAt , taJca parabrahmA'bhyudaya-niHzreyasaphaladharmAnugRhItAntaHkaraNairavagamyate, anyaistu prayogAdava. gamyate, 'zabda eva jagatastattvam , tadvA''pyabAdhyamAnatvAt , ahirajjuvat, grAmArAmAdayaH zabdA. hRtidhurAM dadhatIti sarvArthollekhazekharatvena vaikharyAH sarvArthavyApakatvam / madhyamAkhyeti- madhyamAsaMjJako yaH zabdastena saMspRSTaMtAdAtmyena saMbaddhaM yat savilpakajJAnaM tenaiva sarvArthagrahaNAdityarthaH, na khalvarthamajJAtvaiva parArtha zabdamuccArayati so'pi puruSa iti: zabdoccAraNArtha tadarthajJAnamapekSitam , nirvikalpakaM cArthajJAnaM na zabdoccAraNAyAlamiti savikalpajJAnameva tadarthamAvazyakam, tacca madhyamAkhyazabdasaMspRSTamevetyevaM sarvArthagrahaNapaTiSThasavikalpakajJAnasvarUpasanniviSTatvAnmadhyamAkhyazabdasya sarvArthavyApakatvam / pazyantyAkhyeti-pazyantIsaMjJako yaH zuddhazabda:- AnupAdilakSaNAzuddhirahitatvAcchuddhatvam , tadAtmakajJAnenaiva puna: akhaNDaikasvarUpasya brahmaNo nizcayAdakhaNDakabrahmasvarUpameva sarva vastu paramArthata iti sarvasyApi tadAtmanaH pazyantyAkhyazuddhazabdAtmakajJAnenaiva nizcayAditi taddvArA pazyantyAkhyazabdasyApi sarvavyApakatvam / evaM ca zabdatattvasya, sarvatra sarvasminnarthe, anu syUtatvAt anugatatvAt , sarvopAdAnatvAcca sarvasya vastunastata evodbhUtatvena sarvavastuna upAdAnatvAcca, akhaNDaM brahma sarvatrAnusyUtaM sarvopAdAnaM ca, zabdatattvamapi tatheti naikasyopAdAnadvayamato yadeva brahma sarvAnusyUtaM sarvopAdAnaM ca tadeva zabdatattvamiti zabdatattvamakhaNDaM brahma, iti evaMsvarUpaH, arthaH anAdinidhanaM brahma shbdtttvmitysyaarthH| etadeva brahma zabdatattvameva, Aha kathayati / yadakSaraM yat zabdatattvaM brahma, akSaramityasya vivaraNam- akArAdIti / etena yadakSaramityanena zabdatattvaM brahmaivAkArAdyakSararUpeNa nivartata iti akArAdyakSarAtmakAbhidhAnalakSaNo vivartaH zabdatattvAtmakabrahmaNo darzita AveditaH / yat zabdatattvaM brahma, tat tadeva, arthabhAvena arthAtmanA, vivartate parimaNate / etena vivartate'rthabhAvenetyanena / yataH zabdatattvAtmabrahmaNaH sakAzAt / prakriyetyasya vivaraNam - pratiniyatA vyavastheti / etatkathanaprayojanaM darzayati-bhedA. nAmiti- vizeSANAmityarthaH / saGkIrtanaM kathanam / etat prakriyA jagato yata iti vacanam / zabdatattvAtmakabrahmaNo'vagame ka upAya ityapekSAyAmAha- ayaM ceti- idAnIntanarasmAbhirapi pratyakSeNa gocarIkriyamANazcetyarthaH / varNakramarUpaH aanupuurviivishessvishissttvrnnsmudaayaatmkH| tadadhigamopAyaH zabdatattvAtmakabrahmAdhigamanibandhanam / kathaM vedastadadhigamopAya ityAkAGkhAyAmAha-praticchandakanyAyeneti-bimba-pratibimbanyAyenetyarthaH / tasya vedasya, pratibimba na bimbAtirikaM vastubhUtaM tathApi bimbasya vastuno jJApakaM bhavati, pratibimbasya bimbamantareNAnupapatteH, evaM vedo'pi zabdatattvAtmakabrahmaNo bimbasthAnIyasya pratibimbasthAnIya eveti bhavati tadadhigamasAdhanabhityAzayaH / kiM tadadhigamopAyena vedena sarvaireva vedArthAbhiH zabdatattvAtmakaM brahmAdhigamyate ? kiM vA tatrApi viziSTareva kaizcidityapekSAyAmAha-tacca paramabrahmeti- zabdatattvAtmakaparamabrahma punarityarthaH, asya 'avagamyate' itynenaanvyH| abhyudayoti- abhyudayaH- svargAdiH, niHzreyasaM- mokSaH, abhyudaya-niHzreyasAnyatarat phalaM yasya so'bhyudaya niHzreyasaphalaH, evambhUto yo dharma:- zamadamAdilakSaNaH, yogAbhyAsajanitapuNyavizeSo vA, tenAnugRhItaM- tatsambandhAt pUtam, antaHkaraNaM-hRdayaM yeSAM tairabhyudaya-niHzreyasaphaladharmAnugRhItAntaHkaraNaiH, kaizrideva mahAtmabhiH zabdatattvAtmakaparamabrahmAvagamyata ityarthaH / anyaistu abhyudayaniHzreyasaphaladharmAnugRhItAntaHkaraNabhinnaiH puruSaiH punaH / prayogAt prakRSTayogAt , athavA parArthAnumAnasvarUpatryavayavopapannavAkyaprayogAt , avagamyate zabdatattvAtmakaparamabrahma jJAyate / parArthAnumAnAtmakavAkyaprayogasvarUpo dvitIyapakSa evAtrAbhipreta iti sa evopadayate-zabda eveti- zabda eva jagatastattvamiti pratijJA, tadbAdhe'pyabAdhyamAnatvAditi hetuH, jagato bAdhe'pi zabdatattvasyAbAdhyamAnatvAditi tadarthaH, ahirajjavaditi dRSTAntavacanam , atra yad yadbAdhe'pyabAdhyamAnaM tadeva tattvaM yathA aherbAdhe'pi rajjurabAdhyamAnA tattvamityudAharaNasvarUpam / prayogAntaramAha-grAmA-''rAmAdaya iti-prAmA-''rAmAdayaH zabdAtmakA iti pratijJA, tadAkArAnusyUtatvAditi hetuH, Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 296 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / tmakAH, tadAkArAnusyUtatvAt, suvarNAtmakakuNDalAdivad' ityAditaH zabdabrahmasAmrAjyasiddheH / na ca pramANAdhInA prameyavyavasthA, pramANaM ca cidAtmakamevAnubhUyata iti tatra zabdarUpatvAsiddhiH, nirAkArasya jJAnasyArthAprAhakatvena vyavahAre'nAzrayaNIyatvAt, sAkArasya ca tasya vAgUrUpatAM vinA asambhavAt, taduktam-- vAgUrUpatA ced vyutkrAmedavabodhasya zAzvatI / na prakAzaH prakAzeta sA hi pratyavamarzinI // 1 // ] iti / 39 [ ata eva zabdArthasambandho vaiyAkarNairabhedenaiva pratipAditaH, yuktaM caitat kathamanyathA adRSTadazarathAdInAmidAnIntAnAnAM dazarathAdipadAcchAbdabodhaH ? zuddhadazarathatvAdinopasthitestatrA sambhAvanIyatvAt grAmA-''rAmAdInAM zabdAkAreNAnusyUtatvAditi tadarthaH, suvarNAtmakakuNDalAdivaditi dRSTAntavacanam atra yad yadAkArAnusyUtaM tat tadAtmakaM yathA kuNDalAdikaM suvarNAkArAnusyUtaM suvarNAtmakamiti udAharaNaprayogaH / ityAditaH ityAdyanumAnaprayogataH / zabdabrahmasAmrAjyasiddheH sarvasya vastunaH zabdata svAtmakabrahmAtmakatvasiddheH / jJAnabhinnasya sarvasya prameyasya jJAnAtmakapramANena zabdatattvAtmakatvasiddheH sambhave'pi jJAnAtmakasya pramANasya cidAtmakatvenaiva svasaMvedana pratyakSeNAnubhUyamAnasya pratyakSavAvAnna zabdata svAtmakatvasiddhirityAzaGkAM pratikSipati na ceti idaM zabdAtmakamidaM vA jJAnAtmakaM brahmAtmakaM vetyevaM prameyavyavasthA pramANAdhInaiva mantavyA, anyathA sarvasya vastunaH parasparAtmakatvamapi vAGmAtreNa siddhayad vyavasthA mevotsAdayediti pramANaM cidAtmakamevAnubhUyate iti tatra cidAtmake pramANe zabdarUpatvAsiddhiriti na cetyarthaH / niSedhe hetumAha - nirAkArasyetiidametadAtmakamidametadAtmakamiti vyavahArasvarUpaiva prameyavyavasthA, jJAnamapi svasaMvedanaM cidAtmakamiti vyavasthA vyavahArarUpaiva evaM ca sarvo'pi vyavahAraH sAkAra jJAnAdevArthagrAhakAt pravartate na tvarthAprAhakAnnirAkArajJAnAt tasya svasaMvedanenApyananu - bhUyamAnasyAsiddhatvAt, sAkArasya ca jJAnasya vAgrUpatAM vinA'sambhavAdityanyathAnupapattyA jJAnasyApi cidAtmakasya zabde - nAnusyUtatvAcchabdAtmakatvaM siddhipaddhatimupayAtItyarthaH / jJAnasyApi zabdarUpatve bhartRharivacanaM saMvAdakatayopadarzayati - tadukta miti / vAgrUpateti cet yadi, avabodhasya jJAnasya vAgrUpatA zabdarUpatA, zAzvatI sarvakAlikI svAbhAvikI, vyutkrAmet na bhavet, tA~ti zeSaH, prakAzaH avabodhaH, na prakAzeta svasaMvedanena nAnubhUyeta, hi yataH, sA vAgrUpatA, pratyavamarzinI jJAnasvarUpanizcayakAriNI, zabdena jJAnasvarUpollekhamantareNa kiMsvarUpaM jJAnamityevAvadhArayituM na zakyata ityarthaH / ata eva jagataH zabdAtmakatvAdeva / zabdArthasambandhaH zabdasyArthena samaM sambandhaH, "vaiyAkarNaiH" ityasya sthAne " vaiyAkaraNaiH" iti pATho yuktaH, abhedenaiva tAdAtmyenaiva zabdArthayorvAcyavAcakabhAva sambandhastayostAdAtmyA - deva bhavatItyevaM vaiyAkaraNaiH pratipAditaH pradarzitaH / zabdArthayostAdAtmyasambandhasya yuktyupetatAM bhAvayati yukaM caitaditi - vaiyAkaraNaiH zabdArthayostAdAtmya sambandha pratipAdanaM yuktamityarthaH / kathamityasya zAbdabodha ityanenAnvayaH / anyathA zabdArthayostAdAtmya sambandhAbhAve / adRSTadazarathAdInAmiti na dRSTA dazarathAdayo yaiste'dRSTadazarathAdayasteSAmityarthaH / dazarathAdisamAnakAlInA api dUradezAdyavasthAnAdinA katipaye adRSTadazarathAdayaH sambhavanti tathA'pi yeSAM kathaJcidapi na dazarathAdidarzanaM sambhavati teSAM sugama va gatinimittamuktam idAnIntanAnAmiti aidaMyugInAnAM pramAtRRNAmityarthaH / dazarathAdipadAt kathamidAnIntanAnAM zAbdabodho na bhavecchandArthayostAdAtmya sambandhAbhAve ityapekSAyAmAha - zuddheti - anyadharmAnavacchinnetyarthaH tena meyatvadharmAvacchinnadazarathatvAdinopasthitisambhave'pi na kSatiH / tatra adRSTadazarathAdiSvidAnIntaneSu / zuddhadazarathatvAdinopasthitestatra kathamasambhAvanIyatvamityAkAGkSAyAmAha - tatheti - zuddhadazarathatvAdinetyarthaH / 66 'pUrvaka " ityasya sthAne " pUrva" iti pATho yuktaH yeSAM niravacchinnadazarathatvAdiprakAraka darzanAtmAnubhavo nAsti teSAM dazarathAdipadaM niravacchinnadazarathatvAdiviziSTe zaktamiti zaktipraho na sambhavati, zaktyanubhavAbhAve zaktismaraNamapi na sambhavati, anubhavasya smaraNaM prati kAraNatvAt tathAvidhazaktigrahAbhAve dazarathAdipadAnniravacchinna dazarathAdiprakA rakasmaraNaM na sambhavati, tat prati saMskAradvArA kAraNasya niravacchinnadazarathatvAdiprakAra kAnubhavasya niravacchinnadazarathatvAdiviziSTe dazarathAdipadazaktiprahasya cAbhAvAditi nedAnIntanAmAmadRSTadazarathAdInAM dazarathAdipadAnniravacchinnadazarathatvAdiprakArakazAbdabodhasya sambhavaH, zabdA'rthayostAdAtmya sambandhAbhAve ityarthaH / yadyapIdAnIntanAnAmapi dazarathAdipadaM prameyaviziSThe 66 Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 297 tathA pUrvakamanubhavAbhAvAt , prameyatvAdinA dazarathatvAdiprakArakopasthitau ca tataH prameyavAnityAkAraka. bodhasyaiva sambhavAt , na ca, prameyavAnityAkArakasaMskArAt prameyatvAMze udbodhakarahitA(tatvA)cchuddhadazarathatvAdiprakArakasmaraNopapattiH, tatprakArakasmRtau tatprakArakAnubhavatvenaiva hetutvAditi vAcyam , anvayavyatirekAbhyAM zuddhatatprakArakasmRti prati zuddhatatprakArakAnubhavatvenaiva hetutvasiddheH, na ca prameyAbhAvavadityAdijJAnAt saMsargavidhayA zuddhadazarathatvAdisvarUpapratiyogitvalakSaNasambandhaviSayakAt jJAnalakSaNapratyAsatteH zuddhadazarathatvAdiprakArako mAnasAnubhavaH sulabhaH, sarvajJApattibhiyA sAMsargikajJAnasyAnupanAyakatvasvIkArAt / tasmAdatra dazarathapadavAcyatvavati dazarathapadavRttiprakArakajJAnAd yathA dazarathapadavAcyatvena zakamiti zaktigrahaH prameyatvena rUpeNa dazarathatvAdiprakArakAnubhavataH sambhavati, tena ca zaktipraheNa prameyatvAdinA dazarathatvAdiprakArakopasthitirapi dazarathAdipadAd bhavitumarhati tathApi tathopasthititaH prameyavAnityAkAraka eva zAbdabodhaH prameyatvena dazarathatvAdiprakArako bhavenna tu dazarathAdirityAkArakaH zuddhadazarathatvAdiprakArakaH zAndabodha ityaah-prmeytvaadineti| tataH prameyatvAdinA dazarathatvAdiprakArakopasthitidvArA dazarathAdipadAt / nanu prameyatvAdinA dazarathatvAdaviziSTe'nubhUte dazarathAdipadAnAM zaktigrahe'pi tadanubhavAhitAt prameyavAnityAkArakasaMskArAt prameyatvAMze udbodhakarahitAt prameyatvaM parityajya zuddhadazarathatvAdiprakArakasmaraNaM sambhavati, tadAtmakopasthitidvArA dazarathAdipadAcchuddhadazarathatvAdiprakArakazAbda. bodho'pi sambhavatyeva, anubhava-smaraNayoH samAnaprakArakatvenaiva kAryakAraNabhAva upeyata iti dazarathatvAdiprakArakasmaraNaM prati dazarathatvAdiprakArako'nubhavaH kAraNam , na tu zuddhadazarathatvAdiprakArakasmaraNaM prati zuddhadazarathatvAdiprakArako'nubhavaH kAraNamityevaM prakArAMze zuddhatvAdikamapiM nivezyate, evaM ca pramevatvena dazarathAdiviziSTAnubhavo'pi dazarathatvAdiprakArakAnubhavo bhavatyeveti tataH zuddhadazarathatvAdiprakArakasmaraNasya dazarathatvAdiprakArakasmaraNalakSaNoktAnubhavakAryatAvacchedakadharmAkAntasyodayaH sambhavatItyuktasmaraNalakSaNopasthitidvArA dazarathAdipadAcchuddhadazarathatvAdiprakArakaH zAbdabodhaH syAdevetyAzaya pratikSipatina ceti-asya vaacymitynenaanvyH| niSedhe hetumAha- anvaya-vyatirekAbhyAmiti-zuddhatatprakArakAnubhavasattve zuddhatatprakArakasmaraNaM zuddhatatprakArakAnubhavAbhAve zuddhatatprakArakasmaraNAbhAva ityanvaya-vyatirekAbhyAmityarthaH, evaM ca zuddhadazarathatvAdiprakArakAnubhavAbhAvAcchuddhadazarathatvAdiprakArakasmaraNalakSopasthityanutpattyA na dazarathAdipadAcchuddhadazarathatvAdiprakArakazAbdabodho bhavedityarthaH / nanu prameyAbhAvavadityAdijJAnaM zuddhadazarathatvAdyavacchinna pratiyogitAsambandhena prameyaprakArakAbhAvavizeSyakajJAnarUpamapi sambhavati, tasmAdeva ca jJAnalakSaNapratyAsattilakSaNAlaukikasannikarSAnmanorUpendriyeNedAnIntanAnAmapi zuddhadazarathatvAdiprakArakAlaukikapratyakSAtmakAnubhavo bhaviSyati, tadanubhavatazca zuddhadazarathatvAdiprakArakasmaraNamapi bhavitumarhati, tadAtmakopasthitidvArA dazarathAdipadAcchuddhadazarathatvAdiprakArakazAbdabodho'pi bhaviSyatItyAzaGkAM pratikSipati-na ceti / yadi cAnvayitAvacchedakAvacchinna pratiyogitaiva saMsargavidhayA bhAsata iti dazarathatvAdikaM nAnvayitAvacchedakamiti na tadavacchinnapratiyogitAyAH saMsargavidhayA bhAnamiti vibhAvyate tadApi prameyatvena dazarathAderapyabhAve'nvaya iti pratiyogino dazarathAdedazarathatvAdisvarUpameva pratiyogitvaM saMsarga ityetAvatA'pi saMsargavidhayA dazarathatvAdikharUpapratiyogitAlakSaNasaMsargajJAnarUpaM tajjJAnalakSaNavidhayA dazarathatvAdyalaukikamAnasapratyakSakAraNaM bhaviSyatIti bodhyam , evaM sati prameyAbhAvavadityAdijJAne dharmamAtrakharUpapratiyogitvasya saMsargavidhayA bhAnasambhavena tajjJAnasya jJAnalakSaNapratyAsattividhayA niravacchinnadharmamAtraprakArakAlaukikamAnasapratyakSakAraNatvasambhavena tataH sarvajJAnasambhavataH sarvajJatvApattireva prasajyata iti tadbhiyA saMsargavidhayA jJAnasya na jJAnalakSaNapratyAsattividhayA kAraNatvamityeva svIkaraNIyamiti niSedhahetumupadarzayati-sarvajJApattibhiyeti-atra sArvakyApattibhiyeti pATho yuktH| anupanAyakatvaM jJAnalakSaNapratyAsattividhayA bhAnAprayojakatvam / zabdA-'rthayostAdAtmye satyeva sambandha iti pratijJAtamupasaMharati - tsmaaditi| atra dshrthaadipdsthle| dazarathapadavAcyatvavatItyatra saptamyartho vizeSyatvam , tasya nirUpakatAsambandhena jJAne'nvayaH, tathA ca dazarathapadavAcyatvavaniSThavizeSyatAnirUpakadazarathapada 38 Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 298 nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| vAcyatAsambandhena dazarathapadatvena vA zAbdabodhaH svIkartavyaH, tathA tulyanyAyAt sarvatrApIti zabdAnu. bhavo'pyarthasya zabdAtmakatva eva sAkSIti / na cAnavagatacitto'pi rUpaM cakSuSA vIkSamANo'bhilApAsaMsRSTameva viSayIkarotIti nIlAderazabdAtmakatvasiddhiH. zabdAsaMsRSTArthAnubhavasya jJAnavAdinA jJAnAbhAvakAla iva zabdavAdinA zabdAbhAvakAle bAhyArthasyaivAnubhyupagamena zabdAtiriktabAhyAsiddheH, bAhyatvaniyatadezavRttitvAdi ca ghaTAdAvavidyAvazAdeva bhAsata iti na tattadAkAraiH zabdabrahmabhedasiddhiH, taduktam" yathA vizuddhAkAzaM timiropapluto janaH / saMkIrNamiva mAtrAbhizcitrAbhirabhimanyate // 1 // tathaidamamalaM brahma nirvikalpamavidyayA / kaluSatvamivApannaM bhedarUpaM vivartate // 2 // " iti / yadi vA prAmA-''rAmAdiprapaJco vyavahArasatyaH svIkriyate, tAhagvailakSaNyAnubhAvAt , tadA'vidyA pratiyogikazaktilakSaNAnyatarasambandhaniSTaprakAratAnirUpakajJAnAd dazarathapadAd dazarathapadavAcyatvena rUpeNa vAcyatAsambandhena dazarathapadavattvena rUpeNa vA dazarathasya bodho yathA svIkartavyo bhavati tathA tulyanyAyAt sarvatra ghaTa-paTAdisthale'pi ghaTAdipadavAcyatvavati ghaTAdipadavRttiprakArakajJAnAd ghaTAdipadavAcyatvena rUpeNa vAcyatAsambandhena ghaTAdipadavattvena ghaTAdeH zAbdabodho ghaTAdipadAdabhyupagantavya ityevaM zAbdabodhaH zandAnubhavarUpaH sannarthasya zabdAtmakatve sAkSI bhavatyevetyarthaH, dazarathapadatvenetyasya sthAne dazarathapadavattveneti pATho yuktH| atra parAzaGkAmutthApyApahastayati-na ceti / anavagatacitto'pIti-cakSuSA nIlAdirUpasAkSAtkAre jJAnasya bhAnaM jJAnalakSaNAlaukikapratyAsattyaiveti jJAnasya jJAne satyeva cakSuSA nIlAdijJAne tadbhAnaM bhavitumarhati, yazca pramAtA'navagatacitto'jJAtajJAna:- nIlAdivIkSaNAvyavahitapUrvasamaye jJAnajJAnazUnyaH so'pi, rUpaM cakSuSA vIkSamANaH pazyan san / abhilApAsaMsRSTameva nIlaM viSayIkaroti abhilApAsaMsRSTanIlAdiviSayakadarzanavAneva saH, iti etasmAt kAraNAnnIlAderazabdAtmakatvasiddhiriti na cetyarthaH / atra hetumupadarzayati-zabdAsaMsRSTArthAnubhavasyeti- asya 'anabhyupagamena' ityanena sambandhaH, jJAnavAdinA jJAnAbhAvakAle iva bAhyArthasyeva zabdavAdinA zabdAbhAvakAle zabdAsaMsRSTArthAnubhavasyAnabhyupagamena zabdAtiriktagrAhyArthAsiddharityanvayaH, "bAhyArthasyaivAnabhyupagamena" ityasya sthAne "bAhyArthasyevAbhyupagamena" iti pAThaH samyak, jJAnAdvaitavAdinA yathA jJAnAbhAvakAle bAhyArtho nAbhyupagamyate bAhyArthasya jJAnAkAravyatiriktasyAbhAvena jJAnAbhAvakAle tadabhAvasya nyAyaprAptatvAt tathA zabdAdvaitavAdinA zabdAbhAvakAle zabdAsaMsRSTArthAnubhavo nAbhyupagamyate, sarvasyArthasya zabdAtmakatayA zabdatattvavyatirikasyArtha. syAbhAvena zabdAbhAvakAle tadanubhavAbhAvasyApi nyAyaprAptatvAt , evaM ca nIlAdizabdAsaMsRSTasya nIlAdyarthasyAbhAvena jJAnena tadviSayIkaraNasyApyasambhavena tato nIlAderazabdAtmakatvasiddhayasambhavAdityarthaH / nanu yadi jJAna-zabdavyatirikto bAhyArtho nAsti tarhi bAhyatvapratiniyatadezavRttitvAdikaM dharmyabhAvAt kathaM bhAsetetyAkAGkSAyAmAha-bAhyatveti / tattadAkAraiH ghttpttaadiprtiniytbaahyaakaaraiH| uktArthe brahmavAdivacanasaMvAdamAha-taduktamiti / yathetyAdipadyadvayaM spaSTArtham / vA athavA, sattvaM dvividhaM- vyAvahArikasattvaM pAramArthikasattvaM ca, tatra pAramArthikasattvaM zabdabrahmaNaH, tasya trikAlAbAdhyatvAt , vyAvahArikasattvaM zabdabrahmAtiriktasyAzeSasyaiva jagataH, tasya vyavahArakAle bAdhAbhAve'pyuttarakAle zabdabrahmasAkSAtkAreNa bAdhyamAnatvAt , prAtItikasattvasyApyatiriktasya zuktirajatAdau kasyacidabhyupagamastanmate- brahmajJAnAtirikajJAnAbAdhyatvaM vyAvahArikasattvam, brahmajJAnAtiriktajJAnabAdhyatve sati pratIyamAnatvaM prAtItikasattvamiti vyAvahArika-prAtItikasattvayovivekaH, tayorna meda iti pakSe tu bAdhyatve sati pratIyamAnatvameva vyAvahArikasattvamityAzayenAha-grAmA-''rAmAdi. prapaJca iti / kathaM prAmArAmAdiprapaJco vyavahArasatya upeyata ityapekSAyAmAha- tAhara NyAnubhavAditi- sarvathA'satyatve yad prAmArAmAdInAM vailakSaNyamanubhUyate tanna syAt, nirupAkhyasya- sakaladharmavinirmuktasya kiJciddharmaviziSTatayA pratIyamAnatvasyaivAsambhavena parasparavailakSaNyAnubhavasya smbhaavyitumpyshkytvaadityaashyH| tadA tadAnIm / avidyA Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 299 sahAyazabdabrahmaiva tadupAdAnaM vAcyam , advaitazAstreNAvidyAnivRttau ca tanmUlaprapaJcavigame zuddhaM zabdabrahmevAvaziSyate, sa eva mokSa iti niravadyam / kevalaM tasya zabdAtmakatve zuddhazabdatvAdidharmavattvam , nirdharmakatve'pyasadAdivyAvRttivadazabdAdivyAvRttyaivopapattiriti saMkSepaH / dvitIyamatAvalambino vedAntinaH, tanmate'khaNDamadvitIyamAnandaikarasaM svaprakAzaM caitanyameva jagatastattvam , anirvacanIyasyaiva sarpasya rajjuH / kathaM tarhi jIvezvaravibhAga iti cet ? ajJAnarUpAdupAdheH, sahAyam avidyAsahakRtam / brahmaivetyevakAreNa tadatiriktasya sarvasyaiva kalpitasyopAdAnatvavyavacchedaH / tadupAdAnaM prAmA-''rAmAdiprapaJcasyopAdAnam / advaitazAstreNa zabdabrahmAdvaitabodhakavedAntavAkyena, nahi tadvAkyamAtrato'vidyAnivRttiH sambhavati tathA sati pUrvamevAvidyAnivRttiprasanaH syAt kintu zabdAtmakabrahmadvitasAkSAtkArAdityatra dRzyam / tanmUlaprapaJcavigame avidyAmUlakasya prapaJcasya - prAmArAmAdirUpasya vilaye sati / zuddhaM kalpitaprapaJcarahitam / zabdabrahmaiva zabdatattvAtmakabrahmamAtram / avaziSyate avaziSTaM bhavati / sa eva zuddhaM zabdatattvAtmakabrahmamAtram , evakAreNa zabdabrahmAtiriktasya mokSakharUpatvasya vyavacchedaH / kevalaM kintu| tasya brhmnnH| akhaNDasya brahmaNo bhinnasya kasyaciddharmasyAbhAvAcchuddhazabdatvAdidharmo'pi nAsti dvaitApattibhayAt tadupagamo'pi na zakyaH kartumata Aha-nirdharmakatve'. pIti / vidhirUpadharmasyAtiriktasyAbhAvAdeva nirdharmakatvaM brahmaNaH, abhAvo hi adhikaraNAtmaka ityasadAdivyAvRttilakSaNasya sattvAdidharmasya brahmAtmakAdhikaraNasvarUpasya brahmaNi svIkArato yathA sad brahma Anando brahma jJAnaM brahmeti vyavahAropa. pattistathA'zandAdivyAvRttilakSaNasya zuddhazabdatvAdidharmasya brahmAtmakasyaiva brahmaNyabhyupagamena zabdatattvaM brahmatyapyupapadyatetarAmityAha-asadAdivyAvRttivaditi // citsanmAnaM brahmeti dvitIyabrahmavAdimatamupavarNayitumAha-dvitIyeti / zabdatattvaM brahmeti prathamabrahmavAdimatAvalambino bhartRhariprabhRtevaiyAkaraNatvasyAvadhAritatvAd dvitIyamatAvalambinaH ke ityAkADAnivRttaye vAha-vedAntina iti / tanmate vedaantimte| akhaNDam avayavAvayavibhAva-dezapradezAdibhAva-guNaguNibhAvAdivikalam / advitIyaM svabhinnatvavyApakIbhUtAbhAvapratiyogipAramArthikasattvavat, etAvatA brahmaiva paramArthasat, brahmabhinnaM paramArthasanna bhavatIti jJApitam / duHkhaikarUpamapyadvitIyaM syAdata Aha-Anandekarasamiti-AnandakasvabhAvamityarthaH / evambhUtaM brahma yadi na pramANaviSayastarhi na zraddheyam, yadi ca pramANaviSayastarhi tatpramANaM yadi paramArthasat tarhi tadAdAya dvaitApattiH, atha kalpitaM tadA kalpitena tena na paramArthasadbrahmasiddhirityata Aha-svaprakAzamiti- tathA ca svaprakAzarUpatvAt svasiddhasya na pramANAntarAdhInA siddhiriti na tatsiddhaye pramANAntaramanveSaNIyamiti / abhede viSayaviSayibhAvAbhAvAt svaprakAzamityasya svaviSayakaprakAzarUpamiti nArthaH, kintvasvaprakAzabhinnamityeva tadarthaH, kathaM jJAnAnAtmakaM tat svaprakAzaM jaDasya svaprakAzatvAsambhavAdata Ahacaitanyameveti-tathA ca jJAnasvarUpatvAdeva svaprakAzaM tadityarthaH, evakAreNa tadbhinnasya tattvarUpatAvyavacchedaH / niruktasvaprakAzaM brahma jagato'dhiSThAnamato brahmaiva jagatastattvaM yad yasyAdhiSThAnaM tat tasya tattvamiti vyApterniSTaGkanAya dRSTAntamupadarzayati- anirvacanIyasyeti-"anirvacanIyasyaiva" ityasya sthAne " anirvacanIyasyeva" iti pATho yuktaH, anirvacanIyasya sarpasya rajjurivetyanvayaH, rajau ayaM sarpa iti yad bhramAtmakaM jJAnaM bhavati tadviSayaH sarpo na dezAntarIyaH, tena samaM ca cakSuSo laukikasannikarSAbhAvAt , jJAnalakSaNA'laukikasannikarSasyendriyapratyAsattitvaM nAbhyupeyata eva, kintu rajjvajJAnAt tadAnomevotpanno'nirvacanIyaH sarpa eva rajau kalitastadviSayaH, sa ca prAtItikasanniti gIyate, tasyAnirvacanIyasya sarpasyAdhiSThAnaM rajjureva tattvaM kalpitasyAdhiSThAnasattAtiriktasattvAnabhyupagamAditi yathA tathA nirukkacaitanyasvarUpabrahmaNi kalpitasya jagato brahmasattvAtiriktasattvAbhAvAt tadeva tatvamityarthaH / pRcchati-kathamiti / tarhi yadi niruktacaitanyavyatirikavastuno'bhAvAcaitanyameva jagatastattvaM tadA uttarayati-ajJAnarUpAdupAriti- ekasyApi caitanyasvarUpasya brahmaNo'jJAnarUpopAdhisambandhAdayaM jIvo'yamIzvara iti bhedasvarUpo vibhAga iti vibhAgenopAdhikalpitena na paramArthasya zuddhacaitanyAdvaitasya vyAghAta ityarthaH / ajJAnarUpAdupAdherekasya caitanyasya jIvezvaravibhAga iti yaduktaM tadeva bhAvayati Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 300 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / tathAhi- ekasyaiva mukhasya darpaNopAdhisambandhAd bimbapratibimbabhAvaH, evaM cinmAtrasyoktopAdhisambandhAjIvezvarabhAvo na tattvAntaramasti / ajJAnaM tvanAdyanirvacanIyamAyA'vidyAdizabdAbhidheyam , taJcaikenaivopapattAvanekakalpanAnavakAzAdekamevetyeke / baddhamuktavyavasthAnirUpaNAya nAnetyanye, tadavasthAni mUlAjJAnAni vyavahArasaukaryAya nirUpayanti- tatraiva mAyA-'vidyAzabdadvayanimittaM zaktidvayaM-vikSepazaktirAvarNazaktizca, kAryajananazaktirvikSepazaktiH, tirodhAnazaktirAvarNazaktiH, yathA-avasthArUpasya rajvajJAnasya sarpajanana. tathAhItyAdinA / bimbapratibimbamAtra iti-darpaNarUpopAdhau darpaNagatamAlinyAdidoSAnmalinamiva tadgatamupalabhyamAnaM mukhaM pratibimbatvadharmAkAntatvAdanyat tadanyacca grIvAsthameva svasvarUpavyavasthitaM bimbatvadharmAkAntam, darpaNa lakSaNopAdhi. sambandhAbhAve ca bimbapratibimbabhAvAnAkrAntameva kevalaM mukhamiti ythetyrthH| evaM tathA / ukopAdhisambandhAt ajJAnalakSaNopAdhisambandhAt / na tattvAntaram aupAdhikasya jIvezvaravibhAgasyopAdhyabhAve'bhAva eveti vastutastasyAbhAvAnna brahmatattvAtirikatattvarUpatAlakSaNaM tattvAntaratvamiti na brahmatattvAdanyat tattvamasti / ajJAnamidaM na jJAnaprAgabhAvajJAnAtyantAbhAvarUpaM kintu tejovirodhibhAvasvarUpavajjJAnavirodhibhAvasvarUpamevAvidyAdizabdAbhidheyamityAha-ajJAnaM viti- anAdyanirvacanIyaM yad mAyA'vidyAdi tatpratipAdako yo mAyA'vidyAdizabdastenAbhidheyamajJAnamityarthaH, athavA anAdizabdo'nirvacanIyazabdo mAyAzabdo'vidyAzabda ityAdizabdAbhidheyamajJAnaM punarityarthaH / tadajJAnamekamane veti jijJAsAyAmake kecana vedAntimatAnuyAyina AcAryA lAghavAdekameva tadicchantIti tanmatamupadarzayati- tacceti- mAyA'vidyAdizabdAbhidheyamajJAnaM punarityarthaH / ekenaivAzAnena upapattI ajJAnabimbatvAkAntaM caitanyamIzvaraH, ajJAnapratibimbatvAkAntaM caitanyaM jIva ityevmiishvrjiivbhedvyvsthityuppttau| anekakalpanAnavakAzAt mAyopAdhikaM caitanyamIzvaro'vidyopAdhikaM caitanyaM jIva ityevamanekAjJAnakalpanAyAH prayojanasya jIvezvaravibhAgasyAnyathaivopapattAvanavakAzAt / ekamevetyatra tadityasyAnvayaH / iti evam / eke AcAryA abhyupagacchanti / avidyAzabdAbhidheyasya jIvopAdherajJAnasyaikatve tadupAdhikacaitanyarUpasya jIvasyApyekatvamityekasya muktau tapasya sarvajIvasya muktirekasya bandhe sarvasyApi bandha iti eko jIvo baddhastadAnImevAnyo mukta ityevaM baddhamuktavyavasthaikAjJAnopAdhivAde durghaTetyanekamevAjJAnamabhyupeyamiyevamanye vedAntimatAnuyAyina AcAryA urarI kurvantIti tanmataM darzayatibaddhamukteti / 'anye' ityasyaiva nirUpayantItyanenAnvayaH, tathA ca vyavahArasaukaryAya tadavasthAni mUlAjJAnAni nirUpayantyanye ityanvayaH phlitH| kathaM tannirUpaNamityAkAlAyAM nirUpaNaprakAramupadarzayati-tatraiveti-- mUlAjJAna evetyarthaH / mAyeti-mAyAzabdanimittamekAM zaktimaparAmavidyAzabdanimittamityevaM zaktidvayaM niruupyntiityrthH| zaktidvayaM nAmamA darzayati-vikSepeti-rAvaNetyasya sthAne rAvaraNeti pATho yuktaH, evamagre'pi, tathA ca ajJAne vikSepazaktyA mAyAzabdaH pravartate, AvaraNazaktyA avidyAzabdaH pravartate iti / krameNa tadubhayakharUpaM lakSayati- kAryeti- ajJAnaM yayA zaktyA - bhinavakArya janayati sA kAryajananazaktirvikSepazaktirityarthaH, yayA zaktyA yathAvasthitavastusvarUpaprahaNaM jJAnasya pratibadhnAti sA tirodhAnazaktirAvaNazaktirityabhidhIyate, AvaraNazakterapi asattvApAdakA-'bhAnApAdakazaktibhyAM vaividhyaM granthAntare upavarNitam, tatra yayA'jJAnazaktyA pratibandhAd vastuno'stitvamapi grahItuM na pAryate sA'sattvApAdakAvaraNazaktiH, vastunaH sattvaM gRhNannapi puruSo yayA'jJAnazaktyA pratibandhAdidamIg vastvityevaM prahItuM na zaknoti pramAtA sA'bhAnApAdakAvaraNazaktiH, atra asattvApAdakAvaraNazaktirajJAnasya parokSajJAnAt pratiruddhA bhavati vinazyati vA, tena vastunaH parokSajJAne jAte so'stIti sAmAnyato'stitvaM pratIyate, sa itthaMstrarUpa iti vizeSato jJAnAbhAvAt kIdRzaH sa iti jijJAsA tato na nivartate, abhAnApAdakAvaraNazaktistvajJAnasyAparokSajJAnAt pratiruddhA bhavati vinazyati vA, tena vastunaH pratyakSajJAne samutpanne satIdaM vastvitthameveti vizeSato grahaNaM bhavati, na tadAnIM kIdRgidamiti jijJAsA samullasati, tathA ca parokSajJAnato'sattvApAdakazakterabhibhavAnnAzAd vA vastvastItyeva jJAyate, pratyakSajJAnato'bhAnApAdakazakerabhibhavAnnAzAd vA vastu bhAtIti jJAyate iti vivekaH / niruktazaktidvayameva dRSTAntadAntikabhAvasaGgamanena bhAvayati- yatheti / avasthArUpasya mUlAjJAnAvastharUpasya, tUlAjJAnapadavAcyasyeti yAvat , mUlAjJAnaM zuddhacaitanyaM paramabrahmAvRNoti, tatraiva vyAvahArikasattvAdyAkAntaM bhUjalAdikaM sajati ceti rajjvajJAnAdikaM ca tasyaivAvasthAvizeSarUpaM tUlAjJAnazabdAbhidheyaM rajjvAdikamAvRNoti rajjvAdAveva ca Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 301 zatIH rajjutirodhAnazaktizca, evaM mUlAjJAnasyAdvitIyapUrNAnandaikarasacidAvarNazaktirAkAzAdiprapaJcajananazaktizceti; nivRtte cAjJAne tannimitte ca jIvezvarAdiprapaJce cinmAtrameva(vAva)ziSyate, jIvastvajJAnapratibimbitaM caitanyamiti vivaraNAcAryAH, " rUpaM rUpaM prati rUpI babhUva " [ ] iti zruteH, " ekadhA bahudhA caiva dRzyate jalacandravad" iti [ ] smRtezca, na cAmUrtasyapratibimbAbhAvaH zakyo vaktum , amUrtAnAmapi rUpa-parimANAdInAM guNAnAmAdarzamUrtadravyasyApi sAbhranakSatrAprAtibhAsikasattvAkAntaM rajjusAdikaM sRjati ceti, "sarpajananazaktIH" ityasya sthAne "sarpajananazaktI" iti pATho yuktaH, rajjvajJAnasya yA sarpajananazaktiH sA vikSepazaktirityarthaH, rajjvajJAnasya yA punA rajjutirodhAnazaktiryadalAt satyapi ragjustirohitA satI na jJAyate sA AvaraNazaktirityarthaH / evaM tathA / mUlAjJAnasya zuddhacaitanyasvarUpabrahmAvarakAjJAnasya / cidAvarNazaktirityasya sthAne cidAvaraNazaktiriti pAThaH samyag, yayA zaktyA''vRtaM brahma advitIyapUrNAnandaikarasacidrUpatayA na jJAyate sA AvaraNazaktirmUlAjJAnasyetyarthaH, yayA zaktyA mUlAjJAnaM punastatra brahmaNi AkAzAdiprapaJcaM janayati sA mUlAjJAnasya vikSepazaktirityarthaH, mUlAjJAnanivRttau tannimittajIvezvarAdiprapaJcanivRttau ca zuddhaM brahmavAvaziSyate tadeva mokSa ityupadarzayati-nivRtte cAjJAna iti / tannimitte ajJAjanimittake, cakArAnnivRtte iti anukRssyte| yadyajJAnarUpopAdhita eva jIvezvaravibhAgo vaktavyastarhi kiMsvarUpastadA jIva Izvarazca kiMsvarUpa ityapekSAyAmAha-jIvastviti- jIvasyAjJAnapratibimbitacaitanyasvarUpatve kathite ajJAnabimbatvAkAntaM caitanyamIzvara ityuktameveti na nyUnatvamiti nAtra mantavyam, IzvarasyApyajJAnapratibimbitacaitanyasvarUpatayaivAtraivAne'bhidhAnAditi bodhyam / ekaM mUlAjJAnamityeke, anekAni tAnItyanye, mUlAjJAnA. vasthAvizeSarUpANyajJAnAni tUlAjJAnAni, tatra zaktidvayamAvaraNavikSepazaktisvarUpam , tadajJAnabimbatvAkAntaM caitanyamIzvarastatpratibimbatvAkAntaM caitanya jIva ityevaM bimbapratibimbabhAvavAdopavarNanaM keSAmityAkAlAnivRttaye tvAha- iti vivaraNAcAryA iti- evaM vivaraNAcAryAH pratipAdayantItyarthaH / ayaM ca bimbapratibimbabhAvavAdaH zruti-smRtipramANasiddhatvAt sarvairapyupAdeya ityAvedanAya tatra krameNa zruti-smRtI darzayati- rUpamiti, ekadheti ca, "rUpaM rUpaM prati rUpIbabhUva" ityasya sthAne "rUpaM rUpaM pratirUpo babhUva" iti pAThaH samyag , rUpaM rUpamiti vIpsayA yaM yamupAdhi prApnoti caitanya tat tadupAdhyanurUpaM tad bhavati tadupAdhivigame nAsau tathA bhavatIti darzitam, etAvatA'nekopAdhipakSaH prakaTito bhavati; athavA rUpaM rUpamityanenaikasyApyupAdheranekAvasthasyAmeDanam , tathA caikopAdhiravasthAvizeSAdanekarUpatAmaJcatItyekopAdhipakSo'pi sUcito bhavati, mAyA'pyekA caitanyamapyekamevamapi tayoH sambandhe kathaM jIvezvarAdyanekavyavasthitirityAkAsAM nivartayati ekatyAdismRtiH, yathA jalAzayalakSaNa upAdhirekaH, AkAzazcandro'pyekastathApi tayoH sambandhe sati nAnAvidhajalAzaya. gatormibhAve anekAni candrapratibimbAni jAyante, nistaraGge ca tasminneva jalAzaye ekaM candrapratibimbaM samullasadU dRzyate tathA prakRte'pIti / nanu mUrtasyaiva candrAdeH pratibimba bhavatItyamUrtasya caitanyasvarUpasya brahmaNaH pratibimbameva na sambhavatItyAzaGkA pratikSipati-na ceti- asya zakya itynenaanvyH| niSedhe hetumAha- amUrtAnAmapIti "mAdarzamarta" ityasya sthAne "mAdaze'mUrta" iti pATho yuktaH, mUrtatvaM rUpavattvameva pratibimbanibandhanamatra parasyAbhimatam , na ca rUpa pariNAmAdayo guNA rUpavantaH, guNe guNAnaGgIkArAt, athApi Adarza-darpaNe rUpa-pariNAmAdiguNaviziSTasya mukhAdeH pratibimbane mukhAdigatAnAM rUpapariNAmAdInAM guNAnAmamUrtAnAmapi pratibimbasya darzanAdityarthaH / nanu darzanasya durapahnavatvAdamUrtAnAM guNAnAM pratibimbanaM dRzyata iti tadurarIkriyatAm amUrtasya tu dravyasya pratibimbanaM na dRSTamiti dRSTAntAbhAvAt kathamamUrtasya brahmaNaH pratibimbanamAsthyamityata Aha-a sthApIti / sAbhranakSatrAkAzasyeti-atra abhra-nakSatrayormUtatve'pi AkAzasya na mUrtatvamiti sAbhranakSatrAkAzasya na mUrtatvamiti bodhym| jAnumAtra jAnupramANe, etena candro yadyapi jalAzayagato'dhikaparimANastathA'pi vitastimAtratayaiva lokairanubhUyata iti kRtvA jalAzayAnnyUnaparimANaka eva kalpita iti nyUnaparimANakasya tasya pratibimbanamadhikaparimANe jalAzaye, na tvadhikaparimANasya nyUnaparimANe pratibimbanaM sambhavatIti kathamatimahato brahmaNo'lpaparimANe'jJAne pratibimbanamiti tucchazaGkA'pi vyapAkRtA bhavati, atimahato'. pyAkAzasya svalpaparimANe jale pratibimbasya darzanena tadRSTAntenAtimahato'pi brahmaNaH svApekSayA nyUnaparimANe'jJAne Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| D kAzasya jAnumAtre jale vizAlarUpeNa pratibimbadarzanAt ; pratibimbasyApi ca cidrUpatvaM pratyakSazAstrAbhyAM siddham / na ca ghaTAvacchinnAkAzavadavidyAvacchinnaM caitanyameva jIvo'stu, kiM pratibimbatveneti vAcyam , tathA sati jIvabhAvenAvacchinnasya punaravacchedAntarAyogAt, ghaTAkAzAdI tathAdarzanAd brahmaNaH sarvaniyantRtvAnupapattau " yo vijJAne tiSThan vijJAnamantarAyamayati " [ bRhadAraNyakopaniSad 3, 7, 22] iti zrutivyAkopaprasaGgAt , pratibimbapakSe tu jalagatasvAbhAvikAkAze satyeva pratibimbAkAzadarzanAd dviguNIkRtya vRttyupapatterjIvAvacchedeSu brahmaNo'pi niyantRtvAdirUpeNAvasthAnamupapadyata iti na doSaH / asmin pakSe bimbacaitanyaM nezvaraH, bimbAsyApi pratibimbAntaradviguNIkRtya vRttyayogena pratibimbAtmakapratibimbanaM sambhavatyeveti / vizAlarUpeNeti- etena zAstradRSTyA bhavatu jalApekSayAdhikapramANazcandrastathApi lokadRSTyA'vizAlasyaiva tasyAvizAlarUpeNaiva pratibimbanaM na tu brahmaNa ityAzaGkAzaGgurapyuddhataH, sAdhanakSatrAkAzasya vizAlarUpasyaiva vizAlarUpeNa pratibimbasya darzanAdityarthaH / nanu bhavatUpadarzitadRSTAntabalAd brahmaNo'pi pratibimbanam , kintu jalAzayagatasya candrapratibimbasya na candratvaM bimbAdanyadeva pratibimbamiti bimbagatAsAdhAraNadharmasya pratibimbe na sambhava iti kathaM cidrUpabrahmapratibimbarUpasya cidrUpatvamityata Aha-pratibimbasyApIti-jIvazcaitanyarUpatayA svasaMvedanapratyakSeNAnubhUyate, zAstramapi tasya caitanyarUpatvamanuzAstIti pratyakSa zAstrAbhyAM siddha jIvasya caitanyarUpatvaM nAnyatrAdarzanamAtreNApaneyamityarthaH / na cetyasya vAcyamityanenAnvayaH, yathA yo'pyasti AkAzo'pyasti, tayoravacchedyAvacchedakabhAvamAtrato ghaTAvacchinnAkAza iti vyavahiyate tathA'vidyA-caitanyayoravacchedyAvacchedakabhAvamAtrato'vidyAvacchinnacaitanyasya jIvatvamastu kimatiriktabimbapratibimbabhAvakalpaneneti zaGkArthaH / pratikSepahetumupadarzayati- tathA satIti- avidyAvacchinnatvasyaiva jIvatvasvarUpasve satItyarthaH / jIvabhAvena avidyAvacchinnatvalakSaNajIvatvena / avacchinnasya avacchedyabhAvaM prAptasya caitanyasya / punaH avacche. dAntarAyogAt anyAvacchinnatvAsambhavAt , asya shrutivyaakopprsnggaaditytraanvyH| ekanAvacchinnasyAvacchedAsambhave dRSTAntamAha-ghaTAkAzAdAviti / tathAdarzanAt anyAvacchedAsambhavasya darzanAt, na hi ghaTAdyavacchinnatvaviziSTAkAzasya paTAdyavacchinnatvaM dRzyate / anyAnavacchede yadaniSTaM tadupadarzayati- brahmaNa iti- jIvabhAvenAvacchinnasya brahmaNo'nyAnavacchinnatvAnnAnyaniyantRtvam , tatrasthasyaiva tanniyantRtvam , jIvabhAvenAvacchinnaM tu jIva eva tiSThati nAnyatretyataH sarvaniyantRtvAnupapattI satyAm , "yo vijJAne tiSThan vijJAnamantarAyamaryAta" ityasya sthAne " yo vijJAne tiSThan vijJAnamantaryamayati" iti pATho yuktaH / iti evaMsvarUpetyarthaH / pratibimbavAde yathA brahmaNaH sarvaniyantRtvopapattyoktazrutyavyAkopastathA bhAvayati-pratibimbapakSe tviti niravacchinnasya zuddhAkAzasya sarvavyApakatvAjale zuddhAkAzasya sattve satyeva pratibimbAkAzasya sattvaM dRzyata iti zuddhabhAvena prativimbabhAvena ca dviguNIbhUyAkAzastatra vartate, yatra brahmapratibimba jIvo vartate'vidyAyAM tatraiva jIvAvacchedeSu satsu brahmaNo'pi zuddhasya sarvabyApakasyAvasthitito niyantRtvAdirUpeNAvasthAnamupapadyata iti sarvaniyantRtvopapattyA niruktazrutivyAkopo na bhavatItyarthaH / asmin pakSe pratibimbapakSe / kathaM bimbacaitanyaM nezvara ityapekSAyAmAha-bimbasyApIti- "pratibimbAntaradviguNIkRtya" ityasya sthAne "pratibimbAntare dviguNIkRtya" iti pAThaH samyag, 'yo yatra bimbarUpeNa tiSThati sa tatra pratibimbarUpeNApi tiSThati' ityevaM dviguNIkRtya-dviguNo bhUtvA, bimbasya pratibimbAntare- bhinnapratibimbe, vRttyayogena vRttyasambhavena, "prativimbAtmakajIvAntarayAmitvAnupapatteH" ityasya sthAne "pratibimbAtmakajIvAntaryAmitvAnupapatteH" iti pAThaH samyaga, pratibimbAtmakasya jIvasyAntaryAmitvaM bimbasyezvarasya na syAt / tarhi kiMsvarUpatayezvarasyAbhyupagame tasya jIvAntaryAmitvopapattirityAkAGkAyAmAha-kAryopAdhibhUtasyeti- kAraNopAdhimUlA'vidyA, kAryopAdhistUlAvidyeti tUlA vidyArUpasyetyarthaH / zakidvayasya vikSepazaktirAvaraNazaktizcetyevaM zaktidvayasya / vyApakatayA sarvatrAvasthitatvena / tatpratibimbayorjIvezvarayorapItiatra vikSepazaktirUpakAryopAdhipratibimbamIzvaraH, AvaraNazaktirUpakAryopAdhipratibimbaM jIva ityevaM shktidvyprtibimbitcaitnyruupyorjiiveshvryorpiityrthH| jIvAntaryAmitvazruteH Izvarasya jovAntaryAmitvapratipAdikAyAH "yo vijJAne tiSThan vijJAnamantaryamayati" iti zruteH / na ca jJAnapratibimbitaM caitanyaM jIva itIdAnI parityaktaH pakSaH zaktipratibimbita Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 303 jIvAntarayAmitvAnupapatteH / kAryopAdhibhUtasya zaktidvayasya vyApakatayA tatpratibimbayorjIvezvarayorapi vyApakatvAjjIvAntaryAmitvazruterapyavyAghAtAt, ajJAnapratibimbitamityatrAjJAnapadaM cAvidyAparam , ajJAnapratibimbitaM caitanyaM sAkSI, sa coktazaktidvayapratibimbito jIva iti, IzvarazraviyaM tu zuddhamiti dik / etenAjJAnapratibimbitaM caitanyamIzvaraH, buddhipratibimbitaM caitanyaM jIvaH, ajJAnopahitaM bimbacaitanyaM zuddhamiti saMkSepazArIrakAramatamapyupasagRhItaM tAtparyato'bhedAt / ajJAnAvacchinnaM caitanyaM jIva iti vAcaspatimizrAH, teSAmayamAzayaH- vastutaH sajAtIya-vijAtIya. bhedazUnyaM caitanyamanAdisiddhAnirvacanIyAjJAnopAdhyavacchinnaM jIva iti, ajJAnaM cezvara iti dvaividhyaM pratipadyate, ajJAtatvam ajJAnaviSayatvam , tadevezvaropAdhiH, tacca vyApakamiti tadupahitezvarasyApi vyApa. katvAt sarvAntaryAmitvamapyupapadyate, vivaraNAcAryastvavacchinnasyaivezvaratvamavacchinnasya ca jIvatvaM dUSita. Ansin caitanyasya jIvatvAbhyupagamAdityata Aha-ajJAnapratibimbitamityatreti-ghaTakatvaM tratpratyayArthaH, tathA cAjJAnapratibimbitamityasyAvidyApratibimbitamityarthaH, avidyA cAvaraNa vikSepazaktidvayarUpaivAtra vivakSitA, tatrAvaraNazaktipratibimbitacaitanyaM jIvaH, vikSepazaktipratibimbitacaitanyamIzvara iti vivekaH prAgupadarzita iti na jIvezvarayoH sarvathaikyApattiH / vedAnte yaccaitanyasya jIvezvara-sAkSi-brahmabhedena caturvidhatvaM prasiddhaM tat saMkSepeNa nigamayati-ajJAnapratibimbitaM caitanyaM sAkSIti / "IzvarazraviyaM tu zuddhamiti" ityasya sthAne " Izvara iti ca, brahma tu zuddhamiti" iti pAThaH samyaga, tathA ca sa ca niruktasvarUpaH sAkSI punaH / uktazaktidvayapratibimbitaH AvaraNa-vikSepazaktidvayapratibimbitaH san jIva iti jIvasAkSItyevamAkhyAyate, tathA Izvara iti IzvarasAkSItyevamAkhyAyate, ajJAnalakSaNavyApakopAdhipratibimbitasya tacchaktirUpavyApyopAdhipratibimbitatvaM nAsambhavaduktikam , jalapratibimbitasya candrasya jalataraGgapratibimbitatvasyApi darzanAt , etAvAMstatra vizeSaH- jIve Izvare ca zaktipratibimbitatvaM vizeSaNamiti zaktirUpopAdhikArya tatra bhavati, sAkSiNi tu tadupalakSaNamatastatra nirukopAdhikArya na bhavatIti, brahma punazzuddha caitnymityrthH| ete netysyopsnggrhiitmitynenaanvyH| buddhipatibimbitam antaHkaraNapratibimbitam / kathamupasaGgahItamityapekSAyAmAha- tAtparyato'medAta uktamatasya pUrvopadarzitArtha eva tAtparyAdityarthaH / ajJAnapratibimbitamityatrAjJAnapadaM nirUktazaktiparam, buddhiprati. bimbitamityatra buddhipadamapi tathA, ajJAnopahitamiti tu yathAzrutArthakameva, bimbacaitanyamityanena sAkSI parigRhItaH, zuddhamityanena zuddhacaitanyasvarUpaM brahma parigRhItamiti / vAcaspatimizrANAM bhAmatIgranthapraNetRNAM matamupadarzayati- ajJAnAvacchinnamiti / tadabhiprAyamudghATayati-teSAmiti- vAcaspatimizrANAmityarthaH / vastuta iti- vastutaH sajAtIyavijAtIyabhedazUnyaM caitanyaM dvaividhyaM pratipadyate ityanvayaH, paramArthatazcaitanyamekameva, caitanyabhinnaM ca kimapi nAstyevetyatastasya sajAtIyaM caitanyAntaram, vijAtIyaM jaDaM ca nAstIti sjaatiiy-vijaatiiybhedshuunymityrthH| anAdisiddheti- anAdisiddhaM na kenacit kadAcit kutra. cidutpAditaM kintvanAdikAlataH svata evAsAditAtmalAbham , evamapyanirvacanIyaM- nedaM sad bhavitumarhati, uttarakAlaM brahmajJAnena bAdhyamAnatvAt , nApyasat pratIyamAnatvAditi pAramArthikasattvakiJcidadhiSThAnakapratItyaviSayatvalakSaNAsattvAbhAvobhayavattvalakSaNAninanIyatvAkalitaM yadajJAnaM tadAtmakopAdhyavacchinnaM yaniruktacaitanyaM tajIva ityarthaH, "ajJAnaM cezvaraH" ityasya sthAne " ajJAtaM cezvaraH" iti pATho yuktaH, ajJAtaM niruktacaitanyamIzvara ityarthaH / iti evam , dvaividhyaM dvividhatvaM, pratipadyate bhajati / ajJAtaM cezvara ityatrAjJAtatvaM kimityapekSayAmAha- ajJAtatvamajJAnaviSayatvamiti / tadeva ajJAtatvameva viSayatayA'jJAnameveti yAvat / tacca ajJAnaM ca / iti upAdherajJAnasya vyaapktvaaddhetoH| tadupahitezvarasyApi ajJAnopahitacaitanyarUpezvarasyApi / nanu vivaraNAcAryairavacchedavAde yo doSa upadarzitastaddoSaduSTatvenedaM vAcaspatimataM nopAdeyamityata Aha-vivaraNAcAstviti- jIvezvarayorubhayorapyavacchinna caitanyarUpatve ghaTAvacchinnAkAzo Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304 nayAmRtataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| miti nAtra dosssprshH| nanvevamajJAtasya caitanyasyezvaratve 'ahaM mAM na jAnAmi ' ityanubhavAdIzvarasya pratyakSatvApAtaH, na cAjJAtatayezvarasya pratyakSavamanApAdyaH sarvasyaiva vastuno jJAtatayA'jJAtatayA vA sAkSipratyakSatvAGgIkArAditi vAcyam ; na hyajJAtatayezvarapratyakSamApAdyate-IzvaraM na jAnAmIti yenAbhyupagamavyAghAtApattiH syAt , kintvahaM mAM na jAnAmItyajJAnaM caitanyamanubhUyate, sa cezvara iti tasya svarUpeNAparokSatvaM syAditi cet ? na- ahaM mAM na jAnAmItyatrAjJAtatayA jIvasyAkhaNDajagajjIvezvarAdibhramA yathA paTAvacchinnAkAzo na bhavatIti ghaTAvacchinnAkAzatvaviziSTasya na paTAvacchinnAkAzatvaviziSTatA tathA'vidyAvacchinnAtmakacaitanyatvarUpajIvatvaviziSTasya nAvidyAvacchinnacaitanyAtmakezvaratvaviziSTatA, vivekastvatrApi avidyApadenAvidyAvaraNazakyavidyAvikSepazaktyorvivakSayA sambhavati kintu yatraikAvacchinnacaitanyasvarUpAvasthAnaM tatra nAnyAvacchinnasvarUpAvasthAnamiti jIvaniyantRtvasyAnupapattyA tatpratipAdakazrutivyAkopadoSo vivaraNAcAryokto na vA vaspatimizramataM spRzati yato nAtrobhayorapyavacchinnarUpatvaM jIvasyAvacchinnarUpatve'pIzvarasya tadabhAvAdityAzayaH / vAcaspatimizramate ajJAnasyAzrayo jIvaH, ajJAnasya viSaya Izvara iti phalitam , saMkSepazArIrakAramate tu zuddhaM caitanyamevAjJAnasyAzrayo viSayazca, taduktaM saMkSepazArIrake- "AzrayatvaviSayatvabhAginI nirvibhAgacitireva kevlaa| pUrvasiddhatamaso hi pazcimo nAzrayo bhavati nApi gocaraH // 1 // bahu nigadya kimatra vadAmyahaM zRNuta saGgrahamadayazAsane / sakalavADmanasA'tigatA citiH sakalavAGmanasorvyavahArabhAk // 2 // iti / vAcaspatimizrasammatamIzvare'jJAnaviSayatvamasahamAnaH paraH zaGkate-nanvevamiti / evamityasyevopavarNanam- ajJAtasya caitanyasyezvaratve iti-ajJAnaviSayacaitanyasyezvaratvAbhyupagame ityrthH| mahamiti- ahaM mAM na jAnAmItyanubhavossmacchabdArthasvAtmaviSayakAjJAnavAnahamityevaMsvarUpa eva, tatrAjJAnaviSayo yadIzvara eva tadA dvitIyAprakRtyasmacchabdArtho'pi sa eva, tasyaivAjJAnaviSayatvAbhyuyagamAdityuktAnubhavasya pratyakSarUpatvena tadviSayasyAjJAnakarmatApannezvarasya pratyakSatvaM prasajyata ityarthaH / nanvajJAtatayezvarapratyakSaM yadApAdyate tannAniSTaM vastumAtrasyaiva jJAtatayA'jJAtatayA vA sAkSibhAsyatvenezvarasyApi tadrUpeNa sAkSipratyakSatvasya svIkArAdityAzaya pratikSipati-na ceti- asya vaacymitynenaanvyH| "manApAdyaH" ityasya sthAne ityasya sthAne " manApAdyam" iti pATho yuktaH, tadevApAdanaM doSAdhAyakaM yadaniSTam , Izvarasya pratyakSatvaM tviSTameveti paraM prati tnnaapaadymityrthH| tasyeSTatvamevAtra hetutayopadarzayati- sarvasyaiveti- sarva vastu jJAtamajJAtaM veti manaso vRttina bahirindriyavyApAramapekSate, bahirindriyavyApAramantareNa jAyamAnamanovRttyA'vidyAvRttyA vA yat pratyakSaM bhavati tat sAkSipratyakSamiti gIyate, ata eva zukkAvidaM rajatamiti bhramasthale zuktyavacchinnacaitanyAjJAnameva zuktirajatarUpeNa tadAkAramanovRttirUpeNa pariNamata ityanirvacanIyazuktirajatasya tadAkAravRttyavacchinnacaitanyalakSaNatatpratyakSasya sAkSibhAsyatvAt sAkSipratyakSatvamiti / niSedhe hetumAha-- na hIti-hi yataH, IzvaraM na jAnAmItyevasvarUpamajJAtatayezvarapratyakSaM nApAdyata ityarthaH / yena tathApAdanena / abhyupagamavyAghAtApattiH syAt ajJAtatayezvarapratyakSAbhyupagamasya vyAghAtApattirbhavet / yadyevaM nApAdyate tarhi kIdRzamApAdyata iti pRcchati-kinviti / uttarayati- ahamiti / "tyajJAnam" ityasya sthAne "tyajJAtam" iti pATho yuktaH, ahaM na jAnAmItyAkArakapratyakSeNa ajJAtaM caitanyamanubhUyate, na tvajJAtacaitanyalakSaNa zvarasyAzAtatvena sphuraNaM tatra yena tadiSTaM bhvedityrthH| nanu bhavatu ajJAtacetanyAnubhavaH sa tAvatA'pi prakRte kimAyAtamityata Aha-saceti- Izvarazabdasya tacchabdArthAbhinnArthapratipAdakasya puMliGgatvAt tacchabdasyAjJAtacaitanyapratipAdakasyApi puMliGgasya nirdezaH, tathA cAjJAtacaitanyaM cetyarthaH / iti ajJAta caitanyatvenezvarAsAdhAraNadharmeNAha mAM na jAnAmIti pratyakSe'. vbhaasmaantvaaddhetoH| tasya Izvarasya / svarUpeNeti- yathA ghaTo'yamiti pratyakSe ghaTatvena svAdhAraNadharmeNAvabhAsamAnasya ghaTasya svarUpeNAparokSatvaM tathezvarasya svAdhAraNAjJAtacaitanyatvarUpadharmeNAvabhAsamAnasya svarUpeNAparokSatvaM prasajyetetyardhaH / samAdhatte-neti- ajJAtatayA jIvasya bhaane'piitynvyH| kiMsvarUpasya jIvasya tatrAjJAtatayA bhAnamityapekSayAmAha - akhaNDaM ceti-sakalopAdhizUnyaM ca jagajIvezvarAdInAM bhramasyAdhiSThAnaM ca yaccaitanyaM tdaatmksyetyrthH| jIvasya niruktacaitanyasvarUpasya tatra bhAnaM na svajJAnopahitacaitanyarUpasyezvarasyetyatra kiM bIjamityapekSAyAmAha- ajJAnatAsphuraNa iti- atra Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / dhiSThAna caitanyarUpasya bhAne'pyajJAnopahitacaitanyarUpasyezvarasyAbhAnAdajJAnatA sphuraNe tadupahitasyezvarasya sphuraNApatteH kartumazakyatvAt tasyAyogyatvAt nahi ghaTasphuraNe ghaTopahitAkAzAderapi sphuraNaM kenacidApAdayituM zakyata iti, tatra vizeSyasyAyogyatvam, atra tu vizeSaNa - vizeSyayoryogyatvamityasti vizeSa iti cet ? na - tathApyupahitatvasambandhagarbhatvenAdRSTavajjIvatvenevA yogyatAyA dhauvyAt / AbhAsavAdino vArtikAcAryAstu - ' darpaNAdau mukhAntarotpatti svIkurvANAzcaitanyasyAnAdibhUtAjJAne ajJAnAdirevAbhAsaH samasti, na tvasau jIvo jaDatvAt, atastattAdAtmyApannaM caitanyaM jIvaH ' ityAhuH / kimatrAbhAsAGgIkAre bIjamiti cet ? caitanye ahaGkArAdhyAsasya nirupAdhikasyeSTatvAt, nirupAdhikAdhyAsatvAvacchedena ca sAdRzyasyApekSaNAt, AbhAsatAdAtmyApattyA ca sAdRzyApanne caitanye'haGkArAbhyAsa'ajJAtatAsphuraNe' iti pATho yuktaH / tadupahitasya ajJAtatopahitasya / nanvajJAtatA'pi bhAsate tadrUpeNa caitanyasvarUpo jIvo'pi bhAsate iti kimavaziSTaM yadabhAnAdIzvarasyAbhAnamityapekSAyAmAha - tasyAyogyatvAditi- ajJAta topahita caitanya * svarUpasyezvarasyAsmadAdipratyakSA yogyatvAdityarthaH / IzvarasyopAdhibhUtamajJAnaviSayatvaM yogyatvAd bhAsate, IzvarastvayogyatvAnna bhAsate ityetad dRSTAntAvaSTambhena bhAvayati nahIti - asya 'zakyate ' ityanenAnvayaH, yathA ghaTasya pratyakSa mAne'pi tadupAdhikasya ghaTAvacchinnAkAzasyAyogyatvAnna pratyakSe bhAnaM tathA'jJAnaviSayatvasya pratyakSe mAne'pi tadupAdhikasyAjJAnaviSayatvopahitacaitanyasvarUpezvarasyAyogyatvAnna pratyakSe bhAnamityarthaH / nanUpAdherghaTasya vizeSaNIbhUtasya yogyatve'pi vizeSyIbhUtasyAkAzasyAyogyatvamiti na ghaTAvacchinnA kAzasya pratyakSaviSayatvamiti yujyate, prakRte tvajJAnaviSayatvalakSaNasyopAdhervizeSaNIbhUtasyApi yogyatvaM vizeSyIbhUtasya caitanyasyApi yogyatvamiti vizeSasya sadbhAvAt kathaM nAjJAnaviSayatvopahita caitanyasvarUpezvarasya pratyakSaviSayatvamityAzaGkate - tatreti-ghaTAvacchinnAkAze ityarthaH / vizeSyasya AkAzasya / ayogyatvaM pratyakSAyogyatvam / atra tu ajJAnaviSayatvopahita caitanyakharUpezvare punaH / vizeSaNa- vizeSyayoH ajJAnaviSayatvalakSaNavizeSaNa - caitanya lakSaNavizeSyayoH / yogyatvaM pratyakSa yogyatvam / iti evm| vizeSa: ghaTAvacchinnAkAzAdajJAnaviSayatvopahitacaitanye vizeSaH / samAdhatte - neti / tathApi ajJAnaviSayatvopahitacaitanyalakSaNezvare ajJAnaviSayatvalakSaNavizeSaNa caitanya lakSaNavizeSyayoryogyatve'pi / upahitatvasambandhagarbhatveneti - nahyupahitatvaM sambandhamantareNa bhavati, tathA sati sarvasya sarvopahitatvaM syAt, ato'vazyamevopahitatvaM sambandhavizeSeNa bhavatIti vAcyam, tathA ca vizeSaNavizeSyayoryogyatve'pi sambandhavizeSaghaTitasya sambandhavizeSaprayuktasya vopahitatvasyAyogyatvamityupahitatvasanniviSTasambandha upahitatvaniyAmakasambandho vA garbhe khazarIramadhye yasya sa upahitatvasambandhagarbhastattvena, ajJAnaviSayatvopahitacaitanyasya jIvasya jIvatvena yogyatve'pyadRSTavajjIvatvena yathAyogyatvaM tathA'yogyatAyA eva dhauvyAd - avazyambhAvAdityarthaH / 6 AbhAsavAdinAM vArtikakRtAM vedAntipravarANAM matamupadarzayati- AbhAsavAdina iti darpaNAdau mukhAntarotpattiM svIkurvANA AbhAsavAdino vArtikAcAryAstvityAhuriti sambandhaH / kimAhurityapekSAyAM tatkarmopadarzayati- caitanyasyetianAdibhUtAjJAne caitanyasyAbhAso'jJAnAdireva samastItyanvayaH, ajJAnAdirevetyevakAreNAjJAnAdivyatiriktarUpatvasya vyavacchedaH, na tvasau jIvaH' ityanenaiva kArArthavyavacchedasyaivopadarzanam, asau anAdibhUtAjJAne caitanyasyAbhAsaH, jIvo na tu jIvasvarUpo naiva bhavati / tatra hetuH - jaDatvAt jIvAvRttijaDatva dharmAkrAntatvAt / ataH etasmAt kAraNAt tattAdAtmyApannam anAdibhUtAjJAnagata caitanyAbhAsa tAdAtmyApannam / AbhAsaH kimarthamurarIkriyata iti pRcchati - kimiti - asya bIja mityanenAnvayaH / atra anAdibhUtAjJAne / AbhAsAGgIkAre caitanyAbhAsasya svIkAre / uttarayati - caitanya iti / nirupAdhiketi yatra yasya nirupAdhiko'dhyAsastatra tasya sAdRzyamiti vyAtyA nirupAdhikAdhyAsasAmAnye nimittatayA sAdRzyasyApekSaNAdityarthaH / evaM ca yadi anAdibhUtAjJAne caitanyasyAbhAso nAGgIkriyeta tadA caitanyasya jaDasvarUpatvAbhAvena tatra jaDasyAhaGkArasya sAdRzyAbhAvAt tadrUpanimittAbhAvena caitanye nirupAdhikAhaGkAro na bhavet, anAdibhUtAjJAne caitanyAbhAsAGgIkAre tu ajJAnasya jaDarUpatvena tatra caitanyAbhAsasyApi jaDarUpatayA tattAdAtmyApannasya caitanyasyApi jaDakhena 39 305 Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 306 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / sambhavAt, na cAbhAsAdhyAse'pi tadapekSAyAmanavasthApattiH, tasyAnAditvAt , janyAdhyAsa eva nirupA. dhike sAdRzyApekSaNAt, na cAjJAnAdhyAsenaiva sAdRzyApattiH suvacA, jADyena hi sAdRzyaM vAcyam , tacca jaDatAdAtmyApattyA; na cAjJAnaM tAdAtmyenAdhyastam, kintvahamajJa iti saMsargeNAdhyastamiti, ato. 'nAdyAbhAsatAdAtmyAdhyAsena jADyApattyA sAdRzye satyahaGkArAdhyAso yujyate / na cAbhAse pramANAbhAvaH, ntarAbhAsAt, ekatra kluptamanyatrApi pratisandhIyata iti nyAyenAjJAne'pi jA lAmAlA Adaza TOE TE tadrUpeNAhakAreNa samaM sAdRzyasya sambhavena tadbalAccaitanye nirupAdhikAhaGkArAdhyAsa upapadyatetarAmityAha- AbhAsatAdAsyApattyA ceti-ajJAnagatacaitanyAbhAsatAdAtmyApattyA, jaDAtmakAhaGkAreNa samaM jaDatvalakSaNasAdhAraNadharmavatvena sAdRzyApane caitnye'hngkaartaadaatmyaaroplkssnnaahkaaraadhyaassmbhvaadityrthH| nanvanAdibhUtAjJAne caitanyAbhAso'pi na vAstaviko vastubhUtasya tasyAbhAvAt kintvadhyasta eveti tadadhyAsasyApi nirupAdhikAdhyAsarUpatvena caitanyAbhAsena samamanAdibhUtAjJAnasya sAdRzyaM nimittatayA'pekSaNIyamatastatsAdRzyopapattaye'nAdibhUtAjJAne caitanyAbhAsatAdAtmyApattimUlakacaitanyAbhAsagatakizcitsAdhAraNadharmavattvaM vAcyamityanavasthApattiraparihAryetyAzaya pratikSipati-na ceti / AmAsAdhyAse'pi anAdibhUtAjJAne caitanyAmAsAdhyAse'pi / tadapekSAyAM caitanyAbhAsena samamanAdibhUtAjJAnasya sAdRzyApekSAyAm / anavasthApattiH avataraNopadarzita. prakAreNAnavasthA prasabhyata iti / niSedhe hetumAha-tasyAnAditvAditi- anAdibhUtAjJAne caitanyAbhAsAdhyAsasyAnAditvAt , anAderna kiJcijanyatvamiti tatra sAdRzyaM nimittatayA nApekSitamityarthaH / anAdyadhyAse sAdRzyasya nApekSetyetatspaSTapratipattaye vAha-janyAdhyAsa paveti- evakAreNAjanye'nAdyadhyAse sAdRzyApekSaNasya vyavacchedaH / nanvajJAnamevAtmanyadhyastam, ajJAnAdhyAso'pi caitanye, sAdRzyamantareNa na sambhavatIti jaDasvarUpeNAjJAnena caitanyasya sAdRzyaM jaDatvenaiva dharmaNetyetAvatA'pi jaDatvenAhaGkAreNApi samaM caitanyasya sAdRzyAt tato'haGkArAdhyAso nirUpAdhikazcaitanye sambhavedeveti kimityanAdyajJAne caitanyasyAbhAsaH kalpanIya iti anAdibhUtAjJAne caitanyAbhAsasyaivAbhAvAnna cetanyAbhAsatAdAtmyApannaM caitanyaM jIva ityAzaGkA pratikSipati-na ceti- asya suvacetyanenAnvayaH / niSedhe hetumaah-jaaddyeneti| hi yataH, sAdRzyam ahaGkAreNa samaM caitanyasya sAdRzyam / jADyena jADyAtmakadharmeNa / vAcyaM vaktavyam / taca jAjyaM c| jar3atAdAmyApatyA jaDena kenacit saha tAdAtmyaM kasyaccijaDasya vA tAdAtmyaM tadApattyA bhavediti, ajaDasya caitanyasya jAjyaM vastuto nAsti kintu jaDatAdAtmyApattyA syAditi yAvat / nanu tadarthamevAjJAnAdhyAsa: svIkriyate, caitanye ajJAnAdhyAsAdeva jaDatvarUpAjJAnatAdAtmyApattizcaitanye syAdityata Aha-na ceti- asyA 'adhyastam' ityanenAnvayaH, ajJAnaM caitanye tAdAtmyenAdhyastaM na cetyarthaH, ajJAnasya caitanye tAdAtmyenAdhyAse satyevAjJAnasya jaDatvAt tattAdAtmyApannasya caitanyasyApi jaDatvApattyA jaDatvenAhaGkArasAdRzyaM tasyAhaGkArAdhyAsaprayojakaM bhavena caivmityaashyH| tat kimajJAnaM caitanye nAdhyastameva ! tathA satyanadhyastasya tasya caitanyavad vastutve'dvatavAdo vyAhanyetetyAzayena pRcchati-kintviti / uttarayati- ahamakSa itIti- ahamajJa ityAkArakavRttirUpeNa saMsargeNa caitanye'jJAnamadhyastamato'dhyastatvAdajJAnasya vastutvaM nApatati navA tathAdhyAsato jaDatvApattizcaitanye, tato nAjJAnAdhyAsato'hakArAdhyAsaprayojakamahaGkArasAdRzyaM caitanye ghaTata ityarthaH / ato'smAddhetoH / anAdyAbhAsatAdAtmyAdhyAseneti- anAdibhUtAjJAne'nAdiryazcaitanyAbhAsastasya caitanye yastAdAtmyAdhyAsastenetyarthaH / jADyApattyA caitanye jADyApattyA / sAdRzye sati jaDatvarUpasAdhAraNadharmeNa caitanye'haGkArasya sAdRzye sati / ahaGkArAdhyAso yujyate caitanye'haGkArAdhyAso ghaTata ityarthaH / anAdibhUtAjJAne caitanyAbhAsa ityatra pramANameva nAstItyapi nAstItyAha-na ceti / Adarza yanmukhaM dRzyate tad prIvAsthamukhaM na bhavati kintu mukhAntaramevAbhAsata iti tadRSTAntenAjJAne'pi yaccaitanyamavabhAsate tacchuddhacaitanyaM na bhavati kintu caitanyAbhAsa evetyevaM caitanyAd bhinnasya caitanyAbhAsasya svIkArAdityAha- Adarza mukhamitIti-- prIvAsthaM yanmukhaM tasya prIvaivAdhAro na tvAdarza ityAdarzAdhikaraNatayA pratIyamAnaM mukhaM saSTaM mukhAntaramiti tasya yathA mukhAbhAsatvaM tathA vyApakIbhUtaM caitanyaM svApekSayA'vyApake'jJAne nAvasthAtumarhatIti ajJAnAzritatayA pratIyamAnasya caitanyasya caitanyAntaratvamiti tasya caitanyAbhAsatvamityarthaH / nanvAdarza mukhAntaraM tathAdarzanAt klaptaM na tvajJAne caitanyAbhAsa ityata Aha-ekatreti- ekatra mukhe mukhAntarakalpanAnimittatayA klaptaM yukti Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 307 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / caitanyAbhAsAGgIkArAt, evamanta: karaNAdAvapi caitanyAbhAso'jJAnagata caitanyAbhAsaH, ajJAnagata caitanyAbhAsastu jIvazabdapravRttinimittam, tattAdAtmyApannacaitanyasya jIvatvAditi / vivaraNAcAryastu mukhAntarotpatti, necchanti, kintu mukhe adhiSThAnagatabhedamAtrasya dvizvaparyAMyasyAdarzasthatvasya cAnirvacanIyasyotpattiM tAvataiva pratItyupapattermukhAntarakalpane gauravAt / na caivaM zuktAvapi rajatApattirna syAt tAdAtmyamAtrotpatsyaivedaM rajatamiti dhInirvAhopapatteriti vAcyam, tathA sati rjata jAlamanyatrApi caitanya upAdhimAhAtmyAt pratisandhIyate - caitanyAntara kalpakatvena pratisandhIyate ityevaM nyAyayojanA'tra kAryA / yathA'jJAne caitanyAbhAsastathA'ntaHkaraNAdAvapi caitanyAbhAsaH, antaHkaraNAderapi kalpitasyAjJAnapariNAmatvAdajJAnatvamityantaHkaraNAdigatacaitanyAbhAso'pyajJAnagata caitanyAbhAsa ityanekajIvavAde'ntaHkaraNagata caitanyAbhAsa tAdAtmyApanna caitanyasya jIvatve'pyajJAnagatacaitanyAbhAsatAdAtmyApannacaitanyaM jIva iti vAdo na vyAhanyata ityAzayenAha - evamantaHkaraNAdAva pIti - AdipadAdajJAnazakterupagrahaH / kathamajJAna gata caitanyAbhAsasya jIvazabdapravRttinimittatvamityapekSAyAmAha - tattAdAtmyA panneti - ajJAnagatacaitanyA bhAsatAdAtmyApannetyarthaH, yathA pazuzabdasya lomavallAGgUlavati zaktatve zakyasvarUpasanniviSTatvAloma vattvasya pazupadapravRtinimittatvaM tathA jIvapadazakyAjJAnagatacaitanyAbhAsatAdAtmyApannacaitanya svarUpasanniviSTatvAdajJAnagatacaitanyAbhAsasya jIvazabdapravRttinimittatvamiti / vivaraNAcAryamatamupadarzayati- vivaraNAcAryAstviti / yadi vivaraNAcAryA Adarze mukhAntarotpattiM necchanti tarhi tatsthale kimicchantIti pRcchati - kintviti / uttarayati - mukha iti - " mukhe adhiSThAnagatabhedamAtrasya " ityasya sthAne " mukhe adhiSThAne bhedamAtrasya " iti pAThaH samyag, dvitvAparaparyAyasya bhedamAtrasya anirvacanIyasyAdarzasthatvasya ca mukhe adhiSThAne utpattimicchantItyanvaya icchantItyasyAnukarSAd bodhyaH / tAvataiva mukhe adhiSThAne dvitvAparaparyAyabhedamAtrasyAnirvacanIyAdarzasthatvasya cotpattyaiva / pratItyupapatteH Adarza mukhamiti pratIterupapatteH / mukhAntarotpattimeva kuto necchantotyapekSAyAmAha - mukhAntarakalpane gauravAditi - mukhAntarakalpane'pi tatra zrIvAsthamukhAd bheda AdarzasthatvaM ca kalpanIyameva, mukhAntarakalpanaM tvadhikamiti mukhe dvitvasyAdarzasthatvasya ca kalpanApekSayA gauravaM vyaktameva / na cetyasya vAcyamityanenAnvayaH / evaM gauravAnmukhAntarAkalpane / zuktAvapIti- zukkAvidaM rajatamiti bhramasthale anyathAkhyAti - vAdibhirnaiyAyikAdibhiranyadezasthitasya rajatasya tAdAtmyena TaGkazAlA stharajatagatara jatatvasya vA samavAyena zuktau bhrama upeyate, vedAntinA tu zuktirajatasyaivAnirvacanIyasya zuktayajJAnatastadAnImeva cAkacakyAdidoSasaha kRtAjJAnataH zutAvutpannasya rajatasya khyAtirupeyate, yadi cAdarze nAnirvacanIyasya mukhAntarasyotpAdaH, Adarze mukhamiti pratItiranyathaivopapAdyate, tadA zuktAvapi rajatotpattirnAbhyupeyA syAt, tatredaM rajatamiti dhiyaH zuktau rajatatAdAtmyotpattyA tadavagAhanata eva sambhavAd rajatAntarakalpane gauravasyAtrApi jAgarUkatvAdityarthaH / niSedhe hetumAha tathA satIti- zuktau rajatasyotpAdAnabhyupagame satItyarthaH / " rajatasyAparokSatvApatteH " ityasya sthAne " rajatasyAparokSatvAnApatteH " iti pATho yuktaH, rajatasyotpAdAbhyupagame rajataM sannikRSTamiti rajatAkArAntaHkaraNavRtyavacchinna caitanyarUpapramANacaitanyasya zuktirajatAvacchinna caitanyarUpa prameyacaitanyasyAntaHkaraNAvacchinna caitanyarUpapramAtRcaitanyasya cetyevaM caitanyatrayANAmekadezasthitopAdhInAmabhedena prameyacaitanyasya pramANacaitanyAbhedalakSaNaM jJAnagata pratyakSalakSaNaM ghaTate, pramAtRsattAtiriktasattAkatvAbhAvalakSaNaM viSayagatAparokSatvamapi ghaTate, yato vedAntamate svAvacchinnacaitanyasattaiva viSayasya sattA, pratyakSasthale ca prameyacaitanya- pramAtRcaitanyayorekadezasthitopAdhikatvenaika tvAd bhavati pramAtRsattaiva prameyasatteti, rajatasyotpAdAnabhyupagame tu zuktideze TaGkazAlAyanyadezagataM rajataM nAstItaudamavacchinnacaitanyaM na rajatAvacchinnaM purovartinyAH zukeridaMzabdapratipAdyAyAH sannikRSTatvAd rajatasyAsannikRSTatvAditi rajatAkArAntaHkaraNavRttirantaHkaraNadezagataiva na zuktidezagatA navA rajatadezagateti rajatAvacchinnacaitanyedamavacchinna caitanyayorbhede zuktidezagatasya pramAtRcaitanyasya zuktyavacchinna caitanyena sahAbhede'pi rajatAvacchinna caitanyena saha nAbhedaH, evamidamAkAra vRttyavacchinna caitanyasyedamavacchinnacaitanyarUpazuktyavacchinna caitanyena sadAbhede'pi rajatAkAravRttyavacchinna caitanyasya rajatAvacchinna caitanyena saha nAbheda Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 308 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / syAparokSatvApatteH, mukhaM tvadhiSThAnaparokSamindriyasannikarSAt , ata evAdazaiM mukhamityaparokSabhramotpattenAnirvacanIyamukhAntarotpattiH / na ca mukhasyendriyasannikarSAbhAvaH, katipayAvayavAvacchedena tatsattvAt , AsatteviMzadAvabhAsapratibandhakatve'pi tatrAdarza sannidhAnasyottejakatvena doSAbhAvAt / AdarzAdinA'bhihatacakSuSo mukhAbhimukha vijAtIyasaMyogAt tadaparokSatvamityapi kazcit / nanu kimityevaM varNyate mukhamadhiSThAnamiti ? Adarza evAdhiSThAnamastu, tatra ca mukhAbhAvAjJAnena mukhotpattistatsaMsargotpattirvAstu, Adarza mukhamiti pratIterevamapyupapatteH, mukhaM yadyaparokSaM tarhi tatsaMsargasya, yadi ca nAparokSaM tarhi itIdamaMze jJAnasya pratyakSatve'pi tathedanaH pratyakSave'pi ca rajatAMze jJAnasya pratyakSatvaM rajatasya pratyakSatvaM ca na syAt , rajatAkAravRttyavacchinna catanya-rajatAvacchinna caitanyayormedAt , rajatasya ca pramAtRsattAtiriktasattAkatvAdityarthaH / Adarza mukhAntarotpAdAnabhyupagame'pi mukhaM tvadhidhAnamindriya sannikarSAdaparokSamiti tadgataM kalpitaM bhedamAtramAdarzasthatvaM ca kalpitamaparokSamityAdarze mukhamityaparokSabhramotpAdaH sambhavatyevetyAha- mukhaM viti- " mukhaM tvadhiSThAnaparokSaM" ityasya sthAne "mukha tvadhiSThAnamaparokSaM" iti pATho yuktaH / ata eva indriyasannikarSAnmukhasyAparokSatvAdeva / mukhasyendriyAsanikRSTasvAzaGkA pratikSipati- na ceti / tatra hetumupadarzayati- katipayeti / tatsatvAt indriyasannikarSasattvAt / nanvAdarza sannidhAnasthale svamukhasyendriya sannikRSTatve'pi vizadapratyakSaM na bhavati tato'tyantamindriya sannidhAnaM vizadapratyakSapratibandhakamityAdarza sammukhasthe'pyatyantAsattiIvAsthamukhe indriyasya samastyeveti na tasya vizadapratyakSaM kintvAdazasthamukhAntarasyaivetyAdarze mukhAntarasthotpattiravazyamabhyupeyetyata Aha- Asatteriti- atyantasannikarSasyetyarthaH / avizadapratyakSaM mukhasyendriyAtyantasannihitasyAdarzasannidhAnakAle'pi bhavatyeve yata uktam-vizadeti / tatra vizadAvabhAsipratyakSaM prati atyantendriyAsattiH pratibandhiketyevaM prativadhyapratibandhakabhAve / uttejakatveneti- uttejakatvaM pratibandhakatAkAraNatAnyatarAvacchedakIbhUtAbhAvapratiyogitvam , prakRte vizadAvabhAsipratyakSaM prati AdarzasannidhAnAbhAvaviziSTendriyAtyantAsatteH pratibandhakatvena tAdRza. pratibandhakatAvacchedakobhUtAbhASapratiyogitvenAdarzasannidhAnasyotejakatvamiti AdarzasannidhAna kAle niruktapatibandhakasyAsattvenendriyAtyantasannihitasyApi mukhatya vizadAvabhAsipratyakSasambhavAdityarthaH / cakSuSo mUlAvayavasaMyoganibandhanasaMyogasyAsantA. satirUpasya balena mukhasya na pratyakSaM, kintvanAvayavasaMyoganibandhana saMyogenaiva, yathA'gradezasthitaghaTAdInAM pratyakSaM tathaiva mukhasyApi pratyakSaM, cakSurAdarzadezaM gatvA''darzanAbhihataM mukhasammukhaM bhUtvA svAgAvayavAvacchinnaM sammukhena saMyujyate, tAdRzavijAtIyendriyasaMyogena mukhasya pratyakSamiti kasyacinmatamupadarzayati- AdarzAdineti / tadaparokSatvaM mukhasyAparokSatvam , nanu mukhe'dhiSThAne bhedasyAdarzasthatvasya cAnirvacana yasyotpattiH kimiti parikalpyate ? AdarzasyaivAdhiSThAnatvamurarIkRtya tatra mukhAntarotpattistaskalpane gaurave vA mukhatya saMsargotpattirevAstu, tato'pyAdarza mukhamiti pratItirupapadyata eva, tatra yadi mukhAbhAvajJAnaM syAt tadA mukhotpattistasaMsargotpattiA na bhavenna caivamiti mukhAbhAvAjJAnameva tatra mukhasya tatsaMsargasya vA kAraNamityAzaGkate- nanviti- mukhamadhiSThAnamityevaM kimiti varNyata ityanvayaH / tatra ca Adarze ca / tatsaMsargetimukhasaMsargetyarthaH / evamapi Adarza mukhotpattermukhasaMsargotpattervA bhAvenApi / mukhotpattimukhasaMsargotpattyoryad vikalpanaM tatra hetumupadarzayati-mukhamiti- prIvAsthamukhanevAdazai mukhabhiti pratyakSAtmakapratItau bhAsate, mukhena samaM mUlAvayavAvacchinnacakSuHsaMyogo vidyate, tasyApyAdarzasannidhAnato mukhapratyakSaM prati kAraNatvamityanyathaiva mukhapratyakSasya vizadasyopapattyA na tadartha mukhotpattirAdarza AvazyakItyAzayenoktam - mukhaM yadyaparokSamiti / aparokSamapi mukhaM prIvAsthameva na tvAdazasthamato'parokSasyApi mukhasya saMsargotpattirAdarza AvazyakI, yadbalAdAdarzAdhikaraNakatvena mukhasyAdarza mukhamiti pratItAvabhAsanabhityAzayenAha- tarhi tatsaMsargastheti- asya svIkartavyatvAdiyanenAnvayaH, tathA ca mukhasya pratyakSatve'pi Adarza vyAvahArikasya mukhasaMsargasyAbhAvAt prAtItikamu saMparga eva Adarza'trabhAsata iti prAtItikamukhasaMsargasyotpatteH pratyakSatvAnurodhena svIkartavyatvAdityarthaH / yadi ca nAparokSamiti- agrAvayavAvacchinna cakSuHsaMyogasyaiva vizadapratyakSa prati kAraNatvamiti mukhe vyAvahArike agrAvacchinna vakSussaMyogasyAbhAvAt tadaparokSaM na bhavati ydiityrthH| tIti- Adarza Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 309 tadutpatteH svIkartavyatvAnmukhAdhiSThAnasya cAnubhavAnanusAritvAditi cet ? evaM hyadhiSThAnatvAbhimatasyopAdhikatvoktau sarvabhramANAM sopAdhikatve prasakte sopAdhika-nirupAdhikabhramavyavacchedaprasaGgAt , ' lohitaH sphaTikaH' ityatrApi zuktyajJAnAd rajatabhramavajapAkusumatvAjJAnAlohite tasmin sphaTikatAdAtmyabhrama iti sopAdhikacamatvAsiddheH, zakyaM hyatrApi vaktam- sphaTiko yadyaparokSastarhi tatsaMsargamAtramutpadyate, yadi nAparokSastarhi tadutpattistasmAnnAdarzo'dhiSThAnam , kintu mukhameva, tatra ca bhedo'dhyasyate na mukhAntaram , pratyabhijJAnAca na mukhAntarotpattiH svIkriyate / kathaM tarhi bhedabhramo'pi syAt, pratyakSapratyabhijJAnenAmukhamiti vizadapratyakSaM tu mukhasya bhavati tadanyathAnupapattyA, tadutpatteH mukhotpatteH, Adarza svIkartavyatvAd abhyupagantavyatvAdityarthaH / mukharUpAdhiSTAna evAdasthitvaM bhedazvotpadyata ityeva kiM nopayata ityapekSAyAmAha - mukhAdhiSThAnasya nubhavAnusAreNa kalpanA prAmANikAnAM zobhate, mukhasyAdhiSThAnatA tu nAnubhUyata iti mukhAdhiSThAnasyAnubhavAnanusAritvAnna mukhe AdarzasthatvotpattyAdikalpanA bhadretyarthaH / mukhaM yadi nAdhiSThAnaM kinvAdarza evAdhiSThAnamupAdhizceti bhramAntareSvapi yadevAdhiSThAnaM tadevopAdhiriti niradhiSThAnako bhramo na bhavatyevetyadhiSThAnAtmakopAdheH sarvatra sattvAt sarvabhramANAM sopAdhikatvameva syAditi nirupAdhikabhramocchedApatteriti samAdhatte- evaM hIti / "sopAdhika-nirupAdhiza bhramavyavacchedaprasaGgAt" ityasya sthAne " nirupAdhikabhramavyavacchedaprasaGgAt" iti " sopAdhika-nirupAdhikabhramavyavasthAvyavacchedaprasaGgAt" iti vA pATho yuktaH, atrAgrimagranthakhArasyAd dvitIyapATho yuktaH, yato yazcopAdhistasyaivAdhiSThAnatvamuktadizA prAptamiti lohitaH sphaTika ityayaM bhramaH sopAdhikaH, Adarza mukhamiti bhramazca sopAdhikaH, japAkusumAdarzarUpopAdhisannidhAnato bhAvAt , zuktau rajatabhramazca nirupAdhikastatropAdherabhAvAdityevaM sopAdhika nirupAdhikabhramavyavasthA, tasyA idAnI lopaH, yo jhupAdhiH sa evAdhiSThAnaM yathaikatra tathA'nyatrApi bhaviSyatItyadhiSThAnavyatirikta upAdhireva nAstIti spaSTayati-lohitaH sphaTika ityatrApIti-asya sopAdhikabhramatvAsiddharityanenAnvayaH / sopAdhikabhramatvAsiddhau hetumupadarzayati-zaktyajJAnAditi- yathA zuktAvidaM rajatamiti bhramaH zuktyajJAnAcchuktirUpAdhiSTAne utpannasya rajatasyAvagAhI nirupAdhika upAdheradhiSThAnavyatiriktasyAbhAvAt , tathA lohitaH sphaTika iti bhramo'pi japAkusumatvAjJAnAlohite japAkusume sphaTikasya sphaTikatAdAtmyarUpasaMsargasya votpattyA sphaTikatAdAtmyAvagAhI nirupAdhikabhrama evetyataH sopAdhikabhramatvAsiddharityarthaH / yathA cAdarza mukhasambandhasya mukhasya votpattivyavasthApanata Adarza mukhamiti pratItirmukhasaMsargAvagAhinI mukhAvagAhinI vopapAditA, tathA prakRte'pyupapAdanaM sambhavatItyAha-zakyaM hIti / atrApi lohitaH sphaTika itytraapi| kiM vaktuM zakyamityapekSAyAmAha-sphaTika iti-sphaTikasya vyAvahArikasyendriyasanikRSTasya lohitaH sphaTika iti pratyakSa bhAnaM sambhavatIti na tatra sphaTikAntarasya japAkusume utpattikalpanA bhdretyaashyH| tarhi sphaTikasyAparokSatAyAm / tatsaMsargamAtramutpadyate lohite japAkusume sphaTikatAdAtmyamAtramutpadyate, mAtrapadena sphaTikAntarotpattervyavacchedaH, yo hyaparokSaH zvetarUpaviziSTaH sphaTikaH sa zvetarUpavattayaivAparokSaH, svarUpasahitasyaiva tasya pratyakSayogyatvam , lauhityaM ca na vyAvahArikasya sphaTikasya rUpamiti na so'parokSa iti yadi vibhAvyate tadA sphaTikAntarameva lohite japAkusume utpadyata ityAha- yadi nAparokSa iti / tadutpattiH sphttikotpttiH| upasaMharati-tasmAditi- sopaadhiknirupaadhikbhrmvyvsthocchedprsnggbhyaadityrthH| nAdarzo'dhiSThAnaM mukhAntarasya mukhasaMsargasyAdhiSThAnamAdarzo na bhavati, mukhameva adhiSThAnamityanuvartate / tatra ca mukhe c| medo'dhyasyate bhedo'dhyasto bhavati, ekameva mukhaM bhedAdhyAsAd dvitvena pratIyate, na mukhAntaram ekaM grIvAsthaM mukhaM dvitIyamAdarzasthaM mukhamityetana bhavati / Adarza mukhAntarotpattireva kuto nAGgIkriyate ityapekSAyAmAha-pratyabhijJAnAcveti-prIvAsthamukhamevedamityevaM pratyabhijJAnAca mukhAntarotpatti bhyupeyata ityarthaH / nanvekatvAvagAhipratyabhijJAnenAbhedAjJAnasya bhedabhramakAraNasya nivRttyA tatkAryasya mukhe bhedabhramasya nivRttiH prasajyeta, brahmajJAnena brahmAjJAnarUpajagadupAdAnakAraNanivRttyA jagannivRttivadityAzaGkate-pratyakSapratyabhijJAneneti- brahmasAkSAtkArasyaiva brahmAjJAnanivartakatvaM na tu brahmaparokSajJAnasya dilyohAdau tathaivAvadhAraNAditi pratyabhijJAnaM yadi parokSaM syAnna tarhi tato bhedAjJAnanivRttirbhavedataH pratyakSatvaM pratyabhijJAnasya Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / jJAnAdinivRttyA bhedabhramanivRtiprasaGgAditi cet ? ucyate- sopAdhikabhramanivRttAvupAdhinivRtteH puSkala. kAraNatvAnna tato bhedabhramanivRttiH / mukhAntarotpattipakSe tu sopAdhikatvameva nAsti, upAdhirhi upa samIpe sthitvA svakIyaM dharmamanyatrAdadhAtItyucyate, nahi mukhAntarAdhyAse upAdhirasti rajatAdhyAsavat , bhedAdhyAse darpaNasyopAdhitvaM saMbhavati, ataH satyapi pratyabhijJAne yAvadupAdhi bhedAdhyAsAnuvRttiryuktA, tasmAnmukhamadhiSThAnaM tatra bhedo'dhyasyate / evaM cAjJAnAdau pratibimbe satyapi nAbhAsAntaram , mAnAbhAvAt / sAdRzyApattistvajJAnAdhyAsena paricchinnatvApattyAhaGkArAdhyAsApekSitA bhaviSyati, tasmAnA. bhAsavAdo jyAyAniti vivrnnaacaaryaabhipraayH| ajJAnopahitaM bimbacaitanyamIzvaraH, ajJAnapratibimbitaM caitanyaM jIva iti vA, ajJAnAnupahitaM zuddhavizeSaNam / samAdhatte- ucyate iti / sopAdhiketi- AdarzarUpopAdhisannidhAne satyeSa mukhe bhedabhrama iti so'yaM mukhe bhedabhramaH sopAdhikastanivRttI sAnnidhyasambandhena drpnnruupopaadhinivRtteH| puSkalakAraNatvAda asAdhAraNakAraNatvAditi sAnnidhyasambandhena darpaNAbhAvAdeva mukhe bhedabhramanivRttiH, tato'bhedAvagAhipratyakSapratyabhijJAnato'bhedAjJAnanivRttito na naiva, bhedbhrmnivRttirityrthH| yazca darpaNarUpAdhiSThAna eva mukhAntarotpattimabhyupaiti tanmate darpaNe mukhAntarabhramasya sopAdhikatvaM nAsti, yo hi sannihite vastuni svadharmamAdadhAti sa upAdhirbhavati, darpaNe mukhAdhyAse tu darpaNadharmasya na mukhe AdhAnam , yathA zuktau rajatAdhyAse na zuktidharmasya rajata AdhAnamiti zuktau rajatabhramo na sopAdhikastathA darpaNe mukhAntarabhramo'pi sopAdhiko na bhavet, mukharUpAdhiSThAne bhedAdhyAse tu darpaNasya mukhabhinnatvAd bhedo darpaNadharmastasya sannihite mukhe'dhyAsa iti mukhe bhedabhramaH sopAdhika iti tannivRttiH sAnnidhyasambandhena darpaNanivRttita eveti yAvad darpaNarUpopAdhisAnnidhyaM tAvanmukha bhedabhramo'nuvartate'bhedAvagAhipratyakSapratyabhijJAne satyapItyupapAdayati-mukhAntarotpattipakSe tviti / darpaNe mukhAntarabhrame sopAdhikatvaniSedhe hetumupadarzayati- upAdhi-ti / upAdhirityasya ucyate ityanena sambandhaH / upAdhipade upazabda Adhizabdazca vartate, tadarthayorAvedanapurassaraM tadvayutpattimupadarzayati- upa samIpa itiyo hyanyapadArthasya samIpe sthitvA'nyapadArthe svakIyaM dharmamAdadhAti sa upAdhiriti gIyate, yathA japAkusumaM sphaTikasya samIpa sthitvA svakIyaM raktatvadharma sphaTike AdadhAtIti japAkusumamupAdhiH, tatsannidhAnAt sphaTike raktatvabhramaH sopAdhika iti / zuktau rajatAdhyAse yathA ko'pyupAdhirnAstIti zukko rajatabhramo na sopAdhikastathA darpaNe mukhAntarAdhyAse ko'pyupAdhirnAstIti darpaNe mukhAntarabhramopagame tasya sopAdhikatvaM na syAdityarthaH / bhedAdhyAsa iti- mukhe'dhiSThAne bhedasyAdhyAsa ityarthaH / darpaNasyopAdhitvaM sambhavati darpaNaM mukhasya samIpe sthitvA svakIyaM dharma bhedarUpaM mukhe AdadhAtItyevamupAdhipadavyutpattinimittaM darpaNe'stIti / ataH darpaNe upAdhitvasya smbhvtH| satyapi pratyabhijJAne grIvAsthamevedaM mukhamityabhedAvagAhipratyakSapratyabhijJAne satyapi / yAvadupAdhi darpaNarUpopAdhisannidhAnaM yAvat / adhyAsAnuvRttiryuktA mukhe bhedAbhyAsasyAnuvartanaM yujyate, sopAdhikabhramanivRttikAraNasyopAdhinivRtterabhAvena bhrmnivRtterbhaavaadityrthH| upasaMharatitasmAditi / tatra mukhe| prakRtaM vivaraNAcAryamatamadhikaroti- evaM ceti- darpaNe mukhAntarotpattipratikSepe vyavasthite vaityrthH| ajJAnAdau anAdibhUtAjJAnAdau / pratibimbe satyapi caitanyapratibimbe satyapi / nAbhAsAntaram ajJAne caitanyAbhAsAntaraM naiva / tatra hetu:-mAnAbhAvAditi / caitanye jaDatvenAhaGkArasAdRzyApanne'haGkArAdhyAsaH sambhavati nAnyathetyetadarthamanAdibhUtAjJAne caitanyAbhAsaH, tatta dAtmyApattyA caitanyasya jaDatvena sAdRzyaM yadiSTaM tacaitanya evAjJAnAdhyAsenAjJAnatAdAtmyApattyA paricchinnatvena sambhavatItyAha- sAdRzyApattistviti-asya bhaviSyatItyanenAnvayaH / ajJAnAdhyAsena caitanye'jJAnAdhyAsena / paricchinnatvApattyA ajJAnAbhAsasya paricchinnatvena tattAdAtmyAcaitanyasyApi pricchinntvaapttistyaa| upasaMharati-tasmAditi / vivaraNAcAryasiddhAntamupadAnakeSu vedAntisiddhAnteSu pradhAnaM dRSTisRSTivAdasiddhAntamupadarzayituM tadabhipretaM jIvezvaravibhAgamupadarzayati- ajJAnopahitamiti- upAdheH pratibimbapakSapAtitvAdupAdhikArya pratibimbe bhavati na tu bimbe iti Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalaGkRto nayopadezaH / 311 caitanyamIzvaraH, ajJAnopahitaM ca jIva iti ca mukhyo vedAntasiddhAntaH, ekajIvavAdAkhya imameva dRSTisRSTivAdamAcakSate / asmiMzca pakSe jIva evezvarajJAnavazAdupAdAnaM nimittaM ca, dRzyaM ca sarva prAtItikam , jaDAtmakamAyAlakSaNAjJAnopahitacaitanyasvarUpatve'pIzvarasya zuddhacaitanyadharmaH svayaMprakAzatvA'paricchinnatvAdiko nirbAdhamupatiSThata iti jIvAdayaM viziSTa iti / ajJAnapratibimbitamiti- ajJAnalakSaNamAyApratibimbatvAkAntaM caitanyaM jIva iti sa mAyAdharmerjaDatvAkSibhiH saMsRjyata iti / jIvezvaravibhAge prakArAntaramupadarzayati- ajJAnAnupahitamiti- yadyapi etanmate ekamuktI sarvamuktiriti ajJAnavigame ajJAnAnupahitaM zuddhacaitanyamavatiSThate, tadAnImIzvarAvasthAnaM bhavitumarhati, tathApi ajJAnasadbhAvakAla eva jIvezvaravibhAgo vicAramArohati, tadAnImevAjJAnAnupahitatvaviziSTaM bhavadeva zuddhacaitanyamIzvaraH, ajJAnavigame tvekasyaiva zuddhacaitanyasya bhAvAt tasya vibhAgAbhAvAt tadanIM sadapi zuddhacaitanyamajJAnAbhAvAdeva tadupahitaM tadanupahitaM veti bhaktavyakoTi nATIkata iti nezvaro'pi tdaaniimitybhisndhiH| ajJAnopahitaM ceti- cakArAcchuddhacaitanyamanukRSyate, ajJAnopahitatve na zuddhacetanyatvamiti na tasyAnukarSaH, caitanyamAnaM tu na pUrvopAttamiti kathaM tasyApyanukarSa iti na preraNIyam , yataH pUrvaprakAre bimbatvaM pratibimbatvaM vA yacaitanyasya vizeSaNatayA vivakSitaM tadrahitatvamevAtra zuddhapadena vivakSitam , pUrvapakSe bimbapratibimbabhAvakalpanA samasti, na cAsmin kalpe seti pUrvakalpAdatra lAghavam / " iti ca mukhyo vedAntasiddhAntaH, ekajIvavAdAkhya" ityasya sthAne " iti ca mukhyo vedAntasiddhAnta ekajIvavAdAkhyaH" iti pATho yuktaH, uktasvarUpa evaikajIvavAdanAmakaH pradhAno vedAnta iti tadarthaH / imameva ukta svarUpavAdameva / dRSTisRSTivAda yeva yadaiva vastUnAM dRSTidarzanaM yasya jIvasya tadeva tad vastu sattvamanumati darzanAbhAvakAle nAstyeva kiJciditi pratipAdako vAdo dRSTisRSTivAdastam / AcakSate vedAntasiddhAntarahasyAbhijJAH kathayanti / etadvAdopapAdanaM madhusUdanasarasvatinA'dvaitasiddhAvitthaM kRtam "zuktirUpya-khapnAdivad dRSTisRSTyanyathAnupapattyA'pi jagato mithyAtvasiddhiH, atha keyaM dRSTisaSTiH ? dRSTireva sRSTiriti vA 1, dRSTivyatiriktasRSTyabhAvo vA 2, dRSTivyatirekeNa sRjyAbhAvo vA 3, dRSTisAmagrIjanyatvaM vA 4, dRSTisamAnakAlInasRSTi 5, dRSTisamAnasattAkasRSTi 6, sadasadvilakSaNatvaM vA 7, trividhasattvabahirbhUtatve satyasadvilakSaNatvaM vA 8, ajJAtasattvAbhAvo vA 9, jJAtaikasattvaM vA 10, Aye- vRttirUpA, caitanyarUpA vA dRSTirabhimatA, prathama caramavRttiviSayabrahmaNo'pi dRSTisRSTyApattiH, dvitIye sarvadA'pi sRSTyApattiH, na dvitIyaH- caitreNa sRSTo mayA dRSTa iti lakSaNyena vyavahArAnupapatteH, na tRtIyaH- jJAto ghaTo na jJAnamityanubhavavirodhAt, na caturtha:- ekasAmagrIprasUtatvena ghaTAdedRSTyabhinnatvenAnantaroktadoSAt , na paJcamaH- zAndAdijJAnasamAnakAlotpannaghaTAdau siddhasAdhanAt, tadvadanyatrArthAntaratApattezca, na SaSThaH- ubhayasattve'. pyupapatteH siddhasAdhanAta, na saptamaH- asyaiva mithyAtvarUpatvena tatsAdhanAyaiva tadupanyAsAnupapatteH, nASTamaH- trividhasattvamadhye prAtibhAsikasattvasyApyantarbhAvena dRSTisaSTipakSe tadvati jagati tadvahirbhAvAnupapatteH, na navamaH- tucchasAdhAraNyAt, na dazamaH- sukhAdau siddhasAdhanAt, tadvadanyatrArthAntarApattazceti cet ? na-doSaprayuktatvanibandhanasya jJAtaikasattvasyAjJAtasatvA. bhAvasya vA pratipannopAdhidRSTijanyajJAtaikasattvasya vA dRSTyantarAvedyatve sati jJAtaikasattvasya vA vivakSitatvAt , tathA ca na sukhAdyaMze siddhasAdhanaM tadvadanyatrArthAntaraM vaa| nanu " jIva Izo vizuddhA cit tathA jiiveshyobhidaa| avidyA taccitoyogaH ssddsmaakmnaadyH||1||" [ ] iti prAcAM vacanena bauddhaM prati pratyabhijJAnAdinA vizvasya sthAyitvapratipAdakena ca sUtrabhASyavivaraNAdipranthena ca virodha iti cet ?- anAdyatiriktasRSTiviSaya eva dRSTisRSTisvIkArAt, kAraNAtmanA sthAyitvasvIkArAcca, tAvataiva bauddhAbhimatakSaNikatvanirAkaraNopapatte karavirodhaH, pratyutAkareSu dRSTisRSTirupapAditaiva / nanvevaM pratItimAtrazarIratvena niyatakAraNAjanyatve zrutiSu svargAdyarthaM jyotiSTomAdividheH, brahmasAkSAtkArArtha zravaNAdividherAkAzAdervAyvAdihetutvasya coktirayuketi cet ? na-svApnakAryakAraNabhAvabodhakavAkyavadupapatteH; na caivaM vedAntavAkyasya tanmImAMsAyAzca svApravAkya-tanmImAMsAtulyatApattiH, viSayabAdhAbAdhAbhyAM virodhopapatteH, ata eva- tRptyartha bhojane parapratyAyanArtha zabdAdau pravRtterayogena svakriyAvyAghAta iti nirastam, svaapnvyvhaarvdupptteH| athaivaM ghaTAdeH svajJAnAt pUrvamasattvena pratikarmavyavasthAnupapattiH, adhiSThAnasyApi zuktIdamaMzasya rUpyAdivat idaM rajatamiti jJAnAt prAgasattvena saMpra Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nyopdeshH| dehabhedAjjIvabhedabhrAntiH / ekasyaiva svakalpitaguru-zAstrAyupabRMhitazravaNa-mananAdidAAdAtmasAkSAtkAre yogAdihetutrayajanyatvarUpAdhyAsataTasthalakSaNasya satyasya vastuno mithyAvastusaMbhedAvabhAsa ityasya svarUpalakSaNasya cAyoga iti cet ? na-pratikarmavyavasthAyAH saMyogAdihetutrayajanyatvarUpAdhyAsataTasthalakSaNasya ca mandAdhikAriviSayatvAt , satyasya vastuno mithyAvastusaMbhedAvabhAsa iti svarUpalakSaNaM tu dRSTisRSTipakSe'pyaviruddham , nahodamaMzAvacchinnacaitanyaM na vastu, navA mithyArUpasya tena saha na saMbhedAvabhAsaH / na ca idaM rUpyamiti jJAnakAle zuktitvAderabhAvenAdhyAsasya tadajJAnakAryatvAdiprakriyAvirodha iti vAcyam, idaM rUpyamiti jJAnakAle zuktitvasyAbhAve'pi tadajJAnasthityavirodhAt , na hi sattAkAle iva sattAvirahakAle'pyajJAnaM viruddhyte| na ca 'idaM rUpyaM, nedaM rUpyam' iti jJAnayorminnaviSayatvena bAdhyabAdhakabhAvAnupapattiriti vAcyam , bhinnaviSayatve'pi viSayayoH sArUpyAt svapnabAdhyabAdhakayoriva bAdhyabAdhakabhAvopapatteH / na ca rUpyAdibAghasyApi dRSTisRSTitve tena rUpyAdemithyAtvAsiddhiriti vAcyam , bAdhyAnyUnasattAkatvameva bAdhakatve prayojakam , na tvadhikasattAkatvamityasyopapAditatvena vyAvahArikeNa vyAvahArikabAdhavat prAtibhAsikena prAtibhAsikabAdhAvirodhAt / na ca suSupti-pralayAdau jIva-brahmavibhAgasyApratItatvenAvidyamAnatayA pratisuSupti pratipralayaM ca mukasya punarAvRttyApattiriti vAcyam , jIva brahmavibhAgAderanAditvena dRSTisRSTitvAnabhyupagamasyokatvAt / na ca suSuptaM prati saMskArAderapyabhAvena tasya punaH prabodhAyogaH, kAraNAtmanA saMskArAdeH sattvAt / na ca mokSasya dRganyatvena svAnamokSavadRSTisRSTyApattiH, mokSasya brahmasvarUpatvena haarbhnntvaasiddheH| na ca caitanya mAtrarUpA dRSTina sRSTiH, kintu vRttiviziSTacaitanyarUpA vA vRttirUpA vA dRSTiH sRSTiriti vAcyam , tathA ca tasyA api dRSTyantaraM sRSTirityanavastheti vAcyam , caitanyamAtrasya dRSTitve yadyapi tatsamAnasattAkatayA ghaTAdeH sadAtanatvApattiH, tathApi vRttyupahitacaitanyameva dRSTizabdArthaH, vRttAvapi vRttireva svasvarUpA caitanyopAdhiriti naanvsthaa| ata eva doSAjJAnAdRSTadehendriyAdInAmabhAvena bhrama iti teSAmapi dRSTisRSTitve'navastheti nirastam svApnabhramavaddehendriyAdinarapekSyeNApyupapatteH, anvaya vyatirekAnuvidhAnaM ca tadvadeva / na ca dRSTisRSTerapi dRSTisRSTitvena ghaTAderadRSTisRSTitvApattiriti vAcyam , jJAnasya jJeyatve'pi viSayasyAjJeyatvAbhAvavad dRSTisaSTedRSTisaSTitve'pi ghaTAdedRSTisRSTitvopapatteH / nanu aikyapratyabhijJAvirodhaH, pUrvakAlapratItasyedAnIma. bhAvAt , na caiSA bhrAntiH, dIpAdau pariNAma mANa )bhedasyeveha vAcakatvAbhAvAt , tadabhAve'pi bhrAntitve ghaTAderapyekasmin kSaNe bhedasyAtmano'pi pratikSaNaM bhedasya prasaGga iti cet / na- "neha nAnA0" [ ] ityAdizrutibhiH prapaJcasya mithyAtve'vadhUte rajjusarpAdivat pratibhAsamAtrazarIratvameva pratibhAsakatvAtiriktakAlasattve bAdhakam , ato bhinnakAlInAnAmAtmabhinnAnAM pratyabhijJAbhrAntiH, AtmanyekapratItirekakAlAvacchedena ghaTAdau caikyapratyabhijJA na bhrAntiH, ekakAlAvacchinnaghaTAdAvAtmani cAbhede bAdhakAbhAvAt , puruSAntarapratItena sadakakAlAvacchedenApi ghaTAdau pratyabhijJAnaM bhrama eva, pratibhAsasya bhedAt, yathaikasyAmeva rajjvAM mandAndhakAravartinyAM dazAnAM yugapatsarpabhrameNa palAyamAnAnAM parasparasaMvAdenaka eva sarpaH sarvairanubhUyata iti pratyabhijJAbhramaH, anyabhramasiddhasyAnyena jJAtumazakyatvAt / nanu atra kathamabhedabhramaH ? tatkAraNasya sAdRzyAdeH kasyApyabhAvAditi cet ? na- svapnAbhedabhramavad dRSTisaSTisiddhasAdRzyAdisambhavAt / na caivamabheda evotpadyatAmiti vAcyam, iSTApatteH, rajjusa divadutpannasyaiva grahaNaniyamAt / na ca kvacidutpadyate kvacinnetyatra niyAmakAbhAvaH, mAyAyA vicitrazaktikatvAbhyupagamAt / na ca so'yaM devadatta iti dRSTAntena tat tvamasyAdivAkye jahadajahallakSaNayakyaparatvoktyayoga iti vAcyam, yadyapi dharmavad dharthabhedo'pi bAdhita eveti jahadajallakSaNA'pi na yujyate, tathA'pi yadA dharmAbhedo vAdhAnna gRhItaH kintu dharmyabheda eva tadA so'yamityAdau jahadajahallakSaNAsambhavena dRSTAntatvopapattiH / na cAbhedasyApi dRSTisRSTitvena tajjJAnasya bAdhakatvAyogaH, AtmAbhedasyAtmarUpatvena dRSTisRSTitvAbhAvAt, anyUnasattAkatvamAtreNa bAdhakatvopapattezca / na ca sAkSAtkArasyApi dRSTisRSTitvena pramANajanyatvAbhAvAt tattvajJAnatvAbhAvena tato muktirna syAditi vAcyam, abAdhitaviSayatvenaiva tattvajJAnatvopapatteH, tasya ca dRSTisRSTitve'pyakSateH / na ca "dhruyA dyaurbuvA pRthivI dhruvAH parvatA ime dhruvaM vizvamidaM jagad" [R0 saM0 8. 8. 31.] ityAdizrutivirodhaH, anityatAvAdibhirapi dhruvetyasyAnyathAnayane Avazyake dRSTisRSTipratipAdakazrutyanurodhena AkalpaM saMtAnAvicchedaparatvasyaiva yuktatvAt, anyathA dhruvo rAjetyAdAvagateH, dRSTisRSTau ca "evamevAsmAdAtmanaH sarve prANAH, sarve lokAH, sarve vedAH, sarvANi bhUtAni, sarva eta AtmAno vyuccaranti" [bR. 2. 1. 20.] iti zrutiH / suptotthitajIvAt prANAdisRSTiM pratisAdayantI pramANam na ca suSuptau prANAdipaJcakasya tvAt kimarthaM punaH sRSTiriti vAcyam , " na tu tad dvitIyamasti tato'nyad vibhakkaM yat pazyet" [bRhadAraNyakopaniSad dhavaM vizvamidaM jagad" / 10 nAvicchedaparatvasyeva yuktatvAta, mAno vyaccaranti" Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 313 sati mokSaH, zukAdInAM mokSazravaNaM cArthavAda ityAyudham / nanu vastuni vikalpAsaMbhavAt kathaM parasparaviruddhamataprAmANyam , tasmAt kimatra heyaM kimupAdeyamiti cet ? ka evamAha vastuni vikalpo na / 4. 3. 23.] ityAdinA suSuptau sakalakAryaprapaJcalayazravaNAt / na ca "suSuptau hitA nAma nADyaH" [ ] iti nADIsattvapratipAdakavAkyavirodhaH, kena krameNa suSuptau bhavatItyapekSAyAM "hitA nAma nADyo hRdayAt purItatamabhi pratiSThante tAbhiH pratyavasRpya purItati zete" [ ko. ta. 4. 19. 1 ityAdinA suSupyavyavahitakAle kramoktaye nADIsattvaM pratipAdyate, na tu suSuptikAle'pi, vAkyAntaravirodhAt , prAk sattvamAtreNa ca kramAbhidhAnaparyAptaH / nanu " yatraiSa etatsupto'bhUt " [bR0 21. 16.] iti yacchabdena suptAdhAratvenoktasya brahmaNa evAsmAdAtmana ityanena parAmarzAt tatkartRkaiva prANAdisRSTine tu suptotthitajIvakartRkA, anyathA'nyUrNanAbhAdestantuvisphuliGgAdijananotiratrApi vAkye sarvalokadRSTayuktizcAlIkArthA syAt , nahi dRSTisRSTipakSe'gnyUrNanAbhAdestantvAdijanakatvaM sarvalokasRSTirvA'stIti cet ? na- yatretyasya kAlaparatvena yacchabdena brahmaNo nirdezAbhAvAt / na ca yatreyasya brahmarUpAdhikaraNaparatvaM kAlaparatvaM vetyatra vinigamanAvirahaH, anantaravAkye keSa tadAbhUdityatra ka-tadeti padadvayopAdAnasyaiva vinigamakatvAt , yatretyanena nirdeze keti praznAnupapatteH, kAlAnirdeze ca tadeti pratinirdezAnupapatteH, bhASyakArAdibhizca sthUlAdhikAriNaM prati tathAvyAkhyAnAt , UrNanAbhAdestantvAdijanyotpattistu laukikabhramasiddhakAryakAraNabhAvaprasiddhimanurudhya, sarvalokAdisRSTizca tattadRSTivyaktimabhipretya, yadA yat pazyati tatsamakAlaM tat sRjatItyatra tAtparyAt / na cAvidyAsahakRtajIvakAraNakatve jagadvaicitryAnupapattiH, jagadupAdAnasyAjJAnasya vicitra zaktikatvAt , upapattyantaraM cAtra siddhAntabindukalpalatikAdAvabhihitam . vAsiSTha vArtikAmRtAdAvAkare spaSTamevotaM- yathA " avidyAyonayo bhAvAH sarve'mI buddhadA iva / kSaNamudbhUya gacchanti jJAnakajaladhau layam // 1 // " [ ] ityAdi, tasmAd brahmAtiriktaM dvaitajAtaM jJAnajJeyarUpamAvidyakameveti prAtItikatvaM sarvasyeti siddham , "rajju-sarpAdivad vizvaM nAjJAtaM saditi sthitam / prabuddhadRSTisRSTitvAt suSuptau ca layazruteH // 1 // " [ ] iti| dRSTisRSTivAde vAdAntarato vizeSamupadarzayati-asmaeNizva pakSe iti / "jIva evezvarajJAna" ityasya sthAne 'jIva evezvarAjJAna' iti pATho yuktaH, IzvaraviSayakaM yadajJAnaM jIvasya tadvazAt - tatsahakArAjIva eva jagata upAdAnakAraNaM nimittakAraNaM cetyarthaH / vAdAntare kasyacit prAtItikaM sattvaM kasyacid vyAvahArika sattvaM brahmavyatiriktasya, dRSTisRSTivAde tu brahmavyatiriktasya sarvasya prAtIti kasattvamevetyAha-dRzyaM ceti / dRSTisRSTivAde yadyeka eva jIvastadA jIvabheda upalabhyamAnaH kathamupapadyatAmityapekSAyAmAha-dehabhedAditi- vastuto jIva eka eva, dehabhedAt tadbhedopalambhastu bhramarUpatvAnna jIvabhedasAdhane prabhurityarthaH / asmin mate ekasya jIvasyAtmasAkSAtkAre sati mokSo yadA bhaviSyati tadeva sa mokSaH sarvajIvamokSAtmakaH, na tvidAnI paryantaM kasyApi muktirupajAtA, zukAdInAM mokSapratipAdanamarthavAdamAtramupadarzayatiekasyaiveti - asya mokSa ityanena sambandhaH, svena kalpito yo guruH zAstrAdizca, tadupabRMhitastadupaSTambhena janito yaH svasyaiva brahmasvarUpasya zravaNa-mananAdiH, AdipadAnnididhyAsanAparigrahaH, tasya dAyAd- bhUyo bhUyo'bhyAsAdAtmasAkSAkAre-parabrahmAtmakasvasAkSAtkAre sati ekasyaiva jIvasya mokSo bhavati, evakAreNa jIvAntarasyAbhAvAnna mokSa ityAveditam / nanvevaM yadyeka eva jIvo'tastasyaiva mokSastarhi zuka-vAmanAdInAM zAstre mokSapratipAdanaM viruddhayata ityata Aha-zukAdInAmiti / arthavAdaH prazaMsAmAtram / tadevaM brahmAdvaitavAde vedAnte jIvezvaravibhAgavyavasthA avAntaramatabhedanibandhanA bahudhopadarzitA, vastuni vikalpAsambhavAt tatra kazcideka eva prakAro yujyate, anye prakArAstu kalpanAmAtranibandhanA na pramANavIthImavataranti, yo'pyekaprakAro vastubhUtaH so'pi viruddhapakSasamAhArAntargato'nirdhAritasvarUpa eva, na caiteSAM parasparaviruddhaprakArANAM prAmANyamAtmasAtkartuM zakyamataH kasyAtropAdAnaM kasya parityAgo vA nyAyya iti sandihAnastaTasthaH zaGkate- nanviti / tasmAt prakArabhedakalpanAlakSaNavikalpAsambhavaprayuktavastuviSayakaparasparaviruddhamataprAmANyAbhAvAt / atra darzitamateSu / ki heyaM kiM mataM nopAdeyam, kimupAdeyaM kiM mataM svIkaraNIyam / uttarayati-ka evamAheti - vastuni vikalpo na saMbhavatItyevaM ka Aheti, kAkkA na ko'pyevaM kthytiiti| tataH kiM vastuni vikalpaH sambhavatItyapekSAyAmAha-sthANubaitiekasminnapi vastuni 'ayaM sthANurvA syAdayaM puruSo vA bhavedayaM kimu rAkSasaH' ityAdivikalpAnAM pravRttedarzanAdityarthaH / 40 Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / sambhavatIti, sthANurvA puruSo vA rAkSaso vetyAdivikalpAnAM vastuni pravRttidarzanAt / atAntrikI sA kalpanA puruSabuddhimAtraprabhavA, iyaM tu zAstrIyA jIvezvaravibhAgAdivyavastheti kathaM tatra vikalpasparza iti cet ? nUnamatimedhAvI bhavAn yenetthaM vadasi, advitIyAtmatattvaM hi pradhAnaM phalavattvAdajJAtatvAcca prameyam, zAstrasya jIvezvaravibhAgAdikalpanAstu puruSabuddhiprabhavA api zAstreNAnUdyante tattvajJAnopayogitvAt " phalavatsannidhAvaphalaM tadaGgam " [ ] iti nyAyAt bhUmasiddhasyApi zrutyAnuvAdanabhAvAt / etena dvaitasamAnAzrayaviSayatvaniyamAjjaDaiva prAmANyaprayojanAbhAvenAjJAnAnaGgIkArAt, tadavananvekasvarUpe puruSe sthANau vA yeyaM sthANurvA'yaM puruSo vA'yaM rAkSaso vA'yamityAdikalpanA sA na vastunibandhanA kintu puruSabuddhimAtra prabhavetyanekadhA sambhavati, jIvezvaravibhAgavyavasthA tu zAstrIyA vastutattvanibandhanaiveti vastuna ekasvarUpatvA dekasvarUpaiva sA bhavitumarhati, na nAnakasvarUpA yato vastuni na vikalpasparza ityAzaGkate - atAtvikI seti / atAvikI apAramArthikI / sA sthANurvA puruSo vaityAkArA / iyaM tvityasya jIvezvaravibhAgavyavastheyanenAnvayaH / tatra zAstrIyAyAM jIvezvaravibhAgAdivyavasthAyAm / samAdhatte - nUnamiti - nizcitamityarthaH / " dhIrdhAraNAvatI medhA " iti vacanA datimeghAvItyasyAtyantadhAraNA zAlibuddhimAnityarthaH, upahAsavacanaM cedam, yato jIvezvaravibhAgAdikalpanAH puruSabuddhiprabhavA eva, tAsAmanuvAdamAtraM zAstreNa na ca tatra zAstrasya prAmANyam, anyAjJAta evArthe zAstrasya prAmANyAbhyupagamAdityazAstrIyAsvapi jIvezvaravibhAgAdikalpanAsu zAstrIyatvamavadhArayato bhavato'timedhAvitvaM nAstyeveti / yena atimedhAvitvena, arthAd atimUDhatvena / ittham atArivakI setyAdisvarUpam / zAstrIyaM tattvamadvitIyAtmatattvam jIvezvaravibhAgAdikalpanA na zAstrIyAH kintu puruSabuddhiprabhavA ityetat spaSTayati-advitIyeti / " prameyam, zAstrasya " ityasya sthAne " prameyaM zAstrasya / " iti pATho yuktaH, hi yataH phalavattvAdajJAtatvAca pradhAnaM sadadvitIyAtmatattvaM zAstrasya prameyamiti tadeva zAstrIyamityarthaH / puruSabuddhimAtra prabhavANAmapi jIvezvaravibhAgAdikalpanAnAM tattvajJAnopayogitvAcchAstreNAnuvAdaH " asatye vartmani sthitvA tataH satyaM samIhate" [ ] iti vacanAdityAha - jIvezvara vibhAgAdikalpanAstviti / tattvajJAnopayogitvena pramANAntarasiddhAnAmapi tAsAM zAstreNAnuvadanaM nyAyyamityAvedayati- phalavaditi - yathA darza- paurNamAsAbhyAM svargakAmo yajeteti vidhiH svargaphalakadarzapaurNamAsayAga pratipAdakatvAt phalavAn, tatprakaraNapaThitaH samidho yajatItyAdividhiH samidhA yAgAdiprayAjapaJcakAphalavattratipAdakatvAdaphala: san darzapaurNamAsAdiyAgavidhyaGgaM bhavati-samidyAgAdibhirupakRtya darzapaurNamAsAbhyAM svargaM bhAvayediti tathA prakRte'pi advitIyAtmatattvajJAnAnmokSa iti mokSarUpaparamapuruSArtha sAdhana jJAnaviSayatvAdadvitIyAtmatattvaM phalavat tatpratipAdakavacanamapi tathA tatsannidhau zrUyamANaM pramANAntarasiddhamapi jIvezvaravibhAgAdikamaphalaM sat tadaGgamiti pramANAntarasiddhAnAmapi tAsAM zAstreNAnuvadanaM yuktamiti mukulito'rthaH / bhUmasiddhasyApItyasyAnekapramANasiddhasyApItyarthaH / etenetyasyAyameva parihAra ityanantaraM jJAtavya iti pUritenAnvayaH / 'dvaitasamAnAzrayaviSayatvaniyamAjjajaiva prAmANyaprayojanAbhAvenAjJAnAnaGgIkArAt " ityasya sthAne " advaitasya caitanyasya ajJAnAzrayaviSayatvaniyamAt ; jaDe ca pramANaprayojanAbhAvenAjJAnAnaGgIkArAt " iti pATho yuktaH, advaitasya - advaitasvarUpasya caitanyasya zuddhabrahmaNaH, ajJAnAzraya viSayatvaniyamAt -- advitIya caitanyamevAjJAnasyAzrayo'jJAnasya viSayazcetyevaM niyamAt " Azrayatva viSayatvabhAginI nirvibhAgacitireva kevalA / pUrvasiddhatamaso hi pazcimI nAzrayo bhavati nApi gocaraH // 1 // [1319 ] iti saMkSepazArIrakavacanAt, jaDe ca- caitanyabhinne punaH, pramANaprayojanAbhAveneti - caitanyasya svayaM prakAzasvarUpatvAt tatrAjJAnarUpAvaraNAbhAve tatprakAzaH sarvadaiva syAt, yathA dIpasya prakAzastrarUpasya zarAvAdyAvaraNAbhAve prakAza iti caitanye AvaraNarUpAjJAnakalpane pramANaM vidyate, jaDasya tu svayaM prakAzarUpatvAbhAvAt prakAzasvarUpanirAkRta caitanyatAdAtmyAbhyAsAdeva prakAzo nAnyatheti tatrAvaraNakalpane pramANaM na vidyate na vA kimapi prayojanam, caitanye tu satyAvaraNe na prakAzaH, tadapagame tu prakAza ityevaM prayojanaM vidyate, tathA yAvadajJAnasambandhastAvad bandhaH, sarvathA tadapagame mokSa ityevamapi prayojanaM vidyate, evaM ca jaDe pramANa- prayojanayorabhAvenAjJAnasyAnabhyupagamAdityarthaH / nanvevaM jaDe'jJAnAbhAve zutyajJAnaM rajjvajJAnamityevaM zuktirajjvAdAvajJAnavyavahAro na syAdityata Aha-tadavacchinneti zuktyAdyavacchinnetyarthaH, tatra zuktyAdau tathA ca zuktaya 314 " Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalaGkato nayopadezaH / cchinnacaitanyAjJAnAdeva tatrAjJAnavyavahAropapatteH, prAmANyasya cA'jJAtajJApakatvarUpatvAt , anyathA smRterapi tadApatteriti vedAnteSu sarvatraivaM virodhe'yameva parihAraH, tadAha vArtikakAraH " yayA yayA bhavet puMso, vyutpattiH pratyagAtmani / sA saiva prakriyA jJeyA, sAdhvI sA vAnavasthiteH // " [ iti zrutitAtparyaviSayIbhUtArthaviruddhaM tu mataM heyameveti nAtiprasaGgaH, sa ca jIvo'jJAnabahutvavAdinAM hiraNyagarbha-virADAdibhedena nAnA, ajJAnakye'pi tattacchaktibhedAt tajjAntaHkaraNabhedAd vA nAnetyapi vadanti / tatra tattvajJAnena zaktirantaHkaraNasya vA nivRttiriti baddhamuktavyavasthA, jIvabheda eva kramamuktiphalAnAM hiraNyagarbhAdyupAsanAvAkyAnAM " na tasya prANAH" [bRhadAraNyakopaniSad, 4. 4. 6. ] ityAdInAM cAJjasyenopapattiH, ekajIvavAde tUpAsanAvAkyAnAM kramamuktiphalazravaNamarthavAdamAtram , krameNaiva muktyaGgIkAre kramamuktiphalAnAmupAsanAnAM bahutvenaikasyaiva phalavattve'pItareSu jJAnamityasya zuktyavacchinna vetanyAjJAnamityarthaH, evaM rajjvajJAnamityAderapi rajjvavacchinnacaitanyAjJAnamityAdirevArthastathaiva tajhyavahAropapattiriti / yacca zuddhacaitanyabhinnaM tat sarvamapi pramANAntarajJAtameveti tatpratipAdakazrutivacanasyAzeSasyApi ajJAtajJApakatvalakSaNaM prAmANyaM na syAdityapyadvaitapratipAdakavedAnteSu dvaitapratipAdakavedavacanena virodha ityAzayenAha-prAmANyasya ceti-prAmANyasya veti pATho'pi, vAkAraH punararthaka ev| anyathA prAmANyasyAjJAtajJApakatvarUpatvAnabhyupagame / tadApatteH prAmANyApatteH / ayameva advitIyAtmatattvavyatireke vedavacanasyAnuvAdakatvameva, na tu prAmANyamityevaMrUpa eva / ukkArthe vArtikakArasammatimupadarzayati- tadAheti / yayA yayA yAdRzyA yAdRzyA jiiveshvrvibhaagaadiklpnaalkssnnprkriyyaa| paMsaH pramAtuH / pratyagAtmani zuddhacaitanyalakSaNAtmani / vyutpattiH samyagavagatiH / bhavet syAt / "sA vAnavasthitaH" ityasya sthAne "sA cAnavasthitA" iti pAThaH samyaga, sA prakriyA, amukapramANavetyevaM kalpakAnAM puruSajJAnAnAmanantatvAnnAvadhArayituM zakyetyanavasthiteti tadarthaH / tasmAt kimatra heyaM kimupAdeyamiti yat pRSTaM tatrAha- zrutitAtparyetizrutitAtparyaviSayIbhUtArthaviruddhamatasya heyatve kathite zrutitAtparyaviSayIbhUtArthAviruddhamatasyopAdeyatvamuktaprAyamiti kaNThatastadanuktAvapi na nyUnatvamiti bodhyam / nAtiprasaGgaH na heyamatasyopAdeyatvaprasaGgaH, upAdeyamatasya ca heyatvaprasaGgaH / sa ca jIvaH ajJAnopahitacaitanyalakSaNo jIvazca, asya nAnetyanenAnvayaH / ajJAnalakSaNopAdhibahutvAt tadupahitacaitanya lakSaNajIvasya hiraNyagarbha-virADAdibhedena nAnAtvamabhihitam, idAnImajJAnasyaikye'pi prakArAntareNa jIvasya nAnAtvaM svIkurvatAM matamupadarzayati- ajJAnakye'pIti / tattacchaktibhedAt tattajjIvaM prati ekasyaivAjJAnasyAvaraNazaktivikSepazaktibhedAt / vA athavA / tajAnta:karaNabhedAt yAvanto jIvAstAvantyajJAnajanyAntaHkaraNAni, teSAM bhedAt / nAnA jIvo nAnA / vadantItyanenAsvarasaH, sa ca- yathA'jJAnasyaikyaM tathA jIvasyApyaikyameva tathApi vibhinnazaktisambandhAd vibhinnAntaHkaraNasambandhAd vA pratiniyatabandhAdivyavasthopapatterjIvasya nAnAtvAbhyupagamo na jyAyAnityAdirUpaH / athavoktadizA jIvabhedasyaiva yuktatvaM na tatra vadantItyanenAsvaraso'bhipreto'pItyAzayenAhatatreti- uktaprakAreNa jIvabhedapakSe ityarthaH / "zakti" ityasya sthAne "zake" iti pATho yuktaH, yadyapi tattvajJAnena zarantaHkaraNasya vA nivRttau yajjIvabhedaprayojakazaktyantaHkaraNanivRttistasya jIvasya muktirityevaM muktiniyama evopapAdito na tu bandhaniyama upadArzata iti tAvanmAtroktyA bandhamuktavyavasthA nopadarzitA bhavati tathApi zaktarantaHkaraNasya vA nivRttyA muktivyavasthitau zakterantaHkaraNasya vA sattvAd bandhasyApi vyavasthitirarthAt prAptaiveti yajIvabhedaprayojakasya zakterantaHkaraNasya vA sattvaM tasya jIvasya bandho yajjIvabhedaprayojakasya zaktarantaHkaraNasya vA nivRttistasya jIvasya mokSa ityevaM bhavati baddhamuktavyavastheti / jIvabhedapakSa eva vedavacanAnAM keSAJcit sarvathopapattirityAha-jovabheda eveti / AJjasyena akuTilaprakAreNa / evaM jIvabhedapakSe baddhamuktavyavasthAdikamupadarya jIvaikyavAde tadupadarzayati-ekajIvavAde viti-"krameNaiva" ityasya sthAne "akrameNaiva' iti pATho yuktaH, ekajIvavAde jIvasamaSTirUpa eka eva jIvastasya Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| tacchravaNasyArthavAdatAyA AvazyakatvAt , phalavattA tu tAsAM sattvazuddhidvArA zravaNAdyadhikAropayogAt , pramAtRbhedAGgIkArAt tattatphalabhogottaramimamiti vizeSaNAdetatkalpAvacchedena mAnavabhavAnAvRttyA vA bhaviSyati, tadevaM vyavasthitamekAnekavA dinAM jIvasvarUpam / tatrAntaHkaraNamadhyasyate'hamiti rajavAmiva sarpaH kevalasya tasya sAkSibhAsyatvAt , tattatkAryAkArapariNatasyaiva sAkSiNA bhAnamityahamAkAreNa pariNatasya tasyAbhyAso'yamahaGkArAdhyAsa iti gIyate / ayaM ca na sopAdhika upAdherabhAvAt , ahamajJa iti svahaGkArAjJAnayorekacaitanyAdhyAsAd dagdhRtvAyasorekavahnisambandhAdayo dahatItivat / taccAntaHkaraNaM smRti-pramANa-vRttisaGkalpavikalpA-'haMvRttyAkAreNa pariNataM citta-buddhi-mano-'hakArazabdaimuktireva sarvajIvamuktirityevamakrameNaiva muktyaGgIkAre ityarthaH / ekasyaiva phalavattve'pIti- yenopAsanenaikajIvamuktilakSaNasarvajIvamuktistasyaivopAsanasya muktirUpaprayojanavattve'pItyarthaH / itareSu muktiphalakopAsanavyatiriktopAsaneSu / tacchravaNasya muktirUpaphalavattvazravaNasya / yadi cAnyopAsanavacanAnAmarthavAdamAtrarUpatvena na phalavattvaM tarhi niSprayojanAnAM teSAmAcaraNaM prekSAvadbhirakartavyapaddhatimApadyata ityata Aha- phalavattA viti, tAsAm anyopAsanAnAm , anyopAsanAbhirantaHkaraNa. zudyA tadanuSThAtA mumukSuH puruSaH zravaNAdyadhikArI bhavati, tatazca sa mukto bhavatItyevamanyopAsanAnAM sattvazuddhidvArA zravaNAdhikAropayogAt phalavattetyarthaH / nanu jIvasyaikatve tattadupAsanAnantaramapi bhave punarAvartanamastyeva, ekasya jIvasya jIvasamaSTayabhimAnino muktau satyAmazeSajIvAnAM punarbhavAnavatAro nAnyatheti tattadupAsanAnantaraM bhavAnAvRttizravaNaM kathaM saGgatamityata Aha-pramAtRbhedAGgIkArAditi- jIvasyaikatve'pi tattadantaHkaraNasyAjJAnajasyAnantazaktyAkalitAjJAnazaktibhedAt tattavRttyavacchinnacaitanyalakSaNapramAtudasya svIkArAd vibhinnasya tattadupAsanakartuH pramAtustattatphalopabhogottaraM punaranAvRttyA bhavAnAvRttizravaNaM susnggtmityrthH| vA athvaa| tattadupAsanAphalapratipAdikA zrutiH "imaM mAnavamAvarta nAvartate" [chAndogyopaniSad, 4. 15. 6 ] ityevaMrUpA, tatra mAnavamAvartamityasya imamiti vizeSaNAt imamiti vizeSaNo. pAdAnAt etatkalpAvacchedena yasmin kalpe yasya hiraNyagarbhAdhupAsanaM tatkalpAvacchedena tasya mAnavabhavAnAvRttyA bhavAnAvRttizravaNamupapannaM bhaviSyatItyarthaH, brahmaNo divasasya yAvAn samayaH sa eka kalpatayocyate, brahmadinaM kramikotpannacatudazamanvavasthAnasamayo bhavati, ekaikasya manordivyaikasaptatiyugAvasthAnam, "manvantaraM tu divyAnAmekasaptatiH" [ ] iti vacanAt , kRtayugAdicatuSTayaM divyayugamekamucyate, divyaM yugasahasraM tu brahmaNo dinamiti vacanAca divyayugasahasnapramANaM brahmaNo dinaM tatpramANakazcaikakalpastadavacchedena tatkalpAdhikaraNakahiraNyagarbhAyupAsanakartRNAM bhavAnAvRttiH, na punaH sarvathA bhavAnAvRttiriti bhAvaH / upasaMharati-tadevamiti / tatra niruktasvarUpe jIve / antaHkaraNamitiahamityevaMrUpeNAntaHkaraNamadhyasyate ityarthaH / ukkAdhyAse nidarzanamAha-rajjvAmiveti- rajjvAM yathA sarpo'yamityevaM sadhyAsastathetyarthaH / ahamAkAraNAntaHkaraNasya jIve kimarthamadhyAsa iSyata ityapekSAyAmAha- kevalasyeti- ahamAdyAkAreNApariNatasyetyarthaH / tasya antaHkaraNasya / "sAkSibhAsyatvAt" ityasya sthAne " sAkSyabhAsyatvAt" iti pATho yuktaH / 'ahaM sukhI, ahaM duHkhI, ahaM yate' ityevamantaHkaraNaM pratIyate na tu kevalamiti kevalasya tasya sAkSiNApya. bhAnAdahamityevaMrUpeNa jIve tasyAdhyAsastadbhAnAnyathAnupapattyA kalpyate ityarthaH / amumevArtha spaSTayitumAha- tattatkAryetitattatkAryAkArapariNatasyaivetyanantaraM tasyeti dRzyam , evakAreNa tattatkAryAkAreNApariNatasya tasya vyavacchedaH, tasyetyasyAnta:karaNasyetyarthaH / jIve'hamityAkAreNa yo'ntaHkaraNasyAdhyAsalakSaNo'haGkAraH sa upAdherabhAvAnna sopAdhika. kintu nirupAdhika evAyamityAha-ayaM ceti| antaHkaraNasya jIve'hamityAkAreNAdhyAsato'haGkArasvarUpaniSpattistasyAGkArasthAjJAnasya caikacaitanye. 'dhyAsAdahamajJa iti pratItirupapadyata ityAha- ahamajJa iti sviti / ubhayorekasya sambandhAt kAryAntaraM bhavatItyatra dRSTAntamAhadagdhRtveti / ekasyavAntaHkaraNasya cittabuddhimano'haGkArazabdena vyavahiyamANatvaM kAryabhedAdupadarzayati- taccAntaHkaraNamiti / smRtIti-smRtyAkhyavRttirUpeNa pariNa mantaHkaraNaM cittamiti vyavahiyate, pratyakSAnumAnAdipramANavRttirUpeNa pariNatamantaHkaraNaM buddhirityabhidhIyate, saGkalpavikalpAdivRttirUpeNa pariNatamantaHkaraNaM mana iti gIyate, ahamAkAravRttirUpeNa pariNatamantaHkaraNamahAra ityevaM vyapadizyate, antaHkaraNasya nirukacatuSTayarUpatvaM saMvadatIdaM vacanam-mano buddhirahaGkArazcittaM karaNamiSyate Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 317 vyavahriyate, idamevAtmatAdAtmyenAdhyasyamAnamAtmani sukhaduHkhAdisvadharmAdhyAse upAdhiH, sphaTike japAkusumamiva lauhityAvabhAse / evaM prANAdayastaddharmAzcAzanIyAH pipAsAdayaH tathA, zrotrAdayo vAgA. dayazca taddharmAzca badhiratvA-'ndhatvAdayo'dhyasyante, tathA dehastaddharmAzca sthUlatvAdaya Atmanyadhyasyante / tatrendriyAdInAM na tAdAtmyAdhyAsaH, ahaM zrotramityapratIteH, dehastu manuSyo'hamitipratItestAdAtmyenAdhyasyate, evaM caitanyasyApyahaGkArAdiSu dehaparyanteSvadhyAsaH svIkAryaH, adhyAsavyavadhAnatAratamyAcca prameya. tAratamyam, tadukkaM vArtikAmRte " vittAt putraH priyaH putrAt , piNDaH piNDAt tathendriyam / indriyebhyaH paraH prANaH, prANAdAtmA paraH priyaH // " saGkalpAdhyavasAyAdilakSaNA viSaya stvamI // 1 // " [ iti / caitanye'ntaHkaraNAhakArAderadhyAsasya nirupAdhikatvamupadarya Atmani sukha-duHkhAdidharmAdhyAsasya sopAdhikatvamupadarzayati- idameveti-niruktasvarUpamantaHkaraNamevetyarthaH / AtmatAdAtmyenAdhyasyamAnam Atmani tAdAtmyenAdhyasyamAnaM sat, asyopAdhirityanenAnvayaH / svadharmetiantaHkaraNadharmetyarthaH / svadharmAdhyAse khasyopAdhitve dRSTAntamAha- sphaTika iti-japAkusumaM yathA khagatalauhityadharmasya sphaTike'vabhAse upaadhistthetyrthH| yathA'ntaHkaraNa-taddharmasukha-duHkhAdInAmAtmanyadhyAsastathA prANAdInAM taddharmANAmazanIyAdInAmAtmanyadhyAsaH, evaM zrotrAdInAM jJAnendriyANAM vAgAdInAM karmendriyANAM taddharmANAM badhiratvAdInAM cAtmanyadhyAsa ityAhaevamiti / taddharmAzca prANAdidharmAzca / "zcAzanIyAH pipAsAdayaH tathA," ityasya sthAne 'zvAzanIyApipAsAdayaH, tathA' iti pAThaH samIcInaH / taddharmAzca zrotrAdidharmAzca / andhatvAdaya ityatrAdipadAt kuSThAdInAM tvagAdidharmANAM mUkatvAdInAM vaagaadidhrmaannaamupgrhH| deha-taddharmANAmapyAtmanyadhyAsa ityAha- tathA deha iti / taddharmAzca dehadharmAzca / indriyAdInAM tAdAmyAtiriktasambandhenaivAdhyAso na tAdAtmyasambandhenetyAha-tatreti- AtmanItyarthaH / AtmanIndriyasya tAdAtmyAdhyAsAbhAve hetumupadarzayati- ahaM zrotramityapratIteriti- etacca 'ahaM cakSuH, ahaM ghrANam' ityAdyapratIteriti hetorapyupalakSaNam / dehastu tAdAtmyenAtmanyadhyasyata iti sahetukamupadarzayati-dehastviti / yathA caitanye'haGkArAdInA. madhyAsastathA caitanyasyApyahaMkArAdiSvadhyAsaH, so'yamanyo'nyAdhyAsa ityAha- evamiti / caitanyamAtmasvarUpaM paramapremAspadam , tatra yasyAbhedAdyadhyAsastasya vA yatrAbhedAdyadhyAsastatrApi prema bhavati, kintu sAkSAdavyavadhAnenAdhyAse utkRSTaM prema, tato vyavadhAnataratamabhAvAbhyAsitAdhyAsatastadapakRSTataratamabhAvApannaM prema bhavatItyAha- adhyAsatAratamyabhAvAcceti / "premayatAratamyam" ityasya sthAne "premNastAratamyam" iti pATho yuktaH / ukkArthe vArtikAmRtasammatimupadarzayati- taduktaM vArtikAmRta iti / vittAditi-vittaM-dhanaM sarvasyAtmanaH priyaM bhavati, paramapremAspadasyAtmano vitte svasvatvasambandhAdhyAsAt , tato'pyutkRSTasvatvAdhyAsAdutkRSTapriyaH putro bhavati, putrAdapi piNDaH zarIraM svatAdAtmyApannAhaGkAratAdAtmyAdhyAsAdutkRSTatarapriyaM bhavati, tathA uktaprakAreNa piNDAdapyutkRSTatamapriyamindriyaM bhavati, indriyebhyo'pi para:- atyantotkRSTa. priyAH prANA bhavanti, uktebhyaH sarvebhyo'nantaranirdiSTaprANebhyaH paro niratizayaH priya AtmA bhavatItyarthaH / AtmanaH paramapremAspadatvaM ca paJcadazyAM tattvavivekaprakaraNe'pyuktam " iyamAtmA parAnandaH paramapremAspadaM yataH / mA na bhUvaM hi bhUyAsamiti premAtmanIkSyate // " [ idaM ca padyamitthaM vyAkhyAtam- bhavatyevaM saMvido nityatvaM svaprakAzatvaM ca tataH kimityata Aha- iyamiti-anArya prayogaH- 'iyamAtmA saMvid bhavitumarhati, nityatve sati svaprakAzatvAd, yannaivaM na tadevaM yathA ghaTaH' ityAtmano nityasaMvidrUpatvaprasAdhanena satyatvamapi sAdhitaM bhavati, nityatvAtiriktasatyatvAbhAvAnnityatvaM satyatvaM tad yasyAsti tannityaM satyamiti vAcaspatimitrairutatvAditi bhAvaH / Atmana AnandarUpatvaM sAdhayati- parAnanda iti- AtmetyanuSajyate, parazcAsAvAnandazceti parAnando niratizayasukhasvarUpa ityarthaH, tatra hetumAha- pareti- yato yasmAt kAraNAt parasya- nirupAdhi. katvena niratizayasya, premNaH- snehasya, AspadaM- viSayastasmAt , atredamanumAnam- AtmA paramAnandarUpaH paramapremAspada Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 318 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / tenAnyo'nyAdhyAsAccidacidanthirUpo'yamadhyAsaH samUhAlambanabhramavadavazyamatretaretarAdhyAsasyAbhyupagantavyatvAt / ayameva saMsAro mAyAzabalAccidAtmanA AkAzAdikrameNa liGgazarIrAtmakApaJcIkRta tvAt , yaH paramAnandarUpo na bhavati nAsau paramapremAspadamapi, yathA ghaTaH, tathA cAyaM paramapremAspadaM na bhavatIti na, tasmAt paramAnandarUpo na bhavatIti na / nanvAtmani dhiG mAmiti dveSasyopalabhyamAnatvAt premAspadatvamevAsiddham , kutaH parapremAspadatvamityAzA tasya duHkhasambandhanimittakatvenAnyathAsiddhatvAt premNazcAtmanyanubhavasiddhatvAnmaivamiti pariharatimA na bhUvamiti / hi- yasmAt kAraNAdAtmani viSaye mA na bhUvam- ahaM mA bhUvamiti na, mamAsattvaM kadApi mA bhUt , kintu bhUyAsameva sadA sattvameva mama bhUyAdityevaMvidhaM premekSyate- sarvairanubhUyate, ato nAsiddhirityarthaH / tatpremNaH paramatvapratipAdanaparamidaM padyam "tat premAtmArthamanyatra naivamanyArthamAtmani / atastatparamaM tena prmaanndtaa''tmnH|" [ ] tadvayAkhyAnaM yathA- nanu mA bhUt svarUpAsiddhiH premNaH, paratve bhAnAd vizeSaNAsiddhitorityAzayAha- tatpremeti, anyatra- svAtirikta putrAdau, yat prema tad AtmArtham , teSAmAtmazeSatvanimittakameva na svAbhAvikam , evamAtmani vidyamAnaM premAnyArthaM na, Atmano'nyazeSatvanimittakaM na bhavati, kintvAtmatvanimittakameva, ato nirupAdhikatvAt tat paramaM niratizayam / phalitamAha- teneti- tena niratizayapremAspadatvenAtmanaH paramAnandatA niratizayasukhasvarUpatvaM siddham // pati-jAyAdInAM sarveSAmAtmabhogArthatvAdAtmana eva paramapremAspadatvamityatredamapi tRptidIpaprakaraNagataM padyaM sAkSibhAvamAzrayatipati-jAyAdikaM sarva tattadbhogAya necchati / kintvAtmabhogArthamiti zrutAvudghoSitaM bahu // 1 // " etadvyAkhyAnaM yathA- nanvAtmano bhoktatvapratiSedhastatprasaktipUrvako vaktavyaH, sA tu na vidyata asaGgatvAdAtmana ityAzakya tasyAH svAnubhavasiddhatvAnmavamityabhipretya tadanuvAdikAM zrutimarthato'nukrAmati- patijAyeti- " navA patyuH kAmAya patiH priyo bhavati" ityArabhya "Atmanastu kAmAya sarva priyaM bhavati" ityantana [ ] vAkyasandarbheNa pati-jAyAdikasya prapaJcasyAtmano bhogAyatanatvaM pratipAdyate, tata Atmano bhoktatvaprasaktirityarthaH // teneti- caitanye'hakArAdeH, aGkArAdau caitanyasya caadhyaasenetyrthH| anyo'nyAdhyAsAt parasparAdhyAsAt / cidacidranthirUpo'yamadhyAsaH ayamanantarAbhihito'nyo'nyAdhyAsaH, AtmA cit , ahaGkArAdikamacit , tayopranthirUpo'tikaThinabandharUpaH, caitanye'haGkArAderadhyAso bhramo'haGkArAdau caitanyAdhyAso'pi bhramaH, so'yaM bhramadvayAtmakaH samUhAlambanabhramavadavazyameSitavya ityAha- smuuhaalmbneti| ayameva saMsAra cidacidanthirUpo yo'yamadhyAso'nantaramupadarzitaH sa eva saMsAraH, tatra kasya kuta utpattiryato'yaM vistRtasvarUpazcakAstItyapekSAyAmutpattikramamupadarzayati-mAyAzabalAditi- mAyAsamanvitAdityarthaH / "cidAtmanA" ityasya sthAne "cidAtmano" iti pAThaH samucitaH / AkAzAdikrameNeti- mAyAsaMvalitAccidAtmana AkAzaH sambhUtaH, AkAzAd vAyussambhUtaH, vAyostejassaJjAtam , tejaso jalamutpannam , jalAt pRthivI samutpannetyevaM krameNetyarthaH / liGgazarIrAtmakApaJcIkRtabhUtotpattAviti- etattattvAvabodhanAya paJcadazIgatatattvavivekaprakaraNasthAni kAnicit padyAni savyAkhyAnAnyupadaryante " tamaHpradhAnaprakRtestadbhogAyezvarAjJayA / viyat pavana-tejo-'mbu-bhuvo bhUtAni jajJire // " kramaprApta sUkSmazarIraM tadupAdhikaM jIvaM vyutpAdayituM tatkAraNAkAzAdisRSTimAha- tamaHpradhAneti- teSAM prAjJAnAM bhogAyasukha-duHkhasAkSAtkArasiddhaye, tamaHpradhAnaprakRteH- tamoguNapradhAnAyAH prakRteH pUrvokkAyA upAdAnakAraNabhUtAyAH sakAzAdIzvarAjJayA-IzanAdizaktiyuktasya jagadadhiSThAturAjJayA IkSApUrvakasarjanecchArUpayA nimittakAraNabhUtayA viyadAdipRthivyantAni paJca bhUtAni jajJire- prAdurbhUtAni, utpannAnItyarthaH / "sattvAMzaH paJcabhisteSAM kramAdIndriyapaJcakam / zrotra-tvagakSi-rasana-ghrANAkhyamupajAyate // " bhUtasRSTimabhidhAya bhauktikasRSTimabhidadhAna Adau jJAnendriyasRSTimAha- sattvAMzairiti- teSAM viyadAdInAM paJcabhiH sattvAMzaHsattvaguNabhAgairupAdAnabhUtaiH, zrotra tvagakSi-rasana-prANAkhyadhIndriyANi jJAnendriyANi teSAM paJcakaM kramAdupajAyate, ekaikabhUtasattvAMzAdekaikamindriyaM jAyata ityarthaH / Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / 319 bhUtotpattau keSAzcinmate tebhya eva paJcIkRtabhUtotpattau saMpradAyamate ca teSAmeva saMyogavizeSAvasthAnAM tattvasvIkAre tebhyo brahmANDabhUvarAdicaturdazabhuvanacaturvidhasthUlazarIrotpatteH, ata eva siddhAbhidhAnAt. ___ " tairantaHkaraNaM sarvairvRttibhedena tad dvidhA / mano vimarzarUpaM syAd buddhiH syAnnizcayAtmikA // " sattvAMzAnAM pratyekamasAdhAraNakAryANyabhidhAya sarveSAM sAdhAraNaM kAryamAha- tairiti-taiH saha- sattvAMzaH sarvaiH sambhUya vartamAnarantaHkaraNabuddhayupAdAnabhUtaM dravyamupajAyata ityanuSaGgaH, tasyAvAntarabhedaM sanimittamAha- vRttIti- tadantaHkaraNaM vRttibhedena-pariNAmabhedena, dvidhA - dviprakAraM bhavati, vRttibhedameva darzayati- mana iti-vimarzarUpaM-vimarzaH saMzayAtmikA vRttiH sA svarUpaM yasya tat tathA, tanmanaH syAt , nizcayAtmikA - nizcayo'dhyavasAyaH sa AtmA svarUpaM yasyAH sA nizcayAtmikA vRttibuddhiH syAt // " rajoM zaiH paJcabhisteSAM kramAt karmendriyANi tu / vAk-pANi-pAda-pAyUpasthAbhidhAnAni jajJire // " kramaprAptAnAM rajoM'zAnAM pratyekamasAdhAraNakAryANyAha- rajozairiti - teSAM-viyadAdInAmeva, paJcabhI rajozaH- rajobhAgastUpAdAnabhUtaH, vAk-pANi pAda pAyUpasthAbhidhAnAni- etannAmakAni, karmendriyANi- kriyAjanakAni indriyANi jajJire // " taiH sarvaiH sahitaiH prANo vRttibhedAt sa paJcadhA / prANo'pAnaH samAnazcodAna-vyAnau ca te punaH // " rajozAnAmevaM sAdhAraNaM kAryamAha- taiH sarvairiti - sahitaiH-sambhUya kAraNatAM gataH, prANo jAyata iti zeSaH, tasyAvAntarabhedamAha-vRttibhadAditi- sa prANo vRttibhedAt prAgAdivyApArabhedAt paJcadhA-paJcaprakArako bhavati, vRttibhedAneva darzayatiprANa iti, te punaH- te tu bhedAH prANAdizabdavAcyA ityarthaH // "buddhi-karmendriya-prANapaJcakarmanasA dhiyA / zarIraM saptadazabhiH sUkSma talliGgamucyate // " yadarthamAkAzAdiprANAntAnAM sRSTiruktA tadidAnI darzayati-buddhIti- buddhayo jJAnAni karmANi vyApArAstajanakAnIndriyANi, buddhIndriyANi karmendriyANi cetyarthaH, buddhikarmendriyANi ca prANazca buddhikarmendriyaprANAsteSAM paJcakAni taiH, manasAvimarzAtmakena, dhiyA-nizcayarUpayA buddhayA ca saha, saptadazabhiH-saptadazasaMkhyakaiH, sUkSmazarIraM bhavati, tasyaiva saMjJAntaramAhatalliGgamiti, ucyate- vedAnteSvityarthaH // evaM ca paJcajJAnendriya paJcakarmendriya paJcaprANa-mano-buddhayetatsaptadazasamaSTayAtmakaliGgazarIrAtmakApaJcIkRtabhUtotpattAvityarthaH / keSAzcinmate keSAJcid vedAntiprakANDAnAmAcAryANAM mate, ebhya eva AkAzAdipaJcapUkSmabhUtebhya eva, paJcIkRtabhUto. tpattAviti - etattattvapratipAdakaM tattvavivekaprakaraNasthaM padyadvayaM krameNa vRttisanAthamupadaryate " tadbhogAya punarnogyabhogAyatanajanmane / paJcIkaroti bhagavAn pratyeka viyadAdikam // 1 // " evaM liGgazarIraM tadupAdhiko taijasa-hiraNyagarbhI ca darzayitvA sthUlazarIrAdyutpattisiddhaye paJcIkaraNaM nirUpayitumAhatadbhogAyeti- bhagavAn - aizvaryAdiguNaSaTkasampannaH paramezvaraH, punaH-punarapi, tadbhogAya-teSAM jIvAnAM bhogAyaiva, bhogyabhogAyatanajanmane - bhogyasyAnna pAnAdeH, bhogAyatanasya jarAyujAdicaturvidhazarIrajAtasya ca janmane utpattaye viyadAdikamAkAzAdibhUtapaJcakaM pratyekamekaikaM paJcIkaroti apaJcAtmakaM paJcAtmakaM saMpadyamAnaM karoti // dvidhA vidhAya caikaikaM caturdhA prathamaM punaH / svasvetaradvitIyAMzairyojanAt paJca paJca te // " kathamekaikasya paJcapaJcAkatvamityata Aha-dvidheti-viyadAdikamekai dvidhA dvidhA, tantreNoccArito dvidhAzabdaH, vidhAyakRtvA, bhAgadvayopetaM kRtvetyarthaH punazca-punarapi. prathamaM -prathamabhAgam , caturdhA-bhAgacatuSTayopetaM vidhAyetyanuSajyate. svasvetaradvitIyAMzaiH- svasmAt svasmAditareSAM caturNA caturNA bhUtAnAM yo yo dvitIyaH sthUlo bhAgastena tena saha prathamaprathamabhAgAMzAnAM caturNA caturNA madhye ekaikasya yojanAt te viyadAdayaH pratyekaM paJca paJcAtmakA bhavantIti // ____ itthaM paJcIkRtabhUtotpattAvityarthaH / saMpradAyamate ca prAcInavedAntimate punaH / teSAmeva apaJcIkRtAnAmAkAzAdipaJca. bhUtAnAmeva / saMyogavizeSAvasthAnAM saMyogavizeSAnvitAnAm / tattvasvIkAre paJcamahAbhUtatvasvIkAre / tebhyaH paJcamahAbhUtebhyaH / brahmANDeti- etatpratipAdakaM tattvavivekagatapadyaM savivaraNaM yathA " tairaNDastatra bhuvanaM bhogyabhogAzrayodbhavaH / hiraNyagarbhaH sthUle'smin dehe vaizvAnaro bhavet // " Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 320 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nabopadezaH / (dhAnam ), atha kathametasya nivRttiriti cet ? zRNu- kazcit khalu puruSadhurandharo nityAdhyayanavidhinA'dhItavedAntaH sAGgAdhyayanabalAd vedAntavAkyAnAmApAtato'rthamadhigacchati, kAmyatve sati kathama. dhyayanavidhenityatvamiti ceta ? kAmyatve'pi dharmA( arthAvabodhaphalakatvena phalato nityatvasyAbAdhAta. etacca mImAMsakamatenocyate, svamate tvavAptiphalakatvena phalato nityatvamadhyayanasya, aharahaHkartavyabrahmayajJAdyarthatayA'vApterAvazyakatvAt / adhyayanavidhehi phalAkAGkSAyAM niratizayasukhAtmako'pi svargo yathA na phalam , adRSTatvAta , evaM dRSTo'pyarthAvabodho na phalam , anantarAdRSTatvAdazrutatvAJca, avAptistvanantara. dRSTA zrutA ca phalatvena saMbadhyet, yathAhi- phalAkAGkSAyAM dRSTe sati nAdRSTaM kalpyam , evamanantaradRSTe sati na vyavahitadRSTaM kalpyam , zrute ca sati nAzrutaM kalpyam , arthAvabodhavAdinApyavApraGgIkArAt, evaM paJcIkaraNamabhidhAya tairbhUtairutpAdyaM kAryavarga darzayati- teraNDa iti - taiH paJcIkRtairbhUtairupAdAnakAraNabhUtaiH, aNDobrahmANDa utpadyate, tatra brahmANDAntarbhuvanAnyuparibhAge vartamAnA bhUmyAdayaH sapta lokAH, bhUmeradhaH sthitAnyatalAdIni sapta pAtAlAntAni, teSu ca bhuvaneSu testaiH prANibhirmoktuM yogyAnyannAdIni tattallokocitazarIrANi ca taireva paJcIkRtabhUtairIzvarAjJayA jAyante, evaM sthUlazarIramabhidhAya teSu sthUlazarIreSu abhimAnavato hiraNyagarbhasya samaSTirUpasya vaizvAnarasaMjJakatvam , ekaikasthUlazarIrAbhimAnavatAM vyaSTirUpANAM taijasAnAM vizvasaMjJakatvaM ca bhavatItyAha-hiraNyagarbha iti- asmin sthUla zarIre vartamAno hiraNyagarbho vaizvAnaro bhavediti // ata eva anyo'nyAdhyAsAccidacidanthirUpasyAdhyAsasya saMsArasvarUpatvAdeva / siddhAbhidhAnamityatra brahmANDetyAdiSaSTyantasyAnvayaH, ata evetyasya ca hetutayA'nvayaH, siddhAbhidhAnamityasya siddhavadabhidhAnamityarthaH, yata eva saMsAro nirukAdhyAsasvarUpastata eva tadantarvartinAM brahmANDAdInAmutpaterabhidhAnaM siddhavadeva, na tatra kozAdyabhihite kathamitthamityAdyAkAjotthAnam , anyo'nyAdhyAsAtmake saMsAre suvyavasthite tadantargatasyAzeSasyApyanyo'nyAdhyAsarUpasya suvyavasthitatvamevetyAzayaH, ityamapaJcIkRtapaJcIkRtabhUtAdimayacidacidanthisvarUpAnyo'nyAdhyAsalakSaNasaMsArasya kramikotpattimabhidhAya nivRttimabhidhAtukAmastatra parapRcchAmupanyasyati- atheti - asya saMsArotpattinirUpaNAnantaramityarthaH / etasya anantarAbhihitasvarUpasya saMsArasya / kathamityAkSepe, pravAhato'nAdibhUtasya saMsArasya sahasaiva nivRttine sambhAvanApathamupayAtIti prsstturbhisndhiH| uttarayati- zuNviti / muktikAraNabrahmatattvasAkSAtkArecchayA mumukSuradhyayanamanutiSThatItyadhyayanavidheH kAmyatve sati kathaM nityatvaM nityatva-kAmyatvayorvirodhAditi nityAdhyayanavidhinatyuktirna saGgatimaGgatIti zaGkate-kAmyatve satIti / " svAdhyAyo'dhyetavyaH" [ ] ityadhyayanavidhiradhyayanasyaiva kartavyatvamanuzAstIti zabdAtmakavedasvarUpAbhyasanalakSaNAdhyayanecchayA svAdhyAyAdhyayanakaraNe tasya kAmyatve'pi tato'rthAvabodho'vazyambhAvIti tadAtmakaphalApekSayA svAdhyAyAdhyayanavidhernityasyApi sambhavAdapekSAbhedena kAmyatva nityatvayorvirodhAbhAvAdityAzayenottarayati-kAmyatve'pIti / arthAvabodhaphalakatvena phalato nityatvamadhyayanavidheH pUrvamImAMsAmatenoktamityAha- etcceti| mImAMsakamatena pUrvamImAMsAbhyupagantRmatena / svamate uttaramImAMsAbhyupagantRvedAntimate, tu punaH, avAptiphalakatveneti- avAptisvarUpamapre vyaktIbhaviSyati / adhyayanavidheravAptiphalakatvaM tadA syAd yadyadhyanAdavAptiH syAt , tasyAstvanarthikAyA anAvazyakatvamevetyata Aha- aharahAkartavyeti- aharahaH kartavyaM yad brahmayajJAdi tadarthatayA tatprayojanakatvena avAptervakSyamANasvarUpAyAH AvazyakatvAt- avazyamabhyupagantavyatvAdityarthaH / avApteradhyayanavidhiphalatvaM vyavasthApayati- adhyayanavidheIti / phalAkAlAyAM kimarthamadhyayanaM kartavyamityAkAGkhAyAm / svargasyAdhyayanaphalatvAbhAve hetumAha- adRSTatvAditi / arthAvabodhasyAdhyayanavidhiphalatvAbhAve hetudvayamupadarzayati- anantarASTatvAdazrutatvAJceti / anantaradRSTatvAcchrutatvAcAvApteradhyayanavidhiphalatvaM nigamayati- avAptistviti / niratizayasukhAtmakatvena phalAntarato vaiziSTyamanubhavato'pi svargasya kathamadRSTavAnna phalatvaM, kathaM vA dRSTasyApyarthAvabodhasyAnantarAdRSTatvAdazrutatvAcca na phalatvamityAkAGkSAnivRttaye tvAha- yathA hIti / mImAMsakenApyavAptiH svIkaraNIyetyAha-arthAvabodhavAdinA'pIti- adhyayanavidherarthAvabodhaH phalamityabhyupagantrA mImAMsake Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 321 = tanmate'pi " purohitaM vRNIta " [ ] ityatra varasaMskRtena purohiteneSTaM bhAvayeditivat " svAdhyAyo'dhyetavyaH " [ taittarIyAraNyaka, 2. 25] ityatrApi adhyayanasaMskRtena svAdhyAyenArthAvabodhaM bhAvayediti vAkyArthasyAbhyupagamAt ' saMskArazcAvAptiH' ityAvazyakamasyAH, kizca kSatriyasya niSAde. STyAdivAkyAdhyayane arthAvabodhaphalAbhAvAdavAptireva phalatvenAzrayaNIyA, tasmAdadhyayanavidheH sarvatrAvAptireva phalamiti yuktam / atha keyamApAtatA ? ucyate- vedAntajanyajJAnasya nissAmAnyavizeSabrahmAvadhAraNarUpasyApi saMzayAvirodhitaiva, sA ca doSavizeSasAcivyena samAnaprakArakasamAnavizeSyaka. nizcayatvenApi [ saMbhavati ], saMzayapratibandhakatvasyApi ghaTavad bhUtalamiti nizcayasattvasya bhUtale ghaTo naveti saMzayApratibandhakatvena vaktumazakyatvAt , sati doSavizeSe nizcite'pi saMzayotpatteH, asati nA'pItyarthaH / avAptirmImAMsakenAGgIkriyate ityuppaadyti-tnmte'piiti-miimaaNskmte'piityrthH| varasaMskRtenetyasya varaNasaMskRtenetyarthaH, varaNaM vara iti vyutpatteH, 'tvaM me kartavyakarmaNi purohito bhUyAH' ityevaM yasya varaNa tenaiva varaNasaMskRtena purohiteneSTasya karaNe sati phalamadhigacchati yajamAno na varaNasaMskArarahitenetyetadartha bhAvayituM purohitaM vRNItetyasyArtha viSkRto varasaMskRtenetyAdivacanena / nanvevaM saMskArasyAvazyakatvaM nAvApterityata Aha-saMskArazcAvAptiriti / " ityAvazyakamasyAH" ityasya sthAne " ityAvazyakatvamasyAH" iti pATho yuktaH, asyAH avApte: / avApteH phalatve yuktyantaramupadarzayati-kizceti, niSAdeSTyAdIti- " niSAdasthapati yAjayet" [ ] ityatra niSAdazcAsau sthapatistaM yAjayedityevaM karmadhArayasamAsa eva lAghavAdAzritaH, na tu niSAdAnAM sthapatirniSAdasthapatistaM yAjayedityevaM tatpuruSasamAso'bhyupagataH, evaM ca niSAdeSTayupayuktapadArthAvabodhakaphalakaM vedavAkyaM saGkarajAtivizeSeNa niSAdenaivAdhyetavyam , kSatriyasya tu niSAdeSTyanadhikAriNo na niSAdeSTyupayuktArthAvabodhaphalamupAdeyamiti tatphalakavAkyAdhyayanaM na kartavyaM bhavet , avAptiphalAbhyupagame tu brAhmaNa-kSatriya-vaizyalakSaNatraivarNikasyaiva vedAdhyayanAdhikArato vedAdhyayanataH saMskRtAH sarve'pi traivarNikA bhavantIti saMskAravizeSalakSaNAvAptiH kSatriyasyApISTeti tadartha kSatriyasyApi niSAdeSTyAdivAkyAdhyayanaM krtvykkssaamshctiiti| upasaMharatitasmAditi / etAvatA nityAdhyayanavidhinetyatra nityatvaM yadadhyayanavizeSaNamukaM tadupapAditam , idAnI sAnAdhyayanabalAd vedAntavAkyAnAmApAtato'rthamadhigacchatItyatrAdhigame ApAtata iti yad vizeSaNaM tatsvarUpamajAnAnaH pRcchati- atha keyamApAtateti / uttarayati- ucyata iti / vedAntajanyajJAnasya tattvamasIti mahAvAkyAtmakavedAntajanyAkhaNDabrahmasAkSAtkArarUpajJAnasya / tasyAnirNayAtmakatvAdeva saMzayAvirodhiteti mA'vamaMsthA nizcayAtmakatve'pi tasya saMzayAvirodhitetyupadarzayitumuktaM-niHsAmAnyavizeSabrahmAvadhAraNarUpasyApIti- brahmaNo nirdharmikatvAnna tatra sAmAnyaM vizeSA vA vidyanta iti niHsAmAnyavizeSamakhaNDaM brahma, tasya yadavadhAraNaM nizcayAtmakaM jJAnaM tapasyApi tadAtmakasyApi vedAntajanyajJAnasyetyarthaH / saMzayAvirodhitaivetyanantaramApAtatetyanuSajyate / nanu tatprakArakatadvizeSyakanizcayasya tatprakArakatadvizeSyakasaMzayaM prati pratibandhakatvAt kathaM nizcayasya saMzayAvirodhitetyata Aha-sA ceti-saMzayAvirodhitAlakSaNA''pAtatA cetyarthaH, asya sambhavatItyanenAnvayaH, ata evAgre sambhavatIti pATho yukta eva / doSasAcivyeneti- etaduktistu doSAsamavadhAne samAnaprakArakasamAnavizeSyakanizcayasattve saMzayo na bhavatIti doSAsamavahitoktanizcayasya na saMzayAvirodhitvamityavagataye / nanu doSAsamavahitvavizeSaNamanAdRtyaiva samAnaprakArakasamAnavizeSyakanizcayatvena nizcayasya saMzayapratibandhakatvamastu, tathA ca doSasAcivyenApi noktanizcayatvena saMzayAvirodhitetyata Aha-saMzayapratibandhakatvasyApIti- asya vaktumazakyatvAdityanenAnvayaH / nanu ghaTavad bhUtalamiti nizcayasattve bhUtale ghaTo naveti saMzayo na jAyata eveti ghaTavad bhUtalamiti nizcayasattvasya bhUtale ghaTo naveti saMzayapratibandhakatvamevetyata Aha-sati doSavizeSa iti / asatIti- doSavizeSa itynussjyte| tadabhAvAdeva doSavizeSAbhAvAdeva / tasyaiva doSavizeSasyaiva / taddhatatvAta saMzayahetutvAt / tasyaivetyevakAreNa nirukanizcayAbhAvasya saMzayakAraNatvavyavacchedaH, yadA ca niruktanizcayAbhAvasya na saMzayakAraNatvaM tadA kAraNIbhUtAbhAvaprati Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 322 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nabopadezaH / tadabhAvAdeva saMzayAbhAvAdanvaya vyatirekAbhyAM tasyaiva taddhetutvAt / kiJca, satyapi nizcaye'prAmANyasaMzayena saMzayadarzanAdaprAmANyasaMzayAnAskanditatvena pratibandhakatvaM vAcyaM, tad varaM doSavizeSAnAskanditatvenaiva tathAtvaM yuktam, anugatatvAllAghavAca / ata eva svataH prAmANyanizcaye'pyanabhyAsAdidoSavizeSAt kAzIsthasyAdramaricapratyakSe'pi vA saMbhAvanAdoSavizeSAt saMzayaH, ta[va]dihApi vedAntavAkyAdadhItA. jAte'pi brahmanizcaye'saMbhAvanAdidoSavizeSAt saMzayotpattau tadavirodhitaiva tasyApAtateti / ekakoTikAnizcayarUpaivA''pAtateti tu na yuktam , adRSTakalpanApatteH, tadayamApAtajJAnavAniha janmani janmAntare yogitvalakSaNapratibandhakatvamapi niruktanizcayasya netyAgatamevetyAzayaH / ghaTavad bhUtalamiti nizcayasattve'pi tatrAprAmANyasaMzaye idaM jJAnamapramA navetyevaMrUpe, idaM jJAnaM pramA navetyevaM rUpe vA sati bhUtale ghaTo naveti saMzayasya darzanAdaprAmANyasaMzayAnAskanditanirukanizcayatvena saMzayaM prati pratibandhakatvaM kalpanIyam , tadapekSayA lAghavAd doSavizeSAnAskanditaniruktanizcayatvenaiva saMzayaM prati pratibandhakatvamAzrayaNIyam , yatra nizcayenAprAmANyasaMzayastatrApi doSavizeSe sati saMzayasyodayena doSavizeSAnAskanditatvanivezasyavazyAkatvena tasyAnugatatvAt , aprAmANyasaMzayo'pi doSavizeSAdeva tatrApi doSavizeSasadbhAvasyAvazyambhAvena tasyAnugatatvaM svIkaraNIyamevetyAha-kizceti / aprAmANyasaMzayAnAskanditatvenetiyadyapi yatra nizcayatvena pratibandhakatvaM kAraNatvaM vA tatrAprAmANyajJAnasya jJAnatvenaivottejakatvam , yatra tu jJAnatvena pratibandhakatvaM kAraNatvaM vA tatrAprAmANyajJAnasya nizcayatvenaivottejakatvamiti niyamAt prakRte nizcayatvena pratibandhakatvasyAzritatvAdaprAmANyajJAnasya jJAnatvenaivottejakatvamityaprAmANyajJAnAnAskanditatvenetyeva vaktamucitam , tathApi nizcaye'prAmANya. nizcayo yatra nizcayo vastuto viparyayAtmakastatra pramAtmako'pi sambhavati, pramAyAM ca guNasyaiva kAraNatvaM na doSasyeti na tatra doSasadbhAva ityaprAmANyajJAnasthale doSasaddhAvastadaiva syAd yadyaprAmANyajJAnaM saMzayarUpaM bhavedityAzayenAprAmANyasaMzayAnAskanditatvenetyuktamiti bodhyam / tathAtvaM pratibandhakatvam / tathApratibandhakatvasya yuktatve hetudvayamupadarzayati-anugatatvAllAghavAJceti- anugatatvaM yatra na prAmANyajJAnaM yatra cAprAmANyajJAnamubhayatrApi doSasya sadbhAvAnnizcayasya na saMzayavirodhitvamityataH, lAghavaM tu tadabhAvavati tatprakArakatvalakSaNAprAmANyajJAnApekSayA doSavizeSasya zarIrakRtaM suvyaktameva / ata eva doSavizeSasamavahitaniyuktanizcayAbhAvasya na saMzayakAraNatvaM kintu doSavizeSasyaiva saMzayakAraNatvamityasmAdeva kAraNAd aprAmANyasaMzayAnAskanditatvasya na pratibandhakatAvacchedakatayA nivezaH kintu doSavizeSAnAskanditasyaiva tathA niveza ityasmAdeva hetoH / svataH prAmANyanizcaye'pIti- parataH prAmANyanizcayAbhyupagame prAmANyanizcAyakapramANasyApyanizcitaprAmANyasya na prAmANya nizcayAtmakatvamiti tasyApi prAmANyanizcayaH, evaM tatprAmANyanizcAyakapramANasyApi parataH prAmANyanizcaya ityevamanavasthAnAd mImAMsaka-vedAntyAdimate jJAnasya svata eva praamaannynishcye'piityrthH| yadA ca tadviSayakajJAnasya nizcitaprAmANyasya tadviSayanizcAyakatve satyapi tasmin viSaye saMzayo bhavati tadA saMzayo'nabhyAsAdidoSavizeSAdeva bhavatItyAha-anabhyAsAdidoSavizeSAditi- asya saMzaya ityanenAnvayaH / evaM kazcit pramAtA kaJcanAmarIcanAmAnaM puruSaM prAmAntare dRSTavAn , sa eva pramAtA kAzI gatastatrApi ArdramarIcaM pazyati, tatpratyakSaM tasya svato nizcitaprAmANyakameva tathApi kathamatrAImarIco bhavitumarhati tadayamArdamarIco na sambhAvanApathamRcchatItyevamasambhAvanAdoSavizeSAdayamAmarIco'nyo veti yo'yaM saMzayaH so'pyasambhAvanAdoSavizeSAdevetyAha- kaashiisthsyeti| "vA saMbhAvanA" ityasya sthAne "vA'bhAvanAdi " iti pATho yuktaH / yathA'nyatra nizcitaprAmANyakanizcayAtmakajJAnaviSaye'pi doSavizeSAt saMzayo bhavati tathA'dhItavedAntavAkyajanyanizcitaprAmANya kanizcayAtmakaviSaye'pi brahmaNi asaMbhAvanAdidoSavizeSAt saMzayaH syAdeveti adhItavedAntavAkyajanyabrahmanizcayasya saMzayAvirodhitAlakSaNApAtatA suvyavasthitetyAha- tadvadihApIti / tadavirodhitaiva saMzayAvirodhitaiva / tasya vedAntavAkyajanyabrahmanizcayasya / ekakoTi kAnizcayarUpatvamevApAtatvam , taccaikakoTikanizcayarUpe brahmanizcaye na saMbhavatItyAzaGkA pratikSipati- ekakoTiketi / "rUpaivA" ityasya sthAne "rUpataivA" iti pATho yuktaH / tadabhAvAprakArakatatprakArakajJAnatvameva nizcayatvam, tacca sarvatraikakoTike nirvivAdameveti yadekakoTika tannizcayarUpameva dRSTaM nAnizcayarUpamityekakoTikAnizcayakalpanA'dRSTakalpanaivetyayuktatve hetutvamupadarzayati-adRSTakalpanApatte Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNiyAM samalato mayopadezaH / 323 vAnuSThitakarmabhirvizuddhAntaHkaraNo nityAnityavivekAdikaM labhate / nanu kathaM karmaNAM tattatphalasAdhanAnAmantaH. karaNazodhakatvamiti ced ? jJAnAjJAnakRtAnAM sarvapApAnAM puruSeSu satvAt tatkSayasya sadAbhIpsi. tatvAd duHkhavat pApasyApi dveSyatayA tannivRtteH kAmyatvAdaharahaHkarttavyatvenAvagatapratyayAnAM nityAnAM tenaiva phalavattvAd dharmeNa pApamapanudati / " yoginaH karma kurvanti saGgaM tyaktvA''tmazuddhaye" [bhagavadgItA, riti / etAvatA "kazcit khalu puruSadhurandharo nityAdhyayanavidhinA'dhItavedAntaH sAGgAdhyayanabalAd vedAntavAkyAnAmApAtato'rthaH madhigacchati " iti yaduktaM tadupapAditam , tadanantaravaktavyamupadarzayati- tadayamiti / tat tasmAt , ayaM puruSa dhurandharaH / nanu yat karma yatphalasAdhanatayA vedavihitaM tena karmaNAnuSThitena tadeva phalamupajAyata ityantaHkaraNavizodhakatvaM nAnuSThitakarmaNAmiti 'anuSThitakarmabhirvizuddhAntaHkaraNa' iti yaduktaM tat kathaM saGgatamiti zaGkate-nanviti / yadyapi kAmyakarmaNAM tattatphalasAdhanatvena vihitAnAM pratiniyatatattatphalasAdhanatve'pi nityAnAM karmaNAM pratiniyataphalasAdhanatayA'vihitAnAM yad yadabhIpsitaM kartustatsAdhanatvaM yad yad dviSTaM tannivartakatvaM svIkaraNIyam, nityakarmaNAM niSphalatve prekSAvatAM tatra phalamapazyatAM pravRtterevAnupapatteH, pratiniyataphalasAdhanatvenAvihitAnAmidameva phalamidaM neti vinigamanavirahAt kalpayitumazakyamataH puruSeSu satAM jJAnAjJAnakRtAnAM sarvapApAnAM nivRtteriSTatvAd duHkhavad duHkhasAdhanapApasyApi dveSaviSayatvena tannivRtteriSTatvAt tajanakatvena phalavattvasyApi nityakarmaNAM saMbhavAd dharmeNa nityakarmaNA pApApanodanato vizuddhAntaHkaraNo bhavedeva karteti samAdhatte-jJAnAjJAnakRtAnAmiti / tatkSayasya jJAnAjJAnakRtasarvapApakSayasya / sadA'bhIpsitatvAt sarvadaiveSTatvAt , nanu kathamabhIpsitatvaM sarvapApanivRtterityapekSAyAmAha- duHkhavaditi- duHkhasya yathA sAkSAdaniSTatvAdeva dveSaviSayatvaM tathetyarthaH / dveSyatayA aniSTasAdhanatvena dvessvissytyaa| tannivRtteH jJAnAjJAnakRtasarvapApanivRtteH / kAmyatvAta kAmanA icchA tadviSayatvAt / aharahaH kartavyatvenAvagatapratyayAnAmiti-sandhyAvandanAdInAmupanayanAdArabhyAmaraNaM pratidinakartavyatvaM yat tadeva nityatvamiti aharahaH kartavyatvenetyasya nityatvenetyarthaH, avagatapratyayAnAm - avagataH- nizcitaH pratyayo vizvAso yeSu te avagatapratyayAsteSAm , yadyapi avagatazabdasya samAsAniviSTAharahaH kartavyatvenetipadArthAnvitasvArtha. katvenAsamarthatayA samAsAsambhavAzaGkA samupajAyate, tathApi pratiyogipadAdyatiriktasamAsAniviSTapadArthAnvitasvArthakatve satyevAsAmarthya bhavati nAnyathA, ata eva caitrasya gurukulamityatra gurupadasya samAsAniviSTacaitrasyetipadAnvitasvArthakatve'pi nAsAmarthyam, taduktam- "pratiyogipadAdanyad yadanyat kArakAdapi / vRttizabdaikadezArthe na tasyAnvaya iSyate // 1 // " [ ] iti, prakRte aharahaH kartavyatveneti kArakatayA tadarthAnvitasvArthakatve'pyavagatapadasya nAsAmarthyamiti, vastutaH 'avagatapratyayAnAm' ityasya sthAne 'avigItapratyayAnAm' iti, pATho yuktaH, avigIta:-kenApi vAdinA vigAnaM-nindA, tAM na itaH-prAptaH, pratyayo-jJAnaM yeSAM te'vigItapratyayAH sarvavAdinizcitapratyayA iti yAvat , teSAmiti tadarthaH, tatra samAsAntaniviSTapratyayapadasyaiva samAsAniviSTapadArthAnvitasvArthakatvamiti na samAsAnupapattiH / tenaiva sarvapApakSayenaiva / phalavatvAdityasyAnantaraM kalpalatAyAM-" svargAdeniyatAnupasthitikatvAt pratyavAyaprAgabhAvasya cAsAdhyatvAt" ityapyasti pAThaH, tatsaGgamanaM yathA- nanu " vizvajitA yajet '' ityatra vizvajidyAgasya na kiJcit phalaM zrUyate, athApi sarvAbhilaSitatvena svarga eva phalaM kalpyate, evaM nityakarmaNAmapi sarvAbhilaSitatvena svarga eva phalaM kalpyatAm athavA nitye karmaNyakRte pratyavAyo bhavati, kRte ca tasmin pratyavAyo na bhavatIti nityakarmasattve pratyavAyaprAgabhAvasattvaM nityakarmAbhAve pratyavAyaprAgabhAvAbhAva ityanvayavyatirekAbhyAM pratyavAyaprAgabhAva eva nityakarmaNAM phalamastotyata AhasvargAdeniyatAnupasthitikatvAditi- svargAderniyatopasthitikatvAbhAvAdityarthaH, yadyapi svargAdikaM sarvAbhilaSitatvena kadAcit kadAcidupasthitiviSayo'pi bhavati na tu sarvadoSasthitiviSayo'rthAd yadA yadA sandhyAvandanAdikaM karoti puruSastadA tadA niyamena tatphalatvena na svargAdikamupasthitaM bhavati; ata evAnupasthitikavAdityanuktvA niyatAnupasthitikatvAdityuktam , pApakSayastu sarvadopasthita eva bhavati, ata evAnantaramevAbhihitaM-tatkSayasya sarvadA'bhIpsitatvAditi, evaM ca yathA'yaM niyamaHupasthitAnupasthitayormadhye upasthitasyaiva prahaNamiti, tathA niyatopasthita-niyatAnupasthitayormadhye niyatopasthitasyaiva grahaNamityapi niyama iti bhaNurapi vizeSo'dhyavasAyakaraH' [ 1 iti nyAyAnityakarmaNAM pApakSaya eva phalaM Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nabopadezaH / 5- 11 ] ityAdizAstrAzca / yadvA " tametaM vedAnuvacanena brAhmaNA vividiSanti yajJena " [ bRhadAraNyakopaniSad, 4.4.22. ] ityAdizrutyA tattatphalasaMyuktAnAmapi karmaNAM saMyoga- pRthaktvanyAyena vividiSAsaMyogasya jJAnasaMyogasya vA vidhAnAt, tatrAntaHkaraNazuddhidvAram ekasya tUbhayatve saMyoga-pRthaktvamiti 324 na tu svargAdikam, ye'pi nityakarmaNAM svargAdiphalamupayanti te'pi nityakarmabhyaH pApakSayastataH svargAdiriti rItyA yatastatra pramANayantIdaM vacanam - " sandhyAmupAsate ye tu satataM zaMsitavratAH // vidhUtapApAste yAnti brahmalokamanAmayam // 1 // [ ] iti, evaM ca pApasya kasyacit svargAdipratibandhakatvamapi saMbhavatIti tatkSayasya pratibandhakAbhAvavidhayA svargAdikaM prati kAraNatvasya klRptatvena tenAnyathAsiddhatvAnna svargAdikaM prati nityakarmaNAM kAraNatvam, na ca pApakSayasya svargAdiphalajanane nityakarmaNAM vyApAratayA vyApAreNa tena vyApAriNAM nityakarmaNAM nAnyathAsiddhiriti vAcyam, yatra vyApAriNaH pramANAntarAvagataM kAraNatvAnyathAnupapattyA vyApArasya kalpanaM tatraiva vyApAreNa vyApAriNo nAnyathAsiddhiH, yatra tu vyApAriNaH kAraNatvamantarA'pi vyApArasya kAraNatvaM klRptaM tatra vyApAreNa vyApAriNo'nyathAsiddhatvaM bhavatyeva yathA kAzI maraNAnmuktiH [ ] ityatra " tameva viditvA'timRtyumeti nAnyaH panthA vidyate'yanAya " [ vA. saM. 31. 18. ] ityAdizrutyA klRptakAraNatAkena tattvajJAnena vyApArabhUtenApi kAzImaraNasyAnyathAsiddhatvamiti paJcamyAH prayojakatvamevArtha ityanyatra cintitam / nanvevamapi pratyavAyaprAgabhAvasya pApakSayavad niyatopasthitikatvAt pratibandhakA bhAvavidhayA tasyApi svargAdikaM prati kAraNatvasya klRptatvAdekenAparasyAnyathAsiddhatvasya vaktumazakyatvAt pratyavAya prAgabhAvo'stu nityakarmaNAM phalamityatastasya phalatvAbhAve hetUpadarzanAyoktam pratyavAyaprAgabhAvasya cA'sAdhyatvAditi - asAdhyatvAdityasyAnutpAdyatvAdityarthaH, AdyakSaNasambandhazcotpattiH, sA'nAdikAlI ne prasyavAyaprAgabhAve nAsti, nitye karmaNi kRte pratyavAyaprAgabhAvastiSThati, akRte ca tasmin na tiSThatItyevaM kSaimikajanyatvaM yadyapi asAdhye'pi pratyavAyaprAgabhAve sambhavati tathApi yaugikajanye pApakSaye nityakarmaphalatve sambhavati kSaimikajanyatvamupAdAya pratyavAyaprAgabhAvasya tatphalatvakalpanamanyAyyamevetyAzayaH / dharmeNa anuSThitanityAdikarmaNA / pApamapanudati pApaM vinAzayati nityAdikarmAnuSThAtA puruSaH / pApakSayarUpAtmazuddhikAraNatve karmaNaH zAstraM pramANayati - yogina iti-yogina ityuktayA yoginAM mukyarthinAM svargAdiphalAkAGkSA'bhAvAt tatkRtakarmaNAM pApakSayalakSaNAtmazuddhyarthatvamevetyAveditam / teSAM svargAdiphalAkAGkSA'bhAvAvagataye uktam-saGgaM tyaktaveti- strI-putra- dhanAdiviSayasambandhaM tyaktveti tadarthaH, yadi svargAdiphalAkAGkSaNaM teSAM syAt tadA rAgAdilakSaNasambandhasyAvazyaMbhAvAt tasyAga eva nopapadyeteti na svargAdiphalAkAGkSA teSAmityabhisandhiH / prakArAntareNAnuSThitakarmaNAM pApakSayasAdhanatvaM vyavasthApayati-yadveti / tametamiti - etam - anantarapUrva zruti darzitasvarUpam, tamAtmAnam, vedAnuvacanena nirantarAbhyastavedavAkyena brAhmaNAH brahmajJAnaparAyaNAH, vividiSanti vettumicchanti, vividiSAnantaraM jAnantyapi, yajJena yajJAdikarmaNA, atrApi tametaM vividiSantItyasyAnvayaH / zrutyetyasya vidhAnAdityanenAnvayaH / tattatphalasaMyuktAnAmapi pratiniyatasvargAdiphalena saha janakatayA sambaddhAnAmapi / karmaNAM yajJAdikarmaNAm / saMyogapRthaktvanyAyeneti yatra saMyoga - pRthaktvanyAyaH pravartate yaccAsya svarUpaM tadubhayamatraivAnantaraM spaSTIkRtam / vividiSAsaMyogasya vividiSayA samaM janakatAlakSaNasambandhasya / jJAnasaMyogasya jJAnena samaM janakatAlakSaNasambandhasya / karmabhiranuSThitairvividiSA jJAnaM vA kathaM syAdityapekSAyAmAda-tatreti karmabhirvividiSAjanane jJAnajanane vetyarthaH "6 1 antaHkaraNazuddhidvAram " ityasya sthAne " antaHkaraNazuddhirdvAram " iti pATho yuktaH, vedAntimate Atmano nirliptatvAdantaHkaraNopAdhika eva puNya-pApasambandho na tu svata iti pApasambandhalakSaNA'zuddhirantaHkaraNasya tattAdAtmyAbhyAsAdAtmA'pyazuddha ityupacaryate, anuSThitakarmabhiH pApavigame pApApagamanalakSaNA zuddhirantaHkaraNasyaiva tattAdAtmyAcyA sAdAtmano'pi zuddhiriti tathA cAntaHkaraNazuddhirvividiSAjanane jJAnajanane vA dvAraM vyApAro bhavati, pApavigamadvArA karmANi vividiSAM jJAnaM vA janayantItyarthaH evaM ca anuSThitakarmabhirvizuddhAntaHkaraNa iti yaduktaM tad yuktamevetyAzayaH / kutra saMyoga- pRthaktvanyAyaH pravartata ityapekSAyAmAda- ekasyeti - ekasya karmaNaH pRthagvidhibhyAmubhayatve phaladvayasambandhavidhAnata ubhayarUpatve saMyoga- pRthaktvamiti nyAya: pravartata ityarthaH / saMyogapRthaktvaM kimityapekSAyAmAha-saMyoga iti / tatpRthaktvaM vidhibhinnatvam / ekasya Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / nyAyaH, saMyogo vidhistatpRthaktvame kasyo bhayarUpatve heturiti tadarthaH, ta[dva]diha tattatphalArthAnyapi karmANi tametamityAdivacanAd vividiSArthAni vedanArthAni vA dRSTavyAnIti / kathaM punaratra prakaraNAntaranyAyena na karmAntaratvam, prakaraNAntare 'prayojanAnyatvam' ityatra hyetat siddham, yatra prakaraNAntaramanupAdeyaguNazca tatra karmAntaratvam, 'sAyaM prAtarjuhoti [ ] ityAdau ' yadAhavanIye juhoti ' [ kaThazru - 4 ] ityAdau [ca] karmAntaravidhivAraNAya vizeSaNadvayam tadiha 'mAsamagnihotraM juhoti ' ] ityatrevobhayasattvAt karmAntaratvaM durvAramiti cet ?, ucyate- na tAvadatra yajJAdisaMbandho vidhiH ' juhoti ' itibacchUyate yenApUrvaM yajJAdirvidhIyate, kalpanAyAM tu lAghavam / 'jIvAtuH' [ 325 , karmAderekasya / ubhayarUpatve vibhinnaphalajanakatayobhayasvarUpatve / hetuH ekamapi karma yad vibhinnaphalajanakatvenobhayarUpaM tadvibhinnaphalavidhAyakavidhidvaividhyAdeva / iti evaMsvarUpaH / tadarthaH saMyoga-pRthaktvamiti nyAyasyArthaH / upasaMharati-taditi - tasmAt ekasya karmaNo vidhi pRthaktvato vibhinnaphalajanakatvenobhayarUpatvAt / idda prakRte / tattatphalArthAnyapi pratiniyatasvasvaphalArthAnyapi / karmANi yajJAdIni karmANi / tametamityAdivacanAt tametaM vedAnuvacanena brAhmaNA vividiSanti yajJena tapasA karmaNA nAzakenetyAdivacanAt / nanu darza- pUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajetetyAdIni pratiniyata phala sambandhabodhakaprakaraNagatAni, tametamityAdivacanAni tu brahmamAtratattvAvabodhaka prakaraNagatAni, tathA ca vibhinnaprakaraNapaThitatvena darza- pUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajetetyAdividhivihitadarzAdikarmabhyo bhinnAnyeva tametamityAdividhivihitakarmANi vividiSAdyarthA nIti naikasyobhayarUpatvaM saMyoga-pRthaktatvanyAyeneti zaGkate - kathaM punariti asya na karmAntaratvamityanenAnvayaH tathA ca prakRte karmAntaratvaM syAdevetyarthaH / prakaraNAntaranyAyena karmAntaratvaM kutra vyavasthApitamityapekSAyAmAha - prakaraNAntara itiprakaraNAntare 'prayojanAnyatvam' ityasya prakaraNAntare prayojanAnyatvam, ityevaM cihnita ullekhaH kartavyaH / ityatra evaM svarUpamImAMsAdhikaraNe / etat karmAntaratvam, siddhaM vyavasthApitam / niruktAdhikaraNavicArameva vedayati-yatreti / prakaraNAntaramiti anupAdeyaguNazceti vizeSaNadvayavyAvRttimupadarzayati - sAyamiti - " sAyaM prAtarjuhoti " ityasya sthAne " sAyaM juhoti prAtarjuhoti " iti pATho yuktaH / ekasminneva prakaraNe sAyaM juhotIti prAtarjuhotIti ca paThitamasti, tatra sandhyAkAlInahavanataH prAtaH kAlInahavane na kazcid guNo'dhiko'sti yena yadeva prAtaHkAle kriyate havanaM tatraiva guNAntara vidhAyakaM vidhyantaraM syAdato'nupAdeyaguNatvAt prAtaH kAlInahavanato'nyadeva sAyaMkAlInaM havanamityevaM karmAntaratvaM mA prasAkSIdityetadarthaM prakaraNAntaramiti - " sAyaM prAtarjuhoti " ityasya sthAne " sAyaM juhoti prAtarjuhoti " iti - pATho yuktaH, evaM ca prakaraNAntarAbhAvAdekameva havanakAlavikalpastatretyAzayaH / sAyaM juhotItyAdi yatprakaraNe paThitaM tadanyaprakaraNa eva yadAhavanIye juhotIti paThitam tathA ca prakaraNAntaratvAt sAyaMkAlIna havanata AhavanIyAgnyadhikaraNakahavanasya karmAntaratvaM prasaktamiti tadvAraNAya anupAdeyaguNazceti dvitIyaM vizeSaNam evaM cAhavanIyAgnyadhikaraNakatvalakSaNo guNo'tropAdeya ityanupAdeyaguNatvAbhAvAnna karmAntaratvam, kintu yadeva havanaM sandhyAkAlAdau kriyate tatraivAhavanIyAdhikaraNakatvalakSaNo guNo vidhIyata iti / praSTA svAbhipretamupasaMharati- taditi tat tasmAt prakaraNAntarapaThitatvAdanupAdeyaguNatvAcca / iha prakRte, asya ubhayasazvAdityanenAnvayaH / mAsamagnihotraM juhotItyatraiveti- sAyaM juhotItyAdi yatprakaraNe paThitaM tadanyaprakaraNe mAsamagnihotraM juhotIti prakaraNAntaramasti, guNAntaraM ca na kiJcidupAdeyamityanupAdeya guNazcAstItyevamubhayasattvAd yathA tasya karmAntaratvaM tathA darza- pUrNamAsaprakara Nabhinna prakaraNagatatvAdanupAdeyaguNatvAcca tametamityAdivacanavihitasya yajJAdikarmaNaH karmAntaratvaM vArayitumazakyamityarthaH / samAdhatte - ucyata iti / naJaH zrUyata ityanenAnvayaH / " yajJAdisaMbandho " ityasya sthAne " yajJAdisambaddho ' iti pATho yuktaH / juhotItivaditijuhotItyatra hudhAtvarthahavanakriyAsaMbaddha AkhyAtArthavidhiryathA vacanena pratipAdyate na tathA tametamityatra yajJAdisaMbaddho vidhivacanena pratipAdyata ityarthaH / tarhi vacanAntaraprAptayajJAdervividiSA disaMyogamAtravidhikalpanA kutaH samAgatetyata AhakalpanAyAM tviti - " kalpanAyAM tu lAghavam / 'jIvAtu:' ityasya sthAne " kalpanAyAM tu lAghavaM jIvAtuH " >> Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 326 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| iti, AkhyAtAsamAnAdhikaraNavyavahitaparAmarzasamarthasubantaparAmRSTAnAM karmaNAM phalasaMbandhamAtravidhAno. papattau nAnyat kalpayituM yuktam , AkhyAtasamAnAdhikaraNo hi mAsamagnihotramiti zabdastatparatantratvAnna vyavahitamityagnihotraM parAmRzati, yajJenetyAdisubantastvAkhyAtasamAnAdhikaraNo vyavahitaparAmarza samartha iti paramArthaH / nanu kimatra pazukAmasyodbhiccitrAdiSviva vividiSAdikAmasya yajJAdiSu bhinnavAkyopAttatvAd vikalpaH ?,yathA- dadhyAdInAmagnihotrahome, uta svargakAmasyAgneyAdiSviva samuccayaH ? iti cet ? atra tvekavAkyopAttatvAd darzAdivat samuccayaH / tatra kathamekavAkyateti vicAryate- arthaikatvAiti pATho yuktaH, kalpanAyAM tu vacanAntaraprAptayajJAdervividiSAdisaMyogamAtravidhikalpanAyAM punaH, lAghavam atirikta yajJAditatphalavividiSAdisaMyogavidhidvayakalpanApekSayA vacanAntaraprAptasya yajJAdikarmaNaH kevalavividiSAdiphalasaMyogavidhikalpane lAghavaM suvyaktameva, jIvAtuH jIvanaM pramANasahakArIti yAvat / nanvanyatrApi vacanAntaraprAptasyaiva karmaNaH phalavizeSa. sambandhamAtravidhAnaM lAghavAdupeyatAm, netthaM cet kimapi vinigamakamupadarzanIyamityata Aha-AkhyAteti- AkhyAtAsamAnAdhikaraNo vyavahitaparAmarzasamarthazca yaH subantastatparAmRSTAnAmityevamanvayagamanikA / mAsamagnihotraM juhotItyAdau nedaM vinigamakamatastatra karmAntaravidhAnamityupadarzayati- AkhyAtasamAnAdhikaraNo hIti-hi- yataH, mAsamagnihotramiti zabda AkhyAtasamAnAdhikaraNaH, juhotItyAkhyAtapadapratipAdyahavanAbhinnamAsAdhikaraNakAgnihotrarUpArthakatvAt tathA / kathamAkhyAtasamAnAdhikaraNa ityapekSAyAmAha- tatparatantratvAditi- juhotItyAkhyAtaparatantratvAt , ata evAgnihotramapi na vyavahitamityavyavahitasyAgnihotrasya parAmarzakaM mAsamagnihotramiti zabdo na vyavahitaparAmarzasamartha iti niruktavinigamakAbhAvAna tatra phalasambandhamAtravidhAnaM kintu karmAntarasyApi vidhAnamityarthaH / prakRte tu niruktavinigamakasattvAt phalasambandhamAtra. vidhAnamityAha-yajJanetyAdIti-"yakSenetyAdisubantastvAkhyAtasamAnAdhikaraNo" ityasya sthAne " yajJenetyAdi. subantastvAkhyAtAsamAnAdhikaraNo" iti pAThaH samIcInaH, AkhyAtapadamatra vividiSantIti, tatpratipAdyaM na yajJAdi, kintu vividiSeti AkhyAtapratipAdyArthApratipAdakatvAd yajJenetyAdizabdasyAkhyAtAsAmAnAdhikaraNyam , vyavahitaM yad darza-pUrNamAsAbhyAM yajetetyAdivacanapratipAdyaM darzAdi tasya parAmarza samartho'pIti tatparAmRSTAnAM darzAdikarmaNAM phalasambandhamAtravidhAnam / iti paramArthaH evaMsvarUpo'tra vAstaviko'rthaH / nanu tametamiti vacane yajJena dAnena tapasetyanena phalAntarajanakatayA vihitAnAM darzAdiyajJa-dAna-tapasAmazeSANAM parAmarze vividiSAdikAmasteSAmanyatamaM kaJcanaikaM yajJaM dAnaM tapo vA'nutiSThan vividiSAdiphalamAsAdayati kim ?, yathA'gnihotrahomaM kenacid dadhyAyekenAnutiSThan tatphalamAsAdayatIti vikalpo'trAbhipretaH, kiM vA svargakAma AgneyAdiSaTkamanutiSThanneva tatphalamAsAdayati yathA, tathA vividiSAdikAmo yajJa-dAnAdikaM sarvamanutiSThanneva tatphalamAsAdayatIti AgneyAdisamuccayavad yajJa-dAnAdisamuccayo'bhipretaH ? iti praznayati-nanviti / kimotyasya vikalpa ityanena samuccaya ityanena caanvyH| uddhiccitrAdiSviveti- "pazukAma udbhidA yajeta [ ] iti "pazukAmazcitrayA yajeta" ityAdibhinnavAkyopAttatvAd udbhidyAga-citrAyAgAdiSu pazukAmasya yathA vikalpaH- udbhidyAga-citrAyAgAdInAM madhyAdekamanutiSThannapi pazukAma iSTaphalamavApnoti tathA yajJena dAnena tapaseti bhinnavAkyopAttatvAd yajJAdiSu vikalpaHyajJAdInAM madhyAdekamanutiSThannapi vividiSAdikAma iSTaphalamanubhavatItyarthaH / vikalpe dRSTAntamAha-yatheti-atra "yathA vA" iti pATho bhavitumarhati / dvitiiypkssmaavedyti-uteti| AgneyAdiSviveti-darza-pUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajetelyatra dazaiM- amAvAsyAyAM kriyamANaM yajJatrayaM darzayAga iti kathyate, pUrNimAyAM kriyamANaM yajJatrayaM paurNamAsayAga iti kathyate, tataH SaDbhyo darzapaurNamAsanAmadheyebhyo yAgebhyaH svargakAmasya svargo bhavati, na tu tanmadhyAdekaikasmAdAgneyAdiyAgAt svargaphalamupajAyate, tatra mImAMsakAnAmiyaM prakriyA- dazaiM kriyamANayAgatrayamadhyAdekaikasmAd yAgAdekamapUrvamutpadyata iti tadapUrvatritayamanApUrvamiti kathyate, samuditabhyazca tribhyo yAgebhya ekamapUrvamutpadyate tadapUrva pradhAnApUrvamucyate, evaM pUrNimAyA~ kriyamANayAgatrayAt pratyekamapUrvatrayamupajAyate tadapUrvamaGgApUrvazabdavyapadezyam, samuditAca yAgatrayAdekamapUrvamupajAyate tadapUrva pradhAnApUrvamucyate, AbhyAM ca pradhAnApUrvAbhyAM yajJAntakriyamANadakSiNAdAnajanyAjApUrvasahakRtAbhyAmekamapUrvamujAyate tadapUrva paramApUrvamucyate, tadeva paramApUrva svargAdiphalamupajanayatIti svargAdiphalaM janayitvaiva vinazyatIti, evaM ca svargakAmasyA Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 327 dekavAkyam , yathA- ' agnihotraM juhoti' [ taittarIyasaMhitA 1. 5. 9. ] iti, * aruNayaikahAyanyA' __] ityAdau tu satyapyAruNyArthabhede viziSTArthavidhAnAd viziSTAthai katvenaikavAkyatvam , satyapi ca viziSTavidhAnasya gauravaprastatve agatyA tadAzrayaNam , kriyAyAH prakaraNAntaraprAptau hi vizeSaNamAtravidhAnam , yathA- " dadhnA juhoti" [ ] iti guNavidhau, tatrApyekameva vizeSaNaM vidhAtuM zakyate, nAnekam , vAkyabhedaprasaGgAt , aprAptA hi kriyAne kavizeSaNAnyupasaGgrahantI viziSTA meyAdiyAgeSu SaTsu darza-paurNamAsazabdAbhidheyeSu yathA samuccayaH, samuccitAdevAgneyAdiyAgaSadakAt svargaphalaM bhavati, tathA vividiSAdikAmasya yajJadAnAdiSu samuccayaH, samuditebhya evaM yajJadAnAdibhyo vividiSAdiphalaniSpattirityarthaH / yajJena vividiSanti dAnena vividiSanti tapasA vividiSantItyeva bhinnavAkyopAttatvAd yajJAdiSu vikalpa iti pakSo nAtrA. bhimataH kintvekavAkyopAttatvAd yajJAdiSu samuccaya eva, yathA''gneyAdiSu SaTsu yAgeSu darzAyekavAkyopAttatvAt samuccaya iti samAdhatte- atra tviti / nanu yajJena vividiSanti dAnena vividiSantItyevaM bhinnavAkyopAttatve spaSTaM pratIyamAne kathamekavAkyopAttatvaM yajJAdiSu zraddheyamityAkAlAmutthApya tatparihAramupadarzayati-tatreti- yajJenetyAdivAkya ityarthaH / iti evamAkAGkSAyAM satyAm / vicAryate tadAkAGkAparihAro vicAraviSayo bhavati / vicArasvarUpamupadarzayati- arthakatvAdityAdi- vividiSAdiphalalakSaNAyakatvAd yajJena vividiSantItyAdivAkyAnyekavAkyaM yajJadAnAdisamuditajanyavividiSAdiphala. mekamevAtra vidhIyata ityekavAkyamiti yAvat / anyatrApyarthaikatvAdevaikavAkyamityAvedayituM dRSTAntamAha- yatheti- agnihotramiti dvitIyAntamagnihotreNeti tRtIyAntaparyavasitam, yataH phalasambaddhakarmabodhakavidhau dvividhA bhAvanA- ArthI bhAvanA zAbdI bhAvanA ceti, dvividhA'pi bhAvanA-karmAkAkSA, karaNAkAGkSA, itikartavyatAkAGkSetyevaM trividhAkAkSAvatI, tatra karmAkAGkSayA kiM bhAvayedityevaMrUpayA yasya karmaNo yat phalaM tadA bhAvanAyAmanveti, yathA- darza-pUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajetetyatra kiM bhAvayedityAkAkSAyAM svarga bhAvayediti, karaNAkAGkSayA tu kena bhAvayedityevaMrUpayA yajJAdikarmakaraNatayA''rthIbhAvanAyAmanveti, yathA-tatraiva kena bhAvayedityAkAkSAyAM darza-pUrNamAsayAgAbhyAM bhAvayediti, itikartavyatAkAGkSayA ca kathaM bhAvayedityevaMrUpayA yajJAdikarmasvarUpaM yena prakAreNa sampadyate tatrAnveti, yathA-darzAdisthala eva kathaM bhAvayedityAkAkSAyAM samidAdibhirbhAvayediti, tathA ca samidAdibhiH sampadyamAnAbhyAM darza-pUrNamAsayAgAbhyAM svarga bhAvayedityevaM pratIyamAnA puruSaprayatnarUpA''rthI bhAvanA nirAkAGkSA bhavatIti, zAbdIbhAvanAyAM ca karmAkAkSayA puruSaprayatnarUpA''rthI bhAvanaivAnveti, yathA svargakarmaka-yAgakaraNaka-samidAdItikartavyatAkaprayatnaM bhAvayediti, prayatna prati ca balavadaniSTAnanubandhISTasAdhanatve sati kRtisAdhyatAjJAnaM kAraNam, tacca liGgAdividhijJAnAdeveti kena prayatnaM bhAvayediti karaNAkAkSAyAM vidhijanyajJAnAditi vidhijanyajJAnaM tatra karaNatayA'nveti, svargAdikarmakaprayatnaH prazaMsAmita eva puruSeNAdriyata iti kathamuktaprayatnaM bhAvayeditItikartavyatAkAkSAyAM darzAdiprazaMsakArthavAda itikartavyatayA tatrAnvetIti. evaM cAgnihotrahomasya karaNatayaivArthIbhAvanAyAmanvaya iti tasya karaNatvabodhikA tRtIyaiva tadvAcakapadottaraM bhavitumarhatIti agnihotramiti dvitIyA tRtIyAsthAna eveti / anyatrApyarthaikatvAdekavAkyatve dRSTAntAntaramAha- aruNayakahAyanyeti"ruNyArthabhede" ityasya sthAne "ruNyAdyarthamede" iti pATho yuktaH, aruNayakahAyanyA gavA somaM krINAtItyatra somayAge upayuktAyAH somalatAyAH krayaH kartavyaH, na tu svayameva prAptayA somalatayA somayAgaH kriyate, tatra somakraya AruNyakaraNaka ekahAyanakaraNako gokaraNaka ityevaM vidhAne AruNyAdyarthasya bhedenArthakatvAbhAvAdekavAkyatvaM na syAdatastatrAruNyaviziSTekahAyanatvaviziSTagokaraNakasomakrayavidhAnamiti tatrApi viziSTArthasyaikatvenaikavAkyatvamityarthaH / nanu pRthak pRthaga AruNyakaraNakasomakrayaNAdividhAnApekSayA AruNyAdiviziSTagokaraNakasomakrayaNavidhAne gauravamityata Aha- satyapIti / agatyeti-pRthagevAruNyAdividhAne vAkyabhedaprasaGgo duSparihara iti tatparihAre gtyntraabhaavenetyrthH| tadAzrayaNaM gauravagrastasyApi viziSTavidhAnasyAzrayaNam / nanu tatra yadi viziSTavidhAnaM tarhi yatrApi vizeSaNamAtravidhAnaM tatrApi viziSTavidhAnamevAstvityata Aha-kriyAyA iti-viziSTavidhAne vizeSaNa-vizeSyayorubhayorapi viziSTasvarUpasanniviSTatayA vidhAnaM prApnoti, vidhAnaM cAprAptasyaiva bhavati na tu prAptasyeti vizeSyIbhUtAyAH kriyAyAH prakaraNAntaraprAptau satyAM Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 328 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / vidhAtuM zakyA, prAptAyAM tu tasyAmanekArthavidhAne vidhipratyayAvRttilakSaNo vAkyabhedaH prasajyate / na ca " yadagrameva prajAyata" "yavasAyaM juhoti" "jAtaputraH kRSNakezAgrI nAdadhIte"[ ] tatra ca karmAnuvAdena guNadvayavidhAne'pyekavAkyavannAnupapattiH, pUrvatra " agnijyotiryoteragniH svAhA" [taittarIyAraNyaka 4. 10. ] iti mantravarNaprAptatvAdaneH prajApatimAtravidhAnam , uttaratra ca jAtaputrakRSNakezapadadvayopalakSitAvasthAvizeSasyAdhAnAnuvAdena vidhAnamityevaM vAkyabhedanirAkaraNAt, tadidamuktam- " prApte karmaNi nAneko, vidhAtuM zakyate guNaH " [ ] iti, atra ca karmaNItyupalakSaNaM prAptamAtramuddizyAnekavidhAnasyAzakyatvAt , ata eva " grahasaMmArTi " [ ] ityatra grahodezenaikatva-saMmArgayorvidhAne vAkyabhedaH, ekodezenAnekavidhAnavadanekoddezenaikavidhAnamapya vizeSaNamAtrasyaivAnyato'prAptasya vidhAnaM yuktamityarthaH / tatra dRSTAntamAha- yatheti / guNavidhau dadhidravyarUpaguNavidhAne, dadhnA juhotItyatra homakriyAyA agnihotraM juhotItyanena prAptatvAt tatra karaNatayA dadhiguNasyaiva vidhAnamityarthaH / tatrApi prakaraNAntaraprAptakriyAyAM guNamAtravidhAnasthale'pi / nAnekamiti- anekaM vizeSaNaM vidhAtuM na zakyata ityrthH| tatra hetumAha-vAkyabhedaprasaGgAditi / kathaM vAkyabhedaprasaGga ityapekSAyAmAha- aprAptA hIti-hi- ytH| anekavizeSaNAnyupasaMgRhyantI viziSTasvasvarUpasanniviSTatayA'nekavizeSaNAni sagRhNantI satI / viziSTA anekavizeSaNaviziSTA, vidhAtuM zakyeti- tadvidhAne ekasyaiva viziSTasya vidhAnamityekArthatvAnna vAkyabhedaprasaGga iti / prAptAyAM tu prakaraNAntaraprAptAyAM punH| tasyAM kriyAyAm / vidhipratyayAvRttilakSaNa: yAvanto guNA vidheyAstAvanto vidhipratyayAstasmin vAkye na santi, kintveka eva vidhipratyayo vidyate, sa caikatravopakSINa iti gugAntaravidhAnAya tasyAvRttirabhyAsaH punastatpaThanaM tallakSaNastatsvarUpaH, atastadbhayAt prAptAyAM kriyAyAmekasyaiva guNasya vidhAnamityAzayaH / tatra zaGkAmutthApyApahastayati-na ceti / "yadagrameva prajAyata" "yavasAyaM juhoti" "jAtaputraH kRSNakezAgrI nAdadhIte tatra ca" ityasya sthAne " yadagnaye ca prajApataye ca sAyaM juhoti" ityatra " jAtaputraH kRSNakezo'gnInAdadhIta ityatra ca" iti pATho yuktaH / karmAnuvAdena sandhyAkAlInahavanakarmAnuvAdana, agnyAdhAnakarmAnuvAdena ca / guNadvayavidhAne'pi agni-prajApatidevatArUpaguNadvayavidhAne, jAtaputratva-kRSNakezAgratvalakSaNaguNadvayavidhAne'pi ca / ekavAkyavat yathaikavAkyaM tthaa| nAnupapattiH, anyatrApi prAptakarmAnuvAdenAnekaguNavidhAne ekavAkyaM naanuppnnm| niSedhe hetumAhapUrvatreti-yadagnaye ca prajApataye ca juhotItyatratyarthaH / "jyoteragniH" ityasya sthAne " jyotiragniH" iti pAThaH samyak / iti evaMsvarUpeya'thaH / agnijyotirityAdimantrasyAgnirUpadevatAprakAzanasAmarthyAt tata evAgneH prAptatvAnna tasya kintu prajApatirUpadevatAmAtrasya vidhAnam / uttaratra ca jAtaputraH kRSNakezo'gnInAdadhItetyatra ca / avasthAvizeSasyetijAtaputratvaM vRddhAvasthAyAmapi sambhavati na tu kRSNakezAgratvamiti vizeSasya yuvAvasthAlakSaNasya vidhAnam , tathA ca yuvAvasthaH puruSo'gnInAdadhItatyevaM paryavasite agnyAdhAnAnuvAdenAvasthAvizeSasya vidhAnamityarthaH / ityevam ukkaprakAreNaikasya vidhAnataH / uktArthe mImAMsAsammatimupadarzayati- tadidamuktamiti / prApta karmaNIti- "prApte karmaNi nAneko vidhAtuM zakyate guNaH / aprApte tu vidhIyante bahavo'pyekayatnataH // 1 // " iti sampUrNa padyam , atra 'prApta karmaNyaneko guNo vidhAtuM na zakyaH, aprApte tu bahavo'pyekayatnato vidhIyante' ityanvayaH, arthastu vyakta eva / atra ceti-prApte karmaNIti padye caityarthaH / karmaNItyupalakSaNaM karmapadena karma-tadbhinnayorubhayorapi grahaNam / tatra hetumAha-prAptamAtramitiprAptamAtraM yat kimapi karmasvarUpaM guNAdisvarUpaM vA taduddezenAnekavidhAne vidhyAvRttilakSaNo vAkyabhedaH prasajyata eveti tadbhayAdanekavidhAnasyAzakyatvAdityarthaH / ata eva karmaNItyasyopalakSaNatvena prAptamAtramuddizyAnekavidhAnasyAzakyatvAdeva / "grahasaMmASTi" ityasya sthAne "prahaM saMmArTi' iti pAThaH samyaga, graho nAma yajJopayogI pAtravizeSaH, prahaM samAdhItyatra prahapadottaradvitIyakavacanena prahagataikatvasya vivakSitatve ekatvaviziSTasya grahasyaiva sammAjane'pUrvotpattirna tu sarvasya prahasya, evaM ca Ahe prApte ekatva-saMmArjanayorubhayorapyaprAptatvAd vidhAne vAkyabhedaH prApnoti tato na prahagatakasvaM Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 1 [ zakyam, yathAtraivaikatvamahoddezena saMmArgavidhAnam [ dva ]diha " tametam0 " [ patraityAdividhau na tAvadaruNAdivAkyavadekaviziSTakriyAbodhakatvam, asaMbhavAdanaGgIkArAzca, nApi " dadhA juhoti " itivat kasyAzcit kriyAyA meka vizeSaNavidhAnam, uktahetoreva, yajJa-dAnAdInyuddizya vividiSAphalasaMbandhavidhAne ekatvamahoddezena saMmArgavidhAnavad vividiSAphalamuddizya yajJa dAnAdividhAne ca mahoddezenaikatva saMmArgavidhAnavat kathaM na vAkyabhedaH ?, atha " darza- paurNamAsAbhyAM svargakAmo yajeta " ] ityatrai svargoddezena darza- paurNamAsyAtmakAne kayAgavidhAnavad vividiSoddezena yajJadAnAdyanekavidhAne na vAkyabheda iti cet ? na tatra hi darzapUrNamAsapadena na kAlavidhAnam, utpattivAkyaireva prAptatvAt, ato darza- pUrNamAsapadaM tatprakhyanyAyasiddhaM nAmadheyam, tatprakhyaM cAnyazAstram, yathA - " agnihotraM juhoti " ityatra mantravarNenAbheH prAptatvAnnAgnidevatAvidhiH, kintu nAmadheyaM tathAtra vivakSitamiti sarvasya yajJopayogino grahazabdavyapadezyasya pAtrasya saMmArjanaM nyAyyam / yathA caikoddezenA ne kavidhAnaM vAkyabhedabhayAdazakyaM tathA'nekoddezenaikavidhAnamapi yata ekavidhAvekasyaivoddezyatvamevaM caikamuddizya yasyaikasya vidhAnaM tasyaiva punaranyamuddizyApi vidhAnamiti vidhyAvRttilakSaNo vAkyabhedaH syAdevetyAha-ekoddezeneti / tatra dRSTAntamAha-yatheti / atraiva mahaM saMmASTatyatraiva / saMmArgavidhAnamityanantaramazakyamityanuSajanIyam / uktamarthaM prakRte saGgamayannAha tadiddeti / ihetyasyaiva spaSTIkaraNa- tametamityAdividhAviti tametaM vedAnuvacanena brAhmaNA vividiSanti yajJena dAnena tapasA'nAzakeneti vidhAvItyarthaH / aruNAdivAkyavaditi - aruNayaikahAyanyA gavA somaM krINAtItyatra yathA AruNyAdyekaviziSTagokaraNakasomakrayavidhAnaM na sambhavati tathA tametamityAdividhau naikaviziSTakriyAvidhAnamato naikaviziSTakriyAbodhakatvamityarthaH / ekaviziSTakriyA. bodhakatvAbhAve hetumupadarzayati- asaMbhavAditi yajJena dAnenetyAdinA yajJa-dAnAdi kriyAlakSaNAne kavizeSaNeSu samAnayogakSemeSu satsu tanmadhyAdekameva kiJcana vizeSaNamupAdAya tadviziSTavividiSAkriyAbodhakatvasya tametamityAdAvasambhavAt yadeva vizeSaNaM nopAdIyate tasyaivoktavidhAvupAdAnavaiyarthyamanuSajyata ityata ekaviziSTakriyAvidhAnaM na sambhavatItyAzayaH / yadi ca kathaJcidekaviziSTakriyAbodhakatvaM sambhAvyeta tadA'pyAha- anaGgIkArAcceti-tametamityAdivacanasyaikaviziSTakriyAbodhakatvasyAnabhyupagamAccetyarthaH / nApi dadhnA juhotItyAdivaditi - dadhnA juhotItyatra homAnuvAdenaikasya dadhno guNasya yathA vidhAnaM tathA prakRte'pi kasyAzcit kriyAyAmekavizeSaNavidhAnamityapi netyarthaH / niSedhe hetumAha- ukta hetoreveti- asaMbhavAdanaGgIkArAdeva cetyarthaH / anekoddezenaikavidhAnamapi vAkyabhedabhayAnna saMbhavati prakRte ityAha- yajJa dAnAdInyuddizyeti / vividiSAphala saMbandhavidhAne ityasya kathaM na vAkyabheda ityanenAnvayaH, kathaM na vAkyabhedaH ? syAdetretyarthaH / anekoddezenaikavidhAne vAkyabhedaprasaGgasya dRSTAntamAha - ekatvagrahoddezeneti - ekatvagraho bhayoddezena sammArjanasyaikasya vidhAne yathA vAkyabhedastathetyarthaH / prakRte ekamuddizyAne kavidhAne'pi vAkyabhedaprasaGga ityAha- vividiSAphalamuddizyeti / yajJa-dAnAdividhAne vetyasyApi kathaM na vAkyabheda ityanenAnvayaH / tatra dRSTAntamAha- grahoddezeneti- grahamuddizyekatva - saMmArjanayorvidhAne yathA vAkyabhedastathetyarthaH / ekaphaloddezenAnekakriyAvidhAne'pi prakRte na vAkyabheda iti sadRSTAntamAzaGkate atheti / samAdhatte neti / hi yataH, tatra darza- paurNamAsAbhyAM yajetetyatra / na kAlavidhAnaM yAgoddezena nAmAvAsyApUrNimAlakSaNakAlavidhAnam / tatra hetumAha - utpattivAkyaireveti dravyaM devatA ca yAgasvarUpaM tad yadvAkye pratipAdyate tadutpattivAkyam, darzapaurNamAsasthale SaT yajJAH, tatasteSAmutpattivAkyAnyapi SaDiti utpattivAkyairiti bahuvacanam / prAptatvAt kAlasya prAptatvAt / ataH darza- pUrNamAsapadena kAlavidhAnAbhAvataH / tatprakhyeti tatprakAzakAnyazAstratastasya prAptau tatpratipAdakatayA - vabhAsamAnazabdo na tadvidhAyakaH kintu nAmadheya iti tatprakhyanyAyAnugamanikA / tatprakhyanyAyetyatra tatprakhyaM kimityapekSAyAmAha - tatprakhyaM cAnyazAstramiti / tatprakhyanyAyasiddhaM nAmadheyamiti dRSTAntodghATanena spayaSTati - yatheti / nAgnidevatAvidhiH homoddezena nAgnisvarUpadevatAyA vidhAnam, tarhi agnihotramiti padaM kimarthamiti pRcchati - kintviti / uttarayati nAmadheyamiti- homavizeSasya nAmadheyaM saMjJA agnihotramiti padam / tathA evam / atra darza- pUrNamAsAbhyAM 42 329 Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / draSTavyam / tathA ca darzapaurNamAsanAmadheyasamAnAdhikaraNaikayajatipadAbhihitAnAM SaNNAmapi yAgAnAM phaloddezena vidhAne na vAkyabhedaH, yathA-" brIhibhiryajeta" [ ] ityatraikapadAnAM brIhINAM yAgoddezena vidhau, atra hi prApte'pi karmaNi brIhitahahutvaviziSTaikakArakaM vidhIyate, " citrayA yajeta " [ tai. saM. 2. ] ityatra saMbhavatyapi citratvastrItvaviziSTaikakArakavidhAne gauravAnnAmadheyAzrayaNam , tadevaM brIhivAkyatulyatvAd darza-paurNamAsIbhyAmityAdAvekapadopAttatvAnna vAkyabhedaH, vividiSantItyatra tu bhinnapadopAttAnAM yajJAdInAM bhinnakArakavatAM ca na brIhivAkyatulyatA, " ye madhyamAstAnagnaye dAtre" [ ] ityAdau tu satyapi bhede sAmAnAdhikaraNyena pratipAditaM viziSTadevatAkArakamekameveti na vAkyabhedaH, " yajJena dAnena " [ patra- ] iti tu na sAmAnAdhikaraNyamasti / tasmAdekavidhAne anyAvidhAnAdekasyAtmapadasya zrotavyAdivAkyeSvanusvargakAmo yajetetyatra, tattatkAlavihitAnAM SaNNAM yajJavizeSANAM darza-pUrNamAsapadaM nAmadheyamiti jJAtavyamityarthaH / tathA ca SaNNAmapi yajJA mAM darza-pUrNamAsaikapadAbhidheyatve vyavasthite ca / tatra darza-pUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajetetyatra / darzatidarzapaurNamAsanAmadheyasamAnAdhikaraNaM yadekaM yajatipadaM tenAbhihitAnAmityarthaH, bhinnapadAbhihitAnAM bhinnatve sati bahUnAmekaphaloddezena vidhAne vAkyabhedo bhavet , bahUnAmapi caikapadopAttatvenaikatve ekIbhUtasya bahorapyekaphaloddezena vidhAne na vAkyabheda ityaashyH| ekapadopAttAnAM bahUnAmekoddezena vidhAne vAkyabhedAbhAve dRSTAntamAha- yatheti / ekapadopAttAnAM vrIhisvarUpaikapadAbhihitAnAm / vidhAvityanantaraM na vAkyabheda ityanuSajyate / atra vriihibhiryjetetytr| hi yataH / prApta'pi karmaNi vacanAntaravihite'pi yAgalakSaNakarmaNi / tadahatveti-vrIhiniSThabahutvetyarthaH / nanvevaM citrayA yajetetyatrApi citratvastrItvaviziSTaikakArakavidhAnaM saMbhavatIti tadeva kimiti nAGgIkriyate, kimarthaM citrApadasya yAgavizeSanAmadheyatvamurarIkriyata ityata Aha-citrayA yajetetyatreti / evaM ca darza-pUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajetetyatraikayajatipadopAttAnAM SaNNAmapi yajJAnAmekasvargaphaloddezena vidhAne na vAkyabhedaH, prakRte tu yajJadAnAdInAM bhinna padopAttAnAM vibhinnatRtIyAvibhaktibodhyakaraNatvalakSaNabhinnakArakavatAM vividiSAlakSaNaikaphaloddezena vidhAne'pi vAkyabhedaH syAdevetyupasaMharati- tadevamiti / vrIhivAkyatulyatvAditi- brohibhiryajeteti vAkye yathA vrIhisvarUpaikapadopAttatvaM bahUnAM vrIhINAM tathA darzapUrNamAsAbhyAM yajetatyatrApyekaya jatipadopAttatvaM SaNNAmapi yAgAnAmityevaM brIhivAkyatulyatvAdityarthaH / prakRte tu naivamityupadarzayati- vividiSantItyatra tviti / yajJAdInAmityatrAdipadAd dAnAdInAmupagrahaH / kvacit kriyAdisvarUpabhede'pi devatAkArakaikyAdekatvamiti na vAkyabheda ityupadarzayati- ye madhyamA iti - triH prathamAM triruttamAM trimadhyamAmanvAhetyevaM kriyAntare prathamAdInAmRcAM trirAvRttyA vidhAnAt tatra dAtRnAmakAgnidevatAyai madhyamAnAmnAmanekeSAmRcAM vidhAne'pi agnaye dAtre iti sAmAnAdhikaraNyena pratipAditaM dAtRtvaviziSTAgnidevatAlakSaNasaMpradAnakArakamekameveti ye madhyamA ityatra na vAkyabheda ityrthH| vibhinna pravRttinimittakapadAnAmabhedenaikAryAnvitasvArthapratipAdakatvaM sAmAnAdhikaraNyam , taccAgnaye dAtre ityatra samasti, yajJana dAnanatyatra tu na yajJapadArthasya yAgasya dAnapadArthe dAne'bhedenAnvaya iti na sAmAnAdhikaraNyamato na viziSTakArakamekamiti vAkyabhedaH syAdevetyAha- yajJena dAnena iti tviti / prakRte vAkyabhedaH syAdeveti saGgamayatitasmAditi / yatraikavAkye ekavidhAne'pyanyavidhAnaM yatra dRzyate tatra ca bhavati vAkyabhedaH, yathA- "zrotavyo mantavyo nididhyAsitavyaH sAkSAtkartavyaH" [bRhadAraNyake 2. 4. 5.] ityatra zravaNavidhAne'pi mananAdividhAna ityAha-ekasyeti / "nusaGga" ityasya sthAne "nuSaGga" iti pATho yuktaH, zrotavya ityetAvanmAtrazravaNe uddezyavAcakapadAbhAvAt kamuddizya zravaNavidhAnam , evaM mantavya ityAdAvapi, AtmapadasyAnuSaNe tu AtmA zrotavyaH, AtmA mantavyaH, AtmA nididhyAsitavyaH, AtmA sAkSAtkartavya ityevaM pratyekamAtmapadAnuSaNAd yathA vAkyabhedastathA prakRte'pi yajJena vividiSanti dAnena vividivanti tapasA vividiSantItyevaM pratyeka vividiSantIti padasyAnuSaGgAd vidhyAvRttilakSaNo vAkyabhedaH syAdevetyarthaH / yat tu pUrvamuktam-"atra tvekavAkyopAttatvAd darzAdivat samuccayaH" iti, tatra pRcchati-kathaM tarhi samuccaya iti / uttarayatiucyata iti / " aruNayA krINAti vA samAkrINAti" ityasya sthAne "aruNayA somaM krINAti gavA somaM krINAti" Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyAM samalaGkato nayopadezaH / saGgavadekasya vividiSantipadasya yajJenetyAdau pratyekamanuSaGgAdiha vAkyabhedo vidhyAvRttilakSaNaH / kathaM tarhi samuccayaH ? ucyate- " aruNayA krINAti vA samAkrINAti" [ ] ityAdibhinnavAkyavihitAnAmapi somaprAptyarthAnAM kriyANAmiva saMbhavatsamuccaye yajJAdInAM parikalpitAntaHkaraNazuddhidvArANAM bhaviSyati, " aruNayA" ityAdayo hi niyamavidhayaH, tatra cArthikItaranivRttiriti * aruNAkrayeNaiva somaM bhAvayed ' ityAdirarthaH phalitaH, sa ca nityavat samuccaye nopapadyata iti saMbhavatsamucayo'yam , na caivaM dadhyAdiSu kathaM nAyamityAzaGkanIyam , tatra homaniSpattarasyai kenaiva siddheH, "aruNayA" ityAdau tu krayavidhedRSTArthatvAdekenaiva krayeNAnatisiddhau niyamavidhitvavat , anyathA tu pratyekAvagataM niyama kAryAnurodhena tyaktvA vAkyAntaravihitakrayasApekSatvaM pUrvakrayasya kalpyata iti yuktaH saMbhavatsamuccayaH, ta[ dva ]dihApi yajJAdInAmasau yuktaH, ata eva yajJAnadhikAriNAM brahmacAriNAM vedAnuvacanena kevalenAiti pAThaH samIcInaH, "kriyANAmiva saMbhavatsamuccaye" ityasya sthAne "krayANAmiva saMbhavatsamuccayo" iti pATho yuktaH, saMbhavatsamuccaya ityasya bhvissytiitynenaanvyH| niyamavidhayaH aruNayaiva somaM kroNAti, gavaiva somaM krINAtItyevaMrUpA niyamavidhayaH / tatra ca niyamavidhau ca / ArthikI arthAt prAptA / itaranivRttiH aruNetareNa somakayo na kartavyaH, gobhinnena somakrayo na kartavya ityevaMrUpA / niyamavidhau kIdRzo'rtho bhavatItyapekSAyAmAha- aruNAkayeNaiveti / kathamatra nityavat samuccayo na yena saMbhavatsamuccaya ityucyata ityapekSAyAmAha- sa ceti- aruNAkayeNaiva somaM bhAvayedityAdirarthavetyarthaH, asya nopapadyate ityanenAnvayaH, anyA aruNA anyA ca gauriti nAsti kintu yaiva gauH saivAruNA yevAruNA saiva gauriti aruNayA krayaNameva gavA krayaNaM gavA krayaNameva cAruNayA krayaNamiti vastugatyA samuccayo nAstIti na nityavat samuccaya ityukto'rthoM nityavat samuccaye'GgIkriyamANe nopapadyata ityayaM samuccayaH sambhavatsamuccayaH, saMbhAvyate caivaM samuccaya iti, vividiSantItyatra tu yadyapi yAga-dAnAdInAM bhinnAnAM vastutaH samuccayo'sti kintu puruSavizeSasya kasyacid yajJa-dAnAdikriyAsamuccaye sati vividiSA bhavati, kasyacid yajJenaiva kasyacid dAnenaiva kasyacit tapasaivAntaHkaraNazuddhidvArA vividiSA bhavatIti na yajJAdInAM samuccayo nityavat kintu saMbhavatsamuccayaH, yathA nIlaM sarojaM bhavatyevetyatra na sarojatvAvacchedena nIlaM samasti zvetasyApi sarojasya bhAvAt , kintu kiJcit saroja nIlamapi bhavatIti sarojaM saMbhavannIlam , evaM vividiSAmAtrasya na yajJAdisamuccayAdeva bhAvaH, kasyAzcid vividiSAyA ekenApi yAgenAntaHkaraNazuddhidvArA bhAvAt , kintu kAcid vividiSA yAgAdisamuccayAdeva bhavatIti saMbhavatsamuccayo'yamityarthaH / nanu danA juhoti payasA juhotIyAdAvapi ekahomoddezena dadhi-payaAdisamuccayasya vidhAnamastu, tatastatrApi saMbhavatsamuccayaH syAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti| evaM yathA'ruNayetyAdau saMbhavatsamuccayastathA / kathaM nAyaM kathaM na sNbhvtsmuccyH| niSedhe hetumAha- tatreti- danA juhotItyAdAvityarthaH / dadhi-dugdhAdidravyasvarUpasya homaniSpattidvArA phalajanakatvam, homaniSpattizcaikenApi danA payasA vA saMbhavatIti na tatra samuccayo'vakalpyata ityAha- homaniSpatteriti / aruNayA gavA somaM krINAtItyAdau tu naivamityAha- aruNayA ityAdI sviti / dRSTArthatvAt somalatAprAptirUpadRSTArthatvAt / ekenaiva krayeNa aruNayA krayega gavA krayeNa vA "krayeNAnatisiddhau" ityasya sthAne "krayeNa tatsiddhau" iti pATho yuktaH, tatsiddhau somltaapraaptiruupdRssttaarthsiddhau| niyamavidhitvam aruNayetyAdeniyamavidhitvam , aruNayaiva gavaiva krayeNaiva somaM bhAvayedityevaM niyamArthakavidhitvam / anyathA ta niyamavidhitvAbhAva tu / pratyekAvagataM niyamaM aruNayA somaM krINAti gavA somaM krINAtItyevaM pratyekavAkyAvagatam, aruNayaiva gavaivetyevaM niyamaM tyaktvA kAryAnurodhena AruNyagosamuccayenaiva krayeNa somalatAprAptirUpaM kAryamiti tadanurodhena, vAkyAntareti-gavA krINAtIti vAkyAntaravihito yaH krayastatsApekSatvaM pUrvakrayasya aruNayA krINAtIti pUrvavAkyavihitakayasya kalpyata ityetasmAt kAraNAt saMbhavatsamuccayojhaNayetyAdau yukta ityrthH| tadvata aruNayA krINAtItyAdau yathA sNbhvtsmuccystthaa| ihApi tametamityAdAvapi / asau saMbhavatsamuccayaH / ata eva tametamityAdau na niyamavatsamuccayaH, kintu saMbhavatsamuccaya ityabhyupagamAdeva / yajJAnadhikAriNAM sapatnIkasya gRhasthasyaiva yajJAdAvadhikAro na patnIvikalasya Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto navopadezaH / 1 yantaHkaraNazuddhidvArA vividiSAsiddhiH / tathA ca smRtiH- " japenaiva tu saMsiddhyet " [ iti, saMbhavati cAdhikArivizeSasya vividiSAdyuddezena vedAnuvacanAdyanuSThAnamiti / na ca svargakAmo'gnihotravat sakRdanuSThAnaniyamo yajJAdyanuSThAnasyAntaHkaraNazuddhiparyantatvAt, tasyAzca sAdhanacatuSTayasaMpattigamyatvAt, tena yasya sakRdanuSThAnAdantaHkaraNazuddhirna tasyAvRttiriti / athavA " jAtaputra " itivat yajJAdipadaiH prasiddhaM zatapathavihitaM karmasAmrAjyamupalakSya vividiSAdiphaloddezena vidhIyata iti na vAkya - bhedaH, saMbhavatsamuccayazcaivamupapadyate / yadvA IzvarArpaNabuddhyAnuSThitAnAM karmaNAmantaHkaraNazuddhiH phalam, " yat karoSi " [ bhagavadgItA, a. 9, zlo. 27 ] ityAdismRte:, tena suSThuktam- " karmabhiH zuddhAntaHkaraNo brahmacAriNa ityevaM yajJAnadhikAriNAm / kevalenApi yajJAdikriyAvikalenApi / yajJAdisamuccayamantarA'pi vedAnuvacanAnyatamena vividiSAsiddhau smRtiM pramANayati - tathA ca smRtiriti - " japenaiva " ityasya sthAne " japyenaiva " ityapi pAThaH, " japyenaiva tu saMsiddhayed brAhmaNo nAtra saMzayaH / kuryAdanyanna vA kuryAnmaitro brAhmaNa ucyate // 1 // iti sampUrNa vacanam, maitra ityanena mitrasya - sUryasya gAyatrImantrajapenArAdhaka iti bodhyate / yadA cAtra sambhavatsamuccaya eva na tu niyamavatsamuccayastadA'dhikAra vizeSasyaikaikavedavacanAdyanuSThAnamapi yuktamityAha - saMbhavati ceti- asya vedAnuvacanAdyanuSThAnamityanenAnvayaH / nanu " svargakAmo'gnihotraM juhoti " ityAdAvekadA'nuSThitenApyagnihotreNa svargaphalasiddhiH, tathA sakRdanuSTitena yajJAdinA vividiSAphalasiddhisambhave vividiSAdyarthaM sakRdeva yajJAdyanuSThAnaniyamaH siddhayedityata Ahana ceti - " svargakAmo'gnihotravat" ityasya sthAne " svargakAmAgnihotravat " iti pATho yuktaH, svargakAmasyAgnihotre yathA sakRdanuSThAnaniyamastathA vividiSAkAmasya yAgAdau sakRdanuSThAnaniyama iti na cetyarthaH / yajJAdyanuSThAnaM hi antaHkaraNazuddhidvArA vividiSAjananasamarthamiti antaHkaraNazuddhiryAvanna saMpadyeta tAvad bhUyo yAgAdyanuSThAnaM kuryAdeva, antaHkaraNazuddhidvAraniSpattyanantaraM ca na punaryajJAdyanuSTheyamiti niSedhahetumupadarzayati- yajJAdyanuSThAnasyeti / nanu yajJAdyanuSThAnaM yadyantaHkaraNazuddhikAraNaM tadA sakRdanuSThitenApi yajJAdinA'ntaHkaraNazuddhirjAtaiveti kimarthaM bhUyo yajJAdyanuSThAnamityata Aha- tsyaashcetiantHkrnnshuddheshcetyrthH| sAdhanacatuSTayasampattigamyatvAditi - nityAnitya viveka-virAga zamadamAdi- mumukSetyevaM sAdhanacatuSTayaM tasya yA saMpattistayA gamyatvAdityarthaH, sAdhanacatuSTaya sampannatvAdayaM zuddhAntaHkaraNa ityavagamo'tra jJeyaH, tathA ca sAdhanacatuSTayagamyAntaHkaraNazuddhiryAvatA yajJAdyanuSThAnena bhavati tAvad yajJAdyanuSThAnaM vidheyamiti na tatra sakRdanuSThAnasyAsakRdanuSThAnasya vA niyama iti bhAvaH / tena yajJAdyanuSThAnasyAntaHkaraNa zuddhiparyantatvena / yasya vividiSAkAmasya kasyacit puruSadhaureyasya / tasya sakRdanuSThAnAdantaHkaraNazuddhimataH puruSavizeSasya / na AvRttiH nAnekavAraM yajJAdyanuSThAnam / prakArAntareNa saMbhavatsamuccayopapAdanena yajJena dAnenetyAdau vAkyabhedaprasaGgaM vArayati - athaveti / jAtaputra itivaditiyathA jAtaputraH kRSNakezo'gnInAdadhItetyatra jAtaputra-kRSNa kezapadadvayopalakSitAvasthAvizeSasyAgnyAdhAnAnuvAdena vidhAnamiti na vAkyabhedastathetyarthaH / yajJAdipadairityatrAdipadAd dAnAdipadaparigrahaH / yajJAdipadairityasyopalakSyetyanenAnvayaH / zatapathavidditaM zatapathasaMjJaka vedazAkhAvihitam, evaMbhUtaM yat prasiddhaM karmasAmnAjyaM tadupalakSya- upalakSaNanyAyena tadavabodhya tadeva karmasAmrAjyaM vividiSAdiphaloddezena vidhIyata ityetasmAt karaNAd yajJena dAnenetyAdau vAkyabhedo na bhavatItyarthaH / evam uktaprakArAzrayaNe, saMbhavatsamuccaya upapadyate yujyate / anuSThitakarmabhirantaHkaraNazuddhau prakArAntaramAvedayatidveti / IzvarArpaNabuddhayeti yat kimapi karma mayA kriyate tadIzvarasyAstu, na tatphalaM kiJcidapi mamAbhilaSitamityevaM buddhayaityarthaH / / IzvarArpaNabuddhayA karmAnuSTheyamityatra bhagavadgItAvacanaM pramANayati - " yat karoSi " ityAdismRteriti 66 yat karoSi yadaznAsi yajjuhoSi dadAsi yat / yat tapasyasi kaunteya ! tat kuruSva madarpaNam // 1 // " iti sampUrNa padyam, 'anuSThitakarmabhirvizuddhAntaHkaraNo nityAnityavivekAdikaM labhate ' iti yat pratijJAtaM prAk tadupasaMharatiteneti / " nityavivekAdi " ityasya sthAne " nityAnityavivekAdi " iti pATho yuktaH / nityAnitya vivekAdikaM yat sAdhanacatuSTayaM tasya kramikodbhava-svarUpe krameNopadazayati sa ceti- anantarAbhihitazcetyarthaH / nityAnityaviveka ityasya ityevamAlocanAtmaka ityanenAnvayaH / vimarzAdhiSThAnam" ityasya sthAne " vimarzasyAdhiSThAnam " " 332 dz Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / "" "" - nityavivekAdi labhate " iti / sa ca nityAnitya viveka:-' idaM sarvamanityaM dRSTazrutAbhyAm etasya vizarmAdhiSThAnaM kiJcinnityam' ityevamAlocanAtmakaH / tata aihika- pAralaukika phalecchA virodhicetovRtti - vizeSAtmako virAgaH / tataH zamAdiSaTkam - zama- dema uparati titikSA - samAdhAna-zraddhAH, antaHkaraNanigrahaH zamaH, bAhyendriyanigraho damaH, uparatiH saMnyAsaH, dvandvasahiSNutvaM titikSA, zravaNAdiprAvaNyaM samAdhAnam, sAmpradAyike vizvAsaH zraddhA / tato mumukSA - mokSecchA / tadetatsAdhanacatuSTayaM zravaNAdhikArivizeSaNam / yattu mumukSaiva tathA, kAmyAdhikAre kAmanAyA eva nirapekSAdhikAranimittatvAditi, tannakAmyAdhikAre sAmarthyAderapyadhikAratvAt / atha kAmanA'rthikaM sAmarthyAdyapekSate, na zrutamanyat, tat kiM iti pATho yuktaH / dRSTazrutAbhyAmityatra dRSTapadena laukikapratyakSAdipramANasya grahaNam / idaM sarvamanityaM pratyakSAdipramANenAvasIyate tathA yatheha karmacito lokaH kSIyate, evamevAmutra puNyacito lokaH kSIyate " [ ityAdizrutapramANenApyavasIyate, "apAma somamamRtA abhUma [ a. ziraH 3 2] ityAdizrutizca somalatAdipAnajanyaphalasya na nityatvamavabodhayati, kintu cirasthitikatvameva "AbhUtasaMplavaM sthAnamamRtatvaM hi bhASyate // ] iti vacanAt etasya vimarzasya dRSTazrutAbhyAM pramANAbhyAmupajAtasyedaM sarvamanityamityA kArakasya vimarzasya vicAraNAsvarUpajJAnasya, adhiSThAnaM yatrAyaM vicAraH prAdurbhavati sarvasya zUnyatve niradhiSThAnako vicAro'pi na bhavediti kizcidadhiSThAnaM caitanyalakSaNamupagantavyam, tacca nityamiti, ityevamuktaprakAreNa yadAlocanaM tadAtmako nityAnityaviveka ityarthaH / virAgasvarUpaM dvitIyaM sAdhanamupadarzayati tata iti - niruktanityAnityavivekata ityarthaH / aihiketi - aitadbhavikaM pAralaukikaM ca yat phalaM tadicchAyAstatkAmanAyA virodhI pratibandhako yazcetovRttivizeSo'ntaHkaraNapariNAma vizeSastadAtmako. virAga ityarthaH / tRtIyaM sAdhanasvarUpamupadarzayati - tata iti - niruktavirAgata ityarthaH / zamAdiSaTkamityatrAdipadAt kiM grAhyamityatastad viziSyopadarzayati- zamadametyAdinA / zamAdInAM vibhaktalakSaNamupadarzayati- antaHkaraNanigrahaH zama iti - antaHkaraNasya manaso yadanekAkArapariNamanarUpeNa pratikSaNamanyAnyAvasthAvizeSastadanutpattiprayojakayatnavizeSo'ntaHkaraNanigrahaH zama ityarthaH / bAhyendriyeti- bAhyendriyANAM cakSurAdInAM nigrahaH - svasvaviSayapravRttivirodhiprayatna vizeSo dama ityarthaH / uparatiriti sarvAbhyaH kriyAbhyo viramaNalakSaNaH saMnyAsa uparatirityarthaH / dvandveti- sukha-duHkhazItoSNAdidvandvasahiSNutvaM titikSetyarthaH / zravaNeti zravaNa-manana-nididhyAsanaikatAnatAlakSaNazravaNAdiprAvaNyaM samAdhAnamityarthaH / sAmpradAyika iti - AptaparamparAnuSThAnagocare karmaNi vizvAsa idamitthameva yathA''ptairAcaritamiti cittapariNAmavizeSalakSaNo vizvAsaH zraddhetyarthaH / caturthaM sAdhanamupadarzayati tata iti niruktalakSaNazraddhAtaH / mokSaviSayiNI yecchA mukto'haM syAmi - tyAkArikA saiva mumukSetyarthaH / upasaMharati- tadetaditi / mumukSAmAtrasya zravaNAdhikArivizeSaNatvaM parAbhipretaM pratikSeptumupadarzayati-yat tviti / tathA zravaNAdhikArivizeSaNam / mokSecchayaiva zravaNAdikamAcaratIti zravaNAdikaM kAmyamatastadadhikAre mokSakAmanaivAnyAnapekSA zravaNAdyadhikAre nimittatvAt tadvizeSaNamityAha- kAmyAdhikAre iti / pratikSipati - tanneti / nahi tattatkarmAsamarthastattatkarmaNyadhikArIti tattatkarmasAmarthyAderapyadhikArivizeSaNatvAditi pratikSepa hetumupadarzayati- kAmyA dhikAra iti / adhikAratvAt adhikArivizeSaNatvAt / zaGkate atheti sAmarthyamantareNa kAmanayA karma na bhavatItyata ArthikamarthAt prAptaM sAmarthyAdikaM kAmanA'pekSate, zrutaM kiJcinnApekSate kAmaneti svAtiriktazrutAnapekSatvAt kAmanAyA evAdhikArivizeSaNatvamiti zaGkA'rthaH kAmanA'tiriktasya zrutasya bhAve'pi tadapekSA nAsti kAmanAyAH, Arthikasya tu sAmarthyAdeH zrutatvAbhAve'pi liGgapramANagamyasyApekSA vidyate kAmanAyA ityabhyupagame zruti-liGgayormadhye liGgasya prAbalyamabhyupagataM syAt tacca "zruti-liGga vAkya prakaraNa-sthAna- samAkhyAnAmuttarottaradaurbalyAt pUrvapUrvaM balIyaH " [ jaiminisU0 3, 3, 14 ] iti mImAMsA siddhAntaviruddham, tatra samAkhyA- nAma, nAmnA ca ekAkAGkSAlakSaNaM sthAnaM kalpyate yadImanenA''kAGkSitaM na syAt kathametasyedaM nAmeti, ekaM yadanyadAkAGkSati tad yadi tannAkAGkSanna tarhi tayoraGgAGgibhAvo'vakalpate iti sthAnAdubhayAkAGkSA lakSaNaM prakaraNaM kalpyate prakaraNena cAGgabodhakavAkyAGgibodhakavAkyayorekavAkyatAlakSaNavAkyaM parikalpyate, tena ca sAmarthyalakSaNaM 333 Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| zruti-liGgayorliGgaM balavat, api ca, evaM rAjasUyAdau svarAjyakAmamAtrasya samarthasyAdhikAraH prasajyeta, atha " rAjasUyena yajeta " iti [ ] zruterbalIyastvAt rAjatvamapyadhikArivizeSaNaM tadyatrApi vivekAdikamapi zrutaM kiM tato na tathA, yuktestulyatvAt / atha vivekAdIni sarvatra sarvANi( na ) zrayante, kintu kacit kiJcit , tatazcaikaikazAkhAvAkyAt prasaktA dhIH sarvavedAntapratyayanyAyena bAdhyate, mumukSA tu sarvazAkhAsvabAdhiteti sevAzrayaNIyeti cet ? na- " vivekavatA zravaNaM kartavyam" [ ] ityAyekekazAkhAvAkyAt 'avivekinaH zravaNakartavyatA na' ityarthAt pratItAvapi sAdhanAntarasampannasya vivekinastadakartavyatvApratIterarthasamAjasyoktanyAyAbAdhyatvAt , tasmAt sAdhanacatuSTayasaMpanna eva zravaNAdhikArI / na coparatizabdavAcyasya saMnyAsasya zravaNAdhikAratvAnupapattiH, tasya zravaNAGgatve mAnAbhAvAt , ajJAnAGgatvasyaiva nyAyatvAdityAzaGkanIyam , zravaNasya dRSTArthatvAt , dRSTenaivArthaliGgaM parikalpyate, liGgena ca sAkSAdaGgAGgibhAvabodhikA zrutiH parikalpyate, tena sAkSAdaGgAGgibhAvabodhikA zrutirliGgAditaH prabalaM pramANam . liGgaM ca zruti kalpayitvA'GgAGgibhAvabodhakarmiti zrutyapekSayA durbalam , liGgAca vAkyaM durbalaM yato vAkya liGgazrutI kalpayitvA taddvArA'GgAGgibhAvabodhakam . liGgaM tu zrutimAtraM kalpayitvA'GgAGgibhAvabodhakamiti, vAkyAcca prakaraNaM durbalam , yAvaddhi prakaraNaM vAkya-liGga-zrutikalpanena taddvArA'jAGgibhAvabodhakam , tAvadvAkyaM liGga zrutI dve eva kalpayitvA taddvArA'GgAGgibhAvabodhakamiti, prakaraNAcca sthAnaM durbalaM yAvaddhi sthAnaM prakarANAdIni catvAri pramANAni kalpayitvA'GgAGgibhAvabodhakaM tAvat prakaraNaM vAkyAdIni trINyeva pramANAni kalpayitvA tadvArA'GgAGgibhAvabodhakamiti, evaM sthAnAt samAkhyA pramANaM durbalaM yAvat samAkhyApramANaM sthAnAdIni paJca pramANAni kalpayitvA'GgAGgibhAvabodhakaM tAvat sthAnaM prakaraNAdIni catvAryava kalpayitvA tadvArA'jAGgibhAvabodhakamiti so'yaM siddhAntaH zrutito liGgasya prAbalyAbhyupagame viruddhayetetyarthaH / kiJca yadyArthikaM sAmarthyamAtra kAmanA'pekSeta, tadA rAjasUyAdiyAgakaraNasamarthaH svArAjyakAmo brAhmaNAdirapi rAjasUyAdAvadhikArI prasajyetetyAha- api ceti / evaM kAmanayA saamrthymaatrsyaapekssnnmityupgme| para Aha- atheti / zruteH zrutipramANasya / balIyastvAt liGgAdipramANApekSayA balavattvAt / rAjatvamapItyapinA kAmanA-sAmarthyayograhaNam / tahIti- yadi zrutatvAd rAjasUyAdau rAjatvamadhikArivizeSaNaM tadetyarthaH, atrApi tametaM vedAnuvacanena brAhmaNA vividiSanti yajJenetyAdAvapi / vivekAdikamityatrAdipadAd virAgAdegrahaNam / zrutaM zrutipramANaviSayaH / tataH zrutipramANataH / kiM na tathA kiM nAdhikArivizeSaNam / yuktastulyatvAditi-rAjasUyAdau zrutatvAdeva rAjatvamadhikArivizeSaNaM zrutatvaM ca prakRte vivekAderapItyevaM yukteH samAnatAdityarthaH / paraH zaGkate- atheti- 'vivekAdIni sarvANi sarvatra na zrUyante ityanvayaH / pRcchati-kinviti / uttarayati- kvacita kizciditi- kasyAzcicchAkhAyAM vivekAdInAM caturNA madhyAdekameva zrutamityarthaH, tatazca kvacit kiJcideva zrutamityetasmAcca / dhIrityasya bAdhyate ityanenAnvayaH, sarvavedAntavAkyeSu vividiSAkAmanAyA evAdhikArivizeSaNatayA pratyaya iti tena pratyayena vivekAdInAM madhyAdekaikasyAdhikArivizeSaNatayA pratItirekaika. zAkhAvAkyAt prasaktA bAdhyata ityarthaH / mumakSA viti-muktIcchA punaH sarvazAkhAsvadhikArivizeSaNatayA pratIyata iti tatpratItirabAdhitaivetyataH prakRte mumukSavAdhikArivizeSaNatayA''zrayaNIyetyarthaH / samAdhatte-neti / ityAdItyatrAdipadAd virAgavatA zravaNaM kartavyaM zamAdiSaTkavatA zravaNaM kartavyamityAdivAkyasyopagrahaH / arthAt pratItAvapIti- atra " avirAgiNaH zravaNakartavyatA na" iti, "zamAdiSaTkarahitasya zravaNakartavyatA na" ityarthAt pratItAvapItyasyApyupalakSaNam / sAdhanAntarasampannasya virAgAdisampannasya / tadakartavyatvApratIteH zravaNAkartavyatvApratIteH / arthasamAjasyetivivekinaH zravaNaM kartavyaM virAgiNaH zravaNaM kartavyaM zamAdiSadakavataH zravaNaM kartavyaM mumukSoH zravaNaM kartavyamityevaM vivekitvavirAgitva-zamAdiSadakavattva-mumukSAvattvasaMvalanasyArthAt prAptasyetyarthaH / uktanyAyati-sarvavedAntapratyayanyAyetyarthaH / upasaMharati-tasmAditi- zamAdiSadakamadhyapatitasyoparatizabdavAcyasya saMnyAsasya zravaNAdhikAratvAnupapattimAzaGkaya pratikSipatina ceti-asya aashngkniiymitynenaanvyH| saMnyAsasya zravaNAGgatve sati zravaNAdhikAratvaM bhavet , zravaNAGgatva eva tu mAnaM nAstIti zravaNAdhikAratvAnupapattau hetumupadarzayati- tasyeti-saMnyAsasyetyarthaH / yathA hi zravaNaM mananAdidvArA Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalaGkRto nayopadezaH / vAdikena phalena phalavattAyA nirNayAt tatsaMnidhau zrutasyAphalasya sannyAsasya prayAjAdivadaGgatvAzravaNasyAyauktikatvAt , pramANaM ca tatra prayAjAdivat prakaraNameva / athaitadAtmana eva prakaraNaM na zravaNasyaiveti cet ? na- upakramopasaMhArAdiliGgairAtmanaH pratipAdyatvapratIterAtmanaH prakaraNamityabhidhIyamAne'pyaGgatvAvedakasyobhayAkAGkSArUpasya prakaraNasyApi suvyavasthitatvAt , tathAhi- yathA prayAjA upakAryAkAGkSAH pradhAnayAgo'pyupakArakAkAsa ityubhayAkAGkSA prayAjAnAM prakaraNam , tathA sanyAso'pyupakAryAkAGkaH zravaNamapyupakArakAsamityubhayAkalAprakaraNaM sannyAsasya, tadeva ca zravaNAGgatvasAdhakamiti kimatrArthavAdikaphalakalpanAklezeneti dik / tasmAt yuktamuktaM sAdhanacatuSTayasampannaH zravaNAdyadhikArIti / so'yamadhikArI zrotriyaM brahmaniSTaM gurumanusRtaH zravaNAdi sampAdayati / zravaNAdikaM tu-zravaNaM 1, mananaM 2, AtmasAkSAtkAralakSaNaphalajanakatvAdazIbhUtaM tathA saMnyAsasyApyaGgitvameva nyAyyam , tasyAGgitvopapattaye phalAntarameva kalpayitumucitamityAzayenAha- ajJAneti- atra " ajJAnAGgatvasyaiva" ityasya sthAne "aGgitvasyaiva" iti pATho yuktaH / niSedhe hetumAha-zravaNasyeti / dRSTArthatvAt manana-nididhyAsanadvArA sAkSAtkArarUpadRSTaprayojanakatvAt / yadyapi AtmasAkSAtkArakAma AtmazravaNaM kuryAdityevamAtmazravaNasya phalatayA AtmasAkSAtkAro na vihitastathApi AtmazravaNasyArthavAdikAtmasAkSAtkAraphalavattayA phalavattvaM samastyevetsAha- dRSTenaiveti / yadA cArthavAdikaphalavattayA phalavattvaM zravaNasya nizcita tadA phalavatsannidhau zrUyamANamaphalaM tadaGgaM bhavatIti nyAyAt phalavacchravaNasannidhau zrUyamANasya saMnyAsasya zravaNAGgatvaM syAdeva yathA-svargakAmo darza-pUrNamAsAbhyAM yajeteti vidhinA phalavattayA vihitasya darza-pUrNamAsasya yAgasya sannidhau samidho yajatItyAdividhinA vihitAH prayAjAH phalazUnyAstadaGgaM bhavantItyevaM saMnyAsasya zramaNAGgatvAzrayaNaM yuktyupetamevetyAha- tatsannidhAviti- phlvcchrvnnsnnidhaavityrthH| "daGgatvAzravaNasyauktikatvAt" ityasya sthAne " daGgatvAzrayaNasya yauktikatvAt " iti pATho yuktaH / aGgAGgibhAvabodhakAnAM zruti-liGga-vAkya-prakaraNa-sthAna-samAkhyAnAM SaNNAM pramANAnAM madhyAt kimatra pramANaM, yadbalAcchravaNAGgatvaM sannyAsasya svIkaraNIyamityAkAGkSAyAmAha-pramANaM ceti / tatra saMnyAsasya zravaNAGgatve / nanu yatra prakaraNe saMnyAsAdInAM vidhAnaM tat prakaraNamAtmana eva na tu zravaNasyeti saMnyAsasva prakaraNAdAtmAGgatvameva sthAna zravaNAGgatvamiti zaGkate- atheti / "zravaNasyaiveti" ityasya sthAne "zravaNasyeti" pATho yuktaH / samAdhatte-neti / upakramopasaMhArAdIti- " upakramopasaMhArAvabhyAso'pUrvatA phalam / arthavAdopapattI ca liGga tAtparyanirNaye // 1 // " [ ] iti vacanAd AdipadAdabhyAsAdInAM pazcAnAM prahaNam / liGgaiH tAtparyaliGgaiH upakramopasaMhArAdibhiH "tat tvamasi' [nirA. 3.] ityAdiva kyAnAmAtmanyevaM tAtparyamiti nizcayata uktavAkyata AtmanaH pratipAdyatvapratItestAdRzavAkyakadambakAtmaka: sandarbha AtmanaH prakaraNamityevamabhidhIyamAne'pItyarthaH / tathA caitAdRzaM prakaraNaM zravaNasya nAstIti bhAvaH, tathApi yena prakAreNAGgAGgibhAvo'vabudhyate tat prakaraNaM zravaNasyAstItyAha- aGgatvAvedakasyeti / ubhayAkAvArUpaprakaraNasyAGgatvAvedakaM dRSTAntopaSTambhena bhAvayati-tathAhIti-- samidho yajatItyAdividhivihitAnAM prayAjAnAM kiJcitphalakAmanayA'vihitAnAM pradhAnatvAsambhavAt kiJcitphalavakarmopakArakatvamavazyameSitavyamityupakAryAkAlAH prayAjAH, darza-pUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajeteti vidhivihitau darza-pUrNamAsayAgau phalakAmanayA vihitatvAt pradhAnau bhavato'pi kathametau kartavyAvitIti kartavyatAkAlAzAlisvAdupakArakAkAlAvityevamubhayAkAlAlakSaNaprakaraNena yathA prayAjAnAM daza-pUrNamAsayAgAGgatvam , tathA ca samidAdibhirdarza-pUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajetetyevaM vidhisvarUpaM nirAkAI sampadyate, tathA saMnyAsena kiM bhAvayedityevaM saMnyAsasyAstyupakAryAkAGkSA, zravaNaM kathaM bhAvayediti zravaNasyApyastyupakArakAkAGketyevamubhayAkAGghArUpaprakaraNAt sanyAsasya zravaNAGgatvam, evaM ca pradhAnIbhUtazravaNaphalenaiva saMnyAsasya phalavattvopapattana tasyArthavAdikaphalakalpanAklezo vidheya ityarthaH / upasaMharati-tasmAditi / evambhUtaH zravaNAdhikArI kathaM zravaNAdi sampAdayatItyapekSAyAmAha- so'yamadhikArIti- asya sampAdayatItyanenAnvayaH / zrotriyam adhyayanAdhyApanAdinA yathAvacchratyarthajJAtAram / brahmaniSThaM zuddhacaitanyasvarUpaM brahmaiva satyaM tadanyanmithyetyevaM brhmaikshrddhm| galaM Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / nididhyAsanaM 3 ceti / zravaNaM nAma - vedAntAnAM zakti- tAtparyAvadhAraNAnukUlo vyApAraH, zrutasyArthasya yuktitaH sandhAnaM mananam, vijAtIyapratyayatiraskAreNa sajAtIyapratyayapravAhIkaraNaM nididhyAsanam / eteSAM zravaNaM pradhAnam, itare phalopakAryAGge, zrotavyAdivAkyeSu prAthamikatvAt zravaNavidherevArthavAdikaphal[ kalpanayetarayostatka]lpanA kleza nivRtteH / zravaNasya tattvajJAne pradhAnabhUtazabdapramANasvarUpanirvAhakatayA prAdhAnyam, asati zravaNe prAmANAsaMbhAvanayA tattvajJAnAnudayAt, atyantAnavagatArthe gRhItazaktitAtparyakasya zabdasyaiva pramAjanakatvAt tannirvAhakasya zravaNasya prAdhAnyamiti tAtparyam / vidhizvAtra niyamAkhya eva dRSTAdRSTArthatvAt dRSTasyApi tatvajJAnopayogitvAt / na ca, niyamavidhisthale phale brahmasvarUpopadeSTAramAcAryam, anusRtaH san / zravaNAdItyanena kiM grAhyamityapekSAyAmAha - zravaNAdikaM tviti / zravaNamanana-nididhyAsanAnAM krameNa svarUpAtma kalakSaNamupadarzayati- zravaNaM nAmeti / vedAntAnAM tattvamasItyAdimahAvAkyAnAm / zaktitAtparyeti tatpadasya mAyAvacchinna caitanye zaktiH, tvampadasyAntaHkaraNAvacchinnacaitanye zaktiH, zakyArthayorniruktaviziSTacaitanyayorabhedenAnvayo'nupapanna ityanvayAnupapatyA jahadajahatsvArthalakSaNayA tattvamasIti vAkyaM zuddha caitanyamevAvabodhayatIti tasya zuddhacaitanya eva tAtparyamityevaM zakti- tAtparyAvadhAraNAnukUlo ya upakramopasaMhArAdiSaTtAtparyaliGgAnveSaNalakSaNo vyApAraH zravaNamityarthaH, uktasvarUpasya zravaNasya kartavyatvAvedakaM tatsvarUpAvedakaM ca padyakadambakaM paJcadazyAM yathA 336 " iti / " ahaM brahmeti vAkyArthabodho yAvad dRDhIbhavet / zamAdisahitastAvadabhyasecchravaNAdikam // 1 // bADhaM santi dAsya hetavaH zrutyanekatA / asaMbhAvyatvamarthasya viparItA ca bhAvanA // 2 // zAkhAbhedAt kAmabhedAcchutaM karmAnyathA'nyathA / evamatrApi mA zaGkItyataH zravaNamAcaret // 3 // vedAntAnAmazeSANAmAdi-madhyAvasAnataH / brahmAtmanyeva tAtparyamiti dhIH zravaNaM bhavet // 4 // mananasvarUpaM prakaTayati- zrutasyeti zravaNaniSTaGkitasyetyarthaH / yuktitaH pramANa- tarkopetahetutaH / sandhAnam anumitiviSayakaraNam, yasya yena rUpeNa zravaNaM tasmiMstadrUpasyAnumityAtmakaM yajjJAnaM tanmananamityarthaH / nididhyAsana - svarUpamAvedayati-vijAtIyeti - anumityAtmakaM yadAtmamananaM tadvijAtIyo'nyaviSayakapratyakSAdirUpaH pratyayastasya tiraskAreNaantarA'ntarA'nyAdRzajJAnajananato yadAtmAnumitipravAhasya vicchedastatparihAreNeti yAvat sajAtIyapratyayasyAtmAnumitipratyayasya pravAhIkaraNaM - pravAharUpeNAvasthApanaM nididhyAsanamityarthaH / eteSAM zravaNa-manana-nididhyAsanAnAM madhye / zravaNaM zrutiprabhavAtmajJAnam / pradhAnaM AtmasAkSAtkAralakSaNAtmatattvajJAnAtmaka phalavattvAnmukhyam, itare manana-nididhyAsane / phalopakAryAne phalamAtmatattvasAkSAtkAralakSaNaM tatsAdhanaM zravaNamapi phalavattvAt phalaM tadrUpaM yadupakAryaM pradhAnatvAt tasyAtadupakArake, phalavatsannidhau zrUyamANamaphalaM tadanaM bhavatIti niyamAt / kathaM zravaNasyaiva phalavattvaM yena tadaGgatvaM manananididhyAsanayorityapekSAyAmAha - zrotavyA divAkyeSviti - "AtmA vAsre zrotavyo mantavyo nididhyAsitavyaH sAkSAt kartavyaH " [ ] iti vAkyeSvityarthaH / prAthamikatvAt prathamaM zrUyamANatvAt / zravaNavidheH zrotavya iti vidheH / arthavAdikaphalakalpanayA arthavAdoktaphalakalpanayA / itarayoH manana-nididhyAsanavidhyoH / tatkalpanAklezanivRtteH phalAntarakalpanAprayAsAbhAvAt / zravaNasya manana- nididhyAsanApekSayA prAdhAnyaM vyavasthApayati- zravaNasyetiasya prAdhAnyamityanenAnvayaH / kasmin phale prAdhAnyamityAkAGkSAyAmAha tattvajJAna iti| pradhAnabhUtazabdapramANasvarUpanirvAhakatvameva zravaNasya vyavasthApayati- asati zravaNa iti / nanu zravaNAbhAve'pi zabdapramANAtiriktapramANadeva tattvajJAnaM bhaviSyatIti kutaH pramANAsaMbhAvanetyata Aha- atyantAnavagatArtha iti / tannirvAhakasya pramAjanakazabdasvarUpanirvAhakasya / " vidhiratyantamaprAptau niyamaH pAkSike sati // tatra cAnyatra ca prAptau parisaMkhyeti gIyate // 1 // " iti vacanAd vidhestraividhye zravaNavidhiH kimeteSvityapekSayAmAha vidhizvAtreti- "dRSTA dRSTArthatvAt dRSTasyApi " ityasya sthAne " dRSTAdRSTArthatvAt, adRSTasyApi " iti pATho yuktaH, yathA brIhinavahantItyatra nApUrvavidhiH, pramANAntarAprAptasya prApako vidhirapUrva vidhirityucyate, tuSavimokArthaM vrIheravahananaM pratyakSAdipramANenaivopalabhyata iti tat pramANAntaraprAptameva kintu Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / sAdhanAntarasya prA[ tya]kSikI prAptistatra sA ca na nirvizeSA AtmajJAne zravaNAtiriktasyAprApteriti kathaM niyamavidhiH, na ca trIhituSavimokatva puraskAreNAvaghAtAtiriktasyevAtmajJAnatva puraskAreNa zravaNAtiriktasya pratyakSAdeH prApteradoSaphalatAvacchedakAvacchinna sAdhanAntara prApte rapekSitatvAt, ata evApUrvApUrvatrIhi tuSavimoko'pi dalanAdinA kartuM zakyata ityavaghAto niyamyate, AtmajJAnamAtre pratyakSAdiprasanniyamavidhyAdare ca sukhamAtre sAdhanAntaraprApteH " yajeta " [ ] ityAdAvapi tatprasaGgataH, ata eva na bhrAntyA sAdhanAntaraprApterapi niyamaviSyaGgatvaM 'yajeta' ityAdAvatiprasaGgAdeveti vrIhIna va hanyAdevetyevaMsvarUpo niyamavidhireva, atra nakhavidAraNAdinA'pi tuSavimokaH sambhavati, niyamavidhinA tatpratikSepaH kriyate, avaghAtato vituSIkRtaireva vrIhibhiryajeta na tu nakhavidAraNAdinA vituSIkRtairiti tathA cAvaghAtato vituSIkaraNalakSaNadRSTaprayojanamapi bhavati, dRSTaphalakayajJopayogyadRSTalakSaNaprayojanamapi bhavatItyevaM tatratyaniyama vidheryathA dRSTAdRSTArthatvam, tathA prakRte'pi zravaNAdiniyamavidhito dRSTamapi prayojanaM bhavati, adRSTamapi prayojanaM bhavatIti kimatrAdRSTaprayojanamurarIkriyata ityapekSAyAmAha - adRSTasyApIti / na cetyasya vyavahitena iti vAcyamityanena sambandhaH / niyamavidhisthale vrIhInavahantItyAdiniyamavidhisthale / phale tuSavimokAdilakSaNaphale / sAdhanAntarasya avaghAtabhinnanakhavidAraNAdilakSaNakAraNasya / 'prA [tya]kSikI" ityasya sthAne " pAkSikI " iti pATho yuktaH - "" 1 " vidhiratyantamaprAptau niyamaH pAkSike sati / tatra cAnyatra ca prAptau parisaMkhyeti gIyate // 1 // " [ iti vacanAt yadA avaghAto na kriyate kintu nakhavidAraNAdikameva vidhIyate tadAnIM nakhavidAraNAdilakSaNasAdhanAntarasya prAptirasti, atastatpratiSedhArthaM niyamavidhirAzrIyate / tatra zravaNAdividhisthale, sA ca na AtmajJAnalakSaNaphale zravaNAdyatiriktasAdhanasya pAkSikI prAptirna punaH / kathaM netyapekSAyAmAha nirvizeSeti - " nirvizeSA AtmajJAne " ityasya sthAne " nirvizeSA''tmajJAne " iti pATho yuktaH / kathamityAkSepe na kathaJcidityarthaH tathA cAtmajJAnArthaM zravaNAderatyantAprAptatvAdapUrva vidhirevAyaM bhavitumaItIti bhAvaH / antarA zaGkAmutthApya pratikSipati-na ceti- yathA sAmAnyato brIhituSa vimokaM prati avaghAto'pi kAraNaM nakhavidAraNAdikamapi kAraNamiti nakhavidAraNAdisAdhanAntarasya prAptau tadAnImavaghAtasyAprAptau niyamavidhistathA prakRte'pi sAmAnyata AtmajJAne zravaNamapi kAraNaM pratyakSAdikamapi kAraNamiti yadA pratyakSAdinAss. tmAnaM jJAtuM pravartate tadAnIM pratyakSAdisAdhanAntarasya prAptau zravaNasyAprAptau niyamavidhiH syAditi zaGkArthaH / "radoSa phala " ityasya sthAne " radoSaH, phalaH " iti pATho yuktaH / avAntarAzaGkAniSedhe hetumupadarzayati- phalateti - vrIhIna vahantItyatrAvaghAtarUpasAdhanasya phalatAvacchedakaM tuSavimokatvaM tadavacchinnasya tuSavimokasya sAdhanAntaraM nakhavidalanAdikaM tatprApterniyamavidhinA'pekSitatvAt prakRte tu zravaNAdilakSaNasAdhanasya phalatAvacchedakaM nirvizeSAtmajJAnatvaM tadavacchinnasyanirvizeSAtmajJAnasya sAdhanAntaraM na pratyakSAdikaM pratyakSAdipramANato nirvizeSAtmajJAnAnudayAditi sAdhanAntaraprApyabhAve tannibandhanAprApterabhAvAnna niyamavidhisambhava ityarthaH / ata eva phalatAvacchedakAvacchinna sAdhanAntara prAptarniyama vidhinA'pekSitatvAdeva / apUrvetiyasya yasya vrIhernakhena vidAraNaM na sambhavati tasyApyUrdhvA ghovyavasthita prastara dvayakaraNakadalanAdinA tuSavimokaH sambhavatyevetyeveti tuSavimokatvAvacchinne sAdhanAntara prAtyA tatpratiSedhAyAvaghAto niyamyata ityarthaH / yadi ca nirvizeSAtmajJAne - pratyakSAdipramANAntarA pravRttAvapi AtmajJAnamAtre pratyakSAdisAdhanAntarapravRttita: zravaNAdividherniyamavidhitvamupapAdyate, tadA phalatAvacchedakAvacchinnasAdhanAntara pravRtteranapekSitatvaM phalajAtIyaM yat kiJcit phalaM prati sAdhanAntaraprApterapekSitatvamityasya niyamavidhyupodbalakasya svahastitatvena svargakAmo yajetetyAdAvapi " yanna duHkhena sambhinnaM ca prastamanantaram // abhilASopanItaM ca tat sukhaM khaH padAspadam // 1 // " [ ] iti vacanalakSitasukhavizeSalakSaNasvarga jAtIyasukhamAtraM prati sak-candana- vanitAdilakSaNa sAdhanAntaraprApterapi niyamavidhyatatvato niyamavidhitvameva tasya prasajyeta svIkRtasyApUrvavidhitvasyoccheda eva syAdi - tyAha- AtmajJAnamAtra iti / " tatprasaGgataH " ityasya sthAne " tatprasaGgaH " iti pATho yuktaH, tasilapratyayasya sArvavibhaktikatve tathA pAThospi yukta eva tasya niyamavidhitvaprasaGga ityarthaH / ata eva svargakAmo yajetetyAdau niyamavidhitva r 337 Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| vAcyam , nirvizeSAtmabodhe'pi " itihAsapurANAdyairvedArthamupabRMhayet " [ ] ityAdinA purANaprAkRtavAkyazravaNAdeH prAptatvAd vedAntazravaNaM niyamyata iti doSAbhAvAt / etacca zravaNAdyAvRttaM tattvadhIhetuH, dRSTArthatvAt , tadevaM bahujanmalabdhaparipAkavazAdasau " tattvamasi "[ AdivAkyArthavizuddhaM pratyagabhinnaM paramAtmAnaM sAkSAtkurute / na ca prAmANyasyotpattau svataH svabhaGgaH, zravaNAdeH pratibandhakanivartakatvAt tannivRttezca tucchatvenotpattAvatiriktAnapekSaNAt / ' tat tvam ' iti padayoH parokSatvAparokSatvaviziSTacaitanyarUpapRthagarthavAcakayoH zrayamANaM sAmAnAdhikaraNyaM na tAvat siMho devavatta itivadgauNam , mukhye saMbhavati tasyAnyAyyatvAt / nApi " mano brahma" [ ityAdivadupAsanArtham, zrutahAnAzrutakalpanAprasaGgAt / mukhyatve'pi na nIlotpalAdivat sAmAnAdhiprasaGgAdava, asya niSedhe namarthe'nvayaH, tasya niymvidhytvmitynenaanvyH| ata evetyabhihitahetumeva spaSTayatiyajeteti / itthaM zravaNavidherna niyamavidhitvamityupapAdanaparAzaGkApratikSepahetumupadarzayati-nirvizeSAtmabodhe'pItiyadyapi nirvizeSAtmajJAnatvAvacchinnaM prati pratyakSAdipramANAntarasya pravRttirnAsti tathApi itihAsapurANAdivAkyazravaNAdilakSaNapramANAntaraprApteritihAsapurANAderityAdivacanena sadbhAvAt tatpratiSedhArtha vedAntavAkyazravaNaM niyamyate, ata eva 'zrotavyaH zrutivAkyebhyaH' [ ] iti vacanaM niyamapratipAdakamiti phalatAvacchedakAvacchinnasAdhanAntaraprAptereva niyamavidhyaGgatvena svargakAmo yajetetyAdau niyamavidhivaprasaGgadoSAbhAvAdityarthaH / tat kiM nirvizeSAtmajJAnArtha vedAntavAkyazravaNamedhaiva kartavyamuta tadAvRttirapekSitetyapekSAyAmAha-etazceti- anantaropadiSTasvarUpaM cetyarthaH / zravaNAdItyatrAdipadAnmanananididhyAsanayoH prigrhH| AvRttaM bhUyo'bhyastam / niyamavidhibodhitasya zravaNAderadRSTArthatvavad dRSTArthatvamapi, tena yadyadRSTArthatvameva syAt tadA sakRdvidhIyamAnenApi zravaNAdinA tattvajJAnopayogyadRSTajana tastadvArA nirvizeSAtmajJAnaM sambhavatIti niSprayojanaM zravaNAdyAvartanaM na vidheyaM syAt, yadA tu dRSTamapi tattvajJAnadRDhIkaraNAdikaM tasya prayojanaM tadA yAvadabhyastena zravaNAdinA nirvizeSAtmajJAnaM dRDhaM niSpadyate tAvadabhyasanIyaM zravaNAdikamityAvedanAyAha- dRSTArthatvAditi / tathA ca puruSadhurandharo nityAdhyayanavidhinA'dhItavedAntaH sAnAdhyayanabalAdApAtato vedAntavAkyArthajJAnavAniha janmani janmAntare vA'nuSThitakarmabhirvizuddhAntaHkaraNo nityAnityaviveka-virAga-zamAdiSaTka-mumukSAvAn viziSTagurvanusaraNataH zravaNamanana-nididhyAsanavAn tattvamasItyAdivAkyArthavizuddhapratyagabhinnaparamAtmAnaM saakssaatkrotiityupsNhrti-tdevmiti| paripAkazca dALa zravaNAdInAm / asau purussdhurndhrH| nanu brahmasAkSAtkArasya pramANAtmakasya zravaNAdito bhAve tatprAmANyasya zravaNAdinibandhanatvena prAmANyasyotpattI svatastvaM yad vedAntisammataM tadbhaGgaH syAdityAzaGkaya pratikSipatina ceti / "svataH svabhaGgaH" ityasya sthAne " svatastvabhaGgaH" iti pATho yuktH| zravaNAditaH paramAtmasAkSAtkArapratibandhakApagamo bhavati, tato vizuddhaM pramANasvarUpaM sAkSAtkArAtmakaM jJAnamutpadyate, iti pratibandhanivRttestucchasvarUpAyAH prAmANyotpattau prayojakatve'pi kasyacid bhAvasya tatrAnapekSaNAt svatastvaM na vyAhanyata iti niSedhahetumupadarzayatizravaNAderiti / tannivRttezca pratibandhakanivRttezca, svAzrayajJAnakAraNAtiriktabhAvAnapekSatvaM prAmANye svatastvaM, taca prAmANyasyotpatto pratibandhakAbhAvApekSatve'pi nirvhtiisaashyH| tattvamasItyatra tat-tvaMpadayoH sAmAnAdhikaraNyaM kenApi prakAreNAghaTamAnamityataH zuddhacaitanyasvarUpe brahmaNi tayorjahada jahalakSaNA, tata evAkhaNDabrahmasvarUpabodhajanakatvaM tattvamasIti vAkyasyetyupadarzayati-tat-tvamiti padayoriti / parokSasveti- parokSatvaviziSTa caitanyarUpabhinnArthavAcakasya tatpadasya aparokSatvaviziSTacaitanyarUpabhinnArthavAcakasya svaMpadasya samAnavibhaktivacanakatvalakSaNaM sAmAnAdhikaraNyaM zrayamANaM siMho devadatta itivad gauNaM netyarthaH / niSedhe hetumAha-mukhya iti- mukhya sAmAnAdhikaraNya ityrthH| tasya gauNasya sAmAnAdhikaraNyasya / sati prayojane gauNamapi sAmAnAdhikaraNyamAzrIyate, yathA- " mano brahma" [ ] ityatra AropitabrahmAmedakaM mana upAsIteti, tathA AropitaparokSatvAdiviziSTacaitanyalakSaNabrahmAbhedakamaparokSatvaviziSTacaitanya tvaMpadavAcyamupAsItetyevamupAsanArtha gauNamapi sAmAnAdhikaraNyaM nyAyyamityAzaGkA pratikSipati-nApIti / niSedhe hetumAhazrutahAneti-zrutasya sattvampadayoH mukhyasya sAmAnAdhikaraNyasya, yadvA azrutasya yadupAsanalakSaNaphalakasya. gauNasAmAnA Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / karaNyam, guNaguNibhAvAdyasambhavAt, nirguNA'sthUlAdivacanavirodhAcca / nApi yaH sarpaH sA rajjuritiva bAdhIyam ubhayozcidrUpatayA bAdhAyogAd muktyabhAvaprasaGgAca, nahi svabAdhArtha jIvapravRttirupapadyate / tasmAt padArthayoH parasparavyAvartakatayA vizeSaNavizeSyabhAvapratItyanantaraM lakSaNayA so'yaM devadatta iti. dvizuddhapratyagabhinnAkhaNDaparamAtmapratItiH, sA ca lakSaNA padadvaye'pi anyathA'khaNDArthapratItyanupapattekSaNAbIja virodhAsamAdhAnAcca / iyaM lakSaNA vizeSaNAMzatyAgAd vizeSyAMzAtyAgAcca jahadajahatI ( bhAgalakSaNA ca gIyate ) / nanvevaM caitanyAdvaita siddhAvapi kathaM prapaJcasya pAramArthikatvAbhAva iti cet 1 ucyate-yadi tvaMpadArthe bhoktRtvAdipAramArthikaM kathaM tatpadArthaikyasiddhiH, evaM tatpadArthe'pi parokSatvAdi 339 dhikaraNyasya, kalpanaM tayoH prasaGgAdityarthaH / bhavatu mukhyameva sAmAnAdhikaraNyamityata Aha- mukhyatve'pIti - samAnAdhikaraNyasya mukhyatve'pItyarthaH / nIlotpalamityatra nIlarUpaviziSTaparasya nIlapadasyotpalAtmaka dravya vAcakapadena sAmAnAdhikaraNyaM saMbhavati nIlAtmaka guNavatsvasyotpalAtmake guNini sadbhAvAt prakRte tatpadavAcye nirguNe brahmaNi tvampadavAcya saguNa caitanyAbhedAsaMbhavAditi niSedhahetumAha-guNaguNibhAvAdya saMbhavAditi / yadi nirukasAmAnAdhikaraNyAnurodhena guNitvAdikamapi brahmaNyupeyate tadA nirguNatvAdipratipAdakavacanavirodhaH syAdityAha-nirgugeti / nanu rajau sarpo'yamiti bhramAnantaraM rajjuriyaM na sarpa iti bAdhapratisandhAne sati yaH sarpaH sA rajjuriti yadvAdhIyaM sAmAnAdhikaraNyaM tadvat prakRte'pi bAdhIyaM sAmAnAdhikaraNyaM tat-tvampadayorityAzaGkAM pratikSipati nApIti / niSedhe hetumAha- ubhayoriti tatpadArtha - svampadArthayorityarthaH / nanu tatpadArthasya bAdhAbhAve'pi tvampadArthasya bAdhAdeva bAdhIyaM sAmAnAdhikaraNyaM bhaviSyatItyata Aha- muktyabhAvaprasaGgAcceti / kathaM muktyabhAvaprasaGga ityapekSAyAmAha nahIti- asya ' upapadyate ' ityanenAnvayaH / sveti- svapadArthasya muktatyarthino jIvasya bAdhArthaM mama bAgho bhavatvityetadarthaM jIvasya pravRttirnahyupayata ityarthaH / yadi na gauNaM sAmAnAdhikaraNyaM nApi mukhyaM nApi bAdhIyaM tarhi tattvamasIti vAkyataH kathaM kasya pratItirbhavitumarhatItyAkAGkSAyAmupasaMharati- tasmAditi - uktadizA sAmAnAdhikaraNyaprakArasya kasyApyasambhavAdityarthaH / padArthayoriti tatpadArtha-tvampadArthayormadhye tatpadArthastvaM padArtha manyato vyAvartayati, tvaMpadArthastatpadArthamanyato vyAvartayatItyevaM parasparavyAvartakatayA yadvayAvartakaM yadvizeSaNaM tadvayAvartya tadvizeSyamiti niyamAdubhayorvizeSaNavizeSyabhAvena pratItyanantaraM lakSaNayA tat saMpadayorvizuddha pratyagabhinnAkhaNDaparamAtmasvarUpe zuddhacaitanye jahadajahallakSaNayA vizuddha pratyagabhinnAkhaNDaparamAtmapratItirbhavati, yathA- so'yaM devadatta iti vAkyAcchuddha devadattavyaktau nirukalakSaNayA zuddhadevadattavyaktipratItirityarthaH / sA ca lakSaNA vizuddhapratyagabhinnAkhaNDaparamAtmani lakSaNA punaH / padadvaye'pi tatpada-tvaMpadadvaye'pi / anyathA ekapada evaM lakSaNAbhyupagame / akhaNDeti - ekapadasya zuddhacaitanye lakSaNAyAmapi lakSye zuddhacaitanye dvitIya padarAkyArthasya viziSTacaitanyasya tatrAbhedenAnvaye sakhaNDasyaiva tato bodhaH syAdityakhaNDasya paramAtmarUpArthasya pratIteranupapatterityarthaH / lakSaNeti tat-tvaMpadazakyArthayorabhedenAnvayAsambhavalakSaNavirodha eva lakSaNAbIjaM tasyAsamAdhAnAt parihArAbhAvAcca, ekapadalakSaNAyAmapi tallakSye dvitIya padazakyArthasyAbhedenAnvayAsambhavalakSaNavirodho'parihRta evetyato virodhaparihArArthaM padadvaye lakSaNA''vazya kItyarthaH / asyA lakSaNAyA jahadajahallakSaNAtvaM bhAgalakSaNAtvaparyavasitaM darzayati- iyaM lakSaNetitatpadasya zakye parokSatvaviziSTacaitanye vizeSaNAMzasya parokSatvavaiziSTayasya tyAgAd vizeSyAMzasya caitanyasyAtyAgAt evaM svapadasya zakye aparokSatva viziSTa caitanye vizeSaNAMzasyAparokSatvavaiziSTayasya tyAgAd vizeSyAMzasya caitanyasyAtyAgAcca jahadamahatI zakyaM vizeSaNAMzaM jahatI, vizeSyaM ca zakyamajatIti jahadajahatI, ata eva zakyasya bhAge vizeSyarUpaikadeze lakSaNeti bhAgalakSaNeyaM gIyate ityarthaH / zaGkate nanvevamiti - evamuktaprakAreNa advitIyaM caitanyamapyastu prapaJcasya pAramArthi katvamapyastu na hi prapaJcasya pAramArthikatvAbhAvamantareNa caitanyasyAdvaitamanupapannaM yena caitanyadvaiitAnyathAnupapattyA sidhyetApi prapazvasya pAramArthikatvAbhAvaH, na caivamityAzaGkiturabhiprAyaH / samAdhatte - ucyata iti / khaMpadArthe yadi bhoktRtvAdikaM pAramArthikaM tvaM pAramArthikaM tadA bhoktRtvAdiviziSTacaitanyamekaM dvitIyaM ca tatpadArthacaitanyamiti na caitanyAdvaitaM nirvahati tathA tatpadArthe'pi parokSatvAdi pAramArthikaM tadA parokSatvAdiviziSTa caitanyamekaparaM ca tvaMpadArthacaitanyamityevamapi caitanyAdvaitaM na siSyatItyAha- yadIti - " parokSyatvAdi " ityasya sthAne " parokSatvAdi " iti pAThaH samIcInaH / nanvevaM bhoktusva Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 1 [ yadi pAramArthikaM kathaM tvaMpadArthaikyasiddhiH, tadevaM bhoktRtvAdeH kalpitatve bhogyAdikalpitameva, evaM jagatkartRtvAdeH kalpitatve jagataH kalpitatvamityataH " tat tvamasi " [ ] AdivAkyasAmarthyenaiva nirastasamastaprapaJcAtmyaikya siddhiH, so'yamityatreva padAd bhedabhramAnivRttermahAvAkyAzrayaNasyAvazyakatvam / tadidamAtmajJAnamutpannamevAnantajanmArjitakarmarAziM vinAzayati " kSIyante cAsya karmANi " ] iti zruteH / na ca dehanAzaprasaGgaH, prArabdhasyAvinAzAt tasya " tAvadeva ciraM yAvanna vibhokSye'tha sampatsye " [ ] iti zruteH karmavipAkena prArabdhanivRttAvapyuktazAstreNa jJAnAnivartyatvAbhidhAnAt, tatazca jJAnena tadAnImevAjJAne sarvAtmanA nivartayitavye prArabdhapratibandhAdanivRttiH, tasyAM cAvasthAyAM prArabdhaphalaM bhuJjAnaH sakalasaMsAraM bAdhitAnuvRttyA pazyan svAtmArAmo vidhiparokSAtvAdikasya caitanyadharmasya kalpitatvamastu, tadanyasya prapaJcasya kalpitatvaM kathamityapekSAyAmAha - tadevamiti - tat tasmAt, evam uktaprakAreNa / bhogyaM srak-candana- vanitAdikaM yadi pAramArthikaM syAt tadA sannirUpita bhoktRtvAdikamapi caitanyasya kalpitaM na bhavediti bhoktRtvAdeH kalpitatvAnyathAnupapattyA bhogyAdeH kalpitatvamAstheyamityAha - bhoktRtvAderiti / evamiti - uktaprakAreNa tatpadArthagatajagatkartRtvAdeH kalpitatvaM yaccaitanyAdvaitAnyathAnupapattyA siddhaM tadapi jagataH kalpitasvamantareNAnupapannamiti jagataH kalpitatvamAstheyamityatastattvamasIti vAkyasAmarthyAt sidhyaccaitanyAdvaitaM nirastasamastaprapaJcameva sidhyatItyarthaH, yathA ca so'yamityatra pUrvakAlInatvaviziSTavartamAnakAlInatvaviziSTayorbhedagrahe jAgrati sati abhedapraho na bhavatIti lakSaNayA devadattavyaktimAtra pratItijanakatvAnmahAvAkyatvaM tathA tattvamasItyatra tatpadazakyArtha- khaMpadazakyArthayorviziSTacaitanyayorbhedabhrame satyabhedajJAnAbhAvato bhedabhramasya padAdanivRtterlakSaNayA tattvamasIti vAkyato'khaNDa caitanyapratItiriti tasya mahAvAkyatvamakhaNDArthapratItijanakatva lakSaNamA stheyamityarthaH / puruSadhurandhare utpannabrahmasAkSAtkArasya phalamupadarzayati- tadida miti / utpannamevetyevakAreNAtmatattvasAkSAtkArAnantaraM kSaNamAtramapyanantajanmArjitakarma rAzivinAzotpattau vilambo na bhavatIti darzitam / nanu " nAbhuktaM kSIyate karma kalpakoTizatairapi // avazyameva bhoktavyaM kRtaM karma zubhAzubham // 1 // " ] ityAdivacanAt karmaNAM kSayasya bhogAdeva nirNItatvAdapramANakaM tattvajJAnato nikhilakarmakSayaM na prAmANikaH zraddhAsyatItyatastatra zrutiM pramANayati kSIyante ceti " tasmin dRSTe parAvare " iti caraNamatrAnusandheyam, tathA ca tasmin Atmani, parazcAsAvavarazca parAvarastasmin parAvare, alpajJApekSayA tadadhikapadArthajJo jIvo'pi para utkRSTo bhavati tasya vyapohAya avareti, na vidyate vara utkRSTo yasmAt so'vara iti - sarvotkRSTa iti, tasmin dRSTe sati, asya - puruSadhurandharasya, karmANi - iti bahuvacanAdazeSAnantajanmArjitakarmANi, kSIyante vinazyantItyarthaH / nanvakhilakarmAntira- dehadhAraNAnukUla prArabdhakarmaNo'pi tatvajJAnato vinAzAt tadvato dehadhAraNamapi na syAdityAzaGkaya pratikSipatina ceti / prArabdhakarmaNo bhogAdeva kSaya iti nirNayAt 'kSIyante cAsya karmANi ' ityatra karmapadena prArabdha karmetara karmaiva vivakSitamiti tattvajJAnino'pi prArabdhakarmaNo bhogAdeva kSaya iti yAvadupabhogaM tasya sadbhAvAnna dehavinAza iti pratikSepahetumupadarzayati- prArabdhasyeti - prArabdhakarmaNa ityarthaH / tatra zrutiM pramANayati tasyeti tasya " tAvadeva ityasya sthAne " tasya tAvadeva " iti mudraNaM yuktam tasyetyArabhya zrutiH, tasya- tattvajJAninaH, yAvat- yAvatkAlam, na vibhokSyeupabhogaprabhavaprArabdha karma vinAzo na bhavati tAvadeva tAvatkAlameva, ciram - azarIrAdisvarUpAvAptivilambo bhavati, athabhogataH prArabdha karmakSayAnantaram, sampatsye- akhaNDAtmasvarUpAvAptilakSaNasampattimad bhavatItyarthaH / uktazrutyabhipretArthamupadarzayatikarmavipAkeneti - phaladAnAbhimukha karmodayenetyarthaH / prArabdhanivRttau prArabdhakarmanivRttisambhave'pi / uktazAstreNa tasya tAvadeva ciramityAdizrutyA / jJAnAnivartyatvAbhidhAnAt prArabdhakarmaNo jJAnAnivartyatvasyokaiH / upasaMharati- tatazcetiuktazAstrasvArasyAccetyarthaH / jJAnenetyasya nivartayitavye ityanenAnvayaH / jJAnena zuddhacaitanyasAkSAtkAreNa / tadAnImeva svotpatyanantarakSaNa eva / ajJAne sarvAtmanA nivartayitavye azeSavikSepazaktayazeSAvaraNazakti tadukkasarva prapaJcAtmaka kAryakAraNAtmanA mAyAvidyAzabdavAcye'jJAne nivartayitavye / prArabdheti- prArabdhakarmaNA pratibandhAd dehAdyAtmanA niruktAjJAnAnivRttiH, prArabdhakarmarUpa pratibandhakA bhAvasaddakRtasyaivAtmasAkSAtkArarUpajJAnasya dehAdyAtmanA'jJAnanivartakatvamityarthaH / tasyAM 340 Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 341 niSedhAdhikArazUnyaH saMskAramAtrAt sadAcAraH prArabdhakSayaM pratIkSamANo jIvan mukta ityucyate, asya prArabdhakSaye sazaktikaniravazeSAjJAnanivRttau paramamuktiH / nanu keyamajJAnanivRttiH ? na satI, nApyasatI, nApi sadasatI, jJAnajanyatvAdvaitaprasaGgoddezyatvavirodhebhyazca, astu ta_nirvacanIyA janyatvAt , taduktam" janyatvameva janyasya mAyikatvasamarthakam " [ ] iti, maivam- anirvacanIyasya jJAnanivaya'tvaniyamena nivRttiparamparAprasaGgAt , sadadvaitavyAkopamaGgIkRtya tasyA asattvAd vidhAne'pi vinA pramANamadvaitasaGkoca eva dUSaNam , paJcamaprakArAzrayaNaM tvatyantAprasiddham / astu tarhi caitanyAtmi ceti-prArabdhakarmatatkAryavyatirikAkhilAjJAnaprabhavaprapaJcanivRttyavasthAyAM puruSadhurandharaH prArabdhakarmaphalaM bhujAnaH san , sakalasaMsAramajJAnakArya bAdhitamapi kiJcitkAlamanuvartata iti bAdhitAnuvRttyA pazyan san , svAtmanyeva ramata iti svAtmArAmaH vidhi-niSedhAdhikArazUnyaH- vihitakarmakaraNe tatphalakAmalakSaNarAgaH puruSasya vizeSaNatvAdadhikAraH, niSiddhakarmAnAcaraNe niSiddhakarmaphaladveSo'dhikArivizeSaNatvAdadhikAraH, athavA niSiddhakarmAcaraNe niSiddhakarmaphalakAmo'dhikArivizeSaNatvAdadhikArastadubhayazUnyaH, yathA cakrabhramaNakAraNApagame'pi kazcit kAlaM pUrvotpannavegAkhyasaMskAravizeSavazAcakraM bhramati evaM saMskAramAtrAt samyakarmA nuSThAnaparo bhavatIti sadAcAraH, prArabdhakSayaM- prArabdhakarmavinAzam , pratokSata iti pratIkSamANaH, jIvanmukta ityevamucyatekathyata ityrthH| jIvanmuktyanantaraM paramamuktirasya bhavatItyupadarzayati- asyeti- asya prmmuktiritynenaanvyH| sazaktiketi- aavrnnshkti-viksspeshktismnvitetyrthH| niravazeSeti- azeSa kAryakAraNAtmaketyarthaH / paramamatirityanantaraM bhavatIti zeSaH / nanvajJAnanivRttau satyAM paramamuktirupapAditA, paramajJAnanivRttireva vikalpajarjariteti zaGkatenanviti / "zAnajanyatvA" ityasya sthAne "jJAnajanyatva" iti pATho yuktaH, ajJAnanivRtteH satyatvAbhyupagame tasyAH sarvadA sattvaM sarvadA muktyApattibhayAnnAstyevAbhyupagamyamiti kAdAcitkyAstasyA jJAnajanyatvamupeyaM syAt , tathA ca dvaitaprasAH tasyA asatyatvAbhyupagame na sA kadAcid bhavatIyajJAnameva sarvadA'vatiSThita ityajJAnanivRttau muktirbhavatIti yaduddezyaM tadbhAvalakSaNoddezyatvasya virodhaH, ajJAnanivRttaH sadasadubhayarUpatve virodhaH spaSTa eva, satyatvA'satyatvayoH parasparaniSedharUpayorekatrAsambhavAt , vastutaH "uddezyatva" ityasya sthAne "uddezyAsiddhi" iti pAThaH samyaku, tathA ca virodhasya dvidhA''zrayaNaM kartavyaM na bhavatIti bodhyam / nanu satyatvA'satyatvAbhyAM vaktumazakyatvAdajJAnanivRttiranirvartanIyaivAstviti zaGkAsamAdhAnamAzaGkate- astviti- uktAzaGkAsvArasyAjjJAnajanyatvasya tatreSTatvena tatra jJAnajanyatvaprasaGgasyeSTApAdanarUpatayA'dUSaNatvamiti pUrva jJAnajanyatveti sthAne jJAnAjanyatveti pATha eva bhavitumarhati, satIti vikalpe sattvaM sarvadA sattvameva vivakSitaM dvaitaprasaGgazca pRthageva dUSaNamiti bodhyam / atra yajanyaM tadanirvacanIyamiti vyAptibalAdevAjJAnanivRtterjanyatvalakSaNahetubalAdanirvacanIyatvaM sAdhyate'tastAdRzavyAptau prAcInavacanasaMvAdamAha-taduktamiti-mAyikatvamanirvacanIyatvaM tasya samarthakaM- sAdhakamiti mAyikatvasamarthakamityasyArthaH / nirutasamAdhAnAzaGko pratikSipati-maivamiti / bhanivarcanIyasyeti- yadanirvacanIyaM tajjJAnanirvatyamiti niyamena " ajJAnanivRttirjJAnanivartyA anirvacanIyatvAd ," ityanumAnato'jJAnanivRttinivRttisiddhau 'ajJAnanivRttirjJAnanivA'nirvacanIyatvAd' ityanumAnAt tasyA apyevaM nivRttirevaM tasyA apItyevaM nivRttiprmpraalkssnnaanvsthaanprsnggaadityrthH| na ca satyevAjJAnanivRttiH, tasyA asattvAd, ajJAnatatkAryasyAnirvacanIyasya vidhAvapi na tasya sattvaM kintu brahmaNa eva sattvamityadvaitasya mamAbhyupagatasya sadadvaitarUpatvamevetyevaM sadadvaitavAdo na vyAhanyate sadvaitAbhAvAditi yadyucyate, tadA'dvaitasya sadadvaitarUpatvena saGkoco niSpramANako dUSaNamevetyAhasadadvaitavyAkopamaGgIkRtyeti- sadadvaitAvyAkopamaGgIkRtyeti pATho yuktaH, sadadvaitavyAkopaH sadadvaitavyAghAto mA bhavatvityevamaGgIkRtyetyarthaH / tasyAH ajJAnanivRtteH / vidhAne'pi anirvacanIyAjJAna-tatkAryayonivRttyabhAvAd vidhAne'pi anivecanIyatayA vidhyabhyupagame'pi / vinA pramANamiti- ekamevAdvitIyaM brahma neha nAnA'sti kizcanetyAdyAH zrutayo'dvaita eva pramANaM na sadadvaita iti prmaannmntrennetyrthH| advaitasaGkoca iti- advaitapadasya sadadvaitaparatvamityarthaH / yadyatra saGkoce pramANaM syAt tadA prAmANikasakoco na dUSaNam , yathA- padArthaH padArthenAnveti na tu padArthaMkadezenetyatra vyutpattI sampanno vrIhirityatraikavacanavibhakyAtmakapadArthasyaikatvasya vrIhipadArthatAvacchedake vrIhitve'nvayasya vrIhAvekatvAnvaye tatra sampatterbahutva Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 342 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalar3ato nayopadezaH / keti cet ? na- janyatvAdeva / nAstyeva janyatvamiti cet ? na- jJAnAnartha kya ]prasaGgAt, caitanyasya sadA sattvena prayatnavizeSAnupapattezca / atra kecit - tattvajJAnopalakSitaM caitanyamevAjJAnanivRttiH, tacca na tattvajJAnataH prAgasti, upalakSaNatvasya saMbandhAdhInatvAt , [ yathA ] kAkasaMbandho hi gRhasya kAkopalakSitatvam , tadapina- jJAnopalakSitasyApi sattve'dvaitavyAghAtAt , asattve uddezyatvAnupapatteH, mithyAtve jJAnanivartyatvApatteH, cinmAtratve uktdossaantivRtteH| na ca tattvajJAnAnupalakSitabhinnaM caitanyameva sA, avasthAbhedaM vinA tasyApi durvacastvAdato durvacasvarUpeyamajJAnanivRttiH, atrocyate-nAjJAnasya nivRtti. dhvaMsaH, rUpAntarapariNatopAdAnasyaiva tadrUpatvAt , ghaTadhvaMso hi cUrNAkArapariNatA mRdeva, na ca caitanyasya vizeSalakSaNAyAH saMyogavizeSarUpAyA vA'nvayAnupapattyA prAmANikasya nirvAhAtha saGkocopadArthatAvacchedakasya sampanno vrIhiriti vAkyaghaTakabIhipadArthatAvacchedakavI hitvabhinnapadArthatAvacchedakasvarUpatvaM na dUSaNam, na tvevaM prakRte saGkoca: prAmANika iti sa dUSaNaM syAdeveti bhAvaH / nanvajJAnanivRttina satI, nApyasato, nApi sadasatI, nApyanirvacanIyA, kintu paJcamaprakAraiva, tatra noktadUSaNaprasaGga ityata Aha-paJcamaprakArAzrayaNamiti- tathA cAtrAtyantAprasiddhireva dUSaNamityA. shyH| nanvabhAvasyAdhikaraNAtmakatvameva lAghavAdityajJAnanivRttyadhikaraNaM caitanyamiti caitanyAtmikaivAjJAnanivRttiriti samAdhAnamAzaGkate- astu tahIti / caitanyasya nityatvenAjJAnanivRtta nyatvena viruddhadharmAdhyAsAt tayostAdAtmyAsambhava iti pratikSipati- neti / nanu caitanyAtmakatvAdevAjJAnanivRttau janyatvaM nAstIti zaGkate- nAstyeveti-caitanyAtmikAyA ajJAnanivRtterjanyatvaM naastyevetyrthH| ajJAnanivRttyarthameva caitanyasAkSAtkAra upAdIyate, yadi cAjJAnanivRttina janyA tAtmasAkSAtkArasyAnarthakyAt tadartha mumukSurna pravartateti niSedhati-neti / caitanyaM yadyajJAnanivRttistadA caitanyasya sadA sattvAt tadartha prayatnavizeSAnupapattirapyAsajyata ityAha-caitanyasyeti / nanu keyamajJAnanivRttirityAdinA pallavitAyAmAzaGkAyAM keSAJcit pratividhAnamupadarzayati- atreti- uktAzaGkAyAmityarthaH / taJca tattvajJAnopalakSitaM caitanyaM punaH, tattvajJAnataH prAk tattvajJAnopalakSitacaitanyasyAsattve hetumupadarzayati-upalakSaNatvasyeti- yadyasaMbaddhasyApyupalakSaNatvaM tadA sarva sarvasyopalakSaNaM bhavena bhavati ca sarva sarvasyopalakSaNamityupalakSyopalakSakayoH sambandho'vazyameSitavyaH, sambandhazca samakAlaM vidyamAnayoreveti tattvajJAna kAla eva tattvajJAnopalakSitaM caitanyamato na tattvajJAnataH prAk tattvajJAnopalakSita caitanyam , tatastattvajJAnopalakSitacaitanyasvarUpAjJAnanivRttyartha tattvajJAnamupAdeyam, tadartha yatnavizeSasyApi sAphalyamityarthaH / upalakSaNatvasya sambandhAdhInatve dRSTAntamAha- yathepti / niruktasamAdhAnaM pratikSipati-tadapi neti / jJAnopalakSitatvaM sat asat anirvacanIya cinmAtraM vA, prathamapakSe- ekaM jJAnopalakSitatvaM dvitIyaM caitanyamityevaM dvaitavyavasthitAvadvaitaM vyAhanyetatyAhazAnopalakSitatvasyApIti / dvitIye-nahyasata uddezyatvamiti tasyoddezyatvamanupapannaM syAdityAha- asatva itijJAnopalakSitatvasyAsattve ityarthaH / yadanirvacanIyaM tanmithyetyanirvacanIyatvameva mithyAtvam , ata eva kvacidapyupAdhAvapratIyamAnatvalakSaNAsattvato'sya bhedaH, evaM ca yadanirvacanIyaM tajjJAnanivartyamiti niyamasyAjJAna-tatkAryayoH svahastitatvAt tattvazAnopalakSitacaitanyalakSaNAjJAnanivRtterapi nivRttyApattestRtIyapakSasyApyayuktatvamityAha- mithyAtva iti-tattvajJAnopalakSitatvasya mithyAtva ityarthaH / turIyapakSe-cinmAtrasvarUpAjJAnanivRtteH rAdA sattvena jJAnajanyatvAbhAvAjjJAnAnarthakyaM prayatnavizeSaNAnupapattizca syAtAmityAha-cinmAtratva iti-jJAnopalakSitatvasya cinmAtrasvarUpatve ityarthaH / tattvajJAnAsamAdhAnAntaramAzaGkaya pratikSipatina ceti / sA ajJAnanivRttiH / niSedhe hetumAha- avasthAbhedaM vineti-caitanyasya tattvajJAnopalakSitatvAvasthA tattvajJAnAnupalakSitatvAvasthA tattvajJAnAnupalakSitabhinnatvAvasthetyevamavasthAtrayamantareNetyarthaH / tasyApi tattvajJAnAnupalakSitabhinna caitanyasvarUpatvasyApi / upasaMharati-ata iti- pUrvopadarzitavikalpajarjaritatvAdityarthaH / samAdhatte - atrocyata itikathamajJAnanivRttirityAGkAyAM samAdhAnaM kathyata ityarthaH / ajJAnanivRtterajJAnadhvaMsarUpatvAbhAve hetumAha- rUpAntareti- rUpA. ntarAtmanA pariNataM yadupAdAnaM- pariNAmikAraNaM tasyaiva tadrUpatvAt- dhvaMsarUpatvAdityarthaH / rUpAntarapariNatopAdAnasyaiva dhaMsarUpatvamiti dRSTAntopadarzanena spaSTayati-ghaTasa iti-cUrNAkAreNa pariNatA yA mRt seva ghaTadhvaMsa ityarthaH / nanu prakRte'pi rUpAntarAtmanA pariNataM caitanyasvarUpamupAdAnamevAjJAnadhvaMso'stvityata Aha-na ceti- asya 'asti' ityenanAnvayaH, caitanyasyAkhaNDasvarUpasyA pariNAmino rUpAntarapariNAmAbhAvAdityarthaH / evaM cAjJAnanivRtti jJAnadhvaMsarUpetyupasaMharati-tasmAditi / Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato myopdeshH| 43 rUpAntaramasti, tasmAdatra nAstyevAjJAnadhvaMsaH, kintvajJAnasya kalpitatvAdatyantAbhAva eSa tannivRttiH / ki tarhi tattvajJAnasya sAdhyamiti cet ? nAstyevAjJAnAtyantAbhAvabodhAtmakatvabAdhavyatirekeNa, taduktam " tttvmsyaadivaakyotthsmygdhiijnmmaatrtH| avidyA saha kAryeNa, nAsIdasti bhaviSyati // 1 // " [ ] iti, zuktibodhenApi hi rajatAtyantAbhAvabodharUpo bAdha eva kriyate, mithyAbhUtasya ca bAdha eva dhvaMsa ityabhidhIyate, tadvadihApi draSTavyam , sa cAyamadhiSThAnAtmaka eva / kathaM tarhi sarvathA sata icchAprayatnAviti cet ? kaNThagatacAmIkaranyAyenAnavAptatvabhramAt, puruSArthatvaM tu tatrA. bhilaSitatvAdeva kRtisAdhyatvasya tatra gauraveNApravezAt / candrAmRtapAtAdau puruSArthatvamiSTamevA'pravRttistu tatra kRtisAdhyatvajJAnarUpakAraNAntarAbhAvAditi pratipattavyam / kathaM punaH dRSTisRSTivAde zravaNAdipari. atra caitanye / to jJAnanivRttiH kiMsvarUpati pRcchati - kinviti / uttarayati- ajJAnasyeti / tannivRttiH ajJAnanivRttiH / nanvatyantAbhAvasya paramate'tiriktasya nityatvAt svamate'dhikaraNasvarUpatvAjjJAnasAdhyatvAbhAvena kiM sAdhyam ? kasyacijjJAnasAdhyasyAbhAve jJAnAnarthakyamApanna miti pRcchati-kimiti- asya sAdhyamityanenAnvayaH / uttarayati-nAstyeveti"bodhAtmakatvabAdha" ityasya sthAne "bodhAtmakabAdha" iti pATho yuktaH, ajJAnAtyantAbhAvabodhAtmakabAdhavyatirekeNa nAstyevetyanvayaH, tathA cAjJAnAtyantAbhAvabodhalakSaNAjJAnabAdha eva jJAnasAdhyo'jJAnanivRttirityarthaH / uktabAdhasvarUpAjJAnanivRtte. nisAdhyatve prAcau saMvAdamupadarzayati-tadukamiti / tatvamasyAdIti- 'tattvamasi, ahaM brahmAsmi ' ityAdivAkyajanyaM yacchuddhacaitanyajJAnaM tajjanyamAtreNa kAryeNa sahAvidyA'jJAnasvarUpA nAsIt - pUrvakAle nAbhavat , nAsti-vartamAnakAle na vidyate, na bhaviSyati- uttara kAle naiva sthAsyatItyarthaH, anena kAlatraye'pi kAryeNa sahAjJAnasyAtyantAbhAvabAdha upajAyata iti sa eva baadhH| uktamartha dRSTAnta-dArzantikabhAvAvaSTambhena bhAvayati- zuktibodhenApIti- zuktAvidaM rajatamiti bhramAnantaraM trikoNatvAdikazukyasAdhAraNadharmasya tatra jJAnata iyaM zuktiriti jJAnena prAtItikazuktirUpyasya nivRttirbhavati, tatrApi trikAle'pi rajataM na bhavatIdamiti rajatabhedabodho mAtra rajatamiti rajatAtyantAbhAvabodhalakSaNabAdha evaM kriyata iti mithyAbhUtasya rajatasya bAdha eva tasya dhvaMsa ityabhidhIyata ityarthaH / tadavaditi-tatra yathA traikAlikazuktirajatAtyantAbhAvabodho bAdhaH zuktirajatanivRttistathetyarthaH / ihApi ajJAnanivRttAvapi, kAlikasakAryAjJAnAtyantAbhAvabodhAtmakabAdho'jJAnanivRttina tvajJAnadhvaMsa iti bhAvaH / sa cAyamiti-nirukavAdhazcAdhiSThAnabhUtabrahmAtmaka eva, tena bAdhasvarUpadvitIyasadbhAvAnAdvaitamA iti bodhyam / yadi nirukavAdhAtmakAjJAnanivRttibrahmAtmikaiva tadA tasyAH sarvadA sattvAnnotpattiriti tadviSayakAvicchA-prayatnau kathaM syAtAmiti pRcchati-kathaM tiiti| uttarayati-kaNTheti-svakaNThe sthitamapi cAmIkara doSavazAdanavagacchan pratyuta cAmIkaraM vinaSTamiti bhrAntyA tadveSaNapravRttaH kenacidAptena are ! tava kaNTha eva sthitaM cAmIkaraM kimarthamitastatastadanveSayasItyevaM pratibodhito'vAptameva tadavAptamityavagacchati tathA prakRte'pyuktasvarUpaM brahmAvAptamevAnavAptatvabhramAdukkadizA tadavAsyarthamicchA-prayatnau tadupAyaviSayiNAvAtmasAtkurvan tadavAptitaH kRtAryo bhvtiityrthH| nanu nirukkAjJAnanivRtyAtmakamokSo bhavanmate puruSArtha; puruSeNa kRtyA sAdhya eva puruSArtho bhavati, nirutamokSazca nityabrahmasvarUpatvAnna kRtisAdhya iti puruSArthatvaM tasya na syAdityata Aha-puruSArthatvaM viti puruSeNAryate- abhilaSyata iti puruSArtha iti vyutpattyA puruSecchAviSayatvaM puruSArthatvam, sAdhanasya puruSArthatvaM mA prasAsIdityetadarthamanyecchAnadhInecchAviSayatvaM tat pariSkRtaM bhavati, evaM ca brahmasvarUpamokSe'pi nirukkecchAviSayatvAt puruSArthatvaM syAdeva, kRtisAdhyatve sati niruktecchAviSayatvaM yadi puruSArthatvaM bhavenna bhavedapi kRtyasAdhye tasmin puruSArthatvam, kintu gauraveNa kRtisAdhyatvaM tatra na pravezyata ityarthaH / nanvevaM candragatAmRta. pAnAdiviSayiNyapi puruSecchA bhavatyeveti puruSecchAviSayatvAccandragatAmRtapAnAdAvapi puruSArthatvaM syAdityAzavAmiSTApattyA pariharati-candreti-"candrAmRtapAtAdI" ityasya sthAne "candrAmRtapAnAdau" iti pAThaH samyag / yadi puruSArtha candrAmRtapAnAdi kathaM tarhi tadarthinAM na tatra pravRttirityAkAlAyAmAha- apravRttistviti / tatra candrAmRtapAnAdau / pravRtti prati yathecchA kAraNaM tathA kRtisAdhyatAjJAnamapi kAraNam , tadabhAvAnna candrAmRtapAnAdau pravRttirityarthaH / nanu vedAntinAM dRSTisaSTivAda eva pradhAnaH, tatra yadaiva yasya darzanaM tadaiva tasya sattvamityekajanmanyapyAjanmamaraNAntasamayatayA prasiddha na Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 1 pAkajanmanA jJAnena ajJAnAdibAdhaH, tathAhi tasmin mate caitanyAtiriktapadArthAnAmajJAtasattvaM nAsti, midhyAtvasya svapnAdidRSTAntasiddhatvAt tAdRzasyaiva sattvasyAGgIkArAt evaM ca ghaTAdInAM yadA pratItistadA tattvam, nAnyadeti na daNDAdijanyatvam, kintvajJAnamAtrajanyatvam, svapnavaJca daNDAdyupAdAnam / ajJAnadehAdikaM tu bhAsamAnameva tiSThati / abhAvanizcayAbhAvAzca putrAdyabhAvakRtarodanAdyaprasaGgaH, pratyabhijJAnamapi bhrama eva tatazcAkAzAdikrameNa sRSTiH, paJcIkaraNaM brahmANDAdyutpattizcaitanmate nAstyeva, ghaTAderaparokSaM kasyApi sattvamityanekajanmasAdhyatyAntAbhyAsa lakSaNazravaNAdiparipAkAsambhavAt kutastatprabhave nA''tmasAkSAtkAreNAjJAnAdibAdhasambhava ityAzaGkate - kathaM punariti / niruktAjJAnAdivAdhAsambhavameva bhAvayati tathAhItya dinA / tasmin mate dRSTisRSTivAdimate / caitanyarUpasya brahmaNaH sadAtanatvaM tanmate'pyaGgIkriyata ityata uktaM caitanyAtirikteti / ajJAtasakhaM nAstItyanenAjJAtasattvapratiSedhena caitanyAtiriktapadArthAnAM jJAtasattvameva- jJAnakAlIna satvameva tanmate samastItyupadarzitam / mithyAtvasyeti prapraJco mithyA dRzyatvAt svapnAdivadityanumAnataH prapaJcamAtrasya svapnAdidRSTAntena mithyAtvasya siddhatvAt, tAdRzasyaiva - mithyAtvasvarUpasyaiva jJAtasattvasya prapaJca svIkArAdityarthaH / evaM ca prapaJce'jJAtasattvAbhAvasya siddhau ca / tadA pratItikAle / tattvaM ghaTAdInAM sattvam / nAnyadA pratItisamayAtiriktasamaye na sattvam / iti etasmAddhetoH / na daNDAdijanyatvamiti - daNDAdisamavadhAna samayAtiriktasamaye pratIyamAnasya ghaTAdestadevotpattiH, tadAnIM ca daNDAdisamavadhAnAbhAvAd daNDAderghaTAdiniyatAvyavahitapUrvavartitvAbhAvena kAraNatvAbhAvAd daNDAdiniSTha kAraNatA nirUpita kAryatAlakSaNaM daNDAdijanyatvaM ghaTAdInAM nAstItyarthaH / tat kiM kAraNaM vinaiva ghaTAdInAmutpattiriti pRcchati kintviti / ajJAnasyAnAdestanmate'pi svIkArAt tasya ghaTAdikAraNatvasambhavena tajjanyatvaM ghaTAdeH sambhavatItyuttarayati - ajJAnamAtrajanyatvamiti - ghaTAdInAmityanuvartate / nanvevaM ghaTAdInAM daNDAdijanyatvamAkalayya tadarthaM daNDAdInAmupAdAnaM lokaiH kriyate tadapyanupapannaM syAdityata Aha- svapravacceti - svapne'pi ghaTAdInAmajJAnamAtraprabhavANAmutpatyarthaM daNDAdyupAdAnaM yathA tathA prakRte'pItyarthaH, tathA ca tat kalpitatvAnmithyaiveti bhAvaH / kathaM tarhyajJAnAdInAmavasthAnamata Aha- ajJAneti tadavabhAsanaM ca sAkSiNeti bodhyam / nanu pitR-mAtrAdInAM yadA putrAdidarzanaM nAsti tadAnIM putrAdyabhAvAt tatkRtarodanAdiprasaGgaH syAdityata Aha- abhAveti- adarzanakAle putrAdInAmabhAve'pi pitrAdeH putrAdyabhAvanizcayo nAsti, putrAdyabhAvanizcaya eva rodanAdikAraNam, vAstavikasattvavAdimate'pi dezAntaragatasya putrAdermaraNe tadabhAvo vidyate naitAvatA pitrAdibhI rodanaM kriyate, yadA dalAdinA tadabhAvanizcAyakena tadabhAvo nizcIyate tadaiva rodanAdikaM kriyate iti svarUpasataH putrAdyabhAvasya na rodanAdikAraNatvaM kintu nizcitasyaiveti tadabhAvanizcayarUpakAraNAbhAvAnna rodanAdiprasaGga ityarthaH / nanu ' sa evAyaM ghaTaH, sa evAyaM putraH' ityAdipratyabhijJAnAt pUrvakAlIna darzanaviSayeNa ghaTAdinA vartamAnakAlIna darzanaviSayasya ghaTAderabhedaH sidhyati, sa ca tadevopapadyate yadyantarAlasamaye'jJAto'pi ghaTAdiH syAdityantarAlakAle'pi ghaTAdirvidyate, evaM ca pratyabhijJAnena bAdhAnna jJAtamAtrasatvaM ghaTAdInAmityata Aha- pratyabhijJAnamapIti - lUna- punarjAtanakha-kezAdau sa evAyaM nakha-kezAdizite pratyabhijJAnaM lUna- puna jatinakha kezAderabhedAbhAve'pi sausAdRzyAdidoSAd bhrAntaM samudbhavati; dIpakalikAdAvapyanavaratavibhinnatailAdyupAdAnato vibhinnameva dIpakalikAdikamupajAyata iti pUrvAparadIpakalikAdyorabhedAbhAve'pi saiveyaM dIpakaliketi pratyabhijJAnamabhedAvagAhi zrAntamupajAyate sausAdRzyAdidoSAt tathA sarva pratyabhijJAnaM bhrama eveti na tato'jJAtasattvasiddhirityarthaH / tatra sRSTikramo na vidyata ityAha- tatazceti yadA ghaTAdInAM pratItistadAnImeva ghaTAdInAM sattvamityupagamAccetyarthaH / AkAzAdikrameNa sRSTirityasya nAtsyevetyanenAnvayaH, evaM paJcIkaraNaM brahmANDAdyutpattizvetyasyApi / etanmate dRSTisRSTivAdimate / nanu aparokSakAraNasyendriyAderajJAnakAle satvaM naitanmate samastIti yadA ghaTAdInAM darzanaM tatpUrvakAle indriyAderdarzanAbhAvAdatIndriyatvAcca na satvamiti tajjanyatvabhAvAdindriyAdijanyaM jJAnaM pratyakSamiti lakSaNalakSita pratyakSasvarUpaM ghaTAderjJAnaM na syAdityata Aha- ghaTAderaparokSamiti - aparokSasvarUpa caitanye'bhyAsAdeva ghaTAderaparokSaM jJAnamityarthaH / nanu kSaNamAtrasthAyitvAd ghaTAdijJAnaM kSaNikaM tadAtmakasattvameva ghaTAderiti tasyApi kSaNikatvamiti yat sat tat kSaNikamiti vyAptitaH sarvasya kSaNikatvamabhyupagacchato bauddhasya mate dRSTisRSTivAdimatasya pravezaH 232 Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samalaGkato nayopadezaH / tattadadhyAsAdeva, adhiSThAnasya sthAyitvA'bAdhitatvAbhyAmajJAnasya cAnAdeH sakalasRSTihetoraGgIkArAd na bauddhamatapravezaH, tadevamajJAnAtiriktakAraNAbhAvAt kathaM zravaNAdijanyaM tattvajJAnamiti; atrocyateloke ajJAnAtiriktAnAtmadRSTikAraNAbhAve'pi vede yAga-svargAdau kAryakAraNabhAvavAdInAM vedAntinAM yatheSTAcaraNaprasaGgAt, tasmAd ghaTAderiva svarga-narakAde jJAnamAtrajanyatvam , api tu vihita-niSiddhakriyAjanyatvamapIti / dRSTAnuzravikasthale arddhajaratIyaM prAmANikaM no cet ? anAtmadRSTisa[STe ]ranavasAnaprasaGgaH / adhiSThAnajJAne tadavasAnaprasaGga iti cet ? na- tasyaiva hetutvAbhAvAt / ajJAnaM taddheturiti cet ? na- tato dRSTakAraNanirapekSayA tadutpattyA zamAdyanuSThAnaprasaGgAt, bhrAntyA zamAdyanuSThAnamiti cet 1 syAdityata Aha-adhiSThAnasyeti-adhiSThAnasya zuddhacaitanyasya sakalakAlasthAyitva-trikAlAbAdhitatvalakSaNapAramArthikasattvAbhyAmaGgIkArAt sakalasRSTihetoranAderajJAnasya cAbhyupagamAd dRSTisRSTivAdasya bauddhamatapravezo netyarthaH / praznakartA svAzaGkAmupasaMharati-tadevamiti- tat- tasmAt , evam- uktaprakAreNa / yadyapi loke ghaTa-paTAdikamajJAnAtmadRSTimAtrajanyaM tathApi vede svargAdikaM prati ajJAnAtmadRSTivyatirikta yAgAdi-tatprabhAvAdRSTAdikamapi kAraNam , anyathA svargakAmo brAhmaNahananAdikamapi kurvannajJAnAtmadRSTirUpakAraNabalAt svargAdikaM prApnuyAdeveti yatheSTAcaraNaM prasajyeteti vaidikasvargAdikaM prati vihitayAgAdikamapyadRSTadvArA kAraNaM narakAdikaM prati niSiddhahananAdikamapyadRSTadvArA kAraNamavazyamabhyupagantavyam , tathA ca vaidikaniruktAjJAnanivRttyAtmakamokSaM prati ajJAnAtmadRSTivyatiriktazravaNAdikamapi kAraNamiti bhavatyeva niruktamokSaH zravaNAdi. prabhava ityevaM dRSTisRSTivAde zravaNAdiparipAkajanmanA jJAnenAjJAnAdibAdho nirvahatyeveti samAdhatte-atrocyata iti / dRSTi. sRSTivAde ghaTAdikaM pratyajJAnamivAtmadRSTirapi kAraNamato'nAtmadRSTItyAtmadRSTibhinnArthamuktam / "vAdInAm" ityasya sthAne "vAdinAm" iti pATho yuktaH / vedAntinAmityasyAnantaraM "vihita-niSiddhakarmAdikamapi kAraNam , anyathA " iti pATho dRzyaH, tadarthastvavataraNena spaSTIkRta eveti / tasmAt yatheSTAcaraNaprasaGgAt / ghaTAderiveti vyatirekidRSTAntaH, ghaTAderyathA'jJAnamAtrajanyatvaM na tathA svarga-narakAderajJAnamAtrajanyatvamiti tadarthaH / yadi svarga-narakAde jJAnamAtrajanyatvaM tIjJAnavyatiriktakiMjanyatvamityapekSAyAmAha-api tviti / nanu loke ghaTa-paTAdikaM prati ajJAnAtmadRSTidvayameva kAraNaM vede svarganarakAdikaM prati vihita-niSiddhakarmAdikamapi kAraNamityarddhajaratIyamaprAmANika kimityupeyamityata Aha- dRSTA-''nuavikasthala iti- dRSTaghaTapaTAdikasthale AnuzravikasyargAdisthale cetyarthaH, adhyApakaparamparayA zrUyata eva na tu kenApi kriyata ityanuzravo'pauruSeyo vedastadIyaM tatpratipAditamityAnuzravikaM svargAdikamiti bodhyam / arddhajaratIyamiti- ekA gaurarddhabhAge yuvatI arddhabhAge vRddhatyarddhajaratI yathA tathA prakRte ekatra yAdRzaH kAryakAraNabhAvastadanyAdRzo'nyatra kAryakAraNabhAva ityabhyupagame'rddhajaratInyAya AyojanIyaH, uktayuktyA prAmANika evAyamupagamastathApi nopeyate cedityarthaH / "anAtmadRSTisRSTeH" ityasya sthAne " ajJAnAtmadRSTisRSTeH" iti pATho yuktaH / yadyadicchAmAtrata upeyate tattadutpatterajJAnAtmadRSTitaH sambhavAdajJAnAtmadRSTaravasAnaM na syAdanavasthAprasaGga ityrthH| tadavasAnamAzaGkate- adhiSThAnajJAne iti- jagacchuddhacaitanye kAlpatamityadhiSThAna zuddhacaitanya tajjJAne, ajnyaanaatmdRssttisRssttervsaanmityrthH| samAdhatte-neti / tasyaiva adhiSThAnasyaiva, nirUpitatvaM SaSTayarthaH, tathA ca tattvajJAnanirUpitahetutvaM na kasyApIti adhiSThAnasAkSAtkAra eva notpadyatetyarthaH / zaGkateajJAnamiti-adhiSThAnajJAne tadavasAnamityasyAdhiSThAnajJAnaM nAjJAnajanyamiti tatrAvasAnamiti nArthaH, kintvadhiSThAnajJAnamajJAnamAtrajanyameva, tadanantaramajJAnanivRttyA tajjanyaM na kimapIti tadavasAnamityarthaH, evaM cAdhiSThAnajJAnamajJAnamAtrajanyameveti nAdhiSThAnajJAnanirUpitahetutvAbhAva iti zaGkArthaH / samAdhatte-neti / tataH ajnyaanmaatrtH| tadutpattyA adhisstthaancaitnysaakssaatkaarotpttyaa| zamAdIti-ajJAnamAtrata eva caitanyasAkSAtkArotpatteH sambhavena tadartha zamAdyanuSThAnasyAkartavyatvaM prsjyetetyrthH| caitanyasAkSAtkArotpattitaH prAga bhrAntiH zamAdikamAtmasAkSAtkArajanakamiti jJAnaM samastItyataH zamAdyanuSThAnamiti zaGkate-bhrAntyeti / samAdhatte-neti- ekavAra tattvamastrItyAdimahAvAkyalakSaNavedAntazravaNavatA brahmabhinna Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 346 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalakRto nayopadezaH / na- sakRdvedAntArthazravaNavatAM tadabhAvaprasaGgAt / kiJca, bhrame ajJAnamAtrajanyatvaM yuktam , na tvadhiSThAnajJAne, [ na ]hi rajatabhramavat zuktijJAne zuksyajJAnajanyatvam / tadavazyaM dRSTisRSTipakSe loke ajJAnAtiriktakAraNAbhAve'pi vede yAgAdau svargAdisAdhanatayA sammataiva / tatazca yAgAdeH svargAdisAdhanatvaM pratItya yAgamanutiSThatAM utpannasya svargasUkSmarUpasya [ yAgasUkSmarUpasya ] vA apUrvasya sAkSisiddhasya svargajanakatvam, apUrvasya sAkSisiddhatvaM nAnubhUyate iti cet ? na- ajJAtasattvAnaGgIkAreNAjJAnakAraNatAyA iva apUrvasya sAkSisiddhatAbhyupagamasyAvazyakatvAt , tatazca yAgAdeH svargAdijanmavat zravaNa-mananAdisahajakRtavedAntavAkyAt tattvajJAnotpattiraviruddhA / dRSTisRSTivAde Izvaro nAstIti " tat tvamasi" [ ] ityatra kathaM tadabhedapratItiriti cet ? kuta etadavagatam ? sarvadA'pratIteriti cet ? tarhi jIvo'pi nAstyeva, cidrUpatayA bhAsamAnatvaM cobhayatra tulyam , IzvaratvaM sadA na bhAsate iti cet ? jIvatve'pi tulyametat , ubhayamapi tarhi nAstyeveti cet ? na- sAkSitvasyAnubhavasiddhatvAt , jaganmithyAtvajJAne zuddhacaitanyajJAne sati zamAdika zuddhacaitanyajJAnakAraNamiti bhrAnterabhAvAt tajjanyasya shmaadynusstthaansyaapybhaavprsnggaadityrthH| adhiSThAna caitanyajJAnaM pramAtmakamiti na tat prati ajJAnAtmakadoSasya kAraNatvam , bhramaM pratyeva tasya kAraNatvAdityajJAnamAtrajanyatvaM bhrame bhavet , na tu caitanyasAkSAtkAre ityAha-kizceti / adhiSThAnajJAne nAjJAnasya kAraNasvamityatra dRSTAntamAha- nahIti- zuktAvidaM rajatamiti bhrame zuktyajJAnasya karaNatvaM na tu zuktijJAne zuktyajJAnasya kAraNatvamiti yathA zukto rajatabhrame zuktyajJAnajanyatvaM na tu zuktijJAne zuktyajJAnajanyatvaM tathA prakRte'pItyarthaH / upasaMharati-taditi- tasmAdityarthaH / manAnAtirikakAraNAbhAve'pItyasyAjJAnAtmadRSTivyatiriktakAraNAbhAve'pItyarthaH / tatazca vede yAgAdau svargAdisAdhanatAyAH sammatatvAca / svargasUkSmarUpasyetyasyApUrvasyetyanenAnvayaH, apUrvasyAdRSTAkhyasya svargasUkSmarUpatvaM svargakAraNatvAdeva, evaM tasya yAgasUkSmarUpatvamapi yAgavyApAratvAt , yadA ca yAgajanyaM svargajanakamapUrvamutpadyate tadaiva kiJcidazena svargasya sUkSmarUpamapi sampadyata iti svargasUkSmarUpatvamapUrvasya, apUrvotpattikAle sthUlarUpeNa yAgasya vinAze'pi sUkSmarUpeNAvasthAnaM smstyevetybhisndhiH| etAdRzasyApUrvasya pramANAbhAvAdasiddhatvamiti nAzanIyaM tasya sAkSisiddhatvAdityAzayenAha-sAkSisiddhasyeti / svargajanakatvamityatra cchedH| apUrvasya sAkSi. siddhatvaM yadi bhavet tadA svargajanakatvaM tasya svIkriyetApi, na ca tasya sAkSisiddhatvamananubhavAdityAzaGkate-apUrvasyati / "ciradhvastaM phalAyAlaM na karmAtizayaM vinA" [kusumAJjalau ] iti vacanAt ciradhvastasya yAgAdeH sAkSAt svargotpattito'vyavahitapUrvasamaye'sattvena vedabodhitakAraNatvamanupapannamiti tadanyathAnupapattyA yAgavyApAratayA'pUrva kalpyata iti tasya yAgajanyatvaM svargajanakatvaM cAnyathAnupapattilakSaNArthApattipramANasiddhameva, kintu dRSTisRSTivAde sarvasya jJAtasattvamevayadaiva jJAyate tadaiva sadityajJAtasattvaM na kasyApi svIkriyate, tata eva cAjJAnasya kAraNatA sAkSivedyetyupeyate, evaM cApUrvamapi yadyajJAtaM syAnna sat syAdityatastasya sAkSivedyatvAt sAkSisiddhatvamavazyamabhyupagantavyamiti samAdhatte-neti / ajJAnakAraNatAyA iveti- ajJAnaniSThakAraNatAyA yathA sAkSisiddhatvAbhyupagamastayetyarthaH / upasaMharati-tatazceti / anyat spaSTam / zaGkate-dRSTisRSTivAda iti / tadabhedapratItiH tvaMpadArthe jIve ttpdaarthsyeshvrsyaamedprtiitiH| samAdhAtA zaGkitAraM pRcchati-kuta iti- dRSTisRSTivAde Izvaro nAstItyavagatirbhavataH kasmAt kAraNAt samutpannetyarthaH / praznayitA prAhasarvadeti- dRSTisRSTivAde. yadeva pratIyate tadeva sat, Izvarastu kadAcidapi na pratIyata iti sarvadA'pratItatvAnnAstIzvara ityarthaH / samAdhAtA prAha-tahIti / sarvadA'pratItejIMvo'pi tanmate nAstyeveti kathaM jIvAsattvanibandhanA'pi tadabhedapratItyanupapatti zaGkitA ? yadi ca cidrUpatayA bhAsamAnatvAjjIvasya pratItene tasyAsattvaM tarhi, cidrUpatayA bhAsamAnatvena tatpratIterapi sadbhAvAdIzvarasyApi nAsattvamityAha-cidrapatayeti / ubhayatra jIve Izvare ca / yadyapi bhAsamAnatvamastIzvarasya, tathApIzvaratvaM sadA na tatra bhAsata itIzvaratvenezvaro'pratIyamAno nAstItyucyate ityAzaGkate-Izvaratvamiti / samAdhAtA prAha- jIvatve'pIti- jIvatvaM sadA na bhAsata iti jIvasvena jIvo nAstItyapyucyatAmityarthaH / durduruTaH Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 347 aghaTakAjJAne zaktidvayasyAvazyakatvena tadgarbhajIvatvezvaratvayoranAditvasya yauktikatvAt tayorabhedAnupapattelakSaNayA advycinmaatrdhiivktvyaa| tasmAd dRSTisRSTivAde'pi yathoktAnuSThAnavatA tattvajJAnAdakhaNDAnandabrahmasvarUpA muktiryuktaiva, etacchuddhadravyAstikaprakRtikamata dvayaM paryAyArthikanayayuktibhirnirloThanIyamabatAraNIyaM ca syAdvAde // 110 // azuddhAd vyavahArAkhyAt , tato'bhUt sAMkhyadarzanam / cetanA-'cetanadravyA'nantaparyAyadarzakam // 111 // nayAmRta-azuddhAditi / vyavahArAkhyAt- vyavahAranAmadheyAt , azuddhAt tataH- dravyArthikanayAt sAjhyadarzanamabhUta, kIdRzaM tat ? cetanazcAcetanadravyaM ca anantaparyAyAzca- AvirbhAva-tirobhAvAtmakAH, teSAM darzakaM pratipAdakamiti yAvat / tathA ca tanmatarahasyam- puruSastAvaccidrUpo na kasyApi praznayitA punaH zaGkate- ubhayamapIti- IzvaratvaM jIvatvaM cetyubhayamapItyarthaH, tathA cezvaratvenezvarAbhAvasyeva, jIvatvena jIvAbhAvasyApISTatvameveti bhaavH| smaadhtte-neti| "sAkSitva" ityasya sthAne "sAkSibhAsyatva" iti pATho yuktaH, sAkSI dvividho jIvasAkSI IzvarasAkSI ca; sAkSI ca svayaM bhAsata iti tenezvaro jIvazca bhAsate, sAkSI ca sAkSitvenaivAvabhAsata ityanubhavasiddhatvAdIzvarajIvayorIzvaratva-jIvatvadharmAkAntayo bhAva ityarthaH / jIvatvezvaratvayoranAditvaM vyavasthApayati- ghaTaketi- " aghaTakAkSAne " ityasya sthAne " ghaTakAjJAne " iti pATho yuktaH, ajJAnAvaraNaviziSTacaitanyatvaM jIvatvamajJAnavikSepazaktiviziSTacaitanyatvamIzvaratvamityevaM jIvatvezvaratvalakSaNe'jJAnaghaTite ghaTakaM yadajJAnaM tatra zaktidvayasya AvaraNazakti-vikSepazaktidvayasya / Avazyakatvena avazyaM svIkartavyatvena / tadgarbhajIvatvezvaratvayonirukkazakkimadajJAnaghaTitatvena tadgarbhajIvatvezvaratvayoH, anAditvasya niruktAjJAnasyAnAditvena tadghaTitayorapyanAditvamityevamanAditvasya, yauktikatvAt yuktisiddhatvAt , viziSTasvarUpasanniviSTayorvizeSaNavizeSyayoranAditve viziSTasyApyanAditvamityatra yuktiH, tayoH anAdibhUtajIvatvezvaratvarUpaviruddhadharmaviziSTayorjIvezvarayoH- abhedAnupapatteH tAdAtmyAnupapatteH, lakSaNayA tat-tvaMpadayoH zuddhacaitanye jahadajahalakSaNayA, advayacinmAtradhIH, advitIyaM yaccaitanyamAnaM zuddhacaitanyaM tasya tat tvamasItivAkyajanyA dhIH, vaktavyetyarthaH / dRSTisRSTivAde muktayuktatvamupasaMharati-tasmAditi / yathoktAnuSThAnavatA zamadamAdyanuSThAnavatA puruSadhurandhareNa, etat bhartRharimataM vedAntimataM ca krameNAnantaramevopapAditam / zuddhatizuddhadravyAstiko yaH saGgrahAkhyo nayastatprakRtikaM- tatkAraNakaM matadvayam , paryAyArthikanayaH- RjusUtrAdinayaH, tasya yaikAntanitye arthakriyAkAritvalakSaNasattvAsambhavAdekAntanityAdvaitAdikaM na sambhavatItyAdikA yuktistAbhinirloThanIyaM- khnnddniiymityrthH| tat kimadvaitAdikaM na sambhavati ? sambhavati apekSAbhedataH 'syAdadvaitaM syAdabhedaH ' ityevaM kathaMcidarthasaGghaTanena syAdvAde, na tvekAntavAde ityAha- avatAraNIyaM ca syAdvAda iti- granthagauravabhayAd pranthakAreNa tatkhaNDanamaNDanayaktijAlaM nopanyastaM kintu pranthAntare svayaM pUrvasUribhizcopadarzitaM tattadabhilASukairavalokanIyamiti sUcitam // 110 // vyavahAranayaprakRtikaM sAGkhacadarzanaM cetanAJcetanAdipratipAdakamityAvedakamekAdazottarazatatamapadyaM vivRNoti- ashuddhaaditiiti| vyavahArAkhyAdityasya vivaraNa- vyavahAranAmadheyAditi / tata iti mUlasya vivaraNa-dravyArthikanayAditi / uttarArddhamavatArya vivRNoti-kIdazamiti / tat sAyadarzanam / anantaparyAyAH kiMsvarUpA ityapekSAyAmAha- AvirbhAvatirobhAvAtmakA iti, tanmate kAraNa-kAryayorabhedAdutpatteH prAgapi kArya vinAzAnantaramapi ca kAraNAtmanA samastyeva, utpattistasyAvirbhAvaH, vinAzastirobhAva iti / tathA ca sAGkhyadarzanasya cetanA'cetanadravyA'nantaparyAyapradarzakatve ca / tanmatarahasyaM sAlayamatAbhipretam / tanmate puruSaH kiMsvarUpa ityapekSAyAmAha-puruSa iti / tAvaditi vAkyAlaGkAre / cidvapaH caitanyasvarUpaH / na kasyApi kAraNamityAdinA puruSaH kUTasthanitya ityasya samarthanam , puruSasya yat, kiJcit kArya prati kAraNatve kArya-kAraNayorabhedAt kAryanAze tasyApi tadAtmanA nAzAdapracyutAnutpannasthiraikatvabhAvatvalakSaNaM kUTasthanityatvaM na syAdityakAraNaM puruSaH, kAryarUpatve bhAvakAryasya nAzo'vazyambhAvIti na niruktakUTasthanityateti Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 348 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / kAraNaM na kasyApi kArya navA janyadharmAzraya iti kUTasthanitya ityucyate, buddhigatAzca dharmA ajJAtaparamArthastatrAropyante bhaTavijayaparAjayo rAjJIva, prakRtiracetanA pariNAminI AdikAraNaM ca, tasyAzcAdyapariNAmo buddhimahattattvAparaparyAyA, tasyA dharmA- jJAnA-jJAnezvaryA-naizvarya-vairAgyA-'vairAgya-dharmA-'dharmarUpAaSTau, buddhi-sukha-duHkhecchA-dveSa prayatnA api, bhAvanAyAstairanaGgIkArAdanubhavasyaiva smRtiparyantaM sUkSmarUpatayA'vasthAnAbhyupagamAt , mahattattvAdahakAraH, ahaGkArAd rUpa-rasa-gandha-sparza-zabdatanmAtrANi pazca ekA. dazendriyANi ca / paJcatanmAtrebhyaH paJcamahAbhUtAni jAyante, taduktam ---- VvvvvvvvvvvvvvvvvvuAN na kAryaH puruSaH, janyadharmAzrayatve dharmadharmiNorabhedAd dharmanAze dharmiNastasyApi nAzaH prasajyatetyevamapi kUTasthanityatA na syAditi janyadharmAnAzrayaH puruSaH kUTasthanitya ityevamucyata ityarthaH / nanvevaM sukha-duHkhAdidharmAdhAratayA puruSapratItirna syAdityata Aha-buddhigatAzceti- buddhirantaHkaraNaM mahattattvam , tadgatAH-tadvartinaH sukha-duHkhAdayo dharmAH, tatra puruSe Aropyante / kairAropyanta ityapekSAnivRttaye uktamajJAtaparamArthairiti- ajJAtaH paramArtho vAstavikArthoM yaiste'jJAtaparamArthAH puruSAstaiH kUTasthanitye puruSe buddhidharmAH sukha-duHkhAdaya Aropyanta iti sukha-duHkhAdyAdhAratayA puruSapratItintaiiveti tathAvidhAyAstasyA nApalApa iti bhaavH| anyagatadharmANAmanyatrAropatastathApratItirbhavatItyatra dRSTAntamAha-bhaTavijayaparAjayI rAzIvati-raNe mallapratimallabhAvenAnyo'nyaM natAM bhaTAnAM madhye yasya jayaH parAjayo vA bhavati tajjaya-parAjayau tatsvAmini rAjani ArogyAsau rAjA'muM rAjAnaM jitavAn anena rAjJA vA parAjita iti buddhirAroparUpatvAd bhrAntA yathA bhavati tathetyarthaH / sAGkhathamate puruSamupAdAya prakRtyAdikaM paJcaviMzatividhaM tattvamiti krameNa prakRtyAdisvarUpaM nirUpayitumAha-prakRtiriti- sattva-rajastamasAM sAmyAvasthA prakRtiriti giiyte|| " sattvaM laghu prakAzakamiSTamupaSTambhakaM calaM ca rajaH / guru varNakameva tamaH pradIpavaccArthato vRttiH // 1 // " [ ] ___itIzvarakRSNavacanAd yad vastu laghutAzAli prakAzakatAzAli tat sattvaM sAGkhayAcAryariSTam , upaSTambhakaM yadi rajo guNo na bhavet tadA guruNA tamasA pratiruddhaM sattvaM svakArya na sAdhayedityupaSTambhakaM- sattvAdeH kAryakaraNe uttambhaka sahakAri rajaH, tathA yadi rajoguNo na bhavet tarhi guruNA tamasA vyAptaM vastvakriyameva bhavet tatazcalaM calanAtmakakriyAviSTaM raja upayate, evaM ca gurvapi rajasA cAlitaM sad vastu sakriyaM bhavati, yadi tamo na bhavet tadA rajasA cAlitaM laghu sattvopetaM vastu sarvadA caledeva na kvacidavasthAnamAsAdayet , guruNA tamasA'vaSTabdhaM sarvadA calitumazaknuvat kiJciccalati kiJcinna calatyapIti guru tamaH, evaM yadi tamo na syAt prakAzakasvabhAvena sattvenAliGgitaM vastu sarvadA prakAzeta eva kadAcidapyaprakAzo na bhavediti varaNakamAvaraNakAri tamaH, evaM ca yadA tamasaH sattvApekSayA prAbalyaM tadA na prakAzate, yadA ca daurbalyaM tadA prakAzata iti siddhayataH prakAzA'prakAzAviti niruktavacanAbhipretArthaH / sA ca prakRtiH acetanA na cetayate, cetanAtmakapuruSAbhedAropAcca cetaneva bhavati / evaM pariNAminI buddhayAdyAtmanA pariNamate / prakRterna kiJcit kAraNaM tasyA api kAraNAbhyupagame'navasthAnaM prasajyata iti na kAryasvarUpA sA kintu sarvasya kAryasya kAraNamityAha- AdikAraNaM ca / tasyAzca prakRteH punH| AdyapariNAmaH prathamapariNAmaH, prakRtiH sattvodrekAt prathamato buddhirUpeNa pariNamata ityarthaH / "buddhirupalabdhinimityanAntaram " [ ] iti gautamasUtrAt kauzAcca buddhirjJAnamiti vyavahiyate loke, nAtra tagRhaNaM kintu buddhirantaHkaraNam , tasyAzca mahattattvamiti nAmAntaramityAhamahattattvAparaparyAyeti / buddhareva jJAnA'jJAnAdayo dharmA na caitanyasvarUpasyAtmana ityAha - tasyA iti-buddhrityrthH| zAnA'jJAnetyatra jJAnapadenaiva jJAnasvarUpAyA buddhagrahaNe punarbuddhi-sukhetyatra grahaNaM buddharantaHkaraNasya dharmo'ntaHkaraNarUpA buddhirna bhavati, kintu jJAnasvarUpA buddhirapi sAGkhayAbhimatA, sA ca buddhidharma ityAvedanAya / apItyanena 'tasyA dharmAH' ityanukRSyate / nanu anubhavAt kAlAntare smRterutpattaye tadvayApAro bhAvanAkhyasaMskAro naiyAyikairupeyata iti bhAvanAkhyasaMskAraH sAGkhyamate buddhidharmo bhavitumarhatIti bhAvanAyA api buddhidharmatayA kathanamucitamityata Aha-bhAvanAyA itibhaavnaasysNskaarsyetyrthH| tara, saaipH| anamIkArAta bhanabhupagamAt / namvevaM kAlAntarImAnubhavAda smatyutpatyA Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| 349 mUlaprakRtiravikRtiH, mahadAdyAH prakRtivikRtayaH sapta / SoDazakazca vikAro, na prakRtirna vikRtiH puruSaH // 1 // [ ] iti, paJca mahAbhUtAnyekAdazendriyANi ceti SoDazako vargaH, tatrAcetanAyA acetanaprakRtikAryAyA buddhezcaitanyAbhimAnAnupapatyA svAbhAvika-caitanyarUpaH puruSaH siddhyati / caitanyasya tu nityasya svAbhAvikeSTA'niSTaviSayAvacchinnatvasvabhAve anirmokSApattiH, prakRtyadhInatve'pi viSayAvacchinnatvasya tasyA'ti( pi) nityatayA tathaivAnirmokSatvApattiH, ghaTAderevAnityasya caitanyAvacchedasya vyAsaGgAnupapattiH, ato manaH siddhyati, tatsambaddhendriyasya viSayacaitanyAvacchedaniyAmakatvam / svapnAvasthAyAM 'vyAghro'ham ' varAho. 'ham ' ityabhimAno dRzyate, na tu ' naro'ham ' ityabhimAnaH, asti ca tatra naratvaM sannihitamindriyavyavahitapUrvasamaye'sataH kathaM smRtyutpattirityata Aha- anubhavasyaiveti-tathA ca smRtyutpattyavyavahitapUrvasamaye sUkSmarUpeNAvasthitAdevAnubhavAt smRtyutpattisambhave bhAvanAkhyasaMskArakalpanaM pareSAmaprAmANikamityAzayaH / prakRtyAdipaJcaviMzatitattvaM sAthasammatamityAvedanAya tatpratipAdikAmIzvara kRSNakArikAmupanibadhnAti-taduktamiti / mUlaprakRtiHbuddhayAdyazeSavikRtiprathamakAraNaM prkRtiH| avikRtiH na kasyApi kAryamiti vikRtirUpA na bhavati / mahadAdyAH sapta mahadahaGkArapaJcatanmAtrANi / prakRtivikRtaya iti- mahattattvamahaGkArasya kAraNamiti prakRtiH, mUlaprakRteH kAryamiti vikRtiriti prakRtivikRtiH ahaGkAraH, paJcatanmAtrAdiSoDazavikArakAraNamiti prakRtiH, mahattattvasya kArya iti vikRtirityevaM prakRtivikRtiH. paJcatanmAtrANi paJcamahAbhUta kAraNamiti prakRtiH, ahaGkAra kAryamiti rItyevaM prakRtivikRtirityarthaH / SoDazakazca ekAdazendriyANi paJca bhUtAnItyevaM SoDazasaGkhayako gnnH| vikAraH ahaGkArasya kAryatvAdekAdazendriyANi vikRtiH, paJcatanmAtrakAryatvAt paJca mahAbhUtAni vikRtiH, na cAyaM SoDazako gaNaH kasyApi tattvAntarasya kAraNamiti prakRtinaM bhavati, yadyapi mRdAdyAtmikA pRthivI ghaTAdeH kAraNaM bhavati tathApi na tasya tattvAntaratvamiti bodhyam / puruSa: caitanyasvarUpo na kasyApi kAraNamiti na prakRtiH prakRtirna bhavati, evaM na kasyApi kAryamiti na vikRtiH vikRtirna bhavatItyarthaH / SoDazako varga: ka ityapekSAyAmAhapaJceti / nanu prakRtyAdita eva jagadutpadyata iti niSprayojanatvAt puruSaH prakRtivikRtyanAtmako nAbhyupeya ityata Ahatatreti- pnycviNshtitttvessvityrthH| acetanAyA iti- yadi puruSadharmAH sarve'pi buddhAvevAbhyupagatAstahi caitanyamapi puruSadharmo buddhidharma evAstviti kathaM buddhiracetanetyapekSAyAmAha- acetanaprakRtikAryAyA iti- kAryakAraNayorabhedAt kAraNasyAcaitanye kAryasyApyacaitanyamityacetanaprakRtikAryatvAd buddharacaitanyaM siddhayatItyarthaH, tathA cAcetanAyA buddhezcetano'haM karomIti caitanyAbhimAno nAtiriktacetanamantareNeti buddhigatacaitanyAbhimAnAnupapattyA svAbhAvikacaitanyarUpaH puruSaH siddhayatIti / buddhayahaGkArAdikalpanasyAvazyakatvamupadarzayati-caitanyasya viti- caitanyasya puruSasya iSTAniSTaviSayAvacchedasvabhAvo yadi svAbhAvikastadA puruSasya nityatvAt tatsvabhAvo'pi nitya evAbhyupeyaH, anyathA svabhAva-tadvatorabhedAt svabhAvanAze tadvataH puruSasyApi nAzaH syAditi kUTasthanityatA tasya bhajyeta, evaM ca, svAbhAvikeSTAniSTaviSayAvacchinnasvabhAvaH puruSaH sadaivetyanirmukta eva prasajyetatyarthaH / nanu prakRtirupeyata eva, tadadhIna eva puruSasyeSTAniSTaviSayAvacchedasvabhAva ityaupAdhika eveti tannAzAnmuktirbhaviSyatItyata Aha-prakRtyadhInatve'pIti- viSayAvacchinnatvasya prakRtyadhInatve'pItyanvayaH / tasyApi prakRtyadhInaviSayAvacchinnatvasyApi / nityatayeti- upAdhisannidhAnasyAnitya evaupAdhikasyAnityatvam , upAdhi sannidhAnasya nityatve tvaupAdhikasyApi nityatvameva, prakRte caitanyarUpapuruSo nityo vibhuzca, prakRtirapi nityA vibhvI ceti puruSe prakRtisannidhAnasya sadeva bhAvena tannibandhanasyeSTAniSTaviSayAvacchedasyApi sarvadA bhAvAdanirmokSApattistadavasthaivetyarthaH / nanu ghaTAderevAnityasya caitanyAvacchedasvabhAva iti ghaTAdinAzAt tadgatacaitanyAvacchedasvabhAvasyApi nAze puruSasya mokSo bhaviSyatItyata Aha-ghaTAdireveti- ghaTAdezcaitanyAvacchedasvabhAve ghaTAdijJAnaM bhavati, tadabhAve na bhavatItyabhyupeyaM syAt, kintu ghaTAdezcaitanyAvacchedasya yadA'pi bhAvastadApi kadAcid ghaTajJAnaM kadAcit paTajJAnamityevaM vyAsajasyAnupapattiH syAdityarthaH / ato byAsaGgAnupapattiprasaGgabhayAt / manaH siddhayatIti-mano'bhyupagame ca kathaM vyAsaGgopapattirityapekSAyAmAha-tatsambanendriyasyeti-manaHsaMpacArAdIndriyasmatyarthaH, tathA manasA saMyukasya pArAdevana Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 350 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nyopdeshH| manaHsambandhazceti tadbhinno'haGkAro niyataviSayAbhimAnavyApAraH svIkAryaH / suSuptAvindriyasya vyApAraviratAvapi yadvyApArAducchvAsa-prazvAsasantatirjAyate tad buddhitattvaM prAguktabhAvASTakayogi svIkAryam , tasya jJAnarUpapariNAmena sambandho viSayaH puruSasya svarUpatirodhAyakaH / evaM ca buddhitattvanAzAdeva viSayAvacchedAbhAvAt puMso mokSaH, bhedAgrahAcca / cetano'haM karomi' ityabhimAnaH, ata eva" prakRteH kriyamANAni, guNaiH karmANi sarvazaH / ahaGkAravimUDhAtmA, kartAhamiti manyate // " [gItA, a0 zlo0 ] iti smaryata iti / atra naiyAyikAdayaH- ' cetano'haM karomIti buddharasati bAdhake bhramatvAyogAccaitanyakRtyAdidharmavatyeva buddhiH svIkartavyA, tathA ca Atmano nAmAntarametat , atha 'buddhiracetanA pariNAmitvAt tantuvat' iti cet ? tarhi 'buddhirna kRtimatI tata eva tadvat ' 'na dharmA-'dharmAdimatI janyatvAd ghaTavad' viSayeNa yadA sambandhastadAnIM tadviSaya puruSayoravacchedyAvacchedakabhAva iti kadAcid ghaTajJAnaM kadAcit paTajJAnamiti vyAsaGga upapadyata iti bhAvaH / ahaGkArakalpanasyAvazyakatvaM darzayati-svapnAvasthAyAmiti / tadbhinnaH manobhinnaH, anyat spaSTam / buddhitattvAbhyupagamasyAvazyakatvaM darzayati-suSuptAvindriyasyeti / tasya buddhisattvasya / ghaTaH paTa ityAkArako yo jJAnAtmakapariNAmastena saha viSayaviSayibhAvasaMbandhena saMbaddho ghaTapaTAdilakSaNo viSayaH puruSasyAnyAsampRktAkhaNDacaitanya. svarUpasya tirodhAyaka Avarako bhavati, tathA ca svaviSayakabuddhipariNAmajJAnAtAttvikasaMbandhAt puruSasambaddho ghaTAdiH puruSasvarUpatirodhAyaka ityrthH| buddhipariNAmena jJAnena puruSasya yo ghaTamahaM jAnAmItyevaMsvarUpo'tAttvikasambandhaH sa evo. palabdhirucyate, tathA ca buddhitattvabalAdeva paramparayA puruSe viSayasambandhalakSaNo viSayAvaccheda iti buddhitattvanAzAd viSayAvacchedasyApyabhAvAnmokSo bhavatItyAha-evaM ceti / bhedAgrahAcca buddhayA saha puruSasya yo bhedastadagrahAt punaH / ukkArthe bhagavadgItAvacanasaMvAdamAha- ata eveti- buddhayA puruSasya bhedAgrahAccetano'haM karomItyabhimAnasya bhaavaadevetyrthH| prakateriti-prakRterguNai:- sattva-raja-stamobhiH, kriyamANAni sarvazaH karmANi kAryANi, kintu ahaGkAravimUDhaH- buddhayA saha bhedenAgRhIta AtmA-puruSo'haM kartetyevaM manyata ityarthaH / niruktaprakRtyAdipaJcaviMzatitattvAbhyupagamapravaNasAMkhyamatAyuktatvAvedanAya tanmatakhaNDanapaTiSTayuktikalpananiSNAtAn naiyAyikAdIn pratimallatayotthApayati- atreti / naiyAyikAdaya iti- asya Ahurityanena sambandhaH / kimAhurityapekSAyAmAha-cetano'haM karomIti buddhariti-asya bhramatvAyogAdityanena sambandhaH, cetano'haM karomIti buddhiryadi caitanyAMze bhramAtmikA syAt tadA kartari mahattazve caitanyasyArApopapattaye'nya. zvetanaH svIkaraNIyaH syAt, kvacit pramitamevAnyatrAropyate nApramitamiti niyamAt , bAdhake sati bhramatvaM bhavati nAnyathA, na ca kartari caitanyasya kiJcid bAdhakaM samastIti ya eva kartA sa eva cetana iti caitanya kRtyAdidharmavatyeva buddhiH svIkaraNIyA, evaM ca paramate ya eva cetanaH kartA ca tasyaivAtmeti saMjJetyAtmazabdasaMzabdite puruSe buddhiriti nAmAntaraM, na tu tadanyatattvAntaraM buddhizabdavAcyamityarthaH / nanu buddhau kartRtayA'bhyupagatAyAM caitanyasya bAdhakamastyevAnumAnaM pramANamityAzaGkate- atheti / tantuvaditi- yathA tantuH paTarUpeNa pariNamata iti pariNAmitvAt tanturacetanastathA buddhirahavArarUpeNa pariNamata iti pariNAmitvAd buddhiracetanetyarthaH / pariNAmitvAdacaitanyavadakartRtvamapi sAdhayituM zakyate, tatrApi tantuvaditi dRSTAntodbhAvanasya kartuM zakyatvAditi prativandyA samAdhatte-tahIti / tata eva pariNAmitvAdeva / tadvat tantuvat / anyadapyaniSTamevaM sAdhayataH sAGkhyasya prasajyata ityAha-na dharmA'dharmAdimatIti- ghaTo yathA janyatvAnna dharmA'dharmAdimAn tathA buddhirapi janyatvAnna dhrmaa'dhrmaadimtiityrthH| sAMkhya Aha- na syAditi- janyatvahetunA buddhau dharmAdharmAdyabhAvasAdhanaM na bhvedityrthH| tatra hetumAha- anukaleti- buddhau janyatvamapyastu dharmAdharmAdimattvamapyastviti vybhicaarshngkaanivrtktrkaabhaavaadityrthH| yadi vyabhicArazaGkAnivartakatarkAbhAvAt saMdigdhavyabhicAro'prayojako vA janyatvaheturna buddhau dharmAdharmAdimattvAbhAvasAdhanAya pragalbhate tarhi pariNAmitvamapi heturanukUlatarkAbhAvAt saMdigdhavyabhicAro'prayojako vA.na caitanyAbhAvasAdhane samarthaH / tatrApi pariNAmitvamastu cetanatvamapyastvityevaM vyabhicArasya zaktuiM zakya Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 351 ityAdikamapi syAt, na syAd anukUlatarkAbhAvAditi cet ? tulyamubhayatra / kiJca, yadi buddhinityA tadA buddhikRtabhogAvacchedasya sarvadA''tmanaH sattvAdanirmokSApattiH, yadyanityA tarhi janyetarasyAnityatvAyogyatvAt janyA vAcyA, tathA ca tadutpatteH prAk tadAzritasya dharmAderapyabhAve buddhitattvasyAnutpattI niyatazarIrendriyAderapyabhAve'saMsAraH syAditi na kizcidetad ' ityAhuH // 111 // atra vedAnta-sAkSyadarzanayoH zuddhA-'zuddhadravyArthikaprakRtikatvaM yaduktaM tatrAvizeSadRSTyA bhedabIjAbhAvamAzaGkate yadyapyetanmate'pyAtmA, nirlepo nirguNo vibhuH| adhyAsAd vyavahArazca, brahmavAde'pi sammataH // 112 // nayAmRta-yadyapItyAdi / yadyapi etanmate'pi- sAkSyamate'pi, AtmA nilepa:- kartRtvAdi. leparahitaH, nirguNa:- guNasparzazUnyaH, vibhuH- vyApakazceti zuddhAtmAbhyupagamena ubhayatra zuddhitaulyam, na ca bhoktRtvasyopacaritasyAtmanyabhyupagamena sAGkhyadarzane vedAntadarzanApekSayA azuddhatvam , yato'dhyAsAd vyavahAro brahmavAde'pi sammataH- brahmavAdino'pi hi buddhiguNAn jJAnAdIn Atmani kalpitAnevAbhyu tvAditi samAdhatte- tulyamubhayatreti / vikalpajarjaritA ca sAGkhyAbhimatA buddhirityAha-kiJceti / buddhanityatve puruSasyAnirmokSApattimupadarya tasyA anityatvaM dUSayati- yadyanityati buddhirityanuvartate / janyA vAcyeti-buddhirjanyA bhAvatve satyanityatvAd ghaTavadityanumAnamatra bodhyam / bhavatu janyatvaM buddheH kA no hAnirityata Aha-tathA ceti-buddharjanyatve cetyarthaH / tadutpatteH prAk buddhayutpatteH prAkAle / tadAzritasya buddhyAzritasya / dharmAderabhAva iti- nahi dharmA dharmiNamantareNAvatiSThante iti buddhirUpadharmyabhAvakAle buddhayAzritAnAM dharmAdharmAdidharmANAmabhAvo nyAyaprApta eveti / buddhitattvasyAnutpattAviti-dharmAdharmAdInAM buddhayutpatti prati kAraNatvamavazyamupeyam , anyathA muktAtmAnamadhikRtyApi buddhayatpattiH syAt , tathA ca muktasyApi punaH saMsAraH syAt , evaM ca buddhayutpattitaH prAk tatkAraNasya dharmAderabhAve buddhitattvasyAnutpattAvityarthaH / niyatazarIrendriyAderapyabhAva iti" UcaM gacchanti sattvasthA madhye tiSThanti rAjasAH / jaghanyaguNavRttisthA adho gacchanti tAmasAH // 1 // "[ 1 __iti sAttvikabuddhisambandhAdU loke devAdizarIrAdyutpattiH, rAjasabuddhisambandhAnmadhyaloke manuSyAdizarIrAdyutpattiH, tAmasabuddhisambandhAdadholoke nArakIyazarIrAdyutpattirityevaM yoniniyatazarIrendriyAdikasyApi buddhitattvAnutpattau buddhirUpa. kAraNAbhAvAdabhAva ityarthaH / asaMsAra: syAt buddhitattvasambandhaprayuktaniyatazarIrendriyAdijanyeSTAniSTabhoktRtvalakSaNabandha eva saMsAraH, sa kAraNAbhAvAna syAt / sAGkhyamatakhaNDanamupasaMharati- itIti / na kiJcit kiJcit tattvanirUpaNasamartha na / etat sAGkhathamatam // 111 // dvAdazottarazatatamapadyamavatArayati- atreti / vedAnteti- zuddhadravyArthikasaGghahanayaprakRtikatvaM vedAntadarzanasya azuddhadravyArthikavyavahAranayaprakRtikatvaM sAkhyadarzanasyAsmin granthe yat prAgupadarzitaM tatra vedAnta-sAGkhyadarzanayoravizeSadRSTayA vizeSo nAstIti buddhayA bhedabIjAbhAvaM vedAntadarzana zuddhadravyArthikaprakRtikaM sAGkhyadarzamamazuddhadravyArthikamityevaM bhedasya kAraNAbhAvamAzaGkate ityarthaH, vivRNoti- yadyapItyAdIti- tathApyupaniSadRSTItyAdipaJcadazottarazatatamapadyasya tathApItyapekSo yadyapIti / etanmate'pItyasya vivaraNa- sAyamate'pIti / nirlepa ityasya-kartRtvAdileparahita iti vivaraNam , evamapre'pi / iti zuddhAtmAbhyupagamena evaM prakAreNa zuddhAtmanaH sAGkhyamate'pyabhyupagamena / ubhayatra vedAnta-sAlayadarzanayoH zuddhitaulyaM samAnaiva zuddhiH / sAGkSayadarzane'zuddhatvamAzaGkaya pratikSipati-na ceti / niSedhahetUpadarzanamuttarArddhamityAha- yata iti / brahmavAde vedAntadarzane'dhyAsAd vyavahAramevopapAdayati- brahmavAdino'pIti Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 352 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / payanti na pAramArthikAn, iti nAyamapi prakAra ubhayoH zuddhya( ddhi )vizeSAya // 112 // pratyutAtmani kartRtvaM, sAGyAnAM prAtibhAsikam / vedAntinAM ca nirvAcyaM, mataM tad vyavahArikam // 113 // nayAmRta-pratyuta iti / pratyuteti vaiparItye, sAkhyAnAM mate kartRtvam , upalakSaNAd bhoktRtvAdi ca, prAtibhAsikaM- anyasthamevAnyatrAropitam , vedAntinAM tu mate nAntaHkaraNadharmANAM kartRtvAdInAM kartavyam , tacca paramArthato'sadapi vyavahArataH saditi sthUlavyavahArAnurodhAd vedAntadarzana evAzuddhatvaM syAt, avidyayA'pi anyadharmamAtmanyasparza[ yadu]pacAreNa ca vyavahArabalaM kuNThamatinizcalabalaM cotte. jayatIti sAjhyadarzane eva zuddhatvaM syAditi bhAvaH // 113 / / kizca, satkAryavAditvAdapi sAGkSayasya na vyavahArAnurodhitvam , vyavahAranayo hi kAraNavyApArAnantarameva kAryotpattiM pazyannasatkAryapakSamevAzrayate, na ca kSaNikAsatkAryAnabhyupagamamAtreNAsya asya 'abhyupayanti' itynenaanvyH| ayam abhoktRtvasyetyAzaGkAgranthopadarzito'pi / ubhayoH vedaant-saangkhydrshnyoH| "zuddhayA(ddhi)vizeSAya" ityasya sthAne "zuddhayazuddhivizeSAya" iti pATho bhavitumarhati // 112 // zuddhadravyArthikaprakRtikatvAcchuddhatvaM vedAntadarzane, azuddhadravyArthikaprakRtikatvAdazuddhatvaM sAGkhayadarzane iti yad bhavato'numataM tanna samIcInaM yata Atmani prAtibhAsikaM kartRtvaM na tu vyAvahArikamityabhyupagantRsAGkhaghadarzanasyaiva zuddhatvam, vyAvahArika kartRtvamAtmana ityabhyupagantRvedAntadarzanasyaivAzuddhatvamityAvedakaM trayodazottarazatatamapadyaM vivRNoti- pratyutetIti / pratyutazabdo'tra vaiparItye vartata ityaah-prtyuteti| vaiparItyopadarzakamAtmanItyAdikaM vivRNoti- sAyAnAmiti / mate iti pUraNam / mUlasthaM kartRtvaM bhotkRtvAdikamupalakSayatItyAha- upalakSaNAd bhoktatvAdi ceti / prAtibhAsikamityasya vivaraNam - anyasthamevAnyatrAropitamiti- prakRte anyatra buddhau sthitaM kartRtvabhoktRtvAdikamanyatrAtmanyAropitamiti prAtibhAsikaM tadityarthaH / mUle "vedAntinAM ca nirvAcyaM mataM tad vyavahArikam" ityasya sthAne " vedAntinAM tvanirvAcya mataM tad vyAvahArikam " iti pAThaH samyag / tadvivaraNaM-- vedAntinAM tviti / mate iti pUritam / "kartavyam, taJca" ityasya sthAne " AtmanyAropaH, kinvanirvAcyamAtmani kartRtvAdikam , ca" iti pAThaH samyak, tacca anirvAcyaM kartRtvAdikaM c| "avidyayA'pi " ityasya sthAne " avidyApi " iti pAThaH samyaga, asya asparzayantItyanena kuNThayatItyanena uttejayatItyanena cAnvayaH, " anyadharmamAtmanyasparza yadu)pacAreNa" iti sthAne "anyadharmamAtmanyasparzayantI, upacAreNa" iti pAThaH samyak , anyadharma buddhidharma kartRtvAdikam , AtmanyasparzayantI Atmani sambaddhamakurvatI satI, "kuNThamatinizcaya" ityasya sthAne "kuNThayati nizcaya" iti pAThaH samyak , Atmani kartRtvAdikamaupacArikameveti kRtvopacArata evAtmani kartRtvAdivyavahAra iti vyavahArabalaM kuNThayati-vastusAdhanAsamarthaM karoti, yo yatra karmaNyasamarthaH sa tatra kuNTha ityucyate, nizcayatazca nAtmani kartRtvAdikamiti nizcayabalamuttejayati- puSNAti / iti etasmAt kAraNAd vyavahArAnurodhivedAntadarzanato nizcayAnurodhini sAGkhyadarzana evopacArAnAzrayaNAcchuddhatvaM syAdityuktapadyabhAvArtha ityarthaH // 113 // caturdazottarazatatamapadyamavatArayati-kizceti- sAGkhyasya satkAryavAditvaM ca- " asadakaraNAdupAdAnagrahaNAt sarvasambhavAt / zakasya zakyakaraNAt kAraNAbhAvAcca sat kAryam // " [ sAGkhyakArikA ] itIzvarakRSNakArikayA vyvsthaapitm| sAGkhyasya satkAryavAditve'pi kathaM na vyavahAnurodhitvamityapekSAyAmAha-vyavahAranaya iti- asya pazyannityanena Azrayate ityanena cAnvayaH / nanu vyavahAro'pi kSaNikAsatkAryavAdamRjusUtranayAbhipretaM nAbhyupagacchati sAGkhyo'pi ca taM nAbhyupaitItyetAvatA sAGkhyasya vyavahArAnurodhitvamityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / asya sAGkhyasya / niSedhahetumupadarzayati-tadanabhyupagameti-sAkhyasya kssnnikaastkaaryaanbhyupgme'piityrthH| utpattyanabhyupagamena svAdhikaraNa. Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samato nayopadezaH / 35 // vyavahArapakSapAti( tvam ), tadanabhyupagame'pyutpattyanabhyupagamena vyavahArabahirbhAvAdityabhiprAyaM spaSTIkaraNapUrvakaM nigamayannAha anutpannatvapakSazca, niryuktau naigame shrutH| neti vedAnti-sADayoktyoH , saGgraha-vyavahAratA // 114 // nayAmRta-anutpanetyAdi / anutpannatvapakSazca niyukto-namaskAraniyuktI, naigame- naigamanaye zrutaH, " uppannANupanno ittha NayA''inigamassANuppanno / sesANaM utpanno" [ ] iti vacanAt / tathA cAnutpattivAdI sAkSyo naigamanayamevopajIvet , vyavahArikotpattivAdI vedAntI ca vyavahAranayamiti bhAvaH, iti-hetorvedAntisAkSyoktyoH - taddarzanayoH, saGgraha-vyavahAratA- saGgraha-vyavahArAkhyazuddhA- zuddhadravyArthikaprakRtikatA na bhavati, tathA ca sammAtai tathokteH kA gatiriti bhAvaH // 114 // samAdhatte tathApIti dvayena tathApyupaniSad dRSTisRSTivAdAtmikA praa| tasyAM svapnopameM vizve, vyavahAralavo'pi na // 115 // sAjadhazAstre ca nAnAtmavyavasthA vyavahArakRt / ityetAvat puraskRtya vivekaH sammatAvayam // 116 // nayAmRta-tathApIti / tathApi upaniSad- vedAntadarzanapravRttiH, dRSTisRSTivAdAtmikA parAutkRSTA, mUlAbhiyuktAbhyupagatatvAt , tasyAM cAjJAtasattvAbhAvena svapnopame vizve- jagati sati vyavahAra. kSaNadhvaMsAnadhikaraNalakSaNasambandhAtmakaprathamakSaNasambandharUpAyA utpatteranabhyupagamena / vyavahArabahirbhAvAt prathamakSaNasambandharUpotpattyabhyupagantRvyavahAranayAd bahirbhUtatvAt / ityabhiprAyam ityAkArakAzayam / spaSTIkaraNapUrvakaM spaSTAvedanapurassaram / vivRNoti - anutpannetyAdIti / niryuktAvityasya spaSTIkaraNa- namaskAraniryuktAviti- vena niyuktigranthabahuprakaraNakatvena tatra kutroktamiti jijJAsAyA nonmeSaH / 'naigame'nutpannatvapakSa' ityasya pratipAdakaM namaskAraniyuktivacanamukayati-utpanna0 iti-" utpannAnutpanno'tra naya AdinigamasyAnutpannaH / zeSANAmutpannaH" iti saMskRtam / tathA va maigamanayasyAnutpannatvapakSa iti vyavasthitau ca / vyvhaarnymitynntrmupjiiveditysyaanuvRttiH| mUle itizabdo hetupara ityAzayenAha- iti hetoriti- etasmAt kaarnnaadityrthH| vedAnti-sAGkhyayorityasya vivaraNam-tadarzanayoriti-vedAnta-sAjayadarzanayorityarthaH / saGagraha-vyahAratetyasya vivaraNam-sagraha-vyavahArAkhyazuddhAzuddhadravyArthikaprakRtikateti / neti mUlaM bhavatIti kriyA ' yatrAnyat kriyAvAci padaM na zrUyate.' ityAdivacanaprAmANyAdupAttA / tathA ca vedAnta-sADayadarzanayoH zuddhAzuddhadravyArthikaprakRtikatvAbhAvavyavasthitau ca / "sammAta" iti mudraNadoSAt, atra "sammatau" iti pAThaH samucitaH, tasya sammatigranthe ityarthaH / tathoktaH vedAnti-sADayadarzanayoH zuddhAzuddhadravyArthikaprakRtikatvakathanasya, tathA ca sammatipranthasya tatpratipAdakavacanamasaGgatamiti / iti bhAvaH praznayiturevamAzayaH // 114 // padyadvayaM yugapadevAvatArayati- samAdhatte tathApIti dvayeneti- tathApItyAdipadyadvayenoktAM zaGkA samAdhatte- nirAkarotItyarthaH / vivRNoti-tathApItIti- evaM stypiityrthH| upaniSadityasya vivaraNaM-vedAntadarzanapravRttiriti / paretyasya vivaraNam- utkRSTati / dRSTasRSTivAdAtmikaiva vedAntadarzanapravRttirutkRSTetyatra hetumAha-mUlAbhiyuktati- vedAnta 45 . Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 354 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| lavo'pi-lezo'pi nAsti, tanmate jAmavyavahArasya svapnavyavahAratulyatvAt , tathA ca maulasya vedAntadarzanasya vyavahArApetaravena vyavahAraprakRtitA, kintvekAtmasaGgrahapravaNatayA saGgrahaprakRtitaiva, AkAzodakapAtakalpamUladarzanapravRttAveva ceyaM nayaprakRticintA, iti nArvAcInavedAntinAM mithoviruddhakalpanAkoTiklezaparAhatAnAM vyavahArAbhAsasamarthanenApi pratizrutavyAhatiriti hRdayam // ---- sAGkhatheti / sAyazAstre ca nAnAtmanAM vyavasthA pratiniyatajanmamaraNAdivyavahArakRd bhavati, ityetAvat puraskRtya- tAtparyaviSayIkRtyAyaM vivekaH sammatau, yaduta- vyavahAraprakRtikaM sAkSyadarzanaM saGgrahaprakRtikaM ca vedAntadarzanamiti, vedAntaprakRtibhUtasaGganhanayenaikatayA viSayIkRtasyAtmanaH bhedakaraNena saGgrahaviSayabhedakatvalakSaNasamanvayAd vyavahAraprakRtikatvaM sAyadarzanasya vivakSitamiti tAtparyam , tena satkA. darzanapravartakairAptaiSTisRSTivAdasyaivAbhyupagatatvAdityarthaH / tasyAM ca dRSTisRSTivAdAtmakavedAntadarzanapravRttau tu, prapaJcamAtrasya jJAtasattvamupaiyata ityetasmAt kAraNAd ajJAtasattvAbhAvena svapnopame khapnasadRze, svapne dRzyamAnaM vastu tatkAlInameveti jJAtasad yathA tathA jagadapi yadaiva jJAyate tadaiva sat nAnyadeti, vizve ityasya vivaraNaM- jagatIti, satisaptamIyamityAvedanAya satIti / "lezo'pi" ityasya sthAne " vyavahAralezo'pi" iti pAThaH samyaga, vyavahAralavo'pI. tyasya vivaraNaM- vyavahAralezo'pIti / atra hetumAha- tanmata iti - dRSTi sRSTivAdimata ityarthaH, jAgradvayavahArasya svapnavyavahAratulyatvena svapnavyavahAro yathA mithyA tathA jApravyavahAro'pi mithyaiveti bhAvaH / tathA ca vedAntadarzanapravRttedRSTisRSTivAdAtmakatvavyavasthitau ca / maulasya mUlAbhiyuktAbhyupagatasya / vedAntadarzanasya dRSTisRSTivAdAtmakavedAntadarzanasya / vyavahArApetatvena vyavahArarahitatvena, "vyavahAraprakRtitA" ityasya sthAne "na vyavahAraprakRtitA" iti pAThaH smucitH| yadi vedAntadarzanasya na vyavahAraprakRtikatvaM tarhi kiMprakRtikatvamiti pRcchatikinviti / uttarayati- ekAtmeti- ekasminnAtmani tatsvarUpato jagata eva saGgrahasya pravaNatayA vedAntadarzanasya saGkahaprakRtitaivetyarthaH / uktapadyAbhiprAyamupadarzayati-AkAzodakapAteti- AkAzAdudakasya yat patanaM tad yadaiva dRzyate tadaiva samasti tadvad jagadapi yadaiva dRzyate tadaivAstItyevamabhyupagamapravaNaM mUladarzanaM dRSTi sRSTivAdAtmakavedAntadarzanamAkAzodakapAtakalpamUladarzanaM tasya pravRttAveva, evakAreNa dRSTisRSTivAdabhinnavedAntadarzanapravRttivyavacchadaH / iyaM nayaprakRticintA vedAntadarzanaM zuddhadravyArthikana yaprakRtikaM sAGkhyadarzanamazuddhadravyArthikanaya prakRtikamityevaM nayavicAraNA / iti etasmAt kAraNAt , naJaH pratizratavyAhRtirityanenAnvayaH / arvAcInavedAntinAM navInavedAntinAm , eSAmeva vizeSaNaM-mithoviruddhakalpanAkoTiklezaparAhatAnAmiti- eko vedAntI yathA kalpayati, anyo vedAntI tatkalpanAviruddhAmeva kalpanA pUtkarotItyevaM mithoviruddhakalpanAnAM yA koTi:- koTipadamatrAparimitasaGkhayAparaM, tathA cAparimita saGkhacakamithoviruddhakalpanAtmakaklezaparAhatAnAmityarthaH, uktavizeSaNazAlinAM navyavedAntinAM yad vyavahArAbhAsasya samarthanaM tenApi, pratizrutasya- pratijJAtasya vedAntadarzane zuddha dravyAthikanayaprakRtikatvasya, vyAhatiH- bhaGgo netyetAdRzaM hRdayaM-rahasyamityarthaH // 115 // SoDazottarazatatamapadyaM vivRNoti- sAhayatIti / vyavahAra kRdityasya vivaraNaM- pratiniyatajanmamaraNAdivyavahArakRd bhavatIti- nAnAtmanAM sviikaar|dev keSAJcinnarake janma, keSAzcid devagatau janma, keSAzcit tiryaggatau janma, ekasya yadA janma tadA'parasya kasyacinmaraNam , eko'mukazAstrajJAtA'parastadanyazAstrapravINo'nyaH sarvazAstranipuNaH kazcit kiJcijjJaH, kazcid baddhaH kazcinmukta ityevaM pratiniyatajanmamaraNAdivyavahAro bhavatIti nAnAtmavyavasthA vyavahArakRdityarthaH / ityetAvat etAvanmAtram / puraskRtyetyasya vivaraNaM tAtparyaviSayIkRtyeti / ayaM vivekaH sammatAvityasya phalitArthamAha- yaduteti / niruktapadyabhAvArthamAvedayati- vedAnteti - vedAntadarzanasya prakRtibhUto yaH zuddhadravyArthikaH . saGgrahanayastenaikatayA viSayIkRtasyAtmano yad bhedakaraNam - eko baddho'paro mukta ityevaM vibhajanaM nAnAtmAbhyupagamanamiti yAvat , tena saGgrahaviSayabhedakatvaM yad vyavahAranayasya lakSaNaM tasya samanvayAt- sAGkhyadarzane ghaTanAt sAGkhyadarzanasya vyavahAranayaprakRtikatvaM sammatikA vivakSitamiti tAtparyam- abhiprAya ityarthaH / tena uktadizA sADayadarzane vyavahAra Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / viMze vyavahAraprakRtitvAbhAve'pi na kSatiH, Atmana eva sakalazAstraprayojanabhAgitvena mukhyatvAnmukhyodezenaiva ca nayAnAM prakRtivikRticintAyA yuktatvAditi bhAvaH // 115-116 // yadyevaM sahaGgha-vyavahArau vedAnta-sAGkhyadarzanapravartakau, naigamanayastarhi kasya darzanasya pravartaka iti jijJAsAyAha heturmatasya kasyApi zuddhAzuddho na naigmH| antarbhAvo yatastasya saGgraha-vyavahArayoH // 117 // . nayAmRta-heturiti / sAmAnya vizeSAdubhayagrAhitvena zuddhAzuddho naigamanayaH kasyApi matasyadarzanasya, na hetu:- na prakRtiH, yataH sAmAnyagrahAya pravRttasya saGgraha eva, vizeSagrahAya ca pravRttasya vyavahAra evAntarbhAva iti tadubhayabhinnaM svAtmAnamevAlabhamAnasya na bhinnadarzanaprakRtikatvamabhidhAtuM yujyata iti // 117 // kutastarhi vaizeSikadarzanamutpannaM kathaM vA tanna samyagityAkAGkhAyAmAha dvAbhyAM nayAbhyAmunnItamapi zAstraM kaNAzinA / anyo'nyanirapekSatvAnmithyAtvaM svamatAgrahAt // 118 // nayAmRta0-dvAbhyAmiti / dvAbhyAM- sAmAnya-vizeSagrAhibhyAM saGghaha-vyavahArAbhyAM nayAbhyAm , unnItaM- pRthaga vyavasthApitamapi, kaNAzinA- kaNAdamuninA, zAstram , anyo'nyanirapekSatvAt- parasparadvayAvalambanameva zAstrasya samyaktvaprayojakam , kintu yathAsthAne tadviniyogaH, sa ca svaprayuktabhaGgaviviktadravya-paryAyobhayAvagAhitvAt , svamatAgrahAt- svakalpanAbhinivezAt , mithyAtvam , nahi nayajayaprakRtikatvasyAbhyupagamena, asya na kSatirityanenAnvayaH, kathamevamapi na kSatirityapekSAyAmAha- Atmana eveti asya mukhyatvAdityanenAnvayaH, anyat spaSTam // 116 // saptadazottarazatatamapadyamavatArayati- ydyvmiti| vivRNoti-heturitIti / "sAmAnya-vizeSAdubhayagrAhitvena" ityasya sthAne " sAmAnyavizeSobhayagrAhitvena" iti pAThaH samyaga, naigamo yadi sAmAnyameva gRhNIyAd vizeSameva vA gRhNIyAt tarhi zuddhaH syAt na caivam, kintu sAmAnyamapi gRhNAti vizeSamapi gRhNAtItyevaM sAmAnyavizeSobhayaprAhitvenetyarthaH / matasyetyasya vivaraNaM darzanasyeti / na heturityasya vivaraNa-na prakRtiriti / atrottarArdoktaM hetuM vivRNoti- yata iti- etadanantaraM tasyeti dRzyam, tasya- naigamasya / kathamekasya tasya saGgrahe'ntarbhAvo vyavahAre cA'ntarbhAva ityapekSAyAmAha- sAmAnyagrahAyeti / evaM ca saGgraha-vyavahArabhinno naigamanayo nAsti kasya bhinnadarzanahetutvamityAha-tadubhayabhinnamiti-saGgraha-vyavahArAnyatarabhinnamityarthaH, tenobhayabhedasya kevalAnvayitve'pi na kSatiH / svAtmAnameva negamanayasvarUpameva / alabhamAnasya aprApnuvato naigamanayasya / "bhinnadarzanaprakRtikatva" ityasya sthAne "bhinnadarzanaprakRtitva" iti pATho yuktaH, bhinnadarzanakAraNatvaM vaktuM na ghaTata ityarthaH / / 117 // ___ aSTAdazottarazatatamapadyamavatArayati- kuta iti- kasmAnnayAdityarthaH, asya 'utpannam' ityanenAnvayaH / kathaM vA kasmAt kaarnnaadvaa| tanna samyag vaizeSikadarzanaM na samIcInam / vivRNoti-dvAbhyAmiti / dvAbhyAmityasa vivaraNa- sAmAnya-vizeSagrAhibhyAM saGgaha-vyavahArAbhyAmiti / unnItamityasya vivaraNaM-pRthagU vyvsthaapitmiti| kaNAzinetyasya vivaraNa- kaNAdamunineti / kathaM kaNAdamunipraNItaM vaizeSikadarzanAkhyaM zAstraM mithyAtva mityapekSAyAM hetUpadarzakamuttarArddha vivRNoti-anyo'nyanirapekSatvAditi / anyo'nyanirapekSatvaM sAmAnya-vizeSAtmakArthayoreva na tu tatpratipAdakazAstrasyetyatastadvivaraNa- parasparaviviktadravya-paryAyobhayAvagAhitvAditi- zAstrajanya Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 356 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / dvayetarayAvadbhaGgAnAM syAdvAdalAJchitAnAM parasparasAkAGkSANAM tAtparyaviSayatayA sampadyate, ekatarasyApyatAtparya siddhAntavirAdhanAyA aparihArAt , tadAha " je vayaNijjaviappA saMjujjantesu honti eesu / sA sasamayapannavaNA siddhantavirAhaNA aNNA (titthayarAsAyaNA aNNA ) // " [sammatipra0 kA0 gA0 53 ] ___ tadiha sAmAnya-vizeSayogaH kutastarAmanyeSAM bhaGgAnAmiti sphuTameva mithyAtvam , atiriktasAmAnyavizeSApekSAM vinA mahAsAmAnya-'nyavizeSayoriva vastumAtrasya svata eva sAmAnya-vizeSAtmakatvamityarthasyaiva yathAvannayadvayaviniyogarUpatvAt, anyathA'navasthAnAt , tadidamuktam - jJAnasya nirukkobhayAvagAhitvAt tajanakazAstrasyApi niruktobhayAvagAhitvamiti bodhyam / svamatAgrahAdityasya vivaraNaMsvakalpanAbhinivezAditi- kartuH svakalpanA'bhinivezaH zAstre'pi tadavabodhake bodhyaH / mithyAtvaM prakRte mithyaiva mithyAtvam / nanu nayadvayAlambitvAnazAstraM yathA samyaktvamazcati, tathA vaizeSikazAstre'pi nayadvayAvalambitvamastIti kathaM na tasya samyaktvamityata Aha- nahIti- asya smyktvpryojkmitytraanvyH| yadi nayadvayAlambanaM na zAstrasya samyaktvaprayojakaM tarhi vAcyaM tatprayojakamiti pRcchati-kinviti / uttarayati- yathAsthAna iti / tadviniyogaH nayadvayaviniyogaH / sa ca nayadvayaviniyogazca, asya 'sampadyate' ityanenAnvayaH / svaprayukteti- bhaGgadvayaM cetarayAvadbhazAzca bhanadvayetarayAvadbhazAH, khaprayuktAzca te jayadvayetarayAvadbhaGgAzca svaprayuktabhaGgadvayetarayAvadbhaGgAsteSAM khaprayuktabhAvayetarayAvadbhaGgAnAm , bhaGgadvayasya- syAdastyeveti syAnnAstyeveti bhaGgadvayasya saGgrahavyavahAranayadvayaprayuktatve Rmikatadubhaya-yugapattadubhayAdisaMyojanopajAtasvarUpANAM tRtIya-caturtha-paJcama-SaSTa-saptamabhaGgAnAmapi nayadvayaprayuktatvamityAvedanAyAdya-dvitIyabhaGgayobhanadvayazabdenAbhidhAnam / kathambhUtAnAM teSAmityAkAGkSAyAM tadvizeSaNamAha- syAdvAdalAJchitAmiti, parasparasAkADANAmiti ca / kathaM sarveSAmeva bhaGgAnAmuktavizeSaNaviziSTAnAM tAtparyaviSayayatve satyeva samyaktvaM sambhavati nAnyathetyata Aha- ekatarasyApIti saptAnAM nirukkabhaGgAnAM madhyAdekasyApi bhnggsyetyrthH| atAtparye tAtparyAviSayatve / siddhAntavirAdhanAyAH syAdvAdazaddhAntAvahelanAyAH / aparihArAt parihartumazakyatvAt / uktArthaM sammatipranthasya gAthAsaMvAdamAha-tadAheti / je0 iti- "ya vacanIyavikalpAH sNyuktyorbhvntynyoH| sA svasamayaprajJApanA siddhAntavirAdhanA anyA // " iti sNskRtm| tat tasmAt / iha svatantrasAmAnya-vizeSobhayaprarUpake vaizeSikadarzane / sAmAnyeti- sAmAnyayogaH prathamamaGge vizeSayogo dvitIyabhaGge ityevaM bhaGgadvaye sAmAnya-vizeSayogasambhave'pi tRtIyAdibhaGgAnAM sAmAnya-vizeSayoH parasparasApekSayoH sammelanata eva sambhavitvena parasparanirapekSasAmAnya-vizeSayogaH kathamapi na sambhavatIti vaizeSikazAstraM spaSTameva mithyAtvam, kutastarAmityanena parasparanirapekSasAmAnya-vizeSayoH svarUpata evAbhAvAt prathamadvitIyabhAyorapi tAdRza. sAmAnyavizeSayogo na sambhavatItyAveditam / yathA mahAsAmAnye'tiriktasAmAnyaM nAsti, antyavizeSe'niriktavizeSo nAsti. athApi mahAsAmAnyasya svata eva sAmAnyarUpatvam , antyavizeSasya ca svata eva vizeSarUpatvam, tathaiva vastumAtrasyaivAtiriktasAmAnya-vizeSApekSAmantareNaiva khata evAnuvRttirUpatvAt sAmAnyAtmakatvaM svata eva vyAvRttirUpatvAd vizeSarUpamityevaM vastumAtrasya khata eva sAmAnya-vizeSAtmakatvamityeva yathAvannayadvayaviniyogaH, sa ca syAdvAda eveti syAdvAdasyaiva samyaktvaM na tu vaizeSikazAstrasya tad yathoktanayadvayaviniyogAbhAvAnmithyAtvamevetyAzayenAha - atiriketi / anyathA vastumAtrasya svataH saamaany-vishessaanaatmktvsyaanggiikaare| anavasthAnAditi- ghaTa-paTAdau ghaTo'yaM ghaTo'yamityanugatapratItyanurodhena ghaTatvasAmAnyasya paTo'yaM paTo'yamityanugatapratItyanurodhena paTatvasAmAnyasya, evaM maThatvAdisAmAnyasya ca yathA'tiriktasyAnIkAraH; evamayaM ghaTo'smAd ghaTAd bhinnaH, ayaM paTa etasmAt paTAd bhinna ityAdivyAvRttipratyayAnurodhenAtiriktasya vizeSasyAjIkAraH, Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyAM samalaGkato nayopadezaH / svato'nuvRtti-vyativRttibhAjo, bhAvA na bhAvAntaraneyarUpAH / parAtmatattvAdatathAtmatattvAt , dvayaM vadanto'kuzalAH skhalanti // " [anyayogavyavacchedadvAtriMzikA zlo0 ] etena naiyAyikadarzanamapi vyAkhyAtam , padArthapramANAdibhedaM vinA prAyastasya vaizeSikadarzanasamAna. viSayatvAditi dik // 118 // - nanu saGgraha-vyavahArayoreva viSayavivekena naigamasyAntarbhAve tasya pArthakye kiM bIjam ? adarzane'pi kiJcit kalpayAma iti cet ? tarhi dRSTaM svatantradravya-paryAyobhayaviSayatvameva tathAstu, tathA ca tata eva kaNAdamatotpattiyuktati parIkSApUrvamAha svatantravyakti-sAmAnyagrahAyeSTe tu naigame / / aulUkyasamayotpattiM brUmahe tata eva hi // 119 // nayAmRta-svatantreti- spaSTArthaH / atra cArthe pradarzitanyAyena dravya-paryAyarUpamubhayamapi parasparaviviktamekatra vidyata ityabhiprAya:, " naigamo'zuddhadravyAstikaprakRtiH" iti sammativRtisvaraso'pIti dhyeyam // 119 // tathA ghaTatvaM sAmAnyaM paTatvaM sAmAnya maThatvaM sAmAnyamityevaM sAmAnyeSvapyanugatapratyayAnurodhena sAmAnyatvasAmAnyasyAtiriktasyAbhyupagamaH syAt , evaM tatrApItyanavasthAnaM syAt, vizeSe'pi cAyaM vizeSa etasmAd vizeSAd bhinna iti vyAvRttipratyayAnurodhena vizeSe'pyatiriktavizeSastatrApyatiriktavizeSa ityanavasthAnaM prasajyetetyato vastuna eva svataH sAmAnyavizeSAtmakatvamabhyupeyamityarthaH, uktArthe zrIhemacandrasUrivaravacanasaMvAdamAha- tadidamuktamiti / svata iti- svata evAnuvRtti vyAvRttibhAjaH, anugatapratItivyAvRttipratyayayorviSayatvAjjanakatvAca sAmAnyavizeSAtmakA ghaTa-paTAdayayo bhAvA bhAvAntareNa- Azrayavyatirikena sAmAnyena vizeSeNa ca neyarUpA:- jJApyarUpA anugata-vyAvRttipratItiviSayA na, evaM ca parAtmatattvAd- vastvAtmakAzrayavyatiriktasAmAnya-vizeSAtmakatattvAt , kathambhUtAt ? atathAtmatattvAt- tathA''tmatattvaM na bhavatItyatathAtmatattvaM tasmAt , vastuvyatiriktasAmAnya-vizeSatattvaM na bhavatyevetyataH zazazaGgakalpAt , dvayam-anuvRttivyAvRttibuddhidvayam , vadantaH- kathayanto vaizeSikAH, akuzalAH- tattvanirUpaNAsamarthAH skhalanti- vAdaraNabhUmau parAjayalakSaNAM skhalanAM prApnuvantItyarthaH, etena vaizeSikadarzanakhaNDanena, asya vyaakhyaatmitynenaanvyH| vyAkhyAtaM khaNDitatayA vyAkhyAnaM khaNDitaM bhavatIti / ekamatakhaNDane tadanyamatasya khaNDanaM kathamityata Aha- padArthapramANAdibhedaM vineti- padArthapramANAdisaGkhyAbhedaM vinetyarthaH / vaizeSikamate dravyAdayaH sapta padArthAH, pratyakSAnumAne dve eva pramANe, naiyAyikadarzane pramANa-prameyAdayaH, padArthAH SoDaza, pramANAni pratyakSA-'numAnopamAna-zabdAkhyAni catvArItyevaM pdaarthprmaannsngkhthaabhedH| nyAyabhede samavAyasya pratyakSaM bhavati, vaizeSikamate yAvatsambandhipratyakSe satyeva sambandhapratyakSamiti niyamAt sambandhinAM paramANvAdInAM pratyakSAbhAvAt samavAyo na pratyakSa ityapi vizeSo'stItyata uktam-prAya iti / tasya naiyAyikadarzanasya // 118 // ekonaviMzatyuttarazatatamapadyamavatArayati-nanvityAdinA, viSayavivekena sAmAnyaviSayakatvAt sAmAnyaviSayakanagamasya samahe'ntarbhAvaH, vizeSaviSayakatvAd vizeSaviSayakanagamasya vyavahAre'ntarbhAva ityevaM viSayavivekena / tasya naigamasya / pArthakye sahapraha-vyavahArAbhyAM bhinnatve, anye devasUriprabhRtayaH saGgraha vyavahArAbhyAM negamasya pArthakyamAmanantItyatra kiM bIjamityarthaH / zahate- arzane'pIti-negamapArthakyabIjasyAdarzane'pi. kizcinnaigamapArthakyabIjaM kalpayAMma ityarthaH / samAdhatte-tahA~ti- adRSTasya kasyacinnaigamapArthakyabIjasya kalpanApekSayA lAghavAnnaigame dRSTameva sAmAnyavizeSobhayaviSayakatvaM Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| RjusUtrAditaH sautrAntikavaibhASiko kramAt / abhUvan saugatA yogAcAramAdhyamikAviti // 120 // nayAmRta-RjusUtrAdita iti / RjusUtrAditaH- RjusUtra-zabda-samabhirUDhevambhUtebhyaH, kramAt sautrAntiko vaibhASiko yogAcAro mAdhyamikazceti catvAraH, saugatA abhUvan- udapadyanta, eteSAM svarUpametena kAvyena jJeyam"artho jJAnasamanvito matimatA vaibhASikeNeSyate, pratyakSo nahi bAhyavastuvisara: sautrAntikairAzritaH / / yogAcAramatAnugairabhimatA sAkArabuddhiH parA, manyante bata madhyamAH kRtadhiyaH svacchAM parAM saMvidam" // 1 // [ ] iti, etadvizeSAvagamapuSpamadArthinA tu matkRtalatAdvayaM parizIlanIyam / atra vaibhASikasya zabdanaya tathA'stu pArthakyabIjamastvityarthaH / tathA ca uktadizA saGgraha-vyavahArAbhyAM naigamasya pArthakye ca / tata eva naigamAdeva / svatantretIti- spaSTArthatvAdidaM padyaM na vyAkhyAyata ityAha- spaSTArtha iti / atra cArthe etatpadyaprasiddhArthe / pradarzitanyAyena anntropdrshityuktyaa| ekatra ekasmin dharmiNi / uktArthe sammativRttisvArasyaM darzayati- naigama iti // 119 // RjusUtrAdiparyAyArthikanayacatuSTayato bauddha catuSTayasya sautrAntika-vaibhASika-yogAcAra-mAdhyamikAbhidhasya darzanAni jAtAnItyAvedakaM viMzatyuttarazatatamapadyaM vivRNoti-RjusutrAdita itIti / RjusUtrAdita ityasya vivaraNamRjusUtrazabdasamabhi bhya iti / kramAditi - RjusUtrAt saunnAntikaH, zabdAd vaibhASikaH, samabhirUDhAd yogAcAraH, evambhUtAnmAdhyamika ityevaM catvAraH saugatAH- bauddhAH, abhUvana udpdyntetyrthH| sautrAntikAdipadaM sautrAntikadarzanAdiparam / saMkSepatazcatuNNI bauddhAnAM svarUpamAvedayitumAha- eteSAmiti- anantaramupadiSTAnAM sautrAntikAdInAM caturNI bauddhAnAmityarthaH / etena anantarameva vakSyamANena / jJAnasamanvito'rthaH yadaiva jJAnaM tadaiva tadviSayo'rthaH / jJAnaviSayayoH samakAlamevotpattiriti matimatA sUkSmabuddhizAlinA, vaibhASikeNa vaibhASikasaMjJakena bauddhavizeSeNa, iNyate svIkriyate, sautrAntikaH, sautrAntikAkhyaibauddha vizeSaH, bAhyavastuvisaraH bAhyavastuviSayakaH, pratyakSaH pratyakSAtmakabodhaH, nAzrito naiva svIkRtaH, vaibhASikamate samAnakAlInasAmagrIto bAhyavastu-tajjJAnayorutpattiriti tayorviSayaviSayibhAvasambandha iSyate, tena nirAkArameva jJAnaM tadviSayakatvAt tasiddhinibandhanam , sautrAntikamate prathamakSaNe pratyakSakurvadrUpAtmakaM kSaNikaM svalakSaNAbhidheyaM bAhyavastu tato dvitIyakSaNe tannAzastadAkArajJAnotpattizceti tadAkArameva jJAnaM na tu tadviSayakaM tayobhinnakAlatvAt , kintu tadAkAraM jJAnaM tadantareNa na sambhavatIti tadAkArajJAnAt tasya siddhirityevamanayorvizeSaH, yogAcAramatAnugaiH yogAcAramatAnusaraNazIlaiH, parA utkRSTA bAhyavastvabhAvena bAhyavastujanyatvAbhAvAt , sAkArabuddhirAzritA svIkRtA, pUrvapUrvavijJAnakSaNenottarottAM tattadAkAraM vijJAnaM jAyate, tasya tattadAkAratvaM ca vAsanAvizeSabalAdeva na bAjhavastubalAditi na tattadAkArabalAd bAhyavastusiddhirupeyata iti bAhyavastvabhyupagantRtva-tadanabhyupagantRtvAbhyAM sAkAravijJAnAbhyupagantrorapi sautraantik-yogaacaaryorvishessH| madhyamAH mAdhyamikabauddhavizeSamatAnuyAyinaH, kRtadhiyo nirmalabuddhimantassvacchAmAkAraviSayaviSayibhAvarahitAmata eva parAmutkRSTAM, saMvidaM buddhiM. manyante svIkurvantItyarthaH / vistarabhayAdatra sautrAntikAdInAmRjusUtrAdiprakRtikatvapallavanaM na kriyate, kintu matkRtalatAdvaye vistareNa tadupapAdanaM samasti tadavalokanIyaM tadvizeSAbhijJAnArthineti granthakRdupadizati-etadvizeSeti- etasya-anantaramupadarzitasya bauddhamatacatuSTaye RjusUtrAdi. paryAyArthikanayacatuSTayaprakRti katvasya yo vizeSo'vAntaravailakSaNyaM tadavagamAtmakaM yat puSpamadaM- madhu tadarthinA- tadabhilASukena, matkRtalatAdvayaM zrIyazovijayopAdhyAyanirmitalatAnAmakagranthadvayam , parizIlanIyaM sarvato'bhyasanIyamityarthaH / Rjutra-- nayAbhyupagatakSaNikAtmakaparyAyAbhyupagantRtvAt sautrAntikAnAmRjusUtrapakSapAtitvasya spaSTaM pratIyamAnatve'pi vaibhASikAdInAM Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / pakSapAtitvaM nityA'nityazabdavAcya pudgalAbhyupagamAt, jJAnA*'rtha lakSaNayaugapadyarUpavyaJjanaparyAya pradhAnatvAyogAcAra mAdhyamikayozca zuddha zuddhataratvena samabhirUDhaivambhUtapakSa vartitvamiti // 120 // nayasaMyogajaH zabdA'laGkArAdezca vistaraH | cAvagantavyam, kiyAn vAcyo vacastulyasaGkhyA hyabhihitA nayAH // 121 // nayAmRta0 - nayeti / zabdA'laGkArAdeH - vyAkaraNa - sAhityAdizAstrasya ca vistaraH, naya saMyogaja:- nAnAnayamayaH, Adita eva tatpravRttau nAnAnayavivakSAyAM upajIvanAt, anyathA sArvapArSadatvAnupapatteH, ata eva mImAMsakA api dravya-paryAyayoH sArvajanInabhedA-bhedAdyupapattaye vyavahAranaya. mAnantya - vyabhicArAbhyAM bibhyantau vyaktizaktimapahAya jAtau zaktivyutpattaye saGgrahanayaM cAdriyamANAH svamatapravRttau nayasaMyogamevAdAvapekSante yat tu mImAMsaka matasyAzuddhadravyArthikavyavahAranayaprakRtikatvaM zabdanayAdipakSapAtitvaM kuto'vagamyata ityapekSAyAmAha - atreti caturNAM bauddhAnAM mata ityarthaH / yadyapi bAhyapadArthAbhyupagantRtvAdarthanayapakSapAtitvameva yukaM tathApi pudgalAtmakasya nityAnityazabdavAcyatayA'bhyupagamAcchandanaya pakSapAtitvam, vaibhASiko'pi kSaNikameva vastu svIkaroti na nityamiti zabdo'pi na nityaH, kintu nityamityevasvarUpo'nityamityevaM svarUpo yaH zabdastadvAcyasya pudgalasyAbhyupagamAt na tu zabda vAcyaM pudgalamabhyupagacchatItyarthAdavagamyate, zabdanayo hi vyaJjanaparyAyaM prAdhAnyenAbhyupagacchati, vaibhASiko'pi tathetyato'pi zabdanayapakSapAtitvamasyetyAha - jJAneti - jJAnArthayorlakSaNa sAdhAraNaM yad yaugapadyaM tadrUpo yo vyaJjanaparyAyastatpradhAnatvAcca prAdhAnyena tadabhyupagantRtvAcca vaibhASikasya zabdanayapakSapAtitvamavagantavyaM jJAtavyamityarthaH / samabhirUDhanayaH zuddhaH, yogAcAramatamapi bAhyArthAvagAhitvalakSaNAzuddhivigamAcchuddhamiti zuddhatvena yogAcArasya samabhirUDhanayapakSapAtitvam evambhUtanayaH zuddhataraH, jJAnasya sAkAratA'pyazuddhistadAbhAvAdatizuddhaM nirAkAraM nirviSayakaM ca jJAnaM tadabhyupagamagantRtvAnmAdhyamikamatamapi zuddhataramataH zuddhataratvena mAdhyamikasyaivambhUtanayapakSapAtitvamityAha -- yogAcAreti // 120 // zabdA-'laGkArAdInAM nayasaMyogajanyatvamityasya yAvanto vacanaprakArAstAvanto nayA ityasya copadarzakamekaviMzatyuttarazatatamapadyaM vivRNoti-nayetIti / " nAnAnayavivakSAyAM " ityasya sthAne " nAnAnayavivakSAyA " iti pATho yuktaH / anyathA zabdA'laGkArAdeH prathamataH pravRttau nAnAnayavivakSAyA upajIvanAbhAve, nAnAnayavivakSAmanupajIvyApi prathamataH zabdA-'laGkArAdipravRtyabhyupagame iti yAvat / sArvapAdatvAnupapatteH sarvapariSadvyavasthitajana sambandhitvAnupapatteH, yadyekanayajatvameva zabdA'laGkArAdInAM syAt tadananusaraNakAriNAmAnandakAritvaM zabdAlaGkArAdInAM na bhavedatasteSAM nayasaMyojatvamevetyAzayaH / ata eva zabdA'laGkArAdInAM nayasaMyogajatvAdeva / mImAMsakA apItyasya 'AdriyamANAH' ityanena ' apekSante ' ityanena cAnvayaH, dravyaparyAyayoH, sArveti- sArvajanInaH- sarvajana prasiddho yo bhedAbhedAdistadupapattayetatsiddhayartham, vyavahAranayamityasya 'AdriyamANAH' ityanenAnvayaH / "bibhyantau " ityasya sthAne "bibhyata" iti pATho yuktaH, zabdasya vyaktau zakterupagame vyaktInAmAnantyAcchakkera pyAnantyaM prasajyate, yatkiJcidvyaktau zabdasya zaktyabhyupagame yatraiva vyaktau padasya zaktistasyA eva vyakteH padAdupasthitirna tvanyAsAM vyaktInAm, zAbdabodhazca vyaktyantarANAmapItyupasthitizAbdabuddhayoH samAnaviSayatvapratyAsattyA kAryakAraNabhAvo na syAdanupasthitavyaktau zAbdabodhasya bhAvena vyatirekavyaM bhicArAdityevamAnantya-vyabhicArAbhyAM bibhyatIM vyaktizakti parityajyetyarthaH / jAtI ghaTatva- paTatvAdisAmAnye / zaktivyutpattaye ghaTapaTAdizabdazaktiprahalakSaNazaktivyutpatyartham / saGgrahanayaM sAmAnyarUpeNa vyaktInAM saGgrahaNAdanugamanAt sAmAnyaprAhisaGgraham / caH samuccaye / AdriyamANA apekSamANAH / svamatapravRttau bhedAbhedasAmAnyAbhyupagamapravaNamImAMsArAddhAnta pravRtyartham / nayasaMyogameva vyavahAra-saGgrahadvaya maMyojanameva / Adau prathamam / natvevaM mImAMsAmatasya vyavahAra-saGgrahanayadvaya prakRtikatve sammatigranthavirodhaH, tatra tasyAzuddhadravyArthiM kanaya prakRtikatvasyaivAbhidhAnAdityata Aha- yat tviti / nAmanikSepA 359 Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadezaH / %3 sammativRttau nAmanikSepAvasare bhASitaM tat zabdA-'rthayonityasambandhamAtravAdApekSayA, " autpattikastu zabdasyArthena sambandhaH " [jaiminisUtra- '] iti tatsUtre autpattika ityasya viparItalakSaNayA nitya iti vyAkhyAnAt, pUrvapUrvasaGketApekSAyAmanavasthAnAnnityapadasambandhAbhyupagama eva, pravRttimUlavyahArAyantazuddhazAstraidamparyapAlocanAyAM tu tasya nayasaMyogatvameva yuktam , anyathA zabdAnuzAsane'pi sphoTa. vicAre zabdatanmAtrasaGgrahaprAdhAnyena nayasaMyogajatvaM na syAt, nayasaMyogajatve zabdAdInAM kathaM na svasamayatulyatvamiti cet ? mUDhanayAnAM teSAM yathAvadvibhAgAkaraNAt , ata eva yathAvanayavibhAgacikIrSayA " siddhiH syAdvAdAt" [siddhahema0 1. 1. 2.] iti sUtramupanyasya zrIhemasUrayaH svopajJazabdAnuH vasare nAma-- sthApanA-dravya-bhAvanikSepabhedena nikSepAzcatvArastatra nAmanikSepanirUpaNAvamare / bhASitam uktam / tat miimaaNskmtsyaashuddhdrvyaarthikvyvhaarnyprkRtiktvkthnm| zabdA-'rthayornityasambandho mImAMsakasammata ityatra jaminisUtravyAkhyAnaM pramANayati- autpattikastviti-itizabdaH svarUpaparaH / tatsUtre mImAMsAdarzanapravartakajaiminimunipraNItasUtre / utpattikRta autpattika iti vyutpattyautpattikazabdArtha utpattimAn anitya iti / yAvat, tathA ca zabdasyArthenAnityaH sambandha iti syAdata Aha- autpattika ityasyeti-autsattika ityevNsvruupshbdsyetyrthH| viparItalakSaNayA autpattikaviparIte anautpattike lkssnnyaa| nanvIzvarAnaGgIkartRmImAMsakamate nityasaGketasyAbhAve'pyanityAdhunikapuruSasaGketa eva zabdA-'rthayoH sambandho'stu, tathA ca na zabdasyArthena saha nityasambandhasiddhirityata Aha-pUrvapUrveti- AdhunikasaMketasya zabdArthasambandhatve kasyacit puMso ghaTapadAt paTo boddhavya iti saGketasyApi sambhavena ghaTapadasya paTo'pi zakyArthaH syAt , tatparihArAya pUrvapUrvapuruSasaGketApekSa eva saGketaH zabdA-'rthayoH sambandha iti vAcyam , tathA ca paTe ghaTapadasya saGketo na pUrvapUrvasaGketApekSa iti na sa sambandhaH, kintu ghaTe ghaTapadasaGketaH pUrvapUrvapuruSairapi kRtastadapakSo ghaTapadasya ghaTe saGketo ghaTapada-ghaTarUpArthayoH sambandha ityanavasthA prasajyata iti nityazaktilakSaNasambandha eva zabdA-'rthayorupeya ityarthaH / pravRttIti- loke svargAdyartha yAgAdau yA pravRttistanmUlavyavahArAdiparyantasya zuddhasya jaiminizAstredamparyasya paryAlocanAyAMvicAraNAyAM punarmImAMsakamatasya nayasaMyogajatvameva yuktmityrthH| anyathA uktaparyAlocanAyAmapi mImAMsakamatasya nayasaMyogajatvAnaGgIkAre / zabdAnuzAsane'pi anuziSyante prakRti-pratyayAdivibhAgena pratipAdyante sAdhuzabdA aneneti anuzAsanam , zabdAnAmanuzAsanaM zabdAnuzAsanamiti vyutpattyA vyAkaraNazAstre'pi, asya nysNyogjtvmitynenaanvyH| sphoTavicAra iti- sphuTIbhavatyartho'neneti sphoTaH, sa ca varNasphoTaH padasphoTo vAkyasphoTa iti vidheti vacanA trividho nityaH zabdasvarUpastasya vicAre / kathaM zabdAnuzAsane nayasaMyogajatvAnupaprattirityAkAlAnivRttyarthameva sphoTa. vicAre zabdatanmAtrasaGgrahaprAdhAnyenetyukam , asti ca tatra zabdatanmAtrasaGgrahasyaiva prAdhAnyaM sphoTAtmakazabdasvarUpasya parabrahmaNa upagamAcchandabrahmaNa evArtharUpeNa vivartanAdarthamAtrasya zabdAtmakaMbrahmasvarUpatvamityevaM zabdatanmAtrasaGaprahaprAdhAnyam / atra zaGkate- nayasaMyogatve iti / zabdAdInAmityatra zabdapadaM zabdAnuzAsanaparam , AdipadAdalaGkArAdizAstrANAmupagrahaH / svasamayeti - jainAbhimatasyAdvAdarAddhAntetyarthaH, yathA syAdvAdarAddhAnte nayasaMyogajatvaM tathA zabdAnu. zAsanAlaGkArAdizAstrANAmapIti syAdvAdarAddhAntasya jainasamayatvavacchandAnuzAsanAdizAstrANAmapi jainasamayatvamApadyatetyarthaH / samAdhatte-mUDhanayAnAmiti- anyo'nyanirapekSasAmAnya-vizeSAdyarthaprAhakatvAnmithyAnayAnAmityarthaH / teSAM shbd-ulngkaaraadishaastrnnaam| yathAvad vibhAgAkaraNAditi- etadapekSayedamabhihitametadapekSayA tvidamuktamityevamapekSAbhedena yanayaviSayavibhajana tasyAkaraNAnna zabdA-'laGkArAdInAM nayasaMyogajatve'pi svasamayatulyatvamityarthaH / ata eva ityasya 'AvizcakruH' ityanenAnvayaH, zrIhemasUraya ityasyApyAvizcakrurityanenAnvayaH / svopakSeti- svanirmitetyarthaH, svapadenAtra zrIhemasUrINAM prahaNam , svopazazabdAnuzAsanasyetyasya dRDhaprAmANyamityanena sambandhaH / svasamayAntarbhAvena jainarAddhAntAnta. vina, jainarAddhAntasya nizcitaprAmANyakatvena tadantarbhUtasya zrIhemacandrarinirmitazabdAnuzAsanasyApi sudRDhaM prAmANyamiti / Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyAM samalaGkRto nyopdeshH| zAsanasya svasamayAntarbhAvena dRDhaprAmANyamAvizcakruH, saGkepamabhipretyAha-uko vistaraH kiyAn vAcyA, yato vAcastulyasaGkhyA nayA abhihitAH // 121 // syAdvAdanirapekSaizca, taistAvantaH praagmaaH| jJeyopayujya tadiyaM, darzane nayayojanA // 122 // nayAmRta-syAdvAdeti / taiH-nayaiH, syAdvAdanirapekSaiH- syAdvAdaikavAkyatArahitaH, tAvanta:vacastulyasamA eva, parAgamA:- parasiddhAntA bhavanti, abhinivezAnvitanayatvasyaiva parasamayalakSaNatvAt , tadidamukkaM sammatI " jAvaiyA vayaNapahA, tAvaiyA ceva hunti nyvaayaa| jAvaiyA nayavAyA, tAvaiyA ceva parasamayA // " [ tu. kAgA0 4 ] ___etAvatsu nayeSvicchAkalpitasaMyogajabhedo'pi samavAyAntarApekSakaH sulabha eva, iyaM darzane nayayojanopayujya jJeyA, na tvApapAta eva, ApAtajJAnasya svasamaya-parasamayaviparyAsaphalatvAt , ata eva vastusthitivicAre " je pajavesu NihiTThA, jIvA parasamayagativiNihiTThA / __ AyasahAmi ThiyA, te sagasamayA muNenavA // " [ iti daigambaraM vacanaM [cakruH ] samyak svasamayAniSNAtatAmabhivyaJjayati, dravyAstikAbhiprAyaH svasamaya: AvizvakA prakaTIcakruH / uttarArddhamavatArya vivRNoti-saMkSepamabhipretyAheti / kiyAna vAcya ityanena vizeSato nayavistaro vaktamazakya iti sUcitam / kathaM vizeSato nayavistaro vaktamazakya ityapekSAyAmAha-yata iti // 11 // darzanagatanayayojanopasaMhAraparaM dvAviMzatyuttarazatatamapadyaM vivRNoti- syAdvAdetIti / tairiyasya vivaraNa- nayairiti / syAdvAdanirapekSarityasya vivaraNa- syAdvAdaikavAkyatArahitairiti / tAvantaH ityasya vivaraNaM-vacastulyasaGkhyA eveti / parAgamA ityasya vivaraNa-parasiddhAntA iti / bhavantIti kriyApadamadhyAhRtam / vacastulyasaGkhayAkAnAM nayAnAM parasamayatve hetumAha- abhinivezeti- svamatakadAgrahatyarthaH / yAvanto vacanamArgAstAvanto nayAH parasamayA ityatra sammativacanasaMvAdamAha- tadidamukkaM sammatAviti / jAvaiyA0 iti- "yAvanto vacanamArgAstAvantazcaiva bhavanti nyvaadaaH| yAvanto nayavAdAstAvantazcaiva parasamayAH // " iti saMskRtam, etAvatsu vcstulysNkhykessu| icchAkalpiteti- etannayasyAnena nayena saMyogo bhavatvityAdIcchAkalpitetyarthaH / icchAkalpitasaMyogajabhedo'pItyastha sulabha evetyanenAnvayaH / "samavAyAntarApekSakaH" ityasya sthAne " samayAntarAkSepakaH" iti pATho yuktH| nigamanArthakaM taditi mUlaM tasmAdityarthakaM spaSTatvAnna vyAkhyAnAya parigRhItamiti bodhyam / uttarArdai padAnAmanvayata evArthaH sphuTamAbhAtItyanvayamAtramAvedayati- iyamiti / upayujya apekSAbhedaM sannivezya / upayujyetyasya vyavacchedyamAha-na tvApAtata paveti / kathaM nApAtato jJeyetyapekSAyAmAha- ApAtakSAnasyeti- ApAtajJAnataH svasamaye parasamayatvabuddhiH parasamaye'pi svasamayatvabuddhiH syAdityevamApAtajJAnasya svasamaya-parasamayaviparyAsaphalatvAdityarthaH / ata evetyasya 'abhivyajayati' ityanenAnvayaH / vastusthitivicAreva stusthitivicArAsye prnthe| je pajavesa0 iti- "ye paryaveSu nirdiSTA jIvA parasamayagativinirdiSTAH / AtmasvabhAve sthitAH te svasamayA jnyaatvyaaH||" iti saMskRtam / daigambaraM digambarasyedaM daigambaramiti digambaroktatvAd digambarasambandhi / vacanamityasya 'abhivyajayati' itynenaanvyH| "[cakruH] samyaka" ityasya "vaktuH samyaka" iti pAThaH smiiciinH| vaktu: svavaturdigambarasya / Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 362 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / paryAyAstikAbhiprAyaH parasamaya ityasya syAdvAdanirapekSatvAt , nayavAkyamevaitaditi cet ? tarhi pravacanakriyAvyutpAdana (neka ivAsyopayogaHsthala-sakSmanayArthAnAM kramavyatpAdanasyaiva zAstrArthatvAditi mugdhabandhanamAtrametat / yadapi prAvacanikAnAM jinabhadra-siddhasenaprabhRtInAM svasvatAtparyaviruddhaviSaye sUtre paratIrthikavastuvaktavyatApratibandhapratipAdanam , tadapyabhinivezanaM cet ? tadA prAvacanikatvakSatiriti, tatra paratIrthikapadaM bhinnaparamparAyAtatAtparyAnusAripadam, ata eva nayAbhiprAyeNa pravRttatvAditi hetvabhidhAnopapattiH, ata eva ca nayAbhiprAyeNobhayasamAdhAnamasmAbhi nabindau vihitam , ityevamanyatrApi darzanaprayojanAyAmupayogo vidheyaH samayaniSNAtaiH // 122 // samyaka samIcInatayA / svasamayAniSNAtatAM jainarAddhAntAnipuNatAm / abhivyaJjayati prakaTayati / atra hetumAhadravyAstikAbhiprAya iti- uktavacanenedameva jJAyate, yaduta- dravyAstikAbhiprAyaH svasamayaH paryAyAstikAbhiprAyaH parasamaya iti, paramasya syAdvAdanirapekSatvAdityarthaH / zaGkate- nyvaakymiti| etat je pajavesvityAdi digambaravacanam , tathA ca tatpratipAdye syAdvAdanirapekSatvaM na vaktRgatasvasamayAjJAnavijRmbhitamiti bhAvaH / samAdhatte tahIti- yadi nayavAkyamevaitat tadA sthUla-sUkSmanayArthakramavyutpAdanamevAtrocitaM na tu pravacane prakriyAvyutpAdanamato mugdhAnAM- mUDhAnAmetad vacanaM bandhanamAtramiti mukulito'rthaH / yadapIti pratipAdanamityanenAnvayi / prAvacanikAnAM saiddhAntikAnAm / svasveti- yatra sUtre svasvAbhiprAyaviSayabhinnaviSayakatvamAmukhe'vabhAsate tatra sUtre paratIthikAnAmabhimataM yad vastu tasya yA vaktavyatA tasyAH pratibandhasya- sambandhasya, pratipAdanam- idaM sUtraM paratIrthikavastuvaktavyatAmAzritya pravRttamityevaM jinabhadra-siddhasenaprabhRtInAM prAvacanikAnAM yadapi pratipAdanaM tat pratipAdanamapi ced yadi abhinivezanaM-svasvamatAgrahavijambhitaM tadA jinabhadra-siddhasenaprabhRtInAM prAvanikatvasya kSatiH- hAniH syAditi hetoH, tatra paratIrthikavastuvaktavyatetyAdivAkye, ghaTakatvaM saptamyartha iti tAdRzavAkyaghaTakaM paratIrthikapadaM bhinnaparamparA-jinabhadra-siddhasenaprabhRtInAM yaH svasvagurustadguruparamparA tadbhinnajainaparamparA, tata AyAtasya- sUtratAtparyasya, anusArI- anusaraNazIlo . yaH puruSastatparaM tattAtparyakam , paratIrthikapadena jainetarasya na prahaNaM kintUktadizA svaparamparAbhinnaparamparA''yAtatAtparyAnusAriNAM janAnAmeva prahaNamityarthaH / "sAripadaM" ityasya sthAne "sAriparaM" iti pATho yuktaH / itthaM taduktivyAkhyAne teSAM na prAvacanikatvakSatiriti bodhyam / ata eva yata eva tatra paratIrthikapadaM bhinnaparamparA''yAtatAtparyAnusAriparaM tata evetyarthaH / kathamasmin sUtre paratIthikavastuvaktavyatApratibandha ityAkAlAnivRttaye teSAmeva 'nayAbhiprAyeNa pravRttatvAda' ityevaM yadabhidhAnaM tasyopapattirityarthaH / ata eva svasvatAtparyaviruddhaviSayasUtrasya nayAbhiprAyeNa pravRttatvAdeva, asya vihitamityanenAnvayaH / ubhayasamAdhAnaM parasparaviruddhajinabhadra-siddhasenaprabhRtimatadvayasya samAdhAnaM- siddhAntAviruddhatayA'nugamanam / asmAbhiH yazovijayopAdhyAyaiH / jJAnabindI jJAnabindusaMjJake prnthe| vihitaM kRtama / jJAnabindAvante pranthakapraza stAvetAni padyAni kevalajJAna kevaladarzanayogapadyAyogapadyai kyamananaparAyaNAnAM mallavAdi-kSamAzramaNajinabhadragaNi-siddhasenadivAkarANAM trayANAM parasparamatavirodhabhatrakanayabhedasamAzrayaNapratipAdakAni padyAnyatrAnusandheyAni " prAcA vAcAM vimukhaviSayonmeSasUkSmekSikAyAM, ye'raNyAnIbhayamadhigatA navyamArgAnabhijJAH / teSAmeSA samayavaNijAM sammatipranthagAthA, vizvAsAya svanayavipaNiprAjyavANijyavIthI // 1 // bhedagrAhivyavahRtinayaM saMzrito mallavAdI, pUjyAH prAyaH karaNa-phalayoH sImni zuddharjusUtram / bhedocchedonmukhamadhigataH saGgrahaM siddhasenastasmAdete na khalu viSamAH sUripakSAstrayo'pi // 2 // citsAmAnya puruSapadabhAk kevalAkhye vizeSe, tadrUpeNa sphuTamabhihitaM sAdyanantaM yadeva / sUkSmaraMzaH kramavadidamapyucyamAnaM na duSTa, tatsUrINAmiyamabhimatA mukhya-gauNavyavasthA // 3 // Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / 363 atha nayotpAditeSvaparimiteSu darzaneSu kasmin mithyAtvaM kasmizca samyaktvamiti jijJAsAyAmAha nAsti nityo na no kartA, na bhoktA''tmA na nivRtiH| tadupAyazca netyAhurmithyAtvasthAnakAni SaT // 123 // nayAmRta0-nAstItyAdi / nAstyAtmA iti cArvAkamate, na nitya iti kSaNikavAdimate, na kartA na bhokteti sAkSyamate, yadvA na karteti sAkSyamate, na bhoktetyupacaritabhoktRtvasyApyanabhyupagamAd vedAntimate, nAsti nivRttiH sarvaduHkhavimokSavalakSaNeti nAstikaprAyANAM sarvajJAnabhyupagantRNAM yajvanAM mate, asti muktiH paraM tadupAyo nAsti sarvabhAvAnAM niyatatvenAkasmAdeva bhAvAditi niyativAdimate, ityetAni SaT mithyAtvasthAnakAnyAhuH pUrvasUrayaH // 123 // SaDetadviparItAni, smyktvsthaankaanypi| mArgatyAga-pravezAbhyAM, phalatastattvamiSyate // 124 // nayAmRta-paDetaditi / etebhyaH-prAguktebhyaH, viparItAni SaT samyaksthAnAnyapi bhavanti,astyAtmA, nityaH, kartA, sAkSAdbhoktA, asti muktiH, asti ca tatkAraNaM ratnatrayasAmarAjyamiti, tadidamuktam " asthi jio taha Nicco, kacA bhuttA sa punapAvANaM / asthi dhuvaM NivANaM, tassovAo a ccha ThANA // " [ 1 iti / tamo'pagamacijanuHkSaNabhidA nidAnodbhavAH, zrutA bahutarAH zrute nayavivAdapakSA yathA / tathA ka iva vismayo bhavatu sUripakSatraye, pradhAnapadavI dhiyo kva nu davIyasI dRzyate // 4 // prasaya sadasattvayornahi virodhanirNAyakaM, vizeSaNa-vizeSyayorapi niyAmakaM yatra na / guNAguNavibhedato matirapekSayA syAtpadA, kimatra bhajanorjite svasamaye na saGgacchate // 5 // pramANa-nayasajatA svasamaye'pyanekAntadhIrnayasmayataTasthatollasadupAdhikirmIritA / kadAcana na bAdhate svagurusampradAyakrama, samajasapadaM vadantyurudhiyo hi saddarzanam // 6 // " iti / "darzanaprayojanAyAM" ityasya sthAne " darzananayayojanAyAM" iti pATho yuktaH / samayaniSNAtaiH jainarAddhAntAbhijJAnanipuNaH // 122 // trayoviMzatyuttarazatatamapadyamavatArayati-atheti / vivRNoti-nAstItyAdIti / sAthamate kartRtvAbhAve'pi bhoktRtvamAtmano'stIti kalpAntaramAha- yadveti / "nivRttiH" ityasya sthAne "nirvRtiH" iti pATho jJeyaH / nirvRtiH kiMsvarUpetyapekSAyAmAha-sarvaduHkheti + yajvanAM mImAMsakAnAm / tadupAyazca neti kasya mate ityapekSayAmAha- asti muktiriti / tadupAyo muktyupAyaH, kAraNAbhAve kathaM muktirUpaM kAryamityata Aha-sarvabhASAnAmiti / vahiruSNo jalaM zItaM samasparzastathA'nilaH / kenedaM racitaM tasmAt svabhAvAt tadvayavasthitiH // [ ] ityAdi vacanaM sarvabhAvAnAM niyatatvAvagamAya pragalbhate / ke AhurityapekSAnivRttyartha pUrvasuraya iti // 123 // caturvizatyuttarazatatamapadyaM vivRNoti-SaDetaditIti / etebhyaH ityasya vivaraNaM-prAguktabhya iti / "samyakasthAnAnyapi" ityasya sthAne "sabhyaktvasthAnAnyapi" iti bhAvyam / bhavantIti kriyApadamAhRtam / Sada samyaktvasthAnAni viziSyoglikhati-astyAtmeti / nitya ityaadaavpyaatmetyNnussjyte| "sAmarAjya' ityasya sthAne "sAmAjya" iti pAThaH / SaT samyaktvasthAnAnItyatra siddhAntavacanasaMvAdaM darzayati- tadidamuktamiti / atthIti Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / cArvAkA dipakSanirAsazcAtibhUyAniti latAdita eva tadanugamo vidheyaH / " akasmAd bhavati ityanupAyavAdimate cAtyantopayuktatvAt kiJcid vicAryate, akasmAditi kiMzabdasya hetuparatayA hetvabhAve bhavanaparam ? uta " a-mA-no-nA pratiSeghe " iti smaraNAnniSedhArthakasya 'a' zabdasya kriyAsambandhasambhavAd bhavanAbhAvaparam ? kiMvA kiMzabdasya svabhinnaparatayA'lIkabhinnaparatayA vA svahetukatvaparam, alI kahetukatvaparaM vA ? athavA akasmAditi svabhAvAdityarthe rUDhatayA svabhAvAdeva kAdAcitkamityartha ke ? eteSu pacaSu naiko'pi prakAro yuktaH, niyatAvadhikAryadarzanAt aniyatAvadhitve niravadhitve vA kAdAcitkatvasvabhAvavyAkopApAtAt, tatsvAbhAvye ca sahetukatvasyAvazyatvAt, taduktamudayanena - "" hetu-bhUti niSedho na svA 'nupAkhyAvidhirna ca / svabhAvavarNanA naivamupAdherniyatatvataH // iti [ nyAyakusumAJjalikArikA - 5 ] 364 66 " asti jIvastathA nityaH kartA bhoktA sa puNya-pApayoH / asti dhruvaM nirvANaM tasyopAyazca SaT sthAnAni // 1 // " iti saMskRtam / cAvakAdimatAtmakAni SaD mithyAtvasthAnakAnyasmannirmitalatAdiprantha eva khaNDitAnIti tata eva teSAM khaNDanayuktayo'vaseyAH, pranthagauravabhayAnnAtra teSAM khaNDanaM kriyata ityupadizati- cArvAkA dipakSanirAsazceti / tadanugamaH cArvAkAdipakSanirAsAnugamaH / niyativAdimata khaNDanasyAtrApi kartavyatvAvazyakatvamAvedayati- akasmAditi / akasmAditi kiMzabdasya akasmAdityetadghaTakakiMzabdasya / hetuparatayA hetvAtmakArthapratipAdakatvena, bhavatIti ca bhavanArthakam, tatha akasmAd bhavatIti vAkyaM hetvabhAve bhavanaparaM hetvabhAve sati bhavatItyarthakam / akasmAdityasya na kasmAdakasmAdityevaM na samAsatvam, kintu niSedhArthako'zabdaH samAsAnantargata eva, tasya bhavatIti kriyAzabdenaiva sAkAGkSatvamityakasmAd bhavati kasmAdapi na bhavatItyarthakamiti sarvathA bhavanapratiSedha iti dvitIyavikalpamupadarzayati- uteti - athavetyarthaH / akasmAdityatra kiMzabdaH svabhinnaparastena saha namaH samAse akasmAdityanena svabhinnabhinnAditi labhyate, svabhinnabhinnaM ca svameva bhavatIti svahetukabhavanaparamakasmAd bhavatIti / yadi ca kiMzabdo'lIkabhinnaparastadA'lI kabhinnabhinnAditya kasmAdityasyArthaH, alIkabhinnabhinnaM cAlIkamevetyalIkAd bhavatItyevaM paryavasitAdakasmAd bhavatItyalIka he tukabhavanamakasmAd bhavatIti tadAhakiM veti / yadA ca lambakarNAdizabdavadavyutpanna evAyama kasmAditi zabdaH svabhAvAdityarthe vartate tadA svabhAvAt kAdAcitkaM bhavanamityarthakamakasmAd bhavatItyAha- athaveti / " mityartha ke " ityasya sthAne " mityarthakam " iti pATho yuktaH / eteSu anantaramupadarziteSu / kathaM na yukta ityapekSAyAmAha - niyatAvadhikAryadarzanAditi - niyato'vadhiryasya sa niyatAvadhirevambhUtasya kAryasya darzanAdityarthaH, vahneravyavahitapUrvavartinaH sattva eva dhUmotpAdena dhUmasya vahnirniyato'vadhidRzyata eva ya eva ca niyataH pUrvAvadhiH sa eva kAraNamiti na svaM svasya niyataM pUrvavarti, navA svabhAvAdikaM tathA / sahetukakAryabhavane vyavasthita tasya nirhetukatvaM sarvathA niSedhazca na saGgatimaJcatItyakasmAd bhavatItyasya pazcApi prakArA ayuktA evatyAzayaH / nanvaniyatAvadhitvaM niravadhitvameva vA kAryasyAstu tathA ca niyatAvadhikatvAsiddhayA na kAryasya sahetukatvasiddhirityata Aha- aniyatAvadhitva iti- aniyatAvadhitve dhUmo yathA vahnimavadhiM kRtvotpadyate tathA hibhinnamapi kamapyavadhiM kRtvotpadyeteti na vahnisadbhAvAnantarameva dhUmasyotpattiH, kintu vahnisadbhAvataH prAk tatvahitotarakAle'pi ca yaM kamapyavadhiM kRtvA dhUmo bhavanna kAdAcitkaH syAditi tasya kAdAcitkatvasvabhAvo vyAhanyeta evaM niravadhitve'pi ye ye niravadhaya AkAzAdayo na te kAdAcitkatvatvabhAvA iti niravadhirdhUmo'pi kAdAcitkatvasvabhAvo na bhavedityevaM kAdAcitkatvasvabhAvavyAkopAnniyatAvadhitve tataH sahetukatvaM svIkartavyamevetyarthaH / etadevAha - tatsvAbhAvye ceti - kAryasya niyatAvadhikatvasvAbhAvye cetyarthaH / uktArthe udayanAcAryavacanasaMvAdamAha - taduktamudayaneneti / hesvitiakasmAd bhavatItyanenAhetuto bhavatItyarthAzrayaNAddhetuniSedho na, akasmAdityatrAkArasya bhavatItikriyA sambandhAzrayaNAd bhavanapratiSegho na, hetuto yad bhavanaM tatpratiSedho na, akasmAdityasyo kadizA svasmAdityartha karaNAt svavidhiH- svasmAdeva svamutpadyata Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / 365 athAkAzatvAdInAM( nAma )kadAcitkatvavat kAdAcitkatvamapi na sahetukatvasAdhakamiti cet ? na,AkAzatvAdInAM sarvatra sattve AkAzAdisvabhAvatvAbhAvaprasaGgAt , tatsvabhAvatvaM ca dharmigrAhakamAnasiddha. miti hetuM vinApi dezaniyamasteSAmiti / athaivaM kAdAcitkatvamapi ghaTAdisvabhAvatvAdeva hetuM vinApi ityapi na, akasmAdityasyoktarItyA'lIkAdityarthakaraNAdalIkAdeva kAryamupajAyata ityevamanupAkhyasyAlIkasya vidhirna ca-naiva, azvakarNAdivat svabhAvAdityasyAthai nirUDha evAyamakasmAditi zabdaH, tathA ca svabhAvAdeva kArya bhavatItyevaM svasvabhAvavarNanA na sarvatra hetu:- avadherniyatatvata iti, niyatAvadhitvAditi tadarthaH " naivamupAdherniyatatvata" ityasya sthAne 'naivamavadhe. niyatatvataH" iti pATho yuktaH, nyAyakusumAJjalI udayanAcAryoktirevam- " akasmAdeva bhavatIti cet ? na-" hetu-bhUtiniSedho na svA-'nupAkhyavidhina ca / svabhAvavarNanA naivamavadheniyatatvataH // 5 // " hetuniSedhe bhavanasyAnapekSatvena sarvadA bhavanamavizeSAt , bhavanapratiSedhe prAgiva pazcAdapyabhavanamavizeSAt , utpatteH pUrva svayamasataH svotpattAvaprabhutvena svasmAditi pakSAnupapatteH, paurvAparyaniyamazca kAryakAraNabhAvaH, na caikaM pUrvamaparaM ca tattvasya bhedAdhiSThAnatvAt , anupAkhyasya hetutve prAgapi sattvaprasaktau punaH sadAtanatvApattaH, syAdetat-nAkasmAditi kAraNaniSedhamAtraM vA bhavanapratiSedho vA, svAsmahetukatvaM vA, nirupAkhyahetukatvaM vA'bhidhitsitam, api tvanapekSa eva kazcinniyatadezavanniyatakAlasvabhAva iti brUmaH- "niravadhitvesniyatAvadhikatve vA kAdAcitkatvavyAghAtAt , na yuttarakAlasiddhatvamAtraM kAdAcitkatvam, kintu prAgasattve sati sAvadhitve tu sa eva prAcyo heturityucyate, astu prAgabhAva evAvadhiriti cet ? na-anyeSAmapi tatkAle sattvAt , anyathA tasyaiva nirUpaNAnupapatteH, tathA ca na tadekAvadhitvamavizeSAt , itaranirapekSasya prAgabhAvasyAvadhitve prAgapi tadavadheH kAryasattvaprasaGgAt, santu ye kecidavadhayo na tu te'pekSyanta iti svabhAvArtha iti cet ? nApekSyanta iti ko'rthaH ? kiM na niyatAH? AhosviniyatA apyanupakArakAH? prathame dhUmo dahanavadardabhamapyavadhIkuryAt , niyAmakAbhAvAt , dvitIye tu kimupakArAntareNa ? niyamasyaivApekSArthatvAt , tasyaiva ca kAraNAtmatvAt , IdRzasya svabhAvavAdasyeSTatvAt" iti / nanu yathAkAzatvAdiSu kvAcitkatvaM- gaganAdirUpaniyatadezavRttitvasvabhAvo vartate, na ca tatra kazcid heturiti sa svabhAvo na sahetukatvasAdhakastathA ghaTAdiSa kAdAcikatvaM- niyatakAlavRttitvasvabhAvo vartate, na ca tatrApi kazcid heturiti sa svabhAvo na sahetukatvasAdhako niyatavRttitAsAmyAdityAzaGkate- atheti-" (nAma) kadAcitkatvavat" iti sthAne " kvAcikatvavatU" iti pAThaH samyak, 'AkAzatvAdInAm' ityAdipadAnityavRttyasAdhAraNatattaddharmANAmupagrahaH, AkAzatvAdInAM hetumantareva yathA niyatadezavRttitA tathA ghaTAdInAmapi hetumantaraiva niyatakAlavRttitA bhaviSyati, yadi niyatakAlavRttitA hetumantarA na bhavenna bhavet tarhi niyatadezavRttitApi hetumantareti shngkaashyH| AkAzatvAdInAmAkAzasvabhAvatvAdeva hetumantarApi niyatadezavRttitA bhaviSyatItyabhiprAyavAn samAdhatte-neti / itIti- itizabdo hetau vartate, tathA ca nirutahatoH, AkAzatvAdInAmAkAzasvabhAvatvAdevetyarthaH / hetuM vinApi kAraNamantarApi, kAraNe sati tu dezaniyamo bhavatIha tu kAraNamantarApi dezaniyama ityarthasyApi nAmeDanam / teSAm AkAzatvAdInAm / dezaniyamaH gaganAdideza eva vRttirna tvanyatra iti niyamo bhavatIti zeSaH / nanvAkAzatvAdInAmAkAzAdisvabhAvatve'pi dezaniyamaH katham ? kathaM na sarvatra vRttirityAkAlAyAmAha- AkAzatvAdInAmiti- AkAzatvAdInAM sarvatra vRtitve AkAzAdisvabhAvatvameva na syAt , tadbhinnato vyAvRtatve sati tavRttidharmasyaiva tatsvabhAvatvAdityarthaH, tathA cAkAzatvAdInAmAkAzasvabhAvatvamanyathAnupapadyamAnamAkAzAdirUpadezaM niyamayati, nAnyaH kazcidatra heturiti bhAvaH / nanvAkAzatvAdInAmAkAzasvabhAvatvamiti kuto'vadhAritamityAkADDhAyAmAha- tatsvabhAvatvaM ca AkAzatvAdInAmAkAzasvabhAvatvaM punaH, dharmigrAhaketi- AkAzatvasya dharmI AkAzaH, tagrAhakaM mAnamanumAnam- 'zabdo dravyasamaveto vizeSaguNatvAd rUpAdivat' iti sAmAnyato dravyAzritatvasAdhakAnumAnato bhUmyAdiprasiddhASTadravyasamavetatvabAdhe sati 'pRthivyAdyaSTadravyAtiriktadravyasamaveto'STadravyAsamavetatve sati dravyasamavetatvAd yannaivaM tannaivaM yathA rUpAdi' iti parizeSAnamAnam, tena siddhamiti / nanvAkAzatvAdInAmAkAzAdisvabhAvatvAd yathA hetuM vinavAkAzAdivyatiriktaghaTAdidezavyAvRttatvaM tathA kAdAcitkatvamapi ghaTAdisvabhAvatvAdeva hetuM vinaiva ghaTAdyatiriktAkAzAdivyAvRttamiti durduruTaH svabhAvavAdI zaGkatemathaivamiti / nahi kAdAcitkatvaM yadA kadAcit sattvamAtraM yena hetuM vinaiva bhavet , kintu pUrvakAlAsattve sattvam , Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / gaganAdivyAvRttamastviti cet ? na- kAdAcitkatvasyAvadhiniyatatvAt / sanyavadhayo na tvapekSyanta iti cet ? na- niyatapazcAddhAvitvasyaivApekSArthatvAt , anyathA gardabhAd dhUma ityapi pratIyeta / tanniya. tatve'pi tadgatopakArAjanakasya kathaM taddhetujanakatvamiti cet ? upakAro hi kAryamiti tadgatakAryahetutvasya taddhetutve'tantratvAt , anyathopakArahetutvAya upakAre'pyupakArAntarasvIkAre anavasthApatteH, tarhi ghaTAdiniyatatvaM kapAlAdereva na tantvAdAviti kuta iti cet ? svabhAvAdeveti gRhANa, atha tathApi grAhakAbhAvAt tadasiddhiH, na ca dhUmAdau vatayAderanvaya-vyatirekAnuvidhAyitvajJAnasacivaM vahayAdipratyakSameva hetuhetumadbhAvanAhakam, dhUmamAtre'nvaya-vyatirekajJAnAsambhavAt , yatkizciddhame rAsa taccAvadhiniyatatvAt sahetukatvavyAptameveti hetuM vinA na tasya gaganAdivyAvRttatvamiti samAdhatte- neti / samAdhAnAmisandhimajAnAnaH paraH zaGkate- santvavadhaya iti / na tvapekSyanta iti - kAryeNAvadhayo nApekSyante. kAryasya naavdhypekssytvmityrthH| tadapekSatvaM tadanantarabhAvitvameva, tacca kAryasyAvadhyavahitottarakSaNabhAvino'pyastIti kathaM nAvadhyapekSyatvaM kAryasyeti samAdhatte- neti| niyatapazcAddhAvitvasyaiva niyamata utarakAlotpattikatvasyaiva / anyathA niyatapazcAdbhAvitvasyApekSArthatvAbhAve / gardabhAditi- sAmAnyato vahveH pazcAdbhAvitvasyeva gardabhAt pazcAdbhAvitvasyApi dhUme sattvamiti dhUmaH svotpattI vahimiva gardabhamapyavadhIkuryAt , tathA ca vahedhUma ityevaM yathA pratIyate tathA gardabhAd dhUma ityapi pratIyatetyarthaH / nanu vaDhedhUmaniyatatve'pi dhUmagatopakArAjanakatvAnna tajanakatvamityAzaGkate- tanniyatatve'pIti- avadhInAM kaaryniyttve'piityrthH| "taddhetujanakatva" ityasya sthAne " tajjanakatva" iti pATho yuktaH / samAdhatte- upakAra iti / hi yataH / kAryagatopakAraH kAryagatakAryameva, evaM ca kAryagatakAryajanakasya kAryajanakatvamiti syAt , tacca na yukta kAryagatakAryajanakatvasya kaaryjnktve'pryojktvaadityrthH| anyathA tadgatopakAralakSaNakAryajanakatvasya tjjnktvaapryojktvaabhyupgme| upakArahetutvAya kAryagatopakArahetutvArtham / upakAre'pi upakArAtmakakArye'pi, upakArAtmakakAryajanakatvaM tadaiva bhaved yadyupakArAtmakakAryagatopakArajanakatvaM syAd, evamupakArAtmaka kAryagatopakArAtmakakAryajanakatvamapyupakArAtmakakAryagatopakArAtmakakAryagatopakArajanakatvaM syAdityevamanavasthAprasaGgAdityarthaH / nanu kAryagatopakArAjanakasyApi kAryaniyatatvAbhyupagame ghaTAdigatopakArAjanakasya kapAlAderghaTAdiniyatatvaM bhavati na tanvAderityatra kiM niyAmakam ? niyAmakAbhAve tu tanvAderapi ghaTAdiniyatatvaM prasajyatetyAzayena pRcchati-tIti / kapAlAderevAyaM svabhAvo yaduta-sa ghaTAdiniyato bhavati na tanvAderityuttarayati-svabhAvAdeveti / iti gRhANa iti jAnIhi / nanvevaM kapAlatvena kapAlasya ghaTaM prati kAraNatvaM ghaTatvena ghaTasya kapAlakAryatvamityupagataM bhavet , evaM dhUmatvena vahnitvena dhUmavahnayoH kAryakAraNabhAva iti, tacca na sambhavatikAryakAraNabhAvagrAhakapramANAbhAvena kAryakAraNabhAvasyaivAsiddharityAzaGkate- atheti / tathApi svabhAvAnniyatatvasambhave'pi / grAhakAbhAvAt kAryakAraNabhAvaprAhakapramANAbhAvAt , tadasiddhiH kAryakAraNabhAvAsiddhiH / vahnisattve dhUmasattvaM vaDyabhAve dhUmAbhAva ityevaM vahnidhUmayoryAvanvaya-vyatireko tatsahakRtaM vayAdipratyakSameva vahni-dhUmayoH kAryakAraNabhAvaprAhakaM pramANamityAzaGkaya pratikSipati-na ceti / dhUmAdAviti-dhUmAdau yad vahnayAdyanvayAnuvidhAyyanvayitvaM yacca vayAdivyatirekAnuvidhAyivyatirekitvaM tadubhayajJAnasahakRtameva vahvayAdipratyakSameva kAryakAraNabhAvagrAhakamityarthaH / niSedhe hetumAha- dhUmamAtra iti- dezAntaradhUme vahvayanvayAvidhAyyanvayitvasya vahnivyatirekAnuvidhAyivyatirekitvasya ca jJAnAsambhavena dhUmamAtre sarvasmin dhUme'rthAd dhUmatvAvacchinne vahvayanvaya-vyatirekAnuvidhAyyanvaya-vyatirekajJAnAsambhavAnna tatsacivaM vahnayAdipratyakSa kAryakAraNabhAvagrAhakamityarthaH / yadi ca yatkiJcidbhUme vayanvaya-vyatirekitvajJAnasahakRtaM vahnayAdipratyakSaM vahnidhUmayoH kAryakAraNabhAvasya prAhakamupeyate tadA yatkiJcidbhUme rAsabhAdyanvaya-vyatirekAnuvidhAyyanvaya vyatirekitvajJAnamapyastIti tatsacivaM rAsabhAdipratyakSamapi dhUmarAsamAdyoH kAryakAraNabhAvagrAhakaM bhavediti dhUmaM prati rAsabhAderapi kAraNatvaM prasajyeteti pratikSepahetumupadarzayati-yatkizciddhama iti / tathAjJAnAt anvaya vyatirekAnuvidhAyyanvaya-vyatirekajJAnAt / nanu kvacid rAsabhAdikamantareNApi dhUmotpattidRzyata iti vyatirekavyabhicArajJAnAnna dhUma-rAsabhAdyoH kAryakAraNabhAvagraha ityAzaGkate- rAsa Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 367 bhAderapi tathAjJAnAt, rAsabhAdervyabhicArajJAnAnna tagaha iti cet ? na- vahnayAderapi vyabhicArazaGkAsAmrAjyAditi, dhUmAdyarthino vahnayAdau pravRttizca sambhAvanayaivopapadyata iti paramatamiti cet ? nasAmAnyavyabhicArA-'nugatAguruvizeSAntarAnupasthitidazAyAM yatkizciddhamavatayostadbhahasAmagryA eva vahnidhUmamAtre tadAhakatvAt , sati lAghavajJAne vyabhicArazaGkAyA apratibandhakatvAt, rAsabhAdau tu vyabhicAranirNaya eva, asati tannirNaye tatra dhUmahetutvagrahe'pi bhramatvameva grAhyAbhAvAt , anyathAsiddhaniyata. pUrvavartitvaM hi hetutvam , tathA ca vakSayAderavadhibhUtasya dhUmAdiniyatapUrvavartitvAdananyathAsiddhatvAcca tad durnivAram / yAgA-'dRSTAdau svargAdiniSThakAryatAnirUpitakAraNatAgrahazcAvacchedakavinirmokeNa zabdAnumAnAdinaiva, tatprAmANyasyApi tatra vyvsthaapittvaat| tRNA-'raNi-maNyAdInAM vahikAraNatAgrahe'pIyameva rItiH, www bhAderiti / na tahaH na dhUma-rAsabhayoH kAryakAraNabhAvagrahaH / dezAntare kAlAntare vA vahiM vinA'pi dhUmo bhaviSyatIti vyatirekavyabhicArazaGkayA vahni dhUmayorapi kAryakAraNabhAvagraho na syAditi samAdhatte- na-vahnayAdarapIti / nanu dhUmavanyone yadi kAryakAraNabhAvastadA dhUmarUpeSTasAdhanatvasya vahnau jJAnAbhAvAd dhUmArthino vayAnayanAdau pravRttirna syAd, evaM bhojanAderapi tRptyAdikaM prati kAraNatvAbhAvena tRptyAdyarthino bhojanAdapISTasAdhanatvajJAnAbhAvAt pravRttina bhavedityata AhadhUmArthina iti / sambhAvanayaiva prAyo vayAde--mAdirbhavatIti sambhAvanayaiva iSTasAdhanatvasaMzayAdapi kRSIvalAdeH kRSyAdikaraNe pravRttidarzaneneSTasAdhanatvapramititveneSTasAdhanatAnizcayatvena veSTasAdhanatAjJAnasya pravRttiM prati kAraNatvabhAvAdityAzayaH / iti paramatam evaMsvarUpaM kAryakAraNabhAvApalApimatam / samAdhatte-neti / sAmAnyeti-dhUmaM prati vaherdravyatvena tejasvAdinA vA kAraNatve vyabhicAraH sakalavahnayanugatavahnitvApekSayA'gurorvizeSAntarasyAvAntarasAmAnyasyAnupasthitizceti taddazAyAM yatkiJciddhUmavayoH kAryakAraNabhAvagrahasya yA yatkiJciddhamavaDhyanvayavyatirekagrahasahakRtavahnidhUmAdipratyakSalakSaNA sAmagrI tasyA eva vahnidhUmamAtre vahnisAmAnya dhUmasAmAnyayoH, tahrAhakatvAt kAryakAraNabhAvagrAhakatvAt , vahayAdyanyatamatvApekSayA vahnitvaM ladhviti lAghavajJAne sati dhUmaM prati vahnisAmAnyasya vahnitvena kAraNatvagrahe kvacid vahni vinA'pi dhUmo bhaviSyatIti vyabhicArazaGkAyAH aprtibndhktvaadityrthH| nanu rAsabhatvAdikamapi rAsabhAdAvanugataM sAmAnyarUpatvAcAtadvayAvRttyAdyapekSayA ladhiti tenAvirUpeNa rAsabhAdevUmaM prati kAraNatvagrahaH kiM na syAdityata Aha-rAsabhAdau tviti / vyabhicAranirNaya eva rAsabhAdyabhAve'pi vahnayAdighaTitasAmagryA dhUmotpattedarzanAd vyabhicAranirNaya eva, sa ca kAraNatvagrahaM prati pratibandhaka iti na dhUmaM prati rAsabhAdeH kAraNatvagraha ityrthH| yadA ca niruktavyabhicAragraho nAsti tadA niruktasAmacyA rAsabhAderapi dhUmaM prati kAraNatvagraho bhavatyeva, kintu rAsabhAdau dhUmakAraNatvAbhAve'pi dhUmakAraNa graho bhavan bhrama eva, sa ca na vastusAdhaka iti na tato dhUmaM prati rAsabhAdeH kAraNatvaM siddhayatItyAha-asatIti / tannirNaye vyabhicAra. nirNaye / tatra rAsabhAdau / grAdyAbhAvAt grAhyasya dhUmaM prati rAsabhAdeH kAraNatvasyAbhAvAt / kAraNatvaM nirucya tasya dhUmaM prati vahnayAdau sadbhAvamAvedayati - anyatheti- anyathAsiddhizUnyatve sati kAryAvyavahitaprAkkSaNAvacchedena kAryasamAnAdhikaraNAtyantAbhAvapratiyogitAnavacchedakadharmavattvaM kaarnntvmityrthH| tathA ca kAraNatvasya niruktasvarUpatve ca / tata kAraNatvam / nanu svargavAderduHkhAsamminasukhavizeSAdirUpasyAdarzanAt kathaM yAgatvena svargatvena kAryakAraNabhAvagrahaH, dharmAdharmagatamadRSTatvaM tvatIndriyatvAdeva na pratyakSamiti kathaM svargatvenAdRSTatvena kAryakAraNabhAvo'pyanvayavyatirekagrahasahakRtapratyakSapramANagrAma ityata Aha-yAgAdRSTAdAviti / nanu kAryakAraNabhAvApalApinA cArvAkeNa pratyakSasyaiva prAmANyaM svIkriyate, na zabdAnumAnAderiti kathaM tato yAgA-'dRSTAdau svargAdijanakatvagraha ityata Aha-tatprAmANyasyApIti- zabdA-'numAnAdiprAmANyasyApItyarthaH / tatra udayanAcAryAdipraNItakusumAJjalyAdau, tatrAnumAnaprAmANyavyavasthApako granthazcAyam " zaGkA cedanumA'styeva na cecchaGkA tatastarAm / vyAghAtAvadhirAzaGkA tarkaH zaGkAvadhirmataH // 1 // " iti. kAlAntare kadAcid vyabhicariSyatIti kAlaM bhAvinamAkalayya zaGkata, tadAkalanaM ca nAnumAnamavadhIrya kasyacit , muhUrtayAmA-'horAtra-pakSa-mAsa-vayana-saMvatsarAdayo hi bhAvino bhavanmuhUrtAdyanumeyA eva, anavagateSu smaraNasyApyanAzaGkanIyatvAt , Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 368 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaIto navopadezaH / anAkalane vA kamAzritya vyabhicAraH zaGkayeta, tathA ca sutarAmanumAnasvIkAraH, evaM ca dezAntare'pi vaktavyam, svIkRtamanumAnaM suhRdbhAvena pRcchAmaH kathamAzaGkA nivartanIyeti cet ? na- yAvadAzaka tarkapravRttaH, tena hi vartamAnenopAdhikoTau tadAyattavyabhicArakoTau vA'niSTamupanayatecchA vicchidyate, vicchinnavipakSecchazca pramAtA bhUyodarzanopalabdhasAhacarya liGgamanAkulo'dhitiSThati, adhiSThitAca karaNAt kriyApariniSpattiriti kimanupapannam / nanu tarko'pyavinAbhAvamapekSya pravartate, tato'navasthayA bhavitavyam , na- zaGkAyA vyAghAtAvadhitvAt , tadeva hyAzaGkayate yasminnAzayamAne svakriyAvyAghAtAdayo nAvatarantIti lokamaryAdA, nahi hetuphalabhAvo na bhaviSyatIti zaGkitumapi zakyate, tathA sati zaGkava na syAt, sarva mithyA bhaviSyatItyAdivat, tathApyatIndriyopAdhiniSedhe kiM pramANamityucyatAmiti cet ? na vai kazcidatIndriyopAdhiH pramANasiddho'sti yasyAbhAve pramANamanveSaNIyam , kevalaM sAhacarye nibandhanAntaramAtraM zaGkayate, tataH zaGkava phalataH svarUpatazva nivartanIyA, tatra phalamasyAvipakSasyApi jijJAsA tarkAdAhatya nivartate, tato'numAnapravRttau zaGkAsvarUpamapIti sarva sustham, na caitadAgamam , nyAyAGgatayA tarka vyutpAdayataH sUtrakArasyAbhimatatvAt , anyathA tadvayutpAdanavaiyarthyAditi / anumAnasya prAmANya tata eva saMvAdipravRttijanakatvahetunA zabdajadhiyo'pi prAmANyaM siddhayatyeva, pramANaM bhavatu zabdaH kintu tasyAnumAne'ntarbhAva iti na pRthak pramANamiti vaizeSikamataM cAzaGkaca kusumAJjalAveva dUSitam, tadnthazcAyam- "zabdo'pi na bAdhakamanumAnAnatirekAditi vaizeSikAdayaH, tathAhi- yadyapyete padArthA mithaH saMsargavanto vAkyatvAditi vyadhikaraNam , padArthatvAditi cAnaikAntikam, padaiH smAritatvAdityapi tathA, yadyapi caitAni padAni smAritArthasaMsargavanti tatsmArakatvAdityAdau sAdhyAbhAvaH, nakSatra matvarthaH saMyogaH samavAyastAdAtmyaM vizeSaNa-vizeSyabhAvo vA saMbhavati, jJApyajJApakabhAvastu svAtantryeNAnumAnAntarbhAvavAdibhirneSyate, na ca liGgatayA jJApakatvam , yalliGgasya viSayastadeva tasya, parasparAzraya prasaGgAt tadupalambhe hi vyAptisiddhistatsiddhau ca tadanumAnamiti, tathApyAkAlAdimadbhiH padaiH smAritatvAt gAmabhyAjeti padArthavaditi syAt, na ca vizeSAsiddhirdoSaH, saMsargasya saMsRjyamA vizeSAdeva viziSTatvAt , yadvA etAni padAni smAritArthasaMsargajJAnapUrvakAni AkAGkhAdimattve sati tatsmArakatvAt , gAmabhyAjetipadavat , na caivamarthAsiddhiH, jJAnAvacchedakatayaiva tatsiddheH, tasya ca saMsRjyamAnopahitasyaivAvacchedakatvAnna vizeSApratilambha iti, atrocyate- " anaikAntaH paricchede sambhave ca na nizcayaH / AkAGkhAsattayA heturyogyAsattirabandhanA // 1 // " ete padArthA mithaH saMsargavanta iti saMsRSTA eveti niyamo vA sAdhyaH ? sambhAvitasaMsargA vA ? na prathamaH- anAptapadakadambasmAritairanekAntAt , AptoktyA vizeSaNIyamiti cet ? na- vAkyArthapratIteH prAk tadasiddheH na vipralambhakatvamihAptazabdena vivakSitam , tadukterapi padArthasaMsargavyabhicArAt, api tu tadanubhavaprAmANyamapi, na caitacchakyamasarvajJena sarvadA sarvaviSaye satyajJAnavAnayamiti nizcetum, bhrAnteH puruSadharmatvAt , yatra kvacidAptatvamanAptasyApyastIti na tenopayogaH, tato'sminnarthe'yamabhrAnta iti kenacidupAyena grAhyam, na caitat saMsargavizeSamapratItya zakyam , buddhararthabhedamantareNa nirUpayitumazakyAt , padArthamAtre cAbhrAntatvasiddhau na kiJcit , anAptasAdhAraNyAt , eteSAM saMsarge'yamabhrAnta iti zakyamiti cet ?, na- eteSAM saMsarge ityasyA eva buddherasiddhaH, ananubhUtacare smaraNAyogAt , tadanubhavasya liGgAdhInatayA tasya ca vizeSaNAsiddhatvenAnupapatteriti / nApi dvitIyaH- yogyatAmAtrasiddhAvapi saMsargAnizcayAt, vAkyasya ca tadekaphalatvAt , yogyatAmAtrasya prAgeva siddheH, anyathA tadasiddhAvAsannasAkAGkSapadasmAritatvAdityaiva hetuH syAt, tathA cAgninA siJcedityAdinA smAritairanekAntaH, tathAvidhAnAM sarvathA saMsargAyogyatvAditi / dvitIye'pi prayoge heturAkAGkSAdimattve satIti, tatra keyamAkAGkSA nAma, na tAvad vizeSaNavizeSyabhAvaH, tasya saMsargasvabhAvatayA sAdhyatvAt nApi tadyogyatA, yogyatayeva gatArthatvAt ?, nApyavinAbhAvaH, nIlaM sarojamityAdau tadabhAve'pi vAkyArthapratyayAt , tatrApi sAmAnyAkSiptavizeSayoravinAbhAvo'stIti cet ?, na- aho vimalaM jalaM nadyAH, kacche mahiSazvaratItyAdau vAkyabhedAnupapattiprasaGgAt ?, nApi pratipatturjijJAsA, paTo bhavatItyAdau zuklAdijijJAsAyAM raktaH paTo bhavatItyasyaikadezavat sarvadA vAkyAparyavasAnaprasaGgAt , guNa-kriyAdyazeSavizeSajijJAsAyAmapi padasmAritavizeSajijJAsA AkAGkSA, paTa ityukte kiMrUpaH kutra kiM karotItyAdirUpajijJAsA, tatra bhavatItyukte kiM karotItyeva parasmAritaviSayA, na tu kiMrUpa ityAdipi, yadA tu rakta ityucyate tadA kiMrUpa ityeSA'pi smAritaviSayA syAt , iti na kiJcidanupapannamiti cet ? evaM tarhi cakSuSI nimIlya, paribhAvayatu bhavAn- kimasyAM jAtAyAmanvayapratyayo'tha jJAtAyAmiti, tatra prathame nAnayA vyabhicAra Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 369 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / tuNatvena vyabhicArajJAnasya tenaiva rUpeNa kAraNatAgrahavirodhitvAt , avacchedakaudAsInyena tRNatvasamAnAvyAvartanAya heturvizeSaNIyaH, manaHsaMyogAdivat sattAmAtreNopayogAt, AsattiyogyatAmAtreNa viziSTastu nizcito'pi na gamako'yameti putro rAjJaH puruSo'pasAryatAmityAdau vyabhicArAt, dvitIyastu syAdapi, yadyanumAnAntaravat tatsadbhAve'pi tajjJAnavaidhuryAdanvayapratyayo na jAyate, na tvetadasti, AsattiyogyatAmAtrapratisandhAnAdeva sAkAGkSasya sarvatra vAkyArthapratyayAt, nivRttAkAGkSasya ca tadabhAvAt , kathameSa nizcayaH sAkAra eva pratyeti na tu jJAtAkAGkSa iti cet ? tAvanmAtraNopapattAvanupalabhyamAnajJAnakalpanA'nupapatteH, anyatra tathA darzanAcca, yadA hi dUrAd dRSTasAmAnyo jijJAsate- ko'yamiti, pratyAsIdaMzca sthANurayamiti pratyeti, tadA'sya jJAtumahamicchAmItyanuvyavasAyAbhAve'pi sthANurayamityarthapratyayo bhavati, tathehApyavizeSAd vizeSopasthAnakAle saMsArgAvagatireva, na tu jijJAsA'vagatiriti, na ca vizeSopasthAnAt prAgeva jijJAsAvagatiH prakRtopayoginI, tAvanmAtrasyAnAkAGkatvAt , na caivambhUto'yamakAntiko hetuH, yadA hyayameti putro rAjJaH puruSo'pasAryatAmiti vaktocArayati zrotA ca vyAsaGgAdinA nimittanAyameti putra ityazrutvaiva rAjJaH puruSo'pasAryatAmiti zRNoti tadA'styAkAGkAdimattve sati padakadambatvam, na ca smAritArthasaMsargajJAnapUrvakatvamiti, syAdetat , yAvatsamabhivyAhRtatvena vizeSite hetau nAyaM doSaH, kutastarhi katipayapadazrAviNa: saMsargapratyayaH, aliGga eva liGgatvAdhyAropAt, etAvAnevAyaM samabhivyAhAra iti tatra zroturabhimAnaH, na- tatsaMdehe'pi zrutA'nurUpasaMsargA'vagamAt, bhavati hi tatra pratyayo na jAne kimaparamanenoktametAvadeva zrutaM yad rAjJaH puruSo'yamapasAryatAmiti, bhrAntirasAviti cet ? na tAvadasau duSTendriyajA, parokSAkAratvAt , na liGgabhAsajA, liGgAbhimAnAbhAve'pi jAyamAnatvAt , etAvatpadakadambapratisandhAnameva tAM janayatIti cet ? yadyevametadevAduSTaM tadabhrAnti janayat kena vAraNIyam , vyAptipratisandhAnaM vinA'pi tasya saMsargapratyAyane sAmarthyAvadhAraNAt , cakSurAdivat , nAstyeva tatra saMsargapratyayo'saMsargAgrahamAtreNa tu tathA vyavahAra iti cet ? tarhi yAvatsamabhivyAhAreNApi vizeSaNenApratIkAraH, tathAbhUtasyAnAptavAkyasya saMsargajJAnapUrvakatvAbhAvAt , asaMsargAgrahapUrvakatvamAtre sAdhye na vyabhicAra iti cet ? evaM tarhi saMsargo na siddhayet, AptavAkyeSu setsyatIti cet ?, na- sarvaviSayAptatvasyAsiddheH, yatra kvacidAptatvasyAnaikAntikatvAt prakRtaviSaye cAptatvasiddhau saMsargavizeSasya prAgeva siddhayabhyupagamAdityuktam, ma ca sarvatra jijJAsA nibandhanam , ajijJAsorapi vAkyArthapratyayAt , AkAGkSApadArthastarhi kaH ? jijJAsAM prati yogyatA, sA ca smAritatadAkSiptayoravinAbhAve sati zrotari tadutpAdyasaMsargAvagamaprAgabhAvaH, na caiSo'pi jJAnamapekSate, pratiyoginirUpaNAdhInanirUpaNatvAt tadabhAvanirUpaNasya ca viSayanirUpyatvAditIti / pratyakSamevaikaM pramANa mabhyupagacchatazcArvAkasya pratyakSAbhAvAdIzvaramapalapataH zikSaNamapi tatraiva, tathA ca tadnthaH - "cArvAkastvAha - kiM yogyatAvizeSAgraheNa, yannopalabhyate tannAsti viparItamasti, na cezvarAdayastathA tato na santItyetadeva jyAyaH, evamanumAnAdivilopa iti cet ? nedamaniSTam , tathA ca lokavyavahAroccheda iti cet ? na- sambhAvanAmAtreNa tatsiddheH, saMvAdena ca prAmANyAbhimAnAditi, atrocyate- " dRSTyadRSTyone saMdeho bhAvAbhAvavinizcayAt / adRSTibAdhite hetau pratyakSamapi durlabham // " sambhAvanA hi sandeha eva, tasmAJca vyavahArastasmin sati syAt , sa eva tu kutaH, darzanadazAyAM bhAvanizcayAt , adarzanadazAyAmabhAvAvadhAraNAt , tathA ca gRhAd vinirgatazcArvAkavarAko na nivarteta, pratyuta putradAradhanAdyabhAvAvadhAraNAt sorastADaM zokavikalo vikrozet , smaraNAnubhavAnnaivamiti cet, na- pratiyogismaraNa evAbhAvaparicchedAt, parAvRtto'pi kathaM punarAsAdayiSyati, sattvAditi cet ? anupalambhakAle'pi tarhi santIti na tAvanmAtreNAvadhAraNam , tadaivotpannA iti cet ? anupalambhena hetUnAM bAdhAt , abAdhe vA sa eva doSaH, ata eva pratyakSamapi na syAt- taddhetUnAM cakSurAdInAmanupakambhabAdhitatvAt , upalabhyanta eva golakAdaya iti cet ? na- tadupalabdheH pUrva teSAmanupalambhAt , na ca yogapadyaniyamaH, kAryakAraNabhAvAd" iti / avacchedakavinirmoke. NAnyatrApi kAryakAraNabhAva ityupadarzayati-tRNA'raNimaNyAdInAmiti / tuNatvenaiveti- tRNatvAvacchinnasyAbhAve'pi araNyAdito vaherbhAvena tRNAbhAve vahnibhAvalakSaNavyatirekavyabhicArajJAnasya tRNatvenaiva dharmeNa vahniniSThakAryatAnirUpitakAraNatvasya tRNe prahe prtibndhktvaadityrthH| avacchedakaudAsInyena avacchedakasya kasyacidapravezena "tRNatvasamAnAdhi. karaNatAgrahe" ityasya sthAne " tRNatvasAmAnAdhikaraNyena kAraNatAgrahe" iti pATho yuktaH, tRNaM vahnikAraNamityevaM kAraNatA. praha ityrthH| virodhAbhAvAta tRNatvena vybhicaarjnyaansyaaprtibndhktvaat| nanu kAraNatAyAH sasambandhikapadArthatvena Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalaIto nabopadezaH / dhikaraNatAgrahe virodhAbhAvAt / avacchedakarUpAnupasthitau kathamavacchethakAraNatAmahaH kAraNatAyA sasambandhikapadArthatvena tatpratyakSe sambandhijJAnasya kAraNatvAditi cet ? na- " ayaM ghaTaH" iti samavAyapratyakSa vyabhicArAt / atha yena samavAyatvAdinA rUpeNa sasambandhikatA tena rUpeNa tatpratyakSe tasya hetutvAnna vyabhicAra iti cet ? na- tathApi sasambandhikatAvacchedakaprakArakajJAnatvena hetutvamityatra sambandhimAtravRttitvasyaivAvacchedakapadArthatvAt , prakRte ca iyaM vahivyaktistRNajanyeti kAraNatApratyakSa. syApi tRNakAryatAzrayamAtravRttyaitadvadvitvaprakArakajJAnasAdhyatvasambhavAt , yadvA iyaM vahivyaktistRNajanyeti pratyakSasyaitadvatitvAvacchinnakAryatAvagAhitve'pyavacchedakatvAMze bhramatve'pi kAryatAMze pramAtvAna ko'pi doSaH / athAnvaya-vyatirekAgrahAprakArakajAtyA kAryatvakalpanA'naucityAt tathAbhUtazaktyA kAraNatvameva sasambandhikapadArthapratyakSe sambandhi jJAnasya kAraNatvAdavacchedakarUpasambandhijJAne satyevAvacchedyakAraNatvagraho nAnyathetyavacchedaka. dharmAnupasthitau kAraNatvagraho na sambhavatItyAzaGkate- avacchedakarUpAnupasthitAviti / samAdhatte-neti- ayaM ghaTa iti pratyakSe ghaTatvaprakArakedaMvizeSyake samavAyo'pi saMsargatayA bhAsata iti samavAyasyApi tat pratyakSaM bhavati, na ca tataH prAga ghaTatvena ghaTasya sambandhinaH pratyakSaM samasti yat kAraNaM bhavediti sambandhipratyakSamantarA'pi sasambandhikasamavAyajJAnasya bhAvena vybhicaaraannirukkkaarykaarnnbhaavsyaasmbhvaadityrthH| nanvayaM ghaTa iti pratyakSe samavAyaH saMsargatayaiva bhAsate na nityasambandhatvalakSaNasamavAyatvena, niruktasamavAyatvenaiva ca tasya sasambandhikapadArthatvamatastena rUpeNa tatpratyakSatvAvacchinnaM pratyeva sambandhijJAnasya hetutvAdayaM ghaTa iti pratyakSasya kAryatAvacchedakadharmAnAkrAntatvAnna vyabhicAra ityAzaGkate- atheti / tena rUpeNa samavAyatvena rUpeNa / tatpratyakSe samavAya prtyksse| tasya sambandhijJAnasya / samAdhatte-neti / tathApi uktaprakAreNa kAryakAraNabhAvAzrayaNenAyaM ghaTa iti samavAya pratyakSe vyabhicAraparihAre'pi / "sasambandhitAvacchedakaprakArakajJAnatvena" ityasya sthAne "sasambandhikatAvacchedakaprakArakapratyakSatvAvacchinnaM prati sambandhitAvacchedakaprakArakajJAnatvena" iti pATho yuktH| sambandhimAtreti- tathA ca sasambandhipadArthavRttiprakArakapratyakSatvAvacchinnaM prati sambandhivRttiprakArakajJAnatvena kAraNatvamityatraivokta kAryakAraNabhAvaparyavasAnam , sambandhatvasya sasambandhisamavAyamAtravRttitvAbhAvAt saMsargasya saMsargatayaiva bhAnam , tadvizeSaNasya vizeSaNatvameva na prakAratvamiti sambandhatvasyAyaM ghaTa iti pratyakSa prakAratvAbhAvAt sasambandhikasamavAyamAtravartinaH samavAyatvasyApi tatra prakAratvAbhAvAdayaM ghaTa iti samavAya pratyakSasya kAryatAvacchedakadharmAnAkrAntatvAt tatra vyabhicAraH parihRta eva bhavati / vahniNayoH kAryakAraNabhAve tRNaniSThakAraNatAyA AzrayatayA sambandhi tRNaM nirUpakatayA vahivyaktirna tu vahnimAtraM vyabhicAreNa tRNaniSThakAraNatAyA vahinAtranirUpitatvAbhAvAt , evaM ca niruktakAraNatApratyakSamiyaM vahivyaktistRNajanyetyAkArakaM tasya tRNakAryatAzrayavahivyaktirUpasambandhimAtravRttyetadvahitvaprakArakajJAnajanyatvena vyabhicArAbhAvAdityAha-prakRte ceti / iyaM vahnivyaktistRNajanyeti vahni-tRNayoH kAryakAraNabhAvapratyakSaM tRNatvAvacchinnakAraNatAnirUpitaitadvahitvAvacchinnakAryatAvatI vahivyaktiriyamityAkArakatvena tRNanirUpitavahiniSThakAryatAyAmetadvaditvAvacchinnatvasyAbhAve'pyetadvahnitvAvacchinnatvasyAvagAhanAt tadaMze bhramatve'pyetadvahivyaktau tRNanirUpitakAryatAyAH sattvAt tadaMze pramAtmakameva, tasya ca vahniniSThatadvayaktitvaprakArakajJAnajanyatvamastyeveti na kazcid doSa iti kalpAntaramAha-yadveti / nanu tRNasattve etadvahisattvaM tRNAbhAve etadvayabhAva ityevamanvaya-vyatirekagraho nAtra sambhavati, etadahivyatarapUrvatvena tasyAH kadAcidapi pUrva tRNato'bhAvAd vaDyantarasya tRNAntarAt pUrva bhAve'pi tatraitadvahnitvasyAbhAvAditi naitadahitvena tRNatvena kAryakAraNabhAvagrahaH sambhavati, tRNajanyavahimAtravartivahitvAvAntarajAtezca nAnvaya-vyatirekagrahaprakAratvamiti na tayA kAryakAraNabhAva. kalpanA yukteti tRNA-'raNi-maNiSvekA balayanukUlA zaktirasti, tayaiva tRNAdInAM vahitvAvacchinnaM prati kAraNatvamiti tRNaniSThaniruktazaktyavacchinnakAraNatAnirUpitakAryatAvacchedakaM vahitvamevetyArekate-atheti / " athAnvayavyatirekAgrahAprakArakajAtyA" ityasya sthAne " athAnvaya-vyatirekaprahAprakArajAtyA" iti pATho yuktaH, tathAkalpanA'naucityaM cApratyakSIbhUtasya bahitvAvAntarajAtitrayasya kalpane gauravAdeva / tathAbhUtazaktyA anvaya-dhyatirekagrahAprakArIbhUtatRNAraNimaNyanugatavayanu Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / kalpyatAM lAghavAt iti cet ? na- tRNAdeH phUtkArAdisahakAriniya mAnupapattermaNiphUtkArAdinApi vahnayAdyutpattiprasaGgAt, tathA ca phUtkArAdijanyavijAtIyavahnau tRNatvAdinA hetutvasyAvazyakatvAt, na ca tRNaphUtkArAdisaMyogeSveva zaktiriti na tanniyamAnupapattiH, tarhi tRNatvAdinA tRNAdInAmahetutve'kAraNatvenaiva sAmayikazaktivizeSa kalpanaprasaGgAt, tathAbhUtAbhAvavizeSasyaiva vA tatraucityAnnAyamapi / jAtibhedasyAnubhavikatvAdeva tattadavacchinne tRNatvAdinA hetutvamityanye, vahnitvAvacchinne vilakSaNo 371 dd kUlazaktyA / lAghavAditi - tathAbhUtA zaktirekaivetyaneka jAti kalpanA'pekSayaikazaktikalpane lAghavAdityarthaH / phUtkAraha tRNAdeva vahnayutpattirnirmanthana sahakRtAdaraNereva vahnayutpattiH sUryakiraNa saMyogasaha kRtAnmaNereva vahnayutpattiriti tRNAdeH phUtkArAyeva sahakArIti niyamo na bhavet, phUtkArAdInAM vahnayanukUlazaktimata eva sahakAritvena phUtkArasacivAraNyAdito'pi vahnirutpayete ti samAdhatte - neti / tathA ca vahiM pratyekazaktimatvena tRNAdInAM kAraNatvasya kalpayitumazakyatve ca / phUtkArAdItyAdipadAnnirmanthana ra vikiraNasaMyogayorupagrahaH, tRNatvAdinetyatrAdipadAdaraNitvamaNitvayorupagrahaH evaM ca phUtkArajanya vijAtIyavarddhi prati tRNatvena tRNasya, nirmanthanajanyavijAtIyaviddhiM prati araNitvenAraNeH, taraNikiraNapratiphalanajanyavijAtIya vahiM prati maNivena maNezca hetutvasyAssvazyakatvAdityarthaH / nanu tRNaphUtkArasaMyoge nirmanthanAraNisaMbandhe taraNikiraNamaNisaMyoge ca vahnanukUlazaktirekopeyate, tAdRzazaktimakhena tRNaphUtkArasaMyogAdInAM vaddhiM prati kAraNatve noktadoSaprasaGga ityAzaGkaya pratikSipatina ceti / na tanniyamAnupapattiH na sahakAriniyamAnupapattiH / yat kAraNaM tat kAryAnukUlazaktimat yacca na kAraNaM na tat kAryAnukUlazaktimaditi kAryakAraNeSu kAryAnukUlazakteriva kAryAkAraNeSu kAryAnanukUlazakterapi svasamaya siddhAyAH kalpanaM syAd, evaM ca tRNatvAdinA tRNAdInAM vahnikAraNatvAbhAve teSvakAraNatvena svasamayasiddhasya zaktivizeSasya kalpanaM prasajyeteti samAdhatte - tarhIti / tathAbhUteti tRNaphUtkArasaMyogabhinnatve sati araNinirmanthanasambandhabhinnatve sati taraNikiraNasaMyogabhinno yastadbhinnatvarUpAnyatamatvAtmakAbhAvavizeSasyaiva vA tatra tRNaphUtkAra saMyogAdiSu vahnikAraNatAvacchedakatayA kalpanaucitya prasaGgAdityarthaH / bhavatvanyatamatvenaiva kAraNatvaM kiM nazchinnamityata Aha- nAyamapIti - anyatamatvena kAraNatvamapi na sambhavati, anyatamatvasya bhedakUTAvacchinna bhedarUpatayA tatra kUTatvasyaikaviziSTAparatvAtmakatvena vizeSya-vizeSaNabhAve vinigamanAvirahAdanyatamatvasyAnekarUpatayA tadavacchinnakAraNatvasyApyanekatvaprasaGgAdityarthaH / evaM ca vahnitvAvAntarajAtitrayasya pratyakSasiddhasyaiva tRNAdijanyatAvacchedakatvamiti vijAyatIyavahnitvAvacchinnaM prati tRNatvena vijAtIyavahnitvAvacchinnaM prati araNitvena, vijAtIyavahitvAvacchinnaM prati maNitvena kAraNatvamityevaM kAryakAraNabhAvatraya kalpanameva jyAya ityAhavahnau jAtibhedasyeti / anye iti - udayanAcAryAH, tathA ca tandratha:- " phUtkAreNa tRNAdereva, nirmanthanenAraNereva, pratiphalitataraNikiraNairmaNereveti prakAraniyamavat tenaiva vyajyamAnasya kAryajAtibhedasya bhAvAt, dRzyate ca pAvakatvAvizeSe'pi pradIpaH prAsAdodaravyApakamAlokamArabhate, na tathA jvAlAjAlajaTilo'pi dArudahano nitarAM ca kArISaH / yastu taM nAkalayet sa kAryasAmAnyena kAraNamAtramanuminuyAditi kimanupapannam evaM tarhi dhUmAdAvapi kazcidanupalakSaNIyo vizeSaH syAt, yasya dahanApekSeti na dhUmAdisAmAnyAd vahnisAmAnyAdisiddhiH, etena vyatireko vyAkhyAtaH tathA ca kAryAnupalabdhiliGgabhaGga svabhAvasyApyasiddhergatamanumAneneti cet ? pratyakSAnupalambhagocaro jAtibhedo na kAryaprayojaka iti vadato bauddhasya zirasyeSa prahAraH, asmAkaM tu yatsAmAnyAkAntayoryayoranvayavyatirekavattA tayostathaiva hetuhetumadbhAvanizcayaH, tathA cAvAntaravizeSasadbhAve'pi na no virodhaH, kiM punastArNAdau dahanasAmAnyasya prayojakaM tRNAdInAM vizeSa eva niyatatvAditi cet ? tejomAzotpattau pavano nimittam, avayavasaMyogo'samavAyI, tejo'vayavAH samavAyinaH, iyameva sAmagrI gurutvavad dravyasahitA piNDitasya, iyameva tejogatamudbhUtasparzamapekSya dahanam, tatrApi jalaM prApya divyam, pArthivaM prApya bhaumam, ubhayaM prApyaudaryamArabhata iti svayamUhanIyamiti / " anantara mullikhite udayanAcArya prantha eva " iyameva tejogata mudbhUtasparzamapekSya ityuktayA prAcInanaiyAyikAnAmudayanAcArya prabhRtInAmeva matametat yaduta - vahnitvAvacchinne vilakSaNoSNavattejaH kAraNamiti, yuktaM caitat, anyamatopadarzane vahnitvAvAntaravaijAtyavacchine tRNatvAdinA kAraNatvopadarzane'pi vanitvAvacchinne dahanam Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 372 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nyopdeshH| SNasparzavattejaH kAraNamiti navyAH, tejastvena tatra hetutvam , vyaNukAtmakavahnau tRNatvAdinA, trasareNvAdi. niSThavaijAtyAvacchinne vyaNukAdiniSThavahnitvenetyetasmAt kacidekAntena kacicca vikalpena, daNDavAdinA ghaTAdau tRNatvAdinA ca vahnivizeSAdau kAraNatAyuktAgamabalAt tattvajJAnatvena karmavizeSatvAdinA ca kAraNatA''vazyakIti nAnupAyavAdaH zreyAniti naiyaayikaadyH| ---- vayaM tu brUmaH- tantoreva paTo na kapAlAderiti, kuna iti prazne svabhAvAdeveti yaduttaraM tatra praznottare . kiM hetuviSaye, uta niyAmakaviSaye ? ubhayatrApi kiM dhAlambane, uta dharmAlambane ? Adya-tantu. janyakapAlAjanyapaTe svabhAvo heturityAgatam , sa ca svAtmaivetyAtmAzrayaH, dvitIye'pi sa eva doSaH svasya svaniyAmakatvAsambhavAt , bhedagarbhaniyAmakasyaiva jijJAsitatvAcca, na tRtIyaH- dharmahetorajijJAsi. kasyacit kAraNasyAnupadarzanAd vahnitvAvacchinne kiM kAraNamityAkAGkhAyAstanmate'nivRttaH, tasmAdanyamatamevaitat / tathA ca "mityanye" ityasya sthAne "miti / anye" iti pAThaH "kAraNamiti" iti sthAne " kaarnnmiti|" iti pAThaH / "navyAH," ityasya sthAne " navyAstu" iti pAThena bhAvyam , tasya tejastvenetyAdyAgrimagranthe samanvaya iti bodhyam / tatra vahnitvAvacchinne / tRNatvAdinetyanantaraM hetutvamityanuSajyate, evamagre'pi, tejastvAvAntarajAteH paramANvAtmakatejasthanupagamAnna dvayaNukAtmakavahnau paramANuniSThavahnitvena kAraNatvasambhava iti vyaNukAtmakavahnau tRNavAdinA hetutvamaGgIkRtam / trasareNvAdiniSTheti-vyaNuke tejastvAvAntaravahnitvajAtiH sambhavatIti tadrUpeNa vyaNukAtmakavahvenasareNvAtmakavahigatavaijAtyAvacchinnaM prati kAraNatvaM sambhavatIti / upasaMharati-tasmAditi / "netyatasmAt" ityasya sthAne " neti, tasmAt" iti pATho yuktaH / kvacidekAnteneti-ghaTAdau daNDAderdaNDatvAdinA yat kAraNatvaM tadekAntena, na hi daNDAdikamantareNa kasyApi ghaTAdijAtIyasya sambhava iti, vahnivizeSAdau tRNasvAdinA tRNAdeyat kAraNatvaM tad vikalpena, tRNAd vA maNyAdito vA vahnivizeSAdeH sambhava iti / "kAraNatAyuktAgama" ityasya sthAne "kAraNatA yuktA, Agama" iti pATho yuktH| tatvajJAnatveneti-mokSaM prati tattvajJAnatvena karmavizeSatvAdinA ca kaarnntaa'vshymbhyupeyetyrthH| iti etasmAt kAraNAt / anupAyavAdaH niyativAdinAM svabhAvAdeva kAryamAtramupajAyate na kasyacit kiJcit kAraNamiti tattvajJAnAdikamantareNApi mokSo bhaviSyatyeveti na tadarthamAyAso vidheya ityanupAyavAdo na zreyAn na yukta iti naiyAyikAdayo vadantItyarthaH / - svayaM niyativAdakhaNDanamupadarzayati-vayaM tviti- syAdvAdino'smadAdaya ityrthH| "riti, kuta" ityasya sthAne "riti ku" iti pATho yuktaH / ki hetUviSaye iti-tantoreva paTo na kapAlAderiti kasmAddhetoriti hetuviSayaH praznaH, tantoreva paTo na kapAlAderiti svabhAvAdeveti hetuviSayakamuttaramityevaM praznottare kiM hetuviSaye ityarthaH, uta niyAmaka viSaye iti- tantoreva paTo na kapAlAderiti kasmAniyAmakAditi niyAmakaviSayaH praznaH, tantoreva paTo na kapAlAderiti svabhAvAdeva niyAmakAdityevaM kiM niyAmakaviSaye praznottare ityarthaH / ubhayatrApi hetuviSayapraznottarayorniyAmakaviSayapraznottarayozca / Adhe dhAlambane hetuviSaye praznottare iti prthmpksse| Agatama uttarasvarUpa prAptam / dhAlambanapakSe svameva bhAvaH svabhAva ityetatpakSe vyutpattyA svabhAvaH svameva bhavet , tathA ca svasmAdeva bhavatIti, na caikasyaiva paurvAparyaniyatakAryakAraNabhAvaH saMbhavatyAtmAzrayazcAtra doSa ityAha- sa ceti svabhAvazcetyarthaH / dvitIye'pi dhAlambane niyAmakaviSaye praznottare iti dvitIyapakSe'pi / sa eva AtmAzraya eva, yathA''tmAzrayAt svaM na svasya hetustathA''tmAzrayAt svaM na svasya niyAmakamityAha-svasyeti / jijJAsitaviSayatvAt praznasya nahi svaM svaniyamakArIti svabhinnaniyamakAriNo jijJAsitatvAt tadviSayakapraznasyottaraM svabhinnaniyAmakaviSayakameva bhavitumarhatIti nirukkottarasya svAtmaniyAmakagocarasya na tathAtvasambhava ityAha- medgrbheti| na tRtIya iti dharmAlambane hetuviSayapraznottare iti tRtIyapakSo'pi na yukta ityarthaH / nirakaniSedhe'pi pUrvoktameva hetumupadarzayati-dharmahetoriti / nApi caturtha iti - dharmAlambane niyAmakaviSaye praznottare iti Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalar3ato nyopadezaH / 373 tatvAt , nApi caturthaH- paTe tantujanyatva-kapAlAjanyatvadharmazAlitvasya tatsvabhAvaniyamyatve nirUpakatvena svasyaiva pravezAt / etena tattatprakArakezvarecchA-jJAnarUpAyA niyaterniyAmakatvamapi pAmarAbhyupagataM nira. stam / tasmAt svabhAvo nAma svahetustasmAduktadharmazAlitvamityeva vyAkhyAtumucitam / tAvaddharmAvacchinna. tavyaktyupapattau tAvaddharmaviziSTatannirUpitabhavyatAnupravezenaiva taddhetoLapriyamANatvAdi(tvA)nAditvA(ca)vadhyavadhimatpravAhasyAnavasthAdidoSAnanupAtAt / ayameva jainAnAM tathAbhavyatvahetutApravAdaH, etadanabhyupagame ca tIrthakarA-'tIrthakara-pratyekabuddha-buddhabodhitAdisiddhakAryabhedaH kathamupapAdanIyaH, tatrAnyapuSkalahetva. bhAvAt , atheyaM caitrAvalokitamaitranirmitanIletaraghaTatvA dinApi kAryatA syAditi cet ? syAdeva kiM naH caturthapakSo'pi na yukta ityarthaH / tatra hetumAha-paTa iti / tatsvabhAvaniyamyatve paTagatatantujanyatva-kapAlAjanyatvAtmakasvabhAvaniyamyatve, niyamyaM- nirUpyam , niyAmakaM ca-nirUpakam , na ca svameva svasya nirUpakam, prakRte tu nirUpyameva nirUpakazarIre praviSTamiti nirUpyatvena svasyaiva pravezAdAtmAzrayApAtena nedamapyuttaraM samIcInamityarthaH / etenetyasya nirastamityanenAnvayaH / etena niyAmakazarIrapravezaprayuktanirUpakatvata AtmAzrayApAtena / tattaditi- yathA paTe yattantu janyatvakapAlAjanyatvAtmakadharmastatprakArikA yezvarecchA tatprakArakaM vA yadIzvarajJAnaM tadrUpAyAstadAtmikAyA niyaterniyAmakatvamapi ghaTagatokadharmatya niyamyasya niruktaniyAmakazarIrasanniviSTatayA nirUpakatvata AtmAzrayaprasaGgadoSaprastamataH pAmarAbhyupagataM murkhakalpaviddhanmanyasvokRtaM khnndditmvseymityrthH| tasmAt svabhAvAdeva-svahetuta eva paTe tantujanyatvakapAlAjanyatvadharmazAlitvamiti hetuhetumadbhAvo'smadAyupagataH zreyAniti nigmyti-tsmaaditi| tantujanyatva-kapAlAjanyatvAdiyAvaddharmaviziSTapaTavyaktastathAbhavyatvAdevotpAda iti tathAbhavyatvahetutApravAdaM janAnAM saGgamayati-tAvaddharmAvacchinna tadvayaktyupapattAviti- " tadvayaktyupapattau" ityasya sthAne " tadvayaktyutpattau" iti pAThaH samyag, asya tddhetoaapriymaanntvaaditynenaanvyH| tannirUpiteti- tatsaktinirUpitetyarthaH / bhavyatA'nupravezenaiveti-nokasmAt kAraNAdeva kAryamupajAyate kintu kAraNakUTalakSaNasAmagrIta eva, ata eva nahyeka kizcijanaka kintu sAmagrI vaijaniketi prAcInIyate, sAmamyAM ca kAraNAntarasannivezavat tAvaddharmaviziSTatadyaktinirUpitabhavyatvamapi pravizatItyevaM bhavyatvAnupravezenaivetyarthaH / "di(tvA)nAdityA( dya)vadhya" ityasya sthAne "dityanAdyavadhya" iti pAThaH samyak , iti etasmAt kAraNAt , anAdyavadhyavadhimatpravAhasyati- avadhihetuH, avadhimat kAryam , tayoH pravAhaH-paramparA, tathA anAdizcAsAvavadhyavadhimatpravAhazcAnAdyavadhyavadhimatpravAhastasyetyarthaH, anAdyavadhyavadhimatpravAhasya tathAbhavyatvAdeva bhAvena bhavyatvasvabhAvAd bhavatastasyAnavasthAdidoSAnanupAtAt , anavasthitasvarUpe tasminnanavasthAmantareNa tathAmavyatvamevAnupapannamiti prAmANikIyamanavasthA na doSAvahetyanavasthA yA bhAve'pi tasyA na doSarUpatetyevamanavasthAdidoSAnanupAtAdityarthaH / ayameva kAraNakUTe tAvaddharmaviziSTatadvyaktinirUpitabhavyatvAnupravezena taddhetostAvaddharmAvacchinnatAtyutpattI vyApriyamANatvamityabhyupa. gamavAda eva / etadanabhyupagame ca niruktatathAbhavyatvahetutAvAdAnabhyupagame ca / tIrthakareti- yastIrthakaro bhUtvA siddhathati sa tIrthakarasiddhaH, yazcAtIrthakara eva siddhayati so'tIrthakarasiddhaH, evamagre'pi, tattvajJAnAdito mokSamAsAdayatAM jIvAnAM yo'yaM tIrthakarasiddhAdilakSaNakAryabhedaH sa tathAbhavyatvasya kAraNatvasvIkAramantareNa kathamupapAdanIyaH, upapAdayitumazakya ityarthaH / tatra hetumAha- tatreti-tIrthakarasiddhAdikAryabhede ityarthaH / anyapuSkalahetvabhAvAditi- kevalajJAnAdikAraNakadambakaM sarvatra samAnameva, kintu tathAbhavyatvAnyeva pratiniyatakAryanirUpitAni vibhinnAni kAraNAni, tatpravezata eva sAmadhyA api bhedaH, tathAbhavyatvasya kAraNatvAnabhyupagame tu tathAmavyatvAnyasya puSkalahetoH sAmagrIlakSaNasya kaaryvibhedksyaabhaavaadityrthH| nanu kArye yAvanto dharmAH sambhavanti tAvaddharmaviziSTa kAryavyakti prati tathAbhavyatvasyAbhihitasvarUpasya kAraNatvAbhyupagame tAvaddharmAvacchinnatvamapi kAryatAyAM syAt , tathA ca kutracid ghaTe caitrAvalokitatvaM maitranirmitatvaM nIletaratvaM ghaTatvAdikaM cAstIti tAvaddhavicchinnA ghaTaniSThakAryatA''pAdyata ityAzaGkate- athaivamiti / iSTApattiravAtra samAdhAnamityAhasyAdeveti- caitrAvalokitamaitranirmitanIletaraghaTatvAdinA kAryatA syaadevetyrthH| kinazchinnaM tathAbhavyatvakAraNatvavAdinAM Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNiyAM samalaGkRto nayopadezaH / chinnam, tathAbhavyatvakAryatAyAstathAbhAve'pi dRSTadaNDAdikAryatAyA ghaTatvAdyavacchedenaiva yathAdarzanamabhyupagamena pravRttyAdivyavahArAnucchedAt iSyate cAnanyagatyA pareNApyarthasamAja siddhadharmeNApi parAmarza-tattva 374 janAnAM na kimapyevamabhyupagame chinnaM khaNDitaM bhavati / nanvevaM ghaTatvAdisAmAnyadharma mAtrAvacchinna kAryatAyA abhAvAt tannirUpitadaNDatvAdyavacchinna kAraNatAyA apyabhAvena ghaTAdyarthinastannimittadaNDAdisammelana pravRtyAdivyavahArocchedaH prasajyetetyata Aha- tathAbhavyatvakAryatAyA iti- tathAbhavyatvaniSTha kAraNatAnirUpitakAryatAyA ityarthaH / tathAbhAve'pi caitrAvalokitamaitranirmitanIletarathaTatvAdyavacchinnatvasya bhAve'pi / dRSTeti dRSTA anvayavyatirekagraha saciva pratyakSaviSayIbhUtA yA daNDatvAyavacchinnakAraNatAnirUpitakAryatA tasyAH, ghaTatvAdyavacchedenaiva ghaTatvAdyavacchinnatvenaiva yathAdarzanamabhyupagamena - pratyakSamanatikramya svIkAreNa, ghaTAdikAryasampAdanArthaM daNDAdikAraNasaGkaTanAdiviSayaka pravRttyAdivyavahArecchAbhAvAdityarthaH / pratyekadharmaM prayojakAnekasAmagrI prayojyatva lakSaNArtha samAja siddhatvAkrAntadharmeNApi kAryatvaM naiyAyikAdibhirapyupeyata iti tadrUpeNa tathAmavyatvanirUpitakAryatvakalpanA nAdRSTacarItyAha- iSyate ceti- abhyupagamyate cetyarthaH / ananyagatyA vyatirekavyabhicAranivAraka prakArAntarAbhAvena / pareNApi naiyAyikAdinA'pi / arthasamAja siddhadharmeNApi svaghaTaka pratyekadharma prayojakasAmagrIsamudAyaprayojyadharmeNApi / parAmarzeti - vahnivyApyadhUmavAn parvata iti parAmarzAt parvato vahnimAnityanumitirupajAyate, vahnivyApyAlokavAn parvata iti parAmarzAdapi parvato vahnimAnityanumitirupajAyata iti vahnivyApyadhUmatvAvacchinnaprakAratA nirUpita parvatatvAvacchinnavizeSyatA kanizcayAtmakaparAmarzAbhAve'pi vahnivyApyAlokatvAvacchinna prakAratAnirUpita parvatatvAvacchinna vizeSyatAka nizcayAtmaka parAmarzAt parvatatvAvacchinnAvezeSyatAnirUpitavahnitvAvacchinna prakAratA kAnumityutpattervyatirekavyabhicAreNa vahnitvAvacchinna prakAratAnirUpita parvatatvAvacchinna vizeSya tAkAnumititvAvacchinnaM prati na parvatatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitavahnivyApyadhUmatvAvacchinnaprakAratAnirUpakanizcayatvena kAraNatvaM kintu vahnivyApyadhUmavAn parvata iti parAmarzAvyavahitottaraniruktAnumititvAvacchinnaM prati nirukaparAmarzatvena kAraNatvam evaM vahnivyApyAlokavAn parvata iti parAmarzAvyava hitottara niruktAnumititvAvacchinnaM prati vahnivyApyAlokavAn parvata iti parAmarzatvena kAraNatvamityevAbhyupagantavyam, taccAnumitisAmAnyaM prati vyAptijJAnasAmAnyaM kAraNamityanumititvaM vyAptijJAnasya kAryatAvacchedakam vahniprakArakatvaM ca tatra vyAptau vahninirUpitatvajJAna prayojyamiti tadvAtivizeSyakasya nirUpitatvasambandhena vahniprakArakasya vahninirUpitatva prakArakasya vA jJAnasya kAryatAvacchedakam, parvataniSThavizeSyatAkatvaM cAnumitau vyApyajJAna parvataniSThavizeSya katvaprayojyamiti parvata niSThavizeSyatAkatvamanumitau parvatavizeSya kavyApyajJAnasya kAryatAvacchedakam tadavyavahitottaratvAvacchinnaM prati tadeva kAraNamiti parAmarzAvyavahitottaratvAvacchinnaM prati parAmarzaH kAraNamiti parAmarzAvyavahitottaratvaM parAmarzasya kAryatAvacchedakatvam, teSAM ca sarveSAM parvatatvAvacchinnavizeSyatAnirUpitabahnivyApyadhUmatvAvacchinnaprakAratAkanizcayAtmaka parAmarzAvyavahitottaraparvatatvAvacchinna vizeSyatAnirUpitavahnitvAvacchinna prakAratAkAnumititvazarIre praviSTatvamiti bhavatyartha samAjasiddhena nirukadharmeNa parAmarza nirUpita kAryatA evaM tattvajJAnAdinirUpitA svAvyavahitottaramokSatvAdyavacchinna kAryatA'pi tathetyarthaH / tathA kAlasya dezasyApi kAraNatvaM paramate'vazyamabhyupeyamiti tadapekSayA lAghavAdekasya tathA bhavyatvasyaiva kAraNatvaM yuktaM tata eva niyatakAlaniya tadezavibhinna kAryotpattisambhavena kAryekatvaikakAle nAnAkAryotpattyekadeze nAnAkAryotpattyAdevaraNasambhavAdityAha - kiJceti / dhArAvAhikasthale iti - ghaTe cakSussaMyogAnantaraM yAvatkAlaM viSayAntareNa saha cakSussaMyogo na bhavati kintu pUrvakAlIna eva ghaTacakSussaMyoga eka eva tAvatkAlIno'vatiSThate, tatra ghaTacakSussaMyogAt kAmikANi ghaTajJAnAni jAyante taddhArAvAhikasthalaM tatretyarthaH / " kAryaikakalpanirAsAya ityasya sthAne " kAryaikatvanirAsAya " iti pATho yuktaH, yadeva pUrvapUrvajJAnaM prati kAraNaM tadevottarottarajJAnaM prati yadi kAraNaM tadA kAraNabhedAbhAvAt kAryabhedo na syAt kintu kAryaikatvamApadyetetyataH kAryaikatvApattivAraNAyeti tadarthaH / tattatkSaNatvena kAlasya kAraNateti tattajjJAnaM prati tattajjJAnAvyavahitapUrvavartita tatkSaNatvena kAlasya kAraNatvamiti tattatkAlaghaTitasAmagrIbhedAt tattajjJAnarUpakAryabheda iti bhavati kAryaikatvanirAsa ityarthaH / nanUtarottarajJAnaM prati pUrvapUrvajJAnaM kAraNamiti kAraNabhedAt kAryabhedasya sambhavenetyetAvatApi kAryaikatvanirAsasambhavena kiM kAlasya kAraNatvakalpanayetyata Aha- pUrvapUrvaghaTajJAnAnAmiti / athavA " kAryekakalpanirAsAya " ityasya sthAne kAryekakAlatvanirAsAya " iti pATho yuktaH, dd Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / mmmnnnnnnnnnnn nAdikAryatA(kAraNatA)svAvyavahitocarAnumiti]tva-mokSatvAdinA / kiJca, dhArAvAhisthale kAryaikakalpanirAsAya tattatkSaNatvena kAlasya kAraNatA'vazyaM vAcyA, pUrvapUrvaghaTajJAnAnAM ghaTatvarUpavizeSaNajJAnatvenottaraghaTajJAnahetutayA tatra kArya kAlasya nirAkartumazakyatvAt , ekajJAnakAle dvitIyAdisakalotpatte1rvAratvAt / tathA kAryaikadezyanirAsAya tattaddezI[ya]kAraNatApyavazyaM vAcyA, kathamanyathA iha sAmagrIsamavadhAnAdetadghaTotpattirna syAt, ityayaM kAladharmAnupravezena RjusUtranayena svabhAva-niyatyoApAro'vazya pratipacavyaH, sAmAnyataH kAlahetutAyAH prAgabhAvasamavAyikAraNavidhayA svabhAva-niyatihetutAyAzca tasya cavaM saGgamanaM- yathaikaghaTAdAvekadevotpannAnAM pAkajarUpa-rasa-gandha-sparzAnAM madhye yadeva ghaTAghekasya samavAyikAraNaM tadevAparasyApi, ya eva ca tejassaMyogavizeSalakSaNapAka ekasyAsamavAyi kAraNaM sa evAparasyApItyevaM samavAyikAraNA-'samavAyikAraNAtmakakAraNabhedAbhAve'pi rUpaprAgabhAvAdInAM nimittakAraNAnAM bhedAd rUpa-rasa-gandha-sparzAtmakakAryANAM bhedaH, tathA dhArAvAhikasthale'pi pUrvottarakrameNotpannAnAM jJAnAnAM prAgabhAvalakSaNanimittakAraNabhedAd bhedaH sambhavedapi, kintu pAkajAnAM bhinnaprAgabhAvalakSaNakAraNaprabhavANAM yugapadevotpatterbhAvAd yathaikakAlatvaM tathA bhinnaprAgabhAvalakSaNakAraNaprabhavANAM dhArAvAhikajJAnAnAmapi yugapadutpattiprasaGgata eka kAlatvamApAdyatetyatastadvAraNAyetyarthaH / tattatkSaNatveneti-tattajjJAnaM prati tattajjJAnAvyavahitapUrvatattatkSaNatvena kAlasya kAraNatvam, tathA ca kAraNIbhUtAnAM tattatkSaNAnAmekadA'satAM kAlaikatvAbhAvAt tatkAryANAmapi jJAnAnAM naikakAlatvamityarthaH / pUrvapUrvaghaTanAnAnAmiti- pUrvapUrvaghaTajJAnAnAmuttarottaraghaTajJAnAni prati yaH kAryakAraNabhAvaH sa tattadbhaTajJAnaM prati tattaddhaTajJAnAvyavahitapUrvavartitattadghaTajJAnatvena tattaddhaTajJAnaM kAraNamityevaM na kintu viziSTabuddhi prati vizeSaNajJAnaM kAraNamiti sAmAnyakAryakAraNabhAvasya klaptatvena tadanurodhena ghaTatvaprakArakatvena ghaTatvaviziSTabuddhirUpatayottarottarajJAnaM prati pUrvapUrvaghaTa jJAnAnAM ghaTatvAtmakavizeSaNaviSayakatvena vizeSaNabuddhirUpatayeti ghaTajJAnaM prati ghaTatvajJAnatvena ghaTajJAnamityeva kAryakAraNabhAva iti tAdRzahetutayA kAryakakAlatvasya nirAkartumazakyatvAdityarthaH / "kAyeM kAlasya" ityasya sthAne " kAryakakAlatvasya" iti pATho yuktH| evaM ca sati yadApadyate tadupadarzayati- ekajJAnakAla itipUrvajJAnotpattyavyavahitapUrvakAle yathA pUrvajJAnasya prAgabhAvastathA dvitIya-tRtIyAdikSaNabhAvinAM dhArAvAhikajJAnAnAmazeSANAmapi prAgabhAvAH santi, cakSurghaTasaMyogAdikaM kAraNAntaramapi vidyata iti sambhRtasAmagrIvAde kajJAnotpattikAla eva dvitIyAdi. sakalajJAnotpattyApatterdhArAvAhikatvameva bhajyetetyatastattatkSaNatvena kAlasya tattajjJAnaM prati hetutA kAryakakAlatvaparihArAyA. ''vazyakItyarthaH / evaM kAryakadezatvaparihArAya tattaddezIyatattaddhaTAdikaM prati tattaddezatvena dezasyApi kAraNatvamAvazyakamityAhatatheti / kAryakadezyanirAsAya kAryakadezatvaparihArAya / tattaddezIyeti-tattaddezaniSThetyarthaH / kathamityasya na syAdityanenAnvayaH / anyathA tattaddezIyaghaTaM prati tattaddezavena dezasya kAraNatvAbhAve / iti evaMsvarUpaH / ayaM pratiniyatakAla-dezayoH pratiniyatakArye vyApAraH / kAladharmAnupravezena tattatkSaNAvyavavahitottarajAyamAnatattadghaTatvarUpakArya. tAvacchedakazarIre tattatkSaNatvarUpakAladharmasyAnupravezena / RjusUtranayena uttarottarakSaNaM prati pUrvapUrvakSaNasya kAraNatvamityabhyupagantR RjusUtranayana, svabhAva-niyatyoApAra ityatraivAyabhiti pUrvotto'nveti / RjusUtranayena svabhAva-niyatihetutApravAdasamarthana kRtvA saGkahanayena tatsamarthanamAvedayati- sAmAnyata iti-kAryatvAvacchinnaM prati kAlatvena kAlasya hetutAyA ityarthaH, asya pravAdasyatyanenAnvayaH / prAgabhAveti-prAgabhAvavidhayA svabhAvahetutAyAH samavAyikAraNaviSayA niyatihetutAyA ityevamanvayo'tra, etatkAlAntaramevAnenotpattavyamiti svabhAvahetutA prAgabhAvakAraNatAvalambanena pravRttA, kapAle eva ghaTenotpattavyaM tantuSveva paTenotpattavyamiti niyatihetutA samavAyikAraNahetutAvalambanena pravRttA, kAryamAnaM prati prAgabhAvasya kAraNatvaM bhAvakAryasAmAnya prati samavAyikAraNasya kAraNatvamiti paryavasitaH svabhAva-niyatihetutApravAda iti bodhyam / saGghahanayAbhiprAyeNaiveti- kAlatvena kAlamAtrasya prAgabhAvatvena prAgabhAvamAtrasya samavAyikAraNatvena samavAyikAraNamAtrasya kAryatvena kAryamAtrasya saGgrahaNaM saGgrahaNanayAbhiprAyeNa sambhavati nAnyanayAbhiprAyeNetyanyanayAbhiprAyavyavacchedAyaiva. kAropAdAnam, evambhUtanayAbhiprAyeNa tathAbhavyatvameva tattatkArya janakamiti nigamayati- tathA ceti- RjusUtranayAbhiprAyeNa tattatkSaNatvena tattatkArya prati kAraNatvasya saGgrahanayAbhiprAyeNa sAmAnyataH kAlatvAdinA hetutvasya vyavasthitau cetyarthaH / Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / pravAdasya saGgrahanayAbhiprAyeNaiva samarthayituM zakyatvAt, tathA ca dezatayA kAlatayA caikasyaivA hetutvaM lAghavAdayuktamityevambhUtanayAbhiprAyeNa tAdRgavasthaM bhavyatvameva tathAbhavyatvanAmazAli tAdRzatattatkAryajanakamavazyamAstheyam, itthameva sakalAtiprasaGgabhaGgasambhavAt / athaivamativizeSeNa kAryakAraNabhAvavizrAme asiddhasAdhyavizeSArthaM [ sAdhanavizeSArthaM ] sAdhanavizeSe pravRttyanupapattistAdRza tadvyaktivizeSAvacchinnakAraNatAyAH pUrvaM durbrahatvAt iSTasAdhanatAjJAnasya ca pravRttihetutvAditi cet ? maivam - kArya * kAraNabhAvo hi vyAptivizeSa eva sA ca sAmAnyato vizeSatazcAstyeva kintvagRhIta sAdhyasAdhanavizeSAvachinnAyAstasyA abubhukSitAnumAnasthale durbrahatvenAnumityaprayojakatayA sAmAnyAvacchinnavyAdhya caikasyaivAhetutvaM " ityasya sthAne caikasyaiva hetutvaM " iti pATho yuktaH, lAghavAd dezatayA kAlatayA caikasyaiva hetutvaM yat saGgrahanayAbhipretaM tadayuktamityAkArako ya evambhUtanayAbhiprAyastenetyarthaH / tADagavasthaM yad yadA yadyadvayutpattinimittakriyAviSTayAvaddharmazAli tathAbhUtatAvaddharmAkrAntatadvyaktiM prati tathAbhUtatAvaddharmaviziSTatadvyaktinirUpitam / nanu tAdRgavasthaM bhavyatvaM kAryajanakamitIdAnImupeyate pUrvaM tu tathAbhavyatvaM kAryajanakamiti pratijJAtamiti bhedAnna tannigamanamityata Aha- tathAbhavyatvanAmazAlIti evaM ca tAdRgavasthabhavyatvasyaiva tathAmavyatvamiti nAmeti bhavati tannigamanamiti / tAdRzatattatkAryajanakaM tathAbhUtatAvaddharmAkrAntatattadvaktyAtmaka kArya janakam / itthameva naigamanayAbhiprAyeNAtivizeSarUpeNa kAraNatvaparyavasAyitathAbhavyatvakAraNatvasamarthanenaiva / sakalAtiprasaGgabhaGgasambhavAditi - kAryaikya kAryaikakAlatva- kAryaikadezatvAdiprasaGgabhaGgasambhavAdityarthaH / paraH zaGkate - atheti / evam evambhUtanayAbhiprAyeNa tathAbhavyatvakAraNatvasyAzrayaNe / ativizeSeNeti yataH paraM vizeSAntaraM na samasti sa svApekSayA vizeSAntarAbhAvena vizeSamatikrAntatvAdativizeSo'ntya vizeSa iti yAvat, tenetyrthH| kAryakAraNabhAvavizrAme tattadvyaktiM prati tattadvyaktinirUpitatathA bhavyatva kAraNatvasyAntyavizeSarUpeNa kAryakAraNabhAva eva paryavasAne / asiddhasAdhyavizeSArthaM tattadvyaktirUpakAryamapUrvameva jAyate, tat prati kAraNavizeSasyAnvaya-vyatirekAgrahAnna sa kAryavizeSaH kAraNavizeSasya kAryatayA siddho nizcita ityasiddhasAdhyavizeSastadarthaM taduspatyartham / sAdhanavizeSe yasya sAdhanavizeSasya tatkAryavizeSaM prati kAraNatvaM na nizcitaM tasmin kAraNavizeSe / pravRttyanupapattiH tadAnayanAdyanukUlayatnAnupapattiH / kutastatra pravRttyanupapattirityapekSAnivRttyarthaM tatra hetumAha- tAdRzeti vizeSAtikrAntetyarthaH / " tadvayaktivizeSAvacchinnakAraNatAyAH " ityasya sthAne " tadvyaktivizeSAvacchinna kAryatAnirUpitatadvayaktivizeSAvacchinnakAraNatAyAH " iti pATho yuktaH, bhavatu tAdRzakAraNatAyA durmahatvaM tena kasya pravRttikAraNasyAbhAvAt pravRttyanupapattirityata Aha- iSTasAdhanatAjJAnasya ceti / samAdhatte - maitramiti / hi yataH / kAryakAraNabhAvo vyAptivizeSa paveti- yatra yatra dhUmastadavyavahitaprAkkSaNAvacchedena tatra vahniriti vahUryadvayApakatvaM yacca dhUmasya vyApyatvaM tadeva bahni-dhUmayoH kAryakAraNabhAva iti bhavati kAryakAraNabhAvasya vyAptivizeSarUpateti / sA ca vyAptizca / sAmAnyataH yatra yatra dhUmastatra tatra vahniriti sAmAnyato vyAptiH / vizeSatazca yatrAyaM dhUmastatrAyaM vahinariti vizeSato vyAptiH / pRcchati - kintviti / uttarayati - agRhIteti- agRhItaH pUrvamajJAto yaH sAdhyavizeSa evaM sAdhanasya vizeSastadavacchinnAyAH tasyA vyApteH asya durgrahatvenetyanena anumityaprayojakatayetyanena cAnvayaH / kutra tasyA durpraitvenAnumitya prayojakatvamityapekSAyAmAha - abubhukSitAnumAnasthala iti- samAnaviSayatvapratyAsatyA jJAnecchayoH kAryakAraNabhAvAd yasyaiva jJAnaM tasyaivecchA bhavati, viSayanirUpyaM hi jJAnamiti nirUpakasya viSayasya jJAne satyeva nirUpyasya tajjJAnasya jJAnamityantyaH vizeSaviziSTasya viSayasya pUrvamagrahe tadviSayakasya jJAnasyApyagraha ityantyavizeSaviziSTaH svaviSayaka jJAnecchAyA abhAvAd bubhukSito boddhumiSTo na bhavatItyabubhukSitastasyAnumAnasthale ityarthaH etena yatra sAdhya-sAdhanayorvizeSau zabdAdinA pUrvaM gRhItau tatazca tAdRzavizeSaviziSTasAdhyavyakteranumitirme jAyatAmitIcchAlakSaNA bubhutsA, tatra bubhutsitatAdRzavizeSaviziSTasAdhyavyaktyanumAnasthaLe gRhItasAdhyasAdhanavizeSAvacchinnAyA vyApteH suprahRtvenAnumitiprayojakatvasambhavena tadbraha eva kAraNaM na tu sAmAnyAvacchinnaupAtyantaragrahaH kAraNamityAveditaM bhavatIti bodhyam / sAmAnyAvacchinnavyAptyantaragraha ityasya kAraNamityanena sambandhaH / vA athavA / tAsAmeya agRhItasAdhyasAdhanavizeSAvacchinnAnAmeva / tatra vizeSavyAptInAM pratyekaM vizeSa 66 Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmatataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samahato mayopadezaH / ntaragrahastAsAmeva vA vizeSavyAptInAM vahninirUpitadhUmaniSThavyAptitvenAnugatIkRtAnAM dhUmatvavahnitvAvacchedena grahaH kAraNamAsthIyata ityetAvat , evamihApyasiddhasAdhyavizeSAya sAdhanavizeSe pravartamAnasya tattadvyakti vizeSAvacchinna kAryakAraNabhAvagrahaH sambhavatIti sAmAnyAvacchedena kAraNatAgrahapravRttyarthamiSyate, na tu prativyaktivizeSakAraNatvaM tyajyate / ata eva gaGgezenApi tattannatitvena tattadvighnadhvaMse hetutvamuktamityanupapattyabhAvAt / kevalamekatrarjusUtrAdizuddhanayasya aparatra vyavahAranayasya pravRttiH, vyavahAre ca " jo tullasAhaNANaM" [ ] ityAdyuktopapattyA pUrvakRtasyAnanyathAsiddhasyAnvaya-vyatirekAbhyAM pUrvapuruSakArasya ca hetutvamiSyate, puruSakArapadaM ca sva-svaviSayAnyataraparatayA daNDAderapyupalakSaNamiti na tadasAhaH, tathA ca sakalanayadRSTyA mudgapattyAdidRSTAntena siddhAntasiddhA paJcakAraNI sarvatra saGgatimaGgati, tatpakSasya sarvanayamatvena samyagUrUpatvAt, ekakAraNaparizeSapakSasya ca durnayatvena midhyArUpatvAt , tadAhurAcAryAHvyAptitvena graho na sambhavatItyataH- vahninirUpiteti- vahninirUpitA dhUmaniSThA yA vyAptiH / tatra vahnitvena sarveSAM vahinAM dhUmatvena sarveSAM dhUmAnAmanugamanAt sarvA api tattadvahinirUpitAstattadbhUmaniSThA vyAptaya iti tattvena tAdRzavyAptisvenAnugatIkRtAnAmekIkRtAnAm , yadyapi tattadvayAptitvena tAsAM tattadvayaktiSveva sattvato dhUmatva-vahnitvAvacchedena graho na sambhavati tathApi yadrUpeNaikIkRtAstAstadrUpeNa tAsAM dhUmatva-vahnitvAvacchedena prahaH sambhavatIti tathAgrahaH kAraNamAsthIyate svIkriyate iti / evaM cokkadizA prakRte iSTasAdhanatvagrahaH sambhavatIti tataH sAdhyavizeSArtha sAdhanavizeSe pravRttiH sambhavatItyAha-evamihApIti / "grahapravRtyartha" ityasya sthAne "prahaH pravRttyartha" iti pATho yuktaH / na tvityasya tyajyata ityanenAnvayaH, pravRttyarthaM sAmAnyAvacchedena kAraNatAgrahasya svIkAre'pi prativyaktivizeSakAraNatvaM na tu tyajyate ityarthaH / vizeSarUpeNa kAryakAraNabhAve cintAmaNikRtsammatimupadarzayati-ata eveti-vizeSarUpeNa kAryakAraNabhAvasyAbhyupagamAdevetyarthaH / gaGgezenApi cintAmaNikRtA gaGgezopAdhyAyenApi, asyoktmitynenaanvyH| evaM sati cintAmaNikRnmatarjusUtramatayoH ko vizeSa ityapekSAyAmAha- kevalamiti- ekatra tattatkSaNatvena hetutvamiti kAlavena hetutvamiti prAgabhAvasamavAyikAraNavidhayA hetutvamiti tathAbhavyatvasya tattakArya prati hetutvamiti ca mateSu / RjusUtrAdIti- AdipadAt saMgrahaivambhUtanayayoH pariprahaH / aparatra sAmAnyato'pi ca kAryakAraNabhAvo vizeSato'pi ca kAryakAraNabhAva iti cintaamnnikRnmte| vyavahAre cetyasya hetutvamiSyate ityanenAnvayaH / jo tulla0 iti- " yastulyasAdhanAnAm ' iti saMskRtam / ityAdyuktopapattyA ityAdyAgamokkopapattitaH / pUrvakRtasyetyasya hetutvamityanenAnvayaH, 'pUrvajanmArjitaM karma devamityabhidhIyate' ityAdivacanAd daivAparAbhidhAnasya pUrvajanmArjitasya puNya-pApAnyatarAtmakasya karmaNa ityrthH| tasya niyatapUrvavartitvaM nirvivAdamevAnanyathAsiddhatvamapi tasyetyAvedanAya tadvizeSaNam- ananyathAsiddhasyeti / evaM cAnanyathAsiddhatve sati niyatapUrvavartitvalakSaNaM kAraNatvaM tatra saGgatimaJcatIti pUrvakRtasya karmaNo'tIndriyatvAt tatroktadizaiva kAraNatvalakSaNAkrAntatvAt kAraNatvam, puruSakArasya tu prayatnavizeSarUpasya pratyakSaviSayatvAt tatrAnvaya-vyatirekayoH sambhavena tAbhyAmapyavadhAryate kAraNatvamityAzayenAha- anvaya-vyatirekAbhyAmiti kAryAvyavahitapUrvavartina eva puruSakArasya kAraNatvamityAvedanAya pUrveti / nanu daiva-puruSakArayorevetthaM kAraNatvamAyAti na tu daNDAderityata Aha-puruSakArapadaM ceti / sva-svaviSayAnyataraparatayetyatra svapadaM svasambandhiparam, prayatnavizeSazca puruSakArapadasya vAcyatvAt sambandhI bhavatIti svaM prayatnavizeSaH, svaviSayava prayatnavizeSaviSayazca tadanyataraparatayetyarthaH / na tadasaGkahaH na daNDAderasaGgrahaH / paJcakAraNItipaJcAnAM kAraNAnAM samAhAraH paJcakAraNI, kAle svabhAva niyati-pUrvakRta-puruSakArabhedena paJcakAraNAni / tatpakSasya siddhAntasiddhapacakAraNAbhyupagamapakSasya / ekakAraNaparizeSapakSasya ceti- kAla eva kAraNaM svabhAva eva kAraNaM niyatireva 48 Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ Arrammaanaaaaaaaa nayAmatataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadezaH / " kAlo sahAvaNiyaI puvakayaM purisakAreNegantA / micchattaM te ceva u samAsao hunti sammattaM // " [sammati, kA0 3, gAthA-53 ] na ca tathAbhavyatvenaivetarAnyathAsiddheH samudAyapakSo'natiprayojana iti zaGkanIyam , tathApadArthakuzmAvevetarakAraNapravezAd vyaktivizeSaparicAyakatvenAnyo'nyavyAptipradarzakatvena ca tasyAnyathAsivyapradarzakatvAt, ata eva-" jaM jahA bhagavayA dilu taM tahA vipariNamai" [ ] iti bhagavadvacanaM suSTu saGgacchate, tathApadenaiva tatretarakAraNopasaGgrahAt, itthameva sarvatra dRSTA dRSTakAraNAtmakapuruSa. daivajanyoktirapi nyAyyaiva, tadidamuktaM haribhadrasUribhiH"tahabhavattaM je kAla-Niyaha-puvakaya puris-kiriyaao| Akhivai tahasahAvaM tA tadadhINaM tayaM pi bhave // 1 // evaM jeNeva jahA hoyavaM taM taheva hoi tti / Na ya divapurisakArA vi haMdi evaM virujjhanti // 2 // " [bIjAdiviMzatikAyAm ] yadyevaM sarvatra deva-puruSakArobhayavyApArastadA kiJcit kArya daivajanyameva kizcicca puruSakArajanyameveti vibhAgaH sArvajanInaH kathamiti cet ? kAryatvAvacchedena tayoH kAraNatvagrahe tadvibhAgaH, anya. tarasvalpa-bahuvyApAravattvasyaiva niyAmakatvakalpanAditi gRhANa, svalpa-bahuvyApAravatvaM cAnutkaTotkaTakAraNaM pUrvakRtameva kAraNaM puruSakAra eva kAraNamityevamekakAraNaparizeSapakSasya cetyarthaH / paJcakAraNAbhyupagamapakSasya samyaktvam , ekakAraNaparizeSapakSasya ca mithyAtvamityatra saMmatigAthAsaMvAdamAha- tadAhuriti / AcAryAH siddhasenadivAkara. suuryH| kAlo0 iti-"kAlaH svabhAvo niyatiH pUrvakRtaM puruSakAra ityekaantaaH| mithyAtvaM te eva samAsato bhavanti " iti saMskRtam / na cetyasya zahanIyamityanenAnvayaH / tathAbhavyatvenaiva tathAbhavyatvalakSaNakAraNenaiva / itarAnyathAsiddheH tathAbhavyatvabhinna kAraNAnAmanyathAsiddhatvAt / samudAyapakSaH samuditakAlAdipaJcakaM kAraNamiti pkssH| anatiprayojanaH na kiJcitprayojanakaH / niSedhe hetumAha- tatheti- tathAbhavyatvaghaTakaM yat tathApadaM, tadarthakukSAvityarthaH / na ca tatra tathAzo'nyakAraNAnyathAsiddhayupadarzakaH kintu kAryavyaktivizeSasya bhavyatvanirUpakasya paricAyakaH, vyaktivizeSarUpakArya-bhavyatvarUpakAraNayoritarakAraNa-bhavyatvAtmakakAraNayozca parasparavyApteH, 'tathAbhavyatvaM yatra tatra niruktakAryavyaktiH, niruktakAryavyaktiryatra tatra tathAbhavyatvam' iti / 'tathAbhavyatvaM yatra tatrAnyAkhilAni kAraNAni, yatrAnyAnyakhilAni kAraNAni tatra tathAmavyatvamityAkArAyAH paricAyakazcetyAha-vyaktivizeSeti / tasya tthaashbdsy| uktArthe bhagavadacanaM pramANayati- ata eveti- asya 'saGgacchate' ityanenAnvayaH / je0 iti- "yad yathA bhagavatA dRSTaM tat tathAvipariNamati" iti sNskRtm| tathApadenaiveti- tathA viprinnmtiitytrokttthaapdenaivetyrthH| itthameva uktaprakAreNaiva / atra zrIharibhadrasUrivacanaM pramANayati- tadidamuktamiti / tahamavvattamiti- " tathAbhavyatvaM yat kAla-niyati-pUrvakRta-puruSakArAdIn / AkSipati tathAsvabhAvaM tat tadadhInaM tadapi bhavet // evaM yenaiva yathA bhavitavyaM tat tathaiva bhavatIti / na ca deva-puruSakArA api handi evaM viruddhayante // " iti saMskRtam / pRcchati- yadyavamiti / uttarayati- kAryatvAvacchedeneti / tayoH daiv-purusskaaryoH| tadvibhAgaH kiJcit kArya daivajanyameva, kiJcicca puruSakArajanyameveti vibhAgaH / nanvevaM kAryatvAvacchedena tayoH kAraNatvagrahe sarva kArya daivajanyaM puruSakArajanyaM ceti sutarAM tadvibhAgo'saGgata ityata Aha- anyatareti-deva-puruSakArayoranyatarasmin yat svalpabahuvyApAravattvaM tasyaiva tadvibhAge niyAmakatvasya kalpanAditi jAnIhi, arthAd yasmin kArye daivasya svalpavyApAraH puruSakArasya bahuvyApArastat kArya puruSakArajanyameveti, yasmin kArye tu puruSakArasya svalpavyApAro devasya bahuvyApArastatkArya daivajanyamevetyevaM vibhAgastayoH kAryatvAvacchedena kAraNatvagrahe'pi sambhavatItyarthaH / asmin kArye devasya bahuvyApAravatvaM puruSakArasyAlpavyApAravatvamiti, etasmin kArya punaH puruSakArasya bahuvyApAravattvaM devasya ca svalpavyApAravattvamiti kena pramANena kalpa Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / zakyubodhAdirUpakAryadarzanAnyathAnupapattyA kalpanIyamityAdi vyavasthApitaM dvAtriMzikAprakaraNAdAvasmAbhiH / uktavibhAgAya pratyekajanyatAvacchedakajAtibhedasvIkAre tUbhayajanye sAkaryam , tatrApi jAtyantarasvIkAre tUbhayasamAje pratyekakAryApattivAraNAyaikakArye'parAbhAvAdisahabhAvatvakalpane mahAgauravam, atha devamAtrajanyametat kAryamityatra daivAtiriktotkaTavyApArAjanyamityarthe bhavadabhimate pratipratiyogisiddhyasiddhibhyAM vyAghAtaH iti cet ? na- utkaTavyApArasambandhAvacchinnapratiyoginA daivAtiriktajanyasvAbhAvasyaiva tadarthatvAt , tadidamabhipretyoktaM haribhadrasUribhiHnIyamityapekSAyAmAha-svalpa-bahuvyApAravatvaM ceti- yasya cAnutkaTazaktyudvodhAdirUpakAryasya darzanaM tasya ca tAdRzakAryadarzanAnyathAnupapattyA svalpavyApAravattvaM yasya punarutkaTazaktyadodhAdirUpakAryasya darzanaM tasya panasa nupapattyA bahuvyApAravattvamityevaM tatkalpanaM nApramANikamityarthaH / atra vizeSAvagamArthibhirasmadupajJadvAtriMzikAprakaraNAdikamavalokanIyamityupadezAbhiprAyavAn granthakRdAha- ityAdi vyavasthApitamiti / prakArAntareNa tadvibhAgasyAyuktatvamAve. dayati-uktavibhAgAyeti-kiJcit kArya daivajanyameva kiJcit kArya puruSakArajanyameveti vibhAgArthamityarthaH / pratyekajanyatAvacchedakajAtibhedasvIkAre daivaniSThakAraNatAnirUpitakAryatAvacchedikA jAtiranyA, anyA ca puruSakAraniSThajanakatAnirUpitajanyatAvacchedikA jAtiriti svIkAre / tathAsvIkAre yatra kArye daivaniSThakAraNatAnirUpitakAryatAvacchedikAjAtireva tat kArya daivajanyameva, yasmin kArye puruSakAraniSThakAraNatAnirUpitakAryatAvacchedikA jAtireva tat kArya puruSakArajanyameva, yatra tu niruktajAtidvayamapyasti tat kArya daivapuruSakArobhayajanyamityevaM vibhAgasya sambhave'pi niruktajAtyoH sAGkayaM durvAram , tayoH parasparAtyantAbhAvasAmAnAdhikaraNyasyaikaikamAtrajanye sAmAnAdhikaraNyasya cobhayajanye sadbhAvAdityAhaubhayajanye sAGkaryamiti / nanu pratyekajanyatAvacchedakajAtidvayAdanyaiva jAtirubhayajanyeti na syAt sAGkaryamityata Aha-tatrApIti- ubhayajanye'pItyarthaH / jAtyantarasvIkAre pratyekakAryamAtravRttipratyekajanyatAvacchedakajAtidvayabhinnajAtisvIkAre / tu punH| ubhayasamAje devapuruSakArobhayasamavadhAne / pratyekakAryApattivAraNAya daivamAtrajanyakAryasya puruSakAramAtrajanyakAryasya cotpattivAraNAya / devamAtrajanyakArya prati devaM kAraNamiti daivarUpakAraNatastanmAtrajanyaM kAryamutpadyeta, evaM puruSakAramAtrajanyakArya prati puruSakAraH kAraNamiti puruSakArarUpakAraNataH puruSakAramAtrajanyaM kAryamutpadyeta, sambhRtasAmagrIkatvAdityekakArye ekamAtrajanyakAre, aparAbhAvAdisahabhAvatvakalpane yanmAtrajanyaM kAryaM tdnykaarnnaabhaavaadesttshkaaritvklpne| evaM ca nobhayasamAjasthale pratyekamAtrajanyakAryotpattiH, yatastatrAparakAraNAbhAvarUpasahakAriNo'. bhAvAt , yathA daiva-puruSakArobhayasamAje devamAtrajanyakAyeM aparasya puruSakArasya puruSakAramAtrajanyakAraNasyAbhAvo'pi sahakArividhayA kAraNamiti tadabhAvAna devamAtrajanyakAryotpattyApattiH, kintu tathAkalpane mahAgauravaM syAdatastathAkalpanaM na yukta miti bhAvaH / zaGkate- atheti| "pratipratiyogi" ityasya sthAne "sati pratiyogi" iti pATho yuktaH / pratiyogisiddhayasiddhibhyAM vyAghAta iti- daivAtirikotkaTavyApArAjanyamiti daivAtirikotkaTavyApArajanyatvAbhAvavaditi paryavasitarUpaM tatroktAbhAvasya pratiyogino devAtiriktotkaTavyApArajanyatvasya yadi siddhistadA daivajanye daivAtiriktotkaTavyApArajanyatvasya sadbhAvAnna tatra tadabhAva iti devAtiriktotkaTavyApArAjanyamiti dhyAhanyate, atha devAtiriktotkaTavyApArajanyatvasya na siddhistadA devAtiriktotkaTavyApArajanyatvarUpapratiyogino'siddhayA tadabhAvasyApyasiddhiriti tadvadapi na kiJcit sambhavatIsyevamapi devAtiriktotkaTavyApArajanyamiti vyAhanyata ityarthaH / samAdhatte-neti / " utkaTavyApArasambandhAvacchinnapratiyoginA" ityasya sthAne "utkaTavyApArasambandhAvacchinnajanakatAnirUpitajanyatvapratiyogikasvarUpasambandhena" iti pAThaH samIcInaH / evaM ca kAryatAvacchedena daiva puruSa kArayoH kAraNatve yad devamAtrajanyatayA'bhimataM tadapi puruSakArajanyaM bhavatyeva, kintu tatra puruSakArajanyatvamanutkaTavyApArasambandhAvacchinnapuruSakAraniSThajanakatAnirUpitajanyatvapratiyogikasvarUpasambandhenaiveti tatra devAtiriktajanyatvasyotkaTavyApArasambandhAvacchinna kAraNatAnirUpitakAryatApratiyogikasvarUpasambandho vyadhikaraNa iti na tena sambandhena niruktajanyatvaM kutrApIti tatsambandhAvacchinnapratiyogitAkasya daiva'tiriktajanyatvAbhAvasya Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 380 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / "jo divveNa pakhitto tahA tahA hanta purisakAru tti| tatto phalamubhayajamavi bhannai khalu puriskaaraao||1|| eeNa mIsapariNAmie ujaM taMmi taM ca dugajaNNaM / divvAu Navari bhannai Nicchayao ubhayaja savvaM // 2 // " [bIjAdiviMzatikA ] atra mizrapariNAmina ityasyAnutkaTatvena pariNAmita ityrthH| nanu yatra bhojakAdRSTena bhojanaM bhoktRvyApAra vinaivopanAmitaM tatra bhoktRyatnasyAnutkaTo'pi ka iva vyApAra iti cet ? tadIyaceSTAtvAvacchinne tadIyayatnatvena hetutvAt sAmagryupanAyako'pi mukhaprakSepAdirUpa eva, prApakAdRSTena AkasmikadhanaprAptyAdisthale'pi pratigrahAdiyatno'varjanIya eva, kiM bahunA ? yatra vyaktyA yalo na ko'pi dRzyate tatra devAkSepakabhavAntarIyayatnenApyubhayostulyakakSAtvamupapAdanIyam, pradhAna-guNabhAvasyApekSikatvena tadbAdhakatvAt , taduktam" puvakayaM kamma ciya cittavivAgamiha bhannaI divvo| kAlAiehi tappAyaNaM tu tahapurisakAru tti // 1 // iya samaNIiyogA iyareyarasaMgayA u jujjanti / iya divva purusagArA pahANa-guNabhAvao do vi // 2 // " [bIjAdiviMzatikA ] devam ArSatvAt puMstvam , kAlAdibhistatparipAcanamiti- kRdabhihitanyAyAt kAlAdibhiH paripakaM kevalAnvayino devamAtrajanyatvenAbhimate sattvAnna vyAghAta ityarthaH / uktAbhiprAyakaharibhadrasUrivacanasaMvAdamupadarzayatitadidamabhipretyoktamiti / jo divveNa0 iti- "yo devena prakSiptastathA tathA hanta purusskaaroktiH| tat tataH phalamubhayajamapi bhaNyate khalu puruSakArataH // etena mizrapariNAminastu yat tanmAtraM ca dvayajanyam / daivAt tu navaraM bhaNyate nizcayata u nayajaM sarvam // " iti saMskRtam / nanu mizrapariNAminastu yat tat kathaM devamAtrajanyamityata Aha-atretiuktaharibhadrasUrivacane / "pariNAmita" ityasya sthAne "pariNAmina" iti pATho yuktaH / sarvasya puruSakArajatvamasahamAnaH zaGkate- nanviti / uttarayati- tadIyaceSTAtvAvacchinna iti / sAmagyupanAyako'pi sAmagyanumApako'pi / mukhaprakSepAdirUpa eveti- mukhe bhaktAdehastAdinA prakSepAdirapi tadIyaceSTAtvAvacchinna eva taM pratyapi tadIyayatnatvena yatnasya kAraNatvAd yatnarUpakAraNamantareNa niruktacaipTava na sambhavatIti tadIyaceSTArUpakAryeNa tatkAraNIbhUtastadIyaprayatno'numIyata eveti prayatnalakSaNapuruSakArasya na tatra vyabhicAra ityarthaH, anyatrApi puruSakArasya vyabhicAramapAkaroti-prApakAhoneti-dhanaprApakadaivenetyarthaH, prApakAdRSTenApi pratigrahAdiyatnasahakRtenaiva dhanaprAptiriti puruSakArastatrApyastIti na vyabhicAra ityarthaH / yatra na ko'pi yatna idAnImupalabhyate tatrApi devasya kAraNatayA'bhyupagatasya kAraNaM janmAntarIyaprayatno'pi tatkAraNaM bhavatyeveti na tatrApi kArye puruSakArasya vyabhicAra ityAha - kiMbahuneti / ubhayoH daiva-puruSakArayoH / tulyakakSatvaM samAnayogakSematvam / nanu yatra yatno na dRzyate tatra janmAntarIyasya yatnasya sadbhAve'pi tasya gauNatvameva, prAdhAnyena tvadRSTasyaiva kAraNatvamityata Aha-pradhAna-guNabhAvasyeti- kiJcitkArye daivasya prAdhAnyaM puruSakArasya guNabhAvaH, kvacit kArye puruSakArasya prAdhAnyaM daivasya guNabhAva ityevaM pradhAna-guNabhAvasyApekSikatvena puruSakArakAraNatvAbAdhakatvAdityarthaH, atrApi haribhadrasUriva vanaM saMvAdakamupadarzayati- taduktamiti / puvakayaM ti- "pUrvakRtaM karmaiva, citravipAkamiha bhaNyate daivam / kAlAdikaistatpAcanaM tu tathA puruSakAra iti // iti samayanItiyogAd itaretarasaGgatau tu yujyate / iti devapuruSakArau pradhAna-guNabhAvato dvAvari // " iti saMskRtam / divo ityasya saMskRtaM devamiti- evaM sati napuMsakena bhAvyamiti divvo ityevaM puliMgavacanaM kathamityapekSAyAmAha- ArSatvAt puMstvamiti / kAlAdibhiriti- "kRdabhihito bhAvo dravyavat prakAzate" iti nyAyabalAt kAlAdibhiH paripAcanamityasya kAlAdibhiH paripakvamityartha ityarthaH, tathApuruSakAra itItyasya phalitamarthamAvedayati-daivapariNatasyaiveti. yasyAtmano daivarUpaH pariNAmaH prathamato'bhavat tasyaiva devarUpapari. . Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / 381 tadityarthaH, daivapariNatasyaivAtmanaH kAlAdiparipAkena puruSakArapariNatiH, abhedopapattirityarthaH, pradhAnaguNabhAvata iti- kAryavizeSe'nyatarasya bahvalpavyApArApekSayA, jAtyA tu- " abbhantara-bajjhANaM " ityAdinA prabandhena deva-puruSakArayostulyaprAdhAnyamupapAditamasmAbhiradhyAtmamataparIkSAyAmiti vistarArthinA tatra dRSTidayA / tadevaM paJcakAraNInaye hetudvayanaye vA sudaivavat puruSakArasya kAryamAnahetutvAnmokSe'pi hetutvaM dhruvam / sa ca granthibhedAnantaraM- " tadU bAdhyate daivaM prayojanaM tu vijRmbhate" ] iti vacanAd devaM bAdhitvA svAtantryeNa pravartamAno ratnatrayamayatvamAskandaMzcetasaH puSTizuddhyanubandhaM vidhAya sadya eva mumukSormokSamaparyati / tena ' cAritrakriyAyA apyabhavya-dUrabhavyAdau vyabhicArAt / " saMvaranirjarArUpo bahuprakArastapovidhiH zAstre / rogacikitsAvidhiriva kasyApi kathaJcidupayuktaH // " ityanena pratipuruSaM nAnAvidhakriyAyA aniyatahetutvadarzanasyAhetutvaparyavasAyakatvAcca na mokSo. pAyavAdo jyAyAn , ityapAstam , puSTizuddhyanubandhAbhivya[]bhAva cAritratvajAtimataH puruSakArasya mokSaM NAmayogina Atmano yA kAlAdiparipAkena puruSakArarUpeNa pariNatiH sA'bhedopapattiH, pUrvakRtaM kamaiva kAlAdibhiH paripakvaM sat puruSakArarUpaM bhavatyetadeva devapuruSakArayorabhedopapattirabhedasamarthanamityartha ityarthaH, devapuruSakArayorubhayorapi kAryamA prati kAraNatve vyavasthite sati yatkiJcitkAyeM prAdhAnyena daivasya kAraNatvaM devamAtrajanyaM kAryametaditivyavahAranibandhanaM tatra guNabhAvena puruSakArasya kAraNatvaM, yacca kutracit kArye prAdhAnyena puruSakArasya kAraNatvaM puruSakAramAtrajanyaM kAryametaditivyavahAranibandhanaM, tatra guNabhAvena devasya kAraNatvamityevaM pradhAna guNabhAvata ityevaMrUpeNa devapuruSakArakAraNatvaM kAryavizeSa kvacitkAyeM, anyatarasya deva-puruSakArayormadhyAdekasya bahvalpavyApArApekSayA yasmin kAyeM devasya bahusaMkhyako vyApAraH, puruSakArasya tvalpasaMkhyako vyApArastasmin kArye devasya prAdhAnyena kAraNatvaM puruSakArasya tu guNabhAvena kAraNatvam , yatra ca puruSakArasya bahusaMkhyako vyApAro devasya svalpasaMkhyako vyApArastatra kArye puruSakArasya prAdhAnyena kAraNatvaM devasya tu guNabhAvena kAraNatvamityarthaH / yadA tu vyApAragatabahvalpasaMkhyayorna vivakSA tadAnIM kAryamA sAmAnyataH samaprAdhAnyenaiva daiva-puruSakArayoH kAraNatvaM pravacanopapAditamavaseyamityAha-jAtyA tviti / upadizati-vistarArthineti / tatra adhyAtmamataparIkSAyAm / upasaMharati- tadevamiti / paJcakAraNInaye kAla-svabhAva-niyati-deva-puruSakArAH paJcApi kAryamAtre kAraNamiti mate / vA athavA / hetudvayanaye kAryamAne deva-puruSakArau kAraNamiti mate / "sudaivavat" ityasya sthAne " daivavat" iti pATho jJeyaH / mokSe'pi hetutvaM dhruvaM mokSasya kAryamAtrAntargatatvena tatrApi daivavat puruSakArakAraNatvaM nizcitam / sa cetyasya mokSamarpayatItyanena smbndhH| sa ca puruSakArazca / va prnthibhedottrkaale| "prayojanaM" ityasya sthAne " yojanaM" iti pATho bhavatumarhati, yojanaM prayatnaH / svAtantryeNa pravartamAna ityAdika puruSakArasya vizeSaNaM bodhyam / sadya eka cetasaH puSTi zuddhayanubandhavidhAnAnyatarakAla eva / tenetyasya 'apAstam ' ityanena smbndhH| cAritrakriyAyAstAvanmokSakAraNatvaM na sambhavati, abhavya dUrabhavyAdau cAritrakriyAyAH sattve'pi mokSasyAbhAvena vyatirekavyabhicArAdityAha-cAritrakriyAyA apIti / saMvara-nirjarArUpatapovidherapi na mokSopAyatvamityAha-saMvareti / ityanena uktavacanena / pratipuruSaM puruSaM puruSaM prati / aniyatahetutvadarzanasya kasyacit puruSasyaikA kriyA mokSa prati kAraNaM puruSAntarasya tadanyA kriyA mokSaM prati kAraNamityevamaniyatahetutvabodhanasya / ahetutvaparyavasAyakatvAta takriyAyA abhAve'pi kriyAntareNa mokSasya bhAvena vyatirekavyabhicAreNa na mokSatvAvacchinnaM prati sA kriyA kAraNamevaM kriyAntarasyAbhAve'pi tarikrayayA mokSasya bhAvena vyatirekavyabhicAreNa kriyAntaramapi na mokSatvAvacchinnaM prati kAraNamityeva. makAraNatvaparyavasAyakatvAt / caH samuccaye / mokSopAyavAdaH mokSaM prati kasyacit kAraNatvAbhyupagamavAdaH / na jyAyAn Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 382 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / prati niyatahetutAyA apratyUhatvAt, puSTizuddhyanu bandhe ca praNidhAnAdyanvitatatkRkriyANAmaniyatahetutve'pi tadvidhInAmArogyahetudhAtusAmye tattacikitsAvidhInAmivAnupapattyabhAvAt / yat punaH ucyate- pUrva nirguNasya sataH samyaktvAdiprAptau kiM tadanantaraM nAnAvidhaguNopAyAnveSaNeti tat tuccham , pUrvasevAyAM mRdUpAyasAdhyAyAM tAdRgguNAnapekSAyAmapi mahAvidyAlAbhasthAnIye cAritre viziSTaguNApekSAyA AvazyakatvAt, astu vA svasAmagrIprabhavAnAM guNAnAmavarjanIyatvamevAnantaramapekSA / kiJca, sakalaziSTaikavAkyatayA yama-niyamAdau mumukSoH pravRttireva mokSopAyatve mAnam , taduktam-- " viphalA vizvavRttioM na duHkhaikaphalApi ca / dRSTalAbhaphalenApi vipralambho'pi nedRzaH // 1 // " [ kusumAJjalistabaka0 zlo0 ] ityAdi / na zreSThatamaH / iti evaM svarUpamAzaGkanam / tena puruSakArasyoktadizA mokSatvAvacchinnaM prati hetutvavyavasthApanena / apAstaM nirastamityarthaH / tenetyanenopadiSTameva nirAsakAraNaM spaSTapratipattaye upadarzayati - puSTIti- cetasaH puSTizuddhayanubandhenAbhivyaGgayAyA bhAvacAritratvalakSaNajAtistadvataH puruSakArasyetyarthaH, apratyUhatvAt bAdhalakSaNavighnarahitatvAt "tatkR" ityasya sthAne "tatta" iti pATho yuktaH / tadvidhInAM puSTizuddhayanubandhArtha tattatkiyAvidhAyakazAstravacanAnAm , asyAnupapatyabhAvAdityanenAnvayaH / atra dRSTAntamAha- Arogyeti- dhAtUnAM kapha-pitta-vAyUnAM madhyAdekasya dvayostrayANAM vA vaiSamye kaphaprabhava pittaprabhava-vAyuprabhavarogANAM kapha-vAyudvayaprabhava-kaphapittobhayaprabhava-pittavAyUbhayaprabhavarogANAM kaphapitta. vAyutrayaprabhavarogasya vA prAdurbhAvo bhavati, niruktadhAtutrayANAM sAmye tu niruktarogavinAzalakSaNamArogyamupajAyata iti Arogyajanaka yad dhAtusAmyaM tatra tadartham , tattacikitsAvidhInAM tattacikitsAvidhAyakAyurvedavacanAnAm , anupapattyabhAvavat, puSTizuddhayanubandhArthamaniyatahetupraNidhAnAdyanvitatattakriyAvidhAyakazAstravacanAnAmapyanupapattyabhAvAdityarthaH / anyadapi parakIyAkSepavacanamupanyasya pratikSipati- yat punariti / ucyate pareNAbhidhIyate / pUrva samyaktvAdiguNaprAptitaH prAkAle / nirguNasya samyaktvAdiviziSTaguNarahitasya, sataH tathAvasthitasya jIvasya / samyaktvAdiprAptau samyaktvAdi. guNaprAptau styaam| kiM kimartham / tadanantaraM samyaktvAdiguNaprAyanantaram / tat tucchaM nAnAvidhaguNopAyAnveSaNakaimarthyapratipAdakaM paravacanaM tucchaM na samIcInam / tatra hetumAha-pUrvasevAyAmiti / athavA nAnAvidhaguNopAyAnveSaNaM na kriyata eva kintu svasAmagrIprabhavA guNAstadAnIM bhavantyevetyetAvataiva tadapekSA gIyata ityAha- astu veti / yamaniyamAdau mokSopAyatve pramANamapyasyevetyAha- kiJcati / sakalaziSTakavAkyatayA sakalaziSTasammatatayA / uktAthai udynaacaaryvcnsNvaadmaah-tduktmiti| "dRSTalAbhaphalenApi" ityasya sthAne " dRSTalAbhaphalA nApi" iti pAThaH samyag / uktapadyArthaspaSTapratipattaye tadrantha evollikhyate-" astu dRSTameva sahakAricakra kimapUrvakalpanayA" iti cet , na-vizvavRttitaH,"viphalA vizvavRttioM na duHkhaikaphalA'pi vaa| dRSTalAbhaphalA nApi vipralambho'pi nedRzaH // " [ kusumAJjalistabaka- zlo. ] yadi hi pUrvapUrvabhUtapariNatiparamparAmAtramevottarottaranibandhanabhU, na paralokArthI kazcidiSTApUrtayoH pravarteta, nahi niSphale duHkhaikaphale vA kazcideko'pi prekSApUrvakArI ghaTate, prAgeva jagat ; lAbhapUjAkhyAtyarthamiti cet ? lAbhAdaya eva kiMnibandhanAH ? nahIyaM pravRttiH svarUpata eva taddhetuH, yato vA'nena labdhavyaM yo vainaM pUjayiSyati sa kimartham , khyAtyarthamanurAgArtha ca, jano dAtari mAnayitari ca rajyate, janAnurAgaprabhavA hi sampada iti cet ? na- nItinarmasaciveSveva tadartha dAnAdivyavasthApanAt; traividyatapasvino'pi dhUrtabakA eveti cet ? na- teSAM dRSTasampadaM pratyanupayogAt; sukhArtha tathA karotIti cet , na-nAstikairapi tathAkaraNaprasaGgAt, sambhogavat ; lokavyavahArasiddhatvAdaphalamapi kriyate vedavyavahArasiddhatvAt sandhyopAsanavaditi cet ?, gurumatametat , na tu gurormatam, tato nedamanavasara eva vaktumucitam ; vRddhavipralabdhatvAd bAlAnAmiti cet ?, na-vRddhAnAmapi pravRtteH; na ca vipralambhakAH svAtmAnamapi vipralabhante, te'pi vRddhatarairityevamanAdiriti cet ? na tarhi vipralipsuH kazcidatra, yataH pratAraNazaGkA syAt ; idaM prathama eva kazcidanuSThAyApi dhUrtaH parAnanuSThApayatIti cet ? kimasau sarvalokottara eva yaH sarvasvadakSiNayA sarvabandhuparityAgena sarvasukhavimukho brahma Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyA samato gayopadezaH / tenAnupAyavAdaH SaSThaM mithyAtvasthAnam, mokSopAyavAdazca samyaktvasthAnamiti suvyavasthitam / nanvete SaDapi pakSapratipakSAH syAdvAdalAnchitAH sunayA eva, tannirapekSAzca durnayA evetyekeSu mithyAtvasthAnam , apareSu ca samyaktvasthAnakamiti ko vizeSa ityata Aha- mArgetyAdi, nAstitvavAde guruziSya. kriyA'kriyAphalAdivyavahAravilopAnmArgatyAgaH, astitvavAde coktavyavahAraprAmANyAzvAsena tatpraveza ityetAbhyAM hetubhyAM phalatastattvaM samyaktvamithyAsAdhanakatvamiSyate // 24 // a[na]bhiniviSTaM pratyetaduktam , ekAntAbhiniveze tu jAtyA sarveSAM tulyatvamevetyAha svarUpatastu sarve'pi, syurmitho'nizritA nayAH / mithyAtvamiti ko bhedo, nAstitvAstitvanirmitaH // 125 // nayAmRta-svarUpastviti0- spaSTaH, mitho'nizritA iti- syAdvAdamudrayA parasparAkAGkSArahitA ityarthaH // 125 // nanu nAstikAstikavyavahAraprayojakatayaivaiteSAM bhedo bhaviSyatItyata Aha- . dhayaMze nAstiko hyeko, bArhaspatyaH prkiirtitH| dhamAze nAstikA jJeyAH, sarve'pi paratIrthikAH // 126 // caryeNa tapasA zraddhayA vA kevalaM paravaJcanakutUhalI yAvajIvamAtmAnamavasAdayati, kathaM vainaM prekSApUrvakAriNo'pyanuvidadhyuH, kena . vA cihvenAyamIdRzastvayA lokottaraprajJena pratAraka iti nirNItaH ? na tAvato duHkharAzeH pratAraNasukhaM garIyaH, yataH pAkhaNDAbhimateSvapyevaM dRzyata iti cet ? na-hetudarzanAdarzanAbhyAM vizeSAt , anAdau caivambhUte'nuSThAne pratAryamANe prakArAntaramAzrityApi bahuvittavyayAyAsopadezamAtreNa pratAraNA syAt, na tvanuSThAnAgocareNa karmaNA, pramANavirodhamantareNa pAkhaNDitvaprasiddhirapi na syAt " iti upasaMharati - teneti- mokSopAyavyavasthApanenetyarthaH / mArgatyAga-pravezAbhyAmityAdhuttarArddha vyAkhyAtumavatArayati- nanviti / ete trayoviMzatyuttarazatatamapadyoktA AtmA nAstItyAdipakSAH, caturviMzatyuttarazatatamapadyapUrvArdhopadiSTA'styAtmetyAdayaH pUrvapakSaviruddhapakSAH / SaDapi pratyekaM SaDapi, tena samuditAste dvAdaza pakSA iti bodhyam / syAdvAdalAJchitAH syAnnAstyAtmA, syAnna nitya AtmA, syAnna kartA''tmA, syAnna bhoktA''tmA, syAnna mokSaH syAnna mokSopAya ityevaM SaT pakSAH syAdvAdalAJchitasvarUpAH, syAdastyAtmA, syAnitya AtmA, syAdAtmA kartA, syAd bhoktA''tmA, syAdasti muktiH, syAdasti muktyupAya ityevaM SaT pakSAH syAdvAdalAJchitasvarUpAzca / tannirapekSAzca syAvAdanirapekSAH punaH / ekeSu nAstyAtmetyAdiSaTsu pakSeSu / apareSu ca astyAtmetyAdiSaTsu tatpratipakSapakSeSu punH| ko vizeSaH na ko'pi vizeSo dRzyata ityAkSepaH / guruziSyeti- yadi nAstyAtmA tarhi ko guruH ? kazca ziSyaH ? iti guruziSyAtmanorabhAvAdAtmaniSThayoradhyApakatvAdirupagurutvA-'dhye nRtvAdilakSaNaziSyatvayorapyabhAva ityayaM gururayaM ca ziSya ityevaM guru-ziSyAdivyavahArasya vilopaH, AtmanazcAbhAve ke prati vihitA kriyA niSiddhA ca kriyA bhavedityasyeyaM vihitA kriyeti iyaM cAsya niSiddhA kriyeti kriyA'kriyAdivyavahArasya vilopaH, vihita-niSiddhakriyayorabhAve anayA kriyayA tatkarturAtmanaH svargAdikamiSTaphalamupajAyate, anayA kriyayA punaraniSTaM narakAdyaniSTaphalaM bhavatItyevaM phalavyavahArasya vilopaH, AdipadAdayamAtmA baddho'yamAtmA mukta ityAdivyavahArasyopagrahaH, ityevaM nirukavyavahAravilopAnmArgatyAga ityarthaH / tatpravezaH mArgapravezaH / etAbhyAM mArgatyAga-mArgapravezAbhyAm / / 124 // paJcaviMzatyuttarazatatamapadyamavatArayati- anabhiniviSTamiti- anAgrahazAlinaM prtiityrthH| etat mithyAtvasthAnasamyaktvasthAnavibhajanam / vivRNoti- svarUpatastvitIti / spaSTatvAt pratyekapadavyAkhyAnaM nAtra kartavyatAmaJcatItyAha- spaSTa iti / mitho'nizritA ityasya vivaraNaM- sthAdvAdamudrayA parasparA''kAvArahitA iti // 125 // Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmatataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samAhato nyopdeshH| nayAmRta-dhaya'za iti-- dharmiNaH- AtmanaH, aMze-nAstitvabhAge, eko bArhaspatyaH-cArvAko nAstikaH prakIrtitaH dharmANAm - AtmanaH zarIraparimANatva-nAnAtva-pariNAmitva-dhruvasva-sarvajJajAtIyatvAdInAm , aMze-nAstitvapakSe, sarve'pi naiyAyika-vaizeSika vedAnti-sAGkhya pAtaJjala jaiminIyAdaya:paratIthikAH, nAstikAH, jJeyAH, yatra yathA yadastitvaM tatra tathA tadanabhyupagamasya svarasato bhagavadvacanA. zraddhAnasyaiva vA nAstikapadapravRttinimittatvAditi bhAvaH, cArvAkAdibhinnadarzanasvIkartRtvamevAstikatvamiti rUDhistvanukampAmAtram / / 126 / / samyaktva-mithyAtvasthAnakayoruktameva prakAra kriyAvAda-taditaravAdeSvatidizannAha itthameva kriyAvAde, samyaktvoktirna duSyati / mithyAtvoktistathA'jJAnA-kriyA-vinayavAdiSu // 127 // nayAmRta0-itthameveti / itthameva mArgapravezatyAgAbhyAmeva, kriyAvAde samyaktvoktiH "sammahiTThI kiriyAvAi" ityAdilakSaNA / akriyA'jJAnavinayavAdiSu ca mithyAtvoktiH- " sesA ya micchagA vA" ityAdi, na duSyati0 na doSAvahaH bhavati, phalata itthaM vibhAgAbhiprAyasyAvirodhAt, jAtyA cAnyatra sarvataulyoktarupapatteH // 127 / / kriyAvAdasya samyaktvarUpatAmeva yuktyantareNa draDhayati kriyAyAM pakSapAto hi, puMsAM mArgAbhimukhyakRt / antyapudgalabhAvitvAdanyebhyastasya mukhyatA // 128 // nayAmRta-kriyAyAmiti / kriyAyAM pakSapAto mokSecchayA''vezo hi puMsAM mArgAbhimukhya___SaviMzatyuttarazatatamapadyamavatArayati- nanviti / eteSAM nayAnAm / vivRNoti- dhayaza itIti- dharmiNo'zo dharmyaza iti samAsamavalambya dharmiNa ityasya vivaraNamAtmana iti, aMze ityasya vivaraNaM- nAstitvamAge iti / bArhaspatyaH bRhsptiprnniitsuutraanusrnnshiilH| sa ka ityapekSAyAmAha-cArvAka iti- pRthivyAdicatuSTayameva tattvam , zarIravyatirikta AtmA nAsti, pratyakSamevaikaM pramANamityAdhupagantA cArvAkanAmA dharmANAmaMzo dhAMza iti samAsamavalamya dharmANAmityasya vivaraNamAtmanaH zarIraparimANatva-nAnAtva-pariNAmitva-dhruvatva-sarvacajAtIyatvAdInAmiti / aMze ityasya vivaraNa- nAstitvapakSa iti- AtmanaH zarIrapariNAmitvAdikaM nAstIti pakSa iti tadarthaH / sarve'pItyasya paryavasitArtha naiyAyika vaizeSika-vedAnti-sADaya-pAtaJjala-jaiminIyAdaya iti / kiM nAstikapadapravRttinimittaM yena tadbhAvAnnaiyAyikAdayo nAstikapadavyapadezyA ityapekSAyAM tadbhAvamupadarzayati- yatra yatheti spaSTam / tarhi naiyAyikAdInAM lokarUsyA''stikavyapadezyatvaM kathamityapekSAyAmAha - cArvAkAdibhinneti / anukampAmAtramiti- anukampaiva kevalam , na tu vastuto naiyAyikAdaya AstikA iti // 126 // saptaviMzatyuttarazatatamapadyamavatArayati- smyktveti| uktameva prakAraM anantarAbhihitameva mArgapraveza-tattyAgalakSaNaprakAram / taditareti-kriyetaretyarthaH / vivRNoti- itthamevetIti / itthamevatyasya vivaraNaM- mArgapraveza-tyAgAbhyAmeveti / samma0 iti- " samyagdRSTiH kriyAvAdI" iti saMskRtam / sesA iti- "zeSAzca mithyAtvagA vA" iti saMskRtam / na duSyatItyasya vivaraNaM- na doSAvaho bhavatIti / tatra hetumAha-phalata iti // 127 // ___ aSTAviMzatyuttarazatatamapadyamavatArayati kriyAvAdasyeti / vivRNoti-kriyAyAmitIti / pakSapAta ityasya vivaraNaMmokSecchayA''veza iti / hi ytH| mArgAbhimukhya kRdityasya vivaraNaM-mArgAnusAritAsthairyAdhAyako bhvtiiti| Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| kRt mArgAnusAritAsthairyAdhAyako bhavati, tenAntyapudgalabhAvitvAt caramapudgalaparAvartamAtrasaMbhavitvAt , anyebhyaH- akriyAvAdAdibhyaH, tasya kriyAvAdasya mukhyatA, taduktaM dazAcUrNI "jo akiriyAvAI so bhavio abhavio vA kaNNapakkhio sukkapakkhio vaa| jo kiriAvAI so NiyamA bhavio NiyamA sukkapakkhio anto puggalapariaTTassa sijjhai " // [ ] ityAdi / __ atra ca kriyAvAdyAdInAM triSaSTyadhikazatatrayabhedapratipAdikA"asiyasayaM kiriyANaM, akiriyavAINa hoi culasIi / annANi ya sattahI veNaiyANaM tu battIsA // 1 // " [sU0 pra0 sama0 adhya0 niyuktau ] iti gAthA vineyajanAnugrahArtha iha vyAkhyAyate- azItyuttarazataM kriyAvAdinAm , tatra kartAraM vinA kriyA'sambhava iti nAmnAtmasamavAyinI vadanti ye tacchIlAzca te kriyAvAdinaH, te punarAtmAdyastitvapratipattilakSaNA amunopAyenAzItyadhikazatasaGkhyA vijJeyAH, jIvA-'jIvA-''zrava-bandha-saMvara-nirjarA-puNyA'puNya-mokSAkhyAn nava padArthAn paTTikAdau likhitvA paripATyA jIvapadArthasyAdhaH, sva-parabhedAvupanyasanIyau, tayoradho nityA-'nityabhedo tayorapyadhaH kAlezvarA-''tma-niyati-svabhAvabhedA upanyasanIyAH, tatazcetthamabhilApaH kartavyaH- asti jIvaH svato nityaH kAlata ityeko vikalpaH, tadarthazca vidyate khalvayamAtmA svena rUpeNa nityazva kAlata iti kAlavAdinaH pakSaH, atrAstitve svatastvamavacchedakIbhUya vizeSaNam , nityatvamAtmana evoparaJjanakaM vizeSaNam , kAlata iti niyAmakaM vidyamAnatvarUpasattAyAH tena kriyApakSapAtasya mArgAnusAritAsthairyAdhAyakatvena, asya mukhyatetyanena sambandhaH / antyapudgalabhAvitvAdityasya vivaraNaM-caramapuralaparAvartanamAtrasaMbhAvitvAditi / anyebhya ityasya vivaraNaM- akriyAvAdAdibhya iti, AdipadAdajJAna-vinayavAdAdInAM grahaNam / tasyetyasya vivaraNaM-kriyAvAdasyeti / uktArthe dazAcUrNivacanasammatimupadarzayati-tadukkamiti / jo0 iti-"yo'kriyAvAdI sa bhaviko'bhaviko vA, kRSNapakSikaH, zuklapakSiko vA; yaH kriyAvAdI sa niyamabhaviko niyamAcchuklapakSiko'ntaHpudgalaparAvartasya siddhayati" iti saMskRtam / atra ca kriyAvAdAdivicAre ca / pratipAdiketyasya gAthetyanenAnvayaH / asiya0 iti-" azItyuttarazataM kriyANAmakriyAvAdino bhavati cturshiitiH| ajJAninazca saptaSaSTivainayikAnAM tu dvAtriMzat" iti saMskRtam / iti gAthA uktasvarUpA gAthA / vineya. janAnugrahArtha ziSyAdijanAnugrahArtham / iha asmin granthe / vyAkhyAyate vivriyate / kriyAvAdinaH svarUpaM saGkhayAM copadarzayati-tatreti-kriyAvAdyAdiSu madhye ityarthaH / "nAmnA" ityasya sthAne " nAnA" iti pATho yuktaH / tacchIlAzca nAnAtmasamavAyinI kriyAM vadituM zIlaM svabhAvo yeSAM te tacchIlAste ca / te puna: kriyAvAdinaH punaH / AtmAdyastitvapratipattilakSaNAH AtmAdInAM padArthAnAM yadastitvaM tadabhyupagamasvarUpAH / amunopAyana jIvA-ujIve. tyAdyanantaropadayamAnopAyena / paripAcyA lekhana bhAvayati-jIvapadArthasyAdha iti- jIvaH svataH paratazca nityo'nityaH kAlezvarA''tma-niyati-svabhAvabhedataH, evamuTTaGkanam / tayoradhaH sva-parayoradhaH / tayorapyadhaH nityA-'nityayorapyadhaH / tatazca evaM paripAThayopanyAsatazca / ittham asti jIva ityAdyanantarAbhidhIyamAnaprakAreNa / tadarthazca asti jIvaH svato nityaH kAlata ityabhilApArthazca / atra asmin vikalpe / avacchedakIbhUya vizeSaNam astitve avacchedakatayA vizeSaNaM svatastvamityataH svarUpAvacchinnAstitvavAnityAkAratA prayogasya nisspdyte| kAlato nitya Atmetyapi prayogaghaTakam, tatra nityatvamuparajakavizeSaNam , kAlata iti cAstitva eva niyAmakatayA'nvetItyAha-nityatvamiti / kathaM kAlata iti niyAmakamityapekSAyAmAha- vidyamAnatveti- etena nitya AtmA kAlaniyamyatvAsAdhAraNAtmatvAdyavacchinna vidyamAnatvarUpA Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / kAlaniyamyatvAt 1, kAlata ityasya sthAne Izvarata iti vadata IzvaravAdino dvitIyo vikalpaH, Izvarasya sarvaniyantRtvena AtmasattAyA api taniyama(mya )tvAt 2, Izvarata ityasya sthAne Atmata iti kurvata AtmavAdinastRtIyaH, svasattAyAH svaniyamyatAyA ananyagatyaiva svIkArAt 3, niyatita iti karaNe caturthavikalpo niyativAdinaH 4, svabhAvata iti karaNe paJca vikalpAH svabhAvavAdinaH 5, evaM svata ityajahatA labdhAH paJca vikalpAH, parata ityanenApi paJca eva labhyante, nityatvAparityAgena caite dazavikalpAH 10 evamanityatvenApi dazaiva 20 / ete viMzatirjIvapadArthena labdhAH, ajIvAdiSvapyaSTasvevameva pratipadaM viMzatirvikalpAnAm , ato viMzatirnavaguNAH zatamazItyuttaraM 180 kriyAvAdinAmiti / akriyAvAdinAM ca bhavanti caturazItibhedAH, nahi kasyacidavasthitasya padArthasya kriyA samasti kriyo| tpattyAdhAratvenAbhimata eva kAle padArthAvasthiterabhAvAdityevaMvAdino'kriyAvAdinaH, tathA cAhureke"kSaNikAH sarvasaMskArA asthitAnAM kutaH kriyA ? / bhUtiyeSAM kriyA saiva kArakaM saiva cocyate // 1 // " ] ityAdi / stitvavAnityAkArakaH kAlato nityaH svato'sti jIva iti prathamo'bhilApa iti / kAlata ityasyeti spaSTam / tatra nitya AtmezvaraniyamyatvAsAdhAraNAtmatvAdhavacchinnasvasattArUpAstitvavAnityAkAro bodhyH| kathamAtmanaH sattezvaraniyamyetyapekSAyA. mAha-Izvarasyeti / tanniyamyatvAda IzvaraniyamyatvAt / tRtIyavikalpasvarUpamupadarzayati-Izvarata ityasyeti / ananyagatyaiveti- paraniyamyatve niyAmakasyApi parasya sattA paraniyamyetyevamanavasthAprasaGgAt , tatparihAre'nyaprakAro nAstItyAtmaniyamyatva eva sa parihRto bhavatItyevamananyagatyaivetyarthaH / caturthavikalpasvarUpamupadarzayati-niyatita iti / karaNa iti- Atmana ityasya sthAne niyatita iti karaNe ityarthaH / paJcamavikalpamupadarzayati- svabhAvata iti karaNe iti-niyatita ityasya sthAne svabhAvata iti karaNe / eSu paJcasu vikalpeSu svata ityasya na parityAga ityAha- evamiti / paJca vikalpAH asti jIvaH svato nityaH kAlataH1, asti jIvaH svato nitya IzvarataH2, asti jIvaH svato nitya AtmataH3, asti jIvaH svato nityo niyatitaH4, asti jIvaH svato nityaH svabhAvataH5, ityevaM svata ityasyAparityAgena paJca viklpaaH| parata ityanenApIti- asti jIvaH parato nityaH kAlataH1, asti jIvaH parato nitya IzvarataH2, asti jIvaH parato nitya AtmataH3, asti jIvaH parato nityo niyatitaH4, asti jIvaH parato nityaH svabhAvataH5, ityevaM parata ityasyAparityAgena paJcavikalpA labhyante ityarthaH / dvayormelane daza vikalpAH, sarvatra nityatvasyAparityAga ityAha-nityatvAparityAgeneti / uktadizA anityatvenApi daza vikalyA ityatidizati- evamiti- nityatvasthAne anityatvasya pravezo'nyat sarva samAnamiti / nityatvAparityAgena dazAnAM vikalpAnAmanityatvAparityAgena dazAnAM vikalpAnAM melane viMzatirvikalpA jIvapadArthAparityAgena labdhA ityupasaMharati - ete iti / prtyekmjiivaadissvpyssttpdaarthe| kadizA viMzatirvikalpAnAM navaguNitAnAM ca teSAmazItyuttaraM zataM kriyAvAdinAmityAha- ajIvAdiSvapIni / akriyAvAdinAM caturazItibhedAnupadarzayitumAha- akriyAvAdinAM ceti / akriyAvAdinAM svarUpaM nirUpayati- nahIti- asya samastItyanenAnvayaH / avasthitasya padArthasya kriyA nAstItyatra hetumupadarzayati-kriyotpattyAdhAratveneti- prathamakSaNAvasthitasya vastuno yadi dvitIyakSaNe'vasthitirbhavet syAt tadA tatra dvitIyakSaNabhAvinI kriyA, na caivam, padArthAnAM kSaNa. mAtrasthAyitvena dvitIyakSaNe sthiterevAbhAvAdityarthaH / ukkArthAbhyupagantRNAM mataM tadvacanenaiva prakaTayati-tathA cAhureke iti / kSaNikA iti- sarvasaMskArAH sarve'pi padArthAH, kSaNikAH kSaNamAtrasthAyinaH, evaM ca asthitAnAM dvitIyAdi kSaNe'navasthitAnAM, kriyA dvitIyAdikSaNabhAvinI kriyA, kutaH kasmAt kAraNAt , na kasmAdapIti yAvat , bhavanAdilakSaNA tu kriyA kSaNikAnAmapi samastIti na tasyAH pratiSedha ityAzayenAha-bhUtiriti- eSAM kSaNikAnAM padArthAnAM yA bhUtirbhavanamutpattiriti yAvat, saiva kriyA, evakAreNa bhavanAtiriktakriyAyA pratiSedhaH, kArakamavyavahitottarakSaNabhAvikArya prati kArakaM karaNakriyA, saiva bhUtireva, caH samuccaye, kriyAntarANAmapi prathamakSaNabhAvinAM bhavanakriyArUpatAM Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / ete cAtmAdinAstitvapratipattilakSaNA'munopAyena caturazItirdraSTavyAH, tathAhi - eteSAM puNyA-spuNyavivarjitapadArtha saptakaM nyasanIyam, puNyA-spuNyanirAsasya nAstikanAmnaiva suprasiddhatvena punaravivakSitatvAt, tatra ca jIvasyAdhaH sva-para vikalpabhedadvayopanyAsaH, asattvAdAtmano nityA'nityabhedau nAGgIkriyete, nityA'nitye paraJjakatvena tadupanyAsavizeSaNe, te coparaJjanIyAbhAvAt kamuparaJjayetAm, niSedha - pratiyogitA samAnAdhikaraNa- vyadhikaraNadharmavidhayA'vacchedakatvena tadupanyAsazca svatastva - paratastva bhedadvayaM nAtikrAmatIti pRthak tadupanyAso nirbIja iti yuktamIkSAmahe / kAlAdInAM ca paJcAnAM SaSThI yadRcchopanyasanIyA, yadRcchA nAmA'kasmAdbhAvaH tathA ca AkasmikotpAdenApi sambhAvyamAnasya jIvAdeH 387 samuccinoti, ucyate kSaNikavAdibhiH kathyate / ete ca akriyAvAdino'nantaramabhihitasvarUpAH punaH / " lakSaNA'muno" ityasya sthAne " lakSaNA amuno " iti pATho yuktaH / amunopAyena tathAhItyAdinA'nantarameva vakSyamANopAyena / eteSAm akriyAvAdinAm / puNyA-'puNyavivarjiteti jIvA 'jIvA ''zrava-bandha-saMvara- nirjarA- puNyApuNya- mokSeSu navasu padArtheSu puNyA'puNye vihAya jIvA'jIvAdipadArthasaptakaM nyasanIyaM - sthApanIyam / sthApanAyAM puNyApuNyavivarjanaM kathamityapekSAyAmAha - puNyApuNyanirAsasyeti - jIvA'jIvAdipadArthAnAM nAstitvapratipattyarthameva nyAsaH kriyate, akriyAvAdinAM yannAstika iti nAma tenaiva puNyAspuNyanirAsasya puNyApuNyApAkaraNasya suprasiddhatveneti- nAstikAsta evocyante ye puNyApuNye na svIkuvantItyevaM loke supratItatvenetyarthaH / avivakSitatvAditi - yo hi parasyAjJAtaH, saMdigdho viparyayaviSayo vA bhavati tadavabodhanAyaiva vakturvivakSA bhavati, yazca nizcitastatrAjJAna- saMzaya-viparyayanirAkaraNalakSaNaprayojanAbhAvAd vivakSA na bhavatyevamavivakSitatvAditi puNyApuNyayorna nyasanamityarthaH / tatra ca jIvA'jIvAdisaptapadArthanyAse ca / jIva jIvapadArthamyAsasya / adhaH adhastAt / svaparavikalpabhedadvayopanyAsa iti - sa cetthaM nibhAlanIyaH - jIvaH svataH / paratazca kAlata Izvarata Atmato niyatitaH svabhAvato yadRcchAtazca, evamajIvAdipadArthanyAsasyAdhastAdapi nyAso bodhyaH, ' sarvatra nAstIti nyAso niSedhapratipAdakaH kartavyaH, kAlAdInAM cetyAdyagrimapranthaM pratisandhAya mUlAnupadarzito'tra sva- parayoradhastAt kAlAdinyAsa ullikhitaH / tatra nityo'nityazcetyevaM nyAsaH kathaM netyAkAGkSAnivRttaye tvAha- asattvAdAtmana iti - akriyAvAdinAM mate Atmano'sattvAdabhAvAdityarthaH / Atmano'bhAve'pi yathA kAlAdInAM nyAsastathA kathaM na tayornyAsa ityapekSAyAmAha - nityA'nitye iti / tadupanyAseti- jIvopanyAsetyarthaH / te ca nityA'nitye punaH / uparaJjanIyAbhAvAt- uparaJjanIyasyAtmano'bhAvAt / kamiti kAkvA na kamapItyarthaH / nanu nityatvenAtmA nAsti, anityatvenAstItyevamAtmaniSThapratiyogitAyAM niSedhanirUpitAyAmavacchedakavidhayA nityatvA'nityatvayoranvayasambhavAt tatprayojanaka eva tayorupanyAso'stvityata Aha- niSedheti - yathA ghaTatvena ghaTo nAstItyatra niSedhasya ghaTAtyantAbhAvasya pratiyogitA ghaTe vartate ghaTatvamapi tatra vartata iti bhavati, samAnAdhikaraNo dharmo ghaTatvamiti samAnAdhikaraNadharmavidhayA ghaTatvasya ghaTaniSThapratiyogitAyA avacchedakatvam, paTatvena ghaTo nAstItyatra niSedhasya ghaTAtyantAbhAvasya pratiyogitA ghaTe vartate na ca tatra paTatvaM vartata iti bhavati paTatvaM vyadhikaraNadharma iti vyadhikaraNadharmavidhayA paTatvasya ghaTaniSThapratiyogitAyA avacchedakatvaM tathA prakRte-Atmano'sattvAnniSedhye tasmin nityatvA'nityatvayorabhAvAnna tayoH samAnAdhikaraNadharmatvamiti yadyapi samAnAdhikaraNadharmavidhayA na tayorniSedhapratiyogitAyA avacchedakatvaM tathApi vyadhikaraNadharmavidhayA'vacchedakatvaM sambhavatIti tena nityatvA'nityatvopanyAsazca svatastva - paratastvAnyatarasminneva tayorantarbhAvAt svatastva-paratastvopanyAsAntargata eva tayorupanyAsa iti pRthakkayA tayorupanyAso nirbIja ityetasmAt kAraNAnna tayorupanyAsa iti yuktaM pazyAma ityarthaH / " niSedhapratiyogitA " ityasya sthAne " niSedhapratiyogitAyAH " iti pATho yuktaH, tasya cAvacchedakatvenetyanenAnvayaH / kAlAdayaH paJca yadRcchA ca svataH paratazcetyasyAdhastAdupanyasanIyA ityAha- kAlAdInAM ceti SaSThayA yadRcchAyA adhikAyA upanyasanIyatvaprAptau kAlAdInAM paJcAnAmupanyasanIyatvaM prAptameveti yadRcchA kiMsvarUpetyapekSAyAmAha - yaddaccheti / nAmeti komalAmantraNe / tathA ca akasmAdbhAvalakSaNAyA yadRcchAyA upanyAse ca / Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 388 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadezaH / padArthasya nirAsAnnAstikavAdasAsAjyam , [ pazcAt ]vikalpAbhilApa:- nAsti jIvaH svataH kAlata ityeko vikalpaH, evam- IzvarAdibhirapi yadRcchAvasAnaiH sarve SaDvikalpAH 6, tathA nAsti jIvaH parataH kAlata iti SaDeva 6 vikalpA ekatra dvAdaza, evamajIvAdiSvapi SaTsu pratipadaM dvAdaza vikalpA iti sapta dvAdazaguNAzcaturazItiH 84 vikalpAnAmiti / nanu niSedhe kAlAdInAmaniyAmakatvAt kathaM tadbhedAdabhilApasambhavaH, nahi kAlezvarAditaH zazazRGgaM nAstIti niyantuM zakyam , yadi ca kAlAdinA svato jIvAdyastitvaM parasamayavikalpasiddhamanadya tanniSedhAdapadarzitabhedasAyopapAdyate tadA nityA-'nila padatyAge'pi kiM bIjamityanveSaNIyam , nityatvA( 2 )nyataroparAgeNApi vikalpasiddhasyAtmAdipadArthasya niSeddhaM suzakyatvAt , kSaNikavijJAnAbhinnarUpAtmA dipadArthAbhyupaganturakriyAvAdinaH sadRzakSaNaparamparAAkasmikotpAdanApIti- akasmAdeva jIvAdayaH padArthA utpadyanta ityevaM sambhAvanAgocarIkRtasyApi jIvAdeH padArthasya nAstitvavyavasthityA kathamapi jIvAdipadArthasyAstitvaM na sambhavatItyevasvarUpasya nAstikavAdasya sAmrAjyaM bhavatItyetadartha yadRcchopanyAso yukta ityarthaH / akriyAvAdinAM caturazItibhedA iti yat pravijJAtaM tadeva vikalpAbhilApAnAmupadarzane niSTaGkayati-vikalpAbhilApa iti / svata ityasyAparityAgena SaD vikalpA upadaryante-nAsti jIva: svataH kAlata ityeko vikalpa iti- kAlaniyamyasvAsAdhAraNadharmAvacchinnajIvaniSThapratiyogitAko'tyantAbhAva iti, kAlaniyamyAtyantAbhAvanirUpitasvAsAdhAraNadharmAvacchinnapratiyogitAvAn jIva iti vA'rthaH, evamapre'pi / evamiti- nAsti jIvaH svata Izvarata iti dvitIyo vikalpaH, nAsti jIvaH svata Atmata iti tRtIyo vikalpaH, nAsti jIvaH svato niyatita iti turIyo vikalpaH, nAsti jIvaH svataH svabhAvata iti paJcamo vikalpaH, nAsti jIvaH svato yadRcchAta iti SaSTho vikalpa ityevaM svata ityasyAparityAgena SaD vikalpAH / svata ityasya parityAgena tatsthAne parata ityasya nyasanena SaD vikalpA itthamevAbhilapanIyA ityAha- tatheti / svata ityasyAparityAgena SaNNAM vikalpAnAM parata ityasyAparityAgena SaNNAM vikalpAnAM ca melanena dvAdaza vikalpA jIve niSpadyanta ityAha- ekatra dvAdazeti- ekasmin jIve dvAdaza vikalpAH sambhavantItyarthaH / pratyekamuktaprakAreNAjIvAdiSvapi SaTsu dvAdaza vikalpA bhavantItyatidizati- evamiti / dvAdaza vikalpAH saptaguNitA vikalpAnAM caturazItiniSpadyata ityAha-sapteti / uktadizA'kriyAvAdinAM caturazItisaMkhyakAn vikalpAnasahamAnaH paraH zaGkate-nanviti / niSedhe svataH parato vA jIvasya nissedhe| kAlAdInAmityatrAdipadAdIzvarAdInAM paJcAnAmupagrahaH / aniyAmakatvAt niyAmakatvAsambhavAt / tadgabhedAt kAlezvarAdInAM vikalpAbhilApAntaHpravezabhedAt / kathaM niSedhe kAlAdInAmaniyAmakatvamityapekSAyAmAha- nahIti- asya zakyamityanenAnvayaH, zazazRGgaM yathA'sat tathA'kriyAvAdinAM mate AtmA'pyasanniti zazazaGgAbhAvasyevAtmano'pyabhAvasya kAlezvarAdiniyamyatvaM na sambhavatIti bhAvaH / nanu zazazRGgAdikaM kenApi sattvena nAbhyupagatamatastasya niSedhaH kAlAdiniyamyo mA bhUt, AtmAdyastitvaM parAbhyupagata miti parasamayasiddhaM tadanUya kAlAdinA niSedho bhaviSyatyata upadarzitasaGkhayopapannetyata Aha-yadi ceti / parasamayavikalpasiddhaM parakIyAgamaprabhavavikalpAtmakajJAnasiddham / yadi vikalpasiddhasya kAlAdinA niSedho bhavadupagamAIstadA AtmAderapi parAgamaprabhavavikalpasiddhasya nityatvoparAgaH sambhavatyeveti nityatvA'nityatvoparAgeNa tanniSedhasya sambhavena nityAnityapadapravezo'pi pUrvoktanyAse sambhavatIti tatparityAgasya nirbIjatvaM syAdityAha- tadA nityA'nityapadatyAge'pIti / ajIvAdi bAhyaM tu svayamabhyupagacchatyeva kSaNikavijJAnAbhinnAtmarUpAbhyupagantA'kriyAvAdItyatastasya mate bAhyadharmatvAd bAhya nityatvamanityatvaM ca pAribhASikaM samastIti taduparAgeNa bAhyajovAdipadArthaniSedho'pi sambhavatyevetyAha-kSaNikavijJAnAbhinneti / yadi nityatvamanityatvaM ca svAbhyupagamAdevAkriyAvAdinaH samasti tadA taduparAgeNa bAhyaniSedho na tanmate ghaTetetyata Aha - tasyotkaTatveneti- nityatvasya yadutkaTatvamapracyutAnutpannasthiraikasvabhAvatvalakSaNam, anityatvasya yadutkaTatvaM svaprAgabhAvadhvaMsAnadhikaraNayAvatkAlasthAyitvam , tadrUpeNa bAhyaM nityatvamanityatvaM niSedhuM zakyamityarthaH / paramevaM yathAzrutapAThAnusArivyAkhyAnaM sandarbhaviruddhatvAnna saGgatam, sandarbhavirodhazca sandarbhamadhyapAti " cet ? tarhi " iti praznapratividhAnAvabodhakapadadvayaghaTitatvenaitatsandarbhasya prazna-pratividhAnarUpatA pratIyate, tatsaGgamanA'sambhava eva, tata evaM Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| . 389 - patitatvena nityatvaM kSaNikatvenAnityatvaM ca svAbhyupagamAdeva bAhyaM tasyotkaTatvena niSeDhuM na zakyamiti cet ? tarhi yAdRzaM paramatasiddhaM nityatvamanityatvaM ca tAdRzameva niSidhyatAm , anyathA dharmiNo niSedhe'pi vyAghAtAparihArAt, athAtmatvaM zarIrAtiriktAvRttItyAdireva niSedhArthaH bAdha-siddhisAdhanAdibhayAnupanipAtAditi cet ? tarhi AtmatvaM na nityAtmasamAnAdhikaraNam , AtmapadavAcyaM na nityapadavAcyamityAdirItyA nityAnityabhedavAde prakSepeNApi kathaM nAkriyAvAdoktiH iti cet ? atredamAbhAti-vikalpasiddhasya niSedhyatve'pi svataH kAlataH ityAdipadArthasya niSedhapratiyogivizeSaNavidhayA'nvayasAkAsatvena tadupAdAnaM, nityAnityapade tUhezyadharmiNyeva svArthAnvayasAkAGke iti tatparityAgaH iti prAcInapraNayAnurodhena sthitasya gaticintanaM caitaditi nAdhikavikalpakallolalolaM ceto vidheyam / ajJAnikAnAM saptaSaSTirbhedAH, tatra kutsitaM jJAnamajJAnaM tadeSAmastItyajJAnikAH, nanvevaM lAghavAt prakramasya bahuvrIhiNA vyAkhyAnamatrAdaraNIyam- nanu nityatvamanityatvaM cAbhyupagacchatyevAkriyAvAdI, yataH kSaNikavijJAnAbhirUpAtmAdipadArthastenAbhyupagataH, tatra sadRzakSaNaparamparApatitatvalakSaNaM nityatvaM kSaNikatvasvarUpamanityatvaM ca svIkRtam , tataH kathaM nityatvA'nityatvoparAgeNA''tmano niSedhastanmate ? iti nityA'nityapadatyAge'styeva bIjamiti parAkUtamupadarya dUSayati-kSaNikavijJAnAminneti / "bAhyaM tasyotkaTatvena" ityasya sthAne " siddhaM tannotkaTatvena" iti pATho yuktaH, tata svamataprasiddha nityatvamanityatvaM ca, utkaTatvena svasamaye sudRDhAnarUDhatvena / niSeddhaM na zakyamiti ceta?, evaM yadhupaiyate, tarhi tadA, yAdRzaM yAdagbhUtamapracyutAnutpannasthiraikasvabhAvAdilakSaNaM, nityatvaM prAgabhAvapratiyogitve sati dhvaMsapratiyogitvalakSaNaM svaprAgabhAvadhvaMsAnadhikaraNayAvatkAlasthAyitvalakSaNaM, vA'nityatvaM ca paramatasiddhaM naiyAyikAdimatasiddham , tAzameva tArasvarUpameva nityatvaM niSidhyatAmityarthaH, tathA ca paramatasiddhanityatvA'nityatvoparAgeNAtmano niSedhasambhavAduktanyAse nityAnityapadapraveza eva yukta iti nityAnityapadaparityAge kiM bIjamityAzaGkA tdvsthaivetyaashyH| anyathA prmtsiddhtvsyaanaadre| dharmiNo niSedhe'pi Atmano niSedhe'pi / vyAghAtAparihArAt yathA'sataH zazazaGgAdaniSedho na kAlezvarAdito niyantuM zakyastathA''tmano niSedho'pItyevaM vyAghAtasya parihattamazakyatvAt / zaGkataatheti / uktaniSedhArthAzrayaNe bAdha-siddhisAdhanAdidoSo'pi nAstItyAha- bAgheti- AtmA zarIrAtirikto na bhavatItyevaM niSedhArthAbhyupagame paramatasiddhasyAtmano dharmitve tatra zarIrAtiriktatvameveti bAdhaH, zarIramevAtmeti matasiddhazarIrarUpAtmano dharmitve zarIre zarIrAtiriktatvaM nAstIti sarvairabhyupeyata eveti siddhasAdhanaM syAdeveti / samAdhatte-tIti / nityA. nityamedavAde" ityasya sthAne "nityAnityapada" iti pATho yuktaH, arthastu vyakta eva / nanu niSedhe' ityAdi. prazna pranthakRt svamanISodbhAsitaM pratividhAnamupadarzayati- atreti- anantaropavarNitaprazna ityarthaH / idaM vikalpasiddhasyetyAdinA vakSyamANaM pratividhAnam / AbhAti mama bhaaste| vikalpasiddhasya parasamayaprabhavavikalpAtmakajJAnasiddhasyA''tmanaH / niSedhyatve'pi niSedhapratiyogitve'pi / tadupAdAnaM svataH kAlata ityAdipadasyopAdAnam / uddezyadharmiNyeva uddezya yadAtmasvarUpaM dharmi tasminneva / svArthAnvayasAkAGke svArthasya nityatvAdidharmasyAnvaye sAkAGke svaarthaanvybodhjnke| iti evaM svarUpavizeSAt / tatparityAgaH niruktanyAse nityaanitypdtyaagH| IdRzapratividhAnAdare hetumupadarzayati-prAcIneti prAcInAnAM siddhAntakaparizIlanasvabhAvAnAM sUrINAM yaH praNayaH tanmatazraddhAlakSaNastadanurodhena / sthitasya taduktau sthitasya viduSaH / gaticintanaM tadupapAdanaprakAravicAraNam / etat anantaropavarNitaM pratividhAnam / iti etasmAt kAraNAt / asmin viSaye adhikAzcaturazItivikalpabhinnA ye nityAnityapadapravezena vikalpAstadAtmakA ye kallolAstarajAstairlole caJcalamasthiravicAraM ceto na vidheyamityarthaH / ajJAnikabhedAn prarUpayati- ajJAnikAnAmiti / ajJAnikazabdavyutpattyupadarzanenAjJAnikasvarUpamAvedayati-tatreti- ajJAnikAnAM saptaSaSTisaMkhyakabhedeSu nirUpaNIyeSu nanu na vidyate samyagjJAnasvarUpaM jJAnaM yeSAM te ajJAnA iti bahuvrIhisamAsAzrayaNAdajJAnazabdAdevAjJAnikarUpArthalAbhasaMbhavAt tatra lAghavatarkasahakArasyApi bhAvAt taddhitANinipratyayamajJAnazabdAdAnIyoktavyutpattikAjJAnikazabdasvarUpazabdaniSpAdanaM na sambhavati Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / bhavitavyam, tatazcAjJAnA iti syAt, naiSa doSa:- jJAnAntaramevAjJAnaM mithyAdarzana sahacaritatvAt, tatazca jAtizabdatvAdajJAnikA iti prayogasyaiva yuktatvAt, abhyupagamasyANinipratyayArthatvenAjJAnAbhyupagantAra iti bodhasya tata eva sambhavAd, bahuvrIhau sambadhimAtrasyaiva bodhApatteH; yadvA'jJAnenAcaranti tatprayojanA vA ajJAnikAH, asazcintya kRtabandhavaiphalyAdipratipattilakSaNA amunopAyena saptaSaSTirjJAtavyAH, tathAhi - jIvAdIn navapadArthAn pUrvavadavasthApya paryAnte cotpattimupanyasyAdhaH sapta sadAdaya upanyasanIyAH, sattvam 1, asatvam 2, sadasattvam 3, avAcyatvam 4, sadavAcyatvam 5, asadavAcyatvam 6, sadasadavAcyatvam 7 ceti sadAdaya:, tathA caikaikasya jIvAdeH sapta sapta vikalpA ityete nava saptakAviSaSTiH 63; utpattestu catvAra evAdyA vikalpAH, tadyathA - satvam 1, asattvam 2, sadasattvam 3, avAcyatvam 4 ceti, te triSaSTimadhye prakSiptAH saptaSaSTiH 67 bhavanti, ko jAnA jIvaH san kiM vA tena jJAtena prayojanamityeko vikalpaH, evamasadAdayo'pi vAcyAH, utpattirapi kiM sato'sataH sadasato'vAcyasya veti ko jAnAtyetat kiM vA tajjJAnaprayojanamityAdiprayogaH; nanUtpatteH sattvA 'sattvAdayaH sapta bhedAH kuto nopanyasyante, utpatteH sarvAzrayatvAt ; dezaviSayAntyabhaGgatrayasya bahuvrIhItaravAkyAt taddhitapratyayo na bhavati, taddhita pratyayamantareNaitadvAkya bahuvrIhistadarthapratItiM yadi janayatItyartha tAtparya kasya lAghavamUlakasya 'na karmadhArayAnmatvarthIyo bahuvrIhizcettadarthapratipattikara ' ityanuzAsanasyoktArthopodbalakasya sadbhAvAdityAzayena zaGkate - nanvevamiti / tatazca lAghavAd bahuvrIhisamAsasyAtra prAptatvAcca / ajJAnazabdo'tra na vAkyarUpaH kintu jJAnatvAvAntarajAtivizeSAvacchinna zakatvAjjAtizabdaH padarUpa eva, ekapade ca na kasyApi samAsasya sambhava iti bahuvrIhera prAptau taddhitapratyayAntAjJAnikazabdaH sAdhurevetyajJAnikA iti prayogasya yuktatvAditi samAdhatte naiSa doSa iti - anantaropadarzitadoSo nAtra sambhavatItyarthaH / tatra hetumAha - jJAnAntaramevAjJAnamiti / nanu ekajJAnabhinnaM dvitIyaM jJAnaM yathA jJAnamityevocyate tathA'bhimatajJAnavizeSo'pi jJAnazabdavyapadezya eva syAnnAjJAnazabdavyapadezya ityata Aha- mithyAdarzaneti / tat kiM nirukto jJAnasambandhI yaH kazcit sa sarvo'pyajJAnikazabdavyapadezyaH ? naivam- ajJAnAbhyupagantAra evAjJAnikA ityevaM vyapadizyante, ato'pi nAtra bahuvrIhiH, tato'jJAnasambandhino'khilasyaiva pratItyApatteH kintvabhyupagamArthakata ddhitapratyayAnta evAjJAnikazabdastenAjJAnikA ityanenA jJAnAbhyupagantAra iti bodhasyaivodayAdityAha - abhyupagamasyeti / tata eva taddhitAntAjJAnikazabdAdeva | ajJAnikazabdavAcyA ajJAnakaraNakAcaraNazIlA ajJAnaprayojanA vetyarthAntarAvedakaM pakSAntaramupadarzayatidveti / asaJcintyeti ajJAtvA'vicArya vA kRtasya puNya-pApalakSaNakarmabandhasya vaiphalyamevetyAdyabhyupagamasvarUpA ajJAnikAH, amunopAyena - tathAddItyAdinA vakSyamANaprakAreNa, saptaSaSTisaMkhyakA jJAtavyA ityarthaH / sadAdayaH ke ? ityapekSAyAmAha - sattvamityAdi / evaM ca saptaSaSTisaGkhyAH sampadyanta iti darzayati tathA ceti - ityanupanyAse cetyarthaH / triSaSTizcotpattisambandhiprakAracatuHsaGkhyA militA saptaSaSTisaGkhyA sampadyata ityAha- utpatte stviti- utpattisambandhinazcaturaH prakArAneva bhAvayati - tadyatheti - ete ca saptaSaSTisaGkhyakA ajJAnikavikalpAH sacchandaghaTitaprayogeNa tadatidiSTaprayogeNa ca bhAvyante / ko jAnAtItyAdinA / tena jIvasattvena / utpattezvatvAra eva vikalpA ityasahamAna: zaGkate - nanvityAdinA / saptabhedopanyAse hetumAha- utpatteH sarvAzrayatvAditi / atrottaramAzaGkate - dezeti- utpatyAtmakavastuna ekasmin deze satvaM vivakSitamanyasmiMzca deze'vAcyatvaM vivakSitamiti sadavAcyatvabhaGgo dezaviSayaH, vastuna eko dezo'sattayA vivakSito'nyazcAvaktavyatayetyevamasadavAcyatvabhaGgo dezaviSayaH, vastuna deza: sattayA vivakSitazcaiko dezo'sattayA vivakSitaH, tAbhyAmanyazca dezosvaktavyatayA vivakSita ityevaM sadasadavAcyatvabhaGgo dezaviSaya iti bhAvanayA'ntyabhaGgatrayasya dezaviSayatvena sampUrNotpattisvarUpAviSayatvena ca tyAgAtvAdityarthaH / evamAzaGkitamuttaraM dUSayati- tarhIti ekasmin deze sattvaM vivakSitamaparasmiMzca deze'sattvaM vivakSitamiti kRtvA niSpannasvarUpastRtIyaH sadasattvabhaGgo'pi dezaviSayatvAt tyAjyaH syAdityarthaH / tRtIya - 390 Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samato nayopadezaH / tyAgAItvAditi cet ? tarhi dezaviSayaH sattvAsattvabhaGgo'pi tyAjyaH syAt ; avacchedakabhedena sarvAzraya evAyamiti cet ? anyabhaGgatrayeNApi kimaparAddhaM yat tasyAvacchedakabhedena sarvAzrayatvaM na syAditi kiM bahunA, yathA padArthAnAM jJAnaM paryanuyojanaM tathA tadutpattijJAnaM kimiti na paryanuyujyata iti ? satyamsAzyAnAM mate sataH utpattiH, zAkyAnAM naiyAyikAnAM cAsataH, jainAnAM sadasato, vedAntinAM cAni. vAcyasyeti darzanabhedena caturvidhAyAH prasiddhatvAt , bhedacatuSTayopanyAse bhedAntarasyApi jijJAsitatvenA. natiprayojanatvAt , yena rUpeNa yajjJAnamavazyamiSTa sAdhanatvenAnyairabhimataM tena rUpeNa tajjJAnavaikalyasyaivA. jJAnavAdinApAdanIyatvAditi dik / vinayena caranti vinayo vA prayojanameSAM te vainayikAH, teSAM dvAtriMzadbhedAH, ete cAnavadhRtaliGgAcArazAstrA vinayapratipattilakSaNA amunopAyena dvAtriMzadavagantavyAH, tathAhi- sura-nRpati-yati-jJAti-sthavirA-'dhama-mAtR-pitRNAM pratyekaM kAyena vAcA manasA dAnena ca vikalpasya dezaviSayatvamasahamAnaH zaGkate- avacchedakabhedeneti- sampUrNasvarUpAyA evotpatteH kiJcidavacchedena sattvaM kaccidavacchedana cAsattvaM vivakSayitvA tRtIyabhaGgaH pravartata ityasya dezaviSayatvAbhAvAnna tyaagaaiitvmityrthH| uktadizAvacchedakabhedena saMpUrNa vastvapi sadavaktavyatvA-'sadavaktavyatva-sadasadavaktavyatvaitatritayAliGgita vivakSitaM bhavatItyantyabhaGgatrayasyApi sarvAzrayatvameva na dezaviSayatvamiti na tyAgArhatvaM bhavedityAzayenAnantaramAzaGkitamuttaraM kavalayati- antyabhaGgatrayeNApIti / kiJca, paryanuyogasaptakavazAdeva sapta bhaGgAH pravartante, paryanuyogasaptakaM cotpattAvapyaviziSTamiti sapta vikalpA atrApi kiM na bhaveyurityAha-kiMbahuneti / paryanuyojyaM paryanuyogasya praznasya vissyH| tadutpattijJAnaM padArthotpattijJAnaM kimiti na paryanuyajyate kena hetunA paryanuyogaviSayo na bhavet , api tu paryanuyogaviSayaH syAdeva / nanutpatterityAdyazaGkAyAH, pratividhAnamAha- satyamiti- yadbhavAnAzaGkate tat satyamityarthaH / evaM sati paryavasitaM vivAdena, tathA cAjJAnikAnAM saptaSaSTiriti saGkhyAniyamanamasaGgataM syAdityata Aha- sADayAnAmiti- "asadakaraNAdupAdAnagrahaNAt sarvasambhavAbhAvAt // zaktasya zakyakaraNAt kAraNAbhAvAcca sat kAryam // 1 // " itIzvarakRSNakArikayA tanmate satkAryasya vyvsthiteH| zAkyAnAM bauddhAnAm , mate ityanuvartate, evamagre'pi, bauddhAnAM mate sarvasya kSaNikatvenotpattitaH prAkAle na kathaJcidapi sattvamityasata evotpttiH| naiyAyikAnAmiti vaizeSikANAmapyupalakSaNam, teSAM mate abhUtvA bhavanalakSaNAyA utpattaH prAkAle nAstyeva kAryasya sattvamiti, asata utpattiH, utpattiriti ca sarvatrAnuvartate / jainAnAM syAdvAdinAm, tanmate sarvathA sati sarvathA'sati ca kArakANAM vyApAravaiyAd dravyarUpeNa sataH paryAyAtmanA cAsata ityevaM sadasata utpattiH / vedAntinAM brahmAdvaitavAdinAM mate brahmAtiriktasyAzeSasyAvidyakasya na pAramArthikasattvaM brahmajJAnenAvidyayA sahitasya kAryamAtrasya nivRttilakSaNabAdhaviSayatvAt , nApi tasya kvacidapyapratIyamAnatvalakSaNamasattvaM pratIyamAnatvAdityevaM sattvA'sattvAbhyAM nirvaktumazakyatvAdanirvAcyasya kAryasyotpattirityevaM darzanabhedena matabhedena, caturvidhAyAH catuHprakArAyAH, utpatteH prasiddhatvAd, bhedacatuSTayopanyAse utpattervikalpacatuSTayopanyAse vyavasthite sati, bhedAntarasyApi nirutabhedacatuSTayabhinnavikalpasyApi, jijJAsitatvena jijJAsitatvamAtreNa, anatiprayojanatvAt viziSTaprayojanAbhAvAdityarthaH / yeneti-yena rUpeNa sattvAdinA, yajjJAnam utpattijJAnam , iSTasAdhanatvenAbhimataphala janakatvena, anyaiH sAGkSaya-zAkyanaiyAyika-jaina-vedAntibhiH, abhimatam urarIkRtam , tena rUpeNa sattvAdinA " tajjJAnavaikalya" ityasya sthAne " tajjJAnavaiphalya " iti pATho-yuktaH, arthastu vyakta eva / vainayikAnAM svarUpaM tadbhedAMzca nirUpayati-vinayeneti teSAM vainayikAnAm / ete ca vainayikAzca / anavadhRteti- anavadhRtAni liGgAcArazAstrANi yaiste'navadhRtaliGgAcArazAstrAH, idameva liGgamasmAkamayamevAcAro'smAkamidameva zAstraM siddhAnto'smAkamityevamavadhRtaliGgA cArazAstrA ye na bhavanti te iti yAvat / kiMsvarUpAste ? ityapekSAyAmAha-vinayapratipattilakSaNA iti- gurvAdInAM vinaya evAsmAbhiranuSTheya ityevaM yA vinayapratipatti. vinayasvIkArastallakSaNA ityrthH| amunopAyena tathAhItyAdinA anantaravakSyamANena prakAreNa, dvAtriMzad dvAtriMzatsaGkhathakAH / avagantavyAH jnyeyaaH| vainayikAnAM dvAtriMzadbhedAvagamopAyameva bhAvayati-tathAhIti / iti evam / catvAraH catu: Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAnRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / deza - kAlopapannena vinayaH kArya iti catvAro bhedAH, aSTasu sthAneSu pratyekaM militA dvAtriMzaditi; sarvasaGkhyA punareteSAM pAkhaNDinAM trINi zatAni triSaSTyadhikAni siddhAni, anyatrApyuktam " Astikamata AtmAdyA nityA'nityAtmakA nava hi santi / kAla-niyata-svabhAvezvarA''tmakRtitaH sva-para saMsthAH // 1 // kAla- yadRcchA-niyati svabhAvezvarA SStmatazcaturazItiH / nAstikavAdigaNamate na santi bhAvAH sva- parasaMsthAH // 2 // ajJAnikavAdimataM nava jIvAdIn sadAdisaptavidhAn / bhAvotpattiH sadasadvaitAvAcyAzca ko vetti // 3 // vainayikamataM vinayazcetovAkkAyadAnataH kAryaH / 392 ] sura-nRpati-yati-jJAti sthavirA 'dhama-mAtR-pitRSu sadA // 4 // " [ SaTU nanvevamAstikagaNasyApi pAkhaNDapakSa nikSepe svarUpeNAtmAtyevetyAdinayavAdino jainA api pAkhaNDinaH syuH tadvAdasya kriyAvAdabhedasvarUpatvAditi ced ? ekAnte na tathAzraddhA, ata evaikAntena kAyAdizraddhAne'pi tatrataH samyakUtvAbhAvaH sammatau pratipAditaH, tathAhi " niyameNa saddahanto chakkAe bhAvao Na saddahai / haMdI apajjavesu vi saddahaNA hoi avibhattA // " [ sa0 tR0 gA0 28 ] saGkhyakAH / bhedAH vikalpAH, kAyikavinayaH, vAcikavinayaH, mAnasika vinayaH, dAnavinayazceti catvAro bhedA iti yAvat, te catvAro bhedAH pratyakemaSTasu sthAneSu sure kAyikavinayAdayazcatvAraH, nRpatau niruktacatvAraH, yatiSu te catvAraH jJAtiSu te catvAraH, sthavireSu te catvAraH, adhameSu te catvAraH, mAtari te catvAraH, pitari te catvAra ityevaM pratyekamaSTasu sthAneSu catvAro militAH santo dvAtriMzadbhedA bhavantItyarthaH / sarva saGkhyeti kriyAvAdinAmazItyuttaraM zatam, akriyAvAdinAM caturazItiH, ajJAnikAnAM saptaSaSTiH, vainayikAnAM dvAtriMzat, tAzca sarvA militAH sarvasaGkhyA tathetyarthaH / eteSAM kriyAvAdyAdInAm / niruktakriyAvAdyAdisaMkhyAbhede granthAntarasaMvAdamupadarzayati- anyatrApyuktamiti / Astikamate kriyAvAdimate, anyat spaSTam prathamapaye kriyAvAdinAmazItyuttarazata bhedAH kaNThato'nuktA apyupAyoMpadarzanena sUcitAH / kAletyAdidvitIyapadyenAkriyAvAdinAM caturazItibhedA bhAvitAH, nAstikavAdigaNamate akriyAvAdibauddhAdimate / ajJAnikavAdimatamityAditRtIyapadyenAjJAnikAnAM saptaSaSTirbhedAH kaNThato'nuktA apyupAyopadarzanena sUcitAH / evaM vainayikamatamityAdi - turIyapadye kaNThato'nuktA apyupAyadarzanena dvAtriMzadbhedAH sUcitAH, caturNAmapi padyAnAmarthaH pUrvapranthataH spaSTIkRta iti na teSAM vyAkhyA AdRtA / zaGkate - nanviti / evaM kriyAvAdinaH pAkhaNDimadhye parigaNanaM kRtvA tatsaGkhyAbhidhAnaprakAreNa / astyevetyAdItyatrAdipadena pararUpeNAtmA nAstyevetyAdInAmupagrahaH / tadvAdasya jainAbhimatasyAdvAdAtmavAdasya / uttarayati - ekAnta iti / na tathAzraddhA yathA'nekAntavAde jainAnAM zraddhA teSAmekAntavAde tathA zraddhA na / ata eva yata evaikAntavAde zraddhA na tata eva / ekAntena SaTkAyazraddhAne samyaktvAbhAvAvaidikAM sammatigAthAmullikhati - NiyameNa iti niyamena zraddadhAnaH SaT kAyAn bhAvato na zraddhatte / handi aparyAyeSvapi zraddadhAnA bhavanti avibhaktA / iti saMskRtam / uktagAthAyA arthamupadarzayati- asyA artha iti / niyamenetyasya vivaraNam - avadhAraNeneti / avadhAraNaM kIdRzamityapekSAyAmAha - SaDevaite jIvAH kAyAzcetyevamiti - SaTkAyAnityasya SaT jIvAn SaT kAyAzcetyarthaH / kathaM bhAvataH SaT kAyAnna zraddhatte ? ityapekSAyAM tatra hetumupadarzayati- jIvarAzyapekSayeti / teSAM jIvAnAm, jIvatvasAmAnyApekSayA jIvAnAmekatvena SaTtvaikAntasya tatrAbhAvAdityarthaH / kAyeSvapi Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAnutataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto bhayopadezaH / asyA arthaH- niyamena - avadhAraNena SaDevaite jIvAH kAyAzcetyevaM zraddadhAnaH SaT kAyAn bhAvato na zraddhatte jIvarAzyapekSayA teSAmekatvAt kAyAnAmapi pudgalatayaikatvAt jIvapudgalAnAmapi parasparavinirbhAgavRttInAmekarUpasyAvinigamyatvAt handItyupadarzane, evam aparyAyeSvavivakSita bhedaparyAyeSu, avibhakta zraddhA ekarUpa zraddhApi yA sApi bhAvato na zraddhA bhavatItyarthaH, tathA cAtra SaTsvA SaTsvAdinA saptabhaGgIpathenAnekAntavyApakatvAbhyupagama eva zreyAnityarthaH, " bhAvata ityuktiH bhaGgayA SaDeva jIvakAyA iti zraddadhato'pi bhagavataivamuktamiti jinavacanarucisvabhAvatvAt dravyasamyagdRSTitvaM na vihanyate " iti TIkAkRtaH, teSAmayamAzayaH - ekAntazraddhAnamAtraM na midhyAtvalakSaNam, anekAntAne kAnta zraddhAne ativyApteH, kintu zAsanabAhyaikAntazraddhAnam, tattvaM ca vRddhaparamparAprAptasUtrA (tA ) tparyaMtAviSayatvam, tenAbhinivezA-'bhigrahayordvayorapi saGgrahaH, na cedRzaM midhyAtvamanekAntavyApakatva vyutpattirahitAnaikAntena SaTtvamekatvasyApi bhAvAdityAha - kAyAnAmapIti / na kevalaM jIvAnAM jIvatvenaikatvaM kAyAnAM pudgalatvenaikatvamityeva kintu jIva- pudgalAnAmapi parasparamapi nirbhAgavRttitvenaikatvamityAha - jIva- pudgalAnAmapIti / " paraspara " ityasya sthAne " parasparam iti pAThaH samucitaH / handItyupadarzane handItizabda upadarzanarUpArthe vartate tathetyupadarzanam / aparyAyetrityasya vivaraNam - avivakSitabhedaparyAyeSviti - aparyAyeSvityasya yathAzrutaM paryAyarahiteSvityartho na sambhavati paryAyarahitasya dravyasyAbhAvAdata itthaM vyAkhyAnamiti bodhyam / avibhakta zraddhApi bhavatItyasyopadarzanabalAt paryavasitamarthamAviSkaroti- avibhakta zraddhetyAdinA / asyAstAtparyArthamAha- tathA ceti- avadhAraNena zraddhAyA bhAvato. zraddhAtvavyavasthitau cetyarthaH / atra SaTkAyAbhyupagame / SatvApatvAdinA saptabhaGgIpathena syAt SaT jIvAH, syAdaSada jIvAH syAt SaT syAdaSaT ca jIvAH, syAdavaktavyA jIvAH syAt SaT syAdavaktavyAca jIvAH, syAdaSaT syAdavaktavyAzca jIvAH syAt SaT syAdaSad syAdavaktavyAzca jIvA ityevaM saptabhaGgImArgeNa / bhAkta ityuktiH bhaGgayA " ityasya sthAne " bhAvata ityuktibhaGgayA iti pATho yuktaH, prakRtasammatigAthAyAM bhAvata iti yoktiH - kathanaM tadbhaGgayA - taduktizailyA, asya ' na vihanyate ' ityanenAnvayaH / SaDeva jIvakAyA iti zraddadhato'pi ekAntena SaDeva jIvAH SaDeva kAyA ityevaM zraddadhato'pi puruSasya, bhagavatA aizvaryazAlinA kevalajJAnavatA mahAvIreNa / evamuktaM SaT jIvanikAyA ityevamuktaM - kathitam / iti ityAkArikA yA jinavacane ruci:- zraddhA tatsvabhAvatvAd dravyasamyagdRSTitvaM na vihanyate, SaDeva jIvanikAyA ityekAntena zraddhAvAnapi puruSo jinavacanarucimattvAd dravyasamyagdRSTirbhavatyeva na tu sa dravyato mithyAdRSTiH / iti evamuktagAthAvyAkhyAnam / TIkAkRtaH sammatiTIkAkArAH kurvanti / teSAM sammatiTIkAkArANAm / ayam ekAntazraddhAnamAtramityAdinA'nantarameva prakaTIkriyamANaH / Azayo'bhiprAyaH / anekAntAnekAntazraddhAne syAdvAdimate prameyatvavyApakamanekAntatvam, yatrAne kAntatvaM nAsti na tatra prameyatvam ityanekAnto yadyanekAnta eva na tvekAnta ityevamekAnta eva syAt tadA'nekAntatvasya prameyatvavyApakasyAbhAvAt prameyatvamapi tasya na syAdato'nekAntaH kathaJcidanekAntaH kathaJcidekAnta ityevamanekAntAne kAntazraddhAne / ativyApteH anekAntAne kAntamanekAntamekAntamityubhayasvarUpamiti tacchraddhAnamekAntazraddhAnamapi bhavati, tacca samyagdRSTirevetyalakSyam, tatra mithyAtvalakSaNasyaikAntazraddhAnasya tAdAtmyena bhAvAdativyApteH / tarhi kiM mithyAtvalakSaNamiti pRcchati kintviti / uttarayati - zAsanabAyaikAntazraddhAnamiti - mithyAtvalakSaNamityanukarSeNa sambadhyeta, zAsanabAhyasya - jainarAddhAntabahirbhUtasyaikAntasya zraddhAnaM mithyAtvalakSaNamityarthaH / tattvaM ca siddhAntabAhyatvam / vRddheti - ' sUtrA ( tA ) tparyata" ityasya sthAne " sUtratAtparyA " iti pATho yuktaH / vRddhazcAtra jJAnavRddho grAhyo na tu vayovRddhaH, sa cApta eva bhavatIti AptaparamparayA prAptaM yat sUtrasya - jainAgamalakSaNasUtrasya tAtparyaM tadaviSayatvaM zAsanabAhyatvamityarthaH / tena niruktasvarUpazAsanabAhyatvena, asya ' saGgrahaH ' ityanenAnvayaH / tathA ca SaDeva jIvakAyA ityasyaikAntasya niruktazAsanabAhyatvAbhAvAt tacchraddhAnaM na mithyAtvamityAha - 66 "" 193 Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalato bhayopadezaH / nAmapi prAJjalabuddhinAmekAntataH SaTkAyAdizraddhAnavatAm , tAn prati vRddhastameva satyamityAdirItyaiva sUtratAtparya vizadIkaraNAt , yadvA sUtra paramparobhayaprAmANyAnupajIvyakAntazraddhAnameva mithyAtvam , tacca na teSAm , samyaktvaM cAnabhigRhItakudRSTitvarUpasaGkepakavilakSaNameva, taccAnekAntavyApakatvavyutpattijanita. zraddhAnarUpavistArarucisvarUpasamyaktvApekSayA'prAdhAnyena dravyatayA vyapadizyate, tena dravya-bhAvAbhyAM samyaktva mithyAtvayordvayorapi tulyavyApAre na tajjanyakriyAdvayayogapadyApattiriti, yuktaM caitat , itthameva teSAM mArgAnusAriguNaprasaMzayA parapAkhaNDaprazaMsArUpasamyaktvAticArAnApatteH, tatra hi parapAkhaNDAnAM sarvajJapraNItapAkhaNDatvavyatiriktAnAmiti vyAkhyAtamAcAryaiH, tathA ca parapAkhaNDatAvacchedakadharmaprakAreNaiva prazaMsAyA aticAratvamityAgatam , sa ca dharmastattadvyaktitvam , anAcAraliGgaveSAdikamerakAcArAdimattve'pyabhiniviSTatvAdikaM vA yathAsthAnaM grAhyam , ata evaiteSAM prazaMsA na kAryA puNyabhAja ete sulabdhamebhirjanmetyAdilakSaNeti zRGgagrAhikAdinodAhRtam / sva-paravibhAgo'pi nApekSayaiva, parakIyana ceti| IdRzaM niruktazAsanabAyaikAnta zraddhAnalakSaNam / anekAntavyApakatvavyutpattirahitAnAmapi anekAntaM vastumAtravRttItyevaMsvarUpA vyutpattimatiranekAntavyApakavyutpattiH, tadrahitAnAmapi- tadvikalAnAmapi / prAJjalabuddhInAM sarala. buddhInAm / ekAntataH niyamena / SaTakAyAdizraddhAnavatAM kAyAH SaT jIvAH SaDityAdizraddhAvatAm , IdRzaM mithyAtvaM naivetyarthaH / nanu vRddhaparamparAprAptasUtratAtparya 'syAt SadakAyAH, syAt Sada jIvAH' ityAdyanekAnte eva, na tu 'niyamena SaTkAyAH' ityekAnte iti niruktatAtparyAviSayatvAt prakRtakAntasyApi zAsanabAhyatvameveti tadviSayazraddhAnaM kathaM na mithyAtvamityata Aha- tAn pratIti-niruktaprAJjalAn pratItyarthaH / " tameva" ityasya sthAne " tadeva" iti pATho yuktaH, yadvA "satyam" ityasya sthAne " saccaM" iti pAThaH, " tameva saccaM nissaMkaM jaM jiNehiM pannattaM" [ ] ityaadiriityetyrthH| prakArAntareNa mithyAtvaM nirucya tadabhAvAvedaka kalpAntaramAha-yadveti / sUtretisUtraM ca paramparA ca- vRddhaparamparA ca sUtraparampare, tadubhayastha- tadanyatarasya yat prAmANyaM tadanupajIvi- tadanapekSaM yadekAntazraddhAnaM tadeva mithyAtvamityarthaH, atrobhayapadasyAnyatarArthakatvakathanena prakRtazraddhAnasUtraprAmANyAnupajIvitve'pi na ksstiH| tacca nirUktamithyAtvaM ca / na teSAM nekAntaSadakAyAdizraddhAvatAm / nanu teSAM mithyAtvAbhAve samyaktvaM prApta tacca kathaM dravyato na bhAvata ityapekSAyAmAha- samyaktvaM ceti / tacca niruktasamyaktvaM c| anekAnteti- anekAntaM vastumAtragatamiti buddhilakSaNA yA'nekAntavyApakavyutpattistanjanitaM yat sarvavastuvyApakAnekAntatvaviSayakaM zraddhAnaM tadrUpAtadAtmikA yA vistArarucistatsvarUpaM yat samyaktvaM tadapekSayA'prAdhAnyena dravyatayA nirutasamyaktvaM vyapadizyata ityarthaH / tena niruktavivekena, asya na tajanyetyAdinA sambandhaH, yatra dravyataH samyaktvaM tatra bhAvato mithyAtvaM yatra bhAvataH samyaktvaM tatra dravyato mithyAtvamiti kRtvA dvayostulyavyApAro bodhyaH, tajanyeti- smyktv-mithyaatvvyaapaardvyjnyetyrthH| asya vivekasya yuktatvamAvedayati-yuktaM caitaditi / itthameva niruktavivecanaprakAreNaiva / teSAM SaTkAyAdizraddhAvatAm / mArgAnusAriNo yo guNaH "nyAyasampanna vibhavaH" ityAdirUpastatprazaMsayA prazaMsAkartuH parapAkhaNDaprazaMsArUpo yaH smyktvaaticaarstsyaanaaptterityrthH| tatra parapAkhaNDaprazaMsArUpasamyaktvAticAre / hi yataH / parapAkhaNDAno prazaMsA parapAkhaNDaprazaMseti samAsavigrahe sthitaM parapAkhaNDAnAmiti vAkyaM sarvajJapraNItapAkhaNDatvavyatiriktAnAmityevaM vyAkhyAtamAcAryarityarthaH / tathA ca niruktavyAkhyAne ca / pareti- yadrUpeNa parapAkhaNDatvaM sa dharmaH parapAkhaNDatAvacchedakastatprakAreNaiva parapAkhaNDaprazaMsAyA aticAratvaM- samyaktvAticAratvamAgata- praaptmityrthH| sa ca dharmaH parapAkhaNDatAvacchedakadharmazca / tattadvayaktitvam yadyavyaktau pAkhaNDatvamabhimataM tattavyaktiniSThatattabhyaktitvam, asya yathAsthAnaM grAhyamityanena sambandhaH / anAcAreti- parapAkhaNDatAvacchedakadharmo'nAcAraliGgaveSAdikaM yathAsthAnaM grAhyamityanvayaH / ata eva uktarUpaparapAkhaNDatvAzrayaNAdeva, asyodaahRtmitynenaanvyH| eteSAM puNyabhAja ete sulabdhamebhirjanmetyAdilakSaNA prazaMsA, na Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalato nayopadezaH / 395 syApi sadbhAvazodhitasya svakIyatvena, svakIyasyApi cAsadmahAdinA parakIyatvena vizrAmAt , ata evAkaraNaniyamAdivacanAnAM parasamayasthAnA( ma )nAdare tanmUladRSTivAdasyAzAtanA duSkara kAriNAm , api ca gurukulavAsatyAginAM tapovratAdiguNAnumodane dIrghasaMsAriNA( tA ) tatra tatra pratipAditA, ityadhikaM dharmaparIkSAyAM // 128 // kriyAnayaH kriyAM brUte, jJAnaM jJAnanayaH punH| mokSasya kAraNaM tacca, bhUyasyo yuktayo dvayoH // 129 // kriyaiva phaladA puMsAM, na jJAnaM phaladaM matam / yataH strIbhakSabhogajJo, na jJAnAt sukhito bhavet // 130 // jJAnameva zivasyAdhvA, mithyAsaMskAranAzanAt / kriyAmAtraM tvabhavyAnAmapi no durlabhaM bhavet // 131 // taNDulasya yathA carma, yathA tAmrasya kAlikA / nazyati kriyayA putra !, puruSasya tathA malaH // 132 // baTharazca tapasvI ca, shuurshcaapykRtvnnH|| madyapAstrI satI ceti, rAjan!na zraddadhAmyaham // 133 // - jJAnavAn zIlahInazca, tyAgavAn dhanasaGgrahI / guNavAn bhAgyahInazca, rAjan!na zraddadhAmyaham // 134 // iti yuktivazAt prAhurubhayostulyakakSatAm / mantre'pyAhvAnaM devAdeH, kriyAyugjJAnamiSTakRt // 135 // jJAnaM turye guNasthAne, kSAyopazamikaM bhavet / apekSate phale SaSThaguNasthAnajasaMyamam // 136 // kaaryetynvyH| anagrAhikAdineti- zRGga hastena gRhItveyaM gaumametyevaM yat paraM prati viziSyopadarzanaM tatra zRGgagrAhikAnyAyaH pravartate / svapareti-"nApekSayava" ityasya sthAne "cApekSayaiva " iti pATho yuktaH / svakIyaMtvanetyasya vizrAmAdityanenAnvayaH / ata eva apekSAzrayaNasyAvazyakatvAdeva / anAdare anAzrayaNe / tammaleti- parasamayasthAkaraNaniyamAdivacanamUletyarthaH / duSkarakAriNAM tanmUladRSTivAdasyAzAtanA tatra tatra prtipaadittynvyH| "dIrghasaMsAriNA" ityasya sthAne " dIrghasaMsAritA" iti pATho yuktaH / tatra tatretyAneDanena bahuSu grantheSu tathA pratipAdanaM nopekSaNIyamiti vyajitam / atra vizeSAvagamecchubhirasmatkRtadharmaparIkSA'valokanIyetyupadezAbhiprAyeNAha- ityadhika dharmaparIkSAyAmiti // 128 // Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalakato nayopadezaH / prAyaH sambhavataH sarvagatiSu jJAnadarzane / tatpramAdo na kartavyo, jJAne cAritravarjite // 137 // kSAyika kevalajJAnamapi muktiM dadAti na / tAvannAvirbhaved yAvacchailezyAM zuddhasaMyamaH // 138 / vyavahAre tapo-jJAna-saMyamA muktihetavaH / / ekaH zabda sUtreSu, saMyamo mokSakAraNam // 139 // saGgrahastu nayaH prAha, jIvo muktaH sadAzivaH / anavAptibhramAt kaNThasvarNanyAyAta kriyA punH|| 140 // anantamarjitaM jJAnaM, tyktaashcaanntvibhrmaaH| na citraM kalayApyAtmA, hIno'bhUdadhiko'pi vA // 141 // dhAvanto'pi nayAH sarve, syurbhAve kRtvishrmaaH| cAritraguNalInaH syAditi sarvanayAzritaH // 142 // sunipuNamatigamyaM mandadhIduSpravezaM, pravacanavacanaM na kvApi hInaM nyaughaiH| gurucaraNakRpAto yojayaMstAn pade yaH, pariNamayati ziSyAMstaM vRNIte yshHshriiH|| gacche zrIvijayAdidevasuguroH svacche guNAnAM guNaiH, prauDhiM prauDhimadhAmni jItavijayaprAjJAH parAmaiyaruH / tatsAtIrthyabhRtAM nayAdivijayaprAjJottamAnAM zizu statvaM kiJcididaM yazovijaya ityAkhyAbhRdAkhyAtavAn // 144 // nayAmRta0-"kriyAnayaH" kriyAnaya ityAdayaH zlokAH prAyaH spaSTAH / atra jJAna-karmasamuccaya. vAde sva-parasamayavicAraH kazcillikhyate- tatra mumukSukarmavyApAratantraM tattvajJAnavRtti naveti vipratipattiH, vidhikoTirudayanAcAryANAM niSedhakoTirbhAskarIyANAm , tatra bhAskarIyANAmayamAzayaH- tIrthavizeSa. snAna-mahAdAna-yama-niyamAdikarmaNAM niHzreyasakAraNatvaM tAvacchabdabalAdevAvagamyate, tattvajJAnavyApAra ekonatriMzaduttarazatatamAt "kriyAnayaH" ityAdi padyAdArabhya catuzcatvAriMzaduttarazatatamaM-"gacche." ityAdyantimazlokaM yAvat SoDazasaGkhayapadakadambakaM spaSTArthatvAnna vyAkhyAnamapekSata ityAha-kriyAnayaH ityAdaya iti / atra asmin prakaraNe / sva-parasamayavicAra: jainasiddhAnta-naiyAyikAdisiddhAntavicAraH / tatra sva-parasamayavicAre / "tantraM" ityasya sthAne "tattvaM" iti pATho yuktaH / vidhikoTiH mumukSukarmavyApAratvaM tattvajJAnavRttIti vidhikodiH| Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyo samalato nayopadezaH / 397 katvaM tu teSAM niHzreyase janayitavye na tAvacchabda eva bodhayati, tatra tasyodAsInatvAt / na ca sAkSAt sAdhanatAvyA( vi )dheH sAdhanatA'pratIteH paramparAghaTakavyApAramaviSayIkRtya na ghaTata ityapUrva. vAcyatAnyAyena zabda eva vastutaH tattvajJAnavyApArakatAM bodhayituM pragalbhata iti zaGkApadaM hRdi nidheyam , sAmAnyazabdo'nyatamavizeSabAdhe taM tyajati, na tu vizeSAntaramupAditsitamapi viziSya bodhayatIti svabhAvAt dRSTAntasyaivAsampratipatteH, na ca karmaNAmAzutaravinAzitvena vyApAro'vazyaM svIkaraNIyastatra dRSTena tattvajJAnenaivopapattAvadRSTakalpanAyA anyAyyatvAt , lAghava sahakRtAnupapattireva tattvajJAnavyApArakatve mAnamiti vAcyam, tattvajJAnasyApi vyavahitatvena tatrApi karmaNo'dRSTadvArAvazyakatvAd niHzreyase dvAradvayakalpane gauravAt , niHzreyase karmaNAmadRSTadvArA hetutve tattvajJAnotpattyanantaramapi yama-niyamAdhanuSThAnaM syAditi cet ? syAdeva, tadAnImapi mumukSAyA adhikArasyAkSateH, na ca tattvajJAnatvenaiva niSedhakoTiH mumukSukarmavyApAratvaM tattvajJAnavRtti na bhavatIti niSedhakoTiH / tatra vipratipattau satyAM niSedhakoTisAdhane / ayaM tIrthavizeSasnAnetyAdinA vakSyamANaH / teSAM tIrthavizeSasnAna-mahAdAna-yama-niyamAdikarmaNAm / tatra tIrthavizeSa snAnAdikarmaNAM tattvajJAnavyApArakatve / tasya zabdasya / na cetyasya vidheyamityanenAnvayaH / "sAkSAt sAdhanatAvyA(vi)dheH sAghanatA'pratIteH" ityasya sthAne " sAkSAt sAdhanatAbAdhe vidheH sAdhanatApratItiH" iti pATho yuktaH, tathA ca tIrthavizeSasnAnAdikarma gAM mokSaM prati kAraNatvaM vidhivAkyAt pratIyate, kintu tIrthasnAnAdikarmaNAM cira. vinaSTatvena mokSAvyavahitapUrvakSaNe'bhAvAt sAkSAnmokSaM prati kAraNatvaM na sambhavatItyevaM teSAM mokSa prati sAkSAt sAdhanatAyA bAdhe sati vidhe:-vidhivAkyAt teSAM mokSaM prati sAdhanatApratItiH paramparayA kAraNatvaviSayiNI, paramparAkAraNatvaM nAma svajanakavyApArajanakatvamiti paramparAghaTakavyApAramaviSayIkRtya na ghaTate na sambhavatItyevambhUtArthapratipAdanaparo yo'pUrvavAcyatAnyAyo yathA svargakAmo yajetetyatra vidhariSTasAdhanatvArthakatvapakSe yAgasya ciravinaSTasya kAlAntarabhAvisvargarUpeSTaM prati sAkSAt sAdhanatvaM na sambhavatIti svargajanakavyApArajanakatvalakSaNaparamparAkAraNatvamabhyupeyamiti tadughaTakatayA'pUrvasyAdRSTAtmakanyApArasya vidhivAcyateti tena nyAyena, zabda eva vidhisvarUpazabda eva, vastuta. paramArthataH, tIrthavizeSasnAnAdikarmaNAM tattvajJAna vyApArakatA bodharituM jJApayituM pragalbhate samartho bhavatItyevasvarUpaM zaGkApadaM, hadi mAnase, na vidheyaM na kartavyamityarthaH / niSedhahetumAha- sAmAnyazabda iti- sAmAnyavAcakazabda ityarthaH / anyatamavizeSabAghe sAmAnyadharmAkAntayatkiJcidvizeSasya bAdhe sati / taM vizeSam / tyajati tadasAdhAraNarUpeNa taM na bodhayati / na tvityasya bodhytiitynenaanvyH| vizeSAntaraM bAdhitavizeSabhinnavizeSam / taM vizinaSTi- upAdirilatamapItiupAdAtumiSTamapItyarthaH / viziSya na tu bodhayati tadasAdhAraNarUpeNa na bodhayati / kathaM na bodhayatItyapekSAyAmAhaiti svabhAvAditi- yasya zabdasya yatrArthe yena rUpeNa zaktiH sa zabdastenaiva rUpeNa tasya bodhaka iti smbhvaadityrthH| dRSTAntasyaivAsampratipatteriti- svargakAmo yajetetyatrApi yAgasya svarga prati sAkSAjanakatvasya bAdhe sAkSAjanakatvarUpeNa tameva vidhirna bodhayati, na tu paramparAjanakatvarUpeNa paramparAjanakatvaM bodhayati, uktasvabhAvAdityapUrvavAcyatAdRSTAntasyAnabhyupagamAdityarthaH / na ceyasya vaacymitynenaanvyH| karmaNAM tIrthavizeSasnAnAdikarmaNAm / vyApAraH mokSarUpa kAryajanane vyaapaarH| tatra vyApArasyAvazyakatve / lAghaveti - upasthitilAghavetyarthaH / niSedhe hetumAha-tattva. jJAnasyApIti- tattvajJAnAntarameva muktirna bhavati kintu tattvajJAnena mithyAjJAnasya sazcitakarmaNAM ca kSaye satyapi bhogamAtravinAzyaprArabdhakarmaNAM bhogAd vinAze sati muktirbhavatItyevaM tattvajJAnasyApi vyavahitatvenetyarthaH, athavA tattvajJAnalakSaNavyApArAtmakakAryasyApi tIrthavizeSasnAnAdikarmaNo'nantaramevAnutpatteH, kintu kAlAntaramutpattyA tanmadhyapatitakAlaprayuktavyavadhAnAzrayatvenetyarthaH, ayamevArtha uttrgrnthsnggtyaa''drnniiyH| tatrApi tattvajJAnotpattAvapi / niHzreyase mokSarUpakAyeM / dvAradvayakalpane tattvajJAnarUpavyApAra ekaH, aparazca tattvajJAnArthamadRSTarUpavyApAra ityevaM vyApAradvayakalpane gauravAt , ato'dRSTadvAraiva karmaNAM mokSa prati kAraNatvamityarthaH / nanu tattvajJAnadvArA mokSaM prati karmaNAM kAraNatve tattvajJAnAntaraM na karmANyanuSTheyAni tattvajJAnapUrvavartikarmabhya eva tattvajJAnadvArA mokSo Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 398 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadezaH / mokSajanakatvAt prAthamikatattvajJAnAdeva mokSopapattau ka karmAnuSThAnamiti zaGkanIyam " nityanaimittakaireva, kurvANo duritakSayam / jJAnaM ca vimalIkurvannabhyAsena tu pAcayet // 1 // abhyAsAt pakkavijJAnaH kaivalyaM labhate nrH|" [ ] ityAdipurANeSu tadabhyAsazravaNAt , zrutirapyatra vipakSabAdhakatayA pramANamasti, tathAhi-" andhaM tamaH pravizanti ye avidyAmupAsate tato bhUya iva te tamo ya u vidyAyAM ratAH " [ ] asyA artha:- avidyA-karma, tadupAsate jJAnatyAgena tatrAsaktA bhavanti ye, te andhaM tamaH pravizantisaMsArAnna mucyante, tena kevalakarmopAsane na janmAdivicchedaH, ye ca vidyAyAM ratAH, vidyA tattvajJAnaM tanmAtrAsaktAH, " u" ityavyayaM cakArArtham , te bhUyo'tizayenAndhaM tamaH pravizanti, nityAkaraNe pratyavAyasya bahulatvAt ; nanu " mokSAzramazcaturtho vai yo bhikSoH parikIrtitaH " [ ] ityAgamAJcaturthAzramiNAmeva mokSe adhikAraH, tatra ca " saMnyasya sarvakarmANi " [ iti smRteH karmamAtratyAgAt ka samuccayaH ka vA akaraNe pratyavAya iti cet ? na- yAni karmANyupamIta. papatteH sambhavAt , svAtantryeNa tattvajJAna-karmaNormokSa prati kAraNatve tu tattvajJAnAnantaramapyanuSThitaM karmAdRSTadvArA mokSaheturbhaviSyatIti tattvajJAnotpattyanantaramapi yama-niyamAdyanuSThAnaM syAdityAzaGkate-niHzreyasa iti / atreSTApattireva samA. dhAnamityAha- syAdeveti- tattvajJAnotpattyanantaramapi ymniymaadynusstthaanmitynuvrtte| mokSe kartavye mumukSavAdhikAraH tasyA yathA tattvajJAnotpatteH prAg bhAvastathA tattvajJAnotpattyanantaramapi bhAva iti tadbalAt tattvajJAnotpattyanantaraM yamaniyamAdyanuSThAnaM yuktamevetyAha- tadAnImapIti- tattvajJAnotpattyanantaramapItyarthaH / na cetyasya zaGkanIyamityanenAnvayaH, tatvajJAnatvenaivetyevakAreNAbhyastatattvajJAnatvasya mokSajanakatAvacchedakatvavyavacchedaH, tattvajJAnatvaM ca prAthamikatattvajJAne'pi samastIti tAvanmAtreNApi mokSarUpakAryajananasambhavAt kasmin kArye karmAnuSThAnam ? prayojanAbhAvAna tattvajJAnotpattyanantaraM yama-niyamAdyanuSThAnamiti nAzaGkanIyamityarthaH / tatra hetumAha- nityanaimittikaireveti- spaSTam / tadabhyAsazravaNAt tattvajJAnAbhyAsazravaNAt / na kevala muktArthe purANavacanameva pramANaM kintu zrutirapi tatra pramANamityAha-zrutirapIti / vipakSabAdhakatayA tattvajJAnAbhyAsAkAraNarUpavipakSabAdhakatayA / tAmeva zrutimullikhati- andhaM tama iti| asyAH 'andhaM tama' ityaadishruteH| avidyA-karma kamaivAtrAvidyAzabdenocyate, tat karma, upAsate ityasya vivaraNaMjJAnatyAgena tatrAsaka bhavantIti, yattacchabdayornityasambandha iti, ye iti zabdopAdAnasAmarthyAt te iti zabdo'nukto'pi sannihito bhavati, te jJAnatyAgena karmopAsanaparA janAH, andhaM tamaH pravizantItyasya phalitArthakathanaMsaMsArAnna mucyanta iti, etena kimuktaM bhavatItyapekSAyAmAha- teneti- saMsArAnmuktarabhAvenetyarthaH, kevaleti- jJAnAsahitetyarthaH, vidyAyAM ratA ityasya vivaraNaM- vidyAtatvajJAnaM tanmAtrAsakA iti, te tattvajJAnamAtrAsaktAH, bhUya ityasya vivaraNamatizayeneti, kathaM tattvajJAnamAtrAsaktAnAmandhe tamasi praveza ityAkAlAyAmAha-nityAkaraNa itinityakarmAnanuSThAne ityarthaH, pratyavAyasya pApasya / zaGkate-nanviti / mokSAzrama iti- brahmacaryAzrama-gRhasthAzramavAnaprasthAzrama-saMnyAsAzramAparanAmamokSAzramabhedenA''zramAzcatvAra iti teSAM madhye caturtho mokSAzramaH, sa eva 'vai' ityasyaivakArArthakatvAt , ya AzramaH, bhikSoH saMnyAsinaH, parikIrtitaH zAstre kathita ityarthaH, ityAgamAdevasvarUpAgamavacanAt , caturthAzramiNAM saMnyAsinAm , evetyavadhAraNena brahmacarya-gArhasthya-vAnaprasthAzramiNAM trayANAM mokSAnadhikAratvamAveditam / tatra ca saMnyAsAzrame punaH / saMnyasya sarvakarmANi sarvakarmANi trINyapi nitya-naimittika-kAmyakarmANi tyaktvA / iti smRteH evaM svarUpasmRtivacanAt / karmamAtratyAgAta saMnyAsAzrame nikhilakarmaparityAgAt / ka samuccayaH mokSArtha karmabhiH samaM jJAnasya samuccayo duuraapetH| yadA ca saMnyAsino nikhilakarmasvanadhikAra eva tadA, ka vA akaraNe pratyavAyaH vA- athavA, akaraNe- nityakarmAkaraNe, pratyavAyaH ka-pApaM na saMbhavati / samAdhatte- neti / "NyupamIta" ityasya sthAne "NyupanIta" iti pATho yuktaH, upanItamAtrasya brahma-kSatra-vaizyajAtIyAkhilopanayana Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samabahato nyopdeshH| mAtrakartavyatvena vihitAni tatparityAgasyAgasyAzAstrIyatvAt , saGkoce mAnAbhAvAt , niSiddhAni kAmyAni ca bandhahetutvAt , dhanamUlAni ca dhanatyAgAdeva tyajyante, ityetAvadeva sannyAsapadArthatvAt , tathA, ca gItAvacanam" kAmyAnAM karmaNAM nyAsa, saMnyAsaM kavayo viduH| niyatasya tu saMnyAsaH, karmaNo nopapadyate // 1 // mohAt tasya parityAgastAmasaH parikIrtitaH" [ ] // iti sAkSAt samuccayapratipAdikApi zrutiH-" vidyAM cAvidyAM ca yastadvedobhayaM saha / avidyayA mRtyu tIrvA vidyayA'mRtamaznute " [ atrAvidyA karma, vidyA ca tatvajJAnaM tulyavad yo veda prApnotIti pUrvArddhArthaH, vedeti prayogAt " vidalu lAbhe" iti dhAtoH chAndasatvena bhAskarIyairdarzitatvAt , " tameva viditvA'timRtyumeti nAnyaH panthA vidyate'yanAya " [ ] iti vAkyaM tu evakArasya viditvetyanantaraM yojanAt tattvajJAnasyApyapavargasAmagrI nivezananiyamaparam, na tu vAkyAntarAvadhRtakAraNatAkakarmavyudA. sanaparam , samuccaye cAnyAnyapi bhUyAMsi vacanAni santi, tathA ca gItAvacanamsaMskAriNaH kartavyatvena - nityakarmakartavyatvena, vihitAni vidhyAtmakazrutivacanaprAptAni / tatparityAgasya teSAM karmaNAM saMnyAsinAM parityAgasya / azAstrIyatvAt zAstrapramANakatvAbhAvAt / nanu mokSAzramiNo'pi karmAparityAgitve karmasaMnyAsAbhAvAt saMnyAsitvameva na bhavet , akhilakarmaparityAgasyaiva saMnyAsapadArthatvAdityAzaGkAM manasi kRtvA tatpratikSepAyAha-niSiddhAnIti-niSiddhAni, kAmyAni ca bandhahetutvAt tyajyante itynvyH| ityetAvadeva niSiddhakAma-dhanAdhInakarmaNAM tyAgamAtrasyaiva / kAmyakarmanyAsasya saMnyAsapadArthatve bhagavadgItAvacanaM pramANayati-tathA ca gItAvacanamiti / kavayo vidvaaNsH| viduH jAnanti / niyatasya tu avazyakartavyasya punaH, avazyakartavyaM ca nityaM naimittikaM ca, tasya karmaNaH / saMnyAsaH tyAgo, nopapadyate na yujyata ityrthH| mohAt sarvakarmanyAsaH saMnyAsa iti bhramAt / tasya niyatakarmaNaH / zrutirapi sAkSAt karma-jJAnasamuccayaM pratipAdayantI tatra pramANamityAha- sAkSAditi / tAM zrutimullikhati-vidyAM ceti / asyA arthamupadarzayati- atreti-- asmin zrutivAkya ityrthH| avidyA karmetiavidyApadavAcyaM karmetyarthaH / vidyA ca tattvajJAnamiti - vidyApadavAcyaM tattvajJAnamityarthaH / vedatyasya prApnotItyarthaH / kathamityapekSAyAmAha- vedeti prayogAditi / nanvevaM tattvajJAnamAtrasyaiva mokSajanakatvapratipAdikA'pi zrutirasti tasyAH kA gatirityata aah-tmveti-aatmaanmevetyrthH| viditvA jnyaatvaa| atimRtyu mokSam / eti prApnoti / anyaH tattvajJAnAd bhinnH| ayanAya punaH saMsAre'nAgamanAya, mokSaprAptaye iti yAvat / panthAH mArgaH, upAya iti yAvat / na vidyate naivAsti / iti vAkyaM tu evaMsvarUpaM zrutivacanaM puna:, asya niymprmitynenaanvyH| evakArasya tamevetyatra sthitasyaivakArasya / viditvetyanantaraM yojanAt tathA yojane taM viditvaivetyevaMsvarUpaM labhyate, yathA daNDe satyeva ghaTa iti vAkyAd daNDamAtreNa ghaTa iti bodho na jAyate kintu daNDo'pi ghaTakAraNamiti bodha upajAyate. tena ghaTajanakasAmagyAM daNDo'pi nivizate iti labhyate, tathA taM viditvavetyAdivAkyAdAtmAnaM jJAtvaiva mokSamAsAdayati na tvAtmAnamajJAsveti bodha upajAyate, tena apavargajanakasAmagyAmavazyaM tattvajJAnaM nivizatIti niymprmuktvaakymityrthH| tarhi kiM paraM noktavAkyamityapekSAyAmAha- na rivati / vAkyAntareti-vidyAM cAvidyAM cetyAdivAkyetyarthaH, vAkyAntareNAvadhRtA- nirNItA, mokSaM prati kAraNatA yasya tadvAkyAntarAvadhRtakAraNatAkamevambhUtasya karmaNo vyudasanaparaMnirasanatAtparyakaM noktavAkyamityarthaH, "vyudAsanaparaM" ityasya sthAne "vyudasanaparaM" iti pATho yuktaH / samuccaye tttvjnyaankrmsmuccye| tathA ca samuccayapratipAdakaM ca, tamabhyarya Izvaram AtmAnaM vA, tadarcA'tra samyak tajjJAnarUpaiva / viSNupurANavacanamapi samuccaye pramANamityAha-viSNupurANe'pyuktamiti / tasmAt mokSasya paramapuruSArthatvAt / Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gapAmatataraGgiNI taraGgiNItaraNibhyAM samabar3ato myopdeshH| " sve sve karmaNyabhirataH saMsiddhiM labhate naraH / svakarmaNA tamabhyarcya siddhi vindati mAnavaH // " viSNupurANe'pyuktam " tasmAt tatprAptaye yatnaH kartavyaH pnndditainraiH| tatprAptiheturvijJAnaM karma coktaM mahAmate ! // " hArIta" ubhAbhyAmapi pakSAbhyAM yathA khe pakSiNAM gatiH / tathaiva jJAna-karmabhyAM prApyate brahma zAzvatam // " - [ zrutizca-" satyena labhyastapasA hyeSa AtmA samyagjJAnena brahmacaryeNa // " etanmUlakameva parijJAnAd bhavenmuktiretadAlakSaNaM param / kArya(ya)klezabhayAccaiva karma necchanti pnndditaaH||1|| jJAnaM pradhAnaM na tu karmahInaM, karmapradhAnaM na tu buddhihInam / tasmAd dvayoreva bhavet prasiddhinajhekapakSo vihagaH prayAti / / 2 // "[ __] ityAdi // na ca kAmya-niSiddhanaimittakAbhyAM karmabhyAM na samuccayaH tayostyAgAt, na nimittikanityena, ekaikazo vyabhicArAt, sAkalyenAsambhavAt , nApi yatyAzramavihitena / / " nyAyAgatadhanastattvajJAnaniSTho'tithipriyaH / zrAddhakRt satyavAdI ca gRhastho'pi vimucyate // 1 // " ] iti, AAAAAAAANA tatprAptaye mokSaprAptyartham , mokSazca paramAnandasvarUpaM brahmaiva, tasya pUrvamapi sattvAt tadutpattaye ityanuktvA tatprAptaye ityuktam / tatprAptihetuH moksspraaptisaadhnm| hArItavacanamapi samuccaye pramANamityAha- hArIta iti / satyanetyAdi spaSTam / etanmUlakameva tattvajJAna-karmasamuccayamokSakAraNatvapratipAdakopadarzitapramANamUlakameva / "retadAlakSaNaM" ityasya sthAne " retadAlasyalakSaNaM " iti pATho bhavitumarhati / "kArya" ityasya sthAne "kAya" iti pATho yuktaH / dvayoreva jJAna-karmaNorubhayorapi, evakArasyApyarthakatvAt , athavA'stu vyavacchedArthaka evaivakAraH, tena jJAnamAtrasya karmamAtrasya ca vyavacchedaH / na cetyasya vaacymitynenaanvyH| kAmyeti- kAmyaM ca niSiddhanaimittikaM ca kAmyaniSiddhanaimittike, tAbhyAM kAmyaniSiddha-naimittikAbhyAM karmabhyAM saha jJAnasya na samuccaya ityrthH| tatra hetu:-tayostyAgAditikAmya-niSiddhanaimitikakarmaNoH saMnyAsinA parityAgAdityarthaH / "na nimittikanityena" asya sthAne "na naimittikanitye" iti pATho yuktaH, naimittikaM ca tannityaM ca naimittikanityaM tena naimittikanityena saha tattvajJAnasya samuccayo'pi na yukta ityarthaH / naimittikanityakarmaNAmanekavidhatvena tatraikanaimittikanityakarmaNo yatyAzramavihitasya sahakAre'pi tattvajJAnato mukteranudayanAnvayavyabhicArasya yatyAzramavihitayatkiJcinnaimittikanityasahakRtatattvajJAnasyApyabhAve'pi tadanyayatkiJcinaimittikanityasahakRtatattvajJAnato mukterbhAvena tattannaimittikanityakarmasahakRtatattvajJAnasya mukti prati kAraNatve pratyeka vyatirekavyabhicArasya sadbhAvAditi niSedhahetumupanyasyati- ekakaikazo vyabhicArAditi / sakalanaimittikanityakarmasahakRtatattvajJAnasya mukti prati kAraNatvaM tu sakalanaimittikakarmaNAmekadA'sambhavena tatsahakArasyApi tattvajJAne'sambhavAdeva na sambhavatItyAhasAkalyenAsambhavAditi / yatyAzramavihitena karmaNA samuccayo'pi tattvajJAnasya na sambhavati gRhasthasyApi tattvajJAnato muktaH sambhavasyAgame pratigaditatayA gRhasthaniSThatattvajJAnasya yatyAzramavihitakarmasahakRtatvAbhAvAdityAha-nApi yatyAzramavihiteneti / niSedhe hetumAha- nyAyAgatadhana iti-nyAyAgatadhana ityAdi prathamAntapaJcakaM gRhastho'pItyasya vizeSaNam, nyAyenAgataM dhanaM yasya sa nyAyAgatadhano nyAyopArjitadhanavAnityarthaH, tattvajJAne niSThA- zraddhA yasya sa tattvajJAnaniSThaH, atithiH priyo yasya so'tithipriyaH, yaH kazcidatithiH svagRhamAgacchati bhaktyA tasmai yo bhojyAnapAnAcchAdanavastrAdidAnena svAtmAnaM kRtArtha manyamAna iti yAvat , devapitRzrAddhakArI zrAddha kRt , satyaM vadituM zIlaM yasya sa satyavAdI, iti paJca Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmatataraGgiNI-taraGgiNItaraNigyA samalahato nyopdeshH| 501. ityAgamena gRhasthasyApi mokSazravaNAt, ityupapattivirodhAdeva na samuccaya iti vAcyam , yatrAzrame yAni mokSahetutayA vihitAni taireva tadAzramitvajJAnasya samuccayopapatteH, na ca karmaNAM parasparavyabhi. cArAnniHzreyase ca svargAd vaicitryAbhAvAnna tat prati kAraNatvamiti vAcyam , svAbhAvikavizeSavirahe. 'pi pratiyogibhedena vizeSasya niHzreyase'pyavirodhAt , tattatpuruSIyamumukSuvihitakarmatvena tattatpuruSIya. vijAtIyaduHkhadhvaMse hetutvasambhavAt , avazyaM cAbhAvarUpe kArya pratiyogibhedena vizeSo'bhyupeyaH, kathamanyathA AzrayanAza-pAkayo rUpanAzakAraNatvamiti, na ca jJAnasya vihitvAdadRSTajanakatvenAdRSTasyaiva prAdhAnyam , na ca rAgAdyabhAvAd yogino'dRSTotpattyasambhavaH, muktivirodhyapUrvotpattAveva rAgAdeH sahakAritvAt , tAvataiva mokSaphalakavidhyanupapattiparihArAditi vAcyam , zukAditattvajJAnasAdhyatayA kluptena vizeSaNaviziSTo gRhastho gRhasthAzrame vartamAno'pi vimucyate- mukto bhavati / ityAgamena evaM- svarUpAgamena / iti evaMprakAreNa / upapattivirodhAdeva asamuccayasAdhakayuktinativirodhAdeva / niSedhe hetumupadarzayati-- yatrAzrama iti-" tereva tadAzramitvajJAnasya" ityasya sthAne "tereva tadAzramitattvajJAnasya" iti pATho yuktaH, svasvAzramavihitakarmabhistattadA. zramiNastattvajJAnasya samuccayopapattarityarthaH / nanvekasya karmaNo'bhAve'pi karmAntareNa mokSasyotpattervyabhicAreNa na karmaNAM mokSaM prati kAraNatvaM sambhavati, yathA svarga jAtyaM samastIti vijAtIyasvarga prati yAgavizeSasya kAraNatvam , ta nyavijAtIyasvarga prati tadyAgAnyayAgavizeSasya kAraNatvam , evaM tIrthavizeSasnAnAderapi tattadvijAtIyasvarga prati kAraNatvamiti na tatra vyabhicAraH, tathA mokSe'pi yadi tattatkarmajanye vaijAtyaM syAt tadA vijAtIyamokSaM prati tatkarmaNaH kAraNatvaM tadanyakarmaNastu tanmokSagatavaijAtyabhinnajAtyAkalitamokSa prati kAraNatvamityupagame vyabhicArI na bhavet , na caivam , mokSe duHkhadhvaMsAtmakatvenAbhAvasvarUpe vaijAtyAbhAvAdityAzaGkaya pratikSipati-na ceti- asya yaacymitynenaanvyH| tat prati niHzreyasaM prati / niSedhahetumupadarzayati-svAbhAvikavizeSavirahe'pIti- abhAvAtmake mokSe avaantrjaatyaatmksvaabhaavikvishesssyaabhaave'piityrthH| duHkhadhvaMsalakSaNasya mokSasya pratiyogino duHsvasya vaijAtyasambhavAd vijAtIyaduHkhapratiyogikatvalakSaNavizeSasya niHzreyase'pyavizeSa ityAha-pratiyogibhedeneti / pratiyogibhedena niHzreyase vizeSasya sambhava viziSya kAryakAraNabhAvo yathA sambhavati tthopdrshyti-ttttpurussiiyeti| kAryakAraNabhAvopapAdanAya pratiyogimedaprayuktasyAbhAva vizeSasyAvazyAbhyupagantavyatvaM darzayati- avazyaM ceti- asyAbhyupagantavyaM ityanenAnvayaH / kathamityasya rUpanAzakAraNatvamityanenAnvayaH / anyathA abhAve vizeSAnabhyupagame, AzrayanAzAdapi rUpasya nAzaH, pAkAdapi rUpasya nAzaH, tathA cAzrayanAzAbhAve'pi rUpanAzasya bhAvena vyabhicAreNa rUpanAzasya kAraNatvaM na bhavet , evaM pAkA bhAve'pi rUpanAza AzrayanAzAd bhavatIti vyabhicAreNa pAkasya kAraNatvaM na syAt , abhAve vizeSAbhyupagame tu vilakSaNarUpanAza prati AzrayanAzatvena kAraNatvam , tadvilakSaNarUpanAzaM prati pAkatvena kAraNatvamityevaM kAryakAraNabhAvaH sambhavatItyarthaH / na cetyasya vAcyamityanenAnvayaH, yad vihitaM tadadRSTadvArA kAryajanakaM yathA darzapUrNamAsAdikaM vihitamatastadapyadRSTadvAraiva mokSajanakamiti tattvajJAnasya vihitamadRSTadvArA svargAtmakakAryajanakaM, tattvajJAnaM ca vihitatvAd dvArIbhUtAdRSTa janakatvenAdRSTasyaiva prAdhAnyaM syAdityarthaH / uktAzayAH pratividhAnamAzaGkaya pratikSipati- na ceti- tattvajJAnaM yogina eva bhavati, tatra ca rAgAdikaM nAsti, rAgAdikaM cAdRSTasya kAraNamiti rAgAdirUpakAraNAbhAvAnna tatrAdRSTamutpadyate, tatazca vihitatvamaprayojakatvAnna tattvajJAnasyAdRSTajanakatvasAdhanAyAlamityadRSTasyAbhAvAnna tasya mokSajanakatvamiti na tasya prAdhAnyamiti na cetyarthaH / tatra hetumAha-muktIti- muktivirodhi yadapUrvamadRSTaM tadutpattAveva rAgAdeH sahakArividhayA kAraNatvAt tattva. jJAnAd yadadRSTaM bhavati tanmokSAnukUlameva na tu mokSavirodhIti tadutpattau na rAgAdikaM kAraNamiti tadabhAve'pi yoginyadRSTotpattiH sambhavatItyadRSTasya prAdhAnyaM syAdevetyarthaH / tAvataiva adRSTasya kAraNatvenaiva mokssphlktttvjnyaanvidhernuppttivirhaadityrthH| uktAzaGkApratikSepahetumupadarzayati- zukAdIti-zuko vyAsaputrastasya tattvajJAnAnmithyAdhvaMsAdeva muktiriti Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 402 mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samato myopdeshH| mithyAjJAnadhvaMsena dRSTenaivopapattAvadRSTakalpanA'yogAt, anyathA bheSajAdiSvapi tatkalpanApatteH, evaM ca vihitatvaM tatraiva vyabhicArIti draSTavyam , na cAvaghAtavaniyamAdRSTakalpanA, tatra vaituSyasyAnyathApi sambhavena sA, atra tu mithyAjJAnasya nivRtteranyathA'sambhava iti vizeSAt , nanvatrApi virodhiguNAntarotpatterapi mithyAjJAnadhvaMsaH sambhavati, na ca mithyAjJAnapadaM tadvAsanAparam, tattvajJAnAt taddhvaMsasyaivAGgIkArAt , tasya cAnyathA asambhava eveti vAcyam , acikitsyarogAditApasyApi sambhavAt , na cetaravAsanAnAze'pi tataH saMsAravAsanAyA anAza iti vAcyam , sAmAnyAvacchedena pAkSikaprAptereva niyamamUlatvAt , anyathA tatra tattvajJAnasya vyApAratayA klupto yo mithyAjJAnadhvaMsastena dRSTenAnyatrApi mokSarUpaphalasyopapattAvadRSTasya vyApAratayA kalpanAyA ayogAdityarthaH / anyathA dRSTena kAryopapattAvapyadRSTasya kalpane / ttklpnaaptte| adRSTakalpanApattaH, bheSajAdInAmapi vihitatvenAdRSTajanakatvasAdhanasya kartuM zakyatvAditi tatrApyadRSTasya prAdhAnyaM prasajyetetyarthaH / evaM ca bheSajAdInAM dRSTadvAreNaiva phalajanakatvavyavasthitau ca, bheSajAdInAM vihitatvamasti, adRSTa janakatvaM ca nAsya dRSTa janakatvarUpasAdhyAbhAvavati bheSajAdau vRttitvAd vihitatvaM vyabhicArIti na tena tattvajJAnasyAdRSTajanakatvaM sidhyatIti nAdRSTasya praadhaanymityrthH| nanu vrIhInavahantItyatra vrIhInavahanyAdeveti niyamavidhyAzrayaNAd vaituSyalakSaNadRSTavyApArasya sambhave'pi niyamAnyathA'nupapattyA'vaghAtajanyAdRSTaM vyApAratayA kalpyate, tathA prakRte'pi AtmA jJAtavya eveti niyamavidhyAzrayaNAt tadanyathAnupapattyA niyamAdRSTa kalpanIyamityadRSTasya prAdhAnyaM syAdevetyAzaGkaya pratikSipati-na ceti / pratikSepahetumuparzayatitatreti-- brIhInavahantItyatra vaituSyakaraNArthaka eva yadyavaghAtastadA vaituSyarUpakAryasyAvaghAtamantareNApi nakhavidAraNAdinA sambhavenAvaghAtasya vaiyarthaM syAdato'dRSTadvArA vrIhikaraNakayAga evAvaghAtasya hetutvamiti kalpanA''vazyakI, prakRte tu tattvajJAnato muktimithyAjJAnanivRttimantareNa na sambhavati, mithyAjJAnanivRttizcAtmajJAnamantarA na sambhava iti mithyAjJAnanivRttastattvajJAnajanyatvamAvazyakamiti na prayojanaM niyamAdRSTakalpanAyA ityevaM vizeSAdityarthaH / zaGkate- nanviti / atrApi tattvajJAnavidhisthale'pi / virodhIti- yathA jJAnAntaraM svarodhIcchAdinA nazyati yogyavibhuvizeSaguNAnAM svAvyavahitottaravRttivizeSaguNanAzyatvamiti niyamAt , tathA mithyAjJAnamapi svavirodhiguNAn nazyatIti mithyAjJAnadhvaMsasyAnyathaivopapatteradRSTameva tattvajJAnajanyamabhyupeyamiti tasya prAdhAnyaM syAdevetyarthaH / atra samAdhAnamAzaGkaya pratikSipati- na ceti- asya vAcyamityanena sambandhaH / tadvAsanAparaM mithyAjJAnajanyavAsanArUpArthatAtparyakam , tathA ca vAsanAyA bhAvanAkhyasaMskArarUpAyA atIndriyatvena yogyavibhuvizeSaguNatvAbhAvAnna svavirodhiguNatvAbhAvAna svavirodhiguNAntarotpattito nAza iti tattvajJAnanAzyatvameva tasyA abhyupeyamityAha- tattvajJAnAditi / tadudhvaMsasyaiva mithyAjJAnajanyavAsanAdhvaMsasyaiva / tasya ca mithyAjJAnavAsanAdhvaMsasya tu / anyathA tattvajJAnamantareNa / niSedhahetumAha- acikitsyeti " acikitsyarogAditApa. syApi sambhavAt" ityasya sthAne " acikitsyarogAdinAzavat tasyAnyanyathAsambhavAt " iti pATho yuktaH, acikitsyaHcikitsayA nivartayitumazakyo yo rogastadAderyathA cikitsAdyatiriktakAraNAntarAdeva nAzasya sambhavastathA mithyAjJAnajanyavAsanAnAzasyApi tattvajJAnAtiriktakAlAdikAraNAdeva sambhavAdityarthaH / nanu kAlasmRtyAdirUpakAraNAntarAdanyavAsanAnAzasya sambhave'pi mithyAjJAnajanyasaMsAravAsanAyA na tattvajJAnAtiriktakAraNataH sambhava iti tattvajJAnAdeva mithyAjJAnajanyavAsanAnAza ityAzaGkaca pratikSipati- na ceti- asya vAcyamityanenAnvayaH / itaravAsanAnAze'pi tattvajJAnabhinnakAlasmRtyAdikAraNabalAnmithyAjJAnavAsanAbhinnavAsanAnAze'pi / tataH tattvajJAnabhinnakAraNataH / niSedhe hetumAha- sAmAnyAvacchedeneti- " vidhiratyantamaprAptI niyamaH pAkSike sati / tatra cAnyatra ca prAptau parisaGkhayeti gIyate // " iti vacanAd yatsAmAnyAvacchedena yasya pAkSikaprAptiH- kAraNAntareNa sambhavAlocanAyAmaprAptistadanAlocane prAptiH, tasyAM satyAM niyamavidhirbhavatItyataH sAmAnyAvacchedena pAkSikaprAptereva niyamamUlatvAt , yathA Rtau bhAryAmupeyAdityatra niyamavidhivAdimate RtAveva bhAryAmeva upeyAdeveti, tatra RtukAle tadbhinnakAle ca rAgato bhAryAyAM gamanaM prAptam , tatra yadA RtubhinnakAle gamanaM tadA RtukAle gamanaM na prAptam , yadA ca RtukAle gamanaM tadAnIM prAptamityevaM pAkSikaprAptau niyamaH- RtAveveti, etAvatA RtAveva gamanasya niyamaH, sa ca bhAyAM tyaktvA'nyAbalAyAmRtumatyAM gamane'pi nirvahatItyato bhAryAmeveti niyamaH, tatrApi bhAryAbhinnA Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / pUrvIya vrIhi vizeSe nakhanirbhedAprApteH, tatrApi niyamAdRSTAnupapattiriti cet ? na - zakya parivarjanapAkSikaprAptereva niyamamUlatvAt, yathA " vrIhInavahanti " ityatra pakSe prAptasya nakhanirbhedAdeH zakyena parivarjanenAbhighAto niyamyate - ' avahantavyA eva na nakhairnirbhetavyAH' iti, naitramatra, tatvajJAnenaiva mithyAjJAnaM nivartayenna virodhiguNarogAdineti zakyaM pratijJAtuM tasyApuruSatantratvAt / ata eva prokSi(ta) vrIhyavaghAtatvenai ( ) va zravaNajanyatattvajJAnatvena niyamAdRSTahetutvadhauvyamiti nirastam, prokSaNAdeH pradhAnAGgatvena pradhAnApUrvaphalakAdRSTajanakatvAt tatra tathoktisambhave'pyatra pradhAnasyaiva dRSTaphalatvena tathA vaktumazakyatvAt / kiJca, atra vijAtIya tattvajJAnatvenaiva dRSTadvArA muktihetutvAnna zreyasI adRSTakalpanA, tatra vai jAtyenaiva hetutve tadavacchinne prokSaNahetutvoktau kRSNale prokSaNabAdhApatteH, na cAvahantavyaprokSaNatvenApyadRSTahetutvAt tatrApi niyamAdRSTuM kalpanIyam, dRSTArthasyaiva niyamAdRSTArthasya siddhAntitatvAditya 403 "" striyaM yadA gantumicchati tadA bhAryAgamanaM na prAptam, yadA bhAryAM gantumicchati tadA bhAryAgamanaM prAptamityevaM pAkSikaprAptau bhAryAmeveti niyamaH, evamapi RtAveva bhAryAmeva kadAcid gantumicchati tadAnIM gamanaM prAptam, yadA ca gamanaM necchati tadAnIM na gamanaM prAptamityevaM pAkSikaprAptau upeyAdeveti niyamaH, tathA ca Rtau bhAryAyAmagamane pratyavAyaH, anRtAvapi bhAryAyAM gamane pratyavAyaH, RtAveva bhAryAbhinnAbalAyAM gamane pratyavAya iti labhyate, evamRtukAle niyamato bhAryAgamane puNyamiti / sAmAnyAvacchedena pAkSika prApterniyama mUlatvA vedanAya dRSTAntamupadarzayati- yatheti vrIhInavantItyatra yadA tuSavimokArthaM nakhanirbhedAdikaM kartumicchati tadAnImavadhAto na prAptaH kintu nakhanirbhedAdikameva prAptamityevaM pakSe prAptasya nakhanirbhedAdeH parivarjanaM kartuM zakyata iti zakyena parivarjanenAbhighAto niyamyate ityarthaH / tanniyamasvarUpa mullikhati- avahantavyA evetitathA ca tuSo nakhanirbhedAdito'pi bhavatIti tatrAnyathAsiddhasya niyamitAvaghAtasya dRSTameva balamityarthaH / " naitramatra, tattva ityasya sthAne " naivamatra tattva" ityevamullekho yuktaH, atra tatrajJAnenaiva mithyAjJAnaM nivartayenna virodhiguNAdityevaM pratijJAtuM na zakyamityanvayaH / pratijJAtumityasya " pratijJAtuM ' ityulekho vidheyaH / tatra hetumAha - tasyeti - mithyAjJAnanivartanasya puruSaprayatnAnadhInatvAt, tattvajJAnenApi tannivartayituM zakyaM kAraNAntareNApItyarthaH / ata evetyasya nirastamityanenAnvayaH / prokSiteti - vrIddIn prokSatItyapi niyamavidhireva prokSitA eva vrIhayo'vaghAtAya kalpanta ityaprokSitavrIhINAmavaghAtasya sambhave'pi na tairavaghAtitairyAgopakAra iti tuSavimokalakSaNaM kAryamakiJcitkaraM tatra, kintu prokSitavrIhyavaghAtena niyamAdRSTamutpadyate tadddvArA prokSaNaM yAgAGgamato yathA prokSitavrIhyavaghAtatvena niyamAdRSTaM prati kAraNatvaM tathA zravaNajanyatattvajJAnatvena niyamAdRSTaM prati kAraNatvamityapyata eva nirastamityarthaH / ata evetyanenoktameva nirAsahetuM spaSTayati- prokSaNAderiti / pradhAnAGgatvena pradhAnIbhUtayAgAGgatvena pradhAnenA'pUrve janayitavye sahakAritayA prokSaNAdikamapekSitam, prokSaNaM ca kriyArUpatvAcciravinaSTatvena na sAkSAtpradhAnApUrva janakamato'dRSTadvArA janakatvamiti pradhAnApUrvaphalakAdRSTajanakatvAt prokSaNasthale prokSitavrIhyavaghAtatvena niyamAdRSTahetutvoktisambhave'pi tattvajJAnasthale pradhAnasya tattvajJAnasyaivAjJAnanivRttilakSaNadRSTaphalakatvena zravaNajanyatattvajJAnatvena niyamAdRSTa hetutvasya vaktumazakyatvAdityarthaH, tattvajJAnasthale niyamAdRSTAbhAve yuktatyantaramupadarzayati- kiJceti / atra tattvajJAnasthale / dRSTadvArA ajJAna nivRttilakSaNadRSTadvArA / tatra avaghAtasthale / vaijAtyenaiveti avaghAte vaijAtyaM kalpayitvA kalpitena vaijAtyenaivAvaghAtasya pradhAna sahakAritvena pradhAnajanyApUrvaM prati hetutve vijAtIyAvaghAtatvAvacchinne prokSaNasya hetutve kRSNale avaghAtasyaivAbhAvena vijAtIyAvaghAtasyApyabhAvAd vijAtIyAva ghAtakAraNatvena vihitatayA'bhimatasya prokSaNasya bAdhApatterityarthaH / nanu vrIhIn prokSatIti vinA'vahantavya prokSaNatvenApi pradhAnAGgatvaM vidhIyate, kRSNalazcAvahantavyo na bhavatIti tatprokSaNasya prokSaNatvena hetutvamiti na kRSNale prokSaNavAgha ityAzaGkaya pratikSipati- na ceti / adRSTahetutvAt pradhAnApUrvahetutvAt / tatrApi avaghAtasthale'pi / " niyamAdRSTaM kalpanIyaM " ityasya sthAne niyamAdRSTaM na kalpanIyaM " iti pATho yuktaH / niSedhe hetumAha- dRSTeti / syaiva " ityasya sthAne " dRSTArthasyeva " iti pATho yuktaH, avaghAtAdestuSavimokalakSaNadRSTArthasyeva niyamAdRSTarUpaprayojanasya 66 - Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / nyatra vistaraH | udayanAnusAriNastu - " anutpannatattvajJAnasya jJAnArthinastatpratibandhaka durita nivRttidvArA prAyazcittavadArAdupakArakaM karma sa nityopakArakaM ca tattvajJAne, utpanna tattvajJAnasya tvantaralabdhadRSTeH kArIrisamAptivadArabdhAgni saMpAlanaM lokasaGgrahArtham, yadyapi lokasaGgrahe na prayojanam, sukhaduHkhabhAvatatsAdhanetaratvAt, tathApi lokAnAM nityatvena yajjJAnaM tatparityAgArthaM ( tatparipAlanArthaM ) tattadduHkhajaiminIyaiH siddhAntitatvAdityarthaH / pranthAntare'pyayaM vizeSeNa vicArito'sti, vizeSAvagamecchubhiravalokanIyaM tadetyupadezAbhiprAyeNAha - ityanyatra vistara iti / etAvatA prabandhena mumukSukarmavyApAratvaM tattvajJAnavRtti na bhavatItyupagantRRNAM bhAskarIyANAmAzayo darzitaH, idAnIM mumukSukarmavyApAratvaM tattvajJAnavRttItyupagantRRNAmudayanAcAryANAM matamupadarzayati- udayanAnusAriNastviti - asya AhurityanenAnvayaH / kimAhurityapekSAyAmAha - anutpannatatvajJAnasyeti - na utpanna - manutpannamanutpannaM tattvajJAnaM yasya so'nutpannatattvajJAnastasyetyarthaH / kathambhUtasya tasya jJAnArthinaH jJAneccho:, asyAssrAdupakArakaM karmetyanenAnvayaH / tatpratibandha keti - jJAnapratibandhaketyarthaH / prAyazcittavaditi - prAyazcittaM yathA pApanivRttidvArA puruSasyA''rAdupakArakaM sAkSAdupakArakaM tathA nityanaimittikAdikarmApi jJAnapratibandhakapApanivRttidvArA anutpannatattvajJAnasya puMsa ArAdupakArakaM sAkSAdupakArakamityarthaH / sa nityo " ityasya sthAne " sannipatyo " iti pATho yuktaH, sannipatyopakArakaM paramparayopakArakam jJAnArthinaH puruSasya tatpratipanthakaduritanivRttirevApakAraH, sa sAkSAdeva bhavatItyetAvatA tasya sAkSAdupakArakaM karmArAdupakArakamityabhidhIyate, tattvajJAnasya tu pUrvamasattvAdAtmalAbha evotpattisvarUpa upakAraH, sa ca na sAkSAt karmaNo bhavati, kintu pratibandhakanivRtti janayitvaiveti tattvajJAne paramparayopakArakaM karma sannipatyopakArakamiti kathyata iti bodhyam / yasya tattvajJAnamutpannaM tasya karma nA''rAdupakArakaM navA sannipatyopakArakamityanupakArakasya karmaNastadAnIM karaNaM kimarthamityapekSAyAmAha - utpannatatvajJAna syeti utpannaM tattvajJAnaM yasya sa utpannatattvajJAnastasyetyarthaH / " labdhadRSTeH ityasya sthAne '" labdhavRSTeH " iti pATho yuktaH, antaraM - kArIrIyAgArArambha - tatsamAptyormadhyakAle, labdhA - prAptA, vRSTiryena so'ntaralabdhavRSTistasya kArIrIyAgakartuH puMsaH kArIrI samAptirniSphalA'pyanuSThitA bhavati, vRSTayarthaM hi kArIrIyAgaH kriyate vRSTizca kArIrIyAgasamApteH prAgeva jAteti niSphalatvaM tasyAH, tathA yAvajjIvamagnihotraM juhotIti vidhipraaptsvrgaadiphlkyaavjjiivnkaaliin| gnihotropakArasyAgneH saMpAlanaM tattvajJAnino niSphalamapi tattvajJAninA'pyagni saMpAlanaM kriyate'to'smAbhirapyAgni saMpAlanaM kartavyamevetyevamupAttabuddhayo lokA agnisaMpAlane pravartanta ityevaM lokasaGgrahArthamityarthaH, atra 66 "" 404 - 19 1 "" " na me pArthAsti kartavyaM triSu lokeSu kiJcana / nAnavAptamavAptavyaM varta eva ca karmaNi // yadi, tyahaM na varteyaM tu karmaNyatandritaH / mama vartmAnuvartante manuSyAH pArtha | sarvazaH // utsIdeyurime lokAH na kuryAM karma cedam [ gItA, a0 3 zlo0 22] ityAdi gItAvacanamapi pramANaM bodhyam / nanu lokasaGgrahasya sukhaduHkhAbhAva-tatsAdhanabhinnatvena puruSArthatvAbhAvAt tadartha tattvajJAnino'gnipAlanAdau pravRttirna yuktetyata Aha- yadyapIti / " lokasaGgrahe ' ityasya sthAne " lokasaGgraho " iti pATho yuktaH / kathaM na lokasaGgrahaH prayojanamityapekSayAmAha - sukha-duHkhAbhAvatatsAdhanetaratvAditi - sukha duHkhAbhAva- suvasAdhana duHkhAbhAva-sAdhanAnyatama bhinnatvAdityarthaH, tatra sukha-duHkhAbhAvayoranyecchAnadhInecchAviSayatvalakSaNaM paramaprayojanatvam, tatsAdhanayozca sukha-duHkhAbhAvAnyatarecchAdhInecchAviSayatvalakSaNaM gauNaprayojanatvam, lokasaGgrahazca tadanyatarAbhAvAnna prayojanamityAzayaH / tathApi lokasaGgrahasya prayojanatvAbhAve'pi, lokAnAM vihitAcaraNaniSiddhAnAcaraNapravRttAnAM janAnAm, nityatvena yajjJAnaM agnipAlanaM nityaM sarvadA kartavyamityAkArakam tatparipAlanArtha tadrakSaNArtham, yadi tattvajJAnI nAgnisaMpAlanaM vidadhyAt tadAgnipAlanaM na nityaM tattvajJAninA'nAcaritatvAdityanumAnenAgnipAlanasya nityatvAbhAvajJAnena pratiruddhatvAt tannityatvajJAnaM nodiyAditi agatyA maraNaM yad dvijairagnipAlanaM kriyate tadutsAdo bhavet, tattvajJAninA'gni saMpAlane AcaryamANe tu pratibandhakanityatvAbhAvajJAnAbhAvAnnityatvajJAnamavicchedena samu diyAdeveti bhavati tatsurakSitam, tatazca lokAnAM tadAcaraNato'gnihotrAdikarmaphalamapi zAstroktaM bhavatyevetyevaM paramparayA paragatasukhaduHkhAbhAvasAdhanatvAt tattvajJAnyAcaryamANasyAgni saMpAlanasya saphalatvamityarthaH / athavA tattvajJAninaH saJcitakarmaNAM Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / yogena karmanAzArtha vA tat, idameva ca dvAri-dvArayoH karma-tattvajJAnayoH kAraNatvaM tulyakakSatayA samuccayo neSTa ityanena vivakSyate, yadyapi ca tIrthavizeSasnAnAdInAM tattvajJAnavyApArakatvaM na zAbdam , tathApi 'tIrthavizeSasnAnAdIni tattvajJAnadvArakANi mokSajanakakarmatvAt yamAdivat' ityanumAnAt tathAtvasiddhiH, na ca yogatvamupAdhiH " kathayati bhagavAnihAntakAle bhavabhayakAtaratArakaM prabodham " [ ityAdipurANAt " rudrastArakaM brahma vyAcaSTe , [ ] iti zrutezca kAzIprAyAgAdestattva. jJAnavyApArakatvasiddhau tatra sAdhyAvyApakatvAd ityAhuH / svatantrAstu- " tattvajJAnaM pratyaGgatvapakSe karma. NAmapUrvadvArA janakatvaM duritadhvaMsakalpanAto laghutvAt , vastutaH karmaNAM niHzreyasahetutve tajjanyaniHzreyasajanakatayA tattvajJAnasya karmavyApAratvaM vAcyam , tadeva tu na yukaM " karmaNA na prajayA dhanena " [ ] " nAnyaH panthA vidyate'yanAya " [ zvetA0 3. 86. 15.] " nAstyakRtaH kRtena" nAze'pi prArabdhakarmaNAM bhogadeva kSayo ' nAbhuktaM kSIyate karma kalpakoTizatairapi / " [ ] iti vacanAt tatra karmapadasya prArabdhakarmaparatvAt , evaM ca tattvajJAnino yad duHkhajanakaM prArabdhaM karma tad duHkhamadattvA na nazyati, yAvanna tannAzastAvanna tanmuktirityagnisaMpAlanaprayAsotpannaduHkhopabhogena karmanAzArthamagnisaMpAlanaM kartavyakakSAmAskandatIti kalpAntaramAha- tattaduHkhayogeneti / tat ArabdhAgnisaMpAlanam / tathA coktadizA tattvajJAnadvArA karma mukkiM janayatIti mumukSukarmavyApAratvaM tattvajJAnavRtti bhavatyevetyAzayenAha- idameva ceti- anantaropadarzitasvarUpamevetyarthaH / tulyakakSatayA samapradhAnatayA mukti prati kAraNatvena / samuccayaH tattvajJAna-karmaNoH samuccayaH / neSTaH naabhimtH| na zAbdaM na zabdapramANagamyam / tathA'pi tIrthavizeSasnAnAdInAM tattvajJAnavyApArakatvasya zabdapramANAgamyatve'pi / tathAsvasiddhiH tIrthavizeSasnAnAdInAM tattvajJAnavyApArakatvasiddhiH / nanu yatra yatra tattvajJAnavyApArakatvaM tatra tatra yogatvamityevaM tattvajJAnavyApArakatvalakSaNasAdhyavyApakatvAd yatra yatra mokSajanakakarmatvaM tatra tatra yogatvamiti nAsti tIrthavizeSasnAnAdInAM mokSajanakakarmatve'pi yogatvAbhAvAdityevaM mokSajanakakarmatvalakSaNasAdhanAvyApakatvAd yogatvamupAdhiriti sopAdhikatvAd vyApyatvAsiddhidoSaprasto mokSajanakakarmatvalakSaNa heturna tIrthavizeSasnAnAdInAM tatra jJAnadvArakatvalakSaNasAdhyasAdhanAya prabhurityAzaGkaya pratikSipati- na ceti / kAzImaraNAdestattvajJAnadvArA mokSajanakatvasya zAstrasiddhatvena tatra tattvajJAnavyApArakatvalakSaNaM sAdhyamasti, yogatvaM ca tatra nAstItyevaM sAdhyavyApakatvAbhAvena yogatvasyopAdhitvAsambhavAditi niSedhahetumupadarzayati- kathayatIti / bhagavAn sadAzivaH / iha kAzyAm / antakAle mrnnaavyvhitpuurvkaale| bhavabhayakAtaratArakaM bhavaH- saMsAraH, tasmAd yannarakAdiduHkhaprAptibhayaM tena kAtarA ye janAsteSAM tArakaM-saMsArasamudrottAraM punaH saMsArAgamananibandhanam / prabodhaM tattvajJAnaka tArakamantraM karNe kathayati upadizatItyarthaH / rudra iti- sadAzivaH, tArakaM brahma brahmajJAnajanakaM mantraM kathayatItyarthaH / "kAzIprAyAgAde" ityasya sthAne "kAzImaraNAde" iti "kAzIpramApaNAde" iti vA pATho yuktaH, pramApaNaM mRtyuH / tatra kAzImaraNAdau / sAdhyAvyApakatvAt sAdhyaM tattvajJAnadvArakatvaM tatrAsti yogatvaM ca nAstItyevaM sAdhyAvyApakatvAt / iti evam / AhuH udayanAnusAriNo vadanti / svatantrANAM matamupadarzayati- svatantrAstvitiasya 'AhuH' ityanenAnvayaH / tattvajJAnaM pratyaGgatvapakSe karma tattvajJAnasyAGgaM - kAraNamiti pakSe / karmaNAmapUrvadvArA janakatvaM nitya naimittikakarmaNAmadRSTadvArA tattvajJAnajanakatvam / laghutvAt lAghavAt , tattvajJAnaM prati tattvajJAnapratibandhakaduritanivRttidvArA karmaNAM janakatve tattvajJAnapratibandhakaM duritaM kalpanIyaM tannAzazca kalpanIya ityevaM dvitayakalpanA. pekSayakApUrvakalpane lAghavAdityarthaH / yaccodayanAcAryAnusAribhistattvajJAnadvArA karmaNAM niHzreyasa prati hetutvamityucyata tasyAyuktatvamAvedayati-vastuta iti / tajjanyeti- karmajanyetyarthaH / karmajanyatvaM yadi niHpreyase bhavet tadA karmajanyaniHzreyasajanakatvAt tattvajJAna vyApArakatvaM karmaNAM yujyetApi, na caivamityAha- tadeva tviti - ni.zreyase karmajanyatvameva vityarthaH / yuktatvAbhAve hetumupadarzayati- na karmaNeti- "na karmaNA na prajayA dhanena tyAgenaike'mRtatvamAnazuH" ityekaM zrutivacanaM karmaNo mokSajanakatvaniSedhopadarzakam , " tameva viditvA'timRtyumeti nAnyaH panthA vidyate'yanAya" iti dvitIyaM zrutivacanaM Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 406 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaito nayopadezaH / [muNDa0 1. 2. 12.] " karmaNA badhyate janturvidyayA ca vimucyate / tasmAt karma na kurvanti yatayaH pAradarzinaH" // [1 saM0 so0 28] ityAdi zrutismRtizatena niSedhAt karmajanyatvAbhAvAcca " tapasA kalmaSaM hanti avidyayA mRtyu tItatastu taM pazyati niSkalaM dhyAyamAnaH kaSAyapatiH karmabhyaH" ityAdibhistattvajJAnotpattipratibandhadurita nivRttyaivAnyathAsiddheH pradarzanAd na ca " vividiSanti yajJena" ]" sarva karmAkhilaM pArtha ! jJAne parisamApyate " [bha0 gI0 4. 23 ] ityAdibhiH karmajanyatA'pi pratIyata iti vAcyam , sA hi na apUrvadvArA pratibandhakaduritAnucchede apUrvasahasrasyApi akizcitkaratvAt , taducchedena tajjanane tu pramAntarAdhRtakAraNabhAvena pratibandhakAbhAvenaivAnyathAsiddheH / na caivaM yAgAderapyapUrveNAnyathAsiddhiH syAt , tasya yAgakAraNatAmahottarakalpyatvenopajIvyAparipanthitvAt , iha tu pratibandhakAbhAvasya kAryamAne kAra[Na]tAyAH prAgevAvadhAraNAditi vizeSAt / ata eva maGgala-kArIryoH pratibandhakaduritanivRttimAtraphalakatvam, vRSTi-samAptI tu svakAraNAdeveti siddhAntaH / niruktaniSedhAvabodhakam , ' nAstyakRtaH kRtena" ityAditRtIyazrativacanaM tadAvedakam , "karmaNA badhyate jantuH" ityAdivacanaM tu smRtiH| niSedhAt mukti prati karmaNAM janakatvasya nirAkaraNAt / tajjanyatve sati tajanyajanakatvaM tavyApAratvam, tattvajJAnasya tu karmajanyatvameva nAstItyetAvatA'pi tattvajJAnasya karmavyApAratvaM na sambhavatItyAha-karmajanyasvAbhAvAcceti- tattvajJAnasya krmjnytvaabhaavaacetyrthH| tattvajJAnasya karmajanyatvameva kuto netyAkAGkAyAmAha-tapaseti / ityAdibhirityasyAnantaraM zrutibhiriti dRzyam , asya prdrshnaaditynenaanvyH| nanu tattvajJAnotpattipratibandhakaduritanivRttistattvajJAne jananIye karmaNAM vyApAra iti vyApAreNa vyApAriNAM karmaNAM nAnyathAsiddhiriti cet ? na- yatra vyApArasya vyApAriniSThapramANAntarasiddhakAraNatvAnyathAnupapattyaiva kAraNatayA kalpanaM tatra vyApAreNa vyApAriNo'nyathAsiddhayabhAve'pi yatra vyApArasya pramANAntarata eva kAraNatvaM kluptaM tatra vyApAraNa vyApAriNo'nyAsiddharaGgIkArAt, prakRte'pi tattvajJAnotpattipratibandhakaduritanivRttaH pratibandhakAbhAvavidhayA tattvajJAna prati kAraNatvasya klaptatvena tayA karmaNAmanyathAsiddheravazyambhAvAditi / na cetyasya vAcyamityanenAnvayaH / niSedhe hetumAha- sA hIti-hi- yataH, sA- tattvajJAne karmatA / na apUrvadvArA adRSTadvArA na sambhavati / tatra hetu:- pratibandhaketi- tattvajJAnotpattipratibandhakaduritAnucchede pratibandhakAbhAvarUpakAraNAbhAvAt tattvajJAnotpattirna syAdevetyadRSTasahasrasyApyakiJcitkaratvAt tattvajJAnAnutpAdakatvAdityarthaH / taducchedena tattvajJAnotpattipratibandhakaduritocchedena / tajanane tu tattvajJAnajanate tu / "pramAntarA" ityasya sthAne "pramANAntarA" iti pATho yuktaH, pramANAntareNa-karmakAraNatvAnyathAnupapattivyatiriktapramANena, avadhRtaH-nizcitaH, pramANAntarAvadhRtaH, kAraNamAvaH- kAraNatvaM yasya sa pramANAntarAvadhRtakAraNabhAvastena pratibandhakAbhAvenaiva tattvajJAna prati karmaNo'nyathAsiddharityarthaH / yadi vyApAreNa vyApAriNo'nyathAsiddhistadA'pUrveNa yAgasyAnyathAsiddhiH syAdityAzaGkaya pratikSipatina ceti / evaM vyApAreNa vyApAriNo'nyathAsiddharupagame / niSedhahetumAha- tasyeti- apUrvasyetyarthaH / yAgeti- darzapUrNamAsAbhyAM svargakAmo yajeteti zrutyA yo darzapUrNamAsAdiyAgasya svarga prati kAraNatvagrahastaduttarakAle apUrvamantareNa yAgasya ciradhvastasya svarga prati kAraNatvamanupapannamityanupapattipratisandhAnataH kalpyatvenopajIvyaM yad yAgasya svarga prati kAraNatvaM tasyAvirodhitvAdityarthaH / iha tu tattvajJAnasthale tu / prAgeva karmakAraNatvagrahataH pUrvameva / avadhAraNAt nizcayAt / iti vizeSAt evambhUtavizeSasya sadbhAvAdapUrveNa yAgAdena nyathAsiddhiH duritanivRttyA ca karmaNo'nyathAsiddhiH syAdevatyarthaH / ata evetyasyeti siddhAnta ityanenAnvayaH, ata eva-siddhakAraNabhAvena vyApAraNa vyApAriNo'nyathAsiddhatvAdeva / maleti-maGgalasya samAptipratibandhakaduritanivRttimAtraphalakatvaM kArIrIyAgasya vRSTipratibandhakaduritanivRttimAtraphalakatvam , mAtrapadena samAptiphalakatva-vRSTiphalakatvayoryavacchedaH / yadi maGgalAt samAptirna bhavati kArIrIyAgAd vRSTizca na bhavati tarhi samAptivRSTI kuto bhavata ityapekSAyAmAha-vRSTi-samAptI tviti / tattvajJAnameva mokSasAdhanaM karmANi tu tatrAnyathA Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samanahato nayopadezaH / kiJca, karmakAraNatAgrahAnupajIvanena laukikAnvaya-vyatirekAvadhRtamithyAjJAnanivarta[na]bhAvasambhAvitasya mokSasAdhanatvasya "jJAnAdeva tu kaivalyam" [ "tarati zokamAtmavit" [chAM0 7. 1. 3.] "brahmavidApnoti paraM" [taitti0 2. 1. 1+bhasmajA 2. 7.] " brahmavid brahmaiva bhavati" [ ___] ityAdi zruti smRtizatena tattvajJAnasyeSTatayA grahaNAt tadeva mokSasAdhanam , karmANi tu tatraivA. nyathAsiddhAnItyuktam , yathA ca na tatrApi vyApArastathoktameva, ata evArthAvabodhaparyantatA'dhyayanavidheH, na tu tena kratvanuSThAnena svargAdiphalakatvamiti sampradAyaH / na ca tattvajJAnasya karmaNAM ni:zresaprAgabhAvavyApyaprAgabhAvapratiyogitvarUpatadanukUlatAbodhane eva tAtparyAt , zrutyantarasiddhe'nyathAsiddhatve tadananyathAsiddhatAyA bodhayitumazakyatvAt , tAvataiva zruteH 'karmapravRttiparatAnirvAhAd' ityaahuH| atra vayaM vadAmaH- mokSastAvat puruSArthatvAd duHkhasAdhanadhvaMsa eva, na tu duHkhadhvaMsaH, utpannA-'nutpannavivekena taddhvaMsasyAsAdhyatvAt, tatra ca jJAna-karmaNojAtyena mumukSuvihitatvAdinA vA hetutvaM tulyameve. siddhAnItyupapAdakaM prakArAntaraM darzayati-kizceti / karmeti- mokSa prati karmaNAM kAraNatvaM nopajIvati tattvajJAnasya mokSaM prati kAraNatvamiti karmakAraNatAnupajIvanena, asya mokSasAdhanatvasyetyanenAnvayaH / laukiketi- laukikau-laukikapratyakSAdipramANasiddhau, yAvanvaya-vyatireko tAbhyAmavadhRtaM- nizcitaM yat tattvajJAnena mithyAjJAnasya nivartanam , yathA zuktitvarUpazuktitattvajJAnena zuktI rajatatvajJAnalakSaNamithyAjJAnasya nivartanam , tadbhAvasambhAvitasya mokSasAdhanatvasya, tattvajJAnena mithyAjJAnanivRttiranyatra dRSTeti prakRte'pyAtmatattvajJAnena mithyAjJAnanivRttistatazca mokSa: sambhavatItyevaM sambhAvitasya mithyAjJAnanivRttidvArA tattvajJAne mokSasAdhanatvasyetyarthaH / itthaM sambhAvanAtmakaM tatvajJAne iSTasAdhanatvasya grahaNamupadarya spaSTamapi taGgrahaNaM zruti-smRtiprabhavamupadarzayati-jJAnAdeveti / "tattvajJAnasyeSTatayA" ityasya sthAne "tattvajJAne spaSTatayA" iti pATho yuktaH, mokSasAdhanatvasya tattvajJAne spaSTatayA grahaNAdityevamanvayo bodhyaH, arthastu spaSTaH / tadeva mokSasAdhanaM tattvajJAnameva mokSasAdhanam, eSakAreNa karmaNAM mokSasAdhanatvasya vyavacchedaH / tatraiva tattvajJAna eva / tatrApi tattvajJAne'pi / yathA ca yena prakAreNa / na vyApAraH karmaNo na vyApAraH / tathokameva tathApUrvamabhihitameva / utArthe saMpradAyasaMvAdamupadarzayati-ata eveti-anythaasiddhtvaadevetyrthH| arthAvabodhaparyantatA arthaavbodhmaatrphlktaa| adhyayanavidheH svAdhyAyo'dhyetavya iti vidheH / na tviti- adhyayanavidhito'rthAnvayabodhastena kratvanuSThAnaM tena cAdRSTadvArA svargAdiphalamityevaM svargAdiphalakatvaM nAdhyayanavidheranyathAsiddhatvAt / iti evaM svarUpaH / sampradAyaH saGgacchate ityarthaH / "na ca tattvajJAnasya" ityasya sthAne " na ca zrutistattvajJAnasyeva karmaNAmapi mokSajanakatvaM bodhayatIti vAcyama. zruteH" iti pATho bhavitumarhati, yathA zrutistattvajJAnasya mokSajanakatvapratipAdikA samasti tathA karmaNAmapi mokSajanakatvapratipAdikA zrutiH samasti, evaM ca zrutistattvajJAnasya yathA mokSajanakatvaM bodhayati tathA karmaNAmapi mokSajanakatvaM bodhayatIti zrutisiddhaM karmaNAM mokSajanakatvamiti na ca vAcyam , karmaNAM mokSajanakatvapratipAdakatayA'bhimatAyAH zrutarmokSaprAgabhAvavyApyaprAgabhAvapratiyogitvarUpamokSAnukUlatvabodhana eva tAtparyAt , evakAraNa ananyathAsiddhatve sati niHzreyasaprAgabhAvavyApyaprAgabhAvapratiyogitvalakSaNaniHzreyasajanakatvabodhane tAtparyasya vyavacchedaH, ananyathAsiddhatvoktasvarUpakAraNatvAvabodhane kuto na tAtparyamityapekSAyAmAha-zrutyantarasiddha iti / tAvataiva karmaNAmuktasvarUpAnukUlatvabodhanenaiva / jJAna-karmaNoIyoreva samakakSatayA mokSajanakatvasvIkartaNAM janAnAM matamupadarzayati- atreti- niruktavicAra ityarthaH / vayaM syAdvAdinaH / vadAmaH kathayAmaH / kathaM duHkhadhvaMso na mokSastasyApi puruSArthatvAdityAkAlAyAmAhautpanneti- utpannadaHkhadhvaMso mokSo'nutpannaduHkhadhvaMso vA, tatra duHkhasya sAkSAtkAraniyamAdutpannaduHkhasyasvottarotpannasvasAkSAtkAreNaiva nivRttestadAtmakasya mokSasya puruSaprayatnAsAdhyatvAnna puruSArthatvam, pratiyogitAsambandhena dhvaMsaM prati tadAtmasambandhena pratiyogino'pi kAraNatvamityanutpannaduHkharUpapratiyoginaH pUrvamabhAvena tadrUpakAraNAbhAvAdanutpanna Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI - taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / tyekatarapakSapAto na zreyAn jJAne kevalajJAnasvarUpasya karmaNi ca yathAkhyAta cAritrasvarUpasya vaijAtyasya kalpanAyAH kSAyikasthale kSAyopazamikasthale ca tadanukUlatAmAtrasya dvayostulyayogakSematvAditi, etena kAraNocchedakrameNa kAryocchedAnmuktiriti jJAnaM karmasahikAritvaM mithyAjJAnonmUlane, karmavinAkRtasyaiva tasya digmohAdau hetutvAvadhAraNAditi nirastam, mithyAjJAnanAze'pi virodhiguNamAtrasya hetutvAnmithyAjJAnaprAgabhAvA'sahavRttimidhyAjJAnadhvaMse ca hetutAyA lokapramANAviSayatvena jJAna- karmaNordvayoreva kalpanaucityAt vastuta arthasamAjasiddhatvAt tadrUpAvacchinne'pi na hetutA, kintu sAmAnyAvacchinnadhvaMsanaye karmatvAvacchinnadhvaMse tatsamayAvatkarmakSya samaniyatakSAyika sukhatvAvacchinne veti na roa duHkhadhvaMsaH sambhavatyeva netyasambhavitasya tasya sutarAmevAsAdhyatvAdataH puruSArthatvAbhAvAnna duHkhadhvaMso mokSa ityarthaH / tatra ca duHkhasAdhanadhvaMsarUpamokSe ca / vaijAtyenetyasya hetutvamityanenAnvayaH, vijAtIyajJAnatvena vijAtIyakarmatvena kAraNatvam / vA athava' / mumukSavihatatvAdinA mumukSAvahitajJAnatvena mumukSavihitakarmatvena kAraNatvam, tulyameva samAnameva / iti etasmAt kAraNAt / ekatara pakSapAtaH jJAnameva kAraNaM na karmeti karmaiva kAraNaM na jJAnamityevamekatarapakSapAtaH / na zreyAn nAtIvaramaNIyaH / jJAna iti - kSAyikasthale jJAne kevalajJAnatvarUpasya vaijAtyasya karmaNi yathAkhyAtacAritrasvarUpasya vaijAtyasya ca kalpanAyAH, kSAyopazamikasthale tu tadanukUlatAmAtrasya mokSAnukUlatAmAtrasya dvayoH jJAnakarmaNoH kalpanAyAstulyayogakSamatvAdityanvayaH, arthastu vyaktaH / etenetyasya nirastamityanenAnvayaH / kAraNocchedakrameNeti- ''duHkha-janma-pravRtti doSa- mithyAjJAnAnAmuttarottarApAye tadanantarApAyAnmokSaH " iti gautamasUtram, tatra mithyAjJAnaM rAgadvaSalakSaNadoSasya kAraNamiti mithyAjJAnarUpakAraNocchedAd doSarUpakAryasyocchedaH, rAgadveSalakSaNadoSazca pravRtteH kAraNamiti doSarUpakAraNocchedAt pravRttirUpakAryasyocchedaH, pravRttizva vihitaniSiddhakarmaviSayiNI adRSTadvArA janmanaH kAraNamiti pravRttirUpakAraNocchedAjjanmalakSaNakAryasyocchedaH, janma ca duHkhasya kAraNamiti janmalakSaNa kAraNocchedAd duHkhadhvaMso bhavati, sa eva mokSa ityevaM kAraNocchedakrameNa kAryocchedAnmuktirityarthaH / iti etasmAt kAraNAt / jJAnaM karma sahakAritvaM mithyAjJAnonmUlane " ityasya sthAne " jJAne karma sahakAritvaM na jJAnonmUlane " iti pATho yuktaH / kathaM na jJAne karmasahakAritvamityapekSAyAmAha - karma vinAkRtasyaiveti-- karma ra dvitasyaivetyarthaH / tasya jJAnasya / hetutvAvadhAraNAt nivRttihetutvanirNayAt / etenetyadiSTameva nirAsahetuM prakaTayati- mithyAjJAnanAze'pIti / mithyAjJAnaprAgabhAvAsahavRttIti- yanmithyAjJAnadhvaMsAnantaraM mithyAjJAnaM tat puruSasya na bhaviSyati, sa eva mithyAjJAnadhvaMsaH svasamAnAdhikaraNamithyAjJAnaprAgabhAvAsaha vRttiH, svasamAnAdhikaraNatvaM ca mithyAjJAnaprAgabhAvavizeSaNamavazyamupAdeyam, anyathedAnIM muktasya kasyacit puMso duHkhadhvaMso'pi baddhapuruSIyaduHkhaprAgabhAvasamAnakAlIna eveti duHkhaprAgabhAvAsaha vRttitvena taccaramaduHkhadhvaMsasyApi muktitvaM na syAditi bodhyam / hetutAyAH tattvajJAnasya hetutAyAH / lokapramANAviSayatveneti - nahi laukikapramANAni pratyakSAnumAnAdIni caramaduHkhadhvaMsaM prati tattvajJAnaM kAraNamityevaM viSayIkurvantItyatazcaramaduHkhadhvaMsaM prati tattvajJAnasya kAraNatAyA lokapramANAviSayatvenetyarthaH tathA cAlaukikAgamapramANena tanmUlakasAmAnyato dRSTAnumAnena ca caramaduHkhadhvaMsaM prati tattvajJAnasya kAraNatvaM kalpanIyamiti tadalaukikapramANasya jJAna - karmaNordvayorapi caramaduHkhadhvaMsaM prati kAraNatve pravRtteriti dvayorapi caramaduHkhadhvaMsaM prati hetutvakalpanamucitamityarthaH / kiJca, svasAmAnAdhikaraNya mithyAjJAna prAgabhAvAsadvRttitva- mithyAjJAnadhvaMsatvarUpavibhinnasAmagrI prayojyAne kadharma ghaTitatvena svasamAnAdhikaraNa duHkhaprAgabhAvAsaha vRttiduHkhadhvasatvasyAnekasAmagrI niyamyatva lakSaNArtha samAjasiddhatvAnna kiJcinnirUpita kAryatAvacchedakatvamiti na tadavacchinne tattvajJAnasya hetutA sambhavatItyAha- vastuta iti / tadrUpAvacchinneti - svasamAnAdhikaraNaduHkhaprAgabhAvAsadavRttiduHkhadhvaMsatvAcchinne'pi / na hetutA na tattvajJAnasya kAraNatA / tarhi kasmin kArye tattvajJAnasya kAraNateti pRcchati - kintviti / uttarayati - sAmAnyAvacchinnadhvaMsanaya itisAmAnyadharmAvacchinna pratiyogitAkadhvasaMsvIkArapakSe ityarthaH, ghaTavattAbuddhiM prati ghaTAbhAvavattA nizcayasya pratibandhakatvam, tatra yadi ghaTatvAvacchinnaprakAra tAnirUpita bhUtalatvAdyavacchinna vizeSyatAka buddhitvAvacchinna pratibadhyatAnirUpita ghaTaniSThapratiyogitAkAtya Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nyopdeshH| kasyApi nyUnatvaM parAbhimatadvArasthAne eva phalAbhiSekAt , ekapuraskAreNAnyanirAkaraNavacanaM ca tattadarthavAda eveti na karmakAraNatAbodhakavacane'nukUlatvamAtramarthaH, kAraNatAzaktapadasyAnukUlatve lakSaNAyAM ntAbhAvatvAvacchinnaprakAratAnirUpitabhUtalavAdyavacchinnavizeSyatAkanizcayatvAvacchinnapratibandhakatetyevaM pratibadhya-pratibandhakabhAva upeyate tadA ghaTavadbhUtalamiti buddhiM prati taddhaTAbhAvavadbhUtalamiti nizcayasyApi pratibandhakatvaM syAt , taddhaTAbhAvasyApi ghaTaniSThapratiyogitAkatvena tadvattAnizcayasyApi niruktapratibandhakatAvacchedakadharmAkAntatvAdato ghaTatvAvacchinnaprakAratAnirUpitabhUtalatvAdyavacchinnavizeSyatAkabuddhitvAvacchinna pratibadhyatAnirUpita ghaTatvAvacchinnapratiyogitAkAtyantAbhAvatvAvacchinnaprakAratAnirUpitabhUtalavAdyavacchinnavizeSyatAkanizcayatvAvacchinnapratibandhakatetyevameva pratibadhya-pratibandhakamAva iti taddhaTAtyantAbhAvasya ghaTatvAvacchinnapratiyogitAkatvAbhAvena niruktapratibandhakatvasya taddhaTAbhAvavattAnizcaye vAraNaM sambhavatItyevaM pratibadhya-pratibandhakabhAvAnurodhenAtyantAbhAvasya sAmAnyadharmAvacchinnapratiyogitAkatvaM svIkriyate; tathA ghaTatvavattAbuddhiM prati ghaTabhedavattAnizcayasya pratibandhakatvam tatrApi ghaTatvatvetaradharmAnavacchinnaghaTatvaniSThaprakAratAnirUpitedantvAdyavacchinnavizeSyatAkabuddhitvAvacchinnapratibadhyatAnirUpitaghaTaniSThapratiyogikabhedatvAvacchinnaprakAratAnirUpitedanatvAvacchinnavizeSyatAkanizcayatvAvacchinna pratibandhakatetyevaM pratibadhya-pratibandhakabhAvo yadyapeyate tadA'yaM ghaTa iti buddhi prati nAyaM taddhaTa iti nizcayasyApi pratibandhakatvaM syAt taddhaTabhedasyApi ghaTaniSThapratiyogitAkatvena tadvatAnizcayasyApi nirutapratibandhakatAvacchedakadharmAkAntatvAdato ghaTatvetaradharmAvacchinnaghaTatvaniSThaprakAratAnirUpite invAdyavacchinnavizeSyatAkabuddhitvAvacchinna prativadhyatAnirUpitaghaTatvAvacchinnapratiyogitAkabhedatvAvacchinna prakAratAnirUpitedanvAyavacchinnavizeSyatAkanizcayatvAdyavacchinna pratibandhakatetyevaM pratibadhdha pratibandhakabhAvo vAcyaH, taTabhedasya ghaTatvAvacchinnapratiyogitAkatvAbhAvAna tadvattAnizvayasya pratibandhakatvApattiH, ghaTatvaniSThaprakAratAyA ghaTatvatvetaradharmAnavacchinnatvena nivezAdayaM ghaTa iti ghaTatvavAniti ca buddhayoH pratibadhyatvopapattiH, sAmAnyavAnayamiti buddhazca nAyaM ghaTa iti nizcayapratibadhyatvAnApattizcetyevaM pratibadhyapratibandhakabhAvAnurodhena bhedasyApi sAmAnyadharmAvacchinnapratiyogitAkatvamupeyate; dhvaMsa-prAgabhAva cekaikapratiyogikAveva, na tvekaghaTadhaMsaprAgabhAvAvanya ghaTapratiyogiko staH, tau ca svapratiyogisamavAyivartinAviti yatraiva kapAle taddhaTo vartate tatravaitaddhaTotpattitaH prAkAle etaddhaTaprAgabhAvo vartate, etaddhaTAdhikaraNacaramasamayAnantarasamaye caitaddhaTadhvaMso vartata ityevaM svarUpataH svaprAgabhAva-dhvaMsAbhyAM samaM nAstyetaddhaTasya virodhaH, kintu yadyesamayAvacchedenaitaddhaTadhvaMsa-prAgabhAvau tattatsamayAvacchedena tadadhikaraNIbhUtakapAle naitadghaTa iti pUrvotarasamayAvupAdAyaiva virodha iti tatsamayAvacchinnasamavAyena taddhaTavattAbuddhi prati tatsamayAvacchinnasvarUpeNa taddhaTaprAgabhAvavattAnizcayasya tatsamayAvacchinnasvarUpeNa tadghaTadhvaMsavattAnizcayasya ca pratibandhakatvamiti tatra tattadghaTaniSThapratiyogitAkatvena prAgabhAva-dhvaMsayoH praveze'pi ghaTAntaradhvaMsa ghaTAntaraprAgabhAvayostadghaniSThapratiyogitAkatvAbhAvAdeva na tadvattAnizcayasya pratibandhakatvApattiriti pratibadhyapratibandhakabhAvasya dhvaMsa-prAgabhAvayoH kiJciddharbhAvacchinnapratiyogitAkatvasvIkAramantareNApyupapatteH kiJciddharmAvacchinnapratiyogitAkatva eva tayorbhAnaM nAsti, kimu vaktavyaM tayoH sAmAnyadharnAvacchinnakatve iti vivAdasUcanAyoktaM sAmAnyAvacchinnadhvaMsanaya iti- ghaTa-ghaTaprAgabhAvAnadhikaraNasamayavRttitvAvacchedena tadghaTadhvaMse ghaTatvAvacchinnapratiyogitAkatvaM ghaTa ghaTaprAgabhAvAdhikaraNasamayavRttitvAvacchedena ghaTatvAvacchinnapratiyogitAkatvabhAva ityevamavyApyavRttighaTatvAvacchinnapratiyogitAkatvaM dhvaMse, yathA vizeSAbhAvakUTAtiriktasAmAnyAbhAvAnabhyupagantRnaye vizeSAbhAvakUTatvAvacchena sAmAnyadharmAvacchinna pratiyogitAkatvaM tattadvizeSAbhAvatvAvacchedena sAmAnyadharmAvacchinnapratiyogikatvAbhAva iti dhvaMse sAmAnyadharmAvacchinnapratiyogitAkatvAbhyupaganturabhiprAyaH / karmatvAvacchinnadhvaMse karmatvAvacchinnapratiyogitAkadhvaMse tatpuruSIyakarmatatprAgabhAva nadhikaraNasamayavRttitvophlakSite karmatvAvacchinnapratiyogitAkadhvaMsa iti yAvat , jJAnasya hetuteti prkrnnaalbhyte| vA athavA / "tatsamayAvat" ityasya sthAne "tatsamayayAvat" iti pATho yuktaH, tatsamayaH- kSAyikasukhatvAvacchinnasamayavRttiH kevalajJAnasamayavRttiA yo yAvatkarmakSayastatsamaniyataM yat sukhatvAvacchinnaM tatra jJAnasya hetutetyarthaH / iti evaM svIkAre / na kasyApi nyanatvaM na kiJcidapi hIyate, yajjJAnakarmaNoritayA'bhimataM jJAnamalyAdyapUrva vA tatsthAna eva phalasya kSAyikasya sukhasyAbhiSekAt-sthApanAdityarthaH / yaca jJAnameva kAraNaM na karmeti kamaiva kAraNaM na jJAnamiti vacanaM tajjJAnasya 52 Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / gauravAt, anyathAsiddhicatuSTayarAhityagarbhatvena tatra lAghatramiti dRSTidAne ca vidhipratya [ya] mAtrArthIspISTAnukUlatvamAtrameva syAditi yAgAderapyapUrveNAnyathAsiddhiH karmaNAM na tatrajJAne navA taddvArA muktau hetutvamityuktam, tadapi na yuktam, pratibandhakatvasya viziSya vizrAmeNa tadabhAvatvena kAryamAtre'nugatahetutAyA ayogAt, pratibandhaka vizeSa nivRttihetutAyAzca karmakAraNatAmahottarakalpanIyatvena tadanyathAsidhyanApAdakatvAt, kizca pratibandhakanivRttyAnyathAsiddhatvena karmaNo'hetutvoktau tattvajJAnasya sutarAM tathAtvaM syAt, nahyutpannakevalajJAnA api bhavopagrAhi karmacatuSTayaM pratibandhakanivartayitvA sadya eva muktimAsAdayanti iti muktiprabandhakakarma nivartakatvena tattvajJAnasya kuto nAnyathAsiddhiH / atha karmaNo karmaNo vA prazaMsAparaM na tvekameva kAraNamanyanna kAraNamityetat paramityAha ekapuraskAreNeti / iti evaM vyavasthitau / netyasya artha ityanenAnvayaH / karmakAraNatAbodhakavacane karmaNo mukti prati kAraNatvabodhakaM yad vacanaM tasmin / anukUlatvamAtraM niHzreyasa prAgabhAvavyApya prAgabhAvapratiyogitvarUgmokSAnukUlatvamAtram atra mAtrapade nAnyathAsiddhizUnyatve sati mokSaprAgabhAvavyApya prAgabhAvapratiyogitvarUpamokSa kAraNatvasya vyavacchedaH / niSetre hetumAha- kAraNa tAzaktapadasyeti / nanu yat kAryaM prati yasya yena dharmeNa kAraNatvaM sa dharmaH prathamo'nyathAsiddha:, yasya yat kAryaM prati svAtantryeNAnvayavyatirekau na gRhyete kintu tatkAryakAraNamAdAyaivAnvayavyatirekau gRhyete sa tat kAryaM prati dvitIyo'nyathAsiddha: yasya yatkAryakAraNabhinnaM prati pUrvavartitvaM gRhItvaiva yat kAryaM prati pUrvavartitvaM gRhyate sa tat kAryaM prati tRtIyo'nyathAsiddhaH yasya yatkAryakAraNaM prati pUrvavartitvaM gRhItvaiva yat kArya prati pUrvavartitvaM gRhyate sa tat kAryaM prati caturtho'nyathAsiddhaH, avazyaklRptaniyatapUrvavartibhinnaJca paJcamo'nyathAsiddha ityevaMlakSaNalakSitA'nyathAsiddhapaJcakabhinnatve sati niyatapUrvavartitvarUpakAraNatvApekSayA paJcamAnyathAsiddhabhinnatvatvA ghaTita manyathAsiddha catuSTaya bhinnatve sati niyatapUrvavartitvarUpAnukUlatvaM laghubhUtamiti tatparatvameva karmakAraNatAvodhakavacane yukamityata Aha- anyathAsiddhicatuSTaya rAhityagarbhatveneti / tatra anukUlatve / lAghavaM kAraNatvApekSayA lAghavam / iti dRSTidAne ca evaM paryAlocane ca / svargakAmo darza- pUrNamAsAbhyAM yajetetyAdivacane'pi vidhyarthatvamiSTasAdhanatvApekSayA laghubhUte iSTAnukUlatve eva bhavediti yAgAderapyapUrveNAnyathAsiddhiH syAdato laghubhUtamapyanukUlatvaM parityajya kAraNatvamevArtha iti karmaNo niHzreyasakAraNatvaM tatpratipAdakAgamavacanAt siddhayatItyAha - vidhipratyayeti - yathA ca kAryamAtraM prati pratibandhakAbhAvatvena pratibandhakA bhAvasya kAraNatvamiti pratibandhakAbhAvaviSayA klRptakAraNatAkena niHzreyasapratibandhaka duritadhvaMsena karmaNo'siddhistathA kAryamAtraM pratyadRSTatvenAdRSTasya kAraNatvamiti klRptakAraNatAMkenApUrveNa yAgAdikAraNatAnupajIvanenaiva kalitena yAgAderanyathAsiddhirityasya vaktuM zakyatvAdityarthaH / anyadapi tattvajJAnaM prati taddvArA mukti prati ca karmaNAM kAraNatvAbhAvAvedakaM vacanaM pUrvamuktaM tadapi na yuktamityAha- yadapIti karmaNAM na tattvajJAne hetutvaM taddvArA muktau na hetutvamityarthaH / tadddvArA tattvajJAnadvArA / yuktatvAbhAve hetumAha- pratibandhakatvasyeti- etatkAryaM pratIdaM pratibandhakametaccAbhuktaM prati pratibandhakamitthaM vizeSarUpaNaM pratibadhya- pratibandhakabhAvasya vizrAmeNa kAryatvAvacchinnaM prati sAmAnyataH pratibandhakAbhAvatvena kAraNatvasyAbhAvAdityarthaH / pratibandhakavizeSanivRtyaiva tannivRttitvalakSaNavizeSadharmeNa mukti prati kAraNatayA klRptayA karmaNAmanyathAsiddhirastvityata Aha- pratibandhakavizeSeti karmaNAM muktiM prati kAraNatvasya grahe karma. kAraNatvapratipAdakavacanena jAte sati ciradhvastAnAM karmaNAM svato muktyavyavahitapUrvavartitvasyAbhAve svavyApAravattvasambandhena muktyavyavahitapUrvavartitvAdeva kAraNatvaM bhavennAnyathetyevaM muktiM prati kAraNatvAnyathAnupapattyAM karmakAraNatvaprahottarakAlaM pratibandhakavizeSanivRttermukti prati kAraNatvasya kalpanIyatvena tasya karmAnyathAsiddhacanApAdakatvAdityarthaH / api ca pratibandhaka nivRttyA'nyathAsiddhatvena karmaNAM muktiM prati kAraNatvAbhAve tattvajJAnasyApi pratibandhakanivRttyA'nyathAsiddhatvena mukti prati kAraNatvaM na syAdityAha- kiJceti / tathAtvaM syAt mukti pratyakAraNatvaM bhavet / tattvajJAnasyApi prabandhakanivRttidvAreva mukti prati kAraNatvaM nAnyathetyataH pratibandhakanivRttyA tasyApyanyathAsiddhatvaM vaktuM zakyamevetyAha- nahIti - asya -- AsAdayanti ' ityanenAnvayaH / nanu tattvajJAnasya karmanivRttidvArA mokSaM prati kAraNatve'bhyupagamyamAne satyeva karmanivRttyA 410 Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto mayopadezaH / bhoganAzyatvena jJAnasya tadanAzakatvAnnAnyathAsiddhiH, nahi bhogastattvajJAnavyApAraH, tathA'zravaNAt, tena vinApi karmaNa eva tadutpattezca na ca vAsudevAdInAM kAyavyUhazravaNAt tatvajJAnena kAyavyUhamutpAdya bhogadvArA karmakSaya ityapi sAmpratam, tapaHprabhAvAdeva tattvajJAnAnutpAde'pi kAyavyUha - sambhavAt, bhogajananArthaM karmabhiravazyaM tatsakAryaniSpAdanamiti na tatra tattvajJAnopayogaH, yaugapadyaM ca kAyAnAM tajjanaka karmasvabhAvAt tapaHprabhAvAd iti, na ca " tAvadevAsya ciraM yAvanna vimokSo'tha sampatsyate kaivalyena " [ ] iti zrutau tAvadevAsya - utpannatattvajJAnasya, ciraM vilambo, yAvannotpannakarmaNo vimokSaH, atha sampatsyate kaivalyena bhogenA ( na ) kSapayitveti zeSa:, iti vyAkhyAnAd bhogasya tattvajJAnavyApAratvaM yuktameva, na ca zeSadAne mAnAbhAvaH satyapi jJAne karmAvasthAne klRptasAmAnyasya bhogasyaiva nAzakatvenAkSepAditi vAcyam, tatrajJAne sati tattvajJAnadazAyAM na mokSaH kintu tadapi kSaNa ityarthenApyupapatteriti cet ? maivam, karmaNo bhoganAzyatve'pi jJAnasya karmanAzakatvam, bhogasya tattvajJAnA ( na ) vyApAratvAt na ca tattvajJAnaM vinApi bhogena karmanAze vyabhicAraH, karmaprAgabhAvAsahavRttikarmanAze yugapabhoge vA vyabhicArAbhAvAditi maNikRtaivoktatvAt, asmatsiddhAtattvajJAnasyApyanyathAsiddhatvamApAdayituM zakyam, na caitram karmaNo bhoganivartyatvena tattvajJAnanivartyatvAbhAve tattvajJAnAjanyAyAH pratibandhakakarmanirvRttestattvajJAnavyApAratvAbhAvAdityAzaGkate - atheti / tadanAzakatvAt karmanAzakatvAbhAvAt / nanu bhogadvAraiva mokSaM prati tattvajJAnaM kAraNamiti bhogenaiva tattvajJAnasyAnyathAsiddhatvamApAdanIyamityata Aha- nahIti / tatra hetuH - tathA'zravaNAditi tattvajJAnavyApAratayA bhogasyAgamavacanApratipAdyatvAdityarthaH / bhogasya tattvajJAnajanyatve sati tattvajJAnavyApAratvaM kalpayituM zakyam, na ca bhogasya tattvajJAnajanyatvaM karmaNa eva bhogotpatterityAha- tena vinA'pItitattvajJAnamantareNA'pItyarthaH / tadutpatteH bhogotpatteH / na cetyasya sAmpratamityanenAnvayaH / " tatkArya niSpAdana " ityasya sthAne " tatkAya niSpAdana " iti pATho yuktaH, tatkAyaniSpAdanaM bhogajanaka kAya sampAdanam / tatra bhogajanakakAyaniSpAdane / nanvevaM karmabhistattadbhogajanaka kAyAnAM krameNa bhavanaM bhavet na yaugapadyena, yugapadutpadyamAnAnAmeva kAyAnAM kAyavyUha zabda vyapadezyatvam, na kramotpannAnAmiti yugapatkAyasamUhalakSaNa kAyavyUhastattvajJAnAdeva, tatra tattvajJAnopayoga ityata Aha- yaugapadyaM ceti - yugapatkAyajanaketyarthaH / acintyazaktizca tapasAmiti tatprabhAvAt tatsAmarthyAdyugapadanekakAyotpattirityetAvatA tattvajJAnamantareNApi kAyavyUhaH sambhavatItyAha - tapaH prabhAvAda veti / bhogasya tattvajJAnavyApAratvamAzaGkaya pratikSipati na ceti- asya vAcyamityuttareNa sambandhaH / tAvadeveti zrutestattvajJAne bhogavyApArakatvAvedakatvaspaSTapratipattaye tadvayAkhyAnamAha - tAvadeveti yAvadityuttarApekSaM tAvaditi / asyetyasya vivaraNamutpannatattvajJAnasyeti / ciramityasya vivaraNa- vilamba iti / na vimokSa ityasya vivaraNaM- notpannakarmaNo vimokSa iti / atha sampatsyate ityatra kena sampatsyate ? kathaM sampatsyate ? iti prakAra kartavyatAkAGkSayornivRttyarthamAha- kaivalyena bhogena kSapayitveti zeSa iti- bhogena prArabdhakarma kSapayitvA kaivalyena svasvarUpamAtrAvasthAnalakSaNamokSeNa sampatsyate mukto bhavatIti yAvat / iti vyAkhyAnAt evaMsvarUpavyAkhyAnAt / zeSakaraNe mAnAbhAvamAzaGkaya pratikSipati - na ceti / zeSadAne zeSakaraNe / pratikSepa hetumAha - satyapIti / bhogasya tattvajJAnavyApAratvAzaGkApratikSepa hetumupadarzayati tattvajJAne satIti / " tadapi mrakSaNe " ityasya sthAne " tadapagamakSaNe " iti pATho yuktaH, tasya tattvajJAnavinAzakSaNe ityarthaH / atha karmaNo bhoganAzyatvenetyAdyAzaGkA pratikSipati - maivamiti / 6. jJAnasya karmanAzakatvaM, bhogasya " ityasya sthAne jJAnasya karmanAzakatve bhogasya " iti pATho yuktaH, yathA karmaNo bhoganAzyatvaM zrutyA pratipAditaM tathA tattvajJAnasya karmanAzakatvamapi zrutyA pratipAditam, tatra zrutipratipAdite jJAnasya karmanAzakatve bhogasya tattvajJAnavyApAratvAbhAvAd bhogamadvArIkRtyaiva tattvajJAnena karmaNo nAzasambhavAdityarthaH / nanu tattvajJAnatvena karmanAzatvena ca kAryakAraNabhAvo na bhavati, tattvajJAnAbhAve'pi bhogAt karmanAzasya sambhavena tatra vyatirekavyabhicArAdityAzaGkaya pratikSipati na ceti / " 411 Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / nte'pi nAzArthipravRttau nAzyanizcayavidhayaiva kevalajJAnasya karmahetutvamanapAyam , taduktaM niryuktau samudghAtAdhikAre " NAUNa veyaNijjaM aibahuaM AUyaM ca thovAgaM / kamma paDileheuM vaccaMti jiNA samugghAyaM " // atra ktvApratyayabalAdeva niyatapaurvAparyasyArthAccAnanyasiddhatvasya pratIteH kAraNatvalAbhaH / anyadapyAbhogavIryasyaiva kevalinaH karmakSa yahetutvAdAbhogAnvitavIryatvena vIryAnvitAbhogatvenApi hetutvAduktArtha. siddhiH, yat punaH " doSapaktimaMtijJAnA akizcidapi kevalAt / tamaHpracayaniHzeSavizuddhiphalameva tat // 1 // " ityanena kevalajJAnasyAkiJcitkaratvamucyate tadoSapaktirUpakAryApekSayA, na tu pakAnAM bhavopaprAhiNAM kSapaNarUpakAryamAzritya, tattadvyApArasya tadA jAgarUkatvAt , yadi ca svarUpazuddhigrAhakanayena kevalajJAnasya nirvyApAratvaM svIkriyate tadA yathAkhyAtacAritrAtmakakriyAyA api tathAtvamevAbhyupagantuM yuktam , samudghAtAdinA karmakSapaNavyApArasya yogavizeSeNaiva vaktuM zakyatvAt // 1 // muktibandhahetuvivekena phalazuddhigrAhakanayena tatra cAritrahetutvAbhyupagamyamAno jJAnahetutAmapi na vyAhanti // 2 // pratikSepahetumAha- karmaprAgabhAvAsahavRttIti- svasamAnAdhikaraNakarmaprAgabhAvAdhikaraNakAlAvRttItyarthaH, na tu svasamAnAdhikaraNakarmaprAgabhAvAdhikaraNakAlavRttItyarthaH, tathA sati saMsAradazAkAlInakarmanAzasyApi svasamAnAdhikaraNakarmaprAgabhAvAnadhikaraNamuktikAlavRttitvena niruktakAryatAvacchedakA''kAntatayA tasya tattvajJAnaM vinaiva vyatirekavyabhicArastadavasthaH syAditi bodhyam , kAyavyUhadvArA yugapadbhogastattvajJAnAdeva bhavati, tatra tattvajJAnasya kAraNatve vyatirekavyabhicArAbhAvAdityarthaH / asmasiddhAnte'pi janaisiddhAnte'pi / "karmahetutva" ityasya sthAne "karmanAzahetutva" iti pATho yuktaH / anapAyaM nirvighnm| uktArthe niyuktivacanaM pramANayati-taduktamiti / NAuNa0 iti- " jJAtvA vedanIyamatibahukamAyuSka ca stokam / karma pratilekhitu vrajanti jinAH samudghAtam // " iti saMskRtam / atra uktniruktivcne| tavApratyayabalAt NAuNa- jJAtveti tvApratyayabalAt, asya pratIterityanenAnvayaH, evaM niyatapaurvAparyasyetyasyApi tenaivAnvayaH / "nanyasiddhatvasya" ityasya sthAne " nanyathA siddhatvasya' iti pATho yuktaH / kaarnntvlaabhH| ananyathAsiddhatve sati niyatapUrvavartitvasvarUpaM kAraNatvaM tasya ghaTakayorananyathAsiddhatva-niyatapUrvavartitvayoH pratItyA laabhH| anyadapItiyuktyantaramapi tatra pramANamityarthaH / yuktyantarameva darzayati- AbhogavIryasyaiveti- AbhogaH- upayogAtmakajJAnasvarUpaH, tadvIryasya karmakSayaM prati kAraNatve jJAnasya karmakSayaM prati kaarnntvmaayaatmevetyaashyH| yatpunarityasya 'akiJcitkaratvamucyate' ityanena sambandhaH / "jJAnA a" ityasya sthAne " jJAnAda" iti pATho yuktaH / tamaHpracayetyatra tama:padamajJAnArthakam / tat kevalajJAnam / tat kevalajJAnasyAkiJcitkaratvavacanam / "tattadvayApArasya" ityasya sthAne " tatra tadvayApArasya " iti pATho yuktaH / tatra pakkabhavopagrAhikarmakSaye / tavyApArasya tattvajJAnavyApArasya / tadA bhavopagrAhikarmaNAM pakvatAdazAyAm / jAgarUkatvAt avazyambhAvAt , yo hi svakAryamavazyameva sampAdayati sa tatra samarthastasmin kArye jAgarUko na tu tatra suptaH, evaM tajhyApAro'pi tathA, jAgara-svApAdInAM jJAnAjJAnAdyavasthAvizeSANAM vastugatyA cetanadharmANAM vyApAre vastuto'bhAvAdupacArAdeva tattatkArye'vazyambhAvamupAdAya tathA vyapadeza iti bodhyam / svarUpazuddhigrAhakanayeneti- kevalajJAnaM svarUpataH zuddhameva na tu kiJciddharmakalaGkitamityevasvarUpazuddhakevalagrAhinayenetyarthaH / tathAtvameva niyApAratvameva / nanu yadi yathAkhyAta cAritrAtmikA kriyA nirvyApArA tadA samudghAtAdinA karmakSapaNavyApAraH kena bhavedityapekSAyAmAha- samudaghAtAdineti / mukti bandhahetuvivekeneti- ayaM mukti heturayaM ca bandhaheturityevaM Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samanato nayopadezaH / 413 ananta[ ra ]kAraNagrAhakanayena tatra cAritrameva heturiti cet ? na- utpattAvantaratvasya yathAkhyAtacAritrApekSayA kevalajJAna eva sambhavAt , vyApArAnantaryasya ca kalpyamAnasyobhayatrApyavinigamAt // 3 // etenAkSepakakAraNaprAhakanayena " jamhA dasaNa-nANA" [ ] ityAdivacanAcAritrameva muktiheturityapi nirastam , AkSepakatvaM hi svetarasakalakAraNasamavadhAnaniyatasamavadhAnakatvam , tacca yathAkhyAta iva kevalajJAne'pItyavizeSAt , kSayopazamadazAyAmapyapunarbandhakAdicAritravyAvRttajAtivizeSavatazcAritrasyeva viSayapratibhAsAtmapariNAmajJAnoprabhAvitatatvajJAnasyApekSakatvAvizeSAt // 4 // mukhyai. kazeSanayena cAritramevotkRSyata iti cet ? na- tatra mukhyatvasyaiva vinigantumazakyatvAt // 5 // pumarthaprAhakanayena kriyAyAmeva mukhyatvaM vinigamyata iti cet ? na- paramabhAvagrAhakanayena jJAna evaM tadvinigamanAyAH suvacatvAt " jaM sammati pAsahA taM moNati pAsahA" [ ] ityAdivacanAt // 6 // 7 // kArakasamyakzarIranirvAhakatvanayena cAritramevotkRSyata iti cet ? na- " jaM anANI kamma khavA ] ityAdivacanAt samyakkrayAzarIranirvAhakatvanayena jJAne'pyutkarSasya vaktuM zakyatvAt // 8 // 9 // etena " NicchayaNayassa caraNassavaghAeNa nANa-dasaNa. vaho vi" [ ] ityAdivacanAd jJAnanAzavyApyanAzapratiyogitvagrAhakazuddhanayena jJAnAtizayasyApyadurvacatvAt // 10 // vyApAraprAdhAnyagrAhakakriyAnayena cAritrotkarSa ityuktAvapi darzana vibhAgena phalabuddhiprAhako yo nayastenetyarthaH / tatra muktau / " cAritra hetutvAbhyupagamyamAno" ityasya sthAne " cAritrahetutA'bhyupagamyamAnA" iti pATho yuktaH, cAritrasya kAraNatA svIkriyamANA jJAnahetutAmapi muktau jJAnasya kAraNatAmapi na vyAhanti naivApAkaroti / zaGkate- anantareti- kAryasya yadavyavahitapUrvavarti tadeva kAraNamityabhyupagantR. nayenetyarthaH / tatra muktau / pratikSipati- neti / utpattI muktyutpattau / ubhayatrApi jJAne cAritre ca / etenetyasya nirastamityanenAnvayaH / AkSepakakAraNagrAhakanayena yat svetarasakalakAraNAkSepakaM tat kAraNamityabhyupagantRnayena / etenetyatidiSTa nirAsahetumupadarzayati- AkSepakatvaM hiiti| tacca niruktasvarUpamAkSepakatvaM ca / nirutasvarUpamAkSepakatvaM kSayopazamadazAyAmapi cAritravizeSasyeva tattvajJAnavizeSasyApyastyeva sambhava ityAha-kSayopazamazAyAmapIti / zaGkatemukhyaikazeSanayeneti- yatkArya yayordvayormadhye yadeva mukhyaM tadeva kAraNamityabhyupagantRnayenetyarthaH / samAdhate- neti / tatra muktau jJAna-cAritrayormadhye / zaGkate-pumarthagrAhakanayeneti- yayoIyormadhye yaH pumarthaH puruSaprayatnasAdhyastameva gRhNAtIti tamAhako nystnetyrthH| kriyAyAmaveti- kriyAyAH puruSaprayatnasAdhyatvena tasyAmevetyarthaH / samAdhatte neti / paramabhAvaprAhakanayeneti- yo yasya paramo bhAvaH sa eva tasya svabhAva iti grAhakanayenetyarthaH / tadvinigamanAyAH mukhytvsaadhkyuktH| atrAgamavacanaM pramANayati-jaM ti- zaGkate-kAraketi- na kevalaM nirvizeSita jJAnaM mokSakAraka kintu samyagjJAnamiti kArakaM yat samyagjJAnaM tasya yat samyaktvaM taccAritrasahacaritatvAdeveti taccharIranirvAhakatvaM cAritrasyaivaM prAhakanayenetyarthaH / samAdhatte- neti / samyaktveti- samyakriyA saiva yA jJAnasahacariteti samyakakriyAzarIranirvAhakatvaM jJAne ityevaMgrAhinayenetyarthaH / etenetyasyAdurvacatvAdityanena suvaca evetyanena cAnvayaH / NicchayaNayassa iti "nizcayanayasya caraNasyAvaghAtena jJAna darzanavadho'pi" iti saMskRtam / jJAneti-jJAnanAzavyApyo yo nAzastatpratiyogitvaM caraNasyetyevaM grAhako yaH zuddhanayo nizcaya nayastenetyarthaH / adurvacatvAt suvacatvAt / vyApAreti- vyApAra vyApAriNormadhye vyApArasya prAdhAnyamityevaM prAhako yaH kriyAnayastenetyarthaH / darzaneti- kriyAdarzanayormadhye darzanaM pradhAnamityeta grAhaka jJAnamayenetyarthaH, tathA ca kenacinnayena jJAnasya prAdhAnyaM kenacinnayena caraNasya prAdhAnyamityekasyaiva prAdhAnyamityasya niyantumazakyatvena tayoH samuccaya eva iti bhAvaH / jJAnasya prAdhAnye paGgudRSTAnta Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / pradhAnagrAhakajJAnanayena jJAnotkarSaH suvaca eva // 11 // 12 // dRSTAntau cAtra pavandhau, tayoranyatarasyAkiJcitkaratvena saMyogapakSa eva zreyAn , na ca kurvadrUpatvanaye zailezyantakSaNabhAvicAritrameva muktirUpaphalopadhAyakatvena viziSyata ityapi zaGkagIyam , kurvadrUpalakSaNasya sahakArisamavadhAnaniyatatvena tatkAlInajJAnakSaNasyApi muktihetutvAt / puJjAt puJjotpattipakSe bIjapAthaHpavanAdInAmekatropAdAnatvenAnyatra ca nimittatvena hetutvamiti cAritrakSaNasya muktAvupAdAnatvena hetutvAd vizeSa ityapyasAmpratam , jJAnAdi. saMvalitamuktikSaNe saMvalitakSaNasyaiva hetutvAt taccAtavyAvRttyA zaktivizeSA dinA vetyanyadetat , kathaM tarhi " saddujjusuANaM puNa nivvANaM saMjamo ceva" [ ] iti niyuktivacanazraddhAnavatAM teSAM kurvadrUpakSaNAvagAhitvAt tatra caikAntasyAnupadameva nirastatvAdityAzaGkanIyam , ekaikasya zatabhedatvenA. zvaraNasya prAdhAnye'ndho dRSTAnta ityAha- dRSTAntau cAtra paGgvandhAviti / jJAnavAnapi paGgurgantavyagrAmamArga pazyannapyeko gantavyagrAma nAsadayati, kriyAvAnapi andho gantavyagrAmamArgAdarzanAdabhISTaM prAmaM na zaknoti prAptuM kintu milito tAvabhISTadezaM prApnuta evetyevaM saMyukta jJAna caraNe mokSaM janayata iti samuccayavAda evAdaraNIya ityAha- tayoriti - pavandhayorityarthaH / na cetyasya zaGkanIyamityanenAnvayaH / kurvadrapatvanaya iti- aGkurAdikaM prati bIjAdInAM bIjatvAdinA na kAraNatvaM kintvaGkarakurvadrUpatvena bIjAdInAmaGkarAdikaM prati kAraNatvam , dhUmakurvadUpatvane vayAdInAM dhUmaM prati kAraNatvamityevaM tat tat kArya prati tattatkAryakurvadrUpatvena tattatkAryakAraNAnAM kAraNatvamityabhyupagantRnaya ityarthaH / niSedhe hetumAha- kurvadrapakSaNasyeti / tatkAlIneti- shaileshyntykssnnbhaavicaaritrkaaliinetyrthH| cAritrasya prakArAntareNa jJAnAd vizeSasyopadarzanapurassaramayuktatvamAvedayati-puJjAt puotpattipakSa iti - pUrvakSaNavartirUpa-rasa gandha-sparzANupuJjAduttarakSaNe rUpa-rasa-gandha-sparzANupuJjamutpadyate. tatra pUrvakSaNavartirUpANoruttarakSaNavartirUpANuM pratyupAdAnavidhayA kAraNatvam, rasAvA. dInAM tatra sahakArividhayA kAraNatvam , evaM pUrvavartirasAdyanAmuttarakSaNavartirasAdhaNUn pratyupAdAnavidhayA kAraNatvaM rUpAdInAM ca tatra sahakArividhayA kAraNatvamityabhyupagantRmate ityarthaH / bIjeti- zAlyakurAn prati zAlibIjAdaya upAdAnavidhayA kAraNaM pAthaH-pavanAdayazca tatra sahakArividhayA kAraNam , evaM pAthaH-pavanAdIn prati pAtha.pavanAdaya upAdAnavidhayA kAraNaM bIjAdayazca sahakArividhayA nimittatvena kAraNamityevaM bIja-pAthaH-pavanAdInAme katropAdAnatvenAnyatra ca nimittatvena kAraNatvamiti bodhyam / iti kAryavizeSApekSayopAdAnatva-nimittatvavyavasthitau / vizeSaH nimittatvena mokSaM prati kAraNAt tattvajJAnAcAritrakSaNasya vailakSaNyam / asAmpratam ayuktam / tatra hetumAha- jJAnAdIti- muktikSaNe jJAnAdikamapi vidyata iti puJjAt puJjotpattipakSe jJAnAdisaMvalitamuktikSaNAtmakapuJja jJAna-darzana-cAritrapuJjasyatra kAraNatvAt tatroktavizeSasya vinigantumazakyatvAccAritrasyaiva hetutvamityatannopapadyata ityarthaH / nanu jJAna-cAritrAdisamuccayavRttyekadharmAbhAvAt kathaM saMvalitasyaiva kAraNatvamityata Aha- tacceti - saMvalitakSaNasya kAraNatvaM cetyarthaH / atadvayAvRtyA jJAnabhinnatve sati darzanabhinnatve sati cAritrabhinno yastadbhinnatvena / zaktivizeSAdinA jJAna-darzana-cAritreSu saMvaliteSveva mokSAnukUlaikazaktivizeSaH kalpyate, dharmAntarameva vA kiJcit kalpyate, tadrUpeNa evaM cAtavya vRtteranyatamatvasvarUpAyAH pratyekamapi jJAnAdau sattvenaikaikasmAdapi jJAnAdito na muktiprasaGgaH / anyadetat vAdAntaram / "kathaM tarhi " ityasya sthAne " na caivaM kathaM tarhi " iti pATho yuktaH, "niyuktivacanazraddhAvatAM" ityasya sthAne ca " niyuktivacanaM, tacchraddhAnavatAM" iti pATho yuktH| na cetysyaashngkniiymitynenaanvyH| kathaM tItyasya niyuktivacanamityanenAnvayaH / sadadujja. iti-" zabdarjusUtrANAM punaH nirvANaM saMghamAdeva" iti saMskRtam , etadvacanaM puJjAtU pujotpattirityabhyupagantRRjusUtranaye mukti pratyekAntena saMyamasyaiva kAraNatvamavabodhayati, tat kathaM snggtmityaakssepH| tatra hetumAha- tacchaddhAnavatAmiti-- uktaniyuktivacana zraddhAnavatAmityarthaH / teSAm RjusUtranayAnusAriNAm / kurvadUkSaNAvagAhitvAt uttarottarakSaNaM prati pUrvapUkSiNasya tattatkSaNa kurvapakSaNatvatvena kAraNatvasyAbhyupagantRtvAt / tatra ca niruktapakSe ca / ekAntasya mukti prati saMyamasyaiva kAraNatvamityekAntasya / anupadameva anantarameva / nirastatvAt 'jJAnAdi Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyA samalato gyopdeshH| kSepakakAraNatvarUpasthUlApekSayaiva tadekAntAbhidhAnopapatteH, ata eva zailezyantakSaNabhAvidharmahetutvamiti vizuddhaivambhUtAbhiprAyeNaivAsmAbhistatra tatra samarthitam / yat tu mithyAhazo mithyAjJAnonmUlanadvArA tattvajJAnameva muktiheturiti manyante te mithyAjJAnonmUlane'pi tattanmanaHpraNidhAnarUpAyAH kriyAyA hetutvaM kathaM na pazyanti, mithyAjJAnavAsanonmUlanata eva karmanirapekSaM tattvajJAnaM heturiti cet ? tIdRSTaparikalpanametat mithyAjJAnavAsanAyAH smRtyekanAzyatvAt tattvajJAnasya tannAzakatAyA loke'dRSTatvAt , adRSTakalpane vA''gamAnusAreNa jJAnavat karmago'pi malakSayadvArA muktihetutvakalpanameva jyAyaH, tathA cAbhyadhAdAsuro'pi vAsiSThe" tandulasya yathA carma yathA tAmrasya kAlikA / nazyati kriyayA putra ! puruSasya tathA malam // 1 // " ] ityAdi / kizca, vihitatvena puNyapApakSayAnyatarahetutvavyAptestattvajJAnasya karmatulyatvam, na ca cikitsA. dAveva vyabhicAraH, mumukSuvihitatvena vyAptI vyabhicArAbhAvAditi puSTizuddhyanubandhadvArA jJAna-karmaNo. mukko tulyavadeva hetutayA samuccayapakSa eva anAvila iti siddham // * // saMvalitamuktikSaNe' ityAdinA khaNDitatvAt / nirAse hetumAha- ekaikasyeti - RjusUtrAdhekaikanayasyetyarthaH / tadekAntAbhidhAneti- sadujjusuANamityekAntasaMyamakAraNatvapratipAdakavacanetyarthaH / ata evetyasya samarthitamityanenAnvayaH, zailezyantakSaNabhAvI yo dharmastasyaiva muktiM prati kAraNatvamityarthaH / asmAbhiH yshovijyopaadhyaayH| tatra tatra svanirmitAnekaprantheSu / mithyAjJAnonmUlanadvArA tattvajJAnamevaka mokSajanakabhityekAntavAdinAM keSAJcinmatamupanyasya dUSayatiye sviti / " yat tu" ityasya sthAne "ye tu" iti pATho yuktaH, asya manyanta ityanenAnvayaH / bhavatu mithyAjJAnonmUlanadvArA tatvajJAnaM mokSahetuH kintu mithyAjJAnonmUlane yathA tattvajJAnaM hetustathA tattanmanaHpraNidhAnarUpA kriyA'pi heturiti tattanmanaHpraNidhAnakriyA'pi mithyAjJAnonmUlanadvArA mokSaheturbhavaditi tadanAlocanaM teSAmajJAnaviz2ambhitameveti tanmatadUSaNamupadarzayati-te iti- asya kathaM na pazyantItyanenAnvayaH / nanu mithyAjJAnonmUlanadvArA tattvajJAnaM mokSaheturityeva neSyate, kintu mithyAjJAnajanyavAsanonmUlanadvArA tattvajJAnaM mokSaheturiti tatra noktoSa iti parAkUta. mudbhAvya dUSayati- mithyAjJAnavAsanonmUlanata eveti mithyAjJAnajanyavAsanAyA bhAvanAkhyasaMskArarUpAyAstattvajJAnA. janyatvAd bhAvanAtvAvacchinnapratiyogitAkavaMsatvAvacchinaM prati smRtitvAvacchinnasyaiva kAraNatvasva darzanabalAd vyavasthiteH, tattvajJAnasya tu mithyAjJAna janyavAsanAdhvaMsajanakatvaM loke na dRSTamiti tathAkalpanA'dRSTa carI prAmANikairupekSyaveti dUSaNaM darzayati- tahIti / etat mithyAjJAnavAsanonmUlanata evaM karmanirapekSaM tattvajJAnaM mokSaheturiti kalpanam / tatkalpana. sya dRSTaparikalpanatve hetumAha - mithyAjJAneti / smRtye kanAzyatvAt smRtimAtrajanyanAzapratiyogitvAt / tannAzakatAyA. mithyaajnyaanjnyvaasnaanaashjnktaayaaH| nanu loke'dRSTamapi zAstrAnusArega tattvajJAnasya mithyAjJAnajanyavAsanonmUlakatvaM mithyAjJAnajanyavAsanonmUlanadvArA mokSajanakatvaM ca parikalpyate Agamava vanaprAmANyAdityata Aha - aSTakalAne beti / karmaNo malakSayahetutke vAsiSThavacanaM pramAgayati-tathA ceti / taNDulasyeti payaM spaSTam / api ca tattvajJAnaM puNyapApakSayA'nyatarakAraNaM vihitatvAt karmavadityanumAnena pApakSayajanakatayA siddhasya tattvajJAnasya tadvAraiva mokSajanakatva zuddhadhanubandhadvArA mukau tulyavadeva hetutvamiti samuccayapakSa evaM doSakalaGkarahita ityAha-kizceti / nanu vihitatvaM cikitsAdAvasti na ca tatra puNyapApakSayAnyArajanakatvamiti vyabhicAriNA vihitatvahetunA na tattvajJAnastha puNyapApakSayAnyatara hetutvaM siddhayatItyAzaGkaya-pratikSipati- na ceti / pratikSepahetumupadarzayati- mumukSuvihitatvenetitathA ca mumukSuvihitatvameva hetuH, tasyAvyabhicaritatvAt prakRtasAdhyasAdhakatvaM syAdeveti / samuccayapakSamupasaMharan prantha Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 416 nayAmatataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samajhaito gayopadezaH / nayopadezaTIkeyaM nyaamRttrngginnii| sevyatAmamRtaprAyai mithyAtvaviSatApahRt // 1 // sabalaviSayasanniviSTadharmavyatikara-saGkarazaGkayA''vilAnAm / / jayati bhagavato nayopadezaH, paTurakhilAGgabhRtAM hitaM vidhAtum // 2 // iha khalu na hi naH smayo na roSo, na ca prbuddhipraabhvaabhilaassH| api tu pituriva prajAhitasya prathamagurorvacanAdaro nimittam // 3 // samAptiM vidadhAti- itIti- etaabhiruppttibhirityrthH| anAvilaH doSakalaGkarahitaH / ante iti- zabdaH siddhamiti ca zabdo pranthasamAptisUcakaH // // atha prazastiH // paJcabhiH zlokainayopadezaTIkA samUlAM stauti-nayopadezaTIkeyamiti- mithyAtvaviSatApahRd nayAmRtataraGgiNIyaM nayopadezaTIkA'mRtaprAyai sevytaamitynvyH| AkalA jagati prasiddhayai nayAmRtataraGgiNItyanvarthasaMjJAbhidhAnam, nAnyA nayopadezaTIkA'nvarthanayAmRtataraGgiNInAmnI bhavitumarhatItyavagataye- iyamiti / nAmavata: svarUpAvagataye-nayopadezaTIketi / yata iyaM mithyAtvaviSa tApahRt tato'mRtaprAyai sevyatAmityevaM yattacchandopAdAnaprayojanamavaseyam , mithyAtvaviSatApahRdityasya mithyAtvamekAntatattvAbhyupagamastacchraddhAnaM vA, tadeva viSaM tajjanyo yastApo rAgadveSAdilakSaNastaM haratIti tAdRzatApahAriNI, na ceyaM svarUpasatI svarUpamAtreNa jJAtA vA mithyAtvaviSatApahAriNI kintu svajanyasvArthatattvajJAnadvAreti tattvajJAnajananItyapi tato labhyate ityarthaH / nayAmRtataraGgiNItyasya naya evAmRtaM tasya taraGga ucchalatpravAhakalolastadvatI, nayanadIti yAvat , gaGgA-yamunAdyA nadyo yathA jalapamudramAvizanti tatheyamapi nadI samayasamudrAdAgatA samayasamudramAvizatIti samayasamudrAntargatatattvaratnasaGgrahakAriNI, tathA'nayA nadyA manISApravahaNamAruhya buddhavarAH samayasamudramAvizantItyarthaH / nayopadezaTIketyasyArthaH spaSTa eva / amRtaprAptyai amRtasya- mokSasya nityAnandAtmakAtmasvarUpasya prAyai, yadyapi nityAnandAtmakanokSasvarUpamAtmanaH sarvadeva prAptaM tathApi karmapaTalAvRtatvAdaprAptamiva bhavati, tattvajJAnena karmamalapaTalApagame tu svayaM prakAzasvarUpamAvirbhavati tataH prAptirevAsya bhavati na tUtpattiH, yathA ca jalanadIto jalaprAptiravazyaM bhavati tathA'mRtatvena nayAmRta-mokSAtmakAmRtayorekyAdhyavasAyAnayAmRtanadIto'vazyaM mokSAtmakAmRtaprAptiriti tdrthmityrthH| sevyatAmiti- nahi jalanadyA dUrato darzanamAtreNa jalaprAptiH kintu tattIrAdigamana-tadavagAhanAdilakSaNasevayA tathA nayAmRtataraGgiNyA bhUyobhUyastadarthAvagamalakSaNasevayeti tadAtmakasevAkarma kriyatAmityarthaH // 1 // sabaleti-- bhagavato nayopadezaH sabalaviSaya panniviSTadharmavyatikarasaMkarazaGkayA''vilAnAmakhilAGgabhRtAM hitaM vidhAtuM paTurjayatItyarthaH / bhagavato jJAnAtizayAdizAlino jinasya, nayopadezaH, sabalo'nantadharmAtmako yo viSayaH, tatsanniviSTAH tatsvarUpapraviSTA ye dharmAsteSAM vyatikara:- yadrUpeNa satvaM tadrUpeNAsattvaM yadrUpeNa cAsattaM tadrUpeNa sattvamityevaM vinimayaH, yadrUpeNa sattvaM tadrUpeNaiva sattvamasattvaM cetyevaM saGkarastayoH zaGkayA, AvilAnAM- vyAptAnAm , akhilAGkabhRtAM sakalazarIriNAm , hitam iSTam , vidhAtuM kartum , paTuH samarthaH, jayati sarvotkarSeNa vartate ityarthaH // 2 // ___iheti- iha nayAmRtataraGgiNIkaraNe, khalu nizcayena, naH asmAkam , smayaH svamatoccatvAbhimAnaH, nahi nimittaM naiva kAraNam , roSaH paraM prati krodhaH, na nimittam, parabuddhiparAbhilASaH parakIyamatyaprAmANyajJApanecchA, na ca nimittaM naiva kAraNam, tarhi nayAmRtataraGgiNIkaraNe kiM nimittamiti pRcchati- api viti| uttarayati-piturivetisantAnahitakAriNaH piturjanakasyaiva, prajAhitakAriNaH, prathamaguroH prathamato dharmadezanAdIkSitasya bhagavataH zrIRSabhadevasya prathamatIrthaGkarasya, athavA sarve'pi tIrthaGkarAH svasvatIrthapravartakA gurava eveti prathamagurorityasya vartamAnatIrthAdhipatezvaramatIrthaGkarasya zrImahAvIrasyetyapyarthaH sambhavati, vacanAdara: vacanasya- syAdvAdarAddhAntasya, AdaraH- samyaktayA zraddhAnam, nimittaM kAraNamityarthaH, sannimittakatvAdiyaM nayAmRtataraGgiNI sarvairapyavagAhyA iti bhAvaH // 3 // Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nayopadeyA / na ca nayavacaneSu pakSapAtaH, kacana samAkalitapramANadRSTeH / abhimataviSaye hi gopanIyA, anabhimate yadamI vigopanIyAH // 4 // brajati phalavati pramANavAkye, nayavacanaM bahurUpabhaGgabhAvam / tadiha savidhamohi mA spRzeti, chalava didaM na vizaGkanIyamAryaiH // 5 // prathamata iha laukiko'rthabodhastadanu nayAtmaka eva madhyamaH syAt / tadupari paritaH prasarpibhaGgavyatikarasaMvalitaH pramANabodhaH // 6 // zrutamaya uditaH kilAdhabodho, matahatakRnnayacintayA dvitIyaH / svamatamadaharaH parastRtIyaH, sakalajagaddhitakAmyayA pavitraH // 7 // aaaaaaaa na ceti / samAkalitA- samIcInatayA''locitA, pramANadRSTiyena sa samAkalita pramANadRSTistasya samAkalitapramANahaSTeH, mama, nayavacaneSu nayAtmakavacaneSu nayaprabhavavacaneSu vA madhye, vacana kasminnapi nayavacane, pakSapAtaH ayameva ityevamabhinivezaH, na ca naiva, hi yataH, amI nayAH, abhimataviSaye yad vastu yadapekSayA yathAbhUtamabhimataM tathAbhUte vastuni, gopanIyAH rakSaNIyAH, evaM yat yasmAt , abhimate yad vastu yadrUpeNAbhimataM na bhavati tathAbhUte vastuni, vigopanIyAH aprakaTanIyA ityarthaH // 4 // bajatIti / phalavati nirAkAsasampUrNArthAvabodhakatvAt saMzaya-viparyayajJAnanivartanalakSaNaphalazAlini / pramANavAkye syAdassyeva ghaTaH syAnnAstyeva ghaTa iti saptabhaGgAtmakapramANavAkye / nayavacanam astitvAyekadharmapratipAdakaM saMgrahAdinayasamutthavacanaM nayAtmakavacanaM vA / bahurUpabhaGgabhAvam anekaprakArabhaGgatAM vrajati, pratyekanayapravRttavacanAnAM nayAtmakavacanAnAM vA parasparavibhinnabhaGgarUpatAgamanaM yujyata eva / tat tasmAt / iha nyniruupnne| "savidhamohi" ityasya sthAne " savidhamehi" iti pATho yuktaH, savidhaM nikaTam , ehi Agaccha / mA spRza matsparzanaM na kuru| iti evaMsvarUpaM, vacanam / chalavat yathA chalaM tathA, yo hi yannikaTamAgacchati, sa taM spRzatyapi, atisamIpAgamanasya tatsaMyogajanakatvAt , tathA cAzakyArthapratipAdakatvAd bhavati savidhamehi mA spRzeti vacanaM chalam / evaM chalasvarUpam / idam asti ghaTo nAsti ghaTa iti nyvcnm| AyaH nirmalamatibhiH / na zaGkanIyam ekanayasamutthaM kiJcidapekSayA'sti ghaTa iti vacanam , aparanayasamutthaM nimittAntarApekSayA nAsti ghaTa iti, tayordvayorapi parasparAviruddhasambhavadarSakatvena chalatvAbhAvAdityarthaH // 5 // itthaM paJcabhiH padyaiH samUlAM nayAmRtataraGgiNI stutvA tajjanyabodhavaicitryamupadarzayati- prathamata iheti / prathamataH nimittamedAlocanataH prAgeva / iha zabdavyavahAre / laukikaH ApAmaralokasambandhI AkAGkSA''satti yogyatAjJAnAdighaTitasAmagrIprabhavaH / arthabodhaH padArthadvayAnvayabodhaH / tadanu tadanantaram / nayAtmaka eva nimittabhedApekSayaikaikadharmaprakArakaghaTAdyarthavizeSyakanayAtmakabodha eva / madhyamaH syAt laukikabodha-pramANabodhayormadhyabhAvI bodho bhavet, tathA ca laukikabodho'stitvaprakArakaghaTavizeSyakaH nayAtmakabodhazca svadravyAdyapekSayA'stitvaprakArakaghaTavizeSyakaH / tadupari nayAtmakabodhAnantaram / paritaH sarvatobhAvena, svasvaviSayadharmAvasthAnanimittApekSAbhedavyApaneneti yAvat / prasarpiNa:- pravartamAnAH, majAH-sthAdastyeva ghaTaH, syAnAstyeva ghaTa ityAdayasteSAM vyatikaraH-parasparasAkAlabhAvenaikavAkyatAlakSaNaH sambandhaH, tena saMvalitaH-janyajanakabhAvasambandhena pratibaddhaH / pramANabodhaH pramANAtmakabodhaH, saptabhaGgAtmakamahAvAkyaprabhavaH pramANAtmakatRtIyabodha ityarthaH // 6 // bhratamaya iti- yathA yathA zrUyate zabdastathaivArthabodho bhavatIti zrutamanatikramya jAyamAnatvAcchrutamayaH / kila itItyaitio, evaM vRddhaparamparayA'vagamyate / Adyabodho laukiko'rthabodhaH / matahatakadityasya sthAne matahatikRditi matazatakaditi vA pATho bhavitumarhati prathamapAThe eko nayaH svapratipakSanayamataM vinAzayatIti matahRtikRditi dvitIyapAThe Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-saraGgiNItaraNibhyA samato mayopadezaH / trayamidadhikRtya lokalokottarapathabhaGgabhayaM na nAma zabdAt / gurumatamiva copapattikArthe nahi paripanthi viramya bodhakatvam // 8 // api ca niyatakRt svajanyabodhAviSamadhiyo viraho'tra zAbdabodhe / sati niyatamanuyAyini tatparatvaM tadiha matastadatajjJabodhabhedaH // 9 // na ca zukavacanAdatatparAdapyadhigamadarzanataH pratImametat / / zrutamayamapahAya bodhibhAge, ta iha tatparatAdhiyo'napekSAH // 10 // mmmw yAvanto nayAstAvanti matAnIti zatapadaM sambhavadvatvasaGkhayopalakSakaM tenaanlpsNkhykmtkRdityrthH| evambhUtanayavicAraNayA dvitIyo nayAtmakabodhaH, svamatamadaharaH kasyacijjainasya idameva svamatamityAkArako yo madastasya vinAzakaH, sarvanayamayasyAdvAde sarveSAmapi matAnAM kathaJcit svamatatvAt / paraH utkRSTaH / tRtIyaH saptamaGgayAtmakamahAvAkyajanyaH pramANabodhaH / "kAmyayA pavitraH" ityasya sthAne " kAmanApavitraH" pATho yuktaH, azeSasya jagato hitaM bhavatvityAkArikA yA sakala jagaddhitakAmanA tayA pavitra ityarthaH // 7 // trayamidamadhikRtyati-niruktakramikabodhatrayamAzrityetyarthaH / loka-lokottarapathabhakabhayaM lokikArthabodhato lokikamArgasya laukikavyavahArasya nayapramANabodhAbhyAM lokottaramAgasya lokottaravyavahArasya copapattiriti, zabdAcchabdapramANAt, nAmeti komalAmantraNe, na naiva, lokalokottarapathabhaGgabhayaM bhavatItyarthaH / zabda-jJAnakarmaNAM viramya vyApArAbhAvAdekasmAcchandAt krameNa niruktabodhatrayaM na sambhavatItyAzaGkAM manasikRtya tadapanodanAyAha-gurumatamiveti- kArakasya kriyayA sahaivAnvayabodha iti niyamAnnIlaM ghaTamAnayeti vAkyAt prathamato nIlakarmakAnayanaghaTakarmakAnayanayoreva bodhaH, tato ghaTabhinnasya nIlasya nilAbhinnasya ghaTasya cAnayanaM nAtra saMbodhyapuruSakartRkamiti vicAraNAsaha kRtAdukta vAkyAdeva nIlAbhijaghaTAnayanabodhaH pArTika ityevaM kramikabodhadvayAbhyupagantR prAbhAkaramate sopapattike yathA zabdasya viramya bodhakatvaM paripanthi pratibandhakaM na bhavati tathA sopapattikArthe prakRte'pItyarthaH // 8 // api ceti| " viSamadhiyo" ityasya sthAne "viSayadhiyo" iti pAThaH samyag / atra zAbdabodhavizeSavicAre, zAbdabodhe zabdajanyAnvayabodhe / svajanyeti-svajanyaH- zabdajanyo yo bodhastasya yo viSayo na bhavati sa tadaviSaya. stasya dhiyaH- buddhaH, viraho niyatakRt niyatena kriyata iti niyatakRditi vyutpattyA niyatajanya ityarthaH / kiM tanniyata tatkRto niruktaviraha ityapekSAyAmAha-satIti / anuyAyini anvyyogye| sati sambhavati sati, etena yasyArthasyAnvayo na sambhavati tatparatvaM niyata na bhavatItyAveditam / tatparatvaM zabdasya tadarthatAtparyatvam , niyataM niyAmakam , yasya zabdasya yasminnarthe tAtparya so'rthaH svajanyabodhasya zabdajanyopasthityAtmakabodhasyAviSayo'pi zAbdabodhe bhAsata iti zAbdabodhe viSayapratibhAsaniyAmakaM bhavati tatparatvam , tat tasmAt / iha shaabdbodhe| tadatajjJabodhabhedaH tAtparyajJatAtparyAnabhijJapuruSayoH zAbdabodhabhedaH / mataH svIkRta ityarthaH // 1 // nanu zukasya pakSivizeSasyedaM vAkyamamumartha bodhayatvityAkArakatAtparyasyAbhAvena tajjJAnasya zukocaritavAkyaM zRNvataH puruSasyAbhAvAt tadarthatAtparyavikalAdapi zukoccaritavAkyAcchotRNAM tattadbhinnArthaviSayakazAbdabodhasyotpAdena vyabhicArAt tatparatvaM zAbdabodhaniyAmakaM na bhavatItyAzaGkaya pratikSipati-na ceti / "pratImametata" ityasya sthAne "pratIpamaitata" iti pATho yuktH| atatparAdapi abhimatArthaviSayakatAtparyarahitAdapi / zukavacanAt zukoccaritavAkyAt / adhigamadarzanataH tattadarthaviSayakazAbdabodhasyotpAdadarzanena, vyatirekavyabhicArAt, etat tatparatvasya tattadarthaviSayaka zAbdabodhaniyAmakatvaparikalpanam , pratIpaM viruddhamiti na cetyarthaH / niSedhe hetumAha- zrutamayamapahAyeti- yathAzrutArthaviSayakabodhaM parityajyetyarthaH, tattatpadajanyopasthititastattadarthaviSayakazAbdabodhasya tAtparyagrahamantareNa bhAvena yathAzrutArthasya zAbdabodhe bhAne tatparatAmahasyAH npekssnne'piityrthH| bodhibhAge yadapekSAnimittAdibhAnena zAbdabodhaH samyaktvarUratAmaJcati tdNshe| te zukavacanazrotAraH / iha zAbdabodhe / tatparatAdhiyaH tadaMze tatparatvajJAnasya / anapekSAH apekSArahitA na bhavantItyarthaH // 10 // Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyAM samalaTTato nayopadezaH / vaktuM tAtparyamajJAtvApyetadunnIya vAstavam / prAmANyamapramANe'pi, vAkye samyagdRzAM matam // 11 // samyakzrutasya mithyAtvaM mithyaadRssttiprigrhaat| mithyAzrutasya samyaktvaM samyagdRSTiprahAdataH // 12 // laukikAnyapi vAkyAni pramANAni zrutArthataH / tAtparyArthe pramANaM tu saptabhaGgAtmakaM vacaH // 13 // nApramANaM pramANaM vA svataH kintvarthataH zrutam / iti yat kalpabhASyoktaM taditthamupapadyate // 14 // tAtparya khalvapekSA naya iti ca samaM sthApitaM zAstragarbhe, tatkallolairvicitraiH samayajalanidhau jAyate cidvivrtH| yattvekaM nistaraGgaM paramasukhamayaM brahma sarvAtizAyi, sthAyijJAnasvabhAvaM tadiha dahatu vo'nlpsngklpjaalm||15 nikSepA vA nayA vA tadubhayajanitAH saptabhaGgAtmakA vA, zRGgArAH sArvavAcaH paraguNaracanAjAtarociSNubhAvAH / - nanu zukavacane vaktuH zukasya tAtparya nAstIti kasya tAtparyasya jJAnaM tatra kAraNaM syAdityata Aha-vakturiti / "vaktuM tAtparya" ityasya sthAne "vaktustAtparya" iti pATho yuktaH, vaktuH zukasya, tAtparyasyaivAbhAvAt tajjJAnaM na sambhavatItyatastAtparyamajJAtvA tAtparyamagRhItvA, api, vAstavaM pAramArthikam / etat tAtparyam , yatra vaktustAtparya nAsti zukAdestatra tadadhyApayitustAtparyamantataH sarvajJasyaiva zukAdyaccaritaM vAkyametadartha bodhayatvityAkArakaM samastyeva pAramArthikam / sadunnIya yathArthazrutasyaikAntAdyAtmakasyAghaTamAnatvAdetattadapekSayavametadityatraivoktavAkyatAtparyamityevaM jJAtvA / apramANe'pi vAkye apramANabhUte'pi tIrthAntarIyAgamavAkye / prAmANyaM samyagdRzAM samyagdRSTInAm / mataM sammatamityarthaH // 11 // tAtparyagrahasya samyagarthaviSayakasya mithyArthaviSayakasya ca vaicitryAt tattAtparyaviSayIbhUtArthapratipAdakatvena samyakzrutasyApi mithyAdRSTayanItAtathAbhUtArthaviSayakatvena mithyAtvam , mithyAzrutasyApi samyagdRSTayannItasambhavadarthapratipAdakatvena samyaktvamityupadarzayati-samyakzrutasyeti / ataH tAtparyagrahavaicitryAt / anyat spaSTam // 12 // bhratArthAnusAryarthapratipAdakAni laukikAnyapi pramANAni tAtparyaviSayIbhUtasamyagarthapratipAdakatvAt , saptabhaGgayAtmaka vAkyaM punaH pramANamevetyAha-laukikAnyapIti- apinA alaukikavAkyasya prAmANyaM samucitam / zrutAthetaH zrutArthAnusAreNa / tAtparyArtha iti ca dehalIdIpanyAyena pUrvatrottaratra cAnveti, anyat spaSTam // 13 // ... prAmANyA-'prAmANyayoH samyaktAtparyA-'samyaktAtparyApekSyatvamityabhiprAyata eva kalpabhASyoktisaGgatirityAha-nApramANamiti / zrutam AgamaH / svataH svarUpataH / apramANaM pramANaM vA na bhavati, kintvarthataH pramANamapramANaM vA mavati, iti evam , yat kalpabhASyokaM tat kalpabhASyoktam , anantaropadarzitaprakAreNa, upapadyate ghaTate. anyathA yasminnarthe pramANaM tasminnarthe'pramANamiti na sajataM syAditi // 14 // tAtparyamiti / khalu nizcayena / samamiti - ekamityarthaH / tAtparyamevApekSA, saiva naya ityevaM zAstragarbha siddhAntamadhye / sthApitaM nitim / vicitraH anekaprakAraiH / tatkalloleH nyvicaarlkssnntr| samayajaladhI jainAgamasamudre / cidvivartaH citazcaitanyalakSaNajJAnasya vivartaH pariNAmaH / jAyate utpadyate / evaM satyapi yattu tat punaH / nistara vastugatyA nirupAdhikatvena sopAdhikadharmarahitatvAt tattadopAdhikadharmAvalambanena pravartamAnAnekaprakArakaviziSTabuddhayAtmakatarAvikalam / paramasukhamayam aikAntikAtyantikasukhaikasvarUpam / ata eva sarvAtizAyi sarvApekSayoskRSTam / sthAyijJAnasvabhAvaM sthirAtmakaM yajjJAnaM kevalaM tatsvabhAvaM tadAtmakam / brahma paramAtmacaitanyaM samastIti shessH| tat niruktasvarUpaM brahma / iha asmin nayavicAre saMsAre vaa| yaH yuSmAkam, etadpranthavicAraparyAlocanaparipakvasUkSmamatInAM saMsArAsAratAbhAvanApariNatabuddhInAM vA / analpasaMkalpajAlaM bahuprakAramAnasikavicArAtmakatantusaGkaTananiSpannabandhanakAryakArijAlam / dahatu vinAzayatvityarthaH // 15 // nikSepA vaiti / sArvavAcaH zRGgArA yasyAgre kiJcinna bhAnti, svIyaM tadrUpaM he bhagavan / uccaiH prakaTaya, he Atman / bAda prasIdeti sambandhaH / ke sArvavAcaH zRGgArA ityapekSAyAmAha-nikSepA vA nayA vA tadubhayajanitAH saptabhaGgA. Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI- taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkRto nayopadezaH / yasyAgre bhAnti kiJcinna nirupadhicidudu buddhazuddhasvabhAvAt, tadrUpaM svIyamuccaiH prakaTaya bhagavan bADhamAtman ! prasIda // 16 // gacche zrIvijayAdideva suguroH svacche guNAnAM gaNaiH, prauDhi prauDhimadhAmni jItavijayaprAjJAH parAmaiyaruH / tatsAtIrthyabhRtAM nayAdivijayaprAjJottamAnAM zizustattvaM kiJcididaM yazovijaya ityAkhyAbhRdAkhyAtavAn // 1 // sUrizrIvijayAdidevasuguro: paTTAmbarAharmaNau, sUrizrIvijayAdisiMhasuguroH zakrAsanaM bhejuSi / sUri zrIvijayaprabhe zritavati prAjyaM ca rAjyaM kRtau, grantho'yaM vitanotu kovidakule modaM vinodaM tathA // 2 // pratyakSaraM nirUpyAsya granthamAnaM vinizcitam / anuSTubhAM sahasrANi trINi SaT ca zatAni vai // 3 // // 3600 // // zubhaM bhUyAt // iti mahopAdhyAya zrIkalyANavijayagaNiziSya mukhya paNDitalAbha vijayagaNiziSyAvataMsa paNDita zrIjItavijayagaNi satIrthya tilaka paNDita zrInayavijayagaNicaraNakamalasevinA paNDita zrIpadmavijayagaNi sahodareNa upAdhyAya zrIyazovijayagaNinA viracitA nayAmRtataraGgiNInAmnI nayopadezaTIkA samAptA // svasti zramaNa saMghAya || 420 // iti nayopadezaH samAptaH // makA veti / kathaM te zRGgArA ityapekSAyAmAha - paraguNaraca nAjAta rociSNubhAvA iti / " svabhAvAt" ityasya sthAne " svabhAvaM " iti pATho yuktaH / sArvavAcaH sarvaprANihitakArivacanasya jainasamayasya / veti trayaM vikalpArthakam | nikSepAH nAma-sthApanA dravya bhAvanikSepAzcatvAraH / nayAH naigama-saGgraha-vyavahArarjusUtra zabdasamabhirUDhaivambhUtAH sapta / tadubhayajanitA / naya- nikSepobhayasamudbhavAH / saptabhaGgAtmakAH syAdastyeva ghaTa ityAdisaptabhaGga samAhAralakSaNa sptbhnggiisvruupaaH| zRGgArA yogya sthAna saMniviSTabhUSaNavinyAsAtmakAH / yataH pare anye viziSTA vA pareSAm anyeSAM vA ye guNAsteSAM racanayA- yathAsthAnaM saMsthApanayA, jAta utpanno rociSNubhAvo manoraJjanasvabhAvo yeSAM te tathA / evaMbhUtA api yasya bhagavadrUpasyAnantarameva vakSyamANasvarUpasya / agre sammukhe / kiJcit kiJcidapi / na bhAnti na prakAzante / he bhagavan ! sarvaizvaryazAlin / svIyaM svAtyantasaMbaddham sambandhazcAtrA viSvagbhAvaH tena svApRthagbhUtamiti paryavasitam / tadrUpaM yadrUpasyAgre zRGgArA na bhAnti evambhUtaM rUpam / kiM svarUpaM taditi darzayati- nirupadhIti - upAdhivinAkRtaM paropAdhikaM yanna bhavati kintu svAbhAvikaM yaccitA- caitanyenodbuddhaH - prakaTIbhUtaH zuddhasvabhAvo yasya tannirupazcidbuddhazuddhatvabhAvaM zuddha kevala caitanyasvarUpamiti yAvat / uccairyathA syAt tathA prakaTaya prakAzaya / he Atman ! madabhinnasvarUpa ! | bADhamatyantam / prasIda prasanno bhava / svAbhinnazuddhacaitanyAtmakabhagavatsvarUpadarzana to muktasya mama na kiJcidabhilaSaNIyam etAvanmAtrametadranthakaraNa prayojanamiti gUDhAbhisandhiH // 16 // gaccha iti zrIvijayAdideva suguroH prauDhimadhAmni svacche gacche jIta vijayaprAjJAH guNAnAM gaNaiH parAM prauDhimaiyaruH, tatsAtIrthyamRtAM nayAdivijayaprAjJottamAnAM zizuryazovijaya ityAkhyAbhRt idaM kiJcit tattvamAkhyAtavAnityanvayaH, arthastu vyakta eva // 1 // sUrizrIvijayAdideva suguroriti padyamapi spaSTArthakam / " kRtI " ityasya sthAne " kRto " iti pATho jJeyaH / pratyakSaramiti payaM granthakarturanyasya vA spaSTArthakam // iti zrItapogacchAdhipati zAsanasamrAT jagadguruzrIvijayane misUrIzvara paTTAlaGkAreNa vyAkaraNavAcaspati zAstravizArada - kaviratneti padAlaGkatena vijayalAvaNyasUriNA viracitA taraNinAmnI nayAmRtataraGgiNITIkA samAptA // Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNimyo samahato nayopadezaH / 421 atha prazastiH // yeSAM zrIramitA mitA kRtiratIvArthapradA bhAsurA, bhaktiIravibhau nayAmRtaghaTA vyAkhyAnabhUtiH praa| ye tIrthonatikRtyajAtayazasaH ziSyapraziSyAJcitAH, sUrINAM pravarA jayanti kRtinaH zrInemisUrIzvarAH // 1 // teSAM ziSyANukenAmalasunayasudhAsvAdalazotsukena, siddhAntAbhyAsamAtravyasananiyatinA vijJavargAnugena / zrImallAvaNyasUrItyabhihitazaminA nirmitaiSA nayArthA, vyAkhyA sandRbdhabhAvA janayatu pramudaM svAnubhUtyA budhAnAm // 2 // zabdArthAzuddhidoSAniha kRtipravarAH zodhayiSyanti yeSAM, dRSTiH sUkSmArthatattvApratihatagamanA doSamoSapragalbhA / satyAdAnasvabhAvA paraguNaghaTanA cAntadehA vimuktA, rAgadveSAdizaktyA svaparavibhajanAdRSTyasampIDitArthA // 3 // ye nAnyeSAM sahante kRtimativimalAM doSapoSakadakSAsteSAM dRSTiH patantI kathamiha saphalA naiva durnItidRSTyA / sApekSe vastutattve guNagaNakalite doSapoSo'pyapekSAdRSTyA yukto na cAsmAdapahatiraNukA syAdanekAntavAde // 4 // kintveSA''hAryarUpA guNagaNaghaTanAM bAdhate naiva satyAM, mithyA'pekSAvimuktA svayamapi labhate nAtmarUpaM kudRSTiH / ityaM naivApasAryA pramitiparigatAd vastuno lAlanIyA, tyaktvA mAtsaryameSA'pyupakRtipadavIM yAti sApekSatAyAm // 5 // nayAmRtataraGgiNI va ca nayopadezAzritA, yazovijayavAcakapravaragumphitArthAnvayA / ka tatra racitA mayA vivRtirakSarArthaprabhA, tathA'pi parizIlanaM nayateriha syAnmama // 6 // AdI mAlamatra tasya ca phalaM vyAkhyAkRtazcApi tat, nItelakSaNamatra carcitamapekSAsvaM nayakAzritam / sAkSI lAghavamatra tarkaNavidhau zrIharSasaMvAditA'rthApattirvyavahArasaGgatirito'vacchedyabudiprathA // 7 // anyA cApi kathA vivekacaturApekSAzritA darzitA, pratyakSAkalite'pi vastuni matiH spaSTA tvapekSAdhitA / dIrSAdhyakSamukho nidarzanatayA sandarzito'pekSayA carcA cAvarakAzritA'tra bahulA saMgumphitA yuktitaH // 8 // sA'pekSA matabhedaheturuditA vaijJAnikI vAstavI, tAtparya ca pravartate svaviSaye sambandhato'pekSayA / / yatkovyantarabAdhanaM tadapi ceSTArthasya sandIpanaM, tadyuktyA ca samarthitaM matabhidaidamparyamAveditam // 1 // sakhyA dvitvamukhA'pyapekSamatito vyaGgayA tathA jAyate, ityevaM matabhedasAdhanaghaTA saMdarzitA vistRtA / vyaGgyA tatra gurormatA'kSicaraNairutpattiravAdRtA, jainAnAM matamatra darzitamapekSAkAntamatyujjvalam // 10 // sApekSe viSaye pratItyavacanaM tannItiga lakSaNaM, bhAvo'bhAvaniSedharUpavidhayA sApekSatAbhAga mataH / nAbhAvo'pi prameyatAdipramitaH sApekSatAbhAjanaM, cAtrAbhAvamatervicArabahulIbhAvo nisargojjvalaH // 11 // astitvAdikasaptadharmabhajanAtaH saptabhaGgI tu yA, sA sampUrNapramAtmadhIjanakatAyogAt pramANaM bhavet / syAcchandAt pratibhaGgamanyaghaTanAyoge'pi caikaikagaM, vAkyaM tannayavAkyamarthagatito'bhISTaikadezAzritam // 12 // . majhAnAmupapattiratra nayato'vaktavyabhaGgodgame, nAnyasmAdRjusUtratastu ghaTate carcA'tra samyakRtA / vAkyaM cAnyaniSedhakaM na ca nayo durnItivAkyaM tu tat , ityevaM trividhaM nije'pi ca mate no digpaTasyaiva tat // 3 // ekA-'nekapratItisaGgatiriyaM syAnmAnanItyAzritA, citre gautamaziSyasammatimitA citraM ca sarva matam / navyazcitramanekameva gaditaM prAcAM tadeke mataM, yuktizcobhayasammatA'tra gaditA svIyaM mataM cAhatam // 14 // vistIrNA'tra viziSTabuddhiviSayA carcA pramANodgatA, cAturvidhyamudAhRtaM matidhanairnaiyAyikaistadgatam / / atrAnte tu apazcitaM nijamataM yenAnyadIyaM mataM, yuktivAtakadarthitaM viSayatA''nantyAdanantaiva mA // 15 // nAyaM saMzaya ekakoTikatayA nAtaH samUhAtmako, yAthArthyAd bhrama eSa nau na ca pramA'pUrNatvataH syAnnayaH / / kintvaMzaH pramiteryathA jalanidherbhAgastadaMzo mato, nAmbhodhina ca so'samudra iti yalloke prasiddhaH sphuTam // 16 // svAthai satyatayA mitAH parahatAH sarve svasatyA nayA, naikAnto viduSAM mato'tra viSaye spaSTaprathA smmtii| . vastasparzitayA'pramA nahi matA bauddhAdinItiprahA, yadratnaprabhAgatA'pi ca matI ratnasya tatsparzinI // 17 // Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 422 nayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalaGkato nayopadezaH / D dvedhA'yaM prathito nayo viSayato dravyArthikazcAdimaH, paryAyArthikanAmako'para ito nAnye nayAH sammatAH / dravyaM kevalameva cAdimanaye'nyasmin naye paryavAste tiryakpracayAstathordhvapracayA dravyArthika kalpitAH // 18 // dravya teSvanugAmi satyamuditaM nAdau na cAnte sthitAH, paryAyA na ca madhyagA api tathA bhrAntyA tathA lakSitAH / syAdantye'pi calo vikalpa iha tanmadhye dvayagrAhako, dravyArthAnumato nayo nayavidAM dravyaikamAtrArthagaH // 19 // paryAyArthinaye na paryavapRthag dravyaM samastISTakRt , paryAyebhya ihehitArthajananaM dRSTaM na vai nityataH / nitye na krama-yogapadyaniyatA cArthakriyA yujyate, ityevaM nanu yuktijAlaracanA praznottarAbhyAM tatA // 20 // ekatvAvagatirnaye'tra gaditA sAdRzyadoSAd yathA, kezAdau tata eva na kSaNikatA syAd baadhitaa'bhijnyyaa| nAzo naiva sahetuko'tra hi matastatsAdhikA yuktayaH, paryAyArthanayAnusArividuSAM saccarcayA bhAvitAH // 21 // zuddhasyaiva tu paryavasya mananA cetthaM samudbhAvitA, tasyAvAntarabhedagAmimananA dravyArthavat kiirtitaa| zuddhAzuddhavivekanirNayakathA samyaktvamithyAtvagA, siddhAntoktivimizritA'pi prathitA prAsaGgikI modadA // 22 // bhedA dravyanayasya tArkikamate syu gamAdyAstrayazcatvArastvRjusUtranIticaramAH saiddhAntikAnAM mate / paryAyArthagatAH pare nigaditAstAtparyabhedo'nayoH, sUtrasyApyavirodhaheturuditaH zrImadyazovAcakaiH // 23 // nAmagrAhamamI nayAstu kathitAH saptatvasaGkhyAzcitA, nAmno nirvacanena naigamanayaH sallakSaNAlaGkataH / syAt sAmAnya-vizeSagocaratayA tattvaM tadekAtyaye, yukto no vyavahAra iSTagataye lokaprathAsAdhakaH // 24 // anvarthAnugamena saGgrahanayo nAmnaiva saMlakSitaH, sAmAnyena pareNa saGgrahavidhisvenApareNApi saH / sAmAnyavyatiriktameSa manute no vai vizeSaM tatastasyAvAntarabhedato bahuvidho jIvasya bhedo mataH // 25 // ye ceSTA nigame tathA vyavahRtau tattvopacArAdikAste neSTAstata eva cAsya gaditA tAbhyAM parA zuddhatA / bAhulyAdupacAriNI vyavahRti/vistRtArthA tu yA, sA lokavyavahArasiddhinipuNA tanmAnapakSoddhurA // 26 // sAmAnya tvanugAminA'tra manane nArthakriyA'to yataH, syAd vyAvRttivizeSato'nugatadhIH zabdAnugatyA'thavA / dRSTAnto'pyupacArato vyavahRtau saMdarzito laukiko, yasmAdeSa mataM dvirephapramukha syAt paJcavarNe zitam // 27 // lakSmaitattvajusUtranItigamakaM yadvartamAnai kagaM, bhAvatvaM niyamAdiyaM niyamadhIH sA cAvizeSAnmatA // zabde sA tu vizeSitA na ca tato'tivyAptiretannaye, svIyaM kevalamiSTamanyasamayo'tIto na nAnAgataH // 28 // nAvasthAntarasaGgatistviha matA niSTAkriyAkAlagaM, dravyaM nAsti tataH palAladahanaM nAgnarbhidA no ghaTe / pravrajyA na bhavedasaMyatagatA bhavyo na siddho bhavet , carcA cAtra tu vistRtaikyaviSayA niSThA-kriyAkAlayoH // 29 // deze skandhapadopacArabalataH zATI pradagdheti gIrzayaitannayato vizeSitataraH zabdaH kSaNAtmArthagaH / bhAvakopagamAd vizeSaghaTanA syAt saptabhaGyarpaNAliGgAderathavA'tra bhedavazato'pyarthasya bhedAzrayAt // 30 // bhASyoktyA pravibhakabhaGgaracanAtaH saptamaGgIgatizcarcA cArthanayAzritAdiviSayA puSTiM tathA prApitA / sAmAnAdhikaraNyamatra hi mataM no bhinnaliGgAdigaM, yadvattattvajusUtranItiviSayo naivAvikArAnyayoH // 31 // satsvartheSu na saGkama samabhirUDhAkhyo nayo manyate, bhedaiH syAdvacanasya caiva niyamAdarthasya bhedo'mitaH / saMjJA no paribhASayA'tra tu matA svAbhAviko'yaM yataH, zabdArtho'nubhave vibhAti na bhavedicchA kRtArthasthitiH // 32 // evambhUtanayo vizeSaNatayA zabdArthayohikazcAnyo'nyaM na ca rAjazabdaghaTanA liGgAtyaye rAjagA / vyutpannaH sakalo'pi. zabda udito vyutpattihetukriyAkAle zabdapravRttiratra niyatA zabda kriyaikArthatA // 33 // vyutpattyarthaprasiddhaye'tra vipulA carcA prasaGgAgatA, tasyAM zabdanayAnusAnmatabhidA rUDhyarthacintAdikA / anyA cApi kathA'tra saGgatimitA naiyAyikAdevarA, ante svAnumataM nayAnugamanaM syAdvAdato darzitam // 34 // navambhUtanaye tu jIvapadabhAk siddho mato jIvanAbhAvAt kintu tadarthasaGghaTanataH sNsaarijiivstthaa| . sevAdarthamihopapattikalitAstattvArthabhASyoktayo, jIvAjIvamukhoktibhedaghaTitA AviSkRtA bhAvitAH // 35 // siddho nizcayato digambaramate yajjIvavAcyo na tad, yukaM nizcayasaMjJako'ntimanayastatra prathA cAnyathA / bhAyaM sahanAmako yadi tathA tatrAtmatA jIvatA, sarvatrAnugatA tato nahi bhavet siddhakatA jIvatA // 36 // Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - mayAptatarahiNI-tarahiNItaraNibhyA samabatI mayopadezaH / anyA dikpaTazaGkitoktighaTanA dUrIkRtA yukkito, deza-prasthakayostathA ca vasateH sviikaardRssttaanttH| nItInAM sugamena zuddhighaTanA'zuddhastathA yojanA, ye caiteSu bhavanti sUkSmaviSayAH zuddhAstadanye'nyathA // 37 // zuddhatvaM vyavahAra eva phalato no nizcaye dezanA, yatsamyaktvanimittatAmupagatA cAdyasya lokonmukhA / yA lokavyavahArabAhyamananA mithyAtvahetustu sA, nAdeyA nanu nizcayasya prathamaM lokapravRttyarthibhiH // 38 // nagnAnAM prathamaM tu nizcayaghaTA yuktyA samutsAritA, tatpraznottarabhAvasaGgamanato nirNItirevaM kRtaa| bhAvaH zandanayairmato na ca paro nikSepa iSTastu taizcatvAro'rthanayairmatA iti punaH samyaktayA carcitam // 39 // nikSepasya vicAraNA'tra vihitA pratyekazo lakSaNa, nAmAderupadarzitaM nanu bhidA tatrApi sandarzitA / carcA cAgamavAkpracAraracitA yuktyA samuttejitA, dRSTAntoktyanurajitA bahuvidhA nikSepabodhAnugA // 4 // bhinnadravyagatA catuSTayabhidA yadvat tathaivaikagA, svAbhikhyAkRtihetukAryaghaTanAto bhAvanIyA budhaiH / tattadbhedanivezato nahi bhavedavyApi teSAM tato, vastuvyApakatA catuSTayagatA sAmAnyataH sthApitA // 1 // anyeSAM matamatra tasya niyame vyAvarNya saMdUSitaM, nikSepo'numato'tha saGgrahanaye na sthApanAkhyo yataH / nAmnA saGgrahaNaM bhaviSyati budhaH kaizcinmataM dUSitaM, carcAtrAskhalitA suyuktikalitA nItijJamodapradA // 42 // iSTaM sthApanayA vibhinnamuditaM nAmno'pi bhinnaM phalaM, sambandho'pi vibhinna eva ca tayorbhAvena nirdhAritaH / svAtmanyeva parAtmano nanu samApattistathA sthApanA, nAmno'nyA vidhinA'thaveti bahudhA bhedo'nayoH sthApitaH // 43 // etena vyavahArago'pyagataH syAt sthApanAsaMgraho, dravyaM no RjusUtra icchati yadi syAt sUtrabAdhastadA / tasmAd bhASyamatA vibhAgaghaTanA nikSepagA yujyate, nikSepe nayayojanAgatiriyaM tvAlocanIyA budhaiH // 4 // dravyAniyato'bhavannanu mataM zuddhA tu vedAntinAM, tatraike jaguradvitIyamamalaM caitanyamanye punaH / sacchabdakamayaM dvitIyavikalaM brahmeti vistAratazcarcA tanmatayoH suyuktikalitA saMdarzitA modadA / / 45 // dravyArthAd vyavahArataH samabhavat sAGkhyasya yaddarzanaM, tad dravyapratipAdakaM bhavati tatparyAyasaMdarzakam / etatsammatapaJcaviMzatividhaM tattvaM samudbhAvitaM, yadyuktyA kavalIkRtaM matidhanaiyAyikAdyaiH sphuTam // 46 // sAGkhaye'dvaitamate ca zuddhisamatA caitanyamAtrAzritA, tadbhinne vyavahAradRSTiranayostulyaiva yadyapyasau dRSTathaivArthasamaSTisRSTiriti yad vedAntiniSTaGkitaM, no tatra vyavahAralezaghaTanA'pyetAvatA bhinnatA / / 47 // no kasyApi matasya naigamanayo mUlaM yato'yaM pRthag, naiveSTaH kaNabhumataM nanu bhaved dvAbhyAM nayAbhyAM param / mithyAtvaM svamatAgrahAdiha mitho'pekSA yato nAnayorevaM nyAyamataM vibhAvyamamunA yat sAmyamasyApi ca // 48 // bhinno naigama eSa iSTa iti cet tanmUlikaivAstu caulUkyAdeH samayapravRttiriti saMmatyA'pi saMvAditam / baudAnAmRjasUtranItiprabhRtairjAtaM catuoM mataM, zabdAdyA nayamizrajA nanu nayA vAgbhiH samAH saGkhyayA // 49 // syAdvAdAmilitarnayaiH samamitA anyAgamAH sammatau, nItInAM vacasA samAnagaNanA cAnyAgamAstAdRzAH / ityevaM nayayojanA matagatA jJeyopayujyava sA, digvastraiH paribhAvitA tu vitathA vRddhokayo bhAvitAH // 50 // mithyAtvAkalitAni Sad SaDatha tadbhinnAni vaidharmyataH, samyaktvAkalitAni tAnyapi pathatyAga-pravezAzrayAt / jJeyAnyanyaprathAni tatra vitatA carcA matAnAM kRtA, sA vijJarmatabhedabodharasikairbhUyo vilokyA''darAt // 51 // mithyAtvaM nijarUpatastu nikhilA jJeyA nayA yanmitho'pekSAto vikalAstathA nahi bhaved bhedo'stitAdyutthitaH / syAdeSAM vyavahAramedajananAdAstikya-nAstikyayorbhedastatra niyAmakaM punaridaM jJeyaM nayajJairyathA // 52 // dhayaMze khalu nAstikastu prathitazcArvAka AtmAdike, dharmAze paratIrthikAstu nikhilA vijJairmatA nAstikAH / ityaM mArgapraveza tatparihRtibhyAM syAt kriyAvAdinaH, samyaktvokkirathAnyavAdiniyatA mithyAtvavAcaH prathA // 53 // samyaktvaM ca dRDhIkRtaM punarihAnyebhyaH kriyAvAdino, mukhyatvAd gaNanAbhidA'pi prathitA teSAM vivikA sphuTam / carcA'trApi viziSTamodajanikA dRbdhA nayAnAM pRthaga, vAdA zlokasamaSTito nigaditA yuktyA samuttejitAH // 54 // Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mayAmRtataraGgiNI-taraGgiNItaraNibhyAM samalahato nabopadezaH / jJAnAdeva tu muktiratra tu matA jJAne kriyAdvAratA, jJAnaM muktinidAnamityudayanAcAryastu saMmanyate / zAnaM karma ca muktikAraNamujhe jJAne kriyAdvAratA, neSTetyevamudIrayanti kRtinaH zrIbhAskarIyAH sphuTam // 55 // vArtA cAtra tu vistRtobhayamataprAgalbhyasampAdinI, ante svAnumataM samuccayamata yuktyA samullAsitam / mithyAtvApagamena mokSakalikA TIkA susevyA budhaiH, zrIvIrasya nayopadezavacanaM samyaka stutaM kAmadam // 56 // asyAM na smaya-roSarAgapramukho heturjinoktyAdaraH, kintveko nanu heturabhyupagato no pakSapAtaH kvacit / nItyuktiH saphale pramANavacane yAtyaGgabhaGgAtmatA, tasmAnno chalavattvidaM nayavaco vijJasya zaGkAspadam // 57 // bodho laukika Adimo nayamayaH syAnmadhyamo'thAntimo, bhAnAtmAkhilabhaGgato gurumate yadvattathA syAt kramAt / tAtparyAniyatAd bhavediha bhidA vAkyaikamAtrodbhave, tAtparyajJa-tadajJayoranumatA bodhe tato bhinnatA // 58 // tAtparya zukazArikAdivacane tacchikSakAdyAdhitaM, jJAtvA laukikabodhabhinnaviSaye bodhastato'pekSayA / vaktudhAnyapare tathava vacane tAtparyamanyat svayaM, jJAtvA vAstavamapramA'jananataH prAmANyamiSTaiSiNAm // 59 // mithyAdRSTiparigrahAdiha bhavet samyak zrute vastuto, mithyAtvaM nanu tatparatvamatito mithyAMzrute tattvataH / samyagdRSTiparigrahAdanumataM samyaktvamiSTaprada, tasmAt tatparatAmatistu vacane bodhodbhave'pekSitA / / 60 // syAdevaM tu pramANamarthaghaTanAto laukikaM cAmukhe, tAtparyArthagatau pramANamuditA gIH saptabhaGgAtmikA / itthaM satyupapadyate nanu vaco yatkalpabhASye sthitaM, nAprAmANya pramANate svata iha syAdarthataste iti // 6 // tAtparyAbhidhayA ya eva prathito'pekSeti saivocyate, nItyAkhyaH sa ca zAstragarbhaprathitastenosthitAH kalpanAH / siddhAntAmbudhigAH sthiraM virahitaM tAbhiH sukhaikAtmakaM, brahma jJAnamayaM bhavediha tu vo'nalpaM vikalpoccayam // 62 / / nikSepAdivicAraNA vacanagA zujAramAtrAtmikA, yasyAgre na vibhAti taca bhagavan / rUpaM nijaM darzaya / Atman ! bADhamapi prasIda kuzalAzaMsA para-svAtmagA, TIkAkarturiyaM nijAnyavidhurA svAtmasthiti gAhate // 3 // saMkSepAd viSayA ime nigaditA TIkAgatAH sundarA, abhyAsAddhRdayaM gatA nayavidAmAnandadAH syurna vaa| asmAkaM tu jinAgamAmbudhigatajJAnAdiratnaspRhAM, svajJAnAbhyasanAdatIva saphalo kAle kariSyanti vai / / 64 // varSe vikramage'nalAmbaranabhonetrapramANaM gate, varSAvAsagatena bhAvanagare saurASTrasadbhUSaNe / lAvaNyAbhidhasUriNA gurukRpApAtreNa yatnAdiya, dakSAmodakRte kRtA sphuTatarA TIkA taraNyAkhyayA // 65 // nayAmRtataraGgiNIviSayabodhinIyaM kRtirmitA'pi samupAsitA dhruvamamandamodapradA / gurupravarabhaktito nanu mayA mitaprajJayA, samudbhavamupAgatA sthitimupaitu kalpAntagAm // 66 // itizrIvijayalAvaNyasUripraNItA TIkAprazastiH samAptA / chadmastheSu sadA skhaladvatitayA doSaprabandhAnvaye no hAsyAspadamatra doSaghaTanAyAM syAmahaM dhImatAm / no prArthyAH kRtino nisargagarimAvAsA mayA zodhane, yeSAM doSagaNapramArjanavidhiH svAbhAviko'yaM yataH / / 1 // - - - zubhaM bhavatu Page #496 -------------------------------------------------------------------------- _