Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ martidevI jaina granthamAlA : saMskRta granthAka-42 jainendra siddhAnta koza bhAga-3 [ pa - va ] kSu. jinendra varNI mAna bhAratIya jJAnapITha chaThA saMskaraNa : 2002 - mUlya : 180 rupaye
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ ISBN 81-263-0763-3 (Set) 81-263-0786-2 (Part-III) bhAratIya jJAnapITha ( sthApanA phAlguna kRSNa 9, vIra ni. saM. 2470, vikrama sa. 2000, 18 pharavarI 1944) . puNyazlokA mAtA mUrtidevI kI smRti meM sAhU zAntiprasAda jaina dvArA sasthApita eva unakI dharmapatnI zrImatI ramA jaina dvArA sampoSita mUrtidevI jaina granthamAlA isa granthamAlA ke antargata prAkRta, saMskRta, apabhraMza, hindI, kannar3a, tamila Adi prAcIna bhASAoM meM upalabdha Agamika, dArzanika, paurANika, sAhityika, aitihAsika Adi vividha viSayaka jaina sAhitya kA anusandhAnapUrNa sampAdana tathA unake mUla aura yathAsambhava anuvAda Adi ke sAtha prakAzana ho rahA hai| jaina-bhaNDAroM kI granthasUciyA~, zilAlekha - saMgraha, kalA evaM sthApatya para viziSTa vidvAnoM ke adhyayana-grantha aura lokahitakArI jaina sAhitya grantha bhI isa granthamAlA meM prakAzita ho rahe haiM / pradhAna sampAdaka (prathama saMskaraNa) DaoN hIrAlAla jaina eva DaoN A.ne. upAdhye prakAzaka bhAratIya jJAnapITha 18, insTITyUzanala eriyA, lodI roDa, nayI dillI- 110 003 mudraka bI ke oNphaseTa, navIna zAhadarA, dillI- 110 032 (c) bhAratIya jJAnapITha dvArA sarvAdhikAra surakSita For Private Personal Use Only
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ Moortidevi Jain Granthamala Sanskrit Grantha No 42 JAINENDRA SIDDHANTA KOSA [PART-III] [9 - al Kshu. JINENDRA VARNI BLES 10 BHARATIYA JNANPITH Sixth Edition : 2002 Price: Rs. 180
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ ISBN 81-263-0763-3 (Set) 81-263-0786 - 2 (Part-II) BHARATIYA INANPITH (Founded on Phalguna Krishna 9, Vira N Sam 2470, Vikrama Sam 2000, 18th Feb 1944) MOORTIDEVI JAIN GRANTHAMALA FOUNDED BY Sahu Shanti Prasad Jain In memory of his illustrious mother Smt. Moortidevi and promoted by his benevolent wife Smt. Rama Jain In this Granthamala critically edited Jain agamic, philosophical, puranic, literary, historical and other original texts in Prakrit, Sanskrit, Apabhramsha, Hindi, Kannada, Tamil etc are being published in the original form with their translations in modern languages Catalogues of Jain bhandaras, inscriptions, studies on art and architecture by competent scholars and popular Jain literature are also being published General Editors (First Edition) Dr Hiralal Jain and Dr A N Upadhye Published by Bharatiya Jnanpith 18, Institutional Area, Lodi Road, New Delhi-110 003 Printed at BK Offset, Naveen Shahdara, Delhi-110 032 (c) All Rights Reserved by Bharatiya Jnanpith
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMketa-sUcI a.ga zrA..../ ana dha..1.1.. A.anu . A.1..../.../.. Apta pa ../.../.. Apta mI. i u/mU .... ka.pA-18--/-.1.. kA a./mU. kurala../... krika... / kri.ko.. kSa.sA /mU. / guNa.zrA.... go.ka./mU....... go.ka./jo pra..... .. go jI /mU....... go.jI./jI pra.../.../. jJA..../.../... jJA.sA.. cA pA/mU.../.. cA.sA .../... ja.pa..../... jai.sA. ../... jai.pI... ta anu ... ta vR.../.../.../.. ta.sA..../.../... amitagati zrAvakAcAra adhikAra sa /zloka saM. pa. vaMzIdhara zolApura, pra.saM., vi.saM. 1976 anagAradharmAmRta adhikAra saM / zlAka sa./pRSTha sa.paM. khUbacanda zolApura, pra saM., I.16.1927 AtmAnuzAsana zloka saM AlApapaddhati adhikAra sa /sUtra sa /pRSTha sa , caurAsI mathurA, pra.saM., vI. ni. 2456 AptaparIkSA zloka saM./prakaraNa saM./pRSTha saM, vIrasevA mandira sarasAvA, pra. sa., vi.saM 2006 AptamImAMsA zloka saM. iSTopadeza/mUla yATIkA zlo.saM /pRSTha saM.(samAdhizatakke pIche) 4.AzAdharajI kRta TIkA, vIrasevA mandira dillI kaSAyapAhuDa pustaka saM. bhAga sa./prakaraNasa /pRSThasa./paMkti saM., digambara jainasaMgha, mathurA,pra.saM.,vi.saM 2000 kArtikeyAnuprekSA/mUla yA TokA gAthA sa , rAjacandra granthamAlA, pra.sa I.1960 kurala kAvya pariccheda saM./zloka saM, pa.govindarAja jaina zAstrI, pra.saM..vI.ni.saM. 2480 kriyAkalApa mukhyAdhikAra sa.-prakaraNa sa./zloka sa./pRSTha saM , pannAlAla sonI zAstrI AgarA,vi.saM.1913 kriyAkoza zloka saM, pa.daulatarAma kSapaNasAra/mUla yA TIkA gAthA saM /pRSTha sa., jena siddhAnta prakAzinI saMsthA, kalakattA guNabhadra zrAvakAcAra zloka saM. gommaTasAra karmakANDa mUla gAthA sa./pRSTha saM..jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA. kalakattA gommaTasAra karmakANDa/jIva tattva pradopikA TokA gAthA sa /pRSTha saM./pakti saM..jaina siddhAnta prakA, saMsthA gomaTTasAra jIvakANDa/mUla gAthA sa./pRSTha sa., jena siddhAnta prakAzino saMsthA, kalakattA gomaTTasAra jIvakANDa/jIva tattvapradIpikA TIkA gAthA sa./pRSTha saM./kti saM..jenasiddhAnta prakAzinI saMsthA jJAnArNava adhikAra saM./dohaka saM./pRSTha sa rAjacandra granthamAlA, pra.saM./I. 1907 jJAnasAra zloka saM. cAritta pAhuDa/mUla yA TokA gAthA saM/pRSTha saM., mANikacandra granthamAlA, bambaI,pra.saM., vi.saM. 1977 cAritrasAra pRSTha saM./paMkti saM., mahAvIra jI, prasaM.. vI.ni 2488 jaMbUdovapaNNattisa gaho adhikAra sa./gAthA sa. jaina saMskRti saMrakSaNa sagha, zolApura, vi.saM.2014 jaina sAhitya itihAsa khaNDa saM./pRSTha saM., gaNezaprasAda varNI granthamAlA, vI.ni. 2481 jaina sAhitya itihAsa/pUrva pIThikA pRSTha saM gaNezapasAda varNI granthamAlA, vA.ni. 2481 tattvAnuzAsana zloka sa , nAgasena sUrikRta, vIra sevA mandira dehalI. pra.sa., I. 1963 tattvArthavRtti adhyAya saM./sUtra saM /pRSTha saMpaMkti saM, bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra.sa ,I 1646 tavArthasAra adhikAra saM/zloka sa./pRSTha saM ,jainasiddhAnta prakAzinI saMsthA kalakattA, prasaI sa.1621 tattvArtha sUtra adhyAya saM /sUtra saM tiloyapagNatti adhikAra saM gAthA se, jIvarAja granthamAlA, zolApura, pra.sa..vi.saM. 1666 tIrthakara mahAvIra aura unakI AcArya paramparA, pRSTha sa., di jaina vidvadvapariSad, sAgara, I. 1674 trilokasAra gAthA saM., jaina sAhitya bambaI, pra. sa., 1918 darzanapAhuDa/mUla yA TokA gAthA saM./ pRSTha sa , mANikacandra granthamAlA, bambaI, pra.ma , visaM. 1977 darzanasAra gAthA sa., nAthUrAma premI, bambaI, prasaM., vi. 1674 dravyasaMgraha/mUla yA TokA gAthA saM /pRSTha saM.. dehalI, pra sa I 1953 dharma parIkSA zloka saM. dhavalA pustaka saMkhaNDa sa , bhAga, sUtra/pRSTha sa./paMkti yA gAthA sa , amarAvatI, pra. sa. nayacakra bRhad gAthA saM zrode mevanAcAryakRta, mANikacandra granthamAlA, bambaI prasa,vi.sa 1177 nayacakra/zruta bhavana dIpaka adhikAra saM /pRSTha sa., siddha sAgara, zolApura niyamasAra mUla yA TokA gAthA saM. niyamasAra/tAtparya vRtti gAthA saM./kalaza saM. nyAyadIpikA adhikAra saM./prakaraNa saM /pRSTha saM /paMkti ma. vIrasevA mandira dehalI. pra.saM. vi.saM 2002 nyAyavindu/mUla yA TokA zloka saM., caukhambA saMskRta sIrIja, banArasa nyAyavinizcaya/mUla yA TIkA adhikAra saM zloka /pRSTha saMpaMkti saM , jJAnapITha banArasa nyAyadarzana sutra/mUla yA TIkA adhyAya sa /Ahnika sUtra saM./pRSTha sa mujaphpharanagara, dvi saM..I. 1634 pacAstikAya/mUla yA TIkA gAthA saM /pRSTha saM., paramazruta prabhAvaka maNDala, bambaI, pra.saM.. vi 1972 5cAdhyAyI/pUrvAdha zloka saM, paM devakInandana. pra saM , I. 1932 paMcAdhyAyI/uttarArdha zloka sa., 5 devakInandana, prasaM. I 1632 padmanandi paMcaviMzatikA adhikAra saM /zloka saM jIvarAja granthamAlA, zolApura, pra.saM ,I 1932 paMcasagraha/prAkRta adhikAra sa gAthA sa.. jJAnapITha , banArasa pra. saM I. 1660 pacasaMgraha/saMskRta adhikAra sa./zloka saMpa saM./prA. kI TippaNI.pra.saM,I 1960 ti pa.../... tI.... tri sA.... da pA./mU.../... da.sA.... dra.saM./mU....... dhapa dha....1111/--. na ca.bR... na ca /zruta /... ni.sA./bhU... ni.sA/tA.vR..../ka... nyA dI...18-/.../... nyA.bi /mU.... nyA vi /mU..../.../..1 nyA.sU./mU./...//.. paM kA./mU.../.. paM.dha/pU. . paMdha/u.. paM.vi........ pa.saM./....... paM.saM./saM .../...
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ papra/m....1 pA.pu. ... pu.si prasA ./mU ../.. prati sA .1 bA.a... bo pA /mU./.. bR je za . bha A/mU. / / bhA.pA./mU. /.. ma baM..../... mUlA... mo paM... mo.pA/mU .... mo.mA.pra. / / .. yu anu.. yo sA.a.../... yo sAyo ... raka zrA. ra,sA.... rA.bA.. .../.../... rA.vA.hi..../.../.. la.sA./mU ../.. lA sa../.../... li.pA /mU ... vasu zrA.... vai.da...../../.... zI.pA./mU .. zlo .vA. . ....... padmapurANa sarga/zloka saM., bhAratIya jJAnapITha banArasa, pra.saM , vi.sa. 2016 parIkSAmukha pariccheda sa /sUtra saM./pRSTha sa . syAdvAda mahAvidyAlaya, kAzI, pra.saM. paramAtmaprakAza/mUla yA TokA adhikAra saM./gAthA saM /pRSTha saM, rAjacandra granthamAlA, dvi.saM..vi.sa. 2017 pANDavapurANa sage sa./zloka sa..jIvarAja granthamAlA, zolApura, pra.saM, I. 1962 puruSAtha siddhyupAya zloka saM. pravacanasAra/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha sa. pratiSThAsAroddhAra adhyAya sa./zloka saM. bArasa aNuvekaravA gAthA saM. bodhapAhuDa/mUla yA TokA gAthA sa /pRSTha saM. mANikacandra granthamAlA, mambaI, pra.saM., vi. saM. 1977 bRhata jaina zabdArNava/dvitIya khaDa/pRSTha saM., mUlacada kizanadAsa kApaDiyA. sarata, pra.saM..vI.ni. 2460 bhagavatI ArAdhanA/mUla yA TIkA gAthA sa /pRSTha sa /pakti saM., sakhArAma dozI, solApura, pra.saM. I. 1635 bhAva pAhuDa/mUla yA TIkA gAthA saM/pRSTha saM., mANikacandra granthamAlA, bambaI, pra.saM.,vi saM. 1977 mahApurANa sarga saM./zloka sa., bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra sa., I. 1651 mahAvandha pustaka saM./ prakaraNa saM./pRSTha saM., bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra.sa., I. 1951 mulAcAra gAthA saM..anantakIrti granthamAlA, pra. saM., vi.sa 1976 mokSa pacAzikA zloka sa. mokSa pAhuDa/mUla yA TokA gAthA saM /pRSTha saM . mANikacandra granthamAlA, bambaI, pra. saM..vi. saM. 1977 mokSamArgaprakAzaka adhikAra sa./pRSTha saM/paMkti saM , sastI granthamAlA, dehalI, dvi.saM., vi. sa. 2010 yuktyanuzAsana zloka saM.vIrasevA mandira, sarasAvA, pra. saM.I 1951 yogasAra amitagati adhikAra saMzloka saM.. jaina siddhAnta prakAzinI sasthA, kalakattA, I saM. 1618 yogasAra yogendudeva gAthA sa., paramAtmaprakAzake pIche chapA ratnakaraNDa zrAvakAcAra zloka saM. rayaNasAra gAthA saM. rAjabArtika adhyAya saM./sUtra sa /pRSTha saM./pakti sa., bhAratIya jJAnapITha, banArasa. pra.sa.vi sa. 2008 rAjavAtika hindI adhyAya saM./pRSTha saM/paMkti saM. labdhisAra/mUla yA TIkA gAthA saM/pRSTha saM., jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA, kalakattA, pra.saM. lATI saMhitA adhikAra saM zloka saM./pRSTha sa. liMga pAhUDa/mUla yA TokA gAthA saM./pRSTha saM , mANikacandra granthamAlA, pra.saM., vi.saM. 1977 basunandi zrAvakAcAra gAthA saM, bhAratIya jJAnapITha banArasa, pra. saM., vi.saM. 2007 vaizeSika darzana/adhyAya sa./Ahnika/sUtra sa /pRSTha saM . dehalI pustaka bhaNDAra dehalI, prasaM, vi.saM.2017 zola pAhuDa/mUla yA TokA gAthA saM/paMkti sa., mANikacandra granthamAlA bambaI, pra. saM..vi.sa. 1977 zlokavArtika pustaka saM/adhyAya sa sUtra savAtika saM/pRSTha sa., kunthusAgara granyamAlA zolApura, pra.saM., I 1946-1656 SaTavaNDAgama pustaka saM./khaNDa saM., bhAga, sutra/pRSTha saM. saptabhaGgItaraGginI pRSTha saM/paMkti saM, parama zrRta prabhAvaka maNDala, dvi.saM., vi.saM. 1972 syAdvAdamaJjarI zloka saM./pRSTha saM./paMkti saM, parama zruta prabhAvaka maNDala, pra.sa 1631 samAdhizataka/mUla yA TIkA zloka saM /pRSTha sa , iSTopadeza yukta, vIra sevA mandira, dehalI, pra.saM., 2021 samayasAra/mUla yA TokA gAthA sa./pRSTha sa /paMkti saM., ahiMsA mandira prakAzana, dehalI, pra.saM.31.12.1958 samayasAra/AtmakhyAti gAthA saM./kalaza sa. sarvArthasiddhi adhyAya saM sUtra saM/pRSTha sa', bhAratIya jJAnapITha, banArasa, pra.saM. I. 13 strayambhU stotra zloka saM, vIrasekA mandira sarasAvA, pra. saM., I. 1951 sAgAra dharmAmRta adhikAra saM./zloka saM. sAmAyika pATha amitagati zloka saM midvAntasAra saMgraha adhyAya sa./zloka sa..jovarAja jena granthamAlA, zolApura, pra. saM. I.1457 siddhi vinizcaya/mUna yA TokA prastAva saM./zloka saM./pRSTha saM/pakti saMbhAratIya jJAnapITha, pra.saM. 1959 subhASita ratna sadoha no ka saM (amita gati), jena prakAzinI saMsthA, kalakattA, pra.sa. I. 1917 sUtra pAhUDa/mUla yA TokA gAthA sa /pRSTha ma , mA Nakacandra granthamAlA bambaI, pra.saM.vi.sa. 1977 harivaMza purANa saga/zloka/sa , bhAratIya jJAna Tha, banArasa, pra.saM. Sa.kha.../11/. sabha.ta .../... sa.ma..../.../. sa.za./mU.. . sa.sA./mU....//... sa.sA/A. /ka sa.si.../ sa sto sAdha..../.. sA.pA.... si.sA saM../ si vi./... /... su.ra saM.... sU.pA/mU. 1. noTa bhinna-bhinna koSThakoM va rekhAcitroM meM prayukta saMketoM ke artha mase usa-usa sthala para hI diye gaye haiN|
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza bhAga - 3 For Private Personal Use Only
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ jainendra siddhAnta koza [ kSu0 jinendra varNoM ] [ 5 ] paMkaprabhA - 1. 1. paMkaprabhA narakakA lakSaNa jisakI sa.si./3/1/203/8 paGkaprabhAsahacaritA bhUmi paGkaprabhA / prabhA kIcar3ake samAna hai, vaha paMkaprabhA ( nAma caturtha ) bhUmi hai / (ti. pa./2/21): (rA. vA. / 3 / 2 / 3 / 156 /18); (ja. pa / 11 / 113) AkAra va avasthAnAdi -- de0 naraka / 5 | loka / 2 / D. isake nAmakI sArthakatA ti.pa./2/21 sakkarabAluva paMkAdhUmatamAtamatamaM ca samacariyaM / jeNa avasesAo chapyDhavIo vi guNaNAmA | 21| ratnaprabhA pRthivI ke nIce zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, pakaprabhA ye zeSa chaha pRthiviyA~ kramaza zakkara, bAlu, kIcar3a kI prabhAse sahacarita haiN| isalie inake bhI uparyukta nAma sArthaka hai | 21| paMkabhAga -ti, 1/2/1,19 kharapaMkabahulabhAgArayaNappahAe puDhavIe paMkAji ya dosadi evaM paMkabahula bhAgo vi | 16 | [ bahulabhAge asurarAkSasAnAmAvAsA / rA. ga.] - adholokameM sabase pahalI ratnaprabhA pRthvI hai| usake tIna bhAga haiM- kharabhAga, pakabhAga va ambahula bhAga paMkabahula bhAga bhI jo paMkase paripUrNa dekhA jAtA hai | 16 | isameM asurakumAroM aura rAkSasoMke AvAsa sthAna hai / (rA.vA./1/1/ 8/160/20): (ja. pa./11/115-123) * lokameM paMkabhAga pRthivIkA avasthAna --- de0 bhavana / 4 | paMkAvatI - pUrva videhakI eka vibhaMgA nadI / de0 loka /5/80 paMcakalyANaka - de0 kalyANaka / paMcakalyANakavrata - de0 kalyANakavata / paMcanada vartamAna paMjAba ( ma. pU. /pra./ 46 paM. pannAlAla ) / paMcanamaskAra maMtra mAhAtmya - A0 siMhanandI (I0 za0 16) kRta eka kathA / paMcaporiyAvrata - vratavidhAna saM . 121 - bhAdo sudI pA~ca dina jAna, ghara paccIsa mA~Te pakavAna / bhAdo sudI paMcamIko pacIsa gharoMmeM pakavAna maaNtte| (yaha basa zvetAmbara va sthAnakavAsI AmnAyameM pracalita hai / ) 5--de0 kAla / 4 / paMcamakAlapaMcamIvrata pA~ca varSa taka prativarSa bhAdrapada zu0 5 ko upavAsa tathA namaskAra mantrakA trikAla jApa / ( vratavidhAna saM./85) (kizarnAsaha kriyAkoza) paMcamuSThI - zarIrake pA~ca aMga / de0 - namaskAra/1 meM dha /8) / paMcavarNa eka graha / de0 - graha / paMcavizatikalyANabhAvanAvrata ha. pu. / 34 / 113 - 116 pacIsa kalyANa bhAvanAeN hai, unhe lakSyakra pacIsa upavAsa karanA tathA upavAsake bAda pAraNA karanA, graha paMcavizatikanyAbhAvanA hai / 113 | 1. samyavazva, 2 vinaya, 3. jJAna, 4 zIla 5. satya, 6. zruta, 7, samiti, 8 ekAnta, ha. gupti, 10. dhyAna, 11. zukladhyAna, 12. saMklezanirodha, 13. icchAnirodha, 14 savara, 15 prazastayoga, 16. saMvega, 17. karuNA, 18. udvega, 16. bhoganirveda, 20. saMsAranirveda, 21 bhuktivairAgya; 22. mokSa, 23. maitrI, 24. upekSA aura 25. pramodabhAvanA, ye pacIsa kalyANa bhAvanAe~ haiM / 114- 116 / paMcavizatikA - de0 padmana ndi paMcavizatikA / paMcazikharI-pA~ca kUToMse sahita honeke kAraNa himavAn mahAhimavAda aura niSadhaparvata paMcazikharI nAmase prasiddha hai| (ti, pa./4/1662, 1732, 1767) paMcazira - kuNDalaparvatastha vajraprabhakUTakA svAmI nagendradeva / de0 loka / 5112 / paMcatajJAnavrata - eka upavAsa eka pAraNAkramase 168 upa pUre kare / 'au hrIM paJcazrutajJAnAya nama:" isa mantrakA trikAla jApa kare / ( tavidhAna saMgraha / 72) (vardhamAna pu. / ...) paMkhasaMgraha - (paM.saM./pra.14/ A. N. Up) digambara AmnAyameM paMcasaMgrahake nAmase ullikhita kaI grantha upalabdha hai| sabhI karma siddhAnta viSayaka haiN| una granthoMkI tAlikA isa prakAra hai -1, digambara prAkRta paMcasaMgraha - yaha sabase prAcIna hai| isameM pA~ca adhikAra haiM, 1324 gAthAe~ hai, aura 500 zlokapramANa gadyabhAga bhI hai| isa granthake kartAkA nAma va samaya jJAta nahIM, phira bhI vi. za. 5-8 kA anumAna kiyA jAtA hai / (paM. saM./pra.36/A.N Up) 2. zvetAmbara prAkRta paMcasaMgraha - yaha 1005 gAthA pramANa hai / racayitA ne svaya jainendra siddhAnta koza
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ paMcastUpasaMgha isapara 8000 zloka pramANa svopajJavRtti likhI hai jisapara malayAgiri kRta eka saMskRta TIkA bhI hai| isakA racanAkAla vi0 sh010hai| 3 di0 saMskRta paMcasaMgraha prathama-paMcasaMgraha prA, 1 ke AdhArapara AcArya amitagatine vi01073 (I01016) meM racA hai| isameM bhI pA~ca prakaraNa hai, tathA isakA pramANa 1456 zloka padya va,1000 zloka pramANa gadya bhAga hai| 4 di0 saMskRta paMcasaMgraha dvi0-pacasagraha prA01 ke AdhArapara zrIpAla suta zrI DaDDhA nAmake eka jaina gRhasthane vi0 za011 meM racA thaa| isakI samasta zloka sakhyA 1243 tathA gadyabhAga 700 zloka pramANa hai| 5 paMcasaMgraha TIkA-paMcasagrahAna 1 para do saMskRta TIkAya upalabdha hai |-ek vi0 1126 meM kisI ajJAta AcArya dvArA likhita hai aura dUsarI vi 1620 meM samati kIti bhaTTAraka dvArA likhita hai / vividha grantho se ukta prakaraNoM kA sa graha hone se yaha vAstava meM eka svatantra grantha jaisI hai jise racayitA ne 'ArAdhanA nAma diyA hai| cUNiyoM kA zailI meM racita 146 zloka pramANa to isameM gadya bhAga hai aura 4000 palIka pramANa padya bhAga / adhikAra sakhyA pAca hI hai| A0paca nandi kRta abU dIvapaNati ke eka prakaraNa ko pUrA kA pUrA AtmasAta kara lene ke kAraNa yaha padyanandi kRta prasiddha ho gaI hai| 6. inake atirikta bhI kucha paca saMgraha prasiddha hai jaise gomaTTa sAra kA apara nAma pacasaMgraha hai| zrI hari dAmodara belakara ne apane jina ratnakoSa meM 'paMcasaMgraha dIpaka' nAma ke kisI anya kA ullekha kiyA hai jo ki unake anusAra gomaTUTU sAra kA indra bAmadeva kRta padyAnuvAda hai| vizeSa de0 pariziSTa / paMcastUpasaMgha-de0 itihAsa/5/3 / pacAka-dha. 12/4.2.7.214/170/6 saMkhejjabhAgavaDDho paMcako / tti ghettavbo / -saMkhyAta bhAga vRddhikI paMcAMka saMjJA jAnanI cAhie / (go, jI./mU./325/684) paMcAgni-pacAgnikA artha paMcAcAra / de0-agni / paMcAdhyAyo-pa rAjamalajI (tri 1650I 1563) dvArA saMskRta zlokoMmeM racita eka darzana shaastr| isa ke do hI adhyAya pUre karake paNDitajI svarga sidhAra gye| ata' yaha grantha adhUrA hai| pahale adhyAyameM 768 tathA dUsaremeM 1144 zloka hai |(tii./4/81) paMcAstikAya-viSaya-de0 astikAya prindha - rAjA ziva kumAra mahArAja ke lie A0 kunda kunda (I0 127-176) dvArA likhita 173 prAkRta gAthA pramANa tattvArtha viSayaka grantha / (0 2/21) / isa para ATha TIkArya upalabdha hai-1, A0 amRta candra I0105 1551 kRta tattva prdiipikaa| 2 A0 prabhA candra naM.4 (I0501020) kRta paJcAstikAya pradIpa / (jai 0/2/347) / 3 A.jayasena (I0 2011 anta 12 pUrva) kRta tArapaya vRtti (jai0/2/12) 4. maliSeNa bhaTTAraka (I0 1128) kRta ttokaa| bAla candra (I0 za013 pUrva) kRta kannaDa TIkA (jai 0/2/194) / 6. pa0 hemacanda (I01643-1670) kRta bhASA vaca nikaa| 7. bhaTTAraka jJAna canda (I01718) kRta TIkA (paM0 kA0/0350 pnnaalaal)| budhajama (I01834) kRta bhASA TIkA (tii0/4/268)| paMcendriya jAti-de0 jAti/1 / pacendriya jIva-de0 indriy/4| paMjikA-ka. pA.2/2,22/26/14/8 vittimuttavisamapayabhaMjiyAe pNjiyvvesaado| - vRttisUtroMke viSama padoMko spaSTa karanevAle vivaraNako paMjikA kahate haiN| paMDita--pa.prama/2/14 dehavibhiNNau NANamau jo paramappu nniei| paramasamAhi-pariTThiyau paMDiu so ji havei // 14 // jo puruSa paramAtmAko zarIrase judA kevalajJAnakara pUrNa jAnatA hai vahI paramasamAdhime tiSThatA huA paDita arthAt antarAtmA hai / paMDitamaraNa-de0 maraNa/1 / papa-rAjA arikesarIke samayake eka prasiddha jaina kannaDa kavi / kRtiyaoN-- AdipurANacampU (ma. pu/pra. 20 pa pannAlAla ), bhArata yA vikrmaarjunvijy| samaya-vi. 668 (I 141) meM 'vikramArjunavijaya' likhA gayA thA-(yazastilakacampU/pra 20/paM sundrlaal)| paumacariu-de0 padmapurANa / pakSa-vizvAsake arthame ma. pu/3/146 tatra pakSo hi jainAnA kRsna hisAvivarjanam / maitrIpramodakAruNyamAdhyasthai rupabRhitam // 146 / =maitrI, pramAda, kAruNya aura mAdhyasthyabhAvase vRddhiko prApta huA samasta hiMsAkA tyAga karanA jainiyokA pakSa kahalAtA hai| (sA.dha./1/16) / pakSa-nyAyaviSayaka pa. mu/3/25-26 sAdhyaM dharma. kvacitta dviziSTo vA dharmI // 25 // pakSa iti yAvata / 26 / = kahI to (vyApti kAlame) dharma sAdhya hotA hai aura kahI dharmaviziSTa dharmI sAdhya hotA hai| dharmIko pakSa bhI kahate hai / 25-26 // syA ma /30/334/17 pacyate vyaktI kriyate sAdhyadharmavaiziSTayena hetvAdibhiriti pakSa / pakSIkRtadharmapratiSThApanAya sAdhanopanyAsa / jo sAdhyase yukta hokara hetu Adike dvArA vyakta kiyA jAye use pakSa kahate hai| jisa sthalame hetu dekha kara sAdhyakA nizcaya karanA ho usa sthala ko pakSa kahate hai| jaina siddhAnta pravezikA--jahA~ sAdhyake rahanekA zaka ho / 'jaise isa koThemeM dhUma hai' isa dRSTAntame koThA pakSa hai| 2. sAdhyakA lakSaNa nyA vi./mU /2/38 sAdhyaM zakyamabhipretamaprasiddham / .. 13 // nyA. do./3/20/66/6 yatpratyakSAdipramANAbAdhitatvena sAdhayituM zakyama vAdyabhimatatvenAbhipretama, sadehAdyAkrAntatvenAprasiddhas, tadeva sAdhyam / = zakya abhipreta aura aprasiddhako sAdhya kahate hai| (zlo. vA. 3/1/13/122/266) / zakya vaha hai jo pratyakSAdi pramANoMse bAdhita na honese siddha kiyA jA sakatA hai| abhipreta vaha hai jI vAdIko siddha karaneke lie abhimata hai iSTa hai| aura aprasiddha vaha hai jo sandehAdise yukta honese anizcita hai / vahI sAdhya hai| pa. mu./3/20-24 iSTamabAdhitamasiddha sAdhyam / 20 / sadigdhaviparyastAvyutpannAnAM sAdhyatvaM yathA syAditya siddha padam / 21 / aniSTAdhyakSAdibAdhitayo sAdhyatva mA bhUditISTAbAdhitavacanam / 22 / na cAsiddhavadiSTa prativAdina' / 23 / pratyAyanAya hi icchA vaktureva / 24 / jo vAdIko iSTa ho, pratyakSAdi pramANose bAdhita na ho, aura siddha na ho use sAdhya kahate hai / 20 / -sandigdha, viparyasta aura avyutpanna padArtha hI sAdhya ho isalie sUtra meM asiddha pada diyA hai / 21 // vAdIko aniSTa padArtha sAdhya nahIM hotA isalie sAdhyako iSTa vizeSaNa lagAyA hai| tathA pratyakSAdi kimI bhI pramANase bAdhita padArtha bhI sAdhya nahIM hote, isalie abAdhita vizeSaNa diyA hai / 22 / inameMse 'asiddha' vizeSaNa to prativAdIkI apekSAse aura 'iSTa' vizeSaNa vAdIkI apekSAse hai, kyoki dUsareko samajhAnekI icchA vAdIko hI hotI hai / 23-2 // jainendra siddhAnta koza
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ pakSa 3. sAdhyAmAsa yA pakSAbhAsakA lakSaNa vi./mU./2/23/12 tato'pam sAdhyAbhAsa virudvAdisAdhanAviSaya" svata |3| iti sAdhyase viparIta viruddhAdi sAdhyAbhAsa hai / Adi samyase anabhipreta aura prasiddhakA grahaNa karanA cAhie, kyoMki ye tInoM hI sAdhana viSaya nahIM hai, isalie ye sAdhyAbhAsa hai / ( nyA. dI./3/20/70/3) / 12-14 tAniSTAvipAbhAsa |11| aniSTa mImAMsakasyAnityazabda | 13 | siddha zrAvaNa. zabda. 114 // iSTa asiddha aura abAdhita ina vizeSaNose viparIta -aniSTa siddha va bAdhita ye pakSAbhAsa hai| 120 zabdakI anitA momAsako ani hai kyoMki mImAMsaka zabdako nitya mAnatA hai | 13 | zabda kAnase sunA jAtA hai yaha siddha hai | 14 | * bAdhita pakSAmAsa yA sAdhyAbhAsake bheda va lakSaNa - de0 bAdhita / 4. anumAna yogya sAdhyoMkA nirdeza pa. su/3/30-33 pramANobhayasiddhe tu sAdhyadharmaviziSTatA // 30 // agnimAnaya deza' pariNAmI zabda iti yathA // 31 // vyAptau tu sAdhyaM dharma eva / 32 / anyathA tadaghaTanAt // 33 // - [ kahI to dharma sAdhya hotA hai aura kahI dharmI sAdhya hotA hai (de0 pasa/1] vahA~ pramANasiddha dharmI aura ubhayasiddha dharmIne ( sAdhyarUpa) dharmaviziSTa dharmI sAdhya hotA hai| jaise- 'yaha deza agnivAlA hai', yaha pramANa siddha dharmIkA udAharaNa hai kyoki yahA~ deza pratyakSa pramANase siddha hai| 'zabda pariNamana svabhAvavAlA hai' yaha ubhaya siddha dharmIkA udAharaNa hai; kyoki, yahA~para zandakA dharmI ubhaya siddha hai / 30-31 / vyApti meM dharma hI sAdhya hotA hai| yadi vyAbhikAlane dharmako choDakara dharmI sAdhya mAnA jAyegA to vyApti nahI bana sakegI / 32-33 // 5. pakSa va pratipakSakA lakSaNa nyA. sU./TI./1/4/41/40/16 to sAdhanopAlambhI pakSapratipakSAdhya vyatiSaktAnubandhena prartamAnI patipakSA41 svA.sU./TI./1/2/1/41/29 ekAdhikaraNasyI viruddha dharmo pakSapratipakSI pratyanIkabhAvAdastyAtmA nAsyAmeti nAnAdhikaraNI viruddhau na pakSapratipakSau yathA nitya AtmA anityA buddhiriti / -sAdhana aura niSedha kA kramase Azraya ( sAdhanakA ) pakSa hai| aura niSedhakA Azraya pratipakSa hai (sthA meM /30 / 334 / 16) eka sthAnapara rahanevAle paraspara virodhI do dharma apanA mata ) aura pratipakSa (apane viruddha mAdIkA mata arthAda prativAdIkA mata ) kahate hai| jaise ki - eka kahatA hai ki AtmA hai, dUsarA kahatA hai ki AtmA nahI hai / bhinna bhinna sthAname rahanevAle paraspara virodhI dharma pakSa pratipakSa nahI kahAte / jaise - eka ne kahA AtmA nitya hai aura dUsarA kahatA hai ki buddhi amiya hai| 6. sAdhya se atirikta pakSake grahaNa kA kAraNa pa. mu/3/34-36 / sAdhyadharmAdhAra saMdehApanodAya gamyamAnasyApi pakSasya vacanam // 24 // sAdhyadharmiNi sAdhanadharmAyagodhanAya pakSadharmopasaMhAraad | 35 | ko vA tridhA hetumuktvA samarthayamAno na pakSayati // 36 // - sAdhyaviziSTa parvatAdi dharmAne heturUpa dharmako samajhAne ke lie jaise upanayakA prayoga kiyA jAtA hai, usI prakAra sAdhya ( dharma ) ke AdhAra meM sandeha dUra karaneke lie pratyakSa siddha honepara bhI pakSakA prayoga kiyA jAtA hai| kyoMki aisA kauna mAdI prativAdI hai, jo kArya, vyApaka, anupalambhake bhedase tIna prakArakA hetu kahakara samarthana 3 karatA huA bhI pakSakA prayoga na kare ? arthAt sabako pakSakA prayoga karanA hI paDegA / * anya sambandhita viSaya 1 pratyeka pake lie pazpakSakA niSedha 30/42 pakSa vipakSa ke nAma nirdeza- de0 anekAMta // 41 3 kAlakA eka pramANa de0 gaNita / II / 4 | pakSapAta 1. lakSaNa va viSaya Adi - de0 zraddhAna |5| 2 samyagdRSTiko pakSapAta nahI hotA - de0 samyagdRSTi |4| pakSepa- "zalAkA / paTaccara--bharakSetra madhya kA eka desh|04| paTala --- 1 tri. sA. / 476 / bhASA tiryakarUpa barobara kSetra viSai jahA~ vimAna pAIe tAkA nAma paTala hai / 2 Dix (ja. pa / pra 107 ) vizeSa de. paTTana -- de0 pattana / narava 5 varga 29 paTTAvalI- - de0 itihAsa / 4.5 / paNaTThI (266) 1665360 gaNita paNyabhavana sumeru parvata nandanAdinoM bhavana / de0 loka /7 / pada paNhasavaNa- gharasenAcAryakA hI dUsarA nAma hama bhI hai. kyoki 'prajJAzramaNa' kA prAkRta rUpa 'paNhasavaNa' hai| yaha eka Rddhi hai, jo sambhavata dharasenAcAryako thI, jisake kAraNa unheM bhI kadAcit 'paNhasavaNa' ke nAmase pukArA gayA hai / bi0 1556 meM likhI gayI bRhaTTippaNikA nAmakI grantha sUcImeM jo 'yoni prAbhRta' granthakA kartA 'papaNa ko batAyA hai, vaha vAstava me gharasenAcArya kI hI kRti thii| kyoki sUcImeM use bhUtabalike lie likhA gayA sUcita kiyA gayA hai .. 1/30 / H L ) bai0dharasena pattana - ti pa /4/1366 vararayaNANaM joNIpaTTaNaNAmaM viNiddiTTha / . = jo uttama ratnokI yoni hotA hai usakA nAma paTTana kahA gayA hai| | 13 | tri sA / bhASA / 676) / "senAkA eka aMga- de0 senA / dha 13/5,5,63/335/6 nAvA pAdapracAreNa ca yatra gamanaM tatpattanaM nAma / = naukAke dvArA aura pairose calakara jahA~ jAte hai usa nagarakI pattana maMzA hai| patti - /1/1 / pUrva meM sthita somadevakA patnI - de0 strI / patracAraNaRddhi de0 patrajAti patra jAti vanaspatimeM bhakSyAbhakSyavicAra-de0 bhakSyAbhakSya /4 / patraparIkSA-A0 vidyAnanya (077-40) dvArA saMskRta bhASAme racita nyAya viSayaka grantha hai| isa para paM jayacanda chAbar3A (I0 1806-1034) kRta bhASA TIkA prApta hai| to /2/650) / pada ---- 1. gaccha arthAt Number of Terms. 2. siddha pada AdikI apekSA nyA. / vi /TI./1/7/140 / 26 padyante jJAyante'neneti pada / = jisake dvArA jAnA jAtA hai vaha pada hai / jainendra siddhAnta koza dha 10/4,2, 4, 1/18/6 jassa jamhi avaTThANaM tassa taM padaM jahA siddhikhettaM siddhANaM padaM / atthAlAvo atthAvagamassa pada padyate gamyate paricchidyate iti padam / * jisakA jisameM avasthAna hai vaha usakA pada arthAt sthAna kahalAtA hai| jaise siddhikSetra siddhokA pada hai /
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ pada pada arthAlApa arthaparijJAnakA pada hai / ....pada zabdakA niruktyartha hai jo jAnA jAya vaha pada hai| 3. akSara samUhakI apekSA nyA. sU /mU./2/2/564137 te vibhaktyantA. padam / / -voM ke antameM yathA zAstrAnusAra vibhakti honese inakA nAma pada hotA hai| 2. padaka bheda 1. arthapadAdikI apekSA ka. pA 1/1,1/72/10/1 pamANapadaM atthapadaM majjhimapadaM cedi tivihaM pada hodi| pramANapada, arthapada aura madhyapada isa prakAra vaha tIna prakArakA hai| (dha./4,1,451166/gA. 6); (dha.13/5,5,48/265/13); (go. jI./jI pra./336/733/1) ka pA. 2/2-22/134/17/5 ettha padaM caubdhiha, atthapadaM, pamANapadaM, majjhimapadaM, vavatthApadaM cedi / = pada cAra prakArakA hai-arthapada, pramANapada, madhyamapada aura vyvsthaapd| dha.10/4,2,4.1/18/8 padaM dubiha-vavasthApadaM bhedapadamidi / . ukkassANukkassa - jahaNNAjahaNNa-sAdi-aNAdidhuva-addhutra - oja-jumma Ama-visiThTha-NomaNovisiTiupadabhedeNa ettha terasa pdaanni| -- pada do prakAra hai-vyavasthA pada aura bhedapada / . utkRSTa, anutkRSTa, jaghanya, ajaghanya, sAdi, anAdi, dhava, adhava, oja, yugma, oma, viziSTa aura nooma, no viziSTa padake bhedase yahA~ teraha pada haiN| 2. nAma upakramakI apekSA ka. pA. 1/1,1/cUrNisUtra/123/30 NAmaM chtthivh| ka.pA 1/1.1/624/31/1 edassa susassa asthaparUvaNaM krissaamo| taM tahA-goSNapade NogoNNapade AdANapade paDivakhapave avacayapade uvacayapade cedi / -nAma chaha prakArakA hai| aba isa sUtrake arthakA kathana karate hai| vaha isa prakAra hai-gauNyapada, nogauNyapada, AdAnapada, pratipakSapada, apacayapada aura upacaya pada ye nAmake chaha bheda hai| dha.1/1,1,1/74/5 NAmassa dasa dvANANi bhavati / taM jahA, goNNapade gogogNapade AdANapade paDivakkhapade aNAdiyasiddha'tapade pAdhaNNapade NAmapade pamANapade avayavapade saMjogapade cedi / dha. 1/1,1.1/7/4 so'vayavo dvividhaH, upacito'pacita iti / * sa saMyogazcaturvidho dravyakSetrakAlabhAvasaMyogabhedAt / = nAma upakramake dasa bheda hai| ye isa prakAra hai-gauNyapada, nogauNyaSada, AdAnapada, pratipakSapada, anAdisiddhAntapada, prAdhAnyapada, nAmapada, pramANapada, avayavapada jaura saMyogapada / avayava (avayavapada) do prakArake hote hai--upacitAvayava aura apcitaavyv| tathA dravyasaMyoga, kSetrasayoga, kAlasayoga aura bhAva saMyogake bhedase saMyoga cAra prakArakA hai| (dha, 1/4,1,45/13514) 3. bIjapadakA lakSaNa dha.6/4,1,44/127/1 sakkhittasaharayaNamaNaMtatthAvagamahedubhadANegaligasaMgaya bojapada NAma / - sakSipta zabda racanAse sahita ananta arthoke jJAnake hetubhUta aneka cihnoMle saMyukta bIjapada kahalAtA hai| 4. artha padAdike lakSaNa ha pu./10/23-25 ekadvitricatu.paJcaSaT saptAkSaramarthavat / padamAdya dvitIyaM tu padamaSTAkSarAtmakam // 23 // koTayazcaiva catustrizat tacchatAnyapi SoDaza / jyazItizca punarlakSA zatAnyaSTau ca saptatiH // 24 // aSTAzItizca varNAH syurmadhyame tupade sthitaH / purvAGgapadasakhyAsyAnmadhyamena padena sA '25 = inameM eka, do, tIna, cAra, pA~ca, cha. aura sAta akSara takakA pada arthapada kahalAtA hai| ATha akSara rUpa pramANa pada hotA hai| aura madhyamapadameM (16348307888) akSara hote hai aura aMga tathA pUrvoke padakI sakhyA isI madhyama padase hotI hai / 23-25 // dha. 13/105,48/26/13 tatttha jettiehi atthoSaladdhI hodi tamatthapadaM NAma / yathA daNDena zAlibhyo gau nivAraya, tvamagnimAnaya ityAdayaH (go. jI)] edaM ca aNava ThThida, aNiyaakravarehito atthuvldisnnaado| Na cedamasiddha,a viSNu, i kAma , ka brahmA iccevamAdisu egegakkharAdo ceva atthuvala bhaado| aTThakkharaNipphaNaM pamANapadaM / eda ca avaTidaM, nniydtttthskhaado|-solssdcotosN koDI tesIdi ceva lkkhaaii| sattasahassaTThasadA aTThAsIdA ya padavaNNA // 18 // ettiyANi akkharANi ghettUNa egaM majjhimapadaM hodi / edaM pi saMjogavarasakhAe avaDida, buttapamANAdo akvarehi v-ihaanniinnmbhaavaado| = jitane padoke dvArA artha jJAna hotA hai vaha arthapada hai| [ yathA 'gAyako gheri suphedako daMDa kari' isameM cAra pada bhaye / aise hI 'agniko lyAo' ai do pada bhye| yaha anavasthita hai, kyoMki aniyata akSaroM ke dvArA arthakA jJAna hotA huA dekhA jAtA hai| aura yaha bAta asiddha bhI nahIM hai, kyoMki 'a' kA artha viSNu hai, 'i' kA artha kAma hai, aura 'ka' kA artha brahmA hai; isa prakAra ityAdi sthaloMpara eka eka akSarase hI arthakI upalabdhi hotI hai| ATha akSarase niSpanna huA pramANapada hai| yaha avasthita hai, kyoMki isako ATha saMkhyA niyata hai| solahasau cautIsa karoDa tirAsI lAkha sAta hajAra ATha sau aThAsI (16348307888) itane madhyapadake varNa hote haiM // 18 // itane akSaroMko grahaNa kara eka madhyama pada hotA hai| yaha bhI saMyogI akSaroko saMkhyAkI apekSA avasthita hai, kyoMki, use ukta pramANase saMkhyAkI apekSA vRddhi aura hAni nahIM hotii| (ka. 111,1/71/10/2), (ka. pA. 2/2-22/13517/6), (go. jI./jI. pra./336/733/1) ka. pA. 2/2-22/134/17/8 jattieNa vaktasamUheNa ahiyAro samappadi taM vavatthApadaM suvaMtamigata vaa| -jitane vAkyoke samUhase eka adhikAra samApta hotA hai use vyavasthApada kahate haiM / athavA subanta aura miganta padako vyavasthApada kahate hai| ka.pA 2/2,22/6475/7 jahaNNukkassapadavisayaNicchae vivadi pAdeti tti pdnnikkhevo| -jo jaghanya aura utkRSTa pada viSayaka nizcayameM le jAtA hai use padanikSepa kahate hai| 5. gauNyapadAdike lakSaNa gha. 1/1,1,1/74/7 guNAnAM bhAko gauNyam / tada gauNyaM padaM sthAnamAzrayo yeSAM nAmnA tAni gaugyapadAni / yathA, Adityasya tapano bhAskara ityAdIni nAmAni / nogauNyapadaM nAma guNanirapekSamananvarthamiti yAvat / tadyathA, candrasvAmI sUryasvAmI indragopa ityAdIni nAmAni / AdAnapadaM nAma Attadravya nibandhanam / " pUrNakalaza ityetadAdAnapadam * avidhavetyAdi / ..pratipakSapadAni kumArI bandhyetyevamAdIni aadaan-prtipkssnibndhntvaat| anAdisiddhAntapadAni dhrmaastirdhrmaastirityevmaadiini| apauruSeyatvato'nAdiH siddhAnta' sa padaM sthAnaM yasya tdnaadisiddhaantpdm| prAdhAnyapadAni AmravanaM nimbvnmityaadiini| banAnta: sarasvapyanyeSSavivakSitavRkSeSu vivakSAkRtaprAdhAnyacUtapicumandanibandhanatvAt / nAmapadaM nAma gauDo'ndho dramila iti gauandhradramilabhASAnAmadhAmatvAt / pramANapadAni zataM sahasra droNa. khArI pala, tulA karSAdIni pramANanAmnA prameyeSUpalambhAra |"upcitaavyvnimndhnaani yathA galagaNDa: zilIpada' lambakarNa ityAdIni nAmAni / avayavApacayanimandhanAni yathA, chinnakarNa chinnanAsika ityAdIni nAmAni / " dravyasaMyogapadAni, yathA, ibhya gautha daNDI chatrI garbhiNI ityAdIni dravyasaMyoganibandhanatvAta teSAM / nAsiparazvAdayastevAmAdAnapade'ntarbhAvAva / ... jainendra siddhAnta koza
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ pada yogadAna, mAthura yA dAkSiNAtya audIcya ityAdIni / yadi nAmatvenAmivakSitAni bhavanti kAsayogapadAni yathA, zArada vAsantaka ityAdIni / na vasantazarada mantAdIni teSAM nAmapave'ntarbhAvAt bhAvayogadAna kodhI mAnI mAyAvI rA doni / na zIlasArasyanibandhanayama sihAgnirAvaNAdIni nAmAni senAmapade'ntarbhAvAt na caitebhyo vyatiriktaM nAmAstyanupalambhAt / = guNoke bhAvako gauNya kahate hai| jo padArtha guNoM kI mukhyatAsevyamadata hote hai ve goyapadArtha hai| padArtha - - pada arthAda sthAna yA Azraya jina nAmoke hote haiM unhe gauNyapada nAma kahate hai / jaise--sUryako tapana aura bhAsa geet apekSA upana aura bhAskara ityAdi sajJAe~ hai jina saMjJAoM guNoMkI apekSA na ho arthAt jo asArthaka nAma hai unhe nagaNyapada nAma kahate hai jaise candrasvAmI sUryasvAmI, indragopa ityAdi nAma grahaNa kiye gaye dravyake nimittase jo nAma vyavahAra meM Ate haiM, unheM AdAnapada nAma kahate hai / 'pUrNa kalaza' isa padako AdAnapada nAma samajhanA caahie| isa prakAra 'avidhavA' isa padako bhI vicArakara AdAnapadanAmameM antarbhAva kara lenA caahie| kumArI vandhyA ityAdika pratipakSanAmapada haiM kyoMki AdAnapada meM grahaNa kiye gaye dUsare dravyako nimittatA kAraNa paDatI hai aura yahA~para anya dravyakA abhAva kAraNa paDatA hai| isalie AdAnapadanAmoMke pratipakSa kAraNa honese kumArI yA vandhyA ityAdi pada pratipakSa padanAma jAnanA caahie| anAdikAla se pravAha rUpase cale jAye siddhAntamApaka padoko anAdisiddhAntapada nAma kahate hai jaise- dharmAstikAya, adharmAstikAya ityAdi apauruSeya hone siddhAnta anAdi hai| vaha siddhAnta jisa nAmarUpapadakA Azraya ho use anAdisiddhAntapada kahate hai| bahutase padArthoMke honepara bhI kisI eka padArtha kI bahulatA Adi dvArA prApta huI pradhAnatAse jo nAma bole jAte hai unheM prAdhAnyapar3hanAma kahate hai jaise Apana nimbhavana ityAdi / vanameM anya avivakSita poMke rahanepara bhI vimalAse saraarat prApta Amra aura nimbake vRkSoMke kAraNa Amravana aura nimbavana Adi nAma vyavahArameM Ate hai jo bhASAke bhedo jAte hai unheM nAmapada nAma kahate haiM jaise-goDa, bAnbha, imila ityAdi / gaNanA athavA mApakI apekSAse jo saMjJAeN pracalita hai unheM pramANapada nAma kahate hai jaise-sau hajAra mINa, khArI, pala tulA, karSa ityAdi / ye saba pramANapada prameyoM meM pAye jAte haiM / .. rogAdike nimitta milanepara kisI avayavake baDha jAnese jo nAma bole jAte haiM unheM upacitAvanapaTa nAma kahate hai| jaise galagaMDa zilopa, lambakarNa ityAdi / jo nAma avayavoMke apacaya arthAta unake chinna ho jAneke gimittase vyavahArameM Ate hai unhe apacitAbayavapada nAma kahate hai| jaise- chinnakarNa, chinnanAsika ityAdi nAma !... hamya, gautha, daNDI, chatro, garbhiNI ityAdi dravya saMyogapada nAma haiM, kyoMki dhana, gUtha, daNDA, chattA ityAdi dravyake saMyoga se ye nAma vyavahAra meM Ate haiN| asi, parazu ityAdi dravyasaMyogaSada nAma nahIM hai, ki unakA AdAnapada meM antarbhAva hotA hai| mAdhura bAlama, dAkSiNAtya aura audIcya ityAdi kSetrasaMyogapada nAma haiM, kyoMki mAthura Adi saMjJAe~ vyavahArameM jAtI hai| jaba mAthura Adi saMjJAe~ nAma rUpase vivakSita na hoM tabhI unakA kSetrasaMyogapadameM antarbhAva hotA hai anyathA nhiiN| zArada vAsanta ityAdi kAla saMyogapada nAma haiN| kyoMki zarada aura vasanta Rtuke saMyogase yaha saMjJAe~ vyavahAra meM AtI haiN| kintu vasanta zarad hemanta ityAdi saMjJAoMkA kAlayogapara nAmoMmeM grahaNa nahIM hotA, kyoMki unakA nAmapada meM antarbhAva ho jAtA hai| kroSI mAnI, mAyAvI aura lobhI ityAdi nAma bhAvasaMyogapada haiM, kyoMki, krodha, mAna, mAyA aura lobha jAdi bhAyoMke nimittase ye nAma vyavahArameM Ate haiN| kintu 1 1 " padasthadhyAna jinameM svabhAvakI sadRzatA kAraNa haiM aisI yama, siMha, agni aura rAvaNa Adi saMjJAeN bhAvasaMyogapada rUpa nahIM ho sakatI hai, kyoMki unakA nAmapada meM antarbhAva hotA hai / ukta daza prakArake nAmoMse bhinna aura koI nAmapada nahIM hai, kyoki vyavahArameM inake atirikta anya nAma pAye jAte hai / (dha. 1/4, 1,45 /135 / 4 ), ( ka pA. 1 / 11 / 624 / 39/9) / 3. zrutajJAnake bhedoMmeM kathita padanAmA jJAna va isa 'pada' jJAnameM antara gha. 6/1.11.14/23/3 kudo eissa padasaNA | solahasAyacocIsakoDoo aisI dikhA bahattarasava aTThAsIdiaksare gheNa evaM damudapadaM hodi / evehito uppaNabhAvadaM pi udAraNa pati uccadi / - prazna - usa prakAra se isa ( alpamAtra ) zratajJAnake ( pA~caveM bhevakI) 'pada' yaha saMjJA kaise hai uttara solaha sau cautIsa karoDa, terAsI lAkha aThahattara sau aThAsI (1634-300) akSaroMko lekara dravya zrutakA eka pada hotA hai| ina akSarose utpanna huA bhAva zruta bhI upacArase 'pada' aisA kahA jAtA hai / padajJAna de0 zrutajJAna/11 pavana sarvadhana de0 gaNita /11/5/ padavibhAgI AlocanA - de0 AlocanA /1 / padavibhAgI samAcAra-30 mAra padasamAsajJAna de0 zrutajJAna / II pavasyadhyAna ra janAdike akSara yA hIM' Adi bIja mantra athavA pacaparameSThIke vAcaka mantra athavA anya mantroko yathA vidhi kamaloMpara sthApita karake apane nAbhi hRdaya Adi sthAnoM meM cintavana karanA padastha dhyAna hai| isase dhyAtAkA upayoga sthira hotA hai aura abhyAsa ho jAnepara antameM paramadhyAnakI siddhi hotI hai / 1. padasthadhyAnakA lakSaNa dra. saM / TI / 48/205 meM uddhRta - padasthaM mantravAkyasthaM / -mantra vAkyoM meM jo sthita hai vaha 'padasthadhyAna' hai ( pa. pra./TI./1/6/6 para udhRta ); (bhA. pA./TI./86/236 para uddhRta ) / jJA./29/1 padAnyavalamba prayAni yogibhidhiiyte| satpadastha mataM dhyAnaM vicitranayapAragaiH |1| jisako yogIzvara pavitra mantroMke akSara svarUpa padoMkA avalambana karake cintavana karate haiM, usako nayoMke pAra pahu~cane vAle yogIzvaroMne padastha dhyAna kahA hai |1| 464 mAijja uccariUna parameTThimaMtapayamanasaM / ekrAdi nivipayatyamA muNeya 1464| eka akSarako Adi lekara aneka prakAra ke paMca parameSThI vAcaka pavitra mantrapadakA uccAraNa karake jo dhyAna kiyA jAtA hai use padastha dhyAna jAnanA cAhie |464 | ( guNa, zrA./232) (dra saM mU./46/207 ) 1 dra. saM /TI./50-55 kI pAvanikA- 'padasthadhyAna dhyeya bhUta marha tsarvajJasvarUpa darzayAmIti - padasthadhyAnake dhyeya jo bhI ahaMta sarvajJa haiM unake svarUpako dikhAtA hai (isI prakAra gAdhA21 AdikI pAtanikAmaiM siddhAdi parameSThiyoMke lie kahI hai|) noTa- paMcaparameSThI rUpa dhyeya de0-dhyeya / 2. padastha dhyAnake yogya mUlamantroMkA nirdeza 1. ekAkSarI mantra 1. ' (23) (pra. saM./TI. 4) 2. prathama mA./30/39) (pra.saM./TI./41) 1 anAhata jainendra siddhAnta koza
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ padasthadhyAna padasthadhyAna mantra hai' (jJA /18/7-8) / 4. mAyA varNa 'hI' (jnyaa./38/67)| 5. 'bhavI' (jJA /38/81) / 6 'strI' (jJA /38/10) / 2.do akSarImantra-1. 'ahaM' (ma.pu./21/231), (vasu. zrA/465), (guNa, zrA/233); (jJA sA/21), (Atmaprabodha/118-116) (ta. anu./101)| 2 'siddha' (jJA./38/52) (dra sa /ttii./46)| 3 cAra akSarI mantra-'arahaMta' (jJA /38/51) (da. sa /ttii/46)| 4 paMcAkSarI mantra-1 'a si. A u sA.' (vasu zrI /466), (gu zrA/234) (ta anu/102), (dra saM/TI./46) 2 OM hrA hI ha.hoha, a.si, A, u.sA nama (jJA 38/55) / 3. 'Namo siddhAga' yA 'namaH siddhebhya' (ma pu/21/233), (jJA./ 38/62) / 5. cha akSarI mantra--1. 'barahaMtasiddha' (jJA /38/50) (i.sa/TI./46) / 2 barhadbhyo nama (ma. pu/21/232) / 3 OM namo ahaMte' (jnyaa,/38/63)| 4. 'ahaMbhya, namo'stu', OM nama siddhebhya' yA 'namo arha siddhebhya' (ta anu /bhASA/108) 6 saptAkSarI mantra-1. Namo arahatANaM' (jJA./38/40,65,85), (ta. anu /104) |2.nm sarva siddhebhyaH (jJA./38/110) 17. aSTAkSarI mantra-'namo'ItparameSThine' (ma pu/21/234) 8 13 akSarI mantraarhatasiddhasayogakevalI svAhA (jJA /38/58) / 6, 16 akSarI mantra'aha siddhAcAryopAdhyAyasAdhubhyo nama' (ma. pu./21/235), (jnyaa| 38/48); (dr.s/ttii/41)| 10.35 akSarI mantra- Namo arahaMtANa, Namo siddhANa, Namo AirIyANaM, Namo uvajjhAyANa, Namo loe sabasAhaNaM (dra, s./ttii/46)| 5. dhyeyabhUta varNamAtRkA va usakI kamaloMmeM sthApanA vidhi jJA /38/2 akArAdi 16 svara aura kakArAdi 33 vyaMjanapUrNa mAtRkA hai| ( inameM 'a' yA 'svara' ye dono to 16 svaroke pratinidhi hai| ka.ca,Ta,ta.pa, ye pA~ca akSara kavargAdi pA~ca vargoM ke pratinidhi hai| ya aura za' ye dono kramase ya,ra,la,va catuSka aura za,Sa,sa,ha catuSka ke pratinidhi hai| 1 catudala kamalameM 16 svaroMke pratIka rUpase karNikApara 'a' aura cAro pattoMpara 'i,u,e,o' kI sthApanA kare / ( ta anu /103)2, aSTadala kamalake pattopara 'ya,ra,la,va,za,Sa,saha' ina ATha akSaroMkI sthApanA kreN| (jJA /30/) 2. karNikApara 'aha' aura AThauM pattopara svara va vyaMjanoke pratIka rUpase 'svara, ka, ca,Ta.ta.pa.ya,za,' ina ATha akSarokI sthApanA kreN| (ta.anu./10510613 16 dala kamalake pattoMpara 'a,A, Adi 16 svarokI sthApanA kare / (jJA /38/3) 4 24 dala kamalakI kaNikA tathA 24 pattopara kramase 'ka' se lekara 'ma' 25 varNoM kI sthApanA kre| (jJA./ 38/4) / 3. padasthadhyAnake yogya anya mantroMkA nirdeza 1. OM hrI zrI ahaM nama ' (jJA /38/60) / 2 hrI OM OM hI haMsa (jJA /38/81) / 3 cattAri magalaM / arahanta gala siddhmgl| sAhumagala / kevalipaNNatto dhammo magalaM / cattAri loguttamA / arahanta lottmaa| siddha laaguttmaa| sAhu loguttmaa| kevali paNNatto dhammo loguttmaa| cattAri saraNa pavvajjAmi / arahaMta saraNa pabajjAmi / siddhasaraNaM pvjaami| sAhusaraNaM pbbjaami| kevalipaNNatto dhammo saraNaM panajAmi (jJA 38/57) / 4. OM jogge magge tacce bhUde bhavve bhavisse akkhe pakrane jiNapArisse svAhA' (jJA./38/61) 5. OM hrI svaha namo namo'haMtANa hI nama' (jJA./38/61) 6. pApabhakSiNI mantra-OM arhanmukhakamalavAsino pApAtmakSayakarizrutajJAnajvAlAsahasaprajvalite sarasvati matpApa hana hana daha daha kSA kSI saMkSI kSakSIravaradhavale amRtasaMbhave va bahU hU~ svAhA / (jJA / 38/104) / jJA./38/111 isI prakAra anya bhI aneko mantra hote hai, jinhe dvAdazAgase jAnanA caahie| 1. mantroM va kamaloMkI zarIrake aMgoMmeM sthApanA de.dhyAna/3/3 (zarIrameM dhyAnake AzrayabhUta 10 sthAna haiM-netra, kAna, nAsikAkA agrabhAga, lalATa, mukha, nAbhi, mastaka, hRdaya, tAllu aura bhauhe| inamese kisI eka yA adhika sthAnome apane dhyeyako sthApita karanA cAhie / yathAjJA /28/108-106 nAbhipaGkajasalInamavarNa vizvatomukham / 108 / sivarNa mastakAmbhoje sAkAra mukhpngkje| AkAraM kaNThakabasthe smarokAra hRdi sthitam / 106/- pacAkSarI mantrake 'a' ko nAbhikamalame 'si' ko mastaka kamala meM, 'A' ko kaNThastha kamalameM, 'u' kA hRdayakamalameM, aura 'sA' ko mukhastha kamala meM sthApita kre| ta anu./104 saptAkSaraM mahAmantraM mukha-randhaSu saptam / gurUpadezato dhyAyedicchat dUrazravAdikam |104|-sptaakssrii mantra (Namo arahaMtANaM) ke avaroko kramase dono A~khoM, donoM kAnoM, nAsikAke donoM chidroM va jihvA ina sAta sthAnoMmeM sthApita kreN| 7. mantroM va varNamAtRkAkI dhyAna vidhi 1. anAhata mantra ('he' ) kI dhyAna vidhi jJA /38/1016-21,28 kanakakamalagarbha karNikAyAM niSaNNaM vigatamalakalaDU saandrcndrshugaurm| gaganamanusarantaM saMcarantaM harityu. smara jinavarakalpa mantrarAjaM yatIndra // 10 // sphurantaM bhralatAmadhye vizanta badanAmbuje / tAlurandhraNa gacchanta savantamamRtAmbubhi / 16 / sphuranta netrapatreSu kurvantamalake sthitim / bhramantaM jyotiSAM cakre sparddhamAnaM sitAzunA / 17 / saMcarantaM dizAmAsye procchalantaM nbhstle| chedayantaM kalaGkIrgha sphoTayantaM bhavabhramam |18annyshrnn' sAkSAttatsalonaikamAnasa' / tathA smaratyasau dhyAnI yathA svapne'pi na savaleta / 20 / iti matvA sthirIbhUtaM sarvAvasthAsu sarvathA / nAsAgre nizcalaM dhatte yadi vA bhrUlatAntare / 21 kramAtpracyAvya lakSyebhyastato'lakSye sthira mana / dadhato'sya sphuratyantotiratyakSamakSayam |28-he munIndra / suvarNamaya kamalake madhya meM karNikApara virAjamAna, mala tathA kalaGkase rahita, zarada-Rtuke pUrNa candramAkI kiraNoMke samAna gauravarNa ke dhAraka, AkAzameM gamana karate hue tathA dizAomeM vyApta hote hue aise zrI jinendra ke sadRza isa mantrarAjakA smaraNa kareM / 10 / dhairyakA dhAraka yogI kumbhaka prANAyAmase isa mantrarAjako bhauhakI latAoMmeM sphurAyamAna hotA huA, mukha kamalameM praveza karatA huA, tAluAke 4.mUla mantroMkI kamaloM meM sthApanA vidhi 1. suvarNa kamalakI madhya kaNikAmeM anAhata ( hai ) kI sthApanA karake usakA smaraNa karanA cAhie / (/38/10) / 2 catudala kamalakI karNikAmeM 'a' tathA cAro pattopara kramase 'si.A u.sA.' kI sthApanA karake pacAkSarI mantrakA cintavana kreN| (vasu.zrA./466) 3. aSTadala kamala para kaNikAmeM 'a' cAro dizAovAle pattopara 'si.A. usA,' tathA vidizAovAle pattopara darzana, jJAna, cAritra va tapake pratIka 'da,jJA,cA,ta' kI sthApanA kare / (vasa.zrA./467-468) (guNa, shraa./235-236)|2. athavA ina saba vargoM ke sthAnapara Namo arahantANa Adi pUre mantra tathA samyagdarzanAya nama , samyagjJAnAya nama' Adi pUre nAma likhe / (jJA /38/36-40) 3. karNikAmeM 'ahaM' tathA patra lekhAopara pacanamokAra mantrake valaya sthApita karake cimtavana kare (vasu.zrA,/470-471); (gu.zrA /238-236 ) / jainendra siddhAnta koza
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ padAnusAri ddhi padasthadhyAna 5. AtmA va aSTAkSarI mantrako dhyAna vidhi jJA /38-65-66 digdalASTakasaMpUrNa rAjIve supratiSThitam / smaratvAtmAnamatyantasphuradgrISmArkabhAskaram / 15 / praNavAdyasya mantrasya pUrvAdiSu pradakSiNam / vicintayati patreSu varNa kaikamanukramAda / 6 / adhikRtya chada pUrva sarvAzAsaMmukha param / smarakSyaSTAkSara mantraM sahasa ke zatAdhikam / 17) pratyahaM pratipatreSu mhendraashaadynukrmaav| aSTarAnaM japedyogI prasannAmalamAnasa 18-ATha dizA sambandhI ATha patrose pUrNakamalameM bhale prakAra sthApita aura atyanta sphurAyamAna grISmaRtuke sUryake samAna dedIpyamAna AtmAko smaraNa kareM / / 5 / praNava hai AdimeM jisake aise mantrako pUrvAdika dizAomeM pradakSiNArUpa eka eka patra para anukramase eka eka akSarakA cintabana karai ve akSara OM Namo arahatANaM' ye hai / 6 / inamese prathama patrako mukhya karake, sarva dizAoke sammukha hokara isa aSTAkSara mantrako gyAraha sai bAra cintavana karai / 17 / isa prakAra pratidina pratyeka patrame pUrva dizAdikake anukramase ATha rAtri paryanta prasanna hokara japai / / 6. antameM AtmAkA dhyAna kare jJA /38/116 vilInAzeSakarmANa sphurantamatinirmalam / svaM tataH puruSAkAraMvAGgagarbhagataM smareta / 116 =mantrapadoke abhyAsake pazcAva vilaya hue hai samasta karma jisame aise atinirmala sphurAyamAna apane AtmAko apane zarIrameM citavana karai / 116 / chidrase gamana karatA huA, tathA amRtamaya jalase bharatA huA // 16 // netrakI palakopara sphurAyamAna hotA huA, kezomeM sthiti karatA tathA jyotiSiyoke samUhame bhramatA huA, candramAke sAtha sparddhA karatA huaa|17| dizAome sa caratA huA, AkAzame uchalatA huA, kalaM kake samUhako chedatA huA, saMsArake bhramako dUra karatA huA / 18 / tathA parama sthAnako (mokSa sthAnako) prApta karatA huA, mokSa lakSmIse milApa karatA huA dhyAya 16 // dhyAna karanevAlA isa mantrAdhipako anya kisIkI zaraNa na lekara, isahIme sAkSAda tallIna mana karake, svapnameM bhI isa mantrase cyuta na ho aisA dRDha hokara dhyA / 20 / aise pUrvokta prakAra mahAmantrake dhyAnake vidhAnako jAnakara, muni samasta avasthAomeM sthira svarUpa sarvathA nAsikAke agrabhAgameM athavA bhauhalatAke madhyame isako nizcala dhAraNa karai / 21 / tatpazcAta kramase (lakhane yogya vastuose) chaDAkara alakSyame apane manako dhAraNa karate hue dhyAnIke antaraMgameM akSaya tathA indriyoke agocara jyoti arthAta jJAna prakaTa hotA hai / 28 / (jJA./26/82/83) (vizeSa de. jJA./sarga 21) / 2. praNava mantrakI dhyAna vidhi jJA./38/33-35 hutkajakarNikAsInaM svrvynyjnvessttitm| sphItamatyantadurddharSa devadai tyendrapUjitam / 33 / prkssrnmuunisNkraantcndrlekhaamRtplutm| mahAprabhAvasaMpanna karmakakSahutAzanam // 34 // mahAtattvaM mahAbIjaM mahAmantra mahatpadam / zaraccandranibhaM dhyAnI kumbhakena vicintayet // 3 // - dhyAna karanevAlA saMyamI hRdaya kamalakI kaNikAmeM sthira aura svara vyaJjana akSaroMse beDhA huA, ujjvala, atyanta durdharSa, deva aura daityoke indroMse pUjita tathA jharate hue mastakame sthita candramAkI (lekhA) rekhAke amRtame Adita, mahAprabhAva sampanna, karma rUpI vanako dagdha karaneke lie agni samAna aise isa mahAtattva, mahAbIja, mahAmantra mahApadasvarUpa tathA zaradke candramAke samAna gaura varNa ke dhAraka 'oM' ko kumbhaka prANAyAmase cintavana kare / 33-3 / / 3. mAyAkSara ( hrIM) kI dhyAna vidhi jhA./38/68-70 sphurantamatisphItaM prbhaamnnddlmdhygm| saMcarantaM mukhAmbhoje tiSThantaM karNikopari 68 / bhramantaM pratipatreSu carantaM viyati kSaNe / chedayantaM manodhvAnta sabantamamRtAmbubhiH 66 vajantaM tAlurandhra Na sphuranta bhUlatAntare / jyotirmayamivAcinyaprabhAvaM bhAvayenmuni' 7-mAyAMbIja 'hrIM' akSarako sphurAyamAna hotA huA, atyanta ujjvala prabhAmaNDalake madhya prApta huA, kabhI pUrvokta mukhastha kamala meM saMcaratA huA tathA kabhI-kabhI usakI kaNikAke Upari tiSThatA huA, tathA kabhI-kabhI usa kamalake AThoM daloMpara phiratA huA tathA kabhI-kabhI kSaNa bharameM AkAzameM calatA huA, manake ajJAna andhakArako dUra karatA huA, amRtamayI jalase cUtA huA tathA tAluAke chidrase gamana karatA huA tathA bhauhoMkI latAoMmeM sphurAyamAna hotA huA, jyotirmayake samAna acintya hai prabhAva jisakA aise mAyA varNa kA cintavana kre| 4. praNava, zUnya va anAhata ina tIna akSaroMkI dhyAna vidhi jJA /38/86-87 yadatra praNavaM zUnyamanAhatamiti trayam / etadeva vidu' prAjJAstrailokyatilakottamam / 6 / nAsAgradezasaMlInaM kurvannatyantanirmalam / dhyAtA jJAnamavApnoti prApya pUrva guNASTakam / 87= praNava aura zUnya tathA anAhata ye tIna akSara haiM, inako buddhimAnoMne tIna lokake tilakake samAna kahA hai|6| ina tInoMko nAsikAke ana bhAgameM atyanta lIna karatA huA dhyAnI aNimA mahimA Adika ATha Rddhiyoko prApta hokara, tatpazcAva ati nirmala kevalajJAnako prApta hotA hai / 8. dhUma jvAlA AdikA dIkhanA jJA /3/74-77 tato nirantarAbhyAsAnmAsai SaDbhi sthirAzayaH / mukharandhAdviniryAntIM dhUmavarti prapazyati / 74 // tatasaMvatsaraM yAvattathevAbhyasyate yadi / prapazyati mahAjvAlAM ni sarantI mukhodarAva // 7 // tato'tijAtasaMvego nirvedAlambito vshii| dhyAyanpazyatyavizrAnta sarvajJamukhapaGkajam / 76 / athApratihatAnandaproNitAtmA jitazrama. / zrImatsarvajJadevezaM pratyakSamiva vIkSate / 77) -tatpazcAta vaha dhyAnI sthiracitta hokara, nirantara abhyAsa karanepara chaha mahIneme apane mukhase nikalI huI dhUyeko batikA dekhatA hai / 74 yadi eka varSa paryanta usI prakAra abhyAsa karai to mukhameMse nikalatI huI mahAgnikI jvAlAko dekhatA hai / 75 / tatpazcAta atizaya utpanna huA hai dharmAnurAga jisake aisA vairAgyAvala bita jitendriya muni nirantara dhyAna karatA-karatA sarvajJake mukha kamalako dekhatA hai / 76 / yahA~se Age vahI dhyAnI anivArita Anandase tRpta hai AtmA jisakA aura jItA hai dukha jisane aisA hokara, zrImatsarvajJadevako pratyakSa avalokana karatA hai 771 9. padastha dhyAnakA phala va mahimA jJA /28/zloka na. anAhata 'hake dhyAnase iSTakI siddhi / 22 / Rddhi, aizvarya, AjJAkI prApti tathA / 27 / saMsArakA nAza hotA hai / 30 / praNava akSarakA dhyAna gahare sindUrake varNa ke samAna athavA maMgeke samAna kiyA jAya to mile hue jagatko kSobhita karatA hai|36| tathA isa praNavako stambhanake prayogame suvarNa ke samAna pIlA citavana kara aura dveSake prayogameM kajjalake samAna kAlA tathA vazyAdi prayogameM rakta varNa aura karmoke nAza karane meM candramAke samAna zvetavarNa dhyAna karai / 371 mAyAkSara hrauMke dhyAnase--lokAgra sthAna prApta hotA hai|80 praNava, anAhata va zUnya ye tIna akSara tihU lokake tilaka hai|86| inake dhyAnase kevalajJAna pragaTa hotA hai / 'OM Namo __arahantANaM' kA ATha rAtri dhyAna karanese krUra jIva jantu bhayabhIta ho aphnA garva choDa dete hai|| padAnusAri Rddhi-de0 Rddhi/2 / jainendra siddhAnta koza
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ padArtha pati padAtha-nyA, sU./2/2/63/142 vyaktyAkRtijAtayastu padArtha 163 / vyakti', 'AkRti', aura 'jAti' ye saba milakara padakA artha (padArtha) hotA hai| nyA vi/TI /1/7/140/15 artho'bhidheya' padasyArtha' padArtha |-arth arthAta abhidhey| padakA artha so padArtha / (arthAta sAmAnya rUpase jo kucha bhI zabdakA jJAna hai vA zabdakA viSaya hai vaha zabda 'padArtha' zabdakA vAcya hai| pra. sA/ta.pra.3 iha kila ya. kazcana paricchidyamAna padArtha sa sarva eva dravyamaya guNAtmakA" pryaayaatmkaa| - isa vizvameM jo jAnane meM AnevAlA padArtha hai vaha samasta dravyamaya, guNamaya aura paryAyamaya hai| 1. nava padArtha nirdeza pa. kA./mU./108 jIvAjIbA bhAvA puNNa pAvaM ca AsavaM tesiM / saMgharaNijjarabadho mokkho ya havati te aTThA 108 / jIva aura ajIba do bhAva ( arthAta mUla padArtha ) tathA una doke puNya, pApa, bAsava, savara, nirjarA, madha aura mokSa vaha (nava) padArtha hai|108(go, jI./mU./621/1075); (da. pA /ttii./16/18)| na, ca, vR/160 jIvAi satatacca paNNattaM je jahattharUveNa / cevaNavapayatthA sapuNNapAvA puNo hoti / 1601 -jIvAdi sapta tatvoMko yathArtha rUpase kahA gayA hai, unhIM meM puNya aura pApa milA denese nava padArtha bana jAte hai| * anya sambandhita viSaya 1. nava padArthakA viSaya-de0 tattva / 2. nava padArtha zraddhAnakA samyagdarzanameM sthAna-de0 samyagdarzana/II 3. dravyake artha meM padArtha-de0 dravya / 4. zabda artha va zAnarUpa padArtha-de0 ny//4| bhidhAnaprAbhRtatrayasyApi bIjapadaM sUcitamiti / - puDhavIjalateyabAra' ityAdi gAthAoM aura tIsarI gAthA 'NikkammA aThThaguNA' ke tIna padose guNasthAna, jIvasamAsa, paryApti, prANa, sajJA, caudaha mArgaNA aura upayogoMse isa prakAra kramase bIsa prarUvaNA kahI hai / 10 ityAdi gAthAmeM kahA huA svarUpa dhavala, jayadhavala aura mahAdhavala prabandha nAmaka jo tIna siddhAnta grantha haiM unake bIjapadakI sUcanA granthakArane kI hai| 'savve suddhA hu suddhaNayA' isa tRtIya gAthAke cauthe pAdase zuddha Atma tattvake prakAzaka pacAstikAya, pravacanasAra aura samayasAra ina tInoM prAbhRtaukA bIjapada sUcita kiyA hai| go.jI./jI, pra/266/646/2 atrAhetuvAdarUpe Agame hetuvAdasyAnadhikArAta ahetuvAdarUpa AgamavirSe hetuvAdakA adhikAra naahiiN| ihA~ to jinAgama anusAri vastukA svarUpa kahanekA adhikAra jaannaa| sU. pA./paM. jayacanda/154/5 tahA~ sAmAnya vizeSakari sarva padArtha nikA nirUpaNa kariye hai so Agama rUpa (paddhati) hai| bahuri jahA~ eka AtmA hI ke Azraya nirUpaNa kariye so adhyAtma hai| rahasyapUrNa ciTThI paM. ToDaramala-samayasArAdi grantha adhyAtma hai aura AgamakI carcA gommaTasArameM hai| paramArtha vanikA pa, banArasIdAsa-dravya rUpa to pudgala (koM) ke pariNAma haiM, aura bhAva rUpa pudgalAkAra AtmAkI azuddha pariNatirUpa pariNAma hai| vaha donoM pariNAma AgamarUpa sthaa| dravyarUpa to jIvatva ( sAmAnya) pariNAma hai aura bhAvarUpa jJAna darzana, mukha, vIrya Adi ananta guNa (vizeSa) pariNAma hai| yaha donoM pariNAma adhyAtmarUpa jAnane / paddhati-Method (dha,5/pra. 27) paddhati-paddhatikA lakSaNa ka. pA. 2/2.22/126/14/ suttavittivivaraNAe pddhiivvesaado| sUtra aura vRtti ina donokA jo vivaraNa hai, usakI paddhati saMjJA hai| 2. Agama va adhyAtma paddhatimeM antara 1. Agama va adhyAtma sAmAnyakI apekSA kA./tA vR./173/256/11 artha padArthAnAmabhedaratnatrayapratipAdakAnAmanukUlaM yatra vyAkhyAnaM kriyate tadadhyAtmazAstra bhaNyate vItarAgasarvajJapraNItaSaDvyAdisabhyazraddhAnajJAnavatAdyanRSThAnabhedaratnatrayasvarUpaM yatra pratipAdyate tadAgamazAstra bhnnyte| jisameM abheda ratnatrayake pratipAdaka artha aura padArthoMkA vyAkhyAna kiyA jAtA hai usako adhyAtma zAstra kahate haiM / vItarAga sarvajJa praNIta cha' dravyoM bAdikA samyazraddhAna, samyakahAna, tathA vratAdike anuSThAna rUpa ratnatrayake svarUpakA jisameM pratipAdana kiyA jAtA hai usako Agama zAstra kahate haiN| a. sa.TI./13/40/6 puDhavijalateuvAU ityAdigAthAdvayena, tRtIyagAthApadatrayeNa ca "guNajIvApajjasI pANAsaNNA ya maggaNAo yA ubogo viya kamaso bIsa tu parUvaNA bhaNiyA / " iti gAthA. prabhRti kathitasvarUpaM dhavalajayadhavacamahAdhavalapravandhAbhidhAnasimAntatrayabIjapadaM sacitam / "savve suddhAhamukhaNayA" iti zuddhAramatatvaprakAzakaM tRtIyagASAcatupAdena pazcAstikAyapravacanasArasamayasArA 2.paMca bhAvoMkI apekSA sa. sA /tA vR./320/408/21 AgamabhASayaupazamikakSAyopazabhikakSAyika bhAvatraya bhnnyte| adhyAtmabhASayA punaH zuddhAramAbhimukhapariNAma zuddhopayoga ityAdi paryAyasaMjJA lbhte| Agama bhASAse aupazamika, kSAyopazamika aura kSAyika tIna bhAva kahe jAte haiN| aura adhyAtma bhASAmeM zuddhAramAke abhimukha pariNAma, vA zuddhopayoga ityAdi paryAya nAmako prApta hote haiN| (i.saM./TI./45/194) dra saM./adhikAra 2 kI cUlikA/84/4 AgamabhASayA...bhavyatvasaMzasya pAriNAmikabhAvasya saMbandhinI vyaktirbhagyate / adhyAtmabhASayA punardravyazaktirUpazuddhapAriNAmikabhAvaviSaye bhAvanA bhaNyate, paryAyAnAmantareNa nirvikalpasamAdhirvA zuddhopayogAdikaM veti| -Agama bhASAse bhavyatva saMjJAdhAraka jIvake pAriNAmika bhAvase sambandha rakhanevAlI vyakti kahI jAtI hai aura adhyAtma bhASA dvArA dravya zakti rUpa zuddhabhAvake viSayameM bhAvanA kahate haiN| anya paryAya nAmose isI dravya zakti rUpa pAriNAmika bhAvakI bhAvanAko nirvikalpadhyAna, tathA zuddha upayogAdika kahate hai| 3. paMcalabdhikI apekSA paM.kA /tA. ma./151/217/14 yadAya jIvaH AgamabhASayA kAlAdi ladhirUpamadhyAtmabhASayA zuddhAsmAbhimukhapariNAmarUpaM svasaMvedanazAna labhate tadA sarAgasamyagdRSTi svA. parAzritadharmadhyAnamahiraGgasahakAritvenAnantajJAnAdisvarUpo'hamityAdibhAvanA - svarUpamAtmAzrita ghaHdhyAnaM prApya AgamakathitakrameNa zukladhyAnabhanubhUya"bhAvamokSaM praapnotiiti| -jaba yaha jIva Agama bhASAse kAlAdi lamdhi rUpa aura adhyAtma bhASAse zukhAtmAbhimukha pariNAma rUpa sva saMbedana jJAnako prApta karatA hai taba sarAga samyagdRSTi hokara pAvita dharmadhyAnakI bahiraMga sahakAri kAraNa rUpa jo 'ananta jJAnAdi svarUpa meM hU~ ityAdi bhAvanA svarUpa AtmAzrita dharmadhyAnako prApta karake bAgama banena vivAhakoSa
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ paddhati kathita kamase zubhyAnako anubhava karate hue anamolako prApta karatA hai| (dra.saM./TI./27/95/2 pra.saM./TI./41/162/91 samavasaraNe mAnastanyAvasIkana mAtrAdevAmabhASayA darzanacAritramohanI yo pakSamakSayajJena dhyAramabhASayA svazuddhA tmAbhimukhapariNAmasa jJena ca kAlAdilabdhivizeSeNa midhyAtvaM vilaya gataM / - ( indrabhUti jaba) samavasaraName gaye taba mAnastabhake dekhane mAtra se hI Agama-bhASA meM darzana mohanIya tathA cAritra mohanIyake kSayopazamase aura adhyAtma bhASAmeM nija zuddha AtmAke sanmukha pariNAma tathA kAlAdi labdhiyoke vizeSase unakA mithyAtva naSTa ho gayA (pra.saM./TI./25/964/6 4. samyagdarzanakI apekSA sa. sA./tA.vR./145/208/10 adhyAtmabhASayA zuddhAtmabhAvanA vinA AgamabhASayA tu vItarAgasamyaktvaM vinA batadAnAdikaM puNyabandhakAraNameva na ca muktikAraNam / adhyAtma bhASAmeM zuddhAtmAkI bhAvanAke binA aura Agama bhASAse vItarAga samyaktvake binA vrata dAnAdika puNyagaMdhake hI kAraNa hai, musike kAraNa nhiiN| pra. saM./TI./38 / 156/4 tathAdhyAtmabhASayA paramAgamabhASayA paJcavizatimalarahitA nijazuddhAtmopAvarucitA samyavadhAnameva musyeti vijnyeym| paramAgama bhASAse paccIsa doSoMse rahita samyagdarzana aura adhyAtma bhASAse nija zuddhAtmA hI upAdeya hai, isa prakAra jo ruci hai usa rUpa samyaktvakI bhAvanA ho mukhya hai| aisA jAnanA caahie| 5. dhyAnakI apekSA sa. sA./tA.vR./215/212/13 (adhyAtma bhASA) paramArthazabdAbhi ceyaM... zuddhAtmasa vittilakSaNaM paramAgamabhASayA vItarAgadharmadhyAnazukladhyAnasvarUpam / (adhyAtma bhASAse) paramArtha zabdakA vAcya zuddhA saMvitti hai lakSaNa jisakA use hI paramAgama bhASAse vItarAga dharmadhyAna aura zukladhyAna kahate haiN| paM.kA./tA.vR./120/216/10 (adhyAtmabhASA zuddhAtmAnubhUtilakSaNanirvikalpasamAdhisAdhyAgamabhASayA rAgAdivikalparahitasudhyAnasAdhye vA / - ( adhyAtma bhASAse) zuddhAtmAnubhUti hai lakSaNa jisakA aisI nirmika samAdhi sAdhya hai, aura Agama bhASAse rAgAdi vikalparahita zukladhyAna sAdhya hai (pa. pra./TI./1/12/1/2) pra. saM./TI./ 48/201,204 dhyAnasya tAvadAgamabhASayA vicitrabhedAH 201 / badhyAtmabhAvayA puna. sahajazuddhaparamacaitanyazAlini nirbharAnandamAzini bhagavati nijAtmanyapAdeyamuddhi kRtvA paracAda jJAno'ham ityaadiruupmyntrdhrmaanmucyte| tathaivamani nirvikalpasamAdhilakSaNa zukladhyAnamiti / - Agama bhASAke anusAra dhyAnake nAnA prakArake bheda haiM / 2013... adhyAtma bhASAse sahaja-zuddhaparama caitanyazAlI tathA paripUrNa AnandakA dhArI bhagavAn nijAtmA hai, usameM upAdeya buddhi karake, phira 'maiM ananta jJAnakA dhAraka hU~' ityAdi rUpase antaraMga dharmadhyAna hai| usI prakAra nija zuddhAtmAme nirvikalpa dhyAnarUpa zukladhyAna hai| 6. cAritrako apekSA paM.kA./tA.vR./10/220/15 dhyAtmabhASayA nidvAramasaMvi nucaraNarUpa paramAgamabhASayA vItarAgaparamasAmAyikasaMjJa svacaritaM carati anumati - (adhyAtmabhASAse) nija zuddhAtmAkI saMviti rUpa anucaraNa svarUpa, paramAgama bhASAse vItarAga parama sAmAyika nAmake svacAritrako caratA hai, anubhava karatA hai / paM.kA./tA.vR./102/244/15 ko'pi zuddhAtmAnamupAdeya kRtyA AgamabhASayA mokSaM vA vratatapazcaraNAdikaM karoti / -jo koI (adhyAma bhA0 3-2 padmagulma bhASA suddhArAko upAdeya karake Agama bhASAse mokSako Aya karake vrata tapazcaraNAdika karatA hai / 3. sarka va siddhAnta paddhati antara saM./TI./44/11/4 tarkAbhiprAyeNa sacAvalokanadarzanaM vyAkhyAsam / siddhAntAbhiprAyeNa uttarajJAnotpattinimittaM yat prayatna tadrUpa yat svasyAtmana. paricchedanamalo harzana bhavyate = tarka ke abhiprAya se sattAvalokanadarzanakA vyAkhyAna kiyA / siddhAntake abhiprAya se jAge honevAle jJAnakI utpatti ke lie prayatna rUpa jo AtmAkA avalokana vaha darzana kahalAtA hai / 3. saM/TI./44/162/3 tarphe mukhya kRSNA parasamayavyAkhyAnaM sthUlavyA khyAnaM siddhAnte punaH svasamayavyAkhyAnaM mukhyavRttyA sUkSmavyAkhyAnam / tarka meM mukhyatAse anyamatoM kA vyAkhyAna hotA hai / sthUla arthAta vistRta vyAkhyAna hotA hai| siddhAnta meM mukhyatA se nija samayakA vyAkhyAna hai, sUkSma vyAkhyAna hai / 4. upasarga va apavAda vyAkhyAnameM antara paM.kA./tA.vR/146/212/1 sakalazrutadhAriNA dhyAnaM bhavati tadutsargavacana, apavAdavyAkhyAne tu paJcasamititriguptipratipAdakazrutiparijJAnamAtreNeva kevalajJAna jaayte| nArAcasapatha mahananena dhyAnaM bhavati tadapputsargavacanaM mAyavyAkhyAnaM punarapUrvAdiguNasthAnavartinA upazamakSapagyoyadhyAnaM savapekSayA se niyama. apUrvAdadhastanaguNasthAneSu dharmadhyAne niSedhakaM na bhavati / sakala tadhAriyoMko dhyAna hotA hai yaha utsarga bacana hai, apavAda vyAkhyAnase so pAca samiti aura tIna guptiko pratipAdana karanevAle zAstra ke jJAnase bhI kevalajJAna hotA hai|... vajravRSabhanArAca nAmako prathama saMhananase hI dhyAna hotA hai yaha utsarga vacana hai / apavAda rUpa vyAkhyAna se to apUrvAdi guNasthAnavarttI jIvoMke upazama va kSapaka zreNI meM jo zukladhyAna hotA hai usakI apekSA yaha niyama hai| apUrvakaraNa guNasthAnase nIceke guNasthAnoM meM dharmadhyAnakA niSedha nahIM hotA hai (dra.saM./TI./50/232/6) / * cAroM anuyogoMkI kathana paddhatimeM antara paddhati TIkA hai pariziSTa - de0 anuyoga / 1 / padma- 1. cartIkI nava nidhiyoM eka-de0 kApuruSa 2 2. aparavidehastha eka kSetra-de0 loka / 5 /23. kAlakA eka pramANa - de0 gaNita / I / 12414. pvA~ baladeva thA / aparanAma rAma thA- de0 rAma / 5. va maladeva thaa| aparanAma bala thA / de0 zalAkApuruSa / 36. ma. pU. /66 / zloka naM. pUrva bhavanaM 2 meM dhopura nagarake rAjA prajApAla the (73) / phira acyuta svarga meM deva hue (74) / vartamAna bhava have cakravartI hue| (aparanAma mahApadma thA (ha. pu. / 20/14) / vizeSa paricaya- de0 zalAkApuruSa / 2 / padmakIrti-pAsaNAhacariu (apabhraMza) ke racayitA senasaMdhI bhttttaark| guru- jinasena / samaya- zaka 166 (I. 1077) (tI./3/205) | padmakUTa -- 1. pUrva videhastha eka vakSAragiri-ve0 loka /5/32. pUrva videhastha padmakUTa mahArakA eka kUTa-de0 loka/5/42 kuNDalabara parva kA eka kUTa- de0 / 124, rupaka padastha eka kUTa-30 loka/2/135. vidyAbha gajadantastha eka kUTa0 loka /2/4 | padmagulma-ma. pu. / 56 / zloka videha kSetrastha varasa dezakI sImA nagarIke rAjA the (2-3) / candana nAmaka putrako rAjya dekara dIkSA dhAraNa kara lI (15-16) / vipAkasUtra taka saba aMgoMkA adhyayana kiyA tathA cirakAla taka ghora tapazcaraNa kara tIrtha kara prakRtikA bandha kiyA / jainendra siddhAnta koza -
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ padmadeva padmaratha tatpazcAta AraNa svargameM deva huA (17-18) / yaha zItalanAtha padmanaMdi paMcavizatikA-A0 padmanandiA I011 kA uttarArdha) bhagavAnakA pUrvakA dUsarA bhava hai-de0 tiirthNkr| dvArA saskRta chandoMme racita gRhasthadharma prarUpaka grantha hai| isameM 25 padma(deva)-1padmAkUTa vakSArapara sthita padmakUTakA rakSaka deva-de0 loka/4 adhikAra tathA kula 800 zloka hai| (to/3/126-140)! 2 zraddhAnavAn vakSArapara sthita padmakUTakA rakSaka deva-de0 loka5/4 3. ramyakakSetrakA nAbhigiri-de0 loka/5/3 4. dakSiNa puSkarAdha dvIpakA rakSaka vyantara deva-de0 vytr/4| padmanAbha-bhaTTAraka guNako ti ke zikSA ziSya, saMskRta ke adhikRta 5. kuNDala parvatastha rajatakUTa kA svAmI nAgendra deva-de0 loka/422 / kavi / kRtiyazodhara camti / samaya-I. 1405-1425 / padmanaMdi-digambara jaina AmnAyameM padmanandi nAmake anekoM (tI./4/54). AcArya hue hai| 1. kundakundakA apara nAma (samaya-vi0 184 padmanAbha--ma.pU./54/zloka pUrva dhAtakIkhaNDame magalAvatIdezake 226 (I0 127-176) / ve kundakunda / jai0/2/86) 2. nandisatra ke ratnasaMcaya nAmaka nagarake rAjA kanakaprabhakA putra thA (121-131) / dezIyagaNa meM caikAlya yogI ke ziSya aura kulabhUSaNa ke guru the| antameM dIkSA dhAraNa kara lii| tathA gyAraha agokA pAragAmI ho prameyakamala mAttaNDa ke kartA prabhAcandra na04 inake sahadharmA tathA tIrthakara prakRtikA bandha kiyaa| Ayuke antame samAdhipUrvaka vidyA ziSya the| AmiddhakaraNa tathA kaumAradeva inake apara nAma hai| vaijayanta vimAnameM ahamindra huA (158-162) / yaha candraprabhu samaya-I0130-1053 / (de0itihAsa/7/5) / (paM.vi/pra.2/AIN. bhagavAna ke pUrva kA dUsarA bhava hai-de0 candraprabha / Up.) ke anusAra inakA samaya I0 1185-1203 hai parantu aisA mAnane se ye na to prabhAcandra naM.4 (I0610-1020) ke sahadharmAThaharate hai padmanAbhacaritra-A0 zubhacandra ( I01516-1556) dvArA racita aura na hI mAghanandi kolhApurIya (I0 1108 1166) ke dAdA guru ho siddha hote hai| 3. kASThA saMgha kI gurvAvalo ke anusAra Apa saMskRta chandabaddhagrantha / hemacandra ke ziSya aura yaza kIti ke guru the| samaya-vi0 1005 (I0648): (de0 itihaas/7/8)| 4 nandisagha dezIyagama meM vIra- padmapurANa-padmapurANanAmake kaI grantha upalabdha hai, sabhI rAma nandi ke praziSya, bAlananda ke ziSya aura prameyakamala mArtaNDa ke rAvaNakI kathAke pratipAdaka hai|-1 A. vimala sUrI (I. za 4) kRta kartA prabhAcandra na 4 ke dIkSA guru the| mAghanandi ke ziSya zrI. 0 adhikAroM meM vibhakta 118 sarga pramANa apabhra za kAvya / (tI./2/ nandi ke liye Apane 'jaMbUdIva paNNati' kI racanA kI thii| kRtiye- 247) / 2. zrA kIrtidhara (I 600) kRta 'rAmakathA ke AdhAra para jabUdIva paNNati, dhamma rasAyaNa, prAkRta paca sagraha ko vRtti (saMskRta A. raviSeNa dvArA I 677 meM racita saskRta pAbaddha 'padya carita', TokA) / samaya-lagabhaga I017-1043 / (de0 itihAsa//5), jaina jo chaH khaNDoM tathA 12 patroM meM vibhakta 20,000 zloka pramANa hai| 2/84-85.(tii0/3/110)|5 A0 vIra nandi ke dIkSA ziSya aura (tI/2/176) 3. kavi svayambhU (I 738.840) kRta 'pauma cariu' zAnANe va racayitA zubhacanda ke zikSA ziSya / kRtiye-pama- nAmaka apabhraza kAvya, jo.sandhiyoM meM vibhakta 12000 zloka vizatikA (samkRta), caraNa sAra (prAkRta), dhammarasAyaNa (praakRt)| pramANa hai| tii/4/68)| 4 kavi raidhU (I. 1400-1476) kRta samaya-vi0 za0, 12, I020 11 kA uttarArdha / vi01238 tathA 'parama cariu' nAmaka apabhraMza kAvya (sI./4/REE)|5. candra kIrti 1242 ke zilA lekho meM ApakA ullekha AtA hai| jai0/2/6/162) bhaTTAraka (I. 1567) kRta 'pdypuraann'(tii./1/441)| (tI013/125. 121)16. vidyadeva ke ziSya / samaya-vi0 1373 padmaprabha-ma.pu/12/zloka dhAtakIkhaNDake pUrva videhameM vatsakAmeM svargavAsa huaa| ata vi0 1615-1373 (I. 1258-1316) / dezakI susImAnagarIke aparAjita nAmaka rAjA the (2-3) / phira (pa vi/28/AN Up), (jai /2/86) / 7 zubha candra adhyAtmika uparima praiveyakake prItikaravimAnameM ahamindra hue (12-14) / ke ziSya / samaya-I 1263-1323 / 8. laghu padyanandi nAma ke vartamAna bhavame chaThe tIthakara hue hai| vizeSa paricaya-de0 bhaTTAraka / kRtiye--nighaNTu vaidyaka zrAvakAcAra, yatyAcAra katikuNDa tIrthakara / / pArzvanAtha vidhAna, deva pUjA, ratraya pUjA, ananta kathA, paramAtma- padmaprabha-maladhArIdeva-bIranandi ke ziSya / kRtiya-pArzvanAtha prakAza ko ttiikaa| samaya-vi01362 (ii01301)| (jai0/2186), stotra, niyamasAra TokA / samaya-vi 1242 meM svargavAsa huA, ata: (paof0/028/A.N. Up), (paM0kA0(10 2/50 pannA laal)| vi za 13 kA dvi caraNa (I. 1940-114) / (jai./2/19)3B 1 zubha candra adhyAtmo ke ziSya / zubha candra kA svargavAsa vi. 1270 (tii/3/14)| meM huaa|tdnusaar unakA samaya - vi0 1350-1380 (I 1263I 1323) / (paMbi/pra. 28/A.N.Up.) / 10. nandisaMgha banAnAra padmamAla-1, saudharmasvargakA 23voM paTala-de0 svarga/1/3:2. gaNa ko dillI gadadI kI gucilI ke anusAra Apa prabhAcandrana . saudharmastrargake 23ce paTalakA indraka-de0 svrg|| ke ziSya tathA devendra ko tine sakala kIrtike guru the| brAhmaNa kula meM etmanma hue the| giranAra parvata para inakA zvetAmmaroM ke sAtha vivAda calA thA jisameM inhoMne brAhmI devI athavA sarasvatI kI mUrti ko padmaratha-1. ma pu/60/zloka na ghAtakIkhaNDameM ariSTa nagarIkA bAcAla kara diyA thA (zubhacandra kRta pANDava purANa zla 14 tathA rAjA thA (2-3) / dhanaratha putrako rAjya dekara dIkSita ho gyaa| zubhacandra ko gurvAvalo zla 63) / (ratnanandi kRta upadeza tara ginI tathA gyAraha agokA pAThI ho tIrthakara prakRtikA bandha kiyA pR 148) / kRtiyeM jIrApallI pArzvanAtha stotra, bhAnA paddhati. (11) / antameM sallekhanA pUrvaka maraNakara acyuta svarga meM indrapada prApta kiyA (12) yaha anantanAtha bhagavAtkA dUsarA pUrvabhava haianantavrata kathA, vardamAna caritra / samaya-vi 1450 meM inhoMne de0 anantanAtha / 2 ha.pu/20/ zloka na 'hastinApurameM mahApadma cakraAdi mAtha bhagavAna kI pratimA sthApita karAI thii| ata vi. vartIkA putra tathA viSNukumArakA bar3A bhAI thA (14) / inhoMne hI 1385-1450 / I. 1328-1366) / (jai /2/291). (tI /3/222) / siMhabala rAjAko pakaDa lAnese prasanna hokara bali Adi mantriyoMko jainendra siddhAnta koza
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ padmalezyA paraghAtanAmakarma vara diyA thA (17) / isI varake rUpameM bali Adi mantriyone sAta dinakA rAjya lekara akampanAcAryAdi sAta sau muniyopara upasarga kiyA thA ( 22) / padmalezyA-de0 leshyaa| padmavAn-1. apara videhastha eka kSetra-de0 loka/7 / 2. vikRtavAn vakSArakA eka kUTa-de0 loka/7 / 3. padmavAn kUTakA rakSaka deva / de0 lok/7| padmasiMha-dhyAnaviSayaka jJAnasAra granthake racayitA eka muni|| samaya-vi.1066 (I01026) (ta,anu0/106 kA bhAvArtha pa0 yugalakizora) (tii0/3/288)| padmasana-1. ma pu./56/zloka pazcima dhAtakIkhaNDame ramyakAvatI dezake mahAnagarakA rAjA thA (2-3) / dIkSita hokara 11 agokA pAragAmI ho gyaa| tathA tIrthakara prakRtikA bandha kara antame samAdhipUrvaka sahasrAra svarga meM indrapada prApta kiyA (8-10) / yaha vimalanAtha bhagavAnakA pUrvakA dUsarA bhava hai-de0 vimalanAtha / 2 pacastUpasaghako gurvAvaloke anusAra (de0 itihAsa/2/17) Apa dhavalAkAra vIrasena svAmIke ziSya the| (ma pu/pr./31/50)| 3 punnATasa ghakI gurvAvaloke anusAra Apa vIravitake ziSya tathA vyAghahastake guru the|-de0 itihAsa/5/18 / padmahada-himavAn parvatastha eka hrada / jisameMse gaMgA, sindhu va rohitAsyA ye tIna nadiyA~ nikalatI hai| zrIdevI isameM nivAsa karatI haiM-de0 loka/3/81 padmAMga-kAlakA eka pramANavizeSa-de0 gaNita/I/114 / padmA-rucaka parvata nivAsinI dika kumArI devI-de0 lok/9/13| pagAla-vijayArdhakI uttara zreNIkA nagara-de0 vidyAdhara / padmAvata vidya tprabha gaz2adantastha eka kUTa-de0 lok/5/4| padmAvatI-1. videhastha ramya kA kSetrakI mukhya nagarIde0 loka5/2.2. ma.pu.73/zloka apane pUrvabhava sarpiNIkI paryAyameM kamaThake A~Thave uttara bhava mahIpAla dvArA lakkaDake jalAnepara mArI gayI (101-103) / parantu pArzvanAtha bhagavAnake upadezase zAntabhAvapUrvaka maraNa karanese padmAvatI banI (118-116) / isIne bhagavAna pArzvanAthakA upasarga nivAraNa kiyA thA (136-141) / ata. yaha pArzvanAtha bhagavAna kI zAsaka yakSiNI hai-de0 ykss| padmAvatI kalpa-makliSeNa bhaTTAraka (I. za 10kRta tAntrika grnth| padmAsana-de0 aasn| padmottara-1. bhadrazAla vanastha eka diggajendra parvata-de.loka/1/3; 2 kuNDala parvatastha rajataprabha kUTakA svAmI nAgendradeva-de.lokaza12, 3. rucaka parvatake nandyAvarta kUTapara rahanevAlA deva-de0loka/134.ma pu./18/zloka puSkarArdhadvIpake vatsakAvatI dezame ratnapura nagarakA rAjA thA (2) / dIkSita hokara 11 aMgokA pAragAmI ho gyaa| tIrthakara prakRtikA bandha kara Ayuke antameM saMnyAsapUrvaka maraNakara mahAzukra svargameM utpanna huA (11-13) / yaha vAsupUjya bhagavAnkA dUsarA pUrvabhava hai-de0 vaasupuujy| panasA-bharatakSetrastha AryakhaNDakI eka nadI-de0 mnussy/|| pannAlAla-Apa saMgho gotrI eka paNDita the| paM0 sadAsukhadAsajIke Apa ziSya the| ratnacandrajI vaidya dUnIvAleke putra the / kRtiyA~1. rAjavArtikakI bhASAvacanikA, 2, uttarapurANakI bhASAvacanikAH 3-27000 zlokapramANa vidvadjana bodhaka, 4. sarasvatI pUjA aadi| pa0 sadAsukhadAsajI (I01765-1867)ke anusAra ApakA samaya-I0 1770-1840AtA hai| (artha prkaashikaa/pr.5|| paM pannAlAla ), (ra.ka. zrA./pra. 24/50 prmaannd)| paraparA-1. vyavahAranizcayakA paramparA kAraNa hai| -de0 naya, dharma Adi vaha vaha viSaya / 2. AcArya paramparA-de0 itihAsa/4; 3. Agama paramparA-de0 itihAsa/6 / paraMparA bNdh-de0bNdhaa| paraMparAzraya hetvAbhAsa-de0 anyonyaashry| paraMparopanidhA-de0 shrennii| para-rA. vA/2/37/1/147/29 parazabdo'yamanekArthavacana' / kvacidvayavasthAyA vartate-yathA pUrva' para iti / kvacidanyArthe vartate-yathA paraputra' parabhAryeti anyaputro'nyabhAryeti gamyate / kvacitprAdhAnye vartate-yathA paramiyaM kanyA asminkuTumbe pradhAnamiti gmyte| kvacidiSTArthe vartate-yathA paraMghAma gata iSTaM dhAma gata ityrthH| rA. vA./3/6/7/167/17 parotkRSTeti pryaayau|7|-pr zabdake aneka artha hai jaise-1, kahI para vyavasthA arthameM vartatA hai jaise-pahalA, pichlaa| 2. kahI para bhinna artha meM vartatA hai jaise-'paraputra', 'prbhaaryaa'| isase 'anyakA putra', va 'anyakI strI' aisA jJAna hotA hai / 3. kahI para prAdhAnya arthame vartatA hai jaise-isa kuTumbameM yaha kanyA para hai| yahA~ 'pradhAna hai' aisA jJAna hotA hai| 4 kahIM para iSTa artha meM vartatA hai jaise-'paraMdhAma gata' arthAt apane iSTa sthAnapara gayA aisA jJAna hotA hai / 5. para aura utkRSTa ye paryAyavAcI nAma hai| (pa.pra./ TI./1/24/26/8). syA. ma./4/18/27 paratvaM cAnyatvaM taccaikAntabhedAvinAbhAvi / syA. maM/27/305/27 parazabdo hi zatruparyAyo'pyasti / paratva zabda ekAntabhedakA avinAbhAvI hai| isakA artha anyapanA hotA hai| 'para'zabda zatruzabdakA paryAyavAcI hai| 4. dha /u /317 svApUrthi dvayoreva grAhaka jJAnamekaza' 367 / - jJAna yugapata sva aura apUrva arthAt para donoM hI arthokA grAhaka hai| parakRti-nyA. sU./TI/2/1/63/101/4 anyakatR kasya vyAhatasya vidhervAda. parakRti / hutvA vapAmevAgre'bhidhAgyanti atha pRSadAjya taduha carakAdhvaryava' pRSadAjyamevAgre'bhidhArayanti "agne prANA' pRssdaaustommityevmbhiddhtiityevaadi| -jo vAkya manuSyoke karmomeM paraspara virodha dikhAve use 'parakRti' kahate hai| jaise-koI to vapAko sa ve meM rakhakara praNItA meM DAlate hai aura koI ghRtako ra vAse se praNItAmeM DAlate hai, aura unakI prazaMsA karate hai| paragaNAnupasthApanA prAyazcitta-de0 parihAraprAyazcitta / paraghAtanAmakarma-sa. si./8/11/1/4 yannimitta' prshstraadeaaghaatsttprghaatnaam| -jisake udayase parazastrAdikakA nimitta pAkara vyAghAta hotA hai, vaha paraghAta nAmakarma hai| (rA vaa| 8/11/14/578/3); (go, ka./jI, pra./33/26/16) dha,6/1,6-1,28/56/7 pareSAM ghAta' prghaat.| jassa kammassa udaeNa paraghAdadU sarIre poggalA Nipphajjati ta kammaM paraghAda NAma / taM jahA-sappadADhAsu visaM, vicchiyapuMche paradukhaheupoggalovacao, siMha-vagghacchavalAdisu Nahada tA, si givaccaNAhIdhattarAdao ca paraghAduppAyayA / = para jIvoke ghAtako paraghAta kahate hai| jisa karmake udayase zarIrameM parako ghAta karaneke kAraNabhUta pudgala niSpanna hote hai, vaha paraghAta nAmakarma kahalAtA hai| (dha./13/5,5,101/364/13) jaise-saoNpakI dADhomeM viSa, bicchUkI pUchameM para dukhake kAraNabhUta pudgalokA saMcaya, siMha, vyAghra aura chavala ( zabala-cItA ) AdimeM (tIkSNa ) nakha aura danta tathA sigI, vatsyanAbhi aura dhatUrA Adi viSaile vRkSa parako dukha utpanna karanevAle hai| jainendra siddhAnta koza
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ paracatuSTaya parama * paraghAta prakRtikI bandha udaya sattva prarUpaNA tathA tatsambandhI zaMkA samAdhAna-de. vaha vaha nAma / paracatuSTaya-de0 catuSTaya / paracAritra-de0 cAritra/1 / paratantravAda 1. mithyA ekAntakI apekSA zvetAzvataropaniSad/12 kAla svabhAvo niyatiryadRcchAbhUtAni yAni puruSeti cittam / sayoga eSA na tvAtmabhAvAdAtmApyanIza sukhdukhhetu|2| - AtmAko yaha sukha va dukha svaya bhoganese nahIM hote, apitu kAla, svabhAva, niyati. yadRcchA, pRthvI Adi cAra bhUta, yonisthAna, puruSa va citta ina nau bAtoke saMyogase hotA hai, kyoMki AtmA du kha-sukha bhoganemeM svatantra nahI hai| 2 samyagekAntako apekSA pra. sA (ta. pra/pari./naya naM0 26, 34 asvabhAvanayenAyaskAranizitatIkSNavizikhavatsaskArasArthakyakAri / 26 / Izvaranayena dhAtrIhaTAvalehyamAnapAnthabAlakavatpAratantryabhokta 134. Atmadravya asvabhAvanayase saskArako sArthaka karanevAlA hai ( arthAta AtmAko asvabhAvanayase saMskAra upayogI hai), jisakI (svabhAvase noka nahIM hotI, kintu saskAra karake ) luhArake dvArA noka nikAlI gayI ho aise paine bANakI bhaoNti / 26 / Atmadravya Izvaranayase paratantratA bhoganevAlA hai, dhAyakI dukAnapara pilAye jAnevAle rAhagIrake bAlakakI bhoNti| * upAdAna kAraNakI bhI kathaMcit paratantratA -de0 kaarnn/II/3| paratvAparatva-vai, da./7/2/22/250/3 ekadikkAbhyAmekakAlAbhyo sanikRSTavinakRSTAbhyA paramapara ca 21- paratva aura aparatva do prakArase hote hai| eka dezasambandhase dUsare kAlasambandhase / ( sa si./3/22/262/10)| rA. vA./5/22/22/481123 kSetraprazasAkAla nimitte prtvaaprtve| tatra kSetranimitte taavdaakaashprdeshaaspbhuutvaapeksse| ekasyAM dizi mahanAkAzapradezAnatItya sthita para', tata' alpAnatItya sthito'paraH / prazaMsAkRte ahisAdiprazastaguNayogAt paro dharma:, tadviparIto'dharmo'para, iti / kAlahetuke zatavarSa para, SoDazavarSo'para iti| - 1. paratva aura aparatva kSetrakRta bhI hai jaise-dUravartI padArtha 'para' aura samIpavartI padArtha 'apara' kahA jAtA hai| 2 guNakRta bhI hote hai jaise ahisA Adi prazastaguNoke kAraNa dharma 'para' aura adharma 'apara' kahA jAtA hai| 3. kAlakRta bhI hote hai jaise-sau varSavAlA vRddha 'para' aura solaha varSakA kumAra 'apara' kahA jAtA hai| paradravya-mo pA./mU 17 AdasahAvAdaNNaM sazcittAcittamissiyaM havai / ta paradavvaM bhaNiya astitva sambadarasohi / 17- Atma svabhAvase anya jo kucha sacitta (strI, putrAdika) acitta (dhana, dhAnyAdika ) mizra ( AbhUSaNa sahita manuSyAdika ) hotA hai, vaha sarva paradravya hai / aisA sarvajJa bhagavAnne satyArtha kahA hai|17. pa.pra./mU./9/113 je Niyadavba bhiNNu jaDa se para-davyu viyANi / puggalu dhammAdhammu gahu kAlu vi paMcamu jANi 1113 // pa.pra./TI./2/10/227/2 rAgAvibhAvakarma-zAnAvaraNAdivyakarma zarI rAdinokarma ca bahiviSaye mithyAtvarAgAdipariNatAsaMvatajano'pi paradravyaM bhnnyte| pa pra./TI./2/110/228/14 apadhyAnapariNAma eva prsNsrgH|-jo Atma padArthase judA jaDapadArtha hai, use paradravya jaano| aura vaha paradravya pudgala, dharma, adharma, AkAza aura pA~cavaoN kAladravya ye saba paradravya jAno / 113 / andarake vikAra rAgAdi bhAvakama aura bAharake zarIrAdi nokarma tathA mithyAtva va rAgAdise pariNata asaMyata jana bhI paradravya kahe jAte hai / 10 / vAstava me apadhyAna rUpa pariNAma hI parasaMsarga (dravya ) hai / 110 // paranimitta-de0 nimitt/1| parabhavika prakRtiyA~-de0 prakRti adh/2| parama 1. pAriNAmikabhAvake arthameM na ca vR./347-356 asthittAisahAvA susaMThiyA jattha sAmaNavisesA / avarupparamaviruddhA taM NiyataccaM have paramaM / 357 / hoUNa jattha NaTThA hosaMti puNo'vi jtthpjjaayaa| baTuMtA vati hu taM NiyataccaM have paramaM / 318 NAsato vi Na NaTTo uppaNNo Neva saMbhava jNto| sato tiyAlavisaye taM NiyataccaM have paramaM / 359 - jahA~ sAmAnya aura vizeSarUpa astitvAdi svabhAva sva ba para kI apekSA vidhi niSedha rUpase aviruddha sthita rahate hai, use nija paramatattva yA vastukA svabhAva kahate hai / 357 / jahA~ pUrvakI paryAya naSTa ho gayI hai tathA bhAvI paryAya utpanna hovegI. aura vartamAna paryAya varta rahI hai, use parama nijatattva kahate hai |358jo naSTa hote hue bhI naSTa nahI hotA aura utpanna hote hue bhI utpanna nahI hotA, aisA trikAla viSayaka jIba parama nijatattva hai| A. 5/6 pAriNAmikabhAvapradhAnatvena paramasvabhAva. / vastumeM pAri NAmika bhAvapradhAna honese vaha paramasvabhAva kahalAtA hai| ni.sA /tA vR./110 pAriNAmikabhAvasvabhAvena paramasvabhAva... sa paJcama bhAva' . udyodiirnnkssykssyopshmvividhvikaarvivrjit| ataH kAraNAdasyaikasya paramatvam itareSAM caturNA vibhaavaanaamprmsvr| -(bhavyako) pAriNAmika bhAvarUpa svabhAva honeke kAraNa paramasvabhAva hai| vaha paMcamabhAva udaya, udIraNA, kSaya, kSayopazama aise vividha vikArose rahita hai| isa kAraNase isa ekako paramapanA prApta hai, zeSa cAra vibhAvoMko aparamapanA hai| 2. zuddhake arthameM paM. kA./tA. vR./104/16/16 paramAnandajJAnAdiguNAdhAratvAtparazambena mokssobhnnyte| parama Ananda tathA jJAnAdi guNoMkA AdhAra honese se 'para' zabdake dvArA mokSa kahA jAtA hai| pa.pra./TI./1/13/21 paramo bhAvakamadravyakarma normrhitH| -parama arthAt bhAvakarma, dravyakarma va nokarma se rahita / da. saM./TI./46/5/'parama' paramopekSAlakSaNaM. 'zuddhopayogAvinAbhUtaM paramaM 'sammAcArita' samyakcAritraM jJAtavyam / -'parama' parama upekSA lakSaNavAlA (saMsAra, zarIra asaMyamAdimeM anAdara) tathA... zubopayogakA avinAbhUta utkRSTa 'sammacAritta' samyagcAritra jAnanA caahie| 3. jyeSTha va utkRSTake arthameM gha.1/4,1,3449/6 paramo jyesstth.| -parama zabdakA artha jyeSTha hai| gha. 13/ 6/323/3 kiM paramam / asaMkhejjalogamettasaMyamaviyappA / -yahA~ (paramAvadhike prakaraNameM) parama zabdase asaMkhyAta lokamAtra saMyamake vikalpa abhISTa hai| mo. pA./TI./6/308/18 parA utkRSTA pratyakSalakSaNopalakSitA mA pramANa yasyeti parama. athavA pareSA bhavyaprANinI upakAriNI mA lakSmI bainendra tivAdakoza
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ 13 paramANu parama advaita samavazaraNavibhUtiryasyeti paramaH / = 'parA' arthAta uskRSTa aura 'mA' arthAta pratyakSa lakSaNase upalakSita pramANa, aisA utkRSTa pramANa (kevala paramANuke bheda va lakSaNa tathA astitvakI jJAna) jisake pAyA jAye so parama hai-ve ahaMta hai| athavA 'para' siddhi arthAta anya jo bhavyaprANI 'mA' arthAta unakI upakAra karanevAlI paramArthaparamANu sAmAnyakA lakSaNa / lakSmI rUpa samavasaraNa vibhUti, yaha jisake pAyI jAye aise ahaMta parama hai| kSetrakA prmaannvishess| 4. ekArthavAcI nAma paramANuke bheda / (kAraNa kArya paramANukA lkssnn| na. ca. vR/4 tacca taha paramaThTha davvasahAvaM taheva paramaparaM / dheyaM suddha paramaM eyaTThA huMti abhihANA 141 -tattva, paramArtha, dravyasvabhAva, para, jaghanya utkRSTa paramANuke lakSaNa / apara, dhyeya, zuddha aura parama ye saba eka arthake vAcaka haiN|4| / dravya va bhAva paramANuke lakSaNa / ta. anu /136 mAdhyasthyaM samatopekSA vairAgya sAmyamaspRhA / vaitRSNyaM paramANuke astitva sambandhI zaMkA samAdhAna / paramaH zAntirityekArtho'bhidhIyate // 13 // mAdhyasthya, samatA, Adi, madhya, antahIna bhI usakA astitva hai| upekSA, vairAgya, sAmya, aspRhA, baitRSNya, parama, aura zAnti ye saba paramANumeM sparzAdi guNoMkI siddhi / eka hI arthako liye hue hai / 13 / / parama advata-nirvikApa samAdhikA aparanAma-de0 mokSamArga/2/5 / paramANu nirdeza parama ekatva paramANu mUrta hai| -de. mUrta / paraSi -de Rssi| vAstavameM paramANu hI pudgala dravya hai| paramANumeM jAti bheda nahIM hai| paramaguru-de0 guru/1| siddhoMvat paramANu niSkriya nhiiN| paramajyoti-nirvikalpa samAdhikA aparanAma de0 mokSamArga/2/5 / paramANu azabda hai| paramatattva paramANukI utpattikA kAraNa / paramatattvajJAna paramANukA lokameM avasthAna krama / paramadharma-de0 dhrm|| loka sthita paramANuoMmeM kucha calita hai kucha aclit| paramadhyAna-nirvikalpa samAdhikA aparanAma de0 mokSamArga/2/11 ananta paramANu Ajataka avasthita haiN| paramabrahma nitya avasthita paramANuoMkA kathaMcit niSedha / paramANumeM cAra guNakI pA~ca paryAya hotI hai| paramabhAvagrAhakanaya-de0 naya/1V/ paramANukI sIdhI va tirachI donoM prakArakI gati paramabhedajJAna-nirvikalpa samAdhikA aparanAma-de0 mokSamArga/ sambhava hai| -de0 gti/1| paramaviSNu paramANumeM kathaMcit sAvayava va niravayavapanA paramavItarAgatA paramANu Adi, madhya va antahIna hotA hai| paramasamatA paramANu avibhAgI va ekapradezI hotA hai| paramasamarasIbhAva apradezI yA niravayavapanemeM hetu / paramasamAdhi paramANukA AkAra / sAvayavapanemeM hetu| paramasvarUpa niravayava va sAvayavapanekA samanvaya / paramasvAsthya paramANumeM paraspara bandha smbndhii| --de0 skNdh/2| paramahaMsa skandhameM paramANu paraspara sarvadezena sparza karate haiM yA paramANu-pudagala dravyake antima choTese choTe bhAgako paramANu ekadezena / -de0 prmaannu/3|| kahate hai| sUkSmatAkA dyotaka honese cetanake nirvikalpa sUkSma bhAva bhI kadAcita paramANu kaha diye jAte haiN| jainadarzanameM pRthivI Adike paramANuoMmeM koI bheda nahIM hai| sabhI paramANu sparza, rasa, gandha va varNavAle hote hai| sparza guNakI halakI, bhArI yA kaThora 1. paramANuke bheda va lakSaNa tathA usake astitvako naramarUpa paryAya paramANumeM nahIM pAyI jAtI hai, kyoMki vaha saMyogI siddhi vaNyameM hI honI sambhava hai| inake paraspara milanese hI pRthivI Adi tattvoMkI utpatti hotI hai| Adi, madhma va antakI kalpanAse 1. paramArtha paramANu sAmAnyakA lakSaNa pratIta hote hue bhI ekapradezI honeke kAraNa yaha dizAoMvAlA ti. pa./2/66 satyeNa sutikkheNa chettuM bhettuM ca jaM kirassakkaM / jalayaNaanumAna karane meM AtA hai| lAdihi NAsaM pa ediso hodi prmaannuu|16| -jo atyanta tIkSNa jainendra siddhAnta koSa
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramANu zastrase bhI chedA yA bhedA nahIM jA sakatA, tathA jala aura agni Adike dvArA nAzako prApta nahIM hotA, vaha paramANu hai // 66 // sa.si./.pU. pradizyanta iti pravezA paramANavaH (2/18/912/6) pradezamAbhAvasparzAdisAmarthyenANyante rAjyanta ityaNamaH / (2/23/210/3 ) - pradeza zabda kI vyutpati pradizyante' hotI hai| isakA artha paramANu hai / (2/38) eka pradezameM honevAle sparzAda paryAyako utpanna karane kI sAmarthya se jo 'abhyante' arthAda kahe jAte haiM ve aNu kahalAte hai| (mA./5/23/2/412/12) ja.pa./11/10 jassa na koI aNudaro so ao hodi samyadavyAnaM jAve para aNutta taM paramANU muNeyavtrA / 17 / - saba dravyomeM jisakI apekSA anya koI aNuttara na ho vaha aNu hotA hai| jisameM atyanta aNutva ho use saba dravyome paramANu jAnanA cAhie 1171 2. kSetrakA pramANa vizeSa = ja. pa./13/21 aTThahi tehi yA saNNAsaNNahi taha ya davvehi / mahAriyaparamANu giTThio samyadarisIhi |11| ATha sannAsanna ise eka vyAvahArika paramANu (truTiregU hotA hai| aisA sarva darziyone kahA hai (vizeSa de0 gaNita /I/1/3) 3. paramANuke bheda na ca vR / 101 kAraNarUvANu kajjarUvo vA / 1101| paramANu do prakArakA hotA hai -- kAraNa rUpa aura kAryarUpa / (ni. sA./tA.vR./25) pra. sA./tA.vR./80/936/18) / ni. sA./tA.vR/25 aNavazcaturbhedA kAryakAraNajaghanyo / - adhuoM ke (paramANuoke) cAra bheda haiN| kArya. kAraNa, javaNya aura utkRSTa | paM.kA./tA.vR./12/22/16 dravyaparamANu bhAvaparamANuM paramANu do prakArakA hotA hai- dravya paramANu aura bhAva paramANu / 4. kAraNa kArya paramANukA lakSaNa ni sA./mU./25 ghAucaukkassa puNo jaM heU kAraNaMti taM nneyo| dhANaM avasAno gAyo kaparamANU 21 phira jo pRthvI, teja aura vAyu ina cAra dhAtuoMkA hetu hai, vaha kAraNa paramANu jAnanA, skandhoM ke avasAnako (pRthaka hue abhibhAgI antima dazako kArya paramANu jAnanA |25| * paM. kA/tA.vR./80/116/17 mosI kanyAnAM bhedako ajita sa kArya paramArucyate yastu kArakarateSAM sa kAraNaparamANuriti dhoke = skandho bhedako karanevAlA paramANu to kArya paramANu hai aura svAdhokA nirmANa karanevAlA kAraNa paramANu hai| arthAta skandhake vighaTanase utpanna honevAlA kArya paramANu aura jina paramANuo ke milane koI ka bane ve kAraNa paramANu hai / 5. jaghanya va utkRSTa paramANuke lakSaNa ni. sAtA 25 yamyaparamANuH snigvarUkSaguNAnAmAnanyAbhAvAt rAmaviyamanyayorayogya ityarthaH snigdharUkSaguNAnAmananyatarasyopari caturbhisaMbandha tribhiH pacabhirviSayamandha adhamurakRSTaparamANu, / vahI ( kAraNa paramANu ), eka guNa snigdhatA yA rUkSatA honese sama yA viSama bandhako ayogya aisA jaghanya paramANu hai - aisA artha hai| eka guNa snigdhatA yA rUkSatAke Upara do guNabAne aura cAra guNavAkA samaya hotA hai, tathA tIna guNAlekA aura pA~ca guNavAkA viSama anya hotA hai- yaha utkRSTa paramANu hai| 14 1. paramANuke bheda va lakSaNa 201 6. dravya va bhAva paramANukA lakSaNa paM./12/211/20 ivyaparamANuzabdena dravyasUkSmatvaM prA bhAvaparamANuzabdena ca bhAvasUkSmatvaM na ca pudgalaparamANu dravyazabdenAnyaM prAya tasya tu paramANu paramANuriti ko'yaM / rAgAdya upAdhirahitA sUkSmAvasthA / tasyA sUkSmatva kathamiti cet / samAdhiviSayAditi dravyaparamANuzabdasya vyAkhyAnaM / bhAvazabdena tu tasyaivAtmadravyasya svasaMvedanajJAnapariNAmo grAhya tasya bhAvasya paramANu' / paramAguriti ko'rtha / rAgAdivikalparahitA sUkSmAvasthA / tasthA. sUkSmatva kathamiti cet / indriyamanovikalpAviSayAditi bhAvaparamANuzandasya vyAkhyAnaM jJAtavyaM / dravyaparamAyu dravyakI sUkSmatA aura bhAva paramANule bhAvakI sUkSmatA kahI gayI hai| usameM pudgala paramANukA kathana nahIM hai| dravya zabdase Atma dravya grahaNa karanA caahie| usakA paramANu arthAt rAgAdi upAdhise rahita usakI sUkSmAvasthA, kyoMki vaha nirvikalpa samAdhikA viSaya hai| isa prakAra dravya paramANu kahA gyaa| bhAva zabdase usahI Atma dravyakA svasaMvedana pariNAma grahaNa karanA caahie| usake bhAvakA paramANu arthAta rAgAdi vikalpa rahita sUkSmAvasthA, kyoki vaha indriya aura manake vikalpoMkA viSaya nahI hai| isa prakAra bhAvaparamANu zabdakA vyAkhyAna jAnanA caahie| (1. pra./TI./2/33/153/2) / rA. yA hi 1/27/032 bhAga paramANu kSetrakI apekSA to eka pradeza hai| vyavahAra kAlakA eka samaya hai / aura bhAva apekSA eka avibhAgI praticcheda hai| vahA~ pUgalake guNa apekSA to sparza, rasa, gandha, ma ke pariNamanakA aMza liijie| jIvake guNa apekSA jJAnakA tathA kaSAyakA aMza liijie| aise dravya paramANu ( pudgala paramANu ) bhAva paramANu ( kisI bhI dravya guNakA eka avibhAgI praticcheda) yathA sambhava samajhanA / 7. paramANuke astitva sambandhI zaMkA samAdhAna rA. vA. apradezatvAdabhava (paramANu) kharaviSANayaditi cedana upara 121 pradezamAtro'Nuna saravade iti rA. vA5/264-1642/23 kathaM punasteSAmazUnAmatyantaparokSANAda astitvasIyata iti cet ucyate tadasti kAryAda ||1| nAsa paramANuSu zarIrendriyamahAbhUtAdilakSaNasya phArmasya prAdurbhAva iti / prazna- apradezI honese paramANukA kharaviSANakI taraha abhAva hai| uttara--nahIM, kyoki pahale kahA jA cukA hai ki paramANu eka pradezI haina ki sarvathA pradeza zUnya / prazna - atyanta parokSa una paramANuoMke astitvakI siddhi kaise hotI hai| uttarakAryafare kAraNakA anumAna kiyA jAnA sarva sammata hai| zarIra, indriya aura mahAbhUta Adi skandha rUpa kAryoMse paramANuoMkA astitva siddha hotA hai| kyoki paramANuoMke abhAva meM skandha rUpa kArya nahIM ho skte| gha. 14/5,6,76/27/2 paramApUrNA paramANubhAveNa sakSyakAlamavaNAbhAvAdo bhAva de Na poragalabhAvena uppAdaviNAsana jjiega paramANUrNa pidvvttsiddhiido| =! prazna- paramANu sadAkAla paramANu rUpase abasthita nahIM rahate isalie unameM dravyapanA nahIM banatA uttara- nahIM, kyoki paramANuokA pudgala rUpase utpAda aura vinAza nahIM hotA isalie unameM dravyapanA bhI siddha hotA hai / jainendra siddhAnta koza 8. Adi madhya antahIna bhI usakA astitva hai rAvA./2/11/5/464/6 AdimadhyAntavyapadeza paramANoH svAdvA na vA yacastiH pradezavaravaM prApnoti atha nAsti kharaviSANayadasyAbhAvaH syAditi tanna ki kAraNa vijnyaanvt| yathA vijJAnamAdimadhyAntavyapadezAbhAve'pyasti tathANurapi iti / uttaratra ca tasyA
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramANu stitvaM vakSyate / = prazna- paramANu kyA Adi, madhya, anta sahita hai| yadi sahita hai to usako pradezIpanA prApta ho jaayegaa| aura yadi rahita hai to usakA kharaviSANakI taraha abhAva siddha hotA hai / uttara-- aisA nahI hai, kyoki jaise- vijJAnakA Adi madhya va anta vyapadeza na honepara bhI astitva hai usI taraha paramANume bhI Adi, madhya aura anta vyavahAra na honepara bhI usakA astitva hai| 2. paramANu sparzAdi guNoMkI siddhi rA. vA. / 2 /20/2/133 / 1 sUkSmeSu paramANvAdiSu sparzAdivyavahAro na prApnoti ne roSa sUkSmeSvapi sparzAdaya santi tatkAryeSu sthUleSu darzanAnumIyamAnA, na hyatyantamasatAM prAdurbhAvo'stIti / gha. 1/1.1.22/23/6 kiMtu indriyagrahaNayogyA na bhavanti / grahaNA / yogyAnA kathaM sa vyapadeza iti cenna, tasya sarvadAyogyatvAbhAvAt / paramA sarvadA na praNayogyAcenna tasyaiva sthUlakAryAkAraNa parito yogyatvasambhA prazna sukSma paramApuoM ne sparzAdimeM kA vyavahAra nahIM bana sakatA ( kyoki usameM sparzana rUpa kriyAkA abhAva hai ' uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki sUkSma paramANu Adime bhI sparzAdi hai, kyoMki paramANuoM ke kAryarUpa padArthoMmeM sparzAdi upalabdhi dekhI jAtI hai| tathA anumAna bhI kiyA jAtA hai, kyoki jo atyanta asat hote hai unakI utpatti nahIM hotI hai / (pa. 1/1.1.23/240/4) rana jabaki paramANuoMmeM rahanevAlA sparza indriyoMke dvArA grahaNa nahI kiyA jA sakatA to phira use sparza sajJA kaise dI jA sakatI hai| uttara-nahIM, kyoMki paramANugata pake indriyoMke dvArA praza karaneko yogyatAkA sarena abhAva nahI hai| prazna- paramANu rahanevAlA sparza indriyoM dvArA kabhI bhI zaharA karane yogya nahIM hai| uttara-nahIM, kyoMki, jaba paramANu sthUla rUpase pariNata hote haiM, taba tadgata dharmokI indriyoM dvArA grahaNa karanekI yogyatA pAyI jAtI hai (athavA unameM rUDhike sparzAdikA vyavahAra hotA hai| ( rA vA /2/20 ) / va. kA./ta pra. 78 dravyaguNayoravibhaktapradezatvAta ya eva paramANo pradeza, sa eva sparzasya sa eva rasasya, sa eva gandhasya, sa eva rUpasyeti / tata' ciramANa gandhaguNe, svacidanyokyaci gandharasa rUpaguNeSu apakRSyamANeSu avibhaktapradeza paramANureva vinazyatoti / na tadaparUSa yukt| tataH pRthivyaptejovAyurUpasya dhAtucatuSkasyaika eva paramANuH kAraNam / dravya aura guNake abhinna honese jo paramAyukA pradeza hai nahI sparzakA hai, nahIM rakhatA hai, vahI gandhakA hai, vahI rUpA hai| isalie kisI paramAzu gandha guNa kama ho, kisI paramANu gandhaguNa aura rasaguNa kama ho, kisI paramANume gandhaguNa, rasaguNa aura rUpaguNa kama ho, to usa guNase abhinna apradezI paramANu hI vinaSTa ho jaayegaa| isalie usa guNako nyUnatA yukta nahIM hai| isalie dhAtu catuSkakA eka paramANu hI kAraNa hai / 2. paramANu nirdeza 1. vAstava meM paramANu hI pudgala dravya hai 1/1/11-100 prati galata jo puraNapaNehiM porAlA te paranA jAdA isa diDa divAda 1881 vaNNarasagaMdhaphAse pUraNagalAi savvakAlamhi / khadaM pi va kuNamANA paramANU puggalA tamhA |100| = kyoMki skandhoMke samAna paramANu bhI pUrate hai, aura gAte hai, isalie pUraNa galana kivAoke rahane se ve bhI puhagatake antargata hai, aisA dRSTivAda aMga meM nirdiSTa hai| paramANu skandhakI tara sarva varNa, rasa, gandha aura sparza, ina guNoM pUraNa galanako kiyA karate haiM, isalie hI hai| (i.pU./0/36), (pN.kaa./t.pr./06)| . 15 2. paramANu nirdeza rA. mA./4/1/2/26/434/16 svAmyaham aNUna niyamAt puramagahanakriyAbhAvAta iti tataH ki kaarnn| gugApekSayA / rUparasagandhasparzayuktA hi paramAnava ekaguNarUpAdipariNatA. dvitricatuH- saMkhyeyA'saMkhyeyA'nantaguNatvena vardhante, tathaiva hAnima upayatIti guNApekSayA pUraNagalana kriyopapate para mAvapi gamaviruddha athavA guNa upacArakampana puraNanayI bhAvavAcakatyA paramANu lopa " cAra 1 athavA pumAMso jIvA tai zarIrAhAraviSayakaraNopakaraNAdibhAvena gilyanta iti pudgalA / aNvAdiSu tadabhAvAdapudgalatvamiti cet, uktottarametat / prazna- aNuoke niravayava honese tathA unameM pUraNa galana kriyAkA abhAva honese pudgala vyapadezake abhAvakA prasaMga AtA hai ? uttara- aisA nahIM hai kyoki, guNoMkI apekSA usameM galapanekI siddhi hotI hai| paramANu rUpa, rasa, gandha, aura sparzase yukta hote haiM, aura unameM eka, do, tIna, cAra, saMkhyAta, asaMkhyAta vIra ananta guNarUpase hAni-vRddhi hotI rahatI hai| ataH unameM bhI pUraNa- galana vyavahAra mAnanemeM koI bAdhA nahI hai / athavA puruSa yAnI jIva jinako zarIra, AhAra, viSaya aura indriya upakaraNa Adike rUpa meM nigaleM - grahaNa kare ve pudgala hai| paramANu bhI skandha dazAmeM joboke dvArA nigale jAte hI hai, (ata. paramANu pudgala hai | ) naca 101 mutto eyapadekhI kAraNarUpokha poggaladavva khadhA bavahArado bhaNiyA | 1011 = jo mUrta hai, eka pradezI hai, kAraNa rUpa hai tathA kArya rUpa bhI hai aisA aNu hI vAstava meM pudgala dravya kahA gayA hai| skandhako to vyavahArase pudgala dravya kahA hai / (ni.sA./tA.vR./26) / 2. paramANu jAtibheda nahIM hai - sa.si./1/3/266/8 sarveSAM paramANunA sarvarUpAdikAryatyAziyogyasvAbhyupagamAt na ca vipArthivAdizAtivizeSayukta paramANavaH santi, jAtisaMkare rmbhdrshnaat| sama paramANuome saba rUpAdi jAtisaMkareNArambhadarzanAt guNAle kAryoMke honekI yogyatA mAnI hai| koI pArthiva Adi bhinna bhinna jAti alaga-alaga paramANu hai yaha bAta nahI hai, kyoki jAtikA sakara hokara saba kAryoMkA Arambha dekhA jAtA hai| 3. siddhavat paramANu niSkriya nahIM - paM. kA./ta. pra. / jIvAnAM sakriyatvasya bahiraGgasAdhanaM karmano karmopacayarUpA pudgalA iti te pudgalakaraNA / tadabhAvAnni kriyatvaM siddhAnAm pugalAnAM sakriyasya maharasAdhana pariNAma nirvataka kAla iti te kAlakaraNA / na ca karmAdInAmiva kAlasyA - bhAna / rAto na siddhAnAmiva niSkriya hugalAnAmiti / jIvoMko sakriyapanekA bahiraMga sAdhana karma nokarma ke sacaya rUpa pudgala hai; isalie jIva pudgalakaraNa vAle hai / usake abhAva ke kAraNa siddhoko niSkriyapanA hai ko sakriyatA mahiraMga sAdhana pariNAma niSpAdaka kAla hai; isalie pudgala kAlakaraNa vAle haiN| karmAdikakI bhA~ti kAla ( dravya ) kA abhAva nahIM hotA, isalie siddhokI bhA~ti pudgaloMko niSkriyapanA nahI hotA / 4. paramANu azabda hai ti, pa / 2 / 67... saddakAraNamasadda / khadataridaM davvaM taM paramANu bhaNati budhA | 7| = jo svayaM zabda rUpa na hokara bhI zabdakA kAraNa ho evaM skandhake antargata ho aise dravyako paramANu kahate haiN| (ha.pu./0/ (12). (de0 mUrta /2/9) / paM. kA./ta.pra./ 78 yathA ca tasya ( paramANo ) pariNAmavazAdavyakto gandhAdiguNo'stIti pratijJAyate na tathA zabdo'bhyaSyanto'stIti jainendra siddhAnta koza
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramANu = zAsa zakyate tasyairUpradezasthAnekapradezAtmakena zabdena saha virodhaditi / jisa prakAra paramANuko pariNAmake kAraNa avyakta gandhAdi guNa hai aisA jJAta hotA hai usI prakAra zabda bhI avyakta hai aisA nahIM jAnA jA sakatA, kyoMki eka pradezI paramANuko anekapradezAramaka zabda ke sAtha ekatva DronemeM virodha hai / 5. paramANuko utpattikA kAraNa gha. 14/5 6 / sU. 68-66 / 120 vaggaNaNiruvaNidAe umA eyapadesiyaparamANuoggaladavvavaggaNA NAma ki bhedeNa kiM saghAdeNa kiM bhedasaghAdeNa ha uvarillINaM davvANaM bhedeNa || = - prazna- vargaNA nirUpaNakI apekSA eka pradezI paramANu pudgala dravya varSaNA kyA bhedase utpanna hotI haiM, kyA saMghAtase hotI hai, yA kyA bheda saghAta se hotI hai| 68 uttara = Upara ke dravyoMke ( arthAt skandhoM ke ) bhedase utpanna hotI haiN| (ta sU./5/20) (sa si / 5 / 27/266/2) ( rA vA / 527] 1/464 / 10) / 6. paramANukA chokarme avasthAna krama ta. sU./1/14 ekapradezAdiSu bhAjya pugalAnAm // 14 rA. vA. /5/14/2/456 / 32 tadyathA - ekasya paramANorekatraiva AkAzapradeze'vagAha, dvayorekatrobhayatra ca baddhayorabaddhayozca trayANAmekatra dvayostriSu ca madvAnAmavaddhAnA ca / evaM saMkhyeyAsaMkhyeyAnantapradezAnAM skandhAnAmekasaMkhyeyAsa khyeyapradezeSu lokAkAze abasthAnaM pratyetavyam / = pudgaloMkA avagAha lokAkAzake ekapradeza AdimeM vikalpase hotA hai | 14| yathA- eka paramANukA eka hI AkAza pradezameM avagAha hotA hai, do paramANu yadi baddha haiM to eka pradezameM yadi abaddha hai to do pradezoMmeM, tathA tInakA baddha aura abaddha avasthAmeM eka do aura tIna pradezoMmeM avagAha hotA hai| isI prakAra bandhavizeSase sakhyAta asaMkhyAta aura ananta pradezI skandhoMkA lokakA eka saMkhyAta aura asaMkhyAta pradezoMmeM avagAha samajhanA caahie| (pra.sA./ta.pra / 136) | 7. Dhokasthita paramANuoMmeM kucha cakita hai kucha refer 50 go.jI./3/2032 polaha asaMkhenAdi havaMti calidA hu / carimamahadhammiya calAcalA hoMti padesA | pudgala dravyaviSai paramANu ara dvaNuka Adi saMkhyAta asaMkhyAta ananta prmaannuhaiN| bahuri antakA mahAskandhavi ke para mANU acalita haiM, bahuri keha paramANU calita haiM te yathAyogya caMcala ho haiM / 8. anantoM paramANu Aja taka avasthita gha. 6/1.1 1.26/46/6 ema-ve tiriNa samayAI kANa usse me dAdi anAdi apajanasidasave hAgAvadvAvamAnoMkA eka, do, tIna samayako Adi karake utkarSataH meru parvata AdimeM anAdi-ananta svarUpase eka hI AkArakA avasthAna pAyA jAtA hai| gha. 4/14.4/gA. 11/320 baMdhara jahutahedU sAdiyamadha gAdiyaM cAvi 16 | [ adIdakAle bi savjIvehi savyapoggalamaNaM tibhAgo sajIvarAsIdo anaMtaguNo, savvajIvarAsiuvarimavaggAdo anaMtaguNahINa, poggalapuMjo bhumido (6.42/1.24/326/2) - gala paramANu sAdi bhI hote haiM, anAdi bhI hote hai aura ubhaya rUpa bhI hote haiM |11| atIta kAlameM bhI sarva jInoMke dvArA sarvalokA agantama bhAga, sarva jIvarAzise anantaguNA, aura sarva jIvarAzike 3. paramANuoMmeM kathaMcit sAvayava niravayavamA uparima vargase anantaguNahIna pramANavAlA pudgalapuja bhogakara choDA gayA hai / ( arthAt zeSakA pudgala puja anupayukta hai / ) zlomA/2/bhASA/1/3/12/14 aise paramANu ananta par3e hue haiM jo taka skandharUpa nahIM hue aura Age bhI na hoveMge / ( zlo vA. 2 / bhASA / 1/5/8-10/173/10 ) / 9. nitya avasthita paramANuoMkA kathaMcit niSedha rA.vA./4/25/10/462/11 va cAnAdiparamANurnAma disti bhedAdaNu ( ta sU / 5 / 27 ) iti vacanAt / =anAdi kAla se abataka paramANukI avasthAmeM hI rahanevAlA koI a nahIM hai| kyoki sUtrameM skandha bhedapUrvaka paramANuoM kI utpatti batAyI hai| 10. paramANurme cAra guNoMkI pA~ca paryAya hotI haiM paM.kA./emarasanagaMdha do phArsa saMghazarida da paramANa ta viyANA hi / 1= vaha paramANu eka rasavAlA, eka varNavAlA, eka gandhavAlA tathA do sparzavAlA hai| skandhake bhItara ho tathApi dravya hai aisA jAno (ti pa/2/17) (na.ca.vR./102), (rA.vA./2/3/6/ 200/26) (/7/13) (ma.pu. 24/140 ) / rAmA /5/25/12-14/416/18 ekarasana gandho'zu. 13 dvisparzo... | 14 | kau puna' dvau sparzo / zItoSNasparzayoranyatara snigdharUkSayoramyataratha ekapradezatvAdvavirodhino yugapadanavasthAnam gurulaghumRdukaThinasparzAnAM paramANuSvabhAva, skandhaviSayatvAt / paramANumeM eka rasa, eka gandha, aura eka varNa hai| tathA usameM zota aura uSNameMse koI eka tathA snigdha aura rUkSameM se koI eka, isa taraha do avirodhI sparza hote haiN| guru-laghu aura mRdu va kaThina sparza paramANumeM nahIM gaye jAte, kyoMki ve skandhake viSaya hai / (ni.sA./tA. . / 20) / 3. paramANuoMmeM kathaMcit sAvayava niravayavapanA 1. paramANu Adi, madhya va anta hIna hotA hai ni.sA./mU./16 acAdi attama asaM va Idie / avibhAgI OM dama paramANu biyANAhi 26 ni. sA./tA.vR./26 yathA jIvAnAM nityAnityanigoza disiddhakSetraparyantasthitAnAM sahajaparamapAriNAmikabhAvasamAyeNa sahajanizcayanayena svasvarUpAdapracyavanavattvamuktam, tathA paramANudravyANAM paJcamabhAvena paramasvabhAvatvAdAtmapariNaterAmaivAdi, madhyo hi AramaparimaterAtmaiva, anto'pi svasyAtmaiva paramANu svayaM hI jisakA Adi hai, svayaM hI jisakA anta hai ( arthAta jisake AdimeM, antameM aura madhya meM paramANukA nija svarUpa hI hai) jo indriyoMse grAhya nahIM hai aura jo avibhAgI hai, vaha paramANu dravya jAna | 26 ( sa.si./5/ 25/210 para uddhRta); (ti.pa./1/1), (rA.vA./3/18/6/200/25) (rA.vA./5/25/1/411/14 meM udhRta ); (ja.pa./13/16 ): (go.jI./ jI. pra./564/1006 para uddhRta ) jisa prakAra sahaja parama pAriNAmika bhAvakI vivakSAkA Azraya karanevAle sahaja nizcaya navakI apekSAse fate aura anitya nigodase lekara siddha kSetra paryanta vidyamAna jonako nijasvarUpase acyutapanA kahA gayA hai, usI prakAra paMcana bhAvakI apekSAse paramANu dravyakA parama svabhAva honese paramANu svayaM ho apanI pariNatikA Adi hai, svayaM hI apanI pariNatikA madhya hai aura svayaM hI apanI pariNatikA anta bhI hai| paM. sa.pra./08 parabhAnIhi mUrtayanibandhanabhUtA parasagandhana AvezamAtreNaiva bhidyanteH vastutastu yathA tasya sa eva praveza, AdiH, sa eva madhyaM sa evAntaH iti mUrtasva kAra varga kA paramANuse Adeza mAtra dvArA hI bheda kiyA jAtA hai: jainendra siddhAnta koza
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramANu vastuta... paramANukA vahI praveza Adi hai vahI madhya, aura nahI pradeza anta hai / 2. paramANu avibhAgI va ekapradezI hotA hai ta sU./5/11 nANo / 11 = paramANuke pradeza nahIM hote / 11 / pra.sA./mU. 137 ** apadeso paramANU teNa padesugbhavo bhaNido | 1371 -paramANu apradezI hai, usake dvArA pradezodbhava kahA hai / ( ti pa /1/18) paM.kA./sU00 rAkhne sidhA jo to saMvidhAna paramANu so sassado aso ekko avibhAgI muttibhavo // 77 // = sarva skaMdhoMkA antima bhAga use paramANu jAno / vaha avibhAgI, eka zAzvata, mUrtibhava aura azuddha hai (nasA/26) (vi.pa./1/18) (i.pu 10/22 ) paM.kA./mU. 75... paramANU pena anibhAnI 1981 vibhAgI vaha sacamuca 75 paramANu hai / (mu.A./231); (vi.pa./1/15); ( dha.13 / 5,1,13 / gA. 2/ 13) / 3. apradezI yA niravayavapanemeM hetu sa.si./5/11/276/6 aNo' 'pradezA na santi ' iti vAkyazeSaH / kuto na santIti ceda pradezamApratvAt yathA jAkAzapradezasyaikasya pradezabhedAbhAvAdapradezamamenamagorapi pradezamAtratvAta dezabhedAbhAvaH kiMca tato'lpapariNAmAbhAvAt / na hyaNorarupIyAnanyo'sti yato'sya pradezA bhidyarat / ( ata svayamevAdyantapariNAmatvAdapradezo'Nu.... yadi hyaNorapi pradezA' syu'; aNutvamasya na syAt pradezapracayarUpatvAsa, pradezAnAmevAtvaM prasajyeta (rA.bA.) - paramANuke pradeza nahIM hote, yahA~ santi yaha mAnava zeSa hai| prazna-paramANuke pradeza kyoM nahIM hote ? uttara-kyoMki vaha svayaM eka pradeza mAtra hai| jisa prakAra eka AkAza pradeza meM pradezabheda na honese vaha apradezI mAnA gayA hai usI prakAra aNu svayaM eka pradeza rUpa hai isalie usameM pradeza bheda nahIM hotaa| dUsare aNuse alpa parimANa nahIM pAyA jaataa| aisI koI anya vastu nahIM jo paramANuse choTI ho jisase isake pradeza bhedako prApta hoveM / ( ataH svayameva Adi aura anta honese paramANu apradezI hai / yadi aNuke bhI pradezapracaya ho to phira vaha aNu hI nahIM kahA jAyegA, kintu usake pradeza aNu kahe jaayeNge| (rAjA./5/11/ 1-3/4/29) / ha. pu /7/34-35 nAzaGkayAnArthatattvajJerna bhoMzAnAM samantataH / SaTkena yugapadyogAtparamANo SaDarAtA | 14 | svalpAkA SaDaMzAzca paramANuzca saMhatA / saptAMzAH syu' kutastu syAtparamANo SaDaM zatA / 35 / - tattvajJoMke dvArA yaha AzaMkA nahIM honI cAhie ki saba orase AkAzake chaha aMzoMke sAtha sambandha honese paramANumeM SaDarAtA hai | 34 | kyoMki aisA mAnanevara AkAzake choTe-choTe vaha vaMza aura eka paramAyu sabha milakara mAdA ho jAte haiN| aba paramANu pahuMzatA kaise ho sakatI hai |35| gha. 13/5.2.22/23/2 tAsa sAvayavo paramANusaddAhavAdI putraavayavabhAdo uvalaMbhe yA va so paramA bhijna mANabhedaparaM tatAdo / Na ca avayavI ceva avayavo hodi, aNNapadastheta vimA mahambIhisamAsApuvavantodo minAsaMbaMdha NibaMdhaNa iM- pazcayANuvavattIdo vA / Na ca paramANussa udghAdhImanmabhAgAzvayavasamatthi, rohita pucadaparamAssa vavayavisaNidassa abhAvAdo / edamhi gae avalaMbijjamANe siddhaM paramANussa NiravayavataM / 1. paramANu sAvayava to ho nahIM sakatA, kyoMki paramANu zabdake vAcyarUpa usake avayava pRthak pRthak nahIM pAye jAte / 2. yadi usake pRthak pRthak avayava mAne jAte haiM to vaha paramANu nahIM ThaharatA kyoMki jisane bheda hone cAhie unake antako bhA0 3-3 17 2. paramANu sAvayava va niravayavapanekI siddhi vaha abhI prApta nahIM huA hai / 3. yadi kahA jAya ki avayabIko hI hama avayava mAna lege / so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki eka to bahuvrIhi samAsa anyapadArtha pradhAna hotA hai, kAraNa ki usake binA vaha bana nahI sktaa| dUsare sambandha ke binA sambandhakA kAraNabhUta 'Nini' pratyaya bhI nahIM bana sakatA / 4 yadi kahA jAya ki paramANu Urdhva bhAga adhobhAga aura madhya bhAga rUpase avayava bana jaayege| so bhI bAta nahI hai, kyoki ina bhAgo ke atirikta avayavI sajJAvAle paramANukA abhAva hai| isa prakAra isa nayake avalambana karanepara paramANu niravayava hai, yaha bAta siddha hotI hai / dha. 14/5,6,77/56/1 ( paramANu NiravayavattAdo ( je jassa kajjassa ArabhayA paramANU te tassa avayavA hoMti / tadAraddhakajja pi avayavI hodi / na ca paramANU aNNehito NiSpajjadi, tassa AraMbhayANamaNNesimabhAvAdI bhAve yANa eso paramANuH eto humANamaNIsi sNbhvaado| Na ca egasaMkhaM kiyammi paramANummi ' vidiyAdisaMkhA atthi ekkassa tugbhaavvirohaado| kiM ca jadi paramANussa avayavo atthi to paramANuNA avayaviNA abhaavpysNgaado| pA ca evaM, kAraNAbhAveNa salalajjANaM pi abhaavppsNgaado| Naca kappiyasarUvA avayavA hoti, avyavasthApasaMgAdo / tamhA paramANuNA niravayaveNa ho viyaparamAhitI sakasa appattI, NiravayamANaM pi paramApUrNa samaya samAgameNa dhUlakajjupIe viror3AsiddhIdo / 5. paramANu niravayava hotA hai| jo paramANu jisa kArya ke Arambhaka hote hai ve usake avayava hai, unake dvArA Arambha kiyA gayA kArya avayavI hai / 6. paramANu anyase utpanna hotA hai yaha kahanA ThIka nahI hai, kyoki usake Arambhaka anya padArtha nahIM pAye jAte / aura yadi usake Arambhaka anya padArtha hote hai aisA mAnA jAtA hai| to vaha paramANu nahIM ThaharatA, kyoki isa taraha isase bhI sUkSma anya padArthoMkA sadbhAva siddha hotA hai| 7. eka sakhyAvAle paramANu dvitIyAdi saMkhyA hotI hai yaha kahanA ThIka nahIM hai. kyoki ekako do rUpa mAnane meM virodha jAtA hai| yadi paramANuke anayana hote hai aisA mAnA jAya to paramANuko avayavI honA caahie| parantu aisA hai nahIM, kyoki avayava vibhAga dvArA avayava saMyogakA vinAza honepara paramANukA abhAva prApta hotA hai| para aisA hai nahIM, kyoki kAraNakA abhAva honese saba sthUla kAryoMkA bhI abhAva prApta hotA hai / 6. paramANuke kalpita rUpa avayava hote hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki isa taraha mAnanepara avyavasthA prApta hotI hai| isalie paramANuko niravayava honA caahie| 10. niravayava paramANuoMse sthUla kAryoMkI utpatti nahIM banegI yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki nizvayana paramANuoMke sarvAtmanA samAgamase sthUla kAryakI utpatti honemeM koI virodha nahIM AtA / 4. paramANukA AkAra ma.pu / 24/148 aNava parimaNDalA 1948 hote haiN| jainendra siddhAnta koza = ve 1 AcArasAra/3/12/24 aNuzca gato'bhedyAmayatraH pracayazaktiH / kAyazya skandhabhedotthacaturasrastvatIndriyaH | 13 | vyomAmUrte sthitaM nityaM catura samandhanam bhAvAragAhahetuzcAnantAnantapravezaka ||241agl hai, amedha hai, na hai kI jise yukta honeke kAraNa kAyA hai, skandhake bhevase hotA hai| paukora aura atIndriya hai | 13 | AkAza amUrta hai, nitya avasthita hai, caukora avagAha dene meM hetu hai, aura anantAnanta pradezI hai | 24| ( tAtparya yaha hai ki sarvata mahAn AkAza aura sarvataH laghu paramANu ina donoMkA AkAra caukora rUpase samAna hai ) 'paramANu gola
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramANu paramAtmasvarUpa hotA hai| paramANuke avayava nahIM hote yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoki yadi usake uparima, adhastana, madhyama aura uparimoparima bhAga na hoM to paramANukA hI abhAva prApta hotA hai| 3. ye bhAga kalpita rUpa hote hai yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki paramANumeM UdhrvabhAga, adhobhAga, madhyamabhAga tathA uparimoparima bhAga kalpanAke binA bhI upalabdha hote hai / tathA paramANuke avayava hai isalie unakA sarvatra vibhAga hI honA cAhie aisA koI niyama nahIM hai, kyoMki isa taraha mAnanepara to saba vastuoMke abhAvakA prasaMga prApta hotA hai| 4. jinakA bhinna-bhinna pramANoMse grahaNa hotA hai aura jo bhinna-bhinna dizA vAle hai ve eka hai yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki aisA mAnanepara virodha AtA hai| 5. avayavose paramANu nahI banA hai yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki avayavoMke samUha rUpa hI paramANu dikhAI detA hai| tathA-6 avayavoke saMyogakA nAza honA cAhie yaha bhI koI niyama nahIM hai, kyoki anAdi sayogake honepara usakA vinAza nahIM hotaa| isalie dvipradezI paramANu pudgala vargaNA siddha hotI hai| 5. sAvayavapanemeM hetu pra. sA /mU./144 jassa Na saMti padesA padesabhettaM va taccadare NA / suNNa jANa tamattha' atyaMtarabhUdamatthIdo / 144 / jisa padArtha ke pradeza athavA eka pradeza bho paramArthata jJAta nahIM hote, usa padArthako zUnya jAno, kyoMki vaha astitvase arthAntara hai / 144 / nyA. vi /ma./1/10/366 tatra digbhAgabhedena SaDazA' paramANava' / no cetpiNDo'NumAtra' syAt [na ca te buddhigocarA] / 40 =dizAoMke bhedase cha. dizAoMvAlA paramANu hotA hai, vaha aNumAtra hI nahIM hai| yadi tuma yaha kaho ki aNumAtra hI hai, so yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoki vaha buddhigocara nahIM hai| dha. 13/5.3,18/18/8 paramANUNaM nnirvyvttaasiddhiido| 'apadesa Neva iMdie gejma idi paramANUNaM NiravayavattaM pariyamme vuttamidi NAsaMkaNija, padeso NAma paramANU, so jamhi paramANumhi samavedabhAveNa Nasthi so paramANU apadesao tti pariyamme vutto teNa Na hiravayavattaM tatto gmmde| paramANU sAvayavo tti katto pvvde| khdhbhaavnnnnhaannuvvttiido| jadi paramANU Niravayavo hojja to bavaMdhANamaNuppattI jAyade, avayavAbhAveNa desaphAseNa viNA savvaphAsamuvagaehito khNdhuppttivirhaado| Na ca evaM, uppaNNakhaMdhruvalaM bhaado| tamhA sAvayavo paramANU tti ghettvyo| = paramANu niravayava hote hai| yaha bAta asiddha hai| 'paramANu apradezo hotA hai aura usakA indriyoM dvArA grahaNa nahIM hotA" isa prakAra paramANuoMkA niravayavapanA parikarmameM kahA hai| yadi koI aisI AzakA kare so bhI ThIka nahIM hai, kyoMki 'pradezakA artha paramANu hai| vaha jisa paramANumeM samaveta bhAvase nahIM hai vaha paramANU apradezI hai, isa prakAra parikarmameM kahA hai| isalie paramANu niravayava hotA hai, yaha bAta parikarmase nahIM jAnI jaatii| praznaparamANu sAvayava hotA hai yaha kisa pramANase jAnA jAtA hai| uttara-skandha bhAvako anyathA vaha prApta nahIM ho sakatA, isIse jAnA jAtA hai ki paramANu sAvayava hotA hai| yadi paramANu niravayava hote to skandhokI utpatti nahI ho sakatI, kyoki jaba paramANuoke avayava nahI hoge to unakA eka deza sparza nahI banegA aura ekadeza sparza ke binA sarva sparza mAnanA NDegA jisase skandhokI utpatti mAnanemeM virodha AtA hai / parantu aisA hai nahI, kyoMki utpanna hue skandhokI upalabdhi hai| isalie paramANu sAvayava hai aisA yahA~ grahaNa karanA cAhie / (dha. 13/5,3 22/23/10) / gha 14/5,6,76/14/13 egapadesa mottUNa vidiyAdipadesANaM tattha pddisehkrnnaado| na vidyante dvitIyAdaya pradezA yasmin so'pradeza. paramANuriti / anyathA kharaviSANavata paramANorasattvaprasaGgAt / dha. 14/5,6,77/56/11 pajjavaTiThayaNae avalaM bijamANe siyA egadeseNa samAgamo / Na ca paramANUNamavayavA Nasthi, uvarimaThimamajjhimovarimovarimabhAgANamabhAve paramANussa vi abhaavppsNgaado| Na ca ede bhAgA sakappiyasarUvA; uDDhAdhomajjhimabhAgANaM uvarimovarimabhAgANa ca kappaNAe viNA avalaM bhaado| Na ca avayavANaM savvasthavibhAgeNa hodabvamevetti Niyamo, sylvtthuunnmbhaavppsgaado| Na ca bhiNNapamANagejmANa bhiNgadisANa ca eyattamatthi, virohAdo (Na ca avayavehi paramANU NAraddho, avayavasamUhasseva prmaannuttdsnnaado| Na ca avayavANa sajogaviNAseNa hodabvamevetti Niyamo, aNAdi-sajoge tdbhaavaado| tado siddhA dupdesiyprmaannupoggldvvvggnnaa| -1. paramANuke eka pradezako choDakara dvitIyAdi pradeza nahIM hote isa bAtakA parikarma meM niSedha kiyA hai| jisameM dvitIyAdi pradeza nahI hai vaha apradeza paramANu hai yaha usakI vyutpatti hai| (yadi apradeza' padakA yaha artha na kiyA jAye to jisa prakAra gadheke sIgoMkA asattva hai usI prakAra paramANuke bhI asattvakA prasaga AtA hai| 2. paryAyArthikanayakA avalambana karanepara kathAcit ekadezena samAgama 4.niravayava va sAvayavapanekA samanvaya go. jI./jI./564/1006 para uddhRta "SaT kena yugapadyogAt paramANoH SaDa zatA / SaNNAM samAnadezitve piNDa syAdaNumAtrakaM / satyaM, dravyAthikanayena niraMzatve'pi paramANo paryAyAthikanayena SaDaMzatve doSAbhAvAt / = prazna-chaha koNakA samudAya honese paramANuke chaha azapanA saMbhava hai| chahA~ko samAnarUpa kahanese paramANu mAtra piNDa hotA hai| uttara-paramANuke dravyArthika nayase niraMzapanA hai, parantu paryAyArthika nayase chaha aza kahane meM doSa nahIM hai| dha.1445,6,77/17 para vizeSArtha 'yahA~-paramANu sAvayava hai ki nirava yava isa AtakA vicAra kiyA gayA hai| paramANu eka aura akhaNDa hai, isalie to vaha niravayava mAnA gayA hai, aura usameM UrdhAdibhAga hote hai isalie vaha sAvayava mAnA gayA hai| dravyArthika naya akhaNDa dravyako svIkAra karatA hai aura paryAyArthikanaya usake bhedoMko svIkAra karatA hai| yahI kAraNa hai ki dravyArthika nayakI apekSA paramANuko niravayava kahA hai aura paryAyArthikanayakI apekSA sAvayava kahA hai| paramANukA yaha vizleSaNa vAstavika hai aisA yahA~ samajhanA caahie| paramAtmajJAna-nirvikalpa samAdhikA apara nAma-de0 mokSa maarg/2/3| paramAtmatattva-dhyAna yogya paramAtmatattva-dai0 zivatattva / paramAtmadarzana-nirvikalpa samAdhikA apara nAma-de0 mokSa maarg/2/1| paramAtmaprakAza-samAdhi tantra ke AdhAra para prabhAkara bhaTTa ke nimitta, yogendu deva (I za 6) dvArA muniyoM ke lakSma se racita, 353 dIhA pramANa AdhyAtmika apabhra za racanA / TIkAyeM1. A0 padmanandi na0 7 (I0 1305) dvArA racitaH2.A0 brahmadeva (vi0 za012 pUrva ) kRta saMskRta TIkA; 3. A0 munibhadra (I01350-1310) kRta kannaDa TIkA; 4. A0 bAlacandra (I0 za013) kRta kannaDa TIkA; 5.50 daulatarAma ( I01770 ) kRta bhASA ttiikaa| paramAtmabhAvanA-nirvikalpa samAdhikA apara nAma-de0 mokSa maarg/2/1| paramAtmasvarUpa-nirvikalpa samAdhikA apara naam| -de0 mokssmaarg/2/5|| jainendra siddhAnta koza
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramAtmA paramAtmA - paramAtmA yA Izvara pratyeka mAnavakA eka kAlpanika manA huA hai| vAstava meM ye donoM zam zuddhAtmAke lie prayoga kiye jAte hai / vaha zuddhAtmA bhI do prakArase jAnA jAtA hai-eka kAraNa rUpa tathA dUsarA kAryarUpa / kAraNa paramAtmA deza kAlAvacchinna zuddha cetana sAmAnya tatva hai, jo mukta va saMsArI tathA coTI va manuSya sabameM anvaya rUpase pAyA jAtA hai| aura kArya paramAtmA vaha muktAtmA hai, jo pahale saMsArI thA, pIche karma kATa kara mukta huA / ata kAraNa paramAtmA anAdi va kArya paramAtmA sAdi hotA hai| ekezvaravAdiyoM kA sarva vyApaka paramAtmA vAstava meM vaha kAraNa paramAtmA hai aura anekezvaravAdiyokA kArya paramAtmA / ataH donomeM koI virodha nahI hai / IzvarakartAbAda ke sambandha meM bhI isI prakAra samanvaya kiyA jA sakatA hai| upAdAna kAraNakI apekSA karanepara sarva vizeSoM meM anugatAkAra rUpase pAyA jAnese 'kAraNa paramAtmA' jagatake sarva kAryoMko karatA hai aura nimittakAraNako apekSA karane para muktAtmA vItarAgI honeke kAraNa kisI bhI kAryako nahI karatA hai| jaina loga apane vibhAvokA kartA Izvarako nahI mAnate, parantu karmako mAna lete hai| yahA~ unameM va jainoM Izvara kasmeM kevasA nAma mAtrakA antara raha jAtA hai| yadi kAraNa tattvapara dRSTi DAle to sarva vibhAva svata Tala jAye aura vaha svayaM paramAtmA bana jAye / 1. paramAtmA nirdeza 1. paramAtmA sAmAnyakA lakSaNa sa. za./TI./6/225/15 paramAtmA saMsArijIvebhya utkRSTa AtmA / = saMsArI jIvomeM sabase utkRSTa AtmAko paramAtmA kahate hai / - 2. paramAtmA ke do bheda 1. kArya kAraNa paramAtmA ni sA/tA.vR./7 nijakAraNaparamAtmAbhAvanotpatnakAryaparamAtmA sa eva bhagavAca arha paramezvara' nija kAraNa paramAtmAko bhAvanA utpanna kArya paramAtmA, vahI arhanta paramezvara haiN| arthAt paramAtmAke do prakAra hai- kAraNa paramAtmA aura kAryaparamAtmA / 2. sakala nikala paramAtmA kA. a./ / 112 paramappA vi ya duvihA arahaMtA taha ya siddhAya / 162 | - paramAtmA ke do bheda hai- arahanta aura siddha / pra.saM./TI./4/5 sayogyo giguNasthAnadvaye vivakSitekadezazuddhanamena siddhasadRza paramAtmA, siddhastu sAkSAt paramAtmeti / =sayogI aura ayogI hama do guNasthAna meM vivakSita eka deza zuddha nayakI apekSA siddhake samAna paramAtmA hai, aura siddha to sAkSAt paramAtmA haiM hii| 3. kAraNa paramAtmAkA lakSaNa ni. sA./mU./100-100 kAraNaparamatatvasvarUpAkhyAnametat-jAinara maraNarahiyaM parama kammamayaM sudhaM / zANAda ghaTasahArtha avama vigAsamaccheya 1107 abbAmAhamaniriyamagomaM puNNapANimukkaM / puNarAgamaNa virahiyaM NiccaM acalaM aNAlaMbaM / 1781 =kAraNa paramatattva ke svarUpakA kathana hai- ( paramAtma tattva ) janma, jarA, maraNa rahita, parama, AThakarma rahita, zuddha, jJAnAdika cAra svabhAva vAlA, akSaya avinAzI aura acche hai 1177] tathA avyAbAdha, atIndriya, anupama, puNyapApa rahita, punarAgamana rahita, nitya, acala aura nirAlaMba hai | 19 1. paramAtmA nirdeza saza./mU./30-31 sarvendriyANi saMnyAstamitenAntarAtmA yakSaNaM pazyate bhAti tattatva paramAtmanaH // 30 // ya parAtmA sa evA'haM yo'haM sa paramastata / ahameva mayopAsyo nAnyaH kazciditi sthiti / = sampUrNa pA~coM indriyoMko viSayoMme pravRttise rokakara sthita hue antakaraNake dvArA kSaNamAtra ke lie anubhava karane vAle jIvoke jo cidAnandasvarUpa pratibhAsita hotA hai, vahI paramAtmAkA svarUpa hai |30| jo paramAtmA hai vahI mai hU~, tathA jo svAnubhavagamya mai hU~ vahI paramAtmA hai / isalie mai hI mere dvArA upAsanA kiyA jAne yogya hU~, dUsarA merA koI upAsya nahIM ||31| pa. pra./mU./1/23 dehAdevati jo basa deu aNA- atu kevala jANa phurasata so paramappU bhiMtu // 133 - jo vyavahAra nayase deharUpI devAlaya meM basatA hai para nizcayase dehase bhinna hai, ArAdhya deva svarUpa hai. anAdi ananta hai, kevalajJAna svarUpa hai, niHsandeha vaha acalita pAriNAmika bhAva hI paramAtmA hai |33| ni.sA./tA.38 audavikAdicaturNa bhAvAntarANAmagocaratvAda dravyabhAva nokarmopAdhisamupaja nitavibhAvaguNaparyAyarahita', anAdinidhanAmutatIndriyasvabhAvazuddha sahajaparamapAriNAmikabhAvasvabhAva kara - NaparamAtmA hyAtmA / - audayika Adi cAra bhAvAntaroko agocara honese ko (kAraNa paramAtmA ) dravyakarma, bhAvakarma aura norma rUpa upAdhi jati vibhASa guNaparyAyoM rahita hai, tathA anAdi ananta amUrta atIndriya svabhAva vAlA zuddha-sahaja-parama-pAriNAmika bhAva jisakA svabhAva hai - aisA kAraNa paramAtmA vaha vAstava meM 'AtmA' hai| 4. kArya paramAtmAkA lakSaNa mo. pA. sU./2 sammakakaniko paramapyA maNNae devI // // // dharma kala kase rahita AtmAko paramAtmA kahate hai // 5 // so ni. sAsU./0 NissesadIsarahio saNAparamavibhavajuda paramadapA ucca tabbivarIo Na paramappA // 7 // - niHzeSa doSase jo rahita hai, aura kevalajJAnAdi parama vaibhavase jo saMyukta hai, vaha paramAtmA kahalAtA hai usase viparIta paramAtmA nahI hai |7 pa. pra //1/15-25 appA laddhau NANamau kamma vimukke jeNa / mellivi salu vi davvu paru so paru muNa hi maNeNa / 150 kevala daMsaNa - NANamau kevala-2 ta sukrakha shaau| kevala vIriu so muNahi jo ji parAvaru bhAu |24| ehi ta sahijo pani deu so tahi vi saha parama para jo tailoyahaM bheu | 25 // - jisane aSTa kamako nAza karake aura saba dehAdi para poMko choDakara kevalajJAnamayI AramA pAyA hai, usako zuddha manase paramAtmA jAno / 151 jo kevalajJAna, kevaladarzanamayI hai, jisakA kevala sukha svabhAva hai, jo ananta vIrya vAlA hai, vahI utkRSTa rUpavAlA siddha paramAtmA hai | 24| ina lakSaNoM sahita, sabase utkRSTa, niHzarIrI va nirAkAra, deva jo paramAtmA siddha hai, jo tIna nokakA dhyeya hai, vahI isa loke sirapara virAjamAna hai // 23 // ni.sA./tA.vR./ 7,38 sakala vimalakevalabodhakevaladRSTiparamavItarAgAtmakAnandAyavibhavasamRddha yaslevaMvidhatrikAmanirAvaraNa nityAnande ka svarUpanijakAraNaparamAtmabhAvanotpannakArya paramAtmA sa eva bhagavAn arhan paramezvara || Atmana sahajavairAgyaprAsAdazikharazikhAmaNe. paradravyaparAGmukhasya paJcendriyaprasaravarjitagAtramAtraparigrahasya paramajinayogIzvarasya svadravyanizitamaterupAdeyo hyAtmA / sakalavimala jJAnadarzana, parama-nItarAgAtmaka Ananda ityAdi aneka vaibhavase samRddha haiM, aise jo paramAtmA arthAt trikAla nirAvaraNa, nityAnanda - eka svarUpa nija kAraNa paramAtmAkI bhAvanAse utpanna kArya paramAtmA vahI bhagavAn arhanta paramezvara hai 101 sahaja jainendra siddhAnta koza
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramAtmA 20 3. Izvara nirdeza vairAgyarUpI mahalake ziravarakA jo zikhAmaNi hai, para-dravyase jo parADa murava hai, pA~ca indriyoke vistAra rahita dehamAtra jise parigraha hai, jo parama jina yogIzvara hai, sva dravyame jisakI tIkSNa buddhi haiaise AtmAko 'AtmA' vAstava meM upAdeya hai| dra saM/TI/14/47/4 viSNu * paramabrahma .Izvara sugata'- ziva . jin'| ityAdiparamAgamakathitASTottarasahasrasaMkhyanAma-vAcya paramAtmA jJAtavya / - viSNu, paramabrahma, Izvara, sugata, ziva aura 'jina ityAdi paramAgamame kahe hue eka hajAra ATha nAmose kahe jAne yogya jo hai, usako paramAtmA jAnanA caahie| 5. paramAtmA kAraNa kArya vimAgakI siddhi sa za (mU 67-68 bhinnAtmAnamupAsyAtmA paro bhavati tAdRzaH / vati pi yathopAsya bhinna bhavati tAzI 17 upAsyAtmAnamevAtmA jAyate prmo'thvaa| mathitvAtmAnamAtmaiva jAyate'gniryathA taru' 1801 - yaha AtmA apamese bhinna ahanta siddha rUpa paramAtmAkI upAsanA-ArAdhanA karake unhIMke samAna paramAtmA ho jAtA hai jaise-dIpakase bhinna astitva rakhanevAlI battI bhI dIpakakI ArAdhanA karake usakA sAmIpya prApta karake dIpaka svarUpa ho jAtI hai 117 athavA yaha AtmA apane citsvarUpako hI cidAnandamaya rUpase ArAdhana karake paramAtmA ho jAtA hai jaise bA~sakA vRkSa apaneko apanese hI ragaDakara agni rUpa ho jAtA hai / / na. ca vR./360,361 kAraNakajjasahAvaM samaya NAUNa hoi jjhAyavyaM / kajja suddhasarUva kAraNabhUdaM tu sAhaNaM tassa 3601 suddho kammakhayAdI kAraNasamao hu jIvasambhAvo / khaya puNu sahAvajhANe tahmA taM kAraNaM jheyaM / 361 // = kAraNa aura kArya svabhAva rUpa samaya arthAt AtmAko jAnakara usakA dhyAna karanA caahie| unameM se zuddha svarUpa arthAta siddha bhagavAna to kArya hai aura kAraNabhUta jo svabhAva vaha usakA sAdhana hai / 360 / vaha kAraNa samaya rUpa jIvasvabhAva hI karmoMkA kSaya ho jAnepara zuddha arthAt kArya samaya rUpa ho jAtA hai| aura vaha kSaya svabhAvake dhyAnase hotA hai usa lie vaha usakA kAraNabhUta dhyeya pra.sA./ta pra./68 svayameva bhagavAnAtmApi svprprkaashnsmrth| -bhagavAna AtmA svayameva hI svaparako prakAzita karane meM samartha hai| (aura bhI de0 paramAtmA /1/3) / * anya sambandhita viSaya 1. paramAtmAke ekArthavAcI nAma-de0 ma. pu./25/100-217 2. paMca parameSThImeM devatva -de0 dev/1/1| 3. sacce deva, arhanta -de0 vaha vaha naam| 4. siddha -de0 mokss| 2. bhagavAn nirdeza 1. magavAnakA lakSaNa dha. 1315,5.82/346/8 jJAnadharmamAhAtmyAni bhaga., so'syAstIti bhagavAna / -jJAna-dharmake mAhAtmyokA nAma bhaga hai, vaha jinaka hai va bhagavAn kahalAte hai| 3. Izvara nirdeza 6. sakala nikala paramAtmAke kakSaNa kA. a./mU 168 sa-sarIrA arahatA kevala-NANeNa muNiya sayalatthA / NANasarIrA siddhA sabuttama-sukhasaMpattA 168 = kevalajJAnase jAna liye hai sakala padArtha jinhone aise zarIra sahita arhanta to sakala paramAtmA hai / aura sarvottama sukhakI prApti jinhoko ho gayA hai tathA jJAna hI hai zarIra jinake aise zarIra rahita siddha nikala paramAtmA hai| ti, sA/tA. vR/43 nizcayenaudArika kriyakAhAra kataijasakArmaNAbhi dhAnapaJcazarIraprapaJcAbhAvAnnikala / -nizcayase audArika, vaiki. yika, AhAraka, tejasa, aura kAmaNa nAmaka pA~ca zarIroke samUhakA abhAva honese AtmA ni kala arthAta ni.zarIra hai| sa za/TI./2/2237 sakalAtmane saha kalayA zarIreNa vartata iti sakalaH sa cAsAvAtmA / = kala arthAta zarIrake sAtha jo barta so sakala kahalAtA hai aura sakala bhI ho aura AtmA bhI ho vaha sakalAtmA kahalAtA hai| 1. IzvarakA lakSaNa dra.saM./TI /14/47/7 kevalajJAnAdiguNaizvaryayuktasya sato devendrAdayo'pi tatpadAbhilASiNa* santo yasyAjJA kurvanti sa IzvarAbhidhAno bhavati / -- kevalajJAnAdi guNa rUpa aizvaryase yukta honeke kAraNa jisake padakI abhilASA karate hue devendra Adi bhI jisakI AjJAkA pAlana karate haiM, ata: vaha paramAtmA Izvara hotA hai| sa.za/TI/6/225/17 Izvara. indrAdyasaMbhavinA antaragayahiraGgaSu paramaizvaryeNa sadaiva sNpnn| -indrAdikako jo asambhava aise antaraMga aura ahira ga parama aizvaryake dvArA jo sadaiva sampanna rahatA hai, use Izvara kahate hai| 2. apanI svatantra kartA kAraNa zaktike kAraNa AtmA hI Izvara hai pra. sA./ta. pra/35 apRthagbhUtakatR karaNavazaktipAramaizvaryayogitvAdAtmano ya eva svayameva jAnAti- -AtmA apRthagbhUta katR'kha aura karaNatvakI zaktirUpa paramaizvaryavAna hai, isalie jo svayameva jAnatA hai / 3. IzvarakartAvAdakA niSedha Apta. pa./4/651-68/32-46 tanukaraNabhuvanAdau nimittakAraNatvAdIzvarasya / na caitadasiddham, yatkArya tad buddhimannimittakaM dRSTama, yathA vastrAdi / . naikasvabhAvezvarakAraNakRtaM vicitrakAryatvAt / / yatra yadA yathA yatkAryamutpatsu tatra tadA tathA tadutpAdanecchA mAhezvarasyaikaiva tAhazI smutpdyte| * tato nAnvayavyatirekayoApakayoranupalambho'sti / - prazna-Izvara zarIra indriya va jagatakA nimitta kAraNa hai / uttara-nahIM, kyoMki inase pRthak koI Izvara dikhAI nahIM detaa| prazna-vastrAdikI bhA~ti zarIrAdi bhI kisI buddhimAnke banAye hue hone caahie| uttara-bhinna svabhAvavAle padArtha eka svabhAvavAle Izvarase utpanna nahIM ho sakate / prazna-yathAvasara Izvarako vaisI vaisI icchA utpanna ho jAtI hai jo vibhinna kAryoko utpanna karatI hai| uttara-isa prakAra yA to sarva jagadameM eka hI prakArakA kArya hotA rahegA yA icchAke sthAnase atirikta anya sthAnoM meM kAryakA abhAva ho jaayegaa| prazna-IzvarecchAke sAtha bhinna kSetroM meM rahane 7. vAstava meM AtmA hI paramAtmA hai jJA./21/7/221 ayamAtmA svayaM sAkSAtparamAtmeti nizcaya / vizuddhadhyAnanirdhUta-ndhanasamutva ra 171 - jisa samaya vizuddha dhyAnake balase karmarUpI indhanako bhasma kara detA hai, usa samaya yaha AtmA hI sAkSAt paramAtmA ho jAtA hai, yaha nizcaya hai / 7 / jainendra siddhAnta koza
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. Izvara nirdeza paramAtmA vAlI vibhinna sAmagrI ke mila jAnese vibhinna kAryokI siddhi ho jaayegii| uttara-uparokta hetumeM koI anvaya vyatireka hetu siddha nahIM hotaa| syA, maM/6/pR 44-56 yattAvaduktaM parai 'kSityAdayo buddhimatkarta kA., kAryatvAda ghaTavaditi' tadayuktam / sa cAyaM jaganti sRjana sazarIroszarIro vA syaav| prathamapakSe prtykssbaadhH| tamantareNApi ca jAyamAne tRNatarupurandaradhanurabhrAdau kAryatvasya darzanAva prameyatvAdivata sAdhAraNAnai kAntiko hetu.| dvitIyavikalpe punaradRzyazarIratve tasya mAhAtmyavizeSaH kAraNam |"itretraashrydossaaptteshc / siddha hi mAhAtmyavizeSe tasyAdRzyazarIratvaM pratyetavyam / tatsiddhau camAhAtmyavizeSasiddhiriti / azarIrazcet tadA dRSTAntadAAntikayo:Samyam / azarIrasya ca satastasya kAryapravRttau kuta' sAmarthyam AkAzAdivava |...bhuunaamekkaary karaNe vaimatyasaMbhAvanA iti naaymekaant.| anekakITikAzataniSpAdyatve'pi zakramUna', "athai teSvapyeka evezvaraH karteti bpe| 'tahi kubindakumbhakArAditiraskAreNa paTadhaTAdInAmapi kartA sa eva kiM na kalpyate / / sarvagatatvamapi tasya nopapannam / taddhi zarIrAtmanA, jJAnAtmanA vA syAt / prathamapakSe tadIyenaiva dehena jagavatrayasya vyAptatvAda itrnirmeypdaarthaanaashryaanvkaash'| dvitIyapakSe tu siddhsaadhytaa| -sa jagattrayaM nirmimANastakSAdivat sAkSAd dehavyApAreNa nirmimIte, yadi vA saMkalpamAtreNa / Adya pakSe ekasyaiva "kAlakSepasya sabhavAi bahIyasApyanehasA na prismaaptiH| dvitIyapakSe tu saMkalpamAtreNaiva kAryakalpanA niyatadezasthAyitve'pi na kiMcid dUSaNamutpazyAma' |.. ....... sa hi yadi nAma svAdhIna san vizvaM vidhatte, paramakAraNikazca tvayA varNyate, tatkathaM sukhitadu.khitAdyavasthAbhedavRndasthapuTita ghaTayati bhuvanam ekAntazarmasaMpatkAntameva tu kiM na nirmimIte / atha janmAntaropArjitatattattadIyazubhAzubhakarmaprerita sat tathA karotIti dattastahi svavazatvAya jalAujaliH / .. karmApekSazcedIzvaro jagatkAraNaM syAt tarhi karmaNIzvaratvama, Izvaro'nIzvara' syAditi / * sa khalu nityatvenaikarUpaH san, tribhuvanasargasvabhAvostatsvabhAvau vA / prathama vidhAyAM jagannirmANAta kadAcidapi noparameda / taduparame tatsvabhAvatvahAni | evaM ca sargakriyAyA aparyavasAnAda ekasyApi kAryasya na sRSTi / atatsvabhAvapakSe tu na jAtu jaganti sRjet tatsvabhAvAyogAd gaganavat / api ca tasyaikAntanityasvarUpatve sRSTivata sahAro'pi na ghaTate / ..ekasvabhAvAva kAraNAdanekasvabhAvakAryotpattivirodhAta / svabhAvAntareNa ced nityatvahAni' / svabhAvabheda eva hi lakSaNamanityatAyAH |...athaastu nityaH, tathApi kathaM satatameva sRSTau na cessttte| icchAvazAta cet, nanu tA apIcchaH svasattAmAtranibandhanAtmalAbhAH sadaiva ki na pravartayantIti sa evopaalmbhH|" kAryabhedAnumeyAnAM tadicchAnAmapi viSamarUpatvAda nityatvahAni' kena vAryate |...ttshcaayN jagatsarge vyApriyate svArthAta, kAruNyAda vaa| na tAvat svArthAta tasya kRtakRtyatvAt / na ca kaarunnyaat....| tataH prAka sajjIvAnAmindriyazarIraviSayAnutpattau duHkhAbhAvena kasya prahANecchA kaarunnym| sargottarakAle tu duHkhino'valokya kAruNyAbhyAmupagame taduttaramitaretarAzrayam kAruNyena sRSTi' sRSTayA ca kAruNyam / iti nAsya jagatkata tvaM kathamapi siddhyti| prazna-pRthivI Adi buddhimAnke banAye hue haiM, kArya honese ghaTake samAna / dRzya zarIrase ? uttara-zarIra dIkhatA nahIM hai| dUsare, ghAsa vRkSAdiko Izvarane apane zarIrase nahIM racA hai| ataH kArya hetupanA sAdhAraNa kAntika doSakA dhAraka hai| prazna-adRzya zarIrase banAye haiN| uttara-adRzya zarIrakI siddhise IzvarakA mAhAtmya, tathA mAhAtmyase zarIrakI siddhi honeke kAraNa tathA donoM hI honese anyonyAzraya doSa AtA hai| prazna-Izvara zarIra rahita hokara manAtA hai| uttara-dRSTAnta hI bAdhita ho jAtA hai| dUsare, zarIra rahita AkAza Adikame kArya karanekI sAmarthya nahIM hai| ataH azarIrI Izvara bhI kArya kaise kara sakatA hai| prazna-vaha aneka hai| aneka ho to matabhedake kAraNa koI kArya hI na bne| uttara-matabheda honekA niyama nhiiN| bahutasI cITiyA~ milakara bila banAtI hai| prazna-bila AdikA kartA Izvara hai| uttara-to ghaTa-paTa AdikA kartA bhI ise hI mAnakara kumbhakAra AdikA tiraskAra kyo nahI kara dete / prazna-Izvara sarvagata hai isalie kartA hai| uttara-zarIrase sarvagata hai yA jJAnase / yadi zarIrase to jagadame aura padArthako ThaharanekA avakAza na hogaa| zarIra vyApArase banAtA hai yA sakalpa mAtrase ? prazna-zarIra vyApArase / uttara-taba to eka kAryame adhika kAla laganese sabakA kartA nahIM ho sakatA / prazna-saMkalpa mAtrase / uttara-taba sarvagatapanekI AvazyakatA nhii| parama kruNAbhAvake dhAraka Izvarane sukha-duHkhase bhare isa jagatako kyo banAyA / kevala sukha rUpa hI kyo nahIM banA diyaa| prazna-Izvara jIvoke anya janmomeM upArjita karmose prerita hokara aisA karatA hai| uttara-isa prakAra to Izvara svAdhIna na rhaa| aura karma kI mukhyatA honese hamAre matakI siddhi huii| dUsare isa prakAra kamoMkA kartA Izvara na huaa| jagatke banAnese use kabhI bhI vizrAma na hogaa| yadi vizrAma legA to usake svabhAvake ghAtakA prasaMga aayegaa| isa prakAra koI bhI kArya pUrNa huA na khlaayegaa| prazna-kartApanA usakA svabhAva nahIM hai 1 uttara-tau phira vaha jagatkA nirmANa hI kaise kare, dUsare eka hI prakArake svabhAvase nirmANa tathA saMhAra do ( virodhI) kArya nahIM kiye jA sakate / prazna-saMhAra karanekA svabhAva anya hai| uttara-nityatAkA nAza ho jaayegaa| svabhAva bheda hI anityatAkA lakSaNa hai| kabhI kisI svabhAvavAlA aura kabhI kisI svabhAvavAlA hogaa| nirantara vaha kyoM nahI bnaataa| zaMkA-jaba icchA nahI rahatI taba banAnA choDa detA hai| uttara-icchAse hI kartApanekI siddhi hai, to sadA icchA' kyoM nahIM krtaa| dUsare kAryoMkI nAnArUpatA usakI icchAoko bhI nAnArUpatAko siddha karatI hai| ata. Izvara anitya hai / Izvarane jagatko kisI prayojanase banAyA yA karuNA se| zakA-prayojanase / uttara-kRtakRtyatA khaNDita ho jAtI hai| praznakaruNAbhAvase / uttara-duHkha anAdi nahI hai, to Izvarane inhe kyoM bnaayaa| prazna-duHkha dekhakara pIchese karuNA utpanna huii| uttaraisase to itaretarAzraya doSa aayaa| karuNAse jagata racanA aura jagata se karuNA utpanna honaa| de0 sava/1 (sata svabhAva hI jagadakA kartA hai)| 4. IzvaravAdakA lakSaNa 1. mithyA ekAntako apekSA go.ka./mU./880 aNNANI hu aNAso appA tassa ya suhaM ca dukkhaM ca / saggaM NirayaM gamaNa saba IsarakayaM hodi |800/-aatmaa ajJAnI hai, anAtha hai| usa AtmAke sukha-duHkha, svarga-narakAdika, gamanAgamana sarva IzvarakRta hai, aisA mAnanA so IzvaravAdakA artha hai / 800 / (sa. si./8/1/5 kI ttippnnii)| 2. samyagekAntakI apekSA sa.sA./m./322 loyassa kuNai viNhU samaNANavi appao kunnii| -lokake matameM viSNU karatA hai, vaise hI zramaNoMke matameM AtmA karatA hai| pa.pra./mU0/1/66 appA paMguha aNuharai appu Na jAi Na ei / bhuvaNattayaha vi majjhi jiya vihi ANai vihi Nei 66 he jIva / yaha AtmA paMguke samAna hai, Apa kahIM na jAtA aura na AtA hai, tIno lokomeM jIvako karma hI le jAtA hai, karma hI lAtA hai / 66 / jainendra sivAnta koza
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ paramANyAtmataraMginI pra.sA./ta.pra / parinayanaM 34 Izvaranayena dhAtrIhaTTAvalehya mAnapAnthabAlakavatpAratantryabhoktR / 34 | Atmadravya Izvara nayase paratantratA bhogane vAlA hai / dhAyakI dukAnapara dUdha pilAye jAnevAle rAhagIra ke bhAlakI bhA~ti (de0 karma (1/1) / 5. vaidika sAhitya meM IzvaravAda 1. Izvarake vividha rUpa 1. vaidika yugake loga sarva prathama sUrya, candra Adi prAkRtika padArthoM ko hI apanA ArAdhyadeva svIkAra karate the / 2. Age jAkara unakA sthAna indra, varuNa Adi devatAoko milA, jinhe ki ve eka sAtha yA eka-eka karake jagatke sRSTikartA mAnane lage / 3. isase bhI Age jAkara vaidika RSi Izvarako nizcita rUpa deneke lie saasada jIvana-mRtyu Adi paraspara virodhI zabdo kA varNana karane lage / 4 isase bhI Age brAhmaNagranthokI racanA ke yuga meM Izvarake sambandha meM aneko manoraMjaka kalpanAeN jAgRta huiiN| yathA-prajAtine ekase aneka honekI icchA kii| usake lie usane tapa kiyaa| jisase kramaza dhUpa, agni, prakAza AdikI utpatti huI / usIke abindu samudrame gira jAnese pRthivIkI utpatti huii| athavA usake tapase brAhmaNava jalakI utpatti huI, jisase sRSTi bano / 5. upaniSad yugameM kabhI to asada mRtyu kSudhA Adi jala, pRthvI Adiko utpatti mAnI gayI hai, kahIM brahmase, aura kahI akSarase sRSTikI racanA mAnI gayI hai / (syA,maM/paripR. 411 ) / 2. IzvaravAdI mata 14 bhAratIya darzanoM meM cApau jaina, mImAsaka, sArUpa aura yogadarzana tathA vartamAnakA pAzcAtya jagat isa prakArake sRSTi racayitA kisI eka IzvarakA astitva svIkAra nahIM krtaa| parantu nyAya aura vaizeSika darzanI meM Izvarako sRSTikA racayitA mAnA gayA hai (svA.ma / pari. ga. pU. 493) / 3. Izvara kartRtvameM yuktiyA~ isake lie ve loga nimna yuktiyA~ dete hai -1 naiyAyikokA kahanA hai ki sRSTikA koI kartA avazya honA cAhie, kyoMki vaha kArya hai / 2 kucha IzvaravAdI pAzcAtya vidvAn kahate hai ki yadi Izvara na hotA to usake astitvako bhAvanA hI hamAre hadayame jAgRta na hotI / 3. vaidika janokA kahanA hai ki binA kisI sacetana niyantAke sRSTikI itanI adbhuta vyavasthA sambhava nahIM thii| apane Upara Aye AkSepokA uttara bhI ve nimna prakAra dete hai -- 1. kRtakRtya hokara bhI kevala karuNAbuddhise usane sRSTikI racanA kI / 2. prANiyo ke puNya-pApake anusAra honeke kAraNa vaha racanA sarvathA sukhamaya nahI ho sakatI / 3 zarIra rahita hote hue bhI usane icchAmAtra se usakI racanA kI hai / 4. pratyakSa va anumAna pramAName siddha na honepara bhI vaha zabda pramANase siddha hai (svA.maM./pari.ga. 413418 ) / * anya sambandhita viSaya 1. logoM kA IzvaravAda aura jainiyoMkA karma kartAvAda eka hI bAta hai-de0 kAraka / kartA / 2. matiprakaraNa meM Izvara meM kartApanekA Aropa niSiddha nahIM - de0 bhakti / 2. jIvakA kacirtA apanA-de0caitanA/3 paramAdhyAtmataraMginI - "A0 amRtacandra (30 105-155) kRta saMskRta chandabaddha kalazoMkI A0 zubhacandra bhaTTAraka (vi 1573 22 parameSThI 30 1296) kRta saMskRta TIkA yaha adhikArI meM vibhakta 232 zlokapramANa hai| viSaya adhyAtma hai / (tI./3/366) / paramAnaMdAtmopayoga apara nAma de0 mokSamArga/2/5 / paramAnanda vilAsa devIzasa ( I0 1056-2060) dvArA racita bhASApada saMgraha 1 paramArthaparamArtha sa./ sA // 151 paramaTThI svacha samao suddho jo kemalI muNI gANI | tahi didA sahAve guniyo pAti jimmA 151 / nizcaya jo paramArtha hai, samaya hai, sukha hai, kevalI hai, muni hai, jJAnI hai, usa svabhAva meM sthita muni nirvANako prApta hote hai / na.ca.vR./4 ucca taha paramaTTha davyasahAya saheba paramaparaM dheyaM zuddha paramaM yaTThA huti abhihANA |4| tattva, paramArtha, dravyasvabhAva, para, apara, dhyeya, zuddha, aura parama ye saba eka hI artha ko janAnevAle hai / sasA./tA.vR./151/294/119 utkRSTArtha paramArtha dharmArthakAmamokSalakSaNeSu paramArtheSu paramaSTamokSalakSaNo'rthaH paramArtha athavA matizrutA vadhimana paryaya kevalajJAnabhedarahitatvena nizcayene kaH paramArtha so'pi paramAtmaida | utkRSTa arthako paramArtha kahate hai| arthAta dharma, artha, kAma, mokSalakSaNA paramArtha jo parama utkRSTa hai, aisA mokSa lakSaNavAlA artha paramArtha kahalAtA hai| athavA mati, zruta, avadhi, manAparyaya na kevalajJAnake bherase rahita honese nizcayase eka hI paramArtha hai vaha bhI AtmA hI hai| = -zuddhopayoga apara nAma- de0 mokSamArga / 2 / 5 6 paramArthaM tattva - zuddhopayoga apara nAma - de0 mokSamArga /2/5 / paramArtha prtykss-09| * paramArtha bAhya - sa. sA./tA.vR./152- 153/217 bhedajJAnAbhAvAda paramArthamAhyA | 132 | paramasAmAyikamalabhamAnAH paramArthamAhyAH | 153| = bhedajJAnake na honeke kAraNa paramArthabAhya kahalAte hai 11520 parama sAmAyikako nahIM prApta karate hue paramArtha bAhya hote hai // 153 // paramAvagADha samyagdarzana -30 samyadarzana 2 paramAvadhijJAna de0 ajJAna/1 - paramAvasthA de0 mokSamArga 2/3 / paramezvara kAlIna solahaveM tIrthaMkarade0 tIrthaMkara / 2. Apa eka kavi the| Apane vAgartha saMgraha purANagrantha campU rUpameM likhA thaa| samaya - I0 763 se pUrvavartI (ma. pu. pra. / 48 pa. pannAlAla ); 3. paramAtmA ke artha meM paramezvara - de0 paramAtmA / paramezvara tatva/21/7/285 nAbhiskandhAdviniSkAntaM pa daramadhyagam / dvAdazAnte suvizrAntaM tajjJeyaM paramezvaram // 7 // [ jo nAbhiskandha se nikAlA huA tathA hRdaya kamala meM se hokara dvAdazAnta ( tAluraMdha ) meM vizrAnta huA ( ThaharA huA ) pavana hai use paramezvara jAno kyoki yaha pavanakA svAmI hai // 7 // parameSThI- Apa eka kavi the| Apane vAgartha saMgraha purANakI racanA kI thii| ApakA samaya A0 jinasenake mahApurANa (vi.817 ) se pahale batAyA jAtA hai| (ma. pu. / pra./21 / paM. pannAlAla ) / parameSTho WOW sva. to /TI./36 paramapade tiSThati iti parameSThI paramAtmA / jo paramapadatA hai vaha parameSThI paramAtmA hotA hai| bhA.pA./TI./146/263/8 parame indracandra dharaNendravandite pade mitI vi jainendra siddhAnta koza
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ parameSThI guNavata 23 parigraha prmesstthii| jo idra, candra, dharaNendra ke dvArA vandita aise paramapadame tiSThatA hai vaha parameSThI hotA hai / ( sa.za./TI./6/225) / 2. nizcayase paMcaparameSThI eka AtmAkI hI paryAya hai mo.pA./5 /104 aruhA siddhAyariyA ujjhAyA sAhu paMca prmetthii| te vi hu ciTThahi Adhe tamhA AdAhu me saraNaM |104|-arhnt, siddha, AcArya, upAdhyAya ara sAdhu ye paMcaparameSThI hai. te bhI AtmAviSe hI ceSTA rUpa hai, AtmAkI avasthA hai, isalie nizcayase mere AtmA hI kA saraNA hai / 104 / * anya sambandhita viSaya 1. pA~coM parameSThImeM kathaMcit devatva-de0 dev/||1| 2. arhanta, siddha, AcArya, upAdhyAya va sAdhu-de0 vaha vaha nAma / 3. AcArya, upAdhyAya, sAdhumeM kathaMcit ekatA-de0 sAdhu/6 / 4. siddhase pahale arhatako namaskAra kyoM-de0 mNtr/2| parameSThI guNavata-arhantoke 46, siddhoMke 8: AcAryoke 36; upAdhyAyoke 25 aura sAdhuoke 28 ye saba milakara 143 guNa hai| nimna vizeSa tithiyomeM ekAntarA kramase 143 upavAsa kare aura namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| 143 guNoMkI pRthak tithiyA~arDanta bhagavAnke 10 atizayokI 10 dazamI; kevalajJAnake atizayoMkI 10 dazamI, devakRta 14 atizayoMkI 14 caturdazI, aSTa pratihAryoMkI 8 aSTamI; cAra anantacatuSTaya kI 4 cautha-46 / siddhoke samyaktvAdi ATha guNoMkI ATha assttmii| AcAryoMke bAraha tapokI 12 dvAdazI, chaha AvazyakoMkI 6 SaSThI; paMcAcArakI paMcamI, daza dharmoMkI 10 dazamI, tIna guptiyoMkI tIna tIja-36 / upAdhyAyake caudaha pUrvoko 14 caturdazI, 11 aMgoMkI 11 ekAdazI-25 / sAdhuoke 5 vatakI pA~ca paMcamI; pA~ca samitiyokI / pacamI, chaha AvazyakoMkI 6 SaSThI, zeSa sAta kriyAoMkI 7 saptamI-28 / isa prakAra kula 3 tIja, 4 cautha, 20 pacamI: 12 chaTha, 7 saptamI, 36 aSTamI, navamI koI nahI, 30 dazamI, 11 ekAdazI, 12 dvAdazI, trayodazI koI nahI, 28 cturdshii-143| (vratavidhAna saMgraha/pR.118 ) / parameSThI maMtra- maMtra/1/6 / paraloka-pa.pra/tI./110/103/4 para utkRSTo vItarAgacidAnandai kasvabhAva AtmA tasya loko'valokanaM nirvikalpasamAdhau vAnubhavanamiti paralokazabdasyArthaH, athavA lokyante dRzyante jovAdipadArthAH yasmin paramAtmasvarUpe yasya kevalajJAnena vA sa bhavati loka', parazcAsau lokazca paraloka' vyavahAreNa puna' svargApavargalakSaNa paraloko bhaNyate / =1. para arthAta utkRSTa cidAnanda zuddha svabhAva AtmA usakA loka arthAva avalokana nirvikalpasamAdhimai anubhavanA yaha paraloka hai| 2. athavA jisake paramAtma svarUpameM yA kevalajJAnameM jovAdi padArtha dekhe jAve, isalie usa paramAtmAkA nAma paraloka hai / 3. athavA vyavahAra nayakara svargamokSako paraloka kahate hai| 4. svarga aura mokSakA kAraNa bhagavAnakA dharma hai, isalie kevala) bhagavAnako mokSa kahate hai| paravaza aticAra-de0 aticaar/1| unake darzana jinake dvArA 'parodyante' arthAta draSita kiye jAte hai vaha rAddhAnta ( siddhAnta) paravAda kahalAtA hai| isa prakAra paravAdakA kathana kiyaa| paravyapadaza-sa.si 19/36/372/1 anyadAtRdeyArpaNaM paravyapadeza / - isa dAnakI vastukA dAtA anya hai yaha kahakara denA paravyapadeza hai| (rA. vA/7/36/3/558/24); (cA. sA./27/5) paravyapadeza naya-de0 naya/HI/5 / parazurAma yamadagni tApasakA putra ( bRhat kathAkoSa/kathA 56/10 / parasaMgraha naya-de0 naya/III/4! parasamaya-de0 mithyaadRsstti| 2 parasamaya va svasamayake svAdhyAyakA krama-de0 upadeza/3/4-5 / parastrA -de0strI;2 para strI gamanakA niSedha-de0 brahmacarya/3 / parasthAna sannikarSa-de0 sannikarSa / paraspara kalyANaka vrata-de. kalyANaka vrata / paraspara parihAra lakSaNa virodha-de0 virodha / parA--kA.a/mU./166 Nosesa-kamma-NAse appa-sahAveNa jA smuppttii| kammaja-bhAva-khae-viya sA viya pattI parA hodi |smst kauMkA nAza honepara apane svabhAvase jo utpanna hotA hai use parA kahate hai| aura karmoMse utpanna honevAle bhAvoke kSayame jo utpanna hotA hai use bhI parA kahate hai / 16 / mo pA./TI /6/308/18 parA utkRSTA / parA arthAt utkRSTa / parAjaya-zAstrArtha meM hAra jIta sambandho-de0 nyAya/2 / parAtmA -sa.za./To.6/225/15 parAtmA sasArijIvemya. utkRSTa AtmA / sasArImese jo utkRSTa AtmA bana jAtI hai use parAtmA kahate hai| parArtha pramANa-de0 pramANa/1 / -de0 anumAna /1 / parAvarta-azubha nAmakarmakI 26 prakRtimeM-de0prakRti baMdha/2 / parAzara-pA.pra./7/zloka-rAjA zAntanukA putra (76) tathA gAgeya (bhISma ) kA pitA thA (78-80) / eka samaya dhIvarakI kanyA guNAvatIpara mohita ho gyaa| aura usakI santAnako hI rAjya milegA' aisA vacana dekara usase vivAha kiyA (83-115) / parijA-bharata kSetra Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / parikama-dRSTipravAda agakA prathama bheda-de0 zrutajJAna/III/2. AcArya kundakunda (I. 127--176) dvArA SaTUkhaNDAgamake prathama tIna khaNDoMpara prAkRta bhASAmeM likhI gayI TIkA / (de0kundakunda), (vizeSa de0 prishisstt)| parikamoSTaka-gaNita viSayaka-sakalana, vyakalana, guNakAra, bhAgahAra, varga, vargamUla, ghana aura ghanamUla ye 8 viSaya parikarmASTaka kahalAte hai (vizeSa de0 gaNita /I111) / parigaNita-Mathematics. (ja.pa./pra.107) / prigRhiitaa-s.si./7/28/368/1| yA (strI) ekapuruSabhartRkA sA prigRhotaa| jisakA koI eka puruSa bhartA hai vaha parigRhItA kahalAtI hai / (raa.vaa./7/28/2/554/28)| parigraha-parigraha do prakArakA hai-antaraMga va bAhya / jIvokA rAga antaraMga parigraha hai aura rAgI jIvoMko nitya hI jo bAhya padArthoM paravAva-dha.13/5,5010/288/1 "maskarI-kaNabhakSAkSapAda-kapilazauddhodani-cArvAka-jaiminiprabhRtayastadarzanAni ca parodyante dUSyante aneneti paravAdo rAddhAntaH / paravAdo ti grd|" maskarI, kaNabhakSa, akSapAda, kapila, zauddhodani, cArvAka aura jaimini Adi tathA jainendra siddhAnta koza
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ parigraha ye kA grahaNa va sagraha hotA hai, vaha saba bAhya parigraha kahalAtA hai| isakA mUla kAraNa honese vAstava meM antaraga parigraha hI pradhAna hai| usake na honepara bAhya padArtha pariSad saMjJAko prApta nahIM hote, kyoMki ye sAdhakako jabaradastI rAga buddhi utpanna karAneko samartha nahIM hai| phira bhI antaraMga parigrahakA nimitta honeke kAraNa zreyomArga meM inakA tyAga karanA iSTa hai| 9 1 parigrahake lakSaNa / * parigrahake meda 1 nija guNoMkA grahaNa parigraha nahIM / 3 vAtAdika vikArarUpa (zArIrika) mUrcchA parigraha nhiiN| parigrahakI atyanta nindA parigrahakA hisAmeM antarbhAva * * 5 * 5 29 * gRhastha ke grahaNa yogya parigraha sAdhuke grahaNa yogya parigraha / 2 parigraha tyAga vrata va pratimA 1 parigraha tyAga aNuvratakA lakSaNa / 2 parigraha tyAga mahAvratakA lakSaNa / 3 parigraha tyAga pratimAkA lakSaNa / 4 parigraha tyAga vratako pA~ca bhAvanAe~ / vratakI bhAvanAoM sambandhI vizeSa vicAra de0/2 5 parigraha parimANAvratake pA~ca aticAra / 6 parigraha parimANa vrata va pratimAmeM antara / parigraha tyAgako mahimA / parigraha tyAga va vyutsargaM tapameM antara - de0 vyutsarga / 2 / parigraha parimANa va kSetra vRddhi aticAra meM antara 3 1 2 3 parigraha sAmAnya nirdeza 4 5 6 8 1 2 - de0 graMtha 1 kamakA udaya parigraha AdikI apekSA hotA hai -de0 hiMsA / 1/4 samanvaya dAnArtha bhI dhana saMgrahakI icchAkA -de0 udaya/2 / - 30 parigraha -de0 digvata / parigraha meM kadAcit kicit apavAdakA grahaNa - de0 apavAda | vidhiniSedha de0 dAna /6 / aMtaraMga parigrahakI pradhAnatA bAhya parigraha nahIM antaraMga hI hai / tInoM kA sambandhI parigrahameM icchAkI prdhaantaa| abhyantara ke kAraNa bAhya hai, bAhyake kAraNa abhyantara nahIM / antaraMga tyAga hI vAstava meM vrata hai| antaraMga tyAgake binA bAhya tyAga aticitkara hai| bAhya tyAgameM antaraMgako hI pradhAnatA hai| bAhya parigrahakI kathaMcit mukhyatA va gauNatA bAhya parigrahako parigraha kahanA upacAra hai| bAhya tyAgake binA antaraMga tyAga azakya hai / 24 Rs 1 2 3 4 5 6 1. parigraha sAmAnya nirdeza bAhya padArthoMkA Azraya karake hI rAgAdi utpanna hote hai / bAhya parigraha sarvadA bandhakA kAraNa hai| bAhyAbhyantara parigraha samanvaya donoMmeM paraspara avinAbhAvIpanA / bAhya parigrahake grahaNameM icchAkA sadbhAva siddha hai| bAhya parigraha duHkha va icchAkA kAraNa hai / icchA ho parigraha grahaNakA kAraNa hai / AkiMcanya bhAvanAle paricahakA tyAga hotA hai| abhyantaratyAgameM sarvabAhya tyAga antarbhUta hai / parigraha tyAgavatakA prayojana / nizcaya vyavahAra parigrahakA navAyeM / acelakatva ke kAraNa va prayojana - de0 'acelakatva' / 1. parigraha sAmAnya nirdeza 1. parigraha ke lakSaNa ta. sU. /7/17 mUrcchA parigraha |17|= mUrcchA parigraha hai |7| sa.si./4/11/262/5 lobhAyodayAdviSayeSu saGga parigraha sa.si./6/ 12 / 332/10 mamedaMbuddhilakSaNa parigraha | sasi / 7 /10/266/10 rAgAdayaH punaH karmodayatantrA iti anAtmasvabhA paayaa| tatasteSu saGkalpaH parigraha iti yujyate / 1. lobha kaSAyake udayase viSayo maMgako parigraha kahate hai (rA.vA./4/21 3 / 236/7 ), 2. 'yaha vastu merI hai, isa prakArakA saMkalpa rakhanA parigraha hai| (sa.si./0/17/325/6 ) ( rA. nA./6/12/3/525/27) (ta.sA /4/07): ( sApa / 4/56) 3. rAgAdi to hamake udayase hote hai, ata: vaha AtmAkA svabhAva na honese heya hai / isalie unameM honevAlA saMkalpa parigraha hai| yaha bAta bana jAtI hai| (rAvA /7/ 10/5/245/10) / rAmA/6/15/3/225/20 mamedaM vastu ahamasya svAmItyAtmAtmIyAbhimAna' saMkalpaH parigraha hrmucyte| yaha merA hai maiM isakA svAmI isa prakArakA mamatva pariNAma parigraha hai / gha. 12/4,28,6/282/9 parigRhyata iti parigrahaH bAhyArthaH kSetrAdi, parigRhyate aneneti ca parigraha mAhmArthamaheturatra pariNAmaH / = parigRhyate iti parigraha' arthAt jo grahaNa kiyA jAtA hai / isa niruktike anusAra kSetrAdi rUpa bAhya padArtha parigraha kahA jAtA hai, tathA 'parigRhyate aneneti parigraha" jisake dvArA grahaNa kiyA jAtA hai vaha parigraha hai, isa niruktike anusAra yahA~ bAhyapadArtha ke grahaNa kAraNabhUta pariNAma parigraha kahA jAtA hai| sa sA.A./210 icchA parigraha icchA hai vahIM parigraha hai| / = 2. nija guNakA prahaNa parigraha nahIM sa. si./7/17/355/6 yadi mamedamiti saMkalpa parigraha; saMjJAnAdyapi parigrahaH prApnoti tadapi hi mamedamiti saMkApyate rAgAdipariNAmabada meSa doSa 'pramattayogAd itynuvrtte| tato jJAnadarzanacA rizto'pramattasya mohAbhAvAtra murcchA'stIti niSparigraha siddhaM / kica teSAM jJAnAdInAmaheyatvAdAtmasvabhAvatvAdaparigrahatvas / jainendra siddhAnta koTha
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1.parigraha sAmAnya nirdeza parigraha -prazna-'yaha merA hai' isa prakArakA saMkalpa ho parigraha hai to jJAnAdika bho parigraha Thaharate hai, kyoki rAgAdi pariNAmoke samAna jJAnAdikame bho 'yaha merA hai| isa prakArakA saMkalpa hotA hai| uttarayaha koI doSa nahI hai, kyoki 'pramattayogAta' isa padako anuvRtti hotI hai, isalie jo jJAna, dazana aura cAritravAlA hokara pramAda rahita hai usake mohakA abhAva honese murchA nahIM hai, ataeva parigraha rahitapanA siddha hotA hai| dUsare ve jJAnAdika aheya hai aura AtmAke svabhAva hai isalie uname parigrahapanA nahI prApta hotA / (rA.vA /7/17/4/545/14) / 3. vAtAdi vikArarUpa mUrchA parigraha nahIM sa.si /7/17/354/1 loke vAtAdiprakopavizeSasya marchati prasiddhirasti tadgrahaNa kasmAna bhavati / satyamevametat / mUcchiraya moha sAmAnye vartate / "sAmAnyacodanAzca vizeSeSvava tiSThante" ityukta vizeSe vyavasthitaH prigRhyte| - prazna-lokame vAtAdi prakopa vizeSakA nAma mUcchA hai aisI prasidvi hai, isalie yahA~ isa mUcrvAkA grahaNa kyo nahIM kiyA jAtA / uttara-yaha kahanA satya hai, tathApi mUcchi dhAtukA sAmAnya moha artha hai. aura sAmAnya zabda tahagata vizeSome hI rahate hai, aisA mAna lenepara yahA~ mUcrvAkA vizeSa artha ho liyA gayA hai, kyoki yahA~ parigrahakA prakaraNa hai| (rA vA // 17/2/545/3) / 4. parigrahakI atyanta nindA maithuna karmame rata hotA hai| narakAdikameM jitane dukha hai ve saba isase utpanna hote hai| pa. pra /mU /2/88-10 cellA-cellI-putthiyahi tUsai mUDha NibhaMtu / eyahi lajjai NANiyau badhahaM heu muNatu / 88) caTTahi paTTahi kuMDiyahi cellA-celliyaehi / mohu jaNeviNu muNivaraha uppahi pADiya tehi 86 / keNa vi appaDa vaMciyau siru laMcivi chAreNa / sayala vi saMgaNa parihariya jigavaraligadhareNa / -ajJAnI jana celA celI pustakAdikase harSita hotA hai, isame kucha sandeha nahIM hai, aura jJAnIjana ina bAhya padArthose zaramAtA hai, kyoki ina sabauMko bandhakA kAraNa jAnatA hai / 88 / pIchI, kamaNDalu, pustaka aura muni zrAvaka rUpa celA, ajiMkA. zrAvikA ityAdi celI-ye saMgha munibaroko moha utpanna karAke ve unmArga meM DAla dete hai|8| jisa kisIne jinavarakA bheSa dhAraNa karake bhasmase sirake keza lauca kiye hai, lekina saba parigraha nahI chor3e, usane apanI AtmAko Thaga liyA / pra. sA/ta. pra./213 216 sarva eva hi paradravyapratibandhA upayogoparAkatvena niruparAgopayogarUpasya zrAmaNyasya chedAyatanAni tadabhAvAdevAcchinnazrAmaNyama / upadhe . chedatvamaikAntikmeva / vAstavame sarva hI paradravya pratibandhaka upayogake uparaMjaka honese niruparAga upayoga rUpa zrAmaNyake chedake Ayatana hai| unake abhAvase hI acchinna zrAmaNya hotA hai / 213 / upadhime ekAntase sarvathA zrAmaNyakA cheda hI hai| (aura cheda hisA hai)| pu si. u./116 hisApayitvAtsidvA hiMsAntaraGgasaGgeSu / bahiraDgeSu tu niyataM prayAtu mUccheba hisAtvam / 116 // = hisAke paryAya rUpa hone ke kAraNa antara ga parigrahameM hisA svayaM siddha hai, aura bahira ga parigrahame mamatva pariNAma hI hisA bhAvako nizcayase prApta hote hai|116|| jJA./16/12/178 saMgAtkAmastata. krodhastasmAddhisA tayAzubham / tena zvAbhrI gatistasyAM dukhaM vAcAmagocaram / 12. = parigrahase kAma hotA hai, kAmase krodha, krodhase hiMsA, hisAse pApa, aura pApase narakagati hotI hai| usa narakagatimeM vacanoke agocara ati duHkha hotA hai| isa prakAra dukhakA mUla parigraha hai / 12) pa vi./1/53 duAnArtha mavadyakAraNamaho nimranthatAhAnaye, zayyAhetu tRNAdyapi prazaminA lajjAkara svIkRtam / yattarika na gRhasthayogyamapara svarNAdika sAprata, nirgrantheSvapi cettadasti nitarA prAya praviSTaH kali |5318jb ki zayyAke nimitta svIkAra kiye gaye lajjAjanaka tRNa (pyAla) Adi bhI muniyo ke lie Arta-raudra svarUpa duni evaM pApake kAraNa hokara unakI nirgranthatAko naSTa karate hai, taba phira ve gRhasthake yogya anya suvarNAdi kyA usa nirgranthatAke ghAtaka na hoNge| avazya hoNge| phira yadi vartamAnameM nirgrantha muni suvarNAdi rakhatA hai to samajhanA cAhie ki kalikAlakA praveza ho cukA su.pA/mU /16 jassa pariggahagahaNaM appaM bahuya ca havai ligassa / so garahiu jiNavayaNe parigaharahio niraayaaro|16| jisake matameM ligadhArIke parigrahakA alpa vA bahuta grahaNapanA kahA hai so mata tathA usa matakA zraddhAvAna puruSa nindA yogya hai jAte jinamata viSa parigraha rahita hai so nirAgAra hai nirdoSa hai| mo. pA./sU 176 je pacacelasattA gaMthaggAhIya jaaynnaasiilaa| bAdhAkammammi rayA te cattA mokravamaggammi 7g) -jo pA~ca prakArake ( aNDaja, kasija, valkala, romaja, carmaja) vastrameM Asakta hai, maoNganekA jinakA svabhAva hai, bahuri adha karma arthAta pApakarma viSai rata hai, aura sadoSa AhAra karate hai te mokSamArgata cyuta hai / / 'li pA /mU 15 sammUhadi rakkhedi ya aTTa jhAedi bhupyttenn| so pAvamAhidamado tirikvajoNI Na so samaNo / 5 / jo nigrantha ligadhArI parigraha kU sagraha karai hai, athavA tAkA cintavana kare hai, bahuta prayatnase usakI rakSA kara hai, vaha muni mApase mohita huI hai buddhi jisakI aisA pazu hai zramaNa nahI / / (bha. A./ma /1126 1173) / ra sA /mU /106 dhaNadhaNNa paDiggahaNa samaNANa dUsaNa hoi / 10 / - jo muni dhanadhAnya Adi sabakA grahaNa karatA hai vaha muni samasta muniyo ko dUSita karanevAlA hotA hai| mU.A /618 mUla chittA samaNo jo giNhAdo ya bAhira joga / bAhirajogA savve mUlavihUNassa ki karissaMti 918 - jo sAdhu ahiMsAdi mUlaguNoko cheda vRkSamUlAdi yogoko grahaNa karatA hai, so mUlaguNa rahita hai / usa sAdhuke saba bAharake yoga kyA kara sakate hai,unase karmoMkA kSaya nahI ho sktaa|6181 sa si /7/17/355/11 tanmUlA. sarva doSA' saMrakSaNAdayaH sajAyante / tatra ca hiNsaavshyNbhaavinii| tadarthamanRtaM jtpti| cauyaM vA Acarati maithune ca kamaNi prytte| tatprabhavA narakAdiSu dukhprkaaraa| - sana doSa parigraha mUlaka hI hote haiN| 'yaha merA hai' isa prakArake sakalpa hone para sarakSaNa Adi rUpa bhAva hote hai| aura isameM hisA avazyambhAvinI hai| isake lie asatya bolatA hai, corI karatA hai, 5, sAdhuke grahaNa yogya parigraha pra. sA /mU /222-225 chedo jeNa Na vijadi gahaNavisaggemu sevamANassa / samaNo teNiha baTTadu kAla vetta viyANittA 12221 appaDikuTa uvadhi apatthaNijja asajadajaNehi / mucchAdijaNaNarahida geNhadu samaNo jadi vi appaM / 223 / uvayaraNaM jiNamagge liMga jahajAdarUvamidi bhaNidaM / guruvayaNa pi ya viNao suttajjhayaNaM ca NihiTUTha 1223 // -jisa upadhike (AhAra-vihArAdikake ) grahaNa visarjanameM sevana karane meM jisase sevana karane vAleke cheda nahIM hotA usa upadhi yukta kAla kSetrako jAnakara isa lokameM zramaNa bhale varte / 222 / bhale hI alpa ho tathApi jo anindita ho, asayatajanose aprArthanIya ho, aura jo murdhAdiko janana rahita ho, aisA hI upadhi zramaNa grahaNa kro|223| yathAjAta rUpa (janmajAta-nagna) liga jinamArga meM jainendra siddhAnta koza bhA0 3-4
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ parigraha upakaraNa kahA gayA hai, guruke vacana, sUtrokA adhyayana, aura vinaya bho upakaraNa kahI gayI hai / 22 / (vizeSa dekho uparokta gAthAokI ttokaa)| 2. parigraha tyAga vrata va pratimA 1. parigraha tyAga aNuvratakA lakSaNa ra. ke zrA/61 dhanadhAnyAdigrantha parimAya tato'dhikeSu ni spRhtaa| parimitaparigraha syaadicchaaprimaannnaamaapi|61| =dhana dhAnyAdi daza prakArake parigrahako parimita arthAta usakA parimANa karake ki 'itanA rakhege' usase adhikame icchA nahIM rakhanA so parigraha parimANa vrata hai| tathA yaho icchA parimANa vAlA vrata bhI kahA jAtA hai / 611 (ma. si /7/20/358/11), (sa, si /7/26/368/11) / kA a//336-340 jo lohaM NihaNittA satosa-rasAyaNeNa satuTaTho / NiNa di tiNhA duTThA maNNaM to viNassara savva / 336 / jo parimANaM kutrAdi dhaNa-dhaNNa-suvaNNa-khittamAINaM / uvaoga jANittA aNuvvadaM pacama tassa / 3401 -- jo lobha kaSAyako kama karake, santoSa rUpI rasAyanase santuSTa hotA huA, sabako vinazvara jAnakara duSTa tRSNAkA ghAta karatA hai| aura apanI AvazyakatAko jAnakara dhana, dhAnya, suvarNa aura kSetra vagerahakA parimANa karatA hai usake pA~cavA aNuvrata hotA hai / 336-340 / 2. parigraha tyAga mahAvratakA lakSaNa mu. A/6,263 jora NibadvA baddhA pariggahA jIvasabhavA ceva / tesi sakkacAo iyaramhi ya nnimmo'sgo||| gAma NagaraM raNaM thUla saccita bahu sapaDivavava / avya ttha bAhirattha tiviheNa pariggaha bajje / 263 / - jIvake Azrita antara ga parigraha tathA cetana parigraha, va acetana parigraha ityAdikA zakti pragaTa karake tyAga, tathA inase itara jo sayama, jJAna zaucake upakaraNa iname mamatvakA na honA parigraha tyAga mahAvata hai / / grAma, nagara vana kSetra ityAdi bahuta prakArake athavA sUkSma acetana ekarUpa vastra suvarNa Adi bAhya parigraha aura mizyAtvAdi antara ga parigraha - ina sabakA mana, vacana, kAya kuta kArita anumodanAse muniko tyAga karanA caahie| yaha parigraha tyAga kta hai / 263 // ni sA //60 samvesi gathANa tAgoNikhekkha bhAvaNApuSa / pacamavadamidi bhaNida cArittabhara vaha tassa / 60 / -nirapekSa bhAvanA pUrvaka sapirigrahoM kA tyAga usa cAritra bhAra vahana karanevAloko pA~cavA~ vata kahA hai|60 2. parigraha tyAga vrata va pratimA mAnakara abhyantara aura bAhya parigrahako Ananda pUrvaka choDa detA hai use nirgrantha (parigraha tyAgI ) kahate hai / 386 / / sA dha/1/23-26 sagranthavirato ya , prAgvatavAtasphuradhRti / naite me nAhameteSAmityujjhati parigrahAn / 23 / eva vyutsRjya sarvasva, mohaabhibhvhaanye| kicitkAla gRhe tiSThedaudAsya bhAvayansudhI / 26 / pUrvokta ATha pratimA viSayaka vratoke samUhase raphurAyamAna hai santoSa jisake aisA jo zrAvaka 'ye vAstu kSetrAdika padArtha mere nahIM hai, aura mai inakA nahI hU~' aisA makalpa karake vAstu aura kSetra Adika daza prakArake parigrahoko chor3a detA hai vaha zrAvaka parigraha tyAga pratimAvAna kahalAtA hai / 23 / tattvajJAnI zrAvaka isa prakAra sampUrNa parigrahako chor3akara mohake dvArA honevAle AkramaNako naSTa karaneke lie upekSAkA vicAratA huA kucha kAlataka dharame rahe // 26 // lA sa/7/36-42 'navamatimAsthAna cata cAsti gRhaashrye| yatra svarNAdidravyasya sarvatastyajanaM smRtam / 3 / / astyAtmakzarIrArtha vastravezmAdi svIkRtam / dharmasAdhanamAtraM vA zeSa ni zeSaNo yatAm // 41 // syAtpurastAdito yAvatsvAmitva samayoSitAm / tatsarva sarvastyAjya ni zalyo jobanAvadhi / 42 vratI zrAvakakI navama pratimAkA nAma parigraha tyAgapratimA hai| isa pratimAko dhAraNa karanevAlA zrAvaka sAnA caoNdI Adi samasta dravyamAtrakA tyAga kara detA hai / 3 / / tathA kevala apane zarIrake lie vastra ghara Adi Avazyaka padArthoko svIkAra karatA hai athavA dharma sAdhanake lie jina-jina padArthoMkI AvazyakatA paDato hai unakA grahaNa karatA hai| zeSa sabakA tyAga kara detA hai| bhAvArtha--apanI rakSAke lie vastra, ghara vA sthAna, athavA abhiSeka pUjAdike vartana, svAdhyAya Adike lie grantha vA dAna deneke sAdhana rakhatA hai| zeSakA tyAga kara detA hai|41| isa pratimAko dhAraNa karanese pUrva vaha ghara va stro AdikA svAmI ginA jAtA thA parantu aba sabakA janmapayaMntake lie tyAga karake nizalya ho jAnA paDatA hai / 42 // 4. parigraha tyAga vratakI pA~ca bhAvanAe~ 3 parigraha tyAga pratimAkA lakSaNa ra. ka. zrA/145 bAhyeSu dazasu vastuSu mamatvamutsRjya nimamatvarata / svastha satoSapara paricitaparigrahAdvirata / 145 / - jo bAhyake daza prakArake parigraho meM mamatAko choDakara nirmamatAme rata hotA huA mAyAdi rahita sthira aura saMtoSa vRtti dhAraNa karane meM tatpara hai vaha sacita parigrahase virakta arthAta parigrahatyAga pratimAkA dhAraka hai / 145 / (cA sA /38/6) vasu zrA./264 mottaNa batthametaM pariggaha jo vivajjara sesaM / tattha vimuccha Na karei jANai so sAvao Navamo / 26] - jo vastramAtra parigrahako rakhakara zeSa saba parigrahako chor3a detA hai aura svIkRta vastramAtra parigrahameM bhI mULa nahI karatA, use navamAM zrAvaka jAno / 266( guNa zrA/181) (dra s.ttii./45/165/8)| kA. a/386 jA parivajjai gatha abhatara-bAhira ca sANa do| pAva ti maNNamANo Niggayo so have NANI / 386 / -jo jJAno puruSa pApa ta sU/7/8 manojJAmanonedrinya viSayarAgadveSavarjanAni paJca 181manojJa aura amanojJa indriyo ke viSayome kramase rAga aura dveSakA tyAga karanA ye aparigrahavatakI paoNca bhAvanAe~ hai / / (bha. A/mU /1211) (cA. pA/mU /36) / mU A./341 apariggahassa muNiNo sahappharisarasarUvagadhesu / rAgahosAdINa parihAro bhAvaNA paca 341 / =parigraha rahita munike zabda, sparza, rasa, rUpa, gandha, ina pA~ca viSayome rAga dvega na honA-ye pA~ca bhAvanA parigraha tyAga mahAvata kI hai 13411 sa. si/7/6/346/4 parigrahahvAn zakuniriva gRhItamAsakhaNDo'nyeSA tadarthanA patattriNAmihaiva taskarAdInAmabhibhavanIyo bhavati tadarjanarakSaNaprakSayakRtAzca doSAn bahUnavApnoti na cAsya tRptibhavati indhanai rivAgne lobhAbhibhUtatvAcca kAryAkAryAnapekSo bhavati pretya cAzubhA gatimAskandate lubdho'yamiti gahitazca bhavatIti tadviramaNazreya / eva hisAdiSvapAyAvadyadarzana bhAvanIyam / " - jisa prakAra pakSI mAsake TukaDeko prApta karake usako cAhanevAle dUsare pakSiyoMke dvArA parAbhUta hotA hai usI prakAra parigrahavAlA bhI isI lokme usako cAhanevAle cora Adike dvArA parAbhUta hotA hai| tathA usake arjana, rakSaNa aura nAzase honevAle aneka doSoko prApta hotA hai, jaise Idhanase agnikI tRpti nahIM hotii| yaha lobhAtirekke kAraNa kArya aura akAryakA viveka nahIM karatA, paralokme azubha gatiko prApta hotA hai / tathA 'yaha lobhI hai| isa prakArase isakA tiraskAra bhI hotA hai isalie parigrahakA tyAga zreyaskara hai| isa prakAra hisA Adi doSome apAya aura avadyake darzanako bhAvanA karanI caahie| jainendra siddhAnta koza
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. antaraMga parigrahakI pradhAnatA parigraha 5. parigraha pramANAnuvratake pA~ca aticAra ta ma 18/21 kSetravAstuhiraNyasuvarNa dhanadhAgyadAsIdAsakRpyapramANatikramA // 29 kSetra aura vAstuke, hiraNya aura suvarNake, dhana aura dhAnya, dAsI aura dAsake, tathA kupyake pramANakA atikrama ye parigraha pramANa aNucatake paoNca aticAra hai| / 2 (sA. dha/4/64 me udhRta zrI somadevakRta shlok)| ra ka zrA/62 ativAhanAtisaMgrahavismayalobhAtibhAravahanAni / parimitaparigrahamya ca vikSepA paJca lakSyante / 62 =prayojaname adhika savArI rakhanA, AvazyakIya vastuoM kA atizaya saMgraha karanA, parakA vibhava dekhakara Azcarya karanA, bahuta lobha karanA, aura kisIpara bahala bhAra lAdanA ye paoNca parigrahavatake aticAra kahe jAte hai|62|| sA ghaN64 vAstukSetre yogAda dhanadhAnye bandhanAt kanakrUpye / dAnA- tkuSye bhAvAra-na gavAdau garbhato mitImatIyAt / 64) paritrahaparimANANubatakA pAlaka zrAvaka makAna aura khetake viSayame anya makAna aura anya khetake sambandhase, dhana aura dhAnyake viSayame vyAnA baoNdhanese, svarNa aura cA~dIke viSayame bhinnavAtu vagairahake viSayameM mizraNa yA parivartanase tathA gAya baila Adike viSayame garbha se maryAdAko ullaGghana nahI kare 64 / 6. parigraha parimANa vrata va pratimAme antara lA sa /7/40-42 ita pUrva suvarNAdi sakhyAmAtrApakarSaNa / ita' pravRttivittasya mUlAdunmUlana vratam / 40= parigraha tyAga pratimAko svIkAra karanevAleke pahale sonA caoNdI Adi dravyokA parimANa kara rakhA thA, parantu aba isa pratimAko dhAraNa kara lenepara zrAvaka sonA caoNdI Adi dhanakA tyAga kara detA hai|4 7. parigraha tyAgakI mahimA bha A, m /1983 rAgavivAgasataNNAdigiddhi aba titti caskyATTimuhaM / Nissaga Nivuimuhassa kha agi aNa tabhAgaM pi / 1183 / -cakravartikA sukha rAga bhAvako baDhAnevAlA tathA tRSNAko baDhAnevAlA hai| isalie parigrahakA tyAga karanepara rAgadveSarahita muniko jo sukha hotA hai, cakravartIkA sukha usake ananta bhAgakI barAbarI nahI kara sktaa|1183| (bha A/mU /1174-1182 ) / jJA /16/33/181 sarvasagavinirmukta savRtAkSaH sthirAzaya' / dhatte dhyAnadhurA dhIra sayamI vIravaNitA / 33 / -samasta parigrahose jo rahita ho aura indriyoko savararupa karanevAlA ho aisA sthiracitta sayamI muni hI vardhama na bhagavAnkI kahI huI dhyAnakI dhurAko dhAraNa kara sakatA hai / 33 / ma. sA /A /215 viyogabuddhayaiva kevalaM pravartamAnastu sa kila na parigraha syAt / pUrva baddha apane karmake vipAkake kAraNa jJAnIke yadi upabhoga ho to ho, parantu rAgake viyogake kAraNa bAstabameM upabhoga parigraha bhAvako prApta nahI hotA / 146 / kevala viyogabuddhise (heya buddhise) hI pravartamAna vaha ( upabhoga) vAstavame parigraha nahIM hai| yo sA a57 dravyamAtranivRttasya nAsti nivR tirensaa| bhAvato'sti nivRttasya tAttvikI sa vRti. puna 1571-jo manuSya kevala dravyarUpase viSayose virakta hai, unake pApokI nivRtti nahI, kintu jo bhAvarUpase nivRtta hai, unhIke vAstavikarUpase kA~kA sabara hotA hai| 2. tInoM kAla sambandhI parigrahameM icchAkI pradhAnatA sa.sA /A/215 atItastAvat atItatvAdeva sa na parigrahabhAvaM bibharti / anAgatastu AkAkSyANa eva parigrahabhAga vibhRyAta pratyutpannastu sa kli rAgabuddhacA pravartamAno dRSTa / - atIta upabhoga hai vaha atItake kAraNa hI parigraha bhAvako dhAraNa nahIM krtaa| bhaviSyakA upabhoga yadi vAJchAme AtA ho to vaha parigraha bhAvako dhAraNa karatA hai, aura vartamAnakA upabhoga hai vaha yadi rAgabuddhise ho rahA ho to hI parigraha bhAvako dhAraNa karatA hai| pra sA /tA vR./220/266/20 vidyamAne'vidyamAne vA bahiraGgaparigrahe'bhilASe sati nirmalazuddhAtmAnubhUtirUpA cittazuddhi kartuM nAyAti / -vidyamAna vA avidyamAna bahira ga parigrahakI abhilASA rahanepara nirmala zuddhAtmAnubhUti rUpa cittakI zuddhi karaneme nahI aatii| 3. abhyantarake kAraNa bAhya hai, bAhyake kAraNa abhyantara nahI pra sA./tA bR./218/262/20 adhyAtmAnusAreNa mUrUiparAgAdipariNAmAnusAreNa parigraho bhavati na ca bahiraGgaparigrahAnusAreNa / antaraMga mUruipa rAgAdipariNAmoke anusAra parigraha hotA hai bahiraMga parigrahake anusAra nhiiN| rA vA./hi/8/46/767 viSayakA grahaNa to kArya hai aura mUrchA tAkA kAraNa hai jAkA mUrchA kAraNa naSTa hoyagA tAkai bAhya parigrahakA grahaNa kadAcita nahI hoygaa| bahuri jo viSaya grahaNa kU to kAraNa kahe ara mUrchA ke kAraNa na kahe, tinake matameM viSaya rUpa jo parigraha tinake na hote mUccha kA udaya nAhI siddha hoya hai| (tAtai nagnaliMgI bheSIko nagnapanekA prasaMga AtA hai|) 4. antaraga tyAga hI vAstava meM vrata hai de0 parigraha/2/2 meM ni. sA /mU /60 nirapekSa bhAvase kiyA gayA tyAga hI mahAvata hai| de0 parigraha/1/2 pramAda ho vAstavame parigraha hai, usake abhAvame nija guNo meM mUrchAkA bhI abhAva hotA hai| 5. antaraMga tyAgake binA bAhya tyAga akiMcitkara hai bhA. pA./mU /3,5,86 bAhiracAo vihalo abbhataragaMthajuttassa / / pariNAmammi asuddhe gaye muceI bAhare ya jii| bAhiragaMdhaJcAo bhAvavihUNassa ki kuNai / / bAhirasagacAo girisaridarikdarAi AvAso / sayalo NANAjjhayaNo Niratyao bhAvarahiyANa |86|-jo antara ga parigraha arthAt rAgAdise yukta hai usake bAhya parigrahakA tyAga niSphala hai / 3 / jo muni hoya pariNAma azuddha hote bAhya grantha / choDe tau vAhya parigrahakA rayAga hai so bhAva rahita munika kahA karai / kala bhI nahIM karai / / jo puruSa bhAvanArahita hai, tinikA bAhya parigrahakA tyAga, giri, kandarAo AdimeM AvAsa tathA dhyAna adhyayana Adi saba nirarthaka hai|8| (bhaa.paa./m./48-54)| 3. antaraga parigrahako pradhAnatA 1. bAhya parigraha, parigraha nahI antaraMga ho hai sa si19/17/315/3 bAhyasya parigrahatvaM na prApnoti, AdhyAtmikasya sagrahAta / satyamevametata, pradhAnatvAdabhyantara eva saMgRhIta' asatyapi bAhye mameda miti saMkalpavAn saparigraha eva bhavati / prazna-bAhya vastuko parigrahapanA prApta nahIM hotA kyoki 'mU ' isa zabdase abhyantarakA saMgraha hotA hai| uttara-yaha kahanA sahI hai; kyoki pradhAna honese abhyantarakA hI sagraha kiyA hai| yaha spaSTa hI hai ki bAhya parigrahake na rahanepara bhI 'yaha merA hai' aisA sakalpavAlA puruSa parigraha sahita hI hotA hai| (rA. vaa/7/17/3545/6)| sa sA /A /214/ka 146 pUrvabadanijakarmavipAkAta jJAnino yadi bhavatyupabhoga / tadabhavatvatha ca rAgaviyogAt nUname ti na parigrahabhAvam / 146 // jainendra siddhAnta koza
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ parigraha 288 4 bAhya parigrahakI kathaMcita mukhyatA va gauNatA ni sA //75 cAgo vairaga viNA eda do bAriyA bhaNiyA 7 // - vairAgyake binA tyAga viDambanA mAtra hai / / 6. bAhya tyAgameM antaragakI hI pradhAnatA hai sa sA/mU /207 ko NAma bhaNijja buho paradavya mama ima havadi davya / adhyANamappaNo parigaha tu Niyada viyaannto|2071 apane AtmAko hI niyamase para dravya jAnatA huA kauna sA jJAnI yaha kahegA ki yaha paradravya merA dravya hai / 2071 ( s.saa./n./34)| sa.sA/A./207-213 kuto jJAna: paradravya na gRha.NAtoti cet / / AtmAnamAtmana parigraha niyamena vijAnAti, tato na mameda svaM nAhamasya svAmI iti paradravya na parigRhNAti 1207 / icchA parigrahaH / tasya parigraho nAsti yasyecchA naasti| icchA tvajJAnamayo bhAva', ajJAnamayo bhAvastu jJAnino nAsti / tato jJAnI ajJAnamayasya bhAvasya icchAyA abhAvAdadharma ( adharma, azanaM. pAnam 2-11-213 ) necchti| tena jJAnino dharma (Adi) parigraho naasti| sa.sA /A.285-286 yadaiva nimittabhUta dravya pratikrAmati pratyAcaSTe ca tadeva ne mittikabhUta bhAvaM pratikAmati ca yadA tu bhAva pratikAmati pratyA caSTe ca tadA sAkSAdakartava syAt / 283 samastamapi paradravyaM prtyaackssaannstnnimitt| sa sA A /265 kimartho bAhyavastupratiSedha / adhyavasAnapratiSedhArtha / bhAva pratyAcaSTe |206|-prshn-jnyaanii parako kyo grahaNa nahIM karatA / uttara-AtmAko ho niyamase AtmAkA parigraha jAnatA hai, isalie 'yaha merA' 'sva' nahIM hai. mai isakA svAmI nahI hU~' aisA jAnatA huA paradravyakA parigraha nahIM krtaa|2071 2. icchA parigraha hai| usako parigraha nahIM hai jisake icchA nahI hai| icchA to ajJAnamaya bhAva hai, aura ajJAnamayabhAva jJAnIke nahI hotA hai| isalie ajJAnamaya bhAvarUpa icchAke abhAva honese jJAnI dharmako, (adharmako, azanako, pAnako) nahI cAhatA, isalie jJAnIke dharmAdikA parigraha nahI hai / 210-213 / 3. jaba nimittarUpa paradravyakA pratikramaNa va pratyAkhyAna karatA hai, taba usake nai mittika rAgAdi bhAvokA bhI pratikramaNa va pratyAkhyAna ho jAtA hai, taba vaha sAkSAta akartA hI hai / 28 / samasta paradravyakA pratyAkhyAna karatA huA AtmA usake nimittase honevAle bhAvakA pratyAkhyAna karatA hai / 2861 4. adhyavasAna ke pratiSedhArtha hI bAhyavastukA pratiSedha hai| pra. sA/ta pra/220 upavidhIyamAna pratiSedho'ntaragacchedapratiSedha eva syAt |-kiyaa jAnevAlA upadhikA niSedha antaraMga chedakA hI niSedha hai| kA a 'mU /387 bAhiragavihINA dalidda mAvA sahAvado hoti / abbhatara-gatha puNa Na sakkadeko vicha Dedu / 3871- bAhya parigrahase rahita daridro manuSya to svabhAvase hI hote hai, kintu antara ga parigrahako chADaneme koI bhI samartha nahIM hotaa|387| 2. bAhya tyAgake binA antaraga tyAga azakya hai bha A mU./1120 jaha kuDao Na sakko sodhedaM taMdulassa satusassa / taha jIvatsa Na sakA mohamala sgsttss|1120/- UparakA chilakA nikAle binA cAvalakA antara gamala naSTa nahIM hotaa| vaise bAhya parigraha rUpa mala jisake AtmAmeM utpanna huA hai, aise jAtmAkA karmamala naSTa honA azakya hai / 1120 / (pra.sA/ta.pra /220) (an.dh/4/105)| pra.sA.mU /220 Nahi hiravekkho cAgo Na hava di bhivarakhussa aasyvisuddhii| avisuddhassa ya citte kaha Nu kammaravao bihio|220|| -yadi nirapekSa tyAga na ho to bhikSuke bhAvakI vizuddhi nahIM hotI; aura jo bhAvame avizuddha hai usake karmakSaya kaise ho sakatA hai / 220 // bhA pA.mU /3 bhAvavimuddhi NimittaM bAhiragathassa kIrae cAo / bAhya parigrahakA tyAga bhAva vizuddhike artha kiyA jAtA hai| ka pA./1/1,1/zA 50/104 sakka parihariyavva asakkagijammi NimmamA samaNA / tamhA hisAyadaNe apariharaM te kathamahisA |50-saadhujn jo tyAga karaneke lie zakya hotA hai usake tyAga karanekA prayatna karate hai. aura jo tyAga karaneke lie azakya hotA hai usase nirmama hokara rahate hai, isalie tyAga karaneke lie zakya bhI hisAyatanake parihAra nahIM karanepara ahisA kaise ho sakatI hai, arthAta nahIM ho saktI // 50 // sa.sA/A /284-287 yAvannimittabhUtaM dravyaM na pratikrAti na pratyAcaSTe ca tAvannai mittikabhUta bhAva na pratikrAmati na pratyAcaSTe ca, yAvattu bhAvaM na pratikAmati na pratyAcaSTe tAvarakartava syAt / 284-285 samastamapi paradravyamapratyacakSANastannimittaka bhAva na pratyAcaSTe 1286-2871%1. jaba taka usake (AtmAke ) nimittabhUta paradravyake apratikramaNa-apratyAkhyAna hai taba taka usake rAgAdi bhAvokA apratikramaNa-apratyAkhyAna hai, aura jaba taka rAgAdi bhAvokA apratikramaNa-apratyAkhyAna hai, taba taka rAgAdi bhAvokA kartA hI hai / 284-2854 samasta para dravyakA pratyAkhyAna na karatA huA AtmA usake nimittase honevAle bhAvako nahI tyAgatA 206-2871 jJA /16/26-27/180 api sUryastyajeddhAma sthiratva vA surAcala / na puna sagasaMkIrNo munisyAtsaMvRtendriyaH / 26 / bAhyAnapi ca ya' saGgAnparityaktumanIzvara' / sa klIna karmaNA sainya kthamagre haniSyati / 271 - kadAcit sUrya apanA sthAna choDa de aura sumeru parvata sthiratA chor3a de to sambhava hai, parantu parigraha sahita muni kadApi jitendriya nahI ho sakatA / 26 / jo puruSa bAhyake bhI parigrahako choDanemeM asamartha hai vaha napuMsaka Age karmokI senAko kaise hanegA / / 27 / rA.vA /hi /8/46/766 bAhya parigrahakA sadbhAva hoya to amyantarake granthakA abhAva hoya nho| jAta viSayakA grahaNa to kArya hai aura murchA tAkA kAraNa hai| jo bAhya parigraha grahaNa kara hai so mUrdhA to kara hai| so jAkA mUrchA kAraNa naSTa hoyagA tAkai bAhya parigrahakA grahaNa kadAcit nahI hoygaa| 3. bAhya padArthoMkA Azraya karake hI rAgAdi utpanna 4 bAhya parigrahakI kathacit mukhyatA va gauNatA 1. bAhya parigrahako grantha kahanA upacAra hai dha.1/4,1,67/323/6 vadha khettAdoNaM bhaavgthsnnnnaa| kAraNe kjjokyaaraado| vyavahAraNaya par3acca khettAdI gatho, anbha taragathakAraNattAdo edassa pariharaNa Niga thatta / -prazna-kSetrAdiko bhAvagrantha sa jJA kaise ho sakatI hai| uttara-kAraNa me kArya kA upacAra karanese kSetrAdikokI bhAvagrantha sajJA bana jAtA hai| vyavahAranayakI apekSA kSetrAdika granya hai, kyoki ve abhyantara granthake kAraNa hai, aura inakA tyAga karanese niyanyatA hai| sa.sA /mU /265 vatthu paDucca ja puNa ajjhavasANa tu hoi jIvANa / Na ya vatyudo du badho ajjhavasANeNa badhotthi |26|-jiivo ke jo adhyavasAna hotA hai vaha vastuko avalambana kara hotA hai tathApi vastuse bandha nahI hotA, adhyavasAnase hI bandha hotA hai / 26 / ( ka.pA 1,/ gA 51 / 105) ( de raag./5/3)| prasA/mU/221 kidha tamhi Nasthi mucchA Ara bho vA asajamo tassa / tadha paradavammi rado kadhamappANa pasAdhayadi / upadhike sadbhAvameM usa bhikSuke mUrchA, Arambha yA asayama na ho, yaha kaise ho saktA jainendra siddhAnta koza
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ parigraha 5. bAhyAbhyantara parigraha samanvaya hai| (kadApi nahI ho sakatA) tathA jo para dravyame rata ho vaha AtmAko kaise sAdha sakatA hai / 4. bAya parigraha sarvadA bandhakA kAraNa hai pra sA /mU / 216 hapadi va Na hava di bando mamhi jIve'dha kAya ceTamhi / badho dhubamubaMdhodo idisamaNA chaDhiyA savva / 21 / -(sAdhuke ) kAya ceSTA pUrvaka jIvake maranepara bandha hotA hai athavA nahI hAtA, (kintu) upadhise-parigrahase nizcaya hI bandha hotA hai| isalie zramaNone ( sarva jJadevane ) sarva parigrahako choDA hai / 216 // 5. bAhyAbhyantara parigraha samanvaya 1. donoMme paraspara avinAbhAvIpanA bha.A./mU /1615-1616 abbhatarasodhIe gathe Niyamega bAhire ca yadi / abbhataramailo ceva bAhire geNhadi hU gathe / 1615 // abhatara sodhIe bAhirasodhI vi hodi NiyameNa / abbhataradoseNa hu kuNadi Naro bAhire dose 11616 / antara gazuddhise bAhyaparigrahakA niyamase tyAga hotA hai| abhyantara azuddha pariNAmose hI vacana aura zarIrase doSokI utpatti hotI hai| antara gazuddhi hAnese bahira gazuddhi bhI niyamapUrvaka hotI hai| yadi antara gapariNAma malina hoge to manuSya zarIra aura vacanose avazya doSa utpanna karegA / 1615-- pra sA./ta pra./216 upadhe, tasya sarvathA tadavinAbhAvitvaprasiddhya dekAntikAzudropayogasadbhAvasyaikAntikabandhatvena chedatvamai kAntikameva ataeva cAparairapyantaragacchedavattadanantarIyakatvAnprAgeva sarva evopAdhi pratiSedhya / 2 / = parigraha sarvathA azuddhopayogake binA nahI hotA, aisA jo parigrahakA sarvathA azuddhopayogake sAtha avinAbhAvitva hai usase prasiddha honevAle ekAntika azuddhopayogake sadbhAva ke kAraNa parigraha to aikAntika bandha rUpa hai, isalie use cheda aikAntika hI hai| isalie dUsaroko bhI, antaraMgacheda kI bhaoNti prathama hI sabhI parigraha chor3ane yogya hai, kyoki vaha antara ga chedake binA nahI hotA / (prasA./ta pra/221), (de0 prigrh/4/3,4)| 2. bAhya parigrahake grahaName icchAkA sadbhAva siddha hotA hai sa. sA./A /220-223/ka. 151 jJAnin karma na jAtu kartumucita kicittathApyucyate, makSeta na jAtu me yadi para durbhukta evAsi bho.| bandha. syAdupabhogato yadi na tatki kAmacAro'sti te, jJAna sanvasa bandhameSyaparathA svasyAparAdhAddha vam / =he jJAnI / tujhe kabhI koI bhI karma karanA ucita nahIM hai tathApi yadi tU yaha kahe ki "paradravya merA kabhI bhI nahIM hai aura mai use bhogatA hU~" to tujhase kahA jAtA hai ki he bhAI, tU kharAba prakArase bhogane vAlA hai, jo terA nahIM hai use tU bhogatA hai, yaha mahA khedakI bAta hai / yadi tU kahe ki "siddhAntame yaha kahA hai ki paradravyake upabhogase baMdha nahI hotA isalie bhogatA hU~" to kyA tujhe bhoganekI icchA hai tU jJAnarUpa hokara nivAsa kara, anyathA ( yadi bhoganekI icchA karegA) tU nizcayata aparAdhase bandhako prApta hogaa| 3. bAhyaparigraha duHkha va icchAkA kAraNa hai bha. A./mU./1614 jaha pattharo paDato khobhei dahe pasaNNamavi paMka / khobhei pasaMta pi kasAya jIvassa taha gaMtho / 1614 / jaise hradameM pASANa paDanese talabhAgameM dabA huA bhI kIcaDa kSubdha hokara Upara AtA hai vaise parigraha jIvake prazAnta kaSAyoko bhI pragaTa karate hai / 1614 / (bha. A./mU /1612-1613) / kurala/31/1 manye jJAnI pratijJAya yakicita parimuJca ti| tadutpannamahAdu khAnnijAtmA tena rakSita 11 = manuSyane jo vastu choDa dI hai umase paidA hone vAle duHkhase usane apaneko mukta kara liyA hai / / pa pra/mU /108 para jANatu vi parama muNi para-saMsaggu cayati / parasaga: paramappayaha lakkhaha jeNa calati / 108 parama mani utkRSTa Atma dravyako jAnate hue bhI paradravyako chor3a dete hai, kyoki paradravya ke sasargase dhyAna karane yogya jo paramapada usase calAyamAna ho jAte hai / 10 / jJA /16/20 aNumAtrAdapi granthAnmohananthi DhIbhaveta / visarpati tatastRSNA yasyA vizva na zAntaye / 20 = aNumAtra parigrahake rakhanese mohakarmako granthi dRDha hotI hai aura isase tRSNAkI aisI vRddhi ho jAtI hai ki usakI zAntike lie samasta lokakI sampattise bhI pUrA nahI paDatA hai / 20 // 4. icchA hI parigraha grahaNakA kAraNa hai bha. A./mU./1121 rAgo lobho moho saNNAo gAravANi ya udiNNA / to tajhyA ghettuM je gathe buddhI Naro kuNai / 1121 / rAga, lobha aura moha jaba manameM utpanna hote hai taba isa AtmAme bAhyaparigraha grahaNa karanekI buddhi hotI hai / 1121 // (bha A /mU /1612) / 5. bhAkicanya mAvanAse parigrahakA tyAga hotA hai sa, sA./A./286-287 adha karmAdIna pudgaladravyadoSAnna nAma karotyAtmA paradravyapariNAmatve sati AramakAryatvAbhAvAta, tato'dhakarmodezikaM ca pudgaladravya na mama kArya nityamacetanatve sati matkAryatvAbhAvAta, iti tattvajJAnapUrvaka pudgaladravyaM nimittabhUta pratyAcakSANo naimittikabhUtaM badhasAdhaka bhAva pratyAcaSTe / = adha karma Adi pudgaladravyake doSoko AtmA vAstavame nahI karatA kyoki ve paradravyake pariNAma hai isalie unhe AtmAke kAryatvakA abhAva hai, isIlie adha'karma aura auddezika pudgalakarma merA kArya nahIM hai kyoki vaha nitya acetana hai isalie usako mere kAryatvakA abhAva hai," isa prakAra tattvajJAna pUrvaka nimitta bhUta pudgala dravyakA pratyAkhyAna karatA huA AtmA jaise ne mittika bhUta bandha sAdhaka bhAvakA pratyAkhyAna karatA hai| yo, sA. a/6/30 svarUpamAtmano bhAvyaM prdrvyjihaasyaa| na jahAti paradravyamAtmarUpAbhibhAvaka 30 -vidvAnoMko cAhie ki parapadArthoke tyAgakI icchAse AtmAke svarUpakI bhAvanA krai, kyoki jo puruSa AtmAke svarUpakI parvA nahIM karate ve paradravyakA tyAga kahI kara sakate hai / 30 sAmAyika pATha amitagati/24 na santi bAhyA mama kicanArthA', bhavAmi teSA na kdaacnaahN| itthaM vinizcintya vimucya bAhya svastha sadA tvaM bhava bhadra muktyai / 24 / ='kicit bhI bAhya padArtha merA nahIM hai, aura na mai kabhI inakA ho sakatA hU~,' aisA vicAra kara he bhadra / bAhyako choDa aura mukti ke lie svastha ho jA / 24 / ana, dha/4/106 parimucya karaNagocaramarIcikAmujjhitAkhilArambha / tyAjya granthamazeSa tyaktvAparanirmama svazarma bhajet / 106 / - indriya viSaya rUpI marIcikAko choDakara, samasta ArambhAdikako choDakara, samasta gRhiNI Adi bAhya parigrahako choDakara tathA zarIrAdika parigrahoke viSayameM nirmama hokara-'ye mere hai| isa sa kalpako chor3akara sAdhuA~ko nijAtmasvarUpase utpanna sukhakA sevana karanA caahie|106| 6. abhyantara tyAgameM sarva bAhya tyAga antarbhUta hai sa. sA./A /404/ka 236 unmuktamunmocyamazeSatastata, tathAttamAdeyamazeSatastat / yadAtmana. saMhRtasarvazakteH, pUrNasya saMdhAraNamAtmanIha jainendra siddhAnta koza
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ parigraha saMjJA 23jasane sarvayoko sameTa liyA hai apane hona kara liyA hai ) aise pUrNa AtmAkA AtmAmeM dhAraNa karanA sohI saba chor3ane yogya saba chor3A hai, aura grahaNa karane yogya grahaNa kiyA hai / 2360 7. parigraha tyAga vratakA prayojana rA.vA./1/26/10/625/14 niHsaGgatvaM nirbhayatvaM jIvitAzAvyudAsa doSocchedo mokSamArga bhAvanAparatvamityevamAdyaya vyutsargo'bhidhIyate dvividha' / =ni sa gatva, nirbhayatva, jIvitAzAtyAga doSoccheda aura mokSamArga bhAvanAtatparatva Adike lie dono prakArakA vyutsarga karanA atyAvazyaka hai / 8. nizcaya vyavahAra parigrahakA nayArtha gha. 6/4,1.30/323/7 mahAraNaya padma sevAdI gayI. unmadaragaMdhakAraNattAdo / edassa pariharaNaM NiggaMthanta / NicchayaNayaM paDuca micchattAdI gaMtho, kammabaMdhakAraNattAdo / tesi paricAgo Nigga thatta / igamagaraNa tirayaNANuvajogI bajjhanbhatarapariggahaparicAo Niggathanta | = vyavahAra nayakI apekSA kSetrAdika grantha hai, kyoMki, ve abhyantara granthake kAraNa haiM, aura inakA vyAga karanA nirgranthatA hai / nizcayaryakI apekSA mithyAtvAdika grantha hai, kyoki ve karma ke kAraNa hai aura inakA tyAga karanA nirgranthatA hai / naigamanayakI apekSA to ratnatrayameM upayogI paDane vAlA jo bhI bAhya va abhyantara parigrahakA parityAga hai, use nirmanyatA samajhanA caahie| parigraha saMjJA - de0 saMjJA / parigrahAnaMdI raudradhyAna de0 raudradhyAna / parigrAhakI kriyA de0kiyA/3/2 paricAraka - - bha.A./mU./647,648,609 piyayammA divasamA sAmabhIruNo dhIrA / chaMdahU pacayA paccakkhANammiya vidaNDU | 647 // kappAppe kRsattA samAdhimujarA sudarahassA gauvA bhayA aDa dAlIsa tU jiyA 48 jo jArio kAlo bharaderAyade hoi vAsesu / te tArisayA tadiyA coddAlIsaM pi NijjavayA / 679 / - jinakA dharmapara gADha prema hai aura jo svayaM dharmame sthira hai| saMsArase aura pApI jo hamezA bhakta hai| dhairyamA aura pakane abhiprAyako jAnanevAle hai, pratyAkhyAnake jJAtA aise paricAraka kSapakakI zuzrUSA karane yogya mAne gaye hai / 647 // ye AhArapAnAdika padArtha yogya hai, inakA jJAna paricArakoko honA Avazyaka hai| kSapakakA citta samAdhAna karanevAle, prAyazcitta granthako jAnanevAle, AgamajJa, svayaM aura parakA uddhAra karanemeM kuzala, tathA jinakI jagameM kIrti hai aise paricAyaka yati hai / 648 / bharakSetra aura airAvata kSetrameM samasta dezome jo jaisA kAla vartatA hai, usake anusAra niyapaka samajhanA caahie|601 * sahalekhanAgata kSapakakI sevAmeM paricArakoM kI saMkhyAkA niyama - de0 sallekhanA / 5 / paricita dravya nikSepa - de0 nikSepa /5/8 / pariNamana - 1. jJeyArtha pariNamanakA lakSaNa pra. sArA 52 udayagateSu pudgalakarmAzeSu sarasu saMyamAno moharAgadveSapariNatalAva yA pariNamamalakSaNayA kripayA yujyamAna kriyAphalabhUtaM bandhamanubhavati, na tu jJAnAditi / udayagata pudgala karmAyo ati cetita honepara jAnanepara anubhava karanepara - 30 pariNAma moha rAga dveSa pariNata honese jJeyArtha pariNamana svarUpa kriyA ke sAtha yukta hotA huA AtmA kriyA phalarUpa bandhakA anubhava karatA hai / kintu jJAnase nahI' ( isa prakAra prathama hI artha pariNamana kriyAke phalabhUta bandhakA samarthana kiyA gayA hai| ) sa. sA/tA vR/15/152/10 dharmAstikAyo'yamityAdi vikalpa yA jJeyata vicArakAle karoti jIva tadA zuddhAtmasvarUpa vismarati tasminvikalpe kRte sati dharmo'hamiti vikalpa upacAreNa ghaTata iti bhAvArtha / = ' yaha dharmAstikAya hai' aisA vikalpa jaba jIva, jJeyatatva ke vicAra kAla meM karatA hai, usa samaya vaha zuddhAtmAkA svarUpa bhUla jAtA hai ( kyoki upayoga meM eka samaya eka hI vikalpa raha sakatA hai) isalie usa vikalpa kiye jAnepara me dharmAstikAya hU~ aisA upacArase aTita hotA hai| yaha bhAvArtha hai| prasA / pa jayacanda / 52 jJeya padArtharUpase pariNamana karanA arthAt yaha harA hai, yaha pItA hai' ityAdi vikalpa rUpase zeyarUpa padArthoM me pariNamana karanA yaha karmakA bhoganA hai, jJAnakA nahIM |...jnyey padArthoMmeM rukanA- unake sanmukha vRtti honA, vaha jJAnakA svarUpa nahI hai / * anya sambandhita viSaya 1. pariNamana sAmAnyakA lakSaNa / 2. eka dravya dUsare dravyarUpa pariNamana nahIM kara sakatA / - de0 vipariNamana | 3. guNa bhI dravyavat pariNamana karatA hai / 4. akhila dravya pariNamana karatA hai, dravyAMza nahIM / - de0 utpAda / 3 | 5. eka dravya dUsareko pariNamana nahIM karA sakatA / - de0 kartA va kAraNa / III | 6. zuddha anyako apariNAmI kahanekI vivakSA / de0 dravya / 2 / pariNamya pariNAmaka zakti sasA / A / pari. / zakti na0 15 parAtmanimittajJe yajJAnAkAra grahaNagrAhaNasvabhAvarUpA pariNamyapariNAmakatvazakti / = para aura Apa jinakA nimitta hai aise jJeyAkAra jJAnAkAra unakA grahaNa karanA aura grahaNa karAnA aisA svabhAva jisakA rUpa hai, aisI pariNamya pariNAmaara nAma pandrahavIM zakti hai / pariNAma - Result (gha, 4/pra.27 ) pariNAma-jIvake pariNAma ho saMsArake yA mokSake kAraNa hai / vastuke bhAjako pariNAma kahate haiM, aura vaha do prakArakA ga paryAya / guNa apravartamAna yA akramavartI hai aura paryAya pravartamAna va kramavartI paryAyarUpa pariNAma tIna prakArake hai zubha, azubha aura zuddha / tahA~ zuddhapariNAma hI mokSakA kAraNa hai / | - 1. pariNAma sAmAnyakA lakSaNa jainendra siddhAnta koza - de0 dravya / 51 -- de0 guNa / 2 / 1. samAna artha pra. sA. / / 66 sadaTThidaM sahAve davyaM dambassa jo hi pariNAmo atye so sahAyabhavAnI // 11 // pra. sA / rA. pra. / 101 svabhAvastu dravyapariNAmo'bhihita / imyavRttehi trikoTisamayasparzinyA pratikSaNaM tena tena svabhAvena pariNamanAi dravyasvabhAvabhUta eva tAvatpariNAma-svabhAva me avasthita ( hone se ) dravya sata hai; dravyakA jo utpAdavyaya dhauvya sahita pariNAma hai; vaha padArthoM kA svabhAva hai | ( pra. sA./mU./ 106) dravyakA svabhAva pari NAma kahA gayA hai|'' dravyakI vRtti tIna prakArake samayako ( bhUta. bhaviSyada' vartamAna kAlako) sparzita karatI hai. isalie yaha vRti
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariNAma astitva ) pratikSaNa usa usa svabhAvarUpa pariNamita honeke kAraNa yA svabhAvabhUta pariNAma hai| go. jI. / jI /8/15 udayAdinirapekSa pariNAma' / udayAdikI apekSA rahita so pariNAma hai| 2. bhAvake artha meM ta. sU / 5 / 42 tadbhAva pariNAma |42 | sa. si / 5 / 42 / 317/5 dharmAdoni dravyANi yenAtmanA bhavanti sa tadbhAvastattva pariNAma iti AkhyAyate / dharmAdika dravya jisa rUpase hote hai yaha rAjJAya yA tatva hai aura ise ho pariNAma kahate hai| (rA yA / 2 / 42 / 2 / 503 / 2 / gha 15/202 / 7 ko pariNAma jima sAyAdo midhyAva asayama aura kaSAyAdiko pariNAma kahA jAtA hai / 3 AtmalAbha hetuke artha meM rA0vA / 2/1/5/100/21 yasya bhAvasya dravyAtmalAbhamAtrameva heturbhavati nAbhyanimitamasti sapariNAma iti pribhaassyte| jisake hone meM dravyakA svarUpa lAbha mAtra kAraNa hai, anya koI nimitta nahIM hai, usako pariNAma kahA jAtA hai| ( sa mi /2/1/146/6 ), ( pa kA . / ta. pra. / 56 ) / = 4. paryAyake artha meM sasi /5/20/211 / 6 pravyasya paryAyo dharmAntaranivRtti pajanarUpa aparispandAtmaka pariNAma' | = eka dharmako nivRtti karake dUsare dharma ke paidA karane rUpa aura parispandase rahita dravyakI jo paryAya hai use pariNAma kahate hai| ( rA. vA./5/22/21/481/16), ( sa. ma / 27 / 304 / 16 ) / rAvA / 5 / 22/10/400/30 dravyasya svajAtyaparityAgena prayogavisAlakSaNo vikAra pariNAma | 10| dravyasya cetanasyetarasya vAdravyArthikanAyasya abhikSAta svA dravyajAtimahata paryAyArthikanAzavAn mitA kenacida paryAyeNa prAdurbhAva pUrvavyayanivRtipUrvako vikAra prayogavisAlakSaNa pariNAma iti pratipattavya. / - dravyakA apanI sva dravyatva jAtiko nahIM choDate hue jo svAbhAvika yA prAyogika parivartana hotA hai use pariNAma kahate hai / dravyatva jAti yadyapi dravyase bhinna nahIM hai phira bhI dravyAkikI avivakSA aura paryAyArthikako pradhAnatAmeM usakA pRthaka vyavahAra ho jAtA hai| tAtparya yaha hai ki apanI maulika saptA chor3ate hue pUrva paryAyI nivRtipUrvaka ko uttaraparyAyakA utpanna honA hai vahI pariNAma hai| (naca. pa./10); (ta saa./3/46)| si. vi. / To./11/5/702/10 vyaktena ca tAdAtmyaM pariNAmalakSaNam / = vyaktarUpase to tAdAtmya rakhatA ho, arthAt dravya yA guNoMkI vyaktiyo athavA paryAyoMke sAtha tAdAtmya rUpase rahanevAlA pariNamana, pariNAmakA lakSaNa hai| nyA vi./TI./1/10/178 / 11 pariNAmo vivarta / usImeMse utpanna ho hokara usame lIna ho jAnA rUpa vivarta yA parivartana pari NAma hai| pa. dha. / pU./117 sa ca pariNAmo'vasthA / guNoMkI avasthAkA nAma pariNamana hai aura bho de0 'paryAya' 2. pariNAma ke bheda pra. sA./mU./ 181 supariNAmo puNNaM asuho pAva tti bhaNiyamaNNesu / pariNAmo paNNagado dukkhazvayakAraNaM samaye parake prati zubha pariNAma puNya hai aura azubha pariNAma pApa hai, aisA kahA hai| (aura 31 pariNAma bhI dekho praNidhAna) jo dUsaroke prati pravartamAna nahI hai, aisA pariNAma ( zuddha pariNAma ) samayapara dukha kSayakA kAraNa hai| rA. vA /5/12/10/400/34 pariNAmo dvividha anAdirAdimAzca / .. AdimAn prayogajo vaisivazca pariNAma do prakArakA hotA hai - eka anAdi aura dUsarA AdimAn / (sa. si /4/42/317/6), (rA.vA./6/12/2/503 / 1) bAdimAsa do prakAra hai-eka prayogajanya aura dUsarA svAbhAvika / gha. /12/4,2,7,32/27/6 apariyattamANA pariNAmA pariyattamANA NAma / tattha ukkassA majjhimA jahaNNA tti tivihA pariNAmA / - aparivartamAna aura parivartamAna do prakArake pariNAma hote hai| unameM utkRSTa, madhyama va jaghanyake bhedase ve pariNAma tIna prakAra ke hai / (go, ka / jI. pra / 177/207/10) / paM. dha. / / 320,328 kA bhAvArtha pariNAma do prakAra ke hote hai-sara aura visadRza / 1. pariNAma vizeSake lakSaNa 1 AdimAn va anAdimAn pariNAma rA.bA./5/22/10/477/4 anAdirlokasaMsthAnamandarAkArAdi / AdimAn prayogajo vaisrasikazca / tatra cetanasya dravyopazamikAdibhASa karmopamAdyapekSo'pauruSeyatvA vaikhasika hryucyte| jJAnazIlabhAva nAdilakSaNa AcAryAdipuruSaprayoganimittatvAtprayogaja / acetanasya ca mRdAde ghaTasaMsthAnAdipariNAma kuzAhAdipuruSaprayoganimittatvAt prayoga indradhanurAdinAnApariNAmI vaisasika tathA dharmAderaci yojyaH / / / rA. vA./5/42/3/503/10 tatrAnAdirdharmAdInA garayupagrahAdi / na tadasti dharmAdIni dravyANi prA pazcAdgatyupapAdi myA pagrahAdi pazcAdIni iti ki sahi anAdireSAM sabandhaH Adimarica mAhyapratyayApAditotpAda lokakI racanA sumeruparvata Adike AkAra ityAdi anAdi pariNAma hai| AdimA do prakArake hai - eka prayogajanya aura dUsare svAbhAvika cetana dravpake opazamikAdibhAva jo mAtra kamoMke upazama AdikI apekSAse hote hai / puruSa prayatnakI jinameM AvazyakatA nahIM hotI ve vairsika pariNAma hai| jJAna, zIla, bhAvanA Adi guru upadezake nimittase hote hai, ataH ye prayoga hai| acetana miTTo AdikA kumhAra Adike prayoga se honevAlA ghaTa Adi pariNamana prayogaja hai aura indradhanuSa mema Adi rUpase pariNamana vaisasi hai| " dharmAdi dravyoMke garanupagraha Adi pariNAma anAdi hai, jabase ye rUpa hai tabhI se unake ye pariNAma hai| dharmAdi pahale aura gatyupagrahAdi bAda kisI samaya hue hoM aisA nahIM hai / bAhya pratyayoM ke AdhIna utpAda Adi dharmAdi dravyoMke AdimAn pariNAma hai / 2. aparivartamAna va parivartamAna pariNAma gha. 12/4.2,07,32/20/8 agusamaya baddhamANA hoyamANA ca je sakilesa - visohiya pariNAmA te apariyattamANA NAma / jattha puNa ThAidUNa pariNAmAMtara gaMtUNa ega-do Adisamaehi AgamaNaM saMbhavadi te pariNAmA pariyattamANA NAma / prati samaya baDhanevAle yA hIna honevAle jo sanaleza yA vizuddhirUpa pariNAma hote hai ve aparivarta mAna pariNAma kahe jAte hai| kintu jina pariNAmoM meM sthita hokara tathA pariNAmAntarako prApta ho puna. eka do Adi samayoM dvArA unhIM pariNAmoM meM Agamana sambhava hotA hai unhe parivartamAna pariNAma kahate hai| (go. jI. 1/100/200/10 jainendra siddhAnta koza
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariNAma 3 sadRza va visadRza pariNAma paM. dha. / 5 / 182 sahazotpAdo hi yathA syAduSNa pariNaman yathA vahni / syAdityasadRzajanmA haritAtpItaM yathA rasAlaphalam | 12| sahaza utpAda yaha hai ki jaise pariNamana karatI huI agni uSNakI uSNa hI rahatI hai, aura AmakA phala haritavarNa se pItavarNa rUpa ho jAtA hai yaha asadRza utpAda hai | 1820 paM. dha / pU / 327-330 jovasya yathA jJAna pariNAma pariNamastadeveti / sahAsyodAhatiriti [jAtairanatikramA 3245 yadi vA tadiha jJAna pariNAma pariNamanna taditi yata / svAvasare yatsatvaM tadasattva paratra nayayogAt / 328 | atrApi ca sadRSTi santi ca pariNAmato'pi kAlAzA | jAteranatikramata sadRzatvanibandhanA evaM | 320 api nayayogAdvisadRzasAdhanasiddhayai ta eva kAlAzA / samaya samayaH samaya so'pIti bahupratItitvAt // 330| - jaise jIvakA jJAnarUpa pariNAma pariNamana karatA huA prati samaya jJAnarUpa hI rahatA hai yahI jJAnatvarUpa jAtikA ullaghana nahIM karanese sadRzakA udAharaNa hai | 327 | tathA yahA~ para vahI jJAnarUpa pariNAma pariNamana karatA huA yaha yaha nahIM hai 'arthAt pUrvajJAnarUpa nahIM hai| yaha misahakAra hai kyoki vivakSita pariNAmakA apane samaya ko satya hai. dUsare samaya meM paryAyArthikanayakI apekSAse vaha usakA sattva nahIM mAnA jAtA hai |32| aura isa viSaya meM bhI khulAsA yaha hai ki pariNAma se jitane bhI UrdhvAza kalpanArUpa svakAla ke aMza hai ve saba apanI apanI dravyatva jAtiko ullaMghana nahIM karaneke kAraNa se sadRzapaneke dyotaka hai |32| tathA ve hI kAlake aza 'vaha bhI samaya hai, vaha bhI samaya hai, vaha bhI samaya hai' isa prakAra samayome bahutakI pratIti honese paryAyAdhikanakI apekSAne nihatAkI siddhike lie bhI samartha 4 tIvra va manda pariNAma sa. si /6/6/323/10 bAhyAbhyantarahetudIraNavazAdudrivata pariNAmastIva / tadviparIto manda / =bAhya aura udIraNA vaza prApta honeke kAraNa jo utkaTa pariNAma hotA hai vaha tIvrabhAva hai / mandabhAva isase ulaTA hai (rA. bA./6/6/1/511 / 323 / 4. sakhanA sambandhI pariNamana nirdeza bha.A./vi/10/264/10 uddhAya pariNAma iti jIva = vyasya krodhAdinA darzanAdinA vA bhavanaM pariNAma iti yadyapi sAmAnyenokaM tathApi vyastha kAryasyAlocana maha pariNAma iti gRhItastadbhAva pariNAma aisA pUrvAcAryakA vacana hai arthAt jIvArika padArtha krodhAdika vikAroMse athavA samyagdarzanAdika paryAyose pariNata honA yaha pariNAmazabdakA sAmAnya artha hai / tathApi yahA~ yatiko apane kartavyakA hamezA khayAla rahanA pariNAma zabdaka prakaraNa sagata artha samajhanA cAhie / 5. pariNAma ho bandha yA mokSakA kAraNa pro. sAyo / 14 pariNA maiM baMdhu ji kahiu mokkha vi taha ji viyANi / jANe viNu jIva tahu~ taha bhAva hu pariyANi | 14| pariNAmase hI tant bandha kahA hai aura pariNAmase hI mokSa kahA hai / yaha samajha kara, he jIva tU nizcayase una bhAvoMko jAna | 14 | 6. mAlA ke dAnoMvat satkA pariNamana pra. sA./ta.pra / 16 svabhAvAnatikramAstrilakSaNameva sattvamanumodanIyam mukAdama ghathena hi parigRhItAmini phaladAmani samasteSvapi svadhAmamuccakArAt muktAphalepUtaroreSu 32 paridevana 7 dhAmayutarotara suntAlAnAmudayanAtpUrvapUrNa musAphasAnAmA sarvatrApi parasparAnusmRtistha sUtrasyApasthAnAya prasiddhi varati rAvena hi parigRhItanivRttinAne samasteyapi svApasareccAsa pariNAmettarottare vasareSuttarotara pariNAmA nAmuzyanAtpUrvapUrva pariNAmAmAmanuzyanA sarvatrApi parasparAnusmRtizyAmyAnAmyaM prasiddhimavatarati svabhAva se hI trilakSaNa pariNAma paddhati (pariNAmoko paramparA) pravartamAna dravya svabhAvakA atikrama nahI karatA isalie satko trilakSaNa hI anumodita karanA cAhie motiyo hArako bhAMti jaise jisane (amuka) lambAI grahaNa kI hai aime laTakate hue motiyo ke hAra meM, apaneapane sthAnoMmeM prakAzita hote hue samasta motiyo po pIke sthAnoMmeM pIche-pIche motI agara hote hai isalie, aura pahale-pahale ke motI pragaTa nahIM hote isalie sarvatra paraspara anusmRtikA racayitA sUtra avasthita honese trihmaNazva prasiddhiko prApta hotA hai| isI prakAra jisane nitya vRtti grahaNa kI hai aise racita (parimamita) hote hue me apane-apane avasarome prakAzita hote hue samasta pariNAmomeM pIche-pIche avasaropara pIle-pIle pariNAma pragaTa hote hai isalie aura pahale-pahale ke pariNAma nahI pragaTa hote hai isalie, thA sarvatra paraspara anusmRti racanevAlA pravAha avasthita honese prApta hoTA hai (sA. 23) (pra. sA / 1/80) (1/402-403) / kA/ta pra / 16 kA bhAvArtha mAlAke dAnoke sthAnapara bA~sake parva se sabake pariNamanakI siddhi * anya sambandhita viSaya 1. upayoga artha meM pariNAma / 2. zubha va azubha prinnaam| 3. anya vyaktike gupta pariNAma bhI jAna lene sambhava hai 4. pariNAmoMkI vicitratA nigoda se nikalakara mokSa | | = -de0 upayoga/11 - de0 upayoga /lI | - de0 vinaya / 5 / - de0 janya / 1 / 5 agata guNasthAnase pahile sarva pariNAma apa pravRttakaraNa rUpa hote hai / - de0 karaNa / 4 / pariNAma pratyaya prakRtiyA~ - de0 prakRti bandha / 2 | pariNAma yogasthAna de0 yoga / 5 / pariNAma zakti jainendra siddhAnta koza sA./A0/19 zakti meM 16 vyasva bhAvabhUtadhaupavyayotpAdazatimitarakAlimAtramayI pariNAmazakti dravya svabhAva aise bhavya-vyaya-utpAdo sparzita jo samAna rUpa meM asamAna rUpa pariNAma una svarUpa eka ali mAtra pIsI pariNAma hai| pariNAma zuddha pratyAkhyAna - de0 pratyAkhyAna / 1 | pariNAmI -vaha dravyomeM pariNAmI apariNAmI vibhAga- de0 /20 paridAvana - gha. 13/3,4,29 / 46 / 12 saMtApajanana paridAvaNaM NAma / santApa utpanna karanA paridAvaNa kahalAtA hai| paridevana - si./6/12/226 / 2 sapariNAmayam guNa smaraNAnukIrtanapUrvaka svarAnupAbhitApaviSayamA rodanaM paridevanam / =saklezarUpa pariNAmoke honepara guNokA smaraNa aura dUsareke upakArako abhilASA karuNAjanaka ronA paridevana hai / (rA.vA./6/19/6/516 / 39 ) /
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ paridhi pariSada paridhi-1 Circumference (ja pra/pra 107) 2 paridhi 2. pariSaha jayakA lakSaNa nikAlanekI prakriyA-de0 gnnit/11/7/2| sa si /8/2/06/6 pariyahasya jaya paripahaja / - 1958 / jatanA paripoDina-kAyotsarga kA eka aticAra-de0 vyutlaga/1 / pariSaha jaya hai ( rA vA/8/2/6/562/- / / paribhoga-de0 bhog| bha A /vi/1971/1156/18 "du khopAnapAte ka rahalA / paha jaya / " dukha Anepara bhI sakleza pariNAma na honA hI pariSahaparimaha-vastikAkA eka dogha-de0 'vastikA' jaya hai| parimANa-Magnitude (dha 5 pra 27) kA a/m / so viparimaha-vijao hAdi-pIDANa aharauddAH / parimANahIna-Dinensionless (dha 5/ 27) / savaNANa ca muNINa upasama-bhAveNa ja sahaNa / - atyanta bhayAnaka bhUkha AdikI vedanAko jJAnI muni jo zAntabhAse sahana karate hai, parimita--Finite. (japa./pra 107) / use pariSajaya kahate haiM / / parilekhA-de0 priilekhaa| dra sa TI /3/146/10 "kSudhAdivedanAnA tIvodaye'pi samatArUpa parivate-1 AhArakA eka doSa-de0 AhAra/II/4/4, 2 bastikA paramasAmAyikena * nijaparamAtmabhAvanAsaMjAtanirvikAranityAnanda___ kA eka doSa-de0 bastikA / lakSaNasukhAmRtama vittaracalanaM sa pariSahajaya iti / -kSudhAdi bedaparivatana-1 asasaMcAra-de0 gnnit/II/3/1|2 paMca parivartana nAoke tIvra udaya hone para bhI.. samatA rUpa param sAmAyika ke dvArA nija paramAtmAkI bhAvanAse utpanna, vikAra rahita, nityAnanda rUpa rUpa saMsAra-de0 saMsAra / sukhAmRta anubhavase, jo nahI calanA so pariSahajana hai| parivattA -dha/4.1.54/262/11 avisaraNahra puNo puNo bhAvAgamaparimalaNa pariyaTTaNA NAma ! = grahaNa kiyA huA artha vismRta 3. pariSahake bheda na ho jAve, etadartha bAra-bAra bhAvAgamakA parizIlana karanA parivartanA hai / (dh.14/5,6,12/6/5)| ta.sU /1/1 kSutpipAsAzItoSNadaMzamazakanAranyAratistrIcaryAniSadyA zayyAkrozavadhayAcanAlAbharogatRNasparzamalasatkAra puraskAraprajJAjJAnA - parizAtana-dha.6/4,1,66/327/1 tesiM ceva appidasarIrapogga darzanAni // // = kSudhA, tRSA, zIta, uSNa, daMzamazaka, nagnatA, lakhadhANaM saMcaeNa viNA jANijjarA sA parisAdaNakadI NAma / arati, strI, caryA, niSadyA, zayyA, Akroza, vadha, yAcanA, alAbha, - ( pA~coM garIromeMse) vivakSita zarIrake pudgalaskandhoMkI sacayake roga, tRNasparza, mala, satkAra-puraskAra, prajJA, ajJAna aura adarzana ina binA jo nirjarA hoto hai vaha parizAtana kRti kahalAtI hai| nAma vAle pariSaha hai / / (mU A /254-255), (cA.sA /108/3), * anya sambandhita viSaya (ana.dha./6/86-112), (dra.sa/TI/35/146/6 ) / * pariSahajaya vizeSake lakSaNa de vaha baha naam| 1. paoNcoM zarIroMkI saMghAtana parizAtana kRti -~-de0 dha.6/355-451) / 2. pA~coM zarIrokI javanya utkRSTa parizAtana kRti 2. pariSaha nirdeza -de0 dha.4/336-438 / 3. saghAtana parizAtana ( ubhayarUpa) kRti -de0 saghAtana / 1. pariSahake anubhavakA kAraNa kaSAya va doSa hote haiM parizeSa nyAya-(dha1/1.1,44/276/1) yaha bhI nahIM yaha bhI sa si./9/12/431/4 teSu hi akSINakaSAyadoSatvAtsarve saMbhavanti / nahIM to zeSa yaha hI rhaa| -pramatta yAdi guNasthAnomeM kaSAya aura doSoke kSINa na hone se saba pariSaha-garmI, sardI, bhUkha, pyAsa. macchara AdikI bAdhAe~ Anepara pariSaha sambhava hai| Arta pariNAmoMkA na honA athavA dhyAnase na ciganA pariSaha jaya 2. pariSahakI ora lakSya na jAnA hI vAstavika hai| yadyapi alpa bhUmikAome sAdhakako unameM pIDAkA anubhava pariSahajaya hai hotA hai, parantu vairAgya bhAvanAo Adike dvArA vaha paramArtha se calita nahIM hotaa| sa si./8/8/420/10 kSudabAdhA pratyacintanaM zudvijaya / -vadhAjanya bAdhA kA cintana nahI karanA kSadhA pariSaha jaya hai| noTa-isI prakAra pipAsAdi pariSahokI ora lakSya na jAnA hI vaha 1. bheda va lakSaNa vaha nAmakI parighaha jaya hai| -de0 vaha vaha nAma / 1.pariSahakA lakSaNa 3 mArgaNAkI apekSA pariSahoM kI sambhAvanA ta sa/ mArgAcyavananirjarAtha pariSADhavyAH parISahA / 8 mArga se , cA.sA./132/7 narakatiryaggatyo sarve pariSahA. manuthyagatAvAdyabhagA cyuta na honeke lie aura karmoko nirjarAke lie jo sahana karane bhavanti devagatau ghAtikarmotthapariSahai saha vedanIyotpannakSutpipAyogya ho ve pariSaha hai / / sAvadhai saha caturdaza bhavanti / indriyakAyamArgaNayo sarve pariSahA' sa, si/8/2/406/8 kSudAdivedanotpattau varmanirjarArtha sahana pariSahaH / santi vai kriyakadvitayasya devagatibhagA tiryagmanuSyApekSayA dvAvi - kSudAdi vedanAke honepara karmokI nirjarA karaneke lie use saha zati. zeSayogAnAM vedAdimArgaNAnAM ca svakIyaguNasthAnabhaGgA bhvnti| lenA pariSaha hai / (rA. vA/8/2/6/562/6) - naraka aura tiyaMcagatimeM saba pariSaha hotI haiN| manuSyagatimeM rA, vA /8/2/6/262/2 pariSahyata iti priissh|6| -jo sahI jAya Upara kahe anusAra ( guNasthAnavat ) hotI haiN| devagatimeM ghAtIvaha pariSaha hai| karmake udayase honevAlI sAta pariSaha aura vedanIyakarma ke udayase jainendra siddhAnta koza bhA03-5
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariSaha 3. zaMkA samAdhAna honevAlA kSudhA, pipAsA aura vadha, isa prakAra caudaha pariSaha hotI hai| indriya aura kAyamArgaNAmeM saba pariSaha hotI hai| vaikriyaka aura vaikriyakamizrame devagatikI apekSA devagatike anusAra aura tiryaca manuSyoM kI apekSA bAIsa hotI hai| zeSa yoga mArgaNA tathA vedAdi saba mArgaNAomeM apane-apane guNasthAnoM kI apekSA lagA lenA caahie| 4. guNasthAnoMkI apekSA pariSahoMkI sambhAvanA (ta. sU./4/10-12); (sa si./4/10-12/428.431); (rA.vA./6/10 12/613-614 ); ( cA.sA./130-132) / pariSahoMke kAraNabhUta karmoM kA nirdeza ta.sU./3/13-16 jJAnAvaraNe prajJAjJAne // 13 // darzanamohAntarAyayoradarzanAlAbhau // 14 // cAritramohe nAgnyAratistrIniSadyAkrozayAcanAsatkArapuraskArA // 15 // vedanIye zeSA. // 16 // = jJAnAvaraNake sadbhAvameM prajJA aura ajJAna pariSaha hote hai / 13 // darzanamoha aura antarAyake sadbhAvame kramase adarzana aura alAbha pariSaha hote hai // 14 // cAritramohake sadbhAvameM nAgnya, arati, strI,niSadyA, Akroza, yAcanA aura satkAra-puraskAra pariSaha hote hai // 15 // bAkIke saba pariSaha vedanIyake sadbhAvameM hote hai / / 16 // (cA.sA./126/3) / * pariSaha Anepara vairAgya bhAvanAoMkA bhAnA bhI kathaMcitU pariSahajaya hai|-de0alobh, Akroza va badha pariSaha / asambhava guNa- guNakI sthAna vize0 1-7 /sAmAnya cA.sA. sambhava bhavA sambhava gunn-gunnkii| pramANa sthAna vize0 221 12 sAmAnya cA.sA. kSudhA, 11 pipAsA, adarzana 8 , . , zIta, uSNa, daMzamazaka, caryA, zayyA , badha, saveda cA sA. adarzana,20 | arati 7. pariSaha jayakA kAraNa va prayojana ta sU/8/- mArgAcyavananirjarA pariSoDhavyAH parISahA / sa. si /E/8/417/13 jinopadiSTAnmArgAdapracyavamAnAstanmArgaparikramaNaparicayena karmAgamadvAraM saMvRNvanta aupakramika karma phalamanubhavantaH krameNa nirjIrNa karmANo mokSamApnuvanti / -jinadevake dvArA kahe hue mArga se nahIM cyuta honevAle, usa mArgake satata abhyAsa rUpa paricayake dvArA karmAgama dvArako saMvRta karanevAle tathA aupakramika karmaphalako anubhava karanevAle kramase karmoMkI nirjarA karake mokSako prApta hote hai| ana dha/6/83 dukhe bhikSurupasthite zivapathAibhrasyatyadu.khAzritAt tatsanmArgaparigraheNa duritaM roddhU mumukssurnvm| bhoktu ca pratapanakSudAdivapuSo dvAviMzati vedanA', svastho yatsahate parISahajaya sAdhya' sa dhorai param // 3 // saMyamI sAdhu binA dukhoMkA anubhava kiye hI mokSamArgakA sevana kare to vaha usameM dukhoM ke upasthita hote hI bhraSTa ho sakatA hai / jo mumukSu pUrvabaddha karmoko nirjarA karaneke lie AtmasvarUpameM sthita hokara kSudhAdi 22 prakArakI vedanAoMko sahatA hai, usIko pariSaha vijayI kahate hai| dra.saM./TI 157/226/4 parISahajayazceti.. dhyaanhetv.| pariSahajaya dhyAnakA kAraNa hai| *pariSahajaya bhI saMyamakA eka aMga hai-de0 kaayklesh| tRNasparza, sa.si. mokSa param // 3 ||naa svastho yasa " aveda , strI 16 10- sAmAnya sa.si. nAranya, 141 13 | arati. 14 strI, niSadyA, Akroza, yaacnaa| sarakArapuraskAra adarzana 18-12 mAna ka0cA.sA.,814 rahita / 5. eka samayameM eka jIvako pariSahoMkA pramANa ta.sa /8/17 ekAdayo bhAjyA yugapadekasminna kaanviNshtH|17| = eka sAtha eka AtmAmeM unnIsa taka parivaha vikalpase ho sakate hai // 17 // sa.si./6/17 zItoSNapariSahayorekaH zayyAniSadyAcaryANAM cAnyatama eva bhavati ekasminnAtmani / kutH| virodhAt / tastrayANAmapagame yugapadekAtmanotareSA saMbhavADekonaviMzati vikalapA boddhvyaa| - eka AtmAmeM zIta aura uSNa pariSahoM meM se eka, zayyA, niSadyA aura caryA inameM se koI eka pariSaha hI hote hai, kyoMki zIta aura uSNa ina donoMke tathA zayyA, niSadyA aura caryA ina tInoMke eka sAtha honeme virodha AtA hai| ina tInoMke nikAla denepara eka sAtha eka AdamAmeM itara pariSaha sambhava honese saba milakara unnIsa pariSaha jAnanA caahie| (raa.vaa./4/17/2/615/25)| 3. zaMkA samAdhAna 1.kSudAdiko pariSaha va pariSahajaya kahanekA kAraNa bha.A./mU. va TI./1171/1956 sIduNhadasamasayAdiyANa diNNo parisahANa uro| sIdAdiNivAraNAe gaye NiyayaM jahatteNa / 1971 // kSudAdijanyaduHkhaviSayatvAt kSudAdizabdAnAm / tena kSutpipAsAzItoSNadaMzamazakanAranyAdInAM parISahavAco yuktina virudhyte| -zota, uSNa ityAdiko miTAnevAlA vastrAdi parigraha jisane niyamase chor3a diyA hai, usane zIta, uSNa, deza-mazaka vagairaha pariSahA~ko chAtI Age karake zUra puruSake samAna jIta liyA hai, aisA samajhanA cAhie // 1176 // kSudAdikoMse utpanna honevAlA dukha kSudAdi zabdoMkA viSaya hai, isa vAste kSudhA, pipAsA, zIta, uSNa, daMzamazaka, nAgnya ityAdikoMko pariSaha kahanA anucita nahIM hai| .. kezalocako pariSadoM meM kyoM nahIM ginate sa.si./8/8/426/- kezaluThacasaMskArAbhyAmutpannakhedasahana malasAmAnyasahane'ntarbhavatIti na pRthaguktam / -keza lubcana yA kezoMkA saMskAra na karanese utpanna khedako sahanA hotA hai, yaha mala pariSaha sAmAnyameM hI antarbhUta hai| ata. usako pRthak nahIM ginAyA hai| (rA.vA./6/6/24/612/1) / jainendra siddhAnta koza
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ parispanda parihAra prAyazcitta pariSahajaya va kAyaklezameM antara-de0 kAyakleza / parihAra prAyazcitta hai| (rA vA/3/22/9/629/32), (ta.sA/7/26) (bhA pA./TI, 78/223/13) / 3. avadhi Adi darzana pariSahoMkA bhI nirdeza kyo| 2. parihAra prAyazcittake bheda nahIM karate dha. 13/1,4,26/62/4 parihAro viho aNavaTThao para cio cedi / rA.vA./8/8/31/612/33 nUnamasmistadyogyA guNA na santItyevamAdi ___-parihAra do prakArakA hotA hai-anavasthApya aura pAra cik| vacanasahanamavadhyAdidarzanaparISahajaya , tasyopasarUpAnaM kartavyamiti; (caa.saa./144/4)| tanna; ki kAraNam / ajJAnaparISahAvirodhAda / tatkathamiti cet / cA, sA/144/4 tatrAnupasthApana nijaparagaNabhedAi dvividha / - uparokta ucyate-avadhyAdijJAnAbhAve tatsahacaritadarzanAbhAva , Adityasya do bhedomeM se anupasthApana bhI nijagaNa aura paragaNake bhedase do prakAraprakAzAbhAve pratApAbhAvavata / tasmAdajJAnaparISahe'varodha / = prazna ___ kA hotA hai| avadhidarzana Adike na utpanna honepara bhI 'isameM ve guNa nahI hai' Adi rUpase avadhidarzana Adi sambandhI pariSaha ho sakatI hai, ata 3. nija gaNAnupasthApana yA anavasthApyakA lakSaNa usakA nirdeza karanA cAhie thaa| uttara-aisA nahIM hai, kyoki ye dha. 13/1,4,26/62/4 tattha aNavaTThao jahaNNeNa chammAsakAlo ukkAdarzana apane-apane jJAnoke sahacArI hai ata: ajJAnapariSahameM hI sseNa maarsvaasperNto| kAyabhUmIdo parado ceva kayAvihAro paDiinakA antarbhAva ho jAtA hai| jaise-sUrya ke prakAzake abhAvameM pratApa baMdaNavirahido gurubadirittAsesajaNesu kayamoNAbhiggaho rakhavAyanahI hotA, usI taraha avadhijJAnake abhAvameM avadhidarzana nahI vilapurimaDDheyaTThANaNivivayadIhi sosiya-rasa-ruhira-mAso hodi / hotaa| ata. ajJAnapariSahame hI una una avadhidarzanAbhAva Adi - anavasthApyaparihAra prAyazcittakA jaghanya kAla chaha mahInA aura pariSahokA antarbhAva hai| utkRSTa kAla bAraha varSa hai| vaha kAya bhUmise dUra rahakara hI 'vihAra karatA hai, prativandanAse rahita hotA hai, guruke sivAya anya saba 4. dasaveM Adi guNasthAnoM meM pariSahoMke nirdeza sambandhI sAdhuoke sAtha mauna rakhatA hai tathA upavAsa, AcAmla, dinake pUrvAdhameM ekAsana aura nirvikRti Adi tapoM dvArA zarIrake rasa, sa.si./8/10/428/8 Aha yuktaM tAvadvItarAgacchadmasthe mohanIyA rudhira aura mAMsako zoSita karanevAlA hotA hai| bhAvAt tatkRtavakSyamANASTapariSahAbhAvAccaturdazaniyamavacanam / cA, sA./145/1 tena RSyAzramAi dvAtriMzadadaNDAntaravihitavihAreNa sUkSmasAmparAye tu mohodayasabhAvAt 'caturdaza' iti niyamo bAlamunInapi baMdamAnena prativandanAvirahitena guruNA sahAlocayatA nopapadyata iti / tadayuktam, snmaatrtvaav| tatra hi kevalo lobhasaMjvalanakaSAyodaya, so'pytisuukssm'| tato vItarAgachadmasthakalpa zeSajaneSu kRtamaunavratena vidhRtaparADmukhapicchena jaghanyataH paJcapaJcopa vAsA utkRSTataH SaNmAsopaghAsA' karttavyAH, ubhayamapyAdvAdazavarSAtyAta caturdaza' iti niyamastatrApi yujyate / nanu mohodayasahAyA diti / dadinantaroktAndoSAnAcarataH nijagaNopasthApanaM prAyabhAvAnmandodayatvAcca zudAdivedanAbhAvAttatsahanakRtapariSahavyapadezo zcittaM bhavati |-jinko yaha prAyazcitta diyA jAtA hai ve muniyoMnayuktimavatarati / tnn| kiM kAraNam / zaktimAtrasya vivakSi ke Azramase battIsa daNDake antarase baiThate hai, bAlaka muniyoMko tatvAt / sarvArtha siddhidevasya saptamapRthivIgamanasAmarthyavyapadezavat / (kama umrake athavA thoDe dinake dIkSita muniyoko) bhI vandanA vItarAgachadmasthasya karmodayasadbhAvakRtaparISahavyapadezo yuktimavatarati |-prshn-viitraag 'chadmasthake mohanIyake abhAvase tatkRta Age karate hai, parantu badale meM koI muni unhe vandanA nahIM krtaa| ve kahe jAnevAle ATha pariSahokA abhAva honese caudaha pariSahoke guruke sAtha sadA AlocanA karate rahate haiM, zeSa logoM ke sAtha bAta cIta nahIM karate hai parantu maunavrata dhAraNa kiye rahate hai, apanI niyamakA vacana to yukta hai, parantu sUkSmasAmparAya guNasthAnameM mohanIyakA udaya honese caudaha pariSaha hote hai, yaha niyama nahIM pIchIko ulaTI rakhate haiN| kamase kama pA~ca-pA~ca upavAsa aura manatA 1 uttara- yaha kahanA ayukta hai, kyoMki vahA~ mohanIyakI adhikase adhika chaha-chaha mahIneke upavAsa karate rahate hai, aura isa sattAmAtra hai| vahaoNpara kevala lobha saMjvalanakaSAyakA udaya hotA hai,aura prakAra donoM prakArake upavAsa 12 varSa taka karate rahate haiM yaha nija vaha bhI atisUkSma isalie vItarAga chamasthake samAna honese sUkSmasAmpa gaNAnupasthApana nAmakA prAyazcitta hai| rAyameM bhI caudaha pariSaha hote haiM yaha niyama bana jAtA hai |prshn- AcAra sAra/6/54 yaha prAyazcitta uttama, madhyama, va jaghanya tona prakAraina sthAnoM meM mohake udayakI sahAyatA na honese aura manda udaya se diyA jAtA hai| yathA--uttama-12 varSa taka prativarSa 6 mahInekA honese kSudhAdi vedanAkA abhAva hai, isalie inake kAryarUpase pariSaha' upavAsa / madhyama-12 varSa taka prativarSa pratyeka mAsameM 5 se adhika saMjJA yuktiko prApta nahIM hotii| uttara-aisA nahIM hai, kyoki yahA~ aura 15 se kama upavAsa / jaghanya-12 varSa taka prativarSa pratyeka mAsazaktimAtra vivakSita hai| jisa prakAra sarvArtha siddhike devake sAtavI meM 5 upvaas| pRthvIke gamanakI sAmarthyakA nirdeza karate hai, usI prakAra yahA~ bhI 1. paragaNAnupasthApana prAyazcittakA lakSaNa jAnanA caahie| arthAt karmodaya sadbhAvakRta pariSaha vyapadeza ho sakatA hai / (rA. vaa./6/10/2-31613/10)| cA. sA./145/4 sa sAparAdha. svagaNAcAryeNa paragaNAcArya prati protavyaH sopyAcAryastasyAlocanamAkarNya prAyazcittamahattvAcAryAntaraM *kevalImeM pariSahI sambandhI zaMkAeM-de0 kevlii/4| prasthApayati, saptama yAvat pazcimazca prathamAlocanAcArya prati parispanda-1. AtmapradezoMkA parispanda-de0 yoga/1 / 2. prasthApapati, sa eva pUrvaH puurvoktpraayshcittenenmaacryti| -apane jIvake calitAcalita pradeza-de. jova/4] 3, parispandAtmaka saMghake AcArya aise aparAdhIko dUsare saMghake AcAryake samIpa bhejate bhAvakA viSaya-de0 bhAva / hai, ve dUsare saMghake AcArya bhI unakI AlocanA sunakara prAyazcitta parihAra-paraspara parihAralakSaNavirodha-de0 virodha / diye binA hI kisI tIsare sabake AcAryake samIpa bhejate haiM, isI prakAra sAta saMghoMke samIpa unheM bhejate haiM antake arthAva sAtaveM parihAra prAyazcitta saMdhake AcArya unheM pahile AlocanA sunanevAle AcArya ke sa.si./8/22/440/9 pakSamAsAdivibhAgena dUrataH parivarjana parihAra' / samIpa bhejate hai taba ve pahale hI AcArya unheM Upara likhA huA -pakSa mahInA Adike vibhAgase saMghase dUra rakhakara pyAga karanA (nijagaNAnupasthApanameM kahA huA) prAyazcitta dete haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ parihAra vizuddhi parihAra vizuddhi 5. pAracika prAyazcittakA lakSaNa dha 13/5,4,26/62/7 jo so pAra cio so eva viho ceva hodi, kitu sAdhammiyavajiyakhette samAcareyavyo / ettha ukchasseNa chammAsakvavaNa pi uvai cha / = pAra cika tapa bhI isI (avasthApya jaisA) prakArakA hotA hai| kintu ise sAdharmI puruSose rahita kSetrame AcaraNa karanA cAhie / isame utkRSTa rUpase chaha mAsake upavAsakA bhI upadeza diyA gayA hai| AcAra sAra/6/62-64 svadharmarahitakSetre prAyazcitte pUro dite| cAra pAradhikaM jainadharmAtyantaratematam 2 // sagho:zavirodhAntapurastrIgamanAdiSu / doSeSvavandha pApyeSa pAtakIti ahi kRta / 6 // caturvidhana sadhena dezAnniSkAsito'pyada / apane dharma se rahita anya kSetrameM jAkara jahA~ loga dharmako nahI jAnate vahA~ pUrva kathita prAyazcitta karanA pAraM cika hai|62| saMdha aura rAjAse virodha aura anta purakI striyoMme jAne Adi doSoMke honepara usa pApIko caturvidha sadhake dvArA dezase nikAla denA caahie| cA. sA/146/3 pAraJcikamucyate,. cAturvarNya zramaNA saMgha sbhUya tamAhUya eSa mahApAtakI samayabAhyo na vandya kati ghoSayitvA datvAnupasthAna prAyazcittadezAnnirdhATayanti / = pAra cika prAyazcittakI kriyA isa prakAra hai-ki AcArya pahale cAroM prakArake muniyoke saMghako ikaTThA karate haiM, aura phira usa aparAdhI muniko bulAkara ghoSaNA karate hai ki yaha muni mahApApI hai apane matase bAhya hai, isalie vandanA karaneke ayogya hai| isa prakAra ghoSaNA kara tathA anupasthAna nAmakA prAyazcitta dekara use dezase nikAla dete hai| *parihAra prAyazcitta kisako kisa aparAdhameM diyA jAtA hai-de0 prAyazcitta /4 / -parihAra vizuddhi atyanta nirmala cAritra hai jo atyanta dhIra va uccadarzI sAdhuoko hI prApta hotA hai| 1. parihAravizuddhi cAritrakA lakSaNa sa. si /8/18/436/7 pariharaNaM parihAra prANivadhAnnivRtti / tena viziSTA zuddhirya smistatparihAravizuddhicAritram / = prANivadhase nivRttiko parihAra kahate hai| isa yukta zuddhi jisa cAritrameM hotI hai vaha parihAravizuddhi cAritra hai| (rA.vA./8/18/8/617/16) (ta. sA./6/47); (cA, sA /83/5); (go. ka /pra /147/714/7) / paM.saM /prA./1/131 paMcasamido tigutto pariharai sayA vi johu saavjj| paMcajameyajamo vA parihArayasaMjado saah|12| pA~ca samiti aura tIna guptiyose yukta hokara sadA hI sarva sAvadya yogakA parihAra karanA tathA pA~ca yamarUpa bheda sayama (chedopasthApanA) ko athavA eka yamarUpa abheda sayama (sAmAyika) ko dhAraNa karanA parihAra vizuddhi sayama hai, aura usakA dhAraka sAdhu parihAra vizuddhi saMyata kahalAtA hai| (dha. 1/1,1,123/gA. 186/372), (go jI./mU. 471), (paM. saM /1/241) / yo, sA. yo/102 micchAdiu jo pariharaNu sammaddasaNa-suddhi / so parihAravimuddhi muNi lahU pAvahi siva-siddhi / 102 / --mithyAtva Adi ke parihArase jo samyagdarzanakI vizuddhi hotI hai, use parihAravizuddhi samajho, usase joba zIgha mokSa-siddhiko prApta karatA hai|10| dha, 1/1,1,123/370/8 parihArapradhAna' zuddhisayata parihArazuddhisaMyata / -jisake ( hiMsAkA ) parihAra hI pradhAna hai aise zuddhi prApta sa yatoM ko parihAra-zuddhi-sayata kahate hai|| dra.saM./TI./3/148/3 mithyAtvarAgAdivikalpamAlAnA pratyAkhyAnena parihAreNa vizeSeNa svAtmanaH zuddhirmagyaparihAravizuddhizcAritra miti / - miyAla rANAdi nikalapa malAlA pratyAkhyAna arthAta tyAga karake vizeSa rUpame jo pAtmazuddhi asA nirmalatA, so parihAra vizuddhi cAritra hai| 2. parihArAvazuddhi saMyama vidhi bha A/vi /25/364/20 jinamala pasthAsamarthA klapasthitamAcArya muklA parihArasayama gRhanti iti parihArikA bhaNyante / zeSAstepAmanapahA rikA / vasatimAhAra ca muktvA nAnyada gRhanti / sayamArya paninekhana ghnti| cnubimaanupsrgaa-mhnte| dRDhatayo nirantara dhyAnAna hitcittaa| traya , paJca, sapta, naba SaNA niyanti / rogeNa badanayopadra tAzca tatpratikAra cana kurvanti / / ravAdhyAyakAlapratilekhanAdikAzca kriyAna santi tessaa| zmazAnamadhye'pi teSA na dhyAna pratiSdhi / AvazyakAni yathAkAla kurvnti| anujJApya devakulAdiSu vasanti / AsIdhikA ca nidhI dhikA ca niSkramaNe praveze ca saMpAdayanti / nirdezaka muktvA itare dazavidhe samAcAre vartante / upakaraNAdikSAnaM, grahaNa, anupAlana, vinayo, vaMdanA sallApazca na teSAmasti saghana sh| teSA / paraspareNAsti sabhoga / maunAbhigraharatAstisro bhASA muba vA praSTavyAhRtimanujJAkaraNI prazne ca pravRttA ca mArgasya zaktimya vA yogyAyogyatvena zayya,gharagRhasya, basatira vAmino vA prazna... vyAvAdi. kaNTakAdividhe svayaM na nirAkurvanti / pare gadi nizarmastUSNImavatiSThante / tRtIyayAma eva niyogato bhikSArtha gacchanti / yatra kSetre chaTaga caryA apunaruktA bhavanti tatkSetramA saprayogya zeSamayAmiti vrjynti| -jinakalpako dhAraNa karaneme asamartha cAra yA pA~ca sAdhusa pame parihAravizuddhi sayama dhAraNa karate hai| uname bhI eka AcArya kahalAtA hai| zeSame jo pIche se dhAraNa karate hai unhe anupahAraka kahate hai| ye sAdhu bastikA, AhAra, saratara, pIchI va kamaNDalake atirikta anya kucha bhI grahaNa nahIM krte| dhairya pUrvaka upasarga sahate hai| vedanA Adi Anepara bhI usakA pratikAra nahIM karate / nirantara dhyAna va svAdhyAyame magna rahate hai| zmazAname bhI dhyAna karanekA inako niSedha nahIM / yathAkAla Avazyaka kriyAe~ karate hai| zarIrake agoko pIchIse pochane kI kriyA nahIM krte| bastikAke lie usake svAmIse anujJA letA tathA ni sahI asahIke niyamoM ko pAlatA hai| nirdezako choDakara samasta samAcAroko pAlatA hai| apane sAdharmI ke atirikta anya sabake sAtha AdAna, pradAna, vandana, anubhASaNa Adi samasta vyavahArokA tyAga karate hai| AcArya padapara pratiSThita parihAra sayamI una vyavahArokA tyAga nahIM krte| dharmakAryame AcArya se anujJA lenA, vihArame mArga pUchanA, vastikAke svAmIse AjJA lenA, yogya ayogya upakaraNoM ke lie nirNaya karanA, tathA ksiIkA sandeha dUra karaneke lie uttara denA, ina kAryoke atirikta ve maunamai rahate hai, upasarga Anepara svayaM dUra karanekA prayatna nahIM karate, yadi dUsarA dUra kare to mauna rahate hai| tIsare pahara bhikSAko jAte hai| jahA~ cha bhikSAe~ apunarukta mila sake aise sthAna meM rahanA hI yogya samajhate hai| ye dopasthApanA cAritrake dhArI hote hai| 3. guNasthAnoM kI apekSA svAmitva Sa kha 1/1,1/ma 126/375 parihAra-suddhi-saMjadA dosu DhANesu pamattasajada-TThANe appamatta-sjada-TTANe / 126 - parihAra-zuddhisaMyata pramatta aura apramatta ina do guNasthAnoMme hI hote hai / 126 // (dra sa/TI/11/948/2), (go jI m/467,681)| 4. utkRSTa va jaghanya sthAnoMkA svAmitva dha, 7/2,11,166/566/1emA parihArasuddhisa jamaladdhI jahaNiyA kssa hodi| sabasakilisa mAmAiyacheda bachAvaNa bhimuhacarima jainendra siddhAnta koza
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ 37 parihAra vizuddhi parihAra vizuddhi samayaparihArasuddhisaMjadassa / = yaha jaghanya parihArazuddhi sayamalabdhi 8.zaMkA samAdhAna sarva sakliSTa sAmAyika-chedopasthApanA zuddhi saMyamake abhimukha hae antima samayavartI parihAra zuddhisaMyatake hotI hai| dha, 1/1,1,126/275/5 upariSTAskimityayaM sa yamo na bhavediti cenna, dhyAnAmRtasAgarAntarnimagnAtmanA vAcaMyamAnAmupasaMhatagamanAgama5, parihAra saMyama dhAraNameM Ayu sambandhI niyama nAdikAyavyApArANA parihArAnupapatte / pravRttaH pariharati nApravRttadha/1/8/271/327/10 tIsaM vAseNa viNA parihArasuddhisaMjamasya stato noparizTAt sNymo'sti| sNbhvaabhaavaa| -tIsa varSa ke binA parihAra vizuddhi saMyamakA honA dha 1/1,1,126/376/2 parihArardharupariSTAdapi sattvAttatrAsyAstu saMbhava nahIM hai / (go. jii./muu./472/881)| sattvamiti cenna, tatkAyasya pariharaNalakSaNasyAsattvatastatra tadadha.7/2,2.146/167/8 tIsaM vassANi gamiya tado vAsapudhatteNa tittha bhAvAta |-prshn-uuprke AThaveM Adi guNasthAnoM meM yaha sayama kyo yarapAdamUle paccakkhANaNAmadheyapuvva paDhidUNa puNo pacchA parihAra nahIM hotaa| uttara-nahI, kyoki, jinakI AtmAe~ dhyAnarUpI suddhisajabhaM paDiva jiya desUNapuvakoDikAlamacchidUNa debesuppaNNassa sAgarame nimagna hai, jo vacana yamakA (maunakA) pAlana karate hai aura vattavvaM / evamachatIsavassehi UNiyA pudhakoDI parihArasuddhi jinhoMne Ane jAne rUpa sampUrNa zarIra sambandhI vyApAra sakucita sajamassa kAlo vutto| ke vi AiriyA solasabassehi ke vi kara liyA hai aise jIvoMke zubhAzubha kriyAoMkA parihAra bana hI nahIM bAvIsavasse hi UNiyA puvakoDI tti bhaNaM ti / tIsa varSoMko sakatA hai| kyoMki, gamanAgamana rUpa kriyAomeM pravRtti karanevAlA hI bitAkara (phira saMyama grahaNa kiyaa| usake ) pazcAt varSa parihAra kara sakatA hai pravRtti nahIM karanevAlA nhii| isalie Uparake pRthaktvase tIrtha karake pAdamUlame pratyAkhyAna nAmaka pUrvako par3hakara AThave Adi guNasthAnoM meM parihAra zuddhi sayama nahIM bana sakatA hai| puna' tatpazcAt parihAravizuddhi saMyamako prAptakara aura kucha kama prazna-parihAra RddhikI AThaveM Adi guNasthAnome bhI sattA pAthI pUrva koTi varSa taka rahakara devoM meM utpanna hue jIvake uparyukta jAtI hai, ataeva vahA~para isa saMyamakA sadbhAva mAna lenA caahie| kAla pramANa kahanA cAhie / isa prakAra aDatIsa varSose kama pUrvakoTi uttara--nahI, kyoMki, AThave Adi guNasthAnome parihAra Rddhi varSa pramANa parihAra zuddhi saMyatakA kAla kahA gayA hai| koI AcArya pAyI jAtI hai, parantu vahaoNpara parihAra karane rUpa kArya nahI pAyA solaha varSoMse aura koI bAIsa varSoMse kama pUrvakoTi varSapramANa kahate jAtA, isalie AThave Adi guNasthAnoM meM isa sayamakA abhAva hai| hai| (go, jI./jI. pra/473/881/12, 716/1154/11) / dha,5/1,8,271/327/8 etya uvasamasammattaM Nasthi, tIsaM bAseNa viNA parihArasuddhisaMjamasya sbhvaabhaavaa| Na ca tettiyakAla mubasamasammatta ssAvaTThANamatthi, jeNa parihArasuddhisaMjameNa ubasamasammattasmubalI 4. isakI nirmalatA sambandhI vizeSatAe~ hojja / Na ca parihArasuddhisaMjamachaha tassa uvasamaseDIcaDaNahU~ dha.7/2,2,146/167/8 sayamahI hoNa* bAsapudhatteNa titthayarapAda- dasaNamohaNIyassuvasAmaNNaM pi sabhavai, jevasamaseDimhi doNha mUle paccakravANaNAmadheyapuvva paDhidUNa puNo pacchA parihArasuddhisaMjarma pi sajogo hojja / prazna-(parihAravizuddhisaMyatoke upasama paDivajjiya |-srv sukhI hokara* pazcAt varSa pRthaktvase tIrthakara- samyaktva kyoM nahIM hotA 1) uttara-1. parihAra zuddhi sayatoMke ke pAda mUlameM pratyAkhyAna nAmaka pUrvako-par3hakara puna, tatpazcAta upazama samyaktva nahI hotA hai kyoki, tIsa varSa ke binA parihAraparihAra vizuddhi saMyamako prApta karatA hai| (go jI./jI,pra/473/ zuddhi saMyamakA honA sambhava nahIM hai| aura na utane kAlataka 167/8) / upazama samyaktvakA avasthAna rahatA hai, jisase ki parihArazuddhi saMyamake sAtha upazama samyaktva kI upalabdhi ho sake / 2. dUsarI bAta yaha hai ki parihArazuddhi sayamako nahI choDanevAle jIvake upazama 7. isake sAtha anya guNoM va RddhiyoMkA niSedha zreNIpara car3haneke lie darzana mohanIya karmakA upazama hAnA bhI paM. saM /prA /1/164 maNapajjavaparihAro uvasamasammatta doNNi AhArA / sambhava nahIM hai, jisase ki upazama zreNIme upazama samyaktva aura edesu ekkapayade Nasthi tti asesayaM jANe 1164 - mana paryayajJAna parihArazuddhi saMyama, ina donokA bhI saMyoga ho sake / parihAra vizuddhi sayama, prathamopazama samyaktva aura donoM AhAraka arthAta AhArakazarIra aura AhAraka aMgopAga, ina cAroM meM se kisI ekake honepara, zeSa tIna mArgaNAe~ nahIM hotI aisA jAmanA caahie| 9. anya sambandhita viSaya / 14 / (go. jI./mU./730/1325) / dha.4/1,3,6/123/7 (parihArasuddhisaMjadesu) samattasaMjade tejAhAra 1. aprazasta vedoMke sAtha parihAra vizuddhikA virodha -devahA / nntthi| -parihAra vizuddhi saMyatake taijasasamaddhAta aura AhAraka samuddhAta ye do pada nahIM hote| 2. parihAra vizuddhi va apahRta saMyamameM antr| -sayama/2 / dha.41,8,271/327/10 Na ca parihArasuddhisaMjamachadda'tassa ubasama- 3. parihAra vizuddhi saMyamase pratipAta saMbhava hai| -de0 antara/1 / seDIcaDaNa dasaNamohaNIyassuvasAmaNNa pi sNbhvh| - parihAra 4. sAmAyika, chedopasthApanA va parihAra vizuddhimeM antr| vizuddhi sayamako nahI chor3anevAle jIvake upazamazreNIpara car3haneke -de0 chedopsthaapnaa| lie darzana mohanIya karmakA upazama honA bhI saMbhava nahI hai / arthAta 5. parihAra vizuddhi saMyamameM kSAyopazamika bhAvoM smbndhii| parihAravizuddhi saMyamake upazama samyaktva va upazamazreNI honA -de0 sa yata/2 / sambhava nhii| (go. jI./jI, pr./715/12)| 6. parihAra vizuddhi saMyamameM guNasthAna, jIvasamAsa, mArgaNAdha.14/5,6,158/247/1 parihArasuddhisajadassa viuvvaNa riddhI( e) AhArariddhIe ca saha virohaado| - parihArazuddhisayatajIvake sthAnake svAmitva sambandhI 20 prruupnnaaeN| -de0 'st| vikriyARddhi aura AhAraka Rddhike sAtha isa saMyama honekA 7. parihAra vizuddhi saMyatake sat, saMkhyA, sparzana, virodha hai| (go jI./jI.pra/715/1154/11); (go. ka./jI. pra./ kAla, antara, bhAva va alpa bahutva rUpa 116/113/6) ATha prruupnnaaeN| -de0 vaha vaha nAma / jainendra siddhAnta koza
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ parIkSA 38 parokSa 8 parihAra viguddhi ma-mame kamAkA anya, udaya va stv| ---de0vaha vaha nAma / 9 mamI mArgaNAAme Ayake anusAra vyaya honekA niyama / - de. maargshaa| parIkSa-pramAga bhedAmese parokSa bhI eka hai| indriyo va vicAraNA dvArA jo kucha bhI jAnA jAtA hai vaha satra parokSa pramANa hai / chamasthoko padArtha vijJAnake lie ekamAtra yahI sAdhana hai| smRti, tarka, anumAna Adi aneko isake rUpa hai| yadyapi avizada va indriyo Adise honeke kAraNa ise parokSa kahA gayA hai, parantu yaha apramANa nahIM hai, kyoki isake dvArA padArtha kA nizcaya utanA hI dRDha hotA hai, jitanA ki pratyakSake dvArA / parIkSA -- gyA pU/To /1:1/2/8/8 natimya pAlathaNamupAte na veti pramANairava mAraNa parIkSA / ma uhiSTa padArtha ke jo lazyA kahe gaye, ve TIka hai yA nahIM, isakA pramANa dvArA nizcaga ra dhAraNa karaneko parIkSA kahate hai| tattvAryAdhigama bhASya/2/15 dahA UhA taka parIkSA vicAraNA jijJAsA ityanantaram / -IhA, UhA, taka, parIkSA, vicAraNA aura jijJAsA ye ekArthavAcI zabda hai| (aura bhI de0 vicy)| nyA. TI/1/6/8 virudanAnAyuktiprAbaldobalyAvadhAraNAya pravarlamAno vicAra priikssaa| sA khalvetra cedeva syAdeva sthAdityeva pravartate / - paraspara viruddha aneka yuktiyomese kaunasI yukti prabala hai aura kaunasI durbala hai isa bAtake nizcaya karane ke lie 'yadi aisA mAnA jAyegA tA aimA hogA, aura usake viruddha aisA mAnA jAyegA to aisA hogA' isa prakAra jo vicAra kiyA jAtA hai usako parIkSA kahate hai| * anya sambandhita viSaya 1 tacajJAna parIkSAko pradhAnatA 2 parokSAmeM hetukA stana 3 zraddhAname parIkSAkI mukhyatA 4 deva, zAstra, guru AdikI parIkSA 5 sAbukI parIkSAkA vidhi niSedha va upAya 6 parIkSAmeM anubhavakI pradhAnatA -de0 nyaay/2| -de0 hetu| -de0 shrddhaan/2| -de0 vaha vaha nAma / -de0 vinaya/5 // -de0 anubhv/3| 1. pazekSa pramANakA lakSaNa 1 indriyasApekSazAna pra. sA /mU /58 jaM parado viNNANaM ta 'tu parokkha tti bhaNidamaThesu / 58 = parake dvArA honevAlA jo padArtha sambandhI vijJAna hai, vaha parokSa kahA gayA hai / (pra sA./m /40), (sa. si./1/11/101/5); (rA. vA./ 1/11/7/52/30), (pra.sA/tA. bR./58/76/12) rA. vA /1/11/6/12/24 upAttAnupAttaparaprAdhAnyAdavagama' parokSam / / upAttAnI ndriyANi manazca, anupAtaM prakAzopadezAdi para tatprAdhAnyAdavagamaH , prokssm| tathA matizrutAvaraNakSayopazame sati jJasvabhAvasyAtmana svamevArthAnupalabdhumasamarthasya pUrvoktapratyayapradhAna jJAna parAyattatvAttadubhaya prokssmityucye| upAtta-indriyA~ aura mana tathA anupAtta-prakAza upadezAdi 'para' hai| parakI pradhAnatAse honevAlA jJAna parokSa hai| (sa sA /A /13/ka 8), (ta. sA /1/16) (dha.6/1,1,45/143/3)(dha.13/5,5,21/212/1), (pra sA/ta pra./ 55), (go jI/jI.pra/366/765/8) tathA usI prakAra matijJAnAvaraNa aura zrutajJAnAvaraNakA kSayopazama honepara jJasvabhAva parantu svaya padArthoM ko grahaNa karaneke lie asamartha hue AtmAke pUrvokta pratyayokI pradhAnatAse utpanna honevAlA jJAna parAdhIna honese parokSa hai / (ma si /1/11/101/5), (dha, 1/4,1,45/144/1) / pra sA/ta pra/58 yatta khalu paradravyabhUtAdanta karaNAdindriyAtparopa dezAdupalabdhe saskArAdAlokAdervA nimittatAmupagamArasva viSayamupagatasyAstra paricchedana tat parata prAdurbhavatparokSamityAlakSAte / --nimittatA prApta jo paradragabhUta anta karaNa (mana ) indriya, para padeza, upalabdha (jAnaneko zakti) saskAra yA prakAzAdika hai, una dvArA hone vAlA sva viSayabhUna padArtha kA jJAna para ke dvArA pragaTa hotA hai isalie parokSake rUpame jAnA jAtA hai| (da sa /TI1M 27/12) 2. avizadazAna pa mu/-/1 (vizada pratyana pa mu /2/1) parokSamitarat / 16 -vida ati rapaTa jJAna kA pratyakSa kahate hai| isase bhinna arthAt avizada ko para pramANa vadate hai| nyA dI/3/1/51/1 avizadapratibhAsa parokSam / yaspa jJAnasya pratibhAso vizo na bhanati taparokSamityartha / avaizadyamaspaSTa / = avizada pratibhAsako parokSa kahate hai| jisa jJAnakA pratimAsa vizada nahI hai vaha parokSapramANa hai| avizadatA aspaSTatAko karate hai| (ma bha ta /47/10) parIkSAmUkha-A0 mANikyanandi (I01003) dvArA saskRta bhASAme racita sUtranibaddha nyAyaviSayaka grantha hai / isame chaha adhikAra hai, aura kula 207 sUtra haiN| isapara do TIkAe~ upalabdha hai- prabhAcandra ma04 (I0650- 1020) kRta prameyakamalamAnaNDa nAmakI sarakta TIkA aura pa jayacanda chAbaDA (I0 1806)'kRta bhASA ttokaa| (tI./3/11) parIkSita-1.abhimanyu kA putra thaa| kRSNajoke dvArA isa ko rAjya minA thaa| (pA pu./22/33) / 2, kuruvaMzI rAjA thaa| pAcAla deza (kurukSetra ) me rAjya karatA thaa| (rAjA janamejayakA pitA thA) samaya-I0pU0 1470-1450 (bhAratIya itihAsa /286) vizeSa de0 itihaas/3/3| parota-Trams (ja pa /pra. 107) (de0 'gaNita'/I/11) / parotAnaMta-de0 ananta / parItAsaMkhyAta-de0 asaMkhyAta / parolakhA-bha A/vi/6/116 paDilehA ArAdhanAyA vyAkSepeNa binA mizibha pati na vA rAjyAya dezaraya grAmanagarAdestatra pradhAnasya vA zobhanaM vA neti eva nirUpaNam / paDilehA-ArAdhanAme yadi vinna upasthita ho to ArAdhanAkI siddhi nahIM hotii| ata usako nirvighnatAke lie rAjya, deza, gA~va, nagarakA zubha hogA yA azubha hogA usakA pAlokana krnaa| 2. parokSa jJAnake bheda-1. mati zrutakI apekSA ta sU 1/11 Aya parokSam / 11 / / - Adike do jJAna arthAta mati aura mutajJAna parokSa pramANa hai / (dha 1/4,1,45/143/), (na ca. vR/ 171), (ja p/13/53)| dra sa TI /1/15/2 zeSacatuSTaya parokSamiti / = zeSa kumati, kuzruta, mati aura tajJAna ye cAra parokSa hai| jainendra siddhAnta koza
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryApti parokSa ni, sA /tA vR./12 matizrutajJAnadvitayamapi paramArthata parokSam / 2. smRti Adi kI apekSA vyavahArata pratyakSaM ca bhvti| - bhati aura zrujJAna dono hI ta sa /1/13 mati' smRti sajJA cintAbhinitrodha itpanantaram / paramArtha se parokSa hai aura vyavahArase pratyakSa hote hai| mati, smRti, manA cintA aura abhinibodha ye paryAyavAcI pra sA /tA vR/12/73/15 indriyajJAna yadyapi vyavahAreNa pratyakSa nAma hai| bhaNyate, tathApi nizcayena kevalajJAnApekSayA parokSameva / - indriyanyA samU/2/2/2/8 pratyakSAnumAnopamAnazabdA pramANAni / / jJAna yadyapi vyavahArase pratyakSa kahA jAtA hai, tathApi nizcayanayase nyA va/mu /2/2/9/106 na catuSTa bamaitiyApittisabhavAbhAva kevalajJAnakI apekSA paroza hI hai / ( nyA. dii/2/112/34/2)| prAmANyAt / / nyAyadarzaname pramANa cAra hote hai-pratyakSa, anumAna, pa.dha./1/700 Abhinibodhikabodho viSayaviSayisaMnikarSajastaupamAna aura zabda / 3 / pramANa cAra hI nahI hote hai kintu aitihya, smAta / bhavati para niyamAdapi ca matipurassara zruta jJAnam 1000 / athapitti sambhava aura abhAva ye cAra aura milakara ATha pramANa hai| - matijJAna viSaya vipayIke sannikarSa se utpanna hotA hai, aura zrutapa mu/3/2 pratyakSAdinimitta smRtipratyabhijJAnatarmanumAnAgabhedaM jJAna bhIniyamase matijJAna pUrvaka hotA hai, isalie ve dono jJAna 2 / vaha parokSajJAna pratyakSa AdikI sahAyatAse hotA hai aura paro, kahalAte hai / 7701 (pa.dha/pU /701,707 ) / usake smRti, pratyabhijJAna, tarka, anumAna aura Agama pA~ca bheda * indriya jJAnakI parokSatA sambandhI zaMkA samAdhAna hai / 2 / (syA ma./28/321/21); (nyA. dii./3/83/53/1)| syA ma./28/322/5 pramANAntarANA punarapittyupamAnasa bhavaprAti -de0 zrutajJAna/1/1 bhaitihyAdInAmAtraiva antarbhAvaH / = arthApatti, upamAna, sambhava, * matijJAnakA paramArthameM koI mUlya nahI prAtibha, aitihya AdikA antarbhAva pratyakSa aura parokSa pramANo me ho -de0 mtijnyaan/2| jAtA hai| * samyagdarzanakI kathaMcit parokSatA 3. parokSAmAsakA lakSaNa -de0 samyagdarzana/I/3 / pa. ma./6/7 vaizadyo'pi parokSa tadAbhAsa mImAsakasya karaNasya jJAnavata / 5. parokSajJAnako pramANapanA kaise ghaTita hotA hai parokSajJAnako vizada mAnanA parokSAbhAsa hai, jisa prakAra parokSa rA vA/1/12/7/12/26 atrA'nye upAlabhante- parokSa pramANaM na rUpase abhimata mImAMsakoMkA indriyajJAna vizada honese parokSAbhAsa bhavati, pramIyate'neneti hi pramANam, na ca parokSeNa kiMcitpramIyatekahA jAtA hai| parokSaravAdeva iti, so'nupAlambha / kuta / ataeva / yasmAta 'parAyata * mati zrRta jJAna-de0 vaha vaha nAma / parokSam' ityucyate na 'anavabodha' iti / -prazna-'jisake dvArA nirNaya kiyA jAye use pramANa kahate haiM isa lakSaNake anusAra parokSa * smRti Adi sambandhI viSaya-de0 mati jJAna/3 / honeke kAraNa usase (indriya jJAnase) kisI bhI bAtakA nirNaya nahIM * smRti AdimeM paraspara kAraNakAryamAva kiyA jA sakatA, isalie parokSa nAmakA koI pramANa nahIM hai / -de0 mtijnyaan/3| uttara-yaha zaMkA ThIka nahIM hai, kyoMki yahA~ parokSakA artha ajJAna yA anavabodha nahI hai kintu parAdhIna jJAna hai / 1. mati zrata jJAnakI parokSatAkA kAraNa parodaya--parodaya vandhI prakRtiyA~-de0 udy/7| pra sA /mU /57 paradavya te akvANeva sahAvo tti apaNo bhaNidA / paropakAra-de0 upakAra / ubaladdha tehi kadha paccakha appaNo hodi / 57 -ve indriyoM paradavya hai, unhe AtmasvabhAvarUpa nahIM kahA hai, unake dvArA jJAta AramA paryakAsana-de0 Asana / kA pratyakSa kaise ho sakatA hai arthAda nahIM ho sakatA / 57) paryanuyojyopekSaNa nigrahasthAnarA. vA /2/8/18/122/6 apratyakSA ghaTAdayo'grAhakanimittagrAhyatvAi nyA sU /12/21/317 nigrahasthAnaprAptasyAnigraha paryanuyojyo pekSaNam / dhUmAdyanumitAgnivat / agrAhakamindriyaM tadvigame'pi gRhItaramaraNAt / 21 / nigrahathAnameM prApta huekA nigraha na karanA 'paryanuyojyopekSaNa' gavAkSavata / indriyoM agrAhaka hai, kyoki unake naSTa ho jAnepara nAmaka nigra sthAna hAtA hai| (zlo vA, 4/nyA./244/414/27 me bhI smRti dekhI jAtI hai| jaise khiDakI naSTa ho jAnepara bhI usake uddhRt)| dvArA dekhanevAlA sthira rahatA hai usI prakAra indriyose dekhanevAlA paryavasanna-nizcaya / ( sa bha ta /4/1) / grAhaka AtmA sthira hai, ata agrAhaka nimittase grAhya honeke kAraNa Tandriya grAhya padArtha parokSa hI hai| paghAta-yoni sthAnameM praveza karate hI jIva vahA~ apane zarIrake. ka pA 1/1,14116/24/3 madi-sudaNANANi parokkhANi, pAeNa tatA yogA kucha pudgala vargaNAoMkA grahaNa yA AhAra karatA hai| tatpazcAva avisdbhaavdsnnaado| mati aura zruta ye dono jJAna parokSa hai, unake dvArA kramase zarIra, zvAsa, indriya, bhASA va manakA nirmANa kyoki iname prAya aspaSTatA dekhI jAtI hai| daratA hai / yadyapi sthUla dRSTi se dekhnepara isa kArya me bahuta kAla lagatA pa mu/2/12 sAvaraNatve karaNa janyatve ca pratibandhasaMbhavAta 12= Ava- hai, para sUkSma dRSTise dekhane para uparokta chahA~ kAryakI zakti eka antaraNa sahita aura indriyokI sahAyatAse honevAle jJAnakA pratibandha muhUrta me pUrI kara letA hai| inhe hI usakI chaha paryAptiyA~ kahate hai| sabhava hai| isalie vaha parokSa hai)| ekendriyAdi jIvoko una-unameM sambhava cAra, pA~ca, chaha taka paryAnyA. vi./vR /1/3/66/24 ida tu punarindriyajJAna parisphuTamapi ptiyA~ sambhava hai| jaba taka zarIra paryApti niSpanna nahIM hotI, taba nAtmamAtrApejha tadanyasyendriyasyApyapekSaNAt / ata eka.nadhikalatyA taka vaha nivRtti aparyApta sajJAko prApta hotA hai, aura zarIra paryApti parokSameveti matam / indriyajJAna yadyapi vizada hai parantu AtmamAtra- pUrNa kara cukanepara paryApta kahalAne lagatA hai, bhale abhI indriya Adi kI apekSAse utpanna na hokara anya indriyA dikakI apekSAse utpanna cAra paryAptiyA~ pUrNa na huI hoN| kucha jIva to zarIra paryApti pUrNa kiye hotA hai. ataH pratyakSajJAnake lakSaNa meM ekAga vikala honese parokSa hI binA hI mara jAte haiM, ve kSudabhavadhArI, eka zvAsame 18 bAra janmamAnA gayA hai| maraNa karanevAle labdhyaparyApta jIva kahalAte hai| jainendra siddhAnta koza
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryAsa 1 1 2 3 5 6 7 8 1 * 2 * bheda va lakSaNa paryApta aparyApta sAmAnyakA lakSaNa / paryApta aparyApta nAmakarmake lakSaNa / paryApta meda / chahoM paryAptiyoM ke lakSaNa | nirvata paryAparyAsa lkssnn| paryApta va aparyApta nirvRtike lakSaNa / labdhyaparyAptakA lakSaNa / atIta paryAptakA lakSaNa / 1 2 paryApta nirdeza va tatsambandhI zaMkAe~ SaT paryAptiyoMke pratiSThApana va niSThApana kAla sambandhI niyama | garma zarIrakI utpattikA krama 30 janma / 2 / thaa| kamadayake kAraNa paryApta va aparyApta paryAptAparyApta prakRtibokA baMdha udaya va sa - de0 vaha vaha nAma / kitanI paryApta pUrNa honepara paryApta khlaayeN| 3 4 vigrahamatimai paryApta kaheM yA aparyApta / 5 nivRti aparyAptako paryApta kaise kahate ho| 6 indriya paryApti pUrNa ho jAnepara bhI mAjhApaikA grahaNa kyoM nahIM hotaa| paryApta va prANoM antara / ucchvAsa paryApti va ucchvAsa prANoMmeM antara / - de0 ucchvAsa | paryAptAparyApta jIvoMmeM prANoMkA svAmitva / - de0 prANa/1 3 paryAptAparyAtakA svAmitva va tatsambandhI zaMkAe~ / paryAziyoMkA kAya mArgaNAneM antarbhAva / -de0 maargnnaa| sabhI mArgaNAoM meM Apake anusAra vyaya honekA niyama / -de0 mArgamA / paryAptoM kI apekSA aparyApta jIva kama hai| - 60 anyatva/2/6/2 kisa jIvako kitanI paryAptiyoM sambhava hai / aparyAptoMko sambatva utpanna kyoM nahIM hotaa| jaba mizrayogI va samudUdhAta kevalI meM samyaktva pAyA jAtA hai, to apayaza meM kyoM nhiiN| - 30 AhAraka /4/et eka jInameM paryApta aparyApta donoM bhAva kaise sambhava hai| - 30 bAhAraka /4/6 paryApta niyamase sammUmi hI hote haiN| 0 mUrcchana / 40 * 1. bheda va lakSaNa aparyAptakoMke janma va guNasthAna sambandhI / - de0 janma / 6 / - de0 lezyA / 5 / paryApta avasthAmai levaayeN| aparyApta kAlameM sarvotkRSTa kleza va vizuddhi samaya nahIM / 0 vizuddhi / apayazAvasthAmeM vibhaMga jJAnakA abhAva / -de0 avadhijJAna/1 paryAptaparyApta guNasthAna, jIvasamAsa, mArgaNA sthAnake svAmitva sambandhI 10 prarUpaNAe~ / - de0 sat / pApa sat (astitva, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahutvarUpa ATha prarUpaNAe~ / - de0 vaha vaha nAma / aparyAptAvasthAmai AhAraka mizrakAyayogI, tica nAraka, deva AdikoMmeM samyaktva va guNasthAnoMke vidhi niSedha sambandhI zaMkA samAdhAna / -- de0 vaha vaha nAma / aparyAptakoMse lauTe hue jIvoMke sarva laghu kAlameM saMyamAdi utpanna nahIM hotA / aparyApta avasthAmeM tInoM samyaka sambandhI niyama Adi / - de0 saMyama / 20 sadbhAva va abhAva - de0 janma / 30 1. bheda va lakSaNa 1. paryApti - aparyApta sAmAnyakA lakSaNa - paM. saM / prA / 1 / 43 'jaha puNNApuNNAI giha-ghaDa-vasthAiyAI davvAIM / saha puNyApuNNAoM pattiyarA muNeyanyA // 43 // jisa prakAra gRha, ghaTa, vakhAdika acetana imya pUrva aura vapUrNa dono prakArake hote haiM, usI prakAra jIva bhI pUrNa aura apane donoM prakAra ke hote haiN| pUrNa jIvoMko paryApta aura apUrNa jIvoMko apa jAnanA caahie| (dha. 2/11/gA. 211/117); (paM.saM./ /9/127); (go, jI / mu. / 11 / 326) / 1/1.1.24/240/4 paryAnInAmardha nimpannAvasthA aparyApta jIvanahetutvaM tatsthamanapekSya zaktiniSpattimA paryAnirucyate / gha. 1/1.100/319/6 AhArazarIra niSpatiH paryASTa paryAptiyoMkI apUrNatAko aparyApta kahate haiN| indriyAdimeM vidyamAna jIvanake kAraNapane kI apekSA na karake indriyAdi rUpa zaktikI pUrNatAmAtrako paryApta kahate hai | 250 AhAra zarIrAdiko niSpattiko paryApta kahate hai| 111 (dha.1/1.1.40/260/10 ) jainendra siddhAnta koza kA a. / mU / 134 - 135 AhAra-harIrIdiyaNissA musA bhAsa-maNasANaM pariNayAbAre jAosasIo | 1341 tassevakAraNa puggalAna jAhU vipattI sA pada // 133 // - AhAra zarIra, indriya Adike vyApAroMmeM arthAt pravRttiyoM meM pariNamana karane kI jo zaktiyoM hai, una zaktiyoMke kAraNa jo gala skandha hai una pudgala skandhoMkI niSpattiko paryApta kahate hai / go jI jI pra/2/21/1 pari samanyAya, aSThi-paryAptiH zaktiniSpattirityartha / cAroM taraphase prAptiko paryApti kahate hai /
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryApta 2. paryApta aparyApta nAmakarmake lakSaNa * sa. si./8/11/362/2 yadudayAhArAdiparyAptinivRtti tatparyAptinAma | viSayabhAvahetucaryAzanAna jisake udayase AhAra vidhaparyAptyabhAvaheturaparyAptinAma / Adi paryAptiyoko racanA hotI hai vaha paryApta nAmakarma hai jo prakArako paryAziyo ke abhAgakA hetu hai maha apanA karma hai / (rA. vA./8/11/31.33 / 576/11 ); (dha. 6/1,6-1,28/62/3 ); (mo.ka./jI.pra./13/30/9.13) / gha. 13/5,5,101/365/7 jassa kammassudapaNa jIvApajattA hoti taM kammaM pajjatta NAma / jassa kammasudaeNa jIvA apajjattA hoti taM - jisa karma ke udayase jIva paryApta hote haiM vaha kammamapajjatta NAma / paryApta nAmakarma hai jisa karma ke udayase jIna aparyApta hote haiM yaha aparyApta nAmakarma hai| 3. paryApti ke bheda mU. A /1045 AhAre ya sarore taha iMdiya ANapANa bhAsAe / hoMti maNo vi ya kamaso pajjattIo jiNamAdA / 1045 / - AhAra, zarIra, indriya, zvAsocchrAsa, bhASA aura mana aise paryA kaho hai (bhopA./24), (paM.sa./9/24), (sa.si./6/99/ 32 / 3), (dha. 2/1,1/gA 218/417 ); ( rA vA / 8 / 11 / 31 / 576/ 13) (19.9.14/254/4 ) ( 1/1.1,00/312/1) (go. jo // 992/326) ( kA.a./mU./104-134) (pa.sa./ /9/928). (go.ka./jI.pra./13/20/1). (go.jI./jI.pra./911/226/10) | = 4. chaha paryApsiyoMke lakSaNa bha. 1/9.1.24/154/6 vArIranAmaka moMdayAta galavipAkina AhAravargamAgatagalaskandha samavetAnantu paramANu niSpAdita AmAnakSetrasthA karmaskandhasamandhato mUrtIbhUtamAtmAnaM samavetatvena samAzra - yanti / teSAmupagatAnAM khalarasaparyAyai pariNamanazaktenimittAnAmAtirAhAraparyApti / taM khalabhAga tilakhalopamamasthyAdisthirAvayatilasamAna rasamArga rasarudhiravasAzukrAdinAnaparaudArikAdizarIrayapariNAmazvayupetAnAM skandhAmAmavAsi zarIraparyAciH yogyadezasthita rUpAdiviziSTArtha grahaNazayutpattenimitta pudgalapracayAvAptirindriyaparyAptiH / ... ucch vAsanissaraNazaternimitalAvAzarAnapAnaparyAbhAvAvargaNAH / .. 41 skandAcatubhidhabhASAkAreNa pariNamanazaternimittanogatapracayAvAtiSAparyApti / manIvargagA skandhanianu dhRtArthazaktinimittaH mana paryA dravyamano'STambhenAnubhUtArthasma raNarutpatirmanaH patirvA zarIra nAmakarmake udayase jo paraspara ananta paramANuoke sambandhase utpanna hue hai, aura jo AtmAse vyApta AkAza kSetrame sthita hai, aise pudgala vipAkI AhArakavargaNA sambandhI pudgala skandha, karma skandhake sambandhase kathaM - cimUrtapane ko prApta hue hai, AtmAke sAtha samavAya rUpase sambandhako prApta hote hai, una khala bhAga aura rasa bhAgake bhedase pariNamana karane kI zaktise bane hue Agata pudgala skandhoMkI prAptiko AhAra paryApti kahate hai / : tilakI khalIke samAna usa khala bhAgako haDDI Adi kaThina avayava rUpase aura tila telake samAna rasa bhAgako rasa, rudhira, vasA, vIrya Adi drava avayava rUpase pariNamana karanevAle audArikAdi dona zarIrokI zaktise yukta puhagata skandhoMkI prAptiko zarIra paryApta kahate hai / yogya dezameM sthita rUpAdise yukta padArthoMke grahaNa karane rUpa zaktikI utpattike nimitta bhUta pudgala pracayako prAptiko indriyaparyApta kahate haiN| ucvAsa aura niHzvAsa rUpa zaktiko pUrNatAke nimittata hagar3ha pracayakI prAptiko AnapAna paryApta kahate hai / ... bhASAvargaNAke skandhoMke nimittase cAra .. bhA0 3-6 1. bheda va lakSaNa prakArakI bhASA rUpase pariNamana karanekI zaktike nimittabhUta nokarmayatapracayako prAptiko bhASAparyAti kahate hai anubhUta arthake smaraNa rUpa zaktike nimita manovargaNA skandhoM se niSpanna pudgala pracayako mana paryApti kahate hai / athavA dravyamanake Alambanase anubhUta arthake smaraNarUpa zaktiko utpattiko mana - kahate hai| gojI/jI/11/226 / 12 atra audArikane kriyikAhArakazarIranAmakarmodaprathamamayAdi kRlA darItrapaTryApiryAyapariNa manayogyataskandhAt khattarasabhAgena pariNamapitu paryA zinAmakarmodayAmaSTamasa bhUtAtmana zaktiniSpatirAhArapayati tathA gilaskandhAnA khabhAgam asyAdisthirAyamarUpeNa rasabhArga rudhirAdidrArUpe ca pariNamayitu' zaktiniSpati zarIraparyApta AvaraNayoryAntarAyakSayopazamabhi bhitAtmano yogya dezAvasthitarUpAdiviSayApAre zaktiniSpatirjAtinAmakarmodayajanitendriyaparyApti' AhAravargamAyAgataskandhA uc vAsanizvAsarUpeNa pariNamayi ucchavAsanizyAsanAmayajanitazaktiniSpattiruvAsanizvAsaparyAta svaranAmakarmodayamazAda bhASAvargaNAmAskandhAda satpAtyobhavAnubhavabhASArUpeNa pariNamavi zaktiniSpati bhASAparyApta manovAgalaskandhAn aMgopAganAmakarmodayabalAdhAnena dravyamanorUpeNa pariNamavituM dravyamanobalAdhAnena yAvaraNavIryAntarAya kSayopazamavizeSeNaguNadoSavicArAnusmaraNapra vidhAnalakSaNabhAgamana pariNama zaktiniSpattirmana paryAptiH / - audArika, vaikriyaka vA AhAraka inameM se kisa hI zarIrarUpa nAmakarma kI prakRtike udaya honekA prathama samaya se lagAkara, jo tIna zarIra aura chaha paryApta rUpa paryAya pariNamane yogya pudgala skandhako khalarasa bhAgarUpa pariNAmAvanaiko paryAptinAmA nAmakarmake udayase aisI zakti nipaje-jaise tilako pelakara khala aura tela rUpa pariNamA, tese koI pudgalato khala rUpa pariNa mAtrai koI pudgala rasa ruup| aisI zakti honeko AhAra paryApta kahate hai / khalarasa bhAgarUpa pariNata hue una pudgala skandhoM meM se vabhAgako haDDI, dharma Adi sthira avayavarUpate aura rasabhAgako rudhira, zukaityAdi rUpase pariNamAnekI zakti ho, usako zarIra paryApta kahate hai / mati zruta jJAna aura cakSu acakSu darzanakA AbaraNa tathA vIryAntarAya karmake kSayopazamase utpanna jo AtmAke yathA yogya dravyendriyakA sthAna rUpa pradezoMse varNAdikake grahaNarUpa upayogakI zakti jAtinAmA nAmakarmase nipajai so indriya paryApti hai / AhAraka vargaNArUpa pudgalaskandhoMkI zvAsozvAsa rUpa parimAlakI vANi ho. zvAsozvAsa nAmakarmase nipaje so zvAsozvAsa paryApta hai / svaranAmakarmake udayase bhASA vargaNA rUpa pudgala skandhoko satya, asatya, ubhaya, anubhaya bhASArUpa pariNamAvanekI zaktikI jo niSpatti hoi so bhASAparyApti hai| manovargaNA rUpa jo pudgalaskandha, unako aMgopAMga nAmakarmake udayase dravyamanarUpa pariNamAvanekI zakti hoi, aura usI dravyamanake AdhArase manakA AvaraNa ara vIryAntarAya karmake kSayopazama vizeSase guNadoSa vicAra, atItakA yAda karanA, anugatameM yAda rakhanA ityAdi rUpa bhAvamanakI zakti hoi usako mana paryApti kahate hai / 5. nirRti paryAptAparyApta ke lakSaNa go.jI././129/331 tasya udaye NimaNiyajanti miDiyAhodi / jAva sarIramapuNNaM Nivvatti apuNNago bhavati / 1211 paryAptinAmakarmake udayase ekendriyAdi jIva apane-apane yogya paryAptiyoMkI sampUrNatAko zaktile yuta hote haiN| jana taka zarIra pUrNa nahIM hotI, utane kAla taka arthAt eka samaya kama zarIraparyApti sambandhI antarmuhUrta paryanta nivRtti apayaza kahate hai| arthA jainendra siddhAnta koza
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryA patti jaba zarIra paryAsa pUrNa ho jAtI hai taba nivRtti paryApta kahate haiN| 121 kA.a./136 gomayajanti pajAba samaNodi tAvita apuNya mana puNo bhande puNyo | 136 // jIvaparyAsa ko grahaNa karate hue jaba taka mana paryAptiko samApta nahI kara letA tabataka nivRtyaparyApta kahA jAtA hai| aura jaba mana paryAptiko pUrNa kara letA hai taba (nivRtti) paryApta kahA jAtA hai| 6. paryApta va aparyApta nirvRtike lakSaNa gha 14 / 5, 6,287/352/8 jahaNNAu abadho jahaNNiyApajjantaNivvattINAma bhavassa paDhamasamayappahuDi jAna jahaNAuvabadhassa carimasamayo tti tAva esA jahaNiyA Nivtratti tti bhaNida hodi / **jahaNNadhoto saMtaM kudo jIvaNiyANA visesAdo (1253/6 8. 14/56646/504/2 ghAta khudA bhavaggaNasvaritatto sa addhANaM gatUNa suhumaNigodajIva apajjattANaM bagheNa jahaNaNaM jaM NiseyA bhavaggaNaM tassa jahaNiyA apaNasamiti sindhA / 14/5.6.662/16/10 sarIrajatI pativisI sarIranivyatiTUTThANa NAma / 1. jaghanya AyubandhakI jaghanya paryAptanivRtti sajJA hai / bhavake prathama samayase lekara jaghanya Ayubandhake antima samaya taka yaha jaghanya nivRti hotI hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai / yahA~ jaghanya bandha grahaNa karanA cAhie jaghanyasattva nahIM, kyoMki anyathA jIvanIya sthAna vizeSa adhika nahIM banate / 20 ghAta kSullaka bhava grahaNa ke Upara usase sakhyAtaguNA adhvAna jAkara sUkSma nigoda aparyApta jIvoMke jaghanya niSeka kSullaka bhava grahaNa hotA hai| usakI jaghanya aparyApta nivRti sajJA hai / 3, zarIraparyAptikI nivRtikA nAma zarIra ni tisthAna hai| 7. layaparyAtakA lakSaNa bha 1/1.1.40/260/11 apayazanAmakarmodayajanitazanasyAvibhakti vRttaya aparyAptA / = aparyApta nAmakarma ke udayase utpanna huI zakti jina jIvoMkI zarIra paryApta pUrNa na karake marane rUpa avasthA vizeSa utpanna ho jAtI hai, unheM aparyApta kahate hai / = go. jI /mU./122 use du anugNarasa ya sagasagajanya vidi tomara apajasa sADu | 122 // aparyApta nAmakarma ke udayase ekendriyAdi ne jo apane-apane yogya paryAyoMko pUrNa na karake ucchvAsake aThArahave bhAga pramANa antarmuhUrta me hI maraNa pAva te jIna sandhi kahe gaye hai| kA a./mU./120 usAsadvArasame bhAge jo maradi ma ya samANedi / ekko vi ya pajjatI laddhi apuNNo have so du 1137 jo jIva zvAsake aThAhane bhAgame mara jAtA hai, eka bhI paryAptiko samApta nahI kara pAtA. use labdhi aparyApta kahate hai / 42 go. jI jo / 122 / 332/4 lA svastha paryAptiniSThApanayogyatayA aparyAptA aniSpannA labdhyaparyAptA iti nirukte / -labdhi arthAt apanI paryAmiyaoNkI sampUrNa tAkI yogyatA tohiri aparyApta arthAta niSpanna na bhaye te sandhi aparyApta kahie / 8. atIta paryAptikA lakSaNa gha. 2/1, 1/416/13 edAsi chaNhamabhAvo adIda pajjattI NAma / chaha paryAyoMke abhAvako atIta paryApta kahate hai| 2. paryApta nirdeza va tatsambandhI zaMkAe~ 2. paryApta nirdeza va tatsambandhI zaMkAe~ 1. SaT paryAptiyoMke pratiSThApana va niSThApana kAla sambandhI niyama 1. sAmAnya niyama gha. 1/1.1.24/264/6 sA (AhAraparyAsa) ca nAntarmuhUrta mantareNa samayeke vopajAyate Atmano'krameNa tathAvidhapariNAmAbhAvAccharIropAdAnaprathamakhamayAdArabhyAntarmuhurte nAhAraparyA zarmiSpadyata iti yAvat / -sAhAraparyApta' pazcAdantarmuhurtena nisspdyte| sApi tata pazcAdantarmuhUrtAdupajAyate / eSApi tasmAdantarmuhUrta kAle samatIte bhvet| eSApi (bhASAparyAhi api) pazcAdantarmuhUrtA etAsA prArambho'krameNa janmasamayAdAramya tAsAM sattvAbhyupagamAt / niSpattistu puna krameNa / =vaha AhAra paryApti antarmuhUrta ke binA kevala eka samayame utpanna nahIM ho jAtI hai, kyoMki AtmAkA eka sAtha AhAraparyApta rUpase pariNamana nahI ho sakatA hai| isalie zarIrako grahaNa karaneke prathama samayase lekara eka antarmuhurta meM AhAraparyA pUrNa hotI hai| vaha zarIra paryApti AhAra paryAptike pazcAta eka antarmuhUrtame pUrNa hotI hai yaha indriyaparyAta bhI zarIraparyApta ke pazcAda eka antarmuhurta meM pUrNa hotI hai| nAsomA paryAta bhI indriyapati eka antarmuhUrta paracAya pUrNa hotI hai bhASA paryApti bhI AnapAna pahile eka antarmuhUrta pazcAda pUrNa hotI hai.ina ho paryAptayokA prArambha yugapada hotA hai, kyoMki janma samayase lekara hI inakA astitva pAyA jAtA hai / parantu pUrNatA kramahotI hai / (go. jI./mU. va. jI. pra / 120/328 ) / 2. gatikI apekSA mu. A /1049 pajjatIpAtA bhiNmuhuroNa hoti gAyalyA aNu'samayaM pajjatI savvesi covavAdINa | 1048 / manuSya tiryaMca jIva paryA siyokara pUrNa antarmuhUrta meM hote hai aisA jAnanA aura jo deva nArakI hai una sabake samaya-samaya prati pUrNatA hotI hai / 1048 // di. pa / adhikAra/gAyA na pAyeNa Niraya mile jAvUrNatA muhUttamete / mI pAvasAkassima bhayajudo ho |2/1933 upajate bhavane unavAdapure mahAri saya pAti upajata jAdA atomuhatega 13/2001] jAyaMte rasoe ubAdapure mahArihe sapane jAdA ya muhuseNaM chappajjanttIo pArvati / 8/567 // - nArakI jIva.. utpanna hokara eka antarmuhUrta kAlameM yaha paryAptiyoko pUrNa kara Akasmika bhayase yukta hotA hai / (2/313) / bhavanavAsiyo ke bhavana meM (deva) utpanna honeke pazcAt antarmuhurta me hI vaha paryAptiyoko prApta kara lete hai | (206) deva suralokake bhItara eka muhUrta meM hI chaha payoko prApta kara lete hai | ( 8 568 ) / 2. karmodayake kAraNa paryApta va aparyApta saMjJA gha. 3/1,2,70/391/2 ettha ajayamega apanantaNAmakammodayasahidajIvA ghettavvA / aNNA pajjattaNAmakammodayasahitaNivvatti apajjanttANa pi apajjattavayaNeNa ghnnppsgaado| evaM pajjantA idi puNe pajjataNAmakammodayasahidajIvA ghettamyA aNNAjjAmakammodayasahida zivyatita gahanAvavatIyo yahA~ sUtrameM aparyApta padase apayaza nAmakarmake udayase yukta jIvANa karanA caahie| anyathA paryApta nAmakarmake udayase yukta nivRtta jIvoMkA bhI aparyApta isa vacanase grahaNa prApta ho jAyegA / isI prakAra paryApta aisA kahanevara paryApta nAmakarmake udayase yukta jIvokA grahaNa karanA caahie| anyathA paryApta nAmakarma ke udayase yukta nivRtyaparyApta jIvoMkA grahaNa nahIM hogA / jainendra siddhAnta koza C
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryApti 2. paryApti nirdeza va tatsambandhI zaMkAe~ 3. kitanI paryApti pUrNa honepara paryApta kahalAye dha. 1/1,1,76/315/10 kimekayA paryAptyA niSpanna uta sAkalyaina niSpanna iti' zarIraparyApdayA nippanna paryApta iti bhnnyte| prazna-(ekendriyAdi jIva apane-apane yogya chaha, pA~ca, cAra paryAptiyomeMse) kisI eka paryAptise pUrNatAko prApta huA paryAptaka kahalAtA hai yA sampUrNa paryAptiyose pUrNatAko prApta huA paryAptaka kahalAtA hai ? uttara-sabhI jIva zarIra paryAptike niSpanna honepara paryAptaka kahe jAte hai| 4. vigraha gatimeM paryApta kaheM yA aparyApta dha, 1/1,1,64/334/4 atha syAdvigrahagatau kArmaNazarIrANI na paryAptistathA paryAptInA SaNNAM niSpatterabhAvAt / na aparyAptAste ArambhAtprabhRti A uparamAdantarAlAvasthAyAmaparyAptivyapadezAt / na cAnArambhakasya sa vyapadeza. atiprasaGgAt / tatastRtIyamapyavasthAntara vaktavyamiti naiSa doSa., teSAmaparyApteSvantarbhAvAt / nAtiprasaGgo'pi kAmaNazarIrasthitaprANinAmivAparyAptakai saha sAmAbhAvopapAdaikAntAnuvRddhiyogairgatyAyu prathamadvitrisamayavarta nena ca zeSaprANinAM prtyaastterbhaavaat| tato'zeSasa sAriNAmavasthAdvayameva nAparamiti sthitam / prazna-vigraha gatimeM kArmaNa zarIra hotA hai, yaha bAta ThIka hai| kintu vahaoNpara kArmaNazarIravAloke paryApti nahI pAyI jAtI hai, kyoki, vigrahagatike kAla meM chaha paryAptiyokI niSpatti nahIM hotI hai| usI prakAra vigrahagatimeM ve aparyApta bhI nahIM ho sakate hai, kyoki, paryAptiyoke Arambhase lekara samApti paryanta madhyakI avasthAme aparyApti yaha saMjJA dI gayI hai| parantu jinhone paryAptiyokA Arambha hI nahIM kiyA hai aise vigraha gati sambandhI eka do aura tIna samayavartI jIvoko aparyApta saMjJA prApta nahIM ho sakatI hai, kyoki aisA mAna lenepara atiprasaga doSa AtA hai isalie yahA~ paryApta aura aparyAptase bhinna koI tIsarI avasthA hI kahanA caahie| uttara-yaha koI doSa nahI hai, kyoki aise jIvokA aparyAptoMmeM hI antarbhAva kiyA hai, isase atiprasaga doSa bhI nahI AtA hai, kyoki kArmaNa zarIrameM sthita jIvoke aparyAptakoM ke sAtha sAmAbhAva, upapAdayogasthAna, ekAntavRddhiyogasthAna aura gati tathA Ayu sambandhI prathama, dvitIya aura tRtIya samayame honevAlI avasthAke dvArA jitanI samIpatA pAyI jAtI hai, utanI zeSa prANiyoke nahIM pAyI jAtI hai| ata' sampUrNa prANiyokI do avasthAe~ hI hotI haiN| inase bhinna koI tIsarI avasthA nahIM hotI hai| 5. nivRti aparyAptako paryApta kaise kahate ho dha. 1/1,1.34/254/1 tadudaya (paryAptinAmakarmodaya ) vatAmaniSpaNa zarIrANA kathaM paryAptavyapadezo ghaTata iti cenna, niyamena zarIraniSpAdakAnAM bhAvini bhUtatadupacAratastadavirodhAt pryaaptnaamkrmodyshcraadvaa| prazna-paryApta nAmakarmodayase yukta hote hue bhI jaba taka zarIra niSpanna nahI huA hai tabataka unhe (nivRtti aparyApta jIvoko) paryApta kaise kaha sakate hai / uttara - nahIM, kyoki, niyamase zarIrako utpanna karanevAle jIvoke, honevAle kAryame yaha kArya ho gayA, isa prakAra upacAra kara lenese paryApta saMjJA kara lene meM koI virodha nahI AtA hai| athavA, paryApta nAmakarma ke udayase yukta honeke kAraNa paryApta saMjJA dI gayI hai| 6. indriya paryApti pUrNa ho jAnepara bhI bAhyArthakA grahaNa kyoM nahIM hotA gha. 1/1,1,34/255/5 na cendriyaniSpattau satyAmapi tasmin kSaNe bAhyArtha viSayavijJAnamutpadyate tadA tadupakaraNAbhAvAt / = indriya paryAptiptarNa ho jAnepara bhI usI samaya bAhya padArtha sambandhI jJAna utpanna nahIM hotA hai, kyoMki usa samaya usake upakaraNa rUpa dravye - ndriya nahI pAyI jAtI hai| 7. paryApti va prANoM meM antara 1. sAmAnya nirdeza dha. 1/1,1,34/256-257/2 paryAptigrANayo' ko bheda iti cela, anayohimavadvindhyayoriva bhedopalambhAt / yata AhArazarIrendriyAnApAnabhASAmana-zaktInA nippatte' kAraNaM pryaaptiH| prANIti ebhirAsmeti prANA' paJcendriyamanovAkAyAnApAnAyaSi iti / 256 / paryAptiprANAnA nAmni vipattipattirna vastuni iti cena, kAryakAraNayobhaiMdAta, paryAptiSvAyuSo'sattvAnmanovAgucha vAsaprANAnAmaparyAptikAle'sattvAcca tayorbhedAt / tatparyAptayo'pyaparyAptakAlena santIti tatra tadasattvamiti cenna, paryAptInAmardhaniSpannAvasthA aparyApti', tato'sti teSA bheda iti / athavA jIvanahetutvaM tatsthamanapekSya zakte niSpattimAtraM paryAptirucyate, jIvanahetavaH punaH prANA iti tayorbheda / -prazna-paryApti aura prANa meM kyA bheda hai ? uttaranahI, kyoMki, inameM himavAna aura vindhyAcalake samAna bheda pAyA jAtA hai| AhAra, zarIra, indriya bhASA aura manarUpa zaktiyoMkI pUrNa tAke kAraNako paryApti kahate hai| aura jinake dvArA AtmA jIvana saMjJAko prApta hotA hai unhe prANa kahate hai, yahI ina donomeM antara hai / 256 / prazna-paryApti aura prANake nAmameM arthAta kahane mAtrameM antara hai, vastumeM koI vivAda nahIM hai, isalie donokA tAtparya eka hI mAnanA caahie| uttara-nahIM, kyoMki kArya kAraNake bhedase una donomeM bheda pAyA jAtA hai, tathA paryAptiyoMme AyukA sadbhASa nahI honese aura mana, vacana, bala tathA uccha bAsa ina prANoMke aparyApta avasthAme nahI pAye jAnese bhI paryApti aura prANomeM bheda samajhanA cAhie / prazna-ve paryAptiyA~ bhI aparyApta kAla meM nahIM pAyI jAtI hai, isase aparyApta kAla meM unakA (prANoMkA) sadbhAva nahIM rhegaa| uttara-nahI, kyoki, aparyApta kAlame aparyApta rUpase unakA (prANoMkA ) sadbhAva pAyA jAtA hai| prazna- aparyApta rUpase isakA tAtparya kyA hai ? uttara-paryAptiyoMkI apUrNatAko aparyApti kahate hai, isalie paryApti, aparyApti aura prANa inameM bheda siddha ho jAtA hai| athavA indriyAdime vidyamAna jovanake kAraNapanekI apekSA na karake indriyAdi rUpa zaktikI pUrNatA mAtrako paryApti kahate hai aura jIvanake kAraNa hai unheM prANa kahate hai| isa prakAra ina donoM meM bheda samajhanA caahie| (kA, a./TI./141/80/1); (go. jI./ma.pra/ 342/344/14) / 2. bhinna-bhinna paryAptiyoMkI apekSA vizeSa nirdeza dha.2/1,1/412/4 na (eteSAM indriyaprANANA) indriyaparyAptAvantarbhAvaH, cakSurindriyAdyAvaraNakSayopazamalakSaNendriyANAM kSayopazamApekSayA bAhyArthagrahaNazaktyutpattinimittapudgalapracayasya caikatva virodhAt / na ca manobalaM mana.paryAptAvantarbhavati, manovargaNAskandhaniSpannapudgalapracayasya tasmAdutpannAtmabalasya caiktvvirodhaat| nApi vAgbalaM bhASAparyAptAvantarbhavati; AhAravargaNAskandhaniSpannapudgalapracayasya tasmAdutpannAyA bhASAvargaNAskandhAnA zrotrendriya grAhyaparyAyeNa pariNamanazaktezca sAmyAbhAvAt / nApi kAyabalaM zarIraparyAptAvantarbhavati; bIryAntarAyajanitakSayopazamasya khalarasabhAganimittazaktinibandhanapudgalapracayasya caikatvAbhAvAt / tathocchvAsanizvAsaprANaparyAptayo kAryakAraNayorAtmapudgalopAdAnayobheMdo'bhidhAtavya iti| ukta (prANoM sambandhI) pA~coM indriyokA indriya paryAptimeM bhI antarbhAva nahIM hotA hai, kyoki, cakSu indriya Adiko AvaraNa karanevAle kamauke kSayopazama svarUpa jainendra siddhAnta koza
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryApti paryAya indriyoko aura kSayopazamakI apekSA bAhya padArthoM ko grahaNa karanekI zaktike utpanna karanemeM nimitta bhUta pudgaloke pracayako eka mAna lene meM virodha AtA hai| usI prakAra manobalakA mana paryAptime antabhavi nahI hotA hai, kyoki manovargaNAke skandhose utpanna hue pudgala pracayako aura usase utpanna hue Atmabala (manobala) ko eka mAnaneme virodha AtA hai| tathA vacana bala bhI bhASA paryAptime antarbhUta nahIM hotA hai, kyoki AhAra vargaNAke skandhose utpanna hue puDhaMgalapracayakA aura usase utpanna huI bhASA vargaNAke skandhokA zrotrendriyake dvArA grahaNa karane yogya paryAyase pariNamana karane rUpa zaktikA paraspara samAnatAkA abhAva hai| tathA kAyabalakA bhI zarIra paryAptime antarbhAva nahI hotA hai, kyoki, vIryAntarAyake udayAbhAva aura upazamase utpanna hue kSayopazamakI aura khalarasa bhAgakI nimittabhUta zaktike kAraNa pudgala pracayakI ekatA nahI pAyI jAtI hai| isI prakAra ucchvAsa, nizvAsa prANa kArya hai aura AtmopAdAnakAraNaka hai tathA ucca vAsa ni zvAsa paryApti kAraNa hai aura pudgalopAdAna nimittaka hai| ata: ina donomeM bheda samajha lenA cAhie / ( go. jI./jI. pra./126/341/11) / rUpa kAraNa honese prathama samyaktvakI utpattikA atAbhAva hai| prazna-atyantAbhAva kyA hai| uttara-karaNapariNAmokA abhAva hI prakRtameM atyantAbhAva kahA gayA hai| paryAptikAla-de0 kaal| paryAya--paryAyakA vAstavika artha vastukA aMza hai| va anvayI yA sahabhUha tathA kSaNika vyatirekI yA kramabhAvIke bhedase ve aza do prakArake hote hai / anvayIko guNa aura vyatirekIko paryAya kahate hai| ve guNake vizeSa pariNamanarUpa hotI hai| aMzakI apekSA yadyapi dono hI aMza paryAya hai, para rUDhise kevala vyatirekI aMzako hI paryAya kahanA prasiddha hai| vaha paryAya bhI do prakArakI hotI hai-artha va vyaMjana / artha paryAya to chaho dravyomeM samAna rUpase honevAle kSaNasthAyI sUkSma pariNamanako kahate hai| vyaMjana paryAya jIva va pudgalakI saMyogI avasthAoMko kahate hai / athavA bhAvAtmaka paryAyoko arthaparyAya aura pradezAtmaka AkAroko vyaMjanaparyAya kahate hai| donoM hI svabhAva va vibhAvake bhedase do prakArakI hotI hai| zuddha dravya va guNoMkI paryAya svAbhAvika aura azuddha dravya va guNokI vibhAvika hotI hai| ina dhava va kSaNika donoM aMzoMse hI utpAda vyaya prauvyarUpa vastukI artha kriyA siddha hotI hai / 3. paryAptAparyAptakA svAmitva va tatsaMbandhI zaMkAe~ 1.kisa jovako kitanI paryAptiyA~ sambhava haiM Sa. khaM. 1/1,1/sU -71-75 saNi micchAiTiTha-ppaTuDi jAva asaMjada sammAiTUiTha tti 71 paca pajjattIo paca apajjattIo 172 / boIdiya-pahADa jAba aNNipacidiyA tti|73| cattAri pajjattIo cattAri apjjtiio|74| eidiyANa 1751 sabhI paryAptiyA~ (chaha paryAptiyoM) mithyAdRSTise lekara asaMyata samyagdRSTi guNasthAna taka hotI hai / 71 / pA~ca paryAptiyA~ aura paoNca aparyAptiyA~ hotI hai / 72 / ve paoNca paryAptiyA~ dvIndriya jIvose lekara asajJI pace. ndriyaparyanta hotI hai / 73 / cAra paryAptiyA~ aura cAra aparyAptiyA~ hotI hai / 74 / ukta cAro paryAptiyaoN ekendriya jIvoke hotI hai| 174 (muu.aa./1046-1047)| dha 2/1,1/416/8 edAA cha pajjattIo saNNi pajjattANaM / edesi ceva apajjattakAle edAo ceva asamattAo cha apajjattIo bhavati / maNapajjattoe viNA edAo cetra paca pajjattIo asaNNipaMcidiya-pajjattappahuDi jAva bII diya-pajjattANa bhavati / tesi ceva apajja tANa edAo ceva aNipaNNAo paca apajjattIo bucca ti| edAo ceva-bhAsA-maNapajattIhi viNA cattAri pajjatIo ei diya-pajjattANa bhavati / edesi ceva apajjattakAle edAo ceva asapuNNAo cattAri apajattIo bhvti| edAsi chahamabhAvo adiid-pjjttiinnaam| -chaho paryAptiyA~ sajJI-payaptike hotI hai| inhI sajJA jovo ke aparyAptakAlame pUrNatAko prApta nahIM huI ye hI chaha aparyAptiyA~ hotI hai| mana paryApsike binA ukta pA~co hI paryAptiyA~ aso pacendriya paryAptose lekara dvIndriya paryAptaka jIvo taka hotI hai| aparyAptaka avasthAko prApta unhI jIvoke apUrNatAko prApta ve hI pA~ca aparyAptiyA~ hotI hai| bhASA paryApti aura mana.paryAptike binA ye cAra paryAptiyA~ ekendriya jIvoM ke hotI haiN| inhIM ekendriya jIvo ke aparyApta kAlame apUrNatAko prApta ye hI cAra aparyAptiyoM hotI hai| tathA ina chaha paryAptiyoke abhAvako atIta paryApti kahate hai| 2. aparyAptoMko samyaktva utpanna kyoM nahIM hotA bheda va lakSaNa paryAya sAmAnyakA lakSaNa aMza va vikAra / paryAyake bheda (dravya-guNa; artha-vyaMjana; svabhAva vibhAva; kaarnn-kaary)| karmakA artha paryAya de0 krm/1/1|| | dravya paryAya sAmAnyakA lakSaNa / samAna va asamAna dravya paryAya sAmAnyakA lakSaNa / guNaparyAya sAmAnyakA lakSaNa / guNaparyAya eka dravyAtmaka hI hotI hai| va va para paryAyake lkssnn| kAraNa va kArya zuddha paryAyake lkssnn| Urdhva krama va Urdhva prcy| -de0 krama / paryAya sAmAnya nirdeza guNase pRthak paryAya nirdezakA kAraNa / paryAya dravyake vyatirekI aMza haiN| paryAyameM paraspara vyatireka pradarzana-de0 saptabhaMgI//3 / paryAya dravyake krama bhAvI aMza hai| paryAya svatantra hai| paryAya va kriyAmeM antr| paryAya nirdezakA pryojn| paryAya paryAyImeM kathaMcit bhedAbheda -de0 dravya/4 / paryAyoMko dravyaguNa tathA unheM paryAyoMse lakSita karanA -de0 upcaar/3| pariNamanakA astitva dravyameM, yA dravyAMzameM yA paryAyoMmeM -de0 utpaad/3| paryAyakA kathaMcit satpanA yA nityAnityapanA -de0 utpAda/3 / dha. 6/1,1,6,11/426/4 ethavitaM ceva kAraNaM / ko accaMtAbhAvakaraNapariNAmAbhAvo |yhaaN arthAda aparyAptako meM bhI pUrvokta pratiSedha jainendra siddhAnta koza
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryAya 1. bheda va lakSaNa svabhAva-vibhAva artha vyaMjana va dravya guNa paryAya nirdeza 1 arya va vyaMjana paryAyake lakSaNa va udAharaNa / artha va guNaparyAya ekArthavAcI hai| vyajana va dravya paryAya ekArthavAcI hai| | dravya va guNaparyAyase pRthak artha va vyaMjana paryAyake nidezakA kaarnn| saba guNa paryAya hI hai phira dravya paryAyakA nirdeza kyoM / / artha va vyajana paryAyakA svAmitva / vyaMjana paryAyake abhAvakA niyama nhiiN| artha va vyaMjana paryAyoMkI sUkSmatA sthUlatA :(donokA kAla, 2 vyajana paryAyameM arthaparyAya, sthUla; va sUkSma paryAyoMkI siddhi)| svabhAva dravya va vyaMjana paryAya / vibhAva dravya va vyaMjana paryAya / | svabhAva guNa va arthaparyAya / 12 vibhAva guNa va arthaparyAya / 13 | svabhAva va vibhAva guNa vyaMjana paryAya / 14 svabhAva va vibhAva paryAyoMkA svAmitva / | sAdi-anAdi va sadRza-visadRza pariNamana -de0 prinnaam| yahI sa graha prastAra kSaNika rUpase vivakSita va zabda bhedase bhedako prApta huA vizeSa prastAra yA paryAya hai| sa sA./A./345-348 kSaNikatve'pi vRttyazAnAm / vRttyazo arthAta paryAyokA kSaNikatva honepara bhii-| 4.dha./pU /26,117 paryAyANAmetaddharma yattva zakalpanaM dravye / 26 / sa ca pariNAmo'vasthA teSAmeva (guNAnAmeva) 117 dravyameM jo saMza kalpanA kI jAtI hai yahI to paryAyokA svarUpa hai / 26 / pariNa mana guNokI ho avasthA hai| arthAt guNoko pratisamaya honevAlI avasthAkA nAma paryAya hai| 3. dravya vikArake arthame ta. sU./5/42 tadbhAva pariNAma / 42 / -usakA honA arthAta pratisamaya badalate rahanA pariNAma hai| ( arthAt guNoke pariNamanako paryAya kahate hai|) sa. si./5/38/306-310/7 davva vikAro hi pajjavo bhnnido| teSA vikArA vizeSAramanA bhidyamAnA. paryAyA / =1. dravyake vikArako paryAya kahate hai| 2. dravyake vikAra vizeSa rUpase bhedako prApta hote hai isalie ve paryAya kahalAte hai / (na. ca. vR/17) / na, ca. zruta/pR. 57 sAmAnyavizeSaguNA ekasmin dharmaNi vastutvaniSpAdakAsteSAM pariNAma paryAya' / -sAmAnya vizeSAtmaka guNa eka dravyameM vastutvake batalAnevAle hai unakA pariNAma paryAya hai| 4. paryAyake ekArthavAcI nAma sa.si /1/33/141 paryAyo vizeSo'pavAdo vyAvRttirityarthaH / = paryAyakA artha vizeSa, apavAda aura vyAvRtti hai| go, jI/mU./572/1016 vavahAro ya viyappo bhedo taha pajjaotti eyo / 572 / = vyavahAra, vikalpa, bheda aura paryAya ye saba ekArtha hai|572| sa. ma./23/272/11 paryayaH paryava. paryAya ityanarthAntaram / paryaya, paryava aura paryAya ye ekArthavAcI hai| paM.dha./pU./60 api cAza* paryAyo bhAgo hArovidhA prakArazca / bhedazchedo bhaMga zabdAzcaikArthavAcakA ete|60/ aza, paryAya, bhAga, hAra, vidhA, prakAra tathA bheda, cheda aura bhaMga ye saba eka hI artha ke vAcaka hai|6| 2. paryAyake do bheda 1. sahabhAvI va kramamAvI zla.vA./4/1/33/60/2451 ya. paryAya sa dvividha' kramabhAvI sahabhAvI ceti / =jo paryAya hai vaha kramabhAvI aura sahabhAvI isa DhaMgase do prakAra hai| 2. dravya va guNa paryAya pra. sA./ta. pra./63 paryAyAstu dravyAtmakA api guNAtmakA api / - paryAya guNAtmaka bhI hai aura dravyAtmaka bhii| (pa.dha./pU./25, 62-63,135) / paM.kA./tA. vR./16/35/12 dvidhA paryAyA dravyaparyAyA guNaparyAyAzca / - paryAya do prakArakI hotI haiM-dravya paryAya aura guNaparyAya / (paM.dha./pU./112) / 3. artha paryAya va vyaMjana paryAya paM. kA./tA. vR./16/36/8 athavA dvitIyaprakAreNArthavyaMjanaparyAyarUpeNa dvidhA paryAyA bhavanti / athavA dUsare prakArase arthaparyAya va vyaMjanaparyAyarUpase paryAya do prakArakI hotI hai| (go. jI./mU /581) (nyA. dii./3/177/120)| 1.bheda va lakSaNa 1. paryAya sAmAnyakA lakSaNa 1. nirukti artha rA. vA./1/33/1/15/6 pari samantAdAyaH paryAya' / = jo sarva orase bhedako prApta kare so paryAya hai| (dha. 1/1,1,1/84/1); (ka. pA 1/1, 13-14/7181/217/1); (ni. sA./tA. vR.14) / A. pa6 svabhAvavibhAvarUpatayA yAti pati pariNamatIti paryAya iti paryAyasya vyutpatti / jo svabhAva vibhAva rUpase gamana karatI hai paryeti arthAt pariNamana karatI hai vaha paryAya hai| yaha paryAyakI vyutpatti hai / (na. ca./zruta/pR057) 2. dravyAMza yA vastu vizeSake artha meM sa. si./1/33/141/1 paryAyo vizeSo'pavAdo vyaavRttirityrthH| - paryAyakA artha-vizeSa, apavAda aura vyAvRtti hai| rA. vA/1/26/4/8/4 tasya mitho bhavanaM prati virodhyavirodhinAM dharmANAmupAttAnupAttahetukAnAM zabdAntarAtmalAbhanimittatvAda arpitavyavahAraviSayo'vasthAvizeSa paryAyaH |4|-svaabhaavik yA naimittika virodhI yA avirodhI dharmoM meM amuka zabda vyavahArake lie vivakSita dravyakI avasthA vizeSako paryAya kahate hai| dha.6/4,1,45/170/2 eSa eva sadAdiravibhAgapraticchedanaparyantaH saMgrahaprastAraH kSaNikatvena vivakSita. vAcakabhedena ca bhedamApanna. vizeSavistAra. paryAyaH / -savako Adi lekara avibhAga praticcheda paryanta bainendra siddhAntakoza
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryAya 46 1. bheda va lakSaNa dravyake sambandhase utpanna honevAlI samAnajAtIya dravya paryAya kahI jAtI hai| aba asamAna jAtIya dravya paryAya kahate hai-bhavAntarako prApta hue jIvake zarIra nokarma rUpa pudgalake sAtha manuSya, devAdi paryAya rUpa jo utpatti hai vaha cetana jIvakI acetana pudgala dravyake sAtha melase honeke kAraNa asamAnajAtIya dravya paryAya kahI jAtI hai| 4. skbhAva paryAya va vibhAva paryAya na. ca. vR/17-16 pajjaya dvividha. // 17 / sambhAvaM khuvihAvaM davvANa pajjayaM jinnuddich|18| davvaguNANa sahAvA pajjAyaMtaha vihAvado NeyaM |16-pryaay do prakArakI hotI hai-svabhAva ba vibhAva / tahA~ dravya va guNa donoM ko hI paryAya svabhAva va vibhAvake bhedase do-do prakArakI jAnanI caahie| (paM kA./tA, vR/16/36/16)|| A. pa./3 paryAyAste dvedhA svabhAva vibhAvaparyAyabhedAt / vibhAvadravyavyajanaparyAya' * vibhAvaguNavyajanaparyAya svabhAvadravyavyaMnaparyAya. * svabhAvaguNavyajanaparyAya. / - paryAya do prakArakI hotI haisvabhAva va vibhAva / ye dono bhI do-do prakArakI hotI hai yathAvibhAva-dravya vyajanaparyAya, vibhAvaguNa vyajanaparyAya, svabhAva dravya- vyaMjana paryAya va svabhAva guNa vyaMjana paryAya / (pa. pra./TI /1/57) / pra.sA./ta pra./63 dravyaparyAya / sa dvividha , samAnajAtIyo'samAnajAtIyazca / * guNaparyAya' / so'pi dvividha' svabhAvaparyAyo vibhAvaparyAyazca / - dravya paryAya do prakArakI hotI hai-samAnajAtIya aura asamAna jaatiiy| ..guNaparyAya do prakArakI hai-svabhAva paryAya va vibhAva pryaay| (paM. kA./tA.va./16/35/13) / 5. kAraNa zuddha paryAya va kArya zuddha paryAya ni.sA./tA.vR.15 svabhAvavibhAvaparyAyANA madhye svabhAvaparyAyastAvat dviprakAreNocyate / kAraNazudbhaparyAya kaaryshuddhpryaayshceti| svabhAva paryAyo va vibhAva paryAyoke bIca prathama svabhAva paryAya do prakArase kahI jAtI hai-kAraNa zuddhaparyAya, aura kAryazudbhaparyAya / 3. dravya paryAya sAmAnyakA lakSaNa pra.sA./ta pra/12 tatrAnekadravyAtmakaikyapratipattinibandhano drvypryaay.| -- aneka dravyAtmaka ekatAkI pratipattiko kAraNabhUta dravya paryAya hai| (paM.kA./tA. vR./16/35/12)| vaMdha./pU /135 yatare pradezabhAgAstatare dravyasya paryayA nAmnA / / 135 // dravyake jitane pradeza rUpa aza hai, utane ve saba nAmase dravyaparyAya hai| 5. guNaparyAya sAmAnyakA lakSaNa prasA/ta.pra./13 guNadvAreNAyatAnaikyapratipattinibandhano guNaparyAya 163 / - guNa dvArA AyatakI anekatAkI pratipattiko kAraNabhUta guNaparyAya hai / 63 / paM.kA /tA bR /16/36/4 guNadvAreNAnvayarUpAyA ekatvapratipatternibandhanaM kAraNabhUto guNaparyAya / = jina paryAyoMmeM guNoMke dvArA anvayarUpa ekatvakA jJAna hotA hai, unhe guNaparyAya kahate hai| paMdha/pU /135 yatare ca vizeSAstatare guNaparyayA bhavantyeva / 135 // - jitane guNake aMza hai, utane ve saba guNaparyAya hI kahe jAte hai / 13 / / (paM.dha./pU./61 ) / 1. guNaparyAya eka dravyAtmaka hI hotI haiM pra.sA/ta pra /104 ekadravyaparyAyA hi guNaparyAyA' guNaparyAyANAmeka dravyatvAt / ekadravyatva hi teSAM sahakAraphalavat / -guNa paryAya eka dravya paryAya hai, kyoki guNa paryAyoko eka dravyatva hai / tathA vaha dravyatva Amraphala kI bhaoNti hai| paM kA./tA. vR./16/36|5 guNaparyAyaH, sa caikadravyagata eva sahakAraphale haritapANDarAdivarNavat / = guNaparyAya eka dravyagata hI hotI hai, AnameM hare va pIle raMgakI bhaoNti / 7. sva va para paryAyake lakSaNa mokSa cAzata/23-25 kevaliprajJayA tasyA jaghanyo'stu paryAya / tadA'nantyena niSpanna sA dya tirnijaparyayA' / 23 / kSayopazamavaicitrya jJeyavaicitryameva vaa| jIvasya paraparyAyA. SaTsthAnapatitAmI 125 = kevalajJAnake dvArA niSpanna jo ananta antadyuti yA antarteja hai vahI nija paryAya hai / 23 / aura kSayopazamake dvArA va jJeyoke dvArA citra-vicitra jo paryAya hai so paraparyAya hai| dono hI SaTsthAna patita vRddhi hAni yukta hai / 24 4. samAna va asamAna jAtIya dravyaparyAyakA lakSaNa pra.sA./ta.pra./63 tatra samAnajAtIyo nAma yathA anekapudagalAtmako dvayaNukarUyaNuka ityAdi, asamAnajAtIyo nAma yathA jIvapudgalAtmako devo manuSya ityAdi / =samAnajAtIya vaha hai-jaise ki aneka pudgalAtmaka dviaNuka triaNuka, ityAdi; asamAnajAtIya vaha hai jaise ki jIva pudgalAtmaka deva, manuSya ityAdi / pra.sA/ta pra./52 svalakSaNabhUtasvarUpAstitvanizcitasyaikasyArthasya svalakSaNabhUtasvarUpAstitva nizcita evAnyasminnarthe viziSTarUpatayA saMbhAvitAtmalAbho'rtho'nekadravyAtmaka paryAya / * jIvasya pudgale sasthAnAdiviziSTatayA samupajAyamAna, saMbhAvyata eva / -svalakSaNa bhUta svarUpAstitvase nizcita anya artha meM viziSTa (bhinna-bhinna ) rUpase umpanna hotA huA artha ( asamAna jAtIya ) aneka dravyAtmaka paryAya hai| .. jo ki jIva kI pudgala meM saMsthAnAdise viziSTatayA utpanna hotI huI anubhavameM AtI hai| paM.kA./tA.vR./16/35/14 dve trINi vA catvArItyAdiparamANupudgaladravyANi militvA skandhA bhavantItyacetanasyApareNAcetanena sabandhAsamAnajAtIyo bhaNyate / asamAnajAtIya kathyate-jIvasya bhavAntaragatasya zarIranokarmapudgalena saha manuSyadevAdiparyAyotpatticetanajIvasyAcetanapudgaladravyeNa saha melApakAdasamAnajAtIyaH dravyaparyAyo bhnnyte| -do, tIna vA cAra ityAdi paramANu rUpa pudgala dravya milakara skandha banate hai, to yaha eka acetanakI dUsare acetana 8. kAraNa va kArya zuddha paryAyake lakSaNa ni, sA /tA bR /15 iha hi sahajazuddhanizcayena anAdyanidhanAmUrtAtIndriyasvabhAvazuddhasahaja jJAnasahajadarzanasahajacAritrasahajaparamavIta - rAgasukhAramakazuddhAntastattvasvarUpasvabhAvAnantacatuSTayasvarUpeNa sahAcitapaMcamabhAvapariNatireva kAraNa zuddhaparyAya ityartha / mAdyanidhanAmUrtAtIndriyasvabhAvazuddhasabhUtavyavahAreNa kevalajJAna-kevaladarzanakevalasukha kevala zaktiyuktaphalarUpAnantacatuSTayena sAddha' paramotkRSTakSAyikabhAvasya zuddhapariNatireva kAryazuddhaparyAyazca / sahaja zuddha nizcayase, anAdi ananta, amUrta, atIndriya svabhAvavAle aura zuddha aise sahajajJAna-sahajadarzana-sahajacAritra-sahaja paramavItarAgasukhAtmaka zuddha antastattva rUpa jo svabhAva anantacatuSTayakA svarUpa usake sAthakI jo pUjita pacama bhAva pariNati vahI kAraNa zuddhaparyAya hai| sAdiananta, amUrta atIndriya svabhAvavAle, zuddhasabhUta vyavahArase, kevalajJAna-kevaladarzana-kevalasukha-kevalazaktiyukta phalarUpa ananta catuSTayake sAthakI paramotkRSTa kSAyika bhAvakI jo zuddha pariNati vahI kArya zuddha paryAya hai| jainendra siddhAnta koza
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryAya 2. paryAya sAmAnya nirdeza 1. guNase pRthaka paryAya nirdezakA kAraNa yA vI/1/08/129/4 yadyapi sAmAnyavizeSI paryAyI tathApi sataha nimandhanamAcandavyavahAraviSayatvAgastAyo pRthag nirdeza / yadyapi sAmAnya aura vizeSa bhI paryAya hai, aura paryAyoM ke kathanase unakA bho kathana ho jAtA hai- unakA pRthak nirdeza (kathana) karanekI AvazyakatA nahI hai tathApi saMketajJAnameM kAraNa honese aura judA-judA zabda vyavahAra honese isa Agama prastAvameM ( Agama pramANake nirUpaNa me ) sAmAnya vizeSakA paryAyose pRthak nirUpaNa kiyA hai| 2. paryAya abhyake vyatirekI aMza haiM sa, si /5/38/306/5 hotI hai na 57) (pa. kA. pra./5); (sA./tA ./13/129/12), ( pra [TI] /2/57), (dha. pU. 165) / prasA/ta pra / 80, 65 anvayavyatirekA paryAyA / 80 paryAyA AyatavizeSA // 65 // - anvaya vyatireka ve paryAya hai| 50 paryAya Ayata vizeSa hai / 65 / (pra. sA / ta pra / 13 ) / = paM. kA/ta pra / 5 padArthAsteSAmavayavA api pradezAkhyA' parasparavyatirekAyA ucyante / padArthoMke jo avayava hai ve bhI paraspara vyatirekavAle honese kI hai| adhyAtmakamala mArtaNDa | vIrasevA mandira /2/1 vyatirekiNo hAnityAstatkAle dravyatanmayAzcApi / te paryAyA dvividhA dravyAvasthAvizeSadharmAMzA || jo vyatirakI hai aura anitya hai tathA apane kAlameM dravyake sAtha tanmaya rahatI hai| aisI dravyakI avasthA vizeSa, yA dharma, yA aza paryAya kahalAtI hai || 3. paryAya dravya ke krama mAvI aMza hai Apa / 6 kramavartina paryAyA, paryAya ekake pazcAta dUsarI, isa prakAra kramapUrvaka hotI hai| isalie paryAya kramavartI kahI jAtI hai| ( syAma / 22 / 267/22 ) / vyatirekiNa paryAyA / paryAya vyatirekI gha pa. pra./mU./57 kama-bhuva pajjau kuttu // 571 = dravyakI aneka rUpa parigati kramase ho arthAt anitya rUpa samaya-samaya upaje, vinaze, vaha paryAya kahI jAtI hai| (pra. sA / sa. pra. 10) (ni sAtA pa 107), (paM kA /tA vR./5/14/6 ) / pa. su. /4/ephasmit dravye kamabhAvinaH pariNAmA paryAyA Atmani vida -eka hI dravyameM kramase honevAle pariNAmoko kahate hai jaise eka hI AtmAme harSa aura viSAda / 47 1. paryAya svatantra haiM paM. dha / 50/56, 117 vastvasti svata. siddhaM yathA tathA tatsvatazca pariNAmi api nityA pratisamayaM vinApi yatnaM hi pariNamanti guNA | 1171 - jaise vastu svataH siddha hai vaise hI vaha svata' pariNamanazIla bhI hai|gunn niraya hai to bhI ve nizcaya karake svabhAva se hI pratisamaya pariNamana karate rahate hai / 5. paryAya va kriyAmai antara rA. vA./5/22/21/489/16 bhAvo dvividhaH - parispandAtmakaH aparispandAtmakazca / tatra parispandAtmaka. kriyetyAkhyAyate, itaraH pariNAmaH / = bhAva do prakArake hote haiM- parispandAtmaka va aparispandAtmaka | parispanda kriyA hai tathA anya arthAt aparispanda pariNAma arthAt paryAya hai| 3. svabhAva vibhAva artha vyaMjana va dravyaguNa " , 6. paryAya nirdezakA prayojana paM.kA./11/49/5 atra paryAyarUpeNAnityatve'pi zuddhadravyArthikanayenAvinazvaramanantajJAnAdirUpazuddhIvAstikAmAbhidhAnaM rAgAdiparihAreNopAdeyarUpeNa bhAvanIyamiti bhAvArthaH paryAya rUpase aniyama honepara bhI zuddha vyAdhika nayase avinazvara ananta jJAnAdi rUpa zuddha jIvAstikAya nAmakA zuddhAtma dravya hai usako rAgAdike parihAra ke dvArA upAdeya rUpase bhAnA cAhie, aisA bhAvArtha hai / 3. svabhAva vibhAva, artha vyaMjana va dravya guNa paryAya nirdeza 1. artha va vyaMjana paryAyake lakSaNa va udAharaNa - dha. 4/1,5,4/337/8 vajjasilArtha bhAdisu vaMjaNasaNNidassa avaTThANuvalabhAdo / micchattaM pi vNjnnpjjaao| vajrazilA, stambhAdimeM vyaMjana saMjJika utpanna huI paryAyakA avasthAna pAyA jAtA hai| midhyAla bhI vyaMjana paryAya hai| pra.sA./ta.pra./20 impANi kramapariNAmeneyatidravyai kramapariNAmenAryanta iti vA artha paryAyA' / jo dravyako krama pariNAmase prApta karate hai, athavA jo dravyoke dvArA krama pariNAmase prApta kiye jAte hai aise 'a' haiN| " nisA / tA.pU./gA. padAnivRddhirUpA suzmA paramAgamAmAyAdabhyupagamA 14 vyayate skUTI kiyate aneneti vyaJjanaparyAyaH / kutaH, locanagocaratvAt paTAdivat / athavA sAdisanidhanamUrta vijAtIyavibhAvasvabhAvatvAt zyamAna vinAzasya rUpa | 15 | naranArakAdivyaparyAyA jIvAnAM paMcasAraprapaJcAnAM pRDugalAnAM sthUlasthAdiskanpayA 168 pa hAni vRddhi rUpa sUkSma, paramAgama pramANase svIkAra karane yogya artha paryAyeM (hotI hai ) | 168 | jisase vyakta ho- pragaTa ho vaha vyaMjana paryAya hai| kisa kAraNa paTAdikI bhA~ti cakSu gocara honese ( pragaTa hotI haiM) athavA sAdi-sAta mUrta vijAtIya vibhAva-svabhAvavAsI honese dikhakara naSTa honevAle svarUpa vAlI honese ( pragaTa hotI hai / ) nara-nArakAdi vyajana paryAya pA~ca prakArakI saMsAra prapaMca vAle jIvoke hotI hai| loko sthUla sthUla Adi skandha paryAye (AMjana paryAyeM hotI haiN||9680 (nisaa./taa.vR./15)| basu.A./25 sahamA avAyavisathA khamaravaNo yA vitttthaa| japajjAyAgatAgiragoyarA ciravivathA // 23 // artha paryAya sUkSma hai, avAya (jJAna) viSayaka hai, ata zabdase nahI kahI jA sakatI hai aura kSaNa-kSaNameM badalatI haiM, kintu vyaMjana paryAya sthUsa hai, zabda gocara hai arthAt zabdase kahI jA sakatI hai aura cirasthAyo 25.kA./tA.vR./ 12 / 36 / 6) jevendra siddhAnta koza CI nyA. dI./3/977/120/6 arthaparyAyo bhUtatvabhaviSyatvasaMsparza rahitazuddha vartamAnakAlA vstusvruupm| tadetanaviSayamamanyabhiyuktA / vyajanaM vyaktiH pravRttinivRttinibandhanaM jA nayanAdyarthakriyAkAritvam / tenopalakSita' paryAyo vyaJjanaparyAya', mRdAderpiNDa sthAsa-koza-kuzala-paTa-kapAlAdayaH paryAyAH / bhUta aura bhaviSya ke ullekharahita kevala vartamAna kAlIna vastu svarUpako arthaparyAya kahate hai| AcAryoMne ise sUtra nayakA viSaya mAnA hai| vyaktikA nAma vyaMjana hai aura jo pravRttinivRtti meM kAraNabhUta 'jalake le Ane Adi rUpa artha kriyAkAritA hai vaha vyakti hai| usa vyaktise yukta paryAyako vyaMjana paryAya kahate hai / jaise-miTTI Adiko piNDa sthAsa, koza, kuzala, ghaTa aura kapAla Adi hai|
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryAya 48 3. svabhAva vibhAva, artha vyaMjana va dravyaguNa"" pra. sA./tA. vR /80/101/17 zarIrAkAreNa yadAtmapradezAnAmavasthAnaM sa vyanjanaparyAyaH, agurulaghuguNaSaDbRddhihAnirUpeNa patikSaNa pravartamAnA arthaparyAyA. / zarIrake AkAra rUpase jo Atma-pradezokA avasthAna hai vaha vyaMjana paryAya kahalAtI hai| aura aguruladhu guNakI SaT vRddhi aura hAnirUpa tathA pratikSaNa badalatI hai, ve artha paryAya hotI hai| 2. atha va guNa paryAya ekArthavAcI haiM paM. dha//62 guNaparyAyANAmiha kecinnAmAntara vadanti budhaa'| artho guNa iti vA syAdekArthAdartha paryAyA iti ca / 62 / -yahA~ para koIkoI vidvAn artha kaho yA guNa kaho ina donokA eka hI arthahonese artha paryAyauMko hI guNaparyAyokA dUsarA nAma kahate hai / 62 // 3. vyaMjana va dravya paryAya ekArthavAcI hai dha, 4/1.5.4/337/6 vaMjaNapajjAyassa dvbttnbhuvgmaado| -vyajana paryAyake dravyapanA mAnA gayA hai| (go jii./muu.582)| paM.dha/pU /63 api coddiSTAnAmiha dezAMzairdravyaparyAyANA hi / vyaJjanaparyAyA iti kecinnAmAntare vadanti budhA' 163 koI-koI vidvAn yahA~ para dezAzoke dvArA nirdiSTa dravyaparyAyoMkA hI vyaMjana paryAya yaha dUsarA nAma kahate hai / 63 // 1. dravya va guNa paryAyase pRthak artha va vyaMjana paryAyake nirdezakA kAraNa paM.kA./tA. vR./16/36/16 ete cArtha vyaMjanaparyAyAH / atra gAthA ca ye dravyaparyAyA' guNaparyAyAzca bhaNitAsteSu ca madhye tiSThanti / tahi kimarthaM pRthakkathitA iti cedekasamayavartino'rthaparyAyA bhaNyante cirakAlasthAyino vyaJjanaparyAyA bhaNyante iti kAlakRtabhedajJApamArtham |-prshn-yh jo artha va vyaMjana paryAya kahI gayI hai ve isa gAthAme kathita dravya va guNa paryAyoMme hI samAviSTa hai, phira inhe pRthaka kyo kahA gayA / uttara-artha paryAya eka samaya sthAyI hotI hai aura vyaMjana paryAya cirakAla sthAyI hotI hai, aisA kAla kRta bheda darzAneke lie hI inakA pRthak nirdeza kiyA gayA hai| 5. saba guNa paryAya hI haiM phira dravya paryAyakA nirdeza 6. artha va vyaMjana paryAyakA svAmitva jJA/6/10 dharmAdharmanabha.kAlA arthaparyAyagocarA / vyajanAkhyasya sabandhau dvAvanyau jIvapugagalau / 40 / dharma, adharma, AkAza aura kAla ye cAra padArtha to artha paryAya gocara hai, aura anya do arthAta jIva pudagala vyajana paryAyake sambandha rUpa hai / 4 / / pra.sA./tA vR/126/181/21 dharmAdharmAkAzakAlAnA mukhyavRttyaikasamayavartino'rtha paryAyA eva jIvapudgalAnAmarthaparyAyavyaJjanaparyAyAzca / =dharma. adharma, AkAza, kAlako to mukhya vRttise eka samayavartI artha paryAya hI hotI hai, aura jIva va pudgalameM artha va vyajana dono paryAya hotI hai| (kA a./To /220/154/6) / 7. vyaMjana paryAyake abhAva honekA niyama nahIM hai dha 7/2.2.187/178/3 abhaviya bhAvo NAma viyaMjaNapajjAo, teNedassa viNAseNa hodayamaNNahA davvattappasaMgAdo tti hodu viyaMjaNapajjAo, Na ca viyajaNapaujAyassa savvassa viNAseNa hodavya midi Niyamo atthi, eytvaadppsNgaado| Na ca Na viNassadi tti davaM hodi upAya-di -bhaMga-saMgayassa davvabhAvagbhuvagamAdo / -prazna-- abhavya bhAva jIvakI vyaMjana paryAyakA nAma hai, isalie usakA vinAza avazya honA cAhie, nahI to abhavyatvake dravyatva honekA prasaga A jaayegaa| uttara-abhavyatva jIvakI vyaMjanaparyAya bhale hI ho, para sabhI uyaMjanaparyAyakA avazya nAza honA cAhie, aisA koI niyama nahIM hai, kyoMki aisA mAnanese ekAntavAdakA prasaMga A jaayegaa| aisA bhI nahIM hai ki jo vastu vinaSTa nahIM hotI vaha dravya hI honA cAhie, kyoMki jisameM utpAda, dhauvya aura vyaya pAye jAte hai, use dravyarUpase svIkAra kiyA gayA hai| 8. artha va vyaMjana paryAyoMkI sthUlatA sUkSmatA 2. donoMkA kAla gha, 1/4,1,48/242-244/6 atya pajjAo egAdisamayAvaTThANo saNNA sabaMdha vajjio appakAlAvaTThANAdo anavisosAdo vaa| tattha jo so jahaNNuksehi aMtomuttAsaMkhejjalogamaitta kAlAvaThANo aNAiaNato vA / 242-243 / asuddho ujusudaNao so ckrnupaasiyveNjnnpjjyviso| tesiM kAlo jahaNNeNa aMtomuhUttamukkasseNa chammAsA saMkhejjA vAsANi vaa| kudo cakrivadiyagejhavejaNa-pajjAyANAmappahANIbhUdavvANamettiyaM kAlamava ThANuvala bhaado| - 1. arthaparyAya thoDe samaya taka rahanese athavA pratisamaya vizeSa honese eka Adi samayataka rahanevAlI aura saMjJA-saMjJI sambandhase rahita hai| aura vyaMjana paryAya jaghanya aura utkarSase kramaza antarmuhUrta aura asakhyAta loka mAtra kAlataka rahanevAlI athavA anAdi ananta hai| (pR 242-243) 2. azuddha Rjusutra naya cakSurindriyakI viSayabhUta vyajana paryAyako viSaya karanevAlA hai| una paryAyoMkA kAla jaghanyase antarmuhurta aura utkarSase chaha mAsa athavA saMrakhyAtavarSa hai kyoki cakSurindriyase grAhya vyaMjana paryAyeM dravyakI pradhAnatAse rahita hotI huI itane kAla taka avasthita pAyI jAtI hai| vasu. zrA./25 khaNakhaiNo atthapajjayA diTThA 2 =arthaparyAya kSaNa kSaName vinAza honevAlI hotI hai| arthAta ekasamayavarti hotI hai| (pra.sA./tA. vR./7/101/18); (paM.kA./tA.va./16/36/6 va 18) / 2. vyaMjanaparyAyameM vilIna arthaparyAya pra. sA/ta pra/4/64/1 (dravya, kSetra, kAla ) bhAvapracchanneSu sthUlaparyAyAntInasUkSmaparyAyeSu sarvaSvapi. draSTutva pratyakSatvAta / - (dravya, kSetra, kAla) va bhAvapracchanna sthUlaparyAyoM meM antarlIna sUkSma paryAye hai vAstavameM vaha usa atIndriya jJAnake draSTApana (dRSTigocara) hai| kyoM paM. dha./pU./132-135 nanu caina :sati niyamAdiha paryAyA' bhavanti yAvanta' / sarve guNaparyAyA vAcyA na dravyaparyAyA kecit 1132 // tanna yato'sti vizeSaH sati ca guNAnAM guNatvavatve'pi / cidacidyathA tathA syAda kriyAvato zaktiratha ca bhaavvtii|133|| yatare pradezabhAgastatare dravyasya paryayA naamnaa| yatare ca vizeSAstatare guNaparyayA bhavantyeva |13||-prshn-gunnoke samudAyAtmaka dravyake mAnanepara yahA~ para niyamase jitanI bhI paryAya hotI hai, ve saba guNa paryAya kahI jAnI cAhie, kisIko bhI dravya paryAya nahIM kahanA cAhie / 132 / uttara-yaha zaMkA ThIka nahI hai, kyoMki sAmAnyapanese guNavatvake sadRza rahate hue bhI guNoM meM vizeSa bheda hai, jaise-AtmAke cidAtmaka zakti rUpa guNa aura ajIva dravyoke acidAtmaka zakti rUpa guNa aise tathA vaise hI dravyake kriyAvatI zakti rUpa guNa aura bhAvavatI zakti rUpa guNa aise guNoM ke do bheda haiM / 133 / jitane dravya pradezarUpa aMza hai, ve saba nAmase dravya paryAya hai aura jitane guNake aza hai ve saba guNa paryAya kahe jAte hai / 13 / / bhAvArtha-'amuka dravyake itane pradeza hai', isa kalpanAko dravyaparyAya kahate haiN| aura pratyeka dravya sambandhI jo anantAnanta guNa haiN| unakI pratisamaya honevAlI SaT guNI hAni vRddhise taratamarUpa avasthAko guNaparyAya kahate hai| jainendra siddhAnta koza
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryAya .../979 le ninnAzca paryayAH sUkSmA / 175 / -sthUlI meM sUkSmakI taraha sthUla paryAyoge bhI sUkSmaparyAya antarzana hotI hai| 3. sthUla va sUkSma paryAyoMkI siddhi pa. pU./172103,10 kA bhAvArtha-tatra vyatireka. syAt parasparA bhAvalakSaNena yathA azavibhAga pRthagiti sahAna satAmeva // 172 // tasmAt vyatirekatvaM tasya syAt sthUlaparyaya sthUla' / so'yaM bhavati na so'ya yasmAdetAvataiva sasiddhi. / 173 | tadidaM yathA sa jIvo devo manujAdbhavannathApyanya / kathamanyathAtvabhAvaM na labheta sa goraso'pi nayAt | 180 = narakAdi rUpa vyajana paryAye sthUla hai. kyoki unameM ekajAtipanekI apekSA sadRzatA rahate hue bhI vyatireka dekhA jAtA hai| arthAta 'yaha vaha hai' yaha vaha nahI hai', aisA lakSaNa ghaTita hotA hai / 172 - 173 | parantu artha paryAyeM sUkSma hai| kyoMki, yadyapi nirayatA tathA niyatA hote hue bhI kama kacit sadRzatA tathA visadRzatA hotI hai / parantu usakA kAla sUkSma honeke kAraNa krama pratisamaya lakSyameM nahI AtA / isalie 'yaha vaha nahI hai' tathA 'vaha aisA nahIM hai' aisI vivakSA bana nahIM sakatI / 9. svabhAva dravya va vyaMjana paryAya ni. sA. / . / 95.28 DammopAdhivivajjiya pajjAyA te sahAyamidi bhaNiyA | 15 | aNNaNirAvekkho jo pariNAmo so sahAvapajjAvo |28| pAdhi rahita paryAye ve svabhAva (dravya) paryAye vahI gayI hai |1| anyakI apekSA rahita jo paramANukA pariNAma yaha (igata dravyakI) svabhAna paryAya hai na. ca. vR / 21,25,30 davvANaM khupayesA je je sahAva saMThiyA loe / te te puNa pajjAyA jANa tuma daviNasabbhAvaM | 21| dehAyArapaesA je thakkA uyakammaNimukkA / jIvassa NiccalA khalu te suddhA davvapajjAyA | 25 | jo khalu aNAiNihaNo kAraNarUvo hu kajjaruvo vA / paramANupoggalANaM so davvasahAvapajjAo 1301 saba dravyoMkI jo apane-apane pradezoMkI svAbhAvika sthiti hai vahIM dravyakI svabhAva paryAya jAta 21 karmose nirmu siddha jIvo jo dehAkAra rUpase pradezokI nizcala sthiti hai vaha jIvakI zuddha yA svabhAva dravya paryAya hai | 25 | nizcayase jo anAdi nidhana kAraNa rUpa tathA kArya rUpa paramANu hai vahI pudgala dravyakI svabhAva dravya paryAya hai / 301 (ni.sA./tA vR./28), (paM. kA./tA vR./5/14/13), (pa. pra. TI / 57) / A./3 svabhAvavyajana paryAyAraparamazarIrAt kicinnasiddha. paryAyA avibhAgo pudgala paramANu svbhaavvypryaay| = carama zarIrase kicit nyUna jo siddha paryAya hai vaha (jIva dravyako) svabhAva dravya vyajana paryAya hai| avibhAgI pudgala paramANu dravyakI svabhAva dravya vyaMjana paryAya hai / (dra.saM./TI / 24/66/11) / paM.kA./tA.vR./16/36/11 svabhAvavyaJjanaparyAyo jIvasya siddharUpa | = jIvako siddha rUpa paryAya svabhAva vyaMjana paryAya haiM / 10 vibhAva dravya va vyaMjana paryAya ni.sA.// 93.28 zaraNArayatirivarA paJjAyA te vibhAvamidi bhavidA 116 dharUna pumo pariNAma so vihAo |18 - manuSya, nAraka, tithaMca aura devarUpa paryAye meM (joba dravyakI) vibhAva paryAyeM kahI gayI hai / 15 / tathA skandha rUpa pariNAma vaha (gala dravyakI vibhAna paryAya nahI gayI hai| na.ca.vR./ 23.33 ja cadurgAdidehINaM dehAyAraM padesaparimANaM / aha viggahagaijove taM davvavihAvapajjAyeM | 23 | je sakhAI khaMdhA pari bhA0 3-7 * paryAya jAmiA duaNuA dikha dhehi / te viya davbavihAvA jANa tumaM poggalANa ca |33| = jo cAro gatike jIvokA tathA vigrahagatimeM jIvoMkA dehAkAra rUpase pradezokA pramANa hai, vaha jIvakI vibhAva dravya paryAya hai / 23 / aura jo do aNu Adi skandho se pariNAmita saMkhyAta skandha hai ve pudgalokI vibhAva dravya paryAya tuma jAno / 33 / (pa. pra. / TI./57), (pa kA . / tA vR / 5 /14/13) | A pa 0 / 3 vibhAvadravyacyabjana paryAyAzcaturvidhA naranArakAdiparyAyA athavA caturazItilakSA yonaya / pudgalasya tu dvayaNukAdayo vibhAvadravyavyaJjanaparyAyA / = = cAra prakArakI nara nArakAdi paryAye athavA caurAsI lAkha yoniyA~ jIva dravyakI vibhAva dravya vyajana paryAya hai| tathA do aNukAdi pudgaladravyakI vibhAva dravya vyajana paryAya hai| paM. kAtA, ./16/26/10.19) / kA = - 16 suranArakati manuSyalakSaNA paradravyasaMbandhanivRtavAdazuddhAzceti / deva nAraka-tiyaMca manuSya svarUpa paryAye paradravya ke sambandhase utpanna hotI hai isalie azuddha paryAye hai| (pa.kA / tA. vR./16/35 /18) | ni sA./tA.vR/28 skandaparyAya svajAtIyavizuddha iti / = skandha paryAya sva jAtIya bandharUpa lakSaNase lakSita honeke kAraNa azuddha hai / 11. svabhAva guNa va artha paryAya na. ca. vR /22,27,31 agurula hugA aNatA samaya samayaM sa samunbhavA je vi / davvANaM te bhaNiyA sahAvaguNapajjayA jANa // 22 // NANaM dasaNa suha bIriyaM ca ja uhayakammaparihINaM / ta suddha jANa tuma jIve guNapajjayaM savvaM // 26 // rUvarasagadhaphAsA je thakkA jesu aNukadavbesu / te caiva poggalANaM sahAvaguNapajjayA gayA / 31 / dravyoke agurulaghu guNake ananta avibhAga praticchedokI samaya-samaya utpanna honevAlI paryAye hai ho svabhAva guNaparyAya kahI gayI haiM, aisA tuma jAno | 22 | dravya va bhAvakarmase rahita zuddha jJAna, darzana, mukha va vIrya jIva dravyakI svabhAva guNaparyAya jAno / 23| ( pra / TI / 1/57) eka aNu rUpa pudgala dravyame sthita rUpa, rasa, gandha va varNa hai, vaha pudgala avyako svabhAva guNa paryAya jAno // 31 // (paM. kAtA /5/1417/13) / bA. 1/2 agurutavikArA svabhAvayAste dvAdazamA pavRddhirUpA SaDhAnirUpA / - agurulaghu guNake vikAra rUpa svabhAva paryAya hotI hai / ve 12 prakArakI hotI hai, chaha vRddhi rUpa aura chaha hAni rUpa / pra. sA./ta pra. / 13 svabhAvaparyAyo nAma samastadravyANAmAtmIyAtmIyAgurulaghuguNadvAreNa pratisa gIyamAnapaT sthAnapatitavRddhihA ninAnAtvAnubhUti / samasta dravyoke apane-apane agurulaghuguNa dvArA pratisamaya pragaTa honevAlI SaT sthAnapatita hAnivRddhi rUpa anekatvakI anubhUti svabhAva guNa paryAya hai (pa kA pra./96), (paM.pra./TI./ 1/40): (pN.kaa./taa.vR./16/36/0)| paM.kA./tA.vR./paMkti paramANu varNAdimyoM varNAntarAdipariNamana svabhAvaguNaparyAya (3/14/24) suddhA paryAyA anurupuguNapadavAnivRddhirUpeNa pUrvameva svabhAvaguNaparyAyavyAkhyAnakAle sarvadravyANA kathitA (16/16/14) / = = varNa se varNAntara pariNamana karanA yaha paramANuko svabhAva guNaparyAya hai / (5/14/14) / zuddhaguNa paryAyakI bhA~ti sarva dravyoMkI agustAkI para hAni vRddhi rUpase zuddha artha paryAya hotI hai| 12. vibhAva guNa va artha paryAya na ca / 24,34 / ma disudaohImaNapajjayaM ca aNNANaM tiNi je bhaNiyA / evaM jovassa ime vibhAvaguNapajjayA savve // 24 // rUpAiya je uttA je jainendra siddhAnta koza .
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ paryAya 1 viTThA duaAhasaMgha se galA bhagiyA mahAvaguNapaNA savve | 24| = mati, zruta, avadhi va mana paryaya ye cAra jJAna tathA tIna ajJAna jo kahe gaye hai ye saba jIva dravyakI vibhAvaguNa paryAya hai / (24) dvi aNukAdi skandhomeM jo rUpAdika kahe gaye hai, athavA dekhe gaye haiM ve saba pudgala dravyakI vibhAva guNa paryAya hai / (paMkA / yA vR/2/14/12), ( kA / na./96/36/4) (1.TI./2/50) / pra sA / ta pra / 13 vibhASaparyAyo nAma rUpAdInAM jJAnAdInAM vA svaparapratyayavartamAnapUrvottarAvasyAvatIrNa] tAratamyopadazitasya bhAvavizeSAnekatvApatti | = rUpAdike vA jJAnAdike sva parake kAraNa pravartamAna pUrvottara avasthAme honevAle tAratamyake kAraNa dekhaneme AnevAle svabhAvavizeSa rUpa aneka vibhAvaguNaparyAya hai| - paM. kA/tA.vR / 16 / 36 / 12 azuddhArtha paryAyA jIvasya SaTsthAnagatakaSAyAnivRddhi vizuddhisa klezarUpazubhAzubhalezyAsthAneSu jJAtavyA / galasya vibhAvArthaparyAyA itrakAdi cirakAla sthAyino jJAtavyAH / =jIva dravyakI vibhAva artha paryAya, kaSAya, tathA vizuddhi saste rUpa zubha va azubhalezyAsthAnoM meM pada sthAna gata hAni vRddhi rUpa jAnanI caahie| dvi-aNuka Adi skandhomeM hI rahane vAlI tathA cira kAla sthAyI rUpa, rasAdi rUpa pudagala dravya kI vibhAva artha paryAya jAnanI cAhie / 13. svabhAva va vibhAva guNa vyaJjana paryAya svabhAvaguNavyaJjana Apa / 3 vibhAvaguNavyaJjanaparyAyA matyAdaya / paryAyA anantacatuSTaya svarUpA jIvasya / rasarasAntaragandhagandhAntarAdivibhAvanaparyAyA varNagandharasekekA viruddhasparzadvayaM svabhAva guNavyaJjanaparyAyA |mti Adi jJAna jIva dravyakI vibhAva guNa vyajana paryAya hai. tathA kevalajJAnAdi anaMta catuSTaya svarUpa jIvakI svabhAva guNa vyajana paryAya hai| rasase rasAntara tathA gadha se gadhAntara pRdgala dravyakI vibhAva guNa vyaMjana paryAya hai| tathA paramANuse rahane vAle eka varNa, eka gadha, eka rasa tathA aviruddha do sparza pudgala dravyakI svabhAva guNa vyaMjanaparyAya hai / 14. svabhAva va vibhAva paryAyoMkA svAmitva kAvR/20/6/14 pariNAminI jIvapudgalI svabhAvavibhAvapariNAmAbhyA zepacAri dravyANi vibhAvavyaJjanaparyAyAbhAvAda mukhyavRttyA apariNAmIni / pakA sA vR/96/64/10 ete samAnajAtIyA asamAnajAtIyAzca anendradhyAtmikarUpA paryAyA jIvagalayoreva bhavanti akhA eva bhavanti / kasmAditi cet / anekadravyANAM parasparasazleSarUpeNa sabandhAt / dharmAdyanyadravyANA parasparamazleSasabandhena paryAyo na ghaTate paraspara sabandhenAzuddhaparyAyo'pi na ghaTate / 1 svabhAva tathA vibhAva paryAyo dvArA joba va pudgala dravya pariNAmI hai / zeSa cAra dravya nibhAva vyajana paryAyake abhAvako mukhyatAse apariNAmI hai | 207 2. ye samAna jAtIya aura asamAna jAtIya aneka dravyAtmaka eka rUpa dravya paryAya jIva va pudgalame hI hotI hai, tathA azuddha hI hotI hai / kyoki ye aneka dravyoke paraspara sazleza rUpa sambandhase hotI hai| dharmAdika dravyokI paraspara saMzleSarUpa sambandhase paryAya ghaTita nahIM hotI, isalie paraspara sambandhase azuddha paryAya bhI uname ghaTita nahIM hotii| 50 pallava vidhAna vrata pa.pa./TI./1/20 dharmAdharmAkAzakAlAnA vibhAva paryAyAstupacAreNa ghaTAkAzamityAdi / dharma AkAza tathA kAma dravyoke vibhAga guNaparyAya nahI hai / AkAzake ghaTAkAza, mahAkAza ityAdikI jo kahAvata hai, vaha upacAramAtra hai / paryAyajJAna - de0 0 zrutajJAna / II / paryAyanaya - de0 naya / I/5/41 paryAyavattva-rA. vA. / 2 / 7 /13/112 /22 paryAyavattvamapi sAdhAraNa sarvadravyANAM pratiniyataparyAyotpate / karmodayAdyapekSAbhAvAdapi pAriNAmika pratiniyata payokI utpati honese paryAyattva bhI sabhI dravyome pAyA jAtA hai / tathA karmodaya AdikI apekSAkA abhAva honese yaha bhI pAriNAmika hai / paryAya samAsajJAna - de0 zrutajJAna / II paryAyArthika naya -1 0 naya / IV/14 2 vyArthika va paryA yArthika ki naya nahIM hai 0 naya/1/9/62. nikSepI kA paryAyArthika nayame antarbhAva-- de0 nikSepa / 2 / paryudAsAbhAva0 parva proSadhakA (1 sa si./0/29/162/2 zabda parvamAthI artha parva hai / 2. kAlakA eka pramANa vizeSa- de0 gaNita / J / 1 | parvata-lokame sthita paryo ko de0 loka 3/2/82. pa. 5/11/ zloka hIrakadambaka gurukA putra thA 'arjeryaSTavyam' zabdakA rAjA ke dvArA viparIta samarthana karAne para logoMke dvArA dhikkArA gyaa| usase dukhI hokara kutarka karane lagA (75) / anta meM mRtyu ke pazcAt rAkSasa banakara isa pRthvIpara hisAyajJakI utpatti kI (103 ) / ( ma.pu / 67/942-8kk) 1 pala "kAlakA pramANa vizeSa- de0 gaNita // 1/42 tolakA eka pramANa vizeSa - de0 gaNita / 1 /1/2 / palAyamaraNa - de0 0 maraNa /1 palAzagiriloka / 7 / palikuMcana - sAmAnya aticArakA eka bheda-de0 aticAra/1 / palya-1 rA. mA./3/20/0/200/11 pazyAmi kuzalA ityarthaH / =patyakA artha gaDDhA / 2 patya pramANa ke bheda va lakSaNa tathA unakI prayoga vidhi - de0 gaNita / I / 1 / 52. A measure of Time. pallava dakSiName kAcIke samIpavartI pradeza / yahA~ itihAsa prasiddha pallava vazI rAjAokA rAjya thA / ( ma pu / pra 50/5 pannAlAla ) / pallava vidhAna vrata kI vidhi do prakArase kahI gayI - isa vratakI hai-laghu va bRhada laghu vidhi - kramaza 1.2. 3,4,5,4,3.2, 1 isa prakAra 25 upavAsa ekAntarA kramase kareM / namaskAra mantrakA trikAla jApa kare / ( vrata vidhAna saMgraha / pR 50 ) varddhamAna purANa ) / -- 1 jainendra siddhAnta koza "bhadrazAlavanameM sthita eka diggajendra parvata - de0 0 00 000 0000
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ pavanaMjaya 2. bRhada vidhi - bRhada vidhAnasaMgraha / pR. 50 kRSNa pakSa mAsa Azvina kArtika maMgasira pauSa mAgha phAlguna kSetra vaizAkha jyeSTha ASADha zrAvaNa bhAdra upavAsa tithi 6,13 12 11 2,15 4,7,14 4.8.8611 4,10 10 pAMDava 13-15 kA telA 4,6,8,14 6-7 belA tithi 10-11 5-7 1-2 13-14 kA telA 10 2,12 upavAsa tithi zukla pakSa 14 3.12 2.13 5,7,15 10 1.11 7,10 6.13 8.10 15 8-10 15 3,15 6-15 belA tithi 7-8 2-3 12-13 6-69 kA telA kula- 4 telA, 7 belA va 48 upavAsa / namaskAra mantrakA nikAla jApya karanA caahie| (kizanasiha kriyA koSa / 11-13 kA telA pavanaMjaya pU/ 12 / loka Adityapurake rAjA prahlAdakA putra thA ( 8 ) / hanumAnakA pitA thA (307) / pavana de0 pavana / pavAijnamANa jo upadeza AcArya sammata hotA hai aura cirakAlase avicchinna sampradAyake kramase calA AtA huA ziSya paraparAke dvArA lAyA jAtA hai vaha pavAijjamANa kahA jAtA hai / pazu 1 5. 12/5.5.140 / 362 / 12 saromanyA pAdo nAma jo royate hai ve pazu kahalAte hai 2 muniyoM ke lie pazu saga niSedha / -de0 sagati / pazcAt stuti-1 bAhArakA eka doSa 60 AhAra / II 2. - vastikA kA eka doSa- deva vastikA / pazcAtAnupUrvI - de0 AnupUrvI / pazyantI -- de0 bhASA | pAMcAla - 1. bharatakSetra madhya AryakhaNDakA eka deza - de0 manuSya / 4; 2. kurukSetra ke pUrvavartI deza carmaNyatI nadI taka vistRta thA do bhAga the - uttara va dkssinn| uttara pAcAlakI rAjadhAnI ahicchatrA ( ahikSetra ) aura dakSiNa pAcAlakI rAjadhAnI kampilA thii| ( ma. pu / pra. 46 / paM pannAlAla ) / - zrutAvatArakI paTTAvalI ke anusAra bhagavAn vIrake pazcAta mUla paramparA meM tIsare 11 agadhArI the / samaya- vI. ni. 383-420 pAMDura ( I0 pU0 144 - 105 ) - de0 itihAsa / 4 / 1 / 2.pA.pu / sarga / zloka yudhiSThira, bhIma, arjuna, nakula sahadeva me pA~coM kuruvaMzI rAjA pANDuke putra honese pANDava kahalAte the (8217) bhImake manase apamAnita hone tathA inakA rAjya har3apanA cAhaneke kAraNa kaurava rAjA duryodhana inase dveSa karatA thA (10/34-40) / usI dveSa va usane inako sAkSAgRha jalAkara mAranekA patra kiyA, para kisI prakAra pANDava bahA~se baca nikale ( 18 /60, 115,166 ) | aura arjuna svayaMvarame draupadI va gANDIva dhanuSa prApta kiyA ( 15/102) / vahIM para inakA kauravo se milApa huA ( 15/143, 182 - 202 ) tathA AdhA rAjya baoNTakara rahane lage ( 16 / 2-1 ) parantu puna duryodhanane jume inakA sarva rAjya jItakara inhe bAraha varSa ajJAtavAsa karanepara mAdhva kiyA ( 16 / 94.101-122) sahAyanameM inakI duryodhanake sAtha muThabheDa ho gayI (10/87-221) / jisake pazcAta inheM virATa nagara meM rAjA virATake yahA~ chadmavezameM rahanA paDA (10/230) | draupadIpara durAcArI dRSTi rakhaneke aparAdha meM yahA~ bhImane rAjAke sAle kI caka va usake 100 bhAiyo ko mAra DAlA ( 17/278 ) / chadmavezame hI kauravo bhiDakara arjunane rAjAke gokulako rakSA kI ( 13 / 959) / antameM kRSNa jarAsandha yuddhameM inake dvArA saba kaurava mAre gaye ( 16 / 11.20 / 266 ) | eka vidyAdhara dvArA hara lI gayI draupadIko arjunane vidyA siddha karake puna prApta kiyA ( 21 / 114, 118 ) / tatpazcAta bhagavAna neminAthake samIpa jina dIkSA dhAra (14/15) zatrujaya giri para pora tapa kiyA (23 / 92) duryodhanake bhAnaje kRta dussaha upasargako jIrA yudhiSThira, bhIma va arjuna mukta hue aura kula va sahadeva sarvArthasiddhi meM deva hue ( 25/52-136) / pAMDava purANa - 1 devaprabha sUri (vi. 1200) kRta mUla pANDava purANa ke AdhAra para bhaTTAraka zubha candra (vi 1608. I. 1551) dvArA racita, 25 parvoM meM vibhakta 5104 zloka pramANa saMskRta chanda bada grantha (tI /3/367) 2 yaza kIrti (tri 1535 - 1613) kRta apabhraMza kAvya / (tI./3/499) / 3. vAdi candra (I. 1601) kRta / pAMDu - 1. cakravartIkI nama nidhiyoM se eka0 tAkA puruSa 2. pA. pu / sarga / zloka bhISmake sautele bhAI vyAsakA putra thA (7/ 117 ) / andhakavRSNikI kuntI nAmaka putrI se chadmaveza sambhoga kiyaa| usase karNa nAmaka putra utpanna huA (7/164-166,7/204) / tatpazcAt usakI choTI bahana madrI sahita kuntIse vivAha kiyA (8/24-100) kuntIse yudhiSThira, arjuna va bhIma, tathA nadI se nakula va sahadeva utpanna hue| ye pA~co hI Age jAkara pANDava nAmase prasiddha hue ( 8 / 143 - 175) / antame dIkSA dhAraNa kara tIna mukta hue aura do samAdhi pUrvaka svargane utpanna hue (1/127-138) / pAMDukaMbalA zilA- sumeruparvatapara eka zilA, jisapara pazcima videhake tIrthaMkaroM kA janma kalyANaka sambandhI abhiSeka kiyA jAtA hai|-30 loka /3/8/4 1 -- pAMDuka1. 1. vijayArdha kI uttara zreNIkA eka nagara- de0 vidyAdhara; 2. kuNDala parvatasya mAhendrakA svAmI nAgendra deva de0 loka 120 pAMDukavana - sumeru parvatakA caturtha mana isame 4 caityAlaya hai| - 30 sona/2/6/4 / 51 pAMDura - 1. dakSiNa kSIravara dvIpakA rakSaka deva-de0 vyantara / 2 kuNDa parvatasya himavalkUTakA svAmI mAgendradeva de0 loka/4/12/ pAMDuzilA -- - sumeru parvata para sthita eka zilA jisapara bharata - kSetra ke tIrthaMkrokA janma kalyANa ke avasara para abhiSeka kiyA jAtA hai / 30 loka jainendra siddhAnta koza
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ pADya pAtrakesarI UTTETr pAMDaya-madhya AryakhaNDastha deza-de0 manuSya/4| pAMDyavATaka-malayagirike madhyabhAgamai eka prvt| -de0 mnussy/4| pAMDya-madrAsake antargata vartamAna kerala desh| (ma pu./pra. 50/paM. pnnaalaal)| zutApi-AkAzopapanna dev|-de0 dev/II/3| pAMzumUla-vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka nagara---de0 vidyAdhara / pAkSika zrAvaka-de0 shraavk/3| pATalIputra-bihAra prAntakI rAjadhAnI bartamAna paTanA (ma. pu./pra 4/5. pnnaalaal)| pANimuktAgati-de0 vigrahagati/2 / pAtAla-1. vimalanAtha bhagavAnkA zAsaka yakSa-de0tIrtha kara/5/3 2 lavaNa samudrako talI meM sthita baDe-baDe khdd|ye tIna prakArake hai uttama, madhyama va jaghanya ( de. lok/4/1)| pAtAlavAsA-rAvA./4/23//242/14 pAtAlavAsino lavaNodAdisamudrAvAsA susthitprbhaasaady| -lavaNa Adi samudromeM bhalI prakAra rahanevAle prabhAsa Adi deva pAtAlavAsI kahalAte hai| pAtra-mokSamArga meM dAnAdi dene yogya pAtra sAmAnya bhikhArI loga nahI ho skte| ratnatrayase pariNata avirata samyagdRSTise dhyAnArUta yogI paryanta hI yahA~ apanI bhUmikAnusAra jaghanya, madhyama va utkRSTa bhedarUpa pAtra samajhe jAte hai| mahAvatadhArI sAdhu bhI yadi mithyAdRSTi hai to kupAtra hai pAtra nhiiN| sAmAnya bhikhArI jana to yahA~ apAtrakI koTime gine jAte hai| tahA~ dAna dete samaya pAtrake anusAra hI dAtArakI bhAvanAeM honI cAhie / tattvake vicAra karanevAloke bhedase jinendra bhagavAnane hajAroM prakArake pAtra batalAye hai| vasu.zrA./221 tivihaM muNeha pattaM uttama-majjhima-jahaNNabheeNa / - uttama madhyama va jaghanyake bhedase pAtra tIna prakArake jAnane cAhie / (pu.si, u./171); (pa.vi /2/48), (a ga.zrA./10/2) / 3. nAmamAtrakA jaina bhI pAna hai sA. dha /2/14 nAmata sthApanAto'pi, jaina pAtrAyatetarAm / sa labhyo dravyato dhanyai vitastu mahAtmabhiH / 54 - nAmanikSepase aura sthApanAnikSepase bhI jaina vizeSa pAtrake samAna mAlUma hotA hai| vaha jaina dravyanikSepase puNyAtmAoke dvArA tathA bhAvanikSepase mahAsmAoke dvArA prApta kiyA jA sakatA hai|54| 4. uttama, madhyama va jaghanya pAtrake lakSaNa bA. a./17-18 uttamapattaM bhaNiyaM sammattaguNeNa sa judo sAhU / sammAdiTThI sAvaya majjhimapattohu viNNeyo // 15 NiddiTTho jiNasamaye aviradasammo jahaNNapattotti / 18 / =jo samyaktva guNa sahita muni haiM, unheM uttama pAtra kahA hai, aura samyaktvadRSTi zrAvaka hai, unhe madhyama pAtra samajhanA cAhie / 17 tathA vratarahita samyagdRSTiko jaghanya pAtra kahA hai // 18 // (ja. pa./2/144-151); ( pa. vi./2/48); (vasu. zrA/221-222) (guNa, zrA./148-146); (a.ga zrA./10/4); (saa.dh./5/44)| ra.sa./124 uvasama NirIha jhANajjhayaNAimahAguNAjahAdiTThA / jesi te muNiNAhA uttamapattA tahA bhaNiyA / 124 / -upazama pariNAmoko dhAraNa karanevAle, binA kisI icchAke dhyAna karane vAle tathA adhyayana karane vAle munirAja uttama pAtra kahe jAte haiM // 124 // 5. kupAtrakA lakSaNa ja pa/2/150 uavAsasosiyataNU NissaMgo kaamkohprihonno| micchattasaM sidamaNo NAyavyo so apatto tti / 150 / =upAsose zarIrako kRza karanevAle, parigrahase rahita, kAma, krodhase vihIna parantu manameM mithyAtva bhAvako dhAraNa karanevAle jIvako apAtra (kupAtra) jAnanA caahie|150 vasu. zrA./223 vaya-tava-solasamaggo sammattavivajjiyo kupattaM tu / 223 / -jo bata, tapa aura zIlase sampanna hai, kintu samyagdarzanase rahita hai, vaha kupAtra hai| ( guNa. zrA./150), (a.ga. zrA./10/34-36); (paM vi./2/48) 6 apAtrakA lakSaNa bA a/18 sammattarayaNarahiyo apattamidi sNprikkhejo| -samya vatvarUpI ratnase rahita jIvako apAtra samajhanA caahie| vasu. zrA./223 sammatta-sIla-vayavajjio apatta habe jiio| 223 / -samyaktva, zIla aura vatase rahita jIva apAtra hai| (paM.vi./2/ 48); (a.ga. zrA./10/16-38) / * anya sambandhita viSaya 1. pAtra apAtra va kupAtrake dAnakA phala -de0 daan| 2. namaskAra yogya pAtra apAtra -de0 viny/4| 3. jJAnake yogya pAtra apAtrakA lakSaNa -de0 shrotaa| 4. zAna kise denA cAhie aura kise nahIM -de0 upadeza/3 / pAtrakasarI-1. Apa brAhmaNa kulase the| nyAyazAstrameM pAraMgata the| AcArya vidyAnandikI bhA~ti Apa bha samantabhadra racita devAgamastotra sunanese hI jainAnuyAyI ho gaye the| Apane trilakSaNa 1. pAtra sAmAnyakA lakSaNa ra, sA./125-126 dasaNasubo dhammakANarado saMgavajjido nnisllo| patta viseso bhaNiyo te guNahINo du vivarIdo / 12 / sammAi guNavisesa pattavisesaM jiNehi NihiTTha 1126 / -jo samyagdarzanase zuddha hai dharma dhyAna meM lIna rahatA hai, saba tarahake parigraha va mAyAdi zaSyose rahita hai, usako vizeSa pAtra kahate hai usase viparIta apAtra hai / 125 / jisame samyagdarzanako vizeSatA hai usameM pAtrapanekI vizeSatA samajhanI cAhie / 126 / sa. si./9/36/373/8 mokSakAraNaguNasaMyoga pAtra vishessH| mokSake kAraNabhUta guNose sayukta rahanA yaha pAtrakI vizeSatA hai| arthAta jo mokSake kAraNabhUta guNose saMyukta hotA hai vaha pAtra hotA hai / (raa.vaa/7/38/5/556/31)| sA dha/1/13 yattArayati janmAndhe, svAzritAnmAnapAtravata / muktyarthaguNasaMyoga-bhedAtpAtra vidhA matam / 43 / = jo jahAjakI taraha apane Azrita prANiyoko sasArarUpI samudrase pAra kara detA hai vaha pAtra vahalAtA hai, aura vaha pAtra mokSake kAraNabhUta samyagdarzanAdi guNoke sambandhase tIna prakArakA hotA hai / 43 // pra sA./tA vR./260/352/15 zuddhopayogazubhopayogapariNatapuruSA' pAtraM bhavantIti / - zuddhopayoga athavA zubhopayogase pariNata jIva pAtra kahalAte hai| 2. pAtrake bheda ra. sA./123 aviradadesamahanvayaAgamaruiNaM vicArataccaNhaM / pattatara sahassaM NihiTaThaM jiNavaridehi / 123 // = avirata samyagdRSTi, dezavato, zrAvaka, mahAvatiyoke bhedase, Agamame ruci rakhanevAloM tathA jainendra siddhAnta koza
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAtrakesarIstotra pApa kadarthana, tathA jinendraguNastuti (pAtrakesarI stotra ) ye do grantha likhe| samaya-pUjyapAdake uttaravartI aura akalaM kadevase pUrvavartI hai-I za6 (de0 itihAsa 7/1). (tI /2/238-240) 2. zlokavArtikakAra A. vidyAnandi (I0775-840) kI upAdhi / (de0 vidyAnandi) 1 ( jaina hitaiSI, paM. naathuuraam)| pAtrakesarIstotra-AcArya pAtra kesarI (I za 6-7) dvArA saskRta zlokomeM nibaddha jinendrakI stutikA pATha hai| isameM 50 zloka hai| (tii02/240)| pAtra datti-de0 daan| pAda-1. kSetrakA pramANa vizeSa-de0 gaNita///3; 2.( pratyeka zatAbdIme cAra pAda hote hai| pratyeka pAda 25 varSakA mAnA jAtA hai|); 3 vargamUlakA aparanAma -de0 gaNitaII/9/01 pAdukAra-vasatikAkA eka doSa-de0 'vstikaa'| pAdya sthiti kalpa-bha. A./vi/421/696/10 pajjo samaNa kappo nAma dazama / varSAkAlasya caturSa mAseSu ekatraivAvasthAna bhrmnntyaagH| sthAvarajaMgamajovAkulA hi tadA kSiti / tadA bhramaNe mahAnasaMyama: iti vizatyadhika divasazataM ektraavsthaanmityymutsrg.| kAraNApekSayA tu honAdhikaM vAvasthAna, saMyatAnAM ASADhazuddhadazamyA sthitAnA upariSTAcca kaartikpaurnnmaasyaastrishddivsaavsthaanN| vRSTibahulatA, zrutagrahaNaM, zaktyabhAvavaiyAvRttyakaraNaM prayojanamuddizya avasthAnamekatreti utkRSTa kAla / mAryAM, durbhikSe, grAmajanapadacalane vA gacchanAzanimitte samupasthite dezAntaraM yAti / paurNamAsyAmASADhayAmatikrAntAyAM pratipadAdiSu dineSu yAti / yAvacca tyaktA viMzatidivasA etadapekSya hInatA kAlasya eSa / varSA kAlameM cAra mAsameM eka hI sthAnameM rahanA arthAt bhramaNakA tyAga yaha pAdya nAmakA dasavAM sthiti kalpa hai| varSAkAlame jamIna sthAvara aura trasa jIvose vyApta hotI hai| aise samayame muni yadi vihAra karege to mahA asayama hogaa| ityAdi doSose bacane ke lie muni eka sau bIma divasa eka sthAnameM rahate hai, yaha utsarga niyama hai| kAraNa vaza isase adhika yA kama divasa bhI eka sthAnameM Thahara sakate hai / ASADha zuklA dazamIse prArambha kara kArtika paurNa mAsIke Age bhI aura tIsa dina taka eka sthAna meM raha sakate hai| adhyayana, vRSTikI adhikatA, zaktikA abhAva, vaiyAvRttya karanA ityAdi prayojana ho to adhika dina taka raha sakate hai| .. mArI roga, durbhikSameM grAmake logoMkA athavA dezake logokA apanA sthAna choDakara anya grAmAdikameM jAnA, gaccha kA nAza honeke nimitta upasthita honA, ityAdi kAraNa upasthita honepara muni cAturmAsameM bhI anya sthAnoMpara jAte hai| * isalie ASADha pUrNimA vyatIta honepara pratipadA vagairaha tithimeM anyatra cale jAte hai| isa prakAra bIsa dina ekasau bIsame kama kiye jAte haiM, isa taraha kAlakI hInatA hai| * varSAyoga sthApanA niSThApanA vidhi (de0 kRtikarma/4 ) pAna-mU.A./644 pANANamaNuggahaM tahA paannN| 1644 azanAdi cAra prakArake AhArameM-se, jisase dasa prANoMkA upakAra ho vaha pAna hai|644 pAnaka-1-AhArakA eka bheda-de0 AhAra /1/1 bha.A./mU/700/882 satthaM bahalaM levaDamalevaDaM ca sasityayamasisthaM / chavihapANayabheyaM pANayaparikammapAogga 700 ='svaccha (garma jala); bahala ( imalIkA pAnI Adi), levaDa (jo hAthako cipake); alevaDa (jo hAthako na cipake jaise mADa): sasiktha ( bhAtake dAnoM sahita mAMDa) aisA chaha prakArakA pAnaka Agamame kahA hai| [ina chahoM ke lakSaNa-de0 vaha vaha nAma / ] pAnadazamI vrata-vratavidhAna saMgraha/130 pAna dazami vIrA daza pAna / daza zrAvaka de bhojana ThAna / -daza zrAvakoko bhojana karAkara phira svayaM bhojana kare, vaha pAna dazamI vrata kahalAtA hai| (navala sAhakRta varddhamAna purANa) pAnAMga kalpavRkSa-de0 vRkss/1| pApa-nirukti.sa.si./6/3/320/3 pAti rakSati AtmAnaM zubhAditi pApam / tada sdvedyaadi| jo AtmAko zubhase bacAtA hai, vaha pApa hai| jaise asAtA vedanIyAdi / (rA. vA/6/3/1/507/14) / bha. A/vi /37/134/21 pApa nAma anabhimatasya prApaka / - aniSTa padArthoM kI prApti jisase hotI hai aise karmako (bhAvoko) pApa kahate hai| 2. azubha upayoga pra sA /mU./181 suhapariNAmo puNNa asuho pAvaM tti bhaNiyamaNNesu / parake prati zubha pariNAma puNya hai, aura azubha pariNAma pApa hai| dra.saM mu/38 asuhabhAvajuttA. pAvaM havaM ti khalu jIvA 118 - azubha pariNAmose yukta jIva pApa rUpa hote hai| sa. ma./27/302/17 pApaM hisAdi kriyAsAdhyamazubhaM karma / = pApa hisAdise honevAle azubhakarma rUpa hotA hai| 3. nindita AcaraNa paM. kA /mU./140 saNNAo ya tilessA iM diyavasadA ya attaradANi / NANaM ca duppautta moho pAkppadA hoti 1140 / cAro sajJAe~, tIna lezyAe~, indriya vazatA, Arta raudradhyAna, du prayukta jJAna aura moha yaha bhAva pApa prada hai / 140 / na. ca. vR./162 ahavA kAraNabhUdA tesi ca vayavvayAi iha bhnniyaa| te khalu puNNaM pAvaM jANa ima pavayaNe bhaNiya / 1625 = azubha vedAdike kAraNa jo avatAdi bhAva hai unako zAstrame pApa kahA gayA hai| yo sA. a/8/38 nindakatvaM pratIkSyeSu nai vRNyaM sarvajantuSu / nindite caraNe rAga. pApabandhavidhAyaka' 381 = arhantAdi pUjya puruSokI nindA karanA, samasta jIvome nirdaya bhAva rahanA, aura nindita AcaraNoM meM prema rakhanA Adi badhakA kAraNa hai| 2. pApakA AdhAra bAhya dravya nahIM sa, si./6/11/330/1 paramakaruNAzayasya ni zalyasya saMyatasyopari gaNDaM pATayato du svahetutve satyapi na pApabandho bAhya nimittamAtrAdeva bhvti| - atyanta dayAlu kisI vaidyake phor3ekI cIra-phADa aura marahama paTTI karate samaya ni zalya saMyatako dukha dene meM nimitta honepara bhI kevala bAhya nimitta mAtrase pApa bandha nahI hotaa| de0 puNya/1/4 (puNya va pApameM antaraMga pradhAna hai)| 3. pApa (azubha nAmakarma) ke bandha yogya pariNAma ta.sU /6/3,22.. azubha pApasya / / yogavakratA visaMvAdanaM cAzubhasya nAmna' / 22 / =azubha yoga pApAsavakA kAraNa hai / 3. yoga vakratA aura visaMvAda ye azubha nAmakarma ke Asrava hai / 22 / pa. kA /m /136 cariyA pamAdabahulA kAlussaM loladA ya visayesu / paraparitAvapavAdo pAvassa ya AsavaM kuNadi / 136 = bahu pramAdavAlI caryA, kaluSatA, viSayoke prati lolupatA, parako paritApa karanA tathA parake apavAda bolanA-vaha pApakA Asrava karatA hai / 13 / / mU. A./235 puNNassAsavabhUdA aNukaMpA suddha eva uvogo| vivarIdaM pAvassa du AsavaheuM viyANAdi / 235! - zubhase viparIta jainendra siddhAnta koza
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ pApa pAriNAmika nirdayapanA mithyAjJAnadarzanarUpa upayoga pApakarmake Asravake kAraNa hai / 235 // rA. vA /6/22/4/528/18 cazabda' kriyate anuktasyAsravasya samuccayArtha / ka. punrsau| mithyAdarzana-pizunatA'sthiracittasvabhAvatAkUTamAnatulAkaraNa - suvarNa maNiratnAdyakRti - kuTilasAkSitvAGgopAGgacyAvanavarNa gandharasasparzAnyathAbhAvana-yantrapacarakriyAdravyAntaraviSaya - sabandhanikRtibhUyiSThatA- paranindAtmaprazasA-nRtavacana paradravyAdAnamahArambhaparigraha- ujjvalaveSarUpamada - paruSAsabhyapralApa-Akrozamauvarya-saubhAgyopayogaya zIkaraNa prayogaparakutUhalotpAdanAlakArA - dara - caityapradezagandhamAlyadhupAdimoSaNa-vilambanopahAsa-iSTikApAka - davAgniprayoga-pratimAyatanapratizrayArAmodyAnavinAzanatIvakrodhamAna - mAyAlobha-pApakarmopajIvanAdilakSaNa / sa eSa sarvo'zubhasya nAmna Asrava / -ca zabda anRktake samuccayArtha hai| mithyAdarzana, pizunatA, asthiracittasvabhAvatA, bhUThe bATa tarAjU Adi rakhanA, kRtrima suvarNa maNi ratna Adi banAnA, jhUThI gavAhI, aga upAgokA chedana, varNa gandha rasa aura sparzakA viparItapanA, yantra pijarA Adi banAnA, mAyA bAhUlya, paranindA, Atma prazasA, mithyA bhASaga, para dravyaharaNa, mahAra bha, mahA parigraha; zaukIna veSa, rUpakA ghamaNDa, kaThora asabhya bhASaNa, gAno bakanA, vyartha bakvAsa karanA, vazIkaraNa prayoga, saubhAgyopayoga, dUsareme kautUhala utpanna karanA, bhUSaNomeM ruci, maMdirake gandhamAlya yA dhUpAdikA curAnA, lambI hasI, ITokA bhaTTA lagAnA, vaname dAvAgni jalabAnA, pratimAyatana binAza, bAzraya-vinAza, ArAma-udyAna vinAza, tIca kAdha, mAna, mAyA va labha aura pApakarma jIvikA Adi bhI azubha nAmake Asravake kAraNa hai| (sa. si./6/22/337/12); ( jJA /3/8-7) / 6 anya sambandhita viSaya 1 vyavahAra dharma paramArthataH pApa hai| -de0 dharma/4 2 pApAnubandhI puNya / -de0 mithyaadRsstti/4| 3 puNya va pApameM kathaMcit bheda va abhed| -de0 puNya/2,4 / 4. pApakI kathacita iSTatA / -de0 punny/3|| 5 pApa prakRtiyoMke bheda / -de0 prkRtibndh/2| 6. pApakA Asrava va bandha tatvameM antarbhAva / -de0 puNya/2/4 / 7. pUjAdime kathaMcit sAvadha he phira bhI ve upAdeya hai| -de0 dhrm/5/1|| 8. mithyAtva sabase bar3A pApa hai| -de0 mithyAdarzana / 9 moha rAga dveSame puNya-pApakA vibhAga / -de0 raag/2| 4. pApakA phala du.kha va kugatiyoM kI prApti ta. sU.19/8-10 hisAdiSvihAmutrApAyavAdarzanam / / durakhameva vA / 10 / hisAdika pA~ca doSo me aihika aura pAralaukika upAya aura avadyakA darzana bhArane yogya hai / / athavA hisAdika dukha hI hai aisI bhAvanA karanI cAhie / 10 / pra, sA./ma./12 asahodayeNa AdA kuNaro tiriyo bhavIya nnerddyo| dukkhasahasse hi sadA abhiMdhudo bhamadi accatA / 12 / -azubha udayase kumAnuSa, tica, aura nArakI hokara hajAro dukhose sadA pIDita hotA huA (saMsArame) atyanta bhramaNa karatA hai / 12 / dha, 1/1,1,2/105/5 kANi paavphlaanni| Niraya - tiriyakumANusajoNIsu jAi-jarA-maraNa-bAhi-beyaNA-dAlidAdINi | - prazna-pApake phala kaunase hai| uttara-naraka, tiryaca aura kumAnuSakI yoniyomeM janma, jarA, maraNa, vyAdhi, vedanA aura dAridra AdikI prApti pApake phala hai| pApopadeza-de0 anarthadaNDa / pAmiccha-vasatikAkA eka doSa / -de0 bstikaa| pAmIra -ja.pa // /A.N.Up.H L Jain "pAmaurakA pUrva pradeza cInI turkistAna hai / (140) / hindukuzaparvatakA vistAra vartamAna bhUgolake anusAra pAmIra pradeza aura kAbula ke pazcima kohe bAbA taka mAnA jAtA hai / (41) / vartamAna bhUgolake anusAra pAmIrakA mAna 150x150 mIla hai| vaha cAro ora hindukuza, kArAkorama, kAzAra, kartAra pahADose ghirA huA hai| -paurANika kAlame isakA nAma merumaNDala yA kAbIja thaa| pAraMcika parihAra prAyazcitta-de0 parihAra-prAyazcitta / pAraparimita---Transfinite Cardinals yA finite Card:___nals -(dha.5/pra /28) / pAramArthika pratyakSa-de0 pratyakSa / pArA -bharata Arya khaNDako eka nadI --de0 manuSya/4 / pArAmRSya-AhArakA eka doSa-de0 AhAra/II/4| pArAzara-eka vinayavAdI-de0 vainayika / pAriNAmika-pratyeka padArtha ke nirupAdhika tathA trikAlI svabhAvako usakA pAriNAmika bhAva kahA jAtA hai| bhale hI anya padArthoMke sayogakI upAdhivaza dravya azuddha pratibhAsita hotA ho, para isa acalita svabhAvase vaha kabhI cyuta nahIM hotA, anyathA jIva ghaTa bana jAye aura ghaTa jiiv| 5. pApa atyanta heya hai sa. sA./A/306 yastAvadajJAnijanasAdhAraNo'pratikramaNAdi. sa zudvAtmasiddhayAbhAvasvabhAvatvena svayamevAparAdhasvAdviSakumbha eva / - prathama to jo ajJAnajanasAdhAraNa (ajJAnI logoko sAdhAraNa aise) apratikramaNAdi hai ve to zuddha AtmAkI siddhike abhAva rUpa svabhAvavAle hai isalie svayameva aparAdha svarUpa honese viSakumbha hI hai| (kyoki ve to prathama hI tyAgane yogya hai|) pra.sA./ta. pra./12 tatazcAritralavasyApyabhAvAdatyantaheya evAyamazubhopa. yoga iti / = cAritrake lezamAtrakA bhI abhAva honese yaha azubhopayoga atyanta heya hai| 1. pAriNAmika sAmAnyakA lakSaNa sa. si /21/146/ dravyAtmalAbhamAnahetuka prinnaam.| [sa.si./2/7/ 161/2]" pAriNAmikatvam karmodayopazamakSayakSayopazamAnapekSiravAta / - 1. jisake hone meM dravyakA svarUpa lAbha mAtra kAraNa hai vaha pariNAma hai| (paM kA./ta pra/56) / 2, karmake udaya, upazama, kSaya aura kSayopazamake binA honese pAriNAmika hai| (raa.vaa./2/1/5/100/21)| rA, bA /2/7/2/110/22 tadbhAbAdanAdidravyabhavanasaMbandhapariNAmanimittavAta pAriNAmikA iti / rA.vA /2/9/16/116/17 pariNAma svabhAva. prayojanamasyeti pAriNAmika' itynvrthsNjnyaa| -karmake udaya, upazama, kSaya aura kSayopazamakI apekSA na rakhanevAle dravyako svabhAvabhUta anAdi pAriNAmika zaktise hI AvirbhUta ye bhAva pariNAmika hai| (dha, 1/1,1,8/161/3); jainendra siddhAnta koza
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAriNAmika pAriNAmika (dha.1/1,7,3/166/11); (go.ka./mU./815/68); (ni.sA/tA, vR/41), (go,jii/jii.pr./8/24/15)| pariNAma arthAt svabhAva hI hai prayojana jisakA vaha pAriNAmika hai. yaha anvartha saMjJA hai| (na ca vR/375), (paMkAta pr/56)| dha./1,7,1/185/3 jo cauhi bhAvehi puvutta hi vadiritto jIvAjIvagao so pAriNAmio NAma / =jo kSAyikAdi cAro bhAvose vyatirikta jIva ajIvagata bhAva hai, vaha pAriNAmika bhAva hai| na. ca vR /374 kammaja bhAvAtIdaM jANagabhAva visesa aahaar| ta pariNAmo jovo aceyaNaM bhavadi idarANa / 374 / =jo majanita audayikA di bhAvose atIta hai tathA mAtra jJAyaka bhAva hI jisakA vizeSa AdhAra hai, vaha jIvakA pAriNAmika bhAva hai, aura acetana bhAva zeSa dravyokA pAriNAmika bhAva hai| pa.dha/u /171 kRtsnamanirapekSa. proktAvasthAcatuSTayAta / AtmadravyatvamAtrAtmA bhAva. syAtpAriNAmika 171 / = karmoke udaya, upazamAdi cAro apekSAose rahita kevala Atma dravyarUpa hI jisakA svarUpa hai vaha pAriNAmika bhAva kahalAtA hai / 171 / .. sAdhAraNa asAdhAraNa pAriNAmika bhAva nirdeza vacanAcchuddhanizcayena nAsti traya, muktajIve puna sarvathaiva nAsti, iti hetorazudvatvaM bhaNyate / tatra zuddhAzuddhapAriNAmikamadhye zuddhapAriNAmibhAvo dhyAnakAle dhyeyarUpo bhavati dhyAnarUpo na bhavati, kasmAt dhyAnaparyAyasya vinazvaratvAta, zuddhapAriNAmikastu dravyarUpatvAdavinazvara , iti bhAvArtha / prazna- zuddha pAriNAmika paramabhAvarUpa jo zuddha nizcayanayakI apekSAse jIva guNasthAna tathA mArgaNA rathAnose rahita hai aisA pahale kahA gayA hai aura aba yahA~ bhavya-abhavya rUpase mArgaNAe~ bhI Apane pAriNAmika bhAva kahA, so yaha to pUrvApara virodha hai ? uttara-pUrva pramagame to zuddha pAriNAmika bhAvakI apekSAse guNasthAna aura mArgaNAkA niSedha kiyA hai, aura yahaoNpara azuddha pAriNAmika bhAva rUpase bhavya tathA abhavya ye dono mArgaNAmeM bhI ghaTita hote hai| prazna-zuddha-azuddha bhedase pAriNAmika bhAva do prakArakA nahIM hai kintu pAriNAmika bhAva zuddha hI hai| uttara-vaha bhI ThIka nahI, kyoki, yadyapi sAmAnya rUpase pAriNAmika bhAva zuddha hai aisA kahA jAtA hai tathApi apavAda vyAkhyAnase azuddha pAriNAmika bhAva bhI hai| isI kAraNa "jIva bhavyAbhavyatvAni ca" (ta sU./2/7) isa sUtrameM pAriNAmika bhAva tIna prakArakA kahA hai| uname zuddha caitanyarUpa jo jIvatva hai vaha avinazvara honeke kAraNa zuddha dravyake Azrita honese zuddha dravyAthika nayakI apekSA zuddha pAriNAmika bhAva kahA jAtA hai| tathA jo kamase utpanna daza prakArake prANo rUpa jIvatva hai vaha jIvatva, bhavyatva tathA abhavyatva bhedase tIna tarahakA hai aura ye tIno vinAzazIla honeke kAraNa paryAyake Azrita honese paryAyAthika nayakI apekSA azuddha pAriNAmika bhAva kahe jAte hai| prazna-isakI azuddhatA kisa prakArase hai| uttara-- yadyapi ye tIno azuddha pAriNAmika vyavahAra nayase sasArI jIvame hai tathApi "sabve suddhA hu *suddhaNayA" (dra, s/muu/13)| isa bacanase tIno bhAva zuddha nizcayanayakI apekSA nahI hai, aura mukta jIvome to sarvathA hI nahIM hai, isa kAraNa unako azuddhatA kahI jAtI hai| una zuddha tathA azuddha pAriNAmika bhAvome-se jo zuddha pAriNAmika bhAva hai vaha dhyAnake samaya dhyeya yAnI- dhyAna karane yogya hotA hai, dhyAna rUpa nahI hotaa| kyoki, dhyAna paryAya vinazvara hai aura zuddha pAriNAmika dravyarUpa honeke kAraNa avinAzI hai, yaha sArAza hai| (sa. sA/tA.kR./320/408/15), (dra.sa./To /57/236/6) / ta.sU./2/7 jIvabhavyAbhavyatvAni ca / sa si./2/7 jIvatva bhavyatvamabhavyatvamiti trayo bhAvA, pAriNAmikA anyadravyAsAdhAraNA Atmano veditavyA / nanu cAstitvanityatvapradezavatvAdayo'pi bhAvA' pAriNAmikA santi / astitvAdaya punarjIvAjIvaviSayatvAtsAdhAraNA iti cazabdena pRthaggRhyante / - jIvatva, bhavyatva aura abhavyatva ye tIna pAriNAmika bhAvake bheda hai|7| ye tIno bhAva anya dravyome nahI hote isalie AtmAke (asAdhAraNa bhAva) jAnane caahie| (rA vA /2/7/1/110/16), (dha 5/1,7,1/162/4 ), (go. ka / 814/660); (ta. sA/2/8), (ni. sA/tA. vR/41) / astitva, nityatva aura pradezavattva Adika bhI pAriNAmika bhAva hai| ye astitva Adika to jIva aura ajIba donome sAdhAraNa hai isalie unakA 'ca' zabdake dvArA alagase grahaNa kiyA hai| rA. vA./2/7/12/111/28 astitvAnyatva-kartRtva-bhoktRtva-paryAyavattvAsarvagatatvAnAdisaMtatibandhanabaddhatva-pradezavattvArUpatva - nityatvAdisamuccayArthazcazabda' / 12 / =astitva, anyatva, katRtva, bhoktRtva, paryAyavattva, asarvagatatva anAdisantatibandhanabaddhatva, pradezavattva, arUpatva, nityatva Adike samuccayake lie sUtra meM ca zabda diyA hai| 3. zuddhAzuddha pAriNAmika bhAva nirdeza dra. saM./TI./13/38/11 zuddhapAriNAmikaparamabhAvarUpazuddhanizcayena guNasthAnamArgaNAsthAnarahitA jIvA ityuktaM pUrvama, idAnIM punarbhavyAbhavyarUpeNa mArgaNAmadhye'pi pAriNAmikabhAvo bhaNitaM iti pUrvAparavirodha' / atra parihAramAha-pUrva zuddhapAriNAmikabhAvApekSayA guNasthAnamArgaNAniSedha kRta idAnI punarbhavyAbhavyatvadvayamazuddhapAriNAmikabhAvarUpa mArgaNAmadhye'pi ghttte| nanu-zuddhAzuddhabhedena pAriNAmikabhAvo dvividho nAsti kintu zuddha eva, naiva-yadyapi sAmAnya rUpeNotsargavyAkhyAnena zuddhapArizAmikabhAvaH kathyate tathApyapavAdavyAkhyAnenAzuddhapAriNAmikabhAvo'pyasti / tathAhi- 'jIvabhavyAbhavyatvAni ca" iti tatvArtha sUtre tridhA pAriNAmikabhAvo bhaNita', tatra-zuddhacaitanyarUpaM jIvatvama vinazvaratvena zuddhadravyAzritatvAcchuddhadravyArthikasaMjJa' zuddhapAriNAmikabhAvo bhaNyate, yatpuna' karmajanitadazaprANarUpaM jIvatva, bhavyatvama, abhavyatvaM ceti trayaM, tadvinazvaratvena paryAyAzritatvAtparyAyArthikasaMjJastvazuddhapAriNAmikabhAva ucyte| azuddhatvaM kathamiti ceta-yadyapyetadazuddhapAriNAmikatrayaM vyavahAreNa saMsArijIve'sti tathA 'sabve suddhA hu suddhaNayA' iti 4. pAriNAmika bhAva anAdi nirupAdhi va svAmAvika hotA hai paM kA /ta. pra./18 pAriNAmikastvanAdinidhano nirupAdhi' svAbhAvika eva / pAriNAmika bhAva to anAdi anata, nirupAdhi, svA bhAvika hai| dra. saM To./57/236/8 yastu zunadravyazaktirUpa zuddhapAriNAmikaparama bhAvalakSaNaparamanizcayamokSaH sa ca pUrvameva jIve tiSThatIdAnI bhaviSyatItyevaM na / zuddha dravyakI zakti rUpa zuddha pAriNAmika paramabhAva rUpa paramanizcaya mokSa hai vaha to jovame pahale hI vidyamAna hai, vaha parama nizcaya mokSa aba hogA aisA nahIM hai| * anya sambandhita viSaya 1. zuddha pAriNAmika bhAvake nirvikalpa samAdhi Adi anekoM nAma / -mokssmaarg/2/5| 2. jIvake sarva sAmAnya guNa pAriNAmika hai| -de0 gunn/2| 3 jIvatva va siddhatva / -de0 vaha vaha naam| jainendra siddhAnta koza
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAritApikI kriyA pArzvastha 4. odayikAdi bhAvoM meM bhI kathaMcit pAriNAmika va jIvakA svtttvpn| -de0 bhaav/2|| 5 sAsAdana, bhavyatva, abhavyatva, va jIvatvameM kacit pAriNAmika va audaaykpnaa| -de vaha vaha naam| 6 siddhoM meM kucha pAriNAmika bhAvoMkA abhAva -de0 mokss/3| 7. mokSamArga meM pAriNAmika bhAvakI prdhaantaa| -de. mokssmaarg|| 8. dhyAnameM pAriNAmika bhAvakI prdhaantaa| -de0 dhyey| bAhya pAriSada dedhiyaoN kramase 700,600,500, 400, 300, 200 aura 100 hai / 327 pAthivI dhAraNa-de0 pRthivii| pAzva-neminAtha bhagavAna kA zAmaka yakSa-de0 tIrtha kara/5/3 / pAvakRSTi-de0 kRSTi / pAzvanAtha-ma. pu/73/zloka pUrvake navameM bhavameM vizvabhUti brAhmaNa ke gharameM marubhUti nAmaka putra the (7-6) / phira vajraghoSa nAmaka hAthI hue (11-12) / vahA~se sahasrAra svarga meM deva hue (16-24) / phira pUrva ke chaThe bhavame razmivega vidyAdhara hue ( 25-26) / tatpazcAt acyuta svarga me deva hue (26-31) / bahA~se cyuta ho vajranAbhi nAmake cakravartI hue (32) / phira pUrva ke tIsare bhavameM madhyama praiveyakameM ahamindra hue (40) phira Ananda nAmaka rAjA hue (4142) / vahA~se prANata svarga meM indra hue (67-68 ) / tatpazcAta vahA~se cyuta hokara vartamAna bhava meM 23 ve tIrthakara hue| aparanAma 'subhauma' thaa|10| (aura bhI de ma. pu/73/166) vizeSa paricaya-de0 tiirthNkr/5|| pAzvanAtha kAvya paMjikA-AcArya zubhacandra (I0 1516 1556) dvArA racita saMskRta kAvya grantha / pAzvaM paMDita-pArzvanAtha purANa ke racayitA eka kannar3a kvi| samaya- I 1205 / (tI./4/311) / pAritApikI kriyA--de0 kriyA/3/2 / pAriyAtra-vindhya dezakA uttarIya bhAga (ja pa/pra/14 A. N. Up. horaalaal)| pAriSada-1 pAriSada devoMkA lakSaNa sa si./4/4/236/4 vayasyapIThamarda sadRzA pariSadi bhavA' paarissdaaH| - jo sabhAme mitra aura premI janoke samAna hote hai ve pAriSada kahalAte hai| (rA. vA./4/4/4/212/26), (ma.pu/22/26) / ti pa/3/67 bAhiramajhambhatarata DayasarisA havaM ti tipparisA / 67 / -rAjAkI bAhya, madhya aura abhyantara samitike samAna devome bhI tIna prakArakI pariSaddha hotI hai| ina pariSado meM baiThane yogya deva kamaza bAhya pAriSada, madhyama pAriSada aura abhyantara pAriSada kahalAte hai / (tri sA./224), (ja p./11/270)| ja pa /11/271-382 savidA caMdA ya jadU' parisANaM tiNi hoti NAmANi / abbhataramajhimabAhirA ya kamaso munneyvvaa|271| bAhiraparisA NeyA airu'dA piTThurA payaMDA yA baThA ujjudasatthA avasAraM tattha ghosati / 280 / vettaladAgahiyakarA majjhima ArUDhavesadhArI y| kaMcuikada ateuramahadarA bahudhA / 28 / vavvaricilAdikhujjAkammatiyadAsice Divaggo y| ateurAbhiogA kara ti NANAvidhe dheme / 2821 = abhyantara, madhyama aura bAhya, ina tIna pariSadoke, kramaza samitA, candA va jatu ye tIna nAma jAnanA cAhie / 271 / (ti sA/226) bAhya pAriSada deva atyanta sthUla, niSThura, krodhI, avivAhita aura zastrose udyakta jAnanA caahie| ve vahA~ 'apasara' (dUra haTo) kI ghopaNA karate hai / 280 / veta rUpI latAko hAtha meM grahaNa karanevAle, ArUDha veSake dhAraka tathA kaMcukIkI poSAka pahane hue madhyama ( pAriSada ) bahudhA anta purake mahattara hote hai / 281 / varvaro, kirAtI, kubjA, karmAntikA, dAsI aura ceTo inakA samudAya ( abhyantara pAriSada ) nAnA prakArake veSame anta purake abhiyogako karatA hai / 28 / * bhavanavAsI AdiindroMke parivArameM pAriSadokA pramANa -de0 bhavanavAsI Adi bheda / Na-pArzva purANa nAmake kaI grantha likhe gaye hai| 1. padma kIrti ( 642) kRta saMskRta kAvya jisameM adhikAra hai| yaha 1600 zloka pramANa hai / kavivara bhUdharadAsa jI (vi 1786) ne isakA bhASAnuvAda kiyA hai / 2 vAdi rAja (I 1025) kRta 'pArzvanAtha caritra' nAmaka saskRta kAvya / (tii/3/12)| 3, padmakIrti (I.1077) kRta apabhraza kaanch| (to /3/205) / 4. sakala kIrti (I 1406. 1442) kRta saskRta racanA / (tI/3/334)| kavi raidhu (I1436) kRta apabhraza kAvya (tii/4/168)| 6. vAdi candra (vi. 1637. 1664) kRta 1580 chanda pramANa / (tI/4/72) / 2. kalpavAsI indroke pAriSadoMkI deviyoMkA pramANa ti, pa/8/124-327 Adimado jugalesu bamhAdimu causu ANada ca ukke / puha puha sacidANa abhtrprisdeviio|324| pacasayacausayANi tisayA dosayANi ekkasayaM / paNNAsaM puvo didaThANesaM majjhimaparisAe deviio|326| sattacchapaMcacautiyadugaekkasayANi puvaThANesu / savidANaM hoti hu bAhiraparisAe deviio|327) -Adike do yugala, brahmAdika cAra yugala aura AnatAdika cArameM saba indro kI abhyantara pAriSada deviyoM kramaza' pRthak-pRthak 500, 400, 300, 200, 100,50 aura paccIsa jAnanI cAhie / 324-32 // pUrvokta sthAnomeM madhyama pAriSada deviyA~ kramase 600, 500, 400, 300, 200, 100, aura 50 hai / 326 / pUrvokta sthAnoMmeM saba indroke pAzvasthabha, A./mU./1266,1266 keI gahidA iMdiyacorehi kasAyasAvadehi vaa| patha chaDiya Nijjati sAdhusatthassa pAsammi / 1266 / iMdiya kasAya gurUpasaNeNa caraNa taNaM va pssto| NiddhammohU sabittA sevadi pAsastha sevaayo| 1300 / kitaneka muni indriya rUpI cora aura kaSAyarUpa hisra prANiyose jaba pakar3e jAte haiM taba sAdhurUpa vyApAriyokA tyAga kara pArzvastha munike pAsa jAte hai| 1266 / pArzvastha muni indrima kaSAya aura viSayoM se parAjita hokara cAritra ko tRNa ke samAna samajhatA hai / usakI sevA karane vAlA bhI pArzvastha tulya ho jAtA hai / 1600 / mU A /564 dasaNaNANacArittetaviNae NiccakAla paastthaa| ede avaMdaNijjA chihappehI guNadharANAm / 564 / -darzana, jJAna, cAritra, aura tapa vinayase sadA kAla dUra rahanevAle aura guNI saMyamiyoke sadA doSoM ko dekhanevAle pAvasthAdi haiN| isalie namaskAra karane yogya nahIM hai / / 6 / / bha, A./vi /1650/1722/3 niraticArasayamamArga jAnannapi na tatra vartate, kiMtu sayamamArgapArzve tiSThati nai kAntenAsaMyata., na ca niraticArasayamaH so'bhidhIyate pArzvastha iti / .... utpAdana SaNAdoSadRSTa vA bhukte, nityamekasyAM vasatau vasati, ekasminneva saMstare zete, ekasminneva kSetre vsti| gRhiNA gRhAbhyantare niSadhAM karoti,... jainendra siddhAnta koza
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ piMDasthadhyAna piDa-dra.sa/TI/3/114/piNDasya ko'rtha / mandratvasya bAhukya___ syeti| -piNDa zabdakA artha gaharAI yA moTAI hai| piDasthadhyAna-piNDastha dhyAnakI vidhimeM jIva aneka prakArakI dhAraNAo dvArA apane upayogako ekAgra karanekA udyama karatA hai| usIkA paricaya isa adhikArameM diyA gayA hai| 1 piMDasthadhyAnakA lakSaNa va vidhi sAmAnya pArvAbhyudaya likhamapratilekha vA gRhNAti.sucIkartari na grAhI, sIvanaprakSA- lanAvadhUnanarajanAdibahupari karmavyApRtazca vA pArzvastha / kSAracUrNa sauvIralavaNasarpirityAdika anAgADhakaraNe'pi gRhItvA sthApayat pArzvastha |-aticaar rahita saMyamamArgakA svarUpa jAnakara bhI usame jo pravRtti nahI karatA hai, parantu saMyama mArgake pAsa hI vaha rahatA hai, yadyapi vaha ekAtase asayamo nahI hai, parantu niraticAra saMyamakA pAlana nahIM karatA hai, isalie usako pArzvastha kahate hai| jo utpAdana va eSaNA doSa sahita AhAra grahaNa karate haiM, hamezA eka hI vastikAmeM rahate hai, eka hI sastarameM sote hai. eka hI kSetrame rahate hai, gRhasthoke gharame apanI baiThaka lagAte hai| jisakA zodhanA azakya hai athavA jo sodhA nahIM gayA usako grahaNa karate hai| suI, kaiMcI .. Adi vastuko grahaNa karate hai| sInA, dhonA, usako TakanA, raMgAnA ityAdi kAryoM meM jo tatpara rahate hai aime muniyoko pArzvastha kahate hai| jo apane pAsa kSAracUrNa sohAga cUrNa, namaka, ghI vagairaha padArtha kAraNa na honepara bhI rakhate hai unako pArzvastha kahanA caahie| cA. sA./143/3 yo vasatiSu pratibaddha upakaraNopajIvI ca zramaNAnA pArve tiSThatoti pArzvastha / -jo muni basatikAomeM rahate hai, upakaraNose ho apanI jIvikA calAte hai, parantu muniyoke samIpa rahate hai unhe pAvastha kahate hai / (bhA. pA./TI/14/137/17) / * pAvastha sAdhu sambandhI viSaya-de0 sAdhu/5 / pAzvAbhyudaya-A0 jinasena (I0818-878) dvArA racita saMskRta kAvya grantha hai| pArzvanAtha bhagavAnkA varNana karanevAlA yaha kAvya 364 mandAkrAtA vRttomeM pUrNa huA hai| kAvya racanAkI dRSTise kavi kAlidAsake meghadUtase bhI bar3hakara hai| (tI./2/340) / pAlaMba-bhagavAna vIrake tIrtha meM antakRtakevalI hue-de0 antkRt| pAlaka-rAjA avantikA putra mAlavA (magadha ) kA rAjA thaa| avantI va ujjaino inakI rAjadhAnI thI, baDA dharmAtmA thaa| vIra nirvANake samaya magadhapara isIkA rAjya thaa| magadhakI rAjya vaMzAvalIke anusAra isake pazcAt nanda vazakA rAjya prArambha ho gyaa| tadanusAra inakA samaya-bI, ni.pU. 60-0 I0pU0586-526 AtA hai (ha.pu/60/488); (ti. pa./4/1406), (vizeSa de0 itihAsa/3/4) / pAhur3a-1. de0 prAbhRta, 2. AcArya kundakunda ( I0 127-176) dvArA 85 pAhuDa granthoMkA racA jAnA prasiddha hai, para unameM se nimna 12 hI upalabdha hai-1samayasAra, 2 pravacanasAra, 3 niyamasAra, 4 pacAstikAya, 5. darzana pAhuDa, 6 sutraprAhuDa, 7. cAritra pAhuDa 8. bodha pAhuDa, 6. bhAvapAhuDa, 10. mokSapAhuDa, 11. ligapAhuDa, 12. zIla 1.piDasthaM svAtmacintanam dra.saM./TI./48/205 para uddhRta-piNDastha svAtmacintanam / -nijAtmAkA cintavana piNDastha dhyAna hai| (pa pra/TI/1/6/6 para uddhRta), (bhA. pA /TI./86/236 para udhRt)| 2. ahatake tulya nijAtmAkA dhyAna vasu. zrA /456 siyakiraNavipphurataM aTThamahApADiherapariyariya / mAijjai ja Niyaya piDattha jANa ta mANa / 456! -zveta kiraNoMse visphurAyamAna aura aSTa mahA prAtihAryose parivRta (saMyukta) jo nija rUpa arthAt kevalI tulya AtmasvarUpakA dhyAna kiyA jAtA hai use piNDastha dhyAna jAnanA cAhie 1456 / (jJA./37/28,32); (guNa0 shraa0/228)| jJAnasAra/16-21 nijanAbhikamalamadhye paristhitaM visphuradraviteja.. dhyAyate ahaM dUpaM dhyAnaM tat manyasva piNDasthaM / 16 / dhyAyata nijakaramadhye bhAlatale hRdyknddeshe| jinarUpa raviteja piNDasthaM manyasva dhyAnamidaM / 20 / - apanI nAbhimeM, hAthameM, mastakameM, athavA hRdayameM kamalakI kalpanA karake usameM sthita sUryatejavata sphurAyamAna arhantake rUpakA dhyAna karanA piNDastha dhyAna hai / 16-20 3. tIna lokakI kalpanA yukta nijadeha vasu zrA./460-463 ahavA NAhi ca viyappiUNa meru ahovihAyammi / jhAijja aholoyaM tiriyamma tiriyae vIe 460uDDhamma uDDaloyaM kappavimANANi saMdhapariyaMte / govijjamayAgIvaM aNuddisa aNupaesammi 46 // vijaya ca vaijayaMtaM jayaMtamavarAjiyaM ca savvastha / jhAijja muhapaese NilADadesammi siddhasilA 46 // tasmuvari siddhaNilayaM jaha sihara jANa uttmgmmi| evaM ja Niyadeha jhAijjai taM pi piMDatthaM 463 =athavA apane nAbhi sthAnameM meru parvatakI kalpanA karake usake adhovibhAgameM adholokakA dhyAna kare, nAbhi pArzvavartI dvitIya tiryavibhAgameM tiryaglokakA dhyAna kre| nAbhise Urdhva bhAgameM UrdhvalokakA cintabana kre| skandha paryanta bhAgameM kalpa vimAnoMkA, grIvA sthAnapara navagraiveyakokA, hanupradeza arthAda ThoDIke sthAnapara nava anudizokA, mukha pradezapara vijaya. vaijayanta, jayanta, aparAjita, aura sarvArtha siddhikA dhyAna kre| lalATadezameM siddhazilA, usake Upara uttamAgameM loka zikharake tulya siddha kSetrako jAnanA caahie| isa prakAra jo nija dehakA dhyAna kiyA jAtA hai, use bhI piDasthadhyAna jAnanA cAhie / 460-463 / (guNa0 zrA0/221-231); (jnyaa./37/30)| paahudd| -darzana pAhaDase lekara zIla pAhuDa paryanta ATha grantha aSTapAhuDake nAmase prasiddha hai| inameM se antima do liMga pAhuDa va zIla pAhuDako choDakara zeSa cha. SaT prAbhUta kahalAte hai| SaTprAbhRtapara A0 zrutasAgara (I01473-1533) kRta saskRta TIkA upalabdha hai| aura AThoM hI pAhuDapara 40 jayacanda chAbaDAne I01810 meM dezabhASAmaya bacanikA likhI hai| pAhur3ika-vasatikAkA eka doSa-de0 bstikaa| pigala-cakravartIko nava nidhiyomeMse eka-de0 shlaakaapuruss/2| pijarA-dha. 13/5,3,30/34/1 tittiralAvAdidharaNaThTha raida kalijakalAvo paMjaro nnaam| tItara aura lAva Adike pakaDaneke lie jo aneka choTI-choTI pace lekara banAyA jAtA hai use pijarA kahate haiN| 1. dravya rUpa dhyeyakA dhyAna karanA ta, anu-/134 dhyAtu piNDe sthitazcaiva dhyeyo'rtho dhyAyate ytH| dhyeyaM piNDasthamityAhurataeva ca kecana / 134 / - dhyeya padArtha cUki dhyAtAke zarIrameM sthita rUpase hI dhyAnakA viSaya kiyA jAtA hai, isalie kucha AcArya use piNDastha dhyeya kahate hai| noTa-dhyeyake lie-de0 dhyeya / jainendra siddhAnta koza bhA03-8
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ picchikA 58 pizAca 2. piMDastha dhyAnako pA~ca dhAraNAe~ 1.piMDastha dhyAnakI vidhimeM pA~ca dhAraNAoMkA nirdeza jJA /37/2-3 piNDastha paJca vijJeyA dhAraNA viirvrnnitaa'| sayamI yAsvasmuDho janmapAzAnnikRntati / / pArthivI syAttathAgnegI zvasanA vAtha vaarunnii| tattvarUpavatI ceti bijJayAstA yathAkramama 13 = piMDastha dhyAname zrI vardhamAna svAmIse kahI huI jo paoNca dhAraNAe~ hai, unameM sayamI muni jJAnI hokara sasAra rUpI pAzako kATatA hai / 2 / ve dhAraNAe~ pArthivI, AgneyI tathA zvasanA, vAruNI aura tattvarUpavatI aise yathAkramase hotI hai / 2-3 (ta anu 183) / 2. pA~coM dhAraNAoMkA saMkSipta paricaya ta. anu /184-187 AkAra marutA pUrya kumbhitvA rephvhninaa| dagdhvA svavapuSA kama, svato bhasma virecya ca / 184 / ha matro nabhasi dhyeya kSarannamRtamAtmani / tenA'nyattadvinirmAya pIyUSamayamujjvalam // 18 // tata' paJcanamaskAra paJcapiNDAkSarAnvita / paJcasthAneSu vinyastai vidhAya sakalA kriyaam|186| pazcAdAtmAnamahanta dhyAyennirdiSTalakSaNam / siddha vA dhvasta karmANamamUta jJAnabhAsvaram 1871 - (nAbhikamalakI kaNikAmeM sthita ) arha mantrake 'a' akSarako pUraka pavanake dvArA pUrita aura ( kumbhaka pavanake dvArA) kumbhita karake, repha () kI agnise ( hRdayastha ) karmacakrako apane zarIra sahita bhasma karake aura phira bhasmako ( recaka pavana dvArA ) svayaM virecita karake 'ha' mantrako AkAzameM aise dhyAnA cAhie ki usase AtmAme amRta kara rahA hai aura usa amRtase anya zarIrakA nirmANa hokara vaha amRtamaya aura ujjvala bana rahA hai| tatpazcAta paMca piDAkSaroM (hA~ hrI ha.hrau hra), se ( yathAkrama) yukta aura zarIrake paoNca sthAnoMmeM vinyasta hue paca namaskAra mantrose-(Namo arahatANa Adi paoNca padose) sakala kriyA karake tadanantara AtmAko nirdiSTa lakSaNa arhanta rUpa dhyAve athavA sakalakarma-rahita amUrtika aura jJAnabhAskara aise siddha svarUpa dhyAve ||184-187|-vishess de0 vaha vaha nAma / 3. tattvavatI dhAraNAkA paricaya jJA./37/26-30 mRgendraviSTarArUDha divyAtizayasaMyutam / kalyANamahimopeta devadaityoragAcitam // 26 // vilInAzeSakarmANaM sphurantamatinirmalam / sva tata puruSAkAra svAGgAgarbhagataM smaret |30|-ttpshcaat (vAruNI dhAraNAke pazcAt ) apane AtmAke atizaya yukta, sihAsanapara ArUDha, kalyANakI mahimA sahita, deva dAnava dharaNendrAdise pUjita hai aisA cintavana karai / 26 / tatpazcAta vilaya ho gaye haiM ATha karma jisake aisA sphurAyamAna ati nirmala puruSAkAra apane zarIrame prApta hue apane AtmAkA cintavana rai| isa prakAra tattvarUpavatI dhAraNA kahI gyii|30| (jJA0/37/28) / * ahenta cintavana padastha Adi tInoM dhyAnoM meM hotA hai-de0 dhyey| 4. piNDastha dhyAnakA phala jJA./37/31 itya virata sa yogI piNDasthe jAta nishclaabhyaas'| zivasukhamananyasAdhya prApnotyacireNa kAlena / 31 / isa prakAra piNDastha dhyAnameM jisakA nizcala abhyAsa ho gayA hai vaha dhyAnI muni anya prakArase sAdhane meM na Ave aise mokSake sukhako zIghra hI prApta hotA hai|31|| picchikAbha. A/mu./18 rayaseyANamagahaNaM maddava sukumAladA laghuttaM ca / jatthede paca guNA taM paDilihaNa pasaMsati / 18 / jisameM ye pA~ca guNa haiM usa godhanopakaraNa picchika gAdikI sAdhujana prazaMsA karate hai-dhuli aura pasevame mailIna ho, komala ho, kaDI na ho| arthAt namanazIla ho, aura halakI ho| (ma. A /610) / 2. picchikAkI upayogitA bha. A./mU./17-18 iriyAdANaNikhece vivegaThANe NisIyaNe sayaNe / uvvattaNa parivattaNa pasAraNA uTaNAmasse / / 6 / paDilehaNeNa paDilehijjai ciNha ca hoi sgpkkhe| vissAsiya ca liga saMjadapaDirUvadA ceva / 17 / jaba muni baiThate hai, khaDe ho jAte hai, so jAte hai, apane hAtha aura paoNva pasArate hai, sakoca lete hai, jaba ve uttAnazayana karate hai, karvaTa badalate hai, taba ve apanA zarIra picchikAse svaccha karate hai|6| picchikAse hI jIva dayA pAlI jAtI hai| picchikA logome yati viSayaka vizvAsa utpanna karanekA ciha hai| tathA picchikA dhAraNa karanese ve munirAja prAcIna muniyo ke pratinidhi svarUpa hai, aisA siddha hotA hai / 17 / (mU A /111) / mU.A/812,614 uccAra passavaNa Nisi sutto uTTidoha kAUNa / appaDilihiya suvato jIvavahaM kuNadi Niyadatu / / 12 / NANe ca kamaNAdANaNikkheve sayaNAsaNa payatte / paDilehaNeNa paDile hijjai liga ca hoi sapakkhe / (4) / -rAtame sotese uThA phira malakA kSepaNa mUta zleSmA AdikA kSepaNakara sodhana binA kiye phira so gayA aisA sAdhu pIchIke binA jIvahisA avazya karatA hai|662| kAyotsargameM gamaname kamaDalu Adike uThAnemeM, prastakAdike rakhane meM, zayanameM, jhUThanake sApha karaneme yatnase pIchIkara jIvokI hisA kI jAtI hai, aura yaha muni mayamI hai aisA apane pakSame cihna ho jAtA hai / / 14 / piTharapAka-vaizeSika darzanakA eka siddhaant| yaka-AkAzopapanna deva-de0 dev/11/3| pitta-audArika zarIrameM pitta dhAtu nirdeza-de0 audArika1/7 / pipAsA-1. pipAsA parISahakA lakSaNa sa si /6/6/420/12 viruddhAhAragRSmAtapapittajvarAnazanAdibhirudIrNA zarIrendriyonmAthino pipAsA pratyAnAdriyamANapratikArasya pipAsAnalazikhA dhRtinavamRdughaTapUritazItalasugandhisamAdhivAriNA prazamayata pipAsAmahanaM prshsyte| -jo atirUkSa Adi viruddha AhAra, grISma kAlIna Atapa, pittajvara aura anazana Adike kAraNa utpanna huI tathA zarIra aura indriyokA maMthana karanevAlI pipAsAkA pratikAra karane meM Adara bhAva nahI rakhatA aura pipAsArUpI agniko santoSarUpI nUtana miTTIke ghaDeme bhare hue zItala sugandhi samAdhi rUpI jalase zAnta kara rahA hai usake pipAsAjaya prazasAke yogya hai / (rA vA /8/8/3/608/24 ), (cA saa./110/3)| * kSudhA va pipAsA parISahameM antara- dhaa| pizAca-kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsarga/1 / pizAca-* pizAcoMke varNa parivAra avasthAnAdi -de0 vyNtr/1/2| 1.pizAcoMke bheda ti pa./6/48-46 kumaMDajavaravarakaravasasaM mohA tAraA ya cokkhakaravA / kAlamahakAla cokkhA satAlayA dehamahadehA 48 / tuhiapavayaNaNAmA ... kuSmANDa, yakSa, rAkSasa, samoha, tAraka, azucinAmaka kAla, mahAkAla, zuci, satAlaka, deha, mahAdeha, tUSNIka, aura pravacana nAmaka, isa prakAra ye caudaha pizAcoke bheda hai|48-46 / (ti sA./ 271-272) / jainendra siddhAnta koza
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ pizuli puNya pApa rUpa hI hai / laukikajanoke lie yaha avazya hI pApakI apekSA bahuta acchA hai| yadyapi mumukSu jIvoko bhI nicalI avasthAse puNya pravRtti avazya hotI hai, para nidAna rahita hone ke kAraNa, unakA puNya puNyAnubandhI hai, jo paramparA mokSakA kAraNa hai| lokika jIvoMkA puNya nidAna va tRSNA sahita honeke kAraNa pASAnuvandhI hai, tathA sasArameM DubAnevAlA hai| aise puNyakA tyAga hI paramArtha se yogya hai| puNya nirdeza bhAvapuNyakA lakSaNa / dravya puNya yA puNyakarmakA lakSaNa / puNya jIvakA lakSaNa / puNya va pApameM antaraMgakI pradhAnatA / puNya ( zubha nAmakarma ) ke bandha yogya pariNAma / puNya prakRtiyoMke bheda / -de0 prkRtibndh/2| rAga-dveSameM puNya-pApakA vibhaag| -de0 rAga/2 / puNya tattvakA krtRtv| -de0 mithyAdRSTi/4 / >> * * * or or m pizuli-go. jI /bhASA/326/700/13 kA bhAvArtha (zruta jJAnake paryAya, paryAya-samAsa Adi 20 bhedoke prakaraName, prakSepaka prakSepaka nAmake zrutajJAnako prApta karaneke lie anatakA bhAga denekI jo prakriyA apanAyI gayI hai) vaise hI kramate jIvarAzimAtra anaMtakA bhAga doe jo pramANa Avai so so kramale pizuli pizuli-pizuli jaanne| piSTapesana-de0 atiprasaga / pihita-1 AhArakA eka doSa-de0 AhAra/II/4/4:2. vasatikA kA eka doSa-de0 vasatikA / pihitAnava-1(ha.pU./27/8 ) eka digambara AcArya, 2. eka jaina muni (hpu/27/63)| 3 padmaprabha bhagavAna ke pUrva bhavake guru (ha pu/60/156) 4 buddhakoti ( mahAtmA buddha ) ke guru the| pArzvanAtha bhagavAnkI paramparAme digambarAcArya the| (da sA/prazasti/26 pa. nAthUrAma premI) inake ziSya buddhakItine bauddhadharma calAyA thA (da sA //6-7) / pITha-dasave rudra the|-de0 zalAkA puruSa/7 / pIThikA maMtra-de0 matra/1/6 / pIr3A-de. vednaa| pIta lezyA-de0 leshyaa| puMDarIka-1. chaThe rudra the|-de0 zalAkA puruSa/7 / 2 apane pUrva ke dUsare bhavame zalya sahita mara karake deva huA thaa| vartamAna bhavameM chaThe nArAyaNa the| aparanAma puruSa puNDarIka thaa| -de0 shlaakaapuruss/4| 3 zrutajJAnakA 12vaoN aMga bAhya-de0 zrutajJAna/III | 4 puSkarabara dvIpakA rakSaka vyantara deva-de0 vyntr/4|5 mAnuSottara parvatakA rakSaka vyntr-de0vyntr/4| 6 vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / puMDarIka hada-zikharI parvatastha eka hrada jisa meMse svarNa kUlA, raktA va raktodA ye tIna nadiyA~ niklatI hai| lakSmIdevI isameM nivAsa karatI hai-de0 lok/3|6|| pUMDarIkiNI-rucaka parvata nivAsinI dikkumArI devii| -de0 lok/5/13| puMDarIkinI-pUrva videhastha puSklAvarta kI mukhya nagarI / aparanAma puSkalAvatI-de0 loka/5/2 / puMDra vartamAna bagAlakA uttara bhaag| aparanAma gauDra yA pauNddr| bharatakSetra pUrva Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / puMDavardhana-pUrva dezame eka nagarI hai| 'mahimA nagarIkA aparanAma pratIta hotA hai| kyoki arhadvali AcArya dvArA yahA~ yati sammelana bulAyA gyaa| aura dharasenAcAryane mahimA nagarImeM sAdhuoko bulAneke lie patra likhA thaa| mahimA nagarIvAlA sAdhu sagha aura ahaM dvali AcAryakA sAdhu sammelana ekArthavAcI pratIta hote hai| (dha.1/pra. 14.31) / puNya-kSaudravara dvIpakA rakSaka vyantara deva-de0 vyantara/4 / puNya-jIvake dayA, dAnAdi rUpa zubha pariNAma puNya kahalAte hai| yadyapi lokameM puNyake prati baDA AkarSaNa rahatA hai, parantu mumukSu jIva kevala bandharUpa honeke kAraNa ise pApase kisI prakAra bhI adhika nahI samajhate / isake pralobhanase bacaneke lie vaha sadA isakI aniSTatAkA vicAra karate hai| parantu isakA yaha artha nahIM ki yaha sarvathA puNya va pApameM pAramArthika samAnatA donoM moha va ajJAnakI santAna hai| paramArthase donoM eka hai| donoMkI ekatAme dRSTAnta / 4 donoM hI bandha va saMsArake kAraNa hai| donoM hI duHkharUpa yA duHkhake kAraNa hai| donoM hI heya hai, tathA isakA hetu / 7. donoMmeM bheda samajhanA ajJAna hai| so g w a m a n sm x 5 w * puNyakI kathaMcit aniSTatA puNya kathaMcit viruddha kArya karanevAlA hai| -de0 caaritr/5/5| saMsArakA kAraNa honese puNya aniSTa hai| zubha bhAva kathaMcit pApabandhake bhI kAraNa haiN| vAstavameM puNya zubha hai hI nhiiN| azAnIjana hI puNyako upAdeya mAnate hai| zAnI to pApavat puNyakA bhI tiraskAra karate hai| zAnI puNyako heya samajhatA hai| zAnI vyavahAra dharmako bhI heya samajhatA hai| -de0 dharma/2/11 | zAnI to kathacit pApako hI puNyase acchA sama jhatA hai| | mithyAtvayukta puNya to atyanta aniSTa hai ho|| 9 mithyAtvayukta puNya tIsare bhava narakakA kAraNa hai| 9 a 20 ann | puNyakI kathaMcit iSTatA 1 puNya va pApameM mahAn antara hai| 2 / iSTa prAptimeM puruSArthase puNya pradhAna hai| jainendra siddhAnta koza
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ puNya 3 puNyakI mahimA va usakA phala / 4 puNya karanekI preraNA puNyakI iSTatA va anitAkA samanvaya 1 puNya do prakArakA hotA hai / 2 bhogaguruka hI puNya niSiddha hai yogamUlaka nhiiN| 3 puNyake niSedhakA kAraNa va prayojana / puNya choDanekA upAya va krama heya mAnate hue bhI jJAnI viSaya dharma karatA hai| sAdhukI zubha kriyAoMko sImA / sambandRSTikA puNya nirIha hotA hai| puNyake sAtha pApa prakRtike bandhakA samanvaya / 4 4 5 - de0 dharma / 6 1 vacanArtha vyavahAra-de0 midhyAdRSTi / 4 0 saadhuu/2| 1. puNya nirdeza 1. bhAva puNyakA lakSaNa = pra. sA./mU./181 supariNAmo puSNaNaM bhaNiyamaNNe parake prati zubhapariNAma puNya hai / (paM kA./ta.pra./ 108 ) / sa.si./1/3/320 / 2 punAtyAtmAnaM pUyate'neneti mA pugyam / jo AtmAko pavitra karatA hai, yA jisase AtmA pavitra hotA hai vaha puNya hai| (rA. nA. 6/3/4/500 /11) / - na. ca. vR./162 ahavA kAraNabhUdA tesi ca vayanvayAi iha bhaNiyA / te khalu pUrNa pAva jANa ima pavayaNe bhaNiyaM / 162 // una zubha vedAdike kAraNabhUta jo matAdi kahe gaye hai, usako nizcayase puNya jAno, aisA zAstrameM kahA hai| paM.kA./tA.vR/100/102/- rAmapujApahAvazyakAdirUpo jIvasya zubhapariNAmo bhAvapuNyaM dAna pUjA paDAvazyakAdi rUpa jIva ke zubhapariNAma bhAvapuNya hai| 0 upayoga/11/4 jI bayA Adi zubhogayoga hai |1| nahIM puNya hai | de0 dharma / 1/4 (pUjA, bhakti, dayA, dAna Adi zubha kriyAo rUpa vyavamahAradharma puNya hai| (upayoga/2/7), (puNya / 12 / 4) / 2. dravya puNya yA puNya karmakA lakSaNa * 60 - iSTa bha, A./vi./28 / 134 / 20 puNya nAma abhimatasya prApaka / padArthoMkI prApti jisase hotI ho vaha karma puNya kahalAtA hai| kAtA 100/102/2 bhAga puNyanimitenopana sadyAdizubhaprakRtirUpa. pudgala paramANupiNDo dravyapuNya bhAva puNyake nimittase utpanna honevAle sAtA vedanIya Adi ( vizeSa de0 prakRtibandha / 2 ) zubhakRtirUpa pugala paramANu kA piNDadvaya puNya hai| khama. / 20/302 / 16 puNya dAnAdikriyopArjanIyaM zubhakarma dAna Adi kriyAose upArjita kiyA jAnevAlA zubhakarma puNya hai| 3. puNya jIvakA lakSaNa yU.A./ / 224 sammalena sudeza va viradIra kasAyagiguNehi / jo pariNado so puSNo.. | 234 // samyakkha, zrutajJAna, vratarUpa pari 1. puNya nirdeza NAma tathA kaSAya nigraharUpa guNose pariNata AtmA puNya jIva hai / (go.jI./mU./622) / bra. saM./mU./30/150 = - zubha pariNAmo se yukta jIva puNya rUpa hotA hai| 4. puNya va pApa antaraMgakI pradhAnatA bhAvatA pAvahamati khalu jIvA / Apta. mo. / 2-65 pApa dhruva pare dukhAt puNyaM ca sukhato yadi / acetanAkaSAya ca dhyeyAtA nimittata / puNya dhruvaM svato dukhApApa ca sukhato yadi / vItarAgo munividvAstAbhyA yujjyAnnimitata // 13 // virodhA nA bhayaikAtmya syAdvAdanyAyavidviSA / avAcyakAnyamiti yujyate // 64 // vizuddha peTa svaparastha sulAla puNyapApAsuna svA -yadi parakA dukha upajAnese pApa aura parako sukha upajAnese puNya hone kA niyama huA hotA to kaMTaka Adi acetana padArthoMko pApa aura dUdha Adi acetana padArthoko puNya ho jaataa| aura vItarAgI muni (yasamiti pUrvaka gamana karate hue kadAcita dra jIvoke badhakA kAraNa ho jAnese bandhako prApta ho jAte |12| yadi svayaM apaneko hI dukha yA sukha upajAnese pApa-puNya honekA niyama huA hotA to vItarAgI muni tathA vidvAnujana bhI bandhake pAtra ho jAte; kyoki unako bhI usa prakArakA nimittapanA hotA hai | 13 | isalie aisA mAnanA hI yogya hai ki sva va para donoko sukha yA dukhameM nimitta honeke kAraNa, vizuddhi va saMkleza pariNAma unake kAraNa tathA unake kArya ye saba milakara hI puNya va pApake Asava hote hue parAzrita puNya va pAparUpa ekAntakA niSedha karate hai |4| yadi vizuddhi va sasteza donoM hI svava parako sukha va duHkhake kAraNa na ho to Apake matameM puNya yA pApa kahanA hI vyartha hai|15| * mo pApaM jayacanda / 60/102/24 kevalamA sAmAyikAdi nirArambha kAryakA bheSa dhAra meM to ki viziSTa puNya hai nAhIM zarIrAdika mAhya vastusI jaha hai| kevala jahako kiyA phala to AmAko lAge nAhIM / viziSTa puNya tau bhAvanikai anusAra hai |... ataH puNyapApake bandha meM zubhAzubha bhAva hI pradhAna hai| 5. puNya ( zubha nAmakarma ) ke bandha yogya pariNAma // 115 rAgo jassa patyo anukaMpAsaMsido va pariNAmo citahi kisa pUrNa jIvarasa Asavadi // 134 // - jisa jInako prazasta rAga hai. anukampAyukta pariNAma hai, aura cittameM patA kA abhAva hai usa jIvako puNya Asrava hotA hai / + mU. A./mU./235 puNNassAsavabhUdA aNukapA suddha eva unaogA / = jIvopara dayA, zuddha mana vacana kAyakI kriyA tathA zuddha darzana jJAnarUpa upayoga ye puNyakarma ke Asavake kAraNa hai / (ka pA. 1/11/ gA. 2/105) / sU./6/21 tadviparIta subhasya // 13 // sa.si./6/23/137/6 kAyavAGmanasAmRzvamavisaMvAdanaM dvisamucitasya ca viparIta grAhyam dhArmikadarzana sabhramasadbhAvopanayana saMsaraNAbhIrutApramAdavarjanAdi' / tadetacchubhanAmakarmAdikAraNaM veditavya kAya, vacana aura manakI saralatA tathA avisaMvAda ye usa (azubha) se viparIta hai / usI prakAra pUrva sUtrakI vyAkhyA karate hue ca zabdase jinakA samuccaya kiyA gayA hai, unake viparIta AsravoMkA grahaNa karanA caahie| jaise- dhArmika puruSoM va sthAnokA darzana karanA, Adara satkAra karanA, sadbhAva rakhanA, upanayana, saMsArase DaranA, aura pramAdakA tyAga karanA Adi / ye saba zubha nAmakarmake Asavake kAraNa hai (rA.vA./6/23/2/528/ 20) (go.ka./ /0/104): (ta, sA./4/48) / jainendra siddhAnta koza
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ puNyA tArikatAsavetpuNyaM atase puNyakarmakA Akhatra u. sA./4/21 hotA hai / yo sA./a./4/20 arhadAdau parA bhakti kAruNya sarvajantuSu pAvane caraNe rAga puNyabandhanibandhanam |37| = arhanta Adi pA~coM parameSThiyo meM bhakti, samasta jIvopara karuNA aura pavitracAritra meM prIti karanese puNya bandha hotA hai / zA./3/3-0 yamaprazama nirveda cintAvambitameyAdibhAvanArU mana sUte subhAva 11 vizvavyApAra nirmukta zrajJAnA zubharaare vijJeya vaca satyaM pratiSThitam // 5 // suguptena sukAyena kAyotsargena vAnizam / sa cinAti zubha karma kAyayogena saMyamI // 7 // =yama (bata), prazama, nirveda tathA tattvoMkA cintavana ityAdikA abalambana ho, evam maitrI, pramoda, kAruNya aura mAdhyasthya ina cAra bhAvanAokI jisake maname bhAvanA ho, vahI mana zubhAsrava utpanna karatA hai | 3 | samasta vizvake vyApArose rahita tathA zrutajJAnake avalambanayukta aura satyarUpa pAriNAmika vacana zubhAsrava ke lie hote haiM / 5 / bhale prakAra guptarUpa kiye hue arthAt apane vazIbhUta kiye hue kAyase tathA nirantara kAyorasa sabamI guni zubha karmako saMcaya karate hai| 2. puNya va pApa meM pAramArthika samAnatA 1. donoM moha va ajJAnakI santAna haiN| paM. kA // 121 moho rAgo dosI cittapasAdo ya jassa bhAvammi vijjadi tassa suho vA asuho vA hodi pariNAmo | 1311 = = jisake bhAva meM moha, rAga, dveSa athavA citta prasannatA hai use zubha athavA azubha pariNAma hote haiM / ( tahA~ prazasta rAga va cittaprasAdase zubhapariNAma aura aprazastarAga, dveSa aura mithyAtvase azubha pariNAma hote hai isI gAthAkI u. pra. ttiikaa)| / /2/13 mosavahaeN heDa jiu jo gavi jANai koi so para mohiM karai jiya puNNu vi pAu vi doi // 53 // =bandha aura mokSakA kAraNa apanA vibhAva aura svabhAva pariNAma hai, aisA bheda jo nahI jAnatA hai, vahI puNya jaura pApa ina donoko mohase karatA hai| (na.ca.vR./ 261) / 1 2. paramArthase donoM eka haiM 1 sa. sA / A./ 145 zubho'zubho vA jIvapariNAma kevalAjJAnamayatvAdekastadekarave sati kAraNAmedAya evaM karma zubho'zubha vA gala pariNAma kevasaGgagalamayatvAdekasta dekara sati svabhAvAbhedAdeka karma zubho'zubha phalapAka ke lagalama vAdekasve karane satyanubhavAbhedAvekaM karma zubhAzubha mokSandhamAna tu pratyeka jIvapudgalamayatvAdekau tadanekatve satyapi kevalapudgalamayabandhamArgAzritatvenAzrayAbhedAdekaM karma zubha va azubha jovapariNAma kevala ajJAnamaya honese eka hai, ata unake kAraNameM abheda honese karma eka hI hai zubha aura azubha gatapariNAma kevala pugalamaya honese eka hai, ataH unake svabhAva meM abheda honege karma eka hai zubha va azubha phalarUpa vipAka bhI kevala pudgalamaya honese eka hai, ata unake anubhava yA svAdame abheda honese dono eka hai / yadyapi zubharUpa (vyavahAra) mokSamArga kevala jInamaya aura azubharUpa anyamArga kevala pudgalamaya honese dono meM anekatA hai, phira bhI karma kevala pudgalamayI bandhamArgake hI Azrita hai ata unake Azrayame abheda honese donoM eka haiN| 3. donoMkI ekatAmeM dRSTAnta sa sA./na./146 somaNiyaM pi Niyata maMdi kAttAya pi jaha purisaM cadi evaM jI hama nA kavaM kamma 1146 | jaise 61 2. puNya va pApa me pAramArthika samAnatA lohekI beDI puruSako bA~dhatI hai, vaise hI sonekI beDI bhI puruSako bA~dhatI hai| isI prakAra apane dvArA kiye gaye zubha va azubha dono hI karma jIvako bA~dhate hai vo sAyo /02), (pra. sA./ta. pra/77 ); (pa.pra./TI./1/166-167/206/16) / sa. sA.A./944/ 101 eko dUrAtyajati madirA mabhimAnA danya zUdra svayamahamiti snAti nityaM tayaiva / dvAvapyetau yugapadudarAnnirgatau zUdrikAyA, zUdrau sAkSAdapi ca carato jAtibhedabhrameNa | 1011 - (zUdrA ke peTa se eka hI sAtha janmako prApta do putromeMse eka brAhmaNake yahA~ aura dUsarA zUdrake yahA~ palA ( uname se ) eka to 'mai brAhmaNa hU~ isa prakAra brAhmaNasake abhimAnase ghUrate hI madirAkA tyAga karatA hai, use sparza taka nahI karatA, aura dUsarA 'mai svayaM zUdra haeNU' yaha mAnakara nitya madirAse hI snAna karatA hai, arthAta use pavitra mAnatA hai / yadyapi dono sAkSAta zUdra hai tathApi ve jAtibhedake bhramasahita pravRtti karate hai / (isI prakAra puNya va pApa dono hI yadyapi pUrvokta prakAra samAna hai, phira bhI mAha dRSTi ke kAraNa bhramavaza ajJAnIva inameM bheda dekhakara puNyako acchA aura pApako burA samajhatA hai ) / sa sA./A./140 kuzItazubhAzubhamyA saha rAgasaMga pratiSiddhI mandhahetutvAda kuzalamanoramA manorama kareyunIrAgasaMsargavada-jaise kuzIla manorama aura amanorama hathinIrUpa kunIkesAtha hAthIkA rAga aura saMsarga usake bandhanakA kAraNa hai, usI prakAra kuzIla arthAt zubhAzubha karmo ke sAtha rAga aura sasarga bandhake kAraNa honese, zubhAzubha karmoMke sAtha rAga aura sasarga karanekA niSedha kiyA gayA hai / - 4. donoM hI vagdha va saMsAra ke kAraNa hai| - sa.si./1/4/15/3 ha puNyapApagrahaNaM kartavya 'nana padArthAnyerapyuktatvAda / na kartavyam, Asave bandhe cAntarbhAvAda / - prazna - sUtra meM (sAta tattvoke sAtha) puNya pApakA grahaNa karanA cAhie, kyoMki padArtha nau hai aisA dUsare bAcAyoMne bhI kathana kiyA hai ? uttara - puNya aura pApakA pRthaka grahaNa nahIM karanA cAhie, kyoki, unakA Asrava aura bandhameM antarbhAva ho jAtA hai / ( rA. vA / 1/4/28/27/30), (dra saM./TI./ adhi0 2 / cUlikA / pR. 81 / 10) gha. 12/4,28,3/276/7 kammarSadho hi gAma suhAsuhapariNAme hito jAyade | = karmakA bandha zubha va azubha pariNAmose hotA hai / na ca bR./266.376 agraha saha ciya kammaM vipi vyabhAvabhega piya pacya mohaM saMsArA teNa jovarasa | 266 | bheTuyAre jaiyA baTThadi so viryA suhAsuhAdhINo / tajhyA kattA bhaNido saMsArI teNa so AdA / 376 / karma do prakArake hai- zubha va ashubh| ye dono bhI dravya va bhAvake bhedase do-do prakArake hai| una donokI pratIti moha aura mohase jIvako saMsAra hotA hai | 266| jabataka yaha jIva bheda aura upacArarUpa vyavahArameM vartatA hai rAmaka naha zubha aura azubhake AdhIna hai| aura tabhI taka vaha kartA kahalAtA hai, usase hI AtmA saMsArI hotA hai / 376 / ta sA / 4 / 104 sasArakAraNatvasya dvayorapyavizeSata / na nAma nizcaye nAsti vizeSa puNyapApayo / 104 / nizcayase donoM hI sasArake kAraNa hai, isalie puNya va pApameM koI vizeSatA nahIM hai| (co. sA./ a / 4/40 ) / pra. sA./ta.pra./ 181 tatra puNyapudgalabandhakAraNatvAt zubhapariNAma' puNyaM, pApapud galabandhakAraNatvAdazubhapariNAma. pApam / puNyarUpa pudgala - karmake bandhakA kAraNa honese zubhapariNAma puNya hai aura pAparUpa igalake bandhakA kAraNa honese azubhapariNAma pApa hai| " sa. sA./A./150, 103 karma sarvamapi sarvavido yaha andhsaadhnmushnsmvishessaad| tena sarvamapi tyatiSiddha jJAnameva mihitaM jainendra siddhAnta koza
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ puNya 3. puNyakI kathaMcit aniSTatA shivhetu.||103| kyoki sarvajJadeva samasta (zubhAzubha) karmako avizeSatayA bandhakA sAdhana kahate hai, isalie unhone samasta hI kA~kA niSedha kiyA hai| aura jJAnako hI mokSakA kAraNa kahA hai| (pa. dha /u./374) / paM. dha /u./763 nehya prajJAparAdhatvAnnirjarAheturaGgata / asti nAbandhaheturvA zubho nApyazubhAvahAta 763 / -buddhikI mandatAse yaha bhI AzaMkA nahI karanI cAhie ki zubhApayoga ekadezase nirjarAkA kAraNa ho sakatA hai| kAraNa ki, nizcayanayase zubhopayoga bhI sasArakA kAraNa honese nirjarAdikakA hetu nahI ho sakatA aura na vaha zubha hI kahA jA sakatA hai| 5. donoM hI duHkharUpa yA duHkhake kAraNa hai sa. sA./mU./45 aTThavihaM piya kamma savya puggalamaya jiNA viti| jassa phalaM ta buccai duvaM ti vipaccamANassa / 45 - ATho prakArakA karma saba pudgalamaya hai, tathA udayameM Anepara sabakA phala dukha hai, aisA jinendra bhagavAna ne kahA hai| (pa dh/u./240)| pra. sA./mU /72-75 NaraNArayatiriyasurA bhajati jadi dehasa bhava dukkha / ki so maho vA asuho ubaogo havadi jIvANa 7i2 / kulisAuhacakkadharA muhovogappagehi bhogehi / dehAdINa viddhi kara ti suhidA ivAbhiradA / 73 / jadi sati hi puyANi ya pariNAmasamubhavANi vivihANi / jaNayati visayataNhaM jovANa devatAntAnA 74 / te puNNa udiNNatiNhA duvihA taNhAhi visayasokvANi / icchanti aNubhavati ya AmaraNa dukkhasa tattA / 75 // = manuSya, nArakI, tiryaca aura deva sabhI yadi dehAtpanna dukhako anubhava karate haiM to jIbokA vaha ( azuddha) upayoga zubha aura azubha do prakArakA kaise ho sakatA hai / 72 / bajradhara aura cakradhara (indra va cakravartI) zubhApayogamUlaka bhogoke dvArA dehAdikI puSTi karate hai ora bhAgomeM rata vartate hue sukho-jaise bhAsita hAte hai / 73 / isa prakAra yadi puNya nAmakI koI vastu vidyamAna bhA hai to vaha devo takake jAvAkA viSaya tRSNA utpanna karate hai / 74 / aura jinakI tRSNA udita hai aise ve jIva tRSNAoke dvArA du.khI hote hue maraNa paryanta viSayasukhoko cAhate hai, aura du khose santapta hote hue aura dukhadAhako sahana na karate hue unhe bhogate hai / 73 ( devAdikAke ve sukha parAzrita, bAdhAsahita aura bandhake kAraNa honese vAstavame du kha hI hai-de0 mukh/1)| yo.sA./a./6/25 varmato'pi bhavo bhogo datte du khprmpraa| candanAdapi sapanna' pAvaka, ploSate na kim / 25 / jisa prakAra candanase utpanna agni bhI avazya jalAtI hai, usI prakAra dharmase utpanna bho bhoga avazya du:kha utpanna karatA hai| paM.gha./u./250 na hi karmodaya kazcit jantArya. syAtsukhAvaha. / sarvasya karmaNastatra vailakSaNyAva svarUpataH / 2501 = koI bhI karmakA udaya aisA nahI jo ki jIvako sukha prApta karAnevAlA ho, kyoki svabhAvase sabhI karma AtmAke svabhAvase vilakSaNa hai| mo. mA, pra./4/121/11 donyau ho AkulatAke kAraNa hai, tAtai bure hI hai| ...paramArthata jahA~ AkulatA hai tahA~ dukha hI hai, tAtai puNyapApake udayako bhalA-burA jAnanA bhrama hai| de0 surakha/1 ( puNyase prApta laukika sukha paramArtha se du kha hai|) 6. donoM hI heya haiM tathA isakA hetu sa. sA./mU./150 ratto badhadi kamma macadi jIvo virAgasa ptto| eso jiNovadeso tamhA kammesu mA rajja / 150 / -rAgI jIva karma bAMdhatA hai aura vairAgyako prApta jIva karmase chUTatA hai, yaha jinendra bhagavAnakA upadeza hai| isalie tU karmomeM prIti mata kara / arthAta samasta karmokA tyAga kara / (aura bhI de0 puNya/2/3 me sa.sA./ A/147, tathA puNya/2/4 me sa sA/A/150/ka 103) / sa, sA /A./163/ka.106 saMnyastamidaM samastamapi tatkarmava mokSAthinA, sanyaste sati tatra kA kila kathA puNyasya pApasya vaa| samyaktvAdinijasvabhAvabhavanAnmokSasya heturbhavat, naiSkarmyapratibaddhamuddhatarasa jJAnaM svaya dhAvati / 10 / / -mIkSArthIko yaha samasta hI karmamAtra tyAga karane yogya hai| jahA~ samasta karmoMkA tyAga kiyA jAtA hai, to phira vahA~ puNya va pApa ( ko acchA yA burA kahane) kI kyA bAta hai| samasta karmokA tyAga honepara, samyaktvAdi apane svabhAvarUpa honese, pariNamana karanese mokSakA kAraNabhUta hotA huA, niSkarma avasthAke sAtha jisakA uddhatarasa pratibaddha hai, aisA jJAna apaneApa dauDA calA AtA hai| sa sA./A/150 sAmAnyena raktatvanimittatvAcchrabhamazubhamubhayakarmAvizeSeNa bandhahetu sAdhayati, tadubhayamapi karma pratiSedhayati / -sAmAnyapane rAgIpanakI nimittatAke kAraNa zubha va azubha dono karmoko avizeSatayA bandhake kAraNarUpa siddha karatA hai, aura isalie (Agama) dono karmoMkA niSedha karatA hai| pra. sA./ta. pra./212 yatastadavinAbhAvinA aprayatAcAratvena prasiddhyada zuddhopayogasadbhAva SaTkAyaprANavyaparopapratyayavandhaprasiddhyA hisaka eva syAt / tatastaista. sarvaprakAra zuddhopayogarUpo'ntaragaccheda: pratiSedhyo yairyastadAyatanamAtrabhUta. prANavyaparoparUpo bahiraGgacchedo dUrAdeva pratiSiddha syaat| --jo azuddhopayogake binA nahI hotA aise aprayata AcArake dvArA prasiddha (jJAta ) honevAlA azuddhopayogakA sadbhAva hisaka hI hai, kyoki, tahA~ chaha kAyake prANoke vyaparopake Azrayase honevAle bandhakI prasiddhi hai| (de0 hisaa/1)| isalie una-una sarva prakArose azuddhopayogarUpa antara gaccheda niSiddha hai, jina-jina prakArose ki usakA AyatanamAtrabhUta paraprANavyaparoparUpa bahira gaccheda bhI atyanta niSiddha ho / i.sa./To./38/156/7 samyagdRSTerjIvasya puNyapApadvayamapi heyam / samyagdRSTi jIvake puNya aura pApa dono heya hai / (paM. kA./tA, vR./139/164/14)| paM.dha./u./374 uktamAkSya sukhaM jJAnamanAdeyaM dRgAramana / nAdeya karma sarva ca tadvad dRSToNlandhita. 374 / jaise samyagdRSTiko ukta indriyajanya sukha aura jJAna Adeya nahI hote hai, vaise hI AtmapratyakSa honeke kAraNa sampUrNa karma bhI Adeya nahI hote hai| 7. donoM meM bheda samajhanA ajJAna hai pra. sA/mU./77 Na hi maNNadi jo eva Natthi viseso tti puNNapAvANaM / hiDadi ghoramapAra sasAra mohasa channo 77) ='puNya aura pApa isa prakAra koI bheda nahIM hai' jo aisA nahI mAnatA hai, vaha mohAcchAdita hotA huA ghora apAra saMsArameM paribhramaNa karatA hai| (pa.pra./mU/2/55) / yo sA./a/16 sukhadu khavidhAnena vizeSa' puNyapApayo / nityaM saukhyamapazyadbhirmanyate mandabuddhibhi / / -avinAzI nirAkula sukhako na dekhanevAle mandabuddhijana hI sukha va dukhake karaNarUpa vizeSatAse puNya va pApameM bheda dekhate hai| 3. puNyakI kathaMcit aniSTatA .. sasArakA kAraNa honese puNya aniSTa hai sa sA./mU./145 kammamasuha kusIla suhammaM cAvi jANaha susIla / kaha ta hodi susIla ja sasAra pavesedi / 145 / -azubhama kuzIla hai aura zubhakarma suzIla hai, aisA tuma (mohabaza) jAnate ho| jainendra siddhAnta koza
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ 63 3. puNyakI kathaMcita aniSTatA puNya kintu vaha bhalA suzIla kaise ho sakatA hai, jaba ki vaha saMsArameM praveza karAtA hai| pra. sA./ta.pra./77 yastu punaranayo vizeSamabhimanyamAno dharmAnurAga mavalambate sa khaluparaktacitta bhittitayA tiraskRtazuddhopayogazaktirAsasAra zArIra dukhamevAnubhavati / -jo jIva una dono (puNya va pApa) me antara mAnatA huA dharmAnurAga arthAta puNyAnurAgapara avalambita hai, vaha jIva vAstavameM cittabhUmike uparakta honese, jisane zuddhopayoga zaktikA tiraskAra kiyA hai, aisA vartatA huA, sasAra paryanta zArIrika du.khakA hI anubhava karatA hai| kA, a/mU /410 puNNa pi jo samicchadi sasAro teNa Ihido hodi| puNNaM sugaIhedu' puNNakhaeNeva NibANa / 4101 -jo puNyako bhI cAhatA hai, vaha sasArako cAhatA hai, kyoki, puNya sugatikA kAraNa hai| puNyakA kSaya honese hI mokSa hotA hai| 2. zubha mAva kathacit pApabandhake bhI kAraNa haiM parigrahase rahita hai, isalie vaha parigrahakI icchAse rahita hai| isI kAraNa vaha dharma arthAt puNya (tA vR TokA) ko nahI cAhatA isalie use dharma yA puNyakA parigraha nahIM hai| vaha to kevala usakA jJAyaka hI hai| kA a/mU./406,412 ede dahappayArA pAvaM kammassa NAsiyA bhnniyaa| puNNassa ya sajaNayA parapuNNa ttha Na kAyavvaM / 406 // puNNe vi Na Ayara kuNaha / 4121 - ye dharmake daza bheda pApakarmakA nAza aura puNyakarmakA bandha karanevAle kahe jAte hai, parantu inhe puNyake lie nahIM karanA cAhie / 406 // puNyame Adara mata kro|412| ni. sA./tA vR/41/ka. 56 sukRtamapi samasta bhoginAM bhogamUlaM, tyajatu paramatanvAbhyAsaniSNAtacitta... bhavavimuktaya...56 - samasta puNya bhogiyo ke bhogakA mUla hai| paramatattvake abhyAsameM niSNAta cittabAle munIzvara bhavase vimukta honeke hetu usa samasta zubhakarmako choddo| 7. jJAnI to kathacit pApako hI puNyase acchA samajhate pa.pra/mU /2/56-57 vara jiya pAva: suMdara NANiya tAi~ bhaNati / jovaha dukkhai~ jaNivi lahu sivamai jAr3e kuNati 56 / ma puNu puNNaI bhanlAi NANiya tAi bhaNa ti / jovaha rajjai~ devi lahu durakhai~ jAI jaNa ti / 57 he jIva / jo pApakA udaya jIvako dukha dekara zIghra hI mokSake jAne yogya upAyomeM buddhi kara deve, to ve pApa bhI bahuta acche hai|6| aura phira ve puNya bhI acche nahIM jo jIvako rAjya dekara zIghra hI narakAdi dukhoko upajAte hai ( de0 agalA zIrSaka) aisA jJAnI jana kahate hai| rA, vA /6/3/9/507/26 zubha pApasyApi heturityavirodha / -zubhapariNAma pApake bhI hetu ho sakate hai. isame koI virodha nahIM hai| (vizeSa de0 punny/5)| 3. vAstavameM puNya zubha hai hI nhiiN| pa.dha /3/763 zubho nApyazubhAvahAt 7631 - nizcayanayase zubhopayoga bhI sasArakA kAraNa honese zubha kahA hI nahI jA sktaa| 4. ajJAnIjana hI puNyako upAdeya mAnate haiM sa.sA./mU./154 paramaThTha bAhirA je te aNNANeNa puNNamicchati / sasAragamaNahedu vi mokrabahedu ajANa to // 154 // -jo paramArtha se bAhya hai, ve mokSa ke hetuko na jAnate hue sasAra gamanakA hetu hone para bhI, ajJAnase puNyako (mokSakA hetu samajhakara ) cAhate hai| (ti p./4/53)| mo, pA/ma./54 suhajoeNa subhAva paradavve kuNai rAgado saahuu| so teNa hu aNNANI NANI etto hu vivriio|4| - iSTa vastuoke saMyogame rAga karanevAlA sAdhu ajJAnI hai| jJAnI usase viparIta hotA hai arthAta vaha zubha va azubha karma ke phalarUpa iSTa aniSTa sAmagrIme rAgadveSa nahIM krtaa| pa.pra./mU/2/54 da saNaNANacarita mau jo Navi appu munnei| mokkhaheM kAraNu bhaNivi jiya so para tAI karei / / 4 / - jo samyagdarzanajJAna cAritramayI AtmAko nahIM jAnatA vahI he jov| una puNya va pApa donoko mokSake kAraNa jAnakara karatA hai| (mo, mA pr/7/226/17| 5. jJAnI to pApavat puNyakA bhI tiraskAra karatA hai ti, pa.//52 puNNeNa hoi vihao vihaveNa mao maeNa mimoho| maimoheNa ya pAvaM tamhA puNNo vi vajjeo / / 21 = ki puNyase vibhava, vibhavase mada, madase matimoha aura matimohase pApa hotA hai, isalie puNyako bhI chor3anA cAhie-(aisA puNya hameM kabhI na ho-pa.pra.) (p.pr./muu./2/60)| yo,sA./yo/71 jo pAu viso pAu muNi savvu ko vimuNei / jo puNNu vi pAu vi bhaNai so buha ko vi hvei|71| - pApako pApa to saba koI jAnatA hai, parantu jo puNyako bhI pApa kahatA hai aisA paNDita koI biralA hI hai| 6. jJAnI puNyako heya samajhatA hai sa. sA./mU./210 apariggaho aNiccho bhaNido NANI ya Nicchade dhamma / apariggaho dudhammassa jANago teNa sa hoii|210| -jJAnI 8. mithyAtvayukta puNya to atyanta aniSTa haiM bha bA /mU./57-60/182-187 je vi ahiMsAdiguNA maraNe micchattakaDugidA hoti / te tassa kaDugadodriyagadaM ca duddha have aphalANA jaha bhesaja pi dosa Avahai viseNa saMjuda ste| taha micchattavisajudA guNA vi dosAvahA hoti / 58 divaseNa joyaNasayaM pi gacchamANo sagicchida desa / aNNa to gacchato jaha purisoNeva pAuNAdi 16 / dhaNidaM pi sa jamato micchAdiTThI tahA Na pAveI / iTTa Nivvui maga uggeNa taveNa jutto vi / 601 = ahiMsA Adi pA~ca vrata AtmAke guNa hai, parantu maraNa samaya yadi ye mithyAtvase saMyukta ho jAyeM to kaDavI tumbIme rakhe hue dUdhake samAna vyartha ho jAte hai / 7 / jisa prakAra viSa mila jAnepara guNakArI bhI auSadha doSayukta ho jAtA hai, isI prakAra uparokta guNa bhI mithyAtvayukta ho jAnepara doSayukta ho jAte hai| jisa prakAra eka dinameM sau yojana gamana karanevAlA bhI vyakti yadi ulaTI dizAmeM cale to kabhI bhI apane iSTa sthAnako prApta nahIM hotA, usI prakAra acchI taraha vrata tapa Adi karatA huA bhI mithyAdRSTi kadApi mokSako prApta nahIM ho sakatA / 56-60 // pa.pra./mU /2/56 je Niya-dasaNa-ahimuhA sokkhu aNaMtu lahati / ti viNu puNNu karatA vi dukkhu aNatu sahati // 56 // -- jo samyagdarzanake saMmukha hai, ve ananta sukhako pAte hai, aura jo jIva samyaktva rahita hai ve puNya karate hue bhI, puNyake phalase alpasukha pAkara sasArameM ananta dukha bhogate hai| pa pra/mU /2/50 bara Niyada saNa ahimuha maraNu vi jIva lahesi / mA NiyadasaNavimmuhau puNNu vi jIva karesi / / -he jIva / apane samyagdarzanake samukha hokara maranA bhI acchA hai, parantu samyagdarzanase vimukha hokara puNya karanA acchA nahI hai|58| de0 bhoga-(puNyase prApta bhoga pApake mitra hai)| jainendra siddhAnta koza
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ puNya 4. puNyakI kathaMcit iSTatA de0 puSa/1/1 (prazasta bhI rAga kAraNakI viparItatA se viparIta rUpase phalita hotA hai| paM.dha.u./444 nApi dharma' kriyAmAtra mithyAdRSTerihArthata / nityaM rAgAdisadbhAvAta pratyutAdharma eva sa / 454 / -mithyASTike sadA rAgAdibhAvakA sadbhAva rahanese kevala kriyArUpa vyavahAra dharmakA arthAt zubhayogakA pAyA jAnA bhI dharma nahI hai| kintu adharma hI hai|444| bhA pA /paM. jayacanda/117 anyamatake zraddhAnIkai jo kadAcit zubha lezyAke nimitta puNya bhI bandha hoya tau tAkU pApa hImeM ginniye| 9. mithyAtva yukta puNya tIsare bhava narakakA kAraNa hai bha, A /vi./58/185/6 mithyAdRSTergaNA pApAnubandhi svalpamindriyasukha dattvA bahArambhaparigrahAdiSu AsaktaM narake pAtayanti - mithyAdRSTike ye ahiMsAdi guNa (yA vata) pApAnubandhI svalpa indriyamukhakI prApti to kara dete hai, parantu jIvako bahuta Arambha aura parigrahame Asakta karake narakameM le jAte hai| papra TI/2/17/174/- nidAnabandhopArjitapuNyena bhavAntare rAjyAdi vibhUtau labdhAyA tu bhogAn tyaktuM na zaknoti tena puNyena narakAdiduHkha labhate rAvaNAdivat / -nidAna bandhase utpanna hue puNyase bhavAntarameM rAjyAdi vibhUtikI prApti karake mithyAdRSTi jIva bhogokA tyAga karaneme samartha nahIM hotA, arthAta unameM Asakta ho jAtA hai| aura isalie usa puNyase baha rAvaNa AdikI bhA~ti naraka Adike du khoko prApta karatA hai| (dra saM./TI./38/16018), (sa, sA./tA. vR 224-227/305/17) / 4. puNyakI kathaMcit iSTatA 1. puNya va pApameM mahAn antara hai bha A /mU./61 jassa puNa micchadidvissa Natthi sIla vadaM guNo caavi| so maraNe appANa' kaha Na kuNai dIhasaMsAra / 61 = jaba vatAdi sahita bhI mithyAvRSTi saMsArame bhramaNa karatA hai (de0 puNya/3/8) taba tAdise rahita hokara to kyo dIrgha sasArI na hogaa| mo. pA /mU./25 vara varatavehi saggo mA dukkha hou Nirai iyrehi| chAyAtavaTThiyANaM paDivAlaMtANa gurubheya / 25 / jisa prakAra chAyA aura AtapameM sthita pathikoke pratipAlaka kAraNomeM baDA bheda hai, usI prakAra puNya va pApame bhI baDA bheda hai| bata, tapa Adi rUpa puNya zreSTha hai, kyoki usase svargakI prApti hotI hai aura usase viparIta abata va atapa AdirUpa pApa zreSTha nahIM hai, kyoki usame narakakI prApti hotI hai| ( i u /3); ( ana. dh./8/15/740)| ta. sA /4/103 hetukAryavizeSAbhyAM vizeSa puNyapApayo / hetu zubhA zubhau bhAvI kArye caiva sukhAsukhe / 103 -hetu aura kAryako vizepatA honese puNya aura pApameM antara hai / puNyakA hetu zubhabhAva hai aura pApakA azubhabhAva hai / puNyakA kArya sukha hai aura pApakA dukha hai| 2. iSTa prAptimeM puruSArthase puNya pradhAna hai bha. A /mU /1731/1562 pAodaeNa atyo hattha patto vi Nassadi nnrss| dUrAdo vi sapuNNassa edi attho ayatteNa / 1731 / =pApakA udaya Anepara hastagata dravya bhI naSTa ho jAtA hai aura puNyakA udaya Anepara prayatnake binA hI dUra dezase bhI dhana Adi iSTa sAmagrIkI prApti ho jAtI hai| (kurala kAvya/38/6); (pN.vi/1/188)| aura bhI. niyati/3/5 ( deva hI iSTAniSTako siddhimeM pradhAna hai| usake sAmane puruSArtha niSphala hai|) A. anu./37 Ayu zrIrva purAdika yadi bhavetpuNya puropAjitaM, syAta sarva na bhavenna tacca nitarAmAyAsite'pyAtmani / 37 -yadi pUrvopArjita puNya hai to Ayu, lakSmI aura zarIrAdi bhI yathecchita prApta ho sakate haiM, parantu yadi vaha puNya nahI hai to phira apaneko klezita karanepara bhI vaha saba bilakula bhI prApta nahI ho sktaa| (paM vi/1/184)| pabi//36 vAJchatyeva sukhaM tadatra vidhinA dattaM paraM praapyte| = sasArame manuSya sukhakI icchA karate hai parantu vaha unhe vidhike dvArA diyA gayA prApta hotA hai| kA a/mU./428,434 lacchi vaMcheha Naro Neva sudhammesu AyaraM kuNai / bIeNa viNA kattha vi ki dIsadi sassa NipattI / 428. ujjamarahie vi lcchisNpttii| dhammapahAveNa. 1434- yaha jIva lakSmI to cAhatA hai, kintu sudharmase (puNyakriyAoMse ) prIti nahIM krtaa| kyA kahIM binA bIjake bhI dhAnyakI utpatti dekhI jAtI hai / / 428 // dharma ke prabhAvase udyama na karanevAle manuSyako bhI lakSmIkI prApti ho jAtI hai|434 (paM. vi./1/186)| ana. dha /1/37,60 vizrAmyata sphuratpuNyA guDakhaNDasitAmRta / spardhamAnA' phaliSyante bhAvA svayamitastata // 37 // puNyaM hi samukhInaM cetsukhopAyazatena kim / na puNya samukhInaM cetsukhopAyazatena kim / 60 / -he punnyshaaliyo| tanika vizrAma karo arthAta adhika parizrama mata kro| guDa, khANDa, mizrI aura amRtase spardhA rakhanevAle padArtha tumako svayaM idhara udharase prApta ho jAyege / 428 / puNya yadi udayake sammukha hai to tumhe dUsare sukhake upAya karanese kyA prayojana hai, aura vaha sanmukha nahI hai to bhI tumhe dUsare sutrake upAya karanese kyA prayojana hai / / 436 / sa. sA /tA, vR./prakSepaka 216-1/309/13 anena prakAreNa puNyodaye sati suvarNa bhavati na ca puNyAbhAve / - isa prakArase (nAgaphaNIkI jaDa, hathinIkA mUta, sindUra aura sIsA inhe bhaTTIme dhaukanIse dhaukaneke dvArA) suvarNa kevala tabhI bana sakatA hai, jaba ki puNyakA udaya ho, puNyake abhAvame nahIM bana sktaa| 3. puNyakI mahimA va usakA phala kurala kAvya/4/1-2 dharmAta sAdhutara ko'nyo yato vindanti mAnavA / puNya svargaprada nitya nirvANaM ca sudurlabham / / dharmAnnAstyaparA kAcita sukRtidehadhAriNAm / tattyAgAnna parA kAcid duSkRtidehabhAginAm / 2 / -dharma se manuSyako svarga milatA hai aura usIse mokSakI prApti bhI hotI hai, phira bhalA dharmase baDhakara lAbhadAyaka vastu aura kyA hai| 1 // dharma se baDhakara dUsarI aura koI nekI nahIM, aura use bhulA denese baDhakara aura koI burAI bhI nahIM // 2 // gha. 1/1,1,2/105/4 kANi puNNa-phalANi / titthayaragaNahara-risi ckkvtttti-bldev-vaasudev-sur-vijjaahr-riddhiio| -prazna-puNyake phala kaunase hai| uttara-tIrthakara, gaNaghara, RSi, cakravartI, baladeva, vAsudeva, deva aura vidyAdharokI RddhiyA~ puNyake phala hai| ma. pU./17/161-166 puNyAd vinA kutstaadRgruupsNpdniidRshii| puNyAd vinA kutastAham abhedyagAtravandhanam / 1911 puNyAi vinA kutastAGa nidhiratnaddhirU jitaa| puNyAda vinA kutastAdRga ibhAzvAdiparicchada. 162 = puNyake binA cakravartake samAna anupama rUpa, sampadA, abhedya zarIrakA bandhana, atizaya utkaTa nidhi, ratnoMkI Rddhi, hAthI ghoDe AdikA parivAra 111-1420 (tathA isI prakAra) anta purakA vaibhava, bhogopabhoga, dvIpa samudrokI vijaya tathA sarva AjJA va aizvaryatA Adi / 163-166 / ye saba kaise prApta ho sakate hai| (paM. vi /1/188) / paM.vi /1/186 ko'pyandho'pi sulocano'pi jarasA grasto'pi lAvaNyavAn, ni.prANo'pi harivirUpatanurapyAdya Syate manmatha / udyogojjhita jainendra siddhAnta koza
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ 5. puNyakI aniSTatA va iSTatAkA samanvaya puNya ceSTito'pi nitarAmAliyate ca zriyA, puNyAdanyadapi prazastamakhilaM 5. puNyakI aniSTatA va iSTatAkA samanvaya jAyet yaddurghaTam / 16 / -puNyake prabhAvase koI andhA bhI prANI nirmala netrokA dhAraka ho jAtA hai, vRddha bhI lAvaNyayukta ho jAtA hai, 1. puNya do prakArakA hotA hai nirbala bhI siMha jaisA baliSTha ho jAtA hai, vikRta zarIravAlA bhI pra. sA./mU /255 ba ta. pra./256 rAgo pasatyabhUdo vatthuviseseNa phaladi kAmadevake samAna sundara ho jAtA hai| jo bhI prazaMsanIya anya vivarIdaM / NANAbhUmigadANiha bIjANiva sassakAlamhi // 25 // samasta padArtha yahA~ durlabha pratIta hote hai, ve saba puNyodayase prApta ho zubhopayogasya sarvajJavyavasthApitavastuSu praNihitasya puNyopacayapUrvajAte hai / 186 // ko'punarbhavopalambha' kila phalaM, tattu kAraNavaiparItyAdviparyaya eva / kA.a./ma./434 aliyavayaNaM pi saccaM... dhammapahAveNa Naro aNao tatra chadmasthavyavasthApitavastUni kAraNavaiparItyaM teSu vrataniyamAdhyayanavi sahakaro hodi / 434 / dharmake prabhAvase jIvake jhUTha vacana bhI dhyAnadAnaratatvapraNihitasya zubhopayogasyApunarbhavazUnyakevalapuNyAsacce ho jAte hai, aura anyAnya bhI saba sukhakArI ho jAtA hai| pasadaprApti / phalavai parItyaM tatsudevamanajatvaM / jaise isa jagata meM aneka 4. puNya karanekI preraNA prakArakI bhUmiyoM meM paDe hue bIja dhAnyakAlameM viparItatayA phalita hote haiM, usI prakAra prazastabhUta rAga vastu bhedase viparItatayA phalatA kurala kAvya/4/3 satkRtyaM sarvadA kArya yadudarke sukhAvaham / pUrNa zakti hai / 25 // sarvajJa sthApita vastuoMmeM yukta zubhopayogakA phala puNyasamAdhAya mahotsAhena dhImatA / 3 / -apanI pUrI zakti aura pUre saMcaya pUrvaka mokSakI prApti hai| vaha phala kAraNakI viparItatA honese utsAhake sAtha satkarma sadA karate rho| viparIta hI hotA hai| vahA~ chadmastha sthApita vastumai kAraNama pu./37/200 tata. puNyodayodbhUtA matvA cakrabhRtaH zriyam / cinudhvaM viparItatA hai, (kyoMki) unameM vrata, niyama, adhyayana, dhyAna, dAna bho budhA' puNyaM yatpuNyaM sukhasaMpadAm / 200 / - isalie he paNDita Adi rUpase yukta zubhopayogakA phala jo mokSazUnya kevala punnyaaspdjno| cakravartIkI vibhUtiko puNyake udayase utpanna huI mAnakara, kI prApti hai, vaha phalakI viparItatA hai| baha phala sudeva manuSyatva usa puNyakA saMcaya karo, jo ki samasta sukha aura sampadAoMkI hai| (arthAta puNya do prakArakA hai-eka samyagdRSTikA aura dUsarA dukAnake samAna hai / 200 / mithyAdRSTikA / pahilA paramparA mokSakA kAraNa hai aura dUsarA kebala svarga smpdaakaa)| A. anu /23,31,37 pariNAmameva kAraNamAhu. khalu puNyapApayoH prAjJAH / de0 mithyASTi/4 (samyagdRSTikA puNya puNyAnubandhI hotA hai aura tasmAtpApApacaya. puNyopacayazca suvidheya. / 23 / puNyaM kuruSva kRtapuNya mithyAdRSTikA paapaanubndhii)| manIdazo'pi, nopadravo'bhibhavati prabhavecca bhuutyai| saMtApayaagada de0 dharma/7/8-12 ( samyagdRSTikA puNya tIrthakara prakRti Adike bandhakA zeSamazItarazmiH, paSu pazya vidadhAti vikAzalakSmIm / 3 / __ kAraNa honese viziSTa prakArakA hai)| ityAryAH suvicArya kAryakuzalAH kArye'tra mandodyamA drAgAgAmi de0 puNya/3/8 ( aura mithyASTikA puNya nidAna sahita va bhogamUlaka bhavArthameva satataM prItyA yatante tarAma // 37 // -vidvAt manuSya honeke kAraNa Age jAkara kugatiyoMkA kAraNa hotA hai, ata' atyanta nizcayase AtmapariNAmako hI puNya aura pApakA kAraNa batalAte aniSTa hai)| haiM, isalie apane nirmala pariNAmake dvArA pUrvopArjita pApakI de0 mithyASTi/4 (midhyAdRSTi bhogamUlaka dharmakI zraddhA karatA hai| nirjarA, navIna pApakA nirodha aura puNyakA upArjana karanA cAhie / 23 / he bhavya jIva ! tU puNya kAryako kara, kyoMki, puNyavAna prANIke mokSamUlaka dharmako vaha jAnatA hI nhiiN)| Upara asAdhAraNa upadrava bhI koI prabhASa nahIM DAla sakatA hai| ulaTA 1. bhogamUlaka puNya hI niSiddha hai yogamUlaka nahIM vaha upadrava hI usake lie sampattikA sAdhana bana jAtA hai / 315 isalie yogyAyogya kAryakA vicAra karanevAle zreSTha jana bhale prakAra paM.vi./7/25 puMso'rtheSu caturSu nizcalataro mokSaH para sarasukha., zeSAvicAra karake isa lokasambandhI kAryake viSayameM vizeSa prayatna nahIM stadviparItadharmakalitA heyA mumukssortH| tasmAttatpadasAdhanasvadharaNo karate haiM, kintu AgAmI bhavoMko sundara banAneke lie hI ve nirantara dharmo'pi no saMmata', yo bhogAdinimittameva sa puna. pApaM budhairmanyate prIti pUrvaka atizaya prayatna karate haiM / 371 21-dharma, artha, kAma aura mokSa ina cAra puruSArthoM meM kevala mokSa 4. vi./1/183-188 no dharmAdaparo'sti tAraka ihAzrAntaM yatadhvaM puruSArtha hI samIcIna mukhase yukta hokara sadA sthira rahanevAlA hai| budhA' 183 // nidhUtAkhiladuHkhadApadi suhRddharme matirdhAryatA zeSa tIna puruSArtha usase viparIta (asthira) svabhAvavAle haiN| ataeva 186 / anyataraM prabhavatIha nimittamAtra, pAtraM budhA bhavata nirmala ve mumukSujanake lie chor3aneke yogya haiN| isalie jo dharmapuruSArtha puNyarAze. 188 / -isa saMsArameM DUbate hue prANiyoMkA uddhAra karane uparyukta mokSapuruSArtha kA sAdhaka hotA hai vaha hameM abhISTa hai, kintu vAlA dharmako choDakara aura koI dUsarA nahIM hai| isalie he jo dharma kevala bhogAdikA hI kAraNa hotA hai, use vidvajjana pApa hI vidvajjano / Apa nirantara dharmake viSayameM prayatna kareM / 13 / nizcaya samajhate haiN| se samasta dukhadAyaka ApattiyoMko naSTa karanevAle dharmameM apanI __ de. dharma/7 ( yadyapi vyavahAra dharma puNya pradhAna hotA hai, parantu yadi buddhiko lgaao|186| (puNya va pApa hI vAstavameM iSTa saMyoga va nizcaya dharmakI ora jhukA huA ho to paramparAse nirjarA va mokSakA viyogake hetu hai) anya padArtha to kevala nimitta mAtra haiN| isalie kAraNa hotA hai|) he paNDita jana ! nirmala puNyarAzike bhAjana hoo arthAta puNya pa.pra./TI./2/60/182/1 idaM pUrvoktaM puNya bhedAbhedaratnatrayArAdhanArahiupArjana karo / 18 / tena dRSTazrutAnubhUtabhogAkAkSArUpanidAnabandhapariNAmasahitena jIvena kA. a./mU./437 iya paJcavaM pecchai dhammAhammANa vivihamAhappaM / yadupAjitaM pUrvabhave tadeva madamahaMkAra janayati buddhivinAzaM ca dhamma Ayaraha sayA pAvaM dUreNa prihrh|4371 -he prANiyo! isa karoti / na ca puna' samyaktvAdiguNasahita bharatasagararAmapANDavAdiprakAra dharma aura adharmakA aneka prakAra mAhAtmya pratyakSa dekhakara sadA puNyabandhavat / madAhaMkArAdivikalpaM tyaktvA mokSaM gtaaH| bhedAdharmakA AcaraNa karo, aura pApase dUra hI rho| bheda ratnatrayakI ArAdhanAse rahita tathA dRSTa zruta va anubhUta bhogoMde0 dharma/5/2 (sAvadha hote hue bhI pUjA Adi zubha kArya avazya karane kI AkAMkSArUpa nidAnabhandhase sahita honeke kAraNa hI, jIvoke kartavya hai) dvArA pUrvameM upArjita kiyA gayA vaha pUrvokta puNya mada va ahaMkAra zeSa tIna puruSasamIcIna makhara mokSa ina cArana sa puna pApa dhanavadharaNo ve mumukSajanaka usase viparItata hokara sadAsayoM meM kevala mAna jainendra siddhAnta koza bhA0 3-9
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ puNya puNyAsrava kathAkoza sukha prApta karAnekI sAmarthya hai use svargasukhakI prApti kitanI dUra hai arthAt kauna baDI bAta hai| kA. a./411-412 jo ahilasedi puNNaM sakasAo 'bisayasovakhatabahAe / dUre tassa visohI visohimU lANi puNNANi / 411 / puNNAsAe Na puNNa jado NirIharasa punnnnsNpttii| iya jANiUNa jaiNo puNNo vi ma( Na ) AyaraM kuNaha / 412 / jo kaSAya sahita hokara viSayatRSNAse puNyakI abhilASA karatA hai usase vizuddhi aura vizuddhimUlaka puNya dUra hai|411| tathA puNya kI icchA karanese puNya nahIM hotA, balki nirIha ( icchA rahita) vyaktiko hI usakI prApti hotI hai| ata aisA jAnakara he ytiishvro| puNyameM bhI AdarabhAva mata kro|412|| utpanna karatA hai tathA buddhiko bhraSTa karatA hai, parantu samyaktvAdi guNose sahita puNya aisA nahIM krtaa| jaise ki bharata, sagara, rAma va pANDavAdikA puNya, jisako prApta karake bhI ve mada aura ahaMkArAdi vikalpoMke tyAgapUrvaka mokSako prApta ho gye| (pa pr./ttii./2/57/176/8)| 3. puNyake niSedhakA kAraNa va prayojana pra sA /mU /11 dhammeNa pariNadappA appA jadi suddhsNpyogjudo| pAvadi NivvANamuha suhovajutto va saggasuha / 11 / -dharmase pariNata svarUpavAlA AtmA yadi zuddha upayogame yukta ho to mokSa surakhako prApta karatA hai, aura yadi zubhopayoga vAlA ho to svarga sukhako prApta karatA hai ( isalie mumukSuko zuddhopayoga hI priya hai zubhopayoga nhiiN|) (bA a/42), (ti.pa/4/57) / de0 puNya/2/6-(azuddhopayoga honeke kAraNa puNya va pApa donoM tyAjya hai|) kA. amU./410 puNNa pi jo samicchadi sasAro teNa I hido hodi| puNNaM sugaI-hedu puNNa-khaeNeva NivvANaM / 410 = jo puNyako cAhatA hai vaha sasArako cAhatA hai kyoMki puNya sugatikA kAraNa hai| puNya kSaya honese hI mokSa hotA hai| (ata' mumukSa bhavya puNyake kSayakA prayatna karatA hai, usakI prAptikA nhii|) ni.sA/tA. vR/41/ka 16 sukRtamapi samastaM bhoginA bhogamUlaM, tyajatu paramatattvAbhyAsaniSNAtacitta / ubhayasamayasAraM sAratattvasvarUpaM, bhajatu bhavavimuktyai ko'tra doSo munoza' IRRI =samasta sukRta ( zubha karma ) bhogiyoke bhogakA mUla hai, paramatattvake abhyAsame niSNAta cittabAle munIzvara bhavase vimukta honeke hetu usa samasta zubhakarma ko choDo aura sAratatvasvarUpa aise ubhaya samayasArako bhjo| isame kyA doSa hai| pra sA /tA vR/180/243/16 aya pariNAma' sarvo'pi sopAdhitvAt bandhaheturiti jJAtvA bandhe zubhAzubhasamastarAgadveSavinAzArthaM samastarAgAdyapAdhirahite sahajAnandai kalakSaNasukhAmRtasvabhAve nijAtmadravye bhAvanA kartavyeti taatprym| zubha va azubha samasta hI pariNAma upAdhi sahita honeke kAraNa bandhake hetu hai (de0 punny/2/4)| aisA jAnavara, bandharUpa samasta zubhAzubha rAgadveSakA vinAza karaneke lie, samasta rAgAdi upAdhise rahita sahajAnanda lakSaNavAle sukhAmRta svabhAvI nijAtmadravyameM bhAvanA karanI cAhie aisA tAtparya hai / (pa kA./tA.vR/128-130/163/11) / de0 dharma/7/2 ( zuddhabhAvakA Azraya karanepara hI zubhabhAvoMkA niSedha kiyA hai sarvathA nhii|) mo, mA pra 10/31/14 prazna-zAstraviH zubha-azubha ko samAna kA hai (de0 puNya/2), tAta hamakoM tau vizeSa jAnanA yukta nAhI. uttara-je jIva zubhopayAgako mokSakA kAraNa mAni, upAdeya mAna, zuddhopayogako nAhI pahicAna hai, tinikauM zubha-azubha doUnikoM azuddhatAkI apekSA vA bandhakAraNakI apekSA samAna dikhAye hai, bahuri zubha-azubhakA paraspara vicAra kIjie, tau zubhabhAvani virSe kaSAya mada ho hai, tAtai bandha hIna ho hai / azubha bhAvanivi kaSAya totra ho hai, tAtai bandha bahuta ho hai| aise vicAra kie azubhakI apekSA siddhAnta viSa zubhako bhalA bhI kahiye hai| (de0 puNya/4/1 tathA punny/5/5)| 1. samyagdRSTikA puNya nirIha hotA hai i. u/4 yanna bhAva ziva datte dyau kiydduurvrtinii| yo nayatyAzu gamyuti kozArdU kiM sa sIdati / 4 / jo manuSya kisI bhArako svecchAse zIghra do kosa le jAtA hai, vaha usI bhArako AdhAkosa le jAneme kaise khinna ho sakatA hai| usI prakAra jisa bhAvameM mokSa- 5. puNyake sAtha pApa prakRtiyoMke bandha sambandhI samanvaya rA. vA /6/3/7/107/23 syAdetava-zubha. puNyasyetyanirdeza, * kutaH / ghAtikarmabandhasya zubhapariNAmahetutvAditi; tanna; ki kAraNam / itarapuNyapApApekSatvAda, adhAtikarmasu puNyaM pApaM cApekSyedamucyate / kutH| ghAtikarmabandhasya svaviSaye nimittatvAt / athavA naivamavadhAraNaM kriyate---zubha. puNyasyaiveti / kathaM tarhi / zubha eva puNyasyeti / tena zubha pApasyApi heturityavirodha / yadyeva zubha pApasyApi [hetu ] bhavatiH azubha. puNyasyApi bhavatItyabhyupagama kartavya', sarvotkRSTasthitInAm utkRSTasaMklezahetukatvAta / .. tata' sUtradvayamanarthakamiti; nAnarthakama, anubhAgabandha pratyetaduktam / anubhAgabandho hi pradhAnabhUta. tannimittatvAta sukhaduHkha vipaaksy| tatrotkRSTa vizuddhapariNAmanimitta sarva zubhaprakRtInAmutkRSTANubhAgabandhaH / utkRSTasaMklezapariNAmanimitta sarvAzubhaprakRtInAmutkRSTAnubhAgabandha' / zubhapariNAma. azubhajadhanyAnubhAgabandhahetutve'pi bhUyasa zubhasya heturiti zubha' puNyasyetyucyate, yathA alpApakAraheturapi bahUpakArasadbhAbAdupakAra ityucyte| evamazubha' paapsyetypi| -prazna-jaba ghAti karmoMkA bandha bhI zubha pariNAmoMse hotA hai to 'zubha. puNyasya' arthAt 'zubhapariNAma puNyAsravake kAraNa hai' yaha nirdeza vyartha ho jAtA hai| uttara-1, aghAtiyA karmoM meM jo puNya aura pApa prakRtiyA~ hai, unako apekSA hI yahA~ puNya va pApa hetutAkA nirdeza hai, ghAtiyAkI apekSA nhiiN| 2. athavA zubha puNyakA hI kAraNa hai aisA avadhAraNa nahIM karate haiM, kintu 'zubha hI puNyakA kAraNa hai' yaha avadhAraNa kiyA gayA hai| isase jJAta holA hai ki zubha pApakA bhI hetu ho sakatA hai| praznayadi zubha pApakA aura azubha puNyakA bhI kAraNa hotA hai; kyoMki saba prakRtiyoMkA utkRSTa sthitibandha utkRSTa saMklezase hotA hai (de0 sthiti/4), ata: donoM sUtra nirarthaka ho jAte hai| uttaranahIM, kyoki yahA~ anubhAgabandhakI apekSA sUtroko lagAnA caahie| anubhAgabandha pradhAna hai, vahI sukha-dukharUpa phalakA nimitta hotA hai| samasta zubha prakRtiyokA utkRSTa anubhAgabandha utkRSTa vizuddha pariNAmose aura samasta azubha prakRtiyokA utkRSTa anubhAgabandha utkRSTa saMkleza pariNAmose hotA hai (de0 anubhaag/2/2)| yadyapi utkRSTa zubha pariNAma azubhake jaghanya anubhAgabandhake bhI kAraNa hote hai, para bahuta zubhake kAraNa honese 'zubha puNyasya' sUtra sArthaka hai| jaise ki ghoDA apakAra karane para bhI bahuta upakAra karanevAlA upakAraka hI mAnA jAtA hai| isI taraha azubha' pApasya' isa sUtra meM bhI samajha lenA caahie| puNyaprabha-kSaudravara dvIpakA rakSaka deva-de0 vyatara/4 / puNyAsrava kathAkoza-4500 zlokomeM racita / (tI./317) / jainendra siddhAnta koza
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ zarIrAhAraviSaghAtase pUraNa aura athavA Adike pudgala 67 pudgala pudagala-jo eka dUsareke sAtha milakara bichuDatA rahe, aisA pUraNa mUrtasvabhAva, 15 amUrta svabhAva, 16 ekapradezamvabhAva,17. anekapradezagalana svabhAbI mUrtIka jaDa padArtha 'pudgala' aisI anyartha saMjJAko svabhAva, 18. vibhAvasvabhAva, 16. zuddhasvabhAva, 20. azuddhasvabhAva, aura 21, upcritsvbhaav| (tathA 22. anupacarita svabhAva, 23. prApta hotA hai| tahA~ bhI mUlabhUta pudgala padArtha to avibhAgI paramANu ekAntasvabhAva, aura 24. anekAnta svabhAva (na.ca../70 kI TI) hI hai| unake paraspara bandhase hI jagat ke vitra vicitra padArthokA ye dravyo ke vizeSa svabhAva hai| uparokta kula 24 svabhAvomese amUrta, nirmANa hotA hai, jo skandha kahalAte hai| sparza, rasa, gandha, varNa me caitanya va abhavya svabhAvase rahita pudgalake 21 sAmAnya vizeSa pudgalake prasiddha guNa hai| svabhAva hai (na. ca vR./70)| 1.pudgala sAmAnyakA lakSaNa 1. niruktathartha 5. pudgala drabyake vizeSa guNa ta. sU./123 rUparzarasagandhavarNavanta' pudgalA' / 23 / -pudgala sparza, rasa, rA,bA1/1/24,26/434/12 pUraNa galanAnvartha maMjJaravAna pudgalA' / 24 / / gandha aura varNavAle hote hai| (na.ca. vR./13); (dha, 15/33/6); bhedasaghAtAmyA ca pUryante galante ceti paraNagalanArimako kriyAmantarbhAvya pudagalazabdo'nvartha- ... pudgalAnAdvA (26 // athavA pumAso (pra. sA./ta. pr./132)| na, ca. vR./14 baNNa rasa paMca gaMdhA do phAsA aTTha NAyabbA / 14 / pA~ca jIvA, te. zarIrAhAraviSayakaraNopakaraNAdibhAvena gilyanta iti varNa, pA~ca rasa, do gandha, aura ATha sparza ye pudgalake vizeSa guNa hai| pRdgalA' / =bheda aura saMghAtase pUraNa aura galanako prApta ho ve A. pa./2 pudgalasya sparzarasagandhavarNA mUrttatvamacetanatvamiti SaT / pudgala hai yaha pudgala dravyakI anvartha saMjJA hai / 24 / athavA puruSa yAnI - pudagala dravyake sparza, rasa, gandha, varNa, mUrtatva aura acetanatva, ye jIva jinako zarIra, AhAra viSaya aura indriya-upakaraNa Adike chaha vizeSa guNa hai| rUpameM nigaleM arthAta grahaNa kareM ve pudgala hai / 26 / pra. sA./ta pra./126, 136 bhAvavantau kriyAvantau ca pudagalajIvI parini, sA/tA, vRha galanapUraNasvabhAvasanAthaH pudgala' jo galana NAmAdbhedasaMghAtAbhyAM cotpadyamAnAvatiSThamAnabhajyamAnatvAt / 12 / / pUraNa svabhAva sahita hai, vaha pudgala hai| (dra, saM./TI./15/10/12); gaddhagalasya bandhahetubhUtasnigdharukSaguNadharmatvAcca / 136 / -pudgala tathA (dra. sN./ttii./26/74/9)| jIva bhAvavAle tathA kriyAvAle hai| kyoMki pariNAma dvArA tathA 2. guNoMkI apekSA saMghAta aura bhedake dvArA ve utpanna hote hai TikateM hai aura naSTa hote hai / 12 / (paM. kA./tA, vR/27/57/6); (paM.dha/u./25) / bandhake ta. sa./5/23 raparzarasagandhavarNa vanta' pudgalA. 1231 -sparza, rasa, gandha hetubhUta snigdha va rukSaguNa pudgalakA dharma hai / 136 / aura varNa vAle pudgala hote haiM / 6. pudgalake pradeza 1.pudgalake bheda ni. sA./mU 35 saMkhejjAsaMkhejjANaM tapradezA havaM ti muttassa // 35 // = 1. aNu va skandha pudgaloMke saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta pradeza hai| 10 (ta. sU./ ta. sU./5/25 aNava' skandhAzca / 21 -pudgalake do bheda hai-aNa 1/10); (pa. pra.mU./2/24); (dra.saM./mU./25 ) / aura skndh| pra. sA./ta. pra/135 dravyeNa pradezamAtratvAdapradezatve'pi dvipradezAdisaMkhye yAsaMkhyeyAnantapradezaparyAyeNAnavadhAritapradezatvAtpudgalasya / - pudgala 2. svabhAva va vibhAva dravya yadyapi dravya apekSAse pradezamAtra honese apradezI hai / tathApi do ni. sA./tA. vR./20 pudgala dravyaM tAvada vikalpadvayasanAtham / svabhAva- pradezoMse lekara sakhyAta, asaMkhyAta aura ananta pradezoMvAlI paryAyopudgalo vibhAvapudgalazceti / -puddhagala dravyake do bheda haiM-svabhAva- kI apekSAse anizcita pradezavAlA honese pradezavAna hai (go.jI./ pudgala aura vibhAva pudagala / muu/585/1025)| 3. deza pradezAdi cAra bheda-de0 skndh/1| 7. zabdAdi pudgala dravyako paryAya haiM 3. svabhAva vibhAva pudagalake lakSaNa ta sU/1/24 zabdabandhasaumyasthaulyasaMsthAnabhedatamazchAyA''tapodyotani. sA/tA. vR/ tatra svabhAvapudgala' paramANu' vibhAvapudgala skandhaH / vantazca / 24 / tathA ve pudgala zabda, bandha, sUkSmatva, sthUlatva, uname, paramANu vaha svabhAvapudgala hai aura skandha vaha vibhAva sasthAna, bheda, andhakAra, chAyA, Atapa, aura udyotavAle hote hai| pudgala hai| / 24 / arthAt ye pudgala dravyakI paryAya hai| (dr.sN./m./16)| rA, vA./5/24/24/460/24 sparzAdayaH paramApUnAM skandhAnAM ca bhavanti 4. pudgalake 21 sAmAnya vizeSa svamAva zamdAdayastu skandhAnAmeva vyaktirUpeNa bhavanti |...saukssmyN tu antyaA.pa./4svabhAvA kthynte| asti svabhAva nAstisvabhAvaH nityasvabhAvaH maNuSveva ApekSikaM skandheSu / -sparzAdi paramANuoke bhI hote haiM anityasvabhAva' ekasvabhAva' anekasvabhAva' bhedasvabhAva. abhedasvabhAvaH skandhoMke bhI para zabdAdi vyakta rUpase skandhoMke hI hote hai|.. bhavyasvabhAva abhabyasvabhAvaH paramasvabhAvaH dravyANAmekAdazasAmAnya saukSmya paryAya to aNumeM hI hotI hai, skandhoMmeM to saukSmyapanA svabhAvAH / cetanasvabhAvaH, acetanasvabhAvaH mUrtasvabhAva. amUrtasvabhAva' ApekSika hai| (aura bhI de0-skndh/1)| ekapradezasvabhAvaH anekapradezasvabhAva. vibhAvasvabhAva. zuddhasvabhAvaH azuddhasvabhAva, upacaritasvabhAva ete dravyANAM daza vishesssvbhaavaaH| 8. zarIrAdi pudgalake upakAra haiM jiivpudglyorekvishtiH| svabhAvoMko kahate hai| 1. astisvabhAva, ta.sU/16-20 zarIravADmana prANApAnA. pudgalAnAm // 16 // sukha2. nAstisvabhAva, 3 nityasvabhAva, 4. anityasvabhAva, 5. ekasva- dukhajIvitamaraNopagrahAzca // 20 // bhAva, 6. anekasvabhAva, 7.bhedasvabhAva, 8.abhedasvabhAva, 6. bhavya- sa. si./1/20/28/2 etAni sukhAdIni jIvasya pugalakRta upakAra, svabhAva, 10 abhavyasvabhAva, aura 11. paramasvabhAva, ye dravyoM ke mUrtimaddha'tusaMnidhAne sati tdutptte.| = zarIra, vacana mana aura 11 sAmAnya svabhAva hai| 12. cetasvabhAva, 13. acetanasvabhAva, 14. prANApAna yaha pudgalokA upakAra hai / 16 / sukha, dukha, jIvana aura jainendra siddhAnta koza
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ pudgala maraNa ye bhI pudgaloke upakAra hai | 20| ye sukhAdi jIvake pudgala kRta upakAra hai, kyoki mUrta kAraNoMke rahanepara hI inakI utpatti hotI hai| 9. pudgalameM ananta zakti hai paM. 126 neo'naGgo'si / tApiramazakti pratikarma prakRtA yairnAnArUpAsu vastuta 1625| isa prakAra kathana ThIka nahIM hai| kyoki vAstavameM pratyeka karmakI prakRti, pradeza, sthiti aura anubhAga dvArA aneka rUpa hokI ayi zaktiyoM ke viSaya meM tuma anabhijJa ho |25| 10. pRthivIjala Adi sabhI meM sarvaguNoMkI siddhi pra. sa. 132 varagaMdhaphAsA vijjete puglAsmAdoDIpariyattasya saho so poragalo citto 1132 | =varNa, rasa, gandha aura sparza (guNa) sUkSmase lekara pRthvI paryantake (sarva) puigalake hote hai, jo vividha prakArakA zabda hai vaha pudgala arthAta paugalika paryAya hai | 132 68 | rA. mA /5/15/16/413/6 pRthivI tAnada paTAdilakSaNA sparzAdizabdAcArimA siddhA ambho'pi tadvikArasyAt tadAtmaka sAkSAda gandhopalabdhezca / tatsaMyoginAM pArthivadravyANAM gandhaH tadguNa zyopalabhyata iti ceta naH sAdhyatvAya tadviyogakAlAdarzanAt tadavinAbhAvAcca tadguNa eveti nizcaya kartavya. - gandhavadambha rasavattvAt Amraphalavat / tathA tejo'pi sparzAdizabdAdisvabhAva tatkAryavAda ghaTapada sparzAdimatAM hi kASThAdInAM kAryaM teja' / kiMca tatpariNAmAta / upayuktasya hi AhArasya sparzAdiguNasya vAtapittazleSma viprinnaam| pitaM ca jaTharAgni tasmAt sparzAdimatteja. / tathA sparzAdizabdAdipariNAmo vAyuH sparzavAda paTAdivat kica tatpariNAmAta upayuktasya hi AhArasya sparzAdiguNasya vAtapittazleSmavipariNAma' / vAtazca prANAdi tato vAyurapi sparzAdimAn ityavaseyaH / etena 'catustrigugA pRthivyAdava pArthivAdijAtibhinnA 'iti darzana pratyuktaspaTa paTa Adi sparzAdimAna padArtha pRthimI hai| jala bhI galakA vikAra honese pudgalAtmaka hai| usameM gandha bhI pAyI jAtI hai / 'jalameM saMyukta pArthiva dravyoMkI gandha AtI hai, jala svayaM nirgandha hai yaha pakSa asiddha hai| kyoMki kabhI bhI gandha rahita jala upalabdha nahIM hotA aura na pArthiva dravyoMke saMyogase rahita ho / gandhasparzakA avinAbhAvI hai / arthAta pudgalakA avinAbhAvI hai| ata' vaha jalakA guNa hai / jala gandhavAlA hai, kyoMki vaha rasavAlA hai| jaise ki Ama agni bhI sparzAdi aura zabdAdi svabhAvavAlI hai khoki vaha pRthivIvAsI pRthvIkA kArya hai jaise ki ghA sparzAdivAlI lakar3I se agni utpanna hotI hai yaha sarva vidita hai| , gala pariNAma honese khAye gaye sparzAdiguNavAle bAhArakA bAta pitta aura kapharUpase pariNAma hotA hai| pitta arthAt jaTharAgni / ata' tejako sparza Adi guNavAlA hI mAnanA ThIka hai / isI taraha vAyu bhI sparzAdi aura zandAdi paryAyavAcI hai, khoki usameM sparza guNa pAyA jAtA hai jaise ki ghttmeN| khAye hue annakA vAta pitta zleSma rUpase pariNamana hotA hai| bAta arthAda vAyu ata vAyuko bhI sparzAdimAna mAnanA caahie| isa prakAra naiyAyikoM kA yaha mata khaNDita ho jAtA hai ki pRthvI meM cAra guNa, jalameM gandha rahita tIna guNa, agnimeM gandha rasa rahita do guNa, tathA vAyumeM kevala sparza guNa hai ( rA yA /2/20/4/923/10). (rA. mA./3/3/2/041/5): (rA. vA./ 5/23/3/404/20) / pa.sA./ta/ 132 sarva pulAnA sparzAdicatuSkopetatvAbhyupagamAt / vyaktasparzAdikAnAM candrakAntAraniyavAnAmArambhakaireva puga lairavyaktagandhAvyaktagandharasAvyaktagandharasavarNAnAmab jyotirudaramarutA mArambhadarzanAt / =sabhI pudgala sparzAdi catuSka yukta svIkAra kiye gaye haiN| kyoki jinake sparzAdi catuSka vyakta hai aise candrakAnta maNiko, araNiko aura jau ko jo pudgala utpanna karate hai unhoMke dvArA jisako gandha avyakta hai aise pAnI kI, jisakI gandha tathA rasa avyakta hai aisI agnikI, aura jisakI gandha, rasa tathA varNa avyakta hai aisI udara vAyukI utpatti hotI dekhI jAtI hai / 11. anya sambandhita viSaya 1. pudgalakA svaparake sAtha upakArya upakAraka mAna / punnAga - de0 kAraNa / III / 1 -de0 astikAya / 2. pudgala dravyakA astikAyapanA / 3. vAstavameM paramANu do pudgala dravya hai| 4. pudgaka mUrta hai| 5. pudgala ananta va kriyAvAna hai| 6. anantoM pudgaloMkA chokane avasthAna va anagAha / -30 aakaash/1| - de0 gati / 11 sambhAvanA / -30 paryAya / 3 | 7. pudgalakI svabhAva va vibhAva gati / 8. pudgameM svabhAva va vibhAna donoM paryAyoMkI 11. jIvako kacit pudgala vyapadeza / 12. pudgala vipAkI karma prkRtiyaaN| 11. dravyabhAvakarma, kArmaNazarIra, dravyabhAva mana, va vacanameM pudgalapanA / 9. pudgala sarvaguNoMkA pariNamana sva jAtiko ullaMghana nahIM kara sakatA / - de0 guNa / 20 10. saMsArI jIva va usake bhAva bhI pudgala kahe jAte haiM / - 30 mUrta | - de0 jIva / 1/30 - de0 prakRti baMdha / 2 / - de0 paramANu / 2 | - 0 mUrta / 4 / -- de0 dravya | jevendra siddhAnta koza -60 pUrva / 20 pudgala kSepa - sa. si./7/31/366 / 11 loSTAdinipAta. ga kSepa pramANake kiye hue sthAna se bAhara detA Adi pheMkanAkara apanA prayojana siddha karanA pudgalakSepa nAmakA dezavratakA aticAra hai / pudgala parivartana de0 saMsAra/2 | pudagala bandha de0 skandha/2 punarakta nigrahasthAna zyA sU./TI./3/2/14-15 / 212 zabdArthayo] punarvacanaM punruktmytraanuvaadaa| 94 // adApannasya svazandena punarvacanam // 15- puna rukta do prakArakA hai-- zabda punarukta va artha punrukt| unameM se anuvAda karaneke atirikta jo zabdakA puna' kathana hotA hai, use zabda punarukta kahate hai / 14 eka zabdase jisa artha kI pratIti ho rahI ho usI artha ko punaH anya zabdase kahanA arthapunarukta hai | 15 | ( zlo. vA. 4/ nyA. / 232/408/13 para uddhRta) / - sa. maMta/14/4 svajanyano samAnAkArabodhana kyo tarakAlInavAkyatvameva hi punaruktatvam / eka vAkya janya jo bodha hai, usI bodhake samAna bodha janaka yadi uttarakAlakA vAkya ho to yahI punarukta zeSa hai (pa. pra./TI./2/211) / punarvasu nakSatra de0 nakSatra / punnAga-madhya Arya khaNDakA eka deza-30 manuSya / 4 /
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ punnATa puruSa puMDarIka 2. cetana AtmA pu. si. 18 asti puruSazcidAtmA vivarjita sprshgndhrsvrnne|| guNaparyaya-samaveta. samAhita' samudayavyayadhauvyai / -puruSa arthAta AtmA cetana svarUpa hai| sparza, gandha, rasa va varNAdikase rahita amUrtika hai| guNa paryAya saMyukta hai| utpAda, vyaya, dhauvya yukta hai 181 go. jI./jI. pra./273/565/1 puruguNe samyagjJAnAdhikaguNasamUhe prabatate, purubhoge narendranAgendradevendrAdyadhikabhogacaye, bhoktRtvena pravartate, puruguNaM karma dharmArthakAmamokSalakSaNapuruSArthasAdhanarUpadivyAnuSThAna karoti ca / purUttame parameSThipade tiSThati purUttama. san tiSThati ityarthaH tasmAva kAraNAva sa jIva. puruSa iti| -jo utkRSTa guNa samyagjJAnAdikA svAmI hoya pravarte, jo utkRSTa indrAdikakA bhoga tIhi viSai bhoktA hoya pravarte, bahuri puruguNakarma jo dharma, artha, kAma, mokSarUpa puruSArtha ko krai| aura jo uttama parameSThIpadameM tiSThe, tAtai vaha jIva puruSa hai| 2. mAva puruSakA lakSaNa go, jI./jI. pra./271/561/15 vedodayena striyAM abhilASarUpamethunasaMjJAkAnto jIvo bhAvapuruSo bhavati / -puruSa vedake udayateM puruSakA abhilASa rUpa maithuna saMjJAkA dhAraka jIva so bhAva puruSa punnATa-karnATaka (maisUrake samIpavartI pradeza) (ha. pu./pra./4) / punnATa saMgha-de0 itihAsa/5/3; 7/8 / pumAn-jIvako pumAn kahanekI vivakSA-de0 jiiv/1/3| pura-de0 ngr| purAkalpa-nyA sU/TI./2/12/64/101/6 aitihyasamAcarito vidhi. purAkalpa iti / aitihya sahacarita vidhiko purAkalpa kahate haiN| purANa-harivaMza Adi 12 purANoke nAma nirdeza (de0 itihAsa/10 meM rAjyavaMzoMke nAma nirdesh)| purANa saMgraha-24 tIrtha karoke jIvana caritrake AdhArapara race gaye purANa saMgraha nAmake kaI grantha upalabdha hai-1.AcArya dAmanandi kRta granthameM 6 caritrokA saMgraha hai| AdinAtha, candraprabhu, zAntinAtha, neminAtha, pArzvanAtha, vardhamAna caritra / kula grantha 1664 zloka pramANa hai| isakA kAla jJAta nahIM hai| 2 AcArya zrIcandra dvArA vi. saM. 1066meM racA gayA / (tI/4/131) / 3. AcArya sakalakI ti dvArA (I. 1406-1442) meM racA gyaa| (tI./3/334) / purANasAra-A0 zrIcandra (I0 1468-1518) dvArA racita grantha / puru-vijayAko uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / puruDha vaMza-mAlavA (magadha deza) ke raajyvsh| isa vaMzakA dUsarA nAma muruDa vaMza yA mauryavaMza bhI hai| (de0 itihaas/3/4)| pururavA-(ma, pu/62/87-88 eka bhIla thaa| eka samaya munirAjake darzanakara madya, mAMsa va madhukA tyAga kiyaa| isa vratake prabhAvase saudharma svargameM deva huaa| yaha mahAvIra bhagavAnakA dUravartI pUrva bhava hai| unake marIcike bhavakI apekSA yaha dUsarA pUrva bhava hai| -de0 mhaaviir| puruSa-bharatakSetrastha dakSiNa Arya khaNDakA eka deza-de0 mnussy/4| puruSa-1. uttama karmako sAmarthya yukta paM.saM./prA./1/106 puru guNa bhoge sede karedi loyamhi puruguNaM kmm| puru uttamo ya jamhA tamhA so vaNNio puriso|106| - jo uttama guNa aura utkRSTa bhogameM zayana karatA hai, lokameM uttama guNa aura karmako karatA hai, athavA yataH jo svaya uttama hai, ata: baha puruSa isa nAmase varNita kiyA gayA hai / 106 / (dha. 1/1, 1,101/gA. 171/ 341); (go. jI./mU./273) / dha. 1/1,1,101/341/4 puruguNeSu purubhogeSu ca zete svapitIti puruSaH / suSuptapuruSavadanugataguNo'prAptabhogazca yadudayAjjIvo bhavati sa puruSaH aGganAbhilASa iti yAvat / puruguNaM karma zete karotIti vA puruSa' / kathaM styabhilASa puruguNaM karma kuryAditi cenna, tathAbhUtasAmarthyAnubiddhajIvasahacaritatvAdupacAreNa jIvasya tatkartRtvAbhidhAnAta / = jo utkRSTa guNoM meM aura utkRSTa bhogomeM zayana karatA hai use puruSa kahate hai athavA, jisa karma ke udayase jIva, sote hue puruSake samAna, guNose anugata hotA hai aura bhogoko prApta nahIM karatA hai use puruSa kahate haiN| arthAta strI sambandhI abhilASA jisake pAyI jAtI hai, use puruSa kahate haiM / athavA jo zreSTha karma karatA hai, vaha puruSa hai| (dha.6/ 1,6-1,24/46/1)1 prazna-jisake khI-viSayaka abhilASA pAyI jAtI hai, vaha uttama karma kaise kara sakatA hai / uttara-nahI, kyoMki, uttama karmako karane rUpa sAmarthyase yukta jIvake strIviSayaka abhilASA pAyI jAtI hai ata' vaha uttama karmako karatA hai, aisA kathana upacArase kiyA gayA hai| 3. dravya puruSakA lakSaNa sa. si./2/12/200/6 paMvedodayAt sute janayatyapatyamiti pumAn / -puMvedake udayase jo apatyako janatA hai vaha puruSa hai| (rA. vA./ ____2/12/1/157/4) / go.jI./jI.pra./271/561/18 vedodayena nirmANanAmakarmodayayuktAgopAGganAmakarmodayavazena zmazrukUrcaziznAdiligAikitazarIraviziSTo jIvo bhavaprathamasamayAdi kRtvA tadbhavacaramasamayaparyantaM dravyapuruSo bhavati / -nirmANa nAmakarmakA udaya saMyukta puruSa veda rUpa AkArakA vizeSa liye aMgopAMga nAmakarmakA udaya teM macha dADhI liMgAdika cihna saMyukta zarIrakA dhAraka jIva so paryAyakA prathama samayatai lagAya anta samaya paryaMta dravya puruSa ho hai / 4. puruSa veda kamakA lakSaNa sa. si.14/8/386/2 yasyodayAtpausnAnbhAvAnAskandati sa puMvedaH / -jisake udayase puruSa sambandhI bhAvoMko prApta hotA hai vaha paMveda hai| * anya sambandhI viSaya 1. puruSa veda sambandhI viSaya / -de. veda / 2. jIvako puruSa kahanekI vivkssaa| -de0jiiv/1/3| 3. Adi puruss| -de0 RSabha / 4. UrdhvamUla adhaHzAkhA rUpa puruSakA svruup| -de0 mnussy/2| 5. puruSavedake bandha yogya pariNAma / -de0 mohanIya/3/6 / puruSatattva sAMkhya va zaiva mAnya puruSa tattva-de0 vaha vaha nAma / puruSadattA-1. eka vidyA-de0 vidyA: 2. bhagavAca supArzvanAthakI zAsaka yakSiNI-de0 tIrthaMkara/3/3 / puruSa puMDarIka-de0 puNddriik| jainendra siddhAntakoza
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ puruSapura puruSArtha puruSapura-vartamAna pezAvara nagara (ma. pu/pra.50/50 pannAlAla ) / puruSaprabha-vyantara devokA eka bheda-de0 vyantara / puruSavAda-de0 advaitavAda / puruSa vyabhicAra-de0 naya/III/6/8 / puruSa siMha-ma. pra./69/zloka pUrvake dUsare bhavame rAjagRha nagarakA / rAjA sumitra thA (57) / phira mahendra svarga meM deva huA (63-65) / bahA~se cyuta hokara vartamAna bhavameM vaoN nArAyaNa huA (71) / (vizeSa de0 zalAkApuruSa ) / puruSAdvaita-de0 advait| puruSArtha-puruSa puruSArtha pradhAna hai, isalie laukika va alaukika sabhI kSetroM meM vaha puruSArtha se rikta nahIM ho sktaa| isIse puruSArtha cAra prakArakA hai-dharma, artha, kAma va mokss| iname se artha va kAma puruSArthakA sabhI jIva ruci pUrvaka Azraya lete hai aura akalyANako prApta hote hai| parantu dharma ba mokSa puruSArthakA Azraya lenevAle jIva kalyANako prApta karate hai| inameMse bhI dharma puruSArtha puNya rUpa honese mukhyataH laukika kalyANako denevAlA hai, aura mokSa puruSArtha sAkSAt kalyANaprada hai| 1. catuHpuruSArtha nirdeza 1. puruSArthakA lakSaNa sa ma /15/162/vivelakhyAtizca purussaarthH| -( sAraNya mAnya ) puruSa tathA prakRtimeM bheda honA hI puruSArtha hai| aSTazatI-pauruSa punariha ceSTitam / = ceSTA karanA puruSArtha hai| 2. puruSArthake bheda jJA /3/4 dharmazcArthazca kAmazca mokSazceti mhrssibhi.| puruSArtho'yamuddiSTazcaturbheda purAtanai 181 -maharSiyoMne dharma, artha, kAma aura mokSa yaha cAra prakArakA puruSArtha kahA hai|4| (pa.vi./7/35) / 5. mokSa puruSArtha hI mahAn va upAdeya hai pa.pra./sa./2/3 dhamma atthaha~ kammaha vi eyaha sayala hai mokkhu / uttamu pabhaNahiM NANi jiya aNNe jeNa Na sokkhu / 3 / - he jIva / dharma, artha aura kAma ina saba puruSArthoM meM se mokSako uttama jJAnI puruSa kahate hai, kyoMki anya dharma, artha kAmAdi puruSArthoM meM paramasukha nahIM hai| jJA./3/5 trivarga tatra sApAyaM janmajAtaGkadUSitam / jJAtvA tattvavida. sAkSAdyatante mokSasAdhane / / cAroM puruSArthoMmeM pahile tIna puruSArtha nAza sahita aura sasArake rogoMse dUSita haiM, aisA jAnakara jJAnI puruSa antake parama arthAt mokSapuruSArtha ke sAdhana karane meM hI lagate hai| kyoMki vaha avinAzI hai| pa.vi./9/25 puMso'rtheSu catuSu nizcalataro mokSaH paraM satsukha / zeSAstadviparItadharmakalitA heyA mumukSorata / .. // 25 // - cAro puruSArthoM meM kevala mokSa puruSArtha hI samIcIna suravase yukta hokara sadA sthira rahanevAlA hai| zeSa tIna isase viparIta svabhAva vAle honese choDane yogya hai / 24 6. mokSamArgakA yathArtha puruSArtha kyA hai pra.sA./mU./126 kattA karaNaM kammaM phalaM ca appatti Nicchido smnno| pariNamadi Neva aNNaM jadi appANaM lahadi suddhaM / yadi zramaNa 'kartA, karma, karaNa aura karma phala AtmA hai' aisA nizcaya vAlA hotA huA anyarUpa pariNamita nahIM ho to vaha zuddhAtmAko upalabdha karatA hai|126| ta. su./1/1 samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArga 10 -samyagdarzana, samyagjJAna, aura samyakcAritra ye tInoM milakara mokSakA mArga hai| pra. sA./ta. pra./. ya eva...AramAna paraM ca...nizcayata paricchinatti, sa eva samyagavAptasvaparaviveka' sakala moha kSapayati / jo nizcayase . AtmAko aura parako jAnatA hai| vahI (jIva), jisane ki samyagrUpase sva parake vivekako prApta kiyA hai, sampUrNa mohakA kSaya karatA hai| pra.sA./ta pra./126 evamasya bandhapaddhatI mokSapaddhatau cAtmAnamekameva bhAva yata. paramANorivaikatvabhAvanonmukhasya paradravyapariNatirna jAtu jaayte| .. tataH paradravyAsaMpRktatvAtmavizuddho bhavati / isa prakAra (SaT kArakI rUpase ) bandhamArga tathA mokSamArgameM AzmA akelA hI hai, isa prakAra bhAnevAlA yaha puruSa, paramANukI bhA~ti ekatva bhAvanAmeM unmukha honese, use paradravyarUpa pariNati kiMcit nahIM hotii| isalie paradravyake sAtha asambaddhatAke kAraNa suvizuddha hotA hai| pu si. u./11,15 sarva vivttottiirnn yadA sa caitnymclmaapnoti| bhavati tadA kRtakRtya samyakpuruSArtha siddhimApanna // 11 // viparItAbhinivezaM nirasya samyagvyavasya nijatattvaM / yattasmAdavicalanaM sa eva puruSArtha siddhayupAyo'yaM // 15 // -jisa samaya bhale prakAra puruSArtha kI siddhiko prApta uparyukta azuddha AtmA sampUrNa vibhAvoke pArako prApta karake apane niSkaMpa caitanyasvarUpako prApta hotA hai, taba yaha AtmA kRtakRtya hotA hai / 11 / viparIta zraddhAnako naSTa kara nija svarUpako yathAvada jAnake jo apane usa svarUpase cyuta na honA vaha hI puruSArthasiddhikA upAya hai / 15 // 7. mokSameM bhI kathaMcit puruSArthakA sadbhAva sa. ma //08/20 prayatnazca kriyAvyApAragocaro nAstyeva, kRtakRtyatvAt / vIryAntarAyakSayotpannatastvasyeva prayatna. dAnAdilabdhivata / --prazna-mukta jIvake koI prayatna bhI nahIM hotA, kyoMki mukta jIva kRtakRtya hai ? uttara-dAnAdi pA~ca labdhiyokI taraha vIryAntarAyakarmake kSayase utpanna vIrya labdhi rUpa prayatna mukta jIvake hotA hai| 3. atha va kAma puruSArtha heya haiM bha, A./mU /1813-1816/1628 asahA atthA kAmA y...11813|| ihalogiyaparalogiyadose purisassa Avahai Nicca / attho aNatyamUlaM mahAbhayaM muttipaDipaMtho / 1814 / kuNimakuDibhavA lahugattakArayA appakAliyA kaamaa| uvadho loe dukkhavahA ya Na ya hoMti sulahA (1815 / -artha puruSArtha aura kAma puruSArtha azubha hai / 1813 // isa lokake doSa aura paralokake doSa artha puruSArtha se manuSyako bhogane par3ate hai| isalie artha anarthakA kAraNa hai, mokSa prAptike lie yaha argalAke samAna hai / 1814 / yaha kAma puruSArtha apavitra zarIrase utpanna hotA hai, isase AtmA hatkI hotI hai, isakI sevAse AmA durgatimeM dukha pAtI hai| yaha puruSArtha alpakAla meM hI utpanna hokara naSTa hotA hai aura prApta honemeM kaThina hai| 1815 / / * puNya hone ke kAraNa nizcayase dharma puruSArtha heya hai -de0 dhrm/4/5|| 4. dharma puruSArtha kathaMcit upAdeya hai bha,A./ma./1813 eo ceva subho Navari sabbasokvAyaro dhmmo|- eka dharma (puruSArtha) hI pavitra hai aura vahI sarvasaukhyokA dAtA hai / 1813 / / (p.vi./7/25)| jainendra siddhAnta koza
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ puruSArtha 2. puruSArthako mukhyatA va goNatA 1. jJAna ho jAnepara bhI puruSArtha hI pradhAna hai| prasA//DI jo moharAgadose migadi upalambha joha suvade so samvoksa pAvadi acireNa kAle ata eva sarvArambheNa mohakSapaNAya puruSakAre nissiidaami| =jo jinendra ke upadezako prApta karake moha-rAga-dveSako hanatA hai yaha alpa kAlameM sarva dukhose hotA hai isalie sampUrNa prayatnapUrvaka mohakA kSaya karaneke lie mai puruSArtha kA Azraya grahaNa karatA hU~ / 2. yathArtha puruSArtha se anAdike karma kSaNa bharameM naSTa ho jAte haiM / / kurala./62/10 zazvatkarmaprasakto yo bhAgyacakre na nirbhara / jaya evAsti tasyAho ani bhAgyaviparyaye / 10 jo bhAgya calake bharose na rahakara lagAtAra puruSArtha kiye jAtA hai vaha viparIta bhAgyake rahanepara bhI usapara vijaya prApta karatA hai | 10| 1.pra.57 piTThe tuti rAhu kamma pRthva kiyaa| so para je jAhi jor3A deha vasaMtu Na kAI 1200 - jisa paramAtmAko desyanese zIghra hI pUrva upArjita karma cUrNa ho jAte hai| usa paramAtmA ko deha meM basate ! bhI he yogI tU kyoM nahIM jAnatA / 271 (1. pra / hue .32) / 1 3. puruSArtha dvArA ayathA kAla bhI kamakA vipAka ho jAtA hai jJA. / 35/27 apakvapAka kriyate'statandvaistapobhirugrairvarazuddhiyuktaiH / kramADhagugazreNisamAzrayeNa susaMvRtAnta karaNermunIndraH // 27 : 71 - naSTa huA pramAda jinakA aise munIndra utkRSTa vizuddhatA sahita hote hue upake dvArA anukramase guNapremI nirjarAkA Azraya karake binA pake ko bhI pakAkara sthiti pUrNa hue binA hI nirjarA karate haiM |27| ( jJA. / 35/36 ) / de. pUjA nirjarA, tapa, udaya, udIraNA, dharmadhyAna Adi = ( inake dvArA asamayameM kamaukA pAka hokara anAdike karmoMko nirjarA honekA nirdeza kiyA gayA hai| 4. puruSArthakI viparItatA aniSTakArI hai sa sA. / . / 160 jJAnamanAdisvapuruSAparAdhaM pravartamAnakarmamalAvAdevamAsthAya sarva sarvamadhyAtmAnamavijAnadajJAnabhAvena vedmeymntisstthte| jJAna arthAda Aznadravya, anAdi kAla se apane puruSArtha ke aparAdha se pravartamAna karmamalake dvArA lipta yA vyApta honese hI. bandha avasthA meM sarva prakAra se sampUrNa apaneko jAnatA huA, isa prakAra pratyakSa ajJAna bhAvase raha rahA hai| 5. svAbhAvika kriyAoM meM puruSArtha gauNa hai . /u. / 376,817 prayatnamantareNApi dRDUmohopazamo bhavet / antamuhUrtamAtraM ca guNazreNyanatikramAda | 2011 neda syAtpauruSAya kiMtu nUna svbhaavtH| UrdhvaguNazreNI yata siddhiyottrm||17|| - bhavyatva, kAlalabdhi Adi sAmagrIke milanepara prayatnake binA bhI guNa zreNI nirjarA ke anusAra antarmuhUrta meM hI darzana mohakA upama ho jAtA hai | 301 | nizcayase taratamarUpase honevAlI zuddhatAkA utkarSapanA pauravAdhIna nahIM hotA, svabhAvase hI sampanna hotA hai. kAraNa ki uttarottara zreNI nirjarAne svayameva zuddhatAkI taratamatA hotI jAtI hai|817|| pulavi de0 kevalI (kevalI ke Asana, vihAra va upadezAdi binA prayatnake hI hote hai| 6. amya sambandhita viSaya 1. karmodayameM puruSArya kaise cle| - de0 mokSa 2. mandodayameM hI samyaktvotpattikA puruSArtha kAryakArI hai| -30 upazama / 2/2 2. niyati bhavitavyatA, deva va kAlapike sAmane puruSArthakI gauNatA va samanvaya - de0 niyati / 4. puruSAyeM va kAlabdhi bhASAkA hI bheda hai| - de0 paddhati / puruSArtha naya - pra.sA./ / pari naya naM. 22 puruSakAramayena puruSA kAropalabdhamadhukukkuTIkapuruSakAravAdIvadyatnasAdhyasiddhi |32| Atmadravya puruSakAra nayase jisakI siddhi yatna sAdhya hai aisA hai, jise puruSakArase nIlUkA vRkSa prApta hotA hai aise puruSakAravAdIko bhA~ti / puruSArthavAda-gos /810 Alasako virusyo pha kiMci Na bhaMjadevakhIrAdipANaM nA pause viNA hi // 10 // - Alasyakari saMyukta hoya utsAha udyama rahita hoi so vibhI phalako bhogave naahii| jaise- stanakA dUdha udyamahI te pIvaneme Ave hai pauruSa vinA pauvanemeM na Ane se se sarva pauruSa kari siddhi hai, aisA paurUpavAda hai | | puruSArtha siddhayupAyA amRtacandra (to (ok-2kk) dvArA racita saMskRta chanda baddha grantha / isameM 243 zloka hai| isa para pa0 ToDaramala ( I0 1766 ) ne bhASAmeM TIkA likhI hai / parantu use pUrI karanese pahile hI vidhine unase zarIra chIna liyaa| unakI isa adhUrI kRtiko unake pIche paM0 daulatarAma ( I0 1770 ) ne pUrA kiyaa| (je 2/173 (sI./2/408) puruSottama - 1. vyantara devoMkA eka bheda - de0 vyaMtara / 2 ma. pu / 60/50-66 pUrvabhavana 2 meM podanapurakA rAjA vasuSeNa thA phira agale bhayame sahasAra svarNa meM dena huaa| martamAna bhayame caughA nArA yaNa huA / vizeSa paricaya - de0 zalAkA puruSa / 4 // puraskAra pariSade0 satkAra | purottama- - vijayArdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / purohita - pulavi - 14/5, 6,63/ pRSTha naM./paMkti - cakravartIke caudaha ratnoMmeMse eka-de0 zalAkA puruSa / 2 | pulaviyAo NigodA ti bhaNati (85/14) AvAsantare dvidAo kacchau DarabaksArato pipisiviyAhi samAnAo diyAoM zAma eskekAhi AvAse tAo asa khejjalogamettAo hoti / ekkeka mhi ekkekkisse pulaviyA asaMkhejjogamecANi nigodasarIrANi orAciya-tejAkammaiyapoggatomAyAya kAraNAni kandra urDa Dara na svAra pula miyAe aMtoTUTThidadavvasamANANi pradhapudha anaMtANaM tehi NigodajIvehi AuNANi hoti / (86/8 pusapiyA~ko hI nigoda kahate hai| (83/14), gha. 14/5.6.52/400/1) jo AvAsake bhItara sthita hai aura jo kacchauDa aNDara vakkhArake bhItara sthita pizaviyoke samAna hai unhe pulavi kahate hai| eka-eka AvAsa meM ve asakhyAta loka pramANa hotI hai| tathA eka-eka AvAsakI alaga-alaga eka-eka pulavimeM asaMsthAta loka pramANa zarIra hote hai jo ki bahArika taijasa aura kArmaNa pudgaloke upAdAna kAraNa hote hai aura jo kacchauDaaDara jainendra siddhAnta koza
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ pulAka 72 puSpasena vakravAra pulavike bhItara sthita dravyoMke samAna alaga-alaga anantA puSpadaMta-1. uttara kSIravara dvIpakA rakSaka vyantara dev| -de0 nanta nigoda jIvose ApUrNa hote hai| (vizeSa de0 vnspti/3/7)| vyantara/4 / 2. ma. pu/10/2-22 "pUrvake dUsare bhavameM puSkara dvIpapulAka ke pUrva digvibhAgameM videha kSetrakI puNDarokiNI nagarIke rAjA sa. si./1/46/460/uttaraguNabhAvanApetamanaso vateSvapi kvacitkadA- mahApadma the| phira prAgata svargameM indra hue| vartamAna bhavameM ve citparipUrNatAmapariprApnuvanto'vizuddhapulAkasAdRzyAtpulAkA ityu- tIrthakara hue| aparanAma suvidhi thaa| vizeSa paricaya-de0 tiirthcynte| kara/5 / 3. yaha eka kavi tathA kAzyapa gotrIya brAhmaNa the| kezava sa. si /8/47/461/11 pratisevanA-paJcAnAM mUlaguNAnAM rAtribhojana- unake pitA aura mugdhA unako mAtA thii| ve donoM zivabhakta varjanasya ca parAbhiyogAd balAdanyatamaM pratisevamAna' pulAko the| uparAnta jainI ho gaye the| pahale bhairava rAjAke Azraya the, bhavati / -1. jinakA mana uttara guNoMkI bhAvanAse rahita hai, jo pIche mAnyakheTa A gye| vahA~ke nareza kRSNa tR0 ke bharatane inheM kahI para aura kadAcita batoMmeM bhI paripUrNatAko nahIM prApta hote hai apane zubhatuGga bhavanameM rakhA thaa| mahApurANa grantha za.15(I. ve avizuddha pulAkake samAna honese pulAka kahe jAte hai| (rA vA./ 1043 ) meM samApta kiyA thaa| isake atirikta yazodhara caritra va 1/46/2/636/16), (cA. sA./101/1) / 2. pratisevanA-dUsaroM- nAgakumAra caritrakI bhI racanA kI thii| yaha tInoM prantha apake dabAva vaza jabardastIse pAca mUla guNa aura rAtri bhojana varjana- bhraMza bhASAmeM the| samaya-I. za. 11 (jai.hi.sA. i/27 kAmatA) vatameMse kisI eka ko pratisevanA karanevAlA pulAka hotA hai (rA.vA./ I.665 (jIvandhara campU/pra. 8/A N. Up.); I. 156 (pauma 6/47/638/4) (cA.sA./104/1) cariu/pra. devendrakumAra ), (ma. pu/pra.20/paM. pnnaalaal)| 4. Apa rA. vA. hi/8/46/763 mUlaguNAni virSe koi kSetra kAlake vazate rAjA jinapAlitake samakAlIna tathA unake mAmA the| isa parase virAdhanA hoya hai tAtai mUlaguNa meM anyamilApa bhayA, kevala na bhaye / yaha anumAna kiyA jA sakatA hai ki rAjA jinapAlitakI rAjadhAnI tAtai parAlasahita zAlI upamA de saMjJA kahI hai| vanavAsa hI ApakA janma sthAna hai| Apa vahA~se calakara puNDravardhana * pulAkAdi pA~coM sAdhu sambandhI viSaya-de0 sAdhu/5 / arhadabali AcArya ke sthAna para Aye aura unase dIkSA lekara turata puSkara-1. madhya lokakA dvitIya dvIpa-de0 loka/4/4 / 2. madhya unake sAtha hI mahimAnagara cale gaye jahA~ arhaline bRhad yati sammelana ekatrita kiyA thaa| unakA Adeza pAkara ye vahA~se hI lokakA tRtIya sAgara -de0 lok/5/1| eka anya sAdhu bhUtabali ( AcArya) ke sAtha dharasenAcAryakI sevArtha 3. puSkara dvopake nAmakI sArthakatA giranAra cale gaye, jahA~ unhoMne dharasenAcAryase SaTkhaNDakA jJAna prApta kiyaa| inakI sAdhanAse prasanna hokara bhUta jAtike vyantara sa si /3/34/4 yatra jambUvRkSastatra puSkaraM saparivAram / tata eva tasya devone inakI asta-vyasta dantapaMktiko sundara kara diyA thaa| dvIpasya nAma rUDhe puSkaradvIpa iti| mAnuSottarazailena vibhaktArdha isIse inakA nAma puSpadanta paDa gyaa| vibudha zrIdhara ke zrutAvatvAtpuSkarAdhasaMjJA / jahA~ para jambU dvIpameM jambU vRkSa hai puSkara dvIpa me apane vahA~ parivArake sAtha puSkaravRkSa hai| aura isIlie isa dvIpa tArake anusAra Apa vasundharA nagarI ke rAjA naravAhana the| guru se kA nAma puSkaradvIpa rUDha huA hai / .. isa dvIpake (madhya bhAgameM mAnu jJAna prApta karake apane sahadharmA bhUtamalijI ke sAtha Apa guru se Sottara parvata hai usa, mAnuSottara parvatake kAraNa ( isake) do vibhAga vidA lekara ASADha zu 11 ko parvata se nIce A gae aura usake ho gaye hai ata. Adhe dvIpako puSkarAdha yaha saMjJA prApta huii| nikaTa akalezvara meM cAturmAsa kara liyaa| isakI samApti ke * puSkara dvIpakA nakazA-de0 loka/4/21 pazcAt bhUtamali ko vahAM hI choDakara Apa apane sthAna banavAsa' lauTa Aye, jahAM apane bhAnaje rAjA jinapAlita ko dIkSA dekara puSkarAvarta-vartamAna hastanagara / aphagAnistAnameM hai / (ma. pu/ Apane unhe siddhAnta kA adhyayana kraayaa| usake nimitta se Apane pra.50/pa. pnnaalaal)| 'vIsadi sUtra' nAmaka eka grantha kI racanA kI jise avalokana ke liye Apane unhIM ke dvArA bhUtabali jI ke pAsa bheja diyaa| samayapuSkala-1. pUrva videhakA eka kSetra-de0 loka5/2,2. pUrva videhastha vI. ni. 563-633 (I066-106) / (vizeSa de0 koza 1 ekazila vakSArakA eka kUTa-de0 loka/4,3. pUrva videhastha eka pariziSTa 2/11) / zila vakSArapara sthita puSkalakUTakA rakSaka deva-de0 lok/5/4| pUSkalAvatI-pUrva videhake puSkalAvarta kSetrako mukhya ngrii| apara- puSpadaMta purANa-A. guNavarma (I. 1230 )kRta (tI./4/306) / nAma puNDarI kinii| -de0 lok/5|2| pUSpanaMdi-1. Apa toraNAcAryake ziSya aura prabhAcandra ke guru the| puSkalAvata-1. pUrva videhasya eka kSetra-de0 lok/7| 2. pUrva samaya-vi 760 (I.703) (jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA videhastha ekazila vakSArakA eka kUTa va usakA rakSaka dev| -de0 lok/7| dvArA prakAzita samayasArakI prastAvanAmeM K. B. Pathak) / 2. rASTrakUTa vaMzI rAjA govinda tRtIyake samayake arthAta za. sa. 724 puSpa-puSpa sambandhI bhakSyAbhakSya vicAra-de. bhkssyaabhkssy/4|| aura 716 kedo tAmra patroMke anusAra Apa toraNAcArya ke ziSya aura puSpaka-Anata prANata svargakA tRtIya paTala va indrk| -de0 prabhAcandra naM.2 ke guru the| tathA kundakundAnvayameM the| tadanusAra svrg/5/3| ApakA samaya zaka saM.650(I,728) honA caahie| (pa. prA./puSpaka vimAna-rAjA vaizravaNako jItakara rAvaNane atyanta sundara pra. 4-5/premIjI), (sa. sA./pra./K. B. Pathak) / puSpaka vimAnako prApta kiyaa| (p.pu/8/258)| puSpamAla-vijayArdhakI uttarazreNIkA eka nagara - de0 vidyAdhara / puSpacAraNa Rddhi-de0 Rddhi| puSpamAlA-nandana vanameM sthita sAgara kUTako svAminI dikkumArI puSpacala-vijayAdhakI uttara zreNIkA eka ngr| -de0 vidyA devI-de0 lokA dhr| puSpasena-Apa eka digambara AcArya the| mUla saMghakI gurvAvalIke jainendra siddhAnta koza
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ puSpAMjalI vrata pUjA o m anusAra akalaMka bhaTTa ke sadharmA aura chatracUDAmaNike kartA vAdIbha sihake guru the / samaya-I0720-780 -de0 itihaas/7/1| puSpAMjalI-bhRtakAlIna caudahaveM tIrthaMkara-de0 tIrthaMkara/5 / paSpAMjalI vrata-isa vratakI vidhi tIna prakArase varNana kI gayI hai--uttama, madhyama va jaghanya / pA~ca varSa taka prativarSa bhAdrapada, mAgha va caitra zuklapakSakI--uttama-5-6 taka lagAtAra pA~ca upavAsa / madhyama-5,7,6 ko upavAsa tathA 6,8 ko ekAzana / jaghanya16 ko upavAsa tathA 6-8 taka ekAzana 'ohrI paMcamerustha assI jinAlayebhyo namaH' isa mantrakA trikAla jApya / (vrata vidhAna saM.. pR.41), (kriyAkoSa ) / puSya-eka nakSatra-de0 nakSatra / puSyamitra-1. magadha dezAkI rAjya vaMzAvalIke anusAra yaha zaka jAtikA saradAra thaa| jisane maurya kAla meM hI magadhake kisI bhAgapara apanA adhikAra jamA liyA thaa| tadanusAra inakA samaya vI.ni. 255-285 (I.pU 271-246) hai / vizeSa (de0 itihAsa/3/4) 2. ma. pu./74/71 yaha vardhamAna bhagavAnkA dUravartI pUrva bhava hai-de0 vardhamAna / * * * pUjA-rAga pracura honeke kAraNa gRhasthoM ke lie jina pUjA pradhAna dharma hai, yadyapi isameM paMca parameSThIko pratimAoMkA Azraya hotA hai, para tahA~ apane bhAva hI pradhAna hai, jinake kAraNa pUjakako asaMraNyAta guNI karmakI nirjarA hotI rahatI hai| nitya naimittikake bhedase vaha aneka prakArakI hai aura jala candanAdi aSTa dravyoMse kI jAto hai| abhiSeka va gAna nRtya Adike sAtha kI gayI pUjA pracura phalapradAyI hotI hai| sacitta, va acitta dravyase pUjA, pacAmRta va sAdhAraNa jalase abhiSeka, cAvalaukI sthApanA karane vana karane Adi sambandhI anekoM matabheda isa viSayameM dRSTigata haiM, jinakA samanvaya karanA hI yogya hai| ran"* / 3 pUjA nirdeza va mUrti pUjA eka jina yA jinAlayakI bandanAse sabakI vandanA ho jAtI hai| ekako vandanAse sabakI vandanA kaise ho jAtI hai| deva va zAstrakI pUjAmeM samAnatA / sAdhu va pratimA bhI pUjya hai| sAdhukI pUjAse pApa kaise nAza hotA hai| samyagdRSTi gRhastha bhI pUjya nahIM -de0 viny/|| deva to bhAvoMmeM haiM mUrtimeM nhiiN| phira mUrtiko kyoM pUjate hai| pUjA yogya pratimA -de0 caitya caityaaly/1| eka pratimAmeM sarvakA saMkalpa / pArzvanAthako pratimApara phaNa lagAnekA vidhi niSedha / bAhubalikI pratimA sambandhI zaMkA samAdhAna / kSetrapAla Adiko pUjAkA niSedha -de0 muuddhtaa| pUjA yogya dravya vicAra aSTa dravyase pUjA karanekA vidhAna / aSTa dravya pUjA va abhiSekakA prayojana va phala / paMcAmRta abhiSeka nirdeza va vidhi / sacitta dravyoM Adise pUjAkA nirdesh| caityAlayameM puSpa vATikA lagAnekA vidhAna -de0 caitya caityaaly/2| sacitta va acitta dravya pUjAkA samanvaya / nirmAlya dravyake grahaNakA niSedha / pUjA vidhi pUjAke pA~ca aMga hote haiN| pUjA dinameM tIna bAra karanI caahie| eka dinameM adhika bAra bhI vandanA kare to niSedha nahIM -de0vndnaa| rAtriko pUjA karanekA niSedha / cAvaloMmeM sthApanA karanekA niSedha / sthApanAke vidhi niSedhakA samanvaya / pUjAke sAtha abhiSeka va nRtya gAnAdikA vidhAna / 7 dravya va bhAva donoM pUjA karanI yogya hai| pUjA vidhAnameM vizeSa prakArakA kriyAkANDa / | pUjA vidhAnameM prayoga kiye jAnevAle kucha mantra -de0 mntr| | pUjAmeM bhagavAnko kartA hartA banAnA -de0 bhkti/1| paMca kalyANaka -de0 klyaannk| | deva vandanA Adi vidhi -de0 vndnaa| stava vidhi -de0 bhkti/3| pUjAmeM kAyotsarga AdikI vidhi -de0 bandanA / pUjAse pUrva snAna avazya karanA caahie| pUjAke prakaraNameM snAna vidhi -de0 snAna / " * "Sar9 | bheda va lakSaNa pUjAke paryAyavAcI naam| pUjA ke bheda-1. ijyAdi bheda: 2. nAma sthApanAdi / | ijyAdi pA~ca medoMke lakSaNa / nAma, sthApanAdi pUjAoMke lakSaNa / nizcaya pUjAke lkssnn| | pUjA sAmAnya nirdeza va usakA mahattva pUjA karanA zrAvakakA nitya kartavya hai| | sAvadha hote hue bhI pUjA karanI cAhie -de0 dhrm/5/2| samyagdRSTi pUjA kyoM kare -de0 vinaya/3 / | proSadhopavAsake dina pUjA kare yA na kare -de0 prossdh/4| pUjAkI kathaMcit iSTatA aniSTatA -de0 dharma/4-6 / naMdIzvara va paMcameru pUjA nirdesh| pUjAmeM antaraMga bhAvoMkI pradhAnatA / jina pUjAkA phala nirjarA va mokSa / jina pUjA samyagdarzanakA kAraNa hai -de0 samyagdarzana/III/11 * * * * * * * | jainendra siddhAnta koza bhA03-10
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjA 74 1. bheda va lakSaNa arhadAdya dizya vAcA guNasaMstavana bakSiNIkaraNa-praNama 1.bheda va lakSaNa sandhyAoMmeM upAsanA karanA tathA inake samAna aura bhI jo pUjAke prakAra hai ve unhIM bhedomeM antarbhUta hai / 32-33 / 1. pUjAke paryAyavAcI nAma ma. pu./67/163 yAgo yajJa' kratu. pUjA saparyejyAdhvaro makha / maha 4. nAma, sthApanAdi pUjAoMke lakSaNa ityapi paryAyavacanAnyarcanAvidhe / 163 / yAga, yajJa, kratu. pUjA, 1. nAmapUjA saparyA, ijyA, adhvara, makha aura maha ye saba pUjA vidhike paryAyavAcI vasu. zrA./382 uccAriUNa NAma aruhAINa visuddhdesmmi| pupphANi jaM zabda hai / 13 / khi vijjaMti vaNiyA NAmapUyA sA / 382 / -arahantAdikA nAma 2. pUjAke bheda uccAraNa karake vizuddha pradezameM jo puSpa kSepaNa kiye jAte hai vaha nAma 1. ijyA Adiko apekSA pUjA jAnanA cAhie / 382 / ( guNa. zrA./213 ) / ma. pu/38/26 proktA pUjAI tAmijyA sA caturdhA sadArcanam / caturmukha 2 sthApanA pUjA maha' kalpadrumAzcASTAhniko'pi ca / 26 / -pUjA cAra prakArakI hai basu. zrA./383-384 sambhAvAsabhAvA duvihA ThavaNA jiNehi pnnnnttaa| sadArcana (nityamaha), caturmukha (sarvatobhadra), kalpadruma aura aSTAhnika / sAyAravaMtavatthummi jaM guNArovaNaM paDhamA / 383 / akkhaya-barADao vA (dha.8/3, 42/12/4) (isake atirikta eka aindradhvaja mahAyajJa bhI amugo eso tti NiyabuddhIe / saMkappiUNa vayaNaM esA vijhyA asahai jise indra kiyA karatA hai| tathA aura bhI jo pUjAke prakAra hai ve bhAvA / 384 =jina bhagavAnne sadbhAva sthApanA aura asadbhAva sthAinhIM bhedomeM antarbhUta hai| (ma. pu./28/32-33), (cA. sA./43/1); panA yaha do prakArakI sthApanA pUjA kahI hai| AkAravAca vastumeM (sA gha./1/18; 2/25-26) arahantAdike guNokA jo AropaNa karanA, so yaha pahalI sadbhAva 2. nikSepoMkI apekSA sthApanA pUjA hai / aura akSata, varATaka ( kauDI yA kamalagaTTA Adime apanI buddhise yaha amuka devatA hai, aisA saMkalpa karake uccAraNa vasu. zrA/381 NAma-TThavaNA-dave-khitte kAle viyANAbhAve y| chavi karanA, so yaha asadbhAva sthApanA pUjA jAnanA cAhie / 383-384 / hapUyA bhaNiyA samAsao jiNavaridehi |381naam, sthApanA, (guNa, zrA./214-215) / dravya, kSetra, kAla aura bhAvakI apekSA saMkSepase chaha prakArako pUjA jinendradevane kahI hai|381 (guNa. zrA./212) / 3. dravyapUjA 3. dravya va bhAvakI apekSA bha. A./vi./47/159/21 gandhapuSpadhUpAkSatAdidAnaM ahaMdAdya dizya bha. A./vi./47/156/20 pUjA dviprakArA dravyapUjA bhAvapUjA ceti / __ dravyapUjA / abhyutthAnapradakSiNIkaraNa-praNamanAdikA-kAyakriyA ca / vAcA guNasaMstavanaM c| -arhadAdiko ke uddezyase gaMdha, puSpa, dhUpa, - pUjAke dravyapUjA aura gAvapUjA aise do bheda hai| akSatAdi samarpaNa karanA yaha dravyapUjA hai| tathA uTha karake khaDe 3. ijyA Adi pA~ca bhedoMke lakSaNa honA, tIna pradakSiNA denA, namaskAra karanA vagairaha zarIra kriyA karanA, vacanoMse ahaM dAdikake guNoko stavana karanA, yaha bhI dravyama. pu/38/27-33 tatra nityamaho nAma zazvajjinagrahaM prati / pUjA hai| (a. ga. zrA./12/12 / svagRhAnnIyamAnArcA gandhapuSpAkSatAdikA / 27 / caityacaityAlayAdInAM vasu. zrA/445-451 davveNa ya davvassa ya jA pUjA jANa davapUjA sA / bhaktyA nirmApaNaM ca yat / zAsanIkRtya dAnaM ca grAmAdInA sadArcanam davveNa gaMdha-salilAipuzvabhaNieNa kAyavvA / 4481 tivihA davve pUjA 12 yA ca pUjA munIndrANAM nitydaanaanussngginnii| sa ca nityamaho sccittaacittmissbheenn| paccakkhajiNAINaM sacittapUjA jhaajogg| jJeyo yathAzaktyupakalpitaH // 26 // mahAmukuTabaddhazca kriyamANo 446 tesi ca sarIrANaM davvasudassavi acittapUjA sA : jA puNa mahAmahaH / caturmukhaH sa vijJeya. sarvatobhadra ityapi // 30) datvA doNhaM kIrai NAyavvA missapUjA sA / 450 ahavA Agama-NoAgakimicchakaM dAnaM samrAbhirya. prvrtyte| kalpadrumamaha so'yaM jagadA mAibheeNa bahuvihaM davvaM / NAUNa davvapUjA kAyavvA muttamaggeNa / zAprapUraNaH // 31 // ASTAhniko maha sArvajaniko rUDha eva saH / mahA 1451 / =jalAdi dravyase pratimAdi dravyakI jo pUjA kI jAtI hai, naindradhvajo'nyastu surarAjai' kRto maha' // 32 // balisnapanamityanya. use dravyapUjA jAnanA caahie| vaha dravyase arthAta jala gandhAdi trisandhyAsevayA samam / ukteSveva vikalpeSu jJayamanyacca tAdRzam / pUrvameM kahe gaye padArtha samUhase karanA cAhie |448(b. ga. zrA./12 133|-prtidin apane gharase gandha, puSpa, akSata Adi le jAkara 13) dravyapUjA, sacitta, acitta aura mizrake bhedase tIna prakArakI hai| jinAlayameM zrI jinendradevakI pUjA karanA sadArcana arthAta nityamaha pratyakSa upasthita jinendra bhagavAn aura guru AdikA yathAyogya pUjana kahalAtA hai / 27 // athavA bhakti pUrvaka arhanta devakI pratimA aura karanA so sacittapUjA hai| unake arthAta jina tIrthakara Adike mandirakA nirmANa karAnA tathA dAnapatra likhakara grAma, kheta Adi zarIrakI aura dravyazruta arthAt kAgaja Adipara lipibaddha zAstrakI kA dAna bhI denA sadArcana kahalAtA hai / 28 / isake sivAya apanI jo pUjA kI jAtI hai, vaha acittapUjA hai| aura jo donokI pUjA zaktike anusAra nityadAna dete hue mahAmuniyokI jo pUjA kI jAtI ko jAtI hai vaha mizrapUjA jAnanA cAhie / 446-450 // athavA Agamahai use bhI nityamaha samajhanA cAhie / 26 // mahAmukuTabaddha rAjAoke dravya aura noAgamadravya Adike bhedase aneka prakArake dravya nikSepadvArA jo mahAyajJa kiyA jAtA hai use caturmukha yajJa jAnanA caahie| ko jAnakara zAstra pratipAdita mArgase dravyapUjA karanA caahie| isakA dUsarA nAma sarvatobhadra bhI hai|30| jo cakravartiyoM ke dvArA // 45( guNa, shraa./216-221)| kimicchaka dAna dekara kiyA jAtA hai aura jisameM jagatke sarva jIvoMkI AzAe~ pUrNa kI jAtI hai, vaha kalpadruma mAmakA yajJa 4. kSetrapUjA kahalAtA hai|31| cauthA aSTAhnika yajJa hai jise saba loga karate hai aura basu. zrA./452 jiNajammaNa-NikkhamaNe NANuppattIe titthaciNhesu / jo jagata meM atyanta prasiddha hai| inake sivAya eka aindradhvaja mahAyajJa NisihIsu khettapUjA puvvavihANeNa kAyavvA |-jin bhagavAnakI janma bhI hai jise indra kiyA karatA hai| (cA. sA./43/2); (sA. gha./2/ kalyANaka bhUmi, niSkramaNa kalyANaka bhUmi, kevalajJAnotpattisthAna, 25-26) / bali arthAt naivedya caDhAnA, abhiSeka karanA, tIna tIrtha cihna sthAna aura niSIdhikA arthAta nirvANa bhUmiyoMmeM pUrvokta jainendra siddhAnta koza
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjA 2. pUjA sAmAnya nirdeza va usakA mahattva prakArase pUjA karanA cAhie yaha kSetrapUjA kahalAtI hai|452 (guNa, / 16 / jo jIva bhaktise jinendra bhagavAn kA na darzana karate hai, na shraa./222)| pUjana karate hai, aura na hI stuti karate hai unakA jIvana niSphala hai, tathA unake gRhasthako dhikkAra hai / 1 // zrAvakoko prAtaHkAlameM uTha 5. kAlapUjA karake bhaktise jinendradeva tathA nirgrantha gurukA darzana aura unakI mu. zrA./453-455 gabbhAvayAra-jammAhiseya-NikravamaNa NANa-NivvANaM / vandanA karake dharma zravaNa karanA caahie| tatpazcAt anya kAyoMko jamhi diNe sajAda jiNaNhavaNaM taddiNe kujjA / 453 // gaMdIsaraDhadivasesu karanA cAhie / 16 / tahA aNNesu uciyapavvetu / jaM kIrai jiNamahimA viNNeyA kAlapUjA bo, pA./TI./17/85 para uddhRta-uttaM somadeva svAminA-apUjayitvA sA455-jisa dina tIrthaMkaroke garbhAvatAra, janmAbhiSeka, niSkra yo devAna munInanupacayaM ca / yo bhuJjIta gRhasthaH san sa bhuJjIta para maNakalyANaka, jJAnakalyANaka aura nirvANakalyANaka hue hai, usadina tmH| -AcArya somadevane kahA hai ki jo gRhastha jinadevakI bhagavAn kA abhiSeka kre| tathA isa prakAra nanda zvara parva ke ATha pUjA aura muniyokI upacaryA kiye binA annakA bhakSaNa karatA hai| dino meM tathA anya bhI ucita paryoM meM jo jina mahimA kI jAtI hai, vaha sAtave narakake kumbhIpAka bilameM duHkhako bhogatA hai| (a.ga, vaha kAlapUjA jAnanA cAhie 1453 // ( guNa. zrA./253-224 ) shraa./1/55)| 6. bhAvapUjA paM. dha./u./732-733 pUjAmapyarhatAM kuryAdyadvA pratimA tddhiyaa| bha.A/vi./47/156/22 bhAvapUjA manasA tadguNAnusmaraNaM / -manase svaravyaJjanAni saMsthApya siddhAnapyacaMyetsudhI 1732 / sUryupAdhyAyaunake (barhantAdike ) guNokA cintana karanA bhAvapUjA hai| (a. ga. sAdhUnAM purastatpAdayo. stutim / prAga vidhAyASTadhA pUjAM vidadhyAtsa trizuddhitaH 1733 / - uttama buddhivAlA zrAvaka pratimAomeM arhntshraa./12/14)| vasu, zrA./456-458 kAUNANaMtacauTThayAi guNakittaNaM jiNAINaM / ja kI buddhise arhanta bhagavAnakI aura siddha yantrame svara vyaMjana Adi baMdaNaM tiyAla kIrai bhAvaccaNaM taM khu|456 paMcaNamokArayaehi ahavA rUpase siddhokI sthApanA karake pUjana kare 1732 // tathA AcArya upAjAva kuNijja sttiie| ahavA jiNidathottaM biyANa bhAvacaNaM taM pi dhyAya sAdhuke sAmane jAkara unake caraNokI stuti karake trikaraNakI / 457 ja jhAijjai jhANaM bhAvamahaMta viNi ditttth|458 = parama zuddhipUrvaka unakI bhI aSTa dravyase pUjA kare 1733 / (isa prakAra nitya bhaktike sAtha jinendra bhagavAna ke ananta catuSTaya Adi guNokA kIrtana honevAle jinabimba mahotsavameM zithilatA nahIM karanA caahie| karake jo trikAla vandanA kI jAtI hai, use nizcayase bhAvapUjA jAnanA 1(736) / caahie|456|| athavA paca NamokAra padoMke dvArA apanI zaktike anusAra jApa kre| athavA jinendra ke stotra arthAt guNagAnako bhAva 2. naMdIzvara va paMcameru pUjA nirdeza bhAra prakArakA dhyAna kiyA ti.pa.//83,101,103 varise varise cauvihadevA gaMdIsarammi jAtA hai vaha bhI bhAvapUjA hai / 418 // diivmmi.| AsADhakattiesu pharaguNamAse smaaynti|83| puvAe kappa5.nizcaya pUjAkA lakSaNa vAsI bhavaNasurA dakviNAe vetryaa| pacchima disAe tesu joisiyA uttaradisAe / 100 yiNiyavibhUdijogga mahimaM kuvvaM ti thottasa, za./mU./31 ya' parAtmA sa evAhaM yo'haM sa paramastataH / ahameva mayo bhlmuhaa| gaMdIsarajiNamaMdirajattAsu biulabhattijudA / 1011 pAsyo nAsya kazciditisthiti / 31 / jo paramAtmA hai vaha hI mai pucaNhe avaraNhe puvvaNisAe vi pacchimaNisAe / paharANi doNihU~ tathA jo svAnubhavagamya maiM hU~ vahI paramAtmA hai, isalie mai hI doNi varabhattIe pasattamaNA / 1021 kamaso padAhiNeNaM puNNimayaM mere dvArA upAsanA kiyA jAne yogya hU~, dUsarA koI anya nhii| jAva aTThamIdu / tado devA vivihaM pUjA jiNidapaDimANa kuvvNti| isa prakAra hI ArAdhya-ArAdhaka bhAvakI vyavasthA hai| 1103 / -cAro prakArake deva nandIzvaradvIpameM pratyeka varSa ASADha, pa. pra/mU./1/123 maNu miliyau paramesaraheM paramesaru vi maNassa ! kArtika aura phAlguna mAsame Ate hai / 83 / nandIzvaradvIpastha jina mandirokI yAtrAmeM bahuta bhaktise yukta kalpavAsI deva pUrva dizAmeM, bIhi vi samarasi-hAhaM pujja caDAva kss| -vikalpa bhavanavAsI dakSiNameM, vyantara pazcima dizAmeM aura jyotiSadeva rUpa mana bhagavAna AtmArAmase mila gayA aura paramezvara bhI manase uttara dizAmeM mukhase bahuta stotrokA uccAraNa karate hue apanImila gayA to dono hI ko samarasa honepara kisakI aba mai pUjA apanI vibhUtike yogya mahimAko karate hai / 100-101 / ye deva kruuN| arthAt nizcayanayakara aba kisIko pUjanA sAmagrI caDhAnA Asakta citta hokara aSTamIse lekara pUrNimA taka pUrvAhna, aparAla, nahI rahA / 123 // de0 parameSThI-pA~coM parameSThI AtmAmeM hI sthita haiM, ataH vahI mujhe pUrvarAtri aura pazcimarAtrimeM do-do pahara taka uttama bhakti pUrvaka pradakSiNa kramase jinendra pratimAokI vividha prakArase pUjA karate zaraNa hai| hai|102-103|| ja, pa./5/112 evaM AgaMtUrNa ahamidivasesu maMdaragirissa / jiNa2. pUjA sAmAnya nirdeza va usakA mahattva bhavaNesu ya paDimA jiNidaIdANa pUyaMti / 112 / -isa prakAra arthAta 1. pUjA karanA zrAvakakA nitya kartavya hai baDe utsava sahita Akara ve (catunikAyake deva ) aSTAhnika dinoMmeM mandara ( sumeru ) parvatake jina bhavanoMmeM jinendra pratimAoM kI pUjA vasu. zrA./478 esA chabihA pUjA Nicca dhammANurAyarattehiM / jaha karate haiM / 11 / jogga kAyavvA savvehi pi desaviraehi / 478 - isa prakAra yaha chaha __ ana, dha./6/63 kurvantu siddhanandIzvaraguruzAntistavaiH kriyAmaSTau / prakAra (nAma, sthApanAdi) kI pUjA dharmAnurAgarakta sarva dezabatI zucyUrjatapasyasitASTamyAdidinAni madhyAhna / ASADha, kArtika zrAvakoko yathAyogya nitya hI karanA cAhie / 478! aura phAlguna zuklA aSTamIse lekara pUrNimA paryantake ATha dinoM paM.vi /6/15-16 ye jinendraM na pazyanti pUjayanti stuvanti na / taka paurvAhika svAdhyAya grahaNake anantara saba saMgha milA kara, siddhaniSphalaM jIvitaM teSAM teSAM dhik ca gRhAzramam // 1 // prAtarutthAya bhakti, mandIdhara caityabhakti, paMcagurubhakti aura zAntibhakti dvArA kataM vyaM devatAgurudarzanam / bhaktyA tadvandanA kAryA dhrmshrutirupaaskaa| aSTAhnika kriyA kare / 63 / jainendra siddhAnta koza
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjA pUjA nirdeza va mUrti pUjA 4.vi./10/42 nAmamAtrakathayA parAtmano bhUrijanmakRtapApasa kssy.|42| paramAtmAke nAmamAtrako kathAse ho aneka janmoke saMcita kiye pApokA nAza hotA hai| paM. vi./6/14 prapazyanti jina bhaktyA pUjayanti stuvanti ye| te ca dRzyAzca pUjyAzca stutyAzca bhuvanatraye / 14 / -jo bhavya prANI bhaktise jina bhagavAnakA pUjana, darzana aura stuti karate hai ve tIno lokoM meM svayaM hI darzana, pUjana aura stutike yogya ho jAte hai arthAta svayaM bhI paramAtmA bana jAte hai| sA. dha./2/32 dRkpUtamapi yaSTAramaha to'bhyudyshriyH| zrayantyahampUrvi kayA, ki punarba tabhUSitam // 32 // ahaMnta bhagavAnkI pUjAke mAhAtmyase samyagdarzanase pavitra bhI pUjakako pUjA, mAjJA, Adi utkarSakAraka sampattiyA~ 'mai pahale, mai pahale', isa prakAra IrSyAse prApta hotI hai, phira vrata sahita vyaktikA to kahanA hI kyA hai / 32 // de0 dharma/5/8 ( dAna, pUjA Adi sampaka vyavahAradharma karmoMkI nirjarA tathA paramparA mokSakA kAraNa hai|) sarva pUjAkI pustakoM meM aSTAhnikapUjA "savauSaDAhUya nivezya ThAbhyA sAnidhyamanIya vaSaDpadena / zrIpaJcamerusthajinAlayAnAM yajAmyazItipratimAH samastA AhUya savauSaDiti praNItya tAbhyAM pratiSThApya suniSThitArthAn / vaSaD padenaiva ca saMnidhAya nandIzvaradvIpajinAnsamarca / / ='savauSaT' padake dvArA bulAkara, 'Tha' 8' padake dvArA ThaharAkara, tathA 'vaSaT' padake dvArA apane nikaTa karake pA~co meruparvatopara sthita assI caityAlayoM kI samasta pratimAokI mai pUjA karatA huuN|1| isI prakAra 'savauSaT' padake dvArA bulAkara, 'Tha'Tha.' padake dvArA ThaharAkara, tathA 'vaSaT ke dvArA apane nikaTa karake hama nandIzvaradvIpake jinendroMkI pUjA karate hai| 3. pUjAmeM antaraMga mAvoMkI pradhAnatA dha.1/4,1,1/8/7 Na tAva jiNo sagavadaNAe pariNayANa ceva jIvANaM pAvassa paNAsao, viiyraayttssaabhaavppsgaado| " parisesattaNeNa jiNapariNayabhAvI ca pAvapaNAsao tti icchiyavyo, aNNahA kmmkkhyaannuvvttiido| -jina deva vandana jIvoMke pApake binAzaka nahI hai, kyoki aisA honepara vItarAgatAke abhAvakA prasaMga aavegaa| ""taba pArizeSa rUpase jina pariNata bhAva aura jinaguNa pariNAmako pApakA vinAzaka svIkAra karanA caahie| 4. jinapUjAkA phala nirjarA va mokSa bha. A./bhU./746,750 eyA vi sA samatthA jiNabhattI duggaI NivAreNa / puNNANi ya pUredu Asiddhi para parasuhANa 746 / bIeNa viNA sassaM icchadi so vAsamabhaeNa vinnaa| ArAdhaNamicchanto aaraadhnnbhttimrto|750 - akelI jinabhakti hI durgatikA nAza karanemeM samartha hai, isase vipula puNyakI prApti hotI hai aura mokSaprApti hone taka isase indrapada, cakravartIpada, ahamindrapada aura tIrthakarapadake sukhokI prApti hotI hai 1746 ArAdhanA rUpa bhakti na karake hI jo ratnatraya siddhi rUpa phala cAhatA hai vaha praruSa bIjake binA dhAnya prAptikI icchA rakhatA hai, athavA meghake binA jalavRSTikI icchA karatA hai / 7501 (bha.A./mU./753), (ra.sA/12-14); (bhA.pA./ TI./8/132 para udadhRta), (vasu.zrA /486-463) / bhA pA./mU /153 jiNavaracaraNa buruhaM NamaMti je paramabhattirAeNa / te jammavelimUlaM khaNaM ti varabhAvasatyeNa / 153 / =je puruSa parama bhaktise jinavarake caraNakU nameM hai te zreSTha bhAvarUpa zastrakari saMsArarUpa veli kA jo mUla mithyAtva Adikarma tAhi saNe hai / m A /506 arahataNamokAraM bhAveNa ya jo karedi pydmdii| so savvadukkhamokvaM pAvadi acireNa kAleNa 1506 / -jo vivekI jIva bhAvapUrvaka aharantako namaskAra karatA hai vaha ati zIgha samasta du khose mukta ho jAtA hai|506 (ka.pA.1/1/gA.2/8), (pra.sA/ tA.va./76/900 para uddhRt)| ka. pA.1/9/8/2 arahataNamokAro saMpayibaMdhAdo asaMkhenaguNakammakkha yakArao tti / -arahanta namaskAra tatkAlIna bandhakI apekSA asaMkhyAtaguNI karma nirjarAkA kAraNa hai| (dha. 10/4,2,4,66/286/4) / gha.6/1,6-6,22/gA.1/428 darzanena jinendrANAM paapsNghaatkjrm| zatadhA bhedamAyAti girirvabahato ythaa| dha. 6/1.6-6,22/427/6 jiNavibadasaNeNa NivattaNikAcidassa vi micchattAdikammakalAvassa khydNsnnaado| -jinendroM ke darzanase pApa saghAta rUpI kujarake sau TukaDe ho jAte hai, jisa prakAra ki bajrake AghAtase parvatake sau Tukar3e ho jAte hai / / jina bimbake darzanase nidhatta aura nikAcita rUpa bhI mithyAtvAdi karma kalApakA kSaya dekhA jAtA hai| 1. eka jina yA jinAlayakI vandanAse sabakI vandanA ho jAtI hai ka. pA 1/1,1/187/112/5 aNaM tesu jiNesu eyavaMdaNAe savvesi pi vNdnnuvvttiido|"egjinnvdnnaaphlenn samANaphalattAdo sesajiNavadaNA phalavatA tado sesajiNavaMdaNAsu ahiyaphalANuvalebhAdo ekkassa ceva vaMdaNA kAyavvA, aNaM tesu jiNesu akrameNa chadumatthupajogapaDatIe visesarUvAe asaMbhavAdo vA ekasseva jiNassa baMdaNA kAyabvA tti Na eso vi eyaMtaggaho kAyavvI; eyaMtAvahAraNassa savvahA dugnnyttppsNgaado| eka jina yA jinAlayakI vandanA karanese sabhI jina yA jinAlayakI vandanA ho jAtI hai| praznaeka jinakI vandanAkA jitanA phala hai zeSa jinokI bandanAkA bhI utanA hI phala honese zeSa z2inokI vandanA karanA saphala nahIM hai| ata: zeSa jinokI vandanAmeM phala adhika nahIM honeke kAraNa eka hI jinakI vandanA karanI cAhie / athavA ananta jinomeM chadmasthake upayogakI eka sAtha vizeSarUpa pravRtti nahIM ho sakatI, isalie bhI eka jinakI vandanA karanI caahie| uttara-isa prakArakA ekAntAgraha bhI nahI karanA cAhie, kyoMki isa prakArakA nizcaya karanA durnaya hai| 2. ekakI vandanAse sabakI vandanA kaise hotI hai ka.pA/1/1,1/86-87/111-112/5 ekkajiNa-jiNAlaya-badaNA Na kammavayaM kuNai, sesajiNa-jiNAlaya-cAsaNa. 1886 Na tAva parakhavAo atthi; ekkaM caiva jiNaM jiNAlayaM vA vaMdAmi tti nniymaabhaavaado| Na ca sesajiNajiNAlayANaM NiyameNa vadaNA Na kayA cevaH aNataNANa-dasaNa-viriya-suhAdiduvAreNa eyatta mAvaNNesu aNatesu jiNesu eyavaMdaNAe savvesi pi vaMdaNuvavattIdo / 87 prazna-eka jina yA jinAlayakI vandanA karmokA kSaya nahIM kara sakatI hai, kyoki isase zeSa jina aura jinAlayokI AsAdanA hotI hai ! uttara-eka jina yA jinAlayakI vandanA karanese pakSapAta to hotA nahIM hai, kyoki vandanA karanevAleke 'mai eka jina yA jinAlayakI vandanA karUgA anyakI nahI' aisA pratijJA rUpa niyama nahIM pAyA jAtA hai| tathA vandanA karanevAlene zeSa jina aura jinAlayokI vandanA nahIM kI aisA bhI nahIM kahA jA sakatA, kyoki ananta jJAna, darzana, vIrya, sukha Adike dvArA ananta jina ekatvako prApta hai| isalie unameM guNoM kI apekSA koI bheda nahIM jainendra siddhAnta koza
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ 77 pUjA hai ataeva eka jina yA jinAlayakI vandanAse sabhI jina yA jinAlayakI vandanA ho jAtI hai| 3. deva va zAstrakI pUjAmeM samAnatA sA, dha./2/44 ye sajante zrutaM bhaktyA, te yajante'jasA jinam / na kicidantaraM prAhurAptA hi zrutadevayo 44 / jo puruSa bhaktise jinavANIko pUjate hai, ve puruSa vAstavameM jina bhagavAnako hI pUjate hai, kyoMki sarvajJadeva jinavANI aura jinendradevameM kucha bhI antara nahIM kahate hai|44|| 4. sAdhu va pratimA bhI pUjya hai bo. pA./mU /17 tasya ya karai paNAma savvaM pujja ca viNayavacchallaM / jassa ya da saNa NANaM atthi dhurva ceyaNA bhAvo / 17 / - aise 'jinabiMba arthAta AcArya praNAma karo, sarva prakAra pUjA karo, vinaya karo, vAtsalya karo, kAhai teM-jAke dhra va kahiye nizcayateM darzana jJAna pAiye hai bahuri cetanAbhAva hai| bo. pA./TI./17/85/ha jinabimbasya jinabimbamUrterAcAryasya praNAma namaskAraM paJcAGgamaSTAGga bA kurut| cakArAdupAdhyAyasya sarvasAdhozca praNAma kuruta tayorapi jinabimbasvarUpatvAva / sarvAM pUjAmaSTavidhamacanaM ca kuruta yUyamiti, tathA vinaya * vaiyAvRtyaM kuruta yUya / ... cakArAtpASANAdighATitasya jinabimbasya paJcAmRta snapana,aSTavidhaiH pUjAdravyaizca pUjana kuruta yUyaM / -jinendrakI mUrti svarUpa AcAryako praNAma, tathA paMcAGga vA aSTAMga namaskAra kro| ca zabdase upAdhyAya tathA sarva sAdhuoMko praNAma karo, kyoMki vaha bhI jinabimba svarUpa hai|.. ina sabakI aSTavidha pUjA, tathA arcanA karo, vinaya, evaM vaiyAvRtya karo |...ckaarse pASANAdimeM ukere gaye jinendra bhagavAnke bimbakA paMcAmRtase abhiSeka karo aura aSTavidha pUjAke dravyase pUjA karo, bhakti karo aura bhI de0 pUjA |21) / de0 pUjA/1/4 AkAravAna va nirAkAra vastumeM jinendra bhagavAnke guNo___ kI kalpanA karake pUjA karanI caahie| de0 pUjA/2/1 ( pUjA karanA zrAvakakA nitya kartavya hai|) 5. sAdhuko pUjAse pApa nAza kaise ho sakatA hai dha.1/4,1,1/11/1 hodu NAma sayalajiNaNamokAro pAvappaNAsao, tastha svvgunnaannmuvtNbhaado| Na desajiNANabhedesu tadaNuvala bhAdo tti / Na, sayalajiNesu va desajiNesu tiNhaM rynnaannmublbhaado| tado sayalajiNaNamokkAro vva desajiNaNamokkAro vi savvakammakkhayakArao ti dchnbo| sayalAsayalajiNaThiyatirayaNANa Na samANattaM / ... saMpuNNatiraNakajjamasaMpuNNatirayaNANi Na kareti, asamaNattAdo tti Na, NANa-dasaNa-caraNANamuppaNasamANattu vlNbhaado| Na ca asamANANaM kajja asamANameva tti Niyamo asthi, saMpuNNa ggiyA koramANadAhakajjassa tadavayave vi ubalaM bhAdo, amiyaghaDasaeNa kIramANa NivvisokaraNAdi kajjassa amiyassa caluve vi uvala bhAdo vaa| prazna-sakalajina namaskAra pApakA nAzaka bhale hI ho, kyoki uname saba guNa pAye jAte haiN| kintu dezajinoMko kiyA gayA namaskAra pApa praNAzaka nahIM ho sakatA, kyoki inameM ve saba guNa nahI pAye jAte ? uttara-nahIM, kyoMki sakala jinoMke samAna dezajino meM bhI tIna ratna pAye jAte hai| isalie sakala jinoMke namaskAra ke samAna deza jinoMkA namaskAra bhI saba karmokA kSayakAraka hai, aisA nizcaya karanA caahie| prazna-sakala jinoM aura dezajinoMme sthita tona ratnokI samAnatA nahIM ho sakatI kyoMki sampUrNa ratnatrayakA kArya asampUrNa ratnatraya nahIM karate, kyoMki, ve asamAna hai| uttara-nahIM, kyoMki jJAna, darzana aura cAritrake 3. pUjA nirdeza va mUrtipUjA sambandhame utpanna huI samAnatA unameM pAyI jAtI hai| aura asamAnoMkA kArya asamAna hI ho aisA koI niyama nahI hai, kyoMki sampUrNa agnike dvArA kiyA jAnevAlA dAha kArya usake avayavameM bhI pAyA jAtA hai, athavA amRtake saikar3o ghaDoMse kiyA jAnevAlA nirviSIkaraNAdi kArya cullU bhara amRtameM bhI pAyA jAtA hai| 6. deva to mAvoM meM hai mUrti meM nahIM pa.pra.//9/12341 deu Na deule gavi silae Navi lippar3a Navi citti| akhau gira jaNu NANamau siu saMThiu sama-citti / 123 // -Anma deva devAlayameM nahIM hai, pASANakI pratimAmeM bhI nahIM hai, lepameM bhI nahIM hai, citrAmakI mutimeM bhI nahIM hai| vaha deva avinAzI hai, karma aMjanase rahita hai, kevalajJAna kara pUrNa hai, aisA nija paramAtmA samabhAvameM tiSTha rahA hai / 123. (yo. sA yo./43-44) yo, sA.yo./42 titthahi devali deu Navi ima suikevali vRtta / dehA devali deu jiNu ehau jANi Nirutu // 42 // zrutakevalIne kahA hai ki tIrtho meM devAlayomeM deva nahIM hai, jinadeva to deha devAlayameM virAjamAna haiM 42 // o.pA./TI./162/302 para uddhuta-na devo vidyate kASThe na pASANe na mRNmaye / bhAveSu vidyate devastasmAdbhAvo hi kAraNaM 1 // bhAvavihUNau jIva tuhaM jai jiNu vahahi sireNa / patthari kamalu ki nippajai jai sicahi amieNa 2 = kASThakI pratimAmeM, pASANakI pratimAmeM athavA miTTIkI pratimAmeM deva nahIM hai| deva to bhAvoM meM hai| isalie bhAva hI kAraNa hai / he jIva / yadi bhAva rahita kevala zirase jinendra bhagavAnako namaskAra karatA hai to vaha niSphala hai, kyoMki kyA kabhI amRtase sIMcanepara bhI kamala pattharapara utpanna ho sakatA hai / 2 / de0 pUjA/1/5 (nizcayase AtmA hI pUjya hai|) 7. phira mUrtiko kyoM pUjate haiM bha. A./vi./47/160/13 arhadAdayo bhavyAnA zubhopayogakAraNatAmupA yanti / tadvadetAnyapi tadIyAni pratibimbAni / yathA...svaputrasadRzadarzanaM putrsmRteraalmbnN| ekmarhadAdiguNAnusmaraNanibadhanaM pratibimbam / tathAnusmaraNaM abhinavAzubhaprakRteH savaraNe, samamiti sakalAbhimatapuruSArtha siddhihetutayA upAsanIyAnIti / jaise arhadAdi bhavyoko zubhopayoga utpanna karaneme kAraNa ho jAte hai, vaise unake prativimba bhI zubhopayoga utpanna karate hai| jaise-apane putrake samAna hI dUsarekA sundara putra dekhanese apane putrakI yAda AtI hai| isI prakAra arhadAdike prativimba dekhanese ahaMdAdike guNokA smaraNa ho jAtA hai, isa smaraNase navIna azubha karmakA saMvaraNa hotA hai| .. isalie samasta iSTa puruSArthakI siddhi karanemeM, jina pratibimba hetu hote hai, ata: unakI upAsanA avazya karanI caahie| bha. A./vi./300/511/15 cediyabhattA ya caityAni jinasiddhapratibimbAni kRtrimAkRtrimANi teSu bhktaa.| yathA zatrUNAM mitrANAM vA pratikRtidarzanAidveSo rAgazca jaayte| yadi nAma upakAro'nupakAro vA na kRtastayA pratikRtyA tatkRtApakArasyopakArasya vA anusaraNe nimittatAsti tavajjanasiddhaguNA. anantajJAnadarzanasamyavatvavItarAgatvAdayastatra yadyapi na santi, tathApi tadguNAnusmaraNaM saMpAdayanti sAdRzyAttacca guNAnusmaraNaM anurAgAtmaka jJAnadarzane saMnidhApayati / teca saMvaranirjare mahatyau saMpAdayataH / tasmAccaityabhaktimupayoginI kurut| -he munigaNa / Apa arhanta aura siddhako akRtrima aura kRtrima pratimAoMpara bhakti kro| zatruoM athavA mitroMkI phoTo athavA pratimA dIkha paDanepara dveSa aura prema utpanna hotA hai| yadyapi usa phoTone upakAra athavA anupakAra kucha bhI nahIM kiyA hai, parantu baha zatrukRta upakAra aura mitrakRta upakArakA smaraNa hone meM kAraNa jainendra siddhAnta koza
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjA 78 4. pUjAyogya dravya vicAra hai| jinezvara aura siddhoke anantajJAna, anantadarzana, samyagdarzana, vItarAgatAdika guNa yadyapi arhatpratimAmeM aura siddha pratimAme nahI hai, tathApi una guNoMkA smaraNa honemeM ve kAraNa avazya hotI hai, kyoki aIta aura siddhokA una pratimAome sAdRzya hai| yaha guNa smaraNa anurAgasvarUpa honese jJAna aura zraddhAnako utpanna karatA hai, aura inase navIna karmoMkA aparimita savara aura pUrvase baMdhe hue karmokI mahAnirjarA hotI hai / isalie Atma svarUpakI prApti hone meM sahAyaka caitya bhakti hamezA kro| (dha.6/4,1,1/8/4), (ana dha./ pradIpta kiraNose yukta ratnamayI dIpakoMse, aura pake hue kaTahala, kelA dADima eva dAkha ityAdi phalose pUjA karate hai / 223-226 / (ti. 5/5/104-111, 7/48; 8/586) / dha./3,42/12/3 caru-vali-puppha-phala-gaMdhadhUvadIvAdIhi sagabhattipagAso accaNA NAma / caru, bali, puSpa, phala, gandha, dhUpa aura dIpa Adikose apanI bhakti prakAzita karanekA nAma arcanA hai| (ja. p0/5/117)| vasu. zrA./420-421. akkhayacaru-dIvehi-ya dhUvehi phalehi vivihehi / 1420 / balivattiehi jAvAraehiM ya siddhtthpnnnnruvkhehi| puvvuttuvayaraNehi ya raejjapujja savihaveNa / 422 -(abhiSekake pazcAta) akSata- caru, dIpase, vividha dhUpa ora phalose, bali vartikose arthAta pUjArtha nirmita agarabattiyose javArakose, siddhArtha (saraso) aura parNa vRkSoMse tathA pUrvokta (bherI, ghaMTAdi ) upakaraNose pUrNa vaibhavake sAtha yA apanI zaktike anusAra pUjA race / 411-421) (vizeSa de0 vasu. zrA, (425-441), (sA. dha./2/25.31); (bo. pA./TI./17/ 85/20) / 8. eka pratimAmeM sarvakA saMkalpa ra.ka zrA/pa. sadAsukha/116/173/3 eka tIrthakarakai hu nirukti dvArai caubIsakA nAma sambhavai hai| tathA eka hajAra ATha nAmakari eka tIrthakarakA saudharma indra stavana kyiA hai, tathA eka tIrthakarake guNanike dvAre asaMkhyAta nAma anantakAlateM ananta tIrthakarake ho gaye hai| tAtai hU~ eka tIthaMkarame ekakA bhI sakalpa ara caubIsakA bhI sakalpa sambhavai hai| ..ara pratimAkai cinha hai so nAmAdika vyavahArake arthi hai| ara eka arahanta paramAtmA svarUpakari eka rUpa hai ara nAmAdi kari aneka svarUpa hai| satyArtha jJAnasvabhAva tathA ratnatraya rUpa kari votarAga bhAvakari paMca parameSThI rUpa ho pratimA jaannii| 9. pArzvanAthakI pratimApara phaNa lagAnekA vidhi niSedha ra. ka zrA./paM. sadAmukha/23/36/10 tinake (padmAvatIke) mastaka Upara pAzvanAtha svAmIkA pratibimba ara Upara aneka phaNanikA dhAraka sarpakA rUpa kari bahuta anurAga kari prajeM hai, so paramAgamata jAni nirNaya karo / mUDhalokanikA kahivo yogya naahii| carcA samAdhAna/carcA naM.70 prazna-pArzvanAthajIke tapakAla virSe dharaNendra padmAvatI Aye mastaka Upara phaNakA maNDapa kiyaa| kevalajJAna samaya rahA naahii| aba pratimA virSe dekhiye| so kyoMkara sabhavai / uttara-jo paramparA sau rIti calI Avai so ayogya kaise kahI jaavai| 10. bAhubalikI pratimA sambandhI zaMkA samAdhAna carcA samAdhAna/zaMkA na066 -prazna-bAhubalijI kI pratimA pUjya hai ki nahIM / uttara-jinaliga sarvatra pUjya hai| dhAtumeM, pASANameM jahA~ hai tahA~ pUjya hai| yAhI te pA~co parameSThIkI pratimA pUjya hai| 2. aSTa dravya pUjA va abhiSekakA prayojana va phala su. zrA/483-412 jaladhAraNikkheveNa pAvamalasohaNaM have Niya / caMdaNaveveNa Naro jAvai sohaggasaMpaNNo 483 // jAyai akravayaNihirayaNasAmiyo akkhaehi akvoho / akkhINaladdhijutto akSayasokvaM ca pAvei / 484! kusumehi kusesayavayaNu taruNIjaNajayaNa kusumavaramAlA / balaeNacciyadeho jayai kusumAuho ceva / 485 / jAyai NivijadANeNa sattigo kaMti-teya spnnnno| lAvaNNajala hivelAtara gasaMpAviyasarIro 1486 / dIvahiM diiviyaasesjiivdvvaaitnycsmbhaavo| sambhAvajaNiyakevalapaIvateeNa hoi Naro 487 / dhUveNa sisirayaradhavalakittidhavaliyajayattao puriso| jAyai phalehi saMpattaparamaNivvANasokkhaphalo 48 ghaMTAhi ghaMTasadAulesu pavaraccharANamajhammi / sakIDai surasaMghAyasevio varavimANesu / 486 / chattehiM eyachattaM bhujai puhavI svttprihiinno| cAmaradANeNa tahA vijjijjai camaraNivahehi 460 / ahiseyaphaleNa Naro ahi sicijjai sudaMsaNassuvari khIroyajaleNa suridappasahadevehi bhattIe 4611 vijayapaDAehi Naro sagAmamuhesu vijaio hoi / chaklaMDavijayaNAho NippaDivakho jasassI ya 49 -pUjanake samaya niyamase jina bhagavAnke Age jaladhArAke choDanese pAparUpI mailakA saMzodhana hotA hai| candana rasake lepase manuSya saubhAgyase sampanna hotA hai|483| akSatoMse pUjA karanevAlA manuSya akSaya nau nidhi aura caudaha ratnoMkA svAmI cakravartI hotA hai, sadA akSobha aura roga zoka rahita nirmaya rahatA hai, akSINa labdhile sampanna hotA hai, aura antameM akSaya mokSa sukhako pAtA hai / 484 puSpoMse pUjA karanevAlA manuSya kamalake samAna sundara mukhavAlA, taruNIjanoke nayanose aura puSpoMkI uttama mAlAoke samUhase samacita deha vAlA kAmadeva hotA hai 1485 // naivedyake caDhAnese manuSya zaktimAna, kAnti aura tejase sampanna, aura saundarya rUpI samudrakI velAvartI tara gose saplAvita zarIravAlA arthAta ati sundara hotA hai|486| dIpoMse pUjA karanevAlA manuSya, sadbhAvoke yogase utpanna hue kevala jJAnarUpI pradIpake tejase samasta jIva dravyAdi tattvoke rahasyako prakAzita karanevAlA arthAta kevalajJAnI hotA hai| 14871 dhUpase pUjA karanevAlA manuSya candramAke samAna trailokyavyApI yazavAlA hotA hai| phaloMse pUjA karanevAlA manuSya parama nirvANakA sukharUpa phala pAnevAlA hotA hai|488/--jin mandirameM ghaMTA samarpaNa karanevAlA puruSa ghaTAoke zabdoM se vyApta zreSTha vimAnomeM sura samUhase sevita hokara apsarAoMke madhya krIDA karatA hai / 48 chatra pradAna karanese manuSya, zatru rahita hokara pRthvIko eka-chatra bhogatA hai / tathA 4. pUjAyogya dravya vicAra 1. aSTadravyase pUjA karanekA vidhAna ti, pa./3/223-226 bhigAra kalasadappaNachattattayacamarapahudidamvehi / pUrjati phalihada DovamANavaravAridhArehi / 223 / gosoramalayacaMdaNakukumapakehi parimalille hi / mRttAla pUje hi sa loe taMdule hi sayalehi 1224 / varavivihakusumamAlAsaehi dhUvaMgaraMgagaMdhehi / amayAdo muhurehi NANAvihadivyabhavakhehi (225 // dhUvehi sugadhehi rayaNapaIvehi dittkrnnehi| pakkehi phaNasakadalIdADimadaravAdiyaphalehiM / 226 - ve deva jhArI, kalaza, darpaNa, tIna chatra aura cAmarAdi dravyoMse, sphaTika maNimaya daNDake tulya uttama jaladhArAose, sugandhita gozIra, malaya, candana, aura kuMkumake paMkose, motiyoke pujarUpa zAlidhAnyake akhaNDita tandraloMse, jinakA raMga aura gandha phaila rahA hai aisI uttamottama vividha prakArakI saikar3oM mAlAose; amRtase bhI madhura nAnA prakArake divya naivedyoMse, mugandhita dhUpose, jainendra siddhAnta koza
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjA camaroMke dAnase camaroke samUhoM dvArA parivIjita kiyA jAtA hai| jina bhagavAnke abhiSeka karane se manuSya sudarzana meruke Upara sIrasAgara ke jalase surendra pramukha devoke dvArA abhiSikta kiyA jAtA hai / |461 | jina mandira meM vijaya patAkAoMke denese saMgrAmake madhya vijayI hotA hai tathA SaTkhaNDakA niSpratipakSa svAmI aura yazasvI hotA hai |462 sA. gha. / 2 / 30-31 bArA rajasa' zamAya padayo, samyakprayuktAI' sadgandhastanusaurabhAya vibhavA-cchedAya santyakSatA / yaSTuH kharidavijakhaje carurumA svAmyAya dIpastviSe / dhUpo vizvadRgutsavA miTA pAsA (30 nIrA zvAvyapura grAmarajyanyanobhigyo vizuddha yayA kalpate tApa dAya |31| = arahanta bhagavAnke caraNa kamalo meM vidhi pUrvaka caDhAI gayI jalakI dhArA pUjaka ke pApoke nAza karaneke lie, uttama candana zarIrameM sugandhike lie akSata va sthiratA ke lie, puSpamAtA mandaramAtAkI prAdhike lie, naivedya lakSmIpatitva ke lie, dIpa kAnti ke lie dhUpa parama saubhAgyake lie phala icchita vastukI prAdhike lie aura vaha ardha ana padako prAptike lie hotA hai |10| * sundara gadya padyAtmaka kAvyoM dvArA AzcaryAnvita karanevAle bahutase guNoke samUha se manako prasanna karanevAle jala candanAdika dravyoM dvArA jinendradevako pUjanevAlA bhavya samyagdarzanakI vizuddhiko puSTa kare hai, jisa darzanazuddhike dvArA tIrthaMkarapadakI prAptike lie samartha hotA hai |21| " 3. paMcAmRta abhiSeka nirdeza va vidhi sA./6/22 Azya snapana vizodhya taditAM pITha catuSkumbhayuka koNAyA sakuzazriyAM jinapati nyastAntamApyeSTadik-nIrAjyAmburasAjya dugdhadadhibhiH siktvA kRtodvartanaM siktaM kumbhajalaizca gandhasalilai saMprajya vA smaret // 221 = abhiSekakI pratijJA kara abhiSeka sthAnako zuddha karake cAroM konomeM cAra kalazasahita sihAsanapara jinendra bhagavAdako sthApita karake AratI utArakara iSTa dizAmeM sthita hotA huA jala, ikSurasa, ghI. aura dahI ke dugdha, dvArA abhiSita karake padAnuzena yukta tathA pUrva sthApita kalazake jalase tathA sugandha yukta jalase abhiSikta jinarAjakI aSTadravya se pUjA karake stuti karake jApa kare | 22| ( bo. pA/TI./17/05/11) (de0 sAvadha / 7) 4. sacita yoM Adise pUjAkA nirdeza dravyoM 1. vilepana va sajAvaTa AdikA nirdeza 79 ti pa./5/105 kuMkumappUrehiM cadaNakAlAgaruhi aNNehi / tANaM vilevaNAIM te kuvrvate sugaMdhehi / 1051 = ve indra kaMkuma, karpUra. candana, kAlAguru aura anya sugandhita kyoMse una pratimAokA vilepana karate hai | 103 | (vasu0 zrA0/420); (a. 5/2/195) (30 sAvadha / 7) / gha. zrA / 2900 400 paricINapaTTAiehi mahimahuvihitahA unlo upari caMdanayamamimahAnehi 262 sapiMda caMdavarAya sAIhi mucAdAmehi vahA kiMkimiha vividehi |2| rohi cAmarehi yadapyabhigAra tAlamaTehi kalasehi puDiziya-padInamirahehi [2001] - pratimAkI pratiSThA karate samaya maMDapa meM cabUtarA banAkara vahA~ para ) cInapaTTa (cAinA silka ) kozA Adi nAnA prakArake netrAkarSaka vastrose nirmita candrakAnta maNi tulya catuSkoNa caMdoveko tAnakara, candra, ardhacandra, mumuda, varATaka ( kauDI) Adise tathA motiyoMkI mAlAoM se, nAnA prakAra kI choTI ghaMTiyoMke samUhase chAtroMse pamarose, darpaNose, , 4. pUjAyogya dravya vicAra bhRGgArase, tAlavRntose se puSpapaTaloMse supratiSzaka ( svastika) aura dIpa samUhoM ASita kare 118-400 2. hare puSpa va phoMse pUjana pi. 5/100, 111 sayamA ya caMpayamAlA puNAvAdIha accati tAo devA turahIhiM kutumamAlAhi // 1001 davakhAdADimakadalINAraM yamAhuligacUdehi / aNNehi vi pakkehi phalehi pUjati jiNaNAhaM |111 | = ve deva sevantI, campakamAlA, puMnAga aura nAga prabhRti sugandhita puSpamAlAoM se una pratimAokI pUjA karate 100 (pa./5/115); (mo.pA./TI./6/78/para udhRta (de0 sAvadya / 7) | dAkha, anAra, kelA, nAragI, mAtuliMga, Ama tathA anya bhI pake hue phalose ve jinanAthakI pUjA karate hai | 111 | (ti.pa./3/226) / pa./11/242 jinendra prApti pUjAmamare kanakAmbuje drumapuSpA dibhi ki na pUjyate'smadvidhairjanaiH // 345 // devoMne jinendra bhagavAn - kI suvarNa kamalase pUjA kI thI, to kyA hamAre jaise loga unakI sAdhAraNa vRkSoMke phUloMse pUjA nahIM karate hai 1 arthAt avazya karate 245 | ma.pU./10/252 pariNataphalabheda rAmrarUpitthaiH panasasakucamocerucira natire zramyaiH gurucaraNa saparyAmAtanodAtatazrI 12521 ma.pu. 78/401 rAdvilokya samuttabhakti snAnavibuddhibhAk / tatsarIsaMbhUtaprasavairSahubhirjinAt / 466 | ( abhyarcya ) jinakI lakSmI bahuta vistRta hai aise rAjA bharatane pake hue manohara Ama, jAmuna, kaithA, kaTahala, baDahala, kelA, anAra, bijaurA, supAriyoMke sundara gucche aura nAriyaloke caraNoMkI pUjA kI 21 ( jina mandira ke svayameva vATala gaye) yaha atizaya dekha jIvandhara kumArakI bhakti aura bhI baDha gayI, unhoMne usI sarovara meM snAna kara vizuddhatA prApta kI aura phira usI sarovarameM utpanna hue bahuta se phUla le jinendra bhagavAnkI pUjA kI | 406 | vasu. zrI. / 431-441 mAlai karyana - kaNayAri-caM payAsoya vaula-tila ehi / maMdAraNAyacaMya mudhyata sivArehiM 1431 kaNavIra-mahiyAhi kanyagAramacakuMda kiMkarAehiM surabaja juhiyA pArijAta-jAva garehiM 1432 soma kRSpi me hima- muntAdAme hi bahuviyahi jiNapaya-paMkayajuyalaM pujjijja suridasamamahiye / 433 | jaMbIra- mocadADima-kavi-sa-gAlierehi / hitAla-tAla- khajjUra-liMbUnAra-cArehiM |440| pUIphala- hiMdu- Amalaya- jaMbu - villAisurahimiTThehi / jiNapayapurao rayaNaM phalehi kujjA pakke ha | 441 | - mAsatI kadamba, karmakAra ( kanera), caMpaka, azoka, makula, tilaka, mandAra, nAgacampaka, padma ( lAla kamala ) utpala (nIla kamala ) siMduvAra ( vRkSa vizeSa yA nirguNDI ) karNavIra (karnera ), mallikA, kacanAra, macakunda, kiMkarAta ( azoka vRkSa ) devoMke nandana vanameM utpanna honevAle kalpavRkSa, juhI, pArijAtaka, japAkusuma aura tagara (Adi uttama vRkSoMse utpanna ) puSpoMse, tathA suvarNa cA~dIse nirmita phulose aura nAnA prakArake mulAphokI mAtAoMke dvArA, sau jAsike inhoMne pUjita jinendrake pada-pakaja gugalako pUje / 431-433 // jaMbIra ( nIbU vizeSa ) moca (kelA), anAra, kecitya (kamI yA kaiMtha) panasa, nAriyala hivAla, sAla, khajUra nimbU, nAraMgI, acAra (cirauMjI ), pUgIphala (supArI), tendu, A~valA, jAmuna, vivaphala Adi aneka prakAra ke sugandhita miSTa aura sumana phaloMse jina caraNoMkI pUjA kare / 440-4411 (ra... /paM. sadAsukha dAsa / 111 / 170 / 1) / sA. pa./2/20/116 para phuTanoTa hai| isase mandira meM nATikAe~ honI caahie| jainendra siddhAnta koza - ke lie puSpoMkI AvazyakatA par3atI
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjA codaa| pujja visthA rupaya-suvaNyA cAvalokane rakhe hue 5. pUjA-vidhi 3. bhakSya naivedyase pUjana 5. pUjA-vidhi ti pa./ 108 bahuviharasavaMtehiM varabhakkhehiM vicittarUvehi / amaya- 1. pajAke pA~ca aMga hote haiM saricchehi surA jiNidapaDimAo mayaMti / 108 / - ye devagaNa bahuta prakArake rasose saMyukta, vicitra rUpa vAle aura amRtake sadRza uttama ra, ka.zrA /paM sadAsukha dAsa/116/173/15 vyavahArameM pUjanake pA~ca bhojya padArthoMse (naivedyase) jinendra pratimAoMkI pUjA karate hai / 108 aMganikI pravRtti dekhiye hai-AhvAnana 1; sthApanA 2, saMnidhikaraNa (j.p./5/116)| 3; pUjana 4, visarjana / vasu zrA./434-435 dahi-duddhasappimissehi kalamabhatte hi bahuppayA- 2. pajA dinameM tIna bAra karanI cAhie rehi| tevadvi-vijaNehi ya bahuvihapakkaNNabheehiM / 434 / ruppaya-suvaNNa sA. dha /2/25. bhaktyA grAmagRhAdizAsana vidhA dAnaM trisandhyAzrayA kasAithAli Nihie hi vivihbhkkhehi| pujja vitthArijjo bhattIe sevA sve'pi gRhe'rcana ca yaminA, nityapradAnAnugam / 25 / - zAstrokta jiNidapayapurao 1435 // ma cA~dI, sonA, aura kAMse AdikI vidhise gA~va, ghara, dukAna AdikA dAna denA, apane gharame bhI arithAliyomeM rakhe hue dahI, dUdha aura ghIse mile hue nAnA prakArake hantakI tInoM sandhyAomeM kI jAnevAlI tathA muniyoko bhI cAvaloke bhAtase, tiresaTha prakArake vyaMjanoMse tathA nAnA prakArakI AhAra dAna denA hai bAdameM jisake, aisI pUjA nityamaha pUjA kahI jAtivAle pakavAnose aura vividha bhakSya padArthoMse bhaktike sAtha gayI hai // 25 // jinendra caraNo ke sAmane pUjana kre|434-435 3. rAtriko pUjA karanekA niSedha ra. ka zrA/pa. sadAsukha/116/166/17 koI aSTa prakAra sAmagrI banAya caDhAvai, keI sU kA jaba, gehU~, canA, makkA, bAjarA, uDada, mUMga, moTha lA.. sa /6/187 tatrArddha rAtrake pUjA na kuryAdaItAmapi / hiMsAhetoravazya ityAdi caDhAvai, keI roTI, rAbaDI, bAvaDIke puSpa, nAnA prakArake syAdrAtrau pUjAvivarjanam // 1871 =AdhI rAtake samaya bhagavAna hare phala, tathA dAla-bhAta aneka prakArake vyaMjana caDhAveM / keI mevA, arahanta devakI pUjA nahI karanI cAhie kyoMki AdhI rAtake samaya motinIke puSpa, dugdha, dahI, ghI. nAnA prakArake ghevara, lADU, peDA, pUjA karanese hiMsA adhika hotI hai| rAtrimeM jIvokA saMcAra adhika barphI, pUDI, pUvA ityAdi caDhAvai hai / hotA hai, tathA yathocita rItise jIva dikhAI nahIM paDate, isalie rAtrimeM pUjA karanekA niSedha kiyA hai (ra. ke. zrA./paM. sadAsukha dAsa/ 5. sacitta va acitta dravya pUjAkA samanvaya 114/171/1) / ti.p/3/221...| amayAdo muhurehi NANAvihadivyabhakkhe hi / 225 // mo.mA.pra.6280/2 pApakA aMza bahuta puNya samUha viSa doSake artha ___- amRtase bhI madhura divya naivedyose 1225 / ... nAhIM, isa chalakari pUjA prabhAvanAdi kAryanivirSe rAtrivirSe ni. sA./675 divaphalapuSphahatthA // 17 // - divya phala puSpAdi pUjana dIpakAdikari vA anantakAyAdikakA saMgraha kari bA ayatnAcAra dravya hasta virSe dhAre haiN| (arthAta-devoMke dvArA grAhya phala puSpa pravRttikari hiMsAdika rUpa pApa tau bahuta upajAve, ara stuti bhakti divya the|) Adi zubha pariNAma nivirSe pravarte nAhI,vA thore pravarte,so ToTA ghanA ra. ka. zrA/paM. sadAsukha dAsa/116/170/8 yahA~ jinapUjana sacitta- naphA thorA vA naphA kiGga naahiiN| aisA kArya karaneme to burA hI dravyanita hU~ ara acitta dravyanita hU~.. kariye hai| do prakAra Agama dIkhanA hoy| kI AjJA-pramANa sanAtana mArga hai apane bhAvanike adhIna puNyabandha- 4. cAvaloMmeM sthApanA karanekA niSedha ke kAraNa hai| yahA~ aisA vizeSa jAnanA jo isa duSamakAlameM vikalatraya jIvanikI utpatti bahuta hai| tAtai jJAnI dharmabuddhi hai vasu. zrA./385 hUMDAvasappiNIe viiyA ThavaNA Na hodi kaayvvaa| loe te to pakSapAta chAMDi jinendrakA prarUpaNa ahiMsA dharma grahaNa kari kuliMgamaimohie jado hoi saMdeho / 385 / - huMDAvasarpiNI kAla meM jetA kArya karo tetA yatnAcAra rUpa jIva-virAdhanA TAli karo dUsarI asadbhAva sthApanA pUjA nahIM karanA cAhie, kyoMki, kuliMgaisa kalikAla meM bhagavAnakA prarUpaNa naya vibhAga to samajhe nAhIM... matiyose mohita isa lokameM saMdeha ho sakatA hai| (ra. ka. zrA./ apanI kalpanA hI te yatheSTa pravarte hai| paM. sadAsukha daas/116/173/7)| ra. ka. pA./paM sadAsukha dAsa/116/172/21 sthApanAke pakSapAtI sthApanA 6. nirmAlya dravyake grahaNakA niSedha binA pratimAkA pUjana nAhIM kreN| bahuri jo pIta tandulanikI ni. sA./mU./32 jiNuddhArapattiTThA jiNapUjAtitthavaMdaga visyN| dhaNaM atadAkAra sthApanA hI pUjya hai to tina pakSapAtInike dhAtu pASANajo bhujaI so bhujai jiNadiThTha NarayagayaduvaM / 322 = zrI jina kA tadAkAra pratibimba sthApana karanA vyartha hai| tathA akRtrima cailyAlayake pratibimba anAdi nidhana hai tinameM ha pUjyapanA mandirakA jIrNoddhAra. jinabimba pratiSThA, mandira pratiSThA, jinendra bhagavAna kI pUjA, jina yAtrA, rathotsava aura jina zAsanake Aya nAhIM rhaa| tanokI rakSAke lie pradAna kiye hue dAnako jo manuSya lobhavaza 5. sthApanAke vidhi niSedhakA samanvaya grahaNa kare, usase bhaviSyavameM honevAle kAryakA vidhvasa kara apanA svArtha siddha kare to vaha manuSya narakagAmI mahApApI hai| ra. ka. pA./pa.sadAsukha/116/173/24 bhAvanike joDake arthi AhvAna nAdikameM puSpa kSepaNa kariye hai, puSpani // pratimA nahIM jAne / e to rA vA /6/22/4/528/23 cetyapradezagandhamAlyadhUpAdimoSaNa...azubhasya AhvAnanAdikanikA saMkalpa puSpAMjali kSepaNa kariye hai| pUjanameM nAmna Asrava / pATha racyA hoya to sthApanA kara le nahIM hoya to nAhIM kreN| rA.vA /6/27/1/531/33 devatAnivedyAnivedyagrahaNa ( antraaysyaasrvH)| anekAMtinikai sarvathA pakSa naahiiN| =1. mandirake gandha mAnya dhUpAdikA curAnA, azubha nAmakarmake 1. pUjAke sAtha abhiSeka va nRtya zAna AdikA vidhAna AsavakA kAraNa hai| 2 devatAke lie nivedita kiye yA anivedita kiye gaye dravyakA grahaNa antarAya karmake AslavakA kAraNa hai| ti. pa./8/584-587 khIraddhisalilapUridakaMcaNakalasehi aha saha(ta saa./4/56)| sse hiN| devA jiNAbhiseyaM mahAvibhUdIe kurvati // 5841 bajjatesa jainendra siddhAnta koza
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUjA maddala jaya TApaDahakAhalAdIsuM divvesuM turesu te tiNapUja pakuti 18 bhiMgAra kalasappaNachattattayacamarapahudidavvehi / pUja kADhUNa tado gadhIhi accati // 386 to hariNa rANAviyAI divvAI | bahurasabhAvajudAi Naccati vicitta bhagIhi 1587 | ukta (vaimAnika) deva kSIrasAgara ke jalase pUrNa eka hajAra ATha suvarNa kalazoke dvArA mahAvibhUtike sAtha jinAbhiSeka karate hai / 5841 maIla, jayaghaMTA, paTaha aura kAhala Adika divya vAditro ke bajate rahate ve nijako karate haiM / ukta deva zRMgAra kalaza, darpaNa, tIna chatra aura cAmarAdi dravyoMse pUjA karake pazcAt jala, gandhAdikase arcana karate hai |586 | tatpazcAt harSa se deva vicitra zailiyose bahuta rasa va bhAvose yukta divya nAnA prakArake nATakoko karate hai / uttama rahanose vibhUSita divya kanyAe~ vividha prakArake svIko karatI hai / antameM jinendra bhagavAn ke caritoMkA abhinaya karatI hai / (5/114), ( ti pa / 3 / 218-227), ( ti pa /5/104-116); (aura bhI de 0 pUjA/4/3) / * 7. dravya va bhAva donoM pUjA karanI yogya haiN| agA / 12 / 15 kurvata pUjA jinAnA jinnA na vidyaiye loke durlabha vastu puujitm||12|| jItA hai sasAra jinane aise jina devanika dravya bhAvakari doU hI prakAra pUjA ko karatA jo puruSa ko isoka paralokavi uttama vastu durlabha nAhIM / 950 8. pUjA vidhAna meM vizeSa prakArakA kriyAkANDa 1 ma pU. 38 / 01-05 rAtrArcanAdidhI patra ptrmaanvit| jinA mabhita sthApya samaM puNyAgnibhistribhi. 171| trayo'gnayo'rha dugaNavo me hutAste praNetA sidvAvidha pAyA 15. AhutirmantrapUrvakA vidheyA vibhi ISyaiH puMstropatikAmyayA 19 sammanyAstu yathAnnAma vakSyI'nyatra parvaNi / saptadhA pIThikAjAtimantrAdipravibhAgataH // 74 // viniyogastu sarvAsu kriyAsveSA mato jine / avyAmohAdatastajjJai. prayojyAsta upAsakai 75 = isa AdhAna ( garbhAdhAna ) kriyAkI pUjA jinendra bhagavAnkI pratimA dAhinI ora tIna caka, baoNyoM aura tIna chatra aura sAmane tIna pavitra agni sthApita kareM 1991 arhanta bhagavAn (tIrthaMkara) nirvANake samaya, gaNadhara devoke nirvANake samaya aura sAmAnya kevaliyoMke nirvANake samaya jina agniyo meM homa kiyA gayA thA aisI tIna prakArakI pavitra agniyA~ siddha pratimAkI devIke samIpa taiyAra karanI cAhie 102 prathama hI arhata devakI pUjA kara cukane ke bAda zeSa bace hue dravyase putra utpanna honekI icchAkara mantrapUrvaka una tIna agniyo AvRti karanI cAhie |73 / una Ahutiyo ke mantra pIThikA mantra, jAtimantra Adike bheda se sAta prakAra ke hai | 74| zrI jinendra devane inhIM mantroMkA prayoga samasta kiyAoM (pUjA vidhAnAdine mAyA hai| isalie usa viSaya jAnakAra zrAvakoko vyAmoha (pramAda) chor3akara una mantrokA prayoga karanA cAhie 175 | ( aura bhI dekho yajJameM ArSa yajJa); (ma. pu / 47 / 347-354) / ma. 5 / 40/80-81 siyApasiMnidhau mantrAn japedapTosaraM zatam / gandhapuSpAkSatArghAdi nivedanapura saram 1501 siddha vidyastato mantrairebhiH karma samAcaret / zuklavAsAH zuciryajJopavItyavyagramAnasaH // 81 // - siddha bhagavAnkI pratimAke sAmane pahale gandha, puSpa, akSata aura argha Adi samarpaNa kara eka sau ATha bAra ukta mantroMkA japa karanA cAhie |0| tadanantara jise vidyAe~ siddha ho gayI haiM, jo sapheda vastra pahane hai, pavitra hai, yajJopavIta dhAraNa kiye hue hai, jisakA citta AkulatAse rahita hai aisA dvija ina mantroMse samasta kriyAe~ kare / 81) bhA0 3-11 81 pUjyapAda 30 agni gArhapatya Adi tIna agniyakA nirdeza va unakA upayoga / 9. gRhasthoMko pUjAse pUrva snAna avazya karanA cAhie tilaka campU 328 snAnaM vidhAya vidhivatkRtadevakArya vivekI puruSako snAna karaneke pazcAta zAstrokta vidhi se Izvara bhakti (pUjAabhiSekAdi) karanI caahie| (rA. paM. sadAsukha dAsa / 196/ 168/14) / carcA samAdhAnakAnaM kevalajJAnakI sAkSAtpUjA vinhona nAhI. pratimA pUjApUrvaka hI kahI hai (aura bhI de0 snaam)| pUjAkalpa - de0 pUjApATha / S pUjApATha jaina AmnAyameM pUjA vidhAnAdi sambandhI kaI racanAe~ prasiddha hai--10 AcArya pUjyapAda (1005) kucha jainAbhiSeka 2. abhayanandi ( I0 za0 10-19) kRta zreyovidhAna / 3 A0 abhayanandi ( I0 za0 10-19) kRta pUjAkalpa / 4 A0 indranandi (I0 za0 10-11) kRta akurAropaNa . 0 indranandi (I0 0 10-11) kRta pratimAsaMskArAropaNa / 6. A0 indranandi ( I0 za0 10-11 ) kRta mAtRkA yantra pUjA 17. A0 indranandi ( I0 za0 10-11) kRta zAnticakrapUjA / 8 0 nayanandi ( I0 613-1043) kRta sakala vidhi vidhAna A0 zrutasAgara (I0 1447-1923) kR vikrAka pUjA 10 A0 sAgara (10 1480 1523) kRta taskandhA / (eft./8/201 11. A0 magliSeNa ( I0 1128 ) dvArA viracita jvAlinI karapa | 12. A0 makliSeNa (I0 1128) dvArA viracita padmAvatI kalpa / 13. A0 makliSeNa ( I0 1128) dvArA viracita vajrapaMjara vidhAna / 14. pa. AzAdhara ( I0 1173-1243) dvArA racita jinayajJa kalpa / 15 paM. AzAghara (I0 1173 - 1243) dvArA racita nityamahodyota / 16. A0 padmanandi ( I0 1280 - 1330) kRta kalikuNDapArzvanAtha vidhAna / 17. A0 padmanandi ( I0 1280- 1330 ) kRta devapUjAdi / 18. paM. AzAdharake nirayamahodyotapara A0 sAgara (I0 14031533) kRta mahAbhiSeka TIkA / 16. kavi devI dayAla ( I0 17551767) dvArA bhASAmeM racita caubIsI pATha / 20 kavi vRndAvana (I0 1711-1848) dvArA bhASAmeM racita caubIsI pATha / 21. kavi vRndAvana ( I0 1711-1848) dvArA hindI bhASAmeM racita samavasaraNa pUjApATha " 22. paM satalAla ( I0 za0 17-18) dvArA bhASA chandomeM racita siddhacakra vidhAna, jo zrI jinasenAcArya dvArA mahApurANa meM racita jina sahasranAmake AdhArapara likhA gayA hai / 23. pa. saMtalAla ( I0 za0 10-10 dazalakSaNa jaga 24. paM. sadAsukha (30 2013 - 1863) kRta nitya pUjA / 25. paM. pannAlAla ( I0 1713-1863) kRta hindI bhASAmeM racita sarasvatI pUjA 26 pa manaraMga lAla (30 1000) dvArA racita bhASA chanda baddha caubIsI pATha pUjA / 27 pa manara ga lAla ( I0 1763 - 1843 ) dvArA racita saptaRddhipUjA / pUjyapAda Apa karNATaka dezastha 'kole' nAmaka grAma mAdhaya bhaTTa nAmaka eka brAhmaNake putra the / mAtAkA nAma zrIdevI thaa| sarpake mu~hameM pha~se hue meDhakako dekhakara Apako vairAgya AyA thaa| Apake sambandha meM aneka camatkArika intukathAe~ pracalita hai| agrokta zilAlekha ke anusAra Apa pA~vameM gaganagAmI lepa lagAkara videha kSetra jAyA karate the / zravaNabelagolake nimna zilAlekha naM0 108 ( za. saM. 1135 ) se patA calatA hai ki Apake caraNa prakSAlanake jala ke sparzase lohA bhI sonA bana jAtA thA jaise zrIjyapAdamunirapratimoSadhiyA dehavarzamAtraH / tpAdasparzarzaprabhAvAtkAlAyasaM kila tadA kanakIcakAra / ghora tapazcaraNa Adi ke jainendra siddhAnta koza
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUti pUrNabhadrakUTa dvArA Apake netrokI jyoti naSTa ho gayI thii| zAntyaSTakake pAThase vaha puna pragaTa ho gii| ApakA asalI nAma devanandi hai| nandisagha kI paTTAvalI ke anusAra Apa yazonandi ke ziSya hai (de itihAsa 7/3) buddhi kI prakharatA se Apa jinendrabuddhi aura devoM ke dvArA pUjitacaraNa hone se pUjyapAda kahalAte the| Apake dvArA racita nimna kRtiyAM hai -1 jainendra vyAkaraNa, 2. mugdhabodha vyAkaraNa, 3. zabdAvatAra, 4. chandazAstra, 5 vaidyasAra (vaidyakazAstra), 6 sarvArtha siddhi, 7 iSTopadeza, 8 samAdhizataka, 6. sArasaMgraha, 10 janmAbhiSeka, 11 dazabhakti, 12 zAntyaSTaka / samaya-paTTAvalI meM za sa. 252-308 (vi 387-443) (de itihAsa/0/2), kothavi. 735, premIjI-vi za6, AI.esa pavate-vi. 527, mukhtAra sAhaba-gagarAja duvinIta (vi. 500-535) ke guru tathA inake ziSya vaz2anandinandi ne vi526 meM draviDasaMgha kI nIva DAlI isaliye vi za.6, yudhiSThara mImAsA-jainendra vyAkaraNa meM likhita mahendrarAja vi. 470-522 ke gupta vazIya candragupta dvi0 the isaliye vi za 5 kA anta aura 6 kA pUrva / pa. kailAzacanda isase sahamata hai (jai /2/262-264) DA nemicanda ne inhe vi za 6 meM sthApita kiyA hai / (tii./2/225)| pUti-AhArakA eka doSa-de0 AhAra/II/4/4 / pUtika-vasatikAkA eka doSa-de0 vasatikA / -de0 krm/113| jJA0/26/4 dvAdazAntAtsamAkRSya ya samIra prapUryate / sa pUraka iti jJeyo vAyuvijJAnako vidai. 4 = dvAdazAnta kahie tAluveke chidrase athavA dvAdazabagula paryantase vaicakara pavanako apanI icchAnusAra apane zarIrame pUraNa krai, usako vAyuvijJAnI paNDitone pUraka pavana kahA hai|4| * puraka prANAyAma sambandhI viSaya-de0 prANAyAma / gye| buddha kahate haiM ki vaha marakara avIci narakameM gyaa| (da, sA./ pra 32-34/premiijii)|3 da. sA./pra 52 para 4. vAmadeva kRta saMskRtabhAvasaMgrahakA eka nimnauddharaNa hai..... vIranAthastha saMsadi / 185 / jinendrasya dhvanigrAhibhAjanAbhAvatastata / zakreNAtra samAnIto brAhmaNo gotamAbhidha / 16 / sadya' sa dIkSitastatra sadhvane' pAtratA yyau| tata devasabhA tyaktvA niryayau maskarI muni / 17 / santyasmAdadayo'pyatra munayaH zrutadhAriNa / tAstyaktvA sadhvane' pAtramajJAnI gotamo'bhavata 1880 sacintyaivaM krudhA tena durvidagdhena jalpitam / mithyAtva karmaNa' pAkAdajJAnatvaM hi dehinAm 184aa heyopAdeyavijJAna dehinA nAsti jaatucit| tasmAdajJAnato mokSa iti zAstrasya nizcaya / 110 = vIranAtha bhagavAnke samavazaraNameM jaba yogya pAtrake abhAvameM divyadhvani nirgata nahIM huI, taba indra gotama nAmaka brAhmaNako le aaye| vaha usI samaya dIkSita huA aura divya dhvaniko dhAraNa karanekI usI samaya usameM pAtratA A gayI, isase maskari-pUraNa muni sabhAko choDakara bAhara calA aayaa| yahA~ mere jaise aneka bhUtadhArI muni hai, unhe choDakara divyadhvanikA pAtra ajJAnI gotama ho gayA, yaha socakara use krodha A gyaa| mithyAtva karmake udayase jIvadhAriyo ko ajJAna hotA hai| usane kahA dehiyoko haiyopAdeyakA vijJAna kabhI ho hI nahIM sktaa| ataeva zAstrakA nizcaya hai ki ajJAnase mokSa hotA hai| pUraNakazyapakA matausake matase samasta prANI binA kAraNa acche-bure hote hai| saMsArameM zakti sAmarthya Adi padArtha nahIM hai| jIva apane adRSTake prabhAvase yahA~-vahA~ saMcAra karate hai| unhe jo sukha-dukha bhogane paDate hai, ve saba unake adRSTapara nirbhara hai| 14 lAkha pradhAna janma, 500 prakArake sampUrNa aura asampUrNa karma, 62 prakArake jIvanapatha, 8 prakArakI janmakI tahe. 4600 prakArake karma, 4600 bhramaNa karanevAle saMnyAsI, 3000 naraka, aura 84 lAkha kAla hai| ina kAloke bhItara paNDita aura mUrkha sabake kaSToMkA anta ho jAtA hai| jJAnI aura paNDita karmake hAtha se chuTakArA nahI pA skte| janmakI gatise sukha aura dukhakA parivartana hotA hai| unameM hrAsa aura vRddhi hotI hai / pUrimadravya nikSepa-de0 nikSepa/5/6 / pUrNa-1. kSaudravara samudrakA rakSaka vyantaradeva (ti pa.)-de0 vyaMtara/4, 2 ikSuvara dvIpakA rakSaka vyantaradeva ( ha. pu.)-de0 vyaMtara/4 / pUrNadhana-pa. pu/5zloka vijayArdhakI dakSiNa zreNI meM cakravAla nagarakA vidyAdhara rAjA thaa| rAjA sulocanake dvArA apanI putrI isako na dekara sagara cakravartIko diye jAnepara, isane rAjA sulocanako mAra diyaa| (77-80) aura svayaM usake putra dvArA mArA gayA (86) / isIke putra meghavAhanako rAkSasoke indra dvArA rAkSasa dvIpakI prApti huI thI, jisakI santAnaparamparAse rAkSasavaMzakI utpatti huI-(de0 itihaas/7/12)|| pUrNaprabha-uttara kSaudravara samudrakA rakSaka vyantara deva (ti pa )-de0 vyaMtara/4; 2. ikSuvara dvIpakA rakSaka vyantara deva (ha. pU.)-de0 vyNtr/4| pUrNabhadra-yakSa jAtike vyantara devokA eka bheda-de0 yakSa; 2. ina yakSa jAtike devoMne bahurUpiNI vidyA siddha karate samaya rAvaNakI rakSA kI thii| 3 ha.pa/43/146-158 ayodhyA nagarIke samudradatta seThakA putra thaa| aNuvrata dhAraNa kara saudharmasvarga meM utpanna huaa| yaha kRSNake putra pradyumnakumArakA pUrvakA pA~cavA~ bhava hai|-de0 pradya mna / pUrNabhadrakUTa-1. vijayAdha parvatastha eka kUTa - de0 loka/1/4 / 2 mAlyavAn parvatastha eka kUTa-de0 lok/5/4| pUraNa antara pUraNakaraNa-de0 antrkrnn/2| pUraNakAla-de0 kaal/16/2| pUranakazyapa-pUrana kazyapakA paricaya-1. bauddhagrantha mahAparinirvANa sUtra, mahAvagga, audivyAvAhana Adike anusAra yaha mahAtmA buddhake samakAlIna 6 tIrtha karomese eka the| eka mleccha strIke garbhase utpanna hue the| kazyapa inakA nAma thaa| isase pahale 66 janma dhAraNa karake aba inakA sauvA janma huA thA isIlie inakA nAma pUrana kazyapa par3a gayA thaa| gurupradatta nAma dvArapAla thaa| vaha nAma pasanda na AyA / taba guruse pRthaka hokara akelA vaname nagna rahane lage aura apaneko sarvajJa va ahaMta Adi kahane lge| 500 vyakti unake ziSya ho gye| bauddhoke anusAra vaha avIci nAmaka narakake nivAsI mAne jAte hai| suttapiTakake doghanikAya (bauddhagrantha ) ke anusAra vaha asama meM pApa aura satkarma me puNya nahIM mAnate the| kRta karmokA phala bhaviSyatmeM milanA prAmANika nhiiN| bauddha matavAle ise makhali gozAla kahate hai| 2. zvetAmbarIsUtra 'uvAsakadasAga ke anusAra vaha zrAvastIke antargata zaravaNake samIpa utpanna huA thaa| pitAkA nAma 'makhali' thaa| eka dina varSAme isake mAtA-pitA donoM eka gozAlameM Thahara gye| unake putrakA nAma unhoMne gozAla rkhaa| apane svAmIse jhagaDakara vaha bhaagaa| svAmIne vastra kheMce jisase vaha nagna ho gyaa| phira vaha sAdhu ho gyaa| usake hajAro ziSya ho parNabhadra mAna bahurUpiNa amana utpanna pradAna / jainendra siddhAnta koza
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ pUrNabhadradeva pUrNabhadradeva - vijayArdha parvatastha pUrNabhadra kUTakA svAmI deva 0 loka2/462. vanasya pUrNabhaTakA rakSaka eka deva - de0 loka / 5/4 / *1 pUrNAMka - Integar (pa. 5/pra.28 ) / pUrNimA - candramAke bhramaNa se pUrNimA prakaTa honekA krama - 30 jyotiSI/2/8 / pUrva kAlakA pramANavizeSa - de0 gaNita //1/4 | pUrvakRSTi - de0 kRSTi -- pUrvagata -- 1. dRSTi pravAda agakA cauthA bheda - de0 zrutajJAna /III/1 / 2. gha. 1/1,1,2/114/7 puvvANa gayaM patta-putra saruva vA puvvagayamidi / =jo pUrvoko prApta ho, athavA jisane pUrvoke svarUpako prApta kara liyA ho use pUrvagata kahate hai| pUrvajJAna - de0 zrutajJAna / 111/ pUrvacarahetu- -de0 hetu / --- pUrvadizA -- pUrva dizAkI pradhAnatA - de0 dizA / pUrva mImAMsA - 0 darzana / pUrvavat anumAna de0 anumAna/1 pUrvavid - sa. si./6/27/453 /4 pUrva vida... zrutaketra lina ityarthaM / "pUrva arthAvalI (rA.vA./6/20/2/632/30) | rA. bA. hi. /6/27/04 pramatta apramatta muni bhI pUrva yezA hai| pUrvavideha - 1 sumeru parvatakI dizAmeM sthita kacchAdi 16 kSetroko pUrva videza kahate haiN| 2. niSedha va nIla parvatastha eka kUTa va usakA svAmI deva - de0 loka / 7 2 saumanasa gajadantastha eka kUTa va usakA rakSaka deva - de0 loka / 7 / pUrva samasajJAna0/II/ 1 pUrvaM stuti - - vasatikAkA eka doSa-de0 vasatikA AhArakA eka doSa -- de0 AhAra / I 1 /4/4 pUrva spardhaka 0 ska pUrvAMga - -kAlakA eka pramANa vizeSa - de0 gaNita / I / 1/4 pUrvAnupUrvI - de0 AnupUrvI / pUrvApara saMbaMdha - de0 saMbaMdha pUrvAbhAdrapada - eka nakSatra - de0 nakSatra / pUrvASADha eka na0 nakSatra D pUSamAMDo - bhagavAnneminAthakI zAsaka pakSI0 yakSa pRcchanAsa. si./6/25/443/4 sazayacchedAya nizcitatA dhAnAya vA parAnuyoga pRcchanA / * saMzayakA uccheda karaneke lie athavA nizcita balako puSTa karaneke lie prazna karanA pRcchanA hai / (rA. vA / 1/23/2/624/19) (sA./7/10); ( ana.dha. /0/04 ); (gha14/26.13/6/3) / rA. bA./6/27/2/624/19 bAramonnatiparAtisaMdhAnIpAsarSaprahasa nAdivivarjita' saMzayacchedAya nizcitabalAdhAnAya vA granthasyA sya tadubhayasya vA paraM pratyanuyoga pRcchanamiti bhAvyate / - Aramo prati parAtisamdhAna paropahAsa saMgharSa aura prahasana Adi doSo rahita ho sAyada yA nirNayako pRSTike lie grantha artha yA ubhayakA dUsarese pUchanA pRcchanA hai| (cAsA / 122 / 1) / 83 pRthivI dha. 1/4.1.55/262/8 tatva Agane amuriyA vA upajogo - Agamame nahI jAne hue artha ke viSaya pUchanA bhI upayoga hai| pucchanI bhASA 30 bhASA pRcchAvidhi / 10/12/20/285/6 dravya-guNa-paryaya-vidhi = niSedhaviSayaprazna pRcchA, tasyA. krama akramazca akramaprAyazcita ca vidhIyate asminniti pRcyAnidhi shrutm| athamA pRSTo sAvidhIyate yate'sminniti pRcdAnidhi evaM pR vibhitti gii| vidhAnaM vidhi yA vidhi pRSAvidhi sa viziSyate'neneti vidhivizeSa adAcAryopAdhyAyasAdhavo'nena prakAreNa praSTavyA praznabhaGgAzca iyanta eveti yata siddhAnte nirUpyante tatastasya pRcchAvidhivizeSa iti saMjJetyukta bhavati / 1 dravya guNa aura paryAyake vidhi niSedha viSayaka praznakA nAma pRcchA hai| usake krama aura akramakA tathA prAyazcittakA jisameM fair fayA jAtA hai vaha pRcchA vidhi arthAt zruta hai 2 athavA pUchA gayA artha pRthchA hai, vaha jisame nihita kI jAtI hai arthAt kahI jAtI hai vaha pRthyAvidhi hai| isa prakAra pRthyAvidhikA kthana kiyaa| vidhAna karanA vidhi hai pRcchAkI vidhi vidhi hai| vaha jisake dvArA vizeSita kI jAtI hai yaha pRthAvidhi vizeSa hai| arihanta AcArya, upAdhyAya aura sAdhu isa prakArase pUche jAne yogya hai tathA znoke bheda itane hI hai. ye saba cU~ ki siddhAntameM nirUpita kiye jAte hai ata usakI pRcchA - vidhivizeSa yaha saMjJA hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai / pRtanA - senAkA eka aMga - de0 senA / - pRthaktva 1 anyAya ke artha / pra. sA./ta.pra / 106 pravibhaktapradezatvaM hi pRthaktvasya lakSaNam / ( bhinna) pradezatva pRthaktvakA lakSaNa hai / i.sI./48/203/6 dravyaguNaparyAyANAbhi pRthak = dravya, guNa aura paryAyake bhinnapaneko pRthaktva kahate hai / 2. ekase naukebIcakI gaNanA sa. si / 2 / 8 / 34 /4 pRthaktvamityAgamasaMjJA tisRNA koTInAmuparinavAnAmadha' / = pRthaktva yaha Agamika saMjJA hai| isase tIna se Upara aura nau ke nIce madhyakI kisI sakhyAkA bodha hotA hai / * vibhakta bhagyate / zukladhyAna / pRthaktva vikriyA - de0 vikriyA / pRthaktva vitarka vicAra de0 pRthivI ca parvatanivAsinI kumArI devI03/13 pRthivI - yadyapi loka meM pRthivIko tattva samajhA jAtA hai, parantu jaina darzanakArone ise bhI ekendriya sthAvarakI koTi meM ginA hai / isI avasthA bhedase usake kaI bheda ho jAte hai isake atirikta yaugika anuSThAnome bhI vizeSa prakArase pRthivI maNDala yA pArthaveyI dhAraNAkI kalpanA kI jAtI hai| sAta narakokI sAta pRthiviyoke sAtha nigoda milA denese ATha pRthiviyoM kahI jAtI hai ( 60bhUmi) siddhalokako bhI aSTama bhUmi kahA jAtA hai |taa hai| pRthivI sAmAnyakA lakSaNa de0 bhUmi / 1 / - 1. pRthivIke bheda 1. kAyikAdi cAra bheda / sasi /2/11/102/3 pRthivyAdInAmArSe cAturvidhyamukta pratyekam / tatkathamiti cet ucyate pRthivIpRthivIkAya pRthivIkAyika jainendra siddhAnta koza
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ pRthivI pRthivI pRthivIjIva ityAdi 1-prazna-ArSa meM pRthivI Adika alaga-alaga cAra prakArake kahe haiM. so ye cAra-cAra bheda kisa prakAra prApta hote hai| uttara-pRthivI, pRthivIkAya, pRthivIkAyika aura pRthivIjIva ye prathivIke cAra bheda hai| (rA, vA./2/13/1/627/22), (go. jI./ jii.pr/182/466/8)| 2. miTTI Adi aneka bheda ma. A./206-207 puDhavI ya bAlugA sakkarA ya ubale silA ya loNe ya / aya taMva tau ya sIsaya ruppa suvaNNe ya vaire ya / 206 / haridAle higulae maNosilA sassagajaNa pavAle yA abhapaDalagbhavAlu ya vAdarakAyA maNividhIyA / 2071 gomajhage ya rujage aMke phalahe ya lohidake yA cadappabha verulie jalakaMte sUrakaMte ya 12080 geruya cadaNa vavvaga vagamoe taha masAragallo yA te jANa puDhavijIvA jANittA pariharedabbA / 20 / / -1. miTTI Adi pRthivI, 2. bAlU, 3. tikona caukona rUpa zarkarA, 4. gola patthara, 5 baDA patthara, 6. samudrAdikA lavaNa (namaka), 7. lohA, tA~bA, 6. jastA, 10. sIsA, 11, caoNdI, 12 sonA. 13. hIrA, 14 haritAla, 15. iMgula, 16. mainasila, 17 harAra gavAlA sasyaka, 18. suramA, 16. mUMgA, 20. bhoDala (abarakha), 21 camakato reta, 22, gorocana vAlI karketanamaNi, 23. alasI puSpavarNa rAjavartakamaNi, 24. pulakavarNamaNi, 25, sphaTika maNi, 26 padmarAgamaNi, 27. candrakAtamaNi, 28 vaiDUrya (nIla) maNi, 26. jalakAMtamaNi, 30. sUryakAMta maNi, 31. gerUvarNa rudhirAkSamaNi, 32 candanagandhamaNi, 33. vilAvake netrasamAna marakatamaNi, 34 puravarAja, 35 nIlamaNi, tathA 36. vidrumavarNavAlI maNi isa prakAra pRthivIke chattIsa bheda hai| inameM jIvoM ko jAnakara sajIvakA tyAga kare / 206-206 / (pa.sa./prA./2/77), (dha.1/1,1,42/gA. 146/ 272), (ta.sA /2/58-62): (paM.sa./saM./2/155); (aura bhI de0 citrA) bhAva', bhAvini bhUtavadupacAratasteSAmapi tadavyapadezopapatte / athavA pRthivIkAyikanAmakarmodayavazIkRtAH pRthivIkAyikAH / - pRthivI rUpa zarIrako pRthivIkAya kahate hai, vaha jinake pAyA jAtA hai una jIvoko pRthivIkAyika kahate hai| prazna--pRthivIkAyikakA isa prakAra lakSaNa karanepara kArmaNakAyayogameM sthita jIvoke pRthivIkAya panA nahI ho sktaa| uttara-1. yaha bAta nahIM hai, kyo ki, jisa prakAra jo kArya abhI nahIM huA hai, usame yaha ho cukA hai isa prakAra upacAra kiyA jAtA hai, usI prakAra kArmaNakAya yogamaiM sthita pRthivIkAyika jIvoke bhI pRthivIkAyika yaha saMjJA bana jAtI hai| 2 athavA jo jIva pRthivIkAyika nAmakarmake udayake vazavartI hai unheM pRthivIkAyika kahate hai| 4. prANAyAma sambandhI pRthivI maNDalakA lakSaNa jJA./2/19 kSitibIjasamAkAnta dUtahemasamaprabham / syAdvajralAbchanopeta caturasra dharApuram // 16 // - kSitibIja jo pRthvI bIjAkSara sahita gAle hue suvarNa ke samAna pItarakta prabhA jisakI aura vajrake cinha saMyukta caukora dharApura arthAta pRthivImaNDala hai| jJA./26/24 dhoNAvivaramApUrya kiciduSNa purNdr.| vahatyaSTAchula. svastha' pItavarNaH zanai. zanai 124 - nAsikAke chidrako bhale prakAra bharake kucha uSNatA liye ATha aMgula bAhara nikalatA, svastha, capalatA rahita, manda-manda bahatA, aisA indra jisakA svAmI hai aise pRthivImaNDalake pavanako jAnanA / 24 // jJara./sA./57 / catuSkoNaM api pRthivI zveta jala zuddha candrAbhaM / 57 / - zveta jalavata zuddha candramAke sadRza tathA catuSkoNa pRthivI hai / 2. pRthivIkAyikAdi bhedoMke lakSaNa sa, si./2/13/172/4 tatra acetanA vaizrasikapariNAmanivRttiA kAThinya guNAtmikA pRthivii| acetanatvAdasatyapi pRthivInAmakarmodaye prathana kriyopalakSita veyam / athavA pRthivIti sAmAnyam, uttaratraye'pi sadabhAvAt / kAya' zarIram / pRthivIkAyikajIvaparityakta' pRthivIkAyo mRtamanuSyAdikAyavat / pRthivIkAyo'syAstIti pRthivIkAyika / tatkAyasaMbandhavazIkRta aatmaa| samavAptapRthivIkAyanAmakarmodaya kArmaNa kAyayogastho yo na tAvatpRthivIM kAyatvena gRhNAti sa pRthivIjIva / acetana honese yadyapi isameM pRthivI nAmakarmakA udaya nahI hai to bhI prathama kiyAse upalakSita honeke kAraNa arthAta vistAra Adi guNavAlI honeke kAraNa yaha pRthivI kahalAtI hai| athavA pRthivI yaha sAmAnya bheda hai, kyoki Ageke tIna bhedoMmeM yaha pAyA jAtA hai| kAyakA artha zarIra hai, ata. pRthivIkAyika jIvake dvArA jo zarIra chor3a diyA jAtA hai vaha pRthivIkAya kahalAtA hai| yathA mare hue manuSya AdikakA zarIra / jisa jIvake pRthivI rUpa kAya vidyamAna hai use pRthivIkAyika kahate hai| tAtparya yaha hai ki yaha jISa pRthivIrUpa zarIrake sambandhase yukta hai| kArmaNa yogameM sthita jisa jIvane jabataka pRthivIko kAya rUpase grahaNa nahI kiyA hai tabataka vaha pRthivIjIva kahalAtA hai| (rA. vA./2/13/1/127/ 23); (go. jI (jI pra./182/416/6) / 3. pRthivIkAyikAdike lakSaNoM sambandhI zaMkAsamAdhAna dha. 1/1,1,36/265/1 pRthivyeba kAya pRthivIkAya' sa eSAmastIti pRthivIkAyikA / na kAmaNazarIramAtrasthitajIvAnAM pRthivIkAyatvA 5. pArthivIdhAraNAkA kakSaNa jJA./37/4-6 tiryaglokasamaM yogI smarati kSIrasAgaram / nizabda zAntakallola hAranIhArasaMnibham / 4 / tasya madhye sunirmANaM sahasradalamambujam / smaratyamitabhAdIptaM drutahemasamaprabham / / abjarAgasamudbhUtakesarAlivirAjitam / jambUdvIpapramANaM ca cittabhramararabjakama 6 / svarNAcalamayI divyA tanna smarati karNikAm / sphuratpiGgaprabhAjAlapizagitadigantarAm / 7 / zaraccandranibhaM tasyAmunnataM hariviSTaram / tatrAtmAnaM sukhAsInaM prazAntamiti cintayet / / rAgadveSAdini shessklngkksspnnkssmm| u ktaM ca bhavodbhUtaM karmasaMtAnazAsane / / / prathama hI yogI tiryaglokake samAna ni.zabda, kallola rahita, tathA bharaphake sadRza sapheda kSIra samudra kA dhyAna kre|4| phira usake madhya bhAgameM sundara hai nirmANa jisakA aura amita phailatI huI dIptise zobhAyamAna, pighale hue suvarNa kI AbhAvAle sahasra dala kamalakA cintavana kare 15. usa kamalako kesarokI paMktise zobhAyamAna cittarUpI bhramarako raMjAyamAna karanevAle jambUdvIpake barAbara lAkha yojanakA citavana karai / tatpazcAta usa kamalake madhya sphurAyamAna pIta raMgakI prabhAse yukta suvarNAcalake samAna eka kaNikAkA dhyAna kare / 7 / usa karNikAmeM zarada candra ke samAna zvetavarNa eka U~cA sihAsana citavana / usameM apane Atmako sukha rUpa, zAnta svarUpa, kSobha rahita 8 tathA samasta karmoMkA kSaya karane meM samartha hai aisA cintavana karai |haa 6. anya sambandhita viSaya 1. pRthivImeM pudgalake sarvaguNoMkA astitv| -de0 pudgala/2 / 2. aSTapRthivI nirdesh| -de0 bhuumi/1|| 3. mokSabhUmi vA aSTama pRthivI -~de0 mokss/1| 4. naraka pRthivii| -de0 nrk| jainendra siddhAnta koza
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ pRthivI koMgaNi prakAra 5. sUkSma taijasakAyikAdikoMkA lokameM sarvatra avsthaan| -de0 suukssm/3| 6. bAdara taijasakAyikAdikoMkA bhavanavAsiyoMke vimAnoMmeM va narakoMmeM avasthAna / -de0 kAya/25 7. mArgaNAoMmeM bhAvamArgaNAkI iSTatA tathA vahA~ Ayake anusAra hI vyaya honekA niym| -de0 maargnnaa| 8. bAdara pRthivIkAyika nirvRtyaparyAptameM sAsAdana guNasthAnakI smbhaavnH| -de. jnm/4| 9. karmoMkA bandha udaya va sttv| -de0 vAha-vaha nAma / 10. pRthivIkAyika jIvoMme guNasthAna, jIvasamAsa, mArgaNA sthAna Adi sambandhI 20 prruupnnaaeN| -de0 sat / 11 pRthivIkAyika jIvoMkI sat (astitva), sakhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpa bahutva rUpa ATha prruupnnaaeN| -de0 vaha-vaha naam| pRthivI koMgaNi-aparanAma zrI puruSa-de0 zrI puruSa / pRthivIpAla-pAnIpatakA nivAsI thaa| vi. 1662 meM zruta paMcamI rAsakI racanA kii| (hi. jai. sA. i./135/kaamtaa)| pRthivIsiha-jayapura nresh| samaya-vi.sa.1827 (I0 1777); (mo. mA. pra./pra. 26/paM. paramAnanda shaastrii)| pRthu-kRSNake bhAI baladevakA 15vA~ putra -de. itihAsa/7/10 / paSTaka-saudharma svargakA 28 vA~ paTala va indraka -de0 svarga/5 / peya-ana. dha./7/13 jalAdikama peyaM / -jala, dugdhAdi padArtha peya kahe jAte hai / (lA. saM /2/17) / pezi-audArika zarIra meM mAMsa peziyoMkA pramANa-de0 audArika1/7 pappalAda-eka ajJAnavAdI-de0 ajJAnavAda / pazunya-rAvA./1/20/12/75/12 pRSThato doSAviSkaraNaM paizunyam / -pIchese doSa prakaTa karaneko paizunya vacana kahate hai| (dha. 1/1,1,2/ 116/12), (dha 1/4/1,45/217/3) / gha.6/4,2,8,10/285/5 pareSA krodhAdinA doSobhAvanaM paizunyam / krodhAdike kAraNa dUsaroke doSoko prakaTa karanA paizunya kahA jAtA hai| (go. jI./jI, pr./365/778/20)| ni. sA /tA. va 62 karNejapamukhavinirgata nRpatikarNAbhyarNagata caika- puruSasya ekakuTumbasya ekaprAmasya vA mahadvipatkAraNa vaca paizunyam / =cugalakhora manuSyake muMhase nikale hue aura rAjAke kAna taka pahu~ce hue, kisI eka puruSa, kisI eka kuTumba athavA kisI eka grAmako mahAvipattike kAraNabhUta aise vacana vaha paizunya hai| rA. vA. hi /6/11/100 paizunya kahiye para tai adekha sakA bhAvakari khoTI khnaa| potasa. si /2/33/160/1 kicitparivaraNamantareNa paripUrNAvayavo yoninirgatamAtra eva parispandAdisAmopetaH potaH / jisake saba avayava binA AvaraNake pUre hue haiM aura jo yonise nikalate hI halana-calana Adi sAmarthyase yukta hai use pota kahate hai| (rA. vA./2/ 33/3/144/1): (go. jI./jI. pra./4/2075) / * potaja janma viSayaka-de. jnm/2| potakarma-de nikSepa/4 / podana-bharatakSetrakA eka nagara-de0 manuSya/4 / ponna-kRSNarAja tRtIyake samayameM zAnti purANa jinAkSara mAle ke racayitA eka pratibhAzAlI kannaDa kvi| samaya-vi. 1026 (I0 672); (yazastilaka campU./pra. 20/paM. sundaralAla) (tI/4/307) / pauMDa-de0 puNddr| paura-saurASTra dezameM vartamAna porabandara (nemicarita/pra./premI) / pauruSa-de0 puruSArtha / pauruSeya-AgamakA pauruSeya va apauruSetvapanA-de0 Agama/6 / paulomapura-bharata kSetrakA eka nagara / sambhavata. vartamAna pAlamapura -de0 mnussy/4| prakaraNasama jAti-nyA suma. va TI/11/13/264 ubhayasAdhAta prakriyAsiddha prakaraNasama / 16 / anityazabda' prayatnAnantarIyakatvAda ghaTavadityeka pakSa pravartayati dvitIyazca nityasAdhAt / evaM ca sati prayatnAnantarIyakatvAditi hetura nityasAdhayeNocyamAnena hetau tadidaM prakaraNAnativRttyA pratyavasthAna prkrnnsmH| - ubhayake sAdharmyase prakriyAkI siddhi ho jAnese prakaraNa samA jAti hai| (kahIM-kahIM ubhayake vaidhaHse bhI prakriyAkI siddhi ho jAneke kAraNa prakaraNasama jAti mAnI jAtI hai|) / 16 / jaise-zabda anitya hai prayatnAnantarIyakatvase (prayatnakI samAnatA honese) ghaTakI naaii| isa rotise eka pakSako pravRtta karatA hai aura dUsarA nityake sAdharmya se zabdako nitya siddha karatA hai aisA honese prayatnAnantarIyakatva hetu anityatva sAdharmase kathana karanepara prakaraNako anattivRttise pratyavasthAna huA isalie 'prakaraNasama' hai| (zlo vA. 4/nyA./381-383/508-504) / prakaraNasama hetvAbhAsanyA sU./sU. va.TI./1/2/7/46 yasmAtprakaraNacintA sa nirNayArtha mapadiSTaH prakaraNasama / prajJApanaM tvanitya' zabdo nityadharmAnupalabdherityanupalabhyamAnaH so'yamaheturubhau pakSau pravartayannanyatarasya nirNayAya prklpte| -vicArake Azraya anizcita pakSa aura pratipakSako prakaraNasama kahate hai / 7 / jaise-kisIne kahA ki 'zabda anitya hai, nityadharmake jJAna na honese' yaha prakaraNasama hai| isase do pakSomeMse kisI pakSakA bhI nirNaya nahIM ho sktaa| jo do dharmoM meM ekakA bhI jJAna hotA ki zabda anitya hai ki nitya / to yaha vicAra hI kyo pravRtta hotA / (zlo vA. 4/nyaa./pu.4/273/426/16)| nyA. dI./3940/87/6 pratisAdhanapratiruddho hetuH prkrnnsm.| yathA... nyA. dI1386/RS/ pratimAna anitya zabdo nityadharmarahitatvAt iti| atra hi nityadharmarahitatvAditi hetu pratisAdhanena pratiruddhaH / ki tatpratisAdhanam / iti cet; nitya' zabdo'nityadharmarahitatvAditi nityatvasAdhanam / tathA cAsatpratipakSatvAbhAvAraprakaraNasamatvaM nityadharmarahitatvAditi heto| -virodhI sAdhana jisakA maujUda ho vaha hetu prakaraNasama athavA , satpratipakSa hetvAbhAsa hai| jaise zabda anitya hai, kyoki vaha nityadharma rahita hai yahA~ nityadharma rahitatva hetukA pratipakSI sAdhana maujUda hai| vaha pratipakSI sAdhana kauna hai| zabda nitya hai, kyoMki vaha anityake dharmoMse rahita hai isa prakAra nityatAkA sAdhana karanA usakA pratipakSa sAdhana hai| ata' asatpratipakSatAke na honese 'nitya dharmarahitatva' hetu prakaraNasama hetvAbhAsa hai| prakAra-paM.dha./pU./60 api cAza. paryAyo bhAgo hAro vidhA prakArazca / bhedazchedo bhaGga zabdAzcaikArthavAcakA ete 60) -aura aMza, jainendra siddhAnta koza
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakAraka sUri paryAya, bhAga, hAra, vidhA, prakAra tathA bheda, cheda aura bhaMga ye saba zabda eka hI artha ke vAcaka hai | 60| prakAraka sUri - de0 prakurtrI / prakAza- gha 1/1, 1,4/145/6 svato vyatirikta bAhyArthAvagati' prakAzaH / = - apane se bhinna bAhya padArthoMke jJAnako prakAza kahate hai / prakAza zaktisasA / A / pari / zakti naM 12 svayaM prakAzamAna vizadasvasaMvittimayI prakAzazakti / - apane Apa prakAzamAna spaSTa apane anubhavamayI prakAza nAmA bhArahavI zakti hai| prakoNaka- tri. sA / 475 seDhINaM viccAle puSkapaiNNaya iva dviyavimANA / hoti paNNaNAmA seDhidayahINarAsisamA | 475 / zreNI baddha vimAnoMke antarAsame bikhere hue puSpoko bhA~ti paMkti rahita jahA~ yahA~ sthita ho una vimAno ( vA bilo) ko prakIrNaka kahate hai / / 475 (tri sA./ 166 ) / dra.saM./ TI / 35 / 116/2 digvidigaSTakAntareSu paktirahitatvena puSpapracarat yAni tiSThanti teSA prakIrNakasaMjJA cAro dizA aura vidizAomIcame patika binA bikhare hue puSpoM ke samAna... jo bile hai, unakI 'prakarNaka' sajJA hai| prakIrNaka tAre ti, pa. / 7 / 464 duvihA cararaacarAo pahaNNatArAo = prakIrNaka tAre cara aura acara do prakArake hote hai / prakIrNaka tAroMkA avasthAna va saMkhyA de0 jyotiSa2/24 prakIrNaka deva sa.si./4/4/2316 prakoNakA paurajAnapadakapA =jo gA~va aura zahara meM rahanevAlI ke samAna hai unheM prakIrNaka kahate hai (rA yA / 4/4/8/213/8); (m./22/26)| - ti 1 / 2 / 67 pAyA parijanasaridA prakIrNaka deva pIra jana arthAt prajA havA hote hai (tri sA/223-224) / * bhavanavAsI Adike inhoMke parivArameM prakIrNakoM kA pramANa 30 bhavanavAsI Adi deva | vaha vaha nAma / prakIrNaka bila naraka/3/31 prakIrNaka vimAna - de0 vimAna / 1 | svarga /5/5 prakurvI - bha. A /455,457 jo NikkhavaNapavese sejjAsaMthAra uvadhiso ThAgAgAse agaNa vikicAhAre 455 apaparissamamagaNittAkhavayassa savvapaDicaraNe / vaha to Ayario pakuvvao NAma so hoI |4571 =kSapaka jatra vastikA meM praveza karatA hai; athavA bAhara AtA hai usa samaya meM, vastikA, sastara aura upakaraNa inake zodhana karanemeM khar3e rahanA, beThanA, sonA, zarIra mala dUra karanA, AhAra pAnI lAnA Adi kArya meM jo AcArya kSapakke Upara anugraha karate hai / sarva prakAra kSapakakI zuzrUSA karate hai, usameM bahuta parizrama paDane para bhI ve khinna nahI hote hai aise AcAryako prakurvI AcArya kahate hai| -- prakRti - sAkhya va zaiva mata mAnya prakRti tattva - de0 vaha vaha darzana prakRti baMdha-rAga-dveSAdike nimittase jIva ke sAtha paugalika kamIkA bandha nirantara hotA hai / (de0 karma ) jIvake bhAvokI vicitratAke anusAra ve karma bho vibhinna prakArako phaladAna zaktiko lekara Ate hai, isIse meM vibhinna svabhAva yA prakRtiNAle hote haiN| prakRtikI 86 prakRti baMdha apekSA una karma mUla 8 meva hai, aura uttara 4 bheda hai| uttaro uttara bheda asaMkhyAta ho jAte hai / sarva prakRtiyoMmeM kucha pAparUpa hotI hai. kucha puNya rUpa kucha vibhAgI, kucha kSetra va vipAkI, * kucha dhavabandhI, kucha adha va bandhI ityAdi / 1 bheda va lakSaNa 1 prakRtikA lakSaNa -- 1. svabhAva ke artha meM, 2 ekArthavAcI nAma | 2 prakRti bandhakA lakSaNa | 3 karmaprakRtike bheda - 1, mUla va uttara do bheda 2 mUla prakRtike ATha bheda; 3. uttara prakRtike 240 bhedaH 4 asaMkhyAta bheda / 4 5 sAdi-anAdi vana-avabandhI prakRtiyoMke lakSaNa 1 sAntara - nirantara, va ubhayabandhI prakRtiyoMke lakSaNa / 6 pariNAma, bhana na paramanika pratyaya rUpa prakRtiyoMke lakSaNa / 7 bandha va sattva prakRtiyoMke lakSaNa / 8 bhujagAra va alpatara bandhAdi prakRtiyoMke lakSaNa / 2 prakRtiyoM kA vibhAga nirdeza 1 puSya pApa prakRtiyoMkI apekSA / 2 jIva, pudgala, kSetra va bhavavipAkIkI apekSA / 3 pariNAma, bhava va parabhavika pratyayakI apekSA / 4 andha va abandha yogya prakRtiyoM kI apekSA / udaya va satya va saMkramaNa yogya prakRtiyoM 5 6 * 1 2 3 2 prakRti bandha nirdeza * sAntara, nirantara va ubhaya bandhIkI apekSA / sAdi anAdi bandhI prakRtiyoMkI apekSA / dhruva va adhruvabandhI prakRtiyoMkI apekSA / samatipakSa va amatipakSa prakRtiyoMkI apekSA / prakRtiyoMmeM ghAtI aghAtIkI apekSA / - de0 anubhAga / antarbhAva yogya prakRtiyA~ / -- de0 vaha vaha nAma / - de0 udaya / 7 / svodaya parodaya bandhI prakRtiyA~ / udaya vyucchisike pahale pIche vA yugapat bandha vyucchittivAlI prakRtiyA / " - de0 udaya / 7 / dravyakarmakI siddhi Adi / - 30 karma / 3 / ATha prakRtiyoMke ATha udAharaNa / siddhoMka ATha guNoM meM kisa-kisa prakRtikA nimitta hai| - de0 mokSa / 3 | puNya va pApa prakRtiyoMkA kArya aghAtiyA karmoMkA kArya / prakRti bandhameM yoga kAraNa hai| -30 mp/2/1| kisa prakRtimai 10 karaNoMse kitane karaNa saMbhava hai| -de0 karaNa / 2 | jainendra siddhAnta koza
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 1. bheda va lakSaNa * * * pratyeka prakRtikI vargaNA bhinna hai| -de0 vrgnnaa/2| * | karma prakRtiyoMke sAketika naam| --de0 udaya/6/1 / * norm" | prakRti baMdha viSayaka zaMkA samAdhAna vadhyamAna va upazAnta karmameM 'prakRti' vyapadeza kaise| | prakRtiyoMkI sakhyA sambandhI zakA / | eka hI kama aneka prakRti rUpa kaise ho jAtA hai| eka hI pudgala karmameM aneka kArya karanekI zakti kaise| AThoM prakRtiyoM ke nirdezakA yahI bama kyoN| dhruvabandhI va nirantara bandhI prakRtiyoMmeM antara / 7 / prakRti va anubhAgameM antara / sAmAnya prakRti bandhasthAna odha prruupnnaa| vizeSa prakRti bandhasthAna ogha prruupnnaa| Ayu prakRti bandha sambandhI prruupnnaa| -de0 Ayu / mohanIya bandha sthAna ogha prruupnnaa| nAmakarma prarUpaNA sambandhI saketa / nAmakarma bandhake yogya ATha sthAnoMkA vivaraNa / nAmakarma bandha sthAna ogha prarUpaNA / jIva samAsoMmeM nAmakarma bandhasthAna prruupnnaa| nAmakarma bandha sthAna Adeza prarUpaNA / bandha, udaya va sattvakI saMyogI prarUpaNAe~ / -de0 udaya/ | mUla uttara prakRtiyoMmeM jaghanyotkRSTa bandha tathA anya sambandhI prarUpaNAoMkI suucii| mUla uttara prakRti bandha va bandhako viSayaka sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara va alpabahutva prruupnnaaeN| -de0 baha-vaha naam| 14 "sur 5 | prakRti bandha sambandhI kucha niyama yugapat bandha yogya smbndhii| sAntara nirantara bandhI prakRtiyoM smbndhii| dhruva adhruva bandhI prakRtiyoM sambandhI / vizeSa prakRtiyoMke bandha sambandhI kucha niyama / sAntara nirantara bandhI prakRtiyoM sambandhI niyama / moha prakRti bandha sambandhI kucha niyama / 1. krodhAdi catuSkakI bandha vyucchitti sambandhI dRSTibheda / 2. hAsyAdike bandha sambandhI shNkaa-smaadhaan| 7 [nAmakarmakI prakRtiyoMke bandha sambandhI kucha niyama / tIrthakara prakRti bandha sambandhI niyama / - de0 tIrthaMkara / Ayu prakRtibandha sambandhI prarUpaNA niyamAdi / -de0 aayu| | prakRtiyoMmeM sarvaghAtI dezaghAtI sambandhI vicAra / -de0 anubhaag| 1. bheda va lakSaNa 1. prakRtikA bakSaNa-1. svabhAvake arthameM 4. saM./prA./4/514-115 payaDI ettha shaavo....514| ekammi mahura pyddii|...515|| prakRti nAma svabhAvakA hai|...1514| jaise-kisI eka vastumeM madhuratAkA honA usakI prakRti hai // 51 // (paM. saM/saM./ 366-367); (dha. 10/4,2,4,213/510/8) / sa. si./8/3/378/9 prakRti, svbhaavH| nimbasya kA prakRti / tikttaa| guDasya kA prkRti'| mdhurtaa| tathA jJAnAvaraNasya kA prakRtiH / arthaanvgm|...ityaadi / = prakRtikA artha svabhAva hai| jisa prakAra nImakI kyA prakRti hai| kaDa aapn| guDakI kyA prakRti hai| mIThApana / usI prakAra jJAnAvaraNa karmakI kyA prakRti hai / arthakA jJAna na honA / * ityaadi| (rA. vA./8/3/4/567/1); (paM.dha/ prakRti bandhake niyama sambandhI zaMkAe~ prakRti bandhako vyucchittikA nizcita kama kyoN| tiryaga dvikake nirantara bandha smbndhii| | paMcendriya jAti audArika zarIrAdike nirantara bandha smbndhii| tiryaggatike sAtha sAtAke bandha smbndhii| hAsyAdi cAroM utkRSTa saMklezameM kyoM na barthe / vikalendriyoMmeM huNDaka saMsthAnake bandha smbndhii| -de0 udaya/5 * dha, 12/4,2,10,2/303/2 prakriyate ajJAnAdika phalamanayA Atmana. iti prakRtizabdavyutpatte / . jo kammarakhaM dho jIvassa vaTTamANakAle phalaM deha jo ca deissadi, edesiM doNNaM pi kammakkhaMdhANa paDita siddh|-1. jisake dvArA AtmAko ajJAnAdi rUpa phala kiyA jAtA hai vaha prakRti hai, yaha prakRti zabdakI vyutpatti hai / .. 2.jo karma skandha vartamAnakAla meM phala detA hai aura jo bhaviSyatmeM phala degA. ina donoM hI karma skandhokI prakRti saMjJA siddha hai| 2. ekArthavAcI nAma go. ka./ma./2/3 payaDI solasahAvo. .....2 // == prakRti, zIla aura svabhAva ye saba ekArtha hai| paM.dha./pU/48 zaktilakSma vizeSo dharmo rUpaM guNa, svabhAvazca / prakRtiH zIlaM cAkRtirekArthavAcakA amI zabdA. 148 -zakti, lakSaNa, vizeSa, dharma, rUpa, guNa tathA svabhAva, prakRti, zIla aura AkRti ye saba ekArthavAcI hai| 2. prakRti bandhakA lakSaNa ni. sA./tA. vR./40 jJAnAbaraNAdyaSTavidhakarmaNAM tattadyogyapudgaladravyasvIkAra' prkRtibndhH| =jJAnAvaraNAdi aSTavidha karmoke usa karmake yogya aisA jo pudagala dravyakA sva-AkAra vaha prakRti bandha hai| Na- 7 prakRti bandha viSayaka prarUpaNAe~ sAraNImeM prayukta saMketoMkA paricaya / 2. bandha vyucchitti ogha prarUpaNA / sAtizaya mithyAdRSTimeM bandha yogya prkRtiyaaN| sAtizaya mithyAdRSTimeM prakRtiyoMkA anubandha / bandha vyucchitti Adeza prruupnnaa| jainenda siddhAnta koza
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 1. bheda va lakSaNa 3. karma prakRtike bheda upazAntakaSAyAdavatarata suukssmsaapraaye| yatkarma yasmin guNasthAne 1. mUla va uttara do bheda vyucchidyate tadanantaroparitanaguNasthAnaM zreNi tatrAnArUDhe anAdibandha' syAt, yathA sUkSmasAparAyacaramasamayAdadhastatpazcakasya / tu-puna. abhabhU A./1221 duviho ya paDibadho mUlo taha uttaro ceva / prakRti vyasiddhedha vabandho bhavati niSpratipakSANAM bandhasya ttraanaadynnttvaat| bandha mUla aura uttara aise do prakArakA hai / 1221 // (pa.saM./prA./2/1) bhavya siddha adhra vaandho bhavati / sUkSmasAparAye bandhasya vyucchintyA (ka. pA. 2/2-22/ cUrNa sUtra/641/20) (rA. vA./8/3/11/567/20); tatpazcakAdInAmiva / jisa karmake bandhakA abhAva hokara phira bandha (dha. 6/1,6-1,3/5/6); (paM. saM./saM /2/1) hoi tahA~ tisa karma ke bandha ko sAdi kahiye / jaise-jJAnAvaraNako 2. mUla prakRtike ATha bheda pA~ca prakRtikA bandha sukSma sAmparAya guNasthAna paryanta jIvake thaa| Sa. khaM. 13/05/sU 19/205."kammapayaDI NAma sA aTTavihA-NANAvara pIche vahI jIva upazAnta kaSAya guNasthAnako prApta bhayA taba NIyakammapayaDI evaM saNAvaraNIya-veyaNIya-mohaNIya-Aua jJAnAvaraNa ke bandhakA abhAva bhyaa| pIche vahI jIva utara kara sUkSmaNAmA-goda-aMtarAiyakammapayaDI cedi / / -noAgama karma dravya sAmparAyako prApta huA vahA~ usake puna. jJAnAvaraNakA bandha bhayA tahA~ prakRti ATha prakArako darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, tisa bandhako sAdi khiye| aise hI aura prakRtinikA jaannaa| gotra aura antarAya karma prakRti / 16 (Sa khaM. 6/1,6-1/sU. 4-12/ jisa guNa sthAnameM jisa karmakI vyucchitti hoi, tisa guNasthAnake 6-13); (ta. sU./8/4); (mU A./1222); (pa.sa./prA./2/2); anantara Uparike guNasthAnako aprApta bhayA jo jIva tAke tisa (na. ca. vR./4); (go. ka./mU./8/7); (dra, s./ttii/31/10/6)| karmakA anAdi bandha jaannaa| jaise-jJAnAvaraNakI vyucchitti sUkSmasAmparAyakA anta virSe hai| tAke anantara Uparakai guNasthAnako 3. uttara prakRtike 148 meda jo jIva aprApta bhayA tAkai jJAnAvaraNakA anAdibandha hai| aise hI ta. sU./8/5 paJcanavadvayaSTAvizaticaturdvicatvAriMzadvipaJcabhedA anya prakRtiyoMkA jaannaa| -bahari abhavya siddha jo abhavyajIva yathAkramam / / -ATha mUla prakRtiyoke anukramase pA~ca, nau, do, tIhiviH dhra babandha jaannaa| jAte ni.pratipakSa je nirantara bandhI aTThAIsa, cAra, byAlosa, do aura pA~ca bheda hai / / (vizeSa dekho- karma prakRtikA bandha abhavyake anAdi ananta pAie hai| bahuri usa usa mUla prakRtikA nAma) (Sa vaM /6/1,6-1/sU./pR.13/14; bhavyasiddhavirSe adhava bandha hai jAta bhavya jIvaka bandhakA abhAva 15/31, 17/34,16/37:25/48:26/46145/77:46/78); (Sa. khaM. bhI pAie vAvadha bhI paaie| jaise-jJAnAvaraNa paMcakakI sUkSma sAmparAma 13/5,5/sU./pR.20/206684/363; 88/35660/35766/362,101/ viSa andhakI vyucchitti bhaI / noTa-(isI prakAra utkRSTa, anutkRSTa 363,133/388,137/386), (paM saM/prA/2/4), (go ka.mU./22) tathA jaghanya va ajadhanya bandhakI apekSA bhI sAdi anAdi dhruva 15), (paM.saM/saM./2/3-35) / adha va vikalpa yathA sambhava jAnanA / (go k./jii./pr/69/75/15)| go.ka./bhASA/80/75/4 vivakSita bandhakA bIcameM abhAva hoi 4. asaMkhyAta bheda bahuri jo bandha hoi so sAdibandha hai| bahuri kadAciva anAdi teM go ka./m /7/6 taM puNa aTTavihaM vA aDadAlasayaM asakhaloga vaa| tANaM bandhakA abhAva na huvA hoi tahA~ anAdibandha hai| nirantara bandha puNa ghAditti a-ghAditti ya hoti snnnnaao|7| sAmAnya karma huA kare so bhavabandha hai| antara sahita bandha hoi so adha vabandha ATha prakAra hai, vA eka sau aDatAtIsa prakAra hai, vA asaMkhyAta loka kahate hai| pramANa prakAra hai| tinakI pRthaka-pRthaka dhAtiyA va adhAtiyA aisI 5. sAntara, nirantara va umaya bandhI prakRtiyoM ke lakSaNa sajJA hai / gha. 8/3,6/17/8 jisse payaDIe paccao NiyameNa sAdi adhuo paM. dha./u /1000 uttarottarabhedaizca lokAsaMkhyAtamAtrakam / zaktitos- atomuhattAdikAlAvaTThAI sA girtrbNdhpyddii| jisse payaDIe nantasajJazca sarvakarmakadambakam // 1000 / (avazyaM sati samyaktve addhAkkhaeNa baMdhavocchedo saMbhavai sA saaNtrbNdhpyddii| -jisa tallabdhyAvaraNakSati (pa dha/856) - uttarottara bhedokI apekSAse prakRtikA pratyaya niyamase sAdi evaM adhra tathA antarmuhUrta Adi karma asaMkhyAta loka pramANa hai| tathA apane avibhAga praticchedoke kAlataka avasthita rahanevAlA hai, vaha nirantara bandhI prakRti hai| zaktikI apekSAse sampUrNa karmoM kA samUha ananta hai / 1000 / (jJAnase jisa prakRtikA kAla kSayase bandha vyuccheda sambhava hai vaha sAntarabandhI cetanAvaraNa-svAnubhUtyAvaraNa karmakA nAza avazya hotA hai| ityAdi prakRti hai| aura bhI de0 naamkrm)| go. ka /bhASA/ 406-407/570/17 jaise-anyagatikA jahA~ bandha 1. sAdi-anAdi va dhra va-adhra vabandhI prakRtiyoMke lakSaNa pAiye tahA tau devagati sapratipakSI hai so tahA~ koI samaya devagatikA 4. sa /prA/4/233 sAi abadhAbaMdhai aNAibaMdho ya jIvakammANaM / bandha hoI koi samaya anya gatikA bandha hoi tAtai sAntarabandhI hai| dhuvabadho ya abhabve baMdha-viNAseNa adhuvo hoja 233 / -vivakSita jahA~ anya gatikA bandha nAhIM kevala devagatikA bandha hai tahA~ devagati karma prakRtike abandha arthAt bandha viccheda ho jAnepara punaH jo usakA niSpratipakSI hai so tahA~ samaya samaya prati devagatikA bandha pAie bandha hotA hai, use sAdibandha kahate hai| jIva aura karma ke anAdi tAtai nirantara bandhI hai / tAtai devagati ubhayabandhI hai| kAlIna bandhako anAdibandha kahate hai| abhavyake bandhako dhavabandha 6.pariNAma,mava va paramavika pratyaya rUpa prakRtiyoMke lakSaNa kahate hai| eka bAra bandhakA vinAza hokara punaH honevAle bandhako la, sA./jI, pra./306-307-388 paJcavizatiprakRtayaH pariNAmapratyayAH, adhra vabandha kahate hai / athavA bhavyake bandhako adha vamandha rahate hai| Atmano vizuddhisaMklezapariNAmahAnivRddhayanusAreNa etatprakRtamanubhAdha 8/3,6/17/7 jisse payaDIe paccao jattha kattha vi jIve aNAdi- gasya haanivRddhisdbhaavaat|306|| catustrizatprakRtayo bhavapratyayA / etA dhuvabhAveNa lagabhai sA dhuvanadhIpayaDI 1 = jisa prakRtikA pratyaya sAmanubhAgaraya vizuddhisaMklezapariNAmahAnivRddhi nirapekSatayA vivakSita. jisa kisI bhI jIvameM anAdi eva dhra va bhAvase pAyA jAtA hai vaha bhavAzrayeNaiva SaTsthAnapatitahAnivRddhisaMbhavAta / ataH kAraNAdavasthitadhruva-bandha prakRti hai| vizuddhipariNAme'yupazAntakaSAye etaccatu strizatprakRtInAM anubhAgogo. ke./bhU. va TI./123/124 sAdi-asaMdhamadhe seDiaNAruDhage annaadiihu| dayastristhAnasaMbhavo bhavati / kadAcidIyate kadAcidvardhate kadAciddhAabhavyasiddhamhi dhuvo bhavasiddha adhuvo bNdho|123saadibndhH nivRddhibhyAM vinA ekAdRzaM evAvatiSThate / 307 / - paccIsa prakRti pariabandhapatitasya karmaNa punarbandhe sati syAta, yathA jJAnAvaraNapaJcakasya NAma pratyaya hai| inakA udaya honeke prathama samaya meM AtmAke vizuddhi jainendra siddhAnta koza
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha saMkleza pariNAma hAni vRddhi liye jaise pAie tese hAni vRddhi liye inakA anubhAga tahA~ udaya hoi / vartamAna pariNAmake anusAra inakA anubhAga urakaNa apakarSaNa ho hai // 106 // pItIsa prakRti bhava pratyaya hai| AmA pariNAma jese hoI tinako apekSA rahita paryAya hokA Azraya kari inakA anubhAga viSai SaT sthAna rUpa hAni vRddhi pAiye hai inakA anubhAgakA udaya ihA~ / upazAntakaSAya guNa sthAna me ) tIna avasthA lIeN hai| kadAcit hAni rUpa, kadAcit vRddhi rUpa, kadAcita apasthita jasA kA taisA rahe hai 12001 gha. 6/1.1-8/14/263/24 vizeSArtha nAmako jina prakRtiyokA parabhava sambandhI devagatike sAtha bandha hotA hai unhe parabhavika nAmakarma kahA hai| bhA0 3-12 -- 7. bandha va satva prakRtiyoMke lakSaNa = gha. 12 / 4,2,14,38 / 465/11 jAsi payaDINa TThidisatAdo uvari kahi vikAle TThidibadho saMbhavada tAo baMdhapayaDoo NAma / jAsi puNa paDaNaM badho caiva sthi, badhe saMte vi jAsi payaDINaM TUThidi saMtAda uvari samyakAta baMdhI Na saMbhavadi, tAo saMtapapaDIo. saMtapahAtA va AhAraduga-vizyayarANa haTavitAdo ura badho asthi, sammAbhAdI umha sammAmicchatA va dANi tiNi vi satakammANi / - jina prakRtiyokA sthiti sabase adhika kisI bhI kAlame bandha sambhava hai, ve bandha prakRtiyA~ kahI jAtI hai| parantu jina prakRtiyokA bandha hI nahIM hotA hai aura bandhake honepara bhI jina prakRtiyokA sthiti sattva se adhika sadA kAla bandha sambhava nahI hai ve satya prakRtiyoM hai, kyoki sattvakI pradhAnatA hai / AhAraka dvika aura tIrthakara prakRtikA sthiti sattvase adhika bandha sambhava nahIM hai, kyoki vaha samyagdRSTiyome nahI pAyA jAtA hai| isa kAraNa samyaktva va samyagmithyAtva ke samAna tIno hI sama prakRtiyoM hai| NAma / .. * 8. bhujagAra va alpatara vandhAdi prakRtiyoMke lakSaNa ma. 4270/142/2 yAo eNi dvidIo macadi varNatarAdisahAsamaye appadarAdo mahUdara baMdhaditi eso bhujagArabaMdho NAma yAvI eNi TivIo baMdhadi ataraussakAdividikkate samaye bahudarAdo appadaraM baMdhaditti aiso apparabaMdho nAma yA eNNi rahidIjo gaMdhadi asara osakA vizvassakAdividi samattiyAo siyAo ditti eso avaTU Thidibadho NAma / abaMdhado badhadi tti eso avattabbabadho vartamAna samaya meM jina sthitiyoko bA~dhatA hai unhe anantara atikrAnta samayame ghaTI huI bA~dhI gayI alpatara sthitise tara gA~dhatA hai yaha bhujagArabandha hai| vartamAna samaya meM jina sthitiyoMko batA hai, unheM anantara atikrAnta samayameM bar3I huI bA~dhI gayI bahutara sthitise alpatara bA~dhatA hai yaha alpatarabandha hai / " vartamAna samayame jina sthitiyoko bA~dhatA hai, unheM anantara atikrAnta samaya meM ghaTI duI vA baDhI huI bA~dhI gayI sthiti utanI hI bA~dhatA hai, yaha avasthita bandha hai / arthAta - prathama samayame alpakA badha karake anantara bahutakA bandha karanA bhujagArabandha hai / isI prakAra bahutakA bandha karake alpakA bandha karanA alpatarabandha hai / pichale samayame jitanA bandha kiyA hai, agale samayameM utanA hI bandha karanA avasthitabandha hai ( go . / . / 466 / 615:563-664/764) (go.ka./jI. pra. / 452/602/5) baMdhakA abhAva honeke bhAra puna tA hai yaha avyabandha hai / goka/jI/400/618/10 sAmAnyena kR bandha / sAmAnyapanese bhaya vivakSAko kiye binA avaktavyavandha hai / 2. prakRtiyoMkA vibhAga nirdeza 1. puNya pApa rUpa prakRtiyoMkI apekSA rA.sU./8/25-26 zubhAyurnAmagotrANi puNyam // 23 // ato'nyatpApam / 89 2. prakRtiyoMkA vibhAga nirdeza // 26 // sAtAvedanIya, zubha Ayu, zubha nAma aura zubha gotra ye prakRtiyA~ puNyarUpa hai | 25 | inake sivA zeSa saba prakRtiyA~ pApa rUpa hai / 26 // (ma./969 // 20) (go jI/jI/642 1065/3 ) / ( paMsa / prA / 453- 456 sAyaM tiNNevAUga maNuyaduga devaduva ya jANAhi / paMcasarIraM pacidiyaM ca saMThANamAIya / 453 | tiNi ya aMgovaga satya vihAyagai AisaghayaNa / vaNNacaukkaM aguru ya paraghAdussAsa ujjIvaM 1454 | AdAva tasacauvakai thira suha subhaga ca sussara NimiNaM / AdejjaM jasakittI tithayara ucca bAdAla 1455| jANAtarAyadasya daMsaNaNava mohaNIya chabbIsaM / Nirayagai tiriyadoNNi ya tesi taha ANupubvIyaM / 456 | saMThANaM paMcaiva ya saghayaNa caiva hoti paMcaiva / vaNNacaukkaM apasatya vihAyagaI ya uvadhAyaM / 457| eIdiyaNirayAU tiSNi ya viyalidiyaM asAyaM ca / appajatta thAvara suhumaM sAhAraNaM NAma / 458 | dubbhaga dumsaramajasa aNAijjaM ceva athiramasuha ca / NIcAgodaM ca tahA vAsIdI appasatyaM tu |456 | go.ka./42,44/44-45 saTTI bAdAnamA 42 maMda paDimeve agadi sarva dudhadurasIdidare 1889 puNyaprakRtiyA~ sAtA vedanIya, narakAmuke binA sIna Ayu. manuSya dvika, devadvika, pA~ca zarIra, paMcendriya jAti, AdikA samacaturastra saMsthAna, tInoM gopAna pradAsta vihAyogati, Adivya vacavRSabhanArAca saMhanana, prazastavarNa, gandha, rasa, sparza, agurulaghu, paraghAta, ucchvAsa, udyota, Atapa, trasa catuSka, sthira, zubha, subhaga, susvara, nirmANa, Aya yazaskIrti tIrthakara aura ugo ye gyAnIsa prazasta, zubha yA puNya prakRtiyA~ hai / 453-45512 pApa prakRtiyA~jJAnAvaraNakI pA~ca, antarAyako pA~ca, darzanAvaraNakI nau, mohanIyakI ammIsa, narakagati narakApUrvI tii pUrvI Adike binA zeSa pA~ca saMsthAna Adike binA zeSa pA~co sahanana, aprazasta varNa catuSka, aprazasta vihAyogati, upaghAta, ekendriya jAti, narakAyu, tIna vikalendriya jAtiyA~, asAtA vedanIya, aparyApta, sthAvara, sUkSma, sAdhAraNa, durbhaga, dusvara, apakIrti, anAdeya, asthira, azubha, aura nIco ye vyAsI (8) prazasta azubha yA pApaprakRtiyoM hai / 436-46302, bher3a apekSAsema prakRti puNya rUpa hai aura ameda nirapaca 5 saMghAta aura 16 varNAdika ghaTAiye 42 prakRti prazasta hai // 42 // bheda vivakSAkari bandha rUpa prakRtiyA~ hai, udayarUpa 100 prakRtiyA~ hai / abheda vivakSAkari varNAdi 16 ghaTAi bandharUpa 82 prakRti hai udaya rUpa prakRti hai 44 (sa.si //25-26/404/3), (rA bA./ 8/25-26/06/6.12) (mo.ka./ / 41-22/44), (i.saM./TI./ 18/140/90) (ss/4/275-2014)| 2. jIva, pudgala, kSetra va bhavavipAkIkI apekSA prA.460413 pamarasa chatiya cha paMca doNi paMca yahamati aTa Theva sarIrAdiya phAtA na paDIo ANuputhvI 41 agurumalagumadhAyA paraghAyA Adamujjona viSayAma va pateyavira- sudaraNAmAni va cuMggala vibhAgA 410 AUNi bhavanivAgI khettavivAgI u ANupubvI ya avasesA payaDoo jIvavivAgI muNeyavvA / 4621 veyaNoya goya ghAI - NabhagaI jAi ANa nitthayaraM / tasa-jasa vAyara- puNNA sussara - Adejja- subhagajuyalAi |463 // -- 1. zarIra nAmakarmase Adi lekara sparza nAmakarmako prakRtiyA~ AnupUrvIse zarIra 5, bandhana 5 aura saMghAta 5, isa prakAra 150 saMsthAna 6, aMgopAMga 3, saMhanana 6, varNa 5, gandha 2, rasa 50 aura sparza ATha, tathA agurulaghu, upadhAta, paraghAta, Atapa udyota nirmANa, pratyeka zarIra. sAdhAraNa vazarIra, sthira, asthira, zubha aura azubha ye sarva 62 prakRtiyA~ pudgala vipAkI hai, (kyoMki ina prakR pInendra siddhAnta koza
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha tiyoMkA phala svarUpa vipAka pudgala rUpa zarIrameM hotA hai / ) 2 Ayu karmakI cAro prakRtiyA~ bhavavipAkI hai ( kyoki inakA vipAka narakAdi bhavo hotA hai|) 3. cAroM AnupUrvI prakRtiyoM kSetravipAkI hai kyoMki hama vipAka vigraha gatirUpame hotA hai) 4 zeSa 78 prakRtiyA~ jIvavipAkI jAnanA cAhie, ( kyoki unakA vipAka jIvameM hotA hai / 460-462| vedanIyakI 2 gotrakI 2, pAtikako 47 vihAyogati 2 gati 4 jAti 5. nAsocchvAsa 1, torthakara 1, tathA trasa, yaza korti, bAdara, paryApta, susvara, Adeya aura subhaga, ina sAta yugalokI 14 prakRtiyA~ isa prakAra sarva milAkara 78 prakRtiyA~ jIva vipAkI hai / 463| (rA. vA. /- /23/0/5/02/22), (gha. 14/gA, 1-4/13-14) (go. yU. 40-50/ 40) (paM.sa./sa./4/326-333 ) / 3. pariNAma, mava va parabhavika pratyayako apekSA * la sA / jI / 306-300 bodaya prakRtayastai jasakArmaNazarIravarNagandharasasparza sthisthirazubhAzubhaguruninAmAno dvAdaza bhanA deyayazaskIrtaya uccairgotraM paJcAntararAyaprakRtaya. kevalajJAnAvaraNIya nidrA pracalApeti paJcaviMzatiprakRtaya pariNAmapratyayA 206 mAdhimanayajJAnAvaraNacatuSTayaM cakSuracakSuradhidarzanAvaraNatrayaM sAtAsAta vedanIyadvayaM manuSyAyurmanuSyagatipaJcendriyajAtyaudArizarIratadopAGgAya hamanatrayaSaTsaMsthAnopadhAtaparAtovAsavihAyogati pratyeka sAdaraparyApsvanAmaprakRtayazcaturvi - zatiriti catustriMzatprakRtibhavapratyayA / 307 / 1. tejasa, kArmANa zarIra, varNAdi 4, sthira, asthira, zubha, azubha, agurulaghu, nirmANa ye nAmakarmakI abadI 12 prakRti ra subhaga Adhe yaza kIrti, uccagotra, pA~ca antarAya, kevalajJAnAvaraNa, kevaladarzanAvaraNa ara nidrA, pracalA ye pacIsa prakRti pariNAma pratyaya hai / 306 / 2. avazeSa jJAnAvaraNako 4, darzanAvaraNakI 3, vedanIyakI 2, manuSyAyu, manuSyagati pacendriya jAti, zradArika zarIra, audArika agopAga, Adike tona saMhanana, 6 saMsthAna, upaghAta, paraghAta, ucchUbAsa, vihAyogati do pratyeka trasa bAdara, paryApta svarakI do aise 34 prakRti bhava pratyaya hai / * " gha. 8/11-12/263 / 26 para vizeSArtha-parabhanika nAma ko prakratiyA~ kamase kama 27 aura adhika se adhika 30 hotI hai / -1. devagati, 2 pacendriya jAti, 3-6 audArika zarIrako chor3akara cAra zarIra, 7 samacaturasasarathAna, vaikriyika aura 6. AhAraka agopAMga 10 devayAnupUrvI 11. varga 12 dha 13. rasa 14. sparza. 15-18 agurulaghu Adi cAra, 16 prazasta vihAyogati, 20-23. sAdi cAra, 24, sthira, 25. zubha, 26, subhaga, 27, susvara, 2. Aya 26 nirmANa aura 30 tIrthaMkara / inamese AhAraka zarIra, AhAraka agopAga aura tothaMkara, ye tIna prakRtiyA~ jaba nahIM to rAma zeSa 27 hI ba~dhatI hai| 4. bandha va abandha yogya prakRtiyoMkI apekSA 1. anya yogya prakRtiyoM paM saM / prA . / 2 / 5 paMca Nava doNi chabbIsamayi cauro kameNa sattaTThI / doNiya paMca va bhagiyA evAo ghaDIo 18- jJAnAvaraNIyakI pA~ca, darzanAvaraNIyakI nau, vedanIyakI do, mohanIyakI chabbIsa, AyukarmakI cAra, nAmakarmakI saDasaTha, gotrakarma kI do aura antarAyakarma kI pA~ca, isa prakAra 120 ba~dhane yogya uttara prakRtiyA~ kahI gayI hai // 5 // (goka /mU./35/40) / go. ka /mU./10/49 bhevedare baMdhe hati mIrA- bheda vivakSA mitra aura samyamatya prakRti binA 146 prakRtiyA~ bandha yogya hai| ara abheda vivakSAse 120 prakRtiyA~ bandha yogya hai / Po 2. prakRtiyokA vibhAga nirdeza 2. bandha ayogya prakRtiyA~ paM. sa. / prA / 2 / 6 vaNNa-rasa-gaMdha-phAsA cau ca hagi satta sammamicchatta / hoti abadhA badhaNa paNa paNa saghAya sammattaM |6| -cAra varNa, cAra rasa, eka gandha, sAta sparza, samyagmithyAtva, samyaktvaprakRti, pA~ca bandhana aura pA~ca saghAu. ye aTThAIsa (28) prakRtiyoM bandhake ayogya hotI hai / / 5. sAntara nirantara va umaya bandhIko apekSA paM. saM./3/74-77 titthayarAhAradua cau Au dhuvA ya vei cauvaNNaM / eyANaM savvANa payaDINa Nirataro badho |74 | saThANa saMghayaNaM aMtimadasyaM ca sAi ujjoyaM / igivigalidiya thAvara saDhitthI arai soya asaM ca // 75 // dubbhaga dussaramasubha suhuma sAhAraNaM adhpayA girayadumaNAdeyaM asAyamadhira vihAyamapatya 176 // ca tIsaM payaDINaM badho niyameNa saMtaro bhnnio| battIsa sesiyANa baMdho samayammi ubhao vi // 77 // gha. 8/36/10/2 tAsa nAmapi so kIrata jahA-sAdA vedaNIyapurisaveda hasraditiranagara-magussaga - devagaDa- cidiya-jAdi orAliya-veubviya sarIra samacaurasasaMThANa - orAliya- veDabbiya sarIra agovaMga- vajjarisaha - vairaNArAyaNasarIrasaMghaDaNa - tirivakhagar3amassagai devagar3apAoggANupuvvi paradhAdussAsa pasattha-vihA yagaDa tasa bAdara pajjanta- patte yasarIra thira-suha-subhaga sussara Adejja-jasavidhi-NIcAgodamiti khAtara girataraMga bajjhamANapayaDIo - 1. tIrthaMkara AhArakaDika, cAro Ayu aura mavabandhI tAlIsa prakRtiyoM, ina saba cauvana prakRtiyokA nirantara bandha hotA hai 174 / 2. antima pA~ca saMsthAna, antima pA~ca sahanana, sAtA vedanIya, udyoga, ekendriya jAti, tIna vikalendriya jAtiyA~, sthAvara, napuMsaka veda, strIveda, arati zoka, ayaza kIrti, durbhaga, duHsvara, azubha, sUkSma, sAdhAraNa, aparyApta narakadvika, anAdeya, asAtAvedanIya, asthira, aura aprazasta vihAyogati ina cautIsa prakRtiyokA niyamase sAntara bandha kahA gayA hai " (dha. 8/3.6/96/6 ) / 3 zeSa bacI battIsa prakRtiyokA bandha paramAgamameM ubhaya rUpa arthAt sAntara aura nirantara kahA gayA hai / 773 unakA nAma nirdeza kiyA jAtA hai| vaha isa prakAra hai- sAtAvedanIya, puruSa veda, hAsya, rati tiryaggati, manuSyagati, devagati, paMcendriyajAti bIdArika zarIra vaikriyika zarIra, samacaturakhasaMsthAna, audArika zarIrAgopAga, vaikrimika zarIrAgopAga, vajrabhanArASazarIra saMhanana, tiryagumanuSya na devagati pUrvI paraghAta, ucchvAsa, prazastavihAyogati, trasa, bAdara, paryApta, pratyeka zarIra, sthira, zubha, subhaga, susvara, Adeya, yazakIti, nIca gotra, uccago me sAntara nirantara rUpase vaidhanevAlI hai| (gha 8/3.6/gA, /10-12/10). ( go . / /404-40015686 saM./saM./3/12-101) - jainendra siddhAnta koza - - - 6. sAdi anAdi bandhI prakRtiyoMkI apekSA 2/2226 banAyo va baMdhodumma chakassa / taie sAiyasesA aNAidhuva sesao AU | 235 uttarapayaDIsu tahA dhruviyANaM baMdha cauviyappo du / sAdiya adhuviyAo sesA pariyantamANIo 1236 / 1. mUla prakRtiyoMkI apekSA-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, mohanIya, nAma, gotra aura antarAya, ina chaha karmoMkA sAdi, anAdi, dhava aura adhu va cAroM prakArakA bandha hotA hai / vedanIya karmakA sAdi bandhako chor3akara zeSa tIna prakArakA bandha hotA hai| AyukarmakA anAdi aura dha uva bandhake sivAya zeSa do prakArakA bandha hotA hai / 235 | 2. uttara prakRtiyoMkI apekSA uttara prakRtiyoMmeM jo setAlIsa banandho prakRtiyA~ hai. unakA cAro prakArakA bandha hotA hai| tathA zeSa baccI jo tehattara prakRtiyA~ hai, unakA sAdimandha aura amava mandha hotA hai / 236 / ( go . / . / 124 / 126)
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. prakRti baMdha viSayaka zaMkA-samAdhAna prakRti baMdha ..dhrava va adhruva bandhI prakRtiyoMkI apekSA 3. aghAtiyA karmoMkA kArya pa saMprA/4/237 AvaraNa nigdha savve kamAya micchatta NimiNa ___ka. pA. 1/1,9/70/16 para vizeSArtha-jinake udayakA pradhAnatayA kArya baNNacad / bhayaNidAguruteyAkammuvaghAya dhuvAu sagadAla / 237 // saMsArako nimittabhUta sAmagrIko prastuta karanA hai, unheM adhAtiyA1 dhra vabandhI prakRtiyA~-pA~ca jJAnAvaraNa, nau darzanAvaraNa, pA~ca karma kahate hai| antarAya, sabhI arthAt solaha kaSAya, mithyAtva, nirmANa, varNAdi de0 vedanIya/2 (vedanIyakarmake kAraNa nAnA prakArake zArIrika sukha dukhacAra, bhaya, jugupsA, agurulaghu, taijasa zarIra, kArmaNa zarIra, aura ___ ke kAraNabhUta bAha sAmagrIkI prApti hotI hai|) upaghAta, ye saiMtAlIsa dhavabandhI prakRtiyoM hai / 2371 (paM.sa./prA./ 4. prakRti bandha viSayaka zaMkA-samAdhAna 24), (pa sa/sa./2/42-43); (paM. sa /sa/4/107-108); 1. badhyamAna va upazAnta kama meM 'prakRti' vyapadeza kaise (go ka/jI pr./124/126/6)| gha. 12/4,2,10,2/303/2 prakriyate ajJAnAdika phalamanayA AtmanaH 2. adhra dhabandhI prakRtiyaoN-niSpratipakSa aura sapratipakSake bhedase iti prkRtishbdvyutpte| udIrNasya bhavatu nAma prakRtivyapadeza., parivartamAna (adha vabandhI) prakRtiyoke do bheda hai| ata dekho phaladAtRtvena pariNatattvAt / na badhyamAnopazAntayoH, tatra tadabhAvA'agalA shiirssk'| diti / na, viSvapi kAleSu prakRti zabdasiddha / teNa jo kammakkhaMdho 1. sapratipakSa va apratipakSa prakRtiyoMkI apekSA jIvassa baTTamANakAle phalaM dei jo ca dehassadi, edesiM doNa pi pa. sa./prA./238-240 paradAdussAsANaM AyAvujjIvamAu cattAri / kammavaMdhANaM payaDita siddh| adhavA, jahA udiNNa vaTTamANakAle titthayarAhAradurya ekkArasa hoti sesAo / 23 / sAdiyaraM veyAvi phalaM dedi. evaM bajjhamANuvasaMtApi vi vaTTamANakAle vi deti phala, hassAicauka paca jaaiio| saMThANaM saMghayaNaM chacchaka cauka ANu tehi viNA kammodayassa abhAvAdo / ...bhUdabhabissapajjAyANaM puvIya ya 1236 / gai cau doya sarIraM goyaM ca ya doNNi aMgabaMgA baTTamANattabhuvagamAdo bA gamaNayammi esAbuppattI ghaDade / ya 1236 / daha juyalANa tasAi gayaNagaiduaM visaThiparivattA / 240 / -jisake dvArA AtmAko ajJAnAdi rUpa phala kiyA jAtA hai vaha 1.niSpratipakSa prakRtiyoM-paraghAta, ucchavAsa, Atapa, udyota, cAro prakRti hai, yaha prakRti zabdakI vyutpatti hai| prazna-udIrNa karma Ayu, tIrthakara aura AhAraka dvika ye gyAraha adhU va niSpratipakSa pudgala skandhakI prakRti saMjJA bhale hI ho, kyoki vaha phaladAna prakRtiyA~ haiM |238(pN.sN /prA./210); (go, kam./125); (paM. saM./ svarUpase pariNata hai| badhyamAna aura upazAnta karma-pudagala skandhoMsa/2/44), (pN.s/sN./4/106-110)| ko yaha saMjJA nahIM bana sakatI, kyoMki, uname phaladAna svarUpakA 2. sapratipakSa prakRtiyA~-sAtA vedanIya, asAtA vedanIya, tInoM veda, abhAva hai ? uttara-1. nahIM, kyoki tIno hI kAlomeM prakRti zabdakI hAsyAdi cAra (hAsya, rati, arati, aura zoka), ekendriyAdi 5 siddhi kI gayI hai| isa kAraNa jo karma-skandha vartamAna kAlameM phala jAtiyoM, chaha saMsthAna, chaha sahanana, 4 AnupUrvI, 4 gati, audArika detA hai aura bhaviSyatama phala degA, ina dono hI karma skandhoMkI aura vaikriyaka ye do zarIra tathA ina donoke do aMgopAMga, do gotra, prakRti saMjJA siddha hai| 2 athavA jisa prakAra udaya prApta karma vartamAna trasAdi daza yugala trisa, bAdara, paryApta, pratyeka, sthira, zubha, susvara, kAlameM phala detA hai, usI prakAra badhyamAna aura upazama bhAvako subhaga. Adeya yaza kIrti ye 20) aura do vihAyogati, ye bAsaTha prApta karma bhI vartamAna kAla meM bhI phala dete hai, kyoMki, unake binA sapratipakSa adha vabandhI prakRtiyA~ hai / 236-240 / (pa.sa/prA /2/ karmodayakA abhAva hai| 3. athavA bhUta va bhaviSyat paryAyoko 11-12), (go ka./ma./125/127); (pa. saM / sa /2/45-46); (pa. saM./ vartamAna rUpa svIkAra kara lenese naigama nayameM yaha vyutpatti baiTha sa./4/111-112) jAtI hai| 9. antarmAdha yogya prakRtiyA~ 2. prakRtiyoMkI saMkhyA sambandhI zaMkA go, ka /mU./34/36 dehe aviNAbhAvI baMdhaNasaMghAda idi abNdhudyaa| dha 6/1.6-1,13/14/5 advaiva mulpyddiio| ta kudo nnvvde| aThThavaSNacaukke'bhiNNe gahide cattAri badhUdaye / 34 pA~coM prakArake kammajaNidakajjehito pudhabhUdakajjassa annuvlNbhaado| -prazna-yaha zarIroMkA apanA-apanA bandhana va saMghAta avinAbhAvI hai| isalie kaise jAnA jAtA hai ki mUla prakRtiyA~ ATha hI hai| uttara-ATha bandha aura udayameM pA~ca bandhana va pA~ca saMghAta ye dazoM jude na kahe karmoke dvArA utpanna honevAle kAryose pRthagbhUta kArya pAyA nahIM zarIra prakRti viSai garbhita kiye| tathA abheda vivakSAse varNAdikakI jAtA, isase jAnA jAtA hai ki mUla prakRtiyA~ ATha hI hai| mUlaprakRti cArahI grahaNa kI, 20 nhiiN| noTa-(uttara prakRtiyokI saMkhyA sambandhI zakA samAdhAna-de0-usa 3. prakRti bandha nirdeza usa mUla prakRtikA naam)| 1. ATha prakRtiyoMke ATha udAharaNa 3. eka hI karma aneka prakRti rUpa kaise ho jAtA hai pa. saM./prA./2/3 par3a paDihArasimajjADi citta kulAlabhaMDayArINaM / sa. si./8/4/381/2 ekenAtmapariNAmenAdIyamAnAH pudgalA jJAnAjaha edesi bhAvA taha viya kammA muNeyavvA / / - pana (deva-mukhakA varaNAdyanekabhedaM pratipadyante sakRdupabhuktAnnapariNAmarasarudhirAdivat / AcchAdaka vastra) pratIhAra (rAjadvArapara baiThA huA dvArapAla) asi -eka bAra khAye gaye annakA jisa prakAra rasa, rudhira Adi rUpase (madhulipta talavAra) madya (madirA) haDi (paira sAnekA khoDA) citrakAra aneka prakArakA pariNamana hotA hai usI prakAra eka AtmapariNAmake (citerA) kumbhakAra aura bhaNDArI (koSAdhyakSa) ina AThoMke jaise dvArA grahaNa kiye gaye pudagala jJAnAbaraNAdi aneka bhedoko prApta hote apane apane kArya karaneke bhAva hote hai, usa hI prakAra kramazaH karmoka hai| (go ka /jI. pra/33/27/4) / bhI svabhAva samajhanA caahie|3| (go. ka./mU./21/15), (go. ka./ rA vA/8/2/3,7/568/8 yathA annAderabhyavahriyamANasyAnekavikArajI.pra./20/13/13); (dra, sN./ttii./33/12/8)| samarthavAtapittazleSmarabalarasabhAvena pariNAmavibhAga tathA prayogA2. puNya va pApa prakRtiyoMkA kArya pekSayA anantarameva karmANi AvaraNAnubhavana-mohApAdana-bhavadhAraNapa. pra./mU./2/63 pAveM NArau tiriu jiu puNNe amaru biyaannu| misse nAnAjAtinAmagotra-vyavacchedakaraNasAmarthyavaizvarUpyeNa Atmani mANusa-gai lahai dohi vi khai nnibvaannu|63 = yaha jIva pApake sanidhAnaM pratipadyante / 3 / yathA ambho nabhasa' patadekarasaM udayase narakagati aura tiryaca gati pAtA hai, puNyase deva hotA hai, bhAjanavizeSAta viSvagrasatvena vipariNamate tathA jJAnazaktyupapuNya aura pApake melase manuSya gatiko pAtA hai, aura donoMke kSayase rodhasvabhAvAvizeSAt upanipatava karma pratyAsarva sAmarthyabhedAta mokSako pAtA hai| (aura bhI de0-'puNya' va 'paap'| matyAdyAvaraNabhedena vyavatiSThate / / 1. jisa prakAra svAye hue jainendra siddhAnta koza
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 4. prakRti bandha viSayaka zaMkA-samAdhAna bhojanakA aneka vikArame samartha vAta, pitta, zleSma, khala, rasa vacanaM tatsamIpe tannibandhanatvAta / .. AyunivandhanAni hi prANinAM Adi rUpase pariNamana ho jAtA hai / usI taraha binA kisI prayogake sukhAdIni / 20 / tadanantaraM nAmavacanaM tadudayApekSatvAta prAyo nAmodakama AvaraNa, anubhava, mohApAdana, nAnA jAti nAma gotra aura yasya / 211 tato gotravacanaM prAptazarIrAdilAbhasya sazabdaantarAya Adi zaktiyose yukta hokara AtmAse andha jAte hai|3| nAbhivyakteH / 22 / parizeSAdante antarAyavacanam / 231 -1. jJAna2. jaise-meghakA jala pAtra vizeSameM par3akara vibhinna rasome pariNamana se AtmAkA adhigama hotA hai ata' svAdhigamakA nimitta honese vaha kara jAtA hai (athavA harita pallava Adi rUpa pariNamana ho jAtA hai| pradhAna hai, ata jJAnAvaraNakA sarvaprathama grahaNa kiyA hai / 16 / 2. (prasA.) usI taraha jJAna zakti kA uparodha karanese jJAnAvaraNa sAkAropayoga rUpa jJAnase anAkAropayogarUpa darzana aprakRSTa hai parantu sAmAnyata' eka hokara bhI abAntara zakti bhedase matyAvaraNa zrutAvaraNa bedanIya Adise prakRSTa hai kyoki upalabdhi rUpa hai, ata darzanAvaraNaAdi rUpase pariNamana karatA hai| isI taraha anya karmoM kA bhI mUla kA usake bAda grahaNa kiyaa|17| 3. isake bAda vedanAkA grahaNa aura uttara prakRti rUpase pariNamana ho jAtA hai / kiyA hai, kyoki, vedanA jJAna-darzanakI avyabhicAriNI hai, ghaTAdi dha 12/4,2,8,11/287/10 kammaiyavaggaNAe pogganakvaMdhA eyasarUvA rUpa vipakSameM nahI pAyI jAtI / 18 / 4 jJAna, darzana aura sukha-duHkha kadha jIvasabadheNa atttthbhedmaaddhukkte| Na, micchattAsajama-kasAya- vedanAkA virodhI honese usake bAda mohanIyakA grahaNa kyiA hai| jogapaccayAbaLaMbhabaleNa samuppaNNasattisaM jUttajIvasabadheNa kamma- yadyapi mohI jIvIke bhI jJAna, darzana, sukhAdi dekhe jAte hai phira iyapoggalakkhadhANaM aTThakammAyAreNa pariNamaNa pddivirohaabhaavaado| bhI prAya mohAbhibhUta prANiyoko hitAhitakA viveka Adi nahIM -prazna-kArmaNa vargaNAke paudgalika skandha eka svarUpa hote hue rhte| ata. mohakA jJAnAdise virodha kaha diyA hai / 16 / 5. jIvake sambandhase kaise ATha bhedako prApta hote hai / uttara-nahI, kyoki prANiyoko bAyu nimittaka sukha-dukha hote hai| ata' AyukA kthana mithyAtva, asayama, kaSAya aura yogarUpa pratyayoke Azrayase utpanna isake anantara kiyA hai| tAtparya yaha hai ki prANadhAriyoko hI rma huI ATha zaktiyose sayukta jIvake sambandhase kArmaNa pudgala-skandho- nimittaka sukhAdi hote hai aura prANa dhAraNa vAyukA kArya hai / 20 // kA ATha karmoke AkArase pariNamana hone meM koI virodha nahIM hai| 6 Ayuke udayake anusAra hI prAya gati Adi nAmakarmakA udaya 4. eka hI pudagala karmameM aneka kArya karanekI zaktikaise hotA hai ata' Ayuke bAda nAmakarmakA grahaNa kiyA hai / 21 / 7 zarIra rA. vA./8/4/8-14/568/26 pudgaladravyasyaikasyAvaraNasukhadu khAdinimi AdikI prApike bAda hI gotrodayase zubha azubha aAdi vyavahAra hote ttatvAnupapattivirodhAta hA na vA, tatsvAbhAvyAdagnehapAkapratApa hai| ata. nAsake bAda gotrakA kathana kiyA gayA hai / 22 // 8. anya prakAzasAmarthyavat / 10 / anekaparamANusnigdhakSabandhApAditAnekA koI karma bacA nahI hai ata antameM antarAya kA kathana kiyA gayA smakaskandhaparyAyArthAdezAta syAdanekam / tatazca nAsti virodhH| hai 123 / 11 / parAbhiprAyeNendriyANAM bhinnajAtIyAnA kSIrAdya payoge vRddhivat / go.ka././16-20 anbharahidAdu puvvaM NANaM tatto hi dasaNaM hodi / "yathA pRthivyaptejovAyubhirArabdhAnAmindriyANA bhinnajAtI- sammattamado viriya jIvAjIvagadamidi carime / 16 / AubaleNa yAnA kSIraghRtAdivekamapyupayujyamAnam anagrAhaka dRSTa tathedamapi avaThidi bhavassa idi NAmamAupuvaM tu / bhavamassiya NIcucca idi iti / 12 / vRddhirekaba, tasyA ghRtAdyanugrAhakamiti na virodha iti, godaM NAmapuvaM tu 18 / NANassa daMsaNassa ya AvaraNaM veyaNIyatanna, ki kaarnnm| pratIndriyaM vRddhibhedaav| yathai vendriyANi mohaNIyaM / AugaNAmaM godatarAyamidi paDhidamidi siddha // 20 // bhinnAni tathaivendriyavRddhayo'pi bhinnA / 13 / yathA bhinnajAtIyena -1. AtmAke saba guNoM meM jJAnaguNa pUjya hai, isa kAraNa sabase pahale kSIreNa tejojAtIyasya cakSuSo'nugraha ,tatheva AtmarmaNozcetanAcetana- khaa| usake pIche darzana, tathA usake bhI pIche samyaktvako kahA hai| tvAra atulyajAtIya karma Atmano'nagrAhakamiti siddham / prazna- tathA vIrya zakti rUpa hai| vaha jIva va ajIva donImeM pAyA jAtA hai| pudgala dravya jaba eka hai to vaha AvaraNa aura sukha-dukhAdi aneka jIvameM to jJAnAdi zaktirUpa, aura ajIva-pudgalameM zarIrAdikI kAryokA nimitta nahI ho sktaa| uttara-aisA hI svabhAva hai| zakti rUpa rahatA hai| isI kAraNa sabase pIche kahA gayA hai| isIjaise eka hI agnime dAha,pAka, pratApa aura sAmarthya hai usI taraha eka lie ina guNoMke AvaraNa karanevAle karmokA bhI yahI krama mAnA hai| hI pudgalame AvaraNa aura sukha dukhAdime nimitta honekI zakti hai, / 16 / 2. (antarAya karma katha cita aghAtiyA hai, isalie usako isame koI virodha nahI hai| 2. dravya dRSTise pudagala eka hokara bhI sarva karmoM ke antame kahA hai) de0 anubhaag/3/5| 3. nAmakarmakA aneka paramANuke snigdharUkSa vandhase honevAlI vibhinna skandha paryAyo- kArya cAra gati rUpa zarIrakI sthiti rUpa hai| vaha Ayukarma balase kI dRSTi se aneka hai, isame koI virodha nahI hai| 3 jisa prakAra hI hai| isalie Ayukarmako pahale kahakara pIche nAmakarmako kahA hai| vaizeSikake yahA~ pRthivI, jala, agni aura vAyu paramANuose niSpanna aura zarIrake AdhArase hI nIcapanA va utkRSTapanA hotA hai, isa kAraNa bhinna jAtIya indriyokA eka hI dUdha yA dhI upakAraka hotA hai usI nAmakarmako gotrake pahale kahA hai / 18 / 4. ( vedanIyakarma kathaMcita prakAra yahA~ bhI samajhanA caahie| 4. jaise indriyA~ bhinna hai vaise ghAtiyA hai| isalie usako ghAtiyA karmoke madhyameM kahA / de0 anuunameM honevAlI vRddhiyoM bhI bhinna-bhinna hai| jaise pRthivI jAtIya bhaag/3/4)| 5. isa prakAra jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, dUdhase tejo jAtIya cakSukA upakAra hotA hai usI taraha acetana mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura antarAya yaha karmoM kA pAThakama siddha karmase bhI cetana AtmAkA anugraha Adi ho sakatA hai| ataH bhinna huA // 20 // jAtIya dravyome paraspara upakAra mAnaneme koI virodha nahIM hai| 5. AThoM prakRtiyoMke nidezakA yahI krama kyoM 6. dhravabandhI va nirantarabandhI prakRtiyoMmeM antara rA. vA./8/4/16-23,766/20 kramaprayojana jJAnenAtmano'dhigamAt / dha8/3,6/17/7 Niratarabadhassa dhuvabaMdhassa ko viseso| jisse payaDIe tato drshnaavrnnmnaakaaroplbdhe| * sAkAropayogAddhi anAkAro- paccaojastha karathe vi jIve aNAdibhraSabhAveNa lambhai saadhucrssdhssyddii| payogo nikRSyate ana bhivyaktagrahaNAt / uttarebhyastu prakRSyate arthI- jisse payaDIe pacco NiyameNa sAdi-adhuo aMtomuttAdikAlApalabdhitantratvAta / 17 / tadanantaraM vedanAvacanaM tadavyabhicArAt / / bachAI sA nnirNtrbNdhpyddii| -prazna-nirantara pandha aura jJAnadarzanAvyabhicAriNI hi vedanA ghaTAdiSvapravRtta / / 18 / tato dhra vabandhameM kyA bheda hai| uttara-jisa prakRtikA pratyaya jisa kisI mohAbhidhAnaM tadvirodhAta |...kvcidvirodhdrshnaatn sarvatra / bhI jIvameM anAdi evaM dha va bhAvase pAyA jAtA hai| vaha ghu ghabandha mohAbhibhUtasya hi kasyacita hitaahitvivekaadirnaasti|16| Ayu- prakRti hai, aura jisa prakRtikA pratyaya niyamasa sAAda eSa babhaba tathA jainendra siddhAnta koza
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 5. prakRti bandha sambandhI kucha niyama antarmuharta Adi kAla taka avasthita rahanevAlA hai vaha nirantara buDhidaMsaNAdo / tamhA Na payaDI aNubhAgo tti ghettbo| = praznabandhI prakRti hai| prakRti anubhAga kyo nahI ho sktii| uttara-1. nahIM, kyoki, prakRti 7. prakRti aura anumAgameM antara yogake nimittase utpanna hotI hai, ataeva usakI kaSAyase utpatti hone meM virodha AtA hai| bhinna kAraNoMse utpanna honevAle kAryomeM ekagha. 12/4,2,7,166/8/7 payaDI aNubhAgo kiNNa hodi| Na, jogAdo rUpatA nahIM ho sakatI, kyoMki isakA niSedha hai| dUsare, anubhAgakI umpajjamANapayaDIe kasAyado utpttivirohaado| Na ca bhiNNakAra- vRddhi prakRtikI vRddhimeM nimitta hotI hai, kyoki, usake mahAna honepara gANaM kajANameyattaM, vippddisehaado| ki ca aNubhAgavuDDhI payaDi- prakRtike kArya rUpa ajJAnAdikakI vRddhi dekhI jAtI hai| isa kAraNa vuDhiNimittA, tIe mahatIe saMtIe payaDikajjassa aNNANAdiyassa prakRti anubhAga nahIM ho sakatI, aisA jAnanA caahie| 5. prakRti bandha sambandhI kucha niyama 1. yugapat bandha yogya sambandhI -(go. ka./jI, pr./200/88/1)| (pratyanIka, antarAya, upadhAta, pradveSa, nihnava, AsAdana) ye chaho yugapata jJAnAvaraNa vA darzanAvaraNa donoMke bandhako kAraNa hai| 2. sAntara nirantara bandhI prakRtiyo smbndhii--(dh.8/33/1)| (vivakSita uttara prakRtike bandhakAlake kSINa honepara niyamase ( usI mala prakRtiko uttara ) pratipakSI prakRtiyoMkA bandha sambhava hai| 3. dhruva adhruva bandhI prakRtiyoM sambandho-(dha, 8/26/40) mala niyama-(ogha athavA Adeza jisa guNasthAna meM pratipakSI prakatiyoMkA bandha hotA hai usa ogha yA mArgaNA sthAnake usa guNasthAnameM una prakRtiyokA adha va bandhakA niyama jaannaa| tathA jisa sthAname kevala eka hI prakRtikA bandha hai, pratipakSIkA nahIM, usa sthAnameM dhra va hI bandha jaano| yaha prakRtiyA~ aisI hai jinakA bandha eka sthAnameM dhrava hotA hai tathA kisI anya sthAnameM adha va ho jAtA hai| 4. vizeSa prakRtiyoMke bandha sambandhI kucha niyama-dha.pra.); (go. ka./jI, pra./bhA./pR ) / pramANa prakRti bandha sambandhI niyama | pramANa prakRti bandha sambandhI niyama 1-2 zAna darzanAvaraNa go./600/RCE IS jJAnAvaraNI darzanAvaraNI 3. vedanIya dha./110/40, sAtA gha./118 gha. 11/312 asAtA sAtA, asAtA / 4. mohanIya gha/14 / puruSa veda dha/60 | hAsya, rati vizeSa de0 Age zIrSaka na06 5. Ayu go./634/836 | tiryaMcAyu go./645/605 | manuSyAyu gha./63,65 | Ayu sAmAnya 6. nAma go./745/EKE | naraka, devagati paM. sa./prA./3/68) tIrtha kara samyaktva sahita hI ba~dhe / dono yugapata baMdhatI hai| paM.sa /prA./3/ A0 dvika saMyama go./528/686 agopAga sA0 vasa paryApta va aparyApta sahita hI bNdhe| dha./66 vaikri0 agopAga naraka deva gati sahita hI baeNdhe au0 tiyaMca manuSyagati sahita hI baeNdhe / , narakagatike sAtha na baMdhe zeSa| go./128/686 sahanana sAmAnya trasa paryApta va aparyApta prakRti gatike sAtha bNdhe| sahita hI bNdhe| cAroM gati sahita bNdhe|| |gha/66 AnupUrvI sAmAnya usa usa gati sahita hI baMdhe, dono pratipakSI hai eka sAtha anya gati sahita nhiiN| na bNdhe| go,/528/686 paraghAta trasa sthAvara paryApta sahita hI beNdhe| go./124/683 Atapa pRthivIkAya paryApta sahita hI bNdhe| naraka gati mahita na bNdhe| go/524/683/ udyota teja, vAta, sAdhAraNa vanaspati, bAdara, sUkSma tathA anya sarva sUkSma nahI baoNdhate anyatra baeNdhatI hai| | go./528/686 / ucchvAsa saptama pRthvImeM niyamase ba~dhe / basa sthAvara paryApta sahita hI bNdhe|| teja, vAta, kAyako na bNdhe| / prazasta aprazasta | trasa paryApta sahita hI ba~dhe / usa usa gati sahita hI the| vihAyogati susvara-dusvara dha/74 sthira naraka gatike sAtha na bNdhe| manuSya tiyaMca paryApta hI ba~dhe zubha aparyApta nhiiN| dha./28 yaza kIti deva nArakI na bA~dhe anya trasa dha./74 tIrthakara naraka va tiryacagatike sAtha na sthAvara bA~dhate hai| vizeSa de0 Age zIrSaka naM07 bNdhe| deva naraka gati sahita na bNdhe|| 7. gotra gha/22 uccagotra / naraka tiryaMca gatike sAtha nbNdhe| deva naraka gati sahita hI bNdhe| noTa-jahA~ niyama nahIM kahA vahA~ sarvatra hI bandha sambhava jAnanA / go/745/103 go./546/708 || ekendri0 jAti apa0 au0 va au0 mizra zarIra bai0 zarIra gha/66 jainendra siddhAnta koza
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 5. sAntara nirantara bamdhI prakRtiyoM sambandhI niyama (pa.) prakRti nirantara bandhake sthAna pramANa 1. vedanIya 2. mohanIya 8,282,364 60 60 3. nAma 14,332 | sAtA puruSa veda hAsya rati tiyaMcagati 211,234, 252, manuSyagati 315,322,218 68.276.314, devagati paMce0 jAti 66.208 7,211, 382, bI0 zarIra 315 padma zukla lezyAvAle tiyaMca manuSya 1-2 guNasthAna taka 7-8 guNasthAna 6. moha prakRti bandha sambandhI kucha niyama 1. krodhAdi catuSkako bandha vyucchitti sambandhI dRSTi bheda gha. 8/3.24/26/7 krodhajala bigaDe jo abaseso aNimaTThidvAra mAdibhAgo dahi sajje khaMDe ko rAjya bahubhAne emabhAgAvasese mANasaM jalaNassa baMdhavocchedo / puNo tamhi egakhaMDe sejjakhaMDe kade tuma emaDAsese mAyAvadha bocchedo tti / kadhamedaM nnvvde| 'sese sese saMkhejje bhAge gaMtUNetti' nicAni sAdo kasAyacA sutaM virudi cipute sacca vikrama, kiMtu evaM tumhI ettha va kAyo iyameva taM caiva saccamidi sudakevalIhi paccakkhaNANIhi vA viNA avahArijjamANe micchatapasaM gaado| saMjvalana krodhake minaTa honepara jo doSa anivRttinAdarakAlakA saMsthAtana bhAga rahatA hai usake saMkhyAta khaNDa karanepara unameM bahuta bhAgako bitAkara eka bhAga zeSa rahanepara saMjvalana mAnaka bandha vyuccheda hotA hai| puna eka khaNDake saMkhyAta khaNDa karanepara unameM bahuta khaNDoMko bitAkara eka khaNDa zeSa rahanepara * 94 teja, vAta, kAya, sapta pR0, teja, bAta kAyase utpanna hue, ni. apa, jIva yA anya yathAyogya mArgaNAgata jIva / AnatAdi deva, tathA sAsAdanase Upara, tathA AnatAdise Akara utpanna hue yathA yogya pa. va ni. apa. Adi koI jIva / bhoga bhUmiyA vi. manuSya tathA sAsAdanase uupr| sanakumArAdideva nArakI, bhoga bhUmija, tiryaca manuSya / tathA sAsAdanase Upara / tathA uparokta devoMme Akara utpanna hue paryApta va ni apa jIva ( pR. 256 ) anya koI bhI yogya mArgagAgata jIva sanatkumArAdi deva nArakI ba vahA~se Akara utpanna hue yathAyogya pa.ni. apa, jIva / tathA sAsAdana se Upara yA anya pramANa 68,256 47 66.161 39 68.256,314 66.211 66.208 69276.394 66.219 15 66 68.256,394 E 4. go 244,282,314 28 166-906.24 34 prakRti jainendra siddhAnta koza bai0 zarIra au00 aMgopAMga samacaturasra saM0 vajra RSabha nArAca ti0, manudeva tyApUrvI paraghAta ucchvAsa prao vihAyogati pratyeka trasa subhaga susvara bAdara 5. prakRti bandha sambandhI kucha paryA sthira Adeya zubha yazaHkIrti ucca gotra nIca gotra - nirantara bandhake sthAna koI bhI mArgakAgata jIna / teja, vAta kAya / devagativada / audArika vaikriyaka zarIrayava devagativa devrii| usa usa gativat paMcendriya jAtivata devagativa jAtiva "3 devagativat 19 paMcendriyavata niyama pramatta sayatase Upara devagatimat pramatta sayata se Upara sajvalana mAyAkA bandha vyuccheda hotA hai / prazna- yaha kaise jAnA jAtA hai ? uttara- 'zeSa zeSameM saMkhyAta bahubhAga jAkara isa vIpsA arthAta do bAra nirdezase ucha prakAra donoM prakRtiyoMkA vyucchedakAla jAnA jAtA hai| prazna- kaSAya prAbhRtake sUtra se to yaha sUtra virodhako prApta hotA uttara aisI AzaMkA honepara kahate haiM ki sacamuca meM kAya prAbhUtake sUtra se yaha sUtra miraja hai, parantu yahA~ ekAntagraha nahIM karanA cAhie, kyoMki, 'yahI satya hai' yA 'vahI satya hai' aisA zrutakevaliyo athavA pratyakSa jJAniyoMke binA nizcaya karanepara mithyAtvakA prasaMga hogA / 2. hAsyAdike bandha sambandhI zaMkA-samAdhAna padma, zukla lezyAbAle tiryaMca manuSya 1-2 guNasthAna / naraka va tiryaMcagati ke sAtha nahIM cA tiyNcgti| teja va vAyukAya tathA saptama pRthivImeM nirantara bandha hotA hai| dha. 8/3,28/60 / 10 vari hassa-radIo tigaisaMjuttaM baMdhai, tabbaMdhassa girayagaimadheNa saha virohaado| itanA vizeSa hai ki hAsya aura ratiko sona gatiyoMse saMyukta bA~dhatA hai, kyoMki inake makA narakagatike bandhake sAtha virodha hai / ka. pA. 3/3,22/18/7 edANi cattAri vi kammANi ukkassasaMkile seNa kiNNa baMjkaMti / Na saahaaviyaado| prazna- ye strI vedAdi cAro
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha karma utkRSTa saklezase kyo nahIM ba~dhate ? uttara--nahI, kyoki utkRSTa sakleza se nahIM ba~dhane kA inakA svabhAva hai / ka. pA. 3/3.22/9480/20 usa ThidivasakA vAlI kiraNa bajjhati / azvasuhattAbhAvAdI sAhAviyAdo vA / prazna - utkRSTa sthitike bandhakAlame ye cAro (ka. pA. 3/3,22/ cUrNa sUtra / 1485/270) stroveda puruSaveda, hAsya aura rati) prakRtiyoM kyoM nahI bacatI hai| uttara- 1. kyoki yaha prakRtiyA~ atyanta azubha nahI hai isalie usa kAla meM inakA bandha nahI hotA / 2. athavA usa samaya na ba~dhanekA inakA svabhAva hai| 7. nAmakarmakI prakRtiyoMke bandha sambandhI kucha niyama 1. gati nAmakarma gha. 8/3.8/33/8 teuna kAiyA vAukkAiyamicchAhaTTINaM sattamapuDhaviNera'iyamicchAiTThINa ca bhavapaDibaddhasakileseNa niraMtara baMdhovalaM bhAdo / .. salamaDhavilAsamAga tiriksamagaI motRNamAbhAvAdI gha. 8/3.18/40/4 AgadAdidene pirasaramadhe saha agnatya sAramadhUmala bhaado| pa. 8/2.140/208/10 apavyattadvAra tAsi baMdhAbhAvAdaze se jasakAyika aura mAyukAyika midhyAdRhiyo tathA saptama pRthivI ke nArakI midhyAdRSTiyoM ke bhavase sambandha saklezake kAraNa ukta donoM (tiryadvaya) prakRtiyokA nirantara bandha pAyA jAtA hai| saptama pRthvI ke sAsAdana samyagdRSTiyoMke tiryaggatiko chor3akara anya gatiyokA bandha nahIM hotA / 13/-) AnatAdi devoge ( manuSyadvikako ) nirantara bandhako prAptakara anyatra sAntara bandha pAyA jAtA hai /47/4) aparyApta kAlameM unakA ( deva va naraka gatikA) bandha nahIM hotA / ( go . ka./ jI. pra / 546 / 708 / 1 ) 1 dha. 6/11-262/103 /2 NiramaIe saha jAsimanakamema udao bariya tAo NirayagaIe saha badhamAgacchati tti keI bhaNati, taNNa ghaDade | - kitane hI AcArya yaha kahate hai ki narakagati nAmaka nAmakarmakI prakRti ke sAtha jina prakRtiyoMkA yugapata udaya hotA hai, ve prakRtiyA~ narakagati nAmakarma ke sAtha bandhako prApta hotI haiN| kintu unakA yaha kathana ghaTita nahIM hotA / / go. ka / jo pra. / 745/066/2 aTAviMzatikaM naradevagatiyutatvAdasaMjJi zitiryak karmabhUmi manuSyA eva vigrahagatizarora mizrakAlAvatItya zarIrakAle eva madhnanti aThAIsakA bandha naraka-devagati yuta hai / isalie asajJI sajJo tiyaMca vA manuSya hai, te vigrahagati mizrazarIrako ulla ghakara paryApta kAla meM bA~dhatA hai| 2. jAti nAmakarma mo. jI. pra. 743/11/1 deveSu bhavanazyataucAnAmevai kendriyaparyAtameva va 25 evaM bhavanatrika saudharma Thika devanika ekendriya paryApta yuta hI pacIsakA bandha hai / 3. zarIra nAmakarma 95 gha. 8/2.30/02/10 apuSyastuvarimasamabhAge kiraNa bNdho| na go.ka./ /525/04/3 AhArakadvayaM devagatyevamananti / kuddhaH / samandhasthAnamitarAbhirgatibhirna mannAtIti kAraNAya / go/jI/46/09/1 nAtra devagasyAhArakadvaya apramattAkaraNa yoreva samandhasaMbhavAt / - apUrva karaNa ke uparima saptama bhAgameM ina (AhAraka dvika) kA bandha nahIM hotA . ) AhAraka dvika devagati sahita hI mAndhe jAtai sayatake yogya jo bandhasthAna so devagati binA abhyagati sahita bAndhe nAhIM (yo k./525)| devagati bahAraka ki sahita sthAna na saMbhava hai jAteM isakA mandha apramatta apUrvakaraNa miye hI sambhane hai| 5. prakRti bandha sambandhI kucha niyama 4. aMgopAMga nAmakarma dha. 6/1,6-2,76/112 eiMdiyANamaMgovaMgaM kiNNa parUvidaM / Na / go.ka.jI. pra./228/606 / 119 prasAparyAsaparyAyanyatarabhayenaiva padasaMhananAnAM prayopAGgAnAM caikTara bandhayogyaM nAnyena / -1, ekendriya jIvoM ke agopAMga nahIM hote| 2. isa paryApta nA aparyAptani vidhe eka kisI prakRti sahita chaha saMhanana, tIna aMgomAga ekaeka baMdha hI hai| 5. sasthAna nAmakarma gha. 6/11-2.18/2017 nigalidiyA madhoudo viThA meveti / jainendra siddhAnta koza t gha. 6/11-2006/192/8 e diyA saMThAmANi kima pvidaami| Na paJcavayava parUvidalakkhaNapaM casaM ThANANaM samUhasaruvANaM cha saMThANasthitavirohA / - 1. vikalendriya jIvoke huMDaka sasthAna isa eka prakRtikA hI bandha aura udaya hotA hai / ( bhAvArtha - tathApi sambhava avayavokI apekSA anya bhI saMsthAna ho sakate haiM, kyoMki pratyeka aarameM bhinna-bhinna sasthAnakA pratiniyata svarUpa mAnA gayA hai / kintu Aja yaha upadeza prApta nahI hai ki unake kisa avayabameM kaunasA saMsthAna kisa AkAra rUpase hotA hai / (dha. 6/1,6-21/8/ 2018 bhAvArtha ) 2. ekendriya jIvoMke yahA~ saMsthAna nahIM batalAye kyoMki pratyeka avayava meM prarUpita lakSaNavAle pA~ca saMsthAnoMko samUhasvarUpase dhAraNa karanevAle ekendriyoMke pRthak pRthak chaha saMsthAnoMke astitvakA virodha hai / ( arthAt ekendriya jIvoMke kevala huDakasaMsthAna hI hotA hai| ) 6. saMhanana nAmakarma pa. 6/16-2.66/923/0 devagadI saha saMvANi kiraNa mati / Na. 1 pra. go. ka/jI. 1/520/605/10 sAparyAptrapaSTiyoranyataramandhene va paTsaMhanAnA caikatara vagdhayogyadevagati ke sAtha ho saMhanana nahIM baMdhate 2. sapanA apane eka kisI prakRti sahita chaha saMhanana meM se... ekakA bandha hotA hai / 7. upaghAta va paraghAta nAnakarma go.ka./jI. 201666/12 paryAptaneya samaM vartamAnasa sasthAnarAmya niyamAducch vAsaparaghAtau bandhayogyau nAnyena / paryAptake sAtha vartamAna saba ho sa sthAvara tinikara sahita ucchvAsa paraghAta bandha yogya hai, anya sahita nahI / 8. Atapa udyota nAmakarma gha. 6/1,6-2,102/126 / 1 devagadIe saha ujjovassa kiNNa baMdho hodi / Na / = devagatike sAtha udyota prakRtikA bandha nahIM hotA / go.ka./TI./224/653 bhUmAdarapajjase mAdAna maMjoga / utiguNatirikta pasatyANaM eyadaraNeNa / 524 pRthvI kAya bAdaraparyAptenAtapa bandhayogyo nAnyena / udyotastejovAtasAdhAraNavanaspatisabandhivAda ra sUkSmANyanyasamandhisUkSmANi ca aprazastatvAt tyaktvA zeSatiryak saMbandhivAdaraparyAptAdiprazastAnAmanyatareNa bandhayogya uta' pRthvI kAyamAdaraparyAptanA sapothosAmyatara, bhAdarAkAya paryA pratyekamanaspatipayayoranyatareNota ca padAisikaM, indriyatrandriyacaturindriyAsaM picendriyasaMceindriyakarmAnyasareNItaM trizarakaM ca bhvti| pRthvIkA bhArata sahita hI Apa prakRti bandhayogya hai anya sahita manye nAhIM bahuri udyota prakRti hai so teja vAyu sAdhAraNa vanaspati sambandhI bAdara sUkSma anya sabandhI sUkSma ye aprazasta haiM tAteM ina binA avazeSa tica sambandhI bAdara paryApta Adi prazasta prakRtinidhi kisI
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 4 prakRti sahita banna yogya hai tAteM pRthvIkAya mAdaraparyApta sahita Apa udyoga eka prakRti saMyukta chabbIsa prakRti rUpandha sthAna hai, vA bAdara apakAyika paryApta pratyeka vanaspati paryAva kisI kAra sahita udyota prakRti saMyukta chabbIsa prakRti rUpa bandha sthAna ho hai| aura bendrI sendrI, candra, paMcedrisIdandriya basI viSe kisI eka prakRtikari sahita prayota prakRtisaMyukta tIsa prakRtirUpa bandhasthAna sambhava hai| 9 nAmakarma * paryA go.ka./jI. 520/606/12 paryAptama sarga vartamAna sarvaprasasthAnarAmyAM niyamAvRcchavAsaparapAtI bandhayogya nAnyena sahita vartamAna sarva hI prasa sthAvara vinikara sahita ghAta bandhayogya hai anya sahita nahIM / bAsa para 10. vihAyogati nAmakarma goka / jI, pra / 528/685/19 saparyAptabandhenaiva susvara dusvarayo prazasta vihAyogarayozcaikatara bandhayogyaM nAnyena / trasa paryApta sahita hI susvara dusvara diekA vA prazasta aprAstavihAyogadiniSe ekakA bandha yogya hai anya sahita nahIM / ( devagati ke sAtha azubha prakRti nahIM maMtI (5.8/1.12.10/124/4) 12 sukha-dusvara, dubhaMga-subhaga, Adeya anAdeya gha. 6/16-26/11/1 dubhaga dussara agAve va vivAdo sakile kAle vi bajjhamANeNa tityayareNa saha kiNNa bNdho| Na tesiM baMdhA tithayarabadheNa sammatteNa ya saha virohAdo / saMkilesakAle vi subhaga sussara AdejjANaM caiva badhuvalabhA / = sakleza kAla meM bhI dhanevAle tIrthaMkara nAmakarma ke sAtha babandhI hone para bhI ) durbhaga, dusvara aura anAdeya ina prakRtiyokA bandha nahIM hotA hai. kyoMki una prakRtiyoMke bandhakA tIrthakara prakRtike sAtha aura samyadarzana ke sAtha virodha hai / saMkleza-kAlameM bhI subhaga- dusvara aura Adeya kRtiyokA hI bandha pAyA jAtA hai / dha. 6/1,6-2,68/124/4 kA bhAvArtha - ( devagati ke sAtha aprazasta prakRtiyoM kA bandha nahI hotA hai / ) moka / jo / 528/685/12 saparyApteneva susvara- du. svarayo... ekatara baMdhayogyaM nAnyena sa paryApta sahita hI smara-dusvara vidhai ekakA bandha yogya hai anya sahita nahIM / 12. paryApta aparyApta nAmakarma / go. kA. ja. pra. 04/010 / 2 ekendriyAryAspada banArakebhyo'nye sasthAvaramanuSya midhyAdRzya evaM badhnanti ekendriya adha : aparyApta sahita hai tAte isa sthAnako deva nArakI binA anya trasa sthAvara tiryaMca yA manuSya mithyAdRSTi hI bA~dhe hai / 12. sthira asthira nAmakarma gha 6 / 106-2,63 / 922/4 saMkilesaddhAe bajjhamANa appajjatteNa saha virAdI visohipATI sNghvirohaa| dha 6 / 1,6 - 263/124/4 etha atthirAdInaM kiNNa baMdho hodi / Na edAsi visohIe baMdhavirohA / - saMklezakAla meM ba~dhanevAle aparyApta nAmakarma ke sAtha sthira Adi vizuddhi kAlame ma~ghanevAlI zubha prakRti manyakA virAdha hai| 2 ina asthira Adi azubha prakRtiyoMkA (devagati rUpa) vizuddhike sAtha dhanekA virodha hai| 14. yazaH avaza nAmakarma gha. 6/16-2068/124/4 kA bhAvArtha ( devagatike sAtha kRtiyo ke ba~dhanekA virodha hai / ) aprazasta 96 6. prakRti bandhake niyama sambandhI zaMkAeM [gha] 8/36/20/0 jasakiti puNa nirayagaI motRNa tigata baMdhadi / - yazaHkIrtiko narakagatiko chora tIna gariyose saMyukta hai| 6. prakRti bandhakI niyama sambandhI zaMkAe~ 1. prakRti bandhakI vyucchittikA nizcita kama kyoM dha. 6/1,1-3,2/136/7 kudo esa baMdhavocchedakamo / asuha- asuhayaraahatamabheNa pamaDINamavANaze prazna- yaha prakRtiyo ke mandhavyucchedakA krama kisa kAraNa se hai uttara azubha, azubhatara aura azubhatamake bhedase prakRtiyoMkA avasthAna mAnA gayA hai| usI apekSAse yaha prakRtiyoMke bandha vyucchedakA krama hai / 2. tiryagAti dvikake nirantara bamdha sambandhI F gha. 8/33/3,8/33/7 hodu sAMtarabaMdho paDivaktrapayaDINaM baMdhuvala bhAdo; maNirataramadho, tarasa kAraNAvabhAdo ti bujhe rupaye esa dosro, teskAiyAvAkAiyamicchAiTThIya samavizeraha micchAiTThI ca bhayapaddhisaMkileseNa niraMtaraM dhovbhaado| prazna- pratipakSabhUta prakRtiyoMke bandhakI upalabdhi honese ( tiryaggati va tiryaggati prAyogyAnuparvI prakRtiyokA) sAntara bandha bhale hI ho, kintu nirantara bandha nahIM ho sakatA, kyoMki usake kAraNokA abhAva hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, tejakAyika aura pAmukAvika midhyAdRSTiyoM tathA saptama pRthivIke nArakI mithyAdRSTiyoke bhavase sambaddha saMkleza ke kAraNa ukta donoM prakRtiyoMkA nirantara bandha pAyA jAtA hai / 3. paMcendriya jAti audArika zarIrAdike nirantara bandha sambandhI dha. / 3.324 / 311 / 1 cidijAdi orAtiyasarI aMgo para vAdasAsa-sa-mAdarapaNAta pase yasarIrANaM micyAi Thimhi sAMtara niraMtarI, saNakkumArAdidevaNeraie niraMtarabaMdhuvalaM bhAdo / viggahagadI kadhaM niraMtaradA / Na, satti paDucca niraMtarattu vadesAdo / -paMcendriya jAti audArika vArIsaMgopAMga paramAta, mAsa. samAvara paryApta aura pratyeka zarIrakA midhyAdRSTi guNasthAna meM sAntara - nirantara banda hotA hai, kyoMki, sanatkumArAdi deva aura nArakiyoM meM unakA nirantara bandha pAyA jAtA hai| prazna--vigrahagatimeM bandhakI nirantaratA kaise sambhava hai uttara-nahIM, kyoki vANikI apekSA usako nirantaratAkA upadeza hai| 4. tiryaggatike sAtha lAtAke bandha sambandhI dha. 8/3, 13 / 40 / 1 appasatthAe tirikkhagaIe saha kadhaM saadbNdho| Na, NirayagaI va accatiya appasatyattAbhAvAdo / = prazna - aprazasta tiryaggati ke sAtha kaise sAtA vedanIyakA bandha honA sambhava hai / uttara- nahIM, kyoMki tiryaggati narakagatike samAna atyanta aprazasta nahIM hai| 5. hAsyAdi cAroM utkRSTa saMgalezameM kyoM na ba~dhe ka. pA. 3/3,22/118/ 7 edANi cattAri vi kammANi ukkassasaMkileseNa kiraNa bjmNti| Na, saahaaviyaado| ! prazna--ye strIveda Adi (strIveda, puruSaveda, hAsya aura rati) cAroM karma utkRSTa saMpalese nahIM ba~dhate hai uttara nahIM, kyoMki utkRSTa saMzlezase nahIM ba~dhanekA inakA svabhAva hai / jainendra siddhAnta koza -
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 7. prakRti bandha viSayaka prarUpaNAe~ 1. sAraNI meM prayukta saMketoMkA paricaya mithyA0 samya0 mizra0 anantAnu0 apra0 pra0 saM0 napu0 pR0 hA0 catu0 tirya0 manu0 naraka, tirya0, manu0 deva dvi0 2. bandha myucchitti ogha prarUpaNA guNa sthAna mithyAtva sAsAdana mizra asaMyata saMyatAsaMyata pramatta apramatta apUrva 0 / 1 apUrva 0 / 2-5 apUrva 0/6 apUrva 0 /7 * mithyAtva samyaktvamohanIya mizra mohanIya anantAnumandhI catuSka apratyAkhyAna catuSka pratyAkhyAna catuSka saMjvatana napuMsaka veda puruSa beda hAsya, rati, jarati zoka tiyaMca manuSya 49 vyucchittiko prakRtiyA~ devAyu nidrA, pracalA bhA0 3-13 apratyAkhyAna 4 bajraRSabha nArAca, au0 dvika, 97 * naraka, tirya0, manu, deva, trika0 17 catu0 1. kula bandha yogya prakRtiyA~ saMghAta dRSTi naM 0 1 varNAdika 4 kI 20 uttara prakRtiyoMmeM se eka samayameM anyatama cArakA ho bandha hotA hai / tAtai 16kA grahaNa nAhIM / bandhana, kI 10 prakRtiyoMkA svasva zarIrameM antarbhAva ho jAnese ina 10 kA bhI grahaNa nAhIM / samyakva va mizra mohanIya udaya yogya hai parabandha yogya nahIM, mithyAtvake hI tIna TukaDe ho jAnese inakA satva ho jAtA hai / tAteM kula bandha yogya prakRtiyA~ 148-(16+10+2 ) == 120 / dekho ( prakRti bandha ) / dRSTi naM02 (paM/saM/2) 148 prakRtiyA~ hI apane-apane nimitta ko pAkara mantra aura udayako prApta hotI hai| pratyAkhyAna 4 asthira, azubha, ayaza kIrti, AsAtA, arati, zoka 21 Anu0 au0 vai0 A0 au0, bai0 A0 dvika " catu0 mithyAdhya, napuM0, iMTaka, pATikA, 14 indriya, sthAvara Apa sUkSma aparyApta, sAdhAraNa, naraka trika = 16 anantAnu0 catu0, sthAna0 trika0, durbhaga, dusbara, anAdeya, nya0 pari0, svAti, kubja, vAmana, vajranArAca, nArAca, ardhanArAca, kIlita, prazasta vihAyo0 strI0 tiryakatrika, udyota, nIcagotra-25 tIrtha 0 8/01-38/30-03) (ma. naM. 1/3 16-26/22-49); ( saM . 2/1-26 4/300-322.5/400-481) (rA. mA./1/1/25-26/610-561); (gau. ka./665-102/02-86 ) /saM. 2/11-36: 4 / 114 ) | bhu0 ma0 vai kri0 ghaTaka manuSya trika = 10 turr tIrthaMkara, nirmANa, zubha vihAyo0 paMcendriya tejasa, kArmANa, A0 Di. kri0 dvi0, samacatu0, deva dvi0, varNa, gandha, rasa, sparza, agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchvAsa, trasa, bAdara, paryApta, pratyeka, sthira, zubha, subhaga, susvara, Adeya / hAsya, rati, bhaya, jugupsA / .30 - 4 jainendra siddhAnta koza 7. prakRti bandha viSayaka prarUpaNAe~ yaha vaha gati, anUpUrvI vAyu vaha vaha gati, AnupUrvI, yathAyogya zarIra va aMgopAMga AnupUrvIya audArika vaikisaka tIrtha 0 0 dvi0-3 AhAraka vaha vaha zarIra va aMgopAMga dazarIra, aMgopAMga, nandhana va saMghAta tIrthaMkara deva va manuSyAyu bhujyamAna Ayu badhyamAna Ayu garaka gati va jAnupUrvI devagati AnupUrvI vaikrika zarIra va aMgopAMga abandha puna bandha prakRtiyA~ prakRtiyA~ kulabandha yogya abandha puna bandha | 120 3 101 | deva va manu0 | 74 tIrthaMkara AhArakadika 57 58 Wa 26 Bak 101 2576 74 | 74 77 1067 67 4 63 ssyang cha | zeSa bandha yogya 56 | 58 56 Dones or or 57 56 56 56 30 26 26 4 22
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 7. prakRti bandha viSayaka prarUpaNAeM guNa sthAna vyucchittikI prakRtiyA~ abandha punaH bandha kulabandha yogya abandha puna' bandha vyucchitti | zeSa gandha yogya sattva puruSa veda sattva | strI veda satva napuMsaka veda sthAna | sahita caDhA | sthAna | sahita car3hA | sthAna | sahita d s m m puruSa veda saMjvalana krodha puruSa veda / | saMjvalana krodha 13 puruSa veda | saMjvalana m krodha mh ance , , mAna 4 , mAyA 3 , lobha, 2 4 3 vili sh mAna , mAyA . lobha , mAna , mAyA , lobha lh jJAnAvaraNI, darzanAvaraNI 4, antarAya yaza.kIrti, uccagotra-16 sU0 sA0 upazAnta kSINa sayogI x sAtA vedanIya - - 3. sAtivAya mithyASTimeM bandha yogya prakRtiyA~ (dha.6/134); (la. sa./11-15/46-52) - gati mArgaNA kula bandha yogya bandhake ayogya prakRtiyA~ bandha yogya prakRtiyA~ manuSyagati asAtA, strIveda, napaMsaka veda, Ayu catuSka, arati, zoka, narakagati, tiryaggati, manuSyagati, ekendriya jAti, dviindriya, trIndriya. caturindriya jAti, audArika zarIra, AhAraka zarIra, nyagrodhAdi 5 saMsthAna. audArika aMgopAMga, AhArakAMgopAMga, chahoM saMhanana, narakaAnupUrvI, tiryaggatiAnupUrvI, manu0 AnupUrvI,Atapa, udyota, apra0 vi0gati, sthAvara sUkSma, aparyApta, sA0 zarIra, asthira, azubha, durbhaga, dusvara, anAdeya, ayaza kIrti, tIrthakara, niicgotr| -46 jJAnAvaraNI, 1 darzanAvaraNI, sAtA, mithyAtva, anantAna016, puruSa veda, hAsya. rati, bhaya, jugupsA, devagatidvika, paMce0 jAti. vai kriyaka zarIra dvika 2, tejasa va kArmANa zarIra, samacaturasra saM0, varNa, gandha, rasa, sparza, agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchavAsa, prazasta vihAyo0. basa, bAdara, paryApta, pratyeka zarIra, sthira. zubha, subhaga, musvara, Adeya, yaza kIrti, nirmANa, uccagotra,5 antarAya / tiryaggati devagati 46-manuSya catuSka tathA vana RSabha nArAca saMhanana+ deva catuSka / -48 71-deva catuSka+ manuSya catuSka + vajraRSabha nArAca saMhanana -72 naraka gati1-6 pRthivI 7vIM pRthivI 100 48-tiyaMca dvika, nIcagotra+manuSya dvika uccagotra 48-udyota -ge 72-manuSyadvika, uccagotra + tithaMca dvika nIca gotra 72+udyota |58 jainendra sidAnta koza
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 99 9. sAtizaya mithyAdRSTimeM prakRtiyoMkA catuHbandha (dha. 6/200-213 ) saMketa-uta, utkRSTa; anu. - anutkRSTa; dvisthAna - nimba va kAjIra rUpa anubhAga, catuHsthAna- guDa, khANDa, zarkarA, amRtarUpa anubhAga; anta ko, ko, antaH koTAkoTI sAgara / naM. prakRti 1] [dAnAvaraNIya | 2 darzanAvaraNIya pA~cau 1- 3 styAna0 trika 24-6 zeSa 6 1 vedanIya 9 sAtA 2 asAtA 4 mohanIya darzana moha 1) samyaktva prakRti 2 mithyAtva 3 samyagmithyAtva cAritra moha - 1 anantAnu0 catu0 2 apratyA0 catu0 3 pratyA0 catu0 4 saMjva0 catu0 17 strI veda 18 puruSa veda 16 napuMsaka veda 20- hAsya, rati 21 22- arati zoka " 23 24 - bhaya, jugupsA |25| 5 Ayu | cAroM 6 nAma 1 naraka gati prakRti sthiti 39 D nahIM nahIM hai shy == : we and nahIM nahIM nahIM nahIM 19 2 1-4 indriya jAti nahIM paMcendriya jAti aMta ko ko dvi sthAna 2 nahIM KH aMta ko ko nahIM bandha 39 anubhAga nahIM 67. 32 'catu. sthAna nahIM devagati tica manuSya dhate hai, devanArakI nhiiN| tiryaMca / aMta ko ko dvi sthAna uta vA anu. anutkRSTa " 39 nahIM nahIM aMta ko ko dvisthAna nahIM dvi sthAna uta vA anu nahIM nahIM " nahIM aMta ko ko dvi sthAna nahIM nahIM aMta ko ko dvi sthAna nahIM " tica gati aMta ko ko dvi sthAna saptama pRthivIke nArakIko hI ba~dhatI hai anyako nahIM / manuSya gati aMta ko ko] catusthAna | hai devanArakI ho bA~dhate hai siyaMca nhiiN| hai | aMta ko ko dvisthAna pradeza anutkRSTa uta vA anu. anutkRSTa nahIM nahI aMta ko ko. catu sthAna 35 nahIM 39 nahIM anutkRSTa naha anutkRSTa nahIM anutkRSTa nahIM T anutkRSTa naM. saari 3 audArika zarIra deva nArakIkA 4. ti manu ko bA tejasa pazarIra | kAryANa anutkRSTa 4 5 6 agopAMga nirmANa bandhana saMghAta 14 samacaturasra, saM. zeSa pA~ca saMsthAna 6 saMhanana (deva na nArakI hIko) vajra RSabha nArAca vajra nArAca zeSa cAra 10- sparzAdi catu praza 13 narakAnupUrvI (sapta pRthivI meM hI ) tiryagAnupUrvI (deva va nArakIko hI manuSyAnupUrvI tirma manuSyako hI devAnupUrvI 15 agurulaghu 16 upaghAta 117 apra. paradhAta 18 Atapa 16 (sapta pRthivI meM hI) udyota 20 ucch vAsa 21 vihAyogati gra 11 22 pratyeka 23 sAdhAraNa 24 trasa 25 sthAvara 26 subhaga susvara 27 durbhaga anutkRSTa 28 26 du. svara nahIM |30 zubha 31 anutkRSTa azubha apra. jainendra siddhAnta koza bandha sthiti | anubhAga prakRti haiM aMta ko ko. catu sthAna 49 nahIM hai " 99 34 91 -svasva zarIravat--- hai aMta ko ko. catuHsthAna | anutkRSTa | 1 -sva sva zarIravasa -- 19 hai aMta ko ko. catuHsthAna uta vA anu nahIM nahIM nahIM nahIM .. 7. prakRti bandha viSayaka prarUpaNAe~ ** = = nahIM pic/abc/ = the feathers the athew the answer they the athew othe nahIM nahIM nahIM hai " nahIM aMta ko ko. nahIM hai aMta hai " nahIM nahIM 15 aMta ko ko. catu. sthAna uta vA anu. dvi sthAna " 39 nv nahIM " nahIM catuHsthAna anutkRSTa " aMta ko ko catusthAna dvi sthAna 33 33 catuHsthAna dvi sthAna 33 22 nahIM aMta ko ko. 'catusthAna nahIM hai aMta ko ko catuHsthAna ata ko.ko. catuHsthAna catuHsthAna waa, ? pradeza anuSkRSTa uta vA anu nahIM 33 " uta vA anu. anutkRSTa " nahIM 13 nahIM ko ko catusthAna nahIM catu. sthAna nahIM nahIM hai aMta ko ko. catuHsthAna nahIM nahIM nahIM aMta ko ko pazu-sthAna nahIM 15 nahIM nahIM anuSkRSTa uta vA anu ` anutkRSTa " " 33 nahIM nahIM FETTERE nahIM anurapRSTa anutkRSTa nahIM anutkRSTa nahIM nahIM anutkRSTa nahIM
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha naM. prakRti 32 mAdara 33 sUkSma 24 paryAza 35 aparyApta 36 sthira 37 asthira 38 Adeya 36 anAdeya 40 yaza kIrti mArgaNA guNa sthAna 1-2 pRthinI paryA 4-6, 37 7 pRthivI paryApta 1 pRthivI apa0 1 4 5. bandhayucchitti Adeza prarUpaNA 1 2-4 1 2 prakRti sthiti . aMta ko ko 1 the the the other the amhas the ath 4 nahIM hai nahI nahIM nahIM hai bandha anubhAga | catu sthAna nahIM catu'sthAna nahIM nahIM aMta ko ko. nahIM aMta ko. ko, nahIM aMta ko.ko. nahIM catu sthAna nahIM aMta ko ko. catusthAna catuHsthAna nahIM vyucchittikI prakRtiyA~ mithyA jhuMDa, napuM0. sRpATikA oghavata oghavata -4 - 25 10 100 pradeza anutkRSTa nahIM anutkRSTa nahIM anukRSTa nahIM anutkRSTa nahIM anutkRSTa mithyAva, huDaka, napuM0, sRpATikA + sAsAdanakI 25 tiryagAyu -28 odhavat 90 - manuSyAyu = 1 abandha 1 gatimArgaNA 1 naraka gati (ma.naM. 1430/41 ) ( sAmAnya bandha yogya - 120 ( deva trika, vaikri0 dvi, AhA0 dvi0, 1-4 indriya, sthAvara, Atapa, sUkSma, apa0, sAdhAraNa, narakatrika ) /sU. 43-12/13-112) (go.ka./101-100/12) 16- 120-16 - 109: guNa sthAna -4 tIrthaMkara manuSyAyu prakRti | 41 | ayaza kIrti 42 tIrthaMkara prathama pRthivI paryAvat 7 gotra - bandha yogya - 101 -- tIrthaMkara = 100, guNasthAna - 8 mithyA, huMDaka, napuM0, spATikA-4 ucca (ma pR0 meM hI nIca 8 antarAya pA~coM - sAmAnyavat tIrthaMkara punaH bandha ucca, manu0 di0 bandha yogya - 101 - manuSyAyu, tIrthaMkara 66; guNasthAna 4 * manuSyAyu tIrtha ucca, manu0 di0 tIrthaMkara jainendra siddhAnta koza 101 24 71 70 100 miyAla " sRpATikA, tiryagAyu -- oghavat 25 - tiryagAyu - 24 oghavat 10 - manuSyAyu - bandhayogya - 101 - manuSya va tiryagAyu ( mizrayogameM Ayu nahIM ba~dhe ) - 66; guNasthAna = 2; (naraka aparyApta sAsAdana na hoya ) kula bandha abandha yogya 7. prakRti bandha viSayaka prarUpaNAe~ prakRti | sthiti nahIM 66 11 67 70 hai 66 70 hai aMza ko. ko. catusthAna anubhAga nahI nahIM 3 33 1 bandha aMta ko ko dvi sthAna puna. bandha 1 anutkRSTa dvi sthAna uta vA anu bandha 100 SS m 70 100 Www 71 25 byucchi - tti 10 66 5 61 24 70 70 4 pradeza nahIM 6 28 35 anutkRSTa zeSa bandha yogya ha 71 70 62 * 61 67 70 61 70 62
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 101 7. prakRti bandha viSayaka prarUpaNAe~ zeSa guNa mArgamA abandha vyucchi vyucchittikI prakRtiyA~ punabandha puna' bandha avandha bandha sthAna bandha tti yogya yogya 2-6 pRthivI apa0 bandhayogya-101-manuSyAyu, tithaMcAyu, tIrthakara 18, guNasthAna-1, / 18 | mithyAtva, huMDaka, napuM0, sRpATikA+sAsAdanakI 25tiryacAyu -28 / | 8 } 28 ] 70 7vIM pRthivI apa0 bhandhayogya- 101 - manUSya tiryacAyu, tIrthakara, manuSya dvi0, uccagotra =6 guNasthAna-1 uparokta -28 | 5 | | | 15 | 28 | 57 2 tiyaMca gati-(ma../9/38/42); (pa. ravaM./8/sU.3-74/112-160); (go.ka./108-106/63-61) sAmAnya pa0 / bandhayogya-120-tIrthakara, AhAraka dvika-117 guNasthAna oghavat -16 oghavava 25+ vajra RSabha, au0 dvi0, manuSya trika-31 devAyu apratyAkhyAna devAyu pratyAkhyAna 4 ---- sAmAnya tiryavat --- paMcendriya pa0 paM.yonimatI 50 paMcendriya ni. apa0 mandhayogya-120-tIrthakara, AhAraka dvika, cAroM Ayu, naraka dvika 111, guNasthAna 1, 2, 4 odhavava 16-naraka trika -13 | deva dvi0, vaikri0 ma dvi0 oghavava 25+ vajra vRSabha, au0 dvi0, manu0 dvi0-tiryagAyu-26 64 64 apratyAraNyAna 4 4 deva dvi0, vaikri0 65 dvi0 / bandhayogya-120-tIrthakara AhAraka dvi0. deva trika, naraka trika, vaikri0dvika-106% guNasthAna-1 tiryaMca la0 apa0 3 manuSya gatiH sAmAnya pa0 / bandhayogya-120; guNasthAna-14 oghavat -16 tIrtha0, A.dvi0 oghavat 25, vajra RSabha, au0 dvi0, manu0 tri0 devAyu devAya tIrtha | apratyAkhyAna 4 pratyAkhyAna 4 107 / 13 / 6-14 --- oghavata manuSyaNI 50 -- sAmAnya manuSyavata -- manu0ni0 apa bandhayogya-120--4 Ayu, naraka dvika, A0 dvi-112 guNasthAna-1, 2, 4, 6, 13 | 1 | oghavat 16-naraka trika-13 | devadvika, vaikri0 ( 192 / / dvi, tIrtha 2 oghavada 25+ bajra RSabha+ au0 dvi+manu0 dvi0,tiryagAyu -26 apratyAkhyAna 4, pratyAkhyAna 4 deva dvika, vaiki0 65 dvi0, tIrtha, jainendra siddhAnta koza
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 102 7. prakRti bandha viSayaka prarUpaNAe~ mArgaNA guNa sthAna punaH vyucchittikI prakRtiyA~ abandha puna' bandha kula mandha abandha yogya bandha bandha vyucchi bandha tti yogya | apUrvakaraNa oghavada 36-A0 dvi-34+have kI 5, 103 kI 15, 6 kI 6-11 sAtA vedanIya manu. la. apa. bandha yogya-120-deva trika, naraka trika, vaikri0 vi0, A0 vi0, tIrtha -10: guNasthAna 1 devagatiHsAmAnya (pa. khaM.8/su.77-101/158) (go.ka./111-112/8-101) mandhayogya-120-sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, 2-4 indriya, narakatrika, devatrika, vai kri0 dvi0, AhAraka dvi0-104, guNasthAna-4 bandhayogya sAmAnyakI 104-tIrthakara-103, bhavanatrikadeva paryApta mithyA, huMDaka0, napuM0, sapA TikA, ekendri0,sthAvara, Atapa oghavava 25 manuSyAyu odhavava | manuSyAyu / 70 ------bhavana trika vata----- bandha yogya-sAmAnya devavata -104, guNasthAna-4 karUpa. devI. pa. saudharma IzAna / paryApta mithyA, huMDaka, napuM0, sapATikA, tIrthakara ekendri0sthAvara, Atapa-7 oghavat manuSyAyu oghavata manuSyAyu,tIrtha0, 70 andha yogya-104-ekendriya, sthAvara, Atapa-101: guNasthAna-4 sanarakumA rAdi 10 svarga paryApta mithyAtva, huDaka, nae0, tIrthakara sRpATikA oghavat | manuSyAyu oghavata manuSyAyu,tIrtha, 70 bandha yogya =104-ekendri0, sthAvara, Atapa, tiyaMcatrika, udyota-17; guNasthAna-4 -10 (AnatAdi2 4 svarga ( va nava grai.pa. | mithyAtva, huMDaka, napuM0 / tIrtha kara sRpATikA oghakI 25-tiryaktika, udyota | manuSyAyu oghavata manuSyAyu, tIrtha, 70 bandha yogya-saudharmake caturtha guNasthAnavata-70 guNasthAna kebala-1(caturtha) (paMca anuttara va nava anu diza pa0 jainendra siddhAnta koza
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 103 7. prakRti bandha viSayaka prarUpaNAeM mArgaNA guNa sthAna vyucchittikI prakRtiyA~ abandha puna. bandha bandha | abandha zeSa | bandha vyucchi. bandha bandha yogya yogya | 64 / bhavana. tri. apa. vandha yogya-104-tIrthakara, manuSya va tiryagAyu-101: guNasthAna-1,2 bhavanatrika paryAptavata -7 oghavata 25-tiyaMcAyu -24 noTa-samyagdRSTi yahA~ nahIM upjte| kalpa. devI.apa, -bhavanatrika aparyAptavata----- saudharma IzAna bandha yogya-sAmAnya devakI 104-manuSya, tithaMcAyu-102: guNasthAna-1,2,4 apa0 saudharmaparyAptavat 7 / tIrtha kara / 101 / 7 oghavat 25-tiryaMcAyu -24 / 14 / 24 oghavat 10-manuSyAyu -6 | tIrthakara / 70 (sanatkumA andha yogya-sAmAnya devakI 104-ekendri0, sthAvara, Atapa, manuSya, tithaMcAyu-16 guNasthAna 1,2,4 2 rAdi 10 (svarga apa0 mithyAtva, huMDaka, napuM0, tIrtha kara 66 1 sRpATikA oghavava 25-tiyacAyu -24 4 24 70 oghavat 10-manuSyAyu -6 / tIrthakara | / 71 / 1 62 AnatAdi 4 bandha yogya = sAmAnyakI 104-ekendri0, sthAvara, Atapa, tiryacatrika, udyota, manuSyAyu-66; guNasthAna-1,2,4 svargava nava prai0 apa0 1 mithyAtva, huMDaka, napuM0 / tIrtha kara sRpATikA oghavada 25-tiryaka trika va udyota 4 oghavata 10-manuSyAyu 6 / tIrtha kara anudizava | bandha yogya-saudharma paryApta yA ni0 aparyAptavat 4 the kI 70% guNasthAna - kevala -1 (caturtha) 5 anuttara apa0 2. indriya mArgaNA-(pa. vaM. dAmU. 102.136/158-992): (go. ka./113-114/102-104) sarva ekendriya bandha yogya oghakI 120-tIrthakara, AhAra dvi0, devatrika, narakatrika, vaikri0 vi0-106 guNasthAna 2 oghavata 16-narakatrika +manu0 ti0 Ayu -15 | oghako 25+vajra RSabha, au0 vi0, manu0 dvi 30-tiryagAyu sarva vikalendriya 26 ----- ekendriyavat ----- paMce0 paryApta ----- oghavat -- -- paMce. ni. apa bandha yogya =oghakI 120-4 Ayu, naraka dvika, AhA0 dvi0-112 guNasthAna - 1,204,6,13 oghavat 16-narakatrika -13 deva dvika, vai kri0 112 / 5 / | dvi0 tIrtha oghavat 25-tiyacAyu -24 4 | 24 apratyAkhyAna 4, pratyA04, deva dvi0 0 au0 dvi0, vajra RSabha dvitIrtha manu0 dvi0 | 106 104 75 ! 13 jainendra siddhAnta koza
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 7. prakRtibandha viSayaka prarUpaNAeM doSa mArgaNA guNa sthAna bandha 6 vyucchittikI prakRtiyoM abandha puna bandha | bandha abandha bandha vyucchi0 bandha yogya yogya apUrvakaraNakI oghavata 36-A0 dvi0434+ve kI 5, 103 ko 16, 6The ko sAtA vedanIya 1 bandha yogya odhakI 120-devatrika, narakatrika, vaikri0 dvi0, A0 dvi0, tIthaM0-106% guNasthAna-1 13 paMce0 la0 apa0 3. kAya mArgaNA--(Sa. vaM. 8/sU. 137-136/112-200), (go ka /114-115/104-106) - --- ekendriya bat ------ pRthivI, apv| pratyeka vana, teja, vAta kAya | bandha yogya-oghakI 120-devacika, narakatrika, vai0 dvi0, A0 dvi0, tIrtha0, manuSyatrika, uccagotra-105 guNasthAna-1 vana0kAya sAdhAraNa guNasthAna-1 ----- ekendriyavat --- vasakAya pa0 trasakAya ni0 apa0 sikAyata0apa0 guNasthAna-14 guNasthAna-1,2,4,6,13 guNasthAna-1 -- oghavat ---- --paMcendriya nirvRti aparyAptavat-- -- tithaMca landhyavara -- ! 4 yoga mArgaNA- (Sa khaM/8/sU. 140-160/201-242); (go. ka./115-116/106-116) sAmAnya mana vacana yoga bandhayogya = oghavat 120, guNasthAna-14 --- odhavat --- donoke satya va anubhaya bandhayogya oghavat-120 guNasthAna-14 --- oghavata --- dono ke asatya va ubhaya / andhayogya-oghavat-120, guNasthAna-12 .- oghavat sAmAnya kAyayoga bandhayogya oghavat -120; guNasthAna-14 --- oghavat --- au0 kAyayoga bandhayogya =oghavat-120, guNasthAna-14 +--- manuSyagativat --- au0 mi0 kAyayoga 109 15 64 26 / 65 bandhayogya-- oghakI 120-A0 dvi, naraka dvi0,deva, naraka Ayu, -194; guNasthAna-1,2,4 mithyA0, napuM0, huMDaka, supA- tIthaMkara, deva TikA, 1-4 indriya, sthAvara, dvi0, bai0 dvi0 Atapa, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, tiryaga, manuSyAyu 15 anantAnu04, styAnatrika0, durbhaga, dusvara. anAdeya, nyagro0 pari0, svAti, kubja, vAmana, vajranArAca, nArAca, ardhanArAca kIlita, aprazasta vihAyo0, strIveda, tiryag dvika, udyota. nIcagotra, manuSyadvika, au0 dvi0, vajra vRSabha -26 deva dvika, vai0 dvi0. tIrthakara, devadvika, vai0 / tathA zeSa sarva 66 dvi0 tIrtha, sAtA 70 jainendra siddhAnta koza
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 105 7. prakRtibandha viSayaka prarUpaNAeM guNa mArgaNA vyucchittikI prakRtiyA~ zucipatti kI prakRtiyoM abandha / puna mandha abandha puna' bandha vA anandha punaH bhandha sucyA kA abandha puna. bandha / yogya zeSa |bandha vyucchi0 bandha bandha yogya sthAna vaiki0 kAya0 yoga vai0 mi0 kAyayoga pAna AhAraka kAyayoga bandhayogya-sAmAnya devavat 104, guNasthAna-4 - saudharma IzAna pa0 devavat -- bandhayogya =ni0 apa0 devavat 102, guNasthAna = 1, 2, 4 -- saudharma deva ni0 apa0 bara -- bandhayogya odhake 6The guNasthAnava-63, guNasthAna - kevala 1(chaThI) t-- ogha ke chaThe guNasthAnavata -- bandhayogya ogha pramatta guNasthAnakI-63-devAyu 62, guNasthAna- kevala 1(chaThA) -- oSake chaThe guNasthAnavat - bandhayogya au0 mi0 kI 113-manuSya, tiryaMcAyu-111: guNasthAna-1, 2, 4, 13 uparokta do Ayu rahita au0 mi0 vata -- A0 mi0 kAyayoga kArmANa kAyayoga uparAsa 5 veda mArgaNAH -(pa. khaM./8/sU. 166-187/242-266) (go. ka./mU./116/114 ) strI veda paryApta strI veda ni0 apa0 107 64 puruSa veda paryApta | bandhayogya oghavat-120-tIrthaMkara, AhAraka dvika, devagati-116; guNasthAna -6 - devagati, A0 dvi0, tIrtha0, rahita oghavat -- bandhayogya- zrodhavata 120-cAro Ayu, A0 dvi0, tIrtha0, naraka vi0, deva dvi0, vai0 dvi0-107 guNasthAna -2 oghavat-16-narakatrika-13 107 | 13 oghavata-25-tiyaMcAyu-14 / 14 / bandhayogya oghakI 120; guNasthAna -6 -- oghavat -- bandhayogya =odhakI 120-4 Ayu, naraka dviva, Advi- 112: guNasthAna-1, 2, 4 | oghakI 16-narakatrika 13 deva dvi0, tIrtha, |112 / vaikri0 dvi0 oghavata -25-tiyaMcAyu-24 oghavat-10- manuSyAyu-6 tIrtha 0, deva dvi0 70 | vaidvi0 puruSa beda ni0 apa0 napu0 veda pa0 bandhayogya oghakI 120-tIrtha0. A0 di0, devagati 116 guNasthAna hai -- uparokta 4 prakRti rahita oghavat -- napaM veda0 ni0 apa0 / bandhayogya-oghakI 120-cAroM Ayu, A0 di0, naraka dvi0, deva vi0,ve0vi0-108 guNasthAna 1,2,4, | oghavat 16-narakatrika =13 tIrthakara odhavat 24-tiryaMcAyu -24 oghavata 10-manuSyAyu -6 / tIrtha kara / 70 ( yaha sthAna kevala prathama pRthvI nArakIko hI sambhava hai / ) 6. kaSAya mAgeNA-- (dha //sU 188-206/269-271), (go ka /bhASA/116/115) krodha, mAna, mAyA bandhayogya = oghavata 120: guNasthAna 6 oghavat lobha bandhayogya = oghavat 120: guNasthAna - 10 oghavata akaSAyI bandhayogya-sAtA vedanIya 1, guNasthAna-11, 12, 13 oghavat oghavat | / 7. zAna mArgaNAH-(dha //sU 207-224/276-267 ) ( go ka /bhA /116/115/16) mati, zruta ajJAna | bandhayogya - 120- A0 dvi0, tIrtha0 - 117, guNasthAna-2 ra va vibhaga jJAna -- oghavat -- jainendra siddhAnta koza bhA03-14
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 7. prakRtibandha viSayaka prarUpaNAeM zeSa bandha bandha vyucchi. bandha yogya / / pUna mArgaNA vyucchittikI prakRtiyA~ abandha puna' bandha sthAna bandha abandha yogya / / mati, zruta avadhijJAna | bandhayogya-odhake caturthaguNasthAnako-77-A0 dvi-76, guNasthAna 4-12 -- odhavat -- manAparyayajJAna bandha yogya - bodhake 6The guNasthAna kI 63+ AhAraka dvi0-65: guNasthAna 6-12 -- oghavat -- kevalajJAna bandhayogya-odhake 13 veM guNasthAnavata-1, guNasthAna 2 (13,14) --- -ASada - - -- -- - / / / ovara | | 8.saMyama mArgaNA-(pa.kha./sa./225-212/268-318); (go.ka./bhA./116/116/10) / sAmAyika va chedo / bandhayogya-odhake 6The guNasthAnakI-63+ A0 dvi0-61: guNasthAna-6-1 / / --- ----oghavat-------- parihAra vizuddhi | bandhayogya - odhake 6The guNasthAnakI -63+ A0 dvi0=65: guNasthAna-6-7 sUkSma sAmparAyA | bandhayogya - odhake 10 guNasthAnavat-17; guNasthAna-10vaoN yathAkhyAta bandhayogya-sAtA vedanIya 1: guNasthAna 11-14 --oghavat------- saMyamAsaMyama | mandhayogya-oghake paMcama guNasthAnavat == 67: guNasthAna 5 vaoN --oghavat------- asaMyata | bandhayogya oghakI 120-A0 dvi0-118, guNasthAna 1-4 ------oghavat (A.dvirahita)---- 9. darzana mArgaNA-(pa. khaM.8/su./253-257/318-316): (go. ka./bhASA/116/117/3) cakSu acakSu bandhayogya-12% guNasthAna-12 -- - oghavata - oghavata - - - avadhi bandhayogya odhake caturtha guNasthAnako ma 77+A0 dvi0-76, guNasthAna-4-12 - - oghavat- - -- jainendra siddhAnta koza
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha mArgaNA kevala pIta padma zukla bhavya abhavya 10. lezyA mArgaNA (pa... 250-204/220-350) (go. . / / 111-120/117-120 ) bandhayogya - oghakI 120 A0 dvi0-118: guNasthAna - 1-4 kRSNa, nIla, kapota guNa sthAna kSAyika samyaktva vedaka samyaktva 1 2-7 1 vyucchittikI prakRtiyA~ 2-7 107 = abandha puna' bandha bandha yogya oghake 13 ve guNasthAnavat = 1 sAtA; guNasthAna 13-14 2 3-13 alezyA bandhayogya = x ; guNasthAna= 14 vaoN 1 11. bhavya mArgaNA ( sU 200-270/338-362) (go. ka, bhA./120-121/121/7) bandhayogya - oghavat 120 ; guNasthAna = 14 - 12. samyakva mArgaNA - (0/ 201-311/362-306): (go.ka./bhA0 / 120-121/10) kula bandha yogya 105 10 for - 104 3 bandhayogya - padma lezyAkI 108 - tiyaMca trika, udyota - 104 guNasthAna 13 madhyA0Daka napuM0 tIrtha 0. sRpATikA 4 / A0 dvi0 okI 25 - tiryatrika udyota 21 bandhayogya - oghavat 120 - A0 dvi0, tIrtha0 117; guNasthAna jIvanada bandha yogya oghako 120 - sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, 2-4 indriya, naraka trika= 111: guNasthAna 7 mithyA Daka, napuM. pATikA | tIrthaMkara, 111 3 ekendriya, sthAvara, Atapa 7 A0 dvi0 avandha 67 7. prakRtibandha viSayaka prarUpaNAeM oghavat bandhayogya - odhakI 120-1-4 indriya, sthAvara, Atapa, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa, naraka trika 108 guNasthAna 7 mithyA0 huDaka napuM0 pATikA | tIrtha0 4 A0 dvi0 C 105 101 / ) T jainendra siddhAnta koza 3 bandhayogya - odhake caturtha guNasthAnakI 77 + AhA0 dvi0 = 76; guNasthAna 4-14 oghavat oSada bandhayogya odhake caturtha guNasthAnakI 77+ AhA0 dvi0 76; guNasthAna 4-7 puna bandha joSavata jovanada omavata omajada zeSa bandha vyucchi bandha yogya oghavat oghavat (4-6 taka A0 dvi0 kA bandha nahI) 1 | 108 7 101 101 I 1 - 4 | / 67 21 76 / T 67 1 | |
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha mAgaMgA prathamopadazama dvitIyopazama samyagmadhyAdRSTi sAsAdana mithyAdarzana asajJI anAhAraka guNa sthAna guNa sthAna 1 2 3 4 5 6 5 6 7 4-7 8-11 1 14. AhAraka mArgaNA AhAraka 12. saMdhI mArgaNA (pa../. 120-322 / 386360) (pIka /bhA/129/123/4) bandhayogya = a ghavat 120, guNasthAna = 1-12 saMzo 2 pikI prakRtiyA~ - | A0 dvi0 2 | bandhayogya-prodhake caturtha guNasthAnako 33+ A0 dvi0 manuSya devAyu 77, guNasthAna - 4-0 / oghavat 10 - manuSyAyu pratyAkhyAna 4 asthira, azubha, ayaza asAtA, ati, zoka, X andhayogya prathamopamakI =6 = 4 = 6 bandhayogya = 120, guNa saM0 13 bandha sthAna 108 Ayu rahita 7 karma athavA Ayu sahita 8 karma " bandhayogya = oghake 3 re guNasthAnavat =74, guNasthAna - 3 rA bandhayogya oghake dUsare guNasthAnavat 101 ; guNasthAna 2 rA | bandhayogya = odhakI 120 - tIrtha0 A0 dvi0 = 117, guNasthAna- pahalA | bandhayogya - odhakI 120 - tIrtha0 A0 dvi0 = 117, guNasthAna-2 vat 16 + naraka binA 2 Ayu = 16 oghavana 25 + vajra RSabha0, bI0 dvi0, manu trika, 26 = 11 abandha Ayuke binA 7 karma Ayu rahita 7 karma athavA Ayu sahita 8 karma kula puna bandha bandha yAgya A0 dvi0 = 77, guNasthAna = 4-11 ( la. sA. / jI pra./220/265) guNa sthAna ha 37 66 10 11 12 13 14 62 Fu - prathamopada jovanaMda jainendra siddhAnta koza 3. sAmAnya prakRtivandha sthAna ogha prarUpaNA pramANa paMsa / prA0/3/444/296-2204/241) (//3/11-12.4/04-85, 4/992) shtk/2042)| -oghavat 117 hRda abandha 7. prakRtibandha viSayaka prarUpaNAe~ oSayata kAmaNada Ayu binA 7 99 X puna. bandha 11 Ayu va moha rahita 6 eka medanIya bandha sthAna zeSa anya vyucyi ganya yogya 66 2 17 68 m 4 " 26 Pai phara 56 t 16 18 66
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 7. vizeSa prakRtivandha sthAna oghaprarUpaNA prati prati sthAna sthAna prakRti bhaMga sa.. 1 jJAnAvaraNIya guNa sthAna 3 1-12 guNasthAna 1-2 guNasthAna 3-4/1 e fu vedanIya 1-6 guNasthAna 7- 13 2 darzanAvaraNIya (pa. saM/prA/4/243), (paM saM/- (4/194 ( zataka / 43); (pa. svaM /6/sU./0-16/82-00), ( go . / 431-462/606-601) 1 X " saMguNasthAna sAtizaya 2 sAsAdana 3 mizra kula sthAna OM kula bandha yogya 1 1 mohanIya noTa- dekho pRthak sAraNI (paM. sa. pra./5/4-24) ( pa sa (saM./5/1-30); [] 6/81) (go.ka./458) X pA~co prakRtiyoM 1 1 3 1 E 6 1 prakRtiyoMkA vivaraNa 0 guNasthAna 2 1 kula sthAna prati sthAna prakRti prAta sthAna bha sarva prakRtiyA~ - styAna0 trika cakSu, acakSu, avadhi, kevala 2 (dha. 6/87-88), ( go . ka. / 458 ) 1 mithyAdRSTi - 26 | ( samyak prakRti va mizra rahita ) sAmAnya 1 22 | 6 donoM meM anyatamase 2bhaga kevala sAtA kA eka bhaga 109 prakRtiyo va bhagokA vivaraNa hAsya rati tathA arati zoka meM se 1 yugala x anyatama veda =2x3=6 22 122 926 - arati zoka, strI, napu. = 22 24 ( mithyAtva va napu0 rahita ) 1 21 | 4 5 AyuH 1 2 3 4 avirata samyak 16 ( anantA0 catu va strI veda rahita ) kSA0, vedaka, 175 2 kRtakRtya, ve0, upa0 1 mizravat 4 5-7 8 6 | nAma karma dekho pRthak sAraNI 7 gotra-- mithyAdRSTi sAmAnya va sAsAdana sAtizaya midhyA03-10 antarAya 1-12 saM guNasthAna ( hAsya yugala yA arati yugala ) x 7 apramatta sayata - | ( strI veda yA puruSa veda) = 4 16 ( anantA0 catu0 va strI veda rahita ) 8 apUrva karaNa - /vii 1 | 17 | 2 | ( hAsya yugala yA arati yugala ) x 6 anivRtti karaNa ( puruSa veda ) =2 2/2-2/v t/vi e/vii e/vur 5 saMyatAsaMyata15 uparokta 4 samya0 sahi0 6 pramatta saMyata- 11 cAro prakAra ke samya0 sahita 8/1X 10 sUkSma sAmparAya jainendra siddhAnta koza kula sthAna prakRti (ca./1/18-101) 1 1 1 X ha 8. mohanIyavandha sthAna ogha prarUpaNA (saM./6/2004/paM.saM.prA.4/246-231) ( saM / prA/7/26- 21.300-302), (paM. saM/saM./4/118-123), (paM.saM./ sa./5/-33-37,327-321 ) ( saptatikA / 14 42 ); ( go ka / 463-678 /606-678 ) 1 7. prakRtibandha viSayaka prarUpaNAe~ 1 2 2 1 1 4 vizeSa dekho pRthaka sAraNI bAyu 3/11 1 prati prati sthAna sthAna 1 (dha. 8/111-112) 2 1 1 1 1 1 kula bandha yogya kula sthAna prati sthAna prakRti prati sthAna bhaMga X 1 5 4 3 X 1 1 1 2 2 1 prakRtiyoM kA vivaraNa 1 cAroMmeM anyatama se 4 bhaga naraka rahita anyatama eka X deva manuSyA eka devAya anyatama eka (mizravata 16 - apratyA0 4 = 15 ) | 13 | 2 | mizravat ucca sarva prakRtiyoM prakRtiyoM va bhagakA vivaraNa (pratyA0 catu0 rahita ) mizravat arati zoka rahita ) saM0 catu0, hAsya, rati, bhaya, jugupsA, puruSa veda 5 1 saM0 catu0, puruSa vaida 4 1 saM0 catu0 3 1 saM0 mAna, mAyA, lobha 12 1 lobha 1 apramattavat (saM0 catu0, puruSa meda) sa0 mAyA, sa0 lobha
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 110 7. prakRtibandha viSayaka prarUpaNAe~ 5. nAma karma prarUpaNA sambandhI saMketa samUhIkaraNa saketa kula bandha prakRti prakRti prakRtiyoMkA vivaraNa dha/8 dhU va bandhI pratipakSI yugala yu0 3 samUhoM meM se anyatama samUha/5 trasa/2 vasa sahita hI baMdhane yogya samUha trasameM baMdhane yogya trasa sthAvara donoMko vizeSa prakRtiyA~ taijasa, kArmANa, agurulaghu, upaghAta, nirmANa, varNa, rasa, gandha, sparza trasa-sthAvara, bAdara-sUkSma, paryApta-aparyApta, pratyeka-sAdhAraNa, sthiraasthira, zubha-azubha, subhaga-durbhaga, Adeya-anAdeya, yaza-ayaza, (ina / yugaloMko 18 meM se pratiyugala anyatama andha honese-6) cAra gati, pA~ca jAti, tIna zarIra, 6 saMsthAna, cAra AnupUrvI ( anyatama bandha honese 5) cha sahanana, 3 aMgopAMga (sakI bandhane yogya 2) (saMhanana audArikake sAtha ba~dhate hai| dusvara-supara, prazasta-aprazasta vihAyogati, ( inameM se 2) / uzvAsa, prghaat| tIrthakara va AhAraka dvaya ( deva nArakake manuSya sahita va manuSyake devagati sahita hI bNdhe)| Atapa (pRthvI kAya bAdara paryApta sahita hI baMdhe) udyota (pRthvI, apa, pratyeka vanaspati, bAdara paryApta va trasa sahita hI trasa yu/2 u, paraghAta/2 tI. A./3 pR.bA/1 udyota/1 10. nAma karma bandhake pATha sthAnoMkA vivaraNa (paM.saM /prA./-4/256-304/5/53-66); (go, ka./530 1688 );(paM sa /sa./4/136-188); (paM. saM./saM/5/62-111); noTa-dhra va/ Adi saMketa-de0 sAraNI naM06 pratyeka bhagameM prakRtiyo va svAmiyokA vivaraNa bhaMga naM. prakRtiyA~ bhaMga | svAmI naM0 prakRtiyoMkA vivaraNa svAmiyoMkA vivaraNa Ho sthAnameM yaza-kIrti 4/7,6,10 guNasthAna dhu-JE, sthAvara, aparyApta, sUkSma, sAdhAraNa, / sUkSma apa0(pRthivI, apa, teja, vAyu)+ asthira, azubha, durbhaga, anAdeya, ayaza, sAdhAraNa banaspati ke bandhaka tirya0 dvi0, ekendriya, au0 zarIra huDaka =23 / uparokta 23-sUkSma+ bAdara -23 bA0 apa pR0, teja, apa0, vAyu)+gAdhA. bana0ke bandhaka -sUkSma, sAdhAraNa+bAdara, pratyeka =23 / bA0 apa0 pratyeka vanaspatike bandhaka -1 dhru./8, sthAvara, paryApta, sUkSma, sAdhAraNa, sU0pa0 pra0(pR0,teja,apa,vAyu,)+ sAdhA. sthira, zubha yA asthira azubha, dubhaMga, bana ke bandhaka anAdeya, ayaza., tirya dvi0, ekendriya, au0 zarIra, huMDaka (sthira, asthira, zubha va azubha, ina do yugaloMkI anyatama do se cAra bhaMga) uparokta 25-sUkSma+bAdara uparoktavat 4 bhg| bhA0pa0 sAdhAraNa vanaspatike bandhaka 1 | -25 uparokta (sthira, zubha, yaza ina tIna yugaloMse bhaMga -25 Atapa rahitAbA0pa0( pR0 apa, teja vAyu ) jainendra siddhAnta koza
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 111 7. prakRtibandha viSayaka prarUpaNAeM | sthAnameM | kula kula pratyeka bhaMgameM prakRtiyoM va svAmiyoM kA vivaraNa prakutiyoMkA vivaraNa svAmiyokA vivaraNa / prakRtiyA~ svAmI naM0 bhaga 1v17-24 | uparokta 25-sUkSma, sAdhAraNa + bAdara, pratyeka - 25 | bAdara paryApta pratyeka vanaspati ( udyota (sthira, zubha, yaza ina tIna yugaloMse 8 bhaMga) | rahita ) | V 25-48 46-56 1-5 | dhra ,sa, apa0,bAdara,pratyeka, durbhaga, anAdeya, sthira,zubha va yaza ina tIna yugaloM meM anyatama -8 | tirya dvaya, 2-5 indriya (8) meM anyatama, A0 apa0, dvI, trI, caturendriya ( udyotarahita ) dvaya sRpATikA, huMDaka (32 bhaMga) =25 saMjJI, asaMjJI, paMcendriyake bandhaka -5 uparokta 25-tirya0 dvaya + manuSya dvaya =8 bhaMga | apa0 manuSyake bandhaka ( uparokta ) bA0pa0 pR0 kI 25 + Atapa - bA0pa0 pRthivI ( Atapa yuta) -1 (usI va 8 bhaMga) ( uparokta ) bA0pa0 pR0 kI 25+ udyota bA0pa0 pR0 apa, banaspati (udyota yuta)-3 (usI vava 8 bhaMga) vikalatraya apa0 kI 25 (usIvat 32 bhaMga)=26 bA0dvI0 trI0 caturendriya udyota sahita) 4 asajJI paMce0 ( ,) =4 dhra va/,trasa, Adara, paryApta, pratyeka, subhaga, devagatike bandhaka Adeya sthira,zubha va yaza ina tIna yugaloMmeM anyatama 3 se ( 8 bhaMga), devadvaya, paMcendriya, vaikri0 dvaya, samacaturastra, susvara va prazasta vihAyo0, ucchvAsa, paravAta (8bhaMga) =28 17-48 naraka gatike bandhaka 5.6,trasa, nAdara, paryApta, pratyeka, durbhaga, anAdeya asthira, azubha, ayaza, nAradvaya, vaikri0 dvaya, paMce0, huMDaka, dusvara, aprazastavihAyo0, uchavAsa, paraghAta 6 / / 1-32 2612480 7 6288 dhru./6,sa, bAdara, paryApta, pratyeka durbhaga, anA- bA0pa0vI0 trI0 caturendriya tathAasaMjJI deya sthira zubha va yaza ina tona yugaloM meM | paMcendriyakA bandhaka ( udyota rahita ).-4 anyatama 3 se bhaMga),tirya dvaya, au0 vaya, 2-5 indriya, ina 4 meM anyatamase (4 bhaMga) huMDaka, sRpATikA, dusvara aprazasta vihAyo, ucchavAsa, paraghAta (844-32 bhaMga) =26/ | pa0 saMjJI paMcendriyakA bandhaka 11]33-640//6,prasa, bAdara, paryApta, pratyeka sabhaga. Adeya, sthira, zubha, yaza ina pA~ca yugaloMmeM anyatama se (32 bhaMga)-tirya0 dvaya, au0 dvaya, paMcendriya, 6 saMsthAnoM meM anyatama 1se (6bhaMga),6saMhananameM anyatama 1se(6 bhaMga), svara dvaya va, vihAyogati dvaya ina do yugaloMmeM anyatama 2 se (4bhaMga),ucchvAsa, paraghAta (32x6x6x4-4608 bhaMga) 114641-1180 uparokta 21-tirya dvaya+manuSya dvaya, (usI vat 4608 bhaMga) pa0 manuSyakA bandhaka nArakI jainendra siddhAnta koza
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 7. prakRti bandha viSayaka prarUpaNAe~ pratyeka bhaMgameM prakRtiyoM va svAmiyoM kA vivaraNa sthAna naM0 meM | prakRti kula bhaga | svAmI Fol bhaMga naM0 prakRtiyo va bhaMgoMkA vivaraNa svAmiyoM kA vivaraNa 6281- 6281-12480 | dha/sa, bAdara, paryApta, pratyeka, subhaga, Adeya, | devagati va tIrtha karake bandhaka sthira, zubha, yaza ina 3 yugaloMmeM anyatama 3 ke 8 bhaMga, deva dvaya, vaikri0 dvaya, paMcendriya, samacaturastra, susvara, prazasta vihAyo0, ucchvAsa, paraghAta, tIrthakara (3200 bhaMga) (8 bhaga) =26 6288 |7| 30 | 1286 1-32 (naM 6/1 kI 26+ udyota) (usIvat bhaMga-32) | pa0 dvI, trI; catuH, asaMjJI paM.(udyotayuta)-4 1 33-320 dhra.hi trasa, bAdara, paryApta, pratyeka, sthira, zubha, manuSya va tIrthakarakA bandhaka subhaga, yaza, Adeza, anAdeyameM anyatama 1 ke 2 bhaMga, manuSya dvaya, au0dvaya, paMcendriya, 6 sasthAnoM meM anyatama 1 ke 6 bhaMga, 6 sahananomeM anyatama 1 kebhaga, svara dvaya, vihAyogati dvaya ina do yugalomeM anyatama 2 se cAra bhaMga, ucchvAsa, paraghAta-(2x6x6x4-288 bhaMga)+tIrtha.-30 321-338 naM 6/1v kI 26-tIrthakara + AhAra0 dvi0 | deva va AhAraka kA bandhaka | ( usIvata bhaga-8) Helv kI 26+ AhAra0 dvi0, (usI vada deva gati,AhAraka va tIrthakara kAbandhaka-1 bhaMga 8) 11. nAma karma bandha sthAna odha prarUpaNA-(pa. saM./prA./5/403-417) (pa. saM saM./51416-428) guNa guNa sthAna guNa sthAna bandha sthAna bandha sthAna sthAna bandha sthAna hh | 23/1-111, 25/1-V1, 26/1-1ii, 28/1-11, 26/1-111, 30/28/1, 26/1-111, 30/28/1, 26/17 28/1, 26/1v, 30/11 28/1, 26/1v 28/1, 26/v 28/1, 26/1v, 30/111, 31/1 28/1, 26/1v, 30/11, 31/3, 1/1 m noTa-inakI vizeSatA yathAyogya sattva tathA vyucchitti vAlA sAraNiyosejAnanA AdezakI apekSA bhI yathAyogya lagA lenaa| sh bh 12. jIva samAsoM meM nAmakarma bandha sthAna prarUpaNA-(go. ka /704-711/878-881) kula jIva samAsa kula sthAna prati sthAna prakRtiyA~ sa0 jIva samAsa prati sthAna prakRtiyA~ sthAna 23,25,26,26,30 5 23,25,26,26.30 aparyApta sAtau jIva samAsa paryApta ekendriya sukSma 10730 ekendriya bAdara vikale ndriya asaMjJI paMcendriya sajJI paMcendriya 23,25,26,28,26,30 23,25,26,28,26,30,31,1 - jainendra siddhAnta koza
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRti baMdha 113 7. prakRti bandha viSayaka prarUpaNAe 23.nAma kama bandha sthAna Adeza prarUpaNA--(paM. sa./prA./5/416-472);(go, ka./718-728/884-864) mArgaNA kula sthAna pratisthAna prakRtiyA~ naM0 mArgaNA kula sthAna pratisthAna prakRtiyA~ 1. gati maargnnaa1| naraka gati tiryaca 3 manuSya 4 | deva 28,26,30,31,1 28,26,30,31 26.30 23,25,26,28,26,30 23,25,26,28,26,30,31,1 25,26,26,30 8. sayama maargnnaa1| sA0 chedo0 2 pari0 vi0 3 sukSma sA0 4 yathAkhyAta 5 / deza saMyata 6 | asaMyata x0 2. indriya mArgaNA 28,26 23,25,26,28.26,30 6 / 23,25,26,26,30,31 9. darzana mArgaNA 1 / ekendriya 2 vikalendriya 3 / paMcendriya 8 / 23,25,26,28,26,30,31,1 23,25,2628,26,30,31,1 3. kAya mArgaNA 2 acazca 3 | avadhi 4 kevala 28,26,30,31.1 1| pR0 apa vanaspa0 2 teja, vAyu 23,25,26,26,30,31 10. lezyA mArgaNA 3 trasa 8 2 3,25,26,28,26,30,31,1 1 | kRSNAdi tIna 2 pIta 3 padma 4 | zukla 4. yoga maargnnaa1| sarva mana, vacana audArika au0mizra c.mm 23,25,26,28,26,30 25,26,28,26,30,31 28,26,30,31 28,26,30,31.1 23,25,26,28,26,30,31,1 " 11. bhavya mArgaNA vaikri0 23,25,26,28,26,30 25,26,26,30 mucc com in 1 / bhavya abhavya 28,26 2 1 vai0 mizra AhAraka | A0 mizra 8 / kArmANa / 23,25,26,28,26,30,31,1 23,25,26,28, 29, udyota sahita ke 30 23,25,26,28,26,30 12. samyaktva mArgaNA 5. veda mArgaNA1 | strI veda 2 napu0 veda 3 puruSa veda 23,25,26,28,26,30,31,1 or mr-xur 1| kSAyika vedaka upazama samya0 mi0 sAsAdana 6 mithyAdRSTi 28,26,30,31.1 28,26,30,31 28.26,30,31.1 28,26 28,26,30 23,25,26,28,26,30 6. kaSAya maargnnaa1| sarva sAmAnya 1 / sarva sAmAnya 8 / (yathA yogya) 23,25,26,28,26, / 30,31.1 13. saMzI mArgaNA 12 asaMjJo 23,25,26,28,26,30,31.1 23,25,26,28,26,30 23,25,26,28,26,30 14 AhAraka mArgaNA 7. zAna maargnnaa1| mati, zruta ajJAna / vibhaga mati, zruta, avadhi 4 mana paryaya kevala war xxx 28,26,30,31,1 1 | AhAraka anAsayogI anA0 ayogI 23,25,26,28,26,30,31,1 23,25,26,28,26,30 jainendra siddhAnta koza bhA03-15
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ prakRtivAda *** 14. mULa uttara prakRtiyoM meM jaghanyotkRSTa bandha tathA anya sambandhI prarUpaNAoMkI sUcI viSaya naM. pramANa 1 mUla va uttara prakRtiyokI svasthAna va ma.aM. 1 / 65parasthAna sannikarSa prarUpaNA / 132 svasthAna va 2 mUla va uttara prakRtike dravya, kSetrAdi yA prakRti pradezAdi cAra prakAra bandha apekSA utkRSTa jaghanyAdi rUpa parasthAna sannikarSa prarUpaNae / 3 sarva asarva, utkRSTa - anutkRSTa, jaghanyaajayanya, Adi anAdi aura dhanaadha va prakRti bandha prarUpaNAokI ogha Adeza samutkIrtanA / 4 nAnA jIvokI apekSA uttara prakRtiyo ma. baM 1 / 133kA bhaMgavicaya | 140 gha 2/370476 ma. baM. 31 1/26 prakRtivAda- - de0 sAMkhya darzana / prakrama de0 upakrama / prakriyA - Process, 1 Operation, (gha. 5/20 ) / prakSepaka - ( go jI. / bhASA / 326 / 700/8 kA bhAvArtha- paryAyasamAsa jJAnakA prathama bheda viSai paryAya jJAnateM jitane baMdhe tisane jude kI ' paryAya jJAnake jete vibhAga praticcheda hai tauhi pramANa isa vimahita jAnanA / yahu jaghanya jJAna hai isa pramANakA nAma jaghanya sthApyA / isa jaghanya jIvarAzi mAtra anaMtakA bhAga dIe jo pramANa Avai tAkA nAma prakSepaka jAnanA / isa prakSepakakau jIvarAzi mAtra anatakA bhAga dIe jo pramANa Avai jo prakSepaka prakSepaka jAnanA / pragaNanA - gha 11 / 4,2,6, 246/349/10 tattha pagaNaNA NAma imisse misse dvidIe maMdhakAraNavANi didibaMdhavANAyANi ettiyANi tiyANi hoti ti didibaMdhaka sAmaTThANANaM pramANaM paruvedi / == pragaNanA nAmaka anuyogadvAra amuka amuka sthiti ke bandhake kAraNa sthitibandhAdhyavasAnasthAna isane itane hote hai, isa prakAra sthitibandhAdhyavasAnasthAnoke pramANakI prarUpaNA karatA hai| prajJaptirAmanAtha kI zAsaka yakSiNI 02/2 2. eka vidyA de0 vidyA / 1. - prajJA - prajJA va jJAname antara- de0 Rddhi /2/7 / prajJAkaragupta - eka bauddha bhramaNa thA dharmakIrti isake guru the| pramANavArtikAkArako inhone racanA kI thii| samartha saM. 160-720 (si.ni./ pra.21/1 mahendra ) | prajJApana naya de0 naya / I/5 / prajJAparISahasasi /1/1/420/4 pUrvaprakIrNakavizAradasya zabdanyAyAdhyAraNa nipuNasya mama purastAditare bhAskaraprabhAbhikhadyotayatirA nAvabhAsanta iti vijJAnamadanirAsa prajJApariSahajaya pratyetavyaH / mai aga, pUrva aura prakIrNaka zAstromeM vizArada hU~ tathA zabdazAstra, nyAyazAsa aura adhyAtmazAsane nipuNa huuN| mere Age dUsare jana sUrya prajvalita kI prabhAse abhibhUta hue dyotake udyotake samAna milata nahIM suzobhita hote haiM isa prakAra vijJAnamA nirAsa honA mahApari jaya mAnanA cAhie (rA mA./1/3/26/612/11) (cA. sA./ 127/4) / 2. prajJA va ajJAna parapahameM antara XX sa.si /12/10/235/7 prajJAjJAnayorapi virodhAiyugapada saMbhavaH jJAnApekSayA prajJApariSaha' avadhijJAnAdyabhAvApekSayA ajJAnapariSaha iti nAsti virodha / - prazna- prajJA aura ajJAna parISahameM bhI virodha hai, isalie ina donoMkA eka sAtha honA asambhava hai ? uttaraeka sAtha eka AmA jJAnako apekSA prajJAparIha aura avadhijJAna Adike abhAva kI apekSA ajJAna parISada raha sakate hai, isalie koI virodha nahIM hai (rA. bA./1/10/3/615/18 ) / 3. prajJA va adarzana parISahameM antara rA. mA/// 39/693/2 pradarzanamapi jJAnAvinAbhAvIti prajJAparISahe tasyAntarbhAva prApnotIti'; naiSa doSaH, prajJAyAM satyAmapi kvacittattvArtha zraddhAnAbhAvAda vyabhicAropalabdhe / = prazna- zraddhAna rUpa darzanako jJAnAvinAbhAvI mAnakara usakA prajJA parISahameM antarbhAva kiyA jA sakatA hai uttara-nahIM, kyoMki kabhI-kabhI prajJAke honepara bhI tatvArtha zraddhAnakA abhAva dekhA jAtA hai, ataH vyabhicArI hai| 4. prajJA va ajJAna donoMkA eka hI kAraNa kyoM rA. vA0/6/13/1-2 / 614/14 jJAnAvaraNe ajJAnaM na prajJeti naH anyajJAnAvaraNasadbhAve tadbhAvAt |1| prajJA hi kSAyopazamikI anyasmit jJAnAvaraNe sati madaM janayati na sakalAvaraNakSaya iti prajJAjJAne jJAnAvaraNe mati prAdu*sta ityabhisaMbadhyate // mohAditi ceva naH sahabhedAnAM parigaNitatvAta 2- mohabhedA hi parigaNitA darzanacAritrayAmAsatubhAvena tatra nAyamantarbhavati cAritro'pi prajJAparISadbhAvAda, tato jJAnAvaraNa eveti nizcaya karttavya' / = 1. jJAnAvaraNa ke udayase prajJA aura ajJAna parISaha hotI hai / kSAyopazamikI prajJA anya jJAnAvaraNake udayameM mada utpanna karatI hai, samasta jJAnAvaraNakA kSaya honepara mada nahI hotA / ata prajJA aura ajJAna dono jJAnAvaraNase utpanna hote hai| 2. mohanIyakarma bheda gine hue hai aura unake kArya bhI darzana cAritra AdikA nAza karanA sunizcita hai ata 'mai baDA vidvAn hU~ / ata yaha prajJAmada mohakA kArya na hokara jJAnAvaraNakA kArya hai| kyoMkicAritravAlIke bhI prajJApariSaha hotI hai / prajJApinI bhASA de0 bhASA prajJAzravaNa Rddhi - de0 Rddhi /2/76 pracaya - 1. 30 krama/ 1, 2 Common difference, (ja. pa./ pra 107) / pracalA - de0 nidrA / pracchanA - de0 pRcchanA | pracchanna prajApAla - sukaccha dezake zrIpura nagarakA rAjA thaa| jina dIkSA dhAraNa kara lI thii| Ayuke antameM samAdhi sahita maraNakara acyuta svarga meM utpanna huA / (ma. pra / 66 / 67-75 ) yaha padma cakravartIkA pUrva tIsarA bhara hai -- de0 padma / prajvalita tIsare narakakA chaThA paTala de0 naraka/5 / AlocanAkA eka doSa-de0 AlocanA /2 / jainendra siddhAnta koza
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ 115 praNaya-go, jI / jI, pra. / 34/64/6 bAhyArtheSu mamatvarUpa praNaya' / - bAhya padArthaniviSai mamatvarUpa bhAva so praNaya kahie sneha hai / praNaya praNAma de0 namaskAra / praNidhAna 1 -bha. A /mU / 116-118 / 271 paNidhANaM pi yaduvihaM iMdiya NoI diyaM ca bodhavvaM / saddAdi idiyaM puNa kodhAIyaM bhave idara | 116 / saharasarUpagaMdhe phAse ya maNohare ya iyare ya / naM rAgadosagamaNaM paMcavi hodi paNidhANa 1110 mohaMdiyapaNidhANa kodho mAtha tava mAyA ya / lobho ya NokasAyA maNapaNidhANaM tu ta bajje // 118 - praNidhAna ke indriya praNidhAna noindriya praNidhAna aise do bheda hai| sparza, rasa, gandha, varga aura zabda me iSTa aura aniSTa aise do prakAra ke hai| inase AtmAmeM rAgadveSakI utpatti hotI hai, isako indriya vidhAna kahate hai| sparzanendriya rasanendriya, mAridraya, pazuridriya aura bhIprendriya praNidhAna aise pA~ca bheda hai / 116-117 krodha, mAna, mAyA, lobha, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA tathA tIno veda, ina sarvake pariNAmoko noindriya praNidhAna kahate hai| (mu. A. / 266-300 ) / A/218 pApa ma suni pasa taha Apasa ca samidItu yagutI masatyaM samampasasyaM tu / 2680 - praNidhAnake bhI do bheda hai-zubha aura azubha pA~ca samiti aura tIna mUDiyo meM jo pari NAma hai ve zubha hote haiM aura zeSa indriyaviSayo meM jo pariNAma hai| vaha azubha hai | 268aa rA. vA./7/33/2/557/7 duSThu praNidhAnamanyathA vA du praNidhAnam |2| praNidhAnaM prayoga pariNAma ityanarthAntaram pApraNidhAnaM duHpraNidhAnam, anyathA vA praNidhAnaM du praNidhAna tatra krodhAdipariNAmavazAla dRSTha praNidhAnaM zarIrAvayavAnAm anibhRtamavasthAnam, varNa saMskArAbhAvA'rthAgamakatva cApalAdivAggatam, manaso'narpitatvaM yathA praNidhAnam - pariNAma prayoga va praNidhAna me ekAryabAcI zabda hai / du praNidhAnakA artha duSTa yA pAparUpa praNidhAna hai yA anyathA praNidhAnako duHpraNidhAna kahate hai| tahA~ krodhAdi kaSAyoke yaza hokara duSTa praNidhAna hotA hai aura zarIrakA vicitra vikRti rUpase ho jAnA, nirarthaka azuddha vacanokA prayoga karanA aura manakA upayoga na laganA ye anyathA praNidhAna hai| ( aura bhI de0 upayoga / II / 4 / 1, 2 tathA manoyoga / 5 ) / nyA. sU/TI./3/2/43 /208 / 14 susmRrSayA manaso susmUSita liGgacintanaM cArtha smRtikAraNam / manako eka sthAnameM lagAnekA 'nAma' praNidhAna hai| praNidhi mAyAkA eka bheda - de0 mAyA / 2 ) / dhAraNaM praNidhAnaM smaraNakI icchA pratara-1. area athavA ( Particular unit, 2 jagat pratara, rAjU pratara va tiryak pratara de0 gaNita / I / 2 / 7, 1/3 / pratarasamudghAta - de0 kevalI / 7 | pratarAMgula (agula ) 1 30 gaNita //1/2 pratarAtmaka anaMta AkAza - Infmite Plane area pratikuMcana-pAyAkA eka bheda-30 mAmA / 20 pratikramaNa[--asu ga keegaik-ks - g jJAna / IIT / pratikramaNa vyaktiko apanI jIvana yAtrAmeM kyA maza pada pada para antaraga va bAhya doSa lagA karate hai, jinakA zodhana eka zreyoare lie Avazyaka hai / bhUtakAlame jo doSa lage hai unake zodhanArtha prAyazcita pazcAtApa va guruke samajha apanI nindA-gardA karanA pratikramaNa pratikramaNa kahalAtA hai / dina, rAtri, pakSa, mAsa, savatsara Adi meM lage doSoM ko dUra karane kI apekSA vaha kaI prakAra hai / 1. bheda va lakSaNa 1 pratikramaNa sAmAnyakA lakSaNa 1. niruktayartha sa si./ 1 / 12 / 440 / 3 midhyAduSkRtAbhidhAnAdabhivyaktapratikrima pratikramazas 'merA doSa mithyA ho' guru aisA nivedana karake apanI pratikriyA vyakta karanA pratikramaNa hai / ( rA vA./1/22/3/621/18 ) (tasA /7/236) 1 go. jI jI ma/ 360/060/2 pratikramyAdidoSo nirAkriyate aneneti pratikramaNaM / pramAdake dvArA kiye doSokA jisake dvArA nirAkaraNa kiyA jAtA hai, usako pratikramaNa kahate hai / 2. doSa nivRtti B rA. vA / 6 / 24/12/220/12 atItadoSanivartanaM pratikramaNa rA doSokI nivRti pratikramaNa hai| (sa.sA./tA. 9/306/08/1 ) (bhA. paa./ttii./00/229/14)| gha. 8/3.41/04 / 6 paMcamahaya caurAsIdivakhaguNagaNaklakhie samupakala pakhAlaNaM paDikkamaNaM NAma / caurAsI lAkha guNoke samUhase saMyukta pA~ca mahAvrato meM utpanna hue malako dhonekA nAma pratikramaNa hai| bhA Ama. 429/612/12 apetAdikalpasthitasya yadyaticArI bhaveda pratikramaNaM kartavyamityeSo'STamaH sthitikalpa - acalatAdi kalpame rahate hue jo muniko aticAra lagate hai unake nivAraNArtha pratikamaNa karanA aSTama sthitikalpa hai / 2. mithyAmeM duSkRta = mU. A./26 davve khette kAle bhAve ya kidAvarAhasohaNaya / NidaNagarahaNajutto maNavacakAyeNa paDika // 26 // dravya kSetra, kAla aura bhAva meM kiyA gayA jo vratameM doSa usakA zodhanA, AcAryAdike samIpa AlocanApUrvaka apane doSoko prakaTa karanA, yaha munirAjakA pratikramaNa guNa hotA hai | 26 ni. sA./mU./153 vayaNamayaM paDikamaNaM jANa sajjhAu | 153 / -vacanamaya pratikramaNa yaha svAdhyAya jAna / dha./12/5.4.26/60/- guruNamAlocanAegA saraveNa nivveyassa puNo na karemi ti jamarAhAdo jisa parikramaNaM nAma pAyaccinta / - guruoke sAmane AlocanA kiye binA savega aura nirvedase yukta sAdhukA phira kabhI aisA na karU~gA yaha kahakara apane aparAdhase nivRtta honA pratikramaNa nAmakA prAyazcitta hai / ( ana dha / 7 / 47 ) ( bhA. pA. / 78 / 223 / 5 ) / bhA. A / vi / 6 / 32 / 16 svakRtAdazubhayogAtpratinivRti pratikramaNa = svata ke dvArA kiye hue azubha yogase parAvarta honA arthAda 'mere aparAdha mithyA hove' aisA kahakara pazcAttApa karanA pratikramaNa hai / 2. nizcaya pratikramaNakA lakSaNa 1. zuddha nayakI apekSA 1 sA. sA. 3 kamma putraka sahAhamaNeyasthiravisesa tato Niyatta appayaM tu jo so paDikkamaNaM / 3833 = pUrvakRta jo aneka prakAra ke vistAra vAlA zubha va azubha karma hai, usase jo AtmA apaneko dUra rakhatA hai vaha AtmA pratikramaNa hai | 33 .. ni sA/mU./83-84 mottUNa vayaNarayaNa rAgAdIbhAvavaraNaNaM kiccA / appA jo bhAryAdi jassa du hoditti paDikamaNaM |3| ArAhaNAi jainendra siddhAnta koza
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratikramaNa 1 vaha mocUNa birAha vizeSa so paDikagaNa umara paDikamaNamao have jamhA | 4| vacana racanAko choDakara, rAgAdi bhAvokA nivAraNa karake, jo AtmAko dhyAtA hai, use pratikramaNa hotA hai| jo (jIva) virAdhanAko vizeSata choDakara ArAdhanAne vartatA hai, vaha (jIva ) pratikramaNa kahalAtA hai, kAraNa ki vaha pratikramaNa isI prakAra anAcArako chor3akara AcArame, ugamArgakA tyAga karake jinamArgame, zalya bhAvako chor3akara ni rAjya bhAva se, arrant choDakara trigupti guptase, Arta-raudra dhyAnako choDakara dharma athanA zubha dhyAnako madhyAdarzana Adiko chor3akara samyakadarzanako bhAtA hai vaha jIva pratikramaNa hai / (ni sA./mU./85-19 ) / bha.A./vi/10/46/10] kRtAtiSArasya yatastada vicAraparAGmukhato yogatrayeNa hA duSTaM kRtaM cintitamanumantaM ceti pariNAma. pratikramaNam / - jaba muniko cAritra pAlate samaya doSa lagate haiM taba, mana bacanayogase maine hA / duSTa kArya kiyA karAyA va karanevAloMkA anumodana kiyA yaha ayogya kiyA aise AtmAke pariNAmako pratikramaNa kahate hai| 2. nizcaya nayakI apekSA ni. sA. // uttamatra AdA hi hidA hadi suNivarAkam / tamhA du jhANameva hi uttama aTThassa paDikamaNaM / uttamArtha ( arthAt uttama padArtha saccidAnanda rUpa kAraNa samayasAra svarUpa ) AtmAmeM sthita munivara karmakA ghAta karate haiM, isalie dhyAna hI vAstava meM uttamArtha kA pratikramaNa hai / 82 / ( na ca vR./ 346 ) ti. pa./1/46 paDikamaNaM paDisaraNaM paDiharaNaM dhAraNA NiyattI ya / jiMdagaruNasohI sammati miyAdabhAnagara 46| nijAtmA bhAvanAse pratikramaNa, pratisaraNa, pratiharaNa, dhAraNA, nivRtti, nindana, gaI aura zuddhiko prApta ho // 46 // yo sA. ba/2/50 kutAnA karmaNA pUrva sarveSAM pAkamI AtmIya parityAga pratikramaNamIryate 500 pahile kiye hue kamoMke pradatta phaloko apanA na mAnanA pratikramaNa kahA jAtA hai / 50 - pra sAtA 200/289/14 nijAmapariNatilakSaNA yA tu kriyA sA nizcayena bRhatpratikramaNA bhaNyate / nija zuddhAtma pariNati hai lakSaNa jisakA aisI jo kiyA hai, vaha nizcaya nayase bRhatpatikramaNa kahI jAtI hai / 3. pratikramaNake bheda 1. devasika AdikI apekSA ma. A / 120,613 paDhamaM savvadicAraM vidiyaM tiviha havai paDikamaNaM / pAstra paricaya jAnIbutama ca / 120 paDikamaNa devasiyaM rAdiya hariyANA meM modhavna panilaya cAdummAsaya saMvAraguptamaTThaca / 613 // pahalA sarvAticAra pratikramaNa hai arthAt dIkSA grahaNa se lekara saba tapazcaraNa ke kAlataka jo doSa lage ho unakI zuddhi karanA, dUsarA trividha pratikramaNa hai vaha jalake binA tIna prakArakA AhArakA tyAga karanemeM jo aticAra lage the unakA zodhana karanA aura tIsarA utsamArtha pramaNa hai usameM jIvana paryaMta jalapInekA tyAga kiyA thA, usake doSokI zuddhi karanA hai, / 120 | anipArose nivRtti honA yaha pratikramaNa hai vaha devasika rAtrika aipika, pAkSika caturmAsika, sAMvatsarika, aura uttamArtha pratikramaNa aise sAta prakAra hai /113/ (ka. pA 1), (2.9/600 / 993/6) ( go. jI / jI. pra / 367/710/3 ) / 2. drazya kSetra AdikI apekSA bha. A /116/205 / 14 pratikramaNaM pratinivRtti poDA bhiyate nAmasthApanAdavyakSetrakAlabhAvavikalpena / keSAcidvayAkhyAna / caturvi 116 1. bheda va lakSaNa dhamityapare / azubhase nivRtta honA pratikramaNa hai, usake chaha bheda hai - nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla aura bhAva pratikramaNa / aise kitane AcAryoM kA mata hai / koI AcArya pratikramaNake cAra bheda kahate hai / 4. nAma sthApanAdi pratikramaNakA lakSaNa bha.A./vi./ 116/275/14 ayogyanAmnAmanuccAraNaM nAmapratikramaNaM / * AptAbhAsapratimAyAM puraH sthitAyA yadabhimukhatayA kRtAJjalipuTatA, zirovanati na kartavyam evaM sA sthApanA parAbhavati sa sthAvarasthApanAnAmavinAzanaM amaI meM atAnaM vA parihArapratikramaNa gamotpAdane SaNAdoSaduSTana masatInAM upakaraNAnoM, bhikSANAM ca pariharaNaM ayogyAnA cAhArAdInA, gudasya ca kAraNAnAM sakteAhetunAM vA nirasane vyatikramaNa udakakaI manasasthAvara niciteSu kSetreSu gamanAdivarjanaM kSetrapratikramaNaM / yasminmA kSetre vasato ratnatrayahAnirbhavati tasya vA parihAra / ... rAtridhyAtrayasvAdhyAyAvazyaka kAleSu gamanAgamanAdivyApArAkAraNAt kAlapratikramaNaM / Arsa zubhapariNAmA puNyAbhUtAzca zubha pariNAmA; iha bhAvazabdena gRhyante, tebhyo nivRttibhavapratikramaNa iti / ayogya nAmokA uccAraNa na karanA yaha nAma pratikramaNa hai| AbhAsI pratimA ke jAge khar3e hokara hAtha joDanA, mastaka navAnA, dravyase pUjA karanA, isa prakAra ke sthApanAkA tyAga karanA, athavA trasa, vA sthAvara jIvokI sthApanAo kA nAza karanA, mardana tathA tADana AdikA tyAga karanA sthApanA pratikramaNa hai |... udgamAdi doSa yukta vasatikA, upakaraNa va AhArakA tyAga karanA. ayogya abhilASA, unmattatA tathA saMkleza pariNAmako baDhAne vAle AhArAdikA tyAga karanA, yaha saba dravya pratikramaNa hai / pAnI, kIcaDa, trasajIva, sthAvara jIvose vyApta pradeza tathA ratnatrayakI hAni jahA~ ho aise pradezakA tyAga karanA kSetra pratikramaNa hai |.. rAtri, tInoM sandhyAomeM, svAdhyAyakAla, Avazyaka kriyAke kAlo meM Ane jAnekA tyAga karanA yaha kAla pratikramaNa hai| Arta raudra ityAdika azubha pariNAma va puNyAsavake kAraNabhUta zubha pariNAmakA tyAga karanA bhAva pratikramaNa hai / 1 bha, A / vi. / 506 / 029/14 hA duSkRtamiti vA mana pratikramaNaM sUtro kacAraNaM rAjya pratikramaNaM kAyena rAdanAcaraNaM kAyatikrama - kiye hue aticArokA manase tyAga karanA yaha mana pratikramaNa hai| hAya maine pApa kArya kiyA hai aisA manase vicAra karanA yaha mana. pratikramaNa hai| sUtrokA uccAraNa karanA yaha vAkya pratikramaNa hai / zarIra ke dvArA duSkRtyokA AcaraNa na karanA yaha kAyakRta pratikramaNa hai| * AlocanA va pratikramaNa rUpa ubhaya prAyazcita - de0 prAyazcitta 5. apratikramaNakA lakSaNa = - sa. sA./tA, vR/ 207/386/17 apratikramaNa dvividha bhavati zAni nAbhi jJAninAti ceti ajJAninAzritaM yadapratikramaNaM dviSayakaSAyapariNatirUpaM bhavati jJAnijI pratikramaNaM tu zuddhAtmasamyakU dvAnAmAnuSThAnalakSaNaM trizutirUpaM atikramaNa do prakArakA hai jJAnIjanoM ke Azrita aura ahAmI jano ke sAbhita ajJAnI jano ke Azrita jo apratikramaNa hai vaha viSaya kaSAyakI pariNati rUpa hai arthAta heyopAdeyake vivekazUnya sarvathA atyAga rUpa nirargala pravRtti hai / parantu jJAnI jIvoke Azrita jo apratikramaNa hai| vaha zuddhAtmA ke samyagzraddhAna jJAna va AcaraNa lakSaNa vAle abheda ratnatrayarUpa yA trigupti rUpa hai / sa. sA./tA vR / 283/363/8 pUrvAnubhUta viSayAnubhavarAgAdismaraNarUpamapratikramaNaM dvividhaH dravyabhAvarUpeNa-pUrvAnubhUta viSayakA jainendra siddhAnta koza
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ pretikramaNa anubhava va rAgAdi rUpa atikramaNa do prakArakA hai- dravya va bhAva apratikramaNa / sasA / 294-285 atItakAla me jo para dravyokA grahaNa " kiyA thA unako vartamAname acchA jAnanA, unakA saMskAra rahanA, unake prati mamatvabhAvakA honA so dravya apratikramaNa hai / una dravyoke nimittase jo rAgAdi bhAva ( atIta kAlame ) hue the, unako vartamAna meM bhale jAnanA, unakA saMskAra rahanA, unake prati mamatva bhAva rahanA so bhAva apratikramaNa hai / 2. pratikramaNa vidhi 1. Adi va anta tIrthoM meM pratikramaNakI nitAnta AvazyakatA m A / 628,630 iriyAgoyarasumiNAdisavvamAcaradu mA va Acaradu / purimacarimAdu savve savvaM NiyamA paDikamaMdi / 628| purimacarimAdu jamhA calacittA caiva mohalakkhA ya / to savva paDikkamaNa adhalaghoDayoi 30 RSabhadeva aura mahAvIra prabhuke ziSya ina saba IryAgocarI svapnAdise utpanna hue atIcAroko prApta ho athavA mata prApta ho to bhI pratikramaNake satra daDakoko uccAraNa karate haiM 62 // Adi antake tortha karake ziSya calAyamAna citta vAle hote hai, mUDha buddhi hote hai isalie ve saba pratikramaNa daNDaka uccAraNa karate hai / isameM andhe ghoDekA dRSTAnta hai ki saba oSadhiyo ke karane se vaha sUjhatA hai / 630 (mu.A./626) (ma. A / vi. / 4212 / 616/5) | 2. ziSyoM kA pratikramaNa AlocanA pUrvaka aura gurukA AlocanA ke binA hI hotA hai - - sU. A./610 kAU ma kidiyA pahiya ajalIkaraNado Atoci suvihido gArava mANa ca motUna 610 vinayakarma karake, zarIra Asanako pIchI va netra zuddha karake, aMjali kriyAmeM sukha huA nirmapravAzA sAdhu Rddhi Adi gaurava aura jAti Adike mAnako chor3akara guruse apane aparAdhokA nivedana kare | 618 | rA0 vA./1/22/4/621/22 idamayukta vartate / 'kimatrAyuktam / anAlocayata' na kicidapi prAyazcittam' ityuktam, punarupadiSTam - 'prati kramaNamAtrameva zuddhikaram' iti etadayuktam / atha tatrApyAlocanApUrvamabhyupagamyate bhavyartha ne doSa sarva prati mAlocanApUrvakameva kiMtu pUrva guruNAmyanujJAta ziSyeva karttavyam idaM punarguruNevAnuSTheyam / zakA - pahile kahA hai AlocanA kiye binA kucha bhI prAyazcitta nahIM hotA aura aba kaha rahe hai ki pratikramaNa mAtra ho zuddhikArI hai| isalie aisA kahanA ayukta hai| yahA~ bhI AlocanA pUrvaka hI jAnA jAtA hai isalie tadubhaya prAyazcittakA nirdeza karanA vyartha hai / uttara- yaha koI doSa nahI hai vAstava meM sabhI pratikramaNa AlocanA pUrvaka ho hote hai| kintu yahA~ itanI vizeSatA hai ki tadubhaya prAyazcita gurukI AjJA ziSya karatA hai / jahA~ kevala pratikramaNase dopa zuddhi hotI hai vahA~ vaha svayaM guruke dvArA hI kiyA jAtA hai, kyoki guru svaya kisI anya se AlocanA nahIM karatA / 3. alpa doSa meM guru sAkSI Avazyaka nahIM gha. 13/5,4,26/60/60 e6 ( paDikkamaNa pAyacchitta ) kattha hodi / appArAhe guruhi viNA mAgahi hodi jaba aparAdha choTA sA ho aura guru samIpa na ho, taba yaha (pratikramaNa nAmakA prAyazcita hai| cA, sA./141/4 asthitAnA yogAnA dharmakathAdivyAkSepa hetusaM nidhAnena 117 2. pratikramaNa vidhi vismaraNe sarapAlocana punaranuSThAyakasya sa vega mirvedapadasya guruvirahita syAsyAtpAparAdhasya punarna karomi mithyA me duSkRtamityevamAdibhiSA darzana pratikramaNa dharma kathAdimeM koI vighna ke kAraNa upasthita ho jAnepara yadi koI muni apane sthira yogoko sa jAya to pahile AlocanA karate haiM aura phira ve yadi saMvega aura vairAgyameM tatpara rahe samIpameM guru na ho tathA choTA sA aparAdha lagA ho to mai phira kabhI aisA nahI karUMgA yaha merA pApamiSyA ho' isa prakAra doSo se alaga rahanA pratikramaNa kahalAtA hai| 4. pratikramaNa karanekA viSaya va vidhi yU. A / 616-610 paDika midandavyaM saccisAcitta miriya tithi preyaM ca gihAvIya kAlo divasAdikAsaha 2116 mi parikramaNa vaha caina ajame parikramaNa kasAesa parikramaNa loge ya appasarathe // 610 sacita acita mitrarUpa jo tyAgane yogya dravya hai vaha prasimita hai, para Adi kSetra hai. divasa muhUrta Adi kAla hai| jisa dravya Adise pApAsrava ho vaha tyAgane yogya hai / 616 / mithyAtvakA pratikramaNa, usI taraha asaMyamakA pratikramaNa, krodhAdi kaSAyokA pratikramaNa, aura yogokA pratiazubha kramaNa karanA cAhie / 617 | 0pratikramaNa / 2/2 (guru samakSa vinaya sahita zarIra va Asanako pIchI va netra se zuddha karake karanA cAhie ) / de0 kRti karma / 4 ( devasikAdi pratikramaName siddha bhakti Adi pAThokA uccAraNa karanA cAhie ) / = mu. A./663-66 te pANe gArecanumAsivariparimesu / pAUNa Thati dhIrA ghaNidaM dukkhanakhayadvAe | 6630 kA ohada citidu iriyagvadhassa aticAra / taM savvaM samANittA dhamma sukka ca pijjata divasiya pikhiyacadmAsiva risaparime taM savvaM samANittA dhammaM suvaka ca jhAyejjo | 665 / bhakta pAna grAmAntara, cAturmAsika, vArSika utsamArtha jAnakara dhIra puruSa atizaya kara dukhake kSaya nimitta kAyotsargame tiSThate hai / 663 // kAyotsargame milA. Idhi aticArake nAzako citavana rA muni una saba niyamoko samAptakara dharmadhyAna aura zukladhyAna cintayana kro| 664| isI prakAra devasika rAtrika, pAkSika, cAtuvArSika utsamArtha ina saba niyamoko pUrNa kara dharmadhyAna aura zukladhyAna dhyAvai // 665 // 9 = 5. pratikramaNa yogya kAla 30 pratikramaNa / 1/3 dina rAtri, pakSa, varSa va Ake antame deva sikAdi pratikramaNa kiye jAte hai| ) 1 ana gha. / 1/44 yogapratikramavidhi prAgukto vyAvahArika / kAlakramaniyamo'tra na svAdhyAyAdivadyata 144| = rAtri yoga tathA pratikramaNakA jo pahale vidhAna kiyA gayA hai, vaha vyAvahArika hai kyoMki inake viSaya kA kramakA arthAt samamAnupUrvIkA yA kAla aura kramakA niyama nahIM hai| jisa prakAra svAdhyAyAdi ( svAdhyAya, deva vandana aura bhakta pratyAkhyAna ) ke viSayame kAla aura krama niyamita mAne gaye hai usa prakAra rAtriyoga aura pratikramaNake viSaya meM nahI // 44 // pratikramaNameM kAyotsargake kAlakA pramANa pratikramaNa prAyazcitta kisako tathA pratikramaNake aticAra jainendra siddhAnta koza - de0 vyutsarga / 1 | kaba diyA jAtA hai, -- de0 prAyazcita /4/2 /
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratikramaNa 118 3. pratikramaNa nirdeza 3. pratikramaNa nirdeza 1. pratikramaNa va sAmAyikameM antara bha, A/vi /116/276/8 sAmAyikasya pratikramaNasya ca ko bheda / sAyadyayoganivRtti. sAmAyika / pratikramaNamapi azubhamanovAkAyanivRttireva tatkathaM SaDAvazyakavyavasthA / atrocyate-savva sAvajjajogaM paccatvAmAti vacanAdvisAdibhedamanugadAya sAmAnyena sarvasAvadyayoganivRtti' sAmAyika / hisAdibhedena sAvadyayogavikalpa kRtvA tato nivRtti pratikramaNa / ida tvanyAyya pratividhAnaM / yogazabdena vIryapariNAma ucyte| saca kSAyopaza miko bhAvastatI mivRttirazubhakarmAdAnanimittayogarUpeNa apariNatirAtmana' sAmAyikaM / mithyAtvAmayamakaSAyAzca darzanacAritramohodayajA audayikA / / tebhyo biratiyAvRtti pratikramaNa / -prazna -sAmAyika aura pratikramaName kyA bheda hai| sAvadha mana vacana kAyakI pravRttiyose virakta honA yaha sAmAyikakA lakSaNa hai| aura azubha manobAkAyakI nivRtti honA yaha pratikramaNa hai| arthAt pratikramaNa aura sAmAyika inameM kucha bhI bheda nahIM hai| isalie cha Avazyaka kriyAokI vyavasthA kaise hogii| uttara--'sarvasAvadha yogokA mai tyAga karatA hU~' aisA bacana arthAta pratijJA sAmAyikame kI jAtI hai / hisAdikoke bheda pRthakna grahaNa kara sAmAnyase sarva pApokA tyAga karanga sAmAyika hai| aura hisAdi bhedase sAvadha yogake vikalpa karake usase virakta honA pratikramaNa hai| "isa rItise Uparake praznakA koI vidvAna uttara dete hai parantu yaha unakA uttara ayogya hai| yoga zabda. se vIrya pariNAma aisA artha hotA hai / vaha vIrya pariNAma vIryAntarAya karmake kSayopazamase utpanna hotA hai, isalie vaha kSAyopazamika bhAva hai| aise yogase nivRtta honA yaha sAmAyika hai| mithyAtva, asaMyama aura kaSAya ye darzana va cAritramohanIya karmake udayase AtmAmeM utpanna hote hai / .. aise pariNAmose virakti honAyaha pratikramaNa kahA gayA hai| 2. pratikramaNa va pratyAkhyAnameM antara ka. pA. 1/1,1/11/1 paJcakravANapaDikkamaNANa ko bheo| uccade, sargagaTThiyadosANaM daba-khetta-kAla-bhAvavisayANaM paricAo paJcakhANaM NAma / paccakravANAdo apaJcakravANaM gatUNa puNopaccakravANassAgamaNa paDikamaNaM / prazna-pratyAkhyAna aura pratikramaNa meM kyA bheda hai| uttara-dravya, kSetra, kAla aura bhAbake nimittase apane zarIrame lage hue doSokA tyAga karanA pratyAkhyAna hai| tathA pratyArakhyAnase apratyAkhyAnako prApta hokara puna: pratyAkhyAnako prApta honA pratikramaNa hai| 3. pratikramaNake bhedoMkA parasparameM antarbhAva ka pA. 1/1,1/188/113/6 savvAyicAriya-tivihAhAracAyiyapaTikkama NANi uttamaTThANapaDikamaNammi NivadaMti / aThThAvIsamUlaguNAicAravisayasavvapaDikamaNANi iriyAvayapaDikkamammi NivadaMti, avgyaicaarvisyttaado| -sarvAticArika aura trividhAhAra tyAgika nAmake pratikramaNa uttama sthAna pratikramaName antarbhUta hote hai| aTThAIsa mUlaguNoke aticAraviSayaka samasta pratikramaNa IryApatha pratikramaName antarbhUta hote hai, kyoki pratikramaNa avagata aticAroko viSaya karatA hai| * nizcaya vyavahAra pratikramaNakI mukhyatA gauNatA -de0 cAritra / pratijJAMtara-nyA.sa/maya.TI//3/3/310 pratijJAtArtha pratiSedhe dharmavikalpAttadartha nirdeza. pratijJAntaram / 3 / pratijJAtArtho'nitya' zabda aindriyakatvAi ghaTavadityukta yo'sya pratiSedha pratidRSTAntena hetu vyabhicAra. sAmAnya maindriyaka nityamiti tasmizca pratijJAtArthapratiSedhe dharma vikalpAditi dRSTAntapratidRSTAntayo sAdharmyayoge dharmabhedAtsAmAnyamai ndriyaka sarvagatamai ndriyakastvasarvagato ghaTa iti dharmavikalpAttadartha nirdeza iti sAdhya siddhayartha kathaM yathA ghaTo'sarvagata evaM zabdo'pyasarvagato ghaTava devAnitya iti tatrAnitya' zabda iti pUrvA pratijJA asarvagata iti dvitIyA pratijJA pratijJAntara tatkathaM nigrahasthAnamiti na pratijJAyA' sAdhanaM pratijJAntaraM kitu hetudRSTAntau sAdhanaM pratijJAyA tdetdsaadhnopaadaanmnrthkmiti| anArthakyAnnigraharathAnamiti / 3 / -vAdI dvArA pratijJAta ho cuke artha kA prativAdI dvArA pratiSedha karanepara vAdI usa dUSaNakA uddhAra karanekI icchAse dharmakA yAnI dharmAntarakA viziSTa kalpa karake usa pratijJAta arthakA anya vizeSaNase viziSTapane karake kathana kara detA hai, yaha pratijJAntara hai|3| jaise-zabda anitya hai aindriyika honese ghaTake samAna, isa prakAra vAdIke kahanepara prativAdI dvArA anityapanekA niSedha kiyA gyaa| aisI dazAmeM vAdI kahatA hai ki jisa prakAra ghaTa asarvagata hai, usI prakAra zabda bhI adhyApaka ho jAo aura usa aindriyaka sAmAnyake samAna yaha zabda bhI nitya ho jaao| isa prakAra dharmakI vikalpanA karanese aindriyikatva hetukA sAmAnya nAmako dhAranevAlI jAti karake vyabhicAra ho jAnepara bhI vAdI dvArA apanI pUrvakI pratijJAkI prasiddhike lie zabdake sarvavyApakapanA vikalpa dikhalAyA gayA ki taba to zabda asarvagata ho jaao| isa prakAra vAdIkI dUsarI pratijJA to usa apane prakRta pakSako sAdhanemeM samartha nahIM hai| isa prakAra vAdIkA nigraha honA mAnA jAtA hai| kintu yaha prazasta mArga nahI hai| (zlo vA.4/nyA 130/354/16 meM isapara carcA kI gayI hai)| pratijJA-nyA dI./3/31/76/4 tatra dharmadharmasamudAyarUpasya pakSasya vacanaM prtijnyaa| yathA-parvato'yamagnimAn iti / = dharma aura dharmIke samudAyarUpa pakSake kahaneko pratijJA kahate hai| jaise--yaha parvata agnivAlA hai| nyA. sU/TI /1/1/36/38/10 sAdhyasya dharmasya dharmiNA saMbandhopAdAna pratijJArtha / anitya zabda iti prtijnyaa| =dharmAke dvArA sAdhya dharmakA siddha karanA pratijJAkA artha hai / jaise-kisIne kahA ki zabda anivArya hai| pratijJAvirAdha-nyA. sU./ma. va TI/5/2/4/311 pratijJAhetvovirodha. pratijJAvirodha 4 guNavyatiriktadravyamiti prtikssaa| rUpAdito'rthAntarasyAnupalabdheriti hetuH so'ya pratijJAhetvorvirodha kathaM yadi guNavyatiriktaM dravya ruupaadibhyo'rthaantrsyaanuplbdhi!ppdyte| rUpAdibhyo'rthAntarasyAnupalabdhi guNavyatirikta dravyamiti nopapadyate guNavyatirikta ca dravyaM rUpAdibhyazcArthAntarasyAnupalabdhiriti virudhyate byAhanyate na saMbhavatIti / -- pratijJAvAkya aura hetuvAkyakA virodha ho jAnA pratijJAvirodha hai / 4 / dravya, guNase bhinna hai yaha pratijJA huI aura rUpAdikose arthAntarakI anupalabdhi honese, yaha hetu hai| ye paraspara virodhI hai kyoki jo dravya guNase bhinna hai, to rUpAdikose bhinna arthakI anupalabdhi isa prakAra kahanA ThIka nahI hotA hai| aura jo rUpa Adikose bhinna artha kI anupalabdhi ho to 'guNase bhinna dravya' aisA kahanA nahI banatA hai| isako pratijJAvirodha nAmaka nigrahasthAna kahate hai| (zlo vA. 4/nyA. 142/356/22 me isapara crcaa)| pratijJA saMnyAsa-(zlo bA.4/mU va TI/1/2/5/311 pakSapratiSedhe pratijJAtApinayana prtijnyaasnyaas.|| anitya zabda aindriyaktvAdityukte paro bayArasAmAnyamai ndriyaka na cAmityameva zabdo'pyandriyako na cAnitya iti / evaM pratiSiddha pakSe yadi va yAva jainendra siddhAnta koza
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratijJA hAni pratibhA ka' punarAha anitya. zabda iti / so'yaM pratijJAtArthanihnava pratijJAsanyAsa iti| -pakSake niSedha honepara pratijJAta 'mAne hue arthakA choDa denA' 'pratijJA saMnyAsa kahalAtA hai| jaise-indriya viSaya honese zabda anitya hai isa prakAra kahanepara dUsarA kahe ki 'jAti indriya viSaya hai aura anitya nhiiN| isI prakAra zabda bhI indriya viSaya hai para anitya na ho| isa prakAra pakSake niSedha honepara yadi kahe ki kauna kahatA hai ki zabda anitya hai, yaha pratijJA kiye hue arthakA chipAnA hai| isIko pratijJAsaMnyAsa kahate hai ( zlo. vA. 4/nyA, 178/374/16 meM isapara carcA ) / pratijJA hAni-nyA. sU /ma. va TI./5/2/2/306 pratidRSTAntadharmAbhyAnujJA svadRSTAnte pratijJAhAni. 12 / aindriyakatvAda nityaH zabdo ghaTavaditi kRte apara Aha / dRSTamai ndriyakatvaM sAmAnye nitye kasmAnna tathA zabda iti pratyavasthite idamAha yadyandriyaka sAmAnyaM nityaM kAmaM ghaTo nityo'stviti / = sAdhyadharma ke viruddha dharma se pratiSedha karanepara prati dRSTAntameM mAnanevAlA pratijJA choDatA hai isako 'pratijJAhAni' kahate haiN| jaise--'indriyake viSayahonese ghaTakI nAI zabda anitya hai' aisI pratijJA kranepara dUsarA kahatA hai ki 'nitya jAtimeM indriya viSayatva hai| to vaise hI zabda bhI kyoM nhiiN'| aise niSedhapara yaha kahatA hai ki 'jo indriya viSaya jAti nitya hai to ghaTa bhI nitya ho', aisA mAnanevAlA sAdhaka dRSTAntakA mityatva mAnakara 'nigamana' paryanta hI pakSako choDatA hai| pakSakA choDanA HT pratijJAkA choDanA hai, kyoMki pakSa pratijJAke Azraya hai| (zlo. vA. 4/nyA./102/345/ha meM isapara crcaa)| pratigraha-de0 bhakti/2/6 / pratighAta-sa.si /2/40/163/6 mUrtimato mUtyantareNa vyAghAta' prtighaat| -eka mUrtIka padArthakA dUsare mUrtIka padArthake dvArA jo / vyAghAta hotA hai, use pratipAta kahate haiM / (raa.vaa./2/40/9/146/4)| pratighAtI-sthUla va sUkSma padArthoM meM pratighAtI va apratidhAtIpanA -de0 suukssm/3| praticchanna-bhUta jAtike vyantara devoMkA eka bheda-de0 bhuut| pratijIvIguNa-de0 guNa/1 / pratitaMtra siddhAMta-de0 siddhAnta / pratidRSTAMtasamA-nyA su./ma. va TI /1/9//261 dRSTAntasya kAraNAnapadezAt pratyavasthAnAcca pratidRSTAntena prasagapratidRSTAntasamau hA kriyAhetuguNayogI kriyAvAna loSTa iti hetu padizyate na ca hetumantareNa siddhirastIti pratidRSTAntena pratyavasthAna pratidRSTAntasama.1 kriyAvAnAtmA kriyAhetuguNayogAi loSTava dityukte pratidRSTAnta upAdIyate kriyAhetuguNayuktamAkAza niSkriyaM dRSTamiti / ka. punarAkAzasya kriyAheturguNo vAyunA saMyoga, saMskArApekSa vaayuvnsptisNyogvditi| - vAdIke dvArA kahe gaye dRSTAntake pratikUla dRSTAnta svarUpa karake prativAdI dvArA jo dUSaNa uThAyA jAtA hai, vaha pratidRSTAntasamA jAti iSTa kI gayI hai| isakA udAharaNa yo hai ki (kriyAvattva guNake kAraNa AtmA kriyAvAlA hai jaise ki loSTa ) isa hI AtmAke kriyAvattva sAdhaneme prayukta kiye gaye dRSTAntake pratikUla dRSTAnta karake dUsarA prativAdI pratyavasthAna detA hai ki kriyAke hetubhUta guNake ( vAyuke sAtha ) yukta ho rahA AkAza to niSkriya dekhA jAtA hai| usa hIke samAna AtmA bhI kriyA rahita ho jaao| yadi yahA~ koI prazna kare ki kriyAkA hetu AkAzakA kaunasA guNa hai| prativAdIkI orase uttara yoM hai ki vAyuke sAtha AkAzakA jo sayoga hai, vaha kriyAkA kAraNa guNa hai| jaise-ki vega nAmaka saMskArako apekSA rakhatA huA, vRkSame vAyukA saMyoga kriyAkA kAraNa ho rahA hai| ata AkAzake samAna AtmA kriyA hetuguNake sadbhAva hone para bhI kriyArahita ho jaao| (zlo. vA 4/nyA. 364/486/ 1 meM isapara crcaa)| pratinIta-kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsarga/1 / pratipakSa-de0 pakSa / pratipattika jJAna-de0 zrutajJAna/II pratipattika samAsa jJAna-de0 zrutajJAna III pratipadyamAna sthAna-de0 labdhi/5 / pratipAtasa si./1/24/130/8 pratipatanaM pratipAta' / = giranekA nAma pratipAta hai / (rA vaa./1/24/1/85/16)| rA.vA./1/22/4/82/4 pratipAtIti vinAzo vidya va prakAzavat / -pratipAtI arthAta bijalIkI camakkI taraha vinAzazIla bIcameM hI chUTanevAlA ( avadhijJAna ) / pratipAtI-pratipAtI saMyama labdhi sthAna-de0 labdhi/5 / pratipAtI avadhijJAna-de0 avadhijJAna/6 / pratipAtI manaHparyaya jJAna-de0 mana.paryaya/2 / chanA-de0 smaacaar| pratibaMdha-pratibandha nimitta yA kAraNa-de0 nimitta/1 / pratibadhya-pratibaMdhya pratibandhaka virodha-devirodha / pratibaddhatA-1.kSaNa va pratibuddhatAkA lakSaNa gha./8/3,41/8/10 khaNa-lavA NAma kAla visesA / sammaisaNa-NANa-badasIla-guNANamujjAlaNa kalaMka-pakravAlaNa saMdhukkhaNaM vA paDibujhaNaM NAma, tasya bhAvo paDibujjhaNadA / khaNa-lavaM paDi paDibujmaNadA khnnlvpddibujjhnndaa|kssnn aura lava ye kAla vizeSake nAma hai| samyagdarzana, jJAna, vrata aura zIla guNoMko ujjvala karane, mala ko dhone, athavA jalAnekA nAma pratibodhana hai aura isake bhAvakA nAma pratibodhanatA hai| pratyeka kSaNa va lavameM hone vAle pratibodhako kSaNalava pratibuddhatA kahA jAtA hai| pratipacchanA0 sama 2. eka isI bhAvanAmeM zeSa bhAvanAoMkA samAveza dha/8/3,41/8/12/tIe ekkAe vi titthayaraNAmakammassa baMdho / ettha vi puvvaM va sesakAraNANamaMtabbhAvo drisedvyo| tado evaM titthayaraNAmakammabaMdhassa paMcamaM kAraNaM / usa eka hI kSaNa-lava pratibuddhatAse tIrthakara nAmakarmakA bandha hotA hai| isameM bhI pUrvake samAna zeSa kAraNokA antarbhAva dikhalAnA caahie| isalie yaha tIrthaMkara nAmakarma ke bandhakA pA~cavA~ kAraNa hai| pratibodha-dha/3,41/85/10 sammaIsaNa-NANa-bada-sIla-guNANamujjAlaNa kalaMkapakravAlaNaM sadhukravaNaM vA paDibujjhaNaM NAma samyagdazana-jJAna, vrata aura zIla guNo ko ujjvala karane, malako dhone athavA jalAne kA nAma pratibodhana hai / pratibhagna-ka. pA/3/1,22/1406/231/8 ukkassadvidi baghato paDihaggapaDhamAdisamaesu sammatta Na geNhadi tti jANAvaNa?matomuhuttaddha' paDibhaggo tti bhaNida / pratibhagna zabda kA artha utkRSTa sthiti baMdhake yogya utkRSTa saMvaleza rUpa pariNAmose pratinivRtta hokara vizuddhiko prApta huA hotA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratibhAga 120 pratisUrya pratibhA-zlo0 vA/3/1/20/124/662/3 uttara-pratipatti. pratibhA pratiSThA vidhAna-1 pratiSThAvidhAna krama-pramANa-(ka) vasukaizciduktA sA zrutameva, na pramANAntaraM, zabdayojanAsadbhAvAt / nandi pratiSThApATha pariziSTa |4(kh )vasuna gdizrAvakAcAra(ga) vasuatyantAbhyAsAdAzupratipattirazabdajA kUTadrumAdAyakRtAbhyAsasyAzu- nandipratiSThApATha / 1 ATha dasa hAtha pramANApratimA nirmANA(kha /363. pravRtti pratibhApara proktA / sA na zruta, sAdRzyapratyabhijJAnarUpatvA 401) 2. pratiSThAcArya meM indrakA sakalpa (kha0/402-404) 3. maNDapameM ttasyAstayo pUrvottarayohi dRSTadRzyamAnayo kUTadrumayoH sAdRzyapratya sihAsanakI sthApanA ( rakha /405-406) 4 maNDapakI IzAna dizAmeM bhijJA jhaTityekartA parAmRSantI tdevetyupjaayte| sA ca matireva pRthak vedIpara pratimAkA dhUlikla zAbhiSeka (kha./407-408); nizcitetyAha / uttarakI samIcIna pratipatti ho jAnA pratibhA hai / 5. pratimAkI prokSaNa vidhi ( kha./406);6. AkArakI prokSaNa vidhi kinhI logoMne usako nyArA pramANa mAnA hai| kintu hama jano ke (sva./106), 7.guNAropaNa, candana tilaka, mukhAvarNa, mantra nyAsa nyAre pramANasvarUpa nahIM hai kyoki vAcaka zabdokI yojanAkA sadbhAva va mukhapaTa (kha111-421) 8 pratimAke kaMkaNa bandhana, kANDaka hai| kintu atyanta abhyAsa ho jAnese jhaTiti, kUTa, vRkSa, jala sthApana, yava ( jo) sthApana, varNa pUraka, aura ikSu sthApana, vizeSa AdimeM usa pratibhAke anusAra pravRtti ho jAtI hai| jo yaha mantroccAraNa pUrvaka mukhoddhATana (ga./112/111), 6.rAtri jAgaraNa, anabhyAsI puruSakI pratibhA hai, vaha to zrRta nahI hai| kyoM ki pahile cAra dina taka pUjana ( kha/422-423) 10 netronmIlana / kahIM dekha liye gaye aura aba uttara kAlameM dekhe jA rahe kUTa, vRkSa Adike ekapaname jhaTa sAdRzya pratyabhijJA upaja jAtI hai / ata. vaha 2. uparokta aMgoMke lakSaNa matijJAna hI hai| pratibhAga-labdha (dh/pr03)| 1. pratimA sarvAMga sundara aura zuddha honI caahie| anyathA pratiSThA kArakake dhana jana hAniko sUcaka hotI hai / ( ka./1-81) 2. jalapUrNa pratibhUta-bhUta jAtike vyantara devokA eka bheda-de0 bhuut| ghaTame DAlakara huI zuddha miTTIse kArIgara dvArA pratimApara lepa karAnA pratimA-1.mUrti rUpa pratimA-de0 caitya caityaaly|2 sallekhanA dhUlikalagAbhiSeka kahalAtA hai| (ga./70-71) 3, sadhavA striyoM gata sAdhukI 12 pratimAeM -de0 sallekhanA/4/11/2 // 3. zrAvakakI 11 dvArA maoNjA jAnA prokSaNa kahalAtA hai| (ga/72); 4 sarvoSadha jala se pratimAe~-de0 shraavk(1| pratimAko zuddha karanA Avara zuddhi hai| (ga/73-86);5 arahapratimAna pramANa-de0 pramANa/5 // tAdikI pratimAmeM una unake guNo kA saMkalpa karanA guNAropaNa hai| (ga./15-100); 6 pratimAke vibhinna agopara bIjAkSarokA likhanA pratiyogI-1.jisa dharmame jisa dharmakA abhAva hotA hai vaha dharma matra saMnyAsa hai / (ga./101-103) 7. pratimAke mukhako vastrase DhA~kanA usa abhAvakA pratiyogI kahalAtA hai jaise-ghaTameM paTatva / 2. vaha mukhapaTa vidhAna hai| (ga./107); 8. pratimAko A~khameM kAjala DAlanA vastu jo anya vastupara Azrita ho| netronmIlana kahalAtA hai| noTa-yaha sabhI kriyAe~ yathAyogya pratirUpa-bhUta jAtike vyantara devokA bheda-de0 bhUta / vyNtr2/1|| mantroccAraNa dvArA niSpanna kI jAtI hai| pratirUpaka-sa si /7/27/367/- kRtrimai hiraNyAdibhirvaJcanApUrva- 3. acalapratimA pratiSThA vidhi ko vyavahAra pratirUpakavyavahAra banAvaTI cA~dI Adise kapaTa sthira yA acala pratimA kI sthApanA bhI isI prakAra kI jAtI hai / kevala pUrvaka vyavahAra karanA pratirUpaka vyavahAra hai| (rA.vA./7/27/5/554/ itanI vizeSatA hai ki Akara zudvi svasthAnameM hI kreN| (bhitti yA 17) isameM mAyAcArIkA bhI doSa AtA hai-de0 mAtrA/2 / vizAla pASANa aura parvata Adipara) citrita arthAta ukerI gayI, pratilekhana-de0 picchi| raMgAdise banAyI gayI yA chApI gayI pratimAkA darpaNameM pratibimba pratiloma krama-pagha./10/287 bhASA-sAmAnyakI mukhyatA tathA dikhAkara aura mastakapara tilaka dekara tatpazcAta pratimAke mukha vizeSakI gauNatA karanese jo asti-nAsti rUpa vastu pratipAdita vastra deve| Akara zudvi darpaName kare athavA anya pratimAmeM kre| hotI hai use anuloma krama kahate hai| tathA vizeSakI mukhyatA aura itanA mAtra hI bheda hai, anya nahIM / (kha/443-445) sAmAnyakI gauNatA karanese jo asti nAsti rUpa vastu pratipAdita pratiSThA tilaka-A0 brahmadeva ( I za 11anta) dvArA racita hotI hai use pratiloma krama kahate hai| saskRta bhASAkA eva grantha / (tI [3 / 313) prati vipalA-kAlakA eka pramANa vidoSa-de0 gnnit/11/4| pratiSThApanA zuddhi-de0 samiti/1 / prati vipalAMsa-kAlakA eka pramANa vizeSa --de0 gnnitaa/1/4|| pratiSThApanA samiti-de0 samiti/1 / pratizramaNa anumati-de0 anumati / pratiSThA pATha-1 A. indranandi (I za.10madhya) kRta vedI pratizruti-mapu./2/63-66 prathama kulakara the| sUrya candramAko dekha tathA pratimA kI zuddhi va pratiSThA vidhAna viSayaka grantha hai| kara bhayabhIta hue logoMke bhayako inhone dUra kiyA thaa| vizeSa 2 A0 vamunandi ( jayasena) (I.1068-1118) kRta 124 saMskRta de. zanAkA puruss/3| zloka pramANa pratiSThA sAra saMgraha (tI /3/231) / 3.paM0 AzAdhara pratiSedha-de0 niSedha / (I. 1173-1243) kRta saMskRta grantha / pratiSThita-pratiSTita pratyeka vanaspati-de0 vanaspati/3 / pratiSThAgharava 13/14/su 40/243 dharaNI dhAraNA TharaNA koTThA padiTa ThA 40 pratiSThanti binAzena vinA asyAmarthA iti pratisaraNa-sa.sA./tA.7/306/388/10 pratisaraNaM samyaktvAdipratiSThA =dharaNI, dhAraNA, sthApanA, koSThA aura pratiSThA ye ekArtha ___guNeSu preraNaM / - samyaktvAdi guNokI preraNA karanA pratisaraNa hai| nAma hai|40| jisameM vinAzake binA padArtha pratiSThita rahate hai vaha pratisArI Rddha-de0 Rddhi/2/4 / buddhi pratiSThA hai| paha hanumAnajIkA mAmA thaa| jo ki hanumAnakI mAtA pratiSThAcArya-de0 aacaary/3| ajanAko jagalase lAyA thaa| (pa.pu/17/345-346) / jainendra siddhAnta koza
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratisevanA kuzIla sAdhu 121 pratyakSa deza va sakala pratyakSake lakSaNa / deza pratyakSa jJAnakI vizeSatAe~-- de0 avadhi va mana paryaya / sakala pratyakSa zAnakI vizeSatAe~- de0 kevalajJAna / pratyakSAbhAsakA lkssnn| pratisevanA kuzIla sAdhu-de0 kuzIla / pratisevI anumatI-de0 anumati / pratiharaNa-sa.sA/tA vR./306/388/10 pratiharaNaM mithyAtvarAgAdidoSeSu nivAraNaM |-mithyaatv rAgAdi doSokA nivAraNa karanA pratiharaNa kahalAtA hai| pratIMdra-de0 iNdr| pratIka-Symbol (ja.pa./pra./106) / pratIcchanA-dha.6/4,1,55/262/8 AiriyabhaDAiehi paruvijjamANatthAvaharaNaM paDicchaNA NAma / =AcArya bhaTTArakoM dvArA kahe jAne vAle artha ke nizcaya karanekA nAma pratIcchanA hai| dha.14/5.6.12/8/4 Airiehi kahijjamANatthANaM suNaNaM paDicchaNa NAma / -AcArya jina arthoMkA kathana kara rahe hoM unakA sumanA pratIcchanA hai| pratIcya-pazcima dishaa| pratIti-dha.1/1,1,11/166/7 dRSTi zraddhA ruciH pratyaya iti yAvata / - dRSTi, zraddhA, ruci aura pratyaya (pratIti ) ye paryAyavAcI nAma hai| paM.dha./u./412 pratItistu tatheti syaatsviikaar....412|- tattvArthakA svarUpa jisa prakAra hai, vaha usI prakAra hai, aisA svIkAra karanA pratIti kahalAtI hai| pratItya satya-de0 sty/1| pratyaka-pazcima dishaa| pratyakSa-vizada jJAnako pratyakSa kahate haiN| vaha do prakArakA haisAMvyavahArika va pAramArthika / indriya jJAna sAvyavahArika pratyakSa hai, aura indriya Adi para padArthose nirapekSa kevala AtmAmeM utpanna hone vAlA jJAna pAramArthika pratyakSa hai / yadyapi nyAyake kSetrameM sAMvyabahArika jJAnako pratyakSa mAna liyA gayA hai, para paramArthase jaina darzanakAra use parokSa hI mAnate hai| pAramArthika pratyakSa bhI do prakArakA hai-sakala va vikala / sarvajJa bhagavAnkA triloka va trikAlavI kevalajJAna sakala pratyakSa hai, aura sImita dravya, kSetra, kAla va bhAva viSayaka avadhi va mana'paryayajJAna vikala yA deza pratyakSa hai| pratyakSa jJAna nirdeza tathA zaMkA samAdhAna pratyakSazAnameM sakalpAdi nahIM hote| svasaMvedana pratyakSa jJAnakI vizeSatAe~- de0 anubhava / mati va zrutazAnameM bhI kathaMcit pratyakSatA parokSatA de0 zutajJAna 1/41 avadhi va mana.paryayakI kathaMcit pratyakSatA parokSatA de0 avdhijnyaan/3| | avadhi va matizAnakI pratyakSatAmeM antara de0 avdhijnyaan/3| kevalazAnako sakala pratyakSa aura avadhijJAnako vikala pratyakSa kyoM kahate hai| sakala va vikala donoM hI pratyakSa pAramArthika haiN| sAMvyavahArika pratyakSakI pAramArthika parokSatA de0 zrutajJAna/I/ 4 | indriyoMke binA bhI jJAna kaise sambhava hai| indriya nimittika jJAna pratyakSa aura usase viparIta parokSa honA cAhie- de0 zrutajJAna/I/5 / samyagdarzanako pratyakSatA parokSatA-de0 samyag /I/3 / bheda va lakSaNa pratyakSa zAna sAmAnyakA lakSaNa1.AmAke arthame; 2. vizada jJAnake artha meM; 3. parApekSa rahitake artha meN| pratyakSa zAnake bheda1. sAMvyavahArika va pAramArthika, 2. daivI, padArtha va | Atma prtykss| pratyakSa zAnake uttara bheda1. sAvyavahArika pratyakSa ke bhedaH 2. pAramArthika pratyakSake bheda: 3. sakala va vikala pratyakSake bheda / sAMvyavahArika va pAramAthika pratyakSake lkssnn| sAvyavahArika pratyakSa zAnakI vizeSatAe~ de0 mtijnyaan| 1.bheda va lakSaNa 1. pratyakSa jJAna sAmAnyakA lakSaNa 1. AtmAke arthameM pra. sA./bhU /58 jadi kevaleNa NAdaM havadi hi jIveNa paccakkhaM 1181 yadi mAtra jIvake ( AramAke) dvArA hI jAnA jAye to vaha jJAna pratyakSa hai| sa si./1/12/103/1 akSNoti vyApnoti jAnAtItyakSa aatmaa| tameva pratiniyataM pratyakSam / - akSa, jJA aura vyAp dhAtueM ekArthavAcI hotI haiM, isalie akSakA artha AtmA hotA hai |...kevl AtmAse hotA hai vaha pratyakSajJAna kahalAtA hai| (rA. vA/1/12/2/ 53/11/) (dha.1/4,1,45/45/4) (pra.sA./ta. pra./57) (sa sA./ A./13/ ka 8 ke pazcAt ) ( sa ma./28/321/8) (nyA. dI./2/8 16/36/1) (go jI./jI. pr./369/766/7)| pra. sA./ta. pra./21 savedanAlambanabhUtA sarvadravyaparyAyA pratyakSA eva bhavanti |-sNvednkii (pratyakSa jJAnakI) AlambanabhUta samasta dravya paryAye pratyakSa hI hai| pra. sA./ta pra./58 yatpunarantakaraNamindriya paropadeza...AdikaM vA samastamapi paradravyamanapekSyAtmasvabhAvameva ke kAraNatvenopAdAya sarvadravyaparyAyajAtamekapada evAbhivyApya pravartamAna paricchedanaM tada kevalAdevAtmana' saMbhUtatvAt prtykssmityaalkssyte| -mana, indriya, paropadeza Adika sarva paradravyokI apekSA rakhe binA ekamAtra AtmasvabhAvako hI kAraNarUpase grahaNa karake sarva dravya paryAyoke jainendra siddhAnta koza bhA03-16
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyakSa 122 1. bheda va lakSaNa samUhame eka samaya hI vyApta hokara pravartamAna jJAna kevala AtmAke dvArA hI utpanna hotA hai, isalie pratyakSake rUpame mAnA jAtA hai| 2. vizada zAnake arthameM nyA. vi./mU./1/3/10/15 pratyakSalakSaNa prAhu spaSTa saakaarmjsaa| dravyaparyAyasAmAnya vizeSAtmavedanam / 3 / -spaSTa aura sa vikalpa tathA vyabhicAra Adi doSa rahita hokara sAmAnya rUpa dravya aura vizeSa rUpa paryAya arthoMko tathA apane svarUpako jAnanA hI pratyakSakA lakSaNa hai / 3 / (zlo. vaa./3/1/12/4.17/174.186)| si. vi./mU /1/16/78/16 pratyakSa vizadaM jJAnaM / -vizada jJAna ( prati bhAsa ) ko pratyakSa kahate hai / (pa. mu/2/3) (nyA. dI./2/11/23/4) sa. bha..ta./47/10 pratyakSasya vaizadya' svarUpam / -vaizadya arthAta nirmalatA vA svacchatA pUrvaka spaSTa rItise bhAsanA pratyakSa jJAnakA svarUpa hai| 3. parApekSa rahitake arthameM rA. bA /1/12/1/13/4 indriyAnindriyAnapekSamatotavyabhicAra sAkAragrahaNaM pratyakSam / / -indriya aura manako apekSAke binA vyabhicAra rahita jo sAkAra grahaNa hotA hai, use pratyakSa kahate hai / (ta, sA,/1/ 17/14) / pa.dha./pU./666 asahAyaM pratyakSaM .666 / -asahAya jJAnako pratyakSa kahate hai| 2. pratyakSa jJAna ke bheda 1. sAMvyavahArika va pAramAthika syA ma /28/321/6 pratyakSa dvidhA-sAvyavahArika pAramArthika c| - sAvyavahArika aura pAramArthika ye pratyakSake do bheda hai| (nyA. dI, (2/629/31/6) / 2. devI, padArtha va Atma pratyakSa nyA. vi./TI./9/3/11/25 pratyakSa trividha devai dIpyatAmupapAditam / dravyaparyAyasAmAnya vizeSAtmavedanam / 360 - pratyakSa tIna prakArakA hotA hai--1 devo dvArA prApta divya jJAna, dravya va paryAyoko athavA sAmAnya va vizeSa padArthoko jAnane vAlA jJAna tathA AtmAko pratyakSa karanevAlA svasaMvedana jJAna / sthA. ma/28/321/8 tadvividham kSAyopazamikaM kSAyika ca / vaha (pAramArthika pratyakSa) kSAyopazamika aura kSAyikake bhedase do prakArakA hai| 3. sakala aura vikala pratyakSake bheda sasi /1/20/125/2 dezapratyakSamavadhimana paryayajJAne / sarvapratyakSa kevalam / pradeza pratyakSa avadhi aura mana paryaya jJAnake bhedase do prakArakA hai| sarva pratyakSa kevalajJAna hai / ( vaha eka hI prakArakA hotA hai|) (rA. vA/1/21/78/26 kI utthAnikA) (dha.1/4,1,45/142-143/ 7) (na. ca. vR./171), (ni, sA/tA, vR./12)-(ta.pa./13/47), (syA, ma./2/321/8 ), (dra.saM./TI./5/15/1 ) (paM.dha./pU./666) / 4. sAMvyavahArika va pAramArthika pratyakSake lakSaNa pa. mu./2/5 indriyAnindriyanimittaM dezata: sAMvyavahArikaM / jo jJAna sparzanAdi indriya aura manako sahAyatAse hotA ho use sAvyavahArika pratyakSa kahate hai| syA. ma./28/321/8 pAramArthika punarutpattau AtmamAtrApekSam / pAra mArthika pratyakSakI utpattimeM kevala AtmA mAtrakI sahAyatA rahatI hai| dra. sa./TI./5/15/6 samIcIno vyavahAraH savyavahAra' / pravRttinivRtti lakSaNa' savyavahAro bhaNyate / savyavahAre bhava sAvyavahArika pratyakSam / yathA ghaTarUpamidaM mayA dRSTamityAdi / samIcIna arthAt jo ThIka vyavahAra hai vaha saMvyavahAra kahalAtA hai; saMvyavahArakA lakSaNa pravRtti nivRttirUpa hai| saMvyavahArameM jo ho so sAvyavahArika pratyakSa hai| jaise ghaTakA rUpa maine dekhA ityaadi| nyA.dI./2/611-13/31-34/7 yajjJAnaM dezato vizadamISannirmalaM tatsAvyavahArikapratyakSamityartha. 11 / lokasaMvyavahAre pratyakSamiti prsiddhsvaarsaaNvyvhaarikprtykssmucyte| / idaM cAmukhyapratyakSama, upacArasiddhatvAt / vastutastu parokSameva matijJAnatvAta / 12 / sarvato vizada pAramAthikapratyakSam / yajjJAnaM sAkalyena spaSTa tatpAramArthikapratyakSa mukhyapratyakSamiti yAvat / 13 / -1 jo jJAna eka deza spaSTa, kucha nirmala hai vaha sAMvyavahArika pratyakSa hai|11| yaha jJAna loka vyavahAra meM pratyakSaprasiddha hai, isalie sAMvyavahArika pratyakSa kahA jAtA hai| yaha sAvyavahArika pratyakSa amukhya arthAt gauNarUpase pratyakSa hai, kyoki upacArase siddha hotA hai| vAstavame parokSa hI hai, kyoki matijJAna hai / 12 / 2 sampUrNa rUpase pratyakSa jJAnako pAramArthika pratyakSa kahate hai| jo jJAna sampUrNa prakArase nirmala hai, vaha pAramAthika pratyakSa hai / usIko mukhya pratyakSa kahate hai| 5. deza va sakala pratyakSake lakSaNa dha 1/4,1,45/142/7 saklapratyakSa kevalajJAnam, viSayIkRtatrikAlagocarAzeSArthatvAt atIndriyasvAda akramavRttitvAt nirvyavadhAnAva AtmArtha sanidhAnamAtrapravartanAt / avadhimana paryayajJAne vikalapratyakSama, tatra sAkalyena pratyakSalakSaNAbhAvAt / -1 kevalajJAna sakala pratyakSa hai, kyoki, vaha trikAlaviSayaka samasta padArthoMko viSaya karanevAlA, atIndriya, akramavRtti, vyavadhAnase rahita aura AtmA evaM padArthakI samIpatA mAtrase pravRtta honevAlA hai / ( ja pa/13/46) 2 avadhi aura mana paryaya jJAna vikala pratyakSa hai, kyoki unameM rAkala pratyakSakA lakSaNa nahI pAyA jAtA (yaha jJAna vinazvara hai / tathA mUrta padArthome bhI isakI pUrNa pravRtti nahI dekhI jaatii| (ka pA. 1/1,1/ 616/1) / ja, pa./13/50 dave khette kAle bhAve jo parimido du avbodho| bahuvidhabhedapabhiNNo so hodi ya viyalapaccarakho |50jo jJAna dravya, kSetra, kAla, bhAvame parimita tathA bahuta prakArake bheda prabhedose yukta hai vaha vikala pratyakSa hai| 3. pratyakSa jJAnake uttara bheda 1. sAvyavahArika pratyakSake bheda pyA, ma./28/321/6 sAvyavahArika dvividham indriyAnindriyanimitta- bhedaat| tad dvitayam avagrahahAbAyadhAraNAbhedAi ekaikazazcaturvi. kalpam / = sAvyavahArika pratyakSa indriya aura manase paidA hotA hai| indriya aura manase utpanna honevAle usa sAvyavahArika pratyakSake avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA cAra cAra bheda hai| (nyA. dI./2/ 611-12/31-33) / 2. pAramArthika pratyakSake bheda R. si /1/20/12/6 tad dvedhA-dezapratyakSa sarva pratyakSa c| vaha pratyakSa ( pAramArthika pratyakSa ) do prakArakA hai-deza pratyakSa aura sarva pratyakSa / (rA. vA/1/21 utthAnikA 108/25) (ja, pa./13/46) (dra, sa./TI./5/15/1), (pa. dham 1467) / dha.1/4,1,45/142/6 tatra pratyakSaM dvividhaM, sakalavikala pratyakSabhedAta / --pratyakSa sakala pratyakSa va vikala pratyakSake bhedase do prakArakA hai| (nyA dii/2/813/34/10)| jainendra siddhAnta koza
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyakSa - yAdI/2/313-14/24-26 tatra katipayaSirya vika 13 // samya 1. kucha padArthoMko viSaya karanevAlA jJAnavila pAramArthika hai / 13 2 samasta dravya aura unako samasya jAnevAle jJAnako kala pradhyakSa kahate hai| 14) (sa bha. ta. / 47 / 13 ) / - 0666 ayamAna samasyA pratyakSa kSAyikamidamAtIta sumatadakSAyikA deza mahAdhimanaya avajJAnam dezaM noindriyamanAda pratyakSamitaranirapekSAt / 666 1. jA jJAna sampUrNa karmoke kSayase utpanna honevAlA sAkSAta pratyakSarUpa atIndriya tathA kSAyika sukharUpa hai vaha yaha avinazvara sakala pratyakSa hai | 668 2. avadhi va mana paryaya rUpa jo jJAna hai vaha dezapratyakSa hai kyoMki vaha kevala anindriya rUpa manase utpanna honeke kAraNa deza tathA anya bAhya padArthoMse nirapekSa honeke kAraNa pratyakSa kahalAtA hai | 666 | 6. pratyakSAbhAsakA lakSaNa pa.mu./6/6 vaizadya e pratyakSaM tadAbhAsaM bauddhasyAkasmAddarzanAdvahni vijJAnavat | 6| pratyakSa jJAnako avizada svIkAra karanA pratyakSAbhAsa kahA jAtA hai| jisa prakAra bauddha dvArA pratyakSa rUpase abhimata-Akasmika dhUmadarzanase utpanna agnikA jJAna amizada honese pratyakSAbhAsa hai| 2. pratyakSa jJAna nirdeza tathA zaMkA samAdhAna 1. pratyakSa jJAna meM saMkalpAdi nahIM hote. zlo. vA. 3/2/12/20/188/23 saMketasmaraNopAyA dRSTasaMkalpanAtmikA / naiSA vyavasiti spaSTA tato yuktAzrajanmani | 20| jo kalpanA saketa grahaNa aura usake smaraNa Adi upAyose utpanna hotI hai, athavA dRSTa padArtha meM anya sambandhiyokA yA iSTa-aniSTapanekA sakalpa karanA rUpa hai, vaha kalpanA zruta jJAname sambhavatI hai / pratyakSameM aisI kalpanA nahIM hai| haoN, svArtha nirNayarUpa spaSTa kalpanA to pratyakSame hai / jisa kAraNa indriyajanya pratyakSameM yaha kalpanA karanA samucita hai| 2. kevalajJAnako sakala pratyakSa aura avadhijJAnako vikala pratyakSa kyoM kahate ho 123 ka pA 1/12/116/ 1 kohimaNapANiniyala paktrANi azyegadesamma visadasarUveNa tesi puttidNsnnaado| kevala sayalapaJcavakha paJcakavIkayatikAla visyaasesdvvpjjybhaavaado| =avadhi va mana. - paryayajJAna vikasa pratyakSa hai, kyoMki padArthoMke ekadezame arthA mUrtIka padArthokI kucha vyajana paryAyome spaSTa rUpase unakI pravRtti dekhI jAtI hai / kevalajJAna sakala pratyakSa hai, kyoki kevalajJAna trikAla ke viSayabhUta samasta dravyoM aura unakI samasta paryAyo kI pratyakSa jAnatA hai / de0/15 (parApekSa, akrama se samasta dravyoko jAnatA hai vaha kevalajJAna hai / kucha hI padArthoMko jAnaneke kAraNa avadhi va mana paryaya jJAna vila pratyakSa hai| ) 3. sakala va vikala donoM hI pratyakSa pAramArthika haiM " yA dI /2/1316/67 / 1 namvastu kevalasya pAramArthikaavadhimana yayostu na yukta vikasatyAditi cet naH sAkampane kazyora viSayopAdhikatvAt / tathA hi-sarvadravyaparyAyaviSayamiti kevala sakalam / avadhimana paryayau tu katipayaviSayatvAdviklau / naitAvatA tayo pAramArthikatvacyuti / kevalavattayorapi vaizadya svaviSaye 2. pratyakSa jJAna nirdeza tathA zaMkA samAdhAna sAkalyena samastIti tAvapi pAramArthikAveva / prazna- kevalajJAnako pAramArthika kahanA ThIka hai, parantu avadhi va mana paryayako pAramArthika kahanA ThIka nahI hai / kAraNa, ve dono vikala pratyakSa hai| uttara--- nahI, sakalapanA aura vikalapanA yahA~ viSayakI apekSAse hai, svarUpata nhii| isakA spaSTIkaraNa isa prakAra hai-cU~ki kevalajJAna samasta intro aura paryAyoko viSaya karanevAlA hai. isalie vaha sakata pratyakSa kahA jAtA hai / parantu avadhi aura mana. paryaya kucha padArthoko viSaya karate hai, isalie ve vikala kahe jAte hai / lekina itane se unameM pAramArthikI hAni nahIM hotii| kyoMki pAramArthikatAkA kAraNa sakalArthaviSayatA nahIM hai-pUrNa nirmalatA hai aura vaha pUrNa nirmalatA kevalajJAnakI taraha avadhi aura mana. paryaya meM bhI apane viSaya vidyamAna hai| isalie ve dono bhI pAramArthika hai| 4. indriyoMka binA bhI jJAna kaise sambhava hai rA. vA./1/12/4-5/53/16 karaNAtyaye arthasya grahaNaM na prApnoti, na hyakaraNasya kasyacit jJAnaM dRSTamiti; tanna, ki kAraNam / dRSTatvAt / tham IvAya yathA rathasya kartA amIzaH upakaraNApekSo rathaM karoti sa tadA na zatayA punarIkSa. tapaSAyaparipra vizeSa. sabAhyopakaraNaguNAnapekSaH svazaktyaiva rathaM nirvartayan pratItaH, tathA karmamalImasa AtmA kSAyopazamikendriyAnindriyaprakAzAdya pakaraNApaikSo'sati sa eva puna kSayopazamavizeSe ca sati karaNAnapekSaH svakAvA vaizi ko virodha. 181 jJAnadarzanasvabhAvatvAcca bhAskarAdivat // 5 / prazna- indriya aura mana rUpa bAhya aura abhyantara karaNoke binA jJAnakA utpanna honA hI asambhava hai| binA karaNake to kArya hotA hI nahI hai| uttara- 1. asamartha ke lie basUlA karIta Adi bAhya sAdhanokI AvazyakatA hotI hai / jaise- ratha banAnevAlA sAdhAraNa rathakAra upakaraNose ratha banAtA hai kintu samartha tapasvI apane Rddhi balale bAhya vasUlA Adi upakaraNoke binA saMkalpa mAtrase rathako banA sakatA hai / usI taraha karmamalImasa AtmA sAdhAraNatayA indriya aura manake binA nahIM jAna sakatA para vahI AtmA jaba jJAnAvaraNakA vizeSa kSayopazama rUpa zaktivAlA ho jAtA hai, yA jJAnAvaraNakA pUrNa kSaya kara detA hai, taba use bAhya upakaraNa ke binA bhI jJAna ho jAtA hai / 4 / 2. AtmA to sUrya AdikI taraha svayaMprakAzI hai, ise prakAzana meM parakI apekSA nahI hotii| AtmA viziSTa kSayopazama honepara yA AvaraNa kSaya honepara svazaktise hI padArthoMko jAnatA hai / 5 // pa. 2/1.1.22/968/4 nAmacyA dijJAmArakamapekSate kevalamiti cenna kSAyikakSAyopazamikayo sAdhamrmyAbhAvAya prazna jisa prakAra mati Adi jJAna, svaya jJAna honese apanI utpattime kArakakI apekSA rakhate hai, usI prakAra kevalajJAna bhI jJAna hai, ataeva use bhI apanI utpattime kArakakI apekSA rakhanA caahie| uttara-nahIM, kyoki kSAyika aura kSAyopazamika jJAnameM sAdharmya nahIM pAyA jAtA / gha. 7/2,1,17/66/4 NANasahakArikAraNai diyANAmabhAve kathaM NANassa atthittamidi ce Na, NANasahAva moggala davvANupaNNauppAda-vyaadavyassa vivAsAbhAvA / Na va ekkaM kajjaM ekkAdo caiva kAraNado savvattha utpajjadi 3diyANi khINAvaraNe bhiMSNajAdIe puSpattimhi sahakArikAraNaM hoti ti niyamo aimpasaMgAdI, aNNahA mokkhAbhAvappa saMgA / tamhA aNidiesa karaNavyavahaNAdidaM NANamatthitam vA ca tapikAraNa apaTTasa NihANeNa taduppattIdo ! - prazna- jJAnake sahakArI kAraNabhUta indriyo ke abhAva me jJAnakA astitva kisa prakAra ho sakatA hai| uttara- nahIM, kyoki jJAna svabhAva aura pudgala dravya se anutpanna, tathA utpAda, vyaya eva dhauvyase upalakSita jIva dravyakA vinAza na jainendra siddhAnta koza T
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyakSa bAdhita pakSAbhAsa 124 pratyabhijJAna honeme indriyoke abhAvame bhI jJAnakA astitva ho sakatA hai| eka kArya sarvatra eka hI kAraNase utpanna nahI hotaa| indriyA~ kSINAvaraNa jIvake bhinna jAtIya jJAnakI utpattime sahakArI kAraNa ho, aisA niyama nahIM hai, kyoki aisA mAnanepara atiprasaMga doSa A jAyegA, yA anyathA mokSake abhAvakA prasaga A jaayegaa| isa kAraNa anindriya jIvI meM karaNa, kama aura vyavadhAnase atIta jJAna hotA hai. aisA grahaNa karanA caahie| yaha jJAna niSkAraNa bhI nahI hai, kyoki AtmA aura padArtha ke sannidhAna arthAta sAmIpyase vaha utpanna hotA hai| dha,6/4,1,45/143/3 atIndriyANAmavadhi-mana paryayakebalAnA kathaM prtyksstaa| naiSa doSa', akSa AtmA, akSamaI prati vartata iti pratyakSamavadhi-mana.paryayakevalAnIti teSA pratyakSatvasiddhaH =praznaindriyokI apekSAse rahita avadhi, mana paryaya aura kevalajJAnake pratyakSatA kaise sambhava hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, ana zabdakA artha AtmA hai, ataeva akSa arthAt AtmAkI apekSA kara jo pravRtta hotA hai vaha pratyakSa hai| isa niruktike anusAra avadhi, mana - paryaya, aura kevalajJAna pratyakSa hai| ataeva unake pratyakSatA siddha hai| (nyA. dI./2/618-16/38), (nyA do. kI TippaNImeM uddhata nyA. ku./pR. 26: nyA. ni./pR. 11) / pra. sA./ta, pra./16/ utthAnikA-kathamindriyai vinA jnyaanaanndaaviti| ayaM khalvAtmA zuddhopayogasAmarthyAva prakSINaghAtikarmA, svaparaprakAzakatvalakSaNaM jJAnamanAkulatvalakSaNa saukhya ca bhUtvA prinnmte| evamAtmano jJAnAnandI svabhAva eva / svabhAvasya tu parAnape tvAdindriyavinApyAtmano jJAnAmandI sabhavata / -prazna-AtmAke indriyoke vinA jJAna aura Ananda kaise hotA hai| uttara-zuddhopayogakI sAmarthya se jisake ghAtIkarmayako prApta hue hai, . svayameva, svapara prakAzakatA lakSaNa jJAna aura anAkulatA lakSaNa sukha hokara pariNamita hotA hai| isa prakAra AtmAkA zAna aura Ananda svabhAva hI hai| aura svabhAva parase anapekSa hai, isalie indriyoke binA bhI AtmAke jJAna Ananda hotA hai| nyA. dI./2/122,28/42-20/8 tatpunaratIndriyamiti katham / ittham yadi tajjJAnamaindriyikaM syAt azeSaviSayaM na syAt indriyANA svayogyaviSaya eva jJAnajanakatvazakte sUkSmAdInA ca tadayogyatvAditi / tasmAtsiddha tadazeSaviSaya jJAnamanai ndriyakameveti / 22 / tadevamatIndriyaM kevalajJAnamahaMta eveti siddham / tadvacanaprAmANyAccA. vadhimana'parya yoratondriyayo' siddhirityatIndriyapratyakSamanavadyam / = prazna-(sUkSma padArthoMkA pratyakSa jJAna ) atIndriya hai yaha kaise| uttara-isa prakAra yaha jJAna indriyajanya hA to sampUrNa padArthoko jAnanevAlA nahI ho sakatA hai, kyoki indriyA~ apane yogya viSayameM ho jJAnako utpanna kara sakatI hai| aura sUkSmAdi padArtha indriyoke yogya viSaya nahIM hai| ata vaha sampUrNa padArtha viSayaka jJAna anai ndri yaka hI hai / 221 isa prakAra atIndriya kevalajJAna arahantake hI hai, yaha siddha ho gyaa| aura unake vacanoko pramANa honese unake dvArA pratipAdita atIndriya avadhi aura mana paryaya jJAna bhI siddha ho gye| isa taraha atIndriya pratyakSa hai usake mAnane meM koI doSa yA bAdhA nahI hai| pratyakSa bAdhita pakSAbhAsa-de bAdhita / pratyakSa bAdhita hetvAbhAsa-de0 bAdhita / pratyanIka-go. ka jI. pra800/676/8 zrutataddharAdiSu avinayavRtti pratyanIka pratikUlatetyartha / -zruta va zrutadhArako me avinaya rUpa pravRtti kA pratikUla honA pratyanIka kahalAtA hai / pratyabhijJAnasa. si 12/31/302/3 tadeveda miti smaraNa pratyabhijJAnam / tadakasmAna bhavatIti yo'sya hetu sa tadbhAva / bhavanaM bhAva / tasya bhAvastadbhAva' / yenAtmanA prAradRSTa vastu tenaivAtmanA punarapi bhAvAttadevedamiti prtybhijnyaayte| vaha yahI hai' isa prakArake smaraNako pratyabhijJAna kahate hai| vaha akasmAt to hotA nahIM, isalie jo isakA kAraNa hai vahI tadabhAva hai| tAtparya yaha hai ki pahale jisa rUpa vastuko dekhA thA, usI rUpa usake puna honese 'baho yaha hai' isa prakArakA pratyabhijJAna hotA hai| (syA, ma /18/245/1) (nyA. sU /mU. va. TI /3/2/2/ 185) / pa, mu./2/5 darzanasmaraNakAraNakaM saMkalanaM pratyabhijJAna. / / pratyakSa __ aura smaraNako sahAyatAse jo joDa rUpa jJAna hai, vaha pratyabhijJAna hai| syA. maM./28/321/25 anubhavasmRtihetuka tirya gUrvatAsAmAnyAdigocara saMkalanAtmaka jJAnaM pratyabhijJAnam / yathA tajjAtIya evArya gopiNDa' gosadRzo gavaya. sa evAya jinadatta ityAdi / -vartamAnameM ksiI vastu ke anubhava karanepara aura bhUta kAla meM dekhe hue padArtha kA smaraNa honepara tiryak sAmAnya aura UrdhvatA sAmAnya Adiko jAnane vAle joDa rUpa jJAnako pratyabhijJAna kahate hai| jaise---yaha gopiDa usI jAtikA hai, yaha gavaya gauke samAna hai, yaha bahI jinadatta hai ityAdi (nyA. dI/3/8/56/2) / nyA. dI./3/10/57/3 kecidAhu'-anubhavasmRtivyatiriktaM pratyabhijJAnaM nAstIti, tadasava, anubhavasya vartamAnakAlavati vivarttamAtraprakAzakalama smRtezcAtItavivarttadyotakatvamiti tAvadvastugati / katha nAma tayoratItavartamAna.. | koI kahatA hai ki anubhava va smRtise atirikta pratyabhijJAna nAmakA koI jJAna nahI hai| so ThIka nahIM hai kyoki anubhava kevala vartamAna kAlabartI hotA hai aura smRti atIta vivarta dyotaka hai, aisI vastusthiti hai| ( parantu pratyabhijJAna dono kA joDa rUpa hai| 2. pratyabhijJAnake bheda nyA.vi/To./2/50/76/24pratyabhijJA dvidhA mithyA tathyA ceti dviprakArA pratyabhijJA do prakArako hotI hai-1. samyak va 2. mithyA / pa. mu./3/... pratyabhijJAna tadebeda tatsahazaM tadvilakSaNa tAtiyogItyAdi / -1. yaha vahI hai, 2 yaha usake sadRza hai, 3. yaha usase vilakSaNa hai. 4. yaha usase dUra hai, 5. yaha vRkSa hai ityAdi aneka prakArakA pratyabhijJAna hotA hai| nyA. dI./3/6/6/6 tadidamekatva sAdRzya tRtIye tu puna vaisAdRzyam- pratyabhijJAnam / evamanye'pi pratyabhijJAbhedA yathApratIti svayamutpekSyA / -vastuomeM rahane vAlI 1. ektA 2, sAdRzatA aura 3 visadRzatA pratyabhijJAke viSaya hai| isI prakAra aura bhI pratyabhijJAnake bheda apane anubhavase svayaM vicAra lenaa| 3. pratyabhijJAnake bhedoMke lakSaNa nyA. vi./mU. va.TI./2/50-51/76 pratyabhijJA dvidhA [ kAcitsAdRzyavinibandhanA ] 101 kAcit jala viSayA na taccakA digocarA sAhazasya vizeSeNa tanmAtrAtizAyinA rUpeNa nibandhanaM vyavasthApana yasyA sA tatheti / saiva kasmAttathA ityAha-pramANapUrvikA nAnyA [dRSTimAndyAdidoSata ] iti // 51 // pramANa pratyakSAdipUrva kAraNaM yasyA sA kAcideva nAnyA taccakra viSayA yata .. dRSTemarIcikAdarzanasya mAndya yathAvasthitatatparicitti pratya pATabam Adiryasya jalAbhilASAde sa eva doSastata iti / -1. samyak pratyabhijJAna pramANa pUrvaka hotA hai jaise-jala meM uThane vAle cakrAdi ko na dekha kara kevala jala mAtrame, pUrva gRhIta jalake sAtha sAdRzyatA dekhanese 'yaha jainendra siddhAnta koza
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyaya 125 1. pratyayake bheda va lakSaNa pratyaya viSayaka prarUpaNAe~ sAraNImeM prayukta saketoMkA artha / pratyayoMkI udaya vyucchitti (sAmAnya va vizeSa) ogha prruupnnaa| pratyayoMkI udaya vyucchitti AdezaprarUpaNA / pratyaya sthAna va bhaMga prruupnnaa| 1. eka samaya udaya Ane yogya pratyayoM sambandhI sAmAnya niym| 2. ukta niyamake anusAra pratyayoke sAmAnya bhg| 3. ukta niyama ke anusAra bhaMga nikAlanekA upAya / 4. guNasthAnokI upekSA sthAna ba bhNg| kisa prakRtike anubhAga baMdhameM kauna pratyaya nimitta hai|| karmabaMdhake rUpameM pratyayoM sambandhI zakAe~-de0 bdh/5|| jala hI hai| aisA nirNaya hotA hai| 2. mithyA pratyabhijJAna pramANa pUrvaka nahIM hotA, balki dRSTikI mandatA Adi doSoke kAraNase kadAcita marIcikAmeM bhI jala kI abhilASA kara baiThatA hai| pa.mu./3/5-10 pratyabhijJAna tadevedaM tatsadRza tadvilakSaNaM tatpratiyogItyAdi / yathA sa evAyaM devdttH|6| gosadRzo gavaya / / govilakSaNo mahiSa / / ida masmAidUra hA vRkSo'yamityAdi / 10 / nyA. dI./3/88-6/56/5 yathA sa evA'ya jinadatta', gosadRzo gavayA, govilakSaNamahiSa ityAdi / atra hi pUrva sminnudAharaNe jinadattasya pUrvottaradazAdvayavyApakamekatvaM pratyabhijJAnasya viSaya / tadidamekatva pratyabhijJAnam / dvitIye tu pUrvAnubhUtagopratiyogikaM gavayaniSTha sAdRzyam / tadidaM sAdRzya pratyabhijJAnam / tRtIye tu puna prAganubhUtagopratiyogika mahiSaniSTha vaisAdRzyam / tadidaM vaisAdRzyapratyabhijJAnam / = jaise vahI yaha jinadatta hai, gauke samAna gavaya hotA hai, gAyase bhinna bhaisA hotA hai, ityAdi / yahA~ 1. pahale udAharaNameM jinadattakI pUrva aura uttara avasthAome rahane vAlI ekatA pratyabhijJAnakA viSaya hai| isIko ekatva pratyabhijJAna kahate hai / 2. dUsare udAharaNa meM, pahale anubhava kI huI gAyako lekara gavayameM rahane vAlI sadRzatA pratyabhijJAnakA viSaya hai| isa prakArake jJAnako sAdRzya pratyabhijJAna kahate haiN| 3, tIsare udAharaName pahale anubhava kI huI gAyako lekara bhai sAmeM rahanevAlI visadRzatA pratyabhijJAnakA 'viSaya hai, isa tarahakA jJAna vaisAdRzya pratyabhijJAna kahalAtA hai| 4 yaha pradeza usa pradezase dUra hai isa prakArakA jJAna tatpratiyogI nAmakA pratyabhijJAna kahalAtA hai| yaha vRkSa hai jo hamane sunA thaa| ityAdi aneka prakArakA pratyabhijJAna hotA hai / * smRti AdijJAnoMkI utpattikA krama-de0 mtijnyaan/3| * smRti va pratyamijJAna meM antara-de0 matijJAna/3 / 4. pratyamijJAnAmAsakA lakSaNa pa.mu/6/6 sadRze tadeveda tasminneva tena sadRza yamalakavadityAdi pratyabhijJAnAbhAsaM / / / -sadRzame yaha vahI hai aisA jJAna; aura yaha vahI hai isa jagaha hai-yaha usake samAna hai, aisA jJAna pratyabhijJAnAbhAsa kahA jAtA hai jaise-eka sAtha utpanna hue puruSameM tadevedaM kI jagaha tatsadRza aura tatsadRzakI jagaha tadevedaM yaha jJAna pratyabhijJAnAbhAsa kahA jAtA hai / / pratyaya-vaise to pratyaya zabdakA lakSaNa kAraNa hotA hai, para rUDhi vaza AgamameM yaha zabda pradhAnata kamaki Asrava va bandhake nimittoke lie prayukta huA hai| aise ve mithyAtva avirati Adi pratyaya hai, jinake aneka uttara bheda ho jAte hai| 1. pratyayake bheda va lakSaNa 1.pratyaya sAmAnya kA lakSaNa rA.vA./1/21/2/76/- ayaM prtyyshbdo'nekaarth.| kvacijjJAne vartate, yathA 'arthAbhidhAnapratyayA' iti / kvacicchapathe vartate, yathA paradravyaharaNAdiSu satyapAlambhe 'pratyayo'nena kRtaH' iti| kvaciddhetau vartate, yathA 'avidyApratyayA saskArA' iti |-prtyy zabdake aneka artha hai| kahIpara jJAnake artha meM vartatA hai jaise-artha, zabda, pratyaya (jnyaan)| kahIMpara kasama zabdake artha meM vartatA hai jaise - para Adike curAye jAneke prasaMgameM dUsareke dvArA ulAhanA milanepara 'pratyayo'nena kRta' arthAt usake dvArA kasama khAyI gyii| kahIMpara hetuke artha meM vartatA hai jaise-avidyApratyayA sNskaaraa'| arthAta avidyAke hetu saMskAra hai| dha.1/1,1,11/166/7 dRSTi zraddhA ruci' pratyaya iti yAvat / = dRSTi, zraddhA, ruci aura pratyaya ye paryAyavAcI nAma hai| bha.A /vi /82/212/3 pratyayazabdo'nekArtha / kvacijjJAne vartate yathA ghaTasya pratyayo' ghaTajJAnaM iti yAvat / tathA kAraNavacano'pi 'mithyAtvapratyayo'nanta saMsAra' iti gadite mithyAtvahetuka iti pratIyate / tathA zraddhAvacano'pi 'ayaM atrAsya pratyaya' zraddhatigamyate / pratyaya zabdake aneka artha hai jaise 'ghaTasya pratyaya' ghaTakA jJAna, yahA~ pratyaya zabdakA jJAna aisA artha hai| pratyaya zabda kAraNavAcaka bhI hai jaise-'mithyAtvapratyaya anantasasAra' arthAta isa anaMta saMsArakA mithyAtva kAraNa hai| pratyaya zabdakA zraddhA aisA bhI artha hotA hai jaise 'aba atrAsya pratyayaH' isa manuSyakI isake Upara zraddhA hai| 2. pratyayake bheda-prabheda 1. bAhya va abhyantara rUpa do bheda ka.pA. 1/1,13-14/284/1 tattha abhaMtaro kodhAdidavva kammakkhaMdhA... bAhiro kodhAdibhAvakasAyasamuppattikAraNa jIvAjIvappayaM bajmadavyaM / krodhAdi rUpa dravyakarmoM ke skandhako Abhyantara pratyaya kahate hai| tathA krodhAdi rUpa bhAva kaSAyakI utpattikA kAraNabhUta jo jIva aura ajIva rUpa bAhya dravya hai vaha bAhya pratyaya hai| bheda va lakSaNa pratyaya sAmAnyakA lakSaNa / pratyayake bheda-prabheda bAhya-abhyantara, moha-rAga-dveSa, mithyAtvAdi 4 vA 5, prANAtipAtAdi 28, cArake 57 bheda / pramAdakA kaSAyameM antarbhAva karake pA~ca pratyaya hI cAra bana jAte hai| prANAtipAtAdi anya pratyayoMkA parasparameM antarbhAva nahIM hotaa| 5.6 5 avirati va pramAdameM antara, 6 kaSAya va avirati meM antr| jainendra siddhAnta koza
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyaya 126 2. moha rAga dveSa tIna pratyaya na.ca.vR./301 paccayavato rAgA dosAmohe ya AsavA tesi / / 301 = rAga, dveSa aura moha ye tIna pratyaya hai, inase karmoMkA Ava hotA hai | 201 2. midhyAtvAdi cAra pratyaya du sa.sA./mU / 101-110 sAmaNNapaccayA khalu cauro bhaNNaMti badhakattAro / micchataM aviramaNa kasAya jogAya boddhavvA / 106 / tesi puNo vi ya imo bhaNido bhedI terasa viyapyo mAdiTThI AdI jAna sajogissa caramaM / 110 - cAra sAmAnya pratyaya nizcaya se bandhake kartA kahe jAte hai, ve mithyAtva aviramaNa tathA kaSAya aura yoga jAnanA |10| (saM./pra./4/00) (dha.7/210mA / 2 / 6) ( dha 8/36/11/12 ) (na.ca.vR / 302 ) ( yo.sA./3/2) ( paM kA /ta pra0 / 146 ) aura phira unakA yaha teraha prakArakA bheda kahA gayA hai| jo ki miyAda lekara yogakevalI (guNasthAna hai / 110 4. mithyAtvAdi pA~ca pratyaya ta sU /8/1 mithyAdarzanAviratipramAdavaSAyayogA bandhahetava |1| = mithyAdarzana, avirati pramAda, zyAma aura yoga ye bandhake hetu hai 11 / (mu.A./ 1296) / 5. prANAtipAta Adi 28 pratyaya /12/4.1/1-11/205 nama-mavahAra-saMgahANaM NANAvaraNIyaveyaNA pANAdivAdapaccae |2| musAvAdapaJcae | 3| adattAdANapaJcara |4| mehuNA || parigmapathae / rANipatha 11 evaM koha mA mAyA loha-rAga-dosa moha-pemmapacae 1 nidAnapacara " hA abhakkhApa-kaha-ra-ra-vahi-yadi mAga mAyamosa - micchANANa - micchadaM saNa-paoapaccae |10| evaM sattaNNaM kammANa | 11 | - naigama, vyavahAra, aura saMgraha nayakI apekSA jJAnAvaraNIya vedanA - prANAtipAta pratyayase; mRSAvAda pratyayase; adattAdAna pratyayase, maithuna pratyaya pariSad pratyayase rAtri bhojana pratyayase, krodha, mAna, mAyA, lobha, rAga, dveSa, moha aura prema pratyayose; nidAna pratyayase; abhyAkhyAna, kalaha, paizunya, rati, arati, upadhi, nikRti, mAna, meya, moSa, mithyAjJAna, mithyAdarzana aura prayoga ina pratyayose hotI hai | 2- 101 isI prakAra zeSa sAta karmoMke pratyayoMkI prarUpaNA karanI cAhie|11| 6. cAra pratyayoMke kula 57 bheda saMtrA/4/70 micyAsaMjama huti hu kasAya jogA ya baMdhaka se paca duvAlasa bheyA kameNa paNuvIsa paNNassaM 1991 - mithyAtva, asayama, kaSAya aura yoga ye cAra karmabandhake mUla kAraNa hai / inake uttara bheda kramase pA~ca, bAraha, paccIsa aura pandraha hai / isa prakAra saba milakara karma bandhake sattAvana uttara pratyaya hote hai 177 (gha) 3.6/21/1) (go.sU./08/150) 3. pramAdakA kaSAyameM antarbhAva karake pA~ca pratyaya ho cAra bana jAte haiM 6/0/2.10/11/11 ca dhakAraNAma kara pamAdAyo / kasAyesa. kasAyavaditipAdana bhAdo prazna- pUrvokta 1. pratyayake bheda va lakSaNa (mithyAtva, pramAda, kaSAya, aura yoga) cAra bandhake kAraNo me pramAdakA kahA~ antarbhAva hotA hai ' uttara-kaSAyome pramAdakA antarbhAva hotA hai, kyoMki, kaSAyoMse pRthak pramAda pAyA nahIM jAtA / ( gha. 12/ 4,2,8,10/286/10) 4. prANAtipAta Adi anya pratyayoMkA paraspara meM antamava nahIM kiyA jA sakatA dha. 12/4,2,8-1/pR./paM. Na ca pANadivAda-musAvAda adattAdANANamaMta - raMgA kodhAdipacarasa atanmAno baci taso tesi bhedabhAvo (282/8) / Na ca mehuNaM ataraMgarAge Nipadadi, tatto kathaMci edassa bhedu bhAdo (2027) | mohanyayokohAdi siditikAmanijmade amayanAmayamI varigaNyaruvANamagasaMsthA kAraNa jANaM egANegasahAvA bArameganttavirohAho ( 204 / 10 ) / pemparayo lobha-rAma-pacara pavisadi ri puNaruto kimpa jAyade / Na, tehito edassa kadhaMci bheduvalaM bhAdo / taM jahA bakatthe mamedaM bhAvo lobho / Na so pemma, mamedaM buddhIe apaDiggahide vi davavAhale paradAre vA pemmuvalaM bhaado| Na rAgo pemmaM, mAyA lohahassarasi zagassa avayavo anayanarUpemmatavirohAdI (284 / 1) pa pa esao micyattapacara pavisadi micchattasahacArissa micchatteNa eyntvirohaado| Na paimmapaJcara parisada saMpamApayavisamma pemmammi saMpayaviyamyi nidANassa 1vesavirohAdo / - 1. prANAtipAta, mRSAvAda aura adattAdAna ina aMtaraga pratyayokA krodhAdika pratyayome antarbhAva nahIM ho sakatA, kyoMki, unase inakA kathacit bheda pAyA jAtA hai / 20 maithuna antaraga rAgame garbhita nahIM hotA, kyoMki, usase isameM kathaM cit bheda pAyA jAtA hai ( 282 / 7) / 3. prazna- moha pratyaya cU~ki krodhAdikameM praviSTa hai ataeva use kama kyo nahIM kiyA jAtA hai / uttara- nahIM, kyoki kramaza vyatireka va anvaya svarUpa, aneka va eka saMkhyA vAle, kAraNa va kArya rUpa tathA eka va aneka svabhAvase saMyukta avayava avayavIke eka honekA virodha hai ( 283 / 10 ) / 4. prazna - cU~ki prema pratyaya lobha va rAga pratyayo meM praviSTa hai ataH vaha punarukta kyo na hogA ? uttara-nahIM, kyoMki unase isakA kathacit bheda pAyA jAtA hai| vaha isa prakAra me - bAhya padArthoM meM 'yaha merA hai' isa prakAra ke bhAko lobha kahA jAtA hai| vaha prema nahIM ho sakatA, kyoMki, yaha merA hai' aisI buddhi aviSayabhUta bhI dAkSAphala athavA parastrIke viSayameM prema pAyA jAtA hai| rAga bhI prema nahIM ho sakatA, kyoki, mAyA, lobha, hAsya, rati aura premake samUha rUpa avayavI kahalAne vAle rAgake avayava svarUpa prema rUpa honekA virodha hai / ( 284 / 3) / 5. yaha (nidAna) pratyaya mithyAtva pratyaya meM praviSTa nahIM ho sakatA, kyoMki vaha midhyAtvakA sahacArI hai, ata mithyA ke sAtha usakI ekatAkA virodha hai / vaha prema pratyaya meM bhI praviSTa nahIM hotA, kyoMki, prema sampatti evaM asaMpatti donoko viSaya karane vAlA hai, parantu nidAna kevala sampattiko hI viSaya karatA hai, ataeva usakA premame praviSTa honA viruddha hai / 5. avirati va pramAda antara rA. vA./8/1/32/565/4 avirate pramAdasya cAvizeSa iti cet, na; viratasyApi pramAdadarzanAt / 32 | viratasyApi paJcadaza pramAdAH sabhayanti vikathAkAmedriyanidrANayakSamA prazna anirati aura pramAdame koI bheda nahIM hai ? uttara- nahIM, kyoki viratake bhI jainendra siddhAnta koza -
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyaya 127 2. pratyaya viSayaka prarUpaNAe~ vikathA, kaSAya, indriya, nidrA aura praNaya ye pandraha pramAdasthAna dekhe jAte hai, ataH pramAda aura avirati pRthaka-pRthak hai / 2. pratyayoMkI udaya vyucchitti ogha'prarUpaNA 6. kaSAya va aviratimeM antara 1. sAmAnya 4 vA 5 pratyayoMkI apekSA kula bandha yogya pratyayaH-1 sa si /8/9/376/5 mithyAtva, avirati, pramAda, kaSAya aura yog-| 2. paM sa prA/4/78-76 mithyAtva, avirati. kaSAya aura yoga-4. (gha.83 6/gA. 20-21/24); (paM. saM./saM/4/18-21) (go ka./mU. (787-788 ) / guNa sthAna pA~ca pratyayoMkI apekSA cAra pratyayoMkI apekSA (saM. si.) (paM.saM.) vyucchitti kula vyu zeSa vyucchitti kula vyu. zeSa bandha / / pra0 bandha pra0 1 mithyAtva 5 rA, vA/8/1/33/565/7 syAdetava-kaSAyAviratyornAsti bheda' ubhayorapi hisAdipariNAmarUpatvAditiH tanna, ki kAraNam / kAryakAraNabhedopapatte / kAraNabhUtA hi kaSAyA kAryAtmikAyA hiMsAdyaviraterAntarabhUtA iti / yasa prazna-hiMsA pariNAma rUpa honeke kAraNa kaSAya aura aviratimeM koI bheda nahI hai / uttara-aisA nahIM hai, kyoki iname kArya kAraNakI dRSTise bheda hai| kaSAya kAraNa hai aura hiMsAdi avirati kaary| dha, 7/2,1,7/13/7 asajamo jadi ksAesu ceva padadi to pudha taduvadeso kimaLaM kIrade / Na esa doso, vavahAraNayaM paDucca tduvdesaado| -prazna -yadi asaMyama kaSAyomeM hI antarbhUta hotA hai to phira usakA pRthak upadeza kisa lie kiyA jAtA hai| uttara-yaha koI doSa nahIM, kyoMki vyavahAra nayako apekSAse usakA pRthak upadeza kiyA gayA hai| de. pratyaya/4 (prANAtipAtAdi antara ga pratyayoM kA krodhAdi pratyayoMse kathaMcit bheda hai)| 14 mithyAtva | 4 x 4 basa avirati 3 sh sh 13 | avirati avirati | pramAda |7-10 kaSAya 11-13 yoga 14 - 4 x wwwwx mornxx kaSApa yoga l s my xX 2. vizeSa 57 pratyayoMkI apekSA pramANa-(paM. saM./prA /80-83); (dha 8/3,6/22-24/1); (go. ka./mU./ 786-760/652) kula bandha yogya pratyaya--mithyAtva 5; avirati 12, kaSAya 25, yoga 15-57 / vyucchitti anudaya baca0 | guNasthAna puna udaya zeSa udaya yogya kula udaya yogya anudaya punaH udaya udaya 6 xxvyucchitti m 2. pratyaya viSayaka prarUpaNAe~ 1. sAraNImeM prayukta saMketoMkA artha anaM0 catu0 anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha anu0 mana0 vaca0 anubhaya mana, va anubhaya vacana bhaya vacana adhika avirati A0 dvi0 AhAraka va AhAraka mizra Akami0 AhAraka mizra au0 dvi0 audArika va audArika mizra u0 mana0 baca0 ubhaya mana va vacana napuM0 napusaka veda puruSaveda pratyA0 catu0 pratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA, lobha mana04 satya, asatya, ubhaya va anubhaya manoyoga mi0 pacaka pAco prakArakA mithyAtva vaca04 cAra prakArakA vacanayoga vaidvi0 vaikriyaka va vaikriyaka mizra sa krodha saMjvalana krodha hAsyAdi6 hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA m s mipaMcaka Akadvi0 anantA0 catu0 . au00mi0 va kArmaNa 4 apratyA0 catu0 au0 bai043 | 3 sahiMsA, vai0 / dvi0-7 kArmaNa 46/736 pratyA0 catu0 au0 mi0 zeSa 11 avi- | kArmaNa - rati-15 6 | A0 dvi0 Advi022 224 222 jainendra siddhAnta koza
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyaya guNa sthAna - 8/1 6 / /ui F/iv 2/v 6/v1 E/vii 10 11 12 13 14 naM0 hAsyAdi napuM0 strI veda puruSa veda vyucchitti saM0 krodha saM0 mAna saM0 mAyA bAdara lobha sUkSma sobha X asatya va u0 mana va vacana satya, anu0 mana vacana | au0vi0 kArmaNa X 1 gati 1 naraka 2 tica 3 manuSya 4 deva 2 indriya 1 ekendriya guNa 4 5 14 4 2 2 vIDiya 3 trIndriya 2 4 caturindriya 2 14 anudaya puna udaya 2 help balk hea v w x x x x a & a wa 22 16 15 14 3. pratyayoM kI udaya vyucchitti Adeza prarUpaNA paM. saM. / prA/4/84-100 kula udaya yogya pratyaya =: 57 13 12/ X 11 10 noTa- yahA~ pratyeka mArgAne kevala udaya yogya pratyayoke nirdeza rUpa sAmAnya prarUpaNA kI gayI hai| guNasthAnokI apekSA unakI prarUpaNA tathA yathA yogya ogha prarUpaNAke AdhArapara jAnI jA sakatI hai| 10 au0mi0 5 kArmaNa puna udaya udaya au0 dvi, A0 dvika, strI, puruSa veda bai0 dvi, A0 dvi0 20 Disa au0 dvika, A0vi0 napuM0 22 6 16 16 1 15 15 1 94 14 1 13 13 1 12 12 1 11 11 1 10 10 10 10 1 ha obsahe 6 4 2 7 7 udayake ayogya pratyayoke nAma bai0 dvi0, A0 dvika0, baca04, mana04, sparzase atirikta avirati, strI, puruSa veda - 16 uparokta 11- rasanendriya+ anu0 vacana uparokta 10 mAnendriya -16 uparoktarindriya-15 6 & udaya yogya 6 59 =8 53 =2 55 52 38 = 17 40 41 42 57 128 m mArgaNA 3 kAya 1. sthAvara 2. trasa 4 yoga 5 veda 1. puruSa 2. strI 3. napuMsaka 6 kaSAya jJAna 1. kumati va kubhuta 2 vibhaMga kula kaSAya 16 ha 5. kevalajJAnI guNa sthAna 1 AhAraka dvika 1-13 svasva udaya yogyake binA ke binA zeSa zeSa 14 = 14 (vizeSa de. 13 yoga udaya ) 2. AhAraka dvika 6 8 saMyama 1 1 sAmAyika va chedopasthApanA 14 jainendra siddhAnta koza 2. pratyaya viSayaka prarUpaNAe~ udayake ayogya pratyayo ke nAma 2 bai0 dvi0 A0 dvi0, mana 4, baca04, sparza rahita 5. avirati strI. puruSa 16 X A0 dvi0 o0mi0, 20mi0 kArmana, A0 dvi0 3. mati avadhi 4-12 midhyAkha paMcaka, anasA catu0 ang 4. mana paya 6-12 mi0 paMcaka, avirati 11. saMjva0 catuke binA 12 kaSAya, strI va napu0 veda, bau0 mizra, A0 dvi0, bai0 dvi0, kArmaNa 5+12+11+2+6-37 13, 14 mi0 paMcaka, 12 avirati, 13 kaSAya, vai0 0 dvika, A0 dvika, asatya va anu0 mana va vacana 4 5+12+25+4+4=50 5 mithyAtva 12 avirati [saM0] catu atirikta 12 kAya. strI va napuM0 veda, A0 dvikake minA 14 yoga (de0 sada) =5+12+12+2+1445 2 strI va napuM0 veda AhAraka dvika, strI va napuM0 4 =4 anantAnu0 krodhAdi kaSAyoM meM apane apane cAra ke zeSa 12 binA =13 -2 6-1 mi0 paMcaka 12 avirati saM0 catuke binA 12 kapAya, au0 mi0, bai0 dvi0, kArmaNa 5+12+12+1+2+133 2. parihAra vi0 6-7 uparokta 33, strI va napuM0, A0 dvi0 37 udaya yogya 38 17 43 12 Shao 53 53 45 x 52 48 20 7 24 20
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyaya 129 2. pratyaya viSayaka prarUpaNAe~ guNa udaya 40 mArgaNA udayake ayogya pratyayoM ke nAma sthAna yogya 3 sUkSma sA0 10 bA~ mi0 pacaka, 12 avirati, kaSAya 25 sUkSma lobha 24, au0 mi0, vai0 dvi0, A0 dvika, kArmaNa 5+12+24+1+2+2,1 / -47 4 yathAkhyAta 11-14 mi0paMcaka, avirati, 25 kaSAya, vai0 dvi0, A0 dvi0 -46 5. asayamI 1-4 | A0 dvi0 6. dezasaMyamI anantA va apratyA0 catu0, mi0 pacaka, vai0 dvi0, au0 mi0, A0 dvi0, kArmaNa 8+5+2+1+2+1-20 darzana- / 1. cakSu va acakSu 12 | 2. avadhi da0 | 4-12 mithyAtva paMcaka, anantAnu0 4. pratyaya sthAna va maMga prarUpaNA 1. eka samaya udaya Ane yogya pratyayoM sambandhI sAmAnya niyama 1. pA~ca mithyAtvomeMse eka kAla anyatama eka hI mithyAtvakA udaya sambhava hai| 2. cha indriyokI aviratimeM se eka kAla koI eka hI indriyakA udaya sambhava hai| cha' kAyako aviratimeM se eka kAla ekakA, dokA,tInakA,cArakA,pA~cakA yA chahokA yugapat udaya sambhava hai| 3. kaSAyoM meM krodha, mAna mAyA, va lobhamese eka kAla kisI eka kaSAyakA hI udaya sambhava hai| anantAnubandhI apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ina cAromeM guNasthAnoM ke anusAra eka kAla anantA0 Adi cArokA athavA apratyA0 Adi tInakA, athavA pratyA0 va saMjvalana do kA athavA kevala saMjvalana ekakA udaya sambhava hai| hAsya-rati athavA zoka-arati ina dono yugalomese eka kAla eka yugalakA hI udaya sambhava hai| bhaya va jugupsAmeM eka kAla donoMkA athavA kisI ekakA athavA donokA hI nahIM, aise tIna prakAra udaya sambhava hai| 4 pandraha yogoMmeM guNasthAnAnusAra kisI ekakA hI udaya sambhava hai| 2. ukta niyamake anusAra pratyayoMke sAmAnya bhaMga noTa - ghaTAmeM darzAyA gayA UparakA aMka eka kAla udaya Ane yogya pratyayokI gaNanA aura nIce vAlA aka usa vikalpa sambandhI bhagokI gaNanA sUcita karatA hai| eka vivaraNa kAlika bhaMga pratyaya pratyaya catu0 3. kevaladarzana 13-14 | mi0 paMcaka, 12 avirati, 25 kaSAya, vai0 dvi0, A0 dvi0 asatya va anu0 mana vaca04-50 saMketa 10. lezyA1 kRSNAdi 3 2. pItAdi 3 1-4 A0 dvi0 bhavya1 bhavya 23 abhavya A0vi0 samyaktva1. upazama 46 anantAnu0 catu0, mithyAtva pacaka, A0 dvi0 11 mithyA0 pacaka, anantAnu0 2. vedaka, kSAyika catu 3 sAsAdana 2rA / mithyA0 paMcaka, A0 dvi0 -7 4. mithyAdarzana 1 A0 dvi0 5. mizra3rA mithyA0 paMcaka, anantAnu0, catu0, A0 dvi0, au0 mi0 vai0 mi0, kArmaNa =14 mithyA0 mi 15 pA~co mithyAtvome se anyatama eka kA udaya chaho indriyoko aviratimeMse 1 anyatama ekakA udaya kA 11 pRthvI kAya sambandhI avirati kA 2/1 pRthvI va apa kAya sambandhI avirati 2 kA 3/1 / pRthvI, apa va teja kAya sambandhI / avirati kA 4/1 | pRthvI, apa, teja va vAyu kAya | 4 | sambandhI avirati kA 41 pA~coM sthAvara kAya sambandhI avirati kA 6/1 chaho kAya sambandhI avirati kaSAya ananta 4/4. anantAnu0 Adi cAro sambandhI | krodha yA, mAna, yA mAyA, yA lobha anA. 3/4 apratyAkhyAna Adi tIno sambandhI / krodha, yA mAna, yA mAyA, yA lobha pratyA 2/4 pratyAkhyAna va sajvalana sambandhI krodha, yA mAna, yA mAyA, yA lobha saM01/4 saMjvalana krodha, yA mAna, yA mAyA, yA lobha yu02/2 hAsya-rati, yA zoka arati, ina 2 donoM yugaloM meM se kisI eka yugala kA udaya vai0 1/3 tInoM vedoM meM se kisI eka kA udaya bhaya 1/2 bhaya va jugupsAmeM se kisI ekakA udaya 1 bhaya 2/1 bhaya va jugupsA donokA udaya 2 asii 2 13 saMzI 1. asajJI / 2 5 / mana sambandhI avirati, 4 mana0, anuya yake binA 3 vacana0, vai. dvi0, A0 dvi0 1+4+3+2+2=12 2 saMjJI 14 AhAraka 1 AhAraka 2 anAhAraka kArmaNa kula yoga 15- kArmaNa -14 43 jainendra siddhAnta koza bhA03-17
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyaya mUla pratyaya yoga sthAna na0 1 2 3 4 7 saMketa 8 yo0 1/2 yo0 1/10 | 4 4 mo01/13 mana, vacana, audArika, audArika 1 mizra, vaisika krika kArmaNa inase kisI ekakA udaya AhAraka va AhAraka mizrame se eka 4 mana, 4 vacana audArika va vaikriyaka ina dono meM se kisI ekakA udaya 4 mana, 4 vacana, audArika ina nau mese eka yo0 1/6 yo0 1/7 bhaga vivaraNa satya va anubhaya mana, satya va anubhaya, odArika, audArika mizra va kArmaNa ina sAta mese eka yoga 3. ukta niyamake anusAra bhaga nikAlanekA upAya kucha pratyaya zubha haiM aura kucha ana vimakSita guNasthAnake sarva sthAno me udaya Ane yogya pratyaya dha uva hai aura sthAna prati sthAna parivartita kiye jAne vAle bama hai hA~ mithyA indriya avirati veda hAmyAdi donoM yugala, anantAnubandha Adi ko mAna, mAyA, lobha aura yoga ye dhruva hai / kyoki sarva sthAno inakA eka eka hI vikalpa rahatA hai / kAya avirati aura bhaya va jugupsA adhava hai kyoki pratyeka sthAname inake vikalpa ghaTa yA baDha jAte hai| kahI eka kAyakI hiMsA rUpa avirati hai aura kahIM do Adi kAyokI / kahIM bhayakA udaya hai aura kahI nahI aura kahI bhaya va jugupsA donoMkA udaya hai / vivakSita guNa sthAnake Age hA~ udaya Ane yogya va pratyayokA nirdeza kara diyA gayA hai| una vodayI pratyayokI gaNanAmeM kramase nimna prakAra dhruvodayI pratyayoko joDanese usa usa sthAnake bhaga nikala Ate hai| vivaraNa 9 dhruva + kA 1/1 21+02/1 4 kA 1/1 eka kAlika bhaga pratyaya 1/2+bhaya 2/1 1 1 |13 11 10 130 6 kA 1/1+bhaya 1/2 kA 2/11/2, ava+kA 4+ kA 4 / 1, dhruva + kA 3/1+bhaya, dhruva + kA 2/1+ bhaya 2/1 4 dhruva + kA 5/1, dha utra + kA 4 / 1+ bhaya, dhruva + kA 3/1 + bhaya 2/1 4+6/1 + kA 5 / 1 + bhaya, dhruva + kA 4 / 1 + bhaya 2/1 3 | dha uva+kA 6/1+ bhaya 1/2, dhruva + kA 5 / 1 + bhaya 2 / 1 1 dhruva + kA 6/9, bhaya 2/1 4. guNatvAnAMkI apekSA sthAna va bhaMga pramANa - paM. saM / prA.4/101-203) (goka. va TI./762-064/157-168 ) / guNa pratyaya kula sthAna sthAna bhaga 1 dhava anaMta 8 visaM 1 sAmAnya 2 3 4 5 6 7 8 8/1 8/11 E/vi E/v dhruva 10 11 12 13 14 dha uva 8 dhava 8 8 dha uva 3 1 8/111 1 6/iv 1 6/v 1 1 1 1. 1 1 1. 1 X T 24 jainendra siddhAnta koza - 24 1 24 / 24 24 1 2 4-19 5-7 6101112 13 14 15 16 13,8,8,8,8,31T - mizravat ---- i. 1/6+ 1/3+2/2+12/4 + yo. 1/6 6.10.11 12 14 206 Vixy.p OM OM 4 x, 1/3+2/2jya 1/4+yo, 16 apanA puruSa ne + 2/2+ sava 1/4+vo 1/2 1 3 2 2 2 1 1 x 2. pratyaya viSayaka prarUpaNAeM mi. 1/5+16+ ve. 1/3+ yu. 2/2 + apra. 3 / 4+yo 1/10 = 6 101112 13 14 15 16 17 9131 1831 mi. 1/5+ 1/2+ ve. 1/3+2/2 + ananta 4/4 + yo, 1/12 10 11 12 13 14 15 16 17 18 2381818181319 I. 9/6 + 1/3 2/2 ananta 4/4+yo 2/13 10 11 12 13 14 15 16 17 1, 3, 4, 44, 4, 1 vivaraNa iM. 1/6 + ve. 1/3+yu 2/2 + apra. 2/4+yo, 1/10 5+ bhaya 1/2 5+ bhaya 2/1 --- pramattavat --> ve. 1/3 + saM. 1/4+yo, 1/6 31 me 1/2 + strI yA puruSasa 1/4+ yo 1/6 " x ---- puruSaveda + saM. 1/4 + yo 19/6 sa 1/4+ yo 1/6 sa 1/3 ( mAna, yA mAyA, yA lobha) + yo 1/6 sa. 1 / 2 ( mAyA yA lobha + yo 1/6 sa lobha + yo. 1/1 sa lobha (sUkSma) + yo. 1/6 yo. 1/6 5 kisa prakRti ke anubhAga bandhameM kauna pratyaya nimita hai 4/4486 sAyaM ca upapacaiyo micyo solaharupacyA patIsaM / sesA tipaccayA khalu tityayarAhAra vajjA du / 488 | sammanta
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyaya nAma I guNimita titthayara sajameNa AhAraM bajbhaMti se siyAo micchattAI he ahi |486| = sAtA vedanIyakA anubhAga bandha caturtha (yoga) pratyayase hotA hai| mithyAtva guNasthAname bandhase vyucchinna hone vAlI (de0 prakRtibandha/0/4) sosaha prakRtiyoM midhyAva pratyayaka hai| dUsare guNasthAna meM bandhase vyucchinna hone vAlI paccIsa aura cIne madhase hone vAlI esa. (de0 prakRti bandha 10/4) ye paitIsa prakRtiyoM ki hai kyoMki inakA pahale guNasvAmiyAtyakI pradhAnaThArI aura dUsare se cauthe taka asayamakI pradhAnatA se bandha hotA hai| tIrthaMkara aura AhArakadvipake binA doSa sarva prakRtiyoM (de0 prakRtibandha 7/4) priya hai| kyoMki unakA pahale guNasthAname midhyAtvakI pradhAnatA, dUsare cauthe guNasthAna meM asaMyamakI pradhAnatAse, aura Age kaSAyakI pradhAnatA se bandha hotA hai 1488 | tIrthaMkara prakRtikA bandha samyaktva guNake nimicase aura AhAraka DikakA yamake nimisase hotA hai |4| pratyaya nAma de0 nAma / 30 vaya 1 pratyaya mala- de0 mala/1 / pratyadhika bandha pratyavekSaNasasi / 7/34 / 370/6 jantava santi na santi veti pratyavekSaNaM cakSurvyApAra jIva hai yA nahIM hai isa prakAra dekhanA pratyavekSaNa kahalAtA hai (rA.vA./7/24/1/567/22 ) ( cA. sA. 22/5) / se pratyAkhyAna - AgAmI kAlameM doSa na karanekI pratikSA karanA pratyAkhyAna hai / athavA sImita kAlake lie AhArAdikA tyAga karanA pratyAkhyAna hai| tyAga prArambha karate samaya pratyAkhyAnakI pratiSThApanA aura avadhi pUrNa hone para usakI niSThApanA kI jAtI hai| vItarAga bhAva sApekSa kiyA gayA pratyAkhyAna hI vAstavika hai| 1. bheda va lakSaNa 1. pratyAkhyAna sAmAnyakA lakSaNa 2. vyavahAra nayakI apekSA mU A./27 NAmAdInaM chaSNa ajoragaparivajjaNaM tikaraNeNa / paccakvANa NeyaM aNAgayaM cAgame kAle / 27 nAma, sthApanA, dravya kSetra. kAla aura bhAva ina chahome zubha mana, vacana va kAya se AgAmI kAla ke lie ayogyakA tyAga karanA pratyAkhyAna jAnanA // 27 // rA. vA' (6/24/12/530/14 anAgatadoSApohanaM pratyAkhyAnam / bhavidhyatme doSa na hone deneke lie sannaddha honA pratyAkhyAna hai| (bha. A./vi/11/206/21) (bhA pA./TI./07/221/16) / 1/1.1 1.23/24/4jI mahatvamAI ti eyo - pratyAkhyAna, saMyama aura mahAvrata eka artha vAle hai / gha. 8 / 3,41 / 85/1 mahattrayANa viNAsaNa malArohaNakAraNANi tahANa hAtirAhA karemi tti maNeAsociya parAsIditavakhayamupahiggaho parakhArtha pAma mahAmaloke vinAza manopAdanake kAraNa jisa prakAra na hoge vaisA karatA hU~, aisI manase AlocanA karake caurAsI lAkha vratokI zuddhike pratigrahakA nAma pratyAkhyAna hai / nisA tA vR/25 mahArayAvAda munayo kyA dena dena punaryogyAsa pradizamyAnArupaya raavhaarprtyaakhyaansvruupm| muni dina diname bhojana karake phira yogya kAla paryanta anna, pAna, khAdya, aura lehyakI ruci yaha vyavahAra pratyAkhyAnakA svarUpa hai / chor3ate hai 1 131 2. nizcaya bhayakI apekSA sa. sA. / / 304 kamma ja hama jahiya bhAvanhi bamada bhavissaM tatto niyattae jo so paccakravANa havai ceyA / 3841 = bhaviSyata kAlakA zubha va azubha karma jisa bhAvameM bandhatA hai, usa bhAvase jo AtmA nivRtta hotA hai, vaha AtmA pratyAkhyAna hai / 384 | ni sA./mU./gA mottUNa sayalajappamaNAgaya suhamasuhavAraNa kiccA | appA jo bhAyadi paccavakhANa have tassa || yibhAvaM vi muccai parabhAva Neva gevhae keI / jANadi passadi sambaM soha idi citara pANI 7 samma me savvabhUdesu veraM majmaM Na keNavi / AsAe sarittANaM samAhi paDivajjae / 104 | samasta jalpako choDakara aura anAgata zubha va azubhakA nivAraNa karake jo AtmAko dhyAtA hai, use pratyAkhyAna kahate hai / 65 / jo nijabhAvako nahIM choDa kicit bhI parabhAvako grahaNa nahIM karatA, sarva ko jAnatA dekhatA hai, vaha mai hU~ - aisA jJAnI citavana karatA hai / 67 sarva jIvoke prati mujhe samatA hai, mujhe kisI ke sAtha vaira nahI hai; vAstava meM AzAko chor3akara mai samAdhiko prApta karatA hU~ | 104 // yo sA. a /5/51 AgamyAgonimittAnAM bhAvAnAM pratiSedhanaM / pratyAkhyAnaM samAdiSTaM viviktAtmavilokina / 513 jo mahApuruSa samasta karmaja vAsanAose rahita AtmAko dekhane vAle hai, unake jo pApo ke Aneme kAraNa bhAgokA sthAna hai, use pratyAkhyAna kahate hai 3. dvAdazAMgakA eka aMga dvAdazAMga 14 pUmese eka pUrva hai| de0 /777/ Lo pratyAkhyAnake bheda prasyAsyAna 1. sAmAnya bheda mU A./637-636 apAgadasadikata koDIsadidaM hi pe sAgAramaNAgAra parimANAgarda aparisesa | 6371 advANagadaM Navama dasamaM tu sahebuga nivANaviyamA pirutisA jagadakhi 618| vijaya sAbhAsa hamadiya aSADhaNAma pariNAme evaM paccakkhANa cadubbidha hodi NAdavvaM / bhaviSyat kAlameM upavAsa Adi karanA jaise caudasakA upavAsa terasako vaha 1. anAgata pratyAkhyAna hai / 2. atikrAnta, 3 koTIsahita 4 nikhaMDita, 5. sAkAra, 6 anAkAra, 7 parimANagata, 8 aparizeSa, 6. adhvagata 10 sahetuka pratyAkhyAna hai| isa prakAra sArthaka pratyAkhyAna ke dasa bheda janamata jAnane cAhie 6376 1 vinayakara 2 anubhAbAkara, 3, anupAlanakara, 4 pariNAmakara zuddha yaha pratyAkhyAna cAra prakAra bhI hai / 63| 2 nAma sthApanAdi bheda bha A /vi./116/276/21 tacca (pratyAkhyAnaM) nAmasthApanAdravyakSetrakAla bhAvavikalpena SaDvidhaM * yaha pratyAkhyAna nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla, aura bhAva aise vikalpase cha prakArakA hai| I 3. prAkhyAnake bhedoMke lakSaNa sAmAnya bhedoMke lakSaNa viNao saha gAma-IsaNa sU. A / 640-643 kaviyammaM kAcAriya paricaya madi taM tu / 6401 aNubhAsadi guru akkhara padavajaNaM kamavisuddha ghosavisuddhI suddha eda aNubhAsAsu // 6490 Apake usame yadukta katAre pAlida Na bharagaM evaM aNupAlaNAsuddha 642 // rAgeNa va doseNa va maNa jainendra siddhAnta koza
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyAkhyAna pariNAme sidaM ja tu taM puNa parAbhAvaca tu gAva | 64 - 1 siddha bhakti Adi sahita kAyotsargaparUpa vinaya, vyavahAra vinaya jJAna-vinaya darzana va cAritra vinaya- isa taraha pA~ca prakArake vinaya sahita pratyAkhyAna vaha vinayakara zuddha hotA hai / 640 | 2 guru jaisA kahe usI taraha pratyAkhyAnake akSara, padava vyaJjanoMkA uccAraNa kare, vaha akSarAdi kramase paDhanA, zuddha guru laghu Adi uccAraNa zuddha honA vaha anubhASaNA zuddha hai / 641 / 2. roga, upasargame, bhikSAkI prAptike abhAva me maname jopAsana kriyA bhagna na ho vaha anupAlanA zuddha hai / 642 / 3, rAga pariNAmase athavA dveSa pariNAmase manake vikArakara jo pratyAkhyAna dUSita na ho vaha pratyAkhyAna bhAvavizuddha hai| 2. nikSepa rUpa bhedoMke lakSaNa " 132 " ma A / vi. / 116/ 206/22 ayogyaM nAma noccArayiSyAmIti cintA nAmapratyAkhyAna / AptAbhAsAnA pratimA na pUjayiSyAmIti, yogatrayeNa sasthAvarasthApanApIDA na kariSyAmIti praNidhAnaM manasa. sthApanApratyAkhyAnaM / athavA arhadAdInA sthApanAM na vinazayipyAmi nevAnAvara rAtra kariSyAmIti vA ayogyAhAropakaraNadravyANi na grahISyAmIti cintAprabandho dravyapratyAkhyAna / ayogyAni vAniSprayojanAni saMyamahAni saMklezaM vA sapAdayanti yAni kSetrANi tAni tyakSyAmi iti kSetrapratyAkhyAna | kAlasya du parihAryatvAt kAlasadhyAyA kriyAyAM parihRtAyAM kAla eva pratyAkhyAto bhavatIti grAhya tena saMdhyAkAsAdiSyadhyayanagamanAdikaM na sapAdaviSyAmIti peTha kAlapradhyAkhyAnaM bhAvo'zubhapariNAma na nirvartayiSyAmi iti saMkalpakaraNaM bhAvapratyAkhyAnaM tadvividha mUlaguNapratyAkhyAnamuttaraNa guNapratyAkhyAnamiti / ayogya nAmakA maiM uccAraNa nahIM karU~gA aise sakalpako nAma pratyAkhyAna kahate 2. AbhAsa hariharAdikokI pratimAoMkI ne pUjA nahIM karU~gA, manase, vacanase aura kAyase trasa aura sthAvara jIvokI sthApanA mai pIDita nahI karU ~gA aisA jo mAnasika saMkalpa vaha sthApanA pratyAkhyAna hai / athavA arhadAdi parameSThiyokI sthApanAunakI pratimAokA mai nAza nahI karU~gA, anAdara nahIM karU~gA, yaha bhI sthApanA pratyAkhyAna hai / 3. ayogya AhAra, upakaraNa gairaha padArtho ko grahaNa mai na karU~gA aisA saMkalpa karanA, yaha dravya pratyAkhyAna hai / 4. ayogya va jinase aniSTa prayojanakI utpatti hogI, jo sayamakI hAni karege athavA saMkleza pariNAmoko utpanna karege, aise kSetroko mai tyAgU gA, aisA maMkalpa karanA kSetra pratyAkhyAna hai / 5. kAlakA tyAga karanA zakya hI nahI hai, isalie usa kAla meM honevAlI kriyAoko tyAganese kAlakA hI tyAga hotA hai, aisA yahA~ samajhanA caahie| arthAta saMdhyAkAla rAtrikAla vagairaha samayameM adhyayana karanA, AnA-jAnA ityAdi kArya mai nahI karU~gA, aisA saMkalpa karanA kAla pratyAkhyAna hai / 6. bhAva arthAt azubha pariNAma unakA mai tyAga karUgA aisA sakalpa karanA vaha bhAva pratyAkhyAna hai / isake do bheda hai mUlaguNa pratyAkhyAna aura uttaraguNa pratyAkhyAna / ( inake lakSaNa de0 pratyAkhyAna / 3) / 2. mana, vacana, kAya pratyAruvAnake lakSaNa ma A / vi / 506/020 / 15 manasAtipArAdInna kariSyAmi iti mana pratyAkhyAnaM / vacasA tannAcariSyAmi iti uccAraNaM / kAyena tannAcariSyAmi ityaMgIkAra 1 manase mai aticAroko bhaviSyat kAlameM nahI karU ~gA aisA vicAra karanA yaha mana pratyAkhyAna hai / 2. aticAra me bhaviSyat meM nahIM karUMgA aisA bolanA ( kahanA ) yaha vacana pratyAkhyAna hai / 3. zarIrake dvArA bhaviSyat kAlame aticAra nahIM karanA yaha kAya pratyAkhyAna hai / 3. pratyAkhyAna nirdeza 2. pratyAkhyAna vidhi na vA 1. pratyAkhyAna pratiSThApanA va niSThApanA vivi ana.gha./6/36 prANayAtrA cikIrSAyAM pratyAramyAnamupoSita nApyavidhi prtisstthyet||16|| yadi bhojana karanekI icchA ho to pUrva dina jo pratyAkhyAna athavA upavAsa grahaNa kiyA thA usakI vidhi pUrvaka kSamApaNA (niSThApanA) karanI cAhie / aura usa niSThApanAke anaMtara zAstrokta vidhike anusAra bhojana karake apanI zaktike anusAra phira bhI pratyAkhyAna yA upavAsakI pratiSThApanA karanI cAhie (yadi AcArya pAsa ho to unake samakSa prazvAkhyAnakI pratipanAyA nizAnA karanI caahie|) 30 kRtikarma / 2 / 2 pratyAkhyAna pratiSThApana va niSThApanameM bhakti vAdi pAThokA krama / ) 2. pratyAkhyAna prakaraNa meM kAyotsargake kAlakA pramANa 30 vyutsarga/ 1 (andhAdike prAraMbha meM pUrNakAlameM svAdhyAyameM baMdhanA me, azubha pariNAma honemeM jo kAyotsarga usameM sattAIsa ucchvAsa karane yogya hai ) / 3. pratyAkhyAna nirdeza 1. jJAna va virAga hI vAstava me pratyAkhyAna sasA // 24 bhAve jamhA pazcakhAI pareti mA samhA pApA vimA muNeyanna // 14- jisase apane atirikta sarva padArtho ko 'para hai' aisA jAnakara pratyAkhyAna karatA hai, usase pratyAkhyAna jJAna hI hai, aisA niyamase jAnanA / apane jJAnameM tyAga rUpa avasthA hI pratyAkhyAna hai, dUsarA kucha nahI / ni.sA./ / 105-106 pisAyarasa tassa sUrassa yavasAyiyo / saMsArabhayabhodassa paJcavakhANaM suha have | 105 / evaM bhedabhAsaM jo kuvvai jIvakammaNo NiccaM / paJcakkhANa sakkadi dharide so saMjamo NiyamA / 106 / - jo ni kaSAya hai, dAnta hai, zUravIra hai, vyavasAyI hai aura saMsArase bhayabhIta hai, use sukhamaya (nizcaya) prazvAkhyAna hai | 105 | isa prakAra jo sadA jIva aura karmake bhedakA abhyAsa karatA hai, vaha saMyata niyamase pratyAkhyAna dhAraNa karaneko zaktimAna hai / 106 / sa sAtA 2030 nirvikArasya saMvivi prazyAkhyAnaM - nirmikAra svasaMvedana jJAnako pratyAkhyAna kahate hai| * nizcaya vyavahAra pratyAkhyAnakI mukhyatA gauNatA -de0 cAritra 2 samyaktva rahita pratyAkhyAna pratyAkhyAna nahIM bha.A./vi./ 116/277/10 sati samyaktve caitadubhayaM pratyAkhyAnaM / samyaktva yadi hogA tabhI yaha do tarahakA (de0 agalA zIrSaka ) pratyAkhyAna gRhastha va muniko mAnA jAtA hai / anyathA vaha pratyAkhyAna isa nAmako nahI pAtA / 3. mUla va uttara guNa tathA sAdhu va gRhasthake prazyAkhyAnameM antara kAraNatvasavyapadezo bha. jA./vi./11/2002 uttAno teSu vartase to sarakAsabhAvitasthAdamAnAdikaM uttaraguNa iti ucyate / ** tatra sayatAnAM jIvitAvadhika mUlaguNapratyAkhyAnaM / tAsa pahAnA adhumatAni saguNavatavyapadezamAji bhavanti teSAM vividha pratyAkhyAnaM alpakAlika, jIvitAdikaM ceti / pakSamAsa jainendra siddhAnta koza
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyAkhyAnAvaraNa 133 pratyAsatti 2.pratyAkhyAtAvaraNa meM mI kathaMcit samyaktva ghAtaka go ka./jI pra./546/708/11 anantAnubandhinA taduda yasahacaritApratyAkhyAnAdInA ca cAritramohatve'pi samyaktvasayamaghAtaktvamukta teSA tadA tcchktvodyaat| anantAnubandhyapratyAkhyAnodayarahitapratyAkhyAnasajvalanodayA sakala saMyama (dhnti)| -anaMtAnubandhIke aura isake udayake sAtha apratyAkhyAnAdikake cAritra moha-panA hote hue bhI samyaktva aura sayamakA ghAtakapanA kahA hai| anatAnubandhI aura apratyAkhyAnake udaya rahita, pratyAkhyAna aura sajvalanakA udaya hai to vaha sakala sayamako dhAtatI hai| 3. pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyakA vAsanA kAla go, ka./mu va TI./16/17/10 udayAbhAve'pi tatsaMskArakAlo bAsanAkAla saca pratyAkhyAnAvaraNAnAmekapakSa / - udayakA abhAva hote hue bhI kaSAyokA saskAra jitane kAla rahe, usako vAsanA kAla kahate hai| usame pratyAkhyAnAvaraNakA bAsanA kAla eka pakSa hai| SaNmAsAdirUpeNa bhaviSyatkAla sAvadhika kRtvA tatra sthUla hisAnRta- stayAbrahmaparigrahAnna cariSyAmi iti pratyAkhyAnamalpakAlam / AmaraNamavadhi kRtvA 7 kariSyAmi sthUla hisAdIni iti pratyAkhyAna jIvitAbadhika c| utaraguNapratyAkhyAna sayatasayatAsayatayorapi alpakAlika jIvitAvadhika baa| parigRhItasa yamasya sAmAyivAdika anazanAdika ca vartate iti uttaraguNatvaM sAmAyikAdestapasazca / bhaviSyatkAlagocarAzanAdityAgAtmakatvAtpratyAkhyAnatvaM / - 1. uttaraguNoko kAraNa honese vrato me mUlaguNa yaha nAma prasiddha hai, mUlaguNa rUpa jo pratyAraNyAna va mUla guNa pratyAkhyAna hai| batoke anatara jo pAle jAte hai aise anazanAdi tapoko uttaraguNa kahate hai|"2. muniyoko mUlaguNa pratyAkhyAna AmaraNa rahatA hai| sayatAsayatake aNuvatIko mUlaguNa kahate hai| gRhastha mUla guNa pratyakhyAna alpakAlika aura jIvitAvadhika aisA do prakAra kara sakate hai| pakSa, mAsa, chaha mahIne Adi rUpase bhaviSyat kAlakI maryAdA karake usame sthUla hisA, asatya, corI, maithuna sevana, aura parigraha aise paMca pAtaka mai nahI karU~gA aisA sakalpa karanA yaha alpakAlika pratyAkhyAna hai| 'bhai AmaraNa sthUla hisAdi pApoko nahI karUMgA' aisA sakalpa kara tyAga karanA yaha jIvitAvadhika pratyAkhyAna hai| 3 uttara guNa pratyAkhyAna to muni aura gRhastha jIbitAvadhika aura alpAdhika bhI kara sakate hai / jisane sayama dhAraNa kiyA hai, usako sAmAyikAdi aura anazanAdika bhI rahate hai, ata sAmAyika Adikoko aura tapako uttaraguNapanA hai| bhaviSyatkAlako viSaya karake anazanAdikokA tyAga kiyA jAtA hai / ata uttaraguNa rUpa pratyAkhyAna hai, aisA mAnA jAtA hai / (aura bhI de0 bha. A./vi 116/277/18) * pratyAkhyAna dapradina.ma.meM antara--- de0 prtikrmnn/3| 4.pratyAkhyAnakA prayojana ana. dha./8/38 pratyAraNyAnaM binA daivAt kSINAyu syAdvirAdhaka / tadalapakAlamapyalpamapyartha pRthucaNDavat / 38 / -pratyAkhyAnAdike grahaNa binA yadi kadAcit pUrvabaddha Ayukarma ke bazase Ayu kSINa ho jAya to vaha sAdhu virAdhaka samajhanA caahie| kintu isake viparIta pratyAkhyAna sahita tatkAla maraNa honepara thoDI derake lie aura thor3A sA grahaNa kiyA huA pratyAkhyAna caNDa nAmaka cANDAlakI taraha mahAna phala denevAlA hai| pratyAkhyAnAvaraNa-mohanIya prakRtike uttara bheda rUpa yaha eka karma vizeSa hai, jisake udaya honepara jova viSayokA tyAga karaneko samartha nahIM ho saktA / 4. anya sambandhita viSaya 1 pratyAkhyAnAvaraNa prakRtikI sandha udaya sattva prarUpaNA tatsambandhI niyama va zaMkA samAdhAna aadi| de0 baha vaha nAma / 2. kaSAyokI tIvratA-mandatAmeM pratyAkhyAnAvaraNa nahI balki lezyA kAraNa hai| -de0 kaSAya/3 / 3 pratyAkhyAnAvaraNameM dazoM karaNa sambhava haiM -de0 karaNa/2 / 4 pratyAkhyAnAvaraNakA sarvadhAtIpanA -de0 anubhAga/4 / 1. pratyAkhyAnAvaraNakA lakSaNa sa. si./4/8/386/6 yadudayAdvirati kRtsnA sayamAkhyA na zaknoti tu te kRtsna pratyAkhyAnamAvRNvanta pratyAkhyAnAvaraNA krodhamAnamAyAlobhA / -jisake udayase sayama nAmavAlI paripUrNa viratiko yaha jIva karane meM samartha nahI hotA hai ve sakala pratyAkhyAnako AvRta karane vAle pratyAkhyAnAvaraNa krodha, mAna, mAyA aura lobha hai| (rA vA./8/8/5/575/2) (paM. sa./prA /1/110,115) (gA. ka., m /283) (go. jii/muu/45)| gha. 13/5.5,65/360/11 paccakkhANa mahavvayANi tesimAdhAraNa 1mma paccarakhANAvaraNIya / taM caubiha koh-maann-maayaa-lohbheenn| = pratyAraNyAnakA artha mahAvata hai| unakA AvaraNa karanevAlA varma pratyAkhyAnAbaraNIya hai| vaha krodha, mAna, mAyA aura lobhake bhedase cAra prakArakA hai| (dha.6/1,6-1,23/44/4) (go jI./jI, pra/ 283/608/15) / (go. ka./jI. pra./33/28/4) (go 6/jo. pra/ 45/46/13 / pratyAkhyAnAvaraNI bhASA-de0 bhaassaa| pratyAgAla-de0 aagaal| pratyAmuMDA- kha. 13/5-5/sU. 36/243 AvAyo dhavasAyo buddhI viNNANI Au DI paccAuMDI 36 / pratyarthamAmuNDyate sakocyate mImA sito'rtha anayeti pratyAmuNDA / - avAya, vyavasAya, buddhi, vijJApti, AmuDA aura pratyAmuDA ye paryAya nAma hai / 36 / jisake dvArA maumAsita artha alaga alaga 'AmuDyate' arthAt sakocita kiyA jAtA hai, vaha pratyAmuDA hai| pratyAvali-de0 Avali / pratyAsa-dha 12/4,2,14,43/467/10 pratyAsyate asminniti pratyAsa jIveNa oTThaddhakhettassa khettapaccAse tti saNNA / jahA~ samIpameM rahA jAtA hai vaha pratyAsa kahA jAtA hai| jIvake dvArA avalambita kSetrako kSetrAtyAsa sajJA hai| pratyAsatti rA, vA hi./1/7/64 nikaTatAkA nAma pratyAsatti hai| vaha dravya, kSetra, kAla va bhAvake bhedase cAra prakAra hai / tinake lakSaNa nimna prakAra hai1 koI paryAyakai koI paryAyari samavAya te nikaTatA hai| jaise smaraNake aura anubhavakai eka AtmA viSai samavAya hai (yaha dravya pratyAsatti hai ) / 2. bagulAkI paktike aura jala ke kSetra pratyAsatti hai| 3, sahacara jo samyagdarzana jJAna sAmAnya, tathA zarIra viSai jIva ora sparzana vizeSa, tathA pahale udaya hoya bharaNI-kRtikA nakSatra, tathA kRtikA-rohiNI nakSatra--inake kAla pratyAsatti hai| 4. gaUgavayakA eka rUpa, kevalI-siddhake kevala jJAna kA eka svarUpapanA aise bhAva pratyAsa tti hai| jainendra siddhAnta koza
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ pratyAhAra pratyAhAra ma. / 22/230 pratyAhArastu tasyopasaMhatI cittanivRti 19301 - manakI pravRttikA soca kara lene para jo mAnasika santoSa hotA hai use pratyAhAra kahate hai | 230 zA./20/1-3 samAkRSyendriyArthebhya sAkSa gheta zAnthI / yatra yatrecchayA dhatte sa pratyAhAra ucyate |1| ni saGgasavRtasvAnta' kuvRtendriyamI samayamA dhyAnatantre sthita // 2 // gocarebhyo hRSIkANi tebhyazcittamanAkulam / pRthaka kRtya vazI dhatte lalATe'tyanta nizcalam |3| -jo prazAnta buddhi vizuddhatA yukta muni apanI indriyoM aura manako indriyoM ke viSayoca kara jahA~ jahA~ apanI icchA ho tahA~ tahA~ dhAraNa kareM so pratyAhAra kahA jAtA hai |1| nisaga aura savara rUpa huA hai mana jisakA kachueke samAna koca rUpayoM jisakI aisA muni ho rAga dveSa rahita hokara dhyAna rUpI tantra meM sthira svarUpa hotA hai | 2| vazI muni viSayo se to indriyoMko pRthaka kare aura haDiyoko viSayase pRthaka kare apane manako nirAkRta karake apane lalATapara nizcalatA pUrvaka dhAraNa kreN| yaha vidhi pratyAhAra meM kahI hai pratyAhAra yogya netra bATa Adi pratyutpanna naya - de0 naya // 5 / pratyUSa kAla - prAta' kA sandhi kAla / buddha pratyeka buddha de0 pratyeka buddhi Rddhi de0 buddha / pratyeka zarIra nAmakarma - 30 pati / - pratyeka zarIra vargaNA -- de0 vanaspati /1 / prathama sthiti - de0 sthiti/1 / 0 sthAna prathamAnuyoga -1 Agama sambandhI prathamAnuyoga- de0 anuyoga / 1, 2 dRSTivAdakA tIsarA meda 30 zrutajJAna / 11 F prathamopazama vidhi - de0 upazama /2 | pramayopazama samyaktva de0 samyagdarzana / IV/ pradakSiNA de0 dhyAna / 2/3 / dha. 13/5.4,28/86/1 vadaNakAle gurujiNajiNaharANa padakkhiNa kAUNa masaNa padAhiNa NAma / = vandanA karate samaya guru, jina aura jinagRhakI pradakSiNA karake namaskAra karanA pradakSiNA hai / bana, dha /8/12 dIyate nirvANayoginIzvare hi manyamAneSyadhIyAnastadbhakti pradakSiNA // 12 // jisa samaya mujha saMyamI cetya - mumukSa vandanA yA nirvANa vandanA athavA yogivandanA yadvA nandIzvara caitya bandanA kiyA karate hai, usa samaya usa sambandhI bhaktikA pATha bolate hue ve pradakSiNA diyA karate hai / * pradakSiNA prayoga vidhi-20 praduSTa kAyotsargakA eka aticAra-30 vyutsarga/10 pradeza - * 1 Space Point ( ja pa / pra 107) / Location, Points or Place as decimal Place ( ( dha 5/201 134 pradeza pradeza- AkAzake choTese choTe avibhAgI aMzakA nAma pradeza hai, arthAta eka paramANu jitanI jagaha gheratA hai use pradeza kahate hai / jisa prakAra akhaNDa bhI AkAzameM pradeza bhedakI kalpanA karake ananta pradeza batAye gaye hai, usI prakAra sabhI dravyomeM pRthak pRthak pradeza kI gaNanAkA nirdeza kiyA gayA hai / upacArase pudgala paramANuko bhI pradeza kahate hai aura isa prakAra igala kamauke pradezokA zIvake pradeza ke sAtha bandha honA pradeza bandha kahA jAtA hai / 1 ** 2 3 Ran 2 1 2 3 pradeza va pradeza bandha nirdeza pradezakA lakSaNa :- 1, paramANu ke artha meM 2, AkAzakA aMza 2. paryAyake artha meN| svandhakA bheda pradeza -30/1 pRthak pRthak indoMmeM pradezoMkA pramANa dravyoMme pradeza kalpanA sambandhI lokake ATha madhya pradeza jIvake calitAcalita pradeza 9 ** pradeza bandhakA lakSaNa | pradeza bandhake bheda | karma pradezoMge rUpa, rasa va gandhAdi anubhAga va pradeza bandhameM paraspara sambandha - de0 vaha vaha dravya / yukti - de0 dravya 4 / - de0 loka / 2 / -30 jiiv/4| - de0 anubhAga/ra | sthiti yandha va pradeza bandhameM sambandha de0sthiti / 3 / pradeza baMdha sambandhI niyama va prarUpaNAe~ bahutva pradezakA nimitta yoga hai pradeza saMyoga sambandhI zakAe~ *yoga sthAnoM va pradeza meM sambandha vitropacayomeM dAni vRddhi sambandhI niyama / eka samayabaddha pradezoMkA pramANa samayama vargaNAoMmeM alpabahutva vibhaag| pA~coM zaroroMmeM baddha pradezoM va visopacayoMmeM alpa10 ampabahutva / -de0 ghA - de0 - de0 yoga/2 / - 60 yoga 3 | - de0 IryApatha / 4 yoga va pradeza baMdhameM paraspara sambandha / svAmitvakI apekSA pradeza baMdha prarUpaNA / 5 6 prakRtibaMdhakI apekSA svAmitva prarUpaNA / 7 8 eka yoga nimittaka deza alpa kyoM / samyaktva va mizra prakRtiko antima phAlimeM pradezoM sambandhI do mata / va alpabahutva rUpa prarUpaNAe~ pradeza satya sambandhI niyama anya prarUpaNAoM sambandhI viSaya sUcI / mUlottara prakRti, paMca zarIra, va 23 pradezoM sambandhI saMkhyA, kSetra, sparzana kA jainendra siddhAnta koza vargaNAoMke aMtara, bhAna -de0 vaha vaha nAma / - de0 sattva /2 |
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradeza 135 pradeza bandha sambandhI niyama va prarUpaNAe~ 1. pradeza va pradeza bandha nirdeza aNatapade siya-aNaMtANatapadesiyavaggaNAe dabbA te visesahINA aNaM tehi vissAsuvacaehi uvacidA 1526 / tado agulassa asa1. pradezakA lakSaNa khejjadibhAga gaMtUNaM tesi paMcavihA hANI-aNatabhAgahANI asaM1. paramANuke arthameM khejjabhAgahANI saMkhejjabhAgahANI saMkhejjaguNahANI asaMkhejjaguNahANI 1527 [TIkA--tattha ekke kisse hANIe addhANabhaMgulassa asaMsa. si./2/38/162/6 pradizyanta iti pradezA' paramANatra' / pradeza khejjdibhaago|] evaM caduNNaM sarIrANa / 528 / -cAra zarIromeM zabdako vyutpatti 'pradizyante' hoto hai| isakA artha paramANu hai| bandhI nokarma vargaNAokI apekSA-vikhasopacaya prarUpaNAkI apekSA ( sa si /5/8/274/7) (rA vA /2/38/9/147/28) / eka-eka jIva pradezapara kitane visasopacaya upacita hai|520|| 2 AkAzakA aMza ananta vinasopacaya upacita hai jo ki saba jIvose ananta guNe hai pra. sAmU 140 AgAsamaNuNi viTTha AgAsapadesasaNNayA bhaNidaM / 1521 ve saba lokameMse Akara baddha hue hai / / 22 / unakI cAra prakArasamvesi ca aNUNa sakkadi taM dedumavagAsaM 140 / == eka paramANu jitane kI hAni hotI hai-dravyahAni, kSetrahAni, kAlahAni aura bhAvahAni AkAzame rahatA hai utane AkAzako 'AkAza pradeza ke nAmase kahA 1523 / dravyahAni prarUpaNAkI apekSA audArika zarIrakI eka pradezI vargaNAke jo dravya hai ve bahuta hai jo ki ananta vilasopacayose gayA hai| aura vaha samasta paramANuoko avakAza deneme samartha hai 1140 / ( rA vA//1/8/432/33) (na ca vR./141) (da saM./mU./ upacita hai / 524 / jo dvipradezI vargaNAke dravya hai ve vizeSahIna hai 27) ( go jI /mU /561/1026) (ni sA./tA, vR/35-36)| jo ananta vinasopacayose upacita hai / 525 / isI prakAra tripradezI, ka. pA /2/2,2/612/7/10 nirbhAga AkAzAvayava (pradeza ) = jisakA catu pradezI, paMcapradezI, chahapradezI, sAtapradezI, AThapradezI. naudUsarA hissA nahI ho sakatA aise AkAzake avayavako pradeza pradezI, dasapradezI, sakhyAtapradezI, asakhyAtapradezI, anantapravezI aura anantAnantapradezI vargaNAke jo dravya hai vizeSahIna hai jo kahate hai| pratyeka ananta vikhasopacayose upacita hai / 526 / usake bAda agulake 4 paryAyake arthameM asaMkhyAtave bhAga pramANa sthAna jAkara unakI pA~ca prakArakI hAni paM. kA /ta, pra./5 pradezAkhyA parasparavyatirekitvAtparyAyA ucyante / hotI hai-ananta bhAgahAni, asakhyAta bhAgahAni, sakhyAta bhAgama pradezanAmake unake jo avayatra hai ve bhI paraspara vyatirekavAle hAni. saMkhyAta guNahAni aura asakhyAta guNahAni / 527 [TIkAhonese paryAya kahalAtI haiN| unamese eka-eka hAnikA adhdhAna agulake asa khyAtave bhAga pramANa hai| isI prakAra cAra zarIrokI prarUpaNA karanI cAhie / 528 // 2. pradeza bandhakA lakSaNa noTa-bilakula isI prakAra anya tIna hAniyokA kathana karanA ta. su /8/24 nAmapratyayA sarvatoyogavizeSAtsUkSmai kakSetrAvagAhasthitA' cAhie / (Sa, khaM. 14/5,6/sU0526-543/445-463 ) / sarvAtmapradezeSvanantAnantapradezA. 24 // - karma prakRtiyo ke kAraNabhUta 2. eka samayaprabaddha meM pradezoMkA pramANa prati samaya yoga vizeSase sUkSma, ekakSetrAvagAho aura sthita anantAnanta pudgalaparamANu saba Atma pradezome ( sambandhako prApta ) hote pa saM /prA /4/165 paMcarasa-paMcavaNNehi pariNayadugaMdha caduhi phaasehi| hai / 24 / (mU A./1241), (vizeSa vistAra de0 sa.si /8/24/402), daviyamaNatapadesa jIvehi aNaM taguNahINa 465/- paoNca rasa, pA~ca ( dh/u/633)| varNa, do gandha aura zItAdi cAra sparzase pariNata, siddha jIvose sa, si /8/3/376/7 iyattAvadhAraNaM pradeza / karmabhAvapariNatapudgala- anantaguNitahIna, tathA abhavya jIvose anantaguNita anantapradezo skandhAnA paramANuparicchedenAvadhAraNa pradezaH / - iyattA ( sakhyA) pudgala dravyako yaha jIva eka samaya meM grahaNa karatA hai / 465 / (go. kA avadhAraNa karanA pradeza hai / (pa s./praa./4/514)| arthAt karma ka /mU./161), (dra. sa./TI./33/64/1), (paM. saM./saM./4/337 ) / rUpase pariNata pudgalaskandhokA paramANuoko jAnakArI karake 3. samayaprabaddha vargaNAoMmeM alpabahatva vibhAga nizcaya karanA pradeza bandha hai| (rA vA /8/3/7/567/12) / dha. 6/1,6-7,43/201/6 te ca kammapadesA jahaNNavaggaNAe bahuA, tatto 3. pradeza bandhake bheda uvari vaggaNaM paDi visesahINA aNa tabhAgeNa / bhAgahArassa addha' (pradeza bandha cAra prakArakA hotA hai-utkRSTa, anutkRSTa, jadhanya va gaMtUNa duguNahINA / evaM Nedana jAva carimavaggaNetti / eva cattAri ajghny|) ya baMdhA parUvidA hoti| -ve karma pradeza jaghanya vargaNAmeM bahuta hote hai usase Upara pratyeka vargAke prati vizeSahIna arthAt anantaveM 2. pradeza bandha sambandhI niyama va prarUpaNAeM bhAgase hIna hote jAte hai| aura bhAgAhArake Adhe pramANa dUra jAkara dugunehIna arthAt Adhe, raha jAte hai| isa prakAra yaha krama antima 1. vinasopacayoM meM hAni vRddhi sambandhI niyama vargaNA taka le jAnA caahie| isa prakAra prakRti bandhake dvArA yahA~ Sa vaM. 14/5.6/sU 520-528/438444 vissAsuvacayaparUvaNadAe cAro hI vandha prarUpita ho jAte hai| ekkekkamhi jIvapadese kevaDiyA vissAsuvacayA ubacidA / / 20 / aNa tA vissAsuvacayA uvacidA savvajIvehi aNa taguNA / 5211 te 4. yoga va pradeza bandhau paraspara sambandha ca savalogAgadehi badA 5221 tesi caubdhihA hANI-davyahANI ma. 6/12-134 kA bhAvArtha-utkRSTa yogasai utkRSTa pradezabandha tathA khettahANI kAlahANI bhAvahANI cedi / 523 / dabahANipatraNadAe jaghanya yogase jaghanya pradezabandha hotA hai| orAliyasarIrassa je eyapade siyavaggaNAe davyA te bahuA aNaM tehi vissAsubacaehi ubacidA / 524 / je dupadesiyavaggaNAe dabA te 5 svAmitvakI apekSA pradezabandha prarUpaNA visesahINA aNa te hi vissAsubacaehi uvacidA / 525 // evaM tipade- paM sa./prA./4/502-512). (go. ka /muu./210-216/256)| siya-cadupadesiya-paMcapadesiya - chappadesiya-sattapade siya - aThThapade- saMketa-1 sahI sajJI, paryApta, utkRSTa yogase yukta, alpa prakRtikA siya - Navapade siya - dasapadesiya - sakhejapadesiya-asakhejjapadesiya- bandhaka utkRSTa pradezabandha karatA hai| 2 asajI asazI, aparyApta, jainendra siddhAnta koza
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradeza jaghanya yogase yukta, adhika prakRtikA bandhaka, jaghanya pradezabandha karatA hai / 3. sU. la. / 1 - sUkSma nigoda labdhyaparyApta, jaghanya yoga se yukta jIvake apanI paryAyakA prathama samaya / 4. sUla / 2 -- sUkSmanigoda labdhyaparyAptakI Ayu bandhake vibhAga prathama samaya / 5. sU. la. / ca=carama bhavastha tathA tIna vigrahamese prathama vigrahame sthita nigodiyA jIva 1 utkRSTa pradezabandha guNa sthAna 1. mUla prakRti prarUpaNA 11,2, 4-6 Ayu moha 1-6 10 1-6 4 4-6 sU. la0 / 1 Ayuke binA sAta karma jJAnAvaraNI darzanAvaraNI veda-sU.2 Ayu nIya, nAma, gotra, 2. uttara prakRti prarUpaNA antarAya 1 No war 6) prakRtikA nAma 10 jaghanya pradezabandha guNa sthAna va svAmitva styAna0, nidrAnidrA, pracalA avirata pracalA, anantAnu0 catu, strI va samya0 nabeda, narakatiryaga va deva gati pacendriyAdi pA~ca jAti, audArika, taijasa, va kArmaNa zarIra, nyagrodhAdi 5 saMsthAna, vajranArAcaAdi 5 sahanana, odArika aMgopAga, sparza rasa, amata gandha, varNa, narakArNI, tirya-sayata gAnupUrvI manuSyagasyAnupUrvI asI agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchavAsa Atapa, udyota, aprazasta vihA0, trasa, sthAvara, bAdara sUkSma, paryApta aparyApta sUca] pratyeka sAdhAraNa, sthira. asthira, zubha, azubha, dubhaMga, dusvara, anAdeya, ayaza, nirmANa, nogo 66 asAtA, deva va manuSyAyu, devagati, devatyArthI vaiyika zarIra va agopAga, samacaturakha saMsthAna, Adeya, subhaga, susvara, pradAstavihAyogati bha nArAcasahanana = 13 ==8 apratyAkhyAna catuSka hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, nidrA, pracalA, tIrthaMkara ha pratyAkhyAna catuSka AhAraka dvika puruSa veda, sajvalana catuSka - 5 jJAnAvaraNakI 5. darzanAvaraNakI cakSu Adi 4 antarAya 5. sAtA, yazaskIrti, uccagotra - 17 prakRtikA nAma 136 devagati, va AnupUrvI, vaikri yaka zarIra va aMgApAga, tIrtha kara =k AhAraka dvaya devAyumarakA narakagati va AnupUrvI =8 uparokta ba rikta zeSa bacI =106 4. prakRti bandhakI apekSA svAmitva prarUpaNA pramANa tathA saMketa -- (de0 pUrvokta pradezabandha prarUpaNA naM0 1) / naM0 1 2 1-4 5 9 m 7 T 3 1 ml 2 x & o 4 1 2-5 6-10 11-14 14- 17 17- 23 24 25 26 5 1 2 3 6 1 2 3 2. pradezabandha sambandhI niyama va prarUpaNAe~ jJAnAvaraNa pA~co darzanAvaraNa prakRtikA nAma cakSu, acakSu avadhi va kevala darzana nidrA nidrAnidrA pracalA pracalApracalA vedanIya- sAtA asAtA mohanIya mithyAtva anantA0 catu0 apratyA0 catu0 jainendra siddhAnta koza pratyA0 catu0 sajvalana catu0 hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA strI veda Ayu puruSa " napu0" narakAyu tiryaga manuSya devAyu nAmakarma gati - naraka tiryag manuSya deva jAtiekandriyAdi pA~co zarIra-audArika bai kriyaka AhAraka tejasa svAmitva va guNasthAna utkRSTa 10 10 10 1 10 1 10 1-6 aao or w 4-6 1 10 1 1 1 1-6 13 1 1 1 1-6 jaghanya 7 1 sU.sa./ " 22 33 " 33 22 KHg 22 asaMzo sU. la / ca sU 1 sUca 16 ta samya0 asajJI sU./ 37 avirata samya0 apramatta sU. la. / ca
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradeza 137 2. pradezabandha sambandhI niyama va prarUpaNAe~ svAmitva va guNasthAna svAmitva va guNasthAna prakRtikA nAma naM. prakRtikA nAma utkRSTa jaghanya utkRSTa jaghanya sala/ca - inar . avirata apramatta sU la./ca anAdeya ayaza-kIti tIrtha kara gotraucca nIca antarAyapaoNco kArmaNa aMgopAMgaaudArika vaikriyaka AhAraka nirmANa bandhana saMghAta sasthAnasamacaturana zeSa gaiMco saMhananavajra vRSabha nArAca zeSa pA~co 10-13, sparza, rasa, gandha varNa AnupUrvInaraka tiryaga va manuSya deva 7. eka yoga nimittaka pradeza baMdhameM alpabahutva kyoM asaMjJI . avirata samya0 la/ca . . . dha 10/4,2,4,213/111/3 jadi jogAdo padesabadho hodi to sabvakammANaM padesapiMDassa samANataM pAvadi, egkaarnnttaado| Na ca evaM, pUvillappAbahueNa saha virohAdo tti| evaM paccavadvidasissasthamuttarasuttAvayavo Agado 'Navari paDiviseseNa visesAhiyANi' tti| payaDI NAma sahAo, tassa viseso bhedo, teNa payaDiviseseNa kammANaM padesamadhahANANi samANakAraNatte bi padesehi visesAhiyANi / - prazna-yadi yogase pradeza bandha hotA hai to saba karmoke pradeza samUhake samAnatA prApta hotI hai, kyoki una sabake pradezabandhakA eka hI kAraNa hai / uttara-parantu aisA hai nahIM, kyoki, vaisA honepara pUrvokta alpabahutvake sAtha virodha AtA hai| isa pratyavasthA yukta ziSyake lie ukta sUtrake 'Navari paDiviseseNa visaisAhiyANi' isa uttara avayava kA avatAra huA hai / prakRtikA artha svabhAva hai, usake vizeSase abhiprAya bhedakA hai| usa prakRti vizeSase karmo ke pradeza bandhasthAna eka kAraNake honepara bhI pradezose vizeSa adhika hai| . . 8. samyaktva va mizra prakRtikI antima phAlimeM pradezoM sambandhI do mata agurulaghu upaghAta paraghAta Atapa udyota ucchvAsa vihAyogati--- prazasta aprazasta pratyeka trasa subhaga susvara zubha sukSma paryApta sthira Adeya yaza kIrti sAdhAraNa sthAvara durbhaga du.svara ahm bAdara aparyApta asthira .: + + amme + + + + + ka pA 4/3.22/6636/334/11 jaivasahAharieNa uvaladdhA ve uvesaa| sammattacarimaphAlIdo sammAmicchattacarimaphAlI asakhe0 guNahINA 'tti ego uvaeso / avarego sammAmicchattacArimaphAlI tatto visesAhiyA tti / ettha edesi doNha pi uvaesANa NicchayaM kAumasamatyeNa javasahAirieNa ego ettha vilihido avarego DidisaMkame / teNeda ve vi ubadesA thappa kAduNa vatta vvA tti / -yativRSabhAcAryako do upadeza prApta hue| samyaktvakI antima phAlise samyagamidhyAtyakI antima phAli asaMkhyAtaguNI hIna hai yaha pahalA upadeza hai / tathA samyagmithyAtvako antima phAli usase (sabhyaktvakI antima phAlise) vizeSa adhika hai yaha dUsarA upadeza hai| ina dono ho upadezokA nizcaya karaneme asamartha yativRSabhAcAryane eka upadeza yahA~ likhA aura eka upadeza sthiti sakramameM likhA, ata' ina dono ho upadezoko sthagita karake upadeza karanA caahie| jainendra siddhAnta koza bhA0 3-18
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ pradezatva 138 prabhAcaMdra 9. anya prarUpaNAbhoM sambandhI viSaya sUcI (ma. baM. 6/6...pR.) bhujagArAdi- ja. u. | SaTviSaya ja.u.pada vRddhi | guNa uttara pada hAni | vRddhi ogha va Adezase aSTa karma prarUpaNA 1 mUla | samutkIrtanA 6/10-102/6/146 53-54 147/74 6/125-126 bhaMgavicaya jIvasthAna va adhyavasAyasthAna 6/154-156/83, 84 pradyumna-ha. pu./sarga/zloka-apane pUrva ke sAtaveM bhavameM zRgAla thA (43/115) chaThe bhakmeM brAhmaNaputra agnibhUti (43/100), pA~caveM bhavameM saudharma svarga meM deva (46/136 ), cauthe bhavameM seTha putra pUrNa bhadra (43/158) tIsare bhavameM saudharma svargameM deva (43/158), dUsare bhavameM madhu ( 43/160) pUrva bhavameM AraNendra thA (43/40) / vartamAna bhavameM kRSNakA putra thA ( 43/40 ) janmate hI pUrva vairI asurane isako uThAkara parvatapara eka zilAke nIce dabA diyA (43/44) tatpazcAta kAlasaMbara vidyAdharane isakA pAlana kiyA (43/47) yuvA honepara poSaka mAtA inapara mohita ho gayI (43/55) / isa ghaTanApara pitA kAlasaMbarako yuddhameM harA kara dvArakA Aye tathA janmamAtAko anekoM bAlakrIr3AoM dvArA prasanna kiyA (47/67) / antameM dIkSA dhAraNa kI ( 61/36), tathA giranAra parvataparase mokSa prApta kiyA ( 65/16-17) pradyumna caritra-1. A0 somakIrti ( I0 1474 ) dvArA viracita saMskRta chanda baddha grantha / isameM 16 sarga tathA kula 4800 zloka haiM / 2. A0 zubhacandra ( I01516-1556) dvArA racita saMskRta chanda baddha grnth| pradhAna vAda-de0 sAMkhyadarzana / pradhvaMsAbhAva-de0 abhAva / prabaMdha kAla-de0 kaal/1| prabhaMkara-saudharma svargakA 27 vA~ paTala va indraka-de0 svarga/2/3 // prabhaMjana-1. mAnuSottara parvatakA eka kUTa va usakA svAmI bhavana vAsI vAyukumAradeva-de0 lokazi10 / uttara sannikarSa bhaMga vicaya 6/264-565/178 6/566-566/350-354 pradezatvarA. vA./2/7/13/113/1 pradezavattvamapi sAdhAraNa saMkhyeyAsaMkhyeyAnantapradezopetatvAta sarvadravyANAm / tadapi karmodayAdyapekSAbhAvAta pAriNAmikam / = pradezavattva bhI sarva dravyasAdhAraNa hai, kyoMki sarva dravya apane apane saMkhyAta, asaMkhyAta vA ananta pradezoMko rakhate haiM / yaha karmoM ke udaya Adiko apekSAkA abhAva honese pAriNAmika hai / A. pa./6 pradezasya bhAvaH pradezatvaM kSetratvaM avibhAgipudgalaparamANunAvaSTabdham / = pradezake bhAvako pradezatva arthAta kSetratva kahate haiN| vaha avibhAgI pudgala paramANuke dvArA gherA huA sthAna mAtra hotA hai| * SaT dravyoM meM sapradezI va apradezI vibhAga de0 drvy/3| pradeza viraca-dha. 14/5,6,287/352/3 karma pudgalapradezo viracyate asminniti pradeza viracaH karma sthitiriti yAvat / athavA viracyate iti viraca: pradezazcAsau viracazca pradeza viracaH biracyamAnakarmapradeza iti yAvat / - karma pudala pradeza jisameM viracA jAtA hai arthAta sthApita kiyA jAtA hai vaha pradeza viraca kahalAtA hai| abhiprAya yaha hai ki yahA~para pradeza viracase karma sthiti lI gayI hai| athavA viraca padakI nirukti yaha hai-viracyate arthAta jo viracA jAtA hai use viraca kahate haiN| tathA pradeza jo biraca vaha pradeza viraca kahalAtA hai / pradeza viracyamAna karma pradeza yaha usakA abhiprAya hai| pradoSa-sa. si./6/10/320/10 tattvajJAnasya mokSasAdhanasya kota ne kRte kasyacidanabhivyAharataH antaHpaizunyapariNAmaH prdossH| tattvajJAna mokSakA sAdhana hai, usakA guNagAna karate samaya usa samaya nahIM bolane vAleke jo bhItara paizunya rUpa pariNAma hotA hai vaha pradoSa hai| (rA.bA./6/10/1/517) (go. ka./jI. pr./800/176/6)| go, ka./jI. pra./800/898/8 tatpradoSaH tattvajJAne harSAbhAvaH / - tattva jJAnameM harSa kA abhAva honA pradoSa hai|| rA, bA, hi./6/10/464-415 koI puruSa (kisI anyakI) prazaMsA karatA hoya, tA. koI sarAhai nAhIM, tA. sunakara Apa mauna rAvai antaraMga viSai bA sUM adekhasakA bhAva kari tathA (vAkU) doSa lagAbaneke abhiprAya kari vAkA sAdhaka na kare tAke aise pariNAma . pradoSa khie| prabha-saudharma svargakA 21 vA~ paTala va indraka |-de0 svarga/5 prabhA-rA. vA./3/1/4/154/23 na dIptirUpaiva prbhaa| kiM tahi / dravyANAM svAtmaiva mRjA prabhA yatsaMnidhAnAt manuSyAdInAmayaM saMvyavahAro bhavati snigdhakRSNaprabhamidaM rUkSakRSNaprabhamidamiti / kevala dIptikA nAma hI prabhA nahIM hai kintu dravyoM kA jo apanA vizeSa vizeSa salonApana hotA hai, usIko kahA jAtA hai ki yaha snigdha kRSNaprabhAvAlA hai| yaha rUkSa kRSNa prabhA vAlA hai| prabhAkara bhaTTa-1. yogendudevake ziSya digambara sAdhu the| yogendu devake anusAra inakA samaya bhI I.za.6 AtA hai / (pa.pra./pra. 100/A. N. Up) mImAMsakoMke guru the| kumArila bhaTTake samakAlIna the| samaya-(I0 600-625) (pa. pra./pra./100/A. N. up (syAdvAda siddhi/pra. 20/ paM. darabArI lAla koThiyA) (vizeSa de. mImAMsA drshn)| prabhAkara mata-de0 mImAMsaka darzana / prabhAcaMdra-isa nAma ke anekoM AcArya hue haiM-1. nandisaMgha balA skAragaNa kI gurvAvalI ke anusAra lokacandra ke ziSya aura nemicandra ke guru / samaya-zaka 453-478 (ii0531-556)| (de. itihAsa/ 7/2) / 2. akalaMka bhaTTa (I0620-680) ke paravartI eka AcArya jinhoMne gRddhapiccha kRta taravArtha sUtra ke anusAra eka dvitIya tatvArtha sUtra kI racanA kii| (tii./2/300)| 3. rASTrakUTa ke nareza govinda tR. ke do tAmrapatroM (zaka 711-424) ke anusAra Apa toraNAcArya ke ziSya aura puSpanandi ke ziSya the| samaya-lagabhaga zaka 710-064 ii0788-832)| (jai./2/113)| 4. mahApurANa ke kartA jina mena (I0818-878) se pUrvavartI jo kumArasena ke ziSya the| kRtinyAya kA grantha 'cndrody'| samaya-I0767 (ha. pu./pra.8/paM. pannA laal)| 5. nandisaMgha dezIyagaNa golAcArya AnAya meM Apa padanandi jainendra siddhAnta koza
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhAva saiddhAntika ke ziSya aura AbharaNa kaumAradeva the / dharmA the| parIkSAmukha ke kartA mANikyanandi Apake zikSA guru kRtiye prameyama mArtaNDAndrA vivaraNa, zAkaTAyana nyAsa, zabdAmbhoja bhAskara, samAdhitantra TIkA, AtmAnuzAsana TIkA, samayasAra TIkA, pravacanasAra saroja bhAskara, paJcAstikAya pradIpa, laghu dravya saMgraha vRtti, mahApurANa TippaNI ga kathA koSa, kriyA kalApa TIkA aura kinhIM vidvAnoM ke anusAra ratnakaraNDa zrAvakAcAra ko TIkA bhI samaya- paM. mahendra kumAra ke anusAra vi. 1037-1122; paM. kailAza candajI ke anusAra I0 1501020 / (de. itihAsa/7/5); (jai /2/348, 1/388); (tI./3/46, 50 ) / 6. nandisaMgha dezIyagaNa meM meghacandra traividya dvi. ke ziSya aura vIranandi va zubhacandra ke mahadharmA / (de. itihAsa / 7/5) / 7. sena gaNa ke bhaTTAraka bAla canda ke ziSya / kRtiyeM- siddhAntasAra kI kannar3a TIkA aura paM. kailAza candajI ke anusAra ratnakaraNDa zrAvakAcAra kI TIkA / samaya - vi. za. 13 ( I0 1185- 1243) / nandi saMgha balAtkAra gaNa kI ajamera gaddI ke anusAra Apa ratna kIrti bhaTTAraka ke ziSya aura padmanandi ke ziSya the| samaya- vi. za. 12 pUrva athavA li. 1210-1303 I0 1253-1628) itihAsa / - 3/4) / (de0itihAsa/7/3) / 6. zruta muni ( I0 1341 vi0 1368) ke zikSA gurusamA 14 kA uttarArdha (30 za0 14 pUrva ) / (jai./2/165, 346) / 10. kASThAsaMdhI AcArya / guru paramparAhemakIrti, dharmacandra, prabhAcandra kRti- tattvArtha ratna prabhAkara / samaya vi. 1483 I0 1432/2/11-300) 19 nandisaMpa balAtkAra gaNa dillI zAkhA jo pIche cittaur3a zAkhA ke rUpa meM rUpAntarita ho gaI / guru-jinacandra / samaya- vi. 1571-1586 ( I0 1594-9526) / (tI./3/384) / prabhAva - sa. si. /4/20/251/7 zApAnugrahazaktiH prabhAvaH / zApa aura anugraha rUpa vAtiko prabhAva kahate haiM (rA. mA./4/20/2/2/ 235 / 13 ) / prabhAvatI - pUrva videhastha vatsakAvatI dezakI mukhya nagarI / de0 loka/7 / prabhAvanA - 1 prabhAvanA aMgakA lakSaNa 1. nizcayakI apekSA sa. sA./mU./236 vijjArahamArUDho maNorahapahesu bhamai jo cedA / so jApAnI sammadiTThA muNeo // 236 // jo peTamA vidyArUpI rathapara ArUDha huA, mana rUpI rathake pathameM ( jJAnarUpI rathake calane ke mArga meM bhramaNa karatA hai, vaha jinendra bhagavAdake jJAnakI prabhAvanA karanevAlA samyagdRSTi jAnanA cAhie / 236 / / rA.vA./6/24/1/526/15 samyagdarzanajJAnacAritraratnatraya prabhAvena AtmanaH prakAzana prabhAvanam / =samyagdarzana jJAna cAritra rUpa ratnatraya ke prabhAva se AtmAko prakAzamAna karanA prabhAvanA hai| (cA. sA./5/4 ) (pu. si. u. / 30 ) / 139 6. saM./TI./31/100/1 nizyayena punastasyaiva vyavahAraprabhAvanA guNasya tena miyAbhUti samasta vibhAvapariNAmarUpaparasama yAmAhA zuddhopayoga jJAnena vizuddhAnadarzanasvabhAvazuddhAtmanaH prakAzanamanubhavanameva prabhAvanetihAra prabhAvanA guNake bala se mithyAtva - viSaya kaSAya Adi sampUrNa vibhAva pariNAmarUpa parasamayake prabhAvako naSTa karake zuddhopayoga lakSaNavAle svasaMvedana jJAnase, nirmala, jJAna, darzana rUpa svabhAva vAlI nija prabhAvana zuddhAtmAkA jo prakAzana athavA anubhavana, vaha nizcayase prabhAvanA hai| = gha. 16 mohAratikSataH zuddhaH zuddhAtarastataH jIvaH zuddhatamaH kshcidstiityaatmprbhaavn| 1816 / koI jIva moha rUpI zatruke nAza honese sukha aura koI jIva zuddhase zuddhasara tathA koI jIma zuddhatama ho jAtA hai, isI taraha uttarottara zuddhatAkA prakarSa hI AtmaprabhAvanA kahalAtI hai|81 sa. sA. / paM. jayacanda / 236 prabhAvanAkA artha prakaTa karanA hai, udyota karanA hai ityAdi; isalie jo apane jJAnako nirantara pragaTa karatA haimahAtA hai, usake prabhAvanA aMga hotA hai| 2. vyavahArakI apekSA 2. ka. zra. 1 ajJAnatimiravyAzinapAkRtya yathAyatham jinazAsanamAhAtmyaprakAzaH syAtprabhAvanA // 18 // =ajJAna rUpI andhakAra ke vinAzako jisa prakAra bane usa prakAra dUra karake jinamArgakA samasta matAvalambiyoM meM prabhAva pragaTa karanA so prabhAvanA nAmakA AThavA~ aMga hai / (kA. a./ 422-423 ) / sU. A./264 dhammakA ya bAhirajoge cAhiM dhammo pahAvidavvo jIvesu dayANukaMpAe | 264 | mahApurANAdi dharmakathA ke vyAkhyAna karanese, hiMsA doSa rahita tapazcaraNa kara, jIvoMkI dayA anukampA kara, jaina dharmakI prabhAvanA karanI caahie| Adi zabdase paravAdiyoM ko jItanA, aSTAMganimita jJAna, pUjA, dAna Adi se bhI prabhAvanA karanI cAhie | 264 | 1 rA. vA./6/24/12/530/10 jJAnaraviprabhayA para samAyosIyorAtiraskAriNyA, sattapasA mahopavAsAdilakSaNena surapativiSTara prakampanahetunA jinapUjayA vA bhavyajanamatapaNDodhanaprabhayA saddharma prakAzana mArgaprabhAvanamiti saMbhAvyate / para samaya rUpI juganuoM ke prakAzako parAbhUta karanevAle jJAnaravikI prabhArI indra ke siMhAsanako kaMpA denevAle mahopavAsAdi samyak tapoMse tathA bhavyajana rUpI kamaloM ko vikasita karane ke lie sUryaprabhA ke samAna jina pUjAke dvArA saddharmakA prakAza karanA mArga prabhAvanA hai / ( sa. si. / 6 / 24 / 336/5 ) (pU. si. u. 10) (cA. sA./5/3) (bhA. paa./ttii./00/221/16)| (i.saM./TI./41/107/2) dha. 8/3,41/11/1 AgamaTThassa pavayaNamidi saNNA / tassa pahAvaNaM NAma NaNaNaM tavbuDidakaraNaM ca tassa bhAvo pavagraNa pahAvaNadA / = AgamArtha kA nAma pravacana hai, usake varNajanana kIrti vistAra yA vRddhi karaneko pravacanakI prabhAvanA aura usake bhAvako pravacanaprabhAvanatA kahate haiM / bhA.A./vi./45/150/5 dharmastheSu mAtari pitari bhrAtari mAnurAgo vAtsalyaM, ratnatrayAdaro vAtmanaH / prabhAvanA mAhAtmyaprakAzana ratnatrayasya tadvatAM vA / ratnatraya aura usake dhAraka zrAvaka aura munigaNakA mahattva batalAnA, yaha prabhAvanA guNa hai / aise guNoM se samyaktvaka vRddhi hotI hai / paM. gha. /u./818-016 bAhyaH prabhAvanAGgo'risa vidyaamnvaadibhiH| tapodAnAdibhidharmotkarSo vidhIyatAm 1818 pareSAmapakarSAya miSyAmi camatkArakara kicittadvidheyaM mahAtmabhiH| 16 | = vidyA aura mantroMke dvArA, balake dvArA, tathA tapa aura dAnake dvArA jo jaina dharmakA utkarSa kiyA jAtA hai, vaha prabhAvanA aMga kahalAtA hai / tattvajJAniyoMko yaha karanA cAhie | 18| mithyAtva ke. ko bar3hAne vAle midhyAdRSTiyA~kA apakarSa karaneke lie jo kucha cAmatkArika kriyAe~ haiM, ve bhI mahAtmAoMko karanI cAhie 11 jainendra siddhAnta koza
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ prabhAsa 2. isa eka bhAvanA meM zeSa 15 bhAvanAoMkA samAveza gha. 0/3042 / 11 / 3 payaNahAyaNassa eNavizunadAdIhi aviNAbhAvAdI / teNedaM paNNarasamaM kAraNaM kyoki, utkRSTa, pravacana prabhAvanAkA darzanAditAdiko sAtha avinAbhAva hai| isalie yaha pandra kAraNa hai / eka mArga prabhAvanAse tIrthaMkaratva baMdha saMbhava - prabhAsa - 1 lavaNa samudrakI nairRtya va vAyavya dizAme sthita dvIpa va usake svAmI deva - de0 loka4/1 2. dakSiNa lavaNa samudrakA svAmI deva - de0 loka/4/1 / 3 dhAtakI khaNDakA rakSaka vyantara deva - de0 loka /4/2 / prabhu 100 bAIkammalayAdI kelA vidivaparamo hAmI paTTa hoI 101 pAti karmoke se jisane kevalajJAnake dvArA paramArthako jAna liyA hai, sakala tattvokA jisane upadeza diyA hai, tathA nijasvabhAvako jisane prApta kara liyA hai, vaha prabhu hotA hai | 108 // paM kA./ta.pra / 27 nizcayena bhAvakarmaNA, vyavahAreNa dravyakarmaNAmAsavavanasaMvaraNa nirjaraNamokSameSu svayamItyAda prabhu nizcayase bhAva karmoMke Asava, badha, savara, nirjarA aura mokSa karaneme svaya samartha honese AtmA prabhU hai| vyahArase pravyakamoMke Asaya, madha Adi karanemeM svayaM Iza honese vaha prabhu hai / de0 bhAvanA / 2 paM. kA./tA.vR./20/80/11 nizcayena mokSamokSakAraNa rUpazupariNAmapariNamanasamarthAya cAzudvanayena saMsArasArakAraNarUpAzudrapariNAmapariNamanasamarthakhyAya prabhurbhavati / nizcayase mokSa aura mokSake kAraNa rUpa zuddha pariNAmase pariNamaname samartha honese, aura azuddha nayase sasAra aura saMsArake kAraNa rUpa pariNAmase pariNamanameM samartha honese yaha AtmA prabhu hotA hai| prabhutva zaktisasA / A / pari / zakti naM 7 akhaNDita pratApasvAgyazAlitvalakSaNA prabhutvazati jisakA pratApa araNDita hai. aisA vAta zobhAyamAnatA jisakA lakSaNa hai, aiso pramukha zakti hai // 7 // pramatta saMyata- - de0 --- paM.kA. nirvatamastAvikArazaktimAtraM prabhutvaM prApta kiye hue samasta ( Atmika) adhikArokI zakti mAtra rUpa prabhutva hotA hai| 10 sayata / pramANa-svava para prakAzaka samyagjJAna pramANa hai| jainadarzanakAra kI bhAMti indriyaviSaya va savirSako pramANa nahIM mAnate / svArtha va parArtha ke bhedase athavA pratyakSa va parokSake bhedase vaha do prakAra hai / parArtha to parokSa hI hotA hai, para svArtha pratyakSa va parokSa dono prakArakA hotA hai| tahA~ matijJAnAtmaka svArtha pramANa to sAvyavahArika pratyakSa hai, aura zrutajJAnAtmaka svArtha parokSa haiN| avadhi, mana paryaya aura kevala ye tIno jJAna pAramArthika pratyakSa hai / naiyAyikoM ke dvArA mAnya anumAna, upamAna, arthApatti, aitihya va zabdAdi satra pramANa yahA~ zrutajJAnAtmaka parokSa pramAName garbhita ho jAte hai| pahale na jAnA gayA apUrvapadArtha pramANakA viSaya hai, aura vastukI siddhi athavA hita prApti va ahita parihAra isakA phala hai / 140 9 1 2 3 4 5 2 1 2 4 5 6 * 8 1 * 2 * 3 1 2 5 jainendra siddhAnta koza bheda va lakSaNa pramANa sAmAnyakA lakSaNa / tarka pramANake bheda | anya anekoM bheda - anumAna, upamAna, Agama, zAyabhijJAna zabda, smRti, arthApatti aadi| - de0 vaha vaha nAma nyAyakI apekSA pramANake bhedAdikA nirdeza / pramANake bhedoMke lakSaNa 1 pratyakSa va parokSa pramANa / parArthaM pramANa / pramANake bhedoM kA samIkaraNa pramANAbhAsakA lakSaNa / pramANakA prAmANya prAmANyakA lakSaNa / pramANa jJAnameM anubhavakA sthAna / svata va parataH donoMse hotA hai| pramANa --de0 parIkSa pramANa nirdeza jJAna hI pramANa hai / samyagjJAna hI pramANa hai mithyAjJAna nahIM / samyak va mithyA anekAntake de0 anekAta/9 pramANa va naya sambandha / -30 naya / 1 /2 va 11/ parokSajJAna dezataH aura pratyakSa jJAna sarvataH pramANa hai / samyagyAnI AtmA hI kacit pramANa hai| pramANakA viSaya / - de0 vaha vaha nAna - -de0 anumAna, hetu pramANakA phala | vastu vivecaname pramANa nayakA sthAna / - de0 nyAya / 1 pramANakA kAraNa / upacAra meM kathaMcit pramANatA / pramANAbhAsake viSayAdi / 4 pramANa, prameya, pramAtAke bhedAbheda saMbandhI zaMkA -de0 upacAra/4 -30 anubha pramANa jJAna sva para vyavasAyAtmaka hotA hai / - de0 jJAna / I/3 vAstavame AtmA hI prAmANya hai jJAna nahIM / jJAnako pramANa kahanese pramANakA phala kise mAnoge / jJAnako pramANa mAnanese mithyAjJAna bhI pramANa ho jAyegA / sannikarSa va indriyako pramANa mAnanemeM doSa / pramANa va prameyako sarvathA mina mAnaneme doSa / jJAna va AtmAko bhinna mAnaneme doSa /
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa 6 7 8 pramANako lakSya aura pramAkaraNako lakSaNa mAnaneme doSa / pramANa aura prameyameM kacit bhedAbheda / pramANa va usake phaloM meM kacit bhedAbheda / 5 gaNanAdi pramANa nirdeza 1 * pramANake bheda - 1 gaNanAko apekSA 2 nikSepakI apekSA | anya anekoM bheda - aMgula, sakhyAta, asakhyAta, anaMta, sAgara, palya Adi pramANa / - de0 vaha vaha nAma / gaNanA pramANake bhedoMke lakSaNa / 3 nikSepa rUpa pramANake lakSaNa / gaNanA pramANa sambandhita viSaya / - de0 gaNita / 1. bheda va lakSaNa 1 pramANa sAmAnyakA lakSaNa 1. niru artha sasi / 2 /10/10 / 2 prabhigoti pramIyate'nena pramitimAtra yA pramA Nam jo acchI taraha mAna karatA hai, jisake dvArA acchI taraha mAna kiyA jAtA hai yA pramitimAtra pramANa hai / (rA.vA./1/10/ 1/46/13 ) ka.pA/1/11/27/37/6 pramIyate'neneti pramANam / jisake dvArA padArtha jAnA jAtA hai use pramANa kahate hai / ( Apa./6) (sa.ma. / 28 / 307/18 ) ( nyA. dI /1/610/11 ) 2. anya artha 1. AhArakA eka doSa- de0AhAra / II / 4 / 2. vasatikAkA eka doSa - de0 vasatikA; 3. Measure ( ja pa / pra 107 ) 2. pramANake bheda ta. sU / 2 / 10-12 bhAvArtha - pramANa do prakArakA hai- pratyakSa va parokSa (dha. / 4.1.44 / 142 / 6) ( na ca / 170 ) (1.mu / 9/102/2) (ja. 1/13/40) (go.jI.pa. jI / 266 / 640 ) (sasA / A./13/ka. 8 kI TIkA) ( sa.na. /30 /331/2) (syA. ma. 28/20011) (myA.vI./2/11/23) sa.si./1/6/20 / 3 tatra pramANaM dvividhaM svArtha parArthaM ca / pramANa ke do bheda hai - svArtha aura parArtha / (rA. vA / 1/6/4/33/11 ) mA.sU //1/1/3/1 pratyakSAnumAnopamAnazabdApramANAni pratyakSa anumAna, upamAna aura zabda ke bhedase pramANa cAra prakArakA hai| B 1 3. pramANa ke bhedoMke lakSaNa sa.si./1/6/20/4 jJAnAtmakaM svArthaM vacanAtmaka parArtham / jJAnAtmaka pramANako svArtha pramANa kahate hai aura vacanAtmaka pramANa parArtha pramANa bahalAtA hai (rA.vA./1/3/4/23/11) (si.vi. / /2/4/123) ( sa.bha. ta./1/6) 141 4. pramANa ke bhedoMkA samIkaraNa sa.si./1/6/20 / 3 tatra svArthaM pramANaM zrutavarjam ( varjyam ) / zruta puna. svArtha bhavati parArthaM ca / zrutajJAnako choDakara zeSa saba ( arthAt zeSa cAra ) jJAna svArtha pramANa hai parantu zrutajJAna svArtha aura padArtha dono prakArakA hai| ( isa prakAra svArtha va parArtha bhI pratyakSa va parokSame antarbhuta hai|) rA.vA./1/20/15/00/10 etAnyanumAnAdIni te antarbhavanti tasmAsevA pRthagupadezo na kriyate svaparapratipatii antarbhavati / anumAnAdikA ( anumAna, upamAna, zabda, aitihya, arthApati, sabhava aura abhAva pramANakA ) svapratipattikAlame anakSara same aura paraMpratipattikAlame akSara zrutameM antarbhAva hotA hai| isalie inakA pRthak upadeza nahI kiyA hai / Apa / savikalpa mAnasa taccaturvidham / matizrutAvadhimana paryayarUpa nirvikalpaM manorahitaM kevalajJAnaM mati, buta, adhi manapaya ye cAra vikalpa hai, aura kevalajJAna nirvika aura nanarahita hai| isa prakAra se bheda bhI pratyakSa va parokSameM hI garbhita ho jAte hai|) 2 pramANa nirdeza 5. pramANAbhAsakA lakSaNa sa.ma. ta/74 /4 mithyAnekAnta pramANAbhAsaH / = mithyA anekAnta pramANAbhAsa hai / 30 pramANa / 42 ( sazayAdi rahita mithyAjJAna pramANAbhAsa hai 1 ) de0 pramANa / 2 / 8 ( pramANAbhAsa ke viSaya saMkhyAdi / ) 2. pramANa nirdeza 1. jJAna hI pramANa hai ti. pa./1/83 gANaM hodi pamANa jJAna hI pramANa hai| sU./12/3/12 1/23/15:10/2/63), (tha. 1/1.1.1/ (ma.pa./ 170), (pa. mu0/1/1) (pa.pa./5/549) / 2. samyagjJAna hI pramANa hai midhyAjJAna nahIM zlo. vA 3 / 2 / 10 /38 / 65 mithyAjJAnaM pramANaM na samyagityadhikArata. / yathA yatrAvisaMvAdastathA tatra pramANatA |38| sUtrame samyakkA adhikAra calA A rahA hai, isa kAraNa saMzayAdi mithyAjJAna pramANa nahI hai| jisa prakAra jahA~para avisaMvAda hai vahA~ usa prakAra pramANapana vyavasthita hai | (si vi. / 12 / 10). tasA / 2 / 32 mati tAvabhizcaiva madhyasamavAyina midhyAjJAnAni kathyante na tu teSAM pramANatA // 35 // mithyAtvarUpa pariNAma honese maMti, bhUta va avadhijJAna midhyAjJAna kahe jAte hai ye jJAna mithyA ho to pramANa nahI mAne jAte / 0 pramANa /4/2 sazayAdi sahita jJAna pramANa nahIM hai| - jainendra siddhAnta koza 3. parokSajJAna dezataH aura pratyakSajJAna sarvataH pramANa hai rImA 3/9/10/11/66 svArthe matijJAnaM pramANaM dezarAH sthitaM / avadhyAdi tu kArtsnyena kevalaM sarvavastuSu // 36 // svaviSayameM bhI eka deza pramANa hai mati, shrutjnyaan| avadhi va mana paryaya sva viSayame pUrNa pramANa hai / aura kevalajJAna sarvatra pramANa hai / mA 2/2/6/10-23/383 meM bhASAkAra dvArA samantabhadrAcAryakA udhRta vAkya - mithyAjJAna bhI svAzakI apekSA kathaMcit pramANa hai / de0 jJAna / III / 2 / 0 ( jJAna vAstava meM miyA nahIM hai ki midhyAtvarUpa abhiprAyavaza use mithyA kahA jAtA hai|
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa 142 / 4. samyagjJAnI AtmA hI kathacit pramANa hai gha. 1 / 41.45 / 949/6 ki pramANa nirvAcanodhaviziSTa AtmA pramANam / prazna- pramANa kise kahate hai| uttara- nirbAdha jJAnase viziSTa AlmAko pramANa kahate hai / ( dha 6/4,1,45 / 164/6 ) / a. sa./TI./44/10/10 sapavimohavibhramarahitavastuhAnasvarUpAmaiva pramANam / sa ca pradIpavat svaparagataM sAmAnyaM vizeSaM ca jAnAti / tena kAraNenAbhedena tasyaiva pramANatvamiti / - sarAya-vimoha-vibhramase rahita jo vastukA jJAna hai, usa jJAnasvarUpa AtmA hI pramANa hai / jaise- pradIpa sva para prakAzaka hai, usI prakAra AtmA bhI sva aura parake sAmAnya vizeSako jAnatA hai, isa kAraNa abhedase AtmA ke hI pramANatA hai| 5. pramANakA viSaya gha. 1 / 4.1045/166 / 1 prakarSeNa mAna pramANam sakalAdezautyartha / tena prakAzitAnA pramANagrahItAnAmityartha prakarSa arthAt saMzayAdise rahita vastukA jJAna pramANa hai, abhiprAya yaha ki jo samasta dharmoko viSaya karanevAlA ho vaha pramANa hai / ( ka pA. 9/1174 / 210 / 3 ) / gha. 1/4,2, 13,254/457/12 saMtavisayANa pamANANamasate vAvAravirodAdosadako viSaya karanevAle pramANoke asatameM pravRtta honekA virodha hai| pa./1/1 svArtha vyavasAyAtmakaM jJAnaM pramANa 10 apanA aura apUrva padArthakA nizcaya karAnevAlA jJAna pramANa hai| pa. mu. /4/1 sAmAnyavizeSAtmA tadartho viSaya / sAmAnya aura vizeSa - svarUpa arthAta dravya aura paryAyasvarUpa padArtha pramANakA viSaya hotA hai / 1 de0 na. /I/3 (sakalAdezI, anekAntarUpa va sarva nayAtmaka hai / ) 6. pramANakA phala 1 F 1 sivi /mU./1/3/12 pramANasya phala sAkSAt siddhi svArthavinizcaya. - sva ba para donoM prakArake padArthoMkI siddhime jo anya indriya AdikI apekSA kiye binA svayaM hotA hai vaha jJAna hI pramANa hai| na. ca. vR / 166 kajja sayalasamattha jovo sAhei vatthugahaNeNa / vatthU mAnasiddha rAta kA jimmeNa 16 vastuke grahaNase hI jIna kArya kI siddhi karatA hai, aura vaha vastu pramANa siddha hai| isalie pramANa hI sakala samartha hai aisA tuma niyamase jAno / pramANa mu / 1 / 2 hitAhitaprAptiparihArasamarthaM hi pramANa 12 mu/2/1 ajJAnanisinopAdAnopapekSAca phalaM // 1 // ho halakI prApti aura ahitake parihAra karanemeM samartha hai |2| ahAna kI nivRtti, tyAganA, grahaNa karanA aura upekSA karanA yaha pramANake phala hai | 1| ( aura bhI-de0 /4/1) / 7. pramANakA kAraNa 600 hetustasmamubhutso sadigdhasyAthavA ca mAtasya sAyaMmaneka ivyaM hastAmalave kAmasya // 607 hAtha rakhe hue oNvaleko bhA~ti aneka rUpa dravyako yugapat jAnanekI icchA rakhanevAle sandigdhako athavA ajJAnIko tattvokI jijJAsA honA pramANakA kAraNa hai / 677 // 8. pramANAmAsake viSaya Adi pa./6/2072 pakSameka pramANamityAdisakhyAbhAsa // 22 // laukAvavikasya pratyakSata paralokAdiniSedhasya paramuvAcAsiddherapiya 2. pramANa nirdeza svAda 26 saugatasAyI bhAkara minIyAnA pratyakSAnumAnAgamopamArthApattyabhAverekaikAdhikairvyAptivat // anumAnAdestadvipaye pramANAntara 8 tarkasyeva vyacarakhe pramANAntara 156 / apramANasyAvyavasthApakatvAt / pratibhAsabhedasya ca bhedakatvAt 160 viSayAbhAsa sAmAnyaM vizeSo dvayaM vA svatantra' | 61| tathA'pratibhAratanAya kAryAkaraNAtha [2] samarthasya karaNe sarvoparipekSavAda || parApekSaNe pariNAmivamanyathA tadabhAvAta 64 svayama samarthayAkAra61 phalAbhAsa pramANAdabhibhava yA | 66 / abhede tavyavahArAnupapatte // 67 // vyAvRttyApi na tatkalpanA phalAntarAd vyAvRttyA'phalatvaprasagAt / 68 pramANAntarAi vyAvRttyevApramANatvasya || tasmAdvAstavo bheda | 70 1 bhede svAtmAntaravattadanupapatte 171 | samavAye'tiprasaga / 72 / 1 saMkhyAbhAsa pratyakSa hI eka pramANa hai| isa prakAra eka yA do Adi pramANa mAnanA saMkhyAbhAsa hai / 55 // cAki loga eka pratyakSa pramANa mAnate hai, parantu usake dvArA na to ve paraloka AdikA niSedha kara sakate hai aura na hI para buddhi AdikA kyoki viSaya hI nahIM hai / 26| nau loga pratyakSa va anumAna do pramANa mAnate hai / sAkhya loga pratyakSa, anumAna va Agama tIna pramANa mAnate hai / naiyAyika loga pratyakSa, anumAna, Agama va upamAna ye cAra pramANa mAnate hai / prabhAkara loga pratyakSa, anumAna, Agama, upamAna va arthApatti ye pA~ca pramANa mAnate hai, aura jaiminI loga pratyakSa, anumAna, Agama upamAna, arthApatti va abhAva ye chaha pramANa mAnate hai / inakA isa prakAra do AdikA mAnanA saMkhyAbhAsa hai / 571 cArvAka loga paraloka Adike niSedhake lie svamAnya eka pramANake atirikta anumAnakA Azraya lete hai|8| isI prakAra bauddha loga vyAptikI siddhike lie svamAnya do pramANo ke atirikta eka tarkako bhI svIkAra kara lete hai |56 | yadi saMkhyA bhagake bhaya se ve usa tarkako pramANa na kahe to vyAptikI siddhi hI nahIM ho sktii| dUsare pratyakSAdise vilakSaNa jo tarka usakA pratibhAsa judA hI prakArakA honeke kAraNa vaha avazya una donose pRthak hai | 60 2. viSayAbhAsa -- pramANakA viSaya sAmAnya hI hai yA vizeSa hI hai, yA dono hI svatantra rahate pramANake viSaya hai, aisA kahanA bhAsa hai / 610 kyoki na to padArthame ve dharma isa prakAra pratibhAsita hote hai, aura na isa prakAra mAnane se padArtha meM arthakrivAkI siddhi ho sakatI hai / 62 / yadi kahoge ki ve sAmAnya va vizeSa padArtha meM arthakriyA karAneko svaya samartha hai to usame sadA eka hI prakArake kAryakI utpatti hotI rahanI cAhie / 63 // yadi kahoge ki nimitto AdikI apekSA karake ve arthakriyA karate hai, to una dharmoMko pariNAmI mAnanA paDegA, kyoki pariNAmI hue binA anya kA Azraya sambhava nahI hai / 64 / yadi kahoge ki asamartha rahate hI svaya kArya kara dete hai to bhI ThIka nahIM hai, kyoMki asamartha dharma koI bhI kArya nahI kara sakatA / 65 / 3 phalAbhAsa-pramANase phala bhinna hI hotA hai yA abhinna hI hotA hai, aisA mAnanA phalAbhAsa hai / 66 / yoki sarvathA abheda pakSa meM to yaha pramANa hai ora yaha usakA phala' aisA vyavahAra hI sambhava nahIM hai / 67 // yadi vyAvRtti dvArA arthAta anya aphalase judA prakArakA mAnakara phalakI kalpanA karoge to anya phalase vyAvRtta honeke kAraNa usImeM aphalakI kalpanA bhI kyo na ho jAyegI / 6 / jisa prakAra ki bauddha loga anya pramANakI vyAvRttike dvArA apramANapanA mAnate hai / isalie pramANa va phala meM vAstavika bheda mAnanA cAhie // 66-001 sarvathA bheva pakSane 'yaha isa pramANakA phala hai' aisA nahIM kahA jA sakatA / 79 / yadi samavAya dvArA unakA paraspara sambandha baiThAnekA prayatna karoge to atiprasaMga hogA, kyoMki, eka, nitya va vyApaka samavAya nAmaka padArtha bhalA eka hI AtmAme pramANa va phalakA samavAya kyo karane lgaa| ekadama sabhI AtmA ke sAtha unakA sambandha kyo na joDa degA | 72 // jainendra siddhAnta koza
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa 3. pramANakA prAmANya 1. prAmANyakA lakSaNa nyA. dI /1/10/11/7 para pratyakSa nirNayase uddhRta -- idameva hi pramANasya pramANatvaM yatpramitikriyA prati sAdhakatamatvena karaNatvam / -pramANa vahI hai jo pramiti kriyAke prati sAdhakatamarUpase karaNa ( niyamase kAryakA utpAdaka ) ho / nyA dI / 2 / 618 / 14 / 11 kimidaM pramANasya prAmANyaM nAma / pratibhAtaviSayAvyabhicAritvam / prazna- pramANakA yaha prAmANya kyA hai, jisameM 'pramANa' pramANa kahA jAtA hai, apramANa nhii| uttara - jAne hue viSayame vyabhicAra ( anyathApana ) kA na honA prAmANya hai| isake honese hI jJAna pramANa kahA jAtA hai aura isake na honese apramANa kahA jAtA hai / 2. svataH ca parataH donoMse hotA hai zlo. vA. 3/1/10/126 - 127/116 tatrAbhyAsAtpramANatvaM nizcitaM svata eva naH / anabhyAse tu parata ityAhu, / ata abhyAmadazAmeM jJAna svarUpakA nirNaya karate samaya ho yugapada usake pramANapanakA bhI nirNaya kara liyA jAtA hai parantu anabhyAsadazAne to dUsare kAraNose ( parata. ) hI pramANapanA jAnA jAtA hai| ( pramANa parIkSA ), (pa. su./1/13), (bhyA pI./1/2016)" de0 jJAna / I/3 (pramANa sva para prakAzaka hai / ) 2. vAstava meM AtmA hI prAmANya hai jJAna nahIM 5.6/4.1.40/942/2 jJAnasyaiva prAmANyaM kimiti neSyate na jAnAti parimiti jIvAdipadArthAniti jJAnAramA tasyaiva prAmANyAbhyupagamAt / na jJAnaparyAyasya sthitirahitasya utpAda - vinAzalakSaNasya prAmANyas tatra trilakSaNAbhAvata / avastuni paricchedalakSaNArtha kriyAbhAvAt, smRti-pratyabhijJAnusaMdhAnapratyayAdInAmabhAvaprasaMgAsa - prazna- jJAnako hI pramANa svIkAra kyo nahIM karate / uttara-nahIM, kyoki 'jAnAtIti jJAnam' isa niruktike anusAra jo jIvAdi padArtho ko jAnatA hai vaha jJAna arthAt AtmA hai, usIko pramANa svIkAra kiyA gayA hai / utpAda va vyayasvarUpa kintu sthiti se rahita jJAna paryAyake pramANatA svIkAra nahIM kI gayI, kyoki utpAda, vyaya aura bhauvyarUpa lakSaNatrayakA abhAva honeke kAraNa avastu svarUpa usame paritirUpa arthakriyAkA abhAva hai, tathA sthiti rahita jJAna paryAyako pramANatA svIkAra karanepara smRti pratyabhijJAna va anusandhAna pratyayoke abhAvakA prasaMga AtA hai / 4. pramANa, prameya, pramAtAke bhedAbheda sambandhI zaMkA samAdhAna = 1. jJAnako pramANa kahanese pramANakA phala kise mAnoge sa.si /1/10/17/1 yadi jJAnaM pramANaM phalAbhAvaH / naiSa doSa adhigame prItidarzanAva / jJasvabhAvasyAtmana karmamalImasasya karaNAsandhanAdanizcaye prItirupajAyate / sA phlmityucyte| upekSA ajJAnanAzo vA phlm| prazna- yadi jJAnako pramANa mAnate hai to phalakA abhAva ho jAyegA / ( kyoki usakA koI dUsarA phala prApta nahI hotA / ) uttara - yaha koI doSa nahI hai; kyoki padArtha ke jJAna honepara prIti dekhI jAtI hai| vahI pramANakA phala kahA jAtA hai | athavA apekSA yA ajJAnakA nAza pramANakA phala hai| (rA.vA./ 1/10/100/40/4) (pa. mu./1/2) / 43 4. pramANa, prameya, pramAtAke bhedAbheda sambandhI... 2. jJAnako ho pramANa mAnanese mithyAjJAna bhI pramANa ho jAyeMge ka. pA 1 / 11 / 28/42 / 2 NANassa pamANatte bhaNNamANe saMsayANajbhavasAyavivajjayaNANAmapi pamAgataM pasajja Na pa saha eNa tesi pamANattassa osaarittaado| prazna-jJAna pramANa hai aisA kathana karane para sazaya, anadhyavasAya, aura viparyaya jJAnoko bhI pramANatA prApta hotI hai / uttara-- nahI, kyoki, pramAName Aye hue 'pra' zabda ke dvArA saMzayAdika pramANatA niSedha kara diyA hai| de0 pramANa / 2 / 2 sUtra meM samyak zabda calA A rahA hai isalie samyagjJAna hI pramANa ho sakate hai. mithyAjJAna nahI (jyA dI/1/18/2) 3. sannikarSa va indriyako pramANa mAnanemeM doSa 1 = sa, si, 1/10/10/paMM. atha saMnikarSe pramANe sati indriye vA ko doSa' / yadi saMnikarSa pramANam mayaprazanAmagrahaNaprasaGga / na hi te indriyai sanikRSyante / ata sarvajJatvAbhAva syAt / indriyamapi yadi pramANa sa eva doSa, alpaviSayatvAt cakSurAdInAM jJeyasya cAparimANavAda sarvendriyasanikapabhAgazca 6 / nika indriye yA pramAne sati adhigama' phalamantara yujyate iti tdyuktm| yadi saMnikarSa pramANa arthAdhigamaphalaM tasya philenAdhigamenApi Tena bhavitavyamiti arthAdInAmapyadhigama prApnotIti / prazna sannikarSa yA indriyako pramANa mAnaneme kyA doSa hai| uttara- 1. yadi sannikarSako pramANa mAnA jAtA hai to sUkSma vyavahita aura viprakRSTa padArthoke grahaNa na karanekA prasaMga prApta hogA; kyoki inakA indriyose sambandha nahIM hotA / isalie sarvajJatAkA abhAva ho jAtA hai / 2 yadi indriyako pramANa mAnA jAtA hai to vahI doSa AtA hai, kyoki, cakSu AdikA viSaya apa hai aura zeya aparimita hai 3, dUsare saNa indriyA sannikarSa bhI nahIM banatA kyoki pakSu aura mana prAvyakArI nahIM hai| isalie bhI sannikarSako pramANa nahIM mAna skte| prazna - ( jJAnako pramANa mAnanepara phalakA abhAva hai ) para sannikarSa yA indriyako pramANa mAnanepara usase bhinna jJAna rUpa phala bana jAtA hai uttara - yaha kahanA yukta nahI hai, kyoMki yadi sannikarSako pramANa aura artha ke jJAnako phala mAnate hai, yo sannikarSa doge rahane vAlA honese usake phala rUpa jJAnako bhI do me rahane vAlA honA cAhie isalie ghaTapaTAdi padArthoM ke bhI jJAnakI prApti hotI hai / ( rA. vA./1/10/16-22/51/5), (paM dha / pU. / 725-733 ) / 7 - 4. pramANa va prameyako sarvathA bhinna mAnane meM doSa sa. si/1/10/18/3 yadi jIvAdiradhigame pramArga pramANAdhigame ca anyatpramANa parikalpayitavyam / tathA satyanavasthA / nAnavasthA pradIpavat / yathA ghaTAdInA prakAzane pradIpo hetu svasvarUpaprakAzane'pi sa eva na prakAzAntaraM sUrya tathA pramANamapIti avazyaM caitadabhyugantavya prameyavatyamANasya pramANantaraparikalpanAyA svAdhigamAbhAvAt smRtyabhAva / tadabhAvAda vyavahAralopa syAt / praznayadi jIvAdi padArthoM ke jJAname pramANa kAraNa hai to pramANake jJAnameM anya pramANako kAraNa mAnanA caahie| aura aisA mAnanepara anavasthA doSa prApta hotA hai ? uttara - jIvAdi padArthoke jJAnameM kAraNa mAnane para anavasthA doSa nahI AtA, jaise dIpaka / jisa prakAra ghaTAdi padArthoke prakAza karaneme dIpaka hetu hai aura apane svarUpako prakAza karane meM bhI vahI hetu hai, isake lie prakAzAntara nahI dU~DhanA paDatA hai| usI prakAra pramANa bhI hai, yaha bAta avazya mAna lenI cAhie / aba yadi prameyake samAna pramANake lie anya pramANa mAnA jAtA hai to jainendra siddhAnta koza
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa 144 5. gaNanAdi pramANa nirdeza inakI siddhi kaise ho / uttara-vastutaH saMjJA, lakSaNa, prayojana AdikI bhinnatA honese pramAtA, pramANa aura prameMyameM bhinnatA hai tathA pRthak-pRthak rUpase anupalabdhi hone ke kAraNa abhinnatA hai| niSkarSa yaha hai ki prameya prameya hI hai kintu pramANa pramANa bhI hai aura prameya bhii| svakA jJAna nahI honese smRtikA abhAva ho jAtA hai, aura smRtikA abhAva ho jAnese vyavahArakA lopa ho jAtA hai| (rA. bA./1/10/ 10/50/16) / 5. jJAna va AtmAko minna mAnane meM doSa sa. si./9/10/67/5 AtmanazcetanatvAttatraiva samavAya iti cet / na, jJasvabhAvAbhAve sarveSAmacetanatvAt / jJasvabhAvAbhyupagame vA Atmana' svamatavirodha syAt / prazna-AtmA cetana hai, ata: usIme jJAnakA samavAya hai| uttara-nahI, kyoki AtmAko zasvabhAva nahIM mAnane para sabhI padArtha acetana prApta hote hai| yadi AtmAko 'jJa' svabhAva mAnA jAtA hai, to svamatakA virodha hotA hai / rAvA./1/10/6/50/15 syAdetat-jJAnayogAjjJAtRtvaM bhavatIti; tanna, ki kAraNam / atatsvabhAvatve jnyaatRtvaabhaav.| katham / andhapradIpasayogavat ! yathA jAtyandhasya pradopasa yoge'pi na draSTutvaM tathA jJAnayoge'pi ajJasvabhAvasyAtmano na jJAtRtvam / = prazna-jJAnake yogase AtmAke jJAtRtva hotA hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoki atat svabhAva honepara jJAtRtvakA abhAva hai| jaise-andheko dIpakakA sayoga hone para bhI dikhAI nahIM detA yata' vaha svayaM dRSTi zUnya hai, usI taraha jJa svabhAva rahita AtmAme jJAnakA sambandha hone para bhI bhI jJatva nahI A skegaa| 6. pramANako lakSya aura pramAkaraNako lakSaNa mAnane meM 8. pramANa va usake phalameM kathaMcit bhedAbheda pa.mu /5/2-3 pramANAda bhinna bhinna ca / 2 / ya' pramimote sa eva nivRttAjJAno jahAtyAdatta upekSate ceti pratIte / / = phala pramANase kathacit abhinna aura kthaMcit bhinna hai| kyoki jo pramANa karatA hai-jAnatA hai usIkA ajJAna dUra hotA hai aura vahI kisI padArtha kA tyAgavA grahaNa athavA upekSA karatA hai isalie to pramANa aura phalakA abheda hai kintu pramANa phala kI bhinna-bhinna bhI pratIti hotI hai isalie bheda bhI hai / 2-3 // 5. gaNanAdi pramANa nirdeza 1. pramANake bheda 1. gaNanA pramANakI apekSA gaNanA-pramANa doSa laukika lokottara mAna unmAna avamAna gaNanA pratimAna tatpramANa rasa- bIja- mAna mAna dravya kSetra kAla (de0 kAla) bhAva sakhyA upamAna avagAha vibhAga sAkAra anAkAra (de0 saMkhyA ) I kSetra niSpanna / (1)+(2) panya sAgara sUrya ___guMla pratarA- gula ghanA- jagata gula zreNI jagata- pratara jagata ghana paM.dha/pU./534-535 sa yathA cetpramANaM lakSya tallakSaNa pramAkaraNam / avyAptiko hi doSa sadezvare cApi tadayogAt / 734 // yogijJAne'pi tathA na syAttallakSaNa pramAkaraNam / paramANvAdiSu niyamAnna syAttatsanikarSazca / - yadi pramANako lakSya aura pramAvaraNa ko usakA lakSaNa mAnA jAye to nizcaya karake avyApti nAmaka doSa AyegA, kyoki pramANabhUta Izvara ke sadaiva rahane para bhI usame 'pramAkaraNa pramANa' yaha pramANakA lakSaNa nahIM ghaTatA hai / 734 / tathA yogiyoke jJAname bhI pramAkA karaNarUpa pramANakA lakSaNa nahIM jAtA hai, kyoki niyamase paramANu vagairaha sUkSma padArthoM meM indriyokA sannikarSa bhI nahI hotA hai / 735 // 7. pramANa aura prameyameM kathaMcit bhedAbheda rA, vA/1/10/10-13/50/16 pramANaprameyayoranyatvamiti cet, na; anavasthAnAta / 10 / prakAzavaditi cet, na; pratijJAhAne // 11 // ananyatvameveti ceta; na, ubhayAbhAvaprasaGgAta / yadi jJAturananyatpramANa pramANAcca prameyam, anyatarAbhAve tadavinAbhAvino'vaziSTasyApyabhAva ityubhayAbhAvaprasaGga / katha tahi siddhi / 12 / anekAntAta siddhi / 13 / syAdanyatvaM syAdananyatvamityAdi / sajJAlakSaNAdibhedAt syAdanyatvam, vyatirekeNAmupalabdhe syAdananyatvamityAdi / tata siddhametat-prameyaM niyamAva prameyama, pramANa tu syAtprameyama iti / -prazna-jaise dIpaka judA hai aura ghaDA judA hai, usI taraha jo pramANa hai vaha prameya nahIM ho sakatA aura jo prameya hai vaha pramANa nahIM hai| donoke lakSaNa bhinna-bhinna hai| uttara-1. jisa prakAra bAhya prameyose pramANa judA hai usI taraha usameM yadi antaraGga prameyatA na ho to anavasthAdUSaNa hogaa| 2 yadi anavasthAdUSaNa nivAraNake lie jJAnako dopakakI taraha sva-paraprakAzI mAnA jAtA hai, to pramANa aura prameyake bhinna honekA pakSa samApta ho jAtA hai / 3 yadi pramAtA pramANa aura prameyase ananya mAnA jAtA hai, to ekakA abhAva hone para, dUsarekA bhI abhAva ho jAtA hai| kyoki dono avinAbhAvI hai, isa prakAra donoke abhAvakA prasaMga AtA hai| prazna-to phira saravyA yA dravya pramANa kSetra pramANa kAla pramANa saMdarbha na. 1.-(rA vA /3/18/2-5/205-206/16 ) (go. jI /bhASA/ pR. 260) / sadarbha naM. 2-(mU A./1126 ) (ti. pa./1/13-14) (dha. 3/1,2,67/gA. 65/132) (dha.4/1,3,2/gA. 5/10) (go. jI /bhaassaa./312/7)| 2. nikSepa rUpa pramANoMkI apekSA dha, 1/1,1,1480/2 pamANa paMcavihaM davva-khetta-kAla-NayappamANabhedehi / bhAva-pamANa paMcaviha, AbhiNibohiyaNANa sudaNANa ohiNANa maNapajjavaNANaM kevalaNANaM cedi Naya-ppamANaM satta vihaM, Negama-sagaha-bava hArujjusuda-sadda-samabhirUDha-evabhUdabhedehi / -dravya, kSetra, kAla, bhAva aura nayake bhedase pramANake paoNca bheda hai| .. mati, zruta, avadhi, mana paryaya aura kevalajJAnake bhedase bhAvapramANa pA~ca prakAra hai| (ka pA /1/1,1/127/37/1,628/42/1); (dha. 1/1, 1,2/12/4) naigama, sagraha, vyavahAra, RjusUtra, zabda, samabhirUr3ha jainendra siddhAnta koza
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ pramANa aura evaMbhUtanayake bhedase nayapramANa sAta prakAra kA hai| de0 nikSepa /1 nAma sthApanAdikI apekSA bheda / 2. gaNanA pramANa ke bhedaka lakSaNa rA.vA /3/38/3/205/23 tatra mAnaM dvedhA rasamAnaM bojamAnaM ceti / ghRtAdidravyaparicchedakaM SoDazikAdi rasamAnam / kuDavAdi biijmaage| kuSThatagarAdibhANDaM yenotkSipya mIyate tdunmaanm| nivarta nAbhA kSetraM yenAvagAhya moyate tadayamAnaM daNDAdi ekadvitricaturAdigaNitamAna gaNanAmAnam / pUrvamAnApekSaM mAnaM pratimAnaM pratimallavat / catvAri mahidhikA tRNaphalAni zvetasarSapa ekaH, ityAdi mAgadhakapramANam / maNijAtyajAtyazvAderdravyasya dIptyucchrAguNavizeSAdiparimANavaraNe pramANamasyeti ttprmaannm| yathAmaNiratnasya zivakSetramupari vyApnoti tAvatramA mukUTaM munnymiti| azvasya ca yAvAmucchrAyastAvatAmArNa suvarNa kUTaM mukhya-1, mAnake do bheda haiM- rasanAma va bhImAna bhI Adi tarala padArthoMko mApanekI chaTaMkI Adi rasamAna hai| aura dhAnya mApane ke kuDava Adi bojamAna hai / 2. tagara Adi dravyoko Upara uThAkara jinase tolA jAtA hai ve tarAjU Adi unmAna hai / 3. kheta mApaneke DaMDA Adi avamAna hai / 4 eka do tIna Adi gaNanA hai / 5. pUrva kI apekSA Age mAnokI vyavasthA pratimAna hai jaise--cAra mehadIke phalokA eka saraso ityAdi magadha dezakA pramANa hai| 6. maNi AdikI dIpti, azvAdikI U~cAI guNa Adike dvArA mUlya nirdhAraNa karane ke lie samANakA prayoga hotA hai jaise--maNikI prabhA Upara jahA~ taka jAye utanI U~cAI taka suvarNakA Dhera usakA mulya hogA ghoDA jitanA UMcA ho utanI U~cI suvarNa mudrAe~ ghoDekA mUlya hai / Adi / noTa-lokottara pramANake bhedoke lakSaNa de0 agalA zIrSaka / 3. nikSepa rUpa pramANoMke lakSaNa noTa - nAma sthApanAdi pramANoMke lakSaNa-- de0 nikSepa / rAvA./3/30/4/206/10 dravyamANaM jaghanyamadhyamotkRTas ekaparamANu dvitricaturAdipradezAtmakam AmahAskandhAt / kSetrapramANa jaghanya - madhyamotkRSTamekAkAzadvitricaturAdipradezaniSyannanAsarva lokAda 1 kApramANaM jaghanyamadhyamasmadvacaturAdisamayaniSpannam A anantakAlAt / bhAvapramANamupayoga. sAkArAnAkArabhedaH jaghanyasukSmanigotasya madhyamo'nyajIvAnA utkRSTa kenalina dravya pramANa eka paramANu se lekara mahAskandha paryanta, kSetra pramANa eka pradezase lekara sarva loka paryanta, aura kAla pramANa eka samayase lekara ananta kAla paryanta jaghanya, madhyama aura utkRSTake bhedase tIna tIna prakArakA hai / bhAva pramANa arthAt jJAna darzana upyog| vaha jaghanya sUkSma nigodake, utkRSTa kevalIke, aura madhyama anya jIvoke hotA hai| .. gha. 1/1,9,9/80/2 tattha davba-pamANa saMkhejjamasaMkhejjamaNataya cedi / mArga eya-padezAdi kAlapamANa samayAvaliyAdi / = saMkhyAta, asaMkhyAta aura ananta yaha dravya pramANa hai / ekapradeza Adi kSetra pramANa hai / eka samaya eka AvalI Adi kAla pramANa hai / .pA/2/12/20149.1) ka.pA./1/11/27/38-36/6 pala tulA kuDavAdI Ni davva- pamANa', davva tara pricchittikaarnnttaado| davvapamANehi mavidajava-gohUma AdisaNAo unamArabhanaghaNAo ti Na taisi mANasaM ki pameyatameva / agutAdi omAhAo lentapamAnaM 'pramIyante a bAhyante anena doSadravyAni iti asya pramANatvasiddha pala tulA aura kuDava Adi dravyapramANa hai| kyoMki, ye sonA, cA~dI, gehU~ Adi dUsare padArthoMke parimANake jJAna karAne meM kAraNa paDate hai / bhA0 3-19 ** 145 pramAda kintu dravyapramANa rUpa pala, tulA Adi dvArA mApe gaye jo gehU~ Adime o kuDana aura tulA Adi sahAe~ vyavaData hotI hai, ve upacAra nimittaka hai, isalie unheM pramANatA nahI hai, kintu ve prameya rUpa hI haiN| aMgula Adi rUpa avagAhanAe~ kSetrapramANa hai. kyoMki, jisake dvArA zeSa dravya pramita (avagAhita kiye jAte hai, use pramANa kahate hai, pramANakI isa vyutpatti ke anusAra aMgula Adi rUpa kSetrako bhI pramANatA siddha hai| pramANanayatasvAlaMkAra - 0 mAnikapanandi (101003-9028) dvArA racita parIkSAmukha granthakI zvetAmbarAcArya vAdideva sUri ( I0 60 1117-1166 ) dvArA racita TIkA / nyAyaviSayaka grantha hai / isa granthakA dUsarA nAma syAdvAdaratnAkara bhI hai| pramANa nirmANa nAmakarma - de0 nAmakarma | pramANa pada de0 pada pramANa parIkSA -A0 vidyAnanda saM0 1 ( I0 775-840) kRta saMskRta chandabaddha nyAyaviSayaka grantha / (tI /3/355) pramANa mImAMsA -1, A0 vidyAnandi ( I0 775-840) dvArA saMskRta bhASAme racita nyAyaviSayaka grantha hai| 2. khetAmmarAcArya hemacandra sUri ( I0 1088-1173 ) dvArA racita nyAyaviSayaka grantha / pramANa yojana- kSetrakA pramANa vizeSa- de0 gaNita /I/1/3 / pramANa rAzi - gaNita meM vivakSita pramANa kara jo phala yA uttara hoye / vizeSa gata17/5/2 pramANa vistAra -A0 dharmabhUSaNa ( IM0 za0 14 ) dvArA saMskRta bhASAmeM racita nyAyaviSayaka grantha / pramANa saMgraha - A0 akalaMka bhaTTa ( I0 620-600 ) racita nyAya viSayaka yaha grantha bahuta jaTila hai / saMskRta gadya va padya nivaddha hai, tathA inakI antima kRti hai / isapara A0 anantavIrya ( I0 6751025) kRta pramANa saMgrahAlaMkAra nAmakI eka saMskRta TIkA upalabdha hai / isame prastAva tathA kula 72 kArikAe~ hai / svayaM akala kadevane ina kArikAoM para eka vikRti likhI hai| dono milakara kula gadya va padya pramANa 800 zloka pramANa hai / pramANa saptabhaMgI - de0 saptabhagI/2 / pramANAMgula kSetra pramANakA eka bheda--de0 gaNita / I/1/3, 6 pramAtA sU./1/10tra yasyepsA jihAsAmayutasya pravRttiH sa pramAtA = jo vastuko pAne yA chor3anekI icchA karatA hai use pramAtA kahate hai| pramAtA va pramANa meM kathaJcit bhedAbheda- de0 pramANa | 4 | pramAda 1. kaSAyake artha sa.si./ 0/13/3/2/2 pramAda sapA avasthAko rahate hai| = pramAda kaSAya sahita gha. 7/2,1,7/11/11 cadusaMjalaNa NavaNokasAyANa tivbodao / =cAra sajvalana kaSAya aura nava nokaSAya, ina tarahake tIvra udayakA nAma pramAda hai / 2 anutsAha ke artha meM 1 sa.si./ / 2 / 204/8 sa ca pramAda kusepanAdara acche kAryoMke karane me Adara bhAvakA na honA yaha pramAda hai / (raa.vaa./8/1/30/564/20)| jainendra siddhAnta koza
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAda aticAra 146 prayojyatA .pu/62/305 kAya pAkacetasA vRttiva'tAnAM mnkaarinnii| yA sA pramArjana-de0 pramAjita / SaSThaguNasthAne pramAdo bandhavRtta ye 305 = chaThaveM guNasthAname vratImeM sazaya utpanna karanevAlI jo mana, vacana, kAyakI pravRtti hai use pramAjita-sa si 7/33/370/8 mRdUpakaraNena yatkriyate prayojana pramAda kahate hai, yaha bandhakA kAraNa hai| tatpramArjitam / komala upakaraName jo (jIvoko bacAnekA ) prayo1. sA/A./307/ka. 110 kSAyabharagauravAdalasatA pramAdo yt.| jana sAdhA jAtA hai / vaha pramArjita (yA pramArjana) kahalAtA hai| - kaSAyake bhArake bhArI honeko AlasyakA honA kahA hai, use pramAda (rA. vA /7/34/2/557/24 ) (cA. sA./22/5) / kahate hai| pramiti-nyAsa/pa, 1/11 yadarthavijJAnaM sA pramiti |-jaaNcne1 sA./5/10 zuddhayaSTake tathA dharme kSAntyAdidazalakSaNe / yo'nutsAha para jo jJAta ho use pramiti kahate hai| sa sarvajJaiH pramAda parikIrtita / 10 -ATha zuddhi aura daza dharmome jo utsAha na rakhanA use sarvajJadevane pramAda kahA hai| pramRzA-bharata kSetra Arya khaNDakI eka nadI-de0 mnussy/4| / saM./To /30/88/4 abhyantare niSpramAdazudvAtmAnubhUticalanarUpa., prameya-syA, meM /10/110/26 dravyaparyAyAtmaka vastu prameyam, iti bahi viSaye tu mUlottaraguNa malajanazceti pramAdaH / - antara gameM pramAda tu samIcInaM lakSaNaM sarvasaMgrAhakatvAt / -dravya paryAya rUpa vastu hI rahita zuddhAtmAnubhavase DigAne rUpa, aura bAhya viSayame mUlaguNo tathA prameya hai yahI prameyakA lakSaNa sarva sagrAhaka honese samIcIna hai| uttaraguNomeM maila utpanna karane vAlA pramAda hai| nyA. sU./vR. 1/11 yo'rtha. pramIyate tatprameyaM / - jo vastu jaoNcI jAve 2. apramAdakA lakSaNa use prameya kahate hai| gha.14/5,6,62/6/11 paMca mahabbayANi paMca samadIyo tiNNi guttIo prameyakamalamAtaNDa-A0 mANikyanandi ( I0625-1023) NissesaksAyAbhAvo ca appamAdo nnaam| - pA~ca mahAvrata, pA~ca kRta parIkSAmukhapara A0 prabhAcanda (I0650-1020) dvArA racita samiti, tIna gupti aura samasta kaSAyoM ke abhAvakA nAma apramAda hai| vistRta ttokaa| yaha nyAya viSayaka grantha hai| (jai / / 388) / 3. pramAdake bheda prameyatva guNa-A. 1./6 prameyasya bhAva. prameyatvam / pramANena svaparasvarUpa paricchedya prameyam / -prameyake bhAvako prameyatva kahate paM.saM./prA /1/15 vikahA tahA kasAyA iMdiyaNidA taheva paNao ya / hai| pramANake dvArA jo jAnane yogya sva para svarUpa vaha prameya hai| cadu cadu paNa egega hoti pamAdA hu paNNarasA / 13 -- cAra vikathA, prameyaratna koza-A0 candraprabha suri ( I0 1902) dvArA viracAra kaSAya, pA~ca indriya, eka nidrA, aura eka praNaya ye pandraha pramAda hote hai / 15 / (dha. 1/1,1,14/gA. 114/178) (go. jI /m /34/ cita nyAyaviSayaka grantha / 64)(paM.saM./sa./1/33) / prameya ratnAkara-40 AzAdhara ( I01173-1243) dvArA racita rA. vA./-/1/30/564/26 pramAdo'nekavidha / 30 / bhAvakAyavinayeryA nyAya viSayaka saMskRta bhASA baddha grantha / pathabhakSyazayanAsanapratiSThApanavAkyazuddhilakSaNASTa vidhasayama- uttama - kSamAmArdavArjabazaucasatyasa yamatapastyAgAkicanyabrahmacaryAdiviSa - pramAda--sa. si./7/11/346/7 badanaprasAdAdibhirabhivyajyamAnAsAnutsAhabhedAdanekavidhaM pramAdo'vaseya / -bhAva, kAya, vinaya, ntarbhAvitarAga' prmod| -mukhakI prasannatA-Adike dvArA bhItara Ipitha, bhakSya, zayana, Asana, pratiSThApana aura vAkyazuddhi ina bhakti aura anurAgakA vyakta honA pramoda hai| (rA.vA./7/11/2/ATha zuddhiyo tathA uttama kSamA, mArdava, Arjaba, zauca, satya, sayama, 530/16) / tapa, tyAga, Akicanya aura brahmacarya ina dharmome anutsAha yA anA bha A/vi./1666/1516/15 muditA nAma yatiguNacintA yatayo hi dara bhAvake bhedase pramAda aneka prakArakA hai / (sa si /8/9/376/3) / binItA, virAgA, vibhayA, vimAnA, viroSA, vilobhA ityAdikA / bha. A./vi 1612/812/4 pramAda pnycvidhH| vikathA , kaSAyA', = yatiyoM ke, guNokA vicAra karake unake guNo meM harSa mAnanA yaha indriyaviSayAsattatA, nidrA, praNayazceti / athavA pramAdo nAma pramoda bhAvanAkA lakSaNa hai| yatiyomeM namratA, vairAgya, nirbhayatA, saMkliSTahastakarma, kuzIlAnuvRtti, bAhyazAstrazikSaNa, kAvyakaraNa, abhimAna rahitapanA, nidorSatA aura nirlobhapanA ye guNa rahate hai| smitissvnupyukttaa| -pramAdake pA~ca prakAra hai-vikathA, kaSAya, indriyoke viSayome Asakti, nidrA aura sneha, athavA sabilaSTa hasta (jJA0/27/11-12) karma, kuzIlAnuvRtti, bAhAzAstra, kAvyakaraNa aura samitimeM upa- prayoga-dha 14/4, 2, 81/286/6 paoeNa jogapaccao parUvido / yoga na denA aise bhI pramAdake pA~ca prakAra hai| mana, vacana evaM kAya rUpa yogoko prayoga zabdase grahaNa kiyA gayA hai| * anya sambandhita viSaya prayoga karma-de0 karma / 1. pramAdake 37500 bheda tathA inakI akSasaMcAra vidhi / prayoga kriyA-de0 kriyaa/3/2| --de0 gnnit/II/3| prayoga bandha-de0 badha/1 / 2. pramAda karmabandha pratyayake rUpameM / -~-dai0 bndh/1|| 3. pramAdakA kaSAyameM antarbhAva / --de0 prtyy/1| prayojana-nyA sU./m /TI/1/1/24/30 yamartha madhikRtya pravartate 4. pramAda va avirati pratyayameM antara / -de0 prtyy/1| tatprayojanam / 24 / samartha mAptavya hAtavyaM bAdhyavasAya tadAsti hAnI5. sAdhuko pramAda vaza laganevAle doSokI sImA -de0 sa yata/3 / mAyamanutiSThati prayojana tdveditvym| - jisa artha ko pAne yA choDane yogya nizcaya karake usake pAne yA choDanekA upAya karatA pramAda aticAra-de0 aticaar1| hai, use prayojana kahate hai| pramAda carita-de0 anarthadaNDa / prayojyatA--prayojanake vaza / jainendra siddhAnta koza
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ prarUpaNA 147 pravacana prarUpaNAdha. 1/1,1,8/159/6 prarUpaNA nirUpaNA prajJApaneti yAvat / -prarUpaNA, nirUpaNA aura prajJApanA ye ekArthavAcI nAma hai| dha. 2/1,1/411/8 parUvaNA NAma ki utta hodi / odhAdesehi guNesu jIvasamAsemu pajjattApajjattabisesaNehi visesiUNa jA jIvaparikkhA sA parUvaNA nnaam| -prazna-prarUpaNA kise kahate hai| uttara--sAmAnya aura vizeSako apekSA guNasthAnome (20 prarUpaNAo meM) paryAya aura aparyApta vizeSaNose vizeSita karake jo jIvaukI parIkSA kI jAtI hai, use prarUpaNA kahate hai| 2. bIsa prarUpaNAoMke nAma nirdeza pa,sa /prA /2/2 guNajovA pajjattI pANA saNNA ya maggaNAo ya / uva ogo viya kamaso vIsa tu prarUvaNA bhaNiyA / / -guNasthAna, jIvasamAsa, paryApti, prANa, sajJA, caudaha mArgaNAe~ aura upayoga, isa prakAra kramase ye bIsa prarUpaNA kahI gayI hai / 2 / (go, jI /mU./ 2/31), (paM.saM./saM./1/11) vizeSa de0 anuyog/2| * prarUpaNAoMkA mArgaNA sthAnoM meM antarbhAva pralaMba-1. eka graha-de0 grh| 2. bha. A./vi./1123/1130/16 pralamba dvividha mUlapralamba, agrapralamba ca / kaMdamUla phalAravyaM, bhUmyanupravezi kandamUlapralamba, aDakurapravAlaphalapatrANi agrapralambAni |prlmbke mUla pralamba aura agra pralamba aise do bheda hai| kanda mUla aura aMkura jo bhUmime praviSTa / hue hai unako mUla pralamba kahate hai| akura, komala patte, phala, aura kaThora patte inako agrapralamba kahate haiN| pralaya-1. jaina mAnya pralayakA svarUpa ti.pa./4/1544-1554 uNavaNNadivasavirahidaigivIsasahassavassavicchede / jatubhayakarakAlo palayo tti payaTTade ghoro / 1544) tAhe garuvagabhIro pasaradi pavaNo ruddsvtttto| tarugirisilapahudI] kuNodi cuNNAi sattadiNe / 1545 // tarugiribhagehi NarA tiriyA ya lahaMti guruvadukkhAi / icchati vasaNaThANa vilavati bahuppayAreNa 11546 / gaMgAsiMdhuNadINaM veyaDDhavaNaMtarammi pvisti| puha puha sasnejjAI bAhattari sayalajubalAi 11547 / devA bijjAharayA kAruNNaparA garANa tiriyaann| sakhejjajIvarAsi khiva ti tesaM paesesaM // 1548 tAhe gabhIragajjI meSa mucati tuhiNavArajalaM / visasalilaM pattakka pattekka sattadivasANi // 1546 / dhUmo dhUlI bajjaM jalaMtajAlA ya duppecchaa| parisaMti jaladaNivahA ekkekkaM satta divasANi / 1530 / eva kameNa bharahe ajjAkha Dammi joyaNaM ekkaM / cittAe uvari ThidA dajjhai vaDhigadA bhUmI / 1551 // vajjamahaggibaleNa ajjakhaDassa baDhiyA bhuumii| pubillakha dharUva muttUNa jAdi loyataM / 15521 tAhe ajjAkhaDa dappaNatalatulidakatisamaSaTa / gayadhUlipakakalusa hoi sama sesabhUmIhi 11553 / tatthuvasthidaNarANaM hatya udao ya solasa vssaa| ahavA paNNarasAU viriyAdI tadaNurUvA ya (15541 = avasapiNI kAlame dukhamadukhamA kAlake unacAsa dina kama ikosa hajAra varSoke bIta jAnepara jantuoko bhayadAyaka ghora pralayakAla pravRtta hotA hai / 1544 / usa samaya parvata va zilAdiko cUrNa kara denevAlI sAta dina savartaka vAyu calatI hai / 1555 / vRkSa aura parvatoke bhaga honese manuSya evaM tiyaMca bastra aura sthAnakI abhilASA karate hue bahuta prakArase vinApa karate hai / 1546 / isa samaya pRthak-pRthak makhyAta va sampUrNa bahattara yugala gagA-sindhu nadiyoko vedo aura vijayAvaname praveza karate hai|1547|is samaya deva aura vidyAdhara dayAI hokara manuSya aura tiyaMco mese saMkhyAta jIva rAzi ko una pradezome le jAkara rakhate hai 11548 / usa samaya gambhIra garjanAse sahita megha tuhina aura kSAra jala tathA viSa jalamese pratyeka sAta dina taka barasAte hai 11546 / isake atirikta ve medhoke samUha dhUma, dhUli, vajra eva jalatI huI duSprekSya jyAlA, inamese hara ekako sAta dina taka barasAte hai 11550 / isa kramase bharata kSetrake bhItara AryakhaNDameM citrA pRthvIke Upara sthita vRddhigata eka yojanakI bhUmi jalakara naSTa ho jAtI hai / 1551 / vajra aura mahAgnike bala se AryakhaNDakI bar3hI huI bhUmi apane pUrvavartI skandha svarUpako choDakara lokAnta taka pahuMca jAtI hai / 1952 / usa samaya Arya khaNDa zeSa bhUmiyoMke samAna darpaNa talake sadRza kAntise sthita aura dhUli evaM kIcaDakI kluSatAse rahita ho jAtA hai / 1553 / vahaoNpara upasthita manuSyoMkI U~cAI eka hAtha, Ayu solaha athavA pandraha varSa pramANa aura vIryAdika bhI tadanusAra hI hote hai / 15533 (ma. pu./73/447456), (tri. saa/064-867)| * pralayake pazcAt yugakA prArambha-de. kaal/4| * anya mata mAnya pralayakA svarUpa-de0 vaizeSika va sAMkhya drshn| pralApa-de0 vacana / pravaka-bharata kSetra pUrva Arya khaNDakA eka deza-de0 mnussy/4| pravacana-1.pizAca jAtIya vyantara devokA bheda-de0 pizAca / 2. zrutajJAnakA aparanAma-de0 zrutajJAna I/2 / pravacanadha, 1/1,1.1/20/7 Agamo siddha'to pavayaNamidi eyttttho| -Agama, siddhAnta aura pravacana, ye zabda ekArthavAcI hai| dha. 5/3,41/80/1 siddha to bArahagANi pavayaNaM, prakRSTa prakRSTasya vacana pravacana miti vyutpatte / * pavayaNaM siddha to bArahaM gAi, taratha bhavA desa-mahatvahaNo asajadasammAiTThiNo ca pvynnaa| -siddhAnta yA bAraha agokA nAma pravacana hai, kyoki, 'prakRSTa vacana pravacana, yA prakRSTa (savajJa) ke vacana pravacana hai' aisI vyutpatti hai| siddhAnta yA bAraha aMgokA nAma pravacana hai, to isameM hAnevAle dezavatI, mahAvratI aura asaMyata samyagdRSTi pravacana kahe jAte hai / (cA. saa/564)| dha.13/5,5510/283/6 prakarSaNa kutInAlIDhatayA ucyante jIvAdaya, padArthA. aneneti pravacanaM varNapakyAtmaka dvAdazAGgam / athavA, pramANAdya virodhena ucyate'rtho'nena karaNabhUteneti pravacanaM dvAdazAGgaM bhAvazrutam / = prakarSa se arthAt kutIoke dvArA nahI sparza kiye jAne svarUpase jIvAdi padArthokA nirUpaNa karatA hai, isalie varNapaktyAtmaka dvAdazAgako pravacana kahate hai / (bha,A. vi./32/121/22) athabA kAraNa ta isa jJAnake dvArA pramANa Adike avirodha rUpase jIvAdi artha kahe jAte hai, isalie dvAdazAga bhAvabhUtako pravacana kahate hai| bha, A./vi/46/154/22 ratnatraya prvcnshbdenocyte| tathA coktamjANada saNacarittamegaM padhayaNamiti / pravacanakA artha yahA~ ratnatraya hai 'ratnatrayako pravacana kahate hai', Agamake aise vAkyase bhI yaha siddha hotA hai| (bha. aa/vi./1185/1171/14)| go, jI./jI.pra/18/42/17 prakRSTaM vacana yasyAsau pravacana' AptaH, prakRSTaraya bacanaM pravacana-paramAgamaH, prakRSTamucyate-pramANena abhidhIyate iti pravacanapadArtha , iti niruktyA pravacanazabdena tattrayasyAbhidhAnAt / prakRSTa hai vacana jisake aise Apta pravacana kahalAte hai, athavA prakRSTa arthAta usa Aptake vacana rUpa paramAgamako pravacana kahate hai, athavA prakaSTa arthAt pramANake dvArA jisakA nirUpaNa kiyA jAtA hai aise padArtha pravacana hai| isa prakAra niruktike dvArA pravacanake Apta, Agama aura padArtha ye tIna artha hote hai| jainendra siddhAnta koza
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravacana prabhAvanA 148 pravAhaNa jaivali 2. aSTa pravacana mAtAkA lakSaNa mU. A./267 praNidhANajogajutto pacasu samidIsu tIsu guttIsu / sa carittAcAro aDhavidho hoDa nnaayvvo|267) ATha pravacana bhAtAse ATha bheda cAritrake hote hai-pariNAmake sayogase paoNca samiti tIna guptiyo meM nyAya rUpa pravRtti vaha ATha bheda vAlA cAritrAcAra hai aisA jAnanA / 267 bha, A./vi /1185/1171/14 eva paJca samitaya tikho guptayazca prvcnmaatRkaaH|-tiin gupti aura pA~ca samitiyoko pravacana mAtA kahate hai| pravacanAddhA-dha.13/10.10/284/2 addhA kAla, prakRSTAnA zobhanAnA vacanAnAmahA kAla. yarayA zrutau sA pavayaNaddhA zrutajJAnam / addhA kAlako kahate haiM, prakRSTa arthAt zAbhana vacanokA kAla jisa zrutime hotA hai, vaha pravacanAddhA arthAt zrutajJAna hai| pravacanArtha-dha. 13/14,10/282/12 dvAdazAGgavarNa kalApo vacanam aryate gamyatai paricchidyate iti artho nava padArthA vacana ca arthazca bacanArthoM, prakRSTau niravadyau bacanArthI yasminnAgame sa pravacanArtha * / ... athavA, prakRSTavacanai raryate gamyate paricchidyate iti vacanArtho dvAdazAGgabhAvazcatam / sakalasayogAkSarai viziSTavacanaracanAracittabadartha viziSTopAdAnakAraNa viziSTAcAryasahAyaiH dvAdazAGgamutpAdyata iti yAvat / -1 dvAdazAga rUpa vau~kA samudAya vacana hai, jo 'aryate gamyate paricchidyate' arthAt jAnA jAtA hai vaha artha hai| yahA~ artha padase nau padArtha liye gaye hai| vacana aura artha ye dono milakara bacanArtha kahalAte hai| jisa AgamamaiM vacana aura artha ye dono prakRSTa arthAta nirdoSa hai usa AgamakI pravacanArtha saMjJA hai| 2... athavA, prakRSTa bacanoke dvArA jo 'aryate gamyate paricchidyate' arthAta jAnA jAtA hai vaha pravacanArtha arthAt dvAdazAMga bhAvazruta hai| jo viziSTa racanAsai Aracita hai, bahuta arthavAle hai, viziSTa upAdAna kAraNose sahita hai, aura jinako hRdayaMgama karanemeM viziSTa AcAryoMkI sahAyatA lagatI hai, aise sakala sayogI akSarIse dvAdazAMga utpanna kiyA jAtA hai / yaha kathanakA tAtparya hai| pravacanA-dha. 1315,5,50/283/8 prakRSTAni vacanAnyasmin santIti pravacanI bhaavaagm'| athavA procyate iti pravacano'rtha., so'trAstIti pravacanI dvAdazAGgagrantha' vargopAdAnakAraNa / 1. jisameM prakRSTa bacana hote hai vaha pravacanI hai, isa vyutpattike anusAra bhAvAgamakA nAma pravacanI hai| 2 athavA jo kahA jAtA hai vaha pravacana hai, isa vyutpattike anusAra pravacana arthako kahate hai| vaha isameM hai isalie varNopAdAnakAraNaka dvAdazAga granthakA nAma pravacanI 3. inheM mAtA kahanekA kAraNa bha. A /mU /1205 edAo aTTharavayaNamAdAo NANadasaNacarittaM / rakvaM ti sadA muNio mAdA putta va payadAo 1120 // -ye aSTa pravacana mAtA munike jJAna, darzana aura cAritrakI sadA aise rakSA karatI hai jaise ki putrakA hita karaneme sAvadhAna mAtA apAyose usako bacAtI hai / 1205 // (ma.A/336) (bha.A./vi./1186/1171/3) * mokSamArgameM aSTa pravacana mAtAkA jJAna hI paryApta hai de0 dhyAtA/1; zrutakevalI /2 / pravacana prabhAvanA-de0 prbhaavnaa| pravacana bhakti-de0 bhkti/2| pravacana vAtsalya-de0 vAtsalya / pravacana saMnikaSa-dha 13/11/10/284/4 ucyante iti vacanAni jIvAdyarthA. prakarSeNa vacanAni sanikRSyante'sminniti pravacanasaMnikarSoM dvaadshaagshrutjnyaanm| ka sNnikrss| ekasmin vastunyekasmin dharma niruddha zeSadharmANA tatra satyAsatva vicAra satsvapye karimannutkarSamupagate zeSANAmutkarSAnutkarSavicArazca sanikarSa / athavA prakarSaNa vacanAni jovAdyA. saMnyasyante prarUpyante anekAntAtmatayA aneneti pravacanasa nyaas.| -- jo kahe jAte haiM' isa vyutpattike anusAra bacana zabda kA artha jIvAdi padArtha hai| prakarSa rUpase jisame vacana sannikRSTa hote hai, vaha pravacana sannikarSa rUpase prasiddha dvAdazAga zrutajJAna hai| prazna-sannikarSa kyA hai| uttara-1. eka vastume eka dharma ke vivakSita honepara usameM zeSa dhoke sattvAsattvakA vicAra tathA usame rahanevAle ukta dharmomese kisI ekadharmake utkarSako prApta honepara zeSa dharmoM ke utkarSAnutkarSa kA vicAra karanA sannikarSa kahalAtA hai| 2. athavA, prakarSa rUpase vacana arthAta jIvAdi padArtha anekAntAtmaka rUpase jisake dvArA saMnyasta arthAta prarUpita kiye jAte hai, vaha pravacana sanyAsa arthAt ukta dvAdazAMga bhUtajJAna hI hai| zrutajJAnakA aparanAma hai--de0 zrutajJAna/I/2 / pravacanasAra-A0 kundakunda (I0127-176) kRta 275 prAkRta gAthA pramANa, jJAna jJeya va cAritra viSayaka prAkRta grantha (tii./2/111)| isa para aneka TIkAye upalabdha hai-1. amRta candra (I0105-645) kRta 'tatva pradIpikA' (sa skRt)| (jai./2/173)| 2. prabhAcandra (I. 650-1020) kRta 'pravacana saroja bhAskara' (sNskRt)| (jai /2/165) / 3. malliSeNa (I01128) kRta saMskRta TIkA / 4. A. jayasena (I.kA 11-12athavA 12-13) kRta 'tAraparya vRtti' (sNskRt)| (jai./2/262)| 5. pa. hemacanda (I01652) kRta bhASA ttiikaa| pravacanIya-dha 13153,50/281/3 prabandhena vacanIya vyAkhyeyaM pratipAdanIyamiti pravacanIyam / prabandha pUrvaka jo bacanIya arthAt vyAkhyeya yA pratipAdanIya hotA hai, vaha pravacanIya kahalAtA hai| pravaravAda-dha 13/5,5.50/287/8 svargApavargamArgasyAdratnatrayaM prbrH| sa udyate nirUpyate aneneti pravaravAda / svarga aura apavargakA mArga hAnese ratnatrayakA nAma pravara hai usakA vAda arthAta kathana isake dvArA kiyA jAtA hai, isalie isa AgamakA nAma pravaravAda hai| pravataka sAdhu-bha.A./mUlArAdhanA/626/831/4 pabattI alpazruta' sansarvasaMdhamaryAdAcaritajJa pravartakaH / ma jo jJAnase alpa hai, pantu sarva saghakI maryAdA yogya rahegI, aise AcaraNakA jisako jJAna hai usako pravartaka sAdhu kahate hai| pravAda-syA.ma./30/334/14 prakarSaNa udyate pratipAdyate svAbhyupagato'rtho yairiti prabAdA / jisake dvArA iSTa artha ko uttamatAse pratipAdita kiyA jAya, use pravAda kahate hai| pravAla-mAnuSottara parvatastha eka kUTa-de0 loka/5/10 / pravAla cAraNaRddhi-de0 Rddhi/| pravAha krama-de0 krm/2| pravAhaNa jaivali-pAcAla deza (kurukSetra) kA kuruvaMzI rAjA thaa| janamejayakA potA thA tathA zatAnIkakA putra thaa| samaya-I pU. pravacanamAroddhAra -- zvetAmbarAmnAyameM zrI nemicandrasUri (I. za.11) dvArA viracita lokke svarUpakA prarUpaka gAthA baddha grantha hai| isame 276 dvAra tathA 1566 gAthAe~ hai| (jai /2/EE-63) / jainendra siddhAnta koza
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravicAra 1400 ( 13801 ) ( bhAratIya itihAsa / pu. 1 / pR. 186 ) vizeSa de0 itihAsa /3/21 pravicAra sa sa /4/0-1/241-242/3 pravicAro maithunopasevanam 0241 vidhArI hi vedamAtra zikAra 242] maithunake upasevana ko pravicAra kahate hai / 71241 / pravicAra vedanAkA pratikAra mAtra hai / ( rA. vA / 4/7/1/214/16 ), ( rA vA /4/9/2/215/32), (dha. 1/ 1,1,68/338-336/6. 4 ) / praviSTa kAyorgakA eka aticAra-30 sarga /1 / pravRtti - nyA. sU. / utthAnikA / 1 / 2 / 2 / 2 / 5 tasya prayuktasya samIhA pravRttirityucyate / jAnakara ) jJAtA ke pAne yA choDanekI pravRtti hai / 5 2. pravRttike bheda va unake lakSaNa = nyA. sU./TI./1/1/2/8/6 trividhA cAsya zAstrasya pravRttirudda zo lakSaNaM parIkSA ceti / tatra nAmadheyena padArthamAtrasthAbhidhAnamuddeza rAtrIdarasya tatyavyavacchedaka lakSaNasya vAlakSaNa pApadyate na veti pramANairavadhAraNaM parIkSA zAstrakI pravRtti tIna / - prakArakI hai jaise uhazya, lakSya aura parIkSA, inamese padArthoke nAmamAtra kathanako udda ezya kahate hai / uddiSTa padArtha ke ayathArtha bodhake nivAraNa karanevAle dharmako lakSaNa kahate hai| uddiSTa padArtha jo lakSaNa kiye gaye hai, ve ThIka hai yA nahI, isako pramANa dvArA nizcaya kara dhAraNa karaneko parIkSA kahate hai / pravRtti meM nivRtti aMza de0 saMbara / 21 GRAY * pravRtti va nivRttise atIta bhUmikA hI vrata hai| - de0 vrata / 3 / praveNI - bharatakSetra Arya khaNDakI eka nadI- de0 manuSya / 4 // pravrajyA - berAgyako uttama bhUmikAko prApta hokara mumukSu vyakti apane saba sage sambandhiyomA maoNgakara, gurukI zaraNa meM jA sampUrNa parigrahakA tyAga kara detA hai aura jJAtA draSTA rahatA huA sAmya jIvana vitAnekI pratijJA karatA hai| ise hI pravrajyA yA jina dIkSA kahate hai / paMcama kAlame bhI uttama kulakA vyakti pravajyA grahaNa karane ke yogya hai| F ( jJAtu.) IpsA jihAsA= ( pramANase kisI vastuko icchA sahita ceSTAkA nAma 6 19 pravajyA nirdeza pravrajyAkA lakSaNa | jina dIkSAyogya puruSakA lakSaNa 1 2 3 mleccha bhUmina bhI kadAcit dIkSAke yogya hai / 4 dIkSAke ayogya puruSakA svarUpa / 5 paMcama kAlame bhI dIkSA sambhava hai| chaha saMhananame dIkSAkI smbhaavnaa| strI va napusakako nirgrantha dIkSAkA niSedha / - de0 - de0 vett/7/4| sat zUdrameM bhI dIkSAkI yogyatA / --de varNavyavasthA/4 / dIkSAke ayogya kAla mavrajyA dhAraNakA kAraNa / 149 2 1 2 3 dIkSA yogya 48 saMskAra / - de0 saMskAra / 2 / bharata panIne bhI dIkSA dhAraNa kI thI-60 liga 3 avazyA vidhi tattvajJAna honA Avazyaka hai| pravrajyA varga se vidA lenekA vidhiniSedha / siddhoM ko namaskAra / dIkSA dAna viSayaka kRtika * de0 kRtikarma / 4 | dravya va bhAva donoM liMga yugapat grahaNa karatA hai / - de0 liga /2,3 / pahale apramatta guNasthAna hotA hai, phira pramatta / -30 guNasthAna / 2 / Arthikako bhI kadAcita magnatAkI AzA / - 30 /1/4 1. pravrajyA nirdeza 1. pravrajyAkA lakSaNa .. mo.pA./gAthA na himohA bAbIsaparIpahA jivkssaayaa| pAvAra bhavimukkA panjA erisA bhaNiyA / 45 / sattU mitte ya samA pasaMsaNiddA aladdhiladdhisamA / taNakaNae samabhAvA pavvajjA erisA bhaNiyA vhajAyasarUvatarisA avalayi girAudA saMtA parakiya NilayaNivAsA pavvajjA erisA bhaNiyA / 511 sarIrasaMkkAravajjiyA rUpA // 52 // gRha aura parigraha tathA unake mamatva se jo rahita hai. bAIsa parISaha tathA kaSAyoko jisane jItA hai. pApArambhase jo rahita hai, aisI pravrajyA jinadevane kahI hai / 45 / jisameM zatru-mitrameM, prazasA - nindAme, lAbha va alAbhame tathA tRNa va kAcanameM samabhAva hai, aisI pravrajyA kahI hai // 47 // yathAjAta rUpadhara lambAyamAna bhujA, nirAyudha, zAnA, dUsaro ke dvArA banAyI huI SastikAme dAsa | 21| zarIra ke saskAra se rahita, tathA tailAdike mardana se rahita rUkSa zarIra sahita aisI pravrajyA kahI gayI hai / 521 - ( vizeSa de0 bo. pA/mU. va. TI / 2. jina dIkSA yogya puruSakA svarUpa = ma pU/1/158 samuttasya nanumata dIkSAyogyatvamAmnAta supukhasya sumedhasa' | 138 | jisakA kula gotra vizuddha hai. cAritra uttama hai, mukha sundara hai aura pratimA acchI hai, aisA puruSa hI dIkSA grahaNa karaneke yogya mAnA gayA hai / 158 yo sIA/8/21 moso vastra kazyAjAgo naro yogyo liGgasya grahaNe mata | 511 - jo manuSya zAnta hogA unake lie samartha hogA. nirdoSa brAhmaNa, kSatriya aura vaizya ina tIna varNome se kisI eka varNakA aura sundara zarIra ke avayavokA dhAraka hogA vahI nirgrantha ligake grahaNa karaneme yogya hai anya nahI / ( ana dha // == ), ( de0 varNa vyavasthA / 1/4 ) / jainendra siddhAnta koza pra. sA / tA vR / 22 prakSepaka gA0 10 / 305 vaNNesu tIsa eko kllA + yo to vayasA sumuha kudhArahiMdo gagaNe havadi tavoso / joggo / brAhmaNa, kSatriya aura vaizya ina tIna varNome se kisI eka
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravrajyA 2. pravajyA vidhi varNakA, noroga, tapameM samartha, ati Alasa va vRdvatvase rahita yogya AyukA, sundara, durAcArAdi lokopavAdase rahita, puruSa hI jina ligako grahaNa karaneke yogya hotA hai / 10 / 3. mleccha va satzuddha bhI kadAcit dIkSAke yogya hai la. sA./jI pra/16/246/16 mlecchabhUmijamanuSyANA sakalasaMyamagrahaNaM kathaM sabhavatIti nAza kitavya digvijayakAle cakravatinA saha AryakhaNDamAgatAnA mleccharAjAnA cakravakSyAdibhi sahajAtavaivAhikasabandhAnAM sayamapratipatteravirodhAta / athavA tatkanyakAnA cakra vAdipariNItAnA garbhaputpannasya mAtRpakSApekSayA mlecchavyapadezabhAja' saMyamasaMbhavAta tathAjAtIyakAnA dIkSAhatve pratiSedhAbhAvAt / prazna-mleccha bhUmija manuSyake sakalasa yamakA grahaNa kaise sambhava hai| uttara-aisI zaMkA nahI karanI caahie| jo manuSya digavijayake kAlame cakravartaka sAtha Arya khaNDameM Ate hai, aura cakravatI Adi ke sAtha unakA vaivAhika sambandha pAyA jAyA hai, unake sayama grahaNake prati virodhakA abhAva hai| athavA jo mleccha kanyAe~ cakravartI Adise vivAhI gayo hai, una kanyAoke garbha se jo putra utpanna hote hai ve mAtAke pakSase mleccha hai, unake dIkSA grahaNa sambhava hai| de0 varNavyavasthA/4/2 ( sazUdra bho kSullakadIkSAke yogya hai)| 6. dIkSAke ayogya kAla ma pu./36/156-160 grahoparAgagrahaNe pariveSendracApayo / bakragrahodaye meghapaTalasthagite'mbare // 156 // naSTA dhimAsadinayo saMkrAntau hAnimattithau / dIkSAvidhi mumucaNA necchanti kRtabuddhaya / 160 jisa dina grahokA uparAga ho, grahaNa lagA ho, sUrya candramApara pariveSa ( maNDala ) ho, indradhanuSa uThA ho, duSTa grahokA udaya ho, AkAza megha paTalase DhakA huA ho, naSTa mAsa athavA adhika mAsakA dina ho, saMkrAnti ho athavA kSaya tithikA dina ho, usa dina buddhimAna AcArya mokSakI icchA karanevAle bhavyoke lie dIkSAkI vidhi nahIM karanA cAhate arthAda usa dina kisI ziSyako navIna dIkSA nahIM dete hai / 156-160 7. pravrajyA dhAraNakA kAraNa jJA./4/10,12 zakyate na vazIkatu gRhibhizcapalaM mana / atazcittaprazAntyarthaM sadbhistyaktA gRhe sthiti / 10 / nirantarAniladAhadurgame kuvAsanAdhvAntaviluptalocane / anekAcintAjvara jihitAtmanA, nRNAM gRhe nAtmahitaM prasiddhayati / 12 / -gRhasthaga) ghara meM rahate hue apane capalamana ko vaza karaneme asamartha hote hai, ataeva cittakI zAntike artha satpuruSone gharame rahanA choDa diyA hai aura ve ekAnta sthAnameM rahakara dhyAnastha honeko udyamI hue hai / 10 nirantara pIDA rUpI Arta dhyAnakI agnike dAhase durgama, basaneke ayogya, tathA kAma krodhAdikI kuvAsanA rUpI andhakArase vilupta ho gayI hai netrokI dRSTi jisame, aise gRhomeM aneka cintA rUpI jvarase vikAra rUpa manuSyoke apane AtmAkA hita kadApi siddha nahI hotA / 12 / (vizeSa de0 jnyaa//8-17)| 4. dIkSAke ayogya puruSakA svarUpa bha A/vi /77/207/10 yadi prazasta zobhanaM liDga mehana bhavati / carmarahitatvaM, atidIrghatvaM, sthUlatva, asakRdutthAnazIlatetyevamAdidoSarahita yadi bhavet / pasatva ligatA iha gRhoteti bIjayorapi liGgazabdena grahaNa / atilmnymaantaadidossrhittaa| yadi puruSa ligame doSa na ho to autsargika liga dhAraNa kara sakatA hai| gRhasthake puruSa ligameM carma na honA, atizaya dIrghatA, bArambAra cetanA hokara Upara uThanA, aise doSa yadi ho to vaha dIkSA leneke lAyaka nahIM hai| usI taraha yadi usake aNDa bhI yadi atizaya lambe ho, baDe ho to bhI gRhastha nagnatAke lie ayogya hai / (aura bhI de0 acelaka-va/4) / yo, sA A /8/52 kulajAtibayodehakRtyabuddhikrudhAdaya / narasya kutsitA vyaGgAra tadanye liGgayogyatA / 52 - manuSya ke nindita kula, jAti, vaya, zarIra, karma, buddhi, aura krodha Adika vyaga-hInatA hainirgrantha ligake dhAraNa karaneme bAdhaka hai, aura inase bhinna usake grahaNa karanemeM kAraNa hai| bo. pA/TI./46/114/1 kurUpiNo hInAdhikAGgasya kuSThAdirogiNazca pravajyA na bhavati / =kurUpa, hIna vA adhika aMga vAleke, kuSTha Adi rogoM vAloke dIkSA nahI hotI hai| 5. paMcama kAla meM bhI dIkSA sambhava hai ma pU/41/75 taruNasya vRSasyoccai nadato vihRtIkSaNAta / tAruNya eva zrAmaNye sthAsyanti na dshaantre|75-smvshrnn meM bharata cakravartIke svapnokA phala batAte hue bhagavAna ne kahA ki-U~ce sarase zabda karate hue taruNa bailakA vihAra dekhanese sUcita hotA hai ki loga taruNa avasthAme hI munipadame Thahara sakege, anya avasthAme nahI / 75 // ni sA/tA vR/143/ka 241 ko'pi kApi munirbabhUva sukRtI kAle kalAvayala, mithyAtvAdikalaGkapaGkarahita saddharmarakSAmaNi / so'ya saprati bhUtale divi punardevaizca saMpUjyate, muktAnekaparigrahavyatikara' pApATavIpAvakaH / 241- kalikAlame bhI kahI koI bhAgyazAlI jIva mithyAtvAdi rUpa mala kIcaDase rahita aura saddharma rakSA maNi aisA samartha muni hotA hai| jisane aneka parigrahake vistArako choDA hai, aura jo pAparUpI aTavI ko jalAnevAlI agni hai, aisA yaha muni isa kAla bhUtalame tathA deva lokame devose bhI bhalI bhaoNti pUjatA hai| 2. pravrajyA vidhi 1. tatvajJAna honA Avazyaka hai mo. mA. pra/6/264/2 muni pada lene kA krama to yaha hai-pahalai tattvajJAna hoya, pIche udAsIna pariNAma hoya, pariSahAdi sahane kI zakti hoya taba vaha svayameva muni banA cAhai / 2. bandhuvargase vidA lenekA vidhi niSedha 1 vidhi pra. sA./mU./202 Apiccha baMdhuvaggaM vimocido gurukalattaputtehi / Asijja NANada saNacarittatavavI riyAyAraM / 202 / -( zrAmaNyArthI) bandhuvargase vidA mAgakara baDose tathA strI aura putrase mukta hotA huA jJAnAcAra, darzanAcAra, cAritrAcAra, tapAcAra aura bIryAcArako agIkAra karake 1202(ma. pu./17/193)| ma pu/38/151 siddhArcanA puraskRtya sarvAnAhUya sammatAn / tatsAkSi sunave sarva nivedyAto gRhaM tyajet / 151- gRhatyAga nAmakI kriyAmeM sabase pahale siddha bhagavAnakA pUjanakara samasta iSTa janoko bulAnA cAhie aura phira unakI sAkSI pUrvaka putrake lie saba kucha saupakara gRhatyAga karanA cAhie / 151 / 2. niSedha pra sA/tA, vR /202/273/10 tatra niyamo nAsti / kathamiti cet / ... tatparivAramadhye yadA ko'pi mithyAvRSTirbhavati tadA dharmasyopasarga karotIti / yadi puna kospi manyate gotrasammataM kRtvA pazcAttapazcaraNa kromi tasya pracureNa tapazcaraNameva nAsti kathamapi tapazcaraNe gRhIte'pi yadi gotrAdi mamatvaM kroti tadA tapodhana eva jainendra siddhAnta koza
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ pravrajyAkAla 151 prasenajita na bhavati / bandhuvagase vidA lenekA koI niyama nahIM hai| kyoki .. yadi usake parivAra meM koI mithyAdRSTi hotA hai, to vaha dharmapara upasarga karatA hai / athavA yadi koI aisA mAnatA hai ki pahale bandhuvargako rAjI karake pazcAt tapazcaraNa karUM to usake pracura rUpase tapazcaraNa ho nahI hotA hai| aura yadi jaise kaise tapazcaraNa grahaNa karake bhI kulakA mamatva karatA hai, to taba vaha tapodhana hI nahI hotA hai| pra. sA./pa. hemarAja/202/273/31 yahA~para aisA mata samajhanA ki virakta hove to kuTumbako rAjo karake hI hove| kuTumba yadi kisI taraha rAjI na hove taba kuTumbake bharose rahanese virakta kabhI hoya nahI sakatA / isa kAraNa kuTumbase pUchanekA niyama nahI hai| 3. siddhoMko namaskAra ma. pra./10/200 tata pUrvamukha sthitvA kRtasiddhanamaskriya / kezAna lubcadAbaddhapatyaka paJcamuSTikam / 200 / tadanantara bhagavAn (dhRSabhadeva) pUrva dizAkI ora muhakara padmAsanase virAjamAna hue aura siddha parameSThIko namaskAra kara unhone paca muSTiyoMmeM keza loca kiyaa| 200 / aura bhI de0 klyaannk/2| syA ma /31/336/12 na ca honaguNatvamasiddham / pravajyAvasare siddhabhyasteSA nmskaarkrnnshrvnnaat| -ahanta bhagavAna meM siddhoMkI apekSA kama guNa hai, aInta dIkSAke samaya siddhoko namaskAra karate hai| pravrajyAkAla-de0 kaal/1| pravrajyA kriyA-de0 sNskaar/2| pravajyAguru-de0 guru/3 / prazaMsA prazamasa. si./6/25/336/12 guNodbhAvanAbhiprAya prshNsaa| = guNoko pragaTa karanekA bhAva prazaMsA hai / ( sa. si./7/23/364/12) (rA. vA/ 6/25/2/530/30 ) ( rA. vaa./7/23/1/552/12)| prazasta-sa si./6/28/446/1 karmanirdahanasAmarthyAtprazastam / -jo ( dhyAna ) karmoko nirdahana karanekI sAmarthya se yukta hai, vaha prazasta hai / (rA vA./6/28/4/627/34) prazasta upazama-de0 upshm/1| prazastapAda-zeSikasUtrake bhASyakAra-samaya I0 za 5-6 (sa. ma./ pari-ga/pR 418/12) / prazAMti kriyA-de0 saskAra/2 / prazna-1 sa, bhaMta.// prAznikaniSThajijJAsApratipAdaka vAkyaM hi prazna ityucyate / = praznakartAke padArthako jAnanekI jo icchA hai, usa icchAke pratipAdaka jo vAkya hai, unako hI prazna kahate hai| 2 Problem (dha. 6/pra./28) / prazna kuzala sAdhu-bha A /vi /4031562/10 praznakuzalatocyate caityasayatAnAyikA. zrAvakAzca, bAlamadhyamavRddhAzca pRSTvA kRtagaveSaNo yAti iti praznakuzala / -caitya, muni, AyikA, zrAvaka, bAla madhyama aura vRddhoko pUchakara niryApakAcArya gaveSaNa karatA hai, yaha prazna kuzala sAdhu kahalAtA hai| prazna vyAkaraNa-dvAdazAga zrutajJAnakA dasavA aMga de0 zruttajJAna/III praznottara zrAvakAcAra-A, sakalakIrti (I0 1406-1442) dvArA viracita saMskRta grantha hai| isame 24 sarga aura 4628 padya hai| jinameM 2541 praznokA uttara dekara zrAvakoke AcArakA vizada varNana kiyA gayA hai| tI /3/333) / prasaMga-nyA sU./TI /1/2/18/53/22 sa ca prasaga sAdharmyavaidhA bhyAM pratyavasthAnamupAlambha pratiSedha iti / udAharaNasAdhAsAdhyasAdhanahetu rityasyodAharaNavaidhayeNa pratyavasthAnam / vAdI dvArA vyatireka dRSTAMta rUpa udAharaNake vidharmApana karake jJApaka hetukA kathana kara cukanepara prativAdI dvArA sAdharmya karake, athavA vAdI dvArA anvaya dRSTAta rUpa udAharaNake samAna dharmApana karake jJApaka hetukA kathana karanepara puna prativAdI dvArA vidharmApana karake pratyavasthAna ( ulAhanA) denA prasaga hai| (zlo.vA.4/nyA./310/457/1 meM isa para crcaa)| * ati prasaMga doSa-de0 atiprsNg| prasaMgasamA jAti-nyA sU./mU va.TI/1/1/4/261 dRSTAntasya kAraNAnapadezAt pratyavasthAnAcca pratidRSTAntena prasagapratidRSTAntasamau / / sAdhanasyApi sAdhanaM vaktavyamiti prasaGgana pratyavasthAna prasaGgasama pratiSedha / kriyAhetuguNayogI kriyAvAna loSTa iti hetu padizyate na ca hetumantareNa siddhirstiiti| -vAdIne 'jisa prakAra sAdhyakA bhI sAdhana kahA hai, vaise hI sAdhanakA bhI sAdhana karanA yA dRSTAntakI bhI bAdIko siddhi karanI cAhie isa prakAra prativAdI dvArA kahA jAnA prasagasamA jAti hai| jaise-kriyAke hetubhUta guNokA sambandha rakhane vAlA Dela kriyAvAna ksi hetuse mAnA jAtA hai| dRSTAntakI bhI sAdhyase viziSTapane karake pratipatti karaneme vAdIko hetu kahanA caahie| usa hetuke binA to prameyako vyavasthA nahIM ho sakatI hai| ( zlo. vA 4/nyA./356-363/487 meM isapara carcA ) / prasajyAbhAva-de0 abhAva / prasenajita-1.yaha terahave kulakara hue hai| (ma.pu./3/146)vizeSa de0 zalAkA puruSa/5 / 2 yAdavavaMzI kRSNakA 16vaoN putra-de0 itihaas/4/10| * anya sambandhita viSaya 1. prazaMsA va stutimeM antara 2. anya dRSTi prazaMsA 3. sva prazaMsAkA niSedha de0 anyadRSTi / de0 niNdaa| prazama-4 dha/u /426-430 prazamo viSayeSUccaivikrodhAdikeSu ca / lokAsakhyAtamAtreSu svarUpAcchithilaM manaH // 426 / sadya' kRtAparAdheSu yadvA jIveSu jAtucit / tadvadhAdivikArAya na buddhi-prazamomataH / 427 // hetustatrodayAbhAva syAdanantAnubandhinAm / api zeSakaSAyANA nUna mandodayo'zata 1428) samyaktvenAvinAbhUta prazama paramo guNaH / anyatra prazamamanye'pyAbhAsa' syAttadatyayAt / 430 // - pacendriyoke viSayome aura lokake asaMkhyAtave bhAga pramANa tIva bhAva krodhAdikomeM svarUpase zithila manakA honA hI prazama bhAva kahalAtA hai|426|| athavA usI samaya aparAdha karanevAle jIvopara kabhI bhI unake vadhAdi rUpa vikArake lie buddhikA nahI honA prazama mAnA gayA hai|427| usa prazama bhAvakI utpattimeM nizcayase anantAnubandho kaSAyokA udayAbhAva aura pratyAkhyAnAdi kaSAyoMkA manda udaya kAraNa hai|428| ( da. pA./pa. jayacanda/2) samyaktvakA avinAbhAvI prazama bhAva samyagdRSTikA parama guNa hai / prazama bhAvakA jhUThA ahakAra karanevAle mithyAdRSTike samyaktvakA sadbhAva na honese prazamAbhAsa hotA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ prastara 152 prANa prastara-dha 14/5,6,641415/7 saggaloase DibaddhapaiNNayA vimANapatthaDANi NAma / tattha (Niraya ) taNa-paiNNayA girayapatthaDANi nnaam|-svrglokke zreNIbaddha aura prakIrNaka vimAna prastara kahalAte hai aura vahA~ke (narakake) prakIrNaka naraka prastara kahalAte hai| vizeSa de naraka /5/3, svarga 11/11 / prastAra-akSa saMcAra gaNitameM aMkoM kA sthApana karanA prastAra hai| vizeSa de0 gnnit/II/3/1|| prastAva-nyA.vi./TI./2/16/531/3 prastUyate pramANa-phalatvenA dhikriyate iti prastAva prastuyate arthAta pramANake phala rUpase 'jisakA grahaNa kiyA jAtA hai, aisA heyopAdeya tattvakA nirNaya prastAva hai| prastha-1.rA.bA/1/33/7/17/11 pratiSThante'sminniti prastha./jisame dhAnya Adi mApe jA rahe hai usako prastha kahate hai / 2. tolakA eka pramANa vizeSa-de0 gaNita /1/1/2 / prasthApaka-dha.6/1,6-8,12/247/7 kadakaraNijjapaDhamasamayappahuDi upari NiThThavago uccadi = kRtakRtya vedaka honeke prathama samayase lekara Uparake samaya meM darzanamohako kSapaNA karanevAlA jIva niSThApaka kahalAtA hai| go ka /jo.pra./550/744/10 darzanamohakSapaNAprArambhaprathamasamayasthApitasamyaktvaprakRtiprathama sthityAntarmuhUrtAvazeSe caramasamayaprasthApaka' / anantarasamayAdAprathamasthiticarama niSekaM niSThApaka / -darzanamoha kSapaNAke prArabha samayameM sthApI gayI samyaktva prakRtikI prathama sthitikA antarmuhUrta avazeSa rahanepara, usake anta samaya paryanta to prasthApaka kahalAtA hai| aura usake anantara samayase prathama sthitike anta niSeka paryanta niSThApaka kahalAtA hai| praharaNa-de0 alaudra / praharA-bharata kSetrastha Arya khaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / hAsata-1 hanumAna ke pitA padhanaJjayakA mitra (pa.pu/16/127) 2. mAtaGga vaMzakA eka rAjA-de0 itihaas/9/8| prahAra saMkrAmiNI-eka mantra vidyA-de0 vidyaa| prahlAda-1. rAjA padmakA mantrI-vizeSa de0 bali / 2. Adityapura kA rAjA / hanumAnakA bAbA thaa| (p.pu/15/7-8)| prAk-pUrva dishaa| prAkAmya Rddhi-de0 Rddhi/3 / prAkAra-dha. 14/5,6,42/40/7 jiNaharAdoNaM rakkhaTUThappAsesu TThavidaolittIo pAgArA NAma / pakiTAhi ghaDidavaraMDA vA pAgArA NAma |-jingRh AdikI rakSAke lie pArzvame jo bhIte banAyI jAtI hai ve prAkAra kahalAtI hai, athavA pakI huI ITose jo varaNDA banAye jAte hai ve prAkAra kahalAte hai| prAkRta saMkhyA -Natural Number ( ja.pra./pra.107) / prAgabhAva-de0 abhaav| prAcya-1. pUrva dizA, 2. prAcI dizAkI pradhAnatA-de. dishaa| prANa-kAlakA pramANa vizeSa - de0 gaNita/1/1/4 / prANa--jIvame jIvitavyake lakSaNoko pANa kahate hai, vaha do prakAra hai-nizcaya aura vyavahAra / jIvakI cetanatva zakti usakA nizcaya prANa hai aura paoNca indriya, mana, vacana, kAya, Ayu va zvAsocchvAsa ye dasa vyavahAra prANa haiN| inameM se ekendriyAdi jIvoMke yathA yogya 4,6,7 Adi prANa pAye jAte hai| 1. prANa nirdeza va tatsambandhI zaMkAe~ 1. prANakA lakSaNa 1 nirukti artha paM.saM./prA /1/45 bAhirapANe hi jahA taheva abhaMtarehi pANehi / jIvaMti jehi jIvA pANA te hoMti bohavvA / 45 - jisa prakAra bAhya prANake dvArA jIva jIte hai usI prakAra jina abhyantara prANoke dvArA jIva jIte hai, ve prANa kahalAte hai / 45 // (dha./1,1,34/gA.141/256) (go. jI /mU./126/341) (p.sN/sN./1/41)| dha./2/1.1/412/2 prANiti jIvati ebhiriti prANA' | jinake dvArA jIva jItA hai unhe prANa kahate hai| go.jI./jI.pra./2/21/ha jIvanti-prANati jIvitavyavahArayogyA bhavanti jIvA yaiste prANA: / = jinake dvArA yaha jIva jIvitavya rUpa vyavahArake yogya hai, unako prANa kahate hai| 2 nizcaya athavA bhAva prANa prasA/ta.pra./145 asya jIvasya sahajavijRmbhitAnantajJAnazaktihetuke...vastusvarUpatayA sarvadAnapAyini nishcyjiivtve"| isa jIvako, sahajarUpase pragaTa ananta jJAna zakti jisakA hetu hai.. vastukA svarUpa honese sadA avinAzI nizcaya jIvatva honepara bhii...| paM kA./ta pra/30 indriyabalAyurucchvAsalakSaNA hi prANA / teSu citsAmAnyAnvayino bhaavpraannaaH| -prANa indriya, bala, Ayu tathA ucchavAsa rUpa hai| unameM (prANomeM) citsAmAnya rUpa anvaya vAle ve bhAva prANa haiN| (go.jI./jI.pra./126/341/11) de jIva/1/1 nizcayase AtmAke jJAnadarzanopayoga rUpa caitanya prANa hai| syA.maM /27/306/6 samyagjJAnAdayo hi bhAvaprANA' prAvacanikairgIyante / -pUrva AcAryoMne samyagdarzana jJAna va cAritrako bhAva prANa kahA hai| 3. vyavahAra vA dravya prANa paM.kA./ta pra/30 pudgalasAmAnyAnvayino dravyaprANA' - pudgala sAmAnya rUpa anvayavAle ve dravyaprANa hai| go.jI./jI.pra./126/341/10 paudgalikadravyendriyAdivyApArarUpAH dravyaprANA. - pudgala dravyase nipajI jo dravya indriyAdika unake pravartana rUpa dravya prANa hai| 2. atIta prANakA lakSaNa dha. 2/1,1/416/1 dasaNiM pANANamabhAvo adIdapANo NAma / dazoM __ prANoke abha vako atIta prANa kahate hai| 3. daza prANoM ke nAma nirdeza ma.A/1161caya iMdiyapANA maNavacakAyA du tiNNi bhlpaannaa| ANappANappANNA AugapANeNa hoMti dasa pANA |1161-paaNc indriya prANa, mana, vacana kAya bala rUpa tIna bala prANa, zvAsocchavAsa prANa aura Ayu prANa isa taraha dasa prANa hai| (paMsaM./prA./1/46) (dha 2/1,1/412/2) (go jI./m /130/343) (pra.sA /ta.pra./146) (kA.a././136) (pa.saM./saM /1/124) (paM.dha./u./531) / 4. indriya va indriya prANameM antara gha2/1,1/412/3 nai teSAmindriyANAmekendriyAdiSvantarbhAva cakSurAdi kSayopazamanibandhanAnAmindriyANAmekendriyAdijAtibhi sAmyA jainendra siddhAnta koza
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ prANa 153 1. prANa nirdeza va tatsambandhI zaMkA samAdhAna bhAvAt / = ina pA~co indriyo ( indriya prANo)kA ekendriya jAti Adi pA~ca jAtiyo meM antarbhAva nahI hotA hai, kyoki cakSurindriyAvaraNa Adi karmoke kSayopazamake nimittase utpanna huI indriyokI ekendriya jAti Adi jAtiyoke sAtha samAnatA nahIM pAyI jAtI hai| * ucchavAsa va prANameM antara-de0 ucchvAsa / * paryApti va prANameM antara--de0 paryApti/2 / 5. AnapAna va mana, vacana kAyako prANapanA kaise hai dha.1/1,1,34/256/4 bhavantvindriyAyuSkAyA, prANavyapadezabhAja teSAmAjanmana AmaraNAdbhavadhAraNatvenopalambhAta / tatraikasyApyabhAvato'samatA maraNasaMdarzanAcca / api tUcchavAsamanovacasA na prANavyapadezo yujyate tAnyantareNApi aparyAptAvasthAyA jIvanopalambhAditi cenna, taibinA pazcAjIvatAmanupalabhyatasteSAmapi prANatvavirodhAt / prazna-pA~co indriyaoN, Ayu aura kAya bala, ye prANa saMjJAko prApta ho sakate hai, kyoki ve janmase lekara maraNa taka bhava dhAraNa rUpase pAye jAte hai| aura unameM se kisI ekake abhAva ho jAnepara maraNa bhI dekhA jAtA hai| parantu ucchavAsa, manobala aura vacana bala inako prANa majJA nahIM dI jA sakatI hai, kyoki inake binA bhI aparyApta avasthAme jIvana pAyA jAtA hai| uttara-nahI, kyoki ucchavAsa, manobala aura bacana balake binA aparyApta avasthAke pazcAta paryApta avasthAme jIvana nahIM pAyA jAtA hai, isalie unhe prANa mAnane meM koI virodha nahIM hai| 6. prANoMke tyAgakA upAya pra. sA./mU./151 usthAnikA-atha pudgalaprANasaMtatinivRttihetumantaraGga grAhyati--jo i diyAdivijaI bhavIya uvaogamappagaM jhAdi / kamme hi so ra jadi kiha taM pANA aNucara ti / 1515 - aba paudgalika prANokI santatikI nivRttikA antara ga hetu samajhAte hai-jo indriyAdikA bijayI hokara upayoga mAtrakA dhyAna karatA hai, vaha karmoM ke dvArA raMjita nahIM hotA, use prANa kaise anusaraNa kara sakate hai| arthAt usake prANokA sambandha nahIM hotaa| 7. prANoMkA svAmitva 1. sthAvara jIvoMkI apekSA sa, si/2/13/172/10 kati punareSA (sthAvarANA) prANA / catvAra' sparzanendriyaprANA kAyabala prANA' ucchvAsanizvAsaprANa' AyuprANazceti / sthAvaroM ke cAra prANa hote hai-sparzanendriya, kAyabala, ucchavAsa-nizvAsa aura Ayu prANa / (rA vA/2/13/3/128/16) (dha, 2/1.1/418/11), (kA. a./mU 140) / 2. trasa jIvoMkI apekSA sa. si /2/14/176/6 dvIndriyasya tAvat SaT prANA', pUrvoktA eva rasanavAkprANAdhikA / trIndriyasya sapta ta eva prANaprANAdhikA / caturindriyasyASTau ta eva cakSu prANAdhikA / paJcendriyasya tirazco'sajJino nava ta eva zrotraprANAdhikA / saMjJino daza ta evaM manobalaprANAdhikA / = pUrvokta (spazendriya, kAyabala, ucchvAsa, aura Ayu prANa ina) cAra prANome rasanA prANa aura vacana prANa ina do prANo ke milA denepara doindriya jIvo ke chaha prANa hote hai| iname ghANake milA denepara tIna indriya jIvake sAta prANa hote hai| inameM cakSu prANa ke milA denepara cauindriya jIvake ATha prANa hote hai| inameM zrotra prANake milA denepara tiryaca asajJIke nau prANa hote hai| inameM manobala ke milA denepara sajJI jIvoke dasa prANa hote hai| (rA vA/ 2/14/4/126/1), (paM.saM /prA./1/47-46), (dha. 2/1,1/418/1), (go. jI./m /133/146 ), ( kA a./m /140) / 3. paryAptAparyAptakI apekSA paM saM./prA /1/50 paMcavarakha-due pANA maNa baci ussAsa UNiyA savve / kaNakvigaMdharasaNArahiyA sesesu te annnnesu|50 -aparyApta paMcendriya dvikame mana-vacana-bala aura zvAsocchavAsa ina tInase kama zeSa sAta prApta hote hai| aparyApta caturindriya, zrIndriya, dvIndriya tathA ekendriyake kamase karNendriya, cakSurindriya, ghANendriya aura rasanendriya kama karanepara chaha, pA~ca, cAra aura tIna prANa hote hai| (dha. 2/1,1/418/1), ( go jI /mU. va TI/133/346), (kA, a./ mU /141), (pa sa./sa /1/126) / 4 sayoga ayoga kevalIkI apekSA de0 kevalI/5/10-13, 1. sayogakevalIke cAra prANa hote hai-bacana, zvAsocchavAsa, Ayu, aura kAya / upacArase to sAta prANa kahe jAte hai| 2. ayogakevalIke kevala eka Ayu prANa hI hotA hai| 3. samudvAta avasthAme kevalI bhagavAna ke 3,2 va 1 prANa hote hai-zvAsocchavAsa, Ayu aura kAya ye tIna, zvAsocchavAsa kama karane para do, tathA kAya bala kama karanepara kevala eka Ayu prANa hotA hai| 8. aparyAptAvasthAmeM bhAva mana kyoM nahIM gha 8/1,1,35/256/8 bhAvandriyANAmiva bhAvamanasa utpattikAla eva sattvAdaparyAptakAle'pi bhAvamanasa. sattvamindriyANAmiva kimiti noktamiti cenna, bAhyendriyairagrAhyadravyasya manaso'paryAptyavasthAyAmastitve'GgIkriyamANe dravyamanaso vidyamAnanirUpaNasyAsattvaprasaGgAt / paryAptinirUpaNAttadastitvaM siddhaye diti cenna, bAhyArthasmaraNazaktiniSpattau paryAptivyapadezato dravyamanaso'bhAve'pi paryAptinirUpaNopapatte / na bAhyArthasmaraNazakte prAgastitvaM yogyasya dravyasyotpatte prAk sattva virodhAt / tato dravyamanaso'stitvasya jJApakaM bhavati tasyAparyAptyavasthAyAmastitva nirUpaNa miti siddham / = prazna-jIvake navIna bhavako dhAraNa karaneke samaya hI bhAvendriyokI taraha bhAva manakA bhI sattva pAyA jAtA hai, isalie jisa prakAra aparyApta kAla meM bhAvendriyokA sadbhAva kahA jAtA hai usI prakAra vahA~ para bhAvamanakA sadbhAva kyo nahI khaa| uttara nahI, kyo ki, bAhya indriyoke dvArA nahI grahaNa karane yogya vastabhata manakA aparyAptirUpa abasthAme astitva svIkAra kara lenepara, jisakA nirUpaNa vidyamAna hai aise dravyamanake asattvakA prasaMga A jAyegA / prazna-paryAptike nirUpaNase hI dravyamanakA astitva siddha ho jaayegaa| uttara1 nahI kyoki, bAhyArtha kI smaraNa zaktikI pUrNa tAme hI paryApti isa prakArakA vyavahAra mAna lenese dravyamanake abhAvameM bhI mana,paryAptikA nirUpaNa bana jAtA hai| 2 bAhya padArthovI smaraNa rUpa zaktike pahale dravya manakA sadbhAva bana jAyegA aisA kahanA bhI ThIka nahI hai, kyoki vya manake yogya dravgakI utpattike pahale usakA satva mAna leneme birodha AtA hai| ata aparyAptirUpa avasthAme bhAvamanake astitvakA nirUpaNa nahIM karanA dravyamanake astitvakA jJApaka hai, aisA samajhanA caahie| * guNasthAna, mArgaNArathAna, jIvasamAsa Adi 20 prarUpaNAoM meM prANoM kA svAmina-de0 sat / * prANoMkA yathAyogya mArgaNA sthAnoM meM antarbhAva -de0 maargnnaa| *jIvako prANI hanekI pivakSA-de0 jIva/1/3 // jainendra siddhAnta koza bhA03-20
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ prANa 154 prANAyAma dhyAnAcA zuddha prANose sadhyAtavya iti prANasahita zuda 2. nizcaya vyavahAra prANa samanvaya 1.prANa prarUpaNAmeM nizcaya prANa abhipreta hai dha.2/1,6/104/3 dabe diyANaM Nippatti paDucca ke vi dasa pANe bhaNati / taNNa ghddde| kudo| bhAvi diyaabhaavaado| adha dabidiyassa jadi gahaNaM kIradi to saNNINamapajjattakAle satta pANA poDidUNa do ceva paNNA bhavati, paMcaNha davve diyaannaambhaavaado|-kitne hI AcArya dravyendriyokI pUrNatAko apekSA ( kevalo ke ) dasa prANa kahate hai, parantu unakA aisA kahanA ghaTita nahI hotA hai, kyoki sayogI jinake bhAvendriyA~ nahI pAyI jAtI hai| yadi prANome dravyendriyokA hI grahaNa kiyA jAve to sajJI jIvo ke aparyApta kAlame sAta prANo ke sthAnapara kula do hI prANa kahe jAyege, kyoki unake dravyendriyokA abhAva hai| 2. daza prANa pudgalAtmaka haiM jovakA svabhAva nahIM pra. sAta pra./147 tanna jovasya svabhAvatvamavApnoti pudgaladravyanivRttatvAt / - vaha usakA (prANa jIvakA) svabhAva nahIM hai, kyoki vaha pudgala dravyase racita hai| pra.sA/tA. vR/145 vyavahAreNa "AyurAdyazuddhaprANacatuSkenApi sabaddha san jiivti| tacca zuddhanayena jIvasvarUpa na bhavati / = vyavahAra nayase. Ayu Adi cAra azuddha prANose sambaddha honese jItA hai| vaha zuddha nayase jIvakA svarUpa nahI hai| 3. daza prANoM kA jIvake sAtha kathaMcit bhedAbheda sa. sA./tA vR/332 344/423/24 kAyAdiprANai saha katha cid bhedAbheda / katha / iti cet, taptAya piNDavadvartamAnakAle pRthaktva kartu nAyAti tena kAraNena vyvhaarennaabhed.| nizcayena punarbharaNakAle kAyAdiprANA jIvena sahaiva na gacchanti tena kAraNena bheda / kAyAdi prANoke sAtha jIvakA kathaMcita bheda va abheda hai| vaha aise hai ki tape hue loheke golekI bhaoNti vartamAna kAlameM ve donoM pRthaka nahIM kiye jAneke kAraNa vyavahAra nayase abhinna hai| aura nizcaya nayase kyoMki maraNa kAla me kAyAdi prANa jIvake sAtha nahIM jAte isalie bhinna hai| pa.pra./TI /2/127/2444 strakIyaprANahRte sati dukhotpattidarzanAdavyavahAreNAbheda / yadi punarekAntena dehAtmanoheMdA eva tahi parakIyadehadhAte durava na syAnna ca tthaa| nizcayena punarjIva gate'pi deho na gacchatIti hetorbheda eva / apane prANokA ghAta hone para dukhakI utpatti hotI hai ata vyavahAra nayakara prANa aura jIvako abheda hai| yadi ekAntage prANoko sarvathA jUde mAne to jaise parake zarIrakA ghAta honepara dukha nahI hotA vaise apane dehakA ghAta honepara dukha nahI honA caahie| isalie vyavahAra nayase ekatva hai nizcayase nahI, kyoki dehakA vinAza honepara bhI jIvakA vinAza nahIM hotA hai| isalie bheda hai| 4. nizcaya vyavahAra prANoMkA samanvaya pra. sA./ta pra./145 azAsya jIvasya sahajavija mbhitAnantajJAnazaktihetuke trisamayAvasthAyitva lakSaNe vastusvarUpabhUtatayA sarvadAnapAyini nizcayajIvatve satyapi sasArAvasthAyAmanAdipravAhapravRttapudgalasazleSadUSitAtmatayA prANacatuSkAbhisa badvatvaM vyavahArajIvatvaheturvibhaktavyo'sti / - aba isa jIvako sahaja rUpa (svAbhAvika ) pragaTa ananta jJAna zakti jisakA hetu hai, aura tIno kAlome avasthAyitva jisakA lakSaNa hai, aisA bastukA svarUpabhUta honese sarvadA avinAzI jIvatva hone para bhI, sasArAvasthAmeM anAdi pravAha rUpase pravartamAna pudagala sazleSake dvArA svaya dUSita hone se usake cAra prANose sayuktatA hai, jo ki vyavahAra jIvatva kA hetu hai aura vibhakta karane yogya hai| syA, maM/27/306/8 sasAriNo dazavidhadravyaprANadhAraNAd jIvA' siddhAzca jJAnAdi bhAvaprANadhAraNAi iti siddham / = saMsArI jIva dravya prANoM kI apekSAse aura siddha jIva bhAva prANokI apekSAse jIva kahe jAte hai| 5.prANoMko jAnanekA prayojana paM. kA /tA. vR./30/68/7 atra zuddhacaitanyAdizuddhaprANasahita' zuddhajIvAstikAya evopAdeya rUpeNa dhyAtavya iti bhAvArtha, yahA~ zuddha caitanyAdi zuddha prANose sahita zuddha jIvAstikAya hI upAdeya rUpase dhyAnA cAhie, aisA bhAvArtha hai| dra. sa /TI./12/31/6 atretebhyo bhinnaM nijazuddhAtmatattvamupAdeyamiti bhAvArthaH / =abhiprAya yaha hai ki ina paryApti tathA prANose bhinna apanA zuddhAtmA hI upAdeya hai| prANata-1. kalpavAsI devokA eka bheda-de0 svarga/3 / 2. kalpavAsI devokA svasthAna-de0 svarga/2/2 / 3. kalpa svoMkA 14vaoN kApa -~-de0 svarga:/314 AnataprANata svarga kA dvitIya paTala-de0 svarga/5/3 prANavAda-dvAdazAga zrutajJAnakA 11vA~ pUrva-de0 zrutajJAna/IIII prANa saMyama-de0 saMyama / prANAtipAtadha 12/4,2,8.2/275/11 pANAdivAdo NAma pANe hito pANINa vijogo| so jatto maNa-bayaNa-kAyavAvArAdIhito te vi paannaadivaado| pANAdivAdo NAma hiNsaavisyjiivvaavaaro| prANAtipAtakA artha prANose prANiyokA viyoga karanA hai| vaha jina mana, vacana yA kAyake vyApArAdikose hotA hai, ve bhI prANAtipAta hI kahe jAte hai| prANAtipAtakA artha hisAviSayaka jIvakA vyApAra hai| prANAtipAtikI kriyA-de0 kriyA/3 / prANApAna-de. ucchavAsa / prANAyAma-zvAsako dhIre-dhIre andara svecanA kumbhaka hai, use roke rakhanA pUraka hai, aura phira dhIre-dhIre use bAhara choDanA recaka hai| ye tIno milakara prANAyAma sajJAko prApta hote hai| jai netara loga dhyAna va samAdhime isako pradhAna aMga mAnate hai, para jainAcArya isako itanI mahattA nahI dete, kyoki cittakI ekAgratA ho jAnepara zvAsa nirodha svata. hotA hai| 1.prANAyAma sAmAnyakA lakSaNa ma. pu/21/227 prANAyAmo bhaved yoganigraha zubhabhAvana' | - mana, vacana aura kAya ina tInoM yogokA nigraha karanA tathA zubhabhAvanA rakhanA prANAyAma kahalAtA hai| 2. prANAyAmake tIna aMga jJA /26/3 tridhA lakSaNabhedena saMsmRta pUrvasUribhi / pUraka' kumbhakazcaiva recakastadanantaram / 26 / -- pUrvAcAryone isa pavanake stambhana svarUpa prANAyAmako lakSaNa bhedase tIna prakArakA kahA hai--pUraka, kumbhaka aura recaka / 3. prANAyAmakA svarUpa jJA /26/8 para uddhRta-samAkRSya yadA prANadhAraNa sa tu pUraka / nAbhimadhye sthirI kRtya rodhana sa tu kumbhaka / 1 / yatkoSThAdatiyatnena nAsAbrahmapurAtanai / bAhi prakSepaNaM vAyo sa recaka iti smRta / 2 / jainendra siddhAnta koza
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ prANAyAma 155 2. prANAyAma nirdeza kAryarUpo vikalpaH / sa ca mohakAraNa bhvtiiti| bAyugarakaraya ca kArya na ca muktiriti / yadi muktirapi bhavati tahi vAyudhAraNAkArakANAmidAnItanapuruSANAM mokSo ki na bhavatIti bhAvArtha / pAtajalimatavAle vAyu dhAraNA rUpa zvAsocchavAsa mAnate hai, vaha ThIka nahIM hai, kyoki vAyu dhAraNA vAchA pUrvaka hotI hai, aura bAchA hai vaha mohase utpanna vikalpa rUpa hai, vAMchA mohakA kAraNa hai / / vAyu dhAraNAse mukti nahI hotI, kyoki vAyu dhAraNA zarIrakA dharma hai, AtmAkA nhii| yadi vAyu dhAraNAse mukti hove to va.yu dhAraNAko karanevAloko isa dukhama kAlameM mokSa kyo na hove / arthAta kabhI nahI hotii| 6. prANAyAma zArIrika svAsthyakA kAraNa hai dhyAnakA nahIM jJA/26/10.17 zanai zarmano'jasa' vitandraM saha vaayunaa| pravezya hRdayAmbhojakarNikAyA niyantrayeta / 10 / acintyamatidUrlakSya tanmaNDalacatuSTayam / svara vedya prajAyeta mahAbhyAsAtkathacana / 171 -- jisa samaya pavanako tAlurandhrame khecakara prANako dhAraNa kareM, zarIrame pUrNatayA thAmai so pUraka hai, aura nAbhike madhya sthira karake rokai so kumbhaka hai, tathA jo pavanako koThese baDe yatnase bAhara prakSepaNa kare so recaka hai, isa prakAra nAsikA brahmake jAnanevAle brahma puruSone kahA hai / 1-2 / isa pavanakA abhyAsa karanevAlA yogI niSpramAdI hokara baDe saranase apane manako vAyuke sAtha manda manda nirantara hRdaya kamalakI kaNikAmeM praveza karAkara vahI hI niyantraNa karai / 10 / yaha maNDalakA catuSTaya (pRthvI Adi ) hai, so acitya hai, tathA durlakSya hai, isa prANAyAmake bar3e abhyAsase tathA baDe kaSTase koI prakAra anubhava gocara hai / 17 / * dhyAnameM prANAyAmakA sthAna de0 padastha dhyaan/7/1| 4. prANAyAmake cAra maNDaloMkA nAma nirdeza jJA./26/18 tatrAdau pArthiva jJeyaM vAruNaM tadanantaram / marutpUra tata' sphItaM paryante bahnimaNDalam // 18 // -una cAromese prathama tau pArthiva / maNDalako jAnanA, pazcAda varuNa (apa) maNDala jAnanA, tatpazcAta pavana maNDala jAnanA aura antame baDhe hue vahni maNDala ko jaannaa| isa prakAra cAroke nAma aura anukrama haiN| * cAroM maNDaloMkA svarUpa-de0 vaha vaha nAma / 5. mokSamArgameM prANAyAma kAryakArI nahIM rA. vA./8/27/23/627/ prANApAna nigraho dhyAnamiti cetana, prANApAna nigrahe sati tadubhUtavedanAprakarSAta Azvetra zarIrasya pAta, prasajyeta / tasmAnmandamandaprANApAna pracArasya dhyAna' yujyate / - praznazvAsa cchvAsake nigrahako dhyAna kahanA caahie| uttara-nahIM, kyoki isameM zvAsocchavAsa rokanekI vedanAse zarIrapAta honekA prasaga hai| isalie dhyAnAvasthAmeM zvAsocchvAsakA pracAra svAbhA vika honA caahie| jJA./30/4-6 samyaksamAdhisiddhayartha pratyAhAra' prazasyate / prANAyAmena vikSipta mana svAsthyaM na vindati / 4. bAyo sacAracAturyamaNimAdyaGgasAdhanam / prAya. pratyUhabIja syAnmunermuktimabhIpsataH / / kimanena prapaJcena svsdehaathetunaa| suvicAryeva tajjJayaM yanmukte jimanimama 17saMvignasya prazAntasya vItarAgasya yogina' / vazIkRtAkSavargasya prANAyAmo na shsyse|| prANasyAyamane pIDA tasyAM syAdAtasabhava. / tena pracyAvyate nUna jJAtatattvo'pi lakSita / -prANAyAmameM pavanake sAdhanase vikSipta huA mana svAsthyako nahI prApta hotA, isa kAraNa bhale prakAra samAdhikI siddhike lie pratyAhAra karanA prazasta hai|4| pavanakA cAturya zarIrako sUkSma sthUlAdi karanerUpa aMgakA sAdhana hai, isa kAraNa muktikI vAcA karanevAle munike prAya vidhnakA kAraNa hai|6| pavana sacArakI caturAI ke prapa case kyA lAbha, kyoki yaha AtmAko sandeha aura poDAkA kAraNa hai| aise bhale prakAra vicAra karake muktikA pradhAna kAraNa hoya so jAnanA cAhie / 7 / jo muni samAra deha aura bhogose virakta hai, kaSAya jisake manda haiM, vizuddha bhAva yukta hai, bItarAga aura jitendriya hai, aise yogIko prANAyAma prazaMsA karane yogya nahIM 14 / prANAyAmame prANoko rokanese pIDA hotI hai, pIDAse Arta dhyAna hotA hai| aura usa Arta dhyAnase tattvajJAnI muni bhI apane lakSyase chuDAyA jAtA hai / / pa pra./TI./2/162 na ca parakalpitavAyudhAraNarUpeNa zvAsanAso grAhya / smAditi ceta vAyudhAraNA tAvadI hApUvikA, IhA ca moha jJA./26/100-101 kautukamAtraphalo'yaM para purapravezo mahAprayAsena / siddhayati na vA kathaM cinmahatAmapi kAlayogena / 100 / * samastarogakSayaM vapu sthairyam / pavanapracAracatura' karoti yogI na sadeha' / 101 / = yaha pura praveza hai so kautuka mAtra hai phala jisakA aisA hai, isakA pAramArthika phala kucha bhI nahIM hai| aura yaha baDe-baDe tapasviyoke bhI bahuta kAlame prayAsa karanese siddha hotA hai / 100 / samasta rogokA kSaya karake zarIrameM sthiratA karatA hai, isameM kucha bhI sandeha nahI hai / 1013 pa. pra./TI./2/162/274/10 kumbhakapUrakarecakAdisaMjJA vAyudhAraNA kSaNamAtra bhavatyevAtra ktui abhyAsavazena ghaTikApraharadivasAdiSvapi bhavati tasya vAyudhAraNasya ca kArya dehArogatvalaghutvAdikaM na ca suktiriti / kumbhaka, pUraka aura recaka Adi vAyu dhAraNA kSaNamAtra hotI hai, parantu abhyAsake vazase ghaDI, pahara, divasa Adi taka bhI hotI hai / usa vAyudhAraNAkA phala aisA hai, deha arogya hotI hai, saba roga miTa jAte hai, zarIra halakA ho jAtA hai, parantu isa vAyu dhAraNAse mukti nahIM hotI hai| 7. dhyAnameM vAyu nirodha svataH hotA hai karanA nahIM par3atA pa pra/TI /2/162/274/5 yadAyaM jIko rAgAdiparabhAvazUnyanirvikalpa samAdhau tiSThati tadAyamucchvAsarUpo vAyu sikAchidradvayaM varjayitvA svayamevAnIhitavRttyA tAlupradeze yat kezAta zeSASTamabhAgapramANa chidra tiSThati tena kSaNamAtraM dazamadvAreNa tadanantaraM randhraNa kRtvA nirgcchtiiti| = jaba yaha jIva rAgAdi parabhAvose zUnya nirvikalpa samAdhimeM hotA hai, taba yaha zvAsocchvAsarUpa pavana nAsikAke dono chidroko choDakara svayameva avAMchIka vRttise tAlubAke bAlakI anIke AThave bhAga pramANa ati sUkSma chidrameM ( dasave dvAramai ) hokara bArIka nikalatI hai, nAsAke chedako chor3akara tAlurandhame (chedameM) hokara nikalatI hai| vaha saMyamIke vAyukA nirodha svayameva svAbhAvika hotA hai vAchA pUrvaka nhiiN|) 8. prANAyAmakI kathaMcit upAdeyatA va kAraNa jJA./26/zloka naM -sunirNItasusiddhAnta * prANAyAma' prshsyte| munibhiyAna siddhayarthaM sthairyArtha cAntarAtmana / 1 / ata sAkSArasa vijJatha pUrvameva manISibhi / manAgapyanyathA zakyo na kartR citta nirjaya // 2 // zanai zanairmano'jala vitandra saha vAyunA / pravezya hRdayAmbhojakarNikAyA niyantrayeta / 10 / vikalpA na prasUyante viSayAgA nivartate / anta sphurati vijJAnaM tatra citte sthirIkRte / 111 evaM bhAvayata svAnte yAtyavidyA kSayaM kSayAta / vimadIsyustayAkSANi kaSAyaripubhi samam / 12 / sthirIbhavanti cetAMsi prANAyAmAvalambinAm / jagavRtta jainendra siddhAnta koza
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ prANAsaMyama 156 prAbhRtaka jJAna ca ni zeSaM pratyakSamiva jAyate / 14 / smaragaralamanovijaya pavanapracAracatura karoti yogI na saMdeha / 101 / -bhale prakAra nirNaya rUpa kiyA hai satyArtha siddhAnta jinhone aise suniyone dhyAnakI siddhike tathA manakI ekAgratAke lie prANAyAma prazaMsanIya kahA hai|1| dhyAnakI siddhi ke lie, manako ekAgra karaneke lie pUrvAcAryone prazaMsA kI hai / isalie buddhimAna puruSoko vizeSa prakArase jAnanA cAhie, anyathA manako jItane meM samartha nahI ho sakate / 2 / sAdhuoko apramatta hokara prANavAyuke sAtha dhIre-dhIre apane manako acchI taraha bhItara praviSTa karake hRdayakI kaNikAmeM rokanA caahie| isa taraha prANAyAmake siddha honese citta sthira ho jAyA karatA hai, jisase ki antara gameM saMkalpa vikalpokA utpanna honA banda ho jAtA hai, viSayokI AzA nivRtta ho jAtI hai, aura antaraM gameM vijJAnakI mAtrA bar3hane lagatI hai|10-11| aura isa prakAra mana vaza karake bhAvanA karate hue puruSake avidyA to kSaNamAtrame kSaya ho jAtI hai, indriyA~ mada rahita ho jAtI hai, kaSAya kSINa ho jAtI hai / 12 / prANAyAma karane bAloke mana itane sthira ho jAte hai ki unako jagatakA sampUrNa vRttAnta pratyakSa dIkhane lagatA hai / 14 / prANAyAmake dvArA prANa vAyukA pracAra karanemeM catura yogI kAmadeva rUpa viSa tathA apane manapara vijaya prApta kara liyA karatA hai / 1011 prAbhUta-1. AhArakA eka doSa-de0 AhAra/II/4/45 2. samaya prAbhRta yA SaT prAbhRta Adi nAmake grantha-de0 pAhuDa / 1. pAhur3a yA prAbhUta sAmAnyakA lakSaNa ka pA./mu. 1,12-13/6266/326 cUrNasUtra-pAhaDe tti kA nniruttii| jamhA padehi puda (phuDa ) tamhA paahuddN|| ka. pA 1/1,12-13/1267/325/10 prakRSTena tIrthakareNa AbhRtaM prasthApita iti praabhRtm| prakRSTairAcArye vidyA vittavadbhirAbhRtaM dhArita vyAkhyAtamAnItamiti vA prAbhRtam / = pAhuDa isa zabdakI kyA nirukti hai / cUki jo padose sphuTa arthAta vyakta hai, isalie vaha pAhur3a kahalAtA hai / jo prakRSTa arthAta tIrthakarake dvArA AbhRta arthAta prasthApita kiyA gayA hai vaha prAbhRta hai| athavA jinake vidyA hI dhana hai, aise prakRSTa AcAryoMke dvArA jo dhAraNa kiyA gayA hai, athavA vyAkhyAna kiyA gayA hai, athavA paramparAse lAyA gayA hai, vaha prAbhRta hai| sA. sA/tA. vR/pariziSTa/pR. 523 yathA ko'pi devadatto rAjadarzanArtha kicitsArabhUtaM vastu rAjhaM dadAti tatprAbhRta bhnnyte| tathA paramAtmArAdhakapuruSasya nirdoSiparamAtmarAjadarzanArthamidamapi zAstra praabhRt| kasmAt / sArabhUtatvAt iti praabhRtshbdsyaarthH|-jis prakAra koI devadatta nAmakA puruSa rAjAke darzanArtha koI sArabhUta vastu bheTa detA hai, use prAbhUta kahate hai| usI prakAra paramAtmAke ArAdhaka puruSake lie nirdoSa paramAtma rAjAke darzanArtha yaha zAstra prAbhUta hai, kyoki yaha sArabhUta hai| aisA prAbhRta zabdakA artha hai| prANAsaMyama-de0 sNym| prAtara-madhya AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / prAtihArya-de0 aahet| prAtyayako kriyA-de0 kriyaa/3/2| prAthamika-Elermentary, Primative (dha./5/pU /28) / prAduSkAra-1. AhArakA eka doSa-de0 AhAra/11/4/4 / 2. basatikAkA eka doSa-de0 vstikaa| prAdoSika kAla-ma. A /270 kA bhAvArtha-jisameM rAtakA bhAga hai vaha pradoSakAla hai arthAta rAtake pUrvabhAgake samIpa dinakA pazcima bhAga vaha subaha zAma donoM kAlome pradoSakAla jaannaa| prAdoSikI kriyA-de0 kriyaa/3/2| prApti Rddhi-de0 Rddhi/3 / prApti samA jAti-nyA, samu./1/1/7/260 prApya sAdhyamaprApya vA hetoH prAptyAviziSTatattvAprAptyAsAdhavatvAcca prAptyaprAptisamau 17 -hetuko sAdhyake sAtha jo prApti kara ke pratyavasthAna diyA jAtA hai, vaha prApti samA jAtI hai| aura aprApti karake jo phira pratyavasthAna diyA jAtA hai, vaha aprApti samA jAti hai| (dRSTAntajaise ki parvato vahnimAt dhUmAva' ityAdi samIcIna hetukA vAdI dvArA kathana kiye jA cukane para prativAdI doSa uThAtA hai ki yaha hetu kyA sAdhyako prApta hokara sAdhyakI siddhi karAvegA kyA anya prakArase bhii| sAdhya aura hetu janya dono eka hI sthAname prApta ho rahe hai, to gAyake Dere aura sUdhe sIga ke samAna bhalA unamese ekako hetupanA aura dUsareko sAdhyapanA kaise yukta ho sakatA hai| * aprAptisamAkA udAharaNa yo hai ki bAdIkA hetu yadi sAdhyako nahI prApta hokara sAdhyakA sAdhaka hogA tara to sabhI hetu prakRta sAdhyake sAdhana bana baiThege athavA vaha prakRta hetu akelA hI sabhI sAdhyako sAdhya DAlegA (zlo. bA.4/nyA /353-358/485 meM isapara carcA) / prApya karma-de0 krtaa/1| prApyakArI iMdriyA~-de0 indriy/2| 2. nikSepa rUpa bhedoMke lakSaNa noTa-nAma sthApanAdike lakSaNa-de0 nikSepa / ka. pA.1/1,13-14/1212-266/323-324 tatttha sacittapAraDaM NAma jahA kosalliyabhAveNa paTTavijjamANA hayagaya bilyaayiyaa| acittapAhuI jahA maNi-kaNayarayaNAINi uvAyaNANi / missayapAraDaM jahA sasuvaNNakariturayANa kosalliyapesaNaM / 262 / ANa taheudavyapaTThavaNa pasasthabhAvapAhUDa / vairakalahAdiheudavyapavaNamappasatthabhAvapAhuDa / muhiyabhAvapAhuDassa pesaNobAyAbhAvAdo / 264 / jiNavaiNA * ujhiyarAyadoseNa bhavvANamaNavajjabuhAiriyapaNAleNa paThavidaduvAlasagavayaNakalAvo tadegadeso vaa| abara ANa dametti pAhuDa / 26kalahaNimittagaddaha-jara-kheTayAdidavyamuvayAreNa phalaho, tassa visajjaNaM klhpaahudd| - upahAra rUpase bheje gaye hAthI ghoDA aura strI Adi sacitta pAhur3a hai| bheTa svarUpa diye gaye maNi, sonA aura ratnAdi acitta pAhur3a hai| svarNa ke sAtha hAthI aura ghoDekA upahAra rUpase bhejanA mizra pAhuDa hai / 2623 Anandake kAraNabhUta dravyakA upahAra rUpase bhejanA prazasta noAgama bhAva pAhur3a hai| tathA vaira aura kalaha Adike kAraNabhUta dravyakA upahAra rUpase bhejanA aprazasta noAgama bhAva pAhur3a hai| mukhya noAgama bhAva pAhur3a (jJAtAkA zarIra) bhejA nahI jA sakatA hai, isalie yahA~ aupacArika (bAhya) aupacArika noAgamabhAva pAhuDakA udAharaNa diyA gayA hai / 1264 / jo rAga aura dveSase rahita hai aise jina bhagavAnke dvArA nirdoSa zreSTha vidvAn AcAryokI paramparAse bhavya janoke lie bheje gaye bAraha aMgoke vacanokA samudAya athavA unakA ekadeza paramAnanda dogranthika pAhuDa kahalAtA hai| isase atirikta zeSa jinAgama AnandamAtra pAhuDa hai / 265 / gadhA, jIrNa vastu aura viSa Adi dravya kalahake nimitta hai, isalie upacArase inhe bhI klaha kahate hai| isa kalahake nimittabhUta dravyakA bhejanA kalaha pAhur3a kahalAtA hai|266| prAbhUtaka jJAna-de0 zrutajJAna/III jainendra siddhAnta koza
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAbhRtakaprAbhRtakajJAna 157 prAyazcitta zaMkA samAdhAna dUsareke pariNAma kaise jAne jA sakate hai| 2 | tadubhaya prAyazcittake pRthak nirdezakI kyA aavshyktaa| prAbhRtakaprAbhRtakajJAna-de0 zrutajJAna/U | prAbhRtaka prAbhRtaka samAsa jJAna-de0 zrutajJAna/I1 / prAbhRtaka samAsa jJAna-de0 zrutajJAna/II / prAmANya-1 nyA vi/TI./1/128/481/20 pramANarma prAmANyaM paricchintilakSaNa / pramANakA karma so prAmANya hai, vaha padArtha ke nizcaya karane rUpa lakSaNa vAlA hotA hai| prAmRSya- AhAra kA eka doSa-de AhAra II/4/4 | prAyazcitta-pratirAmaya laganevAle antara ga va bAhya doSokI nivRtti karake antarzodhana karane ke lie kiyA gayA pazcAttApa yA daNDake rUpase upakAsa AdikA grahaNa prAyazcitta kahalAtA hai, jo aneka prakArakA hAtA hai| bAhya doSokA prAyazcitta pazcAttApa mAtrase ho jAtA hai| para antaraMga doSokA prAyazcitta guruke samakSa sarala manase AlocanA pUrvaka daNDako svIkAra kiye binA nahI ho sakatA hai| parantu isa prakAra ke prAyazcitta arthAt daNDa zAstrame atyanta nipuNa va kuzala AcArya hI ziSyakI zakti va yogyatAko dekhakara dete hai, anya nhii| prAyazcitta vidhAna prAyazcittake yogya kucha aparAdhoMkA paricaya / aparAdhoke anusAra prAyazcitta vidhAna / zUdrAdi chaneke avasara yogya prAyazcitta / ayogya AhAra grahaNa sambandhI prAyazcitta / -de0 bhkssyaabhkssy/1| | yathA doSa prAyazcittameM kAyotsargake kAlakA prmaann| -de0 vyutsrg/1| | bheda va lakSaNa | prAyazcitta sAmAnyakA lakSaNa-1 niruktyartha, 2. nizcayakI apekSA, 3 vyavahArakI apekssaa| prAyazcittake bheda / prAyazcittake bhedoMke lakSaNa / Alocana, pratikramaNa, viveka, vyutmarga, tapa va parihAra prAyazcitta sambandhI viSaya |-de0 baha vaha nAma / prAyazcitta nirdeza prAyazcittakI vyApti aMtaragake sAtha hai| prAyazcittake ativAra / aparAdha hote hI prAyazcitta lenA cAhie / bAhya dopakA prAyazcitta svaya tathA antaraMga doSakA guruke nikaTa lenA caahie| ziyake doSoMko guru anyapara pragaTa na kre| -de0 guru/2| | Atma bhAvanAse nyuta honepara pazcAttApa hI prAyazcitta hai| dopa laganepara prAyazcitta hotA hai sarvadA nhiiN| prAyazcitta zAstrako jAne binA prAyazcitta denekA niSeva / prAyazcitta granthake adhyayanakA adhikAra sabako nhiiN| __ -de0 shrotaa| zakti Adike sApekSA hI denA caahie| AlocanA pUrvaka hI liyA jAtA hai| prAyazcittake yogyAyogya kAla va kSetra / prAyazcintakA prayojana va mAhAtmya / 1. bheda va lakSaNa 1. prAyazcitta sAmAnyakA lakSaNa 1. nirukti artha rA, yA./6/22/1/620/28 prAyaH sAdhuloka , prAyasya yasminkarmaNi citta tatprAyazcittam / aparAdho ga prAya', citta zuddhi, prAyasya citta prAyazcittam, aparAdhavizuddhirityartha / prAyaH sAdhu loka, jisa kriyAme sAdhuokA citta ho vaha prAyazcitta / athavA prAya aparAdha usakA zodhana jisase ho vaha prAyazcitta / dha. 13/54,26/gA 6/56 prAya ityucyate lokazcitta tasya mano bhavet / taccittagrAhaka kama prAyazcittamiti smRtam / / prAya' yaha pada lokavAcI hai aura cittase abhiprAya usake manakA hai| isalie usa cittako grahaNa karanevAlA karma prAyazcitta hai, aisA samajhanA cAhie / / (bha.A./vi./526/747 para uddhRta gA) ni sA /tA. vR /113,116 prAya' prAcuryeNa nirvikAra citta prAyazcittam / 113 / bAdho jJAnaM cittamityanarthAntaram / 1161 -prAyazcitta arthAt prAya citta-pracura rUpase nirvikAra citta / 113 / bodha, jJAna aura citta bhinna padArtha nahIM hai / 116 / / ana dha./7/37 prAyo lokastasya citta manastacchAdvikRrikrayA / prAye tapasi vA citta nizcayastannirucyate / 37 / prAya zabda kA artha loka aura citta zabdakA artha mana hotA hai| jisake dvArA sAdharmI aura saghameM rahane vAle logokA mana apanI taraphase zuddha ho jAye usa kriyA yA anuSThAnako prAyazcitta kahate hai / ( kA a/TI./451) padmacandra kASa/pR 258 prAyas + cit+kt| prAyas-tapasyA, cittanizcaya / arthAta nizcaya sayukta tapasyAko prAyazcitta kahate hai| 2 nizcayakI apekSA ni sA /mU./gA. kohAdisambhAvayarakha pAhudibhAvaNAe NiggahaNaM / pAyacchitta bhaNida Nisa guNa citA ya nnicchydo|114| ukkiTTho jo boho NANa taraseva appaNo citta / jo dharai muNI Nicca pAyacchitaM have tarasa / 116 / ki bahuNA bhaNieNa du varatavacaraNaM mahe siNaM savvaM / pAyacitta jANaha aNeyakammANa khayaheu / 117 / appasarUvAlaMbaNabhAveNa du svvbhaavprihaar| sakkadi kAu' jIvo tamhA jhANa have savyaM / 11 / -krodhAdi svakIya bhAtroke (apane vibhAvabhAvoke) kSayAdikI bhAvanA meM rahanA aura nija guNokA cintavana karanA vaha nizcayase prAyazcitta kahA hai / 114 / usI (ananta dharmavAle) jainendra siddhAnta koza
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAyazcitta 158 2. prAyazcitta nirdeza AtmAkA jo utkRSTa jJAna athavA citta use jo muni nitya dhAraNa karatA hai, use prAyazcitta hai / 116 / bahuta kahane se kyA / aneka koke kSayakA hetu aisA jo maharSiyokA uttama tapazcaraNa vaha saba prAyazcitta jAna 117 Atma svarUpa jisakA abalambana hai, aise bhAvose jova sarva bhAvokA parihAra kara sakatA hai, isalie dhyAna sarvasva hai / 11 / / (vizeSa vistAra de0ni, sA /mU va tA vR./113-121)| kA a/mU./455 jo citaha appANa NANa-sarUva puNo puNo nnaannii| vikaha-viratta citto pAyacchittaM varaM tassa 455 / jo jJAnI muni jJAna svarUpa AtmAkA bArambAra cintana karatA hai, aura vikthAdi pramAdose jisakA mana virakta rahatA hai, usake utkRSTa prAyazcitta hotA hai / 45 // 3 vyavahArakI apekSA mU A./361,363 pAyacchitta ti tavo jeNa visujjhadi hu puvvkypaa| pAyacchitta pattoti teNa vRtta / 363 porANavammakhamaNa khivaNaM NijjaraNaM sodhaNaM dhumaNaM / pucchaNamuchivarNa chidaNa ti pAyacittassa NAmAI 1363 / - vratameM lage hue doSoko prApta huA yati jisase pUrva kiye pApause nirdoSa ho jAya vaha prAyazcitta tapa hai / 3611 purAne karmoM kA nAma, kSepaNa, nirjarA, zodhana, dhAvana, pucchana (nirAkaraNa ) utkSepaNa, chedana (dvaidhIkaraNa ) ye saba prAyazcitta ke nAma hai / 36 // sa si //20/436/6 pramAdadoSaparihAra prAya cittam / = pramAda janya doSakA parihAra karanA prAyazcitta tapa hai| (cA sA /037/2) (ana dh0/7/34)| gha. 13/14,26/16/8 kayAvarAheNa sasa veyaNiveeNa sagAvarAhaNirAyarahaNa jamaNuTTANaM kIradi tappAyacchitta NAma tabokamma / = savega aura nivedase yukta aparAdha karanevAlA sAdhu apane aparAdhakA nirAkaraNa karaneke lie jo anuSThAna karatA hai vaha prAyazcitta nAmakA tapa karma hai| kA.a./mU./451 dosaM Na karedi saya aNNa pi Na kAraedi jo tivih| kuvvANa piNa icchadi tassa visohI parA hodi / 451 / jo tapasvI muni mana vacana kAyase svayaM doSa nahI karatA, anyase bhI doSa nahI krAtA tathA koI doSa karatA ho to use acchA nahIM mAnatA, usa munike utkRSTa vizuddhi (prAyazcitta ) hotI hai / 451 / 2. prAyazcittake bheda mU. A./362 AloyaNa paDikmaNaM ubhaya vivego tahA viussaggo / tava chedo mUla piya parihAro ceva saddahaNA / 362 = AlocanA, pratikramaNa, tadubhaya, viveka, vyutsarga, tapa, cheda, mUla, parihAra aura zraddhAna ye daza bheda prAyazcittake hai / 362 / (dha 13/5.4,26/gA 11/60) (cA. sA./137/3) ( ana. dha /7/37 kI bhASA athavA :7-57) / ta sa./6/22 AlocanapratikramaNatadubhayavivekavyutsargatapazchedaparihAropasthApanA / 22 / AlocanA, pratikramaNa, tadubhaya, viveka, vyutsarga, tapa, cheda, parihAra aura upasthApanA yaha naba prakArakA prAyazcitta hai / 22 / ana.dha./7/56 vyavahAranayAditthaM prAyazcittaM dazAtmakam / nizcayAttadasakhyeyalokamAtrabhidiSyate 156) vyavahAra nayase prAyazcittake daza bheda hai| kintu nizcayanayase usake asarakhyAta loka pramANa bheda hote hai| 3. prAyazcittake bhedoMke lakSaNa 1 tadubhaya sa si /8/22/440/7 (tadubhaya) saMsarge sati vizodhanAttadubhayam / - AlocanA aura pratikramaNa ina donokA saMsarga honepara doSokA zodhana honese tadubhaya prAyazcitta hai| (rA. vA /8/22/4/621/20) ( ana, dh./7/48)| dha. 13/5,4,26/10/10 sagAvarAhaM guruNamAlociya gurusavikhayA avarAhAdo paDiNiyattI ubhaya NAma pAyacchitaM / - apane aparAdhakI guruke sAmane AlocanA karake gurukI sAkSipUrvaka aparAdhase nivRtta honA ubhaya nAmakA prAyazcitta hai| 2. upasthApanA yA mUla sa. si/8/22/440/10 punrdiikssaapraapnnmupsthaapnaa| = puna, dIkSA venA upasthApanA prAyazcitta hai| (rA vA./1/22/10/621/34 ) (dha, 13/ 5,4,26/62/2) ( ca sA /144/3) ( ana, dha./7/15) / 3 zraddhAna gha. 13/5,4,26/63/3 micchattaM gatUNa TThiyassa mahavyayANi ghettUNa attAgama-payatthasaddahaNA ceva (sadahaNa ) paaycchitt| -mithyAtvako prApta hokara sthita hue jIvake mahAnatoko svIkAra kara Apta Agama aura padArthokA zraddhAna karane para zradvAna nAmakA prAyazcitta hotA hai| (cA sA/147/2 ) ( ana dha/7137) / 2. prAyazcitta nirdeza 1. prAyazcittako vyApti antaraMgake sAtha hai bha. A./ma./105/564 AlocaNApariNado samma sapacchio gurusyaas| jadi atarammi kAla karejja ArAhao hoI / --meM apane aparAdhokA svarUpa guruke caraNa samIpa jAkara kahU~gA, aisA manameM vicAra kara nikalA muni yadi mArgame hI maraNa kare to bhI vaha ArAdhaka hotA hai|40| (bha A /m /406-407/565) / de0 pratikramaNa/2/2/2 nijAtma bhAvanAse hI nindana garhaNa Adi zuddhiko prApta hotA hai| 2. prAyazcittake aticAra bha A./vi /487/007/20 praayshcittaaticaarniruupnnaa-ttraaticaaraa| AvaM piyaaNumANiyamityAdikAzca / bhUtAticAre'sya manasA ajupsA / ajJAnata , pramAdAtkarma gurutvAdAlayAcceda azubhakarmabandhananimitta anuSThita, duSTa kRtamiti evamAdika pratikramaNAticAra / uktobhayA ticArasamavAyastadubhayAticAra' / prAyazcitta tapake aticAra-AkaMpita anumAnita vagairaha doSa (de0 AlocanA/2) isa tapake aticAra hai / ye aticAra honepara isake viSayame manameM glAni na karanA ajJAnase, pramAdase, tIvra karma ke udayase aura Alasyase maine yaha azubha karma kA baMdha karanevAlA karma kyiA hai, maine yaha dRSTa karma kiyA hai, aisA uccAraNa karanA pratikramaNa ke aticAra hai| AlocanA aura pratikramaNake aticArako ubhayAticAra kahate hai| noTa-viveka, AlocanA Adi tapake aticAra -de0 vaha vaha nAma / 3. aparAdha hote hI prAyazcitta lenA cAhie bha. A /mu. va. vi./541/757 utthAnikA-jAte aparAdhe tadAnImeva kathitavyaM na kAlakSepa kArya iti zikSayati kle pare va parado kAha dasaNaca rittasodhitti / iya sappamadIyA gayaM pi kAla Na yANaM ti 1541 // tata sazalya maraNaM teSA bhavati iti| vyAdhaya., karmANi, zatravazcaupekSitAni baddhamalAni punarna sukhena vinaashynte| athavA aticArakAla gata cirAtikrAntaM naiva jAnanti / ye hi aticArA' pratidinaM jAtAsteSAM kAlaM, saMdhyA rAtridina ityAdika pazcAdAlocanAkAle guruNA pRSTAstAvanna bakara jAnanti vismRtatvAccirAtItasya / ' api zabdena kSetrabhAvau vAticArasya hetU na jAnanti / . iha smRtijJAnAgocara iti keSAMcidvAra yAnaM / - ArAdhanAme aticAra honepara usI kSaName unakA guruke samaya kathana karanA cAhie, kAlakSepa karanA yogya nahI, aisA upadeza dete hai|-1 bala paraso athavA jainendra siddhAnta koza
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAyazcitta 159 2 prAyazcitta nirdeza narasome darzana-jJAna va cAritrako zuddhi karUMgA, aisA jinhone apane manabhe sakalpa kiyA hai, aise muni apanA Ayu kitanA naSTa huA hai yaha nahI jAnate arthAta unakA sazalya maraNa hotA hai / 541 / roga, zatru aura inakI upekSA karanese ye dRDhamUla hote hai| puna, unakA nAza suravase kara nahIM skte| athavA jo aticAra hokara bahuta dina vyatIta ho cuke hai, unakA smaraNa hotA nhiiN| jo aticAra hue hai, unake sandhyA, dina, rAtri, ityAdi rUpa kAla kA smaraNa guruke pUchanepara ziSyoko hotA nahI, kyoki aticAra hokara bahuta dina vyatIta ho cuke haiN| isI prakAra kSetra, bhAva aura aticArake kAraNa inakA bhI smaraNa nahI hotA, ve aticAra smRtijJAnake agocara hai| aisA koI AcArya isa gAthAkA vyAkhyAna karate hai| 4. bAhya doSakA prAyazcitta svayaM tathA antaraMga doSakA guruke nikaTa lenA cAhie pra, sA /m /211-212 payadamhi samAraddha chedo samaNassa kAyaceTumhi / jAyadi jadi tassa puNo AloyaNapubviyA kiriyA / 211 / cheduvajuttA samaNo samaNaM vavahAriNaM jiNamadamhi / AsejjAlocittA ubadihra teNa kAya 1212 / -yadi zramaNake prayatna pUrvaka kI jAnevAlI kAyaceSTAmeM cheda hotA hai to use AlocanA pUrvaka kriyA karanA cAhie / 211 / kintu yadi zramaNa chedameM ( antaraMga chedameM ) upayukta huA ho to use jainamatame vyavahAra kuzala zramaNake pAsa jAkara AlocanA karake ( doSakA nivedana karake) jaisA upadeza deM vaisA karanA cAhie / 212 // 5. Atma bhAvanAse cyuta honepara pazcAttApa hI prAya zcitta hai i. u /mU /36 nizAmayati ni zeSamindrajAlopamaM jagat / spRhayatyAtmalAbhAya gatvAnyatrAnutapyate / 31 / -yogIjana isa samasta jagatko indrajAlake samAna dekhate hai, kyoki unake Atma svarUpakI prAptikI prabala abhilASA udita rahatI hai| yadi kAraNavaza anya kArya meM pravRtti ho jAtI hai, taba use saMtApa hotA hai| 6. doSa laganepara prAyazcitta hotA hai sarvadA nahIM rA. vA /8/22/10/622/1 bhayatvaraNa vismaraNAnavabodhAzaktivyasanAdibhirmahAvatAticAre sati prAk chedAda SaDvidhaM prAyazcittaM vidheyaM / - Darakara bhAga jAnA, sAmarthyakI hInatA, ajJAna, vismaraNa, yavanAdikoMkA AtaMka, isI tarahake roga abhibhava Adi aura bhI aneka kAraNose mahAvatome atIcAra laga jAnepara tapasviyoke chedase pahaleke chahoM prAyazcitta hote hai| (cA sA./142/1); (ana.dha. 7/53) / 7. prAyazcitta zAstrako jAne vinA prAyazcitta denekA niSetra bha. AmU /451 453/678 mottUNa rAgadose vavahAra paTThavei so tassa / vavahArakaraNakusalo jiNavayaNavisArado dhiiro|45 vavahAramayaNa to bavaharaNijja ca bavahara to khu / ussIyadi bhavapaMke ayasaM kammaca Adiyadi / 452 / jaha Na karedi tigiccha' vAdhissa tiricchao annimmaado| vavahAramayaNa to Na sodhikAmo vijjhei 1453 / -jina praNIta Agamame nipuNa, dhairyavAna, prAyazcitta zAstrake jJAtA aise AcArya rAga-dveSa bhAvanA choDakara madhyastha bhAva dhAraNa kara muniko prAyazcitta dete hai / 451) granthase, arthase aura maise prAyazcitta kA svarUpa jisako mAlUma nahI hai vaha muni yadi nava prakArakA prAyazcitta dene lagegA to vaha saMsArake kIcaDame phaMsegA aura jagatme usakI akIrti phailegI / 452 / jaise-ajJavaidya rogakA svarUpa na jAnaneke kAraNa rogakI cikitsA nahI kara sktaa| vaise hI jo AcArya prAyazcitta granthake jAnakAra nahIM hai ve ratnatrayako nirmala karanekI icchA rakhate hue bhI nirmala nahI kara sakate 1453 // 8. zakti Adise sApekSa hI denA cAhie rA. vA/6/22/10/622/8 tadetannavavidha prAyazcittaM dezakAlazaktisaMyamAdyavirodhenAlpAnalpAparAdhAnurUpa doSaprazamanaM cikitsitavadvidheyaM / jIvasyAsaMkhyeyalokamAtrapariNAmA pariNAma vikalpA. aparAdhAzca tAvanta eva na teSAM tAbadvikalpa prAyazcittamasti vyavahAranayApekSayA piNDIkRSya prAyazcittavidhAnamuktaM / -deza, kAla, zakti aura sayamameM kisI tarahakA virodha na Ane pAve aura choTA baDA jaisA aparAdha ho usake anusAra vaidyake samAna doSoMkA zamana karanA caahie| pratyeka jIvake pariNAmoke bhedokI saMkhyA asaMkhyAta loka mAtra hai, aura aparAdhokI sakhyA bhI utanI hai, parantu prAyazcittake utane bheda nahI kahe hai| Uparake likhe (6 vA 10) bheda to kevala vyavahAra nayakI apekSAse samudAya rUpase kahe gaye hai| (bha A./vi./626/828/20), ( cA, sA /147/2), ( ana, dh/7/68)| 9. AlocanA pUrvaka hI liyA jAtA hai bha. AmU./620-621 ettha du ujjugabhAvA vavahAridavyA bhavati te purisaa| sa kA pariharidavvA so se paTTAhi jahi visuddhA / / 20 / paDisevaNAdicAre jadi Aja padi tahAkamma sanve / kuvvaM ti taho sodhi AgamavabahAriNo tassa / 621 / jo Rju bhAvase AlocanA karate hai, aise puruSa prAyazcitta dene yogya hai aura jinake viSaya meM zaMkA utpanna huI ho unako prAyazcitta AcArya nahIM dete hai| isase siddha huA ki sarvAticAra nivedana karanevAlI meM hI RjutA hotI hai, usako hI prAyazcitta denA yogya hai / 20 / yadi dravya, kSetra, kAla aura bhAvake Azrayase hue sampUrNa doSa kSapaka anukramase kahegA to prAyazcitta dAnakuzala AcArya usako prAyazcitta dete hai / 621 // 10. prAyazcittake yogyAyogya kAla va kSetra bha. A/mU /554-156 AloyaNAdiyA puNa hoi pasatthe ya suddhabhAvassa / puThvaNhe avaraNhe ba somatihiravakhavelAe / 5546 NippattakaMTaillaM vijjudaM subakharukkhakDDadaDDha / suNNadhararuddadeulapatthararAsiTTiyApuMja // 55 // taNapattakchAriya asui susANaM ca bhaggapaDida vaa| ruddANa khuddANaM adhiuttANa ca ThANANi 1556 / aNNaM va eSamAdI ya appasattha havejja jaM ThANaM / AlocaNaM Na paDicchadi tattha gaNIse abigghattha 1557 araha tasiddhasAgarapaumasara khIrapupphaphalabhariyaM / ujjANabhavaNatoraNapAsAdaM NAgajakravaghara 15581 aNNa ca evamAdiyA supasattha havai ja ThANa / AloyaNaM paDicchadi tasya gaNIse aviraghatthaM / 556 / -1 vizudva pariNAmavAle isa dhapakkI AlocanA pratikramaNAdika kriyAe~ diname aura prazasta sthAnameM hotI hai| divasake pUrva bhAgame athavA uttara bhAgame, saumya tithi, zubha nakSatra, jisa diname rahate hai usa dina hotI hai / 554) 2 jo kSetra pattose rahita hai, kaoNTose bharA huA hai, bijalI giranese jahA~ jamIna phaTa gayI hai, jahA~ zuSka vRkSa hai, jisameM kaTurasase vRkSa bhare hai, jo jala gayA hai, zUnya ghara, rudrakA mandira, pattharoM kA Dhera aura ITokA Dhera hai, aisA sthAna AlocanAke yogya nahIM hai / 555 / 'jisame sUkhe pAna, tRNa, kAThake puMja hai, jahA~ bhasma paDA hai, aise sthAna tathA apavitra zmazAna, tathA phUTa hue pAtra, girA huA ghara jahA~ hai vaha sthAna bhI dharya hai| rudra devatAo, aura kSudradevatAo inake sthAna bhI vartya samajhane cAhie / 156 / Uparake sthAna baya' hai vaise hI anya bhI jo ayogya sthAna hai, unameM bhI kSapakakI AlocanA AcArya sunate jainendra siddhAnta koza
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAyazcita nahIM kyoMki aise sthAnoM meM jAtocanA karanese pakakI kAryasiddhi nahIM hogI / 5500 3 barhantakA mandira, siddhokA mandira, samudra ke samIpakA pradeza, jahA~ sIravRkSa hai, jahA~ puSpa va phalIse lade vRkSa hai aise sthAna, udyAna, toraNa dvAra sahita makAna, nAgadevatAkA mandira, yakSa mandira, ye saba sthAna kSapakakI AlocanA sunaneke yogya haiM / 558 | aura bhI anya prazasta sthAna AlocanA ke yogya hai, aise prazasta sthAnoge kSapakakA kArya nirvighna siddha ho isa hetu se AcArya baiThakara AlocanA sunate hai // 236 // 11. prAyavittakA prayojana va mAhAtmya rA. vA / 1/22/1/620/26 pramAdadoSavyudAsa bhAvaprasAdo nai zakyas asthAvRttimA sayamAvAda mArAdhanamityevamAdInAM siddhayarthaM prAyazcittaM navavidhaM vidhIyate / == pramAda doSa vyudAsa, bhAva prasAda, ni zalyatva, avyavasthA nivAraNa, maryAdAkA pAlana, saMyamakI dRDhatA, ArAdhanA siddhi Adike lie prAyazcittame vizuddha honA Avazyaka hai| (bhA pA. / TI / 78 / 224 / 6 ) | gha. /13/5.4,26/ 10/60 kRtAni karmANyatidAruNAni bhavA gA. ma vigarhaNena / prakAzanAtsamaraNAraca teSAmasyantaguloddharaNaM madAmi 1101] apanI ga karanese, doSokA prakAzana karanese aura unakA saMvara karanese kiye gaye atidAruNa karma kRza ho jAte hai| aba unakA samUla nAza kaise ho jAtA hai, yaha kahate hai | 10| ( kA.a./yU. /451-452 ) / 3. zaMkA samAdhAna 1. dUsareke pariNAma kaise jAne jAte haiM bha.A./ni./626/028/20 ka pariNAmo jJAyate iti ceda sahavAsena tIvrakopastImAna ityAdikaM sujJAtameva tatkAryopasambhAva sameSa vA parivRpa kohabhavata pariNAmo'vicArasamakAlaM vRttaH / - prazna - dUsareke pariNAma kaise jAne jA sakate hai ? uttara - 1. sahavAsase pariNAma jAne jA sakate hai, 2, athavA usake kArya dekhane para usake tIvra yA manda krodhAdikakA svarUpa mAlUma hotA hai / 3. athavA jaba tumane aticAra kiye the taba tumhAre pariNAma kaise the', aisA usako pUchakara bhI pariNAmoMkA nirNaya kiyA jA sakatA hai| vizeSa-de0 vinaya /5/1) / 2. samaya prAyazcittake pRthak nirdezakI kyA AvazyakatA tadubhaya de pratikramaNa / 2 / 2] sabhI pratikramaNa niyamase AlocanA pUrvaka hote haiN| guru svayaM anya kisIse AlocanA nahI karatA hai| isalie guruse atirikta anya ziSyokI apekSA tadubhaya prAyazcittakA pRtha nirdeza kiyA gayA hai / 4. prAyazvitta vidhAna 1. prAyazcittake yogya kucha aparAdhoMkA paricaya bha./vi./450/676/8 pRthivI, Apastejo vAyuH... sacitta dravya... tRNaphalakAdirka ati sasataM upakaraNa mizra evaM trividhA drvyprtisevnaa| varSA...ardha yojnm| tato'dhikSetragamanaM pratiSikSetragamanaM virudvarAgamanaM citrApyagamanaM tato rakSaNIyA gamana |---unmArgeNa vA gamanada anta purapraveza' / anujJAtagRhabhUmigamanam ityAdinA kSetrapratisevanA AvazyakakAlAdayasminkAle aavshykkrnnm| varSAvagrahAtikrama ityAdinA kAlapratisevanA / varSa:, pramAda, anAbhoga bhayaM prazeSa ityAdikeSu pariNAmeSu pravRttirbhAvasevA pRthvI, pAnI Adi sacitta dravya, tRNakA sastara phalaka 1 " - .. 4. prAyazcita vidhAna vagaire acitta dravya, jIva utpanna hue hai aise upakaraNarUpa mizrAdravya, aise tIna prakAra ke dravyokA sevana karanese doSa lagate hai yaha dravya pratisevanA hai / varSAkAlame ( muni) AdhA yojana se adhika gamana karanA, niSiddha sthAname jAnA, virudva rAjyame jAnA, jahA~ rAstA TUTa gayA aise pradeza me jAnA, unmArga se jAnA, anta parame praveza karanA, jahA~ praveza karane kI paravAnagI nahIM hai aise gRha jamIna me praveza karanA yaha kSetrati sebanA hai / Avazyaka ke niyata kAlako ullaghana kara anya samaya meM sAmAyikAdi karanA, varSAkAla yogakA ullekhana karanA yaha kAla pratisevanA hai / darpa, unmattatA, asAvadhAnatA, sAhasa, bhaya ityAdi rUpa pariNAmome pravRtta honA bhAva pratisevanA hai| 2. aparAdhoMke anusAra prAyazcita vidhAna 1. AlocanA rA. vA / 1/22/10/619 / 36 vidyAyogopakaraNagrahaNAdiSu praznavinayamantareNa pravRttireva zeSa iti tasya prAyazcittamaHlocanamAtram / = vidyA aura dhyAnake sAdhano ke grahaNa karane Adime prazna vinayake binA pravRtti karanA doSa hai, usakA prAyazcita AlocanA mAtra hai / bhASA/TI 78/223/14 AcAryamapRSTvA AtApanAdikaraNe pustaka picAdiparopakaraNagrahaNe paraparose pramAdata AcAryAdivacanAkaraNe saghanAma pRSTvA svasaMgha gamane dezakAlaniyamenAvazyakartavyavata vizeSasya dharmavAdi upAsanena vismaraNe sati puna karaNe anyatrANi caii Alocanameva praayshcitm| AcArya ke binA pUche AtApanAdi karanA, dUsare sAdhuko anupasthitimeM usakI pIchI Adi upakaraNIkA grahaNa karanA, pramAdase AcAryAdiko AjJAkA ullaghana karanA, AcArya se binA pUche saghame praveza karanA, dharma kathAdike prasagase deza kAla niyata Avazyaka kartavya va vrata vizeSokA vismaraNa honepara unhe puna. karanA, tathA anya bhI isI prakArake doSoMkA prAyazcitta AlocanA mAtra hai| (ana. dha. /7/53 bhASA ) / 160 2. pratikamaNa rA. vA / 1/22/10/621/37 dezakAlaniyamenAvazyaM kartavyamityAsthitAnA yogAnAM dharmakathA divyAkSepa hetuhidhAnena vismaraNe sati punaranuSThAne pratikramaNaM tasya praayshcitm| deza aura kAlake niyamase avazya kartavya vidhAnako dharma kathAdike kAraNa bhUla jAnepara puna karane ke samaya pratikramaNa prAyazcitta hai / -- = dha. 13/54,26/60/6 edaM ( paDikkamaNa pAyacchitta) kattha hodi / appAvarAhe guru hi viNA vaTTamANamhi hodi / jaba aparAdha choTA sA ho, guru pAsa na ho taba yaha pratikramaNa prAyazcitta hotA hai| bhA. pA / TI / 78/223/18 SaDindriyavAgAdiduSpariNAme, AcAryAdiSu hastapAdAdisa ghaTTane, jatasamitisi svapAtipAre vaizunyakala hAdikaraNe. vaiyAvRtyasvAdhyAyAditramA gocaragatasya sigotthAne anyasaMklezakaraNAdau ca pratikramaNa prAyazcitta bhavati / divasAnte rAjyante bhojanagamanAdau ca pratikramaNa prAyazcitta / = chahoM indriya tathA vacanAdikakA duSprayoga, AcAryAdike apanA hAtha-pA~va AdikA TakarA jAnA, vrata, samiti guptime choTe-choTe doSa laga jAnA, vaizunya tathA kalaha Adi karanA vaiyAvRtya tathA svAdhyAyAdi pramAda karanA, gocarIko jAte hue liMgotthAna ho jAnA, anyake sAtha saMkleza karanevAlI kriyAoke honepara pratikramaNa karanA cAhie / yaha prAyazcitta sAyaMkAla, paura prA. kAla tathA bhojanAdike jAne ke samaya hotA hai / ( ana. dha. / 7 / 53 bhASA ) / 3. tadubhaya 13/5466/10/11 ubhayaM nAma pAva dussu miNadaNAdisu svapna dekhane Adi prAyazcita hotA hai (saa./949/6)| jainendra siddhAnta koza evaM kama hodi amasaropara dubhaya
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAyazcitta 4. prAyazcitta vidhAna sAhussa hodi| -jisane ( bAra-bAra ) aparAdha kiyA hai| (rA.vA./ 1/22/10/622/5) / jo upavAsa Adi karane meM samartha hai, sama prakAra balavAna hai, saba prakAra zUra aura abhimAnI hai, aise sAdhuko diyA jAtA hai / (cA, sA /143/1); (ana, dh./7/54)| bhA, pA./TI /77/224/1 locanakhacchedasvapnendriyAticArarAtribhojaneSu pakSamAsasaMvatsarAdidoSAdau ca ubhayaM AlocanapratikramaNaprAyazcitta / -keza loMca, nakhakA cheda, svapnadoSa, indriyokA aticAra, rAtri bhojana, tathA pakSa, mAsa va savatsarAdike doSomeM tadubhaya prAyazcitta hotA hai / ( ana.dha./7/53 bhaassaa)| 4. viveka rA. vA //22/10/622/2 zaktayanigRhanena prayatnena pariharata' kutazci kAraNAdaprAsukagrahaNagrAhaNayo prAsukasyApi pratyArakhyAtasya vismaraNAta pratigrahe ca smRtvA punastadutsarjanaM prAyazcittam / zaktiko na chipAkara prayatnase parihAra karate hue bhI kisI kAraNavaza aprAsukake svaya grahaNa karane yA grahaNa karAnemeM choDe hue prAsukakA vismaraNa ho jAye aura grahaNa karanepara usakA smaraNa A jAye to usakA puna utsarga karanA (hI viveka) prAyazcitta hai| (cA. saa/142/2)| dha, 13/5,4,26/60/12 edaM (vivego NAma pAyacchitaM ) kattha hodi| jamhi sa te aNiyattadoso so tamhi hodi| jisa doSake honepara usakA nirAkaraNa nahIM kiyA jA sakatA, usa doSake honepara yaha viveka nAmakA prAyazcitta hotA hai| 5. vyutsarga rA. vA./6/22/10/622/4 duHsvapnaduzcintanamalotsarjanamUtrAticAramahAnadImahAvItaraNAdiSu vyutsargaprAyazcittam / - dusvapna, duzcintA, malotsarga, mUtrakA aticAra, mahAnadI aura mahAaTavIke pAra karane AdimeM vyutsarga prAyazcitta hai / (cA. saa/142/3)| dha. 13/5,4,26/61/3 viussaggo NAma pAyacchittaM / so kassa hodi / kayAvarAhassa NANeNa diDhaNavaTThassa bajjasaMghaDaNassa sIdavAdAdavasahassa oghasUrassa sAhUssa hodi / - yaha vyutsarga prAyazcitta jisane aparAdha kiyA hai, kintu jo apane vimala jJAnase nau padArthoM ke svarUpako samajhatA hai, bajra saMhananavAlA hai; zIta-vAta aura Atapako sahana karaneme samartha hai, tathA sAmAnya rUpase zura hai, aise sAdhuke hotA hai| bhA. pA./TI/08/224/3 maunAdinA locakaraNe, udarakRminirgame, himamazakAdimahAvAtAdisaha ticAre, snigdhabhUharitatRNapa koparigamane, jAnumAtrajalapravezakaraNe, anyanimittavastusvopayogakaraNe, nAbAdinadItaraNe, pustakapratimApAtane, paMcasthAvaravidhAte, adRSTadezatanumalavisargAdau, pakSAdipratikramaNa kriyAyA, antAkhyAnapravRtyantAdiSu kAyotsarga eva prAyazcittam / uccAraprasravaNAdau ca kAyotsarga prasiddha eva / ma maunAdi dhAraNa kiye binA hI lauca karanepara; udara meM se kRmi nikalanepara; hima, daMza-mazaka yadvA mahAbAtAdike saMgharSa se aticAra laganepara, snigdha bhUmi, harita tRNa, yadvA kardama Adike Upara calanepara, ghoTuoMtaka jala meM praveza kara jAnepara, anya nimittaka vastuko upayogameM le Anepara; nAvake dvArA nadI pAra honepara; pustaka yA pratimA Adi ke girA denepara, pacasthAvarokA viSAta karanepara, binA dekhe sthAnapara zArIrika mala choDanepara, pakSase lekara pranikramaNa paryanta vyAkhyAna pravRttyantAdikome kevala kAyotsarga prAyazcitta hotA hai| aura thUkane aura pezAba Adike karane para kAyotsarga karanA prasiddha hI hai / ( ana dha./7/53 bhaassaa)| 6. tapa dha 13/5,4,26/61/6 evaM ( tavo pAyacchitta ) kassa hodi / tividiyassa jovaNabharatthassa balava tassa sattasahAyarasa kayAvarAhassa hodi| - jimakI indriyoM tIva hai, jo javAna hai, balavAn hai, aura sazakta hai, aise aparAdhI sAdhuko diyA jAtA hai / (cA sA /142/5 ) / bha. A /mU /262/506 piMDaM uvadhi sejAmavisodhiya jo khu bhaMjamANo hu / mUlaThThANaM patto bAlottiya No samaNabAlo / 262 / - udgagamAdi doSose yukta AhAra, upakaraNa, vasatikA inakA jo sAdha grahaNa karatA hai vaha mUlasthAnako prApta hotA hai| vaha ajJAnI hai, kevala nagna hai, na yati hai na gaNadhara / dha 13/5,426/12/2 mUla NAma pAyacchitta / eda kassa hodi| ava rimiya abarAhassa pAsatthosaNNa-kusIlasacchadAdiuvvadRTThiyassa hodi / -aparimita aparAdha karanevAlA jo sAdhu (rA. vA/8/22/10/622/ 5) / pAzvastha, avasanna, kuzIla, aura svacchanda Adi hokara kumArgameM sthita hai, use diyA jAtA hai / (cA sA./142/3): (ana. dha/7/55), ( AcArasAra/pR 63) / 9. anavasthApya parihAra cA. sA/144/4 pramAdAdanyamunisaMpandhinamRrSi chAtra gRhasthaM vA parapAkhaNDipratibaddhacetanAcetanadravyaM vA parastriyaM vA stenayatA munIta praharato vA'nyadapyevamAdi viruddhAcaritamAcarato nava dazapUrvadharasyApi trikasahananasya jitapariSahasya dRDhadharmiNo dhIrasya bhavabhItasya nijaguNAnupasthApanaM prAyazcittaM bhavati / dadinantaroktAndoSAnAcarata' paragaNopasthApanaM prAyazcittaM bhavati / -1, pramAdase anya muni sambandhI RSi, vidyArthI, gRhastha vA dUsare pAravaM DIke dvArA roke hue cetanAtmaka bA acetanAtmaka dravya, athavA parastrI Adiko curAnevAle, muniyoko mAranevAle, athavA aura bhI aise hI viruddha AcaraNa karanevAle, parantu nau vA dasa pUrvoke jAnakara, pahale tIna saMhananako dhAraNa karanevAle parISahoko jItanevAle, dharma meM dRDha rahanevAle, dhIra, vIra aura saMsArase DaranevAle muniyoke nijagaNAnupasthApana nAmakA prAyazcitta hotA hai| 2. jo abhimAnase uparokta doSo ko karate hai, unake paragaNAnupasthApanA prAyazcitta hotA hai| (AcAra sAra/pR. 64), (ana dha/9/56 bhaassaa)| de0 Age pAraMcikmeM dha/13 viruddha AcaraNa karanevAloko diyA jAtA hai| 10. pAraMcika parihAra bha A /m /1637/1483 titthayarapavayaNasude Airie gaNahare mahaDhoe / ede AsAda'to pAvai pAra ciya ThANa / 16 7 / tIrtha kara, ratnatraya, Agama, AcArya, gaNadhara, aura maharddhika munirAja inakI AsAdanA karanevAlA pAra cika nAmaka prAyazcitta ko prApta hotA hai / 1637 / - dha 13/54.26/63/1 edANi do vi pAyacchittANi NaridaviruddhAcaride AiriyANa Naya-dasapuvvahara Na hodi / - ye dono (anavasthA, tathA pAra cika) do prakAra ke prAyazcitta rAjAke viruddha AcaraNa karanepara (rA. vA/8/22/10/622/5) nau aura daza pUrvoko dhAraNa karanevAle AcArya karate hai| cA, sA /146/3 tIrthaMkaragaNadhragaNiprabacanasaghAdyAsAdanakAraksya narendra viruddhAcaritasya rAjAnamabhimatAmAtyAdInA dattadIkSasya nRpakulavanitAse vitasyaivamAdyanyairdoSaizca dharmadUSakasya pAra cike prAyazcitta bhvti| - jo muni, tIrthakara, gaNadhara, AcArya aura zAstra va saMdha AdikI jhUThI nindA karanevAle hai, bisdra AcaraNa karate hai, jinhone kisI rAjAko abhimata aise mantrI Adiko dIkSA dI hai, jinhone rAjakula kI striyokA sevana kiyA hai, athavA aise dha. 13/5,4.26/61/4 chedo NAma paaycchitt| edaM kassa hAdi / uvavAsA dikha massa ovabalassa oghasurassa gambiyassa kyAbarAhassa jainendra siddhAnta koza bhA0 3-21
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ prAyogika bandha proSadhopavAsa jaise--putra aadi| 2. uttaradhAtakIkhaNDa dvIpakA rakSaka deva-de. vya tr/4| priyakAriNI-bhagavAna mahAvIrakI mAtA-de0 tIrthakara/11 priyadarzana-1 mahoraga nAmA jAti vyantara devokA eka bheda-de0 mahoraga, 2. sumeru parvatakA aparanAma-de0 sumeru| 3 uttara dhAtakI khaNDa dvIpa rakSaka deva-de0 loka/4/2 / anya doSoke dvArA dharma me doSa lagAyA hai, aise muniyoke pAra cika prAyazcitta hotA hai / (AcArasAra/pR064). (ana. dha /7/56 bhaassaa)| 11. zraddhAna yA upasthApana ana. dha /7/57 gatvA sthitasya mithyAtvaM yaddIkSAgrahaNaM puna. / tacchUdvAnamiti khyAtamupasthApanamityapi / 571 - jo sAdhu samyagdarzanako choDakara mithyAtvameM ( mithyAmArgame ) praveza kara gayA hai| usako puna dIkSA rUpa yaha prAyazcitta diyA jAtA hai| isakA dUsarA nAma upasthApana hai| koI-koI mahAvatokA mUloccheda honepara puna / dIkSA deneko upasthApana kahate hai| 3. zUdrAdi chuneke avasara yogya prAyazcitta ArAdhanAsAra/2/70 kapAlI, cANDAla, rajasvalA strIko chUnepara sirapara kamaNDalase pAnIko dhAra DAle jo pairotaka A jaaye| upavAsa kare tathA mahAmantrakA jApa kre| prAyogika bandha-de0 bandha/1 / prAyogika zabda-de0 zabda / prAyogiko kriyA-de0 kriyA/2/4 / prAyogya labdhi-de0 labdhi/2 / / prAyopagamana cAritra-de0 sallekhanA/3 / prAyopagamana maraNa-de0 sallekhanA/3 / prArambha kriyA-de0 kriyA/312 / prAvacana-1. zrutajJAnakA apara nAma hai -de0 shrutjnyaan/I/2| 2. dha.13/5,5,50/280/11 pravacane prakRSTazabdakalApe bhava jJAnaM dravyazruta vA prAvacanaM nAma / -pravacana arthAta prakRSTa zabda kalApameM honevAlA jJAna yA dravya zruta prAvacana kahalAtA hai| prAviSkRta-basatikAkA eka doSa-de0 vstikaa| prAsAda-dha 14/5,6,62/36/3 pakkasailA sailA AvAsA pAsAdA NAma / -IToM aura pattharoke bane hue pattharabahula AvAsoko prAsAda kahate hai| prAsukamU. A./485 pagadA aso jahmA tahmAdo davvadAtti taM dava / paasugmidi| jisameM se ekendriya jIva nikala gaye hai vaha prAsuka priyAMmatra-eka rAjaputra thaa| (ma pu./74/234-240) yaha vardhamAna bhagavAnakA pUrvakA cauthA bhava hai-de0 vardhamAna / priyodbhava kriyA-de0 saskAra/2 | prItikara----1.ma.pu /sarga/zloka puNDarIkiNI nagarI ke rAjA priyasenakA putra thA (6/108) / svayaMprabhu munirAjase dIkSA le avadhijJAna va AkAzagamana vidyA prApta kI (8/110) / RSabha bhagavAnako jabaki ve bhoga bhUmija paryAyameM the (de0 RSabhanAtha) sambodhaneke lie bhogabhUmimeM jAkara apanA paricaya diyA (6/105) / tathA samyagdarzana grahaNa karAyA (6/148) / antameM kevalajJAna prApta kiyA (10/1) / 2 ma pu /76/zloka apanI pUrva kI zRgAlIkI paryAyameM rAtribhojana tyAgake phalase vartamAna bhavameM kuberadattaseThake putra hue (238-281) / bAlyakAla meM hI munirAjake pAsa zikSA prApta kI (244-248) / videzameM bhAiyoM dvArA dhokhA diyA jAnepara gurubhakta devoMne rakSA kI (241-384) / antameM dIkSA le mokSa prApta kiyA (387388) / 3 pa.pU./77/zloka ariMdama rAjAkA putra thA (65) / pitAke kITa bana jAnepara pitAkI AjJAnusAra usako (kITako) mArane gyaa| taba kITa viSTAmeM ghusa gayA (67) / taba muniyose prabodhako prApta ho dIkSA dhAraNa kI (70) / 4. naba graiveyakakA nava paTala va indraka-de0 svrg/5/3| prItikriyA-de0 sNskaar/2| pratya bhAva nyA.sa/mU /1/1/16/22 punarutpatti pretyabhAva' / marakara phira kisI zarIrameM janma leneko pretyabhAva kahate haiN| prama-dha./14/4,2,8.6/284/1 priyatvaM prem|-priytaakaa nAma prema hai| * anya sambandhita viSaya 1. prema sambandhI viSaya 2. premapratyaya bandha kAraNake rUpame 3.prema va kaSAyAdi pratyayoMke rUpameM / -de0 vaatsty| -de0 bNdh/5|| --de0 prtyy/1| gha.6/3,41/87/5 pagadA osaridA AsavA jamhA ta pAsu, athavA jaM Nikhajja taM paasua| ki / NANadaMsaNa-carittAdi / jisase Asrava dUra ho gaye hai usakA nAma (vaha jIva) prAsuka hai, athavA jo niravadya hai usakA nAma prAsuka hai / vaha jJAnadarzana va cAritrAdika hI ho sakate hai| ni.sA./tA vR/63 haritakAyAtmakamUkSmaprANisacArAgocaraM prAsukamityabhihitam / haritakAyamaya sUkSma prANiyoM ke saMcArako agocara vaha prAsuka (anna) aisA (zAstrame) kahA hai| * jalAdi prAtuka karanekI vidhi-de. jalagAlana / * vanaspati Adiko prAsuka karane kI vidhi-de0 scitt| * bihArake lie prAsuka mArga-de0 bihaar/1|| prAsthala-bharata kSetra uttara Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / priya-1 ka pA./1/1,13-14/6216/272/6 svaruciviSayIkRta vastu priya, yathA putrAdi / jo vastu apaneko ruce use priya kahate hai| preraka nimitta-de0 nimitt/1|| preSya prayoga-sasi /31/366/10 eva kurviti niyAga. preSya prayoga 1= aisA karo isa prakAra kAma meM lagAnA preSyaprayoga hai| rAvA./7/31/2/556/4 paricchinnadezAbahi svayamagatvA anyamapya nIyavyaprayogeNa vAbhipretavyApArasAdhana preSyaprayoga / svIkRta maryAdAse bAhara svaya na jAkara aura dUsareko na bulAkara bhI naukarave dvArA iSTa vyApAra siddha karanA preSya prayoga hai / (cA sA./16/1) prokSaNa vidhi-pratiSThAke samaya pratimAkI prokSaNa vidhi-de0 pratiSThA vidhAna / proSadhopavAsa-parvake diname cAro prakAra ke AhArakA tyAga karake dharma dhyAna dina vyatIta karanA prauSadhopavAsa kahalAtA hai, usa dina Arambha karane kA tyAga hotA hai| eka dinameM bhojanakI do velA mAnI jAtI hai| pahale dina eka velA, dUsare dina dono velA aura jainendra siddhAnta koza
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ proSadhopavAsa tIsare dina puna eka velA, isa prakAra cAra belAmeM bhojanakA tyAga hone ke kAraNa upavAsako caturbhata beleko bhakta Adi kahate hai| vrata pratimA proSadhISavAsa sAtivAra hotA hai, aura proSadhopavAsa pratimA meM niraticAra / 1. bheda va lakSaNa 1. upavAsa sAmAnyakA lakSaNa 1. nizcaya kA.a./mU / 436 uvasamaNo akkhANaM unavAso vaNNidosamAseNa / jamhA bhujatA vi ya jididiyA hoti ubavAsA / 4361 - tIrthaMkara, gaNadhara Adi yuninhone upazamanako upavAsa kahA hai. isalie puruSa bhojana karate hue bhI upavAsI hai| ya anadha / 7/12 svArthAdupetya zuddhAtmanyakSANA basanAllayAt / upavAsosanasvAyattrAdyapeyami gam 12 pUrvaka va dhAtuse upanAma banatA hai arthAta upasargakA artha upeya haTa tathA vasU dhAtukA artha nivAsa karanA yA lIna honA hotA hai / ataeva indriyoMke apaneapane viSayase haTakara zuddhAtma svarUpameM lIna honekA nAma upavAsa hai| isa 2. vyavahAra sa.si./7/21/369/3 zabdAdigrahaNa prati nivRtotsukyAni paJcApIndri yANyupetya tasmin vasantItyupavAsa / caturvidhAhAraparityAga itpartha pA~ca indriyoM ke samvAdi viSayoM se haTakara usameM nivAsa karanA upavAsa hai / arthAt caturvidha AhArakA tyAga karanA upavAsa hai| (rA.mA./0/21/8/14/ sA./ 0/10) / 2. upavAsake bheda ma.pra. 280 uttama mama jahAM tividdhaM posaNA vihArAmuTThi - tIna prakArakA proSadha vidhAna kahA gayA hai-uttama, madhyama, jaghanya | ana dha / 7 /14 upavAso baro madhyo jaghanyazca tridhApi sa kAryo virale. virakta puruSokA uttama, madhyama va jaghanyame se kauna sA bhI upavAsa pracura pAtakokI bhI zIghra nirjarA kara sakatA hai| * akSayanidhi Adi aneka prakArake vrata 30 mata 19 3. proSadhopavAsakA lakSaNa ...// 101 caturAhAravisarjanamA proSadha kRti sa proSadhopavAso yadupoSyArambhamAcarati / 106 / cAra prakArake AhArakA tyAga karanA upavAsa hai| eka bAra bhojana karanA proSadha hai| jo dhAraNe pAraneke dina proSadhasahita gRhAra bhAdiko choDakara upavAsa karake AraMbha karatA hai, vaha proSadhopavAsa hai| sa.si./7/21/61/2 mA proSadhe upavAsaH proSadhopavAsa. / = proSadhakA artha parva hai / parva ke dinameM jo upavAsa kiyA jAtA hai hame pravAsa kahate hai ( vA 10/21/1648/6). (sA. dha. / 5 / 34) / kA.a./mU./330-251 hA viNaNa hI sagga-gaMdhAdI jo parihavI pANI beragnAbhramaNa kiyaa| do pisa uvavAsa eya bhattaNitriyaDI / jo kuNadi evamAI tassa vaya posaha vidiyaM / 356 | = jo zrAvaka sadA dono parvome snAna, vilepana, bhUSaNa, strI samarga gaMdha, dhUpa, dIpAdikA rupAna karatA hai| vairAgyarUpI bhUSaNabhUSita hokara upavAsa yA eka bAra bhojana, vA nirvikRti bhajana karatA hai| usake prASadhopavAsa nAmakA zikSAvata hotA hai 1358-3561 163 - 4. proSadhopavAsa sAmAnyakA svarUpa // 16-10 paryayamyA kSArAvya proSadhopayAsastu / caturabhyavahAryANAM pratyAkhyAna sadecchAbhi / 16 / paJcAnA pApAnAmalaMkriyArambhagandhapuSpANAm / snAnAJjananasyAnAmupavAse parihati kuryAta |10| dharmAmRtaM sasRSNa pravaNAbhyA pitu pAyAyAt jJAnadhyAnapa vA bhavasandA 118 cardazI tathA amI dina sadAvata vidhAnakI icchAse cAra taraha ke bhojanake tyAga karaneko pravAsa jAnanA cAhie / 16 upavAsa ke dina pA~co pApokA zRGgAra, Arambha, gandha, puSpa, snAna, aJjana tathA nazya (sUghane yogya) vastuJjakA vyAga kare 10 (su.A./213) upavAsa ke dina Alasya rahita ho kAnose atizaya utkaMThita hotA huA dharma rUpI amRtako poyeM tathA dUsaroMko pilAne athavA jJAna-dhyAnametatpara hone khA.sa./6/915-160) / 1 1. bheda va lakSaNa sasi /0/21/362/4 svazarIrasaskArakAraNasnAnagandhamAnyAbharaNAdivirahita zucAvakAze sAdhunivAse caityAlaye svaprASadhopavAsagRhe yA dharmakA pravaNAvacintanavihitAn karaNaH sannupavasejhirArambha zrAvaka. 1 = proSadhopavAsI zrAvakako apane zarIra ke saskAra ke kAraNa, snAna, gandha, mAlA aura AbharaNAdikA tyAga karake kisI pavitra sthAnameM vaizyAlaya me yA apane proSadhopayAsake lie niyata kiye gaye gharameM dharma kathA sunane-sunAne aura cintavana karaneme manako lagAkara upavAsa karanA cAhie aura saba prakArakA Arambha choDa denA caahie| ( rA vA / 7 / 21/26/546/35), (kA a / 358) | 6/204 cayaM ca kartavyaM dhAraNAvi dinakrama parayoSitakA prAzvAtmakataprake 12041 - dhAraNAke dina se lekara pAraNAke dina taka, tIna dina use brahmacarma pAlanA caahie| yaha dhyAna meM rakhanA caahie| vratI zrAvakake lie parastrIkA niSedha to pahale hI kara cuke haiM, yahA~ to dharmapatnI dhyAnakI bAta batAyI jA rahI hai| vrata vidhAna sagraha / pR. 22 para udhRta prAta sAmAyika sata tAtkAlika kriyaam| dhItAmbaradharo dhImAn jinadhyAnaparAyaNam // 1 // mahAbhiSekamabhutyai jinAgAre vratAnvitai / kartavyaM saha saMghena mahApUjAdikotsavam |2| tato svagRhamAgatya dAnaM dadyAt munIzine / nirdoSa prAzu zuddha madhuraM tRSTikAraNa 3 pratyAkhyAno bhUtvA rAto gayA jinAlaya priparI kAryAktijinA layam |4| vivekI, vratI zrAvaka prAta kAla brAhma muhUrta meM uThakara sAmAyika kare, aura bAda meM zauca Adi se nivRtta hokara zuddha sApha vastra dhAraNa kara zrIjinendra devake dhyAname tatpara rahe |1| zrI mandirajImeM jAkara sabako Azcarya kare aisA mahAbhiSeka kareM, phira apane saMghake sAtha samAroha pUrvaka mahA pUjana kare 2] yata vidhAna sa. pU. 27 para uddhRta / pazcAta apane ghara Akara muniyoko nirdoSa prAmuka, zuddha, madhura aura sRSTi karanevAlA AhAra dekara zeSa bace hue AhAra sAmagrI ko apane kuTumbake sAtha sAnanda svayaM AhAra kare |3 | phira mandirajI me jAkara pradakSiNA deve aura vrata vidhAna meM kahe gaye mantrokA jApya kare |4| 5. uttama, madhyama va jaghanya proSadhopavAsakA svarUpa pu. si. u. / 152-156 muktasamastArambha proSadhadina pUrva vAsarasyAoM 1 upavAsaM gRhNIyAnmamatvamapahAya dehAdI / 152 // zritvA viviktavasati samastasAva vayogamAnIya sarvendriyArthaM virata kAyamanovacana I jainendra siddhAnta koza miti 25 dharmadhyAnAzako vAsaramativAhAvihita saandhyvidhi| zucisaMstare triyAmAM gamayetsvAdhyAyajitanidraH 1644 prAta prorathAya tataH kRkhA sAkAlika kriyAkalpa nirvartayedyathoktaM jinapUjAM prAzukaivye 125 uktena tato vidhinA nakhA
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ proSadhopavAsa 2. proSadhopavAsa va upavAsa nirdeza divasa dvitIyarAtri c| ativAhayetprayatnAdarddha ca tRtIyadivasasya 1156 / upavAsase pUrva dina madhyAhnako samasta Arambhase mukta hokara, zarIrAdikameM mamatvako tyAgakara upavAsako aMgIkAra kara / 152 // pazcAta samasta sAvadya kriyAkA tyAgakara ekAnta sthAnako prApta hove / ora sampUrNa indriya viSayose virakta ho triguptime sthita hove / yadi kucha ceSTA karanI ho to pramANAnukUla kSetrame dharmarUpa hI kre / 153 / kara lI gayI hai prAta kAla aura sandhyAkAlIna sAmAyikAdi kriyA jisame aise dinako dharmadhyAnameM AsaktatApUrvaka bitA kara, paThana-pAThanase nidrAko jItatA huA pavitra sathAre para rAtriko bitAve / 154 // taduparAnta prAta ko uThakara tAtkAlika kriyAose nivRtta ho prAsuka dravyose jina bhagavAn kI pUjA kare / 15 / isake pazcAt pUrvokta vidhise usa dina aura rAtriko prApta hoke tIsare dinake Adheko bhI atizaya yatnAcAra pUrvaka vyatIta karai / 156 / cAhie / 260 jarUrI kAryako samajhakara sAvadha rahita yadi apane gharU Arambhako karanA cAhe, to use bhI kara sakatA hai, kintu zeSa vidhAna pUrvake samAna hai / 260-261 // 3, jaghanya-jo aSTamI Adi parva ke dina AcAmla nirvikRti, eka sthAna athavA ekabhaktako karatA hai, use jaghanya proSadhopavAsa samajhanA / 262 / - ( guNa. shraa| 170-174), (kA a/mU /373-374 ); (sA. dha /5/34-36), (ana. dha /7/15), (cA. pA /TI./25/45/16) / 6. proSadhopacAsa pratimAkA lakSaNa ra ka zrA./140 parva dineSu caturba pi mAse mAse svazatti manigRhya / proSadhaniyamavidhAyI praNidhipara proSadhAnazana. 140 / --jo mahIne mahIne cAro hI parvomeM ( do aSTamI aura caturdazIke dinome) apanI zaktiko na chipAkara zubha dhyAname tatpara hotA huA yadi antameM proSadhapUrvaka upavAsa karatA hai vaha cauthI proSadhopavAsa pratimAkA dhArI hai / 1401 (cA sA /37/4) (dra sa /45/165) / vasu. zrA./281-262 sattami-terasi divasammi ati hijnnbhoynnaavsaannmmi| bhottUNa bhaMjaNijjaM tatya vi kAuNa muhasudvi 28za pakvAliUNa vayaNaM kara-caraNe NiyamiUNa tatthetra / pacchA jiNidabhavaNa gaMtUNa jiNaM NamasittA 1282 / gurupurao kidiyammaM vadaNapubvaM kameNa kAUNa / gurusakkhiyamubavAsa gahiUNa cauThivahaM vihiNA 1283 / baaynn-khaannupehnn-sivrkhaavnn-citgovogehi| NeUNa divasasesaM avagaNyi vadaNaM kiccA / 284 / rayaNi samayamhi ThiccA kAusaggeNa nniyysttiie| paDilehiUNa bhUmi appapamANeNa sathAraM / 285 / dAUNa kici ranti saiUNa jiNAlae Niyadhare vaa| ahavA sayala ratti kAusaggeNa NeUNa / 286 / paccUse udiThattA baMdaNavihiNA jiNaM nnmNsitaa| taha davva-bhAva pujja Niya-suya sAhUNa kAUNa / 287 uttavihANeNa tahA diyaha ratti puNo vi gamiUNa / pAraNa divasammi puNo pUrya kAUNa puva va 288 ga tUNa Niyayageha atihivibhAga ca tattha kAUNa / jo bhujai tassa phuDa posaha vihi uttama hoi|286| jaha ukkassaM taha majjhima vi poshvihaannmucitttth| Navara viseso salila chaDittA vajjae sesaM / 260 muNiUNa gurubakajjaM sAvajjavivajjiya NiyAraMbha / jai kuNai taM pi kujjA sesa puvaM va NAyavva / 261 / Aya bila NivvayaDI eyaTThANa ca eya bhattaM vaa| jaM kIrai ta Neya jahaNNayaM posahavihANa / 2921 - 1. uttama-saptamI aura trayodazIke dina atithijanake bhojanake antameM svaya bhojya vastukA bhojana kara aura vahI para mukhazuddhiko karake, maeNhako aura hAtha-pA~vako dhokara vahA~ hI upavAsa sambandhI niyamako karake pazcAta jinendra bhavana jAvara aura jina bhagavAnko namaskAra karake, guruke sAmane bandanA pUrvaka kramase kRtirma karake, gurukI sAkSIse vidhipUrvaka cAro prakArake AhArake tyAga rUpa upavAsako grahaNa kara zAstra-vAcana, dharmakathA-zravaNa-zrAvaNa, anuprekSA cintana, paThana-pAThanAdike upayoga dvArA divasa vyatIta karake, tathA aparAhnika vandanA karake, rAtrike samaya apanI zaktike anusAra kAyotsarga se sthita hokara, bhUmikA pratilekhana karake aura apane zarIrake pramANa bistara lagAkara rAtrime kucha samaya taka jinAlayameM athavA apane gharameM sokara, athavA sArI rAtri kAyotsargase bitAkara prAta kAla uThakara vandanA vidhise jina bhagavAnko namaskAra kara tathA deva-zAstra aura gurukI dravya vA bhAva pUjana karake pUrvokta vidhAnase usI prakAra sArA dina aura sArI rAtriko bhI bitAkara pAraNAke dina arthAta navamI yA pUrNa mAsIko puna' pUrSa ke samAna pUjana karaneke pazcAt apane ghara jAkara aura vahA~ atithiko dAna dekara jo bhojana karatA hai, use nizcayase uttama proSadhopavAsa hotA hai / 281281 / 2 madhyama-jisa prakAra utkRSTa proSadhopavAsa vidhAna kahA gayA hai, usI prakArase madhyama bhI jAnanA caahie| vizeSatA yaha hai ki jalako choDakara zeSa tIno prakArake AhArakA tyAga karanA 7. ekamaktakA lakSaNa mu A./35 udayatyamaNe kAle NAlItiyabajjiyamhi majjhamhi / ekamhi dua tiye vA muhuttakAleya bhatta tu / 35 // = sUrya ke udaya aura astakAlakI tIna ghaDI choDakara, vA madhyAhna kAlame eka muhUrta, do muhUrta, tIna muhUrta kAlameM eka bAra bhojana karanA vaha ekabhakta mUla guNa hai|35 . caturthabhakta Adike lakSaNa ha. pu /34/125 vidhInAmiha sarveSAmevA hi ca prdrshnaa| ekazcaturthakAbhirakhyo dvau paSTha tu trayo'STama' / dazamAdyAstathA vedyA. SaNmAsyatopavAsakA. / 12 / - upavAsa vidhime caturthaka zabdase eka upavAsa, SaSTha zabdase belA, aura aSTa zabda se telA liyA gayA hai, tathA isI prakAra Age dazama zabdase cauDA Adi chaha mAsa paryanta upavAsa samajhane caahie| (bha. A /bhASA./206/425 ) / mU. A./bhASA /348 eka dinameM do bhojana velA rahI hai| (eka velA dhAraNake dinakI. do velA upavAsake dinakI aura eka belA pAraNake dinakI, isa prakAra ) cAra bhojana velAkA tyAga caturtha bhakta athavA upavAsa kahalAtA hai| chaha velAke bhojanakA tyAga SaSTa bhakta athavA belA (2 upavAsa) kahalAtA hai| isI prakAra Age bhI cAra-pA~ca Adi dinoMse lekara chaha upavAsa paryanta upavAsoke nAma jAnane caahie| bratavidhAna saM 1pR 26 mAtra eka bAra parosA huA bhojana santoSa pUrvaka khAnA ekalaThAnA kahalAtA hai| 2.proSadhopavAsa va upavAsa nirdeza 1.proSadhopavAsake pA~ca aticAra ta. sU./7/34 apratyavekSitApramArjitotsargAdAnasaMstaropakramaNAnAdarasmRtyanupasthAnAni 1281 -apratyavekSita apramArjita bhUmimeM utsarga, apratyavekSita apramArjita vastukA AdAna, apratyavekSita apramArjita saMstarakA upakramaNa, anAdara aura smRtikA anupasthAna ye proSadhopavAsa bratake pA~ca aticAra hai| (ra. ka. shraa./110)| 1.proSadhopavAsa va upavAsa sAmAnyameM antara ra.ka. zrA./101 caturAhAravisarjanamupavAsa proSadha skRdbhuktiH| sa proSadhopavAso yedupoSyArambhamAcarati / 106 / - cAro prakArake AhArakA tyAga karanA upavAsa hai / aura eka bAra bhojana karanA proSadha hai| jainendra siddhAnta koza
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ proSadhopavAsa 2. proSadhopavAsa va upavAsa nirdeza tathA jo ekAzana aura dUsare dina upavAsa karake pAraNAke dina ekAzana karatA hai, vaha proSadhopavAsa kahA jAtA hai / 106 / 3. proSadhopavAda va proSadha pratimAoM meM antara cA,sA/37/4 proSadhopavAsa mAse caturvapi parva dineSu svakIyA zaktimanigRhya proSadhaniyama manyamAno bhavatIti vratikasya yadukta zIla proSadhopavAsastadasya vratamiti / - proSadhopavAsa pratyeka mahIneke cAroM pauMme apanI zaktiko na chipAkara tathA proSadhake saba niyamoko mAnakara karanA caahie| vratI zrAvakake jo proSadhopavAsa zIla rUpase rahatA thA vahI proSadhopavAsa isa cauthI pratimAvAleke bata rUpase rahatA hai| lA. saM./7/12-13 astyatrApi samAdhAnaM veditavyaM taduktavat / sAticAra ca tatra syAdatrAticAravarjitam // 12 // dvAdazavatamadhye'pi vidyate proSadhaM vratam / tadevAtra samArakhyAna vizeSastu vivakSita / 13 / -vrata pratimAmeM bhI proSadhopavAsa kahA hai tathA yahA~ para cauthI pratimA meM bhI proSadhopavAsa vrata batalAyA hai isakA samAdhAna vahI hai ki vrata pratimAmeM aticAra sahita pAlana kiyA jAtA hai| tathA yahA~ para cauthI pratimAmeM vahI proSadhopavAsa vrata aticAra rahita pAlana kiyA jAtA hai| tathA vrata pratimA vAlA zrAvaka kabhI proSadhopavAsa karatA thA tathA kabhI kAraNavaza nahI bhI karatA thA parantu caturtha pratimA vAlA niyamase proSadhopavAsa karatA hai yadi nahIM karatA to usakI caturtha pratimAko hAni hai| yahI ina donome antara hai / 13 / / vasu. zrA/TI./378/277/4 proSadhapratimAdhArI aSTamyAM caturdazyA ca proSadhopavAsamajhIkarotItyartha / vrate tu proSadhopavAsasya niyamo naastiiti| proSadha pratimAdhArI aSTamI aura caturdazIkA upavAsa niyamase karatA hai aura vrata pratimAmeM jo proSadhopavAsa vrata batalAyA hai usameM niyama nahI hai| 1. upavAsa apanI zaktike anusAra karanA cAhie dha. 13/5,4,26/56/12 pittappakoveNa uvavAsa akkhayehi addhAhareNa upavAsAdo ahiyaparissame hi / / - jo pittake prakopavaza upavAsa karane meM asamartha hai, jinhe AdhA AhArakI apekSA upavAsa karane meM adhika thakAna hotI hai unhe yaha avamaudarya tapa karanA caahie| cA. pA/TI /25/45/16 tadapi trividhaM proSadhopavAsa bhavati yathA kartavyam / = vaha proSadhopavAsa bhI uttama, madhyama va jaghanyake bhedase tona prakAra kA hai| uname se koI bhI yathAzakti karanA caahie| sA. dha./2/35 upavAsAkSamai kAryo'nupavAsastadakSamai / AcAmlanivikRtyAdi, zaktyA hi zreyase tapa / 35 // -- upavAsa karane meM asamartha zrAvakoke dvArA jalako choDakara cAro prakArake AhArakA tyAga kiyA jAnA cAhie, aura upavAsa karaneme asamartha zrAvakoke dvArA AcAmla tathA nivikRti Adi rUpa AhAra kiyA jAnA cAhie, kyoki zaktike anusAra kiyA gayA tapa kalyANa ke lie hotA hai / 3 // * upavAsa sAdhuko bhI karanA cAhie-de0 sayata/3 / * vrata bhaMga karanekA niSedha-de0 vrt/1|| * upavAsameM phalecchAkA niSeva-de0 anazana/1 / 5. adhikase adhika upavAsoMkI sImA gha. 6/4,1,22/87-86/5 jo ekkovavAsa kAUNaM pAriya do uvavAse kare di. puNaravi pAriya tiNi ubavAse kredi| evameguttaravaDDhIe jAva jIvidataM tiguttigutto hodUNa ubavAse kreto ugguggatako nnaam| eva sate chammAse hito baDDhiyA upavAsA hoti / tado Neda ghaDadi tti / Na esa doso, ghAdAuANaM muNINaM chammAsozvAsaNiyamabhuvagamAdo, NAppAdAuANaM, tesimakAle maraNAbhAvo / aghAdAuA vi chammAsovavAsA ceva hoti, taduvari sakilesuppattodo tti utte hodu NAma eso Niyamo sasa kilesANaM sovakkamAuApa ca, Na sakleisavirahida NiruvakkammAuANa tavobaleNuppaNNaviriyaMtarAiyakkhaovasamANaM tavvaleNeva madIkasAyAdAvedaNIodayANAmesa Niyamo, tattha tbirohaado| tavobaleNa erisI sattI mahANammupajja di tti kadha nnvvde| edamhAdo ceva suttaado| kudo| chammAse hito upari ubavAsAbhAve ugguggtvaannuvvttiido| jo eka upavAsako karake pAraNA kara do upavAsa karatA hai, pazcAta phira pAraNA kara tIna upavAsa karatA hai| isa prakAra eka adhika vRddhike sAtha jIvana paryanta tIna guptiyose rakSita hokara upavAsa karanevAlA ugrogratapa RdvikA dhAraka hai / prazna - aisA honepara chaha mAsase adhika upavAsa ho jAte hai| isa kAraNa yaha ghaTita nahIM hotA ? uttara-yaha koI doSa nahI hai, kyo ki, ghAtAyuSka muniyoke chaha mAsoke upavAsakA niyama svIkAra kiyA hai, aghAtAyuSka muniyoke nahIM, kyoki, unakA akAlameM maraNa nahIM hotaa| prazna-aghAtAyuSka bhI chaha mAsa taka upavAsa karanevAle hI hote hai, kyoki, isake Age samlezabhAva utpanna ho jAtA hai ! uttara-isake uttara meM kahate hai ki sakleza sahita aura sopakamAyuSka muniyoke lie yaha niyama bhale hI ho, kintu saklezabhAvase rahita nirupakramAyuSka aura tapake balase utpanna hue voryAntarAyake kSayopazamase sayukta tathA usake balase hI asAtA vedanIyake udayako manda kara cukanevAle sAdhuoke lie yaha niyama nahIM hai, kyoki unameM isakA virodha hai| prazna-tapake balase aisI zakti kisI mahAjanake utpanna hotI hai, yaha kaise jAnA jAtA hai| uttara-isI sUtrase hI yaha jAnA jAtA hai, kyo ki chaha mAsase Upara upavAsakA abhAva mAnanepara ugrogra tapa bana nahIM sktaa| gha 13/5,4,26/55/1 tattha cauttha- cha TThama-dasama-duvAlasapakrava-mAsauna-ayaNa-sa baccharesu esaNaparicAo aNesaNaM NAma tavI / -cauthe, chaThe, AThave, dasave aura bArahave eSaNakA grahaNa karanA tathA eka pakSa, eka mAsa, eka Rtu, eka ayana athavA eka varSa taka eSaNakA tyAga karanA aneSaNa nAmakA tapa hai| ma pu/10/28-26 kA bhAvArtha-AdinAtha bhagavAna ne chaha mahInekA anazana lekara samAdhi dhAraNa kii| usake pazcAt chaha mAha paryanta antarAya hotA rhaa| isa prakAra RSabhadevane 1 varSakA utkRSTa tapa kiyaa| ma pu/36/106 guroranumate'dhItI dadhadekavihAritAm / pratimAyogamAvarSam Atasthe kila sa vRta / 106 / = gurukI AjJAmeM rahakara zAstro kA adhyayana karane me kuzala tathA eka vihArIpana dhAraNa karanevAle jitendriya bAhubalIne eka varSa taka pratimA yoga dhAraNa kiyA 1106 / (eka Sa pazcAt upavAsa samApta honepara bharatane stuti kI taba ho kevalajJAna pragaTa hA gyaa)| (ma. pu/36/18)| 6. upavAsa karane kA kAraNa va prayojana pu.si u /151 sAmAyikasaskAra pratidinamAropita sthirIkartum / pakSAIyo yArapi kartavyo'vazyamupavAsa / 1514 - pratidina aMgIkAra kiye hue sAmAyika rUpa saskArako sthira karaneke lie pakSoke arva bhAga-aSTamI caturdazI ke dina upavAsa avazya hI karanA caahie|151 7. upavAsakA phala va mahimA pu.si u/157-160 iti ya SoDazAyAmAn gamayati parimuktasakalasAvadya / tasya tadAnI niyata pUrNa mahisAvata bhavati / 157 / bhogo jainendra siddhAnta koza
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ proSadhopavAsa bhogato. myAvara hiMsA bhavevilAmImA bhogopabhogavirA vati na lezo'pi hiMsAyA |138 / vAggupternAstyanRtaM na samastAdAnavirahata. steym| nAmajhAmaithunaruca, saho nAge'pyarthasya 156 itthamayocitahi prayAti mahAmatitvamupacArAt udayati caritramohe sabhate tu na saMyamasthAna 1960 jo jIma isa prakAra sampUrNa pAca kriyAose parimukta hokara 16 pahara gamAtA hai, usake itane samaya taka nizcaya pUrvaka sampUrNa ahisA vrata hotA hai | 150 bhogopabhoga hetu se sthAvara jIvokI hisA hotI hai, kintu upavAsadhArI puruSake bhogopabhogake nimittase jarA bhI hiMsA nahIM hotI hai 158 honese jhUTha vacana nahIM hai, maithuna, avasAyAna aura zarIra meM mamatvakA abhAva honese kramaza. abrahma corI va parigrahakA abhAva hai / 156 | upavAsa meM pUrNa ahisA vratako pAlanA honeke atirikta avazeSa cAroM vrata bhI svayameva palate hai / isa prakAra sampUrNa hiMsA se rahita va proSadhopavAsa karanevAlA puruSa upacArase mahAvratIpaneko prApta hotA hai / antara kevala itanA raha jAtA hai ki cAritramohake udaya rUpa honeke kAraNa saMyama sthAnako prA nahI karatA hai| ma vidhAna saM/pR. 24 para usa anekapuNyasaMtAnakAraNaM svanibandhanam / pApadhataM ca kramAdetat vrataM muktivazIkaram | 1| yo vidhatte vrataM sArametatsarva sukhaavhm| prApya SoDazamaM nAkaM sa gacchet kramaza. zivam |2| vrata aneka puNyako santAnakA kAraNa hai, svargakA kAraNa hai, susArake samasta pApoM kA nAza karanevAlA hai | 1| jo mahAnubhAva sarva khorapAyaka zreSTha mata dhAraNa karate haiM, ve solahave svarga sukhako anubhava kara anukramase avinAzI mokSa sukhako prApta karate haiM |2| upavAsa bhI kathaMcit sAvadha hai - de0 sAvadya / 3. upavAsameM udyApanakA sthAna 1. upavAsa ke pazcAt udyApana karanekA niyama dharma parIkSA /20/22 upavAsako vidhi pUrvaka pUrA karanepara phalakI chA karanevAloMko udyApana bhI avazya karanA cAhie |22| sA. dha. /2/78 pazcamyAdividhi kRSNA, zivAntAbhyudayapradam / udyota yedyathApani praramana mokSa paryanta indra cakrama Adi padoMko prApta karAnevAle paMcamI puSpAMjalI mukAvalI tathA ratnatraya Adika mata vidhAnako karake Arthika zaktike anusAra udyApana karanA cAhie, kyoMki naimittika kriyAoMke karaneme mana adhika utsAhako prApta hotA hai| vidhAnasaMgraha 23 para sampUrNe hyanukartavyaM svazasvI budhe sarvathA nyAratyAdimatodyApanasadvidhau prata maryAdA pUrNa ho jAnepara sva zaktike anusAra udyApana kare, yadi udyApanakI zakti na hove to vratakA jo vidhAna hai usase dUne vrata kare / 2. udyApana na ho to dugune upavAsa kare " - - " dharma parIkSA /20/23 yadi kisIkI vidhi pUrvaka udyApana karanekI sAmarthya na ho to dviguNa (dugune kAla taka dugune upavAsa) vidhi karanI cAhie kyoki yadi isa prakAra nahIM kiyA jAye to prata vidhi kaise pUrNa ho / ( vrata vidhAna saM./ pR. 23 para udadhRta) / 166 3. udyApana vidhi vidhAnasaMgraha 23 parata kartavyaM jinAgAre mhaabhissekmdbhutm| sarvazcatuvidhai sArdhaM mahApUjAvikotsava 1 candrabhRGgAtikAdaya dharmoskaraNAnyeva deya bhaktyA svAtita |2| pustakAdimahAdAnaM bhaktyA deyaM vRSAkara mahotsava vidheya 1 4. upavAsa ke dina dhAvakake kartavya akartavya suvAdyagItAdinane || caturvidhAya saghAyAhAradAnAdikaM mudA / Amantrya paramabhaktyA deyaM sammAnapUrvakam |4| prabhAvanA jinendrANAM gAsanaM caityadhAmani / kurvantu yathAzaktyA stoka codyApana mudA 151 = khUba U~ce-U~ce vizAla jina mandira banavAye aura unameM bar3e samAroha pUrvaka pratiSThA karAkara jina pratimA virAjamAna kare / pazcAt catu prakAra saMgha ke sAtha prabhAvanA pUrvaka mahAbhiSeka kara mahApUjA kare |1| pazcAt ghaNTA, jhAlara, camara, chatra, sihAsana, candovA, bhArI, bhRMgArI, AratI Adi aneka prakAra dharmopakaraNa zaktike anusAra bhaktipUrvaka deve [2] AcArya bAdi mahApuruyoMko dharmabuddhi tathA jJAnavRddhi hetu zAstra pradAna kre| aura uttamottama bAje, gIta aura nRtya Adike atyanta Ayojanase mandirameM mahAt utsava kare || caturvidha saMghako viziSTa sammAna ke sAtha bhakti pUrvaka bulAkara atyanta pramodase AhArAdika catu prakAra dAna deve |4| bhagavAn jinendrake zAsanakA mAhAtmya pragaTa kara khUba prabhAvanA kre| isa prakAra apanI zaktike anusAra udyApanakA vrata visarjana kare |5| 4. upavAsa ke dina zrAvakake kartavya akartavya 1. nizcaya upavAsa hI vAstavameM upavAsa hai dha. 13/5,4,26/55/3 Na ca cautriha AhArapariccAgo ceva aNesaNaM, rAgAdIhi saha tapAsa asaNAvagamAda atra zloka:aprevRttasya doSebhyassahavAso guNai. saha / upavAsassa vijJeyo na zarIravizoSaNam |6| para isakA yaha artha nahIM ki cAroM prakArake AhArakA syAga hI aNeSaNa kahalAtA hai| kyoMki rAgAdike tyAgake sAtha hI una cAroMke tyAgako aneSaNa svIkAra kiyA hai| isa viSayameM eka zloka hai - upavAsa meM pravRtti nahIM karanevAle jIvako aneka doSa prApta hote hai aura upavAsa karanevAleko aneka guNa, aisA yahA~ jAnanA caahie| zarIra ke zoSaNako upavAsa nahIM kahate / de0 proSadhopayAsa 1/1 indriya viSayoMse haTakara AtmasvarUpameM tIna honekA nAma upavAsa hai | ) 2. upavAsa ke dina Arambha kare to upavAsa nahIM baMdhana hotA hai kA.A./mU./378 uvavAsa kuvaM to AraMbha jo karedi mohaado| so jiya dehaM sosadi Na-bhAie kammalesaM pi 375 // jo upavAsa karate hue mohavaza Arambha karatA hai vaha apane zarIrako sukhAtA hai usake zamAtra bhI kamakI nirjarA nahIM hotI // 17 // vidhanasaMgraha 20 para upaviSavArambhasyAgo yatra vidhIyate / upavAsa' sa vijJeyo zeSaM laDUbanaM viduH kaSAya, viSaya aura ArambhakA jahA~ saMkalpa pUrvaka tyAga kiyA jAtA hai, vahA~ upavAsa jAnanA caahie| zeSa arthAt bhojanakA tyAga mAtra laMghana hai| 3. upavAsake dina snAnAdi karanekA niSedha indranandi saMhitA / 14 pavvadiNeNa vayesu viNa daMtakaTThaNa acamaMtapaM / Na hANaMjaNaNassANaM parihArA tassa saNNeo | 14 | parva aura atake dino meM snAna, aMjana, nasya, Acamana aura tarpaNakA tyAga samajhanA cAhie | 14 | de. proSadhopavAsa/ 1/4 ( upavAsa ke dina snAna, mAlA AdikA tyAga karanA cAhie ) / 4. upavAsake dina dhAvakale kartavya 12. gRhastha ko chor3akara mandira agA nirjana prasatikA meM jAkara nirantara dharmadhyAnameM samaya vyatIta karanA caahie| jainendra siddhAnta koza
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ proSThila 5. sAmAyikAdi kare to pUjA karanA Avazyaka nahIM lA. saM./6/202 yadA sA kriyate pUjA na doSo'sti tadApi vai / na kriyate sA tadApyatra doSo nAstIha kazcana / 202 = proSadhopavAsake dina bhagavAda aransadevakI pUjA kare to bhI koI doSa nahIM hai| yadi usa dina baha pUjA na kare ( arthAt sAmAyikAdi sAmyabhAva rUpa kriyAmeM bitAve ) to bhI koI doSa nahI hai / 202 // 6. rAtriko mandirameM sonekA koI niyama nahIM vasu zrA./286 dAUNa kiMci ratti sahaUNaM jiNAlae niyaghare vA ahavA sayala ratti kAusseNa NeUNa | 286 | - rAtrimeM kucha samaya taka jinAlaya athavA apane ghara meM sokara athavA sArI rAtri kAyotsarga meM batAkara arthAta bhikula na sokara |16| proSThila 1. yaha bhAvi kAlIna naveM tIrthakara haiN| aparanAma praznakIrti hai 0 sorthaMkara / 52 zrutAvatAra kI paTTAvalI ke anusAra Apa bharanAhu prathama (tapasI) ke pazcAt 11 aMga daza pUrvadhArI hue| ApakA samaya - vI. ni. 172 161. ( I. pU. 3550 226) dRSTi naM.3 ke anusAra bI. ni. 232-259.30 4/4 saMvat itihAsa / pluta svara-de0 akSara [] phala --- 1. phala banaspatike bheda prabheda va lakSaNa - de0 vanaspati / 1 / 2. phaloMkA bhakSyAbhakSya vicAra-de0 bhakSyAbhakSya / 4 | 3 karmoMkA phala dAna - 30 udaya; 4. karma phala cetanA - 30 cetanA / 1 / phala cAraNa addhi 04 mI daza kara ley| daza va phaladazamI vrata ghara ghara deya / yaha vrata zvetAmbara AmnAya meM pracalita hai| (bata vidhAna /. 120) (navasAhata vartamAna pu0 ) phala rasa- de0 rasa / phala rAzi rAzika vidhAnameM jo uttara yA phalake rUpa prApta hotA hai0/11/5/2 phAli - de0 kANDaka / phAhiyAna cInI yAtrI thaa| I0 401 meM bhArata meM khAyA thaa| I0 405 taka bhArata meM rahA / ( vartamAna bhArata itihAsa ) ( hisTrI Afa liTarecara) / philipsa - -yUnAna dezakA rAjA thaa| makadUniyA rAjadhAnI thii| samrAT sikandara isakA putra thaa| samaya - I0 pU0 360-316 (varta mAna bhArata itihAsa ) / www phUla dazamI vrata - yaha vrata zvetAmbara AmnAya meM pracalita hai / phUla dazami daza phUlani mAla / daza supAtra pahinAya AhAra / (vidhAna saM. pU. 130) ( navalasAha vardhamAna pu0 ) / phenamAlinI | - apara videhastha eka vibhaMgA nadI- de0 loka /5/8 [ba] khaNDamA eka deza0 manuSya 41, deza pUrvavartI kSetra prAcIna rAjadhAnI karNa baMga bharata kSetra pUrva vartamAna maMgAla 167 baMdha suvarNa (manasenA) thI. aura vartamAna rAjadhAnI kAlIpArI ( kalakattA ) hai / badha - aneka padArthoMkA milakara eka ho jAnA bandha kahalAtA hai / vaha tIna prakArakA hai, jIvabandha, ajIbabandha aura ubhayabandha / saMsAra va dhana Adi bAhya padArthoMke sAtha jIvako bA~dha deneke kAraNa jIvake paryAya bhUta mithyAtva va rAgAdi pratyaya jIvabandha yA bhAvagandha hai| nirmANakA kAraNa paramANuoMkA pArasparika bandha ajIva bandha yA pudgalabandha hai / aura jIvake pradezoke sAtha karma pradezakA athavA zarIrakA bandha ubhayabandha yA dravyabandha hai / inake atirikta bhI pArasparika saMyogase bandhake aneka bheda kiye jA sakate hai / dravya va bhAvabandhameM bhAvabandha hI pradhAna haiM, kyoMki isake binA karmoM va zarIrakA jIvake sAtha bandha honA sambhava nahIM hai| mithyAtva Adi pratyayoMke nirodha dvArA dravya bandhakA nirodha ho jAnese jIvako mokSa pragaTa hotI hai| 1 3 5 6 7 8 9 bandha sAmAnya nirdeza bandha sAmAnya nirdeza 1. niti artha 2. gati nirodha hetu jIva va karma pradezoMkA paraspara bandha / bandhake bheda prabheda 1. bandhake sAmAnya bhedaH 2. no Agama dravya bandhake bheda; 3. no Agama bhAva andhake bheda / vaisika va prAyogika bandhake bheda 1. vaikhasika va prAyogika sAmAnya 2. sAdi anAdi vaiki karma va nokarma bandhake lakSaNa 1. karma va nokarma sAmAnyaH 2. AlApanAdi nokarma bandha jIva va ajIva bandhake lakSaNa 1. jIva bhAvabandha sAmAnya; 2. bhAvabandharUpa jIvabandha 3. dravyabandha rUpa ubhayabandha * ajIva bandha / bandha aura yutimeM antara / anantara va paramparA bandhakA lakSaNa / vipAka va avipAka pratyadhika jIva bhAvamanyake lakSaNa / vipAka va avipAka pratyadhika adhIna bhavan bandha abandha va uparatabandhake lakSaNa / eka sAmarika bandhako bandha nahIM khte| prakRti sthiti Adi / sthiti va anubhAgabandhakI prdhaantaa| - de0 sthiti / 2 | -- de0 vaha vaha nAma / Asrava va bandhameM antara / bandhake sAtha bhI kathaMcit saMvarakA -de0 skandha / - 30 puti / jainendra siddhAnta koza mUla uttara prakRtiyoMke bandhakI prarUpaNAe~ / --30 sthiti 2 / - de0 Asava / 2 | aMza / - 30 naMbara /2/5 / - de0 prakRtivandha / 6 /
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdha 2 1 2 3 4 5. amUrta jIvase mUrtaM karma kaise baeNdhe 9 10 6 mUrta karma va amUrta jIvake bandhameM dRSTAnta | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 4 sattva ke sAtha bandhakA sAmAnAdhikaraNya nahIM hai / bandha udaya va sattvameM antara / dravyabandhakI siddhi zarIrase zarIrabhArI abhinna kaise hai| jIva va karmakA bandha kaise jAnA jAye / jIva pradezoMmeM karma sthita hai yA asthita | jIvake sAtha kamakA gamana ke samaya hai| 1 2. 3 5 6 - de0 sava/2 / -de0 udaya /2 / 1. kyoMki jIva bhI kacit mUrta hai 2 jIva karmabandha anAdi hai / karma jIvake sAtha samaveta hokara pate hai yA asamaveta hokara / kamavaddha jIva cetanatA na rhegii| jInava zarIrakA ekala vyavahArase hai| - de0 kAraka /2/2 bandha padArthakI kyA prAmANikatA / visrasopacaya rUpase sthita vargaNAe~ hI ba~dhatI hai / karma bandhameM rAgAdi bhAvabandhakI pradhAnatA dravya va bhAva karma sambandhI / dravya, kSetrAdikI apekSA karmabandha hotA hai / ajJAna va rAgAdi hI vAstavameM bandhakA kAraNa hai / - de0 karma/ 3 / jJAna Adi bhI kathacit bandhake kAraNa hai / jJAnakI kamI bandhakA kAraNa nahIM, tatsahabhAgI karma hI bandhakA kAraNa hai / jaghanya kaSAyAMza svaprakRtikA bandha karanemeM asamartha hai / parantu usase manya sAmAnya to hotA hI hai| bhAvabandhake abhAva meM dravyabandha nahIM hotA / karmodaya bandhakA kAraNa nahIM rAgAdi dI hai| rAgAdi bandhake kAraNa hai to mAjha dravyakA niSedha kyoN| dravya va mAvabandhakA samanvaya eka kSetrAgAhamAtrakA nAma dravyavandha nhiiN| jIna va zarIrakI bhinnatA hetu / jIva va zarIra meM nimitta va naimittikapanA bhI kacit mithyA hai| jIva va karmavandha kevala nimittakI apekSA hai| nizcayase karma jIvase ba~dhe hI nahIM / banna avasthAmai donoM dravyoMkA vibhAva pariNamana ho jAtA hai| 168 60 8 9 10 1 2 3 4 5 6 jIvabandha batAnekA prayojana / ubhayamanya batAne kA pryojn| ubhayabandhakA matArtha 1 bandha TAlane kA upAya / anAdi karma kaise kare / 1. bandha sAmAnya nirdeza -- de0 mokSa / 6 / karmavandhake kAraNa pratyaya bandhake kAraNa pratyayakA nirdeza va svAmityAdi / - de0 pratyaya | karmabandha meM sAmAnya pratyayakA kAraNapanA / pratyayoMke sadbhAvameM vargaNAoMkA yugapat karmarUpa pariNamana kyoM nahIM hotaa| eka pratyayase ananta vargaNAoMmeM pariNamana kaise / manyake pratyayoMmeM mithyAtvakI pradhAnatA kyoM / kaSAya aura yoga do pratyayose bandhameM itane bheda kyoM / avirati karmabandhameM kAraNa kaise| yoga ke kAraNapane sambandhI zaMkA samAdhAna jainendra siddhAnta koza - de0 yoga / 1. bandha sAmAnya nirdeza 1. bandha sAmAnyakA lakSaNa 2. niru artha rA. vA / 1/4/10/26/3 badhyate'nena bandhanamA vA mandhaH 10 // rA. vA./1/4/17/26 / 30 bandha iva bandha. / rA vA / 5 / 24/1/485/10 vadhnAti badhyate'sau badhyate'nena bandhanamAvA bandha' / rA vA /8/2/11/566/14 karaNAdisAdhaneSvayaM bandhazabdo draSTavya / tatra karaNasAdhana tAvat--- badhyate'nenAtmeti bandha. - 1. jinase karma ba~dhe yaha karmakA nAma hai (1/4/10) 2. bandakI bhauta honese bandha hai / ( 1/4/17 ) / 3. jo bandhe yA jisake dvArA bA~dhA jAye yA bandhanamAtrako bandha kahate haiM / (5/24/1) 4 bandha zabda karaNAdi sAdhaname dekhA jAtA hai| karaNa sAdhanakI vivakSAme jinake dvArA karma ba~dhatA hai vaha bandha hai / 2 gati nirodha hetu si/0/25/66/2 abhimata dezagatinirodhahetubandha kisIko apane sthAname jAnege rokane ke kArako carama kahate hai| rA. vA/7/23/2/503/16 abhimatadezagamanaM pratyurasukasya tarAdhi hetu karijjvAdibhimandhate Adi meM rassI meM isa prakAra bA~dha denA jisase vaha iSTa dezako gamana na kara sake, usako bandha kahate hai / ( cA sA /8/6 ) | 3 jIva va karma pradezakA paraspara bandha - rA. vA./1/4/17/26 / 26 AtmakarmaNoranyonyapravezAnupraveza lakSaNo bandha |17| = karma pradezokA AtmA pradezome eka kSetrAvagAha ho jAnA bandha hai /
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdha gha. 14/5,6,1/2/3 davvassa davveNa davva-bhAvANaM vA jo saMjogI samaovA so badho NAma / - dravyakA dravyake sAtha tathA dravya aura bhAvakA kramase jo sayoga aura samavAya hai vahI bandha kahalAtA hai / vizeSa- 30/1/5 2. bandhake bheda-prabheda 1. bandha sAmAnyake bheda rA mA /1/7/14/40/6 bandha: sAmAnyAdevAya eka dvividha. zubhAzubhabhedAta vidhAbhAvobhayanikalpAta catu prakRtisthityanubhAgapradezabhedAt paJcadhA mithyAdarzanAdihetubhedAta, SoDhA nAmasthApanA kSetrakA saptadhA taireva bhavAdhikai azvA jJAnAvaraNAdimUlaprakRtibhedAva / evaM saMrUpeyAsavAna bhavati hetuphlbheshv| rA. vA./2/10/2/124 / 24 bandho dvividho dravyabandho bhAvabandhazceti / rA./5/24/6/400/17 moDiyA niyoga 14 rA. vA./8/4/15/566/10 ekAdaya. saMkhyeyA vikalpA bhavanti - zabdata' I / kastA sAmAnyAdeka. karmabandha sa ema puNyapApamevAna dvividha', trividho bandha anAdiH sAnta' anAdirananta', sAdi sAntazceti bhujAkArAkpatarAvasthitabhedAdvA prakRtisthinubhava pradezAccaturvidha / dravya kSetrakAla bhavabhAvanimittabhedAt paJcavidhaH / jIvanakA vipada poDA vyapadizyate rAgadveSamo koSamAnamAyAlobhahetubhedAt saptamI vRttimanubhavati jJAnAvaraNAdivika upAdaSTadhA / eva saMkhyeyA vikalpA' zabdato yojyA / cazabdenAdhyavasAyasthAnavikazpAda asaMkhyeyA anantAnantapradezaskandhapariNAmavidhirananta', jJAnAvaraNAdyanubhavAvibhAgaparicchedApekSayA vA ananta / 1 sAmAnyase eka prakAra hai- ( rA. vA./1 tathArAvA. / 8 ) / 2, puNya-pApake bhedase do prakAra hai- ( rA. vA. / 1 tathA rA. vA / ) / athavA dravyabhAvake bhedase do prakArakA hai- ( rA. vA. 2) athavA besika yA prAyogika bhedase do prakAra hai- ( thA, pa. 94/5.6 / sU. 26 / 20) (sa si / 5 / 24 / 266/7). (rA. bA.5) (ta. sA./3/67) / 3 dravya, bhAva va ubhaya yA jIva, pudgala va ubhayake bhedase tIna prakAra hai (rA. bA./1) (pra sA./ / 100 ). (gha. 13/55.82/347/7) ( paM. dha. /u. /46) athavA anAdi sAnta anAdi ananta va sAdi sAntake bhedase tIna prakAra hai / (rA.vA./5), 4. prakRti, sthiti, anubhava va pradezake bhedase cAra prakAra hai - (mR. A / 1221 ) ( ta sU./8/3 ), ( rA. vA / 1 tathA rA. vA./8), (go / /81/03), (sa./mU./22) (pa.dha/da / 6350 5. miSyAva. avirata, pramAda, kaSAya aura yogake bhedase pA~ca prakArakA hai / (rA. vA./ 1 ) / athavA dravya, kSetra, kAla, bhAva va bhavake bhedase pA~ca prakAra hai / (rA.vA./8 ) / 6 nAma, sthApanA, dravya, kSetra kAla va bhAvake bheda chaha prakAra hai / (rA. vA. / 1 ) / athavA SaTakAtha jovoke bhedase chaha prakAra hai - ( rA. vA / 8 ) / 7 nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla, bhAva va bhavake bhedase sAta prakAra hai- ( rA. vA./1) athavA rAga, dva eSa, moha, krodha, mAna, mAyA, lobhake bhedase sAta prakAra hai- (rA. vA./8 ) / 8 jJAnAvaraNAdi mUla prakRtiyoke bhedase ATha prakAra hai / ( rA vA / 1 tathA rA. vA /8 ), ( prakRti bandha / 1 ) / 6. vAcaka zabdokI apekSA saMkhyAta; adhyavasAya sthAnoko apekSA asaMkhyAta, tathA karma pradezakI athavA kama anubhAga prati apekSAana prakAra hai / ( rA. vA / 1 tathA rA vA / 8 ) / 2 noAgama dravyabandhake meda ba. saM. 14 / 5 6 / sUtra na. / pRSTha naM. jo so No Agamado do so suviho-podho caiva vistarAmadhI pema (28/20) jo so vistasAdho nAma so dumiho- sAdipavitsAmadhI va anAdi bhA0 3-22 169 1. bandha sAmAnya nirdeza faresAbaMdho ceva ( 28/28 ) / jo so thappo paoabaMdho NAma so dubiho - kammabadho caiva NokammabaMdho- ceva ( 38 / 36 ) | jo so NokammabaMdho NAma so paJcaviho- AlAvaNabaMdho allIvaNabaMdho sabaMdhI saroravaMdhI sarIravadho cedi (40/30) jo so sarIrabadhI NAma so vo aurAtiyasarIramaMdhI asarsarIra gho AhArasarIrabaMdho taiyAsarIramadhI kammatusarIrapo peSi (44/41) jo so sarIrabaMdho nAma so duviho - sAdiyasarI ribaMdhoM caiva aNAdiyasarI ribaMdho ceva ( 61 / 44 ) / jo so thappokammabadho NAma yathA kammeti tahA NedavvaM ( 64 / 46 ) / - 1. noAgama 'dravyabandha do prakArakA hai-prAyogika va vaisika (sa.si./5/24/214/0) ( rA yA / 5 / 24/6/480/17); (ta.sA./3/67) / 2 vaikhasika do prakArakA hai-sAdi va anAdi / ( rA. vA / 5 / 24 /7/487/16) / 3. prAyogika do prakAra hai-karma nokarma (si/5/20/216/10), (rA. vA /5/24/6/40034), ( sA. / 3 / 67 ) / 4. nokarma bandha pA~ca prakArakA hai-AlApana, alla lIgana, saMzleSa zarIra va zarIrI (rA. bA./5/24/1/480/15) 5 zarIrabandha pA~ca prakAra hai- audArika, baiMkika AhAraka para va kArmaNa (rA. vA/2/24/14883), (vizeSa de0 zarIra) 6 zarIrI bandha do prakAra hai-sAdi va anAdi ( rA. vA./5/24/6/ 488 / 14 ) / 7. karma bandha karma anuyoga dvAravat jAnanA arthAt jJAnAvaraNAdirUpa] mUla va uthara prakRtiyokI apekSA aneka bheda-prabheda rUpa hai rA vA 5/24/1/400/34), (vizeSa01 2. no Agama bhAgabandhake bheda * Sa. . 14/5,6 / sUtra naM / pRSTha naM. jo so NoAgamado bhAvabaMdho nAma so duniho jIvabhAvavadhI pe jIvabhAvo cena (11/6) jo so jo bhAvanAma so tiviho- vivAgapacayo jIvabhAvabaMdho cepaiyo jIvabhAvabadho caiva ( 14 / 9 ) / jo so avivAgapaccaiyo jIvabhAvabaMdho NAma so dubiho -- usamiyo avivAgapaJcaDyo jIvabhAvabaMdho ceva khaiyo yo jIvabhAva ce 16/12) jo sokhajIvabhAva baMdho NAma so tiviho vivAgapaJcaiyo ajIvabhAvabaMdho ceva avivAgapAyo jIvabhAvabaMdhI caiva samayapacayo jIvabhAvamatho va (2/220 ) / = 1 no Agama bhAvabandha do prakArakA hai- jIva bhAva bandha aura ajIva bhAvabandha ( 13 / 9 ) / 2 jIva bhAvabandha tIna prakArakA hai - vipAka pratyayika jIvabhAvabandha avipAka pratyayika terranndha aura tadubhaya pratyadhika jIvabhAva ( 14 / 6) / 3, avipAka pratyayika jIvabhAvabandha do prakArakA hai - aupazamika avipAka ki jIvabhAvabandha aura sArika avipAkapratyayaka jIvabhAvabandha (16/ 12 ) / 4. ajIva bhAvabandha tIna prakArakA haivipAka pratyayika ajIvabhAvabandha, avipAka pratyayika ajIva bhAvaanya aura samaya pratyaka bhAva 2 /12 ) / - 3. vaisika va prAyogika bandhake lakSaNa ki va prAyogika sAmAnya 1 | sasi /4/24/266/7 puruSa yogAna vaikhika puruSaprayoganimitta prAyogika puruSa prayoga nirapekSa besika hai aura puruSa prayoga sApekSa prAyogika (rAvA/4/24/8-1/400/30). (12/5.6/30 /30 /1) ( sA./3/60) / 2. mAdi, anAdi vaisika 10/2016/ / pRSTha na jo so gariyA nAma kI tiviho - dhammanthiyA adhammasthiyA agAenthimA cedi (9/26) / jainendra siddhAnta koza
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdha 1. bandha sAmAnya nirdeza jo so thappo sAdiyavissasAbaMdho NAma tassa imo Niso-vemAdA NiddhadA vemAdA lhukravadA badho (32/30) / se ta badhaNapariNAma pappa se ambhANavA mehANa vA sajmANaM vA vijjaNaM vA ukANa vA kaNayANaM bA disAdAhaNaM vA dhUmakedUNaM vA iMdAuhANaM vA se khettaM pappa kAlaM pappa uDDa pappa ayaNaM pappa poggalaM pappa je cAmapaNe evamAdiyA amaMgalappaDaDINi baMdhaNapariNAmeNa pariNamati so samvo sAdiyavissasAbaMdho gAma (30/34) - anAdi vaisa sika bandha tIna prakArakA hai-dharma, adharma tathA AkAza ( 30/21) / inake atirikta inake bhI tIna-tIna prakAra hai-sAmAnya, deza va pradezameM paraspara bandha / snigdha rUkSa guNake kAraNa pudgala paramANumeM baMdha sAdi vai nasika hai (32/30) ve pudagala bandhanako prApta hokara vividha prakArake abhrarUpase,meSa, sandhyA , bijalI, ulkA, kanaka, dizAdAha, dhUmaketu, indradhanuSa rUpase, tathA kSetra, kAla, Rtu, ayana aura pudgala ke anusAra jo bandhana pariNAmarUpase pariNata hote haiM, tathA inako lekara anya jo amaMgalaprabhRti bandhana pariNAma rUpase pariNata hote haiM, vaha saba sAdi vitrasAbandha haiM / ( 37/34 ), (rA. vA./5/24/7/487/16) / rA. vA./5/24/7/487/25 kAlANUnAmapi satata parasparavizleSAbhAvAta anaadiH| - isI prakAra kAla, dravya Adi meM bhI bandha anAdi hai| NAma so dubiho-sAdiyasarIribaMdho veba aNAdiyasarI ribaMdho ceva |6sh jo so mAdigrasarI ribaMdho NAma so jahA sarIrabaMdho tahA Nedavyo / 6 / jo aNAdiyasarI ribaMdho NAma yathA aNNaM jIvamajhapadesANa aNNoNNapadesabadho bhavadi so sabbo aNAdiyasarI ribadho NAma 63 / ( itareSAM pradezAnAM karmanimittasaMharaNa visarpaNaravabhAvasvAdAdibhAt / raa.vaa.)| -1. jo AlApanabandha hai usakA yaha nirdeza hai--jo zakaTo kA, yAno kA, yugoMkA, gaDDiyoMkA, gilliyokA, ratho, syandano, zivikAo, gRhoM, prAsAdo, gopuroM, aura toraNokA kASThase, loha, rassI, camaDekI rassI aura darbhame jo bandha hotA hai tathA inase lekara anya dravyose AlApita anya dravyoMkA jo bandha hotA hai vaha saba AlApanabandha hai|41| 2. jo allIvaNabandha hai usakA yaha nirdeza hai--kaTakoMkA, kuNDoM, gobarapIr3oM, prAkAroM aura zATikAokA tathA inase lekara aura jo dUsare padArtha haiM unakA jo bandha hotA hai arthAta anya dravyase sambandhako prApta hue anya dravyakA jo bandha hotA hai vaha saba allIvaNabandha hai / 4 / 3. jo saMzleSabandha hai usakA yaha nirdeza hai-jaise paraspara saMzleSako prApta hue kASTha aura lAkhakA bandha hotA hai vaha saba saMzleSabandha hai |4|-vishess de0 shless| 4. jo zarIrabandha hai vaha pA~ca prakArakA hai-audArika, bai kriyika, AhAraka, taijasa aura kArmaNa zarIrabandha 44 audArika audArika zarIrabandha / 4 / audArika-tejasazarIrabandha / 46 / audArika-kArmaNa zarIrabandha / 471 audArika-taijasa kArmaNa zarIrabandha 148 / vai kiyika-baikriyika zarIrabandha / 4 / / kriyika-taijasa zarIrabandha / 50 / ve kriyika-kArmaNa zarIrabandha / 11 / vai kriyika-au jasa kArmaNa zarIrabandha / 52 / AhAraka-AhAraka zarIrabandha / / 3 / AhArakatajasa zarIrabandha / 54 / AhAraka-kAmeNa zarIrabandha / AhArakataijasa-kArmaNa zarIrabandha 56 / tai jasa-taijasa zarIrabandha / / 7 / saijasakArmaNa zarIrabandha 58 / kArmaNa-kArmaNa zarIrabandha 56 / vaha saba zarIrabandha hai / 60 / 5. jo zarIribandha hai vaha do prakArakA hai-sAdi zarIrivandha aura anAdi zariribandha / 6 / jo sAdi zarIrivandha hai-baha zarIrabandhake samAna jAnanA cAhie / 2 / jo anAdi zarIribandha hai| yathA-jIvake ATha madhyapradezokA paraspara pravezabandha hotA hai yaha satra anAdi zarIribandha hai / 63 / (jIvake itara pradezoMkA bandha sAdi zarIribandha hai rA.bA.), (rA. vA./5/24 6/ 488/36) / 5. jIva va ajIyabandhake kSaNa 1. karma va nokarmabandhake lakSaNa 1. karma va nokarma sAmAnya rA, vA./5/26//487/34 karmabandho jJAnAvaraNAdiraSTatayo vakSyamANaH / nokarmabandhaH audaarikaadivissy.| - jJAnAvaraNAdi karmabandha haivizeSa de0 -prakRtibandha / aura audArikAdi na karmabandha hai-vizeSa de0 shriir| rA. vA.//bhUmikA/561/5 mAtApitRputrasnehasaMbandha. nokarmabandhaH / -mAtA, pitA putra AdikA sneha sambandha nokarma bandha hai| 20 Age badha.2/5/3 ( jova va pudgala ubhayabandha bhI karmabandha kaha lAtA hai|) 2. AlApana Adi nokarma bandha pa.va. 14/5.6/sU. 41-63/38-46 jo so AlAvaNava dho NAma tassa imo Niso-sesa gahAga vA jANANaM vA jugANa' bA gaDDINa bA gillINa vA rahANaM vA saMdaNANaM vA siviyANaM vA gihANaM vA pAsAdANaM vA godhurANaM vA toraNANaM vA se kaTTaNa yA loheNa vA rajjuNA vA babheNa vA dambheNa bA je cAmaNNe ebamAdiyA aNNadabyANamaNNadavve hi AlAviyANa baMdhohodi so sambo AlAvaNabaMdho jAma / 41 / jo so allIvaNabaMdho NAma tassa imo Nihaso se kaDayANa' vA kuDDANaM vA govarapIDANaM vA pAgArANaM bA sADiyANaM vA je cAmaNNe evamAdiyA aNNadabANamaNNadabvehi allovidANaM baMdho hodi so sabbI allovaNabaMdhoNAma 42 jo so sa silesabaMdho NAma tassa imo Ni so-jahA kaTTha-javaNa aNNoNNasaM sileMsidANa badho saMbhavadi so savyo saMsilesabaMdho NAma / 4 / jo sA sarIramadhI NAma sopaMcabihI-orAliyasarIrabadho veuvviyasarIrabaMdho AhArasarIrabaMdho teyAsarIrabaMdho kammazyasarIrabaMdhI cedi 44 orAliya-orAliyasarIrabaMdho / 45 oraaliy-teyaasriirbNdho|46 orAliya-kammaiyasarIraba nau / 47 oraaliy-teyaakmmiysriirbNdho|48 beubdhiyaveubdhiyasarIrabadho / 4 / beuyiy-taiyaasriirbNdhii|50| beuThivayakammaiyasarIrabadho 51 / beuviSaya-teyA-kammaiyasarIrabaMdho / 2 / AhAra-AhAranarIrabaMdho / 13. aahaar-teyaasriirbNdho|54| aahaarkmmshysriirbNdho55|| AhAra-teyA-kammaiyasarIrabaMdhI // 56 // teyaataiyaasriirbNpo|575 teyaa-kmmshysriirbdho|58 kammaiya-kammaiyasarIrabaMdho 56 / so sambo sarIrabaMdho NAma / 6 / jo so sarIribaMdho 1. jIvabandha sAmAnya dha.13/11.82/347/8,11 egasaroraThidANamaNa tANatANaM NigodajIvANa aNNopaNabaMdho so' (tathA) jeNa kammeNa jIvA paNa tANatA ekammi sarIre acchati taM kama jIvabaMdho NAma / =eka zarIrameM sthita anantAnanta nigoda jIva tathA jisa karmake kAraNase ve isa prakAra rahate haiM, vaha karma bhI jIvabandha hai| 2. bhAvabandha rUpa jIvabandha pra. sA /mU/175 ubaogamaoM jIvo mujjhadi rajjedi vA padussedi / pappA bividhe visaye jI hi puNo tehiM sabaMdho / 17 / jo upayogamaya jIva vividha viSayoM ko prApta karake moha-rAga-dveSa karatA hai, vaha jIva unake dvArA andharUpa hai| rA.vA./2/10/2/124/24 krodhAdipariNAmavazIkRto, bhAvabandhaH / -krodhAdi pariNAma bhAnabandha hai| bha.A./vi./30/134/16 madhyante asvatantrIkriyante kArmaNa dravyANi yena pariNAmena AtmanaH sa andha' / karmako paratantra karanevAle AtmapariNAmokA nAma bandha-bhAvabandha hai| jainendra siddhAnta koza
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdha 171 1. bandha sAmAnya nirdeza pra. sA./ta. pra/176-177 yene va mAharUpeNa rAgarUpeNa dveSarUpeNa vA bhAveNa pazyati jAnAti ca tenaivoparajyate eva / yo'yamuparAga' sa khalu snigdharUjhatvasthAnIyo bhAvabandha // 176 / yastu jIvasyaupAdhikamoharAgadveSaparyAyairekatvapariNAma' sa kevalajIvabandha' 11771 = jisa moha-rAga vA dvaSarUpa bhAvase dekhatA aura jAnatA hai, usIse uparakta hotA hai, yaha to uparAga hai yaha vAstavameM snigdha rUkSatva sthAnIya bhAvabandha hai / 176 / jovakA aupAdhika moha-rAga-dveSarUpa paryAyake sAtha jo ekatva pariNAma hai, so kevala jIvabandha hai| dra.saM /mU. 32 bajjhadi kamma jeNa du cedaNabhAveNa bhAvabadho so 132 // -jisa cetana pariNAmase karma baMdhatA hai, vaha bhAvabandha hai / 32 // dra. saM./TI./32/11/10 mithyAtvarAgAdipariNatirUpeNa bAzuddha cetana bhAvena pariNAmena badhyate jJAnAvaraNAdi karma yena bhAvena sa bhAvabandho bhnnyte| -mithyAtva rAgAdimeM pariNati rUpa azuddha cetana bhAva svarUpa jisa pariNAmase jJAnAvaraNAdi karma ba~dhate hai, vaha pariNAma bhAvabandha kahalAtA hai| 3. dranyabandharUpa jovapudgala ubhayabandha ta. sa./8/2 sakaSAyaravAjjIvaH karmaNo yogyAca pudgalAnAdatte sa bandhaH kaSAya sahita honese jIva karmake yogya pradagalauko grahaNa karatA hai, vaha bandha hai / / sa.si./1/4/94/4 aatmkrmnnornyonyprveshaanuprveshaatmko'jiivH| AtmA aura karma ke pradezoMkA paraspara mila jAnA ajIva bandha hai| (raa.vaa./1/4/17/26/26)| sa.si./8/2/377/11 ato mithyAdarzanAkhAvezAdAdrIkRtasyAtmanaH sarvato yogavizeSAtteSAM sUkSmai kakSetrAvagAhinAmanantAnantapravezAnA paddhagalAnAM karmabhAvayogyAnAmavibhAgenopazleSo bandha ityaarkhyaayte| yathA bhAjanavizeSa prakSiptAnAM vividharasabIjapuSpaphalAnA madirAbhAvena pariNAmastathA pudagalAnAmapyAtmani sthitAna yogakaSAyavazArakarmabhAvena pariNAmo veditvyH| mithyAdarzanAdike abhiniveza dvArA gIle kiye gaye AtmAke saba abasthAoM meM yoga vizeSase. una sUkSma eka kSetrAvagAhI anantAnanta karmabhAvako prApta hone yogya pudagaloMkA upazleSa honA bandha hai| yaha kahA gayA hai| jisa prakAra pAtra vizeSameM prakSipta hue bividha rasavAle bIja, phala aura phaloMkA madirA rUpase pariNamana hotA hai, usI prakAra AtmAmeM sthita hue pudgalokA bhI yoga aura kaSAyake nimittase karmarUpase pariNamana jAnanA cAhie / (rA.bA/8/2/8-6/566/3); (ka.pA./1/13,14/ /1250-261/4 ) (dha. 13/5.5,2/347/13); (dra.saM./mU.va.TI./32); (go.ka./jI pr./33/27/2)| na.ca../154 appaparasAmuttA puggalasasI tahAvihA geyaa| aNNoNaM -millatA baMdhokhalu hoi NizAha 1954-Atma pradeza aura pudagalakA anyonya milana bandha hai (jIva bandha hai kA, a.); (kA.a./mU./ 203); (dr.sN./ttii/28/85/11)| dha 13/5,5,82/347/10 orAliya-veubbiya-AhAra-teyA-kammaiyavaggagANaM jovArNa jo baMdhI so jIvapoggalabaMdhI NAma / audArikavaikriyaka-AhAraka-taijasa aura kArmaNa bargaNAeM: inakA aura jIvoM kA jo maMdha hai vaha jIva-pudagala baMdha hai| bha.prA./vi./38/134/10madhyate paravazatAmApadyate AtmA yena sthitipariNatena karmaNAM tatkarma bndhH| sthiti pariNata jisa karmake dvArA bAramA paratantra kiyA jAtA hai. vaha karma 'bandha' hai| pra.sA./tapra./177 yaH punaH jIvakarma pudgalayoH parasparapariNAma nimittamAtratvena viziSTataraH parasparamavagAha' sa tadubhayabandhaH / jIva aura karma pudagalake paraspara pariNAma ke nimittamAtrase jo viziSTatara paraspara avagAha hai so ubhayabaMdha hai / (pN.dh./3/47)| goka./jI pra./438/11/14 mithyAtvAdipariNAmairyatpudgaladravyaM jJAnA varaNAdirUpeNa pariNamati tacca jJAnAdInyAvRNotItyAdi saMbandho bandha / mithyAtvAdi pariNAmoM ke dvArA jo pudgala dravya jJAnAbaraNAdi rUpa pariNamita hokara jJAnAdiko AvaraNa karatA hai| inakA yaha saMbaMdha hai so baMdha hai| paM.dha./u./104 jIvakarmobhayo bandha' syAnmithaH sAbhilASukaH / jIva' karmanibaddho hi jIyabaddha' hi karma tat |104|-jo jIva aura karmakA parasparameM eka dUsarekI apekSAse andha hotA hai, vaha ubhayabandha kahalAtA hai| kyoki jIva karmase baMdhA huA hai tathA vaha karma jIvase ba~dhA huA hai| 6. anantara va paramparAbandhakA lakSaNa gha. 12/4,2,12,1/370/7 kammazyavaggaNAe riThadapoggalavaravadhA miccha tAdipaccaehi kammabhAveNa pariNadapaDhamasamae aNaM trbNdhaa| kadhamedesimaNaM tarabaMdhattaM / kammaiyavaggaNapajayapariccattANaM tarasamae ceva kammapaJcaeNa prinnytsaado|..sNdhvidiysmyppaahuuddi kammapoggalavaravaMdhANaM jIvapadesANaM ca jo baMdho so paraMparabaMdho NAma / "paDhamasamae baMdho jAdo, vidiyasamaye vi tesiM poggalANaM baMdho ceva, tidiyasamaye vi baMgho ceba, evaM baMdhassa NiraMtarabhAvo baMdhapara parA NAma / tAe baMdhAparaMparAbaMdhA tti dabbA / gha. 12/4,2,12,4/372/2 NANAvaraNIyakammaravadhA aNaM tANatA NirataramaNNoNNehi saMbaddhA hodUNa je dihA te aNaM tarabaMdhA NAma |...ann'taanntaa kammapoggalavaravaMdhA aNNoNasaMbaddhA hodraNa sesakammaravadhehi asaMbaddhA jIvaduvAreNa idarehi saMbaMdhamuvagayA paraMparabaMdhA NAma / -1. kArmaNa vargaNA svarUpase sthita pudagala skandhoMkA mithyAvAdika pratyayakoMke dvArA karma svarUpase pariNata honeke prathama samayameM jo bandha hotA hai use anantarabandha kahate haiM |...cuuki ve kArmaNa vargaNA rUpa paryAyako chor3aneke anantara samayameM hI karma rUpa paryAyasai pariNata hue haiM, ataH unakI anantarabandha saMjJA hai / ...andha honeke dvitIya samayase lekara karma rUpa pudgala skandhoM aura jIvapradezoMkA jo gandha hotA hai use paramparA bandha kahate haiN|...prthm samayameM bandha huA. dvitIya samayameM bhI una pugaloMkA bandha hI hai, tRtIya samayamaiM bhI bandha hI hai, isa prakArase bandhakI nirantaratAkA nAma andha paramparA hai| usa paramparAse honevAle bandhoMko paramparA bandha samajhanA caahie| 2 jo anantAnanta jJAnAvaraNIya karma rUpa skandha nirantara parasparameM sambaddha hokara sthita haiM ve anantara bandha hai |...jo anantAnanta karma-pudgala skandha parasparameM saMbaddha hokara zeSakarma saMbaddhoMse asaMbaddha hote hue jIbake dvArA itara skandhoMse sambandhako prApta hote haiM, ve paramparA bandha kahe jAte haiN| 7. vipAka va avipAka pratyayika jIva mAva bandhake bakSaNa dha. 14/5.6.14/10/2 kammANamudao udIraNA vA vivAgo NAma / vivAgo paJcao kAraNaM jassa bhAvassa so vivAgapaJcaio jIvabhAvabaMdho nnaam| kammANamudayaudIraNANamabhAvo avidhAgo NAma / kammANamughasamo nao vA avivAgo ti bhaNidaM hodi / avivAgo paJcao kAraNaM jassa bhAvassa so avivAgapaJcazyo jIvabhAvabaMdho NAma / kammANamudaya-udIraNAhito tavasameNa ca jo upajjai bhAvo so tadubhayapaJcaiyo jIvabhAvamaMdho NAma / -karmoke udaya aura udIrAko vipAka kahate haiN| aura vipAka jisa bhAvakA pratyaya arthAt kAraNa hai use bipAka pratyAyika jIvabhAvabandha kahate hai (arthAta jIvake audayika bhAva ve0 udy/8)| karmoke udaya aura udIraNAke abhAvako avipAka kahate jainendra siddhAnta koza
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdha 172 2. dravya bandhakI siddhi hai| karmAke upazama aura kSayako avipAka kahate hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai| avipAka jisa bhAvakA pratyaya hai ume avivAka pratyayika jIva bhAvabandha kahate he| (arthAta jIvake aupazamika va kSAyika bhAva (de0 upshm/6)| mauke udaya aura udIraNAse tathA inake upazamase jo bhAva utpanna hotA hai, use tadubhaya pratyayika jIvabhAvabandha kahate hai| ( arthAt jIvake kSAyopazamika bhAva -~-de0kssaayopshm)| 8. vipAka adhipAka pratyAyika ajIvabhAvabandha Sa. kha. 14/5,6/sU. 21-23/23-26-paogapariNadA baNNA paogapariNadA sadA paogapariNadA gadhA paogapariNadA rasA payogapariNadA phAsApaogapariNadA gadI paogapariNadA ogAhaNA paogapariNadA saMThANA paogapariNadA khaMdhA paogapariNadA khadhadesA paogapariNadA khadhapadezA je cAmaNNe evamAdiyA paogapariNadasajuttA bhAvA so savvo vivAgapaccaio ajIva bhAvabadho NAma / 21. je cAmaNNe evamAdiyA vissasApariNadA sajuttA bhAvA so sambo avivAgapaJcaio ajIvabhAvabadho NAma / 22 / je cAmaNNe ekamAdiyA paoavissasApariNadA sajuttA bhAvA so savvo tadubhayapaJcaio ajIvabhAvaadhoNAma // 23 // gha. 14/5,6,20/22/13 micchattAsajama-kasAya-jogehito purisapaogehi vA je NippaNNA ajIvabhAvA tesi vivAgapaJcaio ajIvabhAvabadho tti saNNA / je ajIvabhAvA micchattAdikAraNe hi viNA samuppaNNA tesimavivAgapaccaio ajIvabhAvabadho tti sapaNA je dohi vi kAraNehi samuppaNNA tesiM tadubhayapaJcaiyo ajovabhAvabadho tti saNNA / -1, mithyAtva, asayama, kaSAya aura yogase yA puruSake prayatnase jo ajIva bhAva utpanna hote hai unakI vipAka pratyayika ajIvabhAvabandha sajJA hai| jaise prayoga pariNata varNa, preyoga pariNata zabda, prayoga pariNata gandha, prayoga pariNata rasa, prayoga pariNata sparza, prayoga pariNata gati, prayoga pariNata avagAhanA, prayogapariNata sasthAna, prayoga pariNata skandha, prayogapariNata-skandhadeza aura prayoga pariNata skandhapradeza, ye aura inase lekara jo dUsare bhI prayoga pariNata saMyukta bhAva hote hai vaha saba vipAka pratyAyika ajIvabhAvabandha hai / 21 2 jo ajIba bhAva mithyAtva Adi kAraNoke binA utpanna hote hai unakI avivAka pratyayika ajIya bhAva bandha yaha sajJA hai| jaise pUrva kathita varNa, gandha Adise lekara isI prakArake visrasA pariNata jo dUsare sayukta bhAba hai vaha avipAka pretya yika ajIva bhAvabandha hai / 22 / 3. jo dono hI kAraNose utpanna hote hai unako tadubhaya pratyAyaka ajIva bhAvabandha yaha sajJA hai / yathA pUrva kathita ho varNa-gandha Adise lekara prayoga aura vilasA donose pariNata jitane bhI sayukta bhAva hai vaha saba tadubhaya pratyayika ajIva bhAvabandha hai|| 9. bandha abandha va uparatabandhake lakSaNa go. ka./bhASA/644/838 vartamAna kAla viSai jahA~ para nava sambandhI AgAmo AyukA bandha hoI tahA~ bandha kahiye jo AgAmI AyukA atItakAla viSai bandhana bhayA, vartamAna kAla viSai bhI na ho hai| tahA~ abandha kahiye / jahA~ AgAmI AyukA pUrva bandha bhayA ho aura vartamAna kAla virSe bandha na hotA ho tahA~ uparatabandha kahiye / 2. dravya bandhako siddhi 1. zarIrase zarIradhArI aminna kaise hai dha.6/4,1,63/270/5 kadha sarorAdo sarIrI abhinnnno| sarIradAhe jIve dAhopala bhAdo, sarIre bhijjamANe chijjamANe ca jIve veyaNovala bhAdo sarIrAgarisaNe jIvAgarisaNadaM saNAdo, sarIragamaNAgamaNehi jIvassa gamaNAgamaNa saNAdo, paDiyArakha DyANa va doNaM bhedANuvala bhAdo, egIbhUdadudvodaya va egateNuvala bhaado| -prazna-zarIrase zarIradhArI jIba abhinna kese hai| uttara-cU ki zarIrakA dAha honepara jIvame dAha pAyA jAtA hai, zarIrake bhede jAne aura chede jAnepara jIvameM vedanA pAyI jAtI he, zarIrake khIcaneme jIvakA AkarSaNa dekhA jAtA hai, zarIrake gamanAgamanameM jIvakA gamanAgamana dekhA jAtA hai, pratyAkAra (myAna) aura khaNDaka (talavAra) ke samAna donome bheda nahI pAyA jAtA hai| tathA ekarUpa hue dUdha aura pAnI ke samAna dono ekarUpase pAye jAte hai / isa kAraNa zarIrase zarIradhArI abhinna hai / 2. jIva va karmakA bandha kaise jAnA jAye ka pA 1/1,1/3 40/57/7 taM ca kamma jIvasabaddha caiva / taM kudo nnvvde| mutteNa sarIreNa kammajjeNa jIvassa svdhnnnnhaannuvvttiido| Na ca sabatho; sarIre chijjamANe jIbassa dunakhuvala bhaado| jIve gacchate Na sarIreNa gaMtavya, jIve ruThe kaMpa pulauggamaghammAdao sarIrammi Na hojja savvesi jIvANaM kevalaNANa. . sammattAdao hojja; siddhANa vA tado ceva aNa taNANAdiguNA Na hojja / Na ca eva, thaannbhuvgmaado| prazna--karma jIvase sambaddha hI hai yaha kaMse jAnA jAtA hai| uttara-1. yadi karmako jIvase sambaddha na mAnA jAye to karma ke kArya rUpa mUrta zarIrase jIvakA sambandha nahI bana sakatA hai. isa anyathAnupapattise pratIta hotA hai ki karma jIvase sabaddha hI hai| 2. zarIrAdike sAtha jIvakA sabandha nahI hai aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoki zarIrake chede jAnepara jIvako dukha kI upalabdhi hotI hai| 3. jIvake gamana karanepara zarIrako gamana nahIM karanA caahie|4 . jIvake ruSTa honepara zarIrame kapa, dAha pasInA Adi kArya nahI hone caahie| jIvakI icchAse zarIrakA gamana sira aura aguliyokA sacAlana nahI honA caahie| 6. sampUrNa jIvoke kevalajJAna.. samyaktvAdi guNa ho jAne cAhie / 7. yA siddhoke bhI ( yaha kevala jJAnAdi guNa ) nahI hone cAhie / 8. yadi kahA jAye ki anantajJAnAdi guNa siddhoke nahI hote hai to mata hoo so bhI kahanA ThIka nahIM hai, kyoki aisA mAnA nahI gayA hai| 3. jIvapradezomeM karma sthita hai yA asthita gha 12/1, 2,11, 1/364/6 jadi kammapadesA ThThidA ceva hoti to jIveNa desa taragadeNa siddhasamAseNa hodava / kudo| sayalakammA bhaavaado| dha. 12/4,2,11, 2/365/7 jIvapadesesu diaddajala ba saMcaratesu tattha samavedakammapadesANa pi sacara Nuvala bhaado| jIvapadesesu puNo kammapadesA ThThidA ceva, pUvilladesa mottUNa desatare diThadajIvapadesesu samavedakammavarakha dhuvala bhaado| dha 12/4, 2, 11,3/366/5 chatumatyassa jIvapadesANa ke si pi calaNA bhAvAdo tattha di kammaravadhAvi TidA cetra hoti, lattheva kesi jIvapadesANaM saMcAluvala bhAdo tattha dikmmapakhaMdhA vi sacala ti, teNa te adiThadA tti bhagNa ti |-prshn-(jiiv pradezame samabAyako prApta karma pradeza sthita hai ki asthita) uttara-1. yadi karma pradeza sthita hI ho to dezAntarako prApta hue jIvako siddha jIvake samAna ho jAnA cAhie, kyoki usa samaya usake samasta karmokA abhAva hai| 2. meghomeM sthita jalake samAna jIva pradezokA saMcAra hone para uname samavAyako prApta karma pradezokA bhI sacAra pAyA jAtA hai| parantu jIva pradezo me kama pradeza sthita hI rahate hai, kyoki, jIva pradezoke pUrva ke dezako choDakara dezAntarame jAkara sthita jainendra siddhAnta koza
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdha 173 2. dravya bandhako siddhi honepara uname samavAyako prApta karma skandha pAye jAte hai| isase jAnA jAtA hai ki jovapradezoke dezAntarako prApta honepara uname karmapradeza sthita hI rahate hai| 3 chamasthake kinhI jIva pradezokA cuki sacAra nahI hotA ataeva uname sthita karma pradeza bhI sthita hI hote hai| tathA usI chadmasthake kinhI jova pradezokA cuki sacAra pAyA jAtA hai ataeva uname sthita karmapradeza bhI saMcArako prApta hote hai, isalie ve asthita kahe jAte hai| 4. jIvake sAtha kauMkA ganana kaise sambhava hai dha, 12/4,2,11,1/364/4 kadha kammANaM jIvapadesesu samavedANaM gamaNaM jujjade / Na esa doso, jovapadesesu jogavaseNa saMcaramANesu tadapudhabhradANa kammakAvaMdhANa pi saMcaraNa paDi birohaabhaavaado| gha.12/3, 2,11, 2/365/11 a ha ma jjhamajIvapadesANa sakoco vikoco vA Natthi tti tatya ThThidakammapadesANa pi advidatta Nasthi tti / tado sabve jova padesA kamhi vi kAle aTThidA hoti tti sutta. vayaNaM Na ghddde| Na esa doso, te aTThamajjhitajIvapadese mottUNa sesajIvapadese arisadUNa edassa muttassa pvuttiido| = prazna-jIva pradezoMmeM samavAyako prApta karmokA gamana kaise sambhava hai / uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki yogake kAraNa jIvapradezokA saMcaraNa honepara unase apRthagbhUta karmaskandhoke bhI sacArameM koI virodha nahI AtA ! prazna--yata jovake ATha madhyapradezokA koca athavA vistAra nahIM hotA ata unameM sthita karmapradezokA bhI asthitapanA nahI banatA aura isalie saba jIvapradeza kisI bhI samaya asthita hote hai, yaha sUtra vacana ghaTita nahI hotaa| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyo ki, jIvake una ATha madhya pradezoko choDakara zeSa jIvapradezokA Azraya karake isa sUtrako pravRtti huI hai| amutttaannuvvttiido| -kyoki saMsArI jIva mUrta ATha karmoM ke dvArA anAdi kAlIna bandhanase baddha hai, isalie vaha amUrta nahIM ho sakatA / (dha 13/32/8) / dha 15/33-34/1 Na ca baTTamANabaMdhaghaDAvaNaTTha jIvassa vi rUvitta botta juttaM,-micchattAsajama-kasAyajogA jIvAdI apudhabhUdA kammaiyabagaNakravadhANaM tatto puvabhUdANa kadha parimAMtaraM maMpAde ti| Na esa doso, buta ca-rAga-dveSAyUSmAsayoga-vAtmadIpa aavrte| skandhAnAdAya puna pariNamayati tAzca karma tayA / / 8 / praznavartamAna bandhako ghaTita karAneke lie pudgala ke samAna jIvako bhI rUpI kahanA yogya nahIM hai tathA mithyAtva, amayama, kaSAya aura yoga ye jIvase abhinna hokara usase pRthagbhUta kArmaNa vargaNAke skandhoMke pariNAmAntara ( rUpitva ) ko kaise utpanna karA sakate hai ! uttarayaha koI doSa nahI hai| * kahA bhI hai-sasArameM rAgadveSa rUpI uSNatAse saMyukta vaha AtmArUpI dIpaka yoga rUpa battIke dvArA ( kArmaNa vargaNAke ) skandho ( rUpa tela ) ko grahaNa karake phira unhe karmarUpI ( kajjala ) svarUpase pariNamAtA hai| de0 mUrta/8-10( karmabaddha jIva va bhAvakarma katha cita mUrta hai|) 5. amUrta jIvase mUrta karma kaise ba~dhe 1 kyoMki jIva bhI kayaMcit mUrta hai sa. si./2/7/161/6 na cAmUrte karmaNA bandho yujyata iti / tanna, anekAntAta / nAyamekAnta' amUtirevAtmeti / karmabandhaparyAyApekSayA tadAvezAtsyAnmUrta. / zuddhasvarUpApekSyA syAdamUrta / - prazna-amUrta AtmAke karmoMkA bandha nahIM banatA hai ? uttara-AtmAke amUrtatvake viSaya meM anekAnta hai| yaha koI ekAnta nahIM ki AramA amUrti hI hai| karma bandharUpa paryAyakI apekSA usase yukta honeke kAraNa kathaMcita mUrta hai aura zuddha svarUpakI apekSA katha cit amUrta hai / (ta. sA./2/16), (paM.kA /ta pra./27), (i. s./ttii./7/20/1)| pa. 13/5,3,12/11/1 jIva-poggaladavyANamamutta-muttANa kadhameyattaNa sNbdho| Na esa domo, sasArAbatyAe jIvANa msuttttaabhaavaado| jadi sasArAvasthAe mutto jIvo, kadha Nivuo sato amuttattamalliyai / Na esa doso, jIvassa muttattaNibadhaNakammAbhAve tajjaNidamuttattasma vi tattha abhAveNa siddhANamamuttabhAva siddhiido| prazna-jIvadravya amUrta hai aura pudgala dravya mUrta hai| inakA ekameka sambandha kaise ho sakatA hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki sasAra avasthAme jovoke amurtapanA nahIM pAyA jaataa| - prazna-yadi saMsAraavasthAmeM jIva mUrta hai, to mukta honepara vaha amUrtapaneko kaise prApta ho sakatA hai| uttara-yaha koI doSa nahI hai, kyoMki jIvame mUrtatvakA kAraNa karma hai ata karmakA abhAva honepara tajjanita mUrtatvakA bhI abhAva ho jAtA hai aura isalie siddha jIvoke amUrta panekI sidra ho jAtI hai| (yo sA a./4/35)| dha. 13/5,5,63/333/6 muttaTTakamme hi aNA dibaMdhaNabaddhassa jIvassa 2 jIva karmavandha anAdi hai sa, si 12/2/377/4 karmaNo jIva. sakaSAyo bhavatItyeka vAkyam / etadukta bhavati-'karmaNa ' iti hetu nirdeza karmaNo hetorjIva sakaSAyo bhavati nAmakarmasya kssaaylepo'sti| tato jIvakarmaNoranAdisaMbandha ityukta bhvti| tenAmUrto jIvo mUrtena karmaNA kathaM badhyate iti codyamapAkRta bhvti| itarathA hi bandhasyAdimattve AtyantikI zuddhi dadhata siddhasyeva bandhAbhAva prasajyeta / - 'karmaNo jIva' sakaSAyo bhavati' yaha eka vAkya hai| isakA abhiprAya hai ki 'karmaNa ' yaha hetuparaka nirdeza hai| jisakA artha hai ki karmake kAraNa jova kaSAya sahita hotA hai, kaSAya rahita jIvake kaSAyakA lepa nahIM hotaa| isase jIva aura karmakA anAdi sambandha hai yaha kthana niSpanna hotA hai| aura isase amUrta jIva mUrta karmake sAtha kaise baeNdhatA hai isa praznakA nirAkaraNa ho jAtA hai| anyathA bandhako sAdi mAnanepara Atyantika zuddhiko dhAraNa karanevAle siddha jIvake samAna sasArI jIvake bandhakA abhAva prApta hotA hai| (rA.bA./8/2/4/56/22), (ka. pA. 1/1,1/41/56/3), (ta, sA./5/17-18) (dra s./tto./7/20/4)| pa. pra./mU /1/56 jIvahe kammu aNAi jiya jaNiya u kammu Na teNa / kamme jIu vi jaNiu Navi dohiM vi Ai Na teNa hA he AtmA / jIvo ke karma anAdi kAlase hai, usa jIvane karma nahIM utpanna kiye, karmoMne bhI jova nahI upajAyA, kyoMki jIva karma ina donokA hI Adi nahI hai, kintu anAdike hai / paM.kA./ta pre/134 atha nizcayanayenAmUrto jIvo'nAdimUrtakarma nimitta rAgAdipariNAmasnigdha san viziSTatayA mUrtAni karmANyavagAhate, tatpariNAmanimittalabdhAtmapariNAmamUrta karma bhirapi viziSTatayA'vagAhyate ca / aya tvanyonyAvagAhAtmako jIvamUrta karmaNorbandhaprakAra. / ekamamartasyApi jIvasya mUrtena puNyapAparmaNA kathaM ciTabandho na virudhyate / 134 / nizcayanayase amUrta hai aisA jIva, anAdi mUrta karma jisakA nimitta hai, aise rAgAdi pariNAmake dvArA snigdha vartatA hai, mUrta karmoMko viziSTa rUpase avagAhatA hai, aura usa pariNAmake nimittase apane pariNAmako prApta hote hai, aise mUrtakarma bhI jIvako viziSTa rUpase avagAhate hai| yaha jIva aura mUrtakarmakA anyonya avagAha svarUpa bandha prakAra hai| isa prakAra amUrta aise jIvakA bhI mUrta puNya-pApake sAtha kathaMcit bandha virodhako prApta nahI hotaa|134|| jainendra siddhAnta koza
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdha go ka/mU / 2/3 jIvaMgANa aNAi sNbNdho| kNayovalemala vA tANatthitaM sayaM siddha 121 - jisa prakAra suvarNa aura pASANa yadyapi bhinnabhinna vastu hai, tathApi inakA sambandha anAdi hai, naye nahIM mile hai / usI prakAra jIva aura karmakA sambandha bhI anAdi hai | 2 | inakA astitva svayaM siddha hai / pa/25 tathAnAdi svato banyo kurA ke kRta prazno * jIva aura pudgala svarUpa karmakA andha svayaM anAdi hai. isalie kisa kAraNa se huA, kisane kiyA tathA kahA~ huA, yaha prazna AkAzake phUlakI taraha vyartha hai / ( paM. dha / u / 6, 6-70) 1 6. mUrta karma va amUrta jIvake bandhameM dRzanta bAlaksya pra sA./mU va ta pra / 174 utthAnikA - athaiva mamUrtasyApyAtmano bandho bhavatIti siddhAntayati - rUvAdiehirahido pecchadi jANAdi mAdINi / davvANi guNe ya jadhA taha baMdho teNa jANIhi // 174 | dRSTAntadvAreNAbAlagopAlaprakaTitam / tathAhi yathA gopAlasvA pRthagasthita mulI balIvardA po jAna tazca na balIvardena sahAsti mabandha viSayabhAvAvasthitanalIvardanimiyAmIkaraparzajJAnoba upamahArasAdhakatvasva tathA lAmo nAma pazusvAnna karmaga sahAsti saMbaMdha ekAvagAhamAyAvasthita karma igala nigarAgadveSAdibhAvasandha ka 'pudgalabandhavyabahArasAdhakastvastyeva / - aba yaha siddhAnta nizcita karate hai ki AtmA ke amUrta honepara bhI isa prakAra bandha hotA hai - jaise rUpAdi rahita (jIva ) rUpAdika dravyoko tathA guNokA dekhatA hai aura jAnatA hai, usI prakAra usake sAtha bandha jAno / 174 | AbAlagopAla sabhIko pragaTa ho jAya isalie dRSTAnta dvArA samajhAyA gayA hai / yathA - bAla gopAlakA pRthak rahanevAle miTTI ke bailako athavA ( sacce) belako dekhane aura jAnanepara belake sAtha sambandha nahIM hai tathApi viSaya rUpa se rahanevAlA baila jinakA nimitta hai aise upayoga rUDha vRSabhAkAra darzana jJAnake sAthakA sambandha bailake sAtha ke sambandha rUpa vyavahArakA sAdhaka avazya hai / isI prakAra AtmA arUpitvake kAraNa sparza 'zUnya hai / isalie usakA karmagalo ke sAtha sambandha nahIM hai, tathApi ekAvagAha rUpase rahanevAle dharma pudgala jinake nimitta hai, aise upayogArUDha rAga dveSAdi bhAvoke sAthakA sambandha karma pudgaloke sAtha ke bandharUpa vyavahArakA sAdhaka avazya hai / 174 3 .. karma jIvake sAtha samaveta hokara ba~dhate haiM yA asamaveta hokara dha. 12/4,28,2/277/11 kammaiyakkhadhA ki jIveNa samavedA satA gANAvaraNIyapanAeNa pariNamati aho asamavedA / NAdipakkho Nokammavadirittassa kammaiyabadhassa kammasarUveNa apariNadassa jIve samavedassa aNuvala bhAdo / vidio vipakkhA jujjade, jIve asamavedana kammaradhA gAgAbaraNIyarUya pariNamagara haado| avirohe vA jIvo saMsArAvatthAeM amutto hojja, muttadavvaihi sNbNdhaabhaavaado| Na ca eva jIvagamaNe zarIrassa saMbaMdhAbhAveNa Aga gAdo, jauvATopudhabhUda' sarIramidi aNuhavAbhAvAdI ca / Na pacchA dopaNaM pi sabaMdho, ettha parihAro buccade - jIva samavedakAle caiva kammaiyakkhadhA Na NANAvaraNIya sarUveNa pariNamati (ti) Na puvyuttadosA Dhukka ti / - prazna- kArmaNa skandha vayA jIva meM samaveta hokara jJAnAvaraNIya paryAya rUpase pariNamate hai, athavA asamaveta hokara 1 1. prathama pakSa to sambhava nahIM hai, kyoki nokarma se bhinna aura karma svarUpase apariNata kArmaNa huA skandha jIva meM samaveta nahI 3. karmabandhame rAgAdibhAva bandhakI pradhAnatA pAyA jAtA * 2. bhI giga nahIM hai, kyoMki jIvame asamaveta kArmaNa skandhoke jJAnAvaraNIya svarUpase pariNata honekA virodha hai / yadi virodha na mAnA jAya to sasAra avasthAme jIvako amUrta honA cAhie, kyoMki, mUrta dravyoM se usakA koI sambandha nahIM hai / parantu aisA hai nahIM kyoMki, jIvake gamana karanepara zarIrakA sambandha na rahanese usake gamana na karanekA presaMga AtA hai / dUsare, jIvase zarIra pRthak hai, aisA anubhava bhI nahIM hotA / pIche donokA sambandha hotA hai, aisA bhI sambhava nahI hai| uttarajIvase samaveta honeke samayame hI kArmaNa skandha jJAnAvaraNI svarUpa se nahIM pariNamate hai| tava pUrvI doSa yahA~ nahIM hU~ kate / 8. karmabaddha jIva cetanatA na rahegI 12/4.2.1.6/20/2 nizcayaNa-pola manAekA bhaTTasasaruvassa kadha jIvatta jujjade / Na. aviNaTTaNANa-da saNaNANamuvala bheNa jiivtthittsiddhiido| Na tattha poggalabakhadho vi asthi, pahANIkayajIvabhAvAdI / Na ca jIve poggalappaveso buddhikao caiva, paramattheNa vitatto simabhevala bhAdo / - - prazna- cetanA rahita mUrta pudgala skandho ke sAtha samavAya honeke kAraNa apane svarUpa ( caitanya va a) se rahita hue jo jIva vIkAra karanA kaise yuktiyukta hai ? uttara - nahIM, kyoMki, vinAzako nahI prApta hue jJAna darzana ke pAye jAne se usame jIvatvavA astitva siddha hai| vastuta' usame pudgala skandha bhI nahIM hai, kyoMki, yahA~ jIva bhAvako pradhAnatA kI gayI hai| dUsare, jIvame pudgala skandhokA praveza buddhi pUrvaka nahIM kiyA gayA hai, kyoMki, yathArthata bhI usase unakA abheda pAyA jAtA hai| 9 bandha padArthakI kyA pramANikatA isa sasi / 8 / 26/405 / 3 evaM vyAkhyAta saprapaJca bandhapadArtha / avadhimana pake mamajJAnapradhyakSamA gamyastadupadiSTamAnumeyaH / prakAra vistAra se bandha padArthaM kA vyAkhyAna kiyaa| yaha avadhijJAna, mana paryayajJAna, aura kevalajJAna rUpa pratyakSa pramANagamya hai aura ina jJAnavAle jIvo dvArA upadiSTa Agamase anumeya hai / 10. visopacaya rUpase sthita vargaNAe~ hI haiM tasU / 8 / 28 nAmapratyayA sarva toyogavizeSAtsUkSmai kakSetrAvagAha sthitAH sarvAtmapradezeSvanantAnantapradezA |24| karma prakRtiyoMke kAraNabhUta pratisamaya yoga vizeSase sUkSma, eka kSetrAvagAhI aura sthita anantAnantapudgala paramANu saba Atmapradezo me ( sambandhako prApta ) hote hai / sA./mU./168, 170 jagAcA sado logo / humehi bAdarehi ya appAggehi joggehi 1168 / te te kammattagadA poggalakAyA puNo vi jIvarasa / sajAyate dehA dehaMtarasakmaM pappA | 170 - loka sarvata sUkSma tathA bAdara aura karmasvake ayogya tathA yogya pudgala svandho ke dvArA ( viziSTa prakAra se ) avagAhita hokara gADha bharA huA hai / 168 / ( isame nizcita hotA hai ki pudgala piNDokA lAnevAlA AtmA nahI hai / ( pra sA. / TI / 168 ) karmarUpa pariNata dehAntararUpa parivartana prApta karake puna puna jIvake zarIra hote hai / 3. karma bandhame rAgAdi bhAva bandhakI pradhAnatA 1. dravya, kSetrAdi kI apekSA karma bandha hotA hai rA. vA./3/20/2/205/4 dravya-bhava kSetra - kAlabhAvApekSatvAt karmaandhasya dravya, bhava, kSetra, kAla aura bhAvako apekSAse karmakA bandha hotA hai / jainendra siddhAnta koza
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ 175 3. karmabandhameM rAgAdi bhAvabandhakI pradhAnatA 2. ajJAna va rAga hI vAstavameM bandha hai prasA./ta pra./176 yo'yamapurAgaH sa khalu snigdharUkSatvasthAnIyo bhAva bandhaH / atha punastenaiva paudgalika karma badhyata eva / - jo yaha rAga 1. azAna hai vaha vAstava meM snigdha rUkSatva sthAnIya bhAvabandha hai| aura usIse sasA /mU./153 utthAnikA-atha jJAnAjJAne mokSavandhahetU niyamayati- avazya paudgalika karma baMdhatA hai / ( pra sA/tA. pra /108 ) / vadaNiyamANi dharatA sIlANi tahA taba ca kuvvtaa| paramaThThabAhirA pra. sA/ta. pre/176 abhinavena dravyakarmaNA rAgapariNato na mucyate.. je NivANaM te Na vidaMti / 153 / -jJAna hI mokSakA hetu hai aura badhyata eva saMspRzatavAbhinavena dravyamaNA cirasaMcitena purANena ca ajJAna hI bandhakA hetu hai yaha niyama hai-bata niyamako dhAraNa karate na mucyate raagprinntH| tato'vadhAryate dravyabandharaya sAdhakatamahue bhI tathA zIla aura tapa karate hue bhI jo paramArtha se bAhya hai ve tvAdrAgapariNAma eva nizcayena vndhH| =rAga pariNata AtmA navIna mirvANako prApta nahIM hote| (pa dh/u./1035)| dravyakarmase mukta nahIM hotaa|raag pariNata jIva saMsparza karane meM sa sA/A/311/ka 165 tathApyasyAsI sthAdya diha kila bandha' prakR- AnevAle navIna dravyakarmase aura cirasaMcita purAne dravyakarmase tibhi. sa khatvajJAnasya sphurati mahimA ko'pi gahana / 16 / isa ba~dhatA hI hai, mukta nahIM hotaa| isase nizcita hotA hai ki dravyA jagata meM prakRtiyoke sAtha yaha (pragaTa) bandha hotA hai, so bAstavame andhakA sAdhakatama honese rAga pariNAma hI nizcayase baMdha hai| ajJAnakI koI gahana mahimA sphurAyamAna hai| ta. anu./8 syumithyAdarzana-jJAna-cAritrANi samAsata' / bandhasya hetavo2. rAgAdi 'nyastu trayANAmeva vistara / / = mithyAdarzana-jJAna va cAritra ye tIno sakSepase bandhake kAraNa haiM / bandhake kAraNa rUpameM anya jo kucha paM.kA /mU /128,148 jo khalu sasArattho jIvo tatto du prinnaamo| pari kathana hai vaha saba ina tInokA vistAra hai / / NAmAdo kamma kammAdo hodi gadisu gadI / 128, bhAva Nimitto badho dra, saM./TI/32/11/10 paramAtmano...nirmalAnubhUtistadvipakSabhUtena bhAvo radirAgado samoha judo / 148 -1 jo vAstava meM saMsAra sthita mithyAtvarAgAdipariNatirUpeNa vAzuddhacetanabhAvena pariNAmena badhyate jIva hai, usase ( snigdha ) pariNAma hotA hai / pariNAmase karma aura jJAnAvaraNAdi karma / - paramAtmAkI nirmala anubhUtise viruddha karma se gatiyomeM bhramaNa hotA hai / 128 / (paM kA./mU /126-130) / 2. bandhakA nimitta bhAva hai / bhAtra rati-rAga-dveSa mohase yukta hai mithyAtva rAgAdimeM pariNatirUpa azuddha-cetana-bhAvasvarUpa pariNAmase jJAnAvaraNAdi kama baMdhate hai| 1148 / (pr.saa./muu./176)| de0 baMdha./2/1/1 meM dha. 15 ( rAga-dveSase saMyukta AtmA karmabandha karatA sa. sA./5/237-241 jaha NAma ko vi puriso Neya bhatto du reNu bahulammi / ThaNammi ThANammi ya karei sasthehi vAyAmaM / 2371 jo so duNeha bhAvo tamhi gare teNa tassa rybNdho| Nicchayado viSNeyaM 3. jJAna Adi mI kathaMcit bandhake kAraNa haiM Na kAyaceTThAhi sesAhi / 240 // evaM micchAdiTThI vaTTanto bahuvihAsu ciTThAsu / rAyAI uvaoge kuThabaMto lippai rayeNa / 2411 = jaise koI sa sA./mU /171 jamhA du jahaNNAdo NANaguNAdo puNovi prinnmdi| puruSa ( apane zarIrameM ) tailAdi snigdha padArtha lagAkara aura bahuta-sI aNNattaM gANaguNo teNa du so baMdhago bhaNido / 171 / -kyoMki jJAnadhUlivAle sthAname rahakara zastroke dvArA vyAyAma karatA hai / 1371 guNa jaghanya jJAnaguNa (kSAyopazamika jJAna) ke kAraNa phirase bhI usa puruSameM jo vaha telAdikI cikanAhaTa hai usase use dhUlikA bandha anya rUpase pariNamana karatA hai, isalie ( yathArakhyAta cAritra avahotA hai, aisA nizcayase jAnanA cAhie, zeSa zArIrika ceSTAose sthAse nIce ) vaha ( jJAnaguNa) kA~kA baMdhaka kahA gayA hai / nahIM hotaa|240| isI prakAra bahuta prakArakI ceSTAomeM artatA huA de0 Ayu/3 (sarAgasaMyama, saMyamAsaMyama tathA samyagdarzana devAyuke mithyAdRSTi apane upayogame rAgAdi bhAvoko karatA huA karmarUpI AkhakakA kAraNa hai / (pN.dh./3/106)| rajase lipta hotA hai / 241 / ( ata' nizcita huA ki upayogameM jo de0 prakRti baMdha/5/7/3 (AhAraka zarIrake baMdhameM 6-7 guNasthAnakA rAga Adika haiM, vahI bandhake kAraNa hai / ) (yo sA. a/4/4-5)| saMyama hI kAraNa hai|) mU. A./1216 micchAdasaNa aviradi kasAya jogA havaM ti bdhss| 4. jJAnakI kamI bandhakA kAraNa nahIM, tatsahamAvI karma AUsajjhatrasANaM hedavyo te du NAyavvA / 12163 = mithyAdarzana avirati, kaSAya, yoga aura AyukA pariNAma-ye karmabandhake kAraNa hI bandhakA kAraNa hai jAnane caahie| sa. sA./A./172 yAvajjJAna sarvotkRSTabhAvena draSTuM jJAtumanucarita ka. pA. 1/1.1/gA. 51/105 vatthupaDucca ta puNa ajjhavasANaM tti bhaNai vAzakta sat jaghanyabhAvenaiva jJAnaM pazyati jAnAtyanucarati taavttbvhaaro| Na ya batthudo hu badho badho ajjhppjoenn| yadyapi vastukI syApi jaghanyabhAvAnyathAnupapattyAnumIyamAnAbuddhipUrvaka karma kalakaapekSA karake adhyavasAna hote hai, aisA vyavahAra pratipAdana karatA hai. vipAkasadbhAvAt pudgalakarmabandha syAt / - jJAnI jabataka jJAnako parantu kevala vastuke nimittase bandha nahIM hotA, bandha to Atmapari sarvotkRSTa bhAvase dekhane, jAnane aura AcaraNa karane meM azakta vartatA NAmo ( rAgAdi ) se hotA hai| (sa. saa/aa/265)| huA jaghanyabhAvase hI jJAnako dekhatA hai, jAnatA aura AcaraNa gha. 12/4,2,8,4/280/1 Na ca pamAdeNa viNA tiyaraNa sAhaNaTTa gahida karatA hai, tabataka usakI anyathA anupapattike dvArA jisakA anumAna bajjhaTTho NANAvaraNIyapaccao, paccayAdo aNuppaNNassa paccayattaviro ho sakatA hai aise abuddhipUrvaka karmakala kake vipAkakA sadbhAva honese, haado| -pramAdake binA ratnatrayako siddha karane ke lie grahaNa kiyA pudgala karma kA baMdha hotA hai| gayA bAhya padArtha jJAnAvaraNIyake bandhakA pratyaya nahIM ho sakatA, 5. jaghanya kaSAyAMza svaprakRtikA bandha karanemeM asakyoMki jo pratyayase utpanna nahIM huA hai, usase pratyaya svIkAra karanA martha hai viruddha hai| na. ca vR/366 asuddhasaMveyaNeNa appA badhei kamma NokammaM / - azuddha dha. 8/3,22/14/7 uvasamaseDimhi kodhaparimANubhAgodayAdo aNaMtasaMvedanase arthAta rAgAdi bhAvose AtmA karma aura nokarmakA bandha guNahANeNa vUNANubhAgodaeNa kodhasalajaNassa baMdhANuvala bhAdo / = upakaratA hai / (paM.kA./tA. vR./147/313)| zama zreNIme krodhake antima anubhAgodayakI apekSA anantaguNa hIna, jainendra siddhAnta koza
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdha 176 4. dravya va bhAvabandhakA samanvaya anubhAgodayase saMjvalana krodhakA bandha nahI pAyA jAtA / ( isI prakAra mAna, bhAyA lobhame bhI jaannaa)| pra sA /tA, vR /161227/11 paramacaitanyapariNattilakSaNaparamAtmatattvabhAvanArUpadharmyadhyAnazukladhyAnabalena yathA jaghanyasnigdhazaktisthAnIye kSINarAgatve sati jaghanyarUkSazaktisthAnIye kSINadveSatve ca sati jalavAlukayoriva jovasya bandho na bhvti| - parama cetanya pariNati hai lakSaNa jisakA aise paramArama tattvako bhAvanArUpa dharmadhyAna aura zukladhyAnake balase jase jaghanya-snigdha, zakti sthAnIya kSINa rAga honepara, aura jaghanya-rUkSa-zakti sthAnIya kSINa dveSa honepara jala aura retako bhaoNti jobake bandha nahI hotA hai / 6. parantu usase bandhasAmAnya to hotA hI hai dha 8/3,36/77/3, solasakasAyANi sAmaNNapaccaiyANi, aNumettakasAe vi sate tasi bdhublbhaado| -solaha (jJAnAvaraNa, 5 antarAya, 4 darzanAvaraNa, yaza kIti, ucca gotra) karma kaSAya sAmAnyake nimittase ba~dhanebAle hai, kyoki, aNumAtra kaSAyake bhI honepara unakA bandha pAyA jAtA hai| 7. bhAvabandhake amAvameM dravyabandha nahIM hotA pa sA /m /270 edANi Natthi jesi ajjhavasANANi evamAdINi / te asuheNa suheNa va kammeNa muNo Na lippati / 270 - yaha ( ajJAnamithyAdarzana-acAritra) tathA aise aura bhI adhyabasAna jinake nahIM hai ve muni azubha yA zubhakarmase lipta nahIM hote / 270 / 8. karmodaya bandhakA kAraNa nahIM rAgAdi hI hai pra. sA /tA vR/43/56/12 udayagatA jJAnAbaraNAdi mUlottara karma prakRtibhedA svakIyazubhAzubhaphalaM datvA gacchanti na ca rAgAdipariNAmarahitA santo bandha kurvanti / teSu udayAgateSu satsu karmAMzeSu mUDhorakto duSTo va bhavati sa bandhanamanUbhavati / tata sthitametat jJAnaM bandhakAraNaM na bhavati karmodaye'pi, kintu rAgAdayo bandhakAraNamiti / 4 / pra. sA./tA vR/45/58/16 audayikA bhAvA bandhakAraNam ityAgamavacana tarhi vRthA bhavati / parihAramAha-audayikA bhAvA bandhakAraNa bhavanti, para kintu mohodyshitaaH| dravyamohodaye'pi sati yadi zuddhAtmabhAvanAbalena bhAvamohena na pariNamati tadA bandho na bhavati / yadi puna. karmodayamAtreNa bandho bhavati tahi saMsAriNA sarvadaiva karmodayasya vidyamAnatvAtsarvadeva bandha eva na mokSa ityabhiprAya / -1, udayako prApta jJAnAvaraNAdi mUlottara prakRtike bheda apane-apane zubha vA azubha phala ko dekara jhaDa jAte hai| rAgAdi pariNAma honeke kAraNa bandha nahI karate hai| parantu jA udayako prApta karmAMzo meM mohI, rAgI va dveSI hotA hai vaha bandhako prApta hotA hai| isalie graha nizcaya huA ki jJAna bandhakA kAraNa nahIM hotA, na hI kamakA udaya bandhakA kAraNa hotA hai, kintu rAgAdi hI bandhake kAraNa hote hai / prazna-audayika bhAvabandhake kAraNa hai, yaha AgamakA vacana vRthA ho jaayegaa| uttara-audayika bhAvabandhake kAraNa hote hai, kintu mohake udaya sahita honepara ho| dravya mohake udaya honepara bhI zadvAtma bhAvanAke balase bhAva moharUpase pariNamana nahI karatA hai. to / bandha nahI haptA hai| yadi karmodaya mAtrase bandha huA hotA to sasAro jIboke sarvadA hI karmakA udaya vidyamAna honeke kAraNa sadA hI bandha hotA rahatA, mokSa kabhI na hotii| de0 udaya/3/3,4 ( moha janita audayika bhAva ho bhandhake kAraNa hai anya nahI / vAstavamai mohajanita bhAva hI audayika hai, usake binA saba kSAyika hai|) paMdha/u./1064 jale jambAlavannUna sa bhAvo malino bhavet / bandhahetu sa eva syAdava tazcATa karmaNAm / 1064 / -jalame kAIkI taraha nizcayase baha audayika bhAva moha hI malina hotA hai, aura eka vaha bhAvamoha ho ATho koke bandhakA kAraNa hai| 9. rAgAdi bandhake kAraNa hai to bAhyadravyakA niSedha kyoM dha 12/4,2,8,4/281/2 evaM vivavahAro kimaTha kIrade suheNa NANA. varaNIyapaccayapaDibohaNaTTha kajjapaDisehaduvAraNa kAraNapaDisehaTUThaM ca / prazna-isa prakArakA vyavahAra (ghatAdi) kisa lie kiyA jAtA hai| uttara-sukhapUrvaka jJAnAvaraNIyake pratyayokA pratibodha karAneke lie tathA kArya ke pratiSedha dvArA kAraNa kA pratiSedha karaneke lie bhI uparyukta vyavahAra kiyA jAtA hai| sa. sA /A /265 adhyavasAnameva bandhahetuna tu bAhyavastu / tarhi kimartho bAhyavastupratiSedha / adhyavasAnapratiSedhArtha / adhyabasAnasya hi bAhyavastu AzrayabhUtaM, na hi bAhyavastvanAzritya adhyavasAnamAtmAnaM lbhte|-adhyvsaan hI mandhakA kAraNa hai, bAhya vastu nahI / praznayadi bAhyavastu bandhakA kAraNa nahIM hai, to bAhyavastukA niSeva kisa lie kiyA jAtA hai| uttara-adhyavasAnake niSedhake lie bAhyavastukA niSedha kiyA jAtA hai| adhyavasAnako bAhyavastu AzrayabhUta hai, bAhyavastukA Azraya kiye binA adhyavasAna apane svarUpako prApta nahI hotA, arthAta utpanna nahIM hotaa| 4. dravya va bhAva bandhakA samanvaya 1. eka kSetrAvagAha mAtra kA nAma dravya bandha nahIM paM.dha/3/44 na kevala pradezAnA bandha sabandhamAtrata / so'pi bhAvairazuddhadhai syAtsApekSastadvadvayoriti / 44- isa prakAra una jIva aura karmoke azuddha bhAvose apekSA rakhanevAlA vaha bandha bhI kevala pradezoke sambandha mAtrase hI nahI hotA hai|44| (pa.dha./u./111) 2. jIva va zarIrakI minnatAmeM hetu dha.6/,1,63/271/4 jIvasarIrAdo bhiNNo, aNAdi-aNa tattAdo sarIre sAdi-sAtabhAgdasaNAdo, savasaroresu jIvassa aNugamadasaNAdo sarIrassa tadaNuvala bhAdo, jIvasarIrANamakAraNatta [sakAraNatta] dsnnaado| sakAraNa zarIra, micchattAdi AsavaphalattAdo, NikAraNo jIbo, jovabhAveNa dhubattAdo sarIradAhaccheda-bhede hi jovassa tavaNuvalaM bhAdo / 1. jIva zarIrase bhinna hai, kyoki vaha anAdi ananta hai, parantu zarIrame sAdi sAntatA pAyI jAtI hai| 2. saba zarIromeM jIva kA anugama dekhA jAtA hai, kintu zarIrake jIvakA anugama nahI pAyA jaataa|3 tathA jAva akAraNa aura zarIra sakAraNa dekhA jAtA hai| zarIra sakAraNa hai, kyoki vaha mithyAtvAdi AsravokA kArya hai, jIva kAraNa rahita hai, kyoki vaha cetana bhAvakI apekSA nitya hai| 4. tathA zarIrake dAha aura chedana bhedanase jIvakA dAha eva bhedana nahI pAyA jaataa| 3. jIva va zarIrameM nimitta va naimittikapanA bhI kathaMcita mithyA hai dha 1/1,1,33/234/1 taha (jovapradezasya) bhramaNAvasthAyA tata (zarIrasya) samavAyAbhAvAt / = jIva pradezokI bhramaNarUpa avasthAmeM zarIrakA unase samavAya sambandha nahI rhtaa| pa.dha/pU0/270-271 api bhavati badhyabandhakabhAvo yadi vAnayorna zakyamiti / tadanekatve niyamAttabandhasya svato'pyasiddhatvAda 1270 / atha cedavazyameta nimittanai mittikatvamasti mitha, / na yata' svaya svato vA pariNamamAnasya kiM nimittatayA / 271 / - zarIra aura AtmAme bandhyabandhaka bhAva hai yaha bhI AzakA nahIM karanI cAhie, jainendra siddhAnta koza
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdha 177 kyoki niyamase donoMme ekasva honepara svayaM una donoMkA bandha bhI asiddha hai (270 ) yadi kaho ki paraspara ina donomeM nimitta naimittikapanA avazya hai to yaha bhI ThIka nahIM hai kyoMki svayaM athavA svata pariNamamAna vastuke nimittapanese kyA phAyadA | 271 / 4. jIva va karma bandha kevaLa nimitta kI apekSA hai prasA./ta.pra./904 Atmano norUpatvena sparzazUnyasnAna karma sahAsti saMbandha ekAvagAhabhAvAvasthitakarma pudgala nimittopayogAdhirUDha rAgadveSAdibhAva sabandhaH karma pugalabandhavyavahAra sAdhakastvastyeva / - AtmA arUpitvake kAraNa sparzazUnya hai, isalie usakA dharmo ke sAtha sambandha nahI hai, tathA ekAvagAha rUpase rahanevAle karma jinake nimita hai, aise upayogArUDha rAgadveSAdi bhAmake sAthakA sambandha karmapudgaloke sAthake bandharUpa vyavahArakA sAdhaka avazya hai / nizcayase karma jIvase ba~dhe hI nahIM sa sA./mU / 57 eehi ya saMbaMdhI jaba khIrodayaM muNedavvo Na ya huti tassa tApi uogaguNAdhina jamhAina varNAdi bhAka du sAtha jIvokA sambandha dUdha aura pAnIkA eka kSetrAvagAha rUpa sayoga sambandha hai aisA jAnanA / kyoMki jIva unase upayogaguNase adhika 5] (vA. anu. 6) sa sA./mU./166 puDhabIpiMDasamANA puvvaNibaddhA dupazJcayA tassa / kammasarIreNa drute baddhA savve digANissa / 1 hAusa jJAnI ke pUrva nadakarma samasta prathama miTTI ke usake samAna hai, aura ve kArmaNa zarIrake sAtha ba~dhe hue hai | 166 ( paM. dha. /u. / 1056 ) / 6. bandha avasthAmeM donoM dravyoMkA vibhAva pariNamana ho jAtA paM. 6.45, 106 110 ayaskAntIpAsucI tayo pRtham asti zaktivibhAvAkhyA miyo bandhAdhikAriNI // 45 // jIvabhAvavikArasya hetu svAtaddvArA yathA pratyupakAraka 1903 tannimittato'pyarthasyAnimittaka 11101 dono jIma aura karmoM meM bhinna-bhinna parasparame bandhako karAnevAlI cumbaka patthara ke dvArA tricanevAlI loheko suIke samAna vibhAvanAmakI zakti hai / 441 dravyakarma jIva jJAnAdika bhAvoMke vikArakA kAraNa hotA hai, aura jIvake bhAvoMkA vikAra dravyakarmake AsravakA kAraNa hotA hai [10] arthAjana vaibhAvika bhAvakenimitta pRthak bhUta kA pragata jJAnAvaraNAdi karmarUpa pariNata ho jAte hai / 110 ve azuddhatA ( donoM apane guNoMse cyuta ho jAte hai| * 7. jIvabandha batAnekA prayojana tra, sA / tA vR / 176/243/6 evaM rAgapariNAma eva bandhakAraNa jJAtvA samasta rAgA zivira jAtyAgena vijJAnadarzanasvabhAnijAma nirantara bhAvanA karttavyeti / isa prakAra rAga pariNAma hI bandhakA kAraNa hai, aisA jAnakara samasta rAgAdi vikalpake tyAga dvArA vizuddhajJAna darzana svabhAva hai jisakA aise nijAtmatattvameM ho nirantara bhAvanA karanI caahie| 8. umaya bandha batAnekA prayojana sA./tA vR./ 20-22/48/ para uddhRta gA, 1 kI TIkA - atraiva jJAtvA sahajAnande bhAve nijAtmani rasiH kartavyA pi bhA0 3 - 23 5. karma bamdha ke kAraNa pratyaya * viratirityabhiprAya / yahA~ isa prakAra (ubhayabandhako) jAnakara sahaja Ananda eka bhija AtmasvabhAva meM hI rati karanI cAhie / usase arthAta nijAtma svabhAvase aise paradravyameM virati karanI cAhie. aisA abhiprAya hai (dra se TI./33/64/10) / dra.saM./TI./7/20/6 ayamatrArthaH - yasyaivApUrtasyAtmana prAptyabhAvAdamAdisAre pramito'ya jIva sa evAmurtI pacendriyaviSayatyAgena nirantara dhyAtavya | isakA tAtparya yaha hai ki jisa amUrta AtmAkI prApti ke abhAva se isa jImane anAdi saMsAra meM bhramaNa kiyA hai, usI amUrtika zuddha svarUpa AtmAko yo viSayo tyAga karake dhyAnA caahie| 9. umaya bandhakA matArtha paM.kA./tA.vR./27/11/13 dravyabhAvakarmasaMyuktasthAnaM ca sadAmuktanirAkaraNArthamiti matArtho jJAtavya / dravya bhAva karmake saMyuktapanekA vyAkhyAna AtmAko sadAmukta mAnanevAle sadAzivavAdiyo nirAkaraNArtha kiyA gayA hai. aisA matArtha jAnanA cAhie (paM.kA./ tA vR./ 12 / 162 | ) ( pa pra /To / 1/56 ) / 10. bandha TAlane kA upAya sa sA./mU./ A / 71 jazyA imeNa jIveNa appaNI AsavANa ya taheba / nAda hodi visesaMtara tu tazyA Na badho se 71) jJAnamAtrAdeva bandhanirodha' sidhyet / sa. sA. / A /71/047 parapariNatimujjhat khaMDayabhedavAdAnidamuditamakhaNDaM jJAnamuccaNDamuccai / nanu kathamavakAza' kartRkarmapravRtte riha bhavati kathaM vA paudgala karmabandha |47| = jaba yaha jIva AtmAkA aura AsravokA antara aura bheda jAnatA hai taba use bandha nahI hotA |71| aisA honepara jJAna mAtra bandhakA nirodha siddha hotA hai| parapariNati ko chor3atA huA, bhedake kathanoko tor3atA huA, yaha akhaNDa aura atyanta pracaNDa jJAna pratyakSa udayako prApta huA hai / aho| aise jJAnameM paradravya) kakarma kI pravRttikA avakAza kaise ho sakatA hai| tathA paudgalika karmabandha bhI kaise ho sakatA hai ? vi/12/48 maddho mukto bhAna yAti yadIyena yathA tadeva puramaznute pAntha |48) = jo jIva AtmAko nirantara karma se baddha dekhatA hai vaha karmabaddha hI rahatA hai, kintu jo use mukta dekhatA hai, yaha mukta ho jAtA hai| ThIka hai ki jisa mArga jAtA hai usI mArgako prApta ho jAtA hai | 5. karma bandhake kAraNa pratyaya 1. karmabandha meM sAmAnya pratyayakA kAraNapanA / 12 / 4.24/293/205 jANiva jAga paghaTAnAmi ... yogasthAna hai se hI pradezama sthAna hai / sa.prA.4/292 jogA pavapidesA hiMdi anubhAga kAyado | 13jI prakRti bandha aura pradezako yoga tathA sthiti manya aura anubhAgako kyA karatA hai (sa. si 8/3/376 para uddhRta ) ( dha 12 / 4,2, 8, 13 /gA 4 / 206 ) ( rA. vA. 8/3/6/10/10/1610) (134) ( sa ( .23) (go ka. / / 250 / 364 ) ( pa sa saM /4/265) (de0 anubhAga /2/1) / jainendra siddhAnta koza
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdha baMdhaka 1 bandhake pratyayoMmeM mithyAtvakI pradhAnatA kyoM pa.dha./u./1037-1038 sarve jIvamayA bhAvA dRSTAnto bandhasAdhaka / ekatra vyApaka kasmAdanyatrAvyApakaH katham / 10371 atha tatrApi keSAM citsaMjJinA buddhipUrvaka / mithyAbhAvo gRhItAkhyo mithyArthAkRtisaM sthitaH // 1038 / - prazna-jabaki saba hI bhAva jIvamaya haiM to kahIMpara koI eka bhAva (mithyAtva bhAva) vyApaka rUpase mandhakA sAdhaka dRSTAnta kyoM, aura kahIM para koI eka bhAva (itara bhAva) vyApya rUpase hI bandhake sAdhaka dRSTAnta kyo ? uttara-usameM vyApaka rUpase bandhake sAdhaka bhAvomeM bhI kinhI saMjJI prANiyoke bastuke svarUpako mithyAkArameM gRhIta rakhanevAlA gRhIta nAmaka buddhipUrvaka mithyAtva bhAva pAyA jAtA hai / 1038 / 2. pratyayoMke sadbhAva meM vargaNAoMkA yugapat karmarUpa pariNamana kyoM nahIM dha.12/4,2,8,2/276/6 pANAdivAdo jadi NANAvaraNIyabandhassa paccao hoja to tihabaNe Thida kammaiyavaMdhA NANAvaraNIyapaccaeNa akameNa kiNNa pariNamate, kammajogattaM pddivisesaabhaavaado| Na, tiravaNabhaMtarakammaiyaravaMdhehi desavisayapaccAsattIe abhAvAdo jadi ekkhettogADhAkammaiyaravaMdhA pANAdivAdAdo kammapajjAeNa pariNamaMti to savvavalogagayajIvANaM pANAdivAdapaccAraNa sabve kammaiyakhaMdhA. akkameNa NANAvaraNIyapajjAeNa pariNadA hoti / paccAsattIe egogAhaNavisayAe saMtIe viNa samve kammaiyavadhA NANAvaraNIyasarUveNa egasamaeNa pariNama ti, patta dama dahamANadahaNammi va jIvammi tahAvihasattIe abhaavaado| kiM kAraNaM jIvammi tArisI sattI Nasthi / saabhaaviyaado|' prazna- yadi prANAtipAta (yA anya pratyaya hI ) jJAnAvaraNIya (Adi ) ke bandhakA kAraNa hai to tInoM loko meM sthita kArmaNa skandha jJAnAvaraNIya paryAyasvarUpase eka sAtha kyoM nahI pariNata hote haiM, kyoki, unameM karma yogyatAkI apekSA samAnatA hai| uttara-nahI, kyoki, tIno lokoke bhItara sthita kArmaNa skandhomeM deza viSayaka pratyAsattikA abhAva hai| prazna-yadi eka kSetrAvagAha rUpa hue kArmaNa skandha prANAtipAtake nimittase karma paryAya rUpa pariNamate haiM to samasta lokameM sthita jIvoke prANAtipAta pratyayake dvArA sabhI kArmaNa skandha eka sAtha jJAnAvaraNIya rUpa paryAyase pariNata ho jAne caahie| uttara-eka avagAhanAviSayaka pratyAsattike hone para bhI saba kArmaNa skandha eka samayameM jJAnAvaraNIya svarUpase nahI pariNamate hai, kyoki. prApta iMdhana Adi dAhya vastuko jalAnevAlI agnike samAna jIva me usa prakArakI zakti nahI hai| prazna-jIvame vesI zakti na honekA kAraNa kyA hai| uttara-usameM vaisI zakti na honekA kAraNa svabhAva hI hai| dha 15/346 jadi micchattAdipaccaehi kammaiyavaggaNavaMdhA aTThakammAgAreNa pariNamati to egasamaeNa sabakammaiyavaggaNavaMdhA kammagAreNa [ki Na] pariNama ti,nniymaabhaavaado|nn; davva-khetta-kAlabhAve tti caduhi Niyamehi NiyamidANa pariNAmuvala bhaado| daveNa abhava siddhiehi aNaMtagugAo siddhANamaNaMtabhAgamettAo ceva baggaNAo egamamaeNa egajIvAdo kamma sarUveNa pariNama ti / prazna-yadi mithyAtvAdika pratyayo ke dvArA kArmaNa vargaNAke skandha ATha karmarUpase pariNamana karate hai, to samasta kArmaNa vargaNA ke skandha eka samayame ATha karmarUpase kyo nahI pariNata ho jAte, kyoki, unake pariNamanakA koI niyAmaka nahI hai / - uttara -nahI, kyoki dravya, kSetra, kAla aura bhAva, ina cAra nigrAmako dvArA niyamako prApta hue ukta skandhokA marUpase pariNamana pAyA jAtA hai| yathAdravyakI apekSA abhavasiddhika jIvose anantaguNI aura siddha jIvoke anantaye bhAga mAtra hI vargaNAe~ eka samayameM eka jIvake sAtha karma svarUpase pariNata hotI hai| 5. kaSAya aura yoga do pratyayoMse bandhameM itane bheda kyoM dha 12/4,2,8,14/260/4 kadhaM do ceva paccayo aTThaNaM kammANaM battIsANa payaDi-TUThidi-aNubhAga-padesabaMdhANa kAraNatta pddivjjte| Na, asuddhapajjavaThie ujusude aNaM tasattisaMjuttegadavyatthitaM pddivirohaabhaavaado|-prshn-ukt do hI (yoga va kaSAya hI) pratyaya ATha karmoke prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza rUpa battIsa bandhoMkI kAraNatAko kaise prApta ho sakate hai| uttara-nahIM, kyoki azuddha paryAyArthika rUpa ajusUtra nayameM ananta zakti yukta eka dravya ke astitva meM koI virodha nahIM hai| 1. avirati karma bandhameM kAraNa kaise dha. 12/4,2,8,3/276-281/6 kammabaMdho hi NAma, suhAsahapariNAmehito jAyade, * asaMtavayaNa puNa Na suhapariNAmo, No asahapariNAmo poggalassa tapariNAmassa vA jiivprinnaamttvirohaado| tado NAsaMtavayaNaM NANAvaraNIyabaMdhasya kAraNaM / *Na pANAdivAdapaccao vi, bhiNNa jIvavisayasa pANa-pANiviogassa kammabadhahe uttvirohaado| NANAvaraNIyabaMdhaNapariNAmajaNido vahade pANapANiviyogo bayaNakalAbo ca / tamhA tado tesimabhedo teNeva kAraNeNa NANAvaraNIyabaMdhassa tesi paccayatta pi siddh| -prazna-karmakA bandha zubha va azubha pariNAmoMse hotA hai| 1. parantu asatya vacana na to zubha pariNAma hai aura na azubha pariNAma hai, kyoki pudgalake athavA usake pariNAmake jIva pariNAma honekA virodha hai| isa kAraNa asatya vacana jJAnAvaraNIyake bandhakA kAraNa nahIM ho sktaa| .. 2. isI prakAra prANAtipAta bhI jJAnAvaraNIyakA pratyaya nahIM ho sakatA, kyo ki, anya jIva viSayaka prANa-prANi viyogake karma bandhameM kAraNa honekA virodha hai| uttara-prakRtameM prANa-prANi viyoga aura vacana kalApa cUki jJAnAvaraNIya bandhake kAraNabhUta pariNAmase utpanna hote hai ataeva usase abhinna hai| isa kAraNa ve jJAnAvaraNIya bandhake pratyaya bhI siddha hote hai| baMdhaka-1. bandhakake bheda noTa-nAma sthApanAdi bheda / de0 nikssep| 3. eka pratyayale ananta vargaNAoM meM pariNamana kaise gha 12/4.2,82/228/12 kadhamego pANAdivAso aNate kammaiyakvaMdhe gANAvaraNIya sarUveNa akkameNa pariNamAvedi, bahusu ekkasya akkameNa vuttivirohAdo / Na, eyassa pANAdivAdassa aNa tasattijuttassa tada virohAdo | prazna-prANAtipAta rUpa eka hI kAraNa ananta kAmaNa svandhokA eka sAtha jJAnAvaraNIya svarUpase kaime pariNamAtA hai. kyoki bahuto meM ekako yugapata vRttikA virodha hai| uttaranahI, kyoki, prANAtipAta rUpa eka hI kAraNake ananta zaktiyukta honese vaisA hone meM koI virodha nahIM aataa| jainendra siddhAnta koza
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMdhana 8.1/8.1-1/2-2/6 chadmastha pathika zAnta kaSAya tadvayatirikta noAgama dravyanikSepa 1 ' karma / sAmparAyika 1 kevalI sUkSma sAmparAyika 1 kSINa kaSASa asAmprAyAdika I asAmprAyAdika upazAmaka "" 1 sacitta acitta mizra kSapaka nokarma I sUkSma sAmprAyAdika T anivRttikaraNa anAdi ananta bAdara sAmparAyika T sAmprAyAdika | anAdi bAdara sAmprA yAdika kSapaka upazAmaka anAdi sAnta 179 pUrva karaNa 2. bandhakake bhedoMke lakSaNa gha. 7/2.1.2/5/1 ra saciNokaprabaMdhayA jahA harI badhayA, assA baMdhayA iccesmAdi / acittaNokammadavya baMdhayA tahA kaTThANaM baMdhayA, suppANaM baMdhayA kaDyANaM badhayA iccevamAdi / missamokadambamayA jahA sAharagANa hatthI baMdhA iccevamAdi (4 / 8 ) / -- tattha je bacapAhuDajANayA uvajuttA AgamabhAvabaMdhayA NAma / poAgamabhAvayA jahA ko mAga-mAya somAI banAvAra kare tA (4/19 ) / -sacino karma jaise hAthI bA~dhanevAle, ghoDe bA~dhanevAle ityaadi| acittano karmadravyabandhaka jaise lakar3I bA~dhanevAle sUpA bA~dhanevAle kaTa caTAI mAMdhanevAle ityAdi / mizra nokarma dravya bandhaka jaise- AbharaNo sahita hAthiyo ke bA~dhanebAle ityAdi / (2/-) unameM bhUke jAnakAra aura usameM upayoga rakhanevAle AgamabhAva bandhaka hai| no Agama bhAvabandhaka jaise - krodha, mAna, mAyA, lobha va premako AtmasAt karanevAle | noTa - inake atirikta zeSa bhedoke lakSaNa- de0 nikSepa / 4 baMdhana - 1 bandhana nAmakarmakA lakSaNa sa.si./8/12/206 / 12 zarIranAmasmadayanazApAna DhagA nAmagyonyapradezasaMzleSaNa yato bhavati tadbandhananAma (tasyAbhAve zarIrapradezAnAM dArunicayavat asaparka syAt ga vA0 ) / =zarIra nAmakarma ke udayase prApta hue puGkhagatokA anyonya pradeza sazleSa jisake nimittase hotA hai, vaha bandhana nAmakarma hai| isake abhAva meM zarIra sakaDiyo hera jaisA ho jAtA hai| rAmA) (rAyA /8/19/6/206/24) (13/5.2.101/264/1) (mokajI pr./33/21/1)| gha. 6/1,6-1,28/52/11 sarIraTThamAgayANa poggalakkhadhANa jIva saMbaddhANa jehi pogyate hi jIvasa hi pacodahi paropara kIraha tesi polA sarIkhapaNA karaNe yAdo ksArasAdA saroravaNAm jIvastha hojja so bAluvAkA purisasarIra va sarIra hojna paramANuNamaNo maghA bakuza bhAvA / - zarIrake lie Aye hue jIva sambaddha pudgala skandhoM kA jina jIva sambaddha aura udaya prApta pudgaloke sAtha paraspara bandha kiyA jAtA hai una pudgala skandhoMko zarIra bandhana saMjJA kAraNameM kAryake upacArase, athavA kartR' nirdezame hai / yadi zarIra bandhana nAmakarma jIvake na ho, to bAlukA dvArA banAye puruSa zarIra ke samAna jIvakA zarIra hogA, kyoki paramANuokA parasparame bandha nahIM hai| 2. bandhana nAkakarmake bheda . . 6/1.19/12/00 taM zarIramapaNAmakamma ca orAlimasarora] bhraNaNAma veDamisarIraghaNaNAma AhArasarIrabaMdhaNaNAmaM tejAsarIrabaMdhaNaNAma kammaiyasarIrabaMdhaNaNAmaM cedi |32| -jo zarIra bandhana nAmakarma hai yaha pA~ca prakArakA hai- audArika zarIra bandhana nAmakarma, vaikriyika zarIra bandhana nAmakarma, AhAraka dazarIra bandhananAmakarma, jasavArIra bandhananAmakarma aura kArmaNazarIra mandhana nAmakarma ( 11/52 / 902/260), (paM.saM./pra/ 19), (pa.se.prA./2/4/5 401, 6) (ma.maM./1/6/26). (go, pha / jI pra / 13 / 26/1) bandhana nAmakarmakI bamdha udaya satya prarUpaNAe~ tathA tatsamvandhI niyama zaMkAdi - de0 vaha vaha nAma / --- / baMdhana baddhatva - rA. vA./2/7/13/112/27 anAdisaMtatibandhanabaddhatvamapi sAdhAraNam / kasmAt / sarvadravyANAM svAtmIyasaMtAnabandhanamaddhavaM pratyanAditvAdaNi hi prayANi jIvadharmAdharmAkAlAkhyAni pratiniyatAni pAriNAmikacaitanyopayoga gatisthivyayakAzadAna vartanApariNAma varga-gaMdha-rasa-pAdaparyAya - saMtAnabandhanAni kamoMdavAdyapekSAbhAvAdapi pAriNAmins / yadasyAnAditibandhana tadasAdhAraNamapi sanna pArizAnika karmodayanimitya -anAdi bhanna ma bhI sAdhAraNa guNa hai| sabhI dravya apane anAdikAlIna svabhAva santatise baddha hai, sabhIke apane-apane svabhAva anAdi ananta hai / arthAt jIva, dharma, adharma, AkAza, kAla aura pudgala nAmake dravya kramaza. pAriNAmi caitanya upayoga gariyAna sthitidAna avakAzadAna, darzanApariNAma, aura varga-gandha-rasa aura sparzAdi paryAya santAnake mandhanase mada hai| isa bhAvame karmodaya AdikI apekSA na honese pAriNAmika hai| aura jo yaha anAdikAlIna karmabandhana tA jIvameM pAyI jAtI hai, vaha pAriNAmika nahI hai, kintu karmodaya nimittaka hai / baMdha vidhAna 14/26.9/2/2 - dvidiazubhAga-pavesameda bhiNNA baMdhaviyappA badhavihANa NAma / = prakRti, sthiti, anubhAga aura pradeza bhavabhedako 918 hue andhake medoko mandha vidhAna kahate haiN| baMdhasamutpattika sthAna de0 anubhAga 1 | baMdha sthAna - sa. sA / / 53 55 yAni prativiziSTaprakRti paripAgalakSaNAni manyasthAnAni bhinna-bhinna prakRtiyoMke pariNAma jinakA lakSaNa hai aise jo bandha sthAna | / baMdha sparza de0 sparza / baMdhAvali - de0 AvalI / bakuza - sa.si 6/4/460 madhye pratisthitA aDirAmA zarIropakaraNa vibhUSAnuvartino'viviktaparivArA mohabatayuktA bakuzA / zabalaparyAyavAcI bakuza / - jo nirgrantha hote hai, vratoMkA akhaNDa = jainendra siddhAnta koza
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ baDA nagara 180 bappadeva rUpase pAlana karate hai, zarIra aura upakaraNokI zobhA bar3hAne meM lage manovikAramakurva to mama purAkataduSkarmaphalamidamime varAkA ki rahate hai, parikArase ghire rahate hai ( Rddhi aura yazakI kAmanA rakhate kurvanti, zarIramida jala buddhabudvadvizaraNasvabhAvaM vyasanakAraNametaihai, sAta aura gauratra ke AdhAra hai ( rA. vA.) aura vividha prakArake rbAdhyate, sajJAnadarzanacAritrANi mama na kenacidupahanyate iti cintamohase yukta hai, ve bakuza kahalAte hai| yahA~ para bakuza zabda 'zabala' yato bAsilakSaNacandanAnulepanasamadarzino badhapariSahakSamA mnyte| (citra-vicitra ) zabda kA paryAyavAcI hai| (ga. vA./8/46/2/636/- - tIkSNa talavAra, mUsara aura mudgara Adi astroke dvArA tADana 21) (cA sA /101/2 ) / aura pIDana Adise jisakA zarIra toDA maroDA jA rahA hai tathApi mArane vAlopara jo lezamAtra bhI mana meM vikAra nahIM lAtA, yaha mere 2. bakuza sAdhuke bheda pahale kiye gaye duSkarmakA phala hai, ye becAre kyA kara sakte hai, yaha sa. si./8/47/469/12 bakuzo dvividha - upakaraNa-badhuza zarIrabakuza- zarIra jala ke bulabule ke samAna vizaraNa svabhAva hai, durava ke kAraNako shceti| tatropakaraNabakuzo bhuvishessyuktopkrnnaakaabhii| zarIra- hI ye atizaya bAdhA pahuMcAte hai, mere samyagjJAna, samyagdarzana aura saskArasevI zarIrabakuza | - bakuza do prakAra ke hote hai,-upakaraNa samyaka cAritrako koI naSTa nahIM kara saktA isa prakAra jo vicAra bakuza aura shriirbkush| unamese aneka prakAra kI vizeSatAoko karatA hai vaha vasUlIse chIlane aura candanase lepa karane meM samadarzI liye hue upakaraNoko cAhanevAlA upakaraNa bakuza hotA hai, tathA hotA hai, isalie usake badha parISaha jaya mAnA jAtA hai| (rA.bA./ zarIrakA saMskAra karanevAlA zarIra-bakuza hai| 6/6/18/611/4), (cA saa./126/3)| rA vA/8/47/4/638/5 vakuzo dvividha --upakaraNabaza zarIra badha vacana-de0 vacana / bakuzazceti / tatra upakaraNAbhivaktacitto vividhavicitraparigrahayukta. badhyaghAtaka virodha-de0 virodha / bahuvizeSayuktopakaraNakAkSI tatsaMskArapratIkArasevI bhikSurupakaraNabakuzo bhavati / zarIramaskArasevI zarIrabakuza / - bakuza do prakAra badhyamAna Ayu-de0 Ayu / ke hai-upakaraNa-bakuza aura zarIra-bakuza / upakaraNo meM jisakA citta Asakta hai, jo vicitra parigraha yukta hai, jo sundara saje hue badhyamAna kama-dha. 12/4, 2,10,2/303/4 mithyAtvAviratiupakaraNokI AkAMkSA karate hai tathA ina saskAroke pratIkArakI sevA pramAdakaSAya-yogai karmarUpatAmApAdyamAna kArmaNapudgalaskandho karanevAle bhikSu upakaraNa bakuza hai| zarIra saskArasevI zarIra badhyamAna / mithyAtva, avirati, pramAda, pAya aura yogake bakuza hai| (cA saa/104/1)| dvArA karma svarUpako prApta hone vAlA kArmaNa pudgala skandha badhyamAna bha. A./vi./1650/1722/8 rAtrau yatheSTa zele, sastara ca yathAkAma kahA jAtA hai| bahutaraM karoti, upkrnnbkusho| dehabakuza divase vA zete ca ya banavArI lAla mAvanapurake nivAsI jaina paNDita the| khataulIke pArzvastha / -jo rAtame sote hai, apanI icchAke anusAra bichaunA caityAlaya meM vi. 1666 me bhaviSyadattacaritra racA jo ki kavi dhanabhI baDA banAte hai. upakaraNokA saMgraha karate hai, unako upakaraNa pAlake apabhraza granthakA padyAnuvAda hai| (hi.je. sA. i./105 bakuza kahate hai| jo diname sotA hai usako dehavakuza kahate hai| kaamtaa)| * bakuza sAdhu sambandhI viSaya-de0 sAdhu / banArasodAsa-AgarA nivAsI zrImAna vaizya the| inakA janma bar3A nagara-rAjasthAname koTAkA prdesh| (jena sAhitya iti- jaunapura meM rakharagasenake ghara mAgha zu 11 vi 1643meM huA thaa| pahile hAsa / pR 256/premI jii)| Apa zvetAmbara AmnAyame the bAdame digambara ho gye| kucha samaya taka javAharAtakA vyApAra bhI kyiA / vedAntI vicAroke kAraNa adhyAtmI kahalAte the| mahAkavi gosvAmI tulasIdAsake samakAlIna the| baddha-pa dha /1/66 mohakarmAvRto banna / - mohanI va karma se AvRta ApakI nimna kRti meM prasiddha hai-1 navarasa padyAvalI (yaha eka jJAnako bada vahate hai / zRgAra rasapUrNa racanA thI jo pIho viveka jAgRta hone para inhoMne jamunAme pheka dii|) 2 nAmamAlA, 3 nATaka samayasAra (ghi 1693) badhasa si./6/11/326/2 - AyurindriyabalaprANa viyogakAraNa / banArasI vilAsa (yi 1701), 5 karma prakRti vidhAna (vi 1700); vadha / hai. artha kathana (bi 1618) / samaya-vi 1653-1700(I 1587sa. si /9/25/266/2 daNDakaThAvetrAdibhirabhighAta prANinA vadha , 1654) / (jai./2/203)| (tI/4/248) / na prANavya para paNam, tata prAgetrAmya vinivRtttvaat| -1 Ayu, indriya aura zvAsovAsakA judA kara denA bapa hai| (ga gA- banArasI vilAsa- banArasIdAsa (I01701 dvArA racita 11/5/516/28), ( pa TI /2/127): 2 DaDA, cAbuka aura AdhyAtmika bhASA pada sa graha / (tI/4/254) / beMta Adise prANiyo ko mAranA vadha hai| yaha badha kA artha prANokA viyoga karanA nahIM liyA gayA hai. kyoki aticArake pahale hI bappadava-utkAlakA grAmake samIpa 'maNallI' grAmame Apane hisAkA tyAga kara diyA jAtA hai / ( rA vA /9/25/255/18) / AcArya zubhana da ba ravinandise jJAna va upadeza prApta karake SaT khaNDapa pra/TI/2/127/2/-18 nizcayena mithyAtvaviSayakSAya pariNAma ke prathama 5 khaNDopara 60000 zloka pramANa vyAkhyA prajJapti nAmakI rUpavadha vakIya / - nizcayakara mithyAtva viSaya pAya pariNAma TokA tathA kaSAya pAhuDa kI bhI eka uccAraNA nAmakI saMkSipta TIkA rUpa nijaghAta / likhii| pIche vATagrAma (baDaudA) ke jinAlaya meM isa TIkA ke darzana badha pariSaha-"sa si/8/8/2318 nizitagzasanamugalamugarA karake zrI bIrasenasvAmIne SaTkhaNDake paoNca khaNDopara dhavalA, nAmakI dripraharaNatAina pIDanAdibhiApAdyamAna zarIrasya vyApadakeSu manAgapi TokA racI thI / samaya-I0 za01(vizeSa de. prishisstt)| jainendra siddhAnta koza
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ bala bala -1 mana, vacana, va kAya bala-de0 vaha vaha nAma / 2. tulya bala virodha de0 virodha / - -de0 Rddhi /6 / bala Rddhi balacaMdramaNamelagolA zilAlekha naM. 7 ke anusAra Apa digambarAcArya dharmasena naM 2 ( I0675 ) ke ziSya the| samayavi. 757 ( I0 700 ) (bha, A (pra. 16 / premI) | baladeva --- 1. punnATa saMghakI gurvAvalIke anusAra Apa mitravIrake ziSya tathA mitrakake guru the / samaya ( I0 rA0 1 kA pUrva ) (de0 iti 7/8); 2 zravaNabelagolA ke zilAlekha naM. 15 ke AdhArapara kanakasenake guru the| samaya - vi. 707 (30 650) (bha.A./pra. 16/premI) 3 zravaNabelagolA ke zilAlekha naM. 7 ke AdhArapara Apa dharmasenake guru the / samaya - vi0 757 ( I0 700) (bha. A / pra. 11 / premI jI) 4. ha. pu / varga/ zloka meM vasudevakA putra thA (12/10) kRSNako janmate hI nanda goke para pahu~cAyA (13/12) vahA~ jAkara usako zikSita kiyA (35/64) dvArakAkI rakSAke lie dvaipAyana munise prArthanA karanepara kevala prANa bhikSA milI (61 / 48-06) jaMgalameM jaratakumAra dvArA kRSNave mAre jAnepara (63 / 7) 6 mAha taka kRSNa ke zavako liye phire (63/11-60) phira devake (jo pahale siddhArtha nAmaka sArathi thA ) sammodhe jAnepara (63/61-01) dIkSA dhAraNa kara (41/72) ghora tapa kiyA (75 / 114) / sau varSa tapazcaraNa karaneke pazcAt svarga meM deva hokara (6/33) sarakArako sambodhA (12/42-24) vizeSa de0 zalAkA puruSa / 3 | baladeva sUri - Apa bhagavatI ArAdhanAkAra AcArya zivakoTa (zivArya) ke guru batAye jAte haiN| Apa svayaM candranandi nAmaka AcArya ke ziSya the| tadanusAra ApakA samaya I0 za0 1 pUrvArdha jAtA hai| (bha kA pra.16/premI jii| balabhadra - 1 sumeru sambandhI nandana vanameM sthita eka pradhAna kUTa va usakA svAmI deva / aparanAma maNibhadra hai / - de0 loka 3/6 / 2. sanatkumAra svargakA chaThA paTala va indraka-de0 svarga /5/3, balamada - de0 mada / balamitra - zvetAmbara AmnAyake anusAra inakA aparanAma basumitra thaa| [30] bahumitra balAka piccha-- saghakI gurvAvalIke anusAra Apa AcArya umAsvAmI ke ziSya the| samantabhadra AcArya ke samakAlIna tathA sohAcArya tRtIyake sahadharmA me lohAcArya nAma nandisaMghame AtA hai / para inakA nAma usI nandisaghake dezIya gaNa naM02 meM AtA hai| arthAt ye dezIya gaNa na. 2 ke agraNI the| samaya- vi. 100-200 220-211) vizeSa de0 itihAsa / 011, 4 balAtkAra gaNanandi kI eka zAkhA de0 itihAsa /5/2 balAdhAna kAraNa de0 nimica / 1 / bali1. pUjA ( pa pra / 2 / 136 ); 2. AhArakA eka doSa-de0 AhAra II / 4/4 3. vasatikAkA eka doSa - de0 vasatikA / 4. ha. pu/20/ zlAka naM0 ujjayanI nagarIke rAjA zrIdharmAke 4 mantrI the / bali prahlAda, bRhaspati va namuci / ( 4 ) eka samaya rAjAke saMga muni vandanArtha jAnA paDA (8) / Ate samaya eka munise vAdavivAda ho gayA jisameM inako parAsta honA paDA ( 10 ) / 181 bahirAtmA isase kruddha ho pratikArArtha rAtriko muni hatyAkA udyama karanepara vanadevatA dvArA kIla diye gye| tathA dezase nikAla diye gaye (11)rAcAda itanAgapura me rAjA padmake mantrI ho gye| vahA~ unake zatru siharako jItakara rAjAse vara prApta kiyA (17) muni sagha ke hastanAgapura padhAranepara vara ke badale meM sAta dinakA rAjya le (22) naramedha mahane mahAne, sakala munisaMdhako agni homa diyA (23) jisa upasarga ko viSNu kumAra sunine dUra kara ina cAroko deza nikAlA diyA (60) / balIMdra vartamAnakAlIna sAtaveM pratinArAyaNa the| aparanAma] praharaNa va prahlAda thA / ( ma. pu / 66 / 106) vizeSa paricaya - de0 zalAkA puruSa / 5 ballAka deva karnATaka dezastha hoysalakA rAjA thaa| isake samayamaiM karnATaka dezameM jaina dharmakA prabhAva ma gaDhA viSNumardhana ke uttarAdhikArI nArasiMha aura usake uttarAdhikArI banlAka deva hue| 1 viSNuvardhana dvArA kiyA gayA jainiyopara atyAcAra isane dUra kiyA / yadyapi dha 3 / pra 4 ke anusAra inakA samaya I0 1100 batAyA gayA hai, parantu uparokta kathanake anusAra inakA samayaI0 1263-1910 AnA cAhie .. 1/4 / HIn Jain ) / - bahala kA vi/700/882 / 6 titiNI kAphalarasaprabhRti ca anyabalaM / kAMjI, drAkSArasa, imalIkA sAra, vagairaha gADha pAnakako bahala kahate hai / bahirAtmA - bhopA.// hatthe phuriyamaNo idiyadAreNa / nigrahaM adhyAdi viDIo II niyadehasAre picchiUNa paraviggaha payattena / acceyaNaM pi gahiraM bhAijjai paramabhASaNa | hA = bAhya dhanAdikame sphurata arthAt tatpara hai mana jisakA, vaha indriyoMke dvArA apane svarUpase cyuta hai arthAt indriyoko hI AtmA mAnatA huA apanI dehako hI AtmA nizcaya karatA hai, aisA midhyAdRSTi mahiAramA hai (savA 7) (1.pra./mU./1/13 ) bahirAtmA mithyAtva bhAva se jisa prakAra apane dehako AtmA mAnatA hai, usI prakAra parakA dehako dekha acetana hai phira bhI usako AtmA mAne hai, aura usameM bar3A yatna karatA hai || ni. sA. / / 941952 AvAsyaparihINa samaNo so hodi mahirappA 146) atarabAhirajappe jo baTTai so havei bahirappA | 150/-. phAganiyo samaya mahirapa idi vijAnIhi / 1510 par Avazyaka kriyAose rahita zramaNa vaha bahirAtmA hai | 14 | aura jo asA janyame vartatA hai, vaha mahimA hai | 150 athavA dhyAna se rahita AtmA bahirAtmA hai aisA jAna / 151 / ra sA / 135-137 apaNANajbhANajyaNamuhamiyarasAyaNappANa / mAjI bhujai sAhu mahiNyA | 133 behatara pusa mittAvihAraNa bhAva so caina veda mahararUpA | 134 | - AtmA ke jJAna, dhyAna va adhyayana rUpa sukhAmRtako chor3akara indriya sukhako bhagatA hai, so hI bahirAtmA hai / 135 // deha, kalatra, putra va mitrAdika jo nA vibhAvika rUpa hai, unameM annApanekI bhAvanA karanevAlA bahirAtmA hotA hai | 117| yo sAyo / 7 micchA-da saNa- mohiyau para appA Na munnei| so bahi rappA jiNa bhaNiu puNa ssAra bhamei 191 jo mithyAdarzana se mohita jIva paramAtmAko nahIM samajhatA, use jina bhagAune mahirAtmA kahA hai, yaha jIva puna puna sasArame paribhramaNa karatA hai | 7| jainendra siddhAnta koza
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ bahiryAnakriyA 182 bAraha tapa vrata bahuzruta-dha.8/3.41/86/7 baarsNgpaaryaabhusudaannaam| jo bAraha aMgoM ke pAragAmI haiM ve bahuzruta kahe jAte haiN| bahuzruta bhakti-de0 bhkti/2|| bAkI-Substraction (dha.5/pra. 28) / bANa-1. Hght ofa segment (ja.pa./pra. 107) 2. bANa nikAlanekI prakriyA-de0 gaNita/11/7/3 | bANabhaTTa-1. inhoMne kAdambarI va harSa caritakI racanA kI thii| samaya-vi0667-707 (kSatra cuuddaamnni/pr./premii)| bANA-bharatakSetrastha Arya khaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / bAvara-de0 sUkSma / sahanAnI -de0 gnnit/I/2/| bAdarAyaNa-eka ajJAnavAdI the-de0 ajJAnavAda / vedAntake sarva ___ pradhAna brahmasUtroM ke I0 400 meM kartA hue haiM-de0 vedAnta / vAdAla-(paNahI) 2 = 4264667265-30 gaNita//1/1 / bAdhita-1. bAdhita viSayake bheda pa.mu/1/15 bAdhitaH pratyakSAnumAnAgamalokasvavacanaiH // 15 // - pratyakSa, anumAna, Agama, loka evaM svavacana bAdhitake bhedase Sadhita pA~ca prakAra hai / 15 / ( nyA. dii./3/663/102/14)| 2. bAdhitake bhedoMke lakSaNa jJAnasAra/30 madamohamAnasahita' raagdvessainitysNtptH| viSayeSu tathA zuddha' bhiraatm| bhaNyate saiSa. / 30 / - jo mada, moha va mAna sahita hai, rAga-dveSase nitya saMtapta rahatA hai, viSayoM meM ati Asakta hai, use bahirAtmA kahate hai / 30 kA./a./mU./163 micchatta-pariNa dappA tibdha-kasAraNa suTcha aavittttho| jIvaM deha ekka maNNaM to hodi bahirappA 163 / - jo jIva mithyAtva karmake udaya rUpa pariNata ho, tIvra kaSAya meM acchI taraha AviSTa ho, aura jIva tathA dehako eka mAnatA ho, vaha bahirAtmA hai / 16 / / pra. sA./tA, bR./238/326/12 mithyAtvarAgAdirUpA ahiraamaavsthaa| -mithyArava va rAga-dveSAdi kaSAyoM se malIna AtmAkI avasthAko ahirAtmA kahate haiN| dra, saM./TI./14/46/8 svazuddhAtmasaM vittisamutpannabAstavasuravArapratipakSa bhUtenendrigasukhenAsaktI bahirAtmA.. athavA deharahitanijazuddhAtmadayabhAvanAlakSaNabhedajJAnarahitatvena dehAdiparadravyevekaravabhAvanApariNato bahirAtmA,...athavA heyopAdeyavicArakacittaM nirdoSaparamAtmano bhinnA rAgAdayo doSA., zuddhacaitanyalakSaNa AtmA, ityuktalakSaNeSu nitadoSAramAsu triSu vItarAgasarvajJapraNIteSu anyeSu vA padArtheSu yasya parasparasApekSanayavibhAgena zraddhAnaM jJAnaM ca nAsti sa bhiraatmaa| -1. nija zuddhAtmAke anubhabase utpanna yathArtha sabase viruddha jo indriya sukha usameM Asakta so bAhirAtmA hai| 2. athavA deha rahita nija zuddhAtma vyakI bhAvanA rUpa bhedavijJAnase rahita hone ke kAraNa dehAdi anya dravyoM meM jo ekatva bhAvanAse pariNata yAnI-dehako hI AtmA samajhatA hai so bahirAtmA hai| 3. athavA heyopAdeyakA vicAra karanevAlA jo 'citta' tathA nirdoSa paramAtmAse bhinna rAgAdi 'doSa' aura zuddha caitanya lakSaNa kA dhAraka 'AtmA' ina (citta, doSa va AtmA) tInoMmeM athavA sarvajJa kathita anya padArthoM meM jisake paraspara sApekSa nayoM dvArA zraddhAna aura jJAna nahIM hai vaha ahirAmA hai| 2. bahirAtmA vizeSa kA. a./TI./163 utkRSTA bahirAtmA guNasthAnAdime sthitaaH| dvitIye madhyamA, mizre guNasthAne jaghanyakA iti| -prathama mithyAtva guNasthAnameM jIva utkRSTa bahirAtmA hai, dUsare sAsAdana guNasthAna meM sthita madhyama bahirAtmA hai, aura tIsare guNasthAna vAle jaghanya bAhi rAtmA hai| bahiryAnakriyA-de0saMskAra/2 / bahu-matijJAnakA eka bheda-de0 matijJAna/4 / bahuketu-vijayA kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 viSAdhara / bahujanapucchA doSa-de0 AlocanA/4 / bahumAna - mU A./283 suttastha japaM to vAryato cAci Nijja rAhetu' / AsAdaNaM Na kujjA teNa kiI hodi bahumANe / 283 oNgapUrvAdikA sammaka artha uccAraNa karatA vA par3hatA, par3hAtA huA jo bhavya karma nirjarAke lie anya AcArjakA vA zAstroM kA apamAna nahIM karatA hai vahI bahumAna guNako pAlatA hai| bha, A./bi 146/261/3 bahumANe sanmAna | zuceH kRtAJjalipuTasya anAkSiptamanasaH sAdaramadhyayanam / pavitratAse, hAtha jor3akara, manako ekAgra karake bar3e Adarame adhyayana karanA bahumAna binaya hai| bahumukhI--vijayA kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 'vidyaadhr'| bahurUpiNI--bhagavAna nemInAzakI yakSiNI-de0 tIrtha kara / / 3 / baTubatrA-bharata kSetrasya Arya rakhaNDakI eka navI-de0 mnussy/4|| bahuvidha-matijJAnakA eka bheDa-de0 matijJAna/4 / pa. mu./6/16-20 tatra pratyakSabAdhito 'ythaa-anussnno'gnidrvytvaajlvt|16| apariNAmI zabdaH kRtakasvAda ghaTavata / 17 / prekSyAsukhaprado dharmaH puruSAzritasvAdadharmavata 18 / zuci naraziraH kapAla prANyagatvAcaghuktivata / 16 / mAtA me bandhyA puruSasaMyoge'pyagarbhavavAraprasiddhabandhyAvatu / 20-1. agni ThaNDI hai kyoMki dravya hai jaise jala / yaha pratyakSa bAdhitakA udAharaNa hai| kyoMki sparzana pratyakSase agnikI zItalatA bAdhita hai / 16 zabda apariNAmI hai, kyoMki vaha kiyA jAtA hai jaise 'ghaTa', yaha anumAnabAdhitakA udAharaNa hai / 17 / dharma parabhavameM duHkha venevAlA hai kyoMki vaha puruSake adhIna hai jaise adhrm| yaha Agama bAdhitakA udAharaNa hai, kyoMki yahA~ udAharaNa rUpa 'dharma' to parabhava meM sukha denevAlA hai / 18 / manuSyake mastakakI khopar3I pavitra hai kyoMki vaha prANIkA aMga hai. jisa prakAra zekha, sIpa prANIke aga honese pavitra gine jAte haiM, yaha lokabAdhitakA udAharaNa hai / 11 / merI mA~ bA~jha hai kyoMki puruSake saMyoga honepara bhI usake garbha nahIM rhtaa| jaise prasiddha baMdhyA strIke puruSake saMyoga rahanepara bhI garbha nahIM rhtaa| yaha svavacanabAdhitakA udAharaNa hai, kyoMki merI mA~ aura bA~jha ye bAdhita vacana hai / 20/( nyA. dI./3/6/102/14 ) / bAnamukta-bharata kSetrameM dakSiNa AryaskhaNDakA eka veza-30 mnussy/4|| bAnara-mAtara manuSya nahIM tiryacca hote haiM ( ma. pu./8/230) / bArasa aNuvekkhA -A. kundakunda (I0 127-176) kRta vairAgya viSayaka prAkRta gAthAoM meM nibaddha grantha hai| isa prathama bAraha vairAgya bhAvanAokA kathana hai| isapara koI TIkA upalabdha nahI hai| (lii./2/114)| bAraha tapa vata-zukla pakSakI kisI tithi ko prArambha karake prathama 12 dinameM 12 upavAsa, Age 12 ekAzana, 12 kAjika ( jala va bhAtakA AhAra), 12 nigorasa (gorasarahita bhAjana), 12 alpAhAra. 12 eka laThAnA (eka sthApara mauna sahita bhojana), jainendra siddhAnta koza
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAraha bijorA vrata 12 muMgake AhAra, 12 moThake AhAra, 12 colAke AhAra, 12 canAke 2. bAlIkI dIkSA sambandhI dRSTibheda AhAra, 12 meM mAtra jala, 12 ghRta rahita AhAra / isa prakAra kramomeM pa. pu./8/ke anusAra sugrIva ke bhAI bAlIne dIkSA dhAraNa kara lI thii| bAraha-mAraha dinakA antarAya calakara mauna sahita bhojana kre| tathA parantu ma. pu/68/164 ke anusAra bAlI lakSmaNake hAthoM mArA namaskAra mantrakA trikAla jApya krnaa| isa prakAra kula 144 dinameM gayA thaa| vrata samApta hotA hai| (batavidhAna saM./pR.115); (kizanasiMha bAlukAprabhA-sa.si./3/1/203/8 bAlukAprabhAsahacaritA bhuumikriyaakoss)| lukaaprbhaa|-jiskii prabhA bAlukAkI prabhAke samAna hai, vaha bAraha bijorA vrata-eka varSako 24 dvAdaziyoMke 24 upavAsa bAlukA prabhA hai| (isakA nAma sArthaka hai); (ti, pa./2/21); kare tathA namaskAra mantrakA trikAla jApya kare (vratavidhAna sNgrh| (rA. vaa./3/1/3/158/18)| pR. 6) (barddhamAna purANa ) / * vAlukA pramA pRthivIkA AkAra va avasthAna bAraha vazamI vata-yaha vrata zvetAmbara AmmAyameM pracalita hai| bArA dazamI mahArI leya, bArAbArA vaza ghara dey|' (bata vidhAna -0 naraka/5/11 / saMgraha / pR. 131) ( navalasAhakRta barddhamAna pu.)| bAsI bhojana-bAsI bhojanakA niSedha-de0 bhkssyaabhkssy/2| bAla-rA. vA./6/12/7/122/28 yathArtha pratipatyabhAvAdajJAnino bAhubalI-1. mAgakumAra carita ke racayitA eka kannar3a kvi| bAlA mithyAdRSTayAdayaH / yathArtha pratipattikA abhAva honese samaya-I0 1960 / (tI./4/311)2.ma. pu./sarga/zloka ma. apane pUrva mithyAvRSTi Adiko ajJAnI athavA bAla kahate haiN| bhava naM.7 meM pUrva videha batsakAvatI dezake rAjA prItivardhanake mantrI bAlakriyA-de0 kriyA/3/3 / the (8/211) phira chaThe bhavameM uttarakurumeM bhoga bhUmija hue (/212), bAlacaMdra-1. I0 700 ke eka digambarAcArya (ve. balacandra) / pA~caveM bhavameM kanakAbhadeva (8/213) cauthe bhavameM vanajaMgha ( AdinAtha 2. samayasAra, pravacanasAra, paJcAstikAya, tattvArtha sUtra va paramAtma bhagavAnakA pUrva bhava) ke 'Ananda' nAma purohita hue (8/217 ) prakAza ke kannar3a TIkAkAra / samaya-vi. za. 12 kA anta (I. za. tIsare bhavameM adhoga beyakameM ahamindra hUra (6/10) dUsare bhavameM 13 pUrva) / (j./2/194)| 3. abhayacandra ke ziSya, zrutamuni ke bajrasenake putra mahAbAhu hue ( 11/12) pUrva bhava meM ahamindra hue zikSA guru| bhAvatribhaMgI tathA dravya saMgraha kI TIkA ke krtaa| (47/365-366) vartamAna bhava meM RSabha bhagavAna ke putra bAhubalI hue (15/4) bar3A honepara podanapurakA rAjya prApta kiyA (17/77) / samaya-zaka 1166-1233 (I0 1273-1311) / (jai /2/56. 378) / svAbhimAnI honepara bharatako namaskAra na kara unako jala, mallaba bAlatapa-de0 dharma/2/6/1 dRSTi yuddha meM haTA diyA (36/60) bharalane kuna hokara inapara cakra bAlanaMdi-nandisaMgha dezIyagaNa ke anusAra Apa vIranandi naM.3 calA diyA, parantu usakA inapara kucha prabhAvamaA (36/36) / ke ziSya tathA jambUdIvapaNNattike kartA padmanandi naM. 4 (I. isase virakta ho inhoMne dIkSA le lI (36/104) / eka varSakA 663-1043 ) ke guru the| padmanandinaM. 4 ke anusAra inakA samaya pratimA yoga dhAraNa kiyA (36/106 ) eka varSa pazcAta bharatane I. 168-1023 AtA hai|-de0 itihAsa/9/5 (paM.saM./pra.36/A.N. Akara bhaktipUrvaka inakI pUjA kI tabhI inako kevanalabdhikI prApti Up.); (pa.vi./pra./12/A.N.Up.);(ja.pa./pra.13/AN Up); ho gayI (16/185) / anta meM mukti prApta kI / 3. bAhubalIjI ke eka (va, su, zrA./pra./18/paM, gjaadhrlaal)| bhI zaSya na thI-20 zalya 4 / bAiba nIjIkI pratimA sambandhI bAla maraNa-de0 mrnn/1| dRSbheida-de0 puujaa/3/10|| bAhulya-1. Hight. (tri, sA./To./170) 2. Width (ja.pa./ bAlavata-de0 cAritra/3/10 / pr./107)| bAlAgra kSetrakA pramANa vizeSa/aparanAma kezAgra-de0 gnnit/I/1|| bAhya--1. sa. si./8/11/436/3 bAhyadravyApekSaravAlpara pratyakSavAca bAlAcArya-de0 aacaary/3| bAhyatvara / - bAhya dravya ke Alambanase hotA hai, aura dUsaroM ke dekhane meM AtA hai, isalie ise bAhya ( tapa) kahate hai| 2. paramArtha bAhya-30 bAlAbitya-I.za.meM eka auddhamatAnuyAyI rAjA thaa| paramArtha / isane nAlandAke maTha banavAye the| bAhya upakaraNa indriya-de0 ridraya/1 / bAlAvizya-kabera dezakA rAjA thaa| eka bAra malecchoM dvArA bAhyakAraNa-de0 kAraNa/11/1 / pakar3A gyaa| isakI anupasthitimeM isakI putrIne puruSake veza meM rAjya kiyaa| bahuta samaya pIche banavAsI rAmane ise mukta kraayaa| bAhyatapa-de0 Saha vaha nAma / (ppu/34/36-17)| bAhmanivRti indriya-de0 indriya/1 / bAlista-kSetrakA pramANa vizeSa, aparanAma vitasti-de0 bAhya parigraha Adi-de baha vaha vipazya / gnnit/111| bAhya vargaNA-de0 vrgnnaa| bAlI--pa. pu.// zloka naM. kiSkindhapura ke rAjA sUrya rajakA putra bidusAra-magadha samrAT azAkakA pitA thaa| samaya- jaina ke thA (1) rAma ba rAvaNake yuddha honepara virakta ho dIkSA dhAraNa kara anusAra I.pU. 302-277 loka itihAsAke anusAra I.pU. 268-273 lI (10) / eka samaya rAvaNane kruddha ho tapazcaraNa karate samaya inako -dehaathaas/3/4| parvata sahita uThA liyaa| tama muni bAlIne jina mandirakI rakSArtha biba-1. Disc. (ja.pa./pra.107) / 2.bI.pA./mU./16 jiNa bhivaM pairakA aMgUThA dabAkara parvatako sthira kiyA (12) anta meM inhoMne NANamaya sajamasudadha suvIyarAya c| jaM deI dinarana sikAyA kammaravayanirvANa prApta kiyA (221) / kAraNe suddhA 16 - jo jJAnamayo hai, saMyamame zuddha hai, atizaya bItabainendra siddhAnta koza
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ bibasAra vRhattrayama rAga hai, aura karmakai kSayakA kAraNa hai, hATa hai aisI dIkSA aura dikSA yo sA a14/82 buddhimakSAzrayA / -jo indriyoMke avalambanase ho detA hai| aisA jinabimba adi jinendra bhagavAnakA prativimba vaha buddhi hai| svarUpa AcArya kA svarUpa hai| sa ma /188/30 buddhizabdena jJAnamucyate / buddhikA artha jJAna hai / nivasAra-magadharAja zreNikakA apara naam| samaya-I.pU. 601. nyA. sU./mU /1/1/15/20 buddhirupala dhinimityanayAntaram / = buddhi, 152 / (de. itihAsa/3/4) / ___ upalabdhi aura jJAna inakA eka hI artha hai / kevala nAmakA bheda hai| bila-nArakiyoMke janma sthAna / de0 naraka 5/3 / buddhiRddhi-de0 Rddhi/2| bAja-1 zrIjarUpa banaspatike bheda va lakSaNa-de0 vanarapati/1 / buddhikIti-aparanAma mahAtmA buddha thA-de0 buddha / (da sA./mU / 2 zrIjodhA bhakSya bhakSya vicaar-de0scitt/5| 3. zrIja meM jIbakA ___7.8), (da sa /prazasti 26/naathuuraam)| janma hone sambandhI niyama--de0 jnm/2| buddhikUTa-rukmi parvatastha eka kUTa-de0 loka/7 / bIjagaNita--AIKOI (ja pa/pra.107), (dha./5/pra 28) / buddhidevI-rukmi parvatastha mahApuNDarIka hada va buddhikUTa kI svAminI bIjapada--de0 pd| devI-de0 lok/3/8,5/4| bIjabuddhiRddhi--- de0 Rddhi/2|| buddhila-de0 buddhilig| bIjamAnapramANa-de0 pramANa/5 / buddhiliMga-bhUtAvatArakI paTTAbalI ke anusAra apakA aparanAma bojasamyaktva-de0 smygdrshn/11| budvila thaa| Apa bhadrabAhu zrutakevalIke pazcAta nave 11 agava 10 pUrvadhArI hue hai / samaya - vo. ni. 265-315 / I pU 232-212)bIjA-AryakhaNDa kI nadI-de0 mnussy/4| dRSTi naM. 3 ke anusAra bI ni. 355-37 |-de0 itihAsa/4/4 / bIjAkSara-de0 akSara / buddhezabhavanavyAkhyAna-A vidyAnandi ( I 785-840) kRta bIthI--Orbit ( ja 5/pra.107 ) / saskRta bhASAbaddha nyAya viSayaka grantha / bosAya-la.sA./bhASA/228/205/7 jina (karmani) kI bosa budha--1 eka graha-de0 'graha , 2 budha grahakA lokya avasthAna-de0 koDAkoDI (sAgara ) utkRSTa sthiti hai, aise nAma gotra tini / jyotiss/2|3 syA ma/2-/258/26 budhyante yathAvariyata vastubosiya khie| tanvaM sAretarajiSamavibhAgavicAraNayA iti budhA / -prathAvasthita vastu tattvako sAra va asArake viSaya vibhAgakI vicAraNAke dvArA jo buddha-1. buddha sAmAnya kA lakSaNa jAnate hai, ve budha hai| pa. pra/TI/1/16/21/5 buddho'nantajJAnAdicatuSTayasahita iti / kevala budhajana Apa jayapura nivAso khaNDelavAla jaina paNDita the| asalI jJAnAdi ananta catuSTaya mahita honese anmA buddha hai| (dra.sa / nAma vRddhicanda / apara nAma budhajana, vidhicanda / kRtiyeM-tattvArtha cuulikaa/28/801)| bhA pA/TI/146/263/14 buddhacata sarva jAtoti buddha / -buddhike bodha (vi. 1871), budhajana satasaI (vi 1876); paJcAstikAya bhASA (vi. 1811) budhajana vilAsa (vi. 1892); yogasAra bhASA; dvArA saba kucha jAnatA hai, isalie buddha hai / padasaMgraha / samaya-vi. 1871-1812 (I. 1814-1835) / 2 pratyekabuddha va bodhitabuddha ke lakSaNa (tii./4/268)| sa. mi /10/1/72/8 svazaktiparopadezanimittajJAnabhedAt pratyekabuddha- budhajanavilAsa-budhajana dvArA (I. 1835 ) me racita bhASA bAdhitavikAsapA / apanI zaktirUpa nimittase honevAle jJAnake bheda- padasa graha / (tii./4/268)| se pratyeka buda hote hai| aura parApadezarUpa nimittase honevAle jJAnake budhajanasatasaI-pa. budhajana dvArA (3,1822) meM racita bhASA bhedase bAdhita buddha hAte hai / (rA vaa/10/8/8/647/11)| padasagraha / (tI //REE) ti, pa./4/1022 kammANa upasameNa ya gurUvadesa viNA vi pAvedi / bulAkIdAsa-Agare nivAsI goyalagotrI agravAla digambara jaina saNANasavappagama joe pattaMyabudrA sA 1022 / jisake dvArA guru upadeza ke binA hI karmo ke upazamase samyagjJAna aura tapake viSayame hindI kvi| inakI mAtA jenI paNDita hemacandakI putrI thii| pitAkA pragati hotI hai, vaha pratprekabuddhi Rddhi kahalAtI hai / (rA vA /2/36 / nAma nandalAla thaa| Apane bhArata bhASAmeM pINDara purANakI racanA kI 3/202/24 ), ( bha A /vi/34/12/11) / thii| samaya - vi 1754 (tI04/263) / 170 kaamtaa)| * svaya buddhakA lakSaNa de0 svayaMbhU / bUcIrAja-1, zabhacandra siddhAntika ke ziSya eka gRhastha / samaya zaka 1015-1037 (I01063-1115) / (dh02/12)| 2. apabhra za buddhagupta-I.za 5 meM eka bauddha matAnusArI rAjA thA, isane nAlandA kavi / kRtiyeM-mayaNajujjha (madanayuddha); santoSa tilaka jayamAla, ke maTha banavAye the| cetanapudgala dhamAla, TaMDANAgIta ityAdi / samaya-vi. 1586 buddhasvAmo-I.za 8 meM hatukathA zloka sagrahake racayitA eka jaina (I01532) / (tii/4/230)| kavi the| ( jIvadharacampU/pra 18/A. N. Up.) / bRhat kathA-bRhata kathAkoSa, bRhat kathA maJjarI, bRhata kathA sarida buddhi sAgara-de0 kathA koSa / Sa. va 13/5,5/sU 40/243 AvAyo vavasAyo buddhI viNNANI aauddii| brahat kSetra samAsa-trilokaprajJapti ke samakSaka, pAMca adhikAra pnycaauddii|36. Uhito'tho buddhayate avagamyate anayA iti buddhi / tathA 656 prAkRta gAthAbaddha, triloka prarUpaka, zvetAmbara grantha / -avAya, vyavasAya, buddhi, vijJapti. AmuNDA aura pratyAmuNDA ye racayitA jinabhadra gaNI kSamAzramaNa (vi 620) jai./2/62| paryAya nAma hai|36. jisake dvArA Uhita artha 'buddhayate' arthAta bRhat trayama-akalaka bhaTTa racita saskRta bhASAnaddha nyAya viSayaka jAnA jAtA hai vaha buddhi hai| grantha (da akalaMka bhtttt)| jainendra siddhAnta koza
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhat saMgrahiNI sUtra bRhat saMgrahiNI sUtra - jinabhadra gaNI kSamAzramaNa (bi. 620) dvArA racita prAkRta bhASAbaddha zvetAmbara grantha / apara nAma saMghAyaNI / (jai./2/12)| bRhat sarvajJa siddhi - anantakIrti (I.) dvArA racita saMskRta bhASAbaddha nyAya viSayaka grantha / (tI./3/167) / bRhadgRha -- vijayArthI dakSiNa azIkA eka nagara vidyAdhara / bRhad bala "rAmAkRSNa dvArA saMzodhita ikSvAku va zAvalI ke anusAra vaivasvatayama kI 102vIM pIr3hI meM vidyamAna rAjA jo mahAbhArata yuddha meM mArA gyaa| samaya-I pU. 1550 -- de. mahAbhArata / bRhaspati - 1 eka graha - de0 graha, 2 isakA lokame avasthAna- de0 jyotiSa / 22. cakravartIkA mantrI aura malikA sahavartI / -de0 bali / -de0 belaMdhara samudrasya kaustubha va kaustubhAbhAsa parvatake svAmIdeva - de0 loka / 7 / lavaNa samudra ke apara belandhara nAmavAle nAgakumAra jAti bhavanavAsI devoMkI 42000 nagariyA~ haiM / belar3I- vratavidhAna saM/pR. 26 kevala pAnI aura mirca milAkara khAnA so belaDI kahalAtA hai / belana - -Cylinder. (ja. pa. / pra 107 ) / belanAkAra - Cylinderical / 29 ) - 60 gaNita/11/7/6 belAvata prathamadina dopaharako ekAzana vivakSita do dinoM meM upavAsa tathA agale dina dopaharako ekAzana kre| ( ha. pu / 34 / ) ( vratavidhAna sa / pR. 123 ) / - boddanarAya amoghavarSa / bodhapAhur3a - - A. kundakunda ( I 127-176) kRta Ayatana caityagRha Adi 11 viSayoM sambandhI sati paricAyaka 62 prAkRta gAthAome nibaddha grantha hai / isapara A0 zrutasAgara (I 1481-1466 ) kRta saMskRta TIkA aura paM. jayacanda chAbar3A ( I 1867) kRta dezabhASA vacanikA upalabdha hai / (tI./2/114) / bodhAyana sUtra TIkAra0 rASTrakUTakA rAjA thaa| aparanAma amoghavarSa thA - de0 bodhi pa. pra/TI./1/1/16/8 samyagdarzanajJAnacAritrANAmaprAptaprANa samyagdarzana, jJAna, cAritrakI prApti nahIM hotI aura inakA pAnA hI bodhi hai (i saM /ttii./33/942/1)| bodhi bodhidurlabha anuprekSA - de0 anuprekSA / bodhi de0 bauddhadarzana -- 1. sAmAnya paricaya 1. isa matakA aparanAma sugata hai / sutiko tIrthaMkara, vuddha athavA dharmadhAtu kahate hai / ye loga sAla sugata mAnate hai- viparyA zikhI, vizvabhU, krakucchanda, kAcana, kAzyapa aura zAkyasiha / ye loga buddhaH bhagAko mAnate hai ra bujhatIna rekhAo cihnita hote hai| bauddhasAdhu camara, camaDekA Asana va kamaNDalu rakhate hai / muNDana karAte haiN| sAre zarIrako eka geruve vastra se Dhake rahate hai / * utpatti va AcAra-vicAra 1. kA upadezaka samAnatA ke kAraNa jaina ko koI-koI eka mAnatA hai, para vAstava meM meM aisA nahIM hai| jaina zAstroMmeM isakI utpatti sambandhI dRSTiyA~ prApta hai / bhA0 3-24 185 2. utpatti sambandhI dRSTi naM 1 da.sA./mU./60 zrI pArakha nAthatIrthe sarayUtIre palAzanagarastha pihitAsravasya ziSyo mahAzruto buddhikItimuni |6| timipUrNAzana. abhigatapravajyAta paribhraSTaH / raktAmbaraM dhRtvA pravartitaM tena ekAntam // 7 // bauddhadarzana 1 = gI. jI./jI.pa./16 mukhadarzanAdaya. ekAnta midhyAdRzya. zrIpArzvanAtha bhagavAnake tIrthame sarayU nadI ke taTavartI palAza nAmaka nagara meM pihitA sAnukA ziSya buddhikIrti muni huA, jo mahAzruta va baDA bhArI zAstrajJa thA / 6 / machaliyokA AhAra karanese vaha grahaNa kI huI dIkSAse bhraSTa ho gayA aura raktAmbara ( lAla vastra ) dhAraNa karake usane ekAnta matakI pravRtti kI 101 buddhadarzana Adika hI ekAnta midhyAdRSTi hai| sA/26 premI jI bukIti sambhavata buddhadeva (mahAtmA buddha kA hI nAmAntara thA / dIkSAse bhraSTa hokara ekAnta mata calAnese yaha anumAna hotA hai ki yaha avazya hI pahale jaina sAdhu thA / buddhikIrtiko pihitAsrava nAmaka mAdhukA ziSya batalAyA hai| svayaM hI AtmArAmajI ne likhA hai ki pihitAsrava pArzvanAthako ziSya paramparAmeM thA / zvetAmbara granthoMse patA calatA hai ki bhagavAn mahAvIra ke samaya meM pArzvanAtha kI ziSya paramparA maujUda bhI 2. utpatti sambandhI dRSTi naM. 2 dharma parIkSA / 2 / 6 ruSTa zrIvIranAthasya tapasvI mauDilAyana / ziSya' zrI pArzvanAthasya vidadhe buddhadarzanam / 6 / zuddhodanasuta buddha prmaatmaammlnii| bhagavA pArzvanAthakI ziSya paramparAmeM mauhitAyana nAmakA tapasvI thaa| usane mahAvIra bhagavAn se ruSTa hokara buddhadarzanako calAyA aura zuddhodanake putra buddhako paramAtmA kahA / da sA./ pra / 27 premI jI naM. 1 va naM. 2 dRSTiyo meM kucha virodha mAlUma hotA hai. para eka tarahase unakI saMgati baiTha jAtI hai / mahAvagga Adi mauddha granthose mAlUma hotA hai ki mauDisAyana aura sArIputta dono buddhadeva ke ziSya the / ve jaba buddhadevake ziSya hone jA rahe the, to unake sAthI sajaya parivAjakane unhe rokA thaa| isase mAlUma hotA hai ki 'dharma' parIkSAkI mAnyatA ke anusAra me avazya pahale jaina rahe hoNge| parantu isa prakAra ve buddhake ziSya the na ki matapravartaka / sambhavata bauddhadharma ke pradhAna pracArako meM se honeke kAraNa inheM pravartaka kaha diyA gayA ho| basa na. 1 va naM. 2 kI saMgati aise baiTha jAtI hai ki bhagavAn pArzvanAtha ke tIrtha me pihitAsrava muni hue / unake ziSya buddhadeva hue, jinhoMne bauddhadharma calAyA aura unake ziSya maulAyana hue jinhone isa dharma kA bahuta adhika pracAra kiyA / 4. bauddha logoMkA AcAra-vicAra dasA // 8-6 mAsasya nAsti jIvo yathA phale dadhidugdhazarkarA ca / tasmAtta vAJchan taM bhakSat na pApiSTha |8| madya na varjanIyaM dravadravyaM yathA nalaM tathA etat / iti loke ghoSayitvA pravartita sarvasAdha - phala, dUdha, dahI, zakkara Adike samAna mAsameM bhI jIva nahI hai / ataeva usakI icchA karane aura bhakSaNa karanemeM pApa nahI hai |8| jisa prakAra jala eka tarala padArtha hai usI prakAra madya bhI tarala padArtha hai, vaha tyAjya nahIM hai / isa prakArakI ghoSaNA karake usa (ka) ne saMsAra sampUrNa pApakarmako paripATI calAmI || da sA / pra / 27 premI jI, uparokta bAta ThIka mAlUma nahI hotI, kyoMki dharma prANidhA tI niSedha karatA hai yaha 'mAMsameM jIva nahIM hai yaha kaise kaha sakatA hai dUsare vauddha sAdhuoMke vinayapiTaka Adi granthoMme dazazIla grahaNa karanekA Adeza hai, jo eka prakArase bauddhadharmake mUlaguNa hai, unameM se pA~cavA zIla ina zabdoM meM grahaNa karanA paDatA hai| 'mai madya yA kisI bhI mAdaka dravyakA sevana nahI karU gA', aisI jainendra siddhAnta koza
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ nauvardhana sakatA / dazAmeM madya sevanakI AjJA buddhadevane dI hogI, yaha nahIM kahA jA sa. ma. / pari0 / 385 yadyapi bauddha sAdhu jIva dayA pAlate hai, calate hue bhUmiko buhAra kara calate hai, parantu bhikSA pAtroM meM Aye hue mAMsako bhI zuddha mAnakara khA lete hai| brahmacarya Adi kriyAome dRDha rahate haiM / 3. bIca sampradAya 1. buddha nirvANake pazcAda bauddha logoM meM do sampradAya utpanna ho gaye / mahAsaMdhika va sthavira / I0 pU0 400 kI vaizAlI pariSadme mahA saMdikAkhAlI ho gaye mahAsacika, eka vyahArika, loka, mahutIya zavAdI paitika apara zaisa aura uparasa svaravAdI 19 meM vibhakta hue makta sarvAstivAda, dharmakSika, mahIzAsaka, kAzyapIya, sautrAntika, vAtsaputrIya, dharmottarIya, bhadrAnIya sammitIya aura chaagrikaa| sarvAvAdI vaibhASika) aura socA atirikta ina zAkhAoMkA koI vizeSa usa ama nahIM miltaa| (pari. kha 384) / 2. bauddhoM ke pradhAna sampradAya nimna prakAra haiM T mahAyAna yA mahAsaMdhika (pradhAna) vijJAnavAda yA yogAcAra T mAdhyamika yA zunyavAda mahAyAnakA lakSya para kalyANapara hai ye loga zrAvaka vent dazabhUmi svIkAra karate haiN| - bauddha 1 1 hInayAna yA sthaviravAdI (bI) T vaibhASika 4. pravartaka sAhitya va samaya 8. 7 sautrAntika hInayAnakA lakSya arhata padakI prApti mAtra hai| ye loga zrAvaka pada kI cAra bhUmi svIkAra karate haiN| sa. ma. / pari. kha / 386-386 1. vinaya piTaka, muttapiTaka, aura abhidhamma free a freetraya ho bauddhoMkA pradhAna Agama hai| inameM se ke pA~ca khaNDa-doSanikAya manina nikAya, saMyukta nikAya, aMguramilA aura nikAya (bhaartiiydrshn)| 2. sautrAntikoM meM dharmatrAtA (30 100) kRta paMcavastu vibhASA zAstraH, saMyukAbhidharmahRdayazAstra amadAna sUtra ghoSa (2010) isa abhi dharmAmRta zAstra: buddhadeva ( I0 100 ) kA koI zAstra upalabdha nahIM hai; sumitra ( I0 100) kRta abhidharmaprakaraNapAda, abhidharma dhAtukAya pada, agrat nikAya tathA Aryavasumitra, bodhisattva, saMgIta zAstra - ye cAra vivAda va unake grantha prasiddha haiM / ( sa. ma. / parikha / 388) | 3. vaibhASikoM meM- kAtyAyanI putrakA jJAna prasthAnazAstra yA vizAkhA sArIputrakA dharmasvandhaH pUrNakA dhAtukAya, maulAyanakA prati zAstra: vevakSemakA vijJAnakAya: sArIputrakA saMgItiparyAya aura mitrakA prakaraNavAda prasiddha grantha hai| inake atirikta bhI 0420-500 meM bane abhidharmakoza ( vaibhASika kArikA tathA usakA bhASya likhA) yazomitra ne isa granthapara abhidhAna dharmakoza vyAkhyA likhii| sapabhadrane samaya pradIpa, nyAyAnusAra nAmaka grantha hi dinAgane bhI pramANasamuccaya, nyAyapraveza hetukaharu pramANasamuccaya vRtti, Alambana parIkSA, trikAla parIkSA Adi nyAya granthoMkI racanA ko 4 inake atirikta bhI dharmakIrti (0625) darzana vinodadeva, zAntabhadra, dharmottara ( I0 841) ratnakIrti, paNDita azoka, ratnAkara, zAnti Adi vidvAt ina sampradAyoke ullekhanIya vidvAt haiM / 5. mULa siddhAnta vicAra 1. bauddha darzaname duHkhase nivRttikA upAya ho pradhAna hai tattva yA prameyoMkA vicAra nahIM / ye loga cAra Arya satya mAnate haiM - saMsAraduHkhabhaya hai. duHkha samudaya arthAta duHkhakA kAraNa, dukha nirodha arthAta duHkhanAdAkI sambhAvanA aura du:kha nirodhagAminI pratipada arthAt duHkha nAkA upAya / 2. saMsAra dukhamaya hai| dukha paramparAkA mUla avidyA hai / avidyA hetuka paramparAko pratItyasamutpAda kahate haiN| vaha nimna prakAra 12 bhAgoM meM vibhAjita hai / 1 avivyAse saMskAra, 2, saMskAra se vijJAna, 3, vijJAnase nAmarUpa, 4. nAmarUpase SaDAyatana ( mana sahita pA~ca indriyoM). 2. pAyatana se spardhA, 6. spardhA vedanA, 7. vedamAse tRSNA, tRSNAse upAdAna, 6 upAdAnase bhava (saMsAra meM honekI pravRtti) 10. bhavase jAti, 11. jAtise jarA, 12. jarAse maraNa / 3. 1. sammAdiTThi ( Arya satyoMkara jJAna ), 2. sammA saMkampa (rAgAdike tyAgakA dRr3ha nizcaya), 3. sammAnAcA (satya vacana), 4 sammakampanta (pApakA tyAga ) 5. sammAAjIva ( nyAyapUrvaka AjIvikA), 4. sammA mAyAma (azubhase nivRtti aura zubhapravRti 7. sammAsatti (citta zuddhi), 8. sammA samAdhi (citta kI ekAgratA) | ye ATha duHkha nivRttike upAya hai| buddhatva prAptikI zreNiyA~ hai- zrAvakapada, pratyeka arthAt janmase hI samyagdRSTi va bodhisatva arthAt svava para kalyANakI bhAvanA / buddha 6. zrAvakakI bhUmiyA~ 1. hInayAna sthavira bAda) cAra bhUmiyoM mAnate haiM-sopa (samyagdRSTi Adi sAdhaka ); sakRdragAmI ( eka bhavAvatArI ), anAgAmI ( carama zarIrI), aIda (bodhiko prApta ) 2 mahAyAna (mahA) dasa bhUmiyA~ mAnate haiM-1, diyA ( para zyANakI bhAvanAkA udaya ), 2. bimalA ( mana, vacana, kAya dvArA zIlapAramitAkA abhyAsa va sAdhanA ), 3. prabhAkarI (dhairyapAramitAkA abhyAsa arthAta tumbAkI kSati) 4 aciSmatI (mI pAramitAkA abhyAsa arthAt cittako sAmyatA ); 6. abhimukti (prajJA pAramitAkA abhyAsa arthAt samatAkA anubhava, sabapara samAna dayAkA bhAva ) 7. dUraMgamA ( sarvajJazvakI prApti), acalA ( apaneko jagadase pare dekhatA hai ), 6. sAdhanati ( logoM ke kaSyANArtha upAya socatA hai) 10. dharmameva (samAdhiniSTha hokara anta avasthA ) | ko prApta 186 0 hInayAna baimA pikako apekSA tasyavicAra jagada va citta santati donoMkI pRthak-pRthak sasAko svIkAra karate haiN| tahA~ jagatko sattA bAhara meM hai jo indriyoM dvArA jAnane meM AtI hai, aura citta santatiko sattA antaraMga meM hai| yaha loga kSaNabhaMgabAdI haiM / 1. samasta jagava tIna bhAgo meM vibhakta hai -skandha, Ayatana, dhAtu / 2. skandha pA~ca hai-cAra skandhoMkA sambandha mAnasika vRttiyoM se hai / 3. Ayatana 12 haiM- mana sahita graha indriyA~ tathA chaha inake viSaya / inheM dhAtu kahate haiN| inase chaha hI prakArakA jJAna utpanna hotA hai / atmAkA jJAna indriyoM se nahIM hotA, isalie AtmA koI vastu nahIM hai| manameM 64 dharma hai aura zeSameM eka-eka hai / 4. dhAtu 18 haiM - 6 indriya dhAtu ( cakSu dhAtu, zrotra dhAtu prANadhAtu, rasamAdhAtu kAyadhAtu, manodhAtu), 6 indriyoMke viSaya (rUpadhAtu, zabda, gandha, rasa, spraSTavya tathA dharmadhAtu), 6 vijJAna ( cakSu jainendra siddhAnta koza
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ bauddhadarzana 1 vijJAna, zrotraM, mANa, rasanA, kAya aura manAvijJAna vA anta deyake bhAvakA jJAna / 5. dharma-bhUta aura cittake una sUkSma tatvoMkI dharma kahate haiM jinake ApAta meM prativAsase samasta jagadakI sthiti hotI hai| sabhI dharma sattAtmaka he tathA kSaNika hai| ye do prakArake hai - asaMskRta va saMskRta / nitya, sthAyI, zuddha va ahetuka (pArigAmika) dharmoko asaMskRta kahate haiM. asaMskRta dharma hIna haiMpratisaMkhyA nirodha, apratisaMkhyA nirodha tathA AkAza / prajJAdvArArAgAdika sAkha dharmokA nirodha (arthAt dharmadhyAna) prati khyA nirodha kahalAtA hai binA prazAsana dharmAkA nirodha (arthAta zukladhyAna) apratisaMkhyA nirodha kahalAtA hai| atisayA ho vAstavika nizedha hai| AvaraNa ke abhAvako AkAza kahate haiN| yaha niyama parivartanazIla hai| saMskRtadharma pAra haiM-rUpa, citta, caitasika, tathA citta viinameM bhorupa 11. cikA besika 46 aura pitta 26 bheda hai| pA~ca indriya tathA pA~ca unake viSaya tathA avijJapti meM gyAraha rUpa arthAt bhautika padArthoke bheda hai| indriyoM va unake viSayoMke paraspara AghAtase citta utpanna hotA hai| yahAM mukhya tava hai / isI meM saba saMskAra rahate haiN| isakA svatantra sasA nahIM hai, kyoki hetu pratyayame utpanna hotI hai| yaha eka hai. para upAdhiyA ke kAraNa isake aneka bheda-prabheda hai / yaha pratikSaNa badalatA hai| isa loka va paralokameM yahI AtA-jAtA hai / citta se dhaniSTa sambandha rakhanevAle mAnasika vyApArako cetasika yA cita saMprayukta dharma kahate haiM / isake 46 prabheda haiN| jo dharma na rUpa dharmA meM aura na citta dharmo meM parigaNita hA, unhe citta viprayukta dharma kahate haiM / inakI sakhyA 14 hai / 8. nirvANa-eka prakArakA asaMskRta yA svAbhAvika dharma hai, jise ahaM jama satya mArga anusaraNa se hArI hai| yaha svatantra, sada va nitya hai| yaha jJAnakA AdhAra hai| yaha eka hai tathA sarva bheda isameM vilIna ho jAte haiN| yaha AkAzavat ananva aparimita va anirvacanIya hai| 4. hInayAna sauzrAtikakI apekSA tatra vicAra 9. antara jagat sat hai para bAhya jagat nhiiN| vaha kevala cisameM utpanna hone vAle dharmopara nirbhara hai| inake meM hue da 'nirvANa' dharmoke anuvAda rUpa hai. yaha asaMskRta dharma nahIM hai, kyoMki mArga ke dvArA utpanna hotA hai / 3. inake mata meM utpattise pUrva va vinAza ke pazcAta dazakI sthiti nahIM rahatI. ata yaha anitya ha 4. tAgata do vastuoM meM kAryakAraNa bhAva me loga nahIM maante| 6. vartamAna kAlake atirikta bhUta, bhavidhyada kAla bhI nahIM hai| 6. isake mahameM paramANu niravayava hotA hai| inake saMghaTita honepara bhI yaha pRthaka hI rahate haiN| kevala unakA parimANa ho bar3ha jAtA hai / 7, pratisaMkhyA va apratisaMkhyA dharmo meM vizeSa bheda nahIM maante| pratisaMkhyA nirodha hA dvArA rAgAdikalA nirodha ho jAnegara bhaviSya meM use koI mana hogA aura akhyA nirodha kAnAdA ho jAnepara duHkha kI nivRta ho jAyegI jisase ki vaha bhavacakrase chUTa jaayegaa| / 9. mahAyAna yogAcAra yA vijJAnavAdakI apekSA tasyavicAra | 1. bAhya jagata asat hai / 2. citta yA vijJAna hI eka mAtra parama tatva hai cita ho kI pravRti mukti hotI hai| sabhI vastu eka mAtra cittakeya hai| avidyA kAraNa hAtA jJAna meM bheda mAlUma hotA hai| vaha do prakArakA he -pravRtti vijJAna va Alaya 187 bauddhadarzana vijJAna / 3. Alaya vijJAnako tathAgata garbha bhI kahate haiM / samasta kAyika, vAcika va mAnasika vijJAnoMke | vAsanA rUpa bIja Alaya vijJAnarUpa cittameM zAnta bhAvase par3e rahate haiM, aura samaya Anepara vyavahArarUpa jagat meM pragaTa hote haiN| punaH isI meM usakA laya bhI ho jAtA hai| eka prakAra se yahI bAlaya vijJAna vyAvahArika jIvAtmA hai 4. bAla vijJAna kSaNika vijJAnoMkI santati mAtra hai| isameM zubha tathA azubha sabhA vAsanAe~ rahatI haiN| ina vAsanAoM ke sAtha-sAtha isa Alaya meM sAta aura bhI vijJAna haiM, jaise-cakSuvijJAna, zrotra, ghANa, rasanA, kAya, mano tathA vilaSTa mano vijnyaan| ina sabameM mano vijJAna Alaya ke sAtha sadaiva kArya meM lagA rahatA hai aura sAtha hI sAtha anya chaha vijJAna bhI kArya meM lage rahate haiN| vyavahAra meM AnevAle me sAta vijJAna pravRtivihAna' kahalAte haiM mastutaH pravRti vijJAna Alaya vijJAnapara hI nirbhara hai| 10. mahAyAna mAdhyamika yA zUnyavAdakI apekSA tatvavicAra 1 1. va dRSTile na bAhya jagatko sattA hai na antarjagatakI / 2. sabhI zunyake garbha meM vilIna ho jAte haiN| yaha na sat hai aura na asata, na ubhaya he na anubhaya / vastutaH yaha alakSaNa hai| aisA zUnya hI eka mAtra parama tatva hai| yaha svalakSaNa mAtra hai| usakI sattA do prakArakI saMvRti satya aura paramArtha samma 3 savRtti satya pAramArthika svarUpakA AvaraNa karanevAlI hai| isIko aviyA moha Adi kahate haiN| yaha saMvRti bhI do prakArakI hai-tathya saMmRti va mithyA saMvRti / jisa ghaTanAko satya mAnakara lokakA vyavahAra calatA hai use loka saMvRtti yA tathya saMvRti kahate haiM aura jo ghaTanA yadyapi kisI kAraNa se utpanna avazya hotI hai para use sabhI loga satya nahIM mAnate, use mithyA saMvRtti kahate haiM / 4. paramArtha satya nirmANa hai| ise zunyatA tathA koTi dharmA Adi bhI kahate haiN| niHsvabhAvatA hI vastutaH paramArtha satya hai| anirbaMdhanIma hai| (bora bhI de0 shunyvaad| 15. pramANa vizvAra 1. hInayAna vaibhASika samyagjJAnako pramANa kahate haiN| vaha do prakAra hai - pratyakSa va anumAna / 2. kalpatA va bhrAntise rahita jJAna pratyakSa hai| yaha cAra prakArakA hai ipijJAna. manovijJAna (jJAna), AtmasaMvedana (sukha-duHkha Adi caisika dharmokA apane svarUpa pragaTa honA ); yogijJAna (sahabhUta arthokI caramasImA bhAlA jJAna ), pratyakSa jJAna svakSaNa hai, yahI paramArtha satya hai| 3 anumAna do prakAra hai-svArtha va parArtha hetu pakSa va vipakSako dhyAna rakhate hue jA hAma] svata ho use svArtha kahate haiN| upadezAdi dvArA dUsare se prApta kiyA gayA jJAna parArthAnumAna hai| 4. isameM tIna prakArake hetu hote haiM - anupalabdhi, svabhAva va kaary| kisI sthAna vizeSapara ghaTakA na milanA usakI anupalabdhi hai| ravabhAva sattAmAtra bhAvI hetu svabhAva hetu haiN| dhue~ rUpa kAryako dekhakara agni rUpa sAdhyakA anumAna karanA kArya hetu hai| ina tonoMke atirikta anya hetu nahIM hai| anumAna jJAna bAstavika hai hetumeM pa sapakSa aura vipakSa vyAvRtti me donoM jAte rahanI cAhie anyathA vaha helAbhAsa hogA 5. hetvAbhAsa dona prakAra hai-asiddha biruddha aura anaikaantik| 6. anubhava do prakAra hai--grahaNa va adhyavasAya / jJAnakA nirvikalpa rUpa ( darzana ) grahaNa kahalAtA hai| tatpazcAta honevAlA sAkAra jJAna adhyavasAya kahalAtA hai| cakSu, mana va zrotra dUra hote apane viSayakA jJAna prApta karatI hai kintu anya indriyoMke lie apane-apane farai sAtha sannikarSa karanA Avazyaka hai / jainendra siddhAnta koza
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahma 12. jaina va bauddhadharmakI tulanA zuddha pArthika sUtra nayakI apekSA mausamadarzana bhI eka niravayava, avibhAgI, eka samayavartI tathA svalakSaNa nirvikalpa hI tatva mAnatA hai / ahiMsAdharma tathA dharma va zukladhyAnakI apekSA bhI donoM meM samAnatA hai / anekAntavAdI honeke kAraNa jainadarzana to usake vipakSI dravyArthika nayase usI tattvako aneka sAvayava, vibhAgI, nitya va guNa paryAya yukta Adi bhombIkAra kara letA hai / parantu ekAntavAdI honeke kAraNa maurzana use sarvathA svIkAra nahIM karatA hai / isa apekSA donoMmeM bheda hai| bauddhadarzana RjusUtra nayAbhAsI hai| (de0 anekAnta /2/1 ) ekatva anekatvakA vidhiniSedha va samanvaya de0 davya / 4 ) niSyatva va anityatrakA vidhi niSedha va samanvaya de0 utpAda / 2 / 188 brahma- puSpadanta bhagavA de devoMkA eka bheda - de0 svarga / 3, 3 brahmayugala kA tR0 paTala - de0 svarga/5: 4. kalpavAsI svargIkA pA~cavA kalpa-- de0 svarga /5/2 / 1. brahmakA lakSaNa sa.si./0/96/3/4/4 ahiMsAdayo guNA yasmid paripAtyamAne 'hanti vRddhimupayAnti na ahiMsAdi guNa jisake nAma karanepara bar3hate hai vaha brahma kahalAtA hai| ( cA. sA / 15/20 gha. 6/4.9.21/14/2 zAntipuramA cAritraM paMcama samiti trigupyAra. mahA artha pA~ca vrata, pA~ca samiti aura tIna gupti svarUpa cAritra hai, kyoMki, vaha zAntike poSaNakA hetu hai / isa TI / 14/00/5 paramamahasaha nijazuddhAtmabhAvanAsamutpannamukhA mRtamasya sata urvazIrambhAtilosamAbhirdeyAbhirapi brahmacaryavataM na khaNDitaM sa paramabrahma bhaNyate / paramabrahma nAmaka nija zuddha AtmAko bhAvanAse utpanna sukhAmRta se tRpta honeke kAraNa urvazI. tilottamA, raMbhA Adi devakanyAoM dvArA bhI jisakA brahmacarya skhaNDita na ho sakA ata' vaha 'parama brahma' kahalAtA hai / yasya 2. zabda brahmakA lakSaNa sa sA/A./5 iha kaha sakatodbhAsi syAtpadamudrita zabdamA / - samasta vastuoMko prakAza karanevAlA aura spAta para ciDiya zabda brahma hai..| * anya sambandhita viSaya 1. sarva jIva eka ke aMza nahIM hai0/2 2. parama brahma aparanAma de0 mohamArga /2/5 3. Adi brahmA - de0 RSabha / brahmaRSi - de0 RSi / brahmacaryakyoMki - adhyAtma mArga meM brahmacaryako sarva pradhAna mAnA jAtA hai, meM ramatA hI vAstavika carya hai| nizcayase dekhanepara krodhAdi nigrahakA bhI isI meM antarbhAva ho jAnese isake 100 bhaMga ho jAte hai / parantu khoke tyAgarUpa brahmacaryakI bhI loka va paramArtha donoM kSetro meM bahuta mahattA hai / vaha brahmacarya aNuvrata rUpase bhI grahaNa kiyA jAtA hai mahAvrata rUpase bhI / abrahma sevana se citta bhrama Adi aneka doSa hote haiM, ata. vivekI janoko sadA hI apanIapanI zaktike anusAra durAcAriNo thiyoke para kho svoke bhI sAyese bacakara rahanA cAhie, aura isI prakAra svIkA puruSose bacakara rahanA caahie| yadyapi ko bhI ka yAvadya kahA jAtA hai, parantu phira bhI isakA pAlana karanA zreyaskara hai| vA 1 3 4 Du 5 6 1 2 4 5 * - 6 1 vezyA gamanakA niSedha | 2 parastrI niSedha / 1 6 uu * bheda va lakSaNa brahmacarya sAmAnyakA lakSaNa / brahmacarya vizeSa ke lakSaNa | brahmacarya mahAta aNuvrata lakSaNa pratimAkA lakSaNa pora va adhoraNa ahmacarya pa0 / zIlaphe lakSaNa / zIlake 18000 bhaMga va bheda ! brahmacarya nirdeza jainendra siddhAnta koza daza ca brahmacarya i carya vratakI pA~ca bhaavnaaeN| brahmacarya dharmake pAlanArtha 'kucha bhAvanAe~ brahmacarya aNumake aticAra pIke dasa doSa / usakI bhAvanAoM va aticArI sambandhI vizeSa vicAra - de0 vrata / 2 / abrahmakA niSedha va brahmacaryakI pradhAnatA brahma sevanameM dASa / kAma va kAmake 10 vikAra abrahmakA hiMsAmeM antarbhAva brahmacarya bhI kacit sAlaya hai zIlakI pradhAnatA / brahmavarSakI mhimaa| brahmacaye durAcAriNI strIkA niSedha dharmapatnI ke atirikta magarata strIkA niSedha - de0 strI / strIke lie para puruSAdikA niSedha / parastrI tyAga sambandhI / brahmacarya vrata va pratimAme antara / - de0 dharma /8 / 1 samAdhAna strI puruSAdikA sahavAsa mAtra abrahA nahIM ho sakatA / 2 mevunake lakSaNa se hastakriyA Adi abrA siddha na hogaa| -de0 kAma / -30 hiMsA1/4 - de0 sAvadha / 1. bheda va lakSaNa 1. brahmacarya sAmAnyakA lakSaNa - 1. nizcaya bha. a / /878 jIvo baMbhA jIvammi caiva carigrAhabijja jA janido / jANa babhacera vimukkA radehatittissa 1878 | = jIva brahma hai. jIva TI me jo munikI varmA hotI hai usako paradehakI sevA rahita mahatcarya jAna' (dra sa / TI / 35/101 para uddhRta ) | vi / 12 / 2 AtmA brahma viviktabodhanilayo yattatra caryaM pr| svAGgAgavivarjitekamanasastadbrahmacaryaM mune / 12 brahma zabdakA artha =
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahmacarya nirmala jJAnasvarUpa AtmA hai, usa AtmAmeM lIna honekA nAma brahma carya hai| jisa sunikA mana apane zarIrake bhI sambandhameM nirmamatva ho cukA hai, usI brahmacarya hotA hai jana dh/4/60)| ana a./5/55 caraNaM brahmaNi gurAvasvAdhyeNa yadA caraNa pareni 3-maithuna karma se sarvathA nivRta varNoMkI Atma ke upadeSTA guruokI prIti pUrvaka adhInatA svIkAra kara lI gayI hai, athavA jJAna aura AtmA ke viSaya meM svatantratayA kI gayI pravRtiko carya kahate hai| 2. vyavahArakI apekSA a / 0 sa to itthINa tAsu muyadi dumbhAvas / so bamharamA sukhada dharadi 501 jo puNyAtmA ki sAre sundara aMgoko dekhakara unameM rAgarUpa bure pariNAma karanA chor3a detA vahI durddhara caryako dhAraNa karatA hai| (pa.ni./1/104) / si./1/6/493/3 anubhUtAnAmaraNakathAstrI sAyanA - sanAdivarjanAda brahmacayaM paripUrNa bhavatiSThate / svatantravRttinivRtyartho vA gurukulavAsI brahmacaryam / anubhUta khIkA smaraNa na karanese, strI viSayaka kathAke sunanekA tyAga karanese aura khose baiThanekA zyAga karanese paripUrNa mahmacarya hotA hai vRttikA syAga karaneke lie gurukutame nivAsa karanA brahmacarya hai| (rA. yA 3/4/22/668/20) / bha A / 46/964 / 16 navA brahmacarya kA pAlana karanA brahmacarya hai / paM. vi / 12 / 2 saTakara sone va athavA svatantra nava prakAra ke svAGgAsaMga vivarjitai kamanasastadbrahmacaryaM mune / evaM patA svamAtRma mitramA vRddhAya vijitendriyo yadi tadA sa brahmacArI bhavet |2| jo apane zarIra me nirmamatva ho cukA hai, vaha indriyavijayI hokara Adi khiyoko kramase mAtA, bahana aura putrI ke samAna samajhatA hai, to vaha muni brahmacArI hotA hai| kA a/yU. 403 jo pariharedi sagaM mahilA va parasade rUpaM kAmakahAdi-nirIho Nava viha baMbha have tassa |403 | jo muni striyoke sagase bacatA hai, unake rUpako nahIM dekhatA, kAma kathAdi nahI karatA usake navadhA brahmacarya hotA hai / 4031 2. brahmacarya vizeSake lakSaNa 1. dasa prakArakA brahmacarya bha, A./mU./87-881 utthAnikA- manasA vacasA zarIreNa parazarIragocaravyApArAtizayaM dadhAtyAgAda zanicarya bhavatIti vaktukAmo me visAbhitAso chavimokkho ya maNidarasamA sadayasevA tadividyAlaya caina sakAro kA adIdasumaraNamaNAgada bhilaase| isase vimba saviha evaM 150 evaM visaggimUdaM aba bha dasaviSi gAya AbAda mahodavAne ka - manase, vacanase aura zarIrase parazarIrake sAtha jisane pravRtti karanA choDa diyA hai, aisA muni dasa prakAra ke abrahmakA tyAga karatA hai / taba vaha dasa prakAra ke brahmacaryoMkA pAlana karatA hai| granthakAra aba dasa prakArake amAkA varNana karate hai -1 strI sambandhI viSayoMkI abhilASA, 2 vatthamokkho - apane indriya arthAta liMgameM vikAra honA, 3 vRSyarasa sevA - pauSTika AhArakA grahaNa karanA, jisase bala vIryakI vRddhi ho / 4. saMsaktadravyasevA - strIkA sparza athavA usakI zayyA Adi padArthoMkA sevana karanA / 5 tadidriyAlocana - striyoM ke sundara zarIrakA avalokana karanA / 6. satkAra - striyokA 189 1. bheda va lakSaNa satkAra karanA, 7. sammANa - unake dehapara prema rakhakara vastra Adise satkAra karanA / atIta smaraNa - bhUtakAlame kI rati, krIDAokA smaraNa karanA, anAgatAbhilASa-bhaviSyat kAlameM unake sAtha aisI krIDA karUgA aisI abhilASA manameM karanA / iSTaviSaya sevAmanovAMchita saudha, udyAna vagairahakA upabhoga karanA / ye abrahmake dasa prakAra hai / 7680 ye dasa prakArakA abrahma viSa aura agnike samAna hai, isakA Arambha madhura, parantu anta kaDuA hai / (aisA jAnakara jo isakA tyAga karatA hai vaha dasa prakArake brahmacarya kA pAlana karatA hai| ana dha/2/61) (bhA. pATI (16/246 para uta 2. na prakArakA brahmacarya - kA a /TI./403 tasya mune mahAdatrakAra kRtakAritAnumataguNitamanovacanakAyai kRtvA strIsaMga varjayatIti brahmacarya syAt / jo muni strI sagakA tyAga karatA hai usIke mana, vacana, kAya aura kRtakArita anumodanAke bhedase nau prakArakA macarya hotA hai| (bha pA/TI./16/245/22) / 3. mahAcarya mahAna va aNucatakA lakSaNa 1 mahAvrata ni sA./mU./56 daTThUNa icchirUvaM vAMchAbhAvaM vittade tAsu / mehuNapariNAmo jahava turIyamada 561 - striyokA rUpa dekhakara unake prati yA bhAvakI nivRtti athavA maithunasaMjJA rahita jo pariNAma vaha cauthA vrata hai / (cA pA / TI / 28/47/24) / A./212 madusudA bhagiNIviyadaNitthiyi ca parUi ityikahAdiNiyattI tiloyapujjaM have baMbha [8] accittadevamANUsatiriyA ca mehuNaM bahudhA timiheSaNa sevAda ciMpi NIhi padamaNo / 2harA - jo vRddhA bAlA yauvanavAlI strIko dekhakara athavA unakI tasvIroko dekhakara unako mAtA putrI bahana samAna samajha strI sambandhI kathAdikA anurAga chor3atA hai, vaha tInoM lokoMkA pUjya brahmacarya mahAvrata hai| citra Adi acetana, devI, mAnuSI, tiryacanI sacetana strI aisI cAra prakAra strIko mana, vacana kAyase jo nahI sevatA tathA prayatna manase dhyAnAdimeM lagA huA hai, yahI 22 2. anukta 5 ra. ka / 56 na tu paradArAn gacchati na parAn gamayati ca pApabhIteryat / sA paradAranivRttiH svadArasopAnAmapi // 56 // jo pApake bhaya se na to para strIke pratigamana kare aura na dUsaroko gamana karAne, vaha para strI tyAga tathA svadAra santoSa nAmakA aNuvata hai / 56 (sA, dha / 4 / 52) / sasi /7/20/358/10 upAttAyA anupAttAyAzca parAGganAyA saMgAnni vRcaratigRhIti caturtha masta gRhastha ke ravIkAra kI huI yA maNuvratam / binA svIkAra kI huI parastrIkA saga karanese rati haTa jAtI hai isa lie usake parastrI nAmakA cauthA aNuvata hotA hai / (rA. vA./7/20/ 4/547/13) / va thA / 212 pavve hariyasevA agagakIDA sayA = baMbhavArI jiNehi bhaNiopaNam // 2121 amI, caturdazI Adi parva ke dino strI-sevana aura sadaiva anaga krIDAkA tyAga karanevAle pravacana meM bhagavAnne] sthUla brahmacArI kahA hai 212/16 kA a/mU./337-338 asui-mayaM duggaMdha mahilA - deha viraccamANo jo / rUva lAvaNNa piya maNa mohaNa kAraNaM muNai 1337| jo maNNadi paramahile japaNI bahiNI AI sAriccha maga yayaNe kAyaNa vinabha jainendra siddhAnta koza
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahmacarya baI so have jo strIke zarIrako azucimaya aura durgandhita jAnakara usake rUpa- lAvaNyako bhI mana meM mohako paidA karanevAlA mAnatA hai| tathA mana-vacana aura kAyase parAyI strIko mAtA, bahana aura putrI ke samAna samajhatA hai, vaha zrAvaka sthala brahmacaryakA dhArI hai| pA.pA./21/43/21 mAcaye svArasaMtoSa paravAranivRtti kasyacitsarvastrI nivRti svastrI santoSa athavA parastrI se nivRttivA kisI ke sarvathA strIke tyAgakA nAma brahmacarya vrata hai / 4. mAdhavaM pratimAkA lakSaNa = raka prA./142 malaSoNaM malayoni galanmataM pratigadhibhara pazyanna manaGgAdviramati yo brahmacArI | 1431 jo malake bIjabhUta, mahako utpanna karanevAle, malapravAhI durgaMdhayukta, jAnaka mA glAniyukta aMgako dekhatA huA kAma sevana se virakta hotA hai, yaha macarya pratimAkA bhArI brahmacArI hai // 143 // vasu. zrA / 217 puttaNavavihANaM pi mehuNaM savvadA vivajjaMto / isthikahAigivitottamaguNaraM bhayArI yo 27 jo pUrvI nau prakAra ke maithunako sarvadA yAga karatA huA strIkathA Adi bhI nivRta ho jAtA hai, vaha sAtave pratimA rUpa guNakA dhArI brahmacArI zrAvaka hai| 217 guNA 100), (pra.saM./TI./45/8), (kA a./284), (sA. dha. / 7 /17), (lA. saM /6/25 ) / 5. zIlake lakSaNa zIla pA./ /40.sI visayavirAgo 140 paMcendriya viSayase virakta hogA zola kahalAtA hai| - vratokI rakSAko zIla gha. 8/3, 41/82/5 vada parirakkhaNa sIlaM NAma / kahate hai / ( pa. pra /TI./2/67) / ana. gha. /4/172 zIlaM vrataparirakSaNamupaitu zubhayogavRttimitarahatim / saMjJAkSaviratirodhI kSnAdiyamamalAtyaya kSamAdazca // 172 // jisake dvArA vratokI rakSA kI jAya usako zIla kahate hai| saMjJAoMkA parihAra aura indriyoMkA nirodha karanA cAhie, tathA usamamAdi dasa dharmako dhAraNa karanA cAhie / 172 // 0 prakRti prakRti zosa aura svabhAna ye ekArthamAcI hai)| 6. zIlake 18000 maMga va bheda 1. sAmAnya bheda - bhA. pA./paM. jayacanda / 120/240/1 zIlakI doya prakAra prarUpaNA hai - eka to svaya para vibhAga apekSA hai jara dUsarI strI ke sasarga kI apekSA hai / 1. svadravya paradravyake vibhAgakI apekSA yU. bA./10101020jIe karaNe saNNA iMdiya bhomgAdi sama ayogyehi bharathA aTThArahasIla sahassAhaM | 1017 tiha suhasaMjogI jogo karaNaM ca asuhasaMjogo / AhArAdI saNNA phAsaMdiya idiyA yA / 1018 | puDhavigadagAgaNimArudapatteyaaNaM takAyiyA caiva / vigatigacapacediya bhommAdi haradi dasa pade 2011 ma ajjava lAghava taka saMjamo AkicaNadA / taha hodi baMbhacera sacca cAgo ya dasa dhammA 10201 = 1. tIna yoga tIna karaNa cAra sajJA pA~ca indriya dasa pRthvI Adika kAya, dasa muni dharma- inako Apasa meM guNA karane se aThAraha hajAra zIla hote hai / 1017 / 2. mana, vacana, kAyakA zubhakarmake grahaNa karaneke lie vyApAra vaha yoga hai aura azubhake lie pravRtti vaha karaNa hai / AhArAdi cAra saMjJA hai, sparzana Adi pA~ca indriyoM hai | 10101 pRthvI, jala, teja, vAyu, pratyeka vanaspati sAdhAraNa vanaspati, do indriya, teindriya, candra pacendriya pRthivI Adi dasa hai / 1016 / uma kSamA, mAma 190 2. brahmacarya nirdeza zauca, rUpa, saMyama, kicanya, mahmacarya, satya tyAga me dasa munidharma hai | 10101 (bhA.pA./DI / 110/267/6), (bhA.pA.. jayacanda / 120/240/4) 2. strI saMsargakI apekSA * kASTha, pASANa, citrAma (3 prakAra acetana strI ) xmana ara kAya - (2426) (yahA~ vacana nAhI) kRta kArita anumodanA (6318) pA~ca indriya (1-5-10 ) / dravyabhAva (10x2 - 100) / krodhamAna mAyA lobha (180x4 - 020) / ye to atana strIke Azrita kahe devI, manuSyaNI, tiryacinI (3 prakAra cetana, strI) x mana, vacana, kAya (153-6) kRta-kArita anumodanA (Ex3 - 27) / paMcendriya (2745 - 135) / dravya bhAva (135x2270 ) / cAra saMjJA ( 270x4 = 1080) / solaha kaSAya (1080x16 - 17280 ) / isa prakAra caitana strIke Azrita 10200 bheda khe| kula milAkara (720+10280) zItake 18000 bheda hue (bhA.pA/TI./11/ 267/14) (mA. pApaM jayacanda / 120/240) | 2. brahmacarya nirdeza 1. brahmacarya vratakI 5 bhAvanAe~ bha.A./ 1290 mahilAloyaNapura disaraNaM santanasahivahAha paNidarasehiya viradI bhAvanA paMca baMbhassa / 12101 striyoM ke aMga dekhanA, pUrvAnubhUta bhogAdikA smaraNa karanA, striyA~ jahA~ rahatI hai vahA~ rahanA, zRMgAra kathA karanA, ina cAra bAtoMse virakta rahanA, tathA bala va unmattatA, utpAdaka padArthoM kA sevana karanA, ina pA~ca Water tyAga karanA ye brahmacaryakI pA~ca bhAvanAe~ hai / 1210 / (mu. AM./340) cA pA./mU. (15) / kha. sU. /7/0 = strIrAgakathAzravaNatanmanoharAGganirIkSaNa pUrvaratAnusmaraNa pRthyeSTharasasvazarIrasaMskArayAgAH paJca 101 - striyoM meM rAgako paidA karanevAlI kathA sunanekA zyAga, striyoMke manohara aMgoM ko dekhanekA tyAga, pUrva bhogoMke smaraNakA tyAga, gariSTha aura iSTa rasakA zyAga tathA apane zarIrake saMskArakA vyAga meM brahmacaryakI pA~ca bhAvanAe~ hai ema sa. si / 7 /6/347 /11 abrahmacArI madavibhramodabhrAntacitto vanagaja iva vAsitA to vivaza dhandhapariklezAnanubhavati mohAbhimA kAryAkAryAnabhijJo na cirakusamAcarati parAr3anAliGganasada kRtara tizcaiva vairAnubandhino dinavadhavandhasarvasvaharaNAdInapAyAn prApnoti pretya cAzubha gatimaznute garhitazca bhavati ato viratirAtmahitA / jo abrahmacArI hai, usakA citta madase bhramatA rahatA hai / jisa prakAra vanakA hAthI hathinIse judA kara diyA jAtA hai, aura vivaza hokara use vadha, bandhana, aura kleza Adi dU khoko bhoganA par3atA hai, ThIka yahI avasthA abrahmacArIkI hotI hai| mohase abhibhUta honeke kAraNa vaha kArya akArya viveka rahita hokara kucha bhI ucita AcaraNa nahIM karatA / para strIke rAgameM jisakI rati rahatI hai, isalie vaha bairako baDhAnevAle lIMgakA chedA jAnA, mArA jAnA, bA~dhA jAnA aura sarvasvakA apaharaNa kiyA jAnA Adi duloko aura paralokameM azubhagatiko prApta hotA hai| rAdhA garhita hotA hai / isalie abrahmakA syAga AtmahitakArI hai| 2. brahmavayaM dharmake pAlanAyeM kucha bhAvanAe~ bha.A./mU./882/614 kAmakA ityikA dosA asucittabuda sevA ya saMgIti itthISu ve madoSa strIkRta doSa zarIrakI pavitratA aura saMsarga doSa ina pA~ca kAraNo se striyoM se vairAgya utpanna hotA hai jainendra siddhAnta koza "
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahmacarya 191 3. abrahmakA niSedha va brahmacaryakI pradhAnatA rA. vA./8/4/27/166/30 brahmacaryamanupAlayantaM hisAdayo doSA na zanti / nityAbhiratagurukulAvAsamadhivasanti gunnsNpd| varAGganAvilAsa vibhramavidheyIkRta' pApairapi vidheyI kriyate / ajitendriyatA hi loke prANinAmavamAnadAtrIti / evamuttamakSamAdiSu tatpratipakSeSu ca guNadoSavicArapUvikAyA krodhAdinivRttau satyAM tannivandhanakarmAkhavAbhAvAta mahAna saMbaro bhavati |-brhmcryko pAlana karanevAleke hiMsA Adi doSa nahIM lgte| nitya gurukula vAsIko guNa sampadAe~ apaneApa mila jAtI haiN| strI vilAsa vibhrama AdikA zikAra huA prANI pApoMkA bhI zikAra banatA hai| saMsArameM ajitendriyatA baDA apamAna karAtI hai| isa taraha uttama kSamAdi guNoMkA tathA krodhAdi doSoMkA vicAra karanese krodhAdikI nivRtti honepara tannimittaka kokA Asraba rukakara mahAna saMvara hotA hai| paM. vi./1/105 aviratamiha tAvatpuNyabhAjo manuSyA'. hRdi viracitarAgAH kAminInA vasanti / kathamapi na punastA jAtu yeSAM tadadhI, pratidinamatinamrAste'pi nityaM stuvanti |10|-lokmeN puNyavAna puruSa rAgako utpanna karake nirantara hI striyoke hRdayameM nivAsa karate hai| ye puNyavAna puruSa bhI jina muniyoMke hRdayameM ve striyA~ kabhI aura kisI prakArase bhI nahIM rahatI haiM una muniyoMke caraNoMkI pratidina atyanta namra hokara nitya hI stuti karate haiM / 10 / 3. brahmacarya aNuvratake aticAra 1. svadAra saMtoSa vratakI apekSA de0 brahmacarya/1/1/2(svastrI bhogAbhilASa, indriyavikAra, puSTarasasevA, strI dvArA sparza kI huI zayyAkA sevana karanA, strIke aMgopAMgakA avalokana karanA, strIkA adhika sarakAra karanA, strIkA sammAna karanA, pUrvabhogAnusmaraNa, AgAmI bhogAbhilASa, iSTa viSaya sevana ye dasa abrahmake prakAra hai / ) mU A./856-668 par3hama viulAhAraM vidiya kAya sohaNaM / tadiyaM gandhamalAi cautthaM gIyavAiyaM 6 taha sayaNasodhaNapi ya isthisasaggapi atthasagaNa / pumvaradisaraNamidiyavisayaradI paNIdarasasevA / dasa vihamavaMbhaviNaM saMsAramahAduhANamAvAhaM / pariharei jo mahappA so daDhabhavvado hodi IEEE1. bahuta bhojana karanA, 2. tailAdise zarIrakA saMskAra karanA, 3. sugandha puSpamAlAdikA sevana, 4. gIta-nRtyAdi dekhanA, 5. zayyA-krIDAgRha yA citrazAlA AdikI khoja karanA,6.kTAkSa karatI striyoke sAtha khelanA, 7. AbhUSaNa vastrAdi pahacAnanA, 8 pUrva bhogAnusmaraNa, 6. rUpAdi indriyaviSayoM meM prema, 10 iSTa va puSTa rasakA sevana, ye dasa prakArakA abrahma sasArake mahA dukhoMkA sthAna hai| isako jo mahAramA sayamI tyAgatA hai, vahI dRDha brahmacarya vratakA dhArI hotA hai| ta sU./7/28 paravivAhakaraNetvarikAparigRhItAparigRhItAgamanAnagakoDAkAmatIvAbhinivezA: / 28 / - para vivAhkaraNa, itvarikAparigRhItAgamana, itva rikA-aparigRhItAgamana, anaGgakrIDA, aura kAma tIvAbhiniveza ye svadArasantoSa aNuvatake pA~ca aticAra hai / 281 (ra. ke. shraa./60)| jJA./11/7-6 Adya zarIrasaskAro dvitIya vRSyasevanam / tauryatrikaM tRtIyaM syAtsasargasturya miSyate / 7 / yoSidviSayasakalpa' paJcama parikIrtitam / tadaGgavIkSaNa SaSThaM saMskAra saptamaM matam / / pUrvAnubhogasabhogasmaraNaM syAttadaSTamam / navama bhAvinI cintA dazama vastimokSaNam 18/- prathama to zarIrakA saMskAra karanA, 2 puSTarasakA sevana karanA, 3, gIta-vAditrAdikA dekhanA-sunanA, 4. strImeM kisI prakAra kA saMkalpa vA vicAra karanA, 5. strIke aMga dekhanA, 6 dekhanekA saMskAra hRdayameM rahanA, 7 pUrva meM kiye bhogakA smaraNa karanA, 8 AgAmI bhoganekI cintA karanI, 10. zukrakA kSaraNa / isa prakAra maithunake daza bheda hai, inheM brahmacArIko sarvathA tyAgane caahie|7-6 / 2. parastrI tyAga vratakI apekSA sA. dha./3/23 kanyAdUSaNagAndharva-vivAhAdi vivarjayet / parastrIvyasanatyAgavatazuddhividhitsayA // 23 - parastrI vyasanakA 'tyAgI zrAvaka parastrI vyasanake tyAgarUpa batakI zuddhiko karanekI icchAse kanyAke lie dUSaNa lagAneko aura gAndharva vivAha Adi karaneko choDe / 23 / lA. saM/2/186,207 bhogapatnI niSiddhA syAtsarvato dharmavedinAma / grahaNasyAvizeSe'pi doSo bhedasya saMbhavAt / 16 / etatsarva parijJAya svAnubhUti samakSataH / parAGganAsu nAdeyA buddhi(dhanazAlibhiH / 2071 "dharmake jAnanevAle puruSoM ko bhogapatnIkA pUrNa rUpase tyAga kara denA cAhie, kyoMki yadyapi vivAhita honeke kAraNa vaha grahaNa karane yogya hai, tathApi dharmapatnIse vaha sarvathA bhinna hai, saba tarahake adhikAroMse rahita hai, isalie usakA sevana karanemeM doSa hai / 186 / (dharmapatnI Adi bheda-de0 strii0)| apane anubhava aura pratyakSase ina sabako striyoMke bhedoMmeM samajhakara buddhimAna puruSoMko parastriyoM kA sevana karanemeM apanI buddhi kabhI nahIM lagAnI cAhie / 2071 3. vezyA tyAga vratakI apekSA sA.dha./3/20 tyajettauryatrikAsakti, vRthATayA viGgasaGgatim / nityaM paNyAGganAtyAgI, tadgagehagamanAdi ca / 20 / - vezyA vyasanakA tyAgI, zrAvaka gIta, nRtya aura vAdyameM Asaktiko, binA prayojana dhUmaneko, vyabhicArI puruSoMkI saMgatiko, aura vezyAke ghara Ane-jAne Adiko sadA chor3a deve // 20 // 1. zIlake dasa doSa da. pA. TI./E/E/4 kAstA' zIlavirodhanA: strIsaMsarga: sarasAhAra sugandhasaMskAra komalazayanAsanaM zarIramaNDanaM gItayAditrazravaNam arthagrahaNa kuzIlasaMsarga rAjasevA rAtrisaMcaraNam iti dazazIla virAdhanA / 1 strIkA saMsarga, 2. svAdiSTa AhAra, 3 sugandhita padArthose zarIrakA saMskAra, 4. komala zayyA va Asana Adipara sonA, baiThanA, 5. alaMkArAdise zarIrakA zRGgAra, 6. gIta vAditra zravaNa, 7 adhika dhana grahaNa, 8. kuzIle vyaktiyokI sa gati, 6. rAjAkI sevA, 10. rAtrimeM idhara-udhara ghUmanA, aise dasa prakArase zIlakI virAdhanA hotI hai| 3. abrahmakA niSedha va brahmacaryakI pradhAnatA 1. vezyA gamanakA niSedha basu. zrA./88-63 kAruya-kirAya-caDAla-DoMba pArasiyANamucchiTThaM / so bhavarakheca jo saha vasai eyaratti pi vessaae|88aartN NAUNa Nara savvassaM harai baMcaNasaehiM / kAUNa muyai pacchA purisa cammaTThiparisesaM 186 / pabhaNai puraoeyassa sAmI mottaNa Nasthi me aNNo / uccai aNNassa puNo karei cADUNi bahuyANi 1101 mANI kulajA sUro vi kuNai dAsattarNa piNIcANa / vessA karaNa bahuga avamANa sahai kaamNdho||1| je majjamaMsadosA vessA gamaNammi hoti te svve| pAva pi tatthahiTTha pAvaiNiyameNa savisesa / 12) pAveNa teNa dukkha pAvai saMsArasAyare dhore / tamhA parihariyavvA vessA maNa-vayaNa-kAehi 163-jo koI bhI manuSya eka rAta bhI vezyAke sAtha nivAsa karatA hai, vaha kAru (luhAra ), camAra, kirAta (bhaula), caNDAla, Doba ( bhagI) aura pArasI Adi nIca logokA jUThA khAtA hai| kyoki, vezyA ina sabhI logoMke sAtha samAgama karatI hai|48| vezyA, manuSyako apane Upara Asakta jAnakara saikar3o va caNAose usakA sarvasva hara letI hai aura puruSako asthi-carma parizeSa karake, choDa detI hai| jainendra siddhAnta koza
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahmacarya 192 3. abrahmakA niSedha va brahmacaryako pradhAnatA yaha eka puruSake sAmane kahatI hai ki tumhe choDakara tumhAre sivAya merA svAmI koI nahI hai| isI prakAra vaha anyase bhI kahatI hai aura aneka khuzAmadI bAte karatI hai / 10 / mAnI, kulIna, aura zUravIra bhI manuSya vezyAmeM Asakta honese nIca puruSoMkI dAsatAko karatA / hai, aura isa prakAra vaha kAmAndha hokara vezyAke dvArA kiye gaye apamAnoko sahatA hai|61| jo doSa madya-mAMsake sevana meM hote haiM, ve saba doSa vezyAgamana meM bhI hote hai| isalie vaha madya aura mAsa sevanake pApako to prApta hotA hI hai, kintu vezyA-sevanake vizeSa adharmako bhI niyamase prApta hotA hai / 12 / vezyA sevana janita pApase yaha jIva ghora sasAra sAgarame bhayAnaka dukhauMko prApta hotA hai, isalie mana, bacana aura kAyase vezyAkA sarvathA tyAga karanA cAhie / 63 / nlA sa./2/126-132 paNyastrI tu prasiddhA yA vittArtha sevate naram / tannAma dArikA dAsI vezyA pattananAyikA 1126 // tattyAga sarvata zreyAt zreyo'rtha yatA nRNAm / madya-mAsAdi doSAnvai ni zeSAn tyavatumicchatAm / 130 / AstA tatsaGgame doSo durgatI patanaM nRNAm / ihaiva narakaM nUnaM vezyAsaktacetasAm / 131 / uktaM ca yA. khAdanti pala pibanti ca surA, jalpanti mithyAvaca / snihyanti draviNArthameva vidadhatyartha pratiSThAkSatim / nIcAnAmapi dUravakramanasaH pApArimakA. kurvate, lAlApAnamanizaM na narakaM vezyA vihAyAparam / rajakazilAsahazIbhi kukkurakarSarasamAnacaritAbhi / vezyAbhiryadi saMga kRtamiva paralokavArtAbhi / prasiddha bahubhistasyA prAptA duHkhprNpraaH| zreSThinA cArudattena vikhyAtena yathA parA. // ..jo strI kevala dhanake lie puruSakA sevana karatI hai, usako vezyA kahate hai, aisI vezyAe~ sasArameM prasiddha haiM, una vezyAoMko dArikA, dAmI, vezyA vA nagaranAyikA Adi nAmoMse pukArate hai / 126 / jo manuSya madya, mAsa Adike doSoko tyAgakara apane AtmAkA kalyANa karanA cAhate hai, unako vezyA sevanakA tyAga karanA cAhie / 130 // vezyA sevanase narakAdika durgatiyomeM paDanA par3atA hai| aura isa lokameM bhI narakake sadRza yAtanAe~ va dukha bhogane par3ate hai / 131 / kahA bhI hai-yaha pApinI vezyA mAMsa khAtI hai, zarAba pItI hai, jhUTha bolatI hai, dhanake 'lie prema karatI hai, apane dhana aura pratiSThAkA nAza karatI hai aura kuTina manase vA binA manake nIca logoMkI lArako rAta-dina cATatI hai, isalie vezyAko choDakara sasArameM koI naraka nahIM hai| vezyA to dhobIko zilAke sadRza hai, jisapara Akara U~ca-nIca aneka puruSoM ke ghRNitase ghRNita aura atyanta nindanIya aise vIrya vA lAra Adi mana Akara bahate hai, athavA vaha vezyA kutte ke muMhame lage hue haDake khapparake samAna AcaraNa karatI hai aisI vezyAke sAtha jo puruSa samAgama karate hai, ke sAtha-sAtha paralokakI bAtacIta bhI avazya kara lete haiM arthAt vaha naraka avazya jAte hai| isa vezyA sevaname Asakta jAbone bahuta du.kha janma-janmAntara taka pAye hai| jaise atyanta prasiddha seTha cArudattane isa vezyA sevanase hI aneka dukha pAye the|1321 2. parastrI niSedha kurala/15/10 paramanyatkRta pApamaparAdho'pi vA gharam / para na sAdhvI svasale kAMkSitA prative zanI / 10 / - tuma koI bhI aparAdha aura dUsarA kesA bhI pApa kyo na kro para tumhAre pakSameM yahI zreyaskara hai ki tuma paDosoko stra se sadA dUra rho| vasu zrA /gA, na Nissasai ruyai gAyaiNiyaba sira haNai mayile par3ada / paramahilamalabhamANo asappalAva pi jaMpehA |113|ah bhujai paramahila aNiyamANa balAdhareUNa / / 118 / aha kA vi pAva bahulA asaI NiNNAsiUga NiyasIlaM / sayameva pacchiyAo uvarohavaseNa appANa / 11 / jai deDa jaha vi tattha suNNahara vNdddeunymjhmmi| saccitte bhapabhoo sAkava ki tattha pAuNai / 120 soUNa ki pi saha sahasA privevmaannsvvNgo| tahukkar3a palAi pakhalaI cauddisa Niyai bhybhiio|121|| jacha puNakeNa vi dIsai Nijjai to badhiUNa nnivgehN| corassa NiggahaM so tattha vi pAuNai savisesaM / 122 / paraloyammi aNaMta dukrava pAuNai iha bhava smuddmmi| parayArA paramahilA tamhA tiviheNa va jijjA / 124 / -para strI lampaTa puruSa jaba abhilaSita paramahilAko nahIM pAtA hai, taba vaha dIrgha nizvAsa choDatA hai, rotA hai, kabhI gAtA hai, kabhI sirako phoDatA hai aura kabhI bhUtala para giratA hai aura asatpralApa bhI karatA hai / 113 / nahIM cAhanevAlI kisI para-mahilAko jabardastI pakaDakara bhogatA hai| / 19 / yadi koI pApinI durAcAriNI apane zIlako nAza karake uparodhake vazase kAmI puruSake pAsa svaya upasthita bhI ho jAya, aura apane Apako saupa bhI deve / 116 / to bhI usa zUnya gRha yA khaMDita devakulake bhItara ramaNa karatA huA vaha apane cittameM bhayabhIta honese vahA~para kyA mukha pA sakatA hai / 120 / bahaoNpara kucha bhI jarA-sA zabda sunakara sahasA thara-thara kA~patA huA idhara-udhara chipatA hai, bhAgatA hai, giratA hai aura bhayabhIta ho cAroM dizAoMko dekhatA hai / 12 / isapara yadi koI dekha letA hai to vaha bA~dhakara rAjadarabArameM le jAyA jAtA hai aura vahA~para vaha corase bhI adhika daNDako pAtA hai / 122 // para strI-lampaTI paralokameM isa sasAra samudrake bhItara ananta dukhako pAtA hai| isalie parigRhIta yA aparigRhIta parastriyoko mana, vacana kAyame tyAga karanA caahie|124| lA. saM./2/207 etatsarva parijJAya svAnubhUmisamakSata / parAGganAmma nAdeyA buddhi(dhanazAlibhi. / 2071 - apane anubhava aura pratyakSase ina saba striyoke bhedoMko (de0 strI) samajhakara buddhimAna puruSoM ko parastriyoM ke sevana karane meM apanI buddhi kabhI nahIM lagAnI cAhie / 2071 (lA saM 11/60) / 3. durAcAriNI strIkA niSedha sA dha/3/10 bhajana madyAdi bhAja* strI-stAraze saha sasRjan / bhuktyAdau caiti sAkorti madyAdi viratikSatim / 10 / madya, mAMsa Adiko khAnevAlI striyoko sevana karanevAlA aura bhojanAdimeM madyAdike sevana karanevAle puruSoM ke sAtha sasarga karanevAlA batadhArI puruSa nindA sahita madya-tyAga Adi mUlaguNokI hAniko prApta hotA hai / 10 / 4. strIke lie parapuruSAdikA niSedha bha A./mU /EM4 jaha solarakvayANa purisANaM NididAo mhilaao| taha solarakvayANaM mahilANa nnididaapurisaa|664! == zIlakA rakSaNa karanevAle puruSako strI jaise nindanIya arthAt tyAga karane yogya hai, vaise zInakA rakSaNa karanevAlI striyoko bhI puruSa nindanIya arthAta tyAjya hai| 5. abrahma sevanameM doSa bha A /mU /122 avi ya vaho jIvANaM mehUNasevAe hoi bahugANaM / tilaNAlIe tattA salAyaveso ya jonniie|122|| -maithuna sevana karanese vaha aneka jIva kA vadha karatA hai| jaise tilakI phallI meM agnise tapI huI salaI praviSTa honese saba tina jalakara khAka hote hai vaise maithuna sevana karate samaya yonimeM utpanna hue jIvokA nAza hotA hai / 22 / (vizeSa vistAra de0 bha A./mU /860-1117), (pu.si /u./108) / syA maM/23/276/25 ra uddhRta mehuNa saNArUto Navalakkha haNei muhamajIbANa / kevaliNA paNNattA sahahi avvA sayA kAla / 3 / itthIjaNIe saMbhavati bei diyA uje jiivaa| iko va do va tiNNi va labakhapatta u ukkosa / 4 / purimeNa saha gayAe tesi jIvANa hoi uddayaNa / veNugadiTTha teNa tattAyasanlAgaNAeNa / / paci diyA maNussA jainendra siddhAnta koza
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahmacarya 193 4. zaMkA-samAdhAna egaNara bhuttnnaarigmbhmmi| ukkosaM NavalavarakhA jApati egavelAe / 6 / Nava labakhANaM majhe jAyai ikassa doNha va smttii| sesA puNa emetra ya bilaya baccati tatthetra 191 kevalI bhagavAdane maithunake sevana meM nau lAkha sUkSma jIvokA ghAtatvatAyA hai,isameM sadA vizvAsa karanA cAhie / 3 / tathA striyokI yonimeM do indriya jIva utpanna hote hai| ina jIvokI sakhyA eka, do, tInase lagAkara lAkhotaka pahu~ca jAtI hai|4| jisa samaya puruSa strI ke sAtha sabhoga karatA hai, usa samaya jaise agnise tapAyI huI lohekI salAIko baoNsakI nalI meM DAlanese nalImeM rakhe tila bhasma ho jAte hai, vaise hI puruSake sayogase yonime rahanevAle sampUrNa jIvoMkA nAza ho jAtA hai| puruSa aura strIke eka bAra saMyoga karanepara strIke garbha meM adhika se adhika nau lAkha paMcendriya manuSya utpanna hote hai|6| ina naulAkha jIvoM meM eka yA do jIva jIte hai bAkI saba jIva naSTa ho jAte hai / 7 / 6. zIlakI pradhAnatA zI. pA./ma./16 jIvadayAdama saccaM acoriyaM bNbhcersNtose| samma6 saNa jANaM tao ya sIlassa privaaro|16! == jIva dayA, indriya damana, satya, acaurya, brahmacarya, samyagdarzana, jJAna, tapa ye sarva zIlake parivAra hai / 16 // 7. brahmacaryakI mahimA bha, A./mU /1115/1123 tellokADaviDahaNo kAmaggI bisyruvrkhpjjlio| jovvaNateNillacArI jaMNa Dahai so bai dhaNNo / 1115 // -kAmAgni viSayarUpI vRkSokA Azraya lekara prajvalita huA hai, trailokyarUpI vanako yaha mahAgni jalAneko udyata huA hai| parantu tAruNya rUpI tRNapara sacAra karanevAle jina mahAtmAoko vaha jalAne meM asamartha hai ve mahAtmA dhanya hai| (ana, dha./4/66) / ana./1/60 yA brahmaNi svAtmani zuddhabuddhe caryA paradravyamuccapravRtti / tabrahmacarya vratasArvabhaumaM ye pAnti te yAnti para pramodam // 6 // -zuddha aura buddha apane citsvarUpa brahmameM paradravyoMkA tyAga karanevAle vyaktiko apratihata pariNati rUpa jo caryA hotI hai usIko brahmacarya kahate haiN| yaha bata samasta batomeM sArvabhaumake samAna hai jo puruSa isakA pAlana karate hai| ve hI puruSa sarvotkRSTa Ananda-mokSa sukhako prApta kiyA karate haiM / 60 / syA. ma /23/277/25 para uddhRta ekarAtrauSitasyApi yA gatibrahmacAriNaH / na sA RtusahasraNa prApta zakyA yudhiSThira / he yudhisstthir| eka rAta brahmacaryase rahanevAle puruSako jo uttamagati milatI hai, vaha gati hajAro yajJa karanese bhI nahI hogii| straiNa pausna rUpa rati pariNAma na honese bAhya me rati pariNAma rahita do dravyoke rahanepara bhI methunakA vyavahAra nahIM hotaa| -strI aura puruSake karma pakSameM pAkAdi kriyA aura bandanAdi kriyAmeM maithunatvakA prasaga ucita nahI hai, kyoki strI aura purupake saMyogase honevAlA karma vahA~ vivakSita hai, pAkAdi kriyA to anya se bhI ho jAtI hai| (sa. si /7/1/353/11) / 2.maithunake lakSaNase hastakriyA AdimeM abrahma siddha nahIM hogA rA. vA./7/16/5-8/543-544/33 na vetadyuktam / kuta.. ekasminnaprasaGgAt / hastapAdapudgalasaghaTTanAdibhirabrahmasevamAne ekasminnapi maithunamiSyate, tanna siddhyati / 5 / yathA strISusayo ratyarthe sayoge paraspararatikRtasparzAbhimAnAt surava tathaikasyApi hastAdisaMghaTTanAta sparzAbhimAnastulyaH / tasmAnmukhya eva tatrApi maithunazabdalAbha: rAgadveSamohAviSTatvAt / yathai kasyApi pizAcavazIkRtatvAta sadvitIyatva tathaikasya cAritramohodayAviSkRtakAma pizAcavazIkRtasvAva sadvitIyatva siddhe. maithuna vyvhaarsiddhi.| -prazna- yaha maithuna. kA lakSaNa yukta nahIM hai, kyoki eka hI vyaktike hastAdi pudgala ke ragaDase abake sevana karane para bhI maithuna kriyA mAnI gayI hai / parantu isase (maithunake lakSaNase) vaha siddha na hogii| uttara-jisa prakAra strI aura puruSakA ratike samaya saMyoga honepara sparza sukha hotA hai, usI taraha eka vyaktikA bhI hAtha Adike saMyogase sparza sukhakA bhAna hotA hai, ata hastamaithuna bhI maithuna kahA jAtA hai, yaha aupacArika nahIM hai, kyoki rAga, dveSa, mohase AviSTa hai| (anyathA isase karma bandha na hogaa)|7| yahA~ eka hI vyakti cAritra mohake udayase prakaTa hue kAmarUpI pizAcake samparkase do ho gayA hai aura doke karma ko maithuna kahane meM koI bAdhA nahIM hai| 4. zaMkA-samAdhAna 1. strI puruSAdikA sahavAsa mAna abrahma nahIM ho sakatA rA. vA./7/16/6/544/14 mithunasya bhAva (maithuna) iti cenna dravyadvayabhavanamAtraprasagAditi, tadasata abhyantarapariNAmAbhAve baahyheturphltvaat| abhyantaracAritramohodayApAditamtraiNa pausnAtmaka ratipariNAmAbhAvAta bAhyadravyadvayabhavane'pi na maithunam / strIpusamo. karmeti cenna pacyAdikriyAprasagAta iti, tadasApratama, kuta' tadviSayasyaiva grahagAt / tayoreva yatkama tadiha gRhyate, pacyAdirma puna anyenApi kriyte| namaskArAdya payuktasya bandanAdimithunakamaNi na maithunam / = "mithunasya bhAva ' isa pakSa meM jo do strI-puruSa rUpa dravyokI sattA mAtrako maithunaravakA prasaga diyA jAtA hai, vaha ucita nahI hai, kyoMki abhyantara cAritra mohodaya rUpI pariNAmake abhAva me bAhya kAraNa nirarthaka hai| uso taraha abhyantara cAritramohodaya ke 3. parastrI tyAga sambandhI lA. saM /2/zloka naM nanu yathA dharmapatnyA yaiva dAsyA kriyaiba saa| vizeSAnupalabdhezca kathaM bhedo'vadhAryate // 186 / maiva sparzAdi yadvastu bAhya viSayasaMjJikam / taddha turatAdRzo bhAvo jIvasyaivAsti nizcayAt / 161 / dRzyate jalame kamekarUpaM svarUpata / candanAdivanarAji prApya nAnAttamadhyagAta 112 // tyAjyaM vatsa parastrISu rati tRssnnopshaantye| vimRzya cApadAM cakra lokadvayavidhya sinIm / 206 / AstA yannarake dukha bhAvatIbrAnuve danAm / jAtaM parAMganAsakte lohAganAdiliganAt / 212 / ihaivAnarthasaMdoho yAvAnasti sudussaha tAvAnna zakyate vaktumanvayoSinmaterita / 2131 - prazna-viSaya sevana karate samaya jo kriyA dharmapatnI meM kI jAtI hai hI kriyA dAsIme kI jAtI hai| ata kriyAme bheda na honese una donome koI bheda nahI honA caahie|18| uttara--karmadharAme vA pariNAmome zubha azubhapanA hone meM sparza karanA yA viSaya rovanA Adi bAhya vastu hI kAraNa nahIM hai kintu jo boke vaise pariNAma honA hI nizcaya kAraNa hai| ( arthAt dAsIke bhevana tI lAlasA hotI hai isase tova azubha karmakA bagdha hotA hai) 1961: jala eka svarUpakA honepara bhI candanAdi banarAjiko prApta hone para pAtrake bhedase nAnA prakArakA pariNata ho jAtA hai| usI prakAra dAsI va dharmapatnI ke sAtha eka sI kriyA hone para bhI pAtra bhedase pariNAmome antara hotA hai tathA pariNAmome antara honese zubha va azubha karmabandha meM antara par3a jAtA hai / 112 / he vatsa / parastrI meM prema karanA ApattiyokA sthAna hai, vaha parastrI dono lokoke hitakA nAza karanevAlI hai, yahI samajhakara apanI tRSNA va lAlasAko zAnta karaneke lie parastrIme prema karanA chodd|206| parastrI sevanevAloko narakame unakI tIna lAlasAke jainendra siddhAnta koza bhA0 3-25
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhakti 2. bhakti vizeSa nirdeza bahuzrutabhAtakA sAtha anurAga bahuta, aura prati 4. vyavahAra bhaktimeM Izvara kartAvAdakA nirdeza bhA. pA/m /163 te me tihuvaNamahiyA siddhA suddhA Nira jaNA nniccaa| ditu bara bhAva suddhi dasaNa NANe caritte ya 163 / jo nitya hai, nirajana hai, zuddha hai tathA tIna lokake dvArA pUjanIka hai, aise siddha bhagavAna jJAna-darzana aura cAritrame zreSTha uttama bhAvakI zuddhatA do|163| prasA.//1. paNamAmi vaDhamANaM titthaM dhammassa kattAraM . tIrtha rUpa aura dharma ke kartA zrI vardhamAna svAmIko namaskAra ho|| paM. vi /20/1,6 tribhuvanaguro jinezvara paramAnandai kkAraNa kuruSva / mayi kikare'tra karuNA tathA yathA jAyate mukti / 1 / apahara mama janma dayA kRtvetyekatra vacasi vktvye| tenAtidagdha iti me deva babhUva pAla pitvam / 6 / tIno loko ke guru aura utkRSTa sukhake advitIya kAraNa aise he jinezvara / isa mujha dAsake Upara aisI kRpA kIjie ki jisase mujhe mukti prApta ho jAye / / he deva / Apa kRpA karake mere janma ( saMsAra ) ko naSTa kara dIjie. yahI eka bAta mujhe Apase kahanI hai| parantu ki mai isa saMsArase ati pIDita hU~, isalie mai bahuta bakavAdI huA huuN| thossAmi daNDaka/7 kittiya vadiya mahiyA' ede logottamA jiNA siddhii| AroggaNANalAha ditu samAhiM ca me bohiM 171 - vacanoMse kIrtana kiye gaye, manase vandanA kiye gaye, aura kAyase pUje gaye aise ye lokottama kRtakRtya jinendra mujhe paripUrNa jJAna, samAdhi aura bodhi pradAna kare / 2. bhakti vizeSa nirdeza 1. mahanta, AcArya, bahuzruta va pravacana bhaktike lakSaNa sa, si /6/24/336/4 arhadAcAryeSu bahuzruteSu pravacane ca bhAvavizuddhiyukto'nurAgo bhakti / =arhanta, AcArya, bahuta, aura pravacana iname bhAvokI vizuddhatAke sAtha anurAga rakhanA arahantabhakti AcArya bhakti, bahuzrutabhakti, aura pravacanabhakti hai| (rA. vA/6/24/ 10/530/6), (cA.sA/51/ 5/1): (bhaa.paa./ttii./77/222/10)| dha. 8/3,41/84-60/4 tesu ( arahatemu ) bhattI arhtmttii| arahatavuttANUTThANANuvattaNaM tadaNaTThANapAso vA arahaMtabhattI NAma bhArasaMgapArayA bahumudA NAma, tesu bhattI-tehi vamaravANida AgamasthANuvattaNaM tadaNUTThANapAso vA bhumudbhttii| tamhi (pavayaNe') bhattI tastha paduppAdidasthANuTThANaM / Na ca aNNa hA tattha bhattI sabhavaI, asaM praNe sNpunnnnvvhaarvirohaado| arahantomeM jo guNAnurAgarUpa bhakti hotI hai, vaha arahanta bhakti kahalAtI hai / athavA arahantake dvArA upadiSTa anuSThAna ke anukUla pravRtti karane yA ukta anuSThAnake sparzako arahanta bhakti kahate hai| jo bAraha aMgoke pAragAmI hai ve bahuzruta kahe jAte hai, unake dvArA upadiSTa AgamArtha ke anukUla pravRtti karane yA ukta anuSThAna ke sparza karaneko bahuzrutabhakti kahate haiM |...prvcnmeN (de0 pravacana ) kahe hue arthakA anuSThAna karanA, yaha pravacanameM bhakti kahI jAtI hai| isake binA anya prakArase pravacana meM bhakti sambhava nahIM hai, kyoki asampUrNa meM sampUrNa ke vyavahArakA virodha hai| 5. prasanna ho ityAdikA prayojana Apta. pari/TI /2/8/6 prasAda, puna: parameSThinastadvineyAna prasannamanaviSayatvameva, vItarAgANA tuSTilakSaNaprasAdAdasambhavAt ko pAsabhavavat / tadArAdhakajanai stu prasannena manasopAsyamAno bhagavAna 'prasanna.' ityabhidhIyate, rasAyanavat / yathaiva hi prasannena manasA rasAyanamAsevya tatphalamavApnuvanta santo 'rasAyanaprasAdAdidamasmAkamArogyAdiphalaM samutpannam' iti pratipAdyante tathA prasannena manasA bhagavantaM parameSThinamupAsya tadupAsanaphalaM zreyomArgAdhigamalakSaNa pratipAdyamAnastadvineyajanA 'bhagavatparameSThina prasAdAdasmA zreyomArgAdhigama sapanna' iti samanumanyante / = parameSThImeM jo prasAda guNa kahA gayA hai, vaha unake ziSyokA prasanna mana honA hI unakI prasannatA hai, kyoki vItarAgoke tuSTanAtmaka prasannatA sambhava nahI hai| jaise krodhakA honA unameM sambhava nahIM hai| kintu ArAdhakajana jaba prasanna manase unakI upAsanA karate hai to bhagavAnako 'prasanna' aisA kaha diyA jAtA hai / jaise prasanna manase rasAyana ( auSadhi ) kA sevana karake usake phalako prApta karanevAle samajhate hai aura zabda vyavahAra karate hai ki 'rasAyana' ke prasAdase yaha hame ArogyAdi phala milaa| usI prakAra prasanna manase bhagavAn parameSThIkI upAsanA karake usake phala-zreyomArgake jJAnako prApta hue unake ziSyajana mAnate hai ki bhagavan parameSThI ke prasAdase hameM zreyomArga kA jJAna huaa| mo. mA. pra/5/326/17 usa ( arhata ) ke upacArase yaha vizeSaNa (adha moddhArakAdika ) sambhava hai| phala to apane pariNAmanikA lAgai hai / de0 pUjA/2/3 jina guNa pariNata pariNAma pApakA nAzaka samajhanA caahie| 2. siddha bhaktikA lakSaNa ni, sA./m /134-135 sammattaNANa caraNe jo bhatti kuNai sAbago smnno| tassa duNijbudi bhatto hodi tti jiNehi paNNatta / 134 // mokkhaM gayapurisANa guNabhedaM jANiUNa taisi pi|' jo kuNadi paramabhakti vavahAraNayeNa parikahiyaM // 13 // - jo zrAvaka athavA zramaNa samyagdarzana, samyagjJAna aura samyagcAritrakI bhakti karatA hai, use nivRtibhakti (nirvANa kI bhakti ) hai, aisA jinoMne kahA hai / 134 // jo jIva mokSagata puruSokA guNabheda jAnakara unakI bhI parama bhakti karatA hai, usa jIvake vyavahAra nagase nirvANa bhakti kahI hai / 135 // dra.saTI/2011 para uddhRta-siddho'haM suddho'ha aNa taNANAiguNa samidroha / dehapamANo Nicco asaMkhadeso amutto y| iti gAthAkathitasiddhabhaktirUpeNa / =mai siddha hU~, zuddha hU~, anantajJAnAdi guNokA dhAraka hU~, zarIra pramANa hU~, nitya hU~, asarakhyAta pradezI hU~, tathA amUrtika huuN|1| isa gAthAme kahI huI siddhabhaktike rUpase / paM kA /ta pra/166 zudvAtmadravya vizrAntirUpAM pAramArthikI sidvabhaktimanubibhrANa, * | == zudvAtma dravyame vizrAntirUpa pAramArthika siddha bhakti dhAraNa karatA huA / dra.saM./TI/17/01/8 siddhapadanantajJAnAdiguNasvarUpo'hamityAdi vyavahAreNa savikalpasiddhabhaktiyutAnA / 'mai siddha bhagavAna ke samAna anantajJAnAdi guNa rUpa hU~' hatyAdi pavahArase saviklapa siddhabhaktike dhArakaH / 3. yogimattikA lakSaNa ni. sA./mU /137 rAyAdIparihAre appANaM jodu jaMjade saahuu| so joga bhattijutto idarassa ya vaha have jogii|1371 jo sAdhu rAgAdike parihArame AtmAko lagAtA hai ( arthAt AtmAmeM AtmAko lagAkara rAgAdikA parihAra karatA hai ) vaha yogibhakti yukta hai, dUsareko yoga kisa prakAra ho sakatA hai |1971/1n maa/m/138)| * sahalekhanAkI smRti-de0 bha, A. amit./2248-2242)| * bhaktikA mahatva-devinaya/2 tathA puujaa/2/4| jainendra siddhAnta koza
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. stava nirdeza bhakti 3. stava nirdeza 1. stava sAmAnyakA lakSaNa 1. nizcaya stavana sa. sA./mU./31-32 joindiye jiNittA NANasahAvAdhioM muNadi AdaM / taM khalu jididiyaM te bhaNati ye NicchidA sAha / 31 / jo mohaM tu jiNittA NANasahAvAdhiyaM muNai aadN| taM jidamoha sAhu paramaTThaviyANayA viti / 32 // - jo indriyoMko jItakara jJAna svabhAvake dvArA anya dravyase adhika AtmAko jAnate hai unhe,jo nizcayanayameM sthita sAdhu haiM ve vAstavameM jitendriya kahate hai / 31 / jo muni mohako jItakara apane AtmAko jJAna svabhAvake dvArA anya dravya bhAvose adhika jAnatA hai, usa muniko paramArtha ke jAnanevAle jitamoha kahate hai / ( isa prakAra nizcaya stuti khii)| yo sA a15/18 ratnatrayamayaM zuddha cetana cetanAtmaka / viviktaM stuvato nityaM stabaje stUyate stava 18-jo puruSa ratnatraya svarUpa zuddha, caitanya guNoMke dhAraka aura samasta karmacanita upAdhiyoMse rahita AtmAkI stuti karatA hai, stavanake jAnakAra mahApuruSone usake stavanako uttama stavana mAnA hai|4| dra sa./TI /1/4/12 ekadezazu nizcayanayena svazuddhAtmArAdhanAlakSaNa bhASastavanena. namaskaromi / eka deza zuddha nizcayanayakI apekSAse nija zuddha AtmAkA ArAdhana karane rUpa bhAvastavanase namaskAra karatA huuN| 1. bhahantAdimeMse kisI eka bhaktimeM zeSa 15 bhAva- nAoMkA samAveza 18/3.41/06/4 kadhamestha sesakAraNANaM sbhyo| buccade arahatavuttANu TrANANuvattaNa tadaNuTTANapAso vA arahatabhattI nnaam| Na ca esA dasaNa vimujjhadAdI hi viNA Na sabhava i. virohaado| daMsaNaM visujjhadAdIhi viNAedisse (bahumudabhattIe) asbhvaado| ettha (pavayaNa bhattIe) sesakAraNANamatabhAvo vttvyo| prazna-isameM zeSa kAraNokI sambhAvanA kaise hai| uttara-arahantake dvArA upadiSTa anuThAnake anukUla pravRtti karane ko yA ukta anuSThAnake sparzako arahantabhakti kahate haiN| yaha darzana vizuddhatAdiko ke binA sambhava nahIM hai, kyoMki aisA honemeM virodha hai| yaha (bahuzruta bhakti) bhI darzanavizuddhi Adika zeSa kAraNoke binA sambhava nahI hai| isa (pravacana bhakti ) meM zeSa kAraNoMkA antarbhAva kahanA caahie| * dazabhakti nirdeza va unakI prayoga vidhi --de0 kRtikrm| * pratyeka bhaktike sAtha bhAvata Adi karanekA vidhAna -de0 kRtikrm| 7. sAdhukI AhAracaryA sambandhI navabhakti nirdeza ma pu./20/86-87 pratigrahamityuccai sthAne'sya vinivezanam / pAdapradhAvanaM carcA mati' zuddhizca sA tryii|86 vizuddhizcAzanasyeti navapuNyAni dAninAm / * 1001 =munirAjakA paDigAhana karanA, unhe uccasthAnapara virAjamAna karanA, unake caraNa dhonA, unakI pUjA karanA, unhe namaskAra karanA, apane mana, vacana, kAyakI zuddhi aura AhArakI vizuddhi rakhanA, isa prakAra dAna dene vAle ke yaha nau prakArakA puNya athavA navadhA bhakti kahalAtI hai| (pU. si u 168), (cA. sA/26/3 para uddhRta ): ( vasu. zrA/225), ( guNa,zrA./152), (kA. a./pa. jycnd/360)| 6 navadhA bhaktikA lakSaNa vasu zrA/226-231 pattaM NiyaparadAre dada ThUNaNNattha vA vimggittaa| paDigahaNaM kAyaJca Namotthu ThAhu tti bhaNiUNa (226 NeUNa Ni yayageha Ni ravajjANu taha ucctthaannmmi| ThaviUNa tao calaNANadhovaNaM hoi kAyaba / 227 / pAodayaM pavittaM sirammi kAUNa accaNaM kujjaa| gaMdhakkhaya-kusuma-Nevajja-dIva-dhUve hi ya phale hi / 228 / puSpha jali rikhavittA payapurao badaNa tao kujjaa| caUNa aTTarudda maNasuddhI hoi kAmavvA / 2263 NiTchara-kakkasa vayaNAivajjaNa taM vimANa vacisuddhi / samvattha sa puDa gassa hoi taha kAyasudI vi 230 / caudasamalaparisuddha jaMdANaM sohiUNa jinnaae| saMjamijaNassa dijjai sA NeyA emaNAsuddhI / 23 / pAtrako apane gharake dvArapara dekhakara athavA anyatrase vimArgaNakara, 'namaskAra ho, Thaharie'. aimA kahakara pratigraha karanA cAhie / 22 / / puna' apane gharame le jAkara nirdoSa tathA U~ce sthAnapara biThAkara, tadanantara unake caraNoko dhonA cAhie / 227 / pavitra pAdodakako sirameM lagAkara puna gandha, akSata, puSpa, naivedya, dIpa, dhUpa aura phalose pUjana karanA cAhie 12284 tadanantara caraNoke samIpa puSpAjali kSepaNa kara vandanA kre| tathA Arta aura raudra dhyAna choDakara mana zuddhi karanA cAhie / 226 // niSThura aura krkaza Adi vacanoke tyAga karaneko bacanazuddhi jAnanA cAhie, saba ora sapUTita arthAt vinIta aMga rakhanevAle dAtArake kAyazuddhi hotI hai / 230 / caudaha maladoSo (de0 AhAra/I/2/3) se rahita, yaranase zodhakara, sayamI janako jo AhAra dAna diyA jAtA hai, vaha eSaNA zuddhi jAnanA caahie| * mana vacana kAya tathA AhAra zuddhi-de0 zuddhi / 2. vyavahAra stavana vA stuti rava sto/mU.86 guNa-stokaM sadullaGghya thhutbkthaastutiH| -- vidyamAna guNokI alpatAko ullaMghana karake jo unake bahutvakI kthA (aDhA caDhAkara kahanA ) kI jAtI hai use lokame stuti kahate hai|6| sa. si./7/23/364/11 manasA jJAna cAritraguNodbhAvanaM prazaMsA, bhUtA bhUtaguNodbhAvavacanaM saMstava / - jJAna aura cAritrakA manase udbhAvana karanA prazaMsA hai, aura jo guNa hai yA jo guNa nahI hai ina dono kA sadbhAva batalAte hue kathana karanA sastava hai| (rA. vA /7/23/1/ 552/12) / dha,0/3,41/84/1 tIdA nAgada-baTTamANakAla visayapaca paramesarANa bhedamakAUNa Namo arahaMtANaM Namo jiNANa miccAdi NamokkAro damya ThiyaNisadhaNo thavo NAma |-atiit, anAgata aura bartamAnakAlaviSayaka pA~ca parameSThiyoke bhedako na karake 'arahantoko namaskAra ho, jinoko namaskAra ho' Adi drabyArthika nibandhana namaskArakA nAma stava hai| dra. saM /TI 1/4/13 asadbhUtavyavahAranayena tatpratipAdakvacanarUpadravyastavanena ca namaskaromi / = asata vyavahAra nayakI apekSA usa nija zuddha AtmAkA pratipAdana karanevAle vacana rUpa tavya stavanase namaskAra karatA huuN| 3. stava AgamopasaMhArake arthameM gha, 1/4.1,55/263/2 bArasaMgasaghArau sayalaMgabisayapaNAdo thavo nnaam| tamhi jo uvajogo vAyaNa-pucchaNapariyaTTaNANuvekvaNasarUvo so vi thaovayAreNa - saba agoMke viSayokI pradhAnatAse bAraha agoke upasa hAra karaneko stava kahate hai| usameM jo vAcanA, pRcchanA, parivartanA aura anuprekSaNa svarUpa upayoga hai vaha bhI upacArase stava kahA jAtA hai| dha.14/5.6,12/6/6 sabasudaNANavisao uba jAgo thavo m|- samasta zrutajJAnako viSaya karanevAlA upayoga staba kahalAtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ brAhmaNa bhaMga 6 sabake dvArA sammAna kiyA jAnA rUpa mAnyAhatA adhikAraH 10 anya janoke sayogameM Anepara svayaM unase prabhAvita na hokara unako apane rUpameM prabhAvita kara lenA rUpa sambandhAntara adhikAra / ina daza prakArake guNokA dhAraka hI vAstava meM dvija yA brAhmaNa hai| * brAhmaNa varNakI utpattikA itihAsa-de0 varNa vyvsthaa| brAhmI-bhagavAna RSabha devakI putrI thI, jisane kumArI avasthAmeM dIkSA dhAraNa kara lI thii| (m.puu./12/42)| [bha] vikAra bhAvako prApta hokara dharmake drohI bana jAyege / jo prANiyokI hisA karane meM tatpara hai tathA madhu aura mAMsakA bhojana jinhe priya hai aise ye adharmI brAhmaNa hiMsArUpa dharma kI ghoSaNA kareMge // 51 // isa prakAra yadyapi yaha brAhmaNokI sRSTi kAlAntara meM doSakA bIja rUpa hai tathApi dharma sRSTikA ullaMghana na ho isalie isa samaya isakA parihAra karanA bhI acchA nahIM hai / 555 6. brAhmaNa aneka guNa sampanna hotA hai ma. pu./36/103-107 sa yajan yAjayan dhImAn yajamAnairupAsita / adhyApayannadhIyAno vedavedAGgavistaram / 103 / spRzannapi mahIM naiva spRSTo doSairmahIgate / devatvamAtmasAtkuryAda ihaivAbhyacitairguNai 1104 nANimA mahimaivAsya garimaiva na lAghavam / prApti' prAkAmyamIzitvaM vazitva ceti tadguNA' // 10 // guNairebhirupArUDhamahimA devasAdbhavam / vibhraklokAtiga dhAma mahyAmeSa mahIyate / 106 / dhayarAcaritai styshauckssaantidmaadibhiH| devabrAhmaNatA zlAghyo svasmin saMbhAvayatyasau / 1071 - pUjA karanevAle yajamAna jisakI pUjA karate hai, jo svayaM pUjana karatA hai, aura dUsarose bhI karAtA hai, aura jo veda aura vedAMgake vistArako svaya par3hatA hai, tathA dUsaroko bhI paDhAtA hai, jo yadyapi pRthivIkA sparza karatA tathApi pRthivI sambandhI doSa jisakA sparza nahIM kara sakate hai, jo apane prazaMsanIya guNose isI paryAyameM devatvako prApta huA hai / 103-104 / jisake aNimA Rddhi (choTApana) nahIM hai kintu mahimA (baDappana) hai. jisake garimA addhi hai, parantu laghimA nahIM hai| jisameM prApti, prAkAmya, Izitva aura vazitva Adi devatAoMke guNa vidyamAna hai / 10 / uparyukta guNose jisakI mahimA baDha rahI hai, jo deva rUpa ho rahA hai, jo lokako ukla ghana karanevAlA utkRSTa teja dhAraNa karatA hai aisA yaha bhavyapRthvIpara pUjita hotA hai / 106 / satya, zauca, kSamA aura dama Adi dharma sambandhI AcaraNoMse vaha apanemeM prazasanIya deva brAhmaNapanekI sambhAvanA karatA hai / 107 7. brAhmaNake nitya kartavya ma pu /38/24.46 ijyAM vArtA ca datti ca svAdhyAya sayama tapa / zrRtopAsakasUtratvAta sa tebhyaH samupAdizata / 24 / tadeSA jAtisaMskAra daDhayanniti sa'dhirAT / sa provAca dvijanmebhyaH kriyAbhedAnazeSata 146 / -bharatane unhe upAsakAdhyayanAMgase ijyA, vArtA, datti, svAdhyAya, saMyama aura tapakA upadeza diyaa|24| (kriyA aura mantrase rahita kevala nAma mAtrake dvija na raha jAye) isalie ina dvijokI jAtike saMskArako dRDha karate hue samrATa bharatezvarane dvijoM ke lie nIce likhe anusAra kriyAoMke samasta bheda khe|4| (garbhAdAnAdi samasta kriyAe~-de0 sNskaar/2)| 1. brAhmaNa meM vidyAdhyayanakI pradhAnatA ma.pU/40/174-212 kA bhAvArtha (dvijoke jIvaname dasa mukhya adhikAra hai| unako yathAkramase kahA jAtA hai-1. bAlapanese hI unako vidyA adhyayana karanA rUpa atibAla vidyA adhikAra hai; 2. apane kulAcArakI rakSA karanA rUpa kulAvadhi adhikAra, 3 samasta varNIme zreSTha honA rUpa vargottama adhikAraH 4 dAna denekI yogyatA bhI inhI meM hotI hai aisI pAtratva adhikAraH 5. kumAgiyokI sRSTiko choDakara kSAtriya racita dharma sRSTikI prabhAvanA karanA rUpa suSTayadhikAratA adhikAra, 6. prAyazcittAdi kAryoM meM svatantratA rUpa vyavahArezitA adhikAra, 7 kisI anyake dvArA apaneko guNomeM hIna na hone denA tathA lokameM brahmahatyAko mahAn aparAdha samajhA jAnA rUpa avadhyAdhikAra, 8. guNAdhikatAke kAraNa kisI anyake dvArA daNDa nahI pA saknA rUpa adaNDyatA adhikAra. bhaga-1. sapta bhaga nirdeza-de0 sptbhNgii/1| 2 akSarake aneko bhaMga -de0 akSara, 3. dvitri saMyogI bhaga nikAlanA-de0 gaNita/I1/4/1 4 akSa nikAlanA-de0 gnnit/I113| 5. bharata kSetra madhya Arya rakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / bhaMga-1. bhaMga sAmAnyakA lakSaNa 1. khaNDa, aMza vA bhedake artha meM go, ka./jI pra/358/515/14 abhinnasaMkhyAnAM prakRtInA parivartana bhaGga', saMkhyAbhedene karave prakRtibhedena vA bhaMga' = eka sakhyA rUpa prakRtiyoMmeM prakRtiyokA badalanA so bhaga hai athavA saMkhyA bhedakara ekatvameM prakRti bhedake dvArA bhaMga hotA hai| de0 paryAya/1/1 (aMza, paryAya, bhAga, hAra, vidhA, prakAra, bheda, cheda aura bhaga ye ekArtha vAcaka hai|) 2. zrutajJAnake artha meM dha. 13/110/284/13 ahiMsA-sazyAsteya-zIla-guNa-naya-vacana dravyAdivikarUpA bhaMgA / te vidhIyante'neneti bhaMgavidhi zrutajJAnam / athavA bhago vastu vinAza sthityutpattya vinAbhAvI, so'nena vidhIyate nirUpyata iti bhaMgavidhi zrutam / -1. ahisA, satya, asteya, zIla, guNa, naya, vacana aura dravyAthikke bheda bhaMga kahalAte hai| unakA jisake dvArA vidhAna kiyA jAtA hai vaha bhaMgavidhi arthAta zrutajJAna hai| 2 athavA, bhagakA artha sthiti aura utpattikA avinAbhAvI vastu vinAza hai, jisake dvArA vihita arthAda nirUpita kiyA jAtA hai vaha bhagavidhi arthAta zruta hai| 2. maMgake bheda go ka /mU /20/61 bodhAdena saMbhava bhAvaMmUlUttaraM ThavedUNa | patteye aviruddha parasagajogevi bhaMgA hu 1820 / - guNasthAna aura mArgaNA sthAna meM mUla va uttara bhAvoko sthApita karake akSa sacArakA vidhAna kara bhAvoke badalanese pratyeka bhaga, aviruddha parasaMyogI bhaMga, aura svasaM yogI bhaga hote hai| bhAvanike bhaga go ka /mU /823/666 sthAnagata padagata go,ka/mU /844/108 jAtipada sarvapada go ka jI,pra/856/1030 piNDapada pratyekpada jainendra siddhAnta koza
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhaMDAra dazamIvata 3. bhaMgake bhedoMke lakSaNa 1. jahA~ jude jude bhAva kahiye tahA~ pratyeka bhaMga jaanne| (jaise audayika bhAva, upazamabhAva, kSAyika bhAva ityAdi pRthaka-pRthaka (go. ka / bhASA / 820/662) 2. jahA~ anya anya bhAvake saMyoga rUpa aga hor3a vahA~ para saMyoga kahiye jaise audhika aupAnika dvisaMyogI yA auvadhika kSAyopazamika pAriNAmika trisaMyogI nipAtika bhASa) ( go . bhASA / 520/612) 2. jahA~ nija bhAvake bhedanikA saMga rUpa hI bhaga hoi tahA~ svasaMyogI kahiye (jaise sAyika samyaka kSAyika cAritrayAlA dvisaMyogI kSAyika bhAva ) (go, ka. / bhASA / 820/612) 4. eka jIva kai ekai kAla jitane bhAva pAye tinake samUhakA nAma sthAna hai, tAki apekSAkari je bhaga kariye tinako sthAnagata kahiye (go. ka / bhASA / 823 / 116 ) 5 eka jIvake eka kAla je bhAva pAiye tinakI eka jAtikA vA jude judekA nAma pada kahiye tAkI apekSA je bhaga kariye tinako padagata kahiye (go, ka / bhASA/02/116) 6 jahA~ eka jAtikA grahaNa kIjiye jaise mizrabhAva (sAyopazamika bhAga) vijJAnake cAra bheda hote bhI eka jJAna jAtikA grahaNa hai| aise jAti grahaNakari je bhaMga kariye te jAtigata bhaMga jAnane (go. ka / bhASA/044/2018) | 7. je jude jude sarva bhAvani (jaise kSAyopazamikake hI jJAna darzanAdi bhinna-bhinna bhAvanikA) kA grahaNakari bhaMga kIjiye te sarvapadagata bhaMga jAnane goka / bhASA/44/1010) 8. jo bhAva samUha ekai kAla eka jIvake eka eka hI sambhave sarva na sambhava jaise cAroM gati vidhe eka jIvake eka kAla viSai eka gati hI sambhave pyAro na sambhaye tisa bhAva samUhako piDapaT kahiye / (go. ka / bhASA / 8526/1031) / 6 jo bhAva eka jIvakai eka kAla viSai vi yugapata bhI sambhave aise bhAna tini kI pratyekapada kahiye / (jaise ajJAna, darzana, samdhi Adi kSAyopazamika bhAva / / bhaMDAra dazamIvrata -yaha vrata bhaDAra dazamivrata zakti jupAya, (vidhAna saM./pR. 139) ( bhakta gaNitakI bhAgahAra vidhimeM bhAjya rAziko bhAgahAra dvArA bhakta kiyA gayA kahate hai| de0 gaNita /11 / 2 / 6 / bhakta pratyAkhyAna maraNa - de0 sallekhanA / 3 / zvetAmbara AmnAya meM pracalita hai / dasa jina bhavana bhaMDAra car3hAya / nAna pU ) / bhaktAmara kathA -1 A. rAyamala (I. 1610 ) dvArA bhASA meM racita kathA / 2. paM jayacanda chAvaDA ( I 1813) dvArA hindI bhASA meM racita kathA / bhaktAmara stotraA. mAnatuMga ( I. za. 7 pUrva ) dvArA racita AdinAtha bhagavAn kA saMskRta chandabaddha stotra / ise AdinAtha stotra bhI kahate hai / inameM 48 zloka hai / (tI./2/275) / bhakti - 1. sAdhuoMkI nitya naimittika kriyAoke prayoga meM AnebAlI nimna dasa bhaktiyA~ hai| siddha bhakti 2. tamakti 3. cAritra bhakti, 4, yogi bhakti: 5. AcArya bhakti, 6. paMca mahAguru bhakti, bhakti vIra bhakti caturviMzati tIrthaMkara bhakti; ha. 10 samAdhi bhakti / inake atirikta bhI 11. nirvANa bhakti, 12. nandIzvara bhakti, aura zAnti bhakti Adi 3 bhaktiyA~ hai / parantu mukhya rUpase 10 hI mAnI gayI hai| inameM prathama 6 bhaktiyA~ tathA nirvANa bhakti saMskRta va prAkRta donoM bhASA meM prApta haiN| zeSa saba saMskRta meM hai / ( 1 ) prAkRta bhaktike pATha A. kundakunda va padmanandi ( I 127-176 ) kRta hai / ( 2 ) saMskRta bhaktike pATha A. pUjyapAda ( I. za. 5 ), kRta hai| tathA anya bhI bhakti pATha upalabdha hai / yathA(3) bhutasAgara (I. 1403-1933) dvArA racita simakti / 197 bhakti (kiyA/pR. 167) 2. prAthamika bhUmikAme asa Adika bhakti mokSamArgakA pradhAna aMga hai / yadyapi bAharameM upAsyako kartA Adi banAkara bhakti kI jAtI hai / parantu antara ga bhAvo ke sApekSa honepara hI yaha sArthaka hai anyathA nhiiN| AmasparzI cI bhaktise tIrthaMkaraya padakI prApti taka bhI sambhava hai| isake atirikta sAiko AhAradAna karate hue navadhA bhakti aura sAdhuke nirayake kRtikarma meM caturvizatistava Adi bhI bhakti hI hai| 1. bhakti sAmAnya nirdeza 1. bhakti sAmAnyakA lakSaNa - 1. nizcaya 4 ni, sA./tA.vR/134 nijaparamAtmatattvasamyak zraddhAnAmanodhAraNAtmakeSu zuddharatrayapariNAmeSu bhajanaM bhatirArAdhanetyartha' ekAdazapadeSu zrAvakeSu sarve zuddharatnatrayabhakti kurvanti / * nija paramAtma tatva ke samyak zraddhAna- avabodha- AcaraNasvarUpa zuddha ratnatraya pariNAmokA jo bhajana vaha bhakti hai, ArAdhanA aisA usakA artha hai| ekAdazapadI zrAvakoM meM saba zuddha ratnatrayakI bhakti karate hai / sasA / tA / 103-106/242/11 bhaktiH puna nizcayena vItarAgasamyagdana] zuddhAtma svabhAvanArUpA ceti / nizcaya nayase vItarAga samyagdRSTiyoke zuddha Atma tattvakI bhAvanArUpa bhakti hotI hai| 2. vyavahAra nisA // 114 moksaMgapurANaM guNabheda ANi kumadi parama bhakti vamahAraNayeNa parikahiyaM // 133 // gata puruSokA guNabheda jAnakara unakI bhI parama bhakti karatA hai, usa jIvako vyavahAra nayase bhakti kahI gayI hai| sa. si. / 6 / 24 / 336/4 bhAvavizuddhiyukto'nurAgo bhakti bhAvakI vizuddhike sAtha anurAga rakhanA bhakti hai| 1 ma bA. / vi. / 40 / 956 / 20 kA bhatI. adAdiguNAnurAgo bhakti - adAdi guNoMme prema karanA bhakti hai (bhA.pA./TI./07/221/10) | sa. sAtA 101-108/243/99 bhakti. puna samyavAna bhaNyate yanahAreNa sarAgasamyagdRSTInAM paMcaparameSThayArAdhanArUpA vyavahAra se sarAga samyagdRSTiyoke paMcaparameSThIko ArAdhanArUpa samyak bhakti hotI hai| paM. dha/u/470 tatra bhaktiranauddhatyaM vAgvapuzcetasAM zamAt / / una dono meM darzana mohanIyakA upazama honese vacana kAya aura mana sambathI utapaneke abhAvako bhakti kahate hai| 2. nizcaya makti hI vAstavika makti hai| sesipi jo jo jIva mokSa sa. sA./mU./30 Nayarammi yaNNide jaha Na vi raNNo vaNNaNA kadA hodi / dehaguNe te Na kevaliguNA qhudA hoti // 30 // jaime nagarakA varNana karanepara bhI rAjAkA varNana nahIM kiyA jAtA isI prakAra zarIrake guNakA stavana karanepara bebasIke guNoMkA stavana nahIM hotA hai / 301 3. saccI bhakti samyagdRSTiko hI hotI hai THREE gha. 12.41/06/5 ca esA ( baraM ita bhattI ) samudAdIha diyA saMbhava virohAdo yaha arhanta bhakti) darzana vizuddhi / - ( Adike binA sambhava nahI hai, kyoki aisA honemeM virodha hai / momA, pra. / 7/327/8 yathArthapanekI apekSA tau jJAnI ke sAcI bhakti hai - ajJAnIka nAhI hai / * jainendra siddhAnta koza 12. daulata / 2 / 143/256 bAhya laukika bhakti isase saMsAra ke prayojanake lie huI, vaha ginatI meM nhiiN| UparakI saba bAte niHsAra (dhothI) hai, bhAva hI kAraNa hote hai, so bhAva-bhakti midhyAdRSTi ke nahIM hotI ( sampagdRSTike hI hotI hai ) /
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ brahmacarya tapa Rddhi brahmottara kAraNa garama lohe kI striyose Aligana karAnese to mahA dukha hotA hai, kintu isa lokame bhI atyanta asahya dukha va aneka anartha utpanna hote hai / 212-213 // 4. brahmacarya vrata va brahmacarya pratimA meM antara sA. dha./7/16 prathamAzramiNa proktA, ye pnycopnyaadyH| te'dhItya zAstraM svIkurya-darAnanyatra naiSThikAta / 16 / -jo prathama AzramavAle (brahmacaryAzramI) maujI bandhana pUrvaka vrata grahaNa karanevAle upanaya Adika pA~ca prakArake brahmacArI (de0 brahmacArI) kahe gaye hai ve saba naiSThikake binA zeSa saba zAstroko par3hakara strIko svIkAra karate hai| de0 brahmacarya/1/3-4 (dvitIya pratimAma grahaNa kiye eka brahmacarya aNuvratameM to apanI dharmapatnIkA bhoga karatA thaa| parantu isa brahmacarya pratimAko svIkAra karanepara nava prakArase tInokAla sambandhI samasta strImAtrake sevanakA tyAga kara detA hai)| brahmacarya tapa Rddhi-ghora va aghora guNa brahmacarya tapa Rddhi -de0 Rddhi| brahmacArIde0 brahmacarya/1/1 mepa vi. (jo brahmame AcaraNa karatA hai, aura indriya vijayI hokara vRddhA Adiko mAtA, bahana va putrIke samAna samajhatA hai vaha brahmacArI hotA hai)| 2. brahmacArIke bheda unhe adIkSA brahmacArI kahate hai| 5. jo kumAra avasthAmeM hI muni hokara zAstrokA abhyAsa karate hai| tathA pitA, bhAI Adi kuTumbiyoke Azrayase athavA ghora pariSahoke sahana na karanese kiMvA rAjAkI vizeSa AjJAse athavA apaneApa hI jo paramezvara bhagavAna arahaMta devakI digambara dIkSA choDakara gRhastha dharma svIkAra karate haiM unhe gUDha brahmacArI kahate hai / 6. samAdhi maraNa karate samaya zikhA (coTI) dhAraNa karanese jisake mastakakA cihna pragaTa ho rahA hai| yajJopavIta dhAraNa karanesese jisakA uroliMga (vakSasthala ciha) pragaTa ho rahA hai / sapheda athavA lAlaraMgake vastrake TukDekI laMgoTI dhAraNa karanese jisakI kamarakA cihna pragaTa ho rahA hai, jo sadA bhikSA vRttise nirvAha karatA hai| jo snAtaka vA vratI hai, jo sadA jina pUjAdimeM tatpara rahate hai / unhe naiSThika brahmacArI kahate hai| 4. brahmacArIkA veSa de0 saMskAra/2/3 meM vratacaryA kriyA (jisane mastakpara zikhA dhAraNa kI hai, zveta vastrakI kopIna pahanI hai, jisake zarIrapara eka vastra hai, jo bheSa aura vikArase rahita hai, jisane vratokA cihna svarUpa yajJopavIta dhAraNa kiyA hai, usako brahmacArI kahate hai)| * pA~coM brahmacAriyoMko strIke grahaNa sambandhI -de0 ara brahmadatta-12 vaoN cakravartI thaa|-vishess de0 zalAkA puruSa / brahmadeva-bAla brahmacArI hone ke kAraNa hI ApakA yaha nAma par3a gayA / kRtiyeM-dravyasaMgraha TIkA, paramAtma prakAza TIkA, tattva dIpaka, jJAna dIpaka, trivarNAcAra dIpaka, pratiSThA tilaka, vivAha paTala, kathAkoSa / samaya-inakI bhASA kyoki jayasena AcArya ke sAtha zabdazaH milatI hai isaliye DA. ena, upAdhye jayasenAcArya (vi. za. 12-13) ke paravartI mAnakara inhe vi. za. 13-14 meM sthApita karate hai| parantu DA. nemicandra ke anusAra jayasena tathA paM. AzAdhara ne hI inakA anusaraNa kiyA hai, inhoMne unakA nhiiN| jayasenAcArya ne paMcAstikAya kI TIkA meM dravyasaMgraha kI TIkA kA nAmollekha kiyA hai| ata: inakA samaya unase pUrva arthAt vi za. 11-12 siddha hotA hai / (tI/3/311.313) / (jai 2/203,363) / cA. sA./42/1 tatra brahmacAriNa, paMcavidhA - upanayAvala bAdIkSAgUDhanaiSThikabhedena ! - brahmacArI pA~ca prakArake hote hai-upanaya, avalaMba, adIkSA, gUDha aura naiSThika / (sA. dha./7/19) / 3. brahmacArI vizeSake lakSaNa dha 1/4,1,10/64/2 brahma cAritraM paMcavata-samiti triguptyAtmakam . shaantipussttihetutvaat| aghorA zAntaguNA yasmin tadadhoraguNaM, aghoraguNaM brahma carantIti aghoraguNabrahmacAriNa / tesi tabomahApyeNa DamarAdi-mAri-dubhikkha.. rohAdipasamaNasattI samuppaNNA te aghoraguNatramhacAriNo ti utthodi| -1 brahmakA artha pA~ca vrata, pA~ca samiti aura tIna gupti svarUpa cAritra hai, kyoki vaha zAntike poSaNakA hetu hai| aghora arthAta zAnta hai guNa jisameM vaha aghora guNa hai, aghora guNa brahmakA AcaraNa karanevAle aghoraguNa brahmacArI kahalAte hai| jinake tapake prabhAvase imarAdi, roya,...rodha Adiko naSTa karanekI zakti utpanna huI hai ve aghoraguNa brahmacArI hai| cA.sA/42/1 tatropanayabrahmacAriNo gaNadharasUtradhAriNa' samabhyastAgamA gRhadharmAnuSThAyino bhavanti / avalambabrahmacAriNa kSullakarUpeNAgamamabhyasya parigRhotagRhAvAsA bhavanti / adokSAbrahmacAriNa veSamantareNAbhyastAgamA gRhadharmaniratA bhavanti / gUDhabrahmacAriNa' kumArazramaNA santa' svIkRtAgamAbhyAsA bandhubhirdu sahaparISahairAtmanA nRpatibhirvA nirastaparamezvararUpA gRhavAsaratA bhavanti / naiSThikbrahmacAriNa samAdhigatazigvAlakSitaziroliGgA gaNadharasUtropalakSitoroligA, zuklaraktavasanakhaNDakaupInala kSitakaTIliGgA snAtakA bhikSAvatayo devatArcanaparA bhavanti / 2. jo gaNadhara sUtrako dhAraNa kara arthAta yajJopavItako dhAraNakara upAsakAdhyayana Adi zAstrokA abhyAsa karate hai aura phira gRhasthadharma svIkAra karate hai unhe upanaya brahmacArI kahate hai| 3 jo kSullakakA rUpa dhara zAstrokA abhyAsa karate hai aura phira gRhastha dharma svIkAra karate hai unhe avalamba brahmacArI kahate hai| 4. jo binA hI brahmacArIkA veSa dhAraNa kiye zAstrokA abhyAsa karate hai, aura phira gRhasthadharma svIkAra karate hai brahmarAkSasa-rAkSasa jAtIya vyantara devoMkA bheda-de0 rAkSasa brahmavAda-de0 advaitavAda / brahmavidyA-A malliSeNa (I. 1128) dvArAracita saskRta chanda baddha adhyAtmika grantha / brahmasana-lAi AgaDa saMghakI gurvAvaloke anusAra Apa jayasenake ziSya tathA vIrasenake guru the| samaya-vi. 1080 (I. 1113) (si sA. sa kI prazasti/12/88-65) (jayasenAcAryakRtadharmaratnAkara granthakI prshsti| (si sA. sa /H // AN. Up.) -de0 itihaas/7/10| brAha-lAntava svargakA prathama paTala va indraka-de0 svarga/5/3 / brahmAdvita-de vedAnta / 2. advait| brahmazvara-zItalanAtha bhagavAnkA zAsaka yakSa-de0 tIrthakara//3 / brahmottara-1. brahma svargakA cauthA paTala va indraka-de0 svarga/5/3; 2. kalpavAsI svargIkA chaThA kalpa-de0 svarga/1/2 brahmottara-1, rUpavAsI devokA eka bheda-de0 svarga/3 / 2. kalpavAsI devokA avasthAna--de0 svarga/113 jainendra siddhAnta koza
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ brAhmaNa 195 brAhmaNa brAhmaNa-jena AmnAyameM aNuvatadhArI vivekavAn zrAvaka hI susaMskRta hone ke kAraNa dvija yA brAhmaNa svIkAra kiyA gayA hai, kevala janmase siddha avivekI va anAcArI vyakti nhiiN| 1. brAhmaNa va dvijakA lakSaNa ma.pu/38/43-48 tapa'zrutaM ca jAtizca trayaM brAhmaNya kaarnnm| tapazrutAmyA yo hIno jAtibrAhmaNa eva sa 1431 brAhmaNA vratasaMskArAt / / 46 / tapa'zrutAbhyAmevAto jAtisaskAra issyte| asaskRtastu yastAbhyAM jAtimAtreNa sa dvija / 47 dvijAto hi dvijanmeSTa kriyAto garbhatazca ya / kriyAmantravihonastu kevala nAmadhAraka. 148 = 1 tapa, zAstrajJAna aura jAti ye tIna brAhmaNa honeke kAraNa hai| jo manuSya tapa aura zAstrajJAnase rahita hai vaha kevala jAtise hI brAhmaNa hai / 43 / athavA vratoMke saMskArase brAhmaNa hotA hai / 46 / 2. dvija jAtikA saskAra tapazcaraNa aura zAstrAbhyAsase hI mAnA jAtA hai, parantu tapazcaraNa aura zAstrAbhyAsase jisakA saskAra nahIM huA hai vaha jAtimAtrase dvija kahalAtA hai / 47 / jo eka bAra garbha se aura dUsarI bAra kriyAse isa prakAra do bAra utpanna huA ho usako do bAra janmA arthAta dvija kahate hai (ma pu/36/63)| parantu jo kriyAse aura mantra donoMse rahita hai vaha kevala nAmako dhAraNa karane vAlA dvija hai|48 2. brAhmaNake anekoM nAmoMme ratnatrayakA sthAna ma pu./36/108-141 kA bhAvArtha-janma do prakArakA hotA hai-eka garbha se dUsarA saMskAra yA kriyAose / garbha se utpanna hokara dUsarI bAra saMskArase janma dhAre so dvija hai| kevala janmase brAhmaNa kulameM utpanna hokara dvijapanA jatalAnA mithyA abhimAna hai| jo brahmAse utpanna ho so brAhmaNa hai / jo binA yonike utpanna ho so deva hai| jinendradeva, svayabhU, bhagavAn, parameSThI brahmA kahalAte hai| usa paramadeva sambandhI ratnatrayakI zakti rUpa saskArase janma dhAranevAlA hI ayonija, vebabrAhANa yA deva dvija ho sakatA hai| strayabhUke mukhase sunakara saskAra rUpa janma hotA hai. isIse dvija svayambhUke mukhase utpanna huA kahA jAtA hai| vratoke cihna rUpase sUtra grahaNa kare so brAhmaNa hai kevala DorA laTakAnese nhiiN| jinendrakA ahiMsAmayI samyakadharma na svIkAra karake vedome kahe gaye hisAmayI dharmako svIkAra kare vaha brAhmaNa nahI ho sktaa| 3. brAhmaNatvameM guNa karma pradhAna hai janma nahI dra saM./TI /3/106 para udhRta-janmanA jAyate zUdra kriyayA dvija ucyte| zrutena zrotriyo jJeyo brahmacaryeNa brAhmaNa // 11- janmase zUdra hotA hai, kriyAse dvija kahalAtA hai, zruta za strame zrotriya aura brahmacaryase brAhmaNa jAnanA caahie| de brAhmaNa/1 tapa zAstrajJAna aura jAti tInase brAhmaNa hotA hai| athavA vratasaMskArase brahmaNa hai| ma. pu./38/42 vizuddhA vRttirevaiSAM SaTatayoSTA dvijanmanAm / yo'tikAmedimA so'jJo nAmnaiva na guNai dvija 142 - yaha Upara kahI huI chaha prakArakI vizuddhi (pUjA, vizuddhi pUrvaka khetI Adi karanA rUpa vArtA, dAna, svAdhyAya, sayama aura tapa ) vRtti ina dvijoke karane yogya hai / jo inakA ullaghana karatA hai, vaha mUrkha nAmamAtrase hI dvija hai, guNase dvija nahIM hai / 42 // dharma parIkSA/17/24-34 sadAcAra kadAcArake kAraNa hI jAti bheda hotA hai, kevala brAhmaNokI jAti mAtra hI zreSTha hai aisA niyama nahIM hai| vAstava meM brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra yaha cArohI eka manuSya jAti hai| parantu AcAra mAtrase inake cAra vibhAga kiye jAte hai / 25 / koI kahe hai ki, brAhmaNa jAtimeM kSatriya kadApi nahIM ho sakatA kyoki cAvaloMkI jAtimeM kodoM kadApi utpanna hue nahIM dekhe / 26 / prazna--tuma pavitrAcArake dhArakako hI brAhmaNa kahate ho zuddha zIlakI dhArI brAhmaNIse utpanna haeko brAhmaNa kyoM nahI kahate / uttara-brAhmaNa aura brAhmaNIkA sadAkAla zuddha zIlAdi pavitrAcAra nahI raha sakatA, kyoMki bahuta kAla bIta jAnepara zuddha zIlAdi sadAcAra chUTa jAte hai, aura jAti cyuta hote dekhe jAte hai / 27-28 // isa kAraNa jisa jAtimeM sayama-niyama-zIla-tapa-dAna-jitendriyatA aura dayAdi vAstabameM vidyamAna hoM usako hI satpuruSAne pUjanIya jAti kahA hai / 26 / zIla saMyamAdike dhAraka nIca jAti honepara bhI svargameM gaye haiM / aura jinhoMne zIla saMyamAdi choDa diye aise kulIna bhI narakameM gaye hai / 31 // 4. jaina zrAvaka hI vAstavika brAhmaNa hai ma pu/36/142 vizuddhavRttayastasmAjjainA varNottamA hijA: / varNAnta: pAtino naite jaganmAnyA iti sthitam / 1426 ma pu/42/185-186 so'styamISAM ca yadvedazAstrArthamadhamadvijA' / tAdRza bahumanyante jAtivAdAvalepata. 185 / prajAsAmAnyatai baiSA matA vA syaanisskRsstttaa| tato na mAnyatAstyeSAM dvijA mAnyA' syurAhatA / 186 = isase yaha bAta nizcita ho cukI ki vizuddha vRttiko dhAraNa karanevAle jaina loga hI saba vargoM meM uttama hai| ve hI dvija hai| ye brAhmaNa Adi vargoM ke antargata na hokara varNottama hai aura jagatpUjya hai / 142 // cUki yaha saba ( ahaMkAra Adi) AcaraNa inameM (nAmamAtrake akSaramleccha brAhmaNoM meM ) hai aura jAtike abhimAnase ye nIca dvija hisA Adiko prarUpita karanevAle veda zAstrake artha ko bahuta kucha mAnate hai| isalie inheM sAmAnya prajAke samAna hI mAnanA cAhie athavA usase bhI nikRSTa mAnanA cAhie / ina saba kAraNose inakI kucha bhI mAnyatA nahI raha jAtI hai, jo dvija arahanta bhagavAn ke bhakta hai vahI mAnya gine jAte haiM / 185-186 / 5. vartamAnakA brAhmaNa varNa maryAdAse cyuta ho gayA hai ma. pu./41/46-51, 55 AyuSman bhavatA sRSTA ya ete gRhamedhinaH / te tAvaducitAcArA yAvatkRtayugasthiti / 46 / tataH kalayuge'bhyarNe jAtivAdAvalepata' / bhraSTAcArA' prapatsyante sanmArgapratyanIktAm / 471 te'pi jAtimadAviSTA vayaM lokAdhikA iti / purAgamai lokN mohayanti dhanAzayA / 48 / satkAralAbhasaMvRddhagarvA mithyaamdoddhtaa.| jamAna prakArayiSyanti svayamutpAdya du zrutI 4Ata ime kAlaparyante vikriyA prApya duI za / dharmadruho bhaviSyanti pApopahatacetamA 150 / sattvopadhAta niratA madhumAsAzanapriyA / pravRttilakSaNaM dharma ghoSayiSyantyadhAmikA // 1 // iti kAlAntare dossmojmpyetdjsaa| nAdhunA parihartavya dharma sRSTayanAtikamAt // 55 // = RSabha bhagavAn bharatake prazna ke uttarameM kahate hai ki-he AyuSman / tUne jo gRhasthoMkI racanA kI hai, so jaba taka kRtayuga arthAt caturtha kAlakI sthiti rahegI, taba taka to ye ucita AcAra-vicArakA pAlana karate rhege| parantu jaba kaliyuga nikaTa A jAyegA, taba ye jAtivAdake abhimAnase sadAcArase bhraSTa hokara mokSamArgake virodhI bana jaayege|46| paMcama kAla meM ye loga, hama saba logome baDe hai, isa prakAra jAtike madame yukta hokara kevala dhanakI AzAse khoTe-khoTe zAstroko racakara logoko mohita rege / 47 / satkArake lAbhase jinakA garva baDha rahA hai aura jo mithyA madase udhRta ho rahe hai aise ye brAhmaNa loga svaya zAstrI ko banAkara logoko ThagA kreNge|4| jinakI cetanA pApase dUSita ho rahI hai aise ye mithyAdRSTi loga itane samaya taka jainendra siddhAnta koza
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhakti bhakSyAbhakSya go. ka /mU./73/88 sayalA savitthara sasaMkheva vaNNaNasastha thaya hoi niyameNa 188-sakala aga sambandhI arthako vistArase vA saMkSepase viSaya karanerAle zAstrako stava kahate hai| 4. stuti AgamopasahArake arthameM dha.6/4,1,55/263/3 bArasaMgesu ekkagobasaMghAro yudI NAma / tamhi jo uvajogo so vithudi tti ghettavyo / bAraha aMgomese eka agake upasahArakA nAma stuti hai| usameM jo upayoga hai, vaha bhI stuti hai aisA grahaNa karanA caahie| dha 115,6,13/6/6 egaMga bisao eyaputra visA vA uvajogo thudI NAma / - eka aga yA eka pUrvako viSaya karanevAlA upayoga (yA zAstra go. ka, ) stuti kahalAtA hai| (go. k./F./88)| * prazaMsA va stutimeM annara-de0 anyadRSTi / 2. caturviMzatistavakA lakSaNa mU. A /24 usahAdijiNavarANaM NAmaNirutti guNANukitti ca / kAUNa acidUNa ya tisuddhapaNamo thao Neo / 24- RSabha ajita Adi caubIsa tIrtha karoke nAmakI niruktike anusAra artha karanA, unake asAdhAraNa guNoko pragaTa karanA, unake caraNoko pUjakara mana vacanakAyakI zuddhatAse stuti karanA use caturvizatistava kahate hai| ( ana, dh./8/37)| rA vA /6/24/11/530/12 caturviMzatistava tIrthakaraguNAnukIrtanam / -tIrthakroke guNo kA kIrtana caturviMzatistava hai| (cA. sA./56/1), (bhA. pA./TI /77/221/13) / bha. A bi./116/204/27 caturviMzatisaMkhyAnA tIrtha kRtAmatra bhArata pravRttAnA vRSabhAdInA jinavaratvAdiguNajJAnazraddhAnapurassarA caturvizatistavanapaThanakriyA noAgamabhAvacatuvizatistava iha gRhyate / mana isa bharatakSetrame vartamAnakAlame vRSabhanAthase mahAvIra taka caubIsa / tIrthakara ho gaye hai| uname arhantapanA vagairaha anantaguNa hai, unako jAnakara tathA usapara zraddhAna rakhate hue unakI stuti paDhanA yaha noAgamabhAva caturvizatistava hai| 3. stavake bheda mU. A|538 NAmaTThavaNA davve khette kAle ya hodi bhAve / eso thavamhiNe o givakheko chapiho hoi / 538 nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla, aura bhAva stabake bhedase caubIsa tIrthakaroke stavanake chaha bheda hai / ( ana dh/8/38)| 4. stavake bhedoMke lakSaNa bha. A./vi /506/728/11 manasA caturviMzati tIrthakRtA guNAnusmaraNa 'logasmujjoyayare' ityevamAdInA guNAnAM vacana lalATavinyastakaramukulatA jinebhya kAyena manase caubIsa tIrthaMkaroke guNokA smaraNa karanA, vacaname loyassujjoyayare' ityAdi zlokAme kahI huI tIrtha kara stuti bolanA, lalATapara hAtha joDakara jinendra bhagavAn ko namaskAra karanA aise caturvizatistutike tIna bheda hote hai| ka pA, 1/1,1/8/110/1 gugANusaraNabAreNa ca ubIsaha pi tityayarANaM NAmaTThasahassagrahaNa nnaamttho| kaTTimAkaTTima jiNapaDimANa sambhAvAsambhAvaTThavaNAe vidANa buddhIe tityayarehi eyatta gayANa tirathayarANa tAsesaguNabhariyANaM kittaNaM vA ThvaNAthavo nnaam|| caubIsaha pi titthayarasarorANa asesaveyaNummukkANa causaTUiTha lakravaNAyugANa suhasa ThANasaM ghaDaNANa' suvaNNada DasurahicAmaravirAiyANa suhavaNNANa sarUvANusaraNapurassara taSikattaNaM davyatthao NAma / tesi jigaNamaNa taNANa-dasaNa-viriyasuhasammattavyAbAha-virAyabhAvAdi guNANusaraNa garUvaNAo bhAvatthao NAma / = caubIsa tIrtha karoke guNoke anusaraNa dvArA unake eka hajAra ATha nAmova / grahaNa karanA nAmastava hai| jo sadbhAva asadbhAvarUpa sthApanAme buddhike dvArA tIrthakrose ekatvako prApta hai, ataeva tIrthakaroke samasta guNoko dhAraNa karatI haiM, aisI jina pratimAAke svarUpakA anusaraNa (kIrtana) karanA sthApanAstava hai| jo azeSa vedanAo se rahita hai svastikAdi causaTha lakSaNa cihnose vyApta hai, zubha sasthAna va zubha sahanana hai suvarNadaNDase yukta causaTha surabhi cAmaro se suzobhita haiM, tathA jinakA varNa zubha hai, aise caubIsa tIrtha varoke zarIroke svarUpakA anusaraNa karate hue unakA kIrtana karanA dravyastava hai (kSetra va kAlastava de0 agalA pramANa ana dha ) una caubIsa jinoke anantajJAna, darzana, vIrya, aura ananta sukha, kSAyika samyaktva, avyAyAdha, aura birAgatA Adi guNoke anusaraNa karanekI prarUpaNA karanA bhAvastava hai| (ana. gh./8/36-44)| ana. dha /8/42-43 kSetrastavo'ItA sa syAttatsvargAvatarAdibhiH / pUtasya pUrvanAdyAderyatpradezasya varNanam / 42 / kAlastavastIrtha kRtA sa jJeyo ydnehs'| tadgarbhAvatarAdya dhakriyAdRptasya kIrtanam / 43 -tIrthakaroke garbha, janma Adi kalyANakoke dvArA pavitra hue nagara vana parvata Adike varNana karaneko kSetrastava kahate hai| jaise--ayodhyAnagarI, siddhArtha vana, va kailAsa parvata Adi / 42 // bhagavAna ke garbha, janma, tapa, jJAna aura nirvANa kalyANakoko prazasta kriyAose jo mahattAko prApta ho cukA hai aise samayakA varNana karaneko kAlastava kahate hai / 43 5. caturviMzatistava vidhi mU A /5360573 logujjorAdhammatitthayare jiNavare ya arahate / kittaNa kevalimeva ya uttamabohi mama disaMtu // 536 / caura gulaM tarapAdo paDileyi ajalI kypstyo| abbabArivato vutto kuNa di ya cauvIsathottaya bhikkhU / 573 / jagatkA prakAza karanevAle uttama kSamAdidharma tIrtha ke karanevAle sarvajJa prazasA karane yogya pratyakSajJAnI jinendra deva uttama arhanta mujhe bodhi de / 536 / jisane pairokA antara cAra agula kiyA hai, zarIra bhUmi cittako jisane zuddha kara liyA ho, ajaliko karanese saumya bhAvavAlA ho, saba vyApArose rahita ho, aisA sa yamI muni caubIsa tIrtha karo kI stuti kare / 573 / 6. caturviMzatistava prakaraNameM kAyotsagake kAlakA pramANa mU A/661 uddese Niddeze majjhAe vaMdaNe ya pridhaanne| sattAvIsussAsA kAosaggamhi kAdavA 661 / granyAdike Arambhame, pUrNa tAkAlame, svAdhyAyame, vandanAme, azubha pariNAma hAneme jo kAyotsarga usameM sattAIsa ucchvAsa karane yogya hai / 6 noTa--vAstavame isa kriyAkA koI vizeSa vidhAna nahI hai| pratyeka kriyAme paDhI jAne vAlI bhaktike pUrva meM niyamase caturvizati ratuti par3hI jAtI hai| ata pratikramaNa, vandanAdi kriyAome isakA antarbhAva ho jAtA hai| bhakSyAbhakSya-malamArgame yadyapi antaraga pariNAma pradhAna hai, parantu unakA nimitta honeke kAraNa bhojanameM bhakSyAbhakSyakA viveka rakhanA atyanta Avazyaka hai| madya, mAsa, madhu va navanIta to hisA, mada va pramAda upAdaka hAneke kAraNa mahAvikRtiyA~ hai hI, parantu paMca udumbara phala, kandamUla, patra va puSpa jAtikI vanaspatiyA~ bhI kSudra trasa jobokI hisA ke sthAna athavA anantakAyika hone ke kAraNa abhakSya hai / inake atirikta bAsI, rasa calita, svAsthya bAdhaka, amaryAdita, sadigpa va azodhita sabhI prakAra kI vAdya vastue~ abhakSya hai| dAlo ke sAtha dUba va dahokA saMyoga honepara vidala sajJAvAlA abhakSya ho jAtA hai| vivekI janoko hana sabakA tyAga karake zuddha anna jala AdivA hI grahaNa karanA yogya hai| jainendra siddhAnta koza
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhakSyAbhakSya 201 1. bhakSyAbhakSya sambandhI sAmAnya vicAra bhakSyAmakSya sambandhI sAmAnya vicAra bahu padArtha mizrita dravya eka samajhA jAtA hai| | rugNAvasthAme abhakSya bhakSaNakA niSedha / dravya kSetrAdi tathA svAsthya sthitikA vicAra / abhaya vastuoMko AhArale pRthak karake vaha AhAra grahaNakI aajnyaa| nIca kulInoMke hAthakA tathA ayogya kSetrameM rakhe anna pAnakA niSedha / chaAchUta va nIca U~ca kulIna vicAra |-de0 bhikSA / sUtaka pAtaka vicaar| -de0 suutk| abhakSya padArthoke khAye jAnepara tayogya prAyazcitta / padArthoM kI mryaadaaeN| padArthoMko prAsuka karanekI vidhi| -de0 sacitta / jala zuddhi / -de0 jl| abhakSya padArtha vicAra bAIsa abhakSyoMke nAma nirdeza madya, mAMsa, madhu va navanIta abhakSya hai| carma nikSipta vastuke tyAgameM hetu| -de0 mAsa / bhojanase haDDI camaDe AdikA sparza honepara antarAya ho jAtA hai| -de0 antraay| * madya, mAMsa-madhu va navanItake aticAra va niSedha / -de0vaha vaha nAma / 3 calita padArtha abhakSya hai| duSpakva aahaar| -de0 bhogopbhog/1| bAsI va amaryAdita bhojana abhakSya hai| rAtri bhojana vicaar| -de0 rAtri bhojana / aeNca ra va murabbe Adi abhakSya hai| bIdhA va saMdigdha anna abhakSya hai| anna zodhana vidhi| --de0 aahaar/I/2| sacittAcitta vicaar| -de0 scitt| gorasa vicAra dahIke lie zuddha jAmana / gorasame dugdhAdike tyAgakA krm| dUdha abhakSya nahIM hai| dUdha mAsuka karanekI vidhi| -de0jala / | kacce dUdha-dahIke sAtha vidala doSa / pakke dUdha-dahIke sAtha vidala doSa / dvidalake bheda / vanaspati vicAra paMca udumbara phaloMkA niSedha va usakA kAraNa / | sUkhe hue bhI udumbara phala varjanIya hai / -de0 bhakSyAbhakSya/4/1 | anajAne phaloMkA niSedha / | kaMdamUlakA niSedha va kAraNa / 4 | puSpa va patra jAtikA niSedha / 1. bhakSyAbhakSya sambandhI sAmAnya vicAra 1. bahu padArtha mizrita dravya eka samajhA jAtA hai kriyAkoSa/1257 lADU peDA pAka ityAdi auSadha rasa aura cUraNa Adi / ahuta baratu kari jo niyajeha, eka dravya jAno budha teha / 2. rugNAvasthAmeM abhakSya bhakSaNakA niSedha lA. saM./2/80 mUlabIjA yathA proktA phalakAdyAkAdayaH / na bhakSyA devayogAdvA rogiNApyauSadhacchalAta 80|-uprokt mUlabIja aura agravIja Adi anantakAyika jo adarakha Adi banaspati unhe kisI bhI avasthAmeM bhI nahIM khAnA caahie| rogiyoM ko bhI auSadhike bahAne unakA prayoga nahIM karanA caahie| 3 dravya kSetrAdi va svAsthya sthitikA vicAra bha, A./mU /255/476 bhattaM khettaM kAlaM dhAdaM ca paDacca taha tavaM kujjA / jAdo pitto sibho va jahA khobhra Na uvayAMti =aneka prakArake bhakta padArtha, aneka prakArake kSetra, kAla bhI-zIta, uSNa, va varSA kAla rUpa tIna prakAra hai, dhAtu arthAt apane zarIrakI prakRti tathA dezakAlakA vicAra karake jisa prakAra vAta-pitta-zleSmakA kSobha na hogA isa rotise tapa karake kSapakako zarIra sallekhanA karanI cAhie / 25 // de0 AhAra/I/3/2 sAttvika bhojana kare tathA yogya mAtrAmeM kare jitanA ki jaTharAgni sugamatAse pacA ske| ra. ka, zrA/6 yadaniSTaM tadavatayedyaccAnupasevyametadapi jahyAt / prabhisaMdhikRtA virativiSayAdyogyA vrataM bhavati |86-jo aniSTa arthAta zarIrako hAnikAraka hai vaha choDai, jo uttama kulake sevana karane yogya ( madya-mAsa Adi) nahI vaha bhI choDai, to vaha vrata, kucha vrata nahIM kahalAtA, kintu yogya viSayose abhiprAya pUrvaka kiyA huA tyAga hI vAstavika vrata hai| AcArasAra/4/64 rogokA kAraNa honese lADU peDA, cAvala, ke bane padArtha vA cikane padArthoMkA tyAga dravyazuddhi hai| 4. abhakSya vastuko AhArase pRthaka karake vaha AhAra grahaNa karanekI AjJA ana, dha/1/41 kandAdiSaT kaM tyAgAhamityannAdvibhajenmuniH / na zakyate vibhaktuM ceta tyajyatAM tarhi bhojanam 41za-kanda, bIja, mUla, phala, kaNa aura kuNDa ye chaha vastue~ AhArase pRthaka kI jA sakatI hai| ataeva sAdhuoMko AhArameM ye vastue~ mila gayI hoM to unako pRthaka kara denA caahie| yadi kadAcit unakA pRthaka karanA azakya ho to AhAra hI choDa denA cAhie / (mU. A /bhAva./484); (aura bhI de vivek/1)| 5. nIca kulInoMke hAthakA tathA ayogya kSetrameM rakhe mojana-pAnakA niSedha bha. A /bhASA / 675 azuddha bhUmimeM paDyA bhojana, tathA mlechAdikanikari spA bhojana, pAna tathA aspRzya zUdrakA lAyA jala tathA zUdrAdikakA kiyA bhojana tathA ayogya kSetrameM dharayA bhojana, tathA mAsa bhojana karane vAlekA bhojana, tathA nIca kulake gRha nimai prApta bhayA bhojana jalAdika anupasevya hai / yadyapi prAsuka hoi hiMsA rahita hoi tathApi aNupasevyApaNAta aMgIkAra karane yogya nahIM hai / (aura bhI de. vrnnvyvsthaa/4/1)| 6. abhakSya padArthoM ke khAye jAnepara tadyogya prAyazcitta de. prAyazcitta/2/4/4 meM rA. vA. kAraNa vaza aprAsukake grahaNa karane meM prAmukakA vismaraNa ho jAye aura pIche smaraNa A jAya to viveka ( utsarga) karanA hI prAyazcit hai| jainendra siddhAnta koza bhA03-26
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhadrazAla vana 206 bharata bhadrazAla vana-sameru parvatake mulameM sthita bn| isakI cAro dizAomeM cAra jina caityAlaya hai-de0 loka/3/6 / bhadrA-1. vartamAna bhAdara' ndii| jasadaNake pAsake parvatase nikalI hai aura navI mandarase Age araba sAgarame giratI hai| (nemicarita prastAvanA/premIjI ), 2 rucaka parvata nivAsinI dikkumArI devo de0 loka/5/15 / bhadrA vyAkhyA-de0 baacnaa| bhadrAzva-vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| bhaya-kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsrg|1| bhayasa. si./8/4/386/1 yadudayAdudvegastabhayam / = jisake udayase udvega / hotA hai vaha bhaya hai| (rA vA /8/6/4/574/18), (go. ka jI.pra/ 33/28/8) / dha.6/1,6-1,24/47/8 bhItirbhayam / kammavaMdhehi udayamAgadehi jIvassa bhayamuppajjai tesiM bhaya midi saNNA, kAraNe kjjuvyaaraado| =bhItiko bhaya kahate hai| udayameM Aye hue jina kama skandhoke dvArA jIvake bhaya utpanna hotA hai unakI kAraNa meM kAryake upacArase 'bhaya' yaha sajJA hai| gha. 13/5,5,64/336/8 paracakkAgamAdao bhayaM NAma / gha. 13/5.6066/361/12 jassa kammassa udaeNa jobassa satta bhayANi samuppajjati ta kammaM bhayaM NAma | para cakrake AgamanAdikA nAma bhaya hai| athavA jisa karmake udayase jIvake sAta prakArakA bhaya utpanna hotA hai, vaha bhaya karma hai| 2. bhayake bheda mU. A./53 ihaparaloyattANaM aguttimaraNa ca veyaNAkassi bhayA / - - isaloka bhaya, paraloka, arakSA, agupti, maraNa, vedanA aura Akasmika bhaya ye sAta bhaya hai| (sa. sA./A /228/ka0 155-160); 14 sA./tA. bR./228/306/8); (paM.dha./u./504-505); (da. pA./2 5. jayacanda ), (rA. vaa.hi./6/24/517)| 1 sAtoM mayoMke lakSaNa sa sA./paM. jayacanda/228/ka0 155-160 isa bhavameM lokoMkA Dara rahatA hai ki ye loga na mAlUma merA kyA bigADa kareMge, aisA to isa lokakA bhaya hai, aura parabhavameM na mAluma kyA hogA aisA bhaya rahanA paralokakA bhaya hai / 15 / jisameM kisIkA praveza nahIM aise gaDha, durgAdikakA nAma gupti hai usameM yaha prANI nirbhaya hokara rahatA hai| jo gupta pradeza na ho, khulA ho, usako agupti kahate hai, vahA~ baiThanese jIvako jo bhaya utpanna hotA hai usako agupti bhaya kahate hai / 158 // akasmAta bhayAnaka padArthase prANIko jo bhaya utpanna hotA hai vaha Akasmika bhaya hai| paM. dha /u./zloka naM. tatreha lokato bhoti. kranditaM cAtra janmani / iSTArthasya vyayo mAbhUnmAbhUnme'niSTasagama 306 / paraloka paratrAtmA bhaavijnmaantraaNshbhaak| tataH kampa iva trAso bhauti paralokato'sti sA / / 16 / bhadraM cejjanma svarloke mAbhUnme janma durgtau| ityAdyAkulitaM ceta. sAdhvasaM pAralaukikam 1517 vedanAgantukA bAdhA malAnA koptstnau| bhIti prAgeva kampa syAnmohAdvA paridevanam / 524 / ullAgho'haM bhaviSyAmi mAbhUnme vedanA kvaciva / mUcchava vedanAbhI tizcintanaM vA muhamaha ||2atraannN kSaNikaikAnte pakSe cittkssnnaadivt| nAzAtprAgaMzanAzasya traatumkssmtaatmn|531 asajjanma sato nAzaM manyamAnasya dehina / ko'vakAzastato mukti micchato'guptisAdhvasAt / 537 // tadbhItirjIvita bhUyAnmA bhUnme maraNaM kvacit / kadA lebhe na vA devAta ityAdhi sve tanuvyaye / 540 / akasmAjjAtamityuccairAkasmikabhayaM smRtam / tadyathA vidya dAdInAM pAtAtpAto'sudhAriNAm // 543 / bhItirbhUyAdyathA sausthyaM mAbhUdausthya kadApi me / ityeva mAnasI cintA paryAkulitacetasA 1544 // 1. mere iSTa padArtha kA viyoga na ho jAye aura aniSTa padArtha kA sayoga na ho jAye isa prakAra isa janmame krandana karaneko ihaloka bhaya kahate hai| 2 parabhavame bhAvi paryAyarUpa azako dhAraNa karane vAlA AtmA paraloka hai aura usa paralokase jo kapaneke samAna bhaya hotA hai, usako paraloka bhaya kahate haiM / 516 / yadi svarga meM janma ho to acchA hai, merA durgatimeM janma na ho ityAdi prakArase hRdayakA Akulita honA pAralaukika bhaya kahalAtA hai / / 17 / 3. zarIrameM vAta, pittAdike prakopase AnevAlI bAdhA vedanA kahalAtI hai| mohake kAraNa vipattike pahale hI karuNa krandana karanA vedanA bhaya hai / 524 / mai niroga ho jAU~, mujhe kabhI bhI vedanA na hove, isa prakArakI mUrchA athavA bAra-bAra cintavana karanA vedanA bhaya hai / 525 // 4, jaise ki bauddhoMke kSaNika ekAnta pakSameM citta kSaNa pratisamaya nazvara hotA hai vaise hI paryAyake nAzake pahale azi rUpa AramAke nAzakI rakSAke lie akSamatA atrANabhaya ( arakSA bhaya) kahalAtA hai / 531 / 5. asat padArtha ke janmako sabake nAzako mAnanevAle, muktiko cAhanevAle zarIradhAriyoko usa agupti bhayase kahA~ avakAza hai / 5375 6. mai jIvita rahU~, kabhI merA maraNa na ho, athavA daivayogase kabhI mRtyu na ho, isa prakAra zarIrake nAzake viSayame jo cintA hotI hai, vaha mRtyubhaya kahalAtA hai / 540 / 7 akasmAta utpanna hone vAlA mahAn dukha Akasmikabhaya mAnA gayA hai| jaise ki bijalI Adi ke giranese prANiyoMkA maraNa ho jAtA hai|543| jaise mai sadaiva nIroga rahU~, kabhI rogI na hoU~, isa prakAra vyAkulita citta pUrvaka honevAlI cintA Akasmika bhoti kahalAtI hai / 544 / * bhaya prakRtike baMdhayogya pariNAma-de0 mohanIya/3 / * samyagdRSTikA maya bhaya nahIM-de0 ni.zaMkita / * maya dveSa hai-de0 kssaay/4| bhaya saMjJA-de0 sNjnyaa| bharaNI-eka nakSatra de0 nakSatra / bharata-1.ma. pu./sarga/zloka na. pUrva bhava na.8 meM vatsakAvatIdeza kA atigRdhanAmaka rAjA (8/161) phira cauthe narakakA nArakI (41 192) chaThe bhavameM vyAghra huA (8/164) pA~cave me divAkaraprabha nAmaka deva (8/210) cauthe bhavameM matisAgara mantrI huA (8/115) tIsare bhavameM adhoveyakameM ahamindra huA (6/60-62) dUsare bhavameM subAhu nAmaka rAjaputra huA (11/12) pUrva bhavameM sarvArthasiddhimeM ahamindra huA (11/160); (yugapat sarva bhava ke lie de0 ma pu/47/363-364 ) vartamAna bhavameM bhagavAna RSabha devakA putra thA ( 15/158) bhagavAnako dIkSAke samaya rAjya (17/76) aura kevalajJAnake samaya cakra tathA putraratnakI prApti kI (24/2) chaha khaNDako jItakara (34/3) bAhubalIse yuddhameM hArA (35/60) krodhake vaza bhAIpara cakra calA diyA, parantu cakra unake pAsa jAkara Thahara gayA ( 34/66 ) phira eka varSa pazcAta inhoMne yogI bAhubalIkI pUjA kI ( 36/185) eka samaya zrAvakokI sthApanA kara unako garbhAvaya Adi kriyaaeN| (38/20-310) dIkSAnvaya kriyAo (36/2-808) SoDaza saMskAra va mantrI AdikA upadeza diyA (40/2-216) Ayuko kSINa jAna putra arkakItiko rAjya dekara dIkSA dhAraNa kii| tathA ) kA putra yA habala kI prAptikA (1 jainendra siddhAnta koza
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ bharata kUTa tatkSaNa mana paryaya va kevalajJAna prApta kiyA / ( 46 / 363-365 ) (vizeSa de0 liMga / 2) phira cirakAla taka dharmopadeza de mokSako prApta kiyA (47/38) bhagavAda ke suramya zrotA ( 76/521) tathA prathama cakravartI the| vizeSa paricaya- de0 zalAkApuruSa / 2. pa. pu. / sarga / zloka na rAjA dazarathakA putra thA ( 25/35 ) mAtA kekayI dvArA vara maoNganepara rAjyako prApta kiyA thA ( 25/162 ) / antame rAmacandra jI ke banavAsase lauTanepara dIkSA dhAraNa kI (86 / 6) aura karmoMkA nAzakara muktiko prApta kiyA ( 87/16) / 3. yAdavavaMzI kRSNajIkA 22 putra 30 itihAsa / 10 / 2 / 4. I0 645-602 meM mAnyakheTake rAjA kRSNa tRtIyake mantrI the / (hi. jai. sA. i / 46 kAmatA ) / bharata kUTa - 1. vijayArdha parvatakI uttara va dakSiNa zreNiyopara sthita kUTa va usake eka bena de0 loka 2/402 himavAda patastha bharata kUTa va usakA svAmI deva - de0 loka /5/4, | bharata kSetra - 1 aDhAI dvIpomeM sthita bharata kSetrakA lokameM avarathAna va vistAra Adi de0 loka / 2/2 isame vartanevAle utsarpiNI va avasarpiNI kAlakI vizeSatAe~- de0 kAla / 3. rA bA./1/10/12/100/6 vijayArthasya dalita jalastarata gahAsindhyAmadhyabhAge nimItA nAma nagarI dvAdazayojanAyAmA, navayojanavistArA tasyAmutpanna sarvarAjalakSaNasaMpanno bharato nAmAcAcakradhara paTkhaNDAdhipati avasarpiNyA rAjyavibhAgakAle tenAdI vAda tathogArata ityAkhyAyate varSa athamA jagatonAditvAdahetukA anAdisamandhapAriNAmikI bharatasaMjJA / - vijayArdhame, mujhase uttara aura gaMgA-sindhu nadiyoM ke madhya bhAgane 12] yojana sambI yojana coDI vinItA nAmakI nagarI thii| usame bharata nAmakA SaTkhaNDAdhipati cakravartI huA thA / usane sarva prathama rAjya vibhAga karake isa kSetrakA zAsana kiyA thA ata isakA ( isa kSetrakA ) nAma bharata paDA athavA, jese sasAra anAdi hai usI taraha kSetra Adike nAma bhI kisI kAraNa se anAdi hai / bharatezvarAbhyudaya - AzAdhara ( I0 1173-1243 ) dvArA saMskRta kAvya meM racita grantha / bharukaccha-bharata kSetra pazcima Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya / 4 / bhartRprapaMca-vedAnta pratthoke TIkAkAra the yaha vaizvAnara upAsaka the / brahmake para va apara dono bhedoko satya mAnate the / samaya-I. za 7 ( sa. ma / pari ca / 440 ) / bhartRhari - 1. rAjA vikramAditya ke bar3e bhAI the| tadanusAra inakA samaya I. pU 37 jAtA hai (hA 4 / pannAlAla ) 2. cInI yAtrI harisane bhI eka tu harikA ulekha kiyA hai| jisakI mRtyu I0 650 meM huI batAyI hai| samaya I0 62-630 4 paM. pannAlAla ) / 3. rAjA siMhalake putra va rAjA mujake choTe bhAI the / rAjA mujane inhe parAkramI jAnakara rAjyake lobhase deza se nikalavA diyA thaa| pIche ye eka tApasake ziSya ho gaye aura 12 varSakI kaThina tapasyA ke pazcAt svarNa rasakI siddhi kI / jJAnArNava ke racayatA AcArya zubhacandra ke laghu bhrAtA the| unase sambodhita hokara inhone digambara dIkSA dhAraNa kara lI thii| taba inhone zatakatraya likhe / vidyAvAcaspatine tattvabindu nAmaka granthame inako dharmabAhya batAyA hai, jisase siddha hotA hai ki avazya pIche jAkara jaina sAdhu - gaye the / rAjA muMjake anusAra ApakA samaya - vi. 1060-1925 ( I0 1003 106 ) - vizeSa ve0 itihAsa / 2 / 1 (jJA.pra./10 pakSA tAsa 4 Apa I0 se 450 meM eka ajaina bar3e vaiyyAkaraNI the| Apake guru masurAta the| (si. mi. / 22/10 mahendra); (0zubhacandra 207 bhava sa.si /1/21/125/6 AyurnAmakarmodayanimitta Atmana paryAyo bhava AyunAmakarma ke udayakA nimita pAkara jo jIvakI paryAya hotI hai use bhaya kahate hai| (rA. vA /1/21/1/06/6 ) 1 dha 10/4, 2, 4, 8 / 35/5 utpattivArA bhavA / utpattike vArIkA nAma bhava hai| bhavana tha. 15/2/6/94 uppaNNanamapahUDi jAna carimasamapti jo avasthAviseso so bhavo NAma / utpanna honeke prathama samayase lekara antima samaya taka jo vizeSa avasthA rahatI hai, use bhava kahate hai / - bha, A /vi/25/05/18 para uddhRta - deho bhavotti uccadi / deha ko bhava kahate hai| 2. kSullaka mavakA lakSaNa dha 14/5.6,646/504/2 Auabadhe sate jo uvari vissamaNakAlo savvajahaNaNo tassa khuddA bhavaggaNa ti saNNA / so tatto ubara hodi asaleyAvara khuddAbhavahaNaM ti bujhe Ayu bandhake honepara jo sabase jaghanya vizramaNa kAla hai usakI kSullaka bhava grahaNa sajJA hai / vaha Ayu bandhakAlake Upara hotA hai / asaMkSepAddhA ke Upara ( mRtyuparyanta ) kSullaka bhavagrahaNa hai / anya sambandhita viSaya 1 samyagdRSTiko bhava dhAraNakI sImA 2. Avakako bhava dhAraNakI sImA 3 eka antarmuhUrta meM sambhava kSudrabhavakA pramANa 4. naraka gatimeM punaH punaH bhana dhAraNakI sImA 5 labdhyaparyAptakoM meM puna - puna. bhava dhAraNakI sImA -60 darzana/ - de0 zrAvaka / 2 // - de0 Ayu / 7 / 30 janma /6/10 / - de0 Ayu / 7 / bhavana bhavanome rahanevAle devoko bhavanavAsI deva kahate haiM jo asura Adike bheda se 10 prakArake hai| isa pRthivIke nIce ratnaprabhA Adi sAta pRthiviyo mese prathama ratnaprabhA pRthivIke tIna bhAga haikharabhAga, pakabhAga va abbahula bhaag| unamese khara va eka bhAga meM bhavanavAsI deva rahate hai, aura ambahula bhAga meM prathama naraka hai| isake atirikta madhya lokame bhI yatra-tatra bhavana va bhavanapuro meM rahate hai / 1. bhavana va bhavanavAsI deva nirdeza 1. bhavanakA lakSaNa ti. pa. 3 / 22 rayaNappahAra bhanaNA | 22| ratnaprabhA pRthivIpara sthita (bhavanavAsI devoke) nivAsa sthAnoko bhavana rahate hai (ti pa./ 4/7), (tri sA / 264 ) / jainendra siddhAnta koza gha. 14 / 5, 6, 649/465/5 valahi- kUDavivajjiyA suraNarAvAsA bhavaNANi nAma / = balabhi aura kUTase rahita devo aura manuSyo ke AvAsa bhavana kahalAte hai| 2. bhavanapurakA lakSaNa kA ti pa / 3 / 22 dIvasamuddANa uvari bhavanapurA | 22| dvIpa samudroke Upara sthita bharanavAsI devoMke nivAsa sthAnoko bhavanapura kahate hai| (si. pa./6/0), (tri. sA./214) 3. bhavanavAsI devakA lakSaNa sa.si /4/10/243/2 bhavaneSu vasantItyevaMzIlA bhavanavAsina' / - jinakA svabhAva bhavanome nivAsa karanA hai ve bhavanavAsI kahe jAte hai (rA.vA./2/10/2/216/3) / 1
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhakSyAbhakSya sAsa./2/7 udumbaraphalAnyeva nAdevAni igAramabhi ni sAdhAraNAnyeva sAhUrAbhitAni ca // 78 // samyagdRSTiyoko umbara phala nahIM khone cAhie kyoki ve nitya sAdhAraNa (anantakAyika ) hai / tathA aneka trasa jIvose bhare hue hai / de, zrAvaka /4/1 pA~ca umbara phala tathA usIke antargata khUbI va saoNpakI chatarI Adi bhI tyAjya hai / 2. anajAne phaloMkA niSedha de. udumbara udumbara tyAgI, jina phalo kA nAma mAlUma nahI hai| aise sampUrNa ajAnaphalo ko nahIM khAye 3. kaMdamUlakA niSedha va kAraNa bha.A./mU./1533/1494 yati madIyaM kusIna puruSa pyAja, lahasuna vagairaha kandoMkA bhakSaNa nahI karate hai| .A./25 dalavIya aparigaSyakaM tu Ama ki pi Marati fascchati te dhIrA / 25 / agni kara nahI pake padArtha phala kandamUla bIja tathA anya bhI jo kaccA padArtha usako abhakSya jAnakara ve dhIra muni khAnekI icchA nahI krte| ( bhA. pA./mU./103) / rA/85 ava vidhAtAmaNirANi phala thoDA parantu isa hiMsA adhika honese sacinta mUlI, gAjara, Ardraka,... ityAdi chor3ane yogya hai / 85 / ( sa si./7/21/ 369/10 ) / " bha.A./li. 9206/9204/16 phala adArita mUla patra, sAku ka ca varjayet / - nahIM vidArA huA phala, mUla, patra, akura aura kandakA tyAga karanA caahie| (yo. sA. a / 8 /63 ) sAdha - / / /16-17 naatiirnnkaalaadivrjyet| Ajanma tadvabhujAM hyalpa, phalaM ghAtazca bhUyasAm / 16 / anantakAyA sarve'pi, sadA yA davA yadekamaNi sahantuM pravRttI hRdayanantakAra 1101 dhArmika dhAvaka, mAlI, sUrama, kalIMdA aura droNapuSpa Adi sampUrNa padArthoMko jIvana paryantake lie dho deve kyoMki inake khAne vAleko una padArthoMke khAnemeM phala thoDA aura ghAta bahuta jIvokA hotA hai | 16 | dayAlu zrAvakoke dvArA sarvadAke lie saba hI sAdhAraNa vanaspati tyAga dI jAnI cAhie kyoki eka bhI usa sAdhAraNa vanaspatiko mAraneke lie pravRtta vyakti ananta jIvoMko mAratA hai|17| 204 cA. pA. TI / 21/42/10 mUtanAsikA cinIkandalaphalakuzumbhazAkkaliMgaphalasUraNakandasyAgazcamUmhI kamalakI DI lahasuna, tumbaka phala, kusubhekA zAka, kaliga phala, AlU AdikA tyAga bhI kara denA cAhie / bhA. pA/TI./101/254/3 kandaM sUra sanaM paNDAla hastAM zAkaM utpattamUlaM vanera AIvaravarNinI harityartha kimapi aiva azitvA bhramistvaM he jIva anantasasAre / - kanda arthAt sUraNa, lahasuna, AlU, choTI yA baDI zAlUka, utpalamUla (bhisa), zUgara, arU gIlI haldI Adi ina padArthoMme se kucha bhI khAkara he jIva tujhe ananta saMsArame bhramaNa karanA paDA hai / lA. sa / 2 / 76-80 atrodumbara zabdastu nUna syAdupalakSaNam / tena sAdhAraNAstyAjyA ye vanaspatikAyikA 71 // mUlabojA yathA proktA phalakAcArjakAdaya' / na bhakSyA devayogAdvA rogiNAmyoSadhacchalAt |80|= yahA~para jo udumbara phalokA tyAga karAyA hai vaha upalakSaNa mAtra hai| isalie jitane vanaspati sAdhAraNa yA anantakAyika hai una sabakA tyAga kara denA cAhie / 76 / Upara jo adarakha A Adi mulamIja, agrabIja, paurakhIjAdi anantakAyAtmaka * * bhagavatI ArAdhanA sAdhAraNa batalAye hai. unhe kabhI na khAnA caahie| roga ho jAnepara bhI inakA bhakSaNa na kare |50| 4. puSpa va patra jAtikA niSedha bhA.pA./ 103 kaMdamUla bI pha pasAdi kici saccitaM / abhima mAgaga bhamiokhi asAre 103 jamIkanda, bhoja arthAt canAdika anna, mUla arthAt gAjara Adika, puSpa arthAt phUla, patra arthAt nAgaravela Adika inako Adi lekara jo kucha sacitta vastuko garva se bhakSaNa kara, he jIva ' tU ananta sasAra me bhramaNa karatA rahA hai| ra. kazrA / 85 nimbakusumaM kaitakamityevamavaheyaM 852 - nIma ke phUla, belako yAda vastue~ choDane yogya hai| sasi /7/2/169/20 keyarjunAdIni vekAdIni bahujantuyonisthAnAnyanantakAyavyapadezArhANi parihartavyAni bahughAtAsvAda-jo mahUta jantuoM kI utpatike AdhAra hai aura jinhe anantakAya kahate hai, aise ketakI ke phUla aura arjunake phUla Adi tathA adarakha aura mUlI AdikA tyAga kara denA cAhie, kyoki inake naye phala kama hai aura dhArA bahuta jogokA hai ( rA mAjara 20/250/4) 1 = guNa 100 mUlaphalaM ca zAkAdi puSpa bIja karIraka azamukha tyajennIraM sacittavirato gRhI // 178 // - sacittavirata zrAvaka sacitta mUla, phala, zAka puSpa, boja, karIra va aprAsuka jalakA tyAga kara detA hai (vasu. zrA / 265 ) * basu zrA / 58 tarupasUNAi / NiccaM tasasasiddhAI tAI parivajjiyasaMzita rahate hai| lAI 58 vRkSo ke phUla nitya ajIba isalie ina sabakA tyAga karanA cAhie | sA/2/16 droNapuSpAdi varjayeda Ajanma tadvabhujAM ya phalaM prAtarasA droNaputpAdi sampUrNa padArthako jIvana paryantake lie chor3a deve| kyoMki inake khAne meM phala thoDA aura ghAta bahuta jInokA hotA hai (saa/2/13)| lAsa / 2 / 35 37 zAkapatrANi sarvANi nAdeyAni kadAcana / zrAvakaisadoSasya varjanArthaM prayatnata |35| tatrAvazyaM trasA' sUkSmA keci - tyu STigocarA / na tyajanti kadAcitta zAkapatrAzrayaM manAk // 36 // tasmAddharmArthanA sunamAtmano hitamicyA AtAmbUla dala sthAya pAradarzanAte 120 pUrvaka mAsake doSokA tyAga karaneke lie saba tarahakI pattevAlI zAka bhAjI bhI kabhI grahaNa nahIM karanI caahie| 35 / kyoMki usa pattevAle zAkane sUkSma prasa jIva avazya hote hai / unameMse kitane hI jIva to dRSTigocara ho jAte hai aura kitane hI dikhAI nahIM dete| kintu me jIma usa pattevAle zAkakA Azraya kabhI nahIM chor3ate / 36 / isa lie apane AtmAkA kalyANa cAhanevAle dharmAtmA jIvoko pattevAle saba zAka tathA pAna taka chor3a denA cAhie aura darzana pratimAko dhAraNa karanevAle zrAvako ko vizeSakara inakA tyAga karanA cAhie |37| bhagavatI ArAdhanA A. zivakoTi kRta me 2006 prAkRta gAthA baddha yatyAcAra viSayaka grantha hai| isa granthapara nimna TIkAe~ upalabdha hai- (1) ArAdhanA pa jikA nAmakI eka TIkA hai jisakA kartA va kAla ajJAta hai / (2) a. aparAjita (vi. 763 ) dvArA viracita vijayodayA nAma kI vistRta saMskRta TIkA / (2) isa granthakI gAthAo ke anurUpa A. amitagati ( I 183 - 1023) dvArA racita svatatra zloka / ( 4 ) paM. AzAdhara (I. 1173-1243 ) dvArA viracita mUla ArAdhanA nAma kI saMskRta TIkA / ( 5 ) paM zivajita (vi 1818 ) dvArA viracita bhAvArtha dIpikA nAma kI bhASA TIkA / (6) pa sadAsukhadAsa (I. 1765-1866 ) dvArA vijayodayA TIkAkI dezabhASA rUpa TIkA (je/2/126. 128) * jainendra siddhAnta koza
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhagavatIdAsa bhagavatIdAsa-1. disI gaddI ke aTTAraka mahondra ke ziSya ambAlA nivAsI eka apabhraMza kavi jinhoMne anta samaya meM muni dhAraNa karake samAdhi pUrvaka deha tyAga kiyA thaa| kRtiyeMTaMDANA rAsa, banajArA rAsa, AdityavAra rAsa pakhavADA rAsa, khicar3I rAsa, samAdhi rAsa, yogI rAsa, manakarahA rAsa, rohiNIbata rAsa, ananta caturdazI caupAI, cunaDI mukti ramaNI, DhamAla rAjamatI nemIsura saMjJAnI DhamAla, vIra jinendra stuti, AdinAtha-zAntinAtha vinatI, anamI, anuprekSAbhAvanA sugandha dazamI kathA. AdityavAra kathA / samaya-kRtiyoM kA racanA kAla vi 1680-1700 ( I0 1623-1643) / (tI./32 sAsa Adi ke kartA bhaiyA bhagavatI dAsa nAmaka eka gRhastha kavi / samaya - vi. 1731-1755 (I0] 1604-1668) / (tii./4/263)| 146 kAmatA ) / bhagavAn- -de0 paramAtmA / bhagIrathama ma pu. / 48 / zloka - bhagalideza ke rAjasiMha vikramakA dohatA thA / sagara cakravartIne isako rAjya diyA thA (127) / sagara cakravartIke mokSake samaya inhone dIkSA dhAraNa kara gaMgA ke taTapara yoga dhAraNa kiyaa| taba devone inake caraNokA prakSAlana kiyA, vaha jala gaMgA nadI meM mila gayA, isIse gaMgA nadI tIrtha kahalAne lgii| vahIM se Apa mokSa padhAre (1938-146) / pa. pu. / 5 / zloka naM. ke anusAra sagara cakravartIkA putra thA / (254, 281 ) bhagavAn ke mukhase apane pUrva bhava sunakara muniyoMmeM mukhiyA bana yogya pada prApta kiyA ( 264 ) / bhaTTa (prabhAkara) mata -30 mImAMsA darzana / bhaTTa bhAskara - vedAntakI eka zAkhA ke pravartaka / samaya-I. za. 10 / - de0 bhAskara vedAnta / bhaTTAkalaMka - 1 prasiddha nAcArya 302. I. 1604 meM zabdAnuzAsana (kannaDa vyAkaraNa ) ke krtA ( pa pra. / pra.100/ AN.UP.4/192 / - bhaTTArakara barhanta, siddha, sAdhuko bhaTTAraka kahA gayA hai| (dha. 3 / magala / 1 ), 2. indra bhaTTAraka grantha kartA hue ( dha 1 / 126-130 ), 3. arhantake lie bhaTTAraka zabdakA prayoga kiyA gayA hai / (dha. 6/130 ) / bhadanta -1 su A / bhASA / 886 jo saba kalyANoMko prApta ho vaha bhadanta hai / 2 sAdhukA apara nAma - de0 anagAra / bhadra 1.sA./1/1 dharmastho'pi samaM karmatA'dvipa bhadra astadviparyayAta midhyAmatane sthita hotA huA bhI niSyApakI mandatA samIcIna na e nahIM karanevAlA vyakti bhadra kahalAtA hai| usase viparIta abhadra kahalAtA hai / 2. Apake aparanAma yazobhadra va abhaya the- de0 yazobhadra / 3 rucaka parvatasya eka phUTa de0 loka /2/11 4. nandIzvara samudrakA rakSaka vyantara deva - de0 vyatara / 4 / bhadraka -yakSa jAtike vyantara devokA eka bheda-de0 yakSa / bhadrakAlI- -vidyAdhara vidyA- de0 vidyA / bhadrapura - bharata kSetrakA eka nagara-de0 manuSya / 4 / bhadrabAhu - (1) mUla zrutAvatAra ke anusAra ( de0 itihAsa ) ye pA~cave zrutakevalI the / 12 varSa ke durbhikSake kAraNa inako ujjainI choDakara dakSiNakI ora prasthAna karanA par3A thaa| samrAT candragupta maurya bhI usa samaya unase dIkSA lekara unake sAtha hI dakSiNa dezako cale gaye the / zravaNabelagolameM candragiri parvatapara dono kI samAdhi huI hai| 205 bhadralapura 12000 sAdhuoM ke saMgha kA bahubhAga yadyapi inake sAtha dakSiNa kI ora calA gayA thA tadapi kucha bhAga aisA bhI thA jo pramAdavaza nahIM gayA athavA bIca meM hI aTaka gyaa| paristhitivaza zaithilya ko apanA lene ke kAraNa vaha dhIre-dhIre Age jAkara vi. 136 meM zvetAmbara saMgha ke rUpa meM pariNata ho gayA (vizeSa de. zvetAmbara) isa prakAra zvetAmbara tathA digambara saMgha bheda kI nIMva bhI inhIM ke kAla meM par3I thii| gulasaMdha kI paTTAnI meM inakA kAla mI. ni. 123162 (I.pU. 364-366) diyA gayA hai, parantu dUsarI ora candragupta maurya kA kAla vidvAn loga I. 326-302 (mo. ni. 201-224 ) .I nirdhArita karate haiM / ina donoM ke madhya lagabhaga 60 varSa kA antara hai jise pATane ke liye kailAzacanda jI ne yukta DhaMga se inake kAla ko 60 varSa nIce utAra liyA hai| tadanusAra inakA kAla bIna. 180-222 ( I. pU. 347 - 305 ) prApta hotA hai| vizeSa de0 koza 1 pariziSTa 2/3) (2) dUsare bhadrA me hai jinheM saMgha kI paTTAvalI meM aSTAMga ghara athavA AcArAMgadhara kahA gyaa| nandIsaMgha kI paTTAvalI meM carama nimittadhara kahakara parambharA guru ke rUpa meM inhe namaskAra kiyA gayA hai| inakI ziSya paramparA meM kramaza mohacArya, aso, mAghanandi tathA jinacandra ye cAra AcArya prApta hote hai / yahA~ ina jina candra ko kundakunda kA guru batAyA gayA hai| dUsarI ora A. devasena ne apane bhAvasaMgraha meM inakA nAma bhadrabAhu gaNI batAkara dvAdazavarSIya durbhikSa tathA digambara zvetAmbara saMgha bheda ke sAtha inakA sambandha sthApita kiyA hai| tadanusAra inake ziSya zAntyAcArya aura unake ziSya jinacandra the| jo apane guru ko mArakara sagha ke nAyaka bana gae the| inhoMne ho vizya-poSaNa ke artha use zvetAmbara saMgha ke rUpa meM pariNata kiyA thaa| yadyapi donoM hI sthAnoM meM jinacandra ko bhadrabAhU kI ziSya paramparA meM batAyA gayA hai aura donoM ke kAloM meM bhI kevala 36 varSa kA antara hai, parantu donoM ke jIvana vRtoM meM itanA baDA antara hai ki inheM eka vyakti mAnane ko jI nahIM caahtaa| tathApi yadi jisa kisa prakAra inheM eka vyakti ghaTita kara diyA jAya to donoM ke praguru athavA paramparA guru bhadrabAhu bhI eka vyakti siddha ho jAte haiN| itanA hone para bhI inakI ektA yA dvitasA ke viSaya meM samdeha banA hI rahatA hai sUtasaMgha kI pAvatI tathA nandisaMgha kI paTTAvalI donoM ke anusAra inakA kAla vI. ni. 42-515 (vi. 22-45) mAnA gayA hai| (vizeSa de. koSa pariziSTa 2/4) 12) zvetAmbara saMpA. 10) ke rudra gaNI ko yadi svatantra vyakti mAnA jAya to unheM viza 1 ke carama pAda para sthApita kiyA jA sakatA hai 1 bhadrabAhu caritra1- A. ranakIrti (I. 1990) dvAra saMskRta chandabaddha grantha hai, isameM cAra pariccheda tathA 46 zloka hai / * bhadramitra ma. pra./51/ksI naM siMhapura ke rAjAkA mantrI isake ratna lekara mukara gayA (148-141) pratidina na rone-cillAne para (165) rAjAkI rAnone mantrIko jurameM jItakara na prApta kiye ( 168 - 166 ) / rAjAne isakI parIkSA kara isake ratna va mantrIpada dekara upanAma satyaghoSa rakha diye| ( 171-173) / eka bAra bahuta sA dhana dAna diyA, jisako isakI mA~ sahana na kara skii| isIke nidAna meM usane ise vyAghrI banakara khAyA (1885-191) / Age cauthe isane mokSa prApta kiyA- de0 pa bhagalapura bharata kSetrakA eka nagara de0 manuSya 4 jainendra siddhAnta koza
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhakSyAbhakSya 202 2. abhakSya padArtha vicAra ana dha/5/40 pUmAdidoSe tyavatvApi tadanna vidhivaccaret / prAyazcittaM nakhe kicitta kezAdau tvannamutsRjet / 41 = codaha mato ( de AhAra/II/4) bhese Adike pIva rakta mAsa,haDDo aura carma ina pA~ca dApoko mahAdoSa mAnA hai| ataeva iname masakta AhArako kevala choDa hI na de kintu usako choDakara Agamoktavidhise prAyazcitta bhI grahaNa kare / nakhakA doSa madhyama darjakA hai| ataeva nakha yukta AhArako choDa denA cAhie, kintu kucha prAyazcitta lenA caahie| keza AdikA doSa jaghanya darje kA hai| ataeva unase yukta AhAra kevala choDa denA caahie| 7. padArthoM kI maryAdAe~ noTa-(Rtu parivartana aSTAlikAse aSTAhnikA paryanta jAnanA caahie)| (bata vidhAna sa./31), ( kriyA koss)| maryAdAe~ padArtha kA nAma zIta / grISma 2. madya, bhAMpa, madhu va navanIta amazya hai bha A./vi./1206/1204/16 mAsaM madhu navanIta ca bajayeta 'tatspR TAni siddhAnyapi ca na dadyAnna khAdeta, na spRzecca / -mAsa, madhu va makkhanakA tyAga karanA caahie| ina padArthokA sparza jisako huA hai, vaha anna bhI na khAnA cAhie aura na chUnA caahie| pu si.u/71 madhu madya nabanota pizita ca mahAvikRtayastA / balamyante na vatinA tadvarNA jantavastatra 71|-shhd, madirA, makravana aura mAsa tathA mahA vikAroko dhAraNa kiye padArtha vratI puruSako bhakSaNa karane yogya nahI hai kyoki una vastuomeM usI varNa va jAtike jIva ha te hai / 71 / / varSA bUrA / 1mAsa 15 dina / 7 dina dUdha ( duhaneke pazcAta) 2 ghaDI | 2 ghaDI | 2 ghaDo dUdha ( ubAlaneke pazcAt ) 8 pahara |8 pahara 8 pahara noTa- yadi svAda bigaDa jAye to tyAjya hai| dahA (garma dUdhakA) 8pahara 8 pahara 8 pahara a ga.zrA/6/84), (sA, 16 pahara |16 pahara 16 pahara dha./3/11), (caa.paa.tto./| 21/43/17) / chacha - bilote samaya pAnI DAle 4pahara 4pahara | 4 pahara pIche pAnI DAle to 2 ghaDI 2 ghaDI | 2 ghaDI (jaba taka svAda na bigar3e) tela ghI 7 dina / 5 dina 3 dina 3. calita rasa padArtha amakSya hai bha. A./vi / 1206/1204/20 vipannarUparasagandhAni, kuthitAni puSpi tAni, purANAni jantasaMspRSTAni ca na dadyAnna khAdeta na spRzeJca / - jinakA rUpa, rasa va gandha tathA sparza calita huA hai, jo kuthita huA hai arthAta phUI lagA huA hai, jisako jantuone sparza kiyA hai aisA anna na denA cAhie, na khAnA cAhie aura na sparza karanA caahie| a. ga. zrA./6/85 AhAro ni zeSo nijasvabhAvAdanyabhAvamupayAta / yo'nantakAyiko'sau pariharttavyo dayAlIlai / / -jo samasta AhAra apane svabhAvate anyabhAvako prApta bhayA, calitarasa bhayA, bahuri jo anantakAya sahita hai so vaha dayA sahita puruSoke dvArA tyAjya hai| cA. pA/TI./21/43/16 sulalitapuSpitasvAdacalitamanna tyajet / ___-akurita huA arthAta jaDA huA, phuI lagA huA yA svAda calita anna abhakSya hai| lA. sa./2/56 rUpagandharasasparzAccalita naiva bhakSayet / avazyaM trasajIvAnA nikotAnAM samAzrayAt / / 6 / - jo padArtha rUpa gandha rasa aura sparzase calAyamAna ho gaye hai, jinakA rUpAdi bigar3a gayA hai, aise padArthoM ko bhI kabhI nahIM khAnA caahie| kyoki aise padArthome aneka trasa jIbokI, aura nigoda rAzikI utpatti avazya ho jAtI hai| 1. bAsI va amaryAdita bhojana amakSya hai a ga. zrA./6/84 * divasa dvitayoSite ca dadhirmathite * tyaajyaa| do 'dinakA bAsI dahI aura chAcha tyAganA yogya hai| (sA, dha/3/ 11), (lA. saM./2/57) / cA. pA/TI./21/43/13 lavaNatailaghRtadhRtaphalasadhAna muhUrtadvayoparinavanItamAsAdisevibhANDabhAjanavarjanaM / .. SoDazaharAdupari taka dadhi ca tyajet / -namaka, tela va dhImeM rakhA phala aura AcArako do muhUrta se Upara chor3a denA cAhie / tathA makavana va mAsa jisa bartaname pakA ho vaha bartana bhI choDa denA caahie| solaha paharase Uparake dahIkA bhI tyAga kara deve| lA. saM./2/33 kevalenAgninA pakva mizritena ghRtena vA / uSitAnnaM na bhuJjIta pizitAzanadoSavita / 33 / -jo padArtha roTI bhAta Adi kevala agnipara pakAye hue hai, athavA pUDI kacauDo Adi garma dhImeM pakAye hue hai athavA parAmaThe Adi ghI va agni donoke sayogase pakAye hue hai| aise prakArakA uSita anna mAsa bhakSaNake doSoke jAnane vAloko nahIM khAnA cAhie / (praznottara zrAvakAcAra ) / 5. a~cAra va murabbe Adi abhakSya hai basu zrA./58 * saMghANa NiccaM tasasaMsiddhAI tAi parivajjiyavyAI 58 cAra Adi nitya trasa jIvose sasikta rahate hai, ata: inakA tyAga kara denA caahie| (sA dh/3/11)| 2 ghaDI 2 ghaDI 6 ghaNTe 2 pahara 2 ghaDI 6 ghaNTe 2 pahara 6 ghaNTe 2 pahara 11 ATA sarva prakAra masAle pIse hue namaka pisA huA masAlA milA de to khicaDI. kaDhI, rAyatA, (tarakArI adhika jala vAle padArtha roTI, pUrI, halavA, bar3A Adi / mauna vAle pakavAna binA pAnIke pakavAna mIThe padArtha milA dahI guDa milA dahI va chAcha 4 pahara , 4 pahara 8pahara 8pahara pahara 7 dina 5 dina 2 ghaDI 2 ghaDI sarvathA abhakSya 3 dina 2 ghaDI | 2. abhakSya padArtha vicAra 1.bAIsa amakSyoM ke nAma nirdeza bata vidhAna saM./pR. 16 olA dhokhaDA nizi bhojana, bahubIjaka, baigana, sadhAna/ baDa, pIpala, Umara, kaThUmara, pAkara-phala, jA hoya ajAna / kandamUla, mATI, viSa, AmiSa, madhu, mAkhana aru mdiraapaan| phala ati tuccha, tuSAra, calitarasa jinamata ye bAIsa avAna // jainendra siddhAnta koza
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhakSyAbhakSya 203 4. banaspati vicAra lA.sa /2/26 yokti na bhakSya syAdannAdi pldosst| AsavAriSTa 4. kacce dUdha-dahI ke sAtha vidala doSa saMdhAnathAnAdInA kathAtra kA 5 // jahA~ bAsI bhojanake bhakSaNakA tyAgakA karAyA, vahA~para Asana, ariSTa, sandhAna va athAna arthAta sA dha/5/18 AmagorasasapRkta, dvidala prAyazo'nabam / varSAsvadalita aeNcAra-murabbeko to bAta hI kyaa| cAtra nAhareta / 18 / kacce dUdha, dahI va maTThA mizrita dvidalako, bahudhA purAne dvidalako, varSA Rtu meM binA dale dvidalako nahI khAnA 1.bIdhA va sandigdha anna abhakSya hai cAhie / 18 / (cA paa./21/43/18)| a. ga zrA/6/84 viddha' puSpitamanna kAliGgadroNapuSvikA tyaajyaa| bata vidhAna saM./pR 33 para uddhRta-yo'pakkatakaM dvidalAnnamizra bhukta =IdhA aura phUI lagA anna aura kalIdA va rAI ye tyAganA yogya vidhatte mustrbaasspsge| tasyAsyamadhye maraNaM prayatnA sanmUchikA hai| (cA. pA /To./24/4/16) jIvagaNA bhavanti / - kacce dUdha dahI maTThA va dvidala padArthoke milanelA.sa /2/zloka na viddha trasAzrita yAvadvarja yettadabhakSyavat / zataza. se aura mukhakI lArakA unameM sambandha honese asakhya sammurchana zodhita cApi sAvadyAnai gAdibhi / 16 / sadigdha ca yadannAdi zrita trasa jIva rAzi vaidA hotI hai, isake mahAn hiMsA hotI hai| ata' vA nAzrita trasai / mana.zuddhiprasiddhArtha zrAvaka kvApi nAharet // 20 // vaha sarvathA tyAjya hai| (lA, saM/2/145) / zodhitasya cirAttasya na kuryAda grahaNaM kRtii| kAlasyAtikamAi bhUyo dRSTipUtaM samAcaret / 32 / dhune hue yA bIdhe hue annameM bhI aneka trasa 5. pakke dUdha-dahIke sAtha vidaka doSa jIva hote hai| yadi sAvadhAna hAkara netroke dvArA zodhA bhI jAye to bata vidhAna sa./pR. 33 jaba cAra muharata jAhIM, ekendriya jiya upjaahii| bho usamese saba trasa ja bokA nikala jAnA asambhava hai| isalie bArA ghaTikA jaba jAya, beindriya tAmeM thAya / SoDazaghaTikA hU~ saikaDoM bAra zodhA huA bho ghunA va bodhA anna abhakSyake samAna jabahI, teindriya upaje tbhii| jaba bIsa ghaDI gata -jAnI, upajai tyAjya hai / 16 / jisa padArthame trasa joboke rahanekA sandeha hA / cauindriya praannii| gamiyA ghaTikA jaba caubIsa, pacendriya jiya (isameM trasa joba hai yA nahI ) isa prakAra sandeha banA hI rahe to bhI pUrita tIsa / hai hai nahI sazaya AnI, yo bhASai jinavara vaannii| zrAvakako mana zuddhike artha choDa denA cAhie / 20 / jisa annAdi budhi jana lAkha aiso doSa, tajiye tatachina aghkoss| koI aise padArthako zodhe hue kaI dina ho gaye hoM unako grahaNa nahI karanA kahavAI, khai hai eka yAma hI maahii| marayAda na sadhi hai mUla taji hai, caahie| jisa padArthako zodhanepara maryAdAse adhika kAla ho gayA je bata anukUla / khAve me pAya apAra chADe zubhagati hai saar| hai, unako puna zAdhakara kAmame lenA cAhie // 32 // 6. dvidalake bheda 3. gorasa vicAra vata vidhAna sagraha/pR. 34 1, annadvidala-mUga, moTha, arahara, masUra, urda, canA, kulathI Adi / 2 kASTha dvidala-cArolI, bAdAma, pistA, 1. dahIke lie zuddha jAmana jIrA, dhaniyA aadi| 3 harIdvidala-torai, bhiNDI, phadakulI, bata vidhAna sa./34 dahI bAMdhe kapaDe mAhI, jaba nIra na bUda rhaahii| ghItoraI, kharabUjA, kakar3I, peThA, paravala, sema, laukI, karelA, khIrA tihi ko de baDI sukhAI rAkhe ati jatana kraaii| prAsuka jalame dho Adi ghane bAja yukta padArtha / noTa-(ina vastuomeM bhiNDI va lIje, payamAhI jAmana doje| marayAdA bhASI jeha, yaha jAvana so paravalake boja do dAla vAle nahIM hote phira bhI adhika bIjokI lava lIjai / athavA rupayA garamAI, DAre payameM dadhi thaaii| apekSA unhe / dvadalame ginAyA gayA hai| aisA pratIta hotA hai| aura 2. gorasameM dugdhAdike tyAgakA krama rakharabUje va peTheke bIjase hI dvidala hotA hai, usake gUdese nhii| 4 zikharanI-dahI aura chAchame koI mIThA padArtha DAlanepara usakI ka. pA. 1/1,13,14/gA.192/pR. 254 payobato na dadhyatti na payo'tti maryAdA kula antarmuhUrta mAtra rahatI hai| 1. kAjI- dahI chAchameM rAI dadhivata / agorasavato no ceta tasmAttattva trayAtmakam / 112 // va namaka Adi milAkara dAlake pakoDe Adi ddaalnaa| yaha sarvathA = jisakA kevala dUdha pInekA niyama hai vaha dahI nahI khAtA dUdha hI abhakSya hai pItA hai, isI prakAra jisakA dahI khAnekA niyama hai vaha dUdha nahI pItA hai aura jisake gorasa nahI khAnekA vrata hai, vaha dUdha aura dahI 4. vanaspati vivAra donoko nahI khAtA hai| 1112 / 3. dUdha amakSya nahIM hai 1. paMca udumbara phaloM kA niSedha va kAraNa sA. dha /2/10 para udaghRta phuTanoTa-mAsaM jIvazarIra, jIvazarIra bhavennapusi u/72 73 yo nisdumbara yugma plakSanyagrodhapippalaphalAni / yA mAsam / yadva nimb| vRkSo, vRkSastu bhavenna vA nimba h| zuddha dugdha trasajIvAnA tasmAttaMSA tabhakSaNe hisA 172 / yAni tu punarbhaveyu na gomAsa, vastuvai cidhyama dRzam / viSaghna ratmamAheyaM viSaM ca vipade kAlocchinnatrasANi zuSkANi / bhajatastAnyapi hisA viziSTarAgAdiyata / 10 heya pala paya peya, same satyapi kaarnne| viSadrorAyuSe patraM, rUpA syAt / 73 / Umara, kamara, pilakhana, baDa aura pIpalake phala mUla tu mRtaye matam / 11 jo jovakA zarIra hai vaha mAsa hai aisI trasa jIvokI ge ni hai isa kAraNa unake bhakSaNameM una trasa jIvoMkI tarka siddha vyApti nahIM hai, kintu jo mAsa hai vaha avazya jIvakA zarIra hisA hotI hai / 72 / aura phira bhI jo pA~ca udumbara rUkhe hue kAla hai aisI vyApti hai| jese jo vRkSa hai baha avazya nIma hai aisI vyApti pAkara bhrasa jIvose rahita ho jAye to unako bhI bhakSaNa karanevAleke nahIM apitu jo nIma hai vaha avazya vRkSa hai aisI vyApti hai / / gAyakA vizeSa rAgAdi rUpa hisA hAtI hai 173 / ( sA. dha /2/13) / dUdha to zuddha hai. mAsa zuddha nhiiN| jaise-sarpakA ratna to viSakA vasu zrA58 uMbAra-baDa-pipala piparIya-sadhANa-tarupasUNAi / Nicca nAzaka hai kintu viSa prANokA ghAtaka hai| yadyapi mAsa aura dUdha tasasa siddhAI tAha parivajjinavAi |585-uuNbr, maDa, pIpala, kaTUdonokI utpatti gAyase hai tathApi Uparake dRSTAntake anusAra dudha grAhya mara aura pAkara phala. ina pA~co udumbara phala, tathA sadhAnaka hai mAsa tyAjya hai| eka yaha bho dRSTAnta hai ki-viSa vRkSakA pattA (cAra ) aura vRkSoke phUla ye saba nitya trasa jIvose sasikta arthAt jIvanadAtA vA jaDa mRtyudAyaka hai / 11 // bhare hue rahate hai, isalie inakA tyAga karanA cAhie / 58 / jainendra siddhAnta koza
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhavana 208 2. bhavanavAsI indroMkA vaibhava 1. bhavanavAsI devoke bheda ta.sU./2/10 bhavanavAsino'suranAgavidya tsuparNAgnivAtastanitodadhi dvIpadikkumArA / 10 -bhavanavAsI deva dasa prakAra hai-asurakumAra, nAgakumAra, vidyu kumAra, suparNa kumAra, agnikumAra, bAtakumAra, stanitakumAra, udadhikumAra, dvIpakumAra aura dikkumAra / (ti.pa/ 3/6),(tri.saa/206)| stanitakumAromai ghoSa aura mahAghoSa, vidyutkumAromeM hariSeNa aura harikAnta, dikkumAromeM amitagati aura amitavAhana, agnikumAromeM agnizikhI aura agnivAhana, vAyukumAromeM velamba aura prabhaMjana nAmaka isa prakAra do-do indra kramase una asurAdi nikAyomeM hote hai / 14-16 / (inameM prathama nambarake indra dakSiNa indra hai aura dvitIya nambarake indra uttara indra hai| (ti. pa/6/17-16) / 5. mavanavAsI devoMke nAmake sAtha 'kumAra' zabdakA 3. bhavanavAsiyoMke varNa, AhAra, zvAsa bhAdi tAtparya devakA nAma varNa mukuTa caitya vRkSa AhArakA zvAso- | ti.pa./3 | cihna ti.pa./laantarAlacchavAsakA 111-120 ti pa./ 3/138 / mU A./ antarAla 1146 | ti.pa./3/ tri.sA./ ti.pa/3/| 114-117 213 111-116 tri sA 24 tri sA./248 pravicAra (ti pa./2/130) asurakumAra kRSNa cUDA azvattha maNi 1500 | 15 dina (mU A) 1000 varSa 123 dina sa. si./4/10/243/3 sarveSA devAnAmavasthitavaya svabhAvatve'pi veSAbhUSAyudhayAnavAhanakrIDanAdi kumArava deSAmAbhAsata iti bhavanavAsiSu kumAravyapadezo rUDha / yadyapi ina saba devokA baya aura svabhAva avasthita hai to bhI inakA veSa, bhraSA, zAstra, yAna, vAhana aura krIDA Adi kumAroke samAna hotI hai, isalie saba bhavanavAsiyomeM kumAra zabda rUDha hai| (rA, bA/4/10/7/216/20); (ti. pa/3/125-126) / 6. anya sambandhita viSaya 1. asura Adi bheda vizeSa / -de baha vaha nAma / 2. bhavanavAsI devoMke guNasthAna, jIva samAsa, mArgaNA sthAnake svAmitva sambandhI 20 prarUpaNAe~ / -de0 st| 3. bhavanavAsI devoMke sat ( astitva ) saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpabahutva rUpa ATha prruupnnaare| -de0 vaha vaha nAma / 4. bhavanavAsiyoM meM karma prakRtiyoMkA bandha, udaya va sattva / -de0vaha vaha nAma / 5. bhavanavAsiyoM meM sukha-duHkha tathA samyaktva va guNasthAnoM Adi sambandha / -de0 deva/I/3 6. bhavanavAsiyomeM sambhava kaSAya, veda, lezyA, paryApti Adi / -de0 vaha vaha naam| 7. bhavanavAsI deva marakara kahA utpanna hoM aura kaunasA guNasthAna yA pada prApta kreN| -de. janma/6 / 8. bhavanatrika devoMkI avgaahnaa| -de0 avgaahnaa/2| dina | 12 muhUrta kAya pravicAra 72 dina | nAgakumAra kAla zyAma sarpa saptaparNa suparNa kumAra zyAma garuDa zAlmalI dvIpakumAra hAthI jAmuna udadhi kumAra | kAla zyAma magara | vetasa / stanita kumAra svastika kadama vidya ta kumAra bijalIvata vajra / | priyagu dikkumAra | zyAmala siMha zirISa agnikumAra | agnijvAla kalaza palAza vAtaba vAyukumAra / nIlakamala | turaga rAjadruma inake sAmAnika, prAyastriza 11 pAriSada va pratIndra |1000 varSa kI AyuvAle deva 1 palya kI,, ,, , sva indravat sva indravada 2 dina zvAso * mavanavAsiyoMke zarIra sukha-duHkha bhAdi -de0 deva/II/2| 2. bhavanavAsI indroMkA vaibhava 1. bhavanavAsI devoMke indroMkI saMkhyA ti. 5/3/13 dasasu kulesu puha puha do do iMdA havaM ti NiyameNa / te ekassi milidA vIsa virAja ti bhUdI hiM / 13 / - daza bhavanavAsiyoMke kulomeM niyamase pRthaka-pRthak do-do indra hote hai| ve saba milakara 20 indra hote hai, jo apanI-apanI vibhUtise zobhAyamAna hai| 2. bhavanavAsI indroMke nAma nirdeza ti pa./3/14-16 paDhamo hu camaraNAmo iMdo vairomaNo tti vidio y| bhadANaMdo dharaNANa do veNU ya veNudArI ya 14 / puNNava sidrajalapahajalakatA taha ya ghosamahaghosA / hariseNo harikaMto amidagadI amidavAhaNaggisihI // 15 // aggivAhaNaNAmo vela bapabhaMjaNAbhidhANA y| ede asurappahudisu kulesu doddo kameNa devidA / 16 / asurakumAromeM prathama camara nAmaka aura dUsarA vairocana indra, nAgakumAroM meM bhUtAnanda aura dharaNAnanda, suparNakumAroM meM veNu aura veNudhArI, dvIpakumAromeM pUrNa aura vaziSTha, udadhikumAromeM jalaprabha aura jala kAnta, 1. bhavanavAsiyoM kI zakti va vikriyA ti, pa./3/162-16 kA bhASArtha-daza hajAra varSakI AyubAlA deva 100 manuSyoMko mArane va posanemeM tathA Der3hasau dhanuSa pramANa lambe caur3e kSetrako bAhuoMse veSTita karane va ukhAinemeM samartha hai| eka pakhyakI AyuvAlA deva chaha khaNDakI pRthivIko ukhADane tathA vahA~ rahanevAle manuSya va tiryaJcoko mArane vA posane meM samartha hai| eka sAgarakI AyuvAlA deba jambUdvIpako samudra meM phekne aura usameM sthita manuSya va tiyacoMko posaNemeM samartha hai| daza hajAra varSa kI AyuvAlA deva utkRSTa rUpase sau, jaghanyarUpase sAta, madhyarUpase sause kama sAtase adhika rUpoM kI vikriyA karatA hai| zeSa saba deva apane-apane anadhijJAnake kSetroke pramANa vikriyAko pUrita karate hai| sakhyAta va asakhyAta varSa kI AyubAlA deva kramase makhyAta va asaMkhyAta yojana jAtA va utane hI yojana AtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhavana 5. bhavanavAsI indroMkA parivAra sa = sahasra ti pa / 3 /76-66 (tri sA / 226-235 ) deviyokA parivAra m 7 anIka meM se pratyeka yukta abhyaM0 madhya bAhya AtmarakSa 18 Akajik lt yoga Ci It Deb 26 indroM ke nAma bhA0 3- 27 sahasra 8128 sa. 7650 7912 sa. 6350 sa. 20 240 sa. 224 sa. 200 sa 30 sa32 sa256 sa 28 sa. 26 sa 28 sa. 64 sa. 33 Pinak 40 sa. 16 sa. 56 sa. 10 sa sa. U d 6 sa. Komm ka 2 Cheng Fen // lh A8 20 19 5 14 3 : 13 20 C 19 : 04 C 11 - uparokta pUrNa indravat 32 sa. Tian O - 15 h ho 3. bhavanavAsI deviyoMkA nirdeza 1. indroMkI pradhAna deviyoMkA nAma nirdeza ti pa /3/2014 hA zyAmeA deogAmA subhidhAnA NiruvamarUdharAo camare pacaggamahisoo 0 umApaumasirIo kaNayasirI kaNayamAlamahapaumA / aggamahisou biTie |14| = camarendra ke kRSNA, ratnA, sumedhA devI nAmaka aura mukadA yA sukAntA ( zukAThyA ) nAmakI anupama rUpako dhAraNa karanevAlI pA~ca mahiSiyoM hai | | ( tri. sA / 236 ) dvitIya indrake padmA, padmazrI, kanakI, kanakamAlA aura mahApadmA, ye pA~ca agradeviyA~ hai / 209 4. bhAvana loka paraviyyA saMti / chassahassaM ca samaM pattekkaM viviharUhi || = camarendrako agramahiSiyomeMme pratyeka apane sAtha arthAt mUla zarIra sahita, anupama rUpa lAvaNyase yukta ATha hajAra pramANa vikriyA nirmita rUpoM ko dhAraNa kara sakatI hai | 12| ( dvitIya indrakI deviyA~ tathA nAgendro va garuDendro (suparNa) kI deviyoMkI viDiyAkA pramANa bhI ATha hajAra hai| ( ti pa /3/64-66 ) / dvIpendrAdikoM kI deviyoM meM se pratyekake mUla zarIrake sAtha vividha prakArake rUpose chaha hajAra pramANa vikriyA hotI hai // 68 // 3. indroM va unake parivAra devakI deviyA~ vi. 1 3/101-10 (tri. sA. 230-236) indrakA nAma camarendra vairocana bhUtAnanda dharaNAnanda bezu veNudhArI zeSa sarva indra de0 bhavanavAsI /2/5 sva indravata sva indravat sva indravat 4. bhAvana loka 2. pradhAna deviyoMkI vikriyAkA pramANa ti./3/12.30 camaragnimamahisogaM asahassavikRSNA sNti| pattekkaM appasamaM NiruvamalAvaNNarUhi / 12 / dIvida pahuTINaM devINa jainendra siddhAnta koza pAriSada 250 200 150 100 50 100 32 300 250 200 200 160 140 160 140 120 91 | 140 120 1000 sva indravat :::::: 11 :::::: 11 19 11 14 " :::::: 1. bhAvana loka nirdeza de0 ratnaprabhA ( madhya lokakI isa citrA pRthivIke nIce ratnaprabhA pRthivI hai / usake tIna bhAga haiM - kharabhAga, paMkabhAga, ambahula bhAga / ) ti pa /3/7 papuvIe kharabhAe sabhAgami bhavaNasurANaM bhavaNai hoMti vararayaNasohANi 191 ratnaprabhA pRthivIke kharabhAga aura eka bhAgamai utkRSTa ratnose zobhAyamAna bhavanavAsI devoMke bhavana hai / 71 rA. vA /2/1/8/160/22 tatra kharapRthivIbhAgasyopadhayeka yojana sahasa parityajya manyamabhAgeSu caturdaza yojanasahasrapu kinarakipUruSa saptAnA vyantarANA nAgavadya tsuparNAgnivAtastanitodadhidvIpadivakumArANAnavAnA bhavanavAsinA pAyAsA / palabhAge asurarAkSasAnAmAvAsA = khara pRthivI bhAgake Upara aura nIce kI ora eka-eka hajAra yojana chor3akara madhyake 14 hajAra yojanameM kinnara, kimpuruSa Adi sAta vyantaroke tathA nAga, vidyaya, agni, bAstamita, dadhi dvIpa aura dikkumAra ina nava bhavanavAsiyoM ke nivAsa hai| palahula bhAgame asura aura rAisoke AvAsa hai| (ha. pu/4/50-51 56-65), (ja. 1 / 11 / 123-127 ) / 3 " de0 vyaMtara/4/1,5 ( kharabhAga, paMkabhAga aura tiryak lokame bhI bhavana - bAsiyoM ke nivAsa ii)| * mAvana lokamai bAdara apa va teja kAyikakA astitva - 20 kAya/2/5 /
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhavana bhAvana loka asuroM ke jAtarika nau pakAra bhavana vAsiyoM ke 738 lAkha bhavana tathA rAkSasa ke atirikta 7 prakAra vyantara devoM ke bhavana 11 citrA 1000 yeo0 vaiya000 yo lohiyAka 1000 / asAra lli 10000 godaka 1000 savAla 9000 yona yo 7 jyotirasa 1000 ajana 10000 janamUla 100 yo0) aMka sphaTika 1000 yo0 candana 13 varcagata 16. bahala zaila 1000 yo0 pASANa 100 asuro ke 34000 bhana tathA rAdhAsokabhava naraka ke Upara dakSiNa foco uttara 4 210 4. bhAvana loka ti //131-133 kA bhAvArtha (zoka vinizcayake anusAra kuTavara dIpake kuNDa parvataparakeryAdAome 16 Tobara 16 nAgendra rahate hai / 131-133 / ) yAjana 16000 yojana 180000 yojana 2. bhavanavAsI devoMke nivAsa sthAnoMke bheda va lakSaNa ti, pa / 3 / 22-23 bhavaNA bharaNapurANi AvAsA a surAga hodi tivihA NaM raNapahAra bhavaNA dIvasamuddANa uvari bhavaNapurA | 22 | dahaseladumAdINaM rammANa uvari hoti AvAsA / NAgAdINa kesi tiyaNilayA bhavaNamekamasurANaM |23| bhavanavAsI devoke nivAsa sthAna bhavana, bhavanapura aura AvAsake bhedase tIna prakAra hote hai| inameM se ratnaprabhA pRthivIme sthita nivAsasthAnoko bhavana, dvIpa samudroke Upara sthita nivAsasthAnoko bhavanapura, aura tAlAba, parvata aura vRkSAdike Upara sthita nivAsasthAnoko AvAsa kahate hai| nAgakumArAdika devomeMse kinhIMke to bhavana, bhavanapura aura AvAsa tIno hI tarahake nivAsa sthAna hote hai, parantu asurakumAroke kevala eka bhavana rUpa hI nivAsasthAna hote hai / 3. madhya lokameM mavanavAsiyoMkA nivAsa pi./4/2012. 2926 kA bhAvArtha (jambudvIpake mitra devakuru va uttarakurumeM sthita do pramaka parvatoke uttara bhAgame sItA nadIke dono ora sthita niSedha, devakuru, sUra, sulasa, vidya ut ina pA~co nAmoke yugalorUpa 10 drahome una una nAmavAle nAgakumAra devoke nivAsasthAna (AvAsa) hai / 2062-2126 / ) ti 5/4/2780-2782 kA bhAvArtha ( mAnuSottara parvatavara IzAna dizA ke nAbhi para hanumA nAmaka deva aura bhakUTa dhA bhavanendra rahatA hai | 27 10 vAyavya dizAke velamba nAmaka aura naiRtya dizA ke sarvazana para bhArI rahatA hai 2002 agni dizAke tapanIya nAmaka kUTapara svAtideva aura ratnakUTapara veNu nAmaka bhavanendra rahatA hai | 270 ) 4. khara paMka bhAgameM sthita bhavanoMkI saMkhyA ti pa /3/11-12, 20-21), ( rA. vA /4/10/8/216/26 ); (ja pa / 11 / 124 - 127 ) / la lAkha devokA nAma asurakumAra nAgakumAra suparNakumAra jhIpakumAra udadhikumAra stanita kumAra vidya uta kumAra diskumAra agnikumAra vAyukumAra jainendra siddhAnta koza uttarendra 34 la 44 la 38 la 40 la 50 la bhavanokI sakhyA dakSiNe 30 la 40 la 34 la 36 la 59 46 la kula yoga *** 64 la 84 la 72 la 76 la 5. bhavanoMkI banAvaTa va vistAra Adi ti. pa /3/25-61 kA bhAvArtha ( ye saba devo va indroke bhavana samacatukoNa tathA vajramaya dvArose zobhAyamAna hai | 25| ye bhavana bAhalya meM 300 yojana aura vistAra meM saMkhyAta va asakhyAta yojana pramANa hai 126-27| bhavanokI cAro dizAo meM upadiSTa yojana pramANa jAkara eka-eka divyavedI ( parakoTa ) hai |28| ina vediyokI U~cAI do kosa aura vistAra 500 dhanuSa pramANa hai |2| gopura dvArose yukta aura uparima bhAgameM jinamandirose sahita ke vediyoM haiM |30| vediyoke bAhya bhAgo meM caitya vRkSose sahita aura apane nAnA vRkSIse yukta pavitra azokavana, saptacchadavana, caMpakavana aura Amravana sthita hai / 31 / ina vediyo ke bhAgameM sarvatra 100 yojana U~ce vetrAsana ke AkAra bahumadhya ratnamaya mahAkUTa sthita hai |40| pratyeka kUTapara eka-eka jina bhavana hai | 43 | kUToke cAroM tarapha bhavanavAsI devIke prAsAda hai / 56 / saba bhavana sAta, ATha, nau va daza ityAdi bhUmiyoM (majilo ) se bhUSita* * janatA bhUSaNAlA maithunAlA jagAlA (parigRha aura yantrazAlA ( sahita ) -sAmAnyagRha, garbhagRha, kadalIgRha, citragRha, AsanagRha, nAdagRha, aura latAgRha ityAdi gRhavizeSo se sahita.. puSkariNI, vApI aura kUpa inake samUha se yukta gavAkSa aura kapAToM se suzobhita nAnA prakArakI puttalikAose sahita anAdinidhana 157 6 16 4. pratyeka bhavana meM devoM ko vastI vi. 2627 bhadeva satisa 26 saMkhAtIdA seyaM chattIsasurA ya hodi saMkhejjA / 127 = sakhyAta yojana vistAravAle bhavano me aura zeSa asaMkhyAta yojana vistAravAle bhavana meM asaMkhyAta bhavanavAsI deva rahate hai / : : : : : & 66 la 772 la
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhavanatApi AkAzopapatra deva bhavanatApi AkAzopapanna deva - de0 de0 /11 / 3 | bhavana bhUmi de0 samavazaraNako 7 vI bhUmi / bhava parivartana rUpa saMsAra--30 saMsAra / 2 / bhavapratyaya jJAna de0 avadhijJAna / 1,6 bhava pratyaya prakRtiyoM-de0 prakRtibandha/2 / bhava vicaya dharmadhyAna- - de0 dharma dhyAna / 1 / bhava vipAko prakRtiyoM 02 bhava sthiti sthiti meM phAyarithati antara de0sthiti/2 | bhavAddhA - go. jI. / bhASA/250/566/12 paryAyasambandhI (paryAya vizeSa me paribhramaNakA utkRSTa kAla ) to bhavAddhA hai / - bhavitavya 04 bhavivyavata kathA bhaTTAraka zrIdhara (I. pA. 14 ) kI eka prAkRta chanda baddha racanA / (tI /3/187) - --- bhaviSyadatta caritra - rAyamallaI 1636-1610). (tii./4/-3)| 2. paM. padma sundara (I0 1567 ) kRta saMskRta kAvya | bhaviSyavANI-Agamame aneko viSayo sambandhI bhaviSyavANI kI gayA hai / yathA -- 211 ti. 1 /4/14-1, 1463-1465 mauDadharesu carimo jiNadivakha dharadi toya to marA pe mehati 1411 vIsasahasse disayA sacAravadarANi mudatittha dhammapaTTaNa sAdido 14630 tettiyamekAle jammissAdi cAmpasamA viNI tummeoviya asUyako ya paNa 144 umadehima juto samlagAra si rAga kuro ko too 12651 munidIkSA sambandhImukuTadharomeM antima candraguptane jinadIkSA dhAraNa kii| isake pazcAda mukuTadhArI dIkSAko dhAraNa nahI karate / 1481 / 2 dravya zrutake vyuccheda samvandhI tIrthaM dharma pravartanakA kAraNa hai. yaha bIsa hajAra tIna sau sataraha (20110 varSoMne kAla doSase vyuko prApta ho jAyegA | 1463 | 3. catusagha sambandhI- itane mAtra samayame (20317 varSa taka ) cAturvarNya saba janma letA rahegA | 14 63 4 manuSya kI vRddhi sambandhI kintu kAya avinIta durbuddhi, asUyaka, sAta bhaya va ATha mome sayukta, zavya eva gAravose sahita, kalaha priya, rAgiSTha, krUra eva krodhI hogA | 1465 // dena bharata mahArAja 16 nA phala varNana karate hue bhagavAn RSabhadevane pamakAlame honevAlI ghaTanAo sambanvo bhAvaSya vANI kii| bhavya saMgAra ne eka neko yatA sahita maMgArI joboko bhavya aura vaisanti jo abhavya bahate he| parantu isakA yaha artha nahIM ki sAre jo avamukta ho jAyege / yadi yaha samyak puruSArtha kare ta mukta ho sakatA hai anyathA nahIM, aisA abhiprAya hai| me bhA kucha aise hote he jo kabhI bhI usa prakArakA puruSArtha nahI karege, aine jovokA abhavana samAna bhavya vahA jAtA hai aura na jAnepara puruSArtha kareMge unheM dUra kahA jAtA hai| joyAkA na bhavya kaha sakate hai na abhavya / I bhavya 1. bheda va lakSaNa 1. mavya va abhavya jIvakA lakSaNa sasa /2/0/161/3 samyagdarzanAdibhAvena bhaviSyatIti bhavya / tadviparIto'bhavya / jisake samyagdarzana Adi bhAva prakaTa honekI yogyatA hai vaha bhavya kahalAtA hai| abhavya isakA ulaTA hai| ( rA thA /2/7/2/111/0) pasa / prA / 155-156 saMkhejja asakhejjA aNa takAleNa cAvi te NiyamA / sijjhati bhavyajIvA abhavvajI vANa sijyaMti / 155 / bhaviyA siddhI jesi vIvANaM te bhavaMti bhavasiddhA / tavvivarIyAbhavtrA sasArAo Na sijjhati / 156 / - jo bhavya jIva hai ve niyamase saMkhyAta, asakhyAta va anantakAlake dvArA mokSa prApta kara lete hai parantu abhavya jIva kabhI bhI mokSa prApta nahI kara pAte hai| jo jIva siddha padakI prApti yogya hai unhe bhayasiddha kahate hai aura unase viparIta jo jo sasArase chUTakara siddha nahIM hote ve abhavya hai / 944 156 / ( 4.1 / 1.2.142/gA, 199 / 364 ) ( rA. mA /1/7/11/604/14), (pa 7/2,1.2/7/5), (na.ca.vR./127) (gojI 257/17) 1/4.550/206/2 bhavatIti bhavya Agama) vartamAna kAlameM 1 hai isalie usakI bhavya sajJA hai / ni sA./tA vR / 156 bhAvikAle svabhAvAnanta catuSTayAtma sahajajJAnAdiguNai bhavanayogyA bhavyA eteSA viparItA hyabhavyAH: bhaviSyakAlameM svabhAva - ananta catuSTayAtmaka sahaja jJAnAdi guNorUpase bhavana ( pariNamana) ke yAgya (jIva ) ve bhavya haiM, unase viparIta (jIva ) ve vAstavame abhavya hai / ( go jI./jI. pra./704 / 1145/8 ) / isa /TI./21/04/4 kI vRtikA svazuddhAtmasamyak advAnajJAnAnucaraNarUpeNa bhaviSyatIti bhavyaH / - nija zuddha AtmA ke samyak zraddhAna, jJAna tathA AcaraNa rUpase jo hogA use bhavya kahate hai / 2. madhya amaya jIvakI pahicAna prasA / tU / 62 No maddahati sokkhaM suhesu paramaMti vigadadhAdINa / sUNidUNa te abhavyA bhavvA vA ta paDicchati / 'jinake ghAtokarma naSTa ho gaye hai, unakA suva (sarva) sukhomeM utkRSTa hai' yaha sunakara jo zraddhA nahI karate ve abhavya hai, aura bhavya use svIkAra ( Adara ) karate hai zradvA karate haiN| paM.vi./2/13 pratiprIti yena vApi hi zrutA nizcita sa bhavebhyo bhaavinirgnbhaajnm|| 23||us Atmatejake prati mana pramako vAraNa karake jisane usakI bAta bhI sunI hai vaha nizcaya se bhavya hai / vaha bhaviSya me prApta honevAlI muktikA pAtra hai / 22 3. bhavya mArgaNa ke bheda 1949/212 bhanyAvAde asthi rasiyA bha siliyA / 149 / == bhavyamArgaNAne anuvAda se bhavyasiddha aura abhavyasiddha jIva hote hai 141 / ( dra. sa /TI./13/38/6 ) | gha. /20/21/96/6 siddhivi ariya abhavasikhiyA vi nAmidviyA va abhavasidviyA vi atthi / =bhavyamidvika jaba hote hai, abhAdvika jIva hote hai aura bhavyasidvika tathA raffe ina dono vikalpose rahita bhI sthAna hotA hai / ga. jI / jI / 705 / 1141 / 2 bhavya sa ca Asannabhavya dUrabhavya abhavyabhavyazceti tredhA / = bhavya tIna prakAra hai- Asanna bhavya, dUra bhavya aura bhavyasama bhavya / 4. Asana va dUra bhavya jIvake lakSaNa prasA / ta pra / 60 ye punaridamidAnImeva vaca pratIcchanti te zizriyo bhojana mamAsannabhavyA bhavanti / ye tu puraH pratIcchanti te bhavyA jainendra siddhAnta koza
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhavya 212 iti / =jo usa ( kevalI bhagavAnkA sukha sarva sukhome utkRSTa hai ) / vacanako isI samaya svIkAra (zraddhA) karate hai ve zivazrIke bhAjana Asanna bhavya hai / aura jo Age jAkara svIkAra kareMge ve dUra bhavya hai / go. jI bhASA / 004/1944/2 je dhore kAme mukta hote hor3a te Asanna bhavya hai / je bahuta kAla me mukta hote hoi te dUra bhavya hai / 5. abhavya samabhavya jIvakA lakSaNa pA/2/222/12/12/11 abhavya abhayasamAgamale ci godabhAvamupagae jo bhavya hai yA abhIke samAna nivya faridako prApta hue bhavya hai / go.jo. / bhASA/704/1944/3 je vikAsa viSai mukta honeke nAhI kevala mukta honeko yogyatA ho kau dhare hai te abhavya sama bhavya hai / 6. atIta madhya jIvakA lakSaNa paM saM . / prA./1/157 Na ya je bhavtrAbhavtrA muttisuhA hoti tIdasasArA / te jIvANAyavvA No bhavvA No abhavvA ya / 157 - jo na bhavya hai aura na abhavya hai, kintu jinhone ko kara liyA hai aura atIta sasAra hai / una jIvoko no bhavya no abhavya jAnanA caahie| gojI// 556) (paM.sa./ sa / 2 / 285 ) / 7. bhavya va abhavya svabhAvakA lakSaNa A.pa./6 bhAvikAle parasvarUpAkArabhavanAdva bhavyasvabhAva | kAlatraye'pi parasvarUpAkArA bhavanAdabhavyasvabhAva bhAvikAlame para svarUpake ( navIna paryAyake ) AkAra rUpase honeke kAraNa bhavyasvabhAva hai| aura tIno kAlameM bhI para svarUpake ( para dravya ke ) AkAra rUpase nahIM hone ke kAraNa abhavya svabhAva hai| yasya sarvadA abhUtapaya bhAvyamiti dravyasya sarvadA bhUtaparyAyairabhAvyamiti / paMka 27/06/11 / tA vR / nirvikAra cidAnandasvabhAvapariNAmena bhavana pariNamama bhavyatva atItamidhyAtvarAgAdibhAvapariNAmenAbhava namapariNamanamabhavyatva | - dravya sarvadA bhUta paryAya rUpase bhAvya (pariNamita hone yogya ) hai / dravya sarvadA bhUta paryAyI rUpa se abhAvya ( na hone yogya ) hai ( ta pra ) nirvikAra cidAnanda eka svabhAva rUpase honA arthAt pariNamana karanA so bhavyatva bhAva hai| aura paM * hue vibhAva rAgAdi vibhAtra pariNAma rUpase nahIM honA arthAt pariNamana nahIM karanA abhavyatva bhAva hai / tA vR / 2. bhavyAbhavya nirdeza 1. samyaktvAdi guNoMkI vyaktikI apekSA bhavya amadhya vyapadeza hai rA. bA. /0/6/8-1/201 / 22 na samyagdarzanAnacAritrazaktibhAvAbhAvAnyA bhavya kateka 23 sampAdivyaktibhAvAbhAvAbhyA bhavyAbhavyatvamiti vikalpa kanaketarapASANavat / yathA kanakabhAvavyaktiyogamavApsyati iti kanakapASANa ityucyate tadabhAvAdandhapASANa iti / tathA samyaktvAdiparyAyavyaktiyogArho ya sa bhavyatadviparIto'bhavya iti cocyate / =bhavyatva aura abhavyatva vibhAga jJAna, darzana aura cAritrakI zakti sadbhAva aura ajJAnakI apekSA nahI hai| prazna- to kisa AdhArase yaha vikalpa kahA gayA hai uttarAko pragaTa honekI yogyatA aura ayogyatAko apekSA hai jaise jisame varNa paryAya pragaTa honekI yogyatA hai naha kanakapASANa kahA jAtA hai aura anya andhapASANa / uso taraha 1 2. bhavyAbhavya nirdeza samyagdarzanAdi paryAyokI abhivyaktikI yogyatA nAlA bhavya tathA anya abhavya hai./8/6/382/6) 2. bhavya mArgamA guNasthAnoM kA svAmitva 1/11/142-143/314 siddhiyA ejAja gigati 1 abhavasiddhiyA eka diyahuDi jAna si micchA4i3 bhavya siddha jIva ekendriya lekara ayogi kevala guNasthAna taka hote hai | 142 ] siddha jIva ekendriyase lekara sajJI mithyAdRSTi guNasthAna taka hote haiM / 143 // pasa / prA./1/67 khoNatAbhavvammi ya abhavve micchrameya tu / bhavya mArgaNAkI apekSA bhavya jIvoke kSoNa kaSAyAnta bAraha guNasthAna hote hai / ( kyoki sayogI va ayogIke bhavya vyapadeza nahIM hotA ( pa. sa. / prA. To /4/67) abhavya jIvoke to ekamAtra mithyAtva guNasthAna hotA hai / 67 * madhya mArgaNA meM jIvasamAsa Adi viSayaka 20 prarUpaNAe~ - de0 sava | * madhya mArgaNAkI sat saMkhyA Adi 8 prarUpaNAe~ -de0 vaha vaha nAma / madhya mArgaNA kamakA andha udaya sava - de0 vaha vaha nAma / 3. sabhI bhavya siddha nahI hote pasa / prA/1/154 siddhattaNasya joggA je jovA te bhavati bhavasiddhA / umalavigameNiyamA tANaM kaNako palANamiva / jo jIva siddhatva avasthA pAneke yogya hai ve bhavyasiddha kahalAte hai / kintu unake kanakapala ( svarNa pASANa ) ke samAna malakA nAza honemeM niyama nahIM hai| (vizeSArtha jisa prakAra svarNa pASANa me svarNa rahate hue bhI usako pRthaka kiyA jAnA nizcita nahI hai| usI prakAra siddhatva kI yogyatA rakhate hue bhI kitane hI bhavya jIva anukUla sAmagrI milanepara bhI mokSako prApta nahI kara pAte ) | ( dha /1/1.1,4/gA 15/150 ) (go jI.//54) (paM. rA sa / 2 / 203) / rA vA / 1/3/6/24/2 kecit bhavyA saMkhyeyena kAlena setsyanti, kecidasaMkhyepena kecidanantena apare janAnantena setsyanti / koI bhavya saMkhyAta, koI asakhyAta aura koI anantakAlame siddha hoMge / aura kucha aise hai jo ananta kAla meM bhI siddha na hoge / gha. 4/1.5.390/400/ 4 ca santitA si pi bIe hoivyamidi niyamo asthi savtrassa ti hemapAsA ssa hemapajjAeNa prinnmnnsspsNgaa| Na ca eva aNubalabhA / yaha koI niyama nahI hai ki rant zakti rakhanevAle sabhI jIvo usakI vyakti honA hI cAhie, anyathA sabhI svarNa pASANake svarNa paryAyase pariNamanakA prasaMga prApta hogA / kintu isa prakArase dekhA nahIM jAtA / 4. midhyAdRSTiko kathaMcid abhavya kaha sakate haiM kapA4/3.22/12/12/2 avasidiya bhaNimicchA pAoge tti ghettam / uktassaTThi viaNubhAgabadhe paDucca samANataNeNa abhavyavavaesa paDi virohaabhaavaado| sUtra meM abhavasiddhipAAge aisA kahanepara usakA artha midhyAdRSTike yogya aisA ainA cAhie kyoki sthiti aura uskRSTa anubhAgako apekSA samAnatA honese mithyAdRSTiko abhavya hame koI virodha nahI AtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhavya 5. zuddha nayase donoM samAna haiM aura azuddha nayase asamAna sa./ /4 mahinta parazyeti tridhAtmA srvdehissu| 181-hirAtmA antarAtmA aura paramAtmA ye tona prakArake AtmA sarva yo 1 dra sa / TI / 14 / 48 / 1 trividhAtmasu madhye mithyAdRSTibhavyajIve bahirAtmA vyaktirUpeNa tiSThati, antarAtmaparamAtmadvaya zaktirUpeNa bhAvinaigamanayApekSA tipaya punarbahirAcyA vyaktirUpeNa antarAtma paramAtmadvaya zaktirUpeNaiva ca bhAvinai gamanayeneti / yadyabhavyajove paramAtmA zaktirUpeNa varttate tarhi kathamabhavyatvamiti cet paramAtmA kelAnAdirUpeNa tirna bhaviSyatItyabhavyatva zakti puna zuddhasenobhayatra gamAnA yadi puna zaktirUpeNApyabhavyajIve kevalajJAnaM nAsti tadA kevalajJAnAvaraNaM na ghaTate bhavyAbhavyadvaya punarazuddhamayeneti bhAvArtha / evaM yathA mithyAdRSTisajJe bahirAtmani nayavibhAgena darzitamAtmatrayaM tathA zeSaguNasthAneSvapi / tadyathAbahirAtmArasthAyAmantarAtma paramAtmadvayaM zaktirUpeNa bhAvine gamanayena vyarUpeNa ca vijJeya antarAtmAvasthAyA tu vahirAtmA bhUtapUrva nyAyena ghRtaghaTavat paramAtmasvarUpa tu zaktirUpeNa bhAvine gamanayena, vyaktirUpeNa ca / paramAtmAvasthAyA punarantarAtmabahirAtmadvaya bhUtapUrvanayeneti / tIna prakArake AtmAo meM jo mithyAdRSTi bhavya jIva hai. usameM bahirAtmA to vyakti rUpase rahatA hai aura antarAtmA tathA paramAtmA ye dono zakti rUpase rahate hai, evaM bhAvi naigamanayakI apekSA vyakti rUpase bhI rahate hai midhyAdRSTi abhavya jIva meM bahirAmA vyakti rUpase aura antarAtmA tathA paramAtmA ye dono zakti rUpase hI rahate hai. bhAvi gamanayakI apekSA bhI abhavyameM antarAramA tathA paramAtmA vyakti rUpame nahIM rhte| prazna- abhavya jIvame paramAtmA zaktirUpase rahatA hai to usame abhavyatva kaise uttaraabhavya jIva me paramAtmA zaktikI kevalajJAna Adi rUpase vyakti na hogI isalie usame abhavyatra hai| zuddha nayakI apekSA paramAtmAkI zakti to mithyAdRSTi bhavya aura abhavya ina dono meM samAna hai| yadi abhavya jIvame zakti rUpase bhI kevalajJAna na ho to usake kevalajJAnAvaraNa karma siddha nahI ho sktaa| sArAza yaha hai ki bhavya va abhavya ye dono azuddha nayase hai| isa prakAra jaise mitryAdRSTi bahirAtmAmeM naya vibhAgame tAno AtmAoko batalAyA usI prakAra zeSa teraha guNasthAnoM ne bhI ghaTita karanA cAhie jaise ki bahirAtmA kI dazAme antarAtmA tathA paramAtmA ye dono zakti rUpase rahate hai aura bhAvi naigamanayase vyakti rUpase bhI rahate hai aisA samajhanA cAhie / antarAtmAkI avasthAme bahirAtmA bhUtapUrva nyAya se ghRtake ghaTake samAna aura paramAtmAkA svarUpa zaktirUpase tathA bhAvi naigamanayakI apekSA vyakti rUpase bhI jAnanA caahie| paramAtma avasthA meM antarAtmA tathA bahirAmA pUrva nayako apekSA jAnane cAhie (sa. dA. DI. 4) / de0pAriNAmika zuddha nayase bhavya bhavya bheda bhI nahIM kiye jA skte| sarva jona zuddha cetanya mAtra hai| 3. zaMkA-samAdhAna 1. mokSakI zakti hai to inheM amavya kyoM kahate hai sasa/6/2/182/2 bhavasya mana paryayajJAnazakti kevalajJAnazaktizca syAdvA na vA / yadi syAt tasyAbhavyatvAbhAva / atha nAsti tattAraNanA vyartheti / ucyate - adezavacanAnna doSa, / dravyArthAdezAta paryajJAnazakti saMbhava / paryAyAryAdezAttacchavatyabhAva / yadyeva bhavyAbhavanavikalpA nApapadyate ubhayatra tacchaktisad 213 3. zaMkA-samAdhAna = bhAvAt / na zaktibhAvAbhAvApekSayA bhavyAbhavyavikalpa ityucyate / - prazna - abhavya jIvake mana paryayajJAnazakti aura kevalajJAnazakti hotI hai yA nahIM hotii| yadi hotI hai to usake abhavyapanA nahI bntaa| yadi nahI hotI hai to usake ukta do AvaraNa- karmoMkI kalpanA karanA vyartha hai| uttara- Adeza vacana honese koI doSa nahIM hai| avyayAdhika nayakI apekSA mana paryayajJAna aura kevalajJAna zakti pAyI jAtI hai para pArthika nayako apekSA usake usakA abhAva hai| prazna- yadi aisA hai to bhavyAbhavya vikalpa nahIM bana sakatA hai kyoMki donoMke mana paryayajJAna aura veyattajJAna zakti pAyI jAtI hai| uttara- zaktike sadbhAva aura asadbhAvako apekSA bhavyAbhavya vikalpa nahI kahA gayA hai| ( apitu vyaktike sadbhAva aura asadbhAvakI apekSA yaha vikalpa kahA gayA hai / ( de0 bhavya / 2 / 1 ), ( rA. vA / 8/6/8-1/501/25), (go. ka jo pra/33/2018), (bora bhI ve / bhavya /2/5) / 2. abhavya samamavyako bhI bhavya kaise kahate haiN| rAvA./2/7/1/129/6 yo'nantenApi kAlena na satsyavyasAyabhavya esa caiva na bhavyarAzyantarbhAvAda .. yathA yo'nantakAlenApi kanakapASANo na kanakI bhaviSyati na tasyAndha pASANatvaM kanakapASANazaktiyogAt yathA vA AgAmikAso yo'nantenApi kAlena nAgamiSyati na tasyAgAmitva hIyate tathA bhavyasyApi svazaktiyogAi asatyAmapi vyaktau na bhavyatvahAni / prazna- jo bhavya ananta kAla meM bhI siddha na hogA vaha to abhavyake tulya hI hai| uttaranahIM, vaha abhavya nahIM hai, kyoMki usameM bhavyatva zakti hai| jaise ki kanaka pASANako jo kabhI bhI sonA nahIM banegA andhapASANa nahIM kaha sakate athavA usa Aga. mI kAlako jo ananta kAlameM bhI nahIM AyegA anAgAmI nahI kaha sakate usI taraha siddhi na honepara bhI bhavyatva zakti honeke kAraNa use abhavya nahI kaha skte| vaha bhavya rAzimeM hI zAmila hai| / B 1/1.1.149/20/0 mukimanupagacchatA kathaM punarbhavyatvamiti pena muktigamanAdezAta na ca yogyAH sarve'pi niyamena niSkalaGkA bhavanti suvarNa pASANena vyabhicArAt / praznamuktiko nahI jAnevAle jIvoke bhavyapanA kaise bana sakatA hai / uttara- nahIM, kyoMki, mukti jAnekI yogyatAkI apekSA unake bhavya sajJA bana jAtI hai| jitane bhI jIva mukti jAneke yogya hote hai ve saba niyamase kalaka rahita hote hai, aisA koI niyama nahIM hai, kyoki, sarvathA aisA mAna lenepara svarNa pASANa meM vyabhicAra A jAyegA ( 4 / 1.2.210/400 / 3) / kathacit anAdi sAntapanA 2. madhyakha parakha 0/2.2 / 13-184/106 bhavANuyAdeNa bhavasiddhiyA kecira kAlAdo hoti // 113 // anAdi janasido // 164 // dha 7 / 2.2, 184 / 176/8 kudo| aNAisarUveNAgayassa bhaviyabhAvassa ajogicarimasamae viNAsuvala bhAdo / abhaviyasamANI vi bhaviyajo asthi ti aNAdizro apajanasido bhaviyabhAvo kiSNa parUvido / Na, tattha aviNAsasattIe abhAvAdo / sattIe caiva ettha ahiyAro masIe pari ti agAdi rUpAsidasutaNNahAmI prazna- bhavyamapaNA ke anusAra jIna bhavyasiddhika kitane kAlataka rahate hai / 1831 uttara- jIva anAdi sAnta bhavyasidbhiva hotA hai | 184| kyoki anAdi svarUpase Aye hue bhavyabhAvakA ayogikevalI ke antima samayame vinAza pAyA jAtA hai| praznaabhavya ke samAna bhI to bhavya jIva hotA hai, taba phira bhavya bhAvako anAdi aura ananta kyoM nahIM prarUpaNa kiyaa| uttara- nahIM, kyoki jainendra siddhAnta koza -
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhavya ranean avinAza zaktikA abhAva hai, arthAt yadyapi anAdi se ananta kAlataka rahanevAle bhavya jIva hai to sahI, para unameM zakti rUpase to sasAra vinAzakI sambhAvanA hai, avinAzitvakI nahIM / prazna- yahA~, bhavyatva zaktikA adhikAra hai, usakI vyaktikA nahIM, yaha kaise jAnA jAtA hai| uttara-- bhavyatvako anAdi saparyavasita kahanevAle sUtrako anyathA upapatti bana nahI sakatI, isIme jAnA jAtA hai ki yahA~ bhavyatva zaktise abhiprAya hai / 4. manyatvameM kathaMcit sAdi- sAntapanA gha. naM. 7/2,2 / sU. 1865/177 ( bhaviyANutrAdeNa) sAdio sapajjavasido 1186 | gha 7/2.2.185/177/3 abhavio bhaviyabhAva Na gacchadi bhaviyAbhaviyabhAvANamaccatAbhAtrapagmihiyANa meyAhiyaraNatavirohAdo yA siddho bhavio hohi gaTTAsesAvaraNaM pUNarUppatti virohAdI samhA bhaviya bhAvo va sAditi va esa hoto. janaDiyanamANAdaNa DivaNe sammatte aNAdi-anaMto bhaviyabhAvo atAdIdasasArAdo. paDivaNNe sammatte aNNo bhaviyabhAvo uppajjara, poggala pariyahassa ayametasArAdvAda evaM samana- samApi pariyaTTasaMsArANAM jIvANaM pudha-pudha bhaviyabhAvo vattavvo / tado siddha bhaviyANa sAdi-sAMtattamidi / ( bhavyamArgaNAnusAra ) jIva sAdi sAnta bhavyasiddhika bhI hotA hai / 185 prazna - abhavya bhavyatvako prApta ho nahIM sakatA, kyoki bhavya aura abhavya bhAva eka dUsare ke atyantAbhAvako dhAraNa karanevAle honese eka hI jIvameM kramase bhI unakA astitva mAnanemeM virodha AtA hai| siddha bhI bhavya hotA nahIM hai, kyoMki jina jIvoke samasta karmAsrava naSTa ho gaye hai unake puna una karmAsravokI utpatti mAnanemeM virodha AtA hai| bhavyazva sAdi nahI ho sakatA ? uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki paryAyArthika nayake avalambana se jabataka samyaktva grahaNa nahIM kiyA tabataka jIvakA bhavyatva anAdi-ananta rUpa hai, kyoMki tabataka usakA saMsAra antarahita hai / kintu samyaktvake grahaNa kara lene para anya hI bhavyabhAva utpanna ho jAtA hai, kyoki, samyaktva utpanna ho jAnepara phira kevala ardhala parivartanamAtra kAlataka saMsAra meM sthiti rahatI hai / isI prakAra eka samaya kama upArdha pudgala parivartana sasAravAle, do samaya kama upArdha pudgala parivartana sasAravAle Adi jIvoke pRthaka-pRthaka bhavyabhAvakA kathana karanA caahie| isa prakAra yaha siddha ho jAtA hai ki bhavya jIva sAdi-santa hote hai| ata' 5. madhyAmanyasya pAriNAmikapanA kaise hai 4/10/23/230 abhavasiddhiya ti ko bhAvI pAriNAmitro bhAvo // 63 // dha. / pra, 5/1,7,63/230/9 kudo / kammANamudaeNa uvasameNa khaeNa khaovasame vA avatAratIdobhaviyattassa vi pAriNAmio cai 214 bhAgAbhAga bhAno, kammANamudayazvasama-maya khoka mehi bhayAttado / prazna- abhavya siddhika yaha kauna-sA bhAva hai| uttara- pAriNAmika bhAva hai| kyoMki, karmake upazamaya athavA kSayopazana se abhavyatva bhAva utpanna nahIM hotA hai| isI prakAra bhavyatva bhI pAri NAmika bhAva hI hai, kyoMki, karmoMke udaya, upazama kSaya ora kSayopazama se bhavyatva bhAva utpanna nahI hotaa| (rA.vA./2/7/2/ 110/21) / 6. anya sambandhita viSaya 1. abhavya bhAva jIvakI nitya vyaMjana paryAya hai -30 paryAya /3/7 / 2, mokSarpe bhavyatvabhAvakA abhAva ho jAtA hai para jIvatvakA nahIM - de0 jIvakha / 51 2. nirvyaya abhavyoM meM anantatAkI siddhi kaise ho -20 ananta / 2 / 4 mokSa jAte-jAte bhavya rAzi samApta ho jAyegI- de0 mokSa / 6 / 5. bhavya va anya karmabhi audayika hai 02 6. bhavyatva va abhavyatva kathaMcit azuddhapAriNAmika bhAva hai - de0 pAriNAmika / 3 bhavyakumuda candrikA - AzAcara (I. 1903-1243) kI saMskRta bhASAbaddha racanA / paM bhavyajana kaNThAbharaNa- kavi arhadAsa (vi. ga. 14 prArambha) kRta 242 padya pramANa, paurANika samIkSA tathA jainAcAra viSayaka hindI kAvya / (tI./4/53) / bhavya sena - vastI nagarI savanAyaka ekAdazanivArI tapasvI the| munigune eka vidyAdhara dvArA rAmI revatIko dharmavRddhi bhejI, parantu inake lie koI sandeza na bhejaa| taba usa vidyAdharane inakI parIkSA lI, jisameM ye asaphala rhe| (bR. ka. ko / kathA naM. 7 / 21-26 ) / bhavyasparza - de0 sparza / 1 / bhAga - Division ( dha 5 / pra, 27) 2, aMza, paryAya, bhAga, hAra. vidhA, prakAra, bheda, cheda aura bhaMga ekArthavAcI hai- de0 paryAya /9/1 / bhAgacanda - mahAvIrASTaka, amitagati zrAvakAcAra vacanikA pramANa parIkSA vacanikA, upadeza siddhAnta ratnamAlA vacanikA, padasagraha Adi ke kartA eka hindI kavi / samaya-viza. 11-20 (I. za. 11 uttarArdha) (42 bhAgahAra - Divor] de0 gaNita / II /2/5 / bhAgAbhAga -- kula dravyameMse vibhAga karake kitanA bhAga kisake hisse meM AtA hai, ise bhAgAbhAga kahate hai| jaise eka samayaprabaddha sarva karma pradezoMkA kucha bhAga jJAnAvaraNIko milA, usameM se bhI cauthAI -cauthAI bhAga matijJAnAvaraNIko milaa| isI prakAra karmoke prakRti, sthiti, anubhAga va pradezamadhameM, unake cAroM prakArake sava athavA bhujagAra va aspatara bandhaka jIvoM Adi viSayoMmeM yathAyogya karake vistRta prarUpaNAeM kI gayI hai jinake sandarbhoMkI sUcI nIce dI gayI hai jainendra siddhAnta koza
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAgAbhAga naM0 4 9 1 2 3 4 2 1 2 3 4 6 prakRti viSayaka prakRti aSTa karma vandha sambandhI ( ma. maM jaghanya utkRSTa bandha uttara pra0 jaghanya utkRSTa bandhake svAmiyoMmeM bhujagArAdi padake svAmiyoMmeM vRddhi hAni rUpa padoMke svAmiyo 1 378-376 2 204-246 141-140 sthiti viSayaka pra0 *13.7 - ) /- naM. $40 | 2 450-452 2 506-51 kaSAyoke satvAsattvakI apekSA -- 1 378-376 mohanI karma sasva sambandhI (ka.) jaghanya utkRSTa sattva sthAnoMke svAmiyokI apekSA - karma samAsazvako apekSA 2 67 66 2 160-67 28,24,23 Adi sattva sthAno kI apekSA 2 386-316 2 350-353 bhujagAra di poMke svAmiyoMkI apekSA 2 3 302-304 768-066 3 1 168-166 vRddhi hAni rUpa padoke sthAgiyokI apekSA 3 215 uttara pra0 3 44-451 3 3 - 103 461-803 3 116-118 104-108 * anya sambandhita viSaya 2 1. jovoMkA saMkhyA viSayaka bhAgAbhAga - de0 makhyA 3/4-6 jaghanya utkRSTa yoga sthAnoMmeM sthita jIvoMkA ova va Adezase bhAgAbhAga / -80 (18 10/8/t) 1 3. prathamAdi yoga vargaNAoMmeM jIva pradezoMkA ogha va Adezase bhAgAbhAga / -30 ( 10/2048/19) jaghanya utkRSTa avagAhanA sthAnoM meM sthita TIkA ovava Adeza se bhAgAbhAga / -30 (5.12/20/16) 4 365-367 anubhAga viSayaka mUla pra0 4 146-986 4 286 4 362 88-12 152 5. 176 uttara pra0 4 314 jainendra siddhAnta koza 468 k 618 5 34-150 5 460-462 5 547-546 mUla pra0 6 127 bhAgAbhAga pradeza viSayaka uttara pra0 570-571 5. jamanya utkRSTa kSetroMmeM sthiti jIkA ora va Adezale bhAgAbhAga / - de0 ( dha 32 / 16 ) / 6. 21 vargaNAoMmeM paramANuoMkA bhAgAbhAga / - de0 ( dha 14/160-163 ) 7 poca zarIroMke jaghanya utkRSTa va ubhaya sthitimeM sthita jIvoM ke niSekakA bhAgAbhAga / -- de0 (Sa kha 14 sU 331-331 / 370 ) / 8. ATha kamako mUlottara prakRtiyoMke prakRti rUpa bhedoMkI, samaya [pradAtA] va kSetra prayAsako apekSA pramANakA paraspara bhAgAbhAga / -30 ( 12/3 129/01
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAgAhAra bhAva bhAradvAja-1. eka brAhmaNa putra (ma. pu./74/76) yaha vardhamAna bhagavAnakA dUravartI pUrvabhava hai-de0 vardhamAna / 2. bharatakSetra uttara Arya khaNDakA eka deza-de0 mnussy/4| bhArAmalla-1. nAgaurakA raajaa| koTyadhIzadhanakubera isakI upAdhi thii| samaya-i. za. 16 (hi jai sA. i./36 kaamtaa)| 2. parazurAmake putra the| pahale pharUkhAbAda aura pIche bhiNDa rahe the| ye vAstavameM eka kavi nahIM apitu tukabanda the| inhoMne somakIrtike saMskRta cArudatta caritrake AdhArapara hindI caupAI dohA chandameM cArudatta caritra racA, isake atirikta zIla kathA, darzanakathA, nizibhojana kathA bhI rcii| samaya-vi. 1813 / hiM. jai sA. i./ 218 kAmatA), (cArudatta critr/pr./prmesstthiidaas)| bhAgava-bharata kSetra pUrva Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / mAgAhAra-1. de0 sakramaNa/9/2, 2. bhAgAhAra sambandhI prkriyaa| -de0 gnnit/U/16| bhaagy-niyti/3| bhAgyapura-vartamAna haidarAbAda (dakkana) (ma.pu./pra 50/50 pannAlAla ) / bhAjaka-Divisor (dha.6/pra. 28)|-(de0 gaNita/II/1/6 ) / bhAjanAMga kalpavRkSa-de0 vRkss/1| bhAjita-gaNitakI bhAgAhAra vidhimeM bhAjya rAziko bhAgahAra dvArA bhAjita kiyA gayA kahate hai|-(de0 gaNita/II/1/6 ) / bhAjyapa-gaNitakI bhAgahAra vidhimeM jisa rAzikA bhAga kiyA jAya vaha bhAjya hai|-de0 gnnit/II/1/6| bhATaka jIvikA-de0 saavdyaa| bhAdravana siMhaniSkriDita vrata-nimna prastArake anusAra eka vRddhi kramase 1-13 taka upavAsa karanA, phira eka hAni kamase 13 se 1taka upavAsa krnaa| bIcake sarva sthAnoM meM ekAzanA yA pAraNA karanA / prastAra-1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8,6, 10, 11, 12, 13, 13, 12, 11, 10,68,7,6,54, 3, 2,1-175 / namaskAra mantra kA trikAla jApa kare / (bata vidhAna sN./pR.58)| bhAnu-kRSNa kA satyabhAmA rAnIse putra thA (ha pu./44/1) antame dokSA dhAraNakara muni ho gayA thA ( ha. pu./61/31) / bhAnukIla-nandI sabake dezIya gaNa kI gurvAvalIke anusAra Apa gaNDa vimuktadeva ke ziSya the| samaya-vi. 12151236 (I 1158-1182), (dha.2/pra.4/H.L. Jain) de0 itihAsa/ 7/5 / bhArgavAcAryakI vaMza paramparA-bhArgava dhanurvidyAke prasiddha AcArya the| jinakI ziSya paramparAmeM kauravoM aura pANDavoke guru droNAcArya hue the| una bhArgavAcAryakI ziSyaparamparA nimna prakAra hai| inakA prathama ziSya Atreya thaa| phira kramase kauthumi-amarAvarta-sita-bAmadeva-kapiSTala-jagarasthAmA, saravara-zarAsana-rAvaNavidrAvaNa aura vidrAvaNakA putra droNAcArya thaa| jo samasta bhArgava vaMziyoke dvArA vandita thaa| usakA putra azvatthAmA thaa| (ha pu./ 45/43-48) / va-cetana va acetana sabhI dravyake aneko svabhAva hai| ve saba usake bhAva kahalAte hai| jIva dravyako apekSA unake pA~ca bhAva hai audayika, aupazamika, kSAyika, kSAyopazamika aura pAriNAmika / karmoM ke udayase honevAle rAgAdi bhAva audayika / unake upazamase honevAle samyaktva va.cAritra aupazAmika hai / unake kSayase honevAle kevalajJAnAdi kSAyika hai| unake kSayopazamase honevAle matijJAnAdi kSAyopazamika hai| aura karmoMke udaya Adise nirapekSa caitanyatva Adi bhAva pAriNAmika hai| eka jIvameM eka samayameM bhinna-bhinna guNoM kI apekSA bhinna-bhinna guNasthAnoMmeM yathAyogya bhAva pAye jAne sambhava hai, jinake saMyogI bhagoMko sannipAtika bhAva kahate haiN| pudagala dravyameM audayika, kSAyika va pAriNAmika ye tIna bhAva tathA zeSa cAra dravyomeM kevala eka pAriNAmika bhAva hI sambhava hai| bhAnugupta --- magadha dezako rAjya vaMzAvalI (de0 itihAsa ) ke anusAra yaha guptavaMzakA chaThA va antima rAjA thaa| isako huNa rAjA toramANa va mihirakula ne I0500 3507 me parAsta karake guptava zakA vinAza kara diyA / samaya-I0460-507 de0 ( itihaas/3/4)| bhAnudinandisagha balAtkAragaNakI gurvAvalI ke anusAra Apa nemicandra naM01 ke ziSya aura sihandi na. 1 ke guru the| samaya-vikrama zaka sa. 487-508 (I0 565-586) -de0 itihaas/7/2| bhAnumatI-dhinako patnI (pA. pu./10/108)| bhAnumatra-mAlavA / magadha ) dezake rAjyavaMzame agnimitrake sthAnapara zvetAmbara AmnAyameM bhAnumitra nAma liyA jAtA hai ata; agnimitrakA hI aparanAma bhAnumitra hai|-de0 agnimitra / bhAmaMDala- pu./sarga/zloka sItAkA bhAI thA (26/121) pUrva vairase kisI deva ne janma lete hI isako curAkara (26/121) AkAzase nIce girA diyA (26/126) / bIca meM hI kisI vidyAdharane pakar3a liyA aura isakA poSaNa kiyA (26/132) / yuvA honepara bahana sotApara mugdha ho gayA ( 28/222) parantu jAti smaraNa honepara atyanta pazcAttApa kiyA (3013) / antameM vajrapAtake giranese mara gayA (111/12) / bheda va lakSaNa bhAva sAmAnyakA lakSaNa1. nirukti artha 2 guNaparyAya ke artha meM / * bhAvakA artha vartamAna paryAyase alakSita dravya -de0 nikssep/7/1| 3 karmodaya sApekSa jIva pariNAmake artha meN| 4. cittavikArake artha meN| 5. zuddhabhAvake artha meN| 6 navapadArtha ke artha meN| bhAvoMke bheda-1 bhAva sAmAnyakI apekSA; 2. nikSepokI apekSA, 3 kAlakI apekSA; 4 jIvabhAvakI apekssaa| aupazamika, kSAyika va audayika bhAva nirdeza -de0 upazama, kSaya, udy| jainendra siddhAnta koza
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva 217 1. bheda va lakSaNa * | pAriNAmika, kSAyopazamika va sAnnipAtika bhAva nirdeza-de0 vaha vaha nAma / pratibandhya pratibandhaka, sahAnavasthA, badhyaghAtaka Adi bhAva nirdesh|-de0 virodha / vyApya-vyApaka, nimitta-naimittika, AdhAra Adheya, bhAvya bhAvaka, grAhya-grAhaka, tAdAtmya, saMzleSa Adi bhAva nirdeza-de0 saMbandha / zuddha-azuddha va zubhAdi bhAva-de0 upayoga/II | sva-para bhAvakA lkssnn| nikSepa rUpa bhedoMke lkssnn| kAla va bhAvameM antara-de0 catuSTaya / 1.bheda va lakSaNa 1. bhAva sAmAnyakA lakSaNa eka graha hai--de0 grh| 1. nirukti artha rA vA /9/1/28/6 bhavana bhavatIti vA bhAva / honA mAtra yA jo hotA hai so bhAva hai| dha.5/1,7,1/184/10 bhavanaM bhAva:, bhUtirvA bhAva iti bhAvasahassa viuppati / - 'bhavanaM bhAva' athavA 'bhUtirvA bhAva ' isa prakAra bhAva zabdakI vyutpatti hai| 2 guNaparyAyake artha meM si.vi./TI/4/16/268/16 sahakArisaMnidhau ca svataH kathaM citpravRttireva bhAvalakSaNam / visadRza kArya kI utpatimeM jo sahakArikAraNa hotA hai, usakI sannidhimeM svata ho dravya kathaMcita uttarAkAra rUpase jo pariNamana karatA hai, vahI bhAvakA lakSaNa hai| gha. 1/1,1,8/gA 103/151 bhAvo khalu prinnaamo|pdaarthoke pariNAma___ ko bhAva kahate hai / (paM. dha./u 26 ) / dha. 1/1,1,7/156/6 kamma-kammodaya-parUbaNAhi viNA...cha-vaSTi-hANiTThiya-bhAvasaMkhamatareNa bhAvavaNNaNANuvavattIdo vaa| - karma aura karmodayake nirUpaNake binA athavA SaT guNa hAni va vRddhimeM sthita bhAvakI saMkhyAke binA bhAva prarUpaNAkA varNana nahI ho sktaa| paMca bhAva nirdeza dravyako hI bhAva kaise kaha sakate hai| bhAvoMkA AdhAra kyA hai| paMca bhAvoMmeM kathacit Agama va adhyAtma paddhati -de0 paddhati / paMca bhAva kathacit jIvake svatattva hai| sabhI bhAva kathacit pAriNAmika hai| sAmAnya guNa dravyake pAriNAmika bhAva hai -de0 guNa/2/11 / chahoM dravyoMmeM paca bhAvoMkA yathAyogya sattva / paoNcoM bhAvokI utpattimeM nimitta / poca bhAvoMkA kArya va phala / sAraNImeM prayukta saketa suucii| paMca bhAvoMke svAmitvakI oSa prarUpaNA / 10 paMca bhAvAMke svAmitvakI Adeza prarUpaNA / bhAvoMke sattva sthAnoMkI oSa prarUpaNA / anya viSayoM sambandhI sUcIpatra / dha.5/1,7.1/187/8bhAvo NAma dvvprinnaamo|-drvyke pariNAmako bhAva kahate hai| athavA pUrvApara koTise vyatirikta vartamAna paryAyase upalakSita dravyako bhAva kahate hai| de0nikSepa/7/1) (dha.1/4,1,3/ 43/5) / pra. sA/ta. pra./126 pariNAmamAtralakSaNo bhAva / bhASakA lakSaNa __ pariNAma mAtra hai / (sa, sA/tA. vR/126/180/)| ta anu./100 bhAva' syAdguNa-paryayau / 100 - guNa tathA paryAya donoM bhAva rUpa hai| go jI./jI pra/165/361/6 bhAva' citpariNAma |-cetnke pariNAma ko bhAva kahate hai| paMdha./pU /276,476 bhAva pariNAma kila sa caiva tattvasvarUpaniSpatti / athavA zaktisamUho yadi vA sarvasvasAra' syAt / 27 / bhAva pariNAmamama zaktivizeSo'thavA svabhAva syAt / prakRti svarUpamAtraM lakSaNamiha guNazca dharmazca 1476-nizcayase pariNAma bhAva hai, aura vaha tattvake svarUpakI prApti hI par3atA hai| athavA guNasamudAyakA nAma bhAva hai athavA sampUrNa vyake nijasArakA nAma bhAva hai / 276 / bhAva pariNAmamaya hotA hai athavA zakti vizeSa svabhAva prakRti svarUpamAtra AtmabhUta lakSaNa guNa aura dharma bhI bhAva kahalAtA hai|474| 3. karmodaya sApekSa jIva pariNAmake artha meM sa. si /1/8/26/8 bhAva aupazamikAdilakSaNa 1=bhAvase aupazamikA di bhAvo kA grahaNa kiyA gayA hai| (rA, baa./2/8/6/42/17)| paM. kA./ta pra/150 bhAva khalvatra vivakSita karmAvRtacaitanyasya kramapravartamAnajJapti kriyArUpa / yahA~ jo bhAva vivakSita hai vaha karmAvRta caitanyako kramAnusAra pravartatI jJaptikriyA rUpa hai| 4 cittavikArake arthameM papra/TI./1/121/111/8 bhAvazcittostha urte|=bhaav arthAta cittakA vivaar| | bhAva-amAva zaktiyA~ bhAvakI apekSA vastumeM vidhi niSeva-de0 saptabha gI/5 / jaina darzaname vastuke kathacit bhAvAbhAvakI siddhi -de0 utpAda,vyaya dhauvya2/7/ | AtmAkI bhAvAbhAva Adi zaktiyoke lakSaNa / bhAvavatI zaktike lkssnn| bhAvavAn va kriyAvAn dravyokA vibhAga -de0 drvy/3/3| abhAva bhI vastukA dharma hai-(de0 saptabha gI/4 ) / bhA03-28 jainendra siddhAnta koza
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva 5. zuddha bhAvake artha meM dra.saM./TI./36/150/13 nirvikAraparamacaitanyacicca matkArAnubhUtisajAtasahajAnandasvabhAvasukhAmRtarasAsvAdarUpo bhAva ityAdhyAhAra | - nirvikAra parama caitanya thiya nagarakArake anubhava se utpanna sahaja Ananda svabhAva sukhAmRta ke AsvAda rUpa, yaha bhAva zabdakA adhyAhAra kiyA gayA hai| caitanya zuddha pra. sA./tA.vR / 115/161/14 zuddhacaitanyaM bhAva' | = bhAva hai| = zuddha bhA. pATI /66/210/18 bhAva Atmaruci janasamyayakAraNabhUta hetubhUta - AtmAkI rucikA nAma bhAva hai, jo ki samyaka kAraNa hai| 6. nava padArtha artha paM. kA./ta.pra / 107 bhAvAH khalu kAlakalitapaJcAstikAyavikalparUpA nava padArthAH / kAla sahita pacAstikAyake bhedarUpa navapadArtha ke vAstava meM bhAva hai| 2. mAcake bheda 1. bhAva sAmAnyake bheda rA. vA./5/22/21/461/11 dravyasya hi bhAvo dvividha parispandAtmaka, aparispandAtmakazca dravyakA bhAva do prakArakA hai parispandArama aura aparispandAtmaka (rA. vaa/6/6/2/12/13)| rA. vA. hi/4 cUlikA./pR. 368 aise bhAva chaha prakArakA hai| janmaastitva-nivRtti-vRddhi- apakSaya aura vinAza / 2. nikSepa kI apekSA noTa- nAma sthApanAdi bheda-de0 nikSepa / 1 dha. 5/1,7,1/194/7 tavvadiritta NoAgamadavvabhAvo tiviho sacittAcitta- missaeNa | NoAgamabhAvabhAvo pacavihaMno Agamadravya bhAvanikSepa, sacitta, acitta aura mizrake bhedase tIna prakArakA hai| no Agama bhAvanikSepa pA~ca prakAra hai / ( de0 agalA zIrSaka ) 3. kAlakI apekSA 1 dha. 5 / 1,7,1/188/4 aNAdio apajjavasido jahA abhavvANamasiddhadA, dhammatthi assa gamaNaheduttaM, adhammatthi assaThidiutta, AgAsassa gAha kA pariNAmattamityAdi anAvizrI sapajjanasido jahA - bhavvassa asiddhadA bhavvana micchattamasaMjado imyAdi sAvitrI ajayasido jahA kepalagANa kevalasamiccAdi / sAdiosapajjabasido jahA sammattasaMjama pacchAyadANa jamAdi-1 bhAva anAdi nidhana hai| jaiseabhavya jIvoke asiddhatA, dharmAstikAya gamanahetutA, adharmAstikAyake sthitihetutA, AkAza dravyake avagAhanA svarUpatA, aura kAla ke pariNamana hetutA Adi / 2. anAdi sAntabhAva jaise- bhavya jIvakI asiddhatA, bhavyatva, mithyAtva asayama ityAdi / 3. sAdi anantabhAva - jaise - kevalajJAna, kevaladarzana ityAdi / 4 sAdi sAnta bhAva, jaise samyaktva aura sayama dhAraNa kara pIche Aye hue jIvIke mithyAtva asaMyama Adi / -- 4. jIva bhAvakI apekSA paM.kA./mU. 56 udayeNa uksamega ya khayega duhi missidehi pariNAme gutA jIvaguNA udayame, upadAnase, sase, kSayopazamase aura pariNAmase yukta aise ( paoNca) jIva guNa (jIvake pariNAma ) hai| ( sU 2/1) (4/10/gA 5) 180) (6.5 / 1,001 / 184/ 218 2. paMcanava nirdeza 13:188/6 ) ( sA/2/3 ) ( go . / / 813/680) (4.gha. kha. / 665-666 ) / rA. vA /2/7/22/114/1 ArSe sAnipAtikabhAva ukta - ArSame sAnnipAtika bhAva bhI kahA gayA hai| eka 3. sva para bhAvakA lakSaNa rA. vA / hi /9/7/672 mithyAdarzanAdika apane bhAva (paryAya ) so svabhAva hai| jJAnAvaraNAdi karmakA rasa so para bhAva hai / 4. nikSepa rUpa bhedoM kA lakSaNa gha 5 / 1,7,1/184/8 tattha sacitto jIvadavtraM / acitto poggala dhammAdhamma - kAlAgAsadavvANi / poragala jIva davvANaM sujogo vadhacijjaccatarattamAvaNNo NoAgamamissadavvabhAvo NAma / jIva dravya sacita bhAva hai| pudgala, dharmAstikAya, adharmAstikAya, kAla aura AkAza dravya acittabhAva hai / kathacit jAtyantara bhAvako prApta Dugala aura jIva dravyokA sayoga noAgamamizra bhAvanikSepa hai| 2. paMcabhAva nirdeza 1. dravyako hI bhAva kaise kaha sakate haiN| dha, 5/1,7,1/184/8 kdhaM davtrassa bhAvavyavaeso / Na, bhavana bhAva', bhUtirvA bhAva iti bhAvasadassa viuppatti avala bnnaado| praznadravyake 'bhAva' aisA vyapadeza kaise ho sakatA hai| uttara-nahIM, kyoMki, 'bhavanaM bhAva ' athavA 'bhUtirvA bhAva ' isa prakAra bhAva zabdakI vyutpatti alambanase inake bhI 'bhAva' aisA vyapadeza mana jAtA hai / 2. mAvakA AdhAra kyA hai - gha. 5/1,7/1/188/4 kattha bhAvo, davbamhi ceva, guNivyadiregeNa guNANamasabhavA / prazna-bhAva kahaoNpara hotA hai, arthAt bhAvakA adhikaraNa kyA hai| uttara-bhAva dravyame hI hotA hai, kyoki guNIke vinA guNokA rahanA asambhava hai / 3. paMcabhAvakA kathaMcit jIvake svatasva hai| " ta. sU./2/1 jovasya svatattvam 111 ( svo bhAvo'sAdhAraNo dharma. rA. vA ) / =ye pA~co bhAva jIvake svatattva haiM / (svabhAva) arthAt jIvake asAdhAraNa dharma ( guNa ) hai | ( ta sA /2/2 ) / rA.vA./1/2/10/20/2 syAdetada- samyavatvakarma pudgalAbhidhAyitve'pyadoSa iti tanna; ki kAraNam / mokSakAraNatvena svapariNAmasya vivatirAsa aupazamikAdisamyagdarzanamAtmapariNAmavAda mokSakAraNatvena vivakSyate na ca samyakarmaparyAya. pausikatve'sya paraparyAyatvAt prazna- samya nAmakI karmaprakRtikA nipA honeke kAraNa samyaktva nAmakA guNa bhI karma pudgalarUpa ho jAve / isameM koI doSa nahIM hai uttara nahIM, koki, apane AtmAke pariNAma hI mokSa ke kAraNarUpase vivakSita kiye gaye hai aupazamikAdi samyagdarzana bhI sIdhe AgmapariNAmasvarUpa honese hI mokSake kAraNarUpase vivakSita kiye gaye hai, samyaktva nAmakI karma. paryAya nahIM, kyoMki vaha to paugalika hai / paM.kA./56 jI aise (pA~ca) jIvaguNa ( jIvake bhAva ) hai / unakA aneka prakArase kathana kiyA gayA hai ( 1/1,9/8/6017) / jainendra siddhAnta koza
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva 4. sabhI bhAva kathaMcit pAriNAmika hai| de0 sAsAdana / 2 / 6 sabhI bhAvoMke pAriNAmikapanekA prasaMga AtA hai to Ane do, koI doSa nahIM hai| dha. 4/2.8.1/242/1 alpa pAbahu pAriNAmiNa bhAve -apa pariNAmika bhAna hotA hai| ka.pA 1/9.11-14/284/226/6 oha bhAva sAo evaM gamAdicauNDa NayANa / tinha saddaNayANaM pAriNAmiNa bhAveNa kasAo, kAraNa viNA kjjuppttiido| kaSAya audayika bhAvase hotI hai| yaha naigamAdi cAra nayokI apekSA samajhanA caahie| zabdAdi tInoM nayokI apekSA to kAya pArinAmika bhAvase hotI haiM, kyoki ina nayoko dRSTimeM kAra ke bhinA kAryoMko utpati hotI hai| = 5. chahIM dravyoMmeM paMcabhAvakA yathAyogya sava 6. 5/10,1/186/0 jIvesu pacabhAvANavalaM bhAva se paca bhAvA asthi, poragaladabvesu odaDayapAriNAmiyANa doNha cetra bhASANamuvasaMbhA, dhammAdhammakAlAgAsadavve ekssa pAriNAmiya bhAvassevalaMbhA / jIvomeM pA~co bhAva pAye jAte hai kintu zeSa dravyome to pA~ca bhAva nahI hai, kyoMki, pudgala dravyo meM audayika aura pAriNAmika, ina donoM hI bhAvokI upalabdhi hotI hai, aura dharmAstikAya, atharmAstikAya, AkAza aura kAla dravyoM ne kevala eka pAriNAmika bhAva hI pAyA jAtA hai / ( jJA./6/41) / 6. pA~coM mAvoM kI utpati nimitta 1 dha. 5/1,7,1 / 181/1 keNa bhAvo / kammANamudaeNa khaNakhaovasameNa kammANamuvasameNa sabhAvado vA / tattha jIvadavvasta bhAvA uttapacakAraNahito hoMti / poggaladavyabhASA pUrNa kammodaraNa missAsAdo vA uta sesA ca dagnAgaM bhASA sahAbaMda utpati = prazna - bhAva kisase hotA hai, arthAt bhAvakA sAdhana kyA hai / usara - bhAvakarmake udayase, kSayase, kSayopazama se karmoke upahamase, athavA svabhAvase hotA hai| unameM se jIva dravyake bhAva ukta pA~co hI kAraNose hote hai, kintu igala dravyake bhAva kama use athavA svabhAva se utpanna hote hai / zeSa cAra dravyoke bhAva svabhAvase hI utpanna hote hai| 7. pA~ca mAvoMkA kArya va phala sa. sA./mU. va TI./171 jahmA du jahaNAdo NANaguNAdo puNoci pariNamadi / aNNata NANaguNo teNa duso badhago bhaNido | 171 // sa tu yathAkhyAtacAritrAvasthAmA astAvabhAvigAbAdareva syAt / = kyoki jJAnaguNa jaghanya jJAnaguNake kAraNa phirase bhI anyarUpase pariNamana karatA hai, isalie vaha karmokA bandhaka kahA 2. paMcabhAva nirdeza gayA hai / 171 | vaha ( jJAna guNakA jaghanya bhAvase pariNamana ) yathAkhyAta caritra avasthAke nIce avazyambhAvI rAgakA sadbhAva honeme bandhakA kAraNa hI hai / gha 7/2,1.7/gA. 3/1 odazyA maMdharA ubasama svaya missayA ya mokkhayarA bhAbo dU pAriNAmitro karaNobhavabajiyo hohi || java yika bhAva bandha karanevAle hai, aupazamika, kSAyika aura kSAyopazamika bhAva mokSake kAraNa hai, tathA pAriNAmika bhAva bandha aura mokSa donoMke kAraNa se rahita haiM / / 219 8. sAraNI meM prayukta saMketa sUcI AhAraka audayika audArika aupazamika kSayopazamika A0 auda0 adA* aupa0 saMyo0 kSA0 napuM0 paMce0 pramANa sa. pU. 2/964 3/166 4/168 / 2. paMca mAyake svAmitvako oSa prarUpaNA * 5/166 4/201 0/201 8/204 11 sAyika napuMsaka veda padriya (pa. 5/17/sU 2-6/164-205). (rA. vA / 1/1/12-24/588110), (go. jI / 50/11-14) / mArgaNA 6/205 mithyAdRSTi sAsAdana mizra asaMyata samya0 sayatAsayata pramatta sayata apramatta sayata apUrvaM karaNa-sUkSma sAmparAya upazAmaka 8-10 ( kSapaka) upazAnta kaSAya kSINa kaSAya yogI va ayoga jainendra siddhAnta koza mUla bhAva pa0 pAri0 pu0 manu0 mi0 afis samya0 sAmA0 "T kSA0 kSAo paryAma pAriNAmika puruSa veda auda0 pAri sayo0 zraddhAnAMzakI pragaTatAkI apekSA manuSya mizra vaikriyaka samyaka sAmAnya aurakSA | darzanamohakI mukhya sayo0 auda0 asaMyama ( cAritra moha) kI mukhyatA kSayo0 | cAritra moha (saMyamAsaMyama) kI mukhyatA " 1 apekSA mithyAtvakI mukhyatA darzana mohako mukhyatA 91 (saMyama ) aupa0 eka deza upazama cAritra va bhAvi upacAra " kSA0 eka deza kSaya va bhAvi upacAra aupa0 uparAma cArika mukhtA kSAyika cAritrakI mukhyatA sarvadhAtiyoM kA kSaya
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva 220 2. paMcabhAva nirdeza oghavat kAraNa 411 1/2 10. paMca mAvoMke svAmitvakI Adeza prarUpaNA pramANa mArgaNA guNa mUla kAraNa (Sa.kha. 141,sU. 5-63/194-238), (pa. khaM.7/2,1/sU. 5-61/ sthAna bhAva pu/sU. 30-113); (dha. 1/4,1,66/315-317) / 5/26 asaMyata auda0 pramANa pa.kha./ mArgaNA 1/27 saudharma 1-4 oghavat sthAna bhAva pu./sU. uparima graiveyaka 1. gatimArgaNA anudiza 7/5 1. narakagati sA [ sarvArtha si0 | auda0 narakagati udayakI mukhyatA 4 / aupa0kSA0 dvitIyopazama samya1110 mithyAtvakI mukhyatA kSayo0 ktvApekSayA pAri0 oghavat | asaMyata auda0 / oghavat 7/12 kSayo0 1/13 aupa0 kSA 2. indriya mArgaNA kSayo 7/15 (1-5 indriya saa| sva sva indriya (mati5/14 | auda0 | jJAnAvaraNa) kI apekSA prathama pRthivI sAmAnyavata sAmAnyavata || 30 paMcendriya paryApta 1-14 | oghavata oghavat 1-3 zeSa sarva tiyaMca 1 auda0 / | mithyAtvApekSayA 4 aupa. kSayo. kSAyika samyagdRSTi || 7/17 / anindriya / kSA0 | sarva jJAnAvaraNakA kSaya prathama pRthivIse Upara nahIM jaataa| vahA~ kSA0 3. kAya mArgaNA samyag nahIM upjtaa|||7/28- pRthivI trasa usa usa nAmakarmakA asaMyata auda0 udaya 7/7 / 2.tiyaMca sA auda0 tiyaMcagatike udayakI paryanta sA0 mukhyatA sthAvara auda0 mithyAtva apekSA 5/16 | paMce. sA.va 1-5 oghavata oghavat |2/31 trasa va trasa pa0 / 1-14 oghavat __ oghavat pace0pa0 7/31 / akAyika |kSA0 | nAmakarmakA sarvathA kSaya 5/16 yonimati pa0 1,2,3,5 | " 4 aupa kSayo| baddhAyuSka kSAyika sabhyanA.yoga mArgaNA vahA~ utpanna nahIM hotaa| aura vahA~ nayA kSA0110/33 / mana vaca0 kAya | kSayo. vIryAntarAya indriya va samya0 nahI upjtaa| noindriyAvaraNakA kSayoasaMyata | auda0 pazama mukhya 7/ 63. manuSya sA0 manuSyagatike udayakI|| 7/35 ayogI sA0 kSA zarIrAdi nAmakarmakA mukhyatA nirmUla kSaya sAmA0 manu0 / 1-14 / oghavat oghavat 1/32 | mana vacana 1-14 oghavat / oghavata | pa0 manuSyaNI kAya audA0 4. deva sA0 auda0 devagatike udayakI 1/33 audA0mizra 1-2 / mukhyatA kSA0kSayo0 prathamopazamameM mRtyukA | Adeza sAmAnya 1-4 oghavata oghavat | abhAva / dvitIyo0mukhya bhavanatrika 1,2,3 . 1/35 asayata auda0 audA. mizrameM nahIM vaikri0 mizrameM jAtA hai| devadevI 13 va saudharma kSA0 vaikriyaka oghavat oghavat IzAnadevI 4/38 vaikri0 mizra 1,2,4 odhavata aupazamika bhAva dvitIyopazamakI apekSA 4 aupa. kSayo. kSA0 samyaktvIkI A.va A0 | 6 kSayo. pramattasayatApekSayA utpattikA vahA~ abhAva hai tathA naye kArmaNa 1,24, oghavat oghavata kSAyika samyakI 13 / utpattikA abhAva 3 14 kSA sA0 6/16 1/37 | vakra 5/36 mizra 550 kAmaNa - - jainendra siddhAnta koza
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva 221 2. paMcabhAva nirdeza -ram rANa VA TOT pramANa mArgaNA ____ kAraNa kAraNa pramANa mArgaNA guNa sthAna mUla bhAva kAraNa bhAva mukhya 9/ 5. veda mArgaNA 9. darzana mArgaNA 17/34 strI pu napa sA. auda0 cAritramoha (veda) udaya || 7/57 | cakSu acakSu / kSayo. sva sva dezaghAtIkA mukhya | avadhi sA0 | udaya 7/36 | avedI sA0 aupa0kSAve se Upara vedakA|| 7/58 kevaladazana sA0 kSA0 darzanAvaraNakA nirmula kSaya upazama vA kSaya mukhya 5/56 cakSu acaznu 1-12 oghavata oghavada 5141 strI, pu. na 1-1 oghavat odhavata 5/57 avadhidarzana 4-12 1/42 | apagataveda -14 , 158kevala darzana 13-145 6. kaSAya mArgaNA 10 lezyA mArgaNA 7/41 | cAroM kaSAya sA| 31 / auda0 / cAritra mohakA udaya || 7/61 | chaho lezyA sA. auda0 | kaSAyoke tIvamanda anubhAgokA udaya 7/43 | akaSAyI sA0 aupa0kSA0 11ve me aupa0, 12-14| 7/63 alezya sA0 kSA0 kaSAyoMkA kSaya meM kSA (cA mohApekSA) 56 kRSNa, nIla, 1-4 oghavat oghavat 1/43 | cAro kaSAya |1-10 oghavat odhavata kApota 1/44 | akaSAya 11-14 1/60 pItapadya 5/61 | zukla 1-13 7. zAna mArgaNA 11. bhavya mArgaNA 7/45 : jJAna va ajJAna / kSayo0 sva sva jJAnAbaraNakA | sA0 kSayopazama 7/65 | bhavya, abhavya | pAri0 sugama 7/47 kevalajJAna kevala jJAnAvaraNakA kSaya sA0 15 mati zruta ajJAna, 1-2 | oghavata oghavat na bhavya na kSAyi0 | vibhaga abhavya | mati, zruta, 4-12 bhavya odhavat oghavata avadhijJAna 5/63 abhavya pAri0 udayAdi nikSa mana paryaya jJAna 6-12 (mArgaNApekSayA) 1/48 | kevalajJAna 13-14 " / auda0 | guNasthAnApekSayA 8. saMyama mArgaNA 12. samyaktva mArgaNA 7/ 1sayama sA0 aupakSAcAritramohakA upazama ||66 / samyaktva saa0| aupa0kSA0 darzanamohake upazama, kSaya va kSayopazama kSayo0 kSaya, kSayo0 apekSA kSayo0 mukhya sAmAyi, chedo- sAmAnya 7/71 kSAyika sAmAnya darzanamohakA kSaya pasthA0 7/73 | vedaka kSayo0 | ., ,kSayopazama 7/11 | parihAra vizuddhi , kSayo0 cAritramohakA kSayopazama|| 7/75 | upazama ! aupa0 upazama 7/53 / sUkSma sAmparAya aupa0kSA0 upazama va kSAyika dono|| 7/77 | sAsAdana .. pAri0 | upa0kSaya0 kSayonipakSa zreNI hai 7/74 samyagmithyAtva, kSayo0 mizrita zraddhAnakA sadbhAva yathArakhyAta |7/81 | mithyAtva auda0 darzanamohakA udaya | sayatAsaMyata apratyAkhyAnAvaraNakA 1/64 samyaktva sA04-14 oghavat oghabada kSayopazama 5/65 kSAyika darza namohakA kSaya 7/55 | asaMyata auda0 cAritramohakA udaya auda0 asaM yatakhakI apekSA 141 saMyama sA06-14 oghavata oghavata cAritra mohApekSayA 1/50 sAmAyika, kSA0 darzana mohApekSayA chedopa0 aupa0 cAritramohApekSayA parihAra vizuddhi 6-7 vA0 darzanamohApekSayA 5/52 sUkSma sAmparAya 10 darzana va cAritra mohA553 | yathAkhyAta pekSayA | saMyatAsayata 1/74/ vedaka kSayoH darzanamohApekSayA 555 | asayata | auda0 cAritramohApekSA 2/47 |kSA0 7/54 liyo0 kSA0 5/68 5-7 kSayo0 1/70 5/51 jainendra siddhAnta koza
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva pramANa mArgaNA pu/sU. 5/77 vedaka 5/76 upazama oedae 5/82 2/83 ci 5/6 sAsAdana 5/87 samyagmidhyAdRSTi 5/88 5/ midhyAdRSTi 12. saMdhI mArgaNA 7/83 sajJI sAmAnya 11 7/85 asaMjJI 0nasaMjJI azI 5/1 saGgI 5/60 basaMjJI 14. AhAraka mArgaNA 7/86 | AhAraka sA0 7 /11 anAhAraka sA0 5/63 guNa mUla sthAna bhAva 5-7 4 11 5-7 " 8-11 2 3 kSayo0 aupa0 auda kSayo0 aupa0 opanaya | ayo0 auda0 kSA0 1-12 boda auda0 au auda0 5/61 AhAraka 1-12 oda 5/12 anAhAraka 1,2,4 13 oSa 14 kSA0 kSA0 kAraNa darzana va cAritramohApekSA darzana mohApekSA cAritra mohApekSA darzana moTApekSA darzana cAritra mohApekSA oSa 11 222 17 " no indriyAvaraNa deza ghAtIkA udaya sarva 31 , kA sarvathA kSaya 53 audA0 vaikri0 va A0 zarIra nAmakarma kA udaya audA0] vaiki0 A0 zarIra nAmakarmakA udaya / jasa va kAryamA nhiiN| tisarvakA udaya ayoga kevalI va siddho meM sarva kamaukA sama opana kArmaNa kAya yogavatoghavat kArmaNa vargaNAoke AgamanakA abhAva 11. bhAvoMke sattva sthAnoMkI ogha prarUpaNA (gha. 2/1.02 /gA. 13-14/164) (go./mU./820/112 noTa - audayikAdi bhAvoke uttara bheda-de0 vaha vaha nAma guNa sthAna 2 3 5 1 auda0 kSayo0 3 10 auda0 21 (sarva) + kSayo 10 (3 ajJAna, 34 va pAri0 2 darzana pAri0 3 (jovala 5 bhavyatva, abhavyatva bI0 20 (sarva mithyAt) yo 10 32 (uparosa ) + pAri02 ja mUla bhAva 4 pA~coM 5 w " 110 = 39 upazamaka va kSapaka pA~co :: kula bhAva kula bhaMga 11 pA~co : jainendra siddhAnta koza 2. paMcabhAva nirdeza : :: 5 260 20 (uparokta )+kSayo0 12 26 (3 jJAna, 3 darzana, 5 labdhi 1 samyakra) + upa0 1+kSA0 + 1 (samya0) + pAri0 31 uttara bhAva elit :: auda 20 (sarva mithyAtva ) + kSayo0 10 33 (mizrita jJAna, 3 darzana, 5 labdhi) + pAri0 2 (jIvatva, bhavyasva ) 534 0 11 manuSyagati 4 bAya 3 liMga, 21 zukla lezyA, asiddha, ajJAna) + kSayo0 12 (4 jJAna, 3 darzana, 5 labdhi) upa0 2 (samya0, cAritra ) + jJA0 2 (samya0, cAritra+pA0i2 (jIvarama 2 (jIvazva va bhavyatva) auTa. 14 ( 1 manuSya, 1 tiryaggati, 4 kaSAya, 31 3 liMga, 3 zubhalezyA, 1 asiddha.1 ajJAna) +013 (2jJAna darzana 5 1 saMyamAsayama 9 samyaktva) + upa0 1+ [jhA0 1 (sambara) pAri01 auda0 13 (manuSyagati, 3 liga, 3 zubha- 31 lezyA, 4 kaSAya 1 asiddha, 1 ajJAna) + kSayo0 14 (4 jJAna, 3 darzana, 5 labdhi, 1 samya0, sarAga cAritra) + 1 upa0+ 1 kSA0 ( samya0 ) + pAri0 ( jIvatva bhavyatva) 11 zyA 21 auda05 (manuSyagati, sukha asiddha, ajJAna, kaSAya ) + kSayo0 12 (4 jJAna, 3 darzana, 5 labdhi) + upa02) ( samya0, cAritra ) +kSA0 2 ( samya0 cAritra) + pAri0 2 ( uparokta) 5 35 | uparokta 23 ( auda0 4+kSayo0 12 + 21 upa0 2+kSA0 1+ pAri0 2 ) - lobha, kSA0 cAritra 12 auda0 i0 kSA0 4 16 uparokta 21 - u002 (samya0 cAritra) 20 iyo0pAri + kSA0 cAritra 13 zrIda0 jhA0 2 90 au03 (manuSyagati, zukla lezyA 14 pAri0 (sarva)+pAri0 2 asiddhama) + jIvarama, bhayyA uparokta 14 - zukla lezyA 14 13 13 si0 kSA0 pAri0 2 5 kSA0 4 ( samya0, darzana, jJAna, cAritra) 5 + pAri0 (jIva)
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva 223 2. paMcabhAva nirdeza 12. anya viSayoM sambandhI sUcIpatra prakRti sthiti mUla pra0 / uttara pra0 mUla pra0 uttara pra0 anubhAga pradeza / mUla pra0 / uttara pra0 / mUla pra0 uttara pra0 aSTakarma bandhake svAmiyoM sambandhIjaghanya utkRSTa bandhake svAmI / 311-423 / 221-222 / 165-66 266-- 415-426 - bhujagArAdi padoMke svAmI 3 vRddhi hAnirUpa padoM ke svAmI tADapatra naSTa 2 | mohanIya karmake svAmiyoM sambandhI-(ka. pa./na.) jaghanya utkRSTa padoke svAmI 2 / bhujagArAdi padoMke svAmI 3 . vRddhi hAni padoMke svAmI 4 | 28, 24 Adi sattva sthAnoke svAmI sattva asattvakA bhAva sAmAnya 3 anya viSaya-(ka. pA./-pu naM) kaSAyokA ogha Adezase bhAva ina. nokarma bandhakI saghAtana parizAtaname kRti kI ja0 u0 Adi padoM sambandhI ogha va Adeza prarUpaNA 428-426 adhaH karmAdi SaTkarma ke svAmI (dha./-pu.na) 172-175 pA~ca zarIroMke 2, 3, 4 Adi bhaMgoMke svAmI 23 prakAra vargaNAke svAmI 14 152-153
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAvakarma 3. bhAva abhAva zaktiyA~ 1. AtmAko bhAvAbhAva Adi zaktiyoMke lakSaNa paM.kA./mU.vata. pra. / 21 evaM bhAvamabhAva bhAvAbhAvaM abhAvabhAvaM ca / guNapajaye hi sahido saMsAramA kudi jIno 21 jIvadravyasya * tasyaiva devAdarUpeNa prAdurbhavato bhAvakartRvamukta tasyaiva camanuSyAdiparyAyarUpeNa vyayato'bhAvakatu' lagAyata tasyaiva ca satI devAdiparyAvasyocchedanAramamANasya bhAvAbhAvaka svamuditaH tasyaiva cAsata punarmanuSyAdiparyAyasyotpAdamArabhamANasyAbhAvabhAva mamiti guNa paryAya sahita jIva dhamaya karatA huA bhAva, abhAva, bhAvAbhAva aura abhAvabhAvako karatA hai / 21 / devAdi paryAya rUpase utpanna hotA hai isalie usIko ( jIva dravyako hI ) bhAvakA ( utpAdakA) kartRtva kahA gayA hai| manuSyAdi paryAya rUpase nAzako prApta hotA hai, isalie usIko abhAvakA (vyayakA ) kahA gayA hai| sada ( vidyamAna ) devAdi paryAyakA nAza karatA hai, isalie usIko bhAvAbhAvakA ( sadake vinAzakA) kartR va kahA gayA hai, aura phirase asada (abhimAna) manuSyAdi paryAyakA utpAda karatA hai isalie usIko abhAvabhAvakA (asatke utpAdakA) kartRtva kahA gayA hai / sa sA/A./pari/zakti naM. 22-40 bhUtAvasthazvarUpA bhAgAta // 330 zUnyAvasthatvarUpA abhAvazakti. 134 - bhavatparyAyavyayarUpA bhAvAbhAvazakti |33| abhavatparyAyodayarUpA abhAvabhAva 1241 bhavatparyAyabhavanarUpA bhAvabhAvazakti / 37 // abhavatparyAyAbhavanarUpA abhAvabhAva 38 kArakAnugata kiyA niSkAntabhavanamAmI bhAvazati 36 vidyamAna avasthArUpa bhavati (anuka avasthA jisameM vidyamAna ho usa rUpa bhAvazakti ) |33| zUnya (avidyamAna avasthAyuktatA rUpa abhAvazakti / ( amuka avasthA jisameM avidyamAna ho usa rUpa abhAvazakti) | 34 | pravarttamAna paryAyake vyayarUpa bhAvAbhAvazakti | 351 apravartamAna paryAyake udaya rUpa abhAvabhAvazati 36 apamAna paryAyake bhavana rUpa bhAvabhAvazakti |37| apravartamAna paryAyake abhavanarUpa abhAvabhAvazakti |38| (kartA karma Adi ) kArako ke anusAra jo kriyA usase rahita bhavanamAtramayI ( hone mAtramayI) bhAvazati // 31 // 2. bhAvavatI zaktikA kSaNa = 224 pra, sA./ta.pra 126 tatra pariNAmamAtralakSaNo bhAvaH / bhAvakA lakSaNa pariNAma mAtra hai / 114 bhAga zaktivizeSastatpariNAmo'ya yA nirazAMyo / - zaktivizeSa arthAt pradezatva se atirikta zeSa guNoM ko athavA taratama aMzarUpase honevAle una guNoke pariNAmako bhAva kahate haiM (paM.pa./ 26) / bhAvakarma de0 karma bhAva tribhaMgI zruta muni (vi za 14 uttarArdha) kRta, jIva ke aupazamikAdi bhAvoM kA pratipAdaka, 116 prAkRta gAthAoM kA saMkalana (je./1/442) 3 | bhAvanaya - de0 naya / I / 5/3 | bhAvanA-bhAvanA hI puNya-pApa, rAga-vairAgya, sasAra va mokSa AdikA kAraNa hai, ataH jIvako sadA kutsita bhAvanAokA tyAga karake uttama bhAvanAe~ bhAnI cAhie~ / samyak prakArase bhAyI solaha prasiddha bhAvanAe~ vyaktiko sarvotkRSTa tIrthaMkara parame bhI sthApita karaneko samartha hai| 1. bhAvanA sAmAnya nirdeza 1. bhAvanA sAmAnya va mati, zruta jJAna sambandhI bhAvanA bhAvanA rA vA / 0/3/2/3/26 boryAntarAgakSayopazamacAritramohopazamakSayopazamAdopAdanAmAbhAga kAramanA bhAvyante yA iti bhAvanA nIrmAntarAma kSayopazama cArimohomadAma kSayopazama aura agopAMga nAmakarmodayakI apekSA rakhanevAle AtmA dvArA jo bhAyI jAtI hai - jinakA bAra-bAra anuzIlana kiyA jAtA hai, ve bhAvanA hai| kAkhA/46/86/9 jJAte'rthe puna. punazcintanaM bhAvanA jAne hue artha ko puna: punaH cintana karanA bhAvanA hai / matijJAna 30 vaha vaha nAma * -- / 2. pA~ca uttama bhAvanA nirdeza bha A./mU./100 203 tavabhAvanA ya sudasattabhAvaNegata bhASaNe caiva / fatafabhAvaNAviya asaM kilidvAvi paMcavihA / 1871 tavabhAvaNAra paMcediyANi datANi tassa vasati / idiyajogAyario samAdhikaraNANi so kuNa 188 sudabhAvaNAe NANaM dasaNata saMjama ca pariNama to ogapaNA sahamavido mAha | 164 dei bhesido vihu kayAvarAdho va bhImarUvehi / to sattabhAvaNAe baha bhara Nigbhao sayalaM / 966 // eyattabhAvaNAe Na kAmabhoge gaNe sarIre vA / sajjaha veraggamaNo phAsedi aNuttaraM dhamma |2001 kasiNA parIsahaba ambhu vaha visorasamyAna dupaharI anpatA / 202 // vidiSaNikacho joisomabAI pidibhAvaNAra sUro saMpuSNamagoraho hoI | 2033 pa bhAvanA, zrutabhAvanA, sattva bhAvanA, ekatva bhAvanA, aura dhRtinala bhAvanA aisI pA~ca bhAvanAe~ asa kliSTa hai / 187 ( ana. dha./7/ 100) tapazcara se indriyo kA mada nae hotA hai, ho jAtI hai, so taba indriyoko zikSA denevAlA AcArya sAdhuratnatraya meM jinase sthiratA hotI hai aisI tapa bhAvanA karate hai / 18 zrutakI bhAvanA karanA arthAta tadviSayaka jJAname bArambAra pravRtti karanA zruta bhAvanA hai| isa zrutajJAnakI bhAvanAse samyagjJAna, darzana, tapa saMyama ina zoko prApti hotI hai / 164 / vaha muni mosTa kiyA gayA, bhayaMkara vyAghrAdirUpa dhAraNa kara pIDita kiyA gayA to bhI satva bhAvanAko hRdaya meM rakhakara dukhoko sahanakara aura nirbhaya hokara saMyamakA sampUrNa bhAra dhAraNa karatA hai / 116 | ekatva bhAvanAkA Azraya lekara virakta hRdayase munirAja kAmabhogame, caturvidha saMgha, aura zarIra me Asakta na hokara utkRSTa cAritra rUpa dhAraNa karatA hai |2001 cAra prakAra ke upasargoM ke sAtha bhUkha pyAsa, zIrA, uSNa bane raha bAIsa prakArake dukhoko utpanna karanevAlI bAvosaparISaha rUpI senA, durdhara sakaTarUpI vegarI yukta hokara jaba muniyopara AkramaNa karatI hai| taba alpa zaktike dhAraka muniyoko bhaya hotA hai | 202 // dhairyarUpI paridhAna jisane bA~dhA hai aisA parAkramI muni pratibhAvanAya dhAraNa kara saphala manoratha hotA hai // 203 // paM. kA/tA / 103/254/13 anazanAdidvAdazavidhani satapazcaraNa tapobhAvanA, tasyAH phalaM viSayakaSAyajayo bhavati prathamAniyogacarapAniyogakaraNa niyogamyAniyogabhedena caturvidha AgamAbhyAsaH bhAvanA...musottara guNAnuSThAnaviSaye nirganavRtti samabhAvanA tasyA phalaM ghoropasarga parISahaprastAve'pi nirgahanena mokSa sAdhayati pANDavAdivata / ego me sassado appA NANada saNalavakhaNI / sesA me bAhirA bhAvA savve sajogalabakhaNA (bhA.pA /mU./56), jainendra siddhAnta koza
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAvanA vidhi vrata bhAvanA 225 (mu. A/48), (ni sA./mU./102), ityekaravabhAvanayA tasyA' phala svajanaparajanAdau nirmohatvaM bhvti| mAnApamAnasamatAbalenAzanapAnAdau yathAlAbhena satoSabhAvanA tasyA, phala AtmosthasukhatRptyA viSayasukhanivRttiriti / - anazana Adi bAraha prakArake nirmala tapako karanA so tapobhAvanA hai| usakA phala viSayakaSAyapara jaya prApta karanA hotA hai| prathamAnuyoga, caraNAnuyoga, karaNAnuyoga aura dravyAnayogake bhedase cAra prakArake AgamakA abhyAsa karanA zrutabhAvanA hai| mUla aura uttaraguNa Adike anuSThAnake viSaya meM gADha vRtti honA so sattvabhAvanA hai, dhora upasarga athavA parISahake Anepara bhI pANDavAdikI bhaoNti usako dRDhatAse mokSa prApta hotI hai, yahI isakA phala hai| "jJAna darzana lakSaNavAlA zAzvata eka AtmA merA hai| zeSa saba saMyoga lakSaNavAle bhAva mujhase bAhya hai|" (bhA. pA./mU 156), (mU. A/48), (ni. sA./102) yaha ekatva bhAvanA hai| svajana va parajanameM nirmohatva honA isa bhAvanAkA phala hai|.. mAna apamAnameM samatAse. azanapAnAdimeM yathA lAbhame samatA rakhanA so santoSa bhAvanA hai| AtmAse utpanna sukha meM tRpti aura viSaya sukhase nivRtti hI isakA 3. pA~ca kutsita bhAvanAe~ bha A./mU /176/316 kaMdapadevakhimbhisa abhiogA AsurI ya sammohA / edAhu saMkiliTThA paMcavihA bhAvaNA bhnnidaa| kAndI (kAmaceSTA) kaitviSI (klezakAriNI) AbhiyogikI (yuddhabhAvanA), AsurI ( sarvabhakSaNI) aura saMmohI ( kuTumba mohnii)| isa prakAra ye pA~ca bhAvanAe~ saMkliSTa kahI gayI hai / 17 / / (mU. aa| 63), (jJA /4/41), (bhA. pA/TI./13/137 para uddhRt)| 4, anya sambandhita viSaya 1. maitrI pramoda Adi bhAvanAe~ -devrt/2|| 2. pA~ca kutsita bhAvanAoMke lakSaNa -de0vaha vaha naam| 3. samyagdarzana jJAna cAritrakI bhAvanA -de0 vaha vaha nAma / 4. vairAgya bhAvanAe~ -de0 vairaagy| 5. mahAvratakI paoNca bhAvanAe~ -de0vaha vaha vrt| 6. vratoMkI pA~ca-pA~ca bhAvanAe~ mukhyataH sAdhuoMke lie, aura goNataH zrAvakoMke lie kahI gayI hai --de0 vrt/2| 7 paramAtma bhAvanAke aparanAma -de0 mokssmaarg/2/5| 8. bhAvanA va dhyAnameM antara -de0 dharmadhyAna/3 / pravacanavatsalatA, pravacanaprabhAvanatA aura abhIkSNa jJAnoNyogayuktatA, ina solaha kAraNose jIva tIrthakara cAma-gotrakarmako bA~dhate hai|41|| (ma. 1/34/35/16) / ta. sU./6/24 darzanavizuddhivinayasapannatA zIlavateSvanatIcAro'bhIkSNa jJAnopayogasavegau zaktitastyAgatapasI sAdhusamAdhiyAvRttyakaraNamahadAcAryabahuzrutapravacanabhaktirAvazyakAparihANirgiprabhAvanA pravacanavatsanna tvamiti tIrtha karatvasya / 24 / - darzanavizuddhi, vinayasampannatA, zIla aura batokA aticAra rahita pAlana karanA, jJAnameM satata upayoga, satata saMvega, zaktike anusAra tyAga, zaktike anusAra tapa, sAdhusamAdhi, vaiyAvRttya karanA, arahantabhakti, AcAryabhakti, bahuzrutabhakti, pravacanabhakti, Avazyaka kriyAoko na choDanA, mokSamArgakI prabhAvanA aura pravacanavAtsalya ye tIrtha kara nAmakarma ke Asava hai / 24 / (dra, saM /TI/38/156/1) / *SoDazakAraNa bhAvanAki lakSaNa-de0vaha vaha nAma / 2. sarva vA kisI eka bhAvanAse tIrthakaratvakA bandha sambhava hai sa. si./6/25/336/6 tAnyetAni SoDazakAraNAni samyagbhAvyamAnAni vyastAni samastAni ca tIrthakaranAmakassivakAraNAni prtyetvyaani| ye solaha kAraNa hai| yadi alaga-alaga inakA bhale prakAra cintana kiyA jAtA hai to bhI ye tIrthaMkara nAmakama ke Asravake kAraNa hote hai aura samudAya rUpase sabakA bhale prakAra cintana kiyA jAtA hai to bhI 'ye tIrthaMkara nAmakarma ke Asravake kAraNa hote haiN| (rA. vaa| 6/24/12/530/22), (dha 8/3,41/11/6); (cA, saa.7/57/2)| dha 8/3,41/pRSTha paMkti-tIe dasaNa vimujjhAe ekkAe vi titthayarakamma aMdhati / (80/6) / tado viNayasaMpaNNadA ekkAe vi titthayaraNAmakamma maNuA baMdhaM ti / (81/4) / tIe AvAsayAparihINadAe ekkAe vi| (85/) / tIe (khaNalavapaDibujhaNadAe) ekkAe vi| (85/12) / tIe (laddhisa vegasaMpaNNadAe) titthayaraNAmakammassa ekAe vibedho / (86/4) / tAe evaM vihAra ekAe ( vejjAvaccajogajuttadAe) bi1 (88/10) / usa akelI darzanavizuddhi bhAvanAse athavA akelI vinayasampannatAse, athavA akelI Avazyaka aparihInatAse, athavA akelI kSaNalava pratibaddhatAse, athavA akelI labdhisaMvegasampannatAse, athavA akelI vaiyAvRtya yogayuktatAse tIrtha kara nAmakarmakA bandha hotA hai| 3. eka-ekameM zeSa 15 mAvanAoMkA samAveza cA, sA/10/2 ekaikasyAM bhAvanAyAmavinAbhAvinya itarapaJcadaza bhAvanA. / pratyeka bhAvanA zeSa pandrahI bhAvanAokI avinAbhAvI hai kyoMki zeSa pandrahoke binA koI bhI eka nahIM ho sktii|(vishess de0 yaha vaha naam)| * darzana vizuddhi bhAvanAkI pradhAnatA-de0 darzana vishuddhi/3| bhAvanA pacIsovata-prathama daza dazamIke 10, pA~ca paMcamIke 1, ATha aSTamIke 8, do paDimAke 2, isa prakAra pA~ca mAha paryanta 25 upavAsa kare, tathA namaskAra mantra kA trikAla jApa kre| (batavidhAna s/pR.46)| bhAvanA paddhAta-bhaTTAraka padmanandi (I. 1328-1368) kRta 34 saskRta padya pramANa jinstvn| (tI0/3/324) / bhAvanA vidhi vrata-pratyeka vratakI bhAvanAoke hisAbase pA~ca vratoko 25 bhAvanAoko bhAte hue eka upavAsa eka pAraNA kramase 25 upavAsa pUre kre / ( ha. pu/34/113 ) / 2. SoDaza kAraNa bhAvanA nirdeza 1. SoDaza kAraNa bhAvanAoM kA nAma nirdeza Sa khaM. 8/3/mU. 41/76 daMsaNavisujjhadAe viNayasaMpaNNadAe sIlavbadesu NiradicAradAe AvAsaesa aparihINadAe khaNa-lavapaDibujhaNadAe laddhisavegasaMpaNNadAe jadhAthAme tadhAtave, sAhUNaM pAsuaparicAgadAe sAhUNaM samAhisaMdhAraNAe sAhUNaM vejAbaccajogajuttadAra arahatabhattIe bahusudabhattIe pavayaNabhattIe pavayaNavacchaladAe pavayaNappabhAvaNadAe abhikravaNa NANobajogajuttadAe iccedehi solasehi kAraNehi jIvA titthayaraNAmagodaM kamma baMdhati / 41 // - darzana vizuddhatA, vinaya sampannatA, zIlavatome niraticAratA, chaha Avazyakome aparihInatA, kSaNalavapratibodhanatA, labdhisaMvegasampannatA, yathAzakti tapa, sAdhuoko prAmuka parityAgatA, sAdhuoko samAdhisadhAraNA, sAdhuokI veyAvatyayogayuktatA, arahantabhakti, bahuzrutabhakti, pravacanabhakti, jainendra siddhAnta koza bhA03-29
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhAva nikSepa bhAva nikSepa de0 nikSepa bhAva nirjarA - de0 nirjarA / 1 bhAva paramANu - 30 paramANu bhAva parivartana rUpa saMsAra - de0 saMsAra / 2 / bhAva pAhur3a A. kundakunda (I. 120-179) kRta. jIvazubha azubha va zuddha bhAva prarUpaka, 165 prAkRta gAthAo meM nibaddha grantha hai / isapara A. zrutasAgara (I. 1481-1466) kRta saMskRta TokA aura paM. jayacanda chAbaDA (I. 1867) kRta bhASA vacanikA upalabdha hai| (eft./9/39) bhAva baMdha20 baMdhAra ---- bhAva mala de0 mala / bhAva mokSa de0 mo bhAva liMga/ bhAvaleyAde0/1 bhAva zuddhi de0 zuddhi bhAva zrutajJAna[01.2 bhAva saMgraha - 1. A. devasena dvArA vi. 1005 meM racita 701 prAkRta gAthA pramANa, mithyAtva prarUpaka grantha (je /1/417, 429); (tI /2/ 366 ) / 2. vAmadeva (vi. za. 14 uttarArdha) kRta 782 saMskRta zloka pramANa, upayu yukta naM 1 ko chAyA mAtra (jai./1/426) / * bhAva saMvara samara / 1 bhAva satya - de0 satya / 1 / bhAvasiMha va mAnasiha donoM sahayogI the kathAkoSakI racanA karate hue adhUrA chor3akara hI svarga sidhAra gaye / zeSa bhAga vi. 1762 meM jIvarAjajIne pUrA kiyA thaa| samaya - 1762 (hiM. jaisA i/178 kAmatA ) / bhAvasena traividhya - mUla saMgha senagaNa ke naiyAyika vidvAn AcArya / kRtiyeM - pramAprameya, kathAvicAra, zAkaTAyana vyAkaraNa TIkA, kAtantra rUpamAlA, nyAya sUryAbalI, mukti bhukti vicAra, nyAyadIpikA, siddhAntasAra, saptapadArthI TIkA / samaya I. za. 13 kA madhya (tI /3/256, 256) bhAvArtha-Agama kA artha karane kI vidhi| (ve Agama jJAna / 3) / bhAvArtha dIpikA - paM zivajita (vi01818) kRta bhagavatI ArAdhanAkI bhASA TIkA-de0 bhagavatI ArAdhanA / bhAvAsrava de0 Asrava / 11 bhAvi naigama naya de0 nava / 111/2 bhAveMdriya - 30 indriya - bhAvya bhAvaka bhAva - de0 saMbaMdha | bhASA sAdhAraNa bolacAlako bhASA kahate hai / manuSyoMkI bhASA sAkSarI tathA pazu pakSiyokI nirakSarI hotI hai| isI prakAra AmantraNI AkSepiNI Adi ke bhedase bhI usake aneka bheda hai / 1. bhASA sAmAnyake bheda sa. si. / 5 / 24/264/12 zabdoM dvividhA bhASAlakSaNo viparItazceti / bhASAlakSaNo dvividha sAkSaro'nakSarazceti / =bhASA rUpa zabda aura abhASA zabda isa prakAra zabdoke do bheda hai / bhASAtmaka zabda do 226 (rA. vA./4/24/2/405/23) prakAra hai-sAkSara aura anakSara (dha. 13/5.2.26/229/9); (paM. kAtA, . 76/134/2); (saM. TI./16/12/2 go. jI jI pra./315/603/24) / ;; 2. akSarAtmaka bhASAke bheda va lakSaNa sa. si./5/24/265/1 akSarIkRtaH zAstrAbhivyaJjakaH saMskRtaviparIta. bhedAdAryamlecchavyavahArahetuH / - jisame zAstra race jAte hai. jisameM Arya aura mlecchoMkA vyavahAra calatA hai aise saMskRta zabda aura isase viparIta zabda ye saba sAkSara zabda hai / ( rA. vA /5/24/3/4085 | 24) (paM.kA./tA.vR./76/135/6 ) / bhASA dha. 13/1.2.26/221/99 akkharagayA anunAdisadiya pajjatabhAsA / sA duvihA - bhAsA kubhAsA cedi / tattha kumAsAo kIrapAra siya- siMghala vavvariyAdINa viNiggayAo sattasayabhedabhiNNAo | bhAsAo puNa aTThArasa havaMti tikuruka- tilADha timarahaTTatimAla- tigaDa- simAnadabhAsabhedeNa / upapAse rahita indriyoMbAle saMjJI paMcendriya paryApta jIvokI bhASA akSarAtmaka bhASA hai| vaha do prakArakI hai--bhASA aura kumASA unameM kubhASAe~ kAzmIra dezavAsI, pArasIka, sihata aura varbarika Adi jano ke ( sukhase) nikalI huI sAta sau bhedoMmeM vibhakta hai / parantu bhASAeN tIna kuruka ( karNADha) bhASAoM, tIna lADha bhASAoM, tIna marahaThA ( gurjara ) bhASAoM, tIna mAlana bhASAoM, tIna gauDa bhASAoM, aura tIna bhAga bhASAoMke bhedase aThAraha hotI hai (paM.kA./tA.vR./ maMgalAcaraNa / pR. 4/5 ) / pra. seTI 16/52/1 tradhyArAmaka saMskRtaprAkRpazAcAdibhASAbhedenArthamanuSyAdivyavahAraheturyahudhA akSarAtmaka bhASA saMskRta prAkRta aura unake apabhraMza rUpa paizAcI Adi bhASAoMke bhedase Arya va mleccha manuSyoke vyavahAra ke kAraNa aneka prakArakI hai| RFC 3. anakSarAtmaka bhASAke bheda va lakSaNa sa.si / 24/265/2 anakSarAtmako hondriyAdInAmavijJAnasvarUpapratipAdana hetu' | jisase unake sAtizayajJAna kA patA calatA hai| aise dvi indriya Adi jIvIke zabda anakSarAtmaka zabda hai / (rA. bA./5/24/2/405/22) / dha. 13/5,5,26/221/10 tattha aNakkharagayA bIiMdiya pahuDi jAna asaNipaMcidiyA muhasamubbhudA bAlamRasaNipa cidiyabhAsA ca / - dvIndriya se lekara asaMjJI paMcendriya paryApta jIvoke mukhase utpanna huI bhASA tathA bAlaka aura muka saMjJI paMcendriya jIvokI bhASA bhI anakSarAtmaka bhASA hai / paM.kA./tA.vR./71/124/7 anakSarAtmako dvandrayAdizabdarUpI divyadhvanirUpazca / anakSarAtmaka zabda dvIndriyAdike zabdarUpa aura divyadhvani rUpa hote haiM / 4. durbhASAke bheda jJA./18/6 para uddhRta - karkazA paruSA kavI niSThurA parako pinI / chedyAhakurA madhyakuzAtimAninI bhayakarI bhUtahisAkarI ceti durbhA dazadhA tyajet / 121 = karkaza, paruSa, kaTu, niSThura, parakopI, chedyakurA, madhyakRzA, atimAninI, bhayaMkarI, aura jIvo kI hisA karanebAlA hai. inako na. 5 /1/166-166) / 5. AmaMtraNI Adi bhASA nirdeza jainendra siddhAnta koza bha. A / mU. vi / 1914-1916 / 1113 AmataNi ANavaNI jAyaNi saMpucchaNIya paNNavaNI / paccakkhANI bhAsA bhAsA icchAlomA ya | 1165 | saMsayavayaNI ya tahA asaccamosA ya aTThamI bhaagaa| navamI aNa kharagadA asaccamosA havadi NeyA | 1166 / TI0 - AmataNI
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhASA yA vAcA paro'bhimukhIkriyate sA AmaMtraNI he devadanta ityAdi agRhItasaketAnabhimukhI karoti tena na mRSA gRhItAgRhIta saMketayoH pratItinimittamanimittaM ceti hyAtmakatA / svAdhyAyaM kuruta, viramatA yamAt ityAdikA anuzAsanavANI AnavaNI / coditAyA ' kriyAyA' karaNamakaraNaM vApekSyA ne kAntena satyA na mRSaiva vA / jAyaNI jJAnopakaraNaM pavyAdikaM mA bhavadbhirdAtavyaM ityAdikA pAcana / dAturapekSayA pUrvavadubhayarUpA nirodhavedanAsti bhavatA na veti praznavAk sapucchaNI yadyasti satyA na ceditatarA / vedanA bhAvAbhAvamapekSya pravRtterubhayarUpatA / paNNavaNI nAma dharmmakathA / sA bahUnnirdizya pravRttA ke zcinmanasi karaNamitaraM rakaraNa cApekSya karaNatvAdvirUpA / paJcavANI nAma kena cigurumananujJApya iva kSIrAdika kAla mayA pAyAta iyukta kAryAntaramuddizya tatyuditaM guruNA pratyAkhyAnAvadhikAlo na pUrNa iti naikAntata satyatA guruvacanAtpravRtto na doSAyeti na mRSaikAnta / icchAnulomA ya jvaritena pRSTaM ghRtazarkarAmila] zarIraM zobhanamiti yadi paro nyAya zobhanamiti / mAdhuryAdisya guNasadbhAvaM naravRddhinimittacApekSya na zobhana miti vaco na mRSekAntato nApi satyameveti dvayAtmakatA | 1165 / saMsayamayaNI kimarya sthAguruta puruSa ityAdikAdvayorekasya sajAmitarasyAbhAvaM cApekSya dvirUpatA / aNakkharagadA agulisphoTAdidhvaniH kRtAkRta ke puruSApekSayA pradyautinimittatAmanimita ca pratipadyate ityubhayarUpA-1. jisa bhASA se dUsaroko abhimukha kiyA jAtA hai, usako AmantraNI sambodhinI bhASA kahate hai| jaise'he devadatta yahA~ Ao' devadatta zabdakA saMketa jisane grahaNa kiyA hai usakI apekSAse yaha vacana satya hai jisane saketa grahaNa nahIM kiyA usakI apekSA se asatya bhI hai / 2. AjJApanI bhASA- jaise svAdhyAya karo, ase virakta ho jAo, aisI AjJA dI huI kriyA karane se satyatA aura na karanese asatyatA isa bhASAmeM hai, isalie isako ekAnta rIti se satya bho nahI kahate aura asatya bhI nahIM kaha sakate haiM / 3. jJAnake upakaraNa zAstra aura saMyamake upakaraNa picchAdika mere ko do aisA kahanA yaha vAcano bhASA hai| dAtAne uparyukta padArtha diye to yaha bhASA satya hai aura na denekI apekSAse asatya hai / ataH yaha sarvathA satya bhI nahIM hai aura sarvathA asatya bhI nahIM hai| 4. prazna pUchanA usako praznabhASA kahate hai / jaise--tumako nirodhameMkArAgRhameM vedanA dukha hai yA nahIM vageraha yadi vedanA hotI ho to satya samajhanA na ho to asatya samajhanA / vedanAkA sadbhAva aura asadbhAvakI apekSA isako satyAsatya kahate hai / 5. dharmopadeza karanA isako prajJApanI bhASA kahate hai / yaha bhASA aneka logoko uddezya kara kahI jAtI hai / koI manaHpUrvaka sunate hai aura koI sunate nahIM, isakI apekSA isako asatyabhUSA kahate hai 6. kisIne gurukA apanI tarapha lakSa na khIMca karake maine itane kAla taka kSIrAdi padArthoMkA tyAga kiyA hai aisA khaa| kAryAMtarako uddezya karake vaha karo aisA gurune kahA pravAkhyAnakI maryAdAkA kAla pUrNa nahI huA taba taka vaha ekAnta satya nahIM hai| guruke vacanAnusAra pravRtta huA hai isa vAste asatya bhI nahIM hai / yaha pratyAkhyAnI bhASA hai / 7. icchAnulomA - jvarita manuSyane pUchA ghI aura zakkara milA huA dUdha acchA nahIM hai yadi dUsarA kahegA ki vaha acchA hai, to madhuratAdika guNokA usameM sadbhAva dekhakara yaha zobhana hai aisA kahanA yogya hai| parantu jvara vRddhiko vaha nimitta hotA hai isa apekSAse vaha zobhana nahI hai, ata sarvathA asatya aura satya nahI hai isalie isa vacana meM ubhayAtmakatA hai | 1165 / 8 sazaya vacana - yaha asatyamRSAkA AThavA~ prakAra hai / jese - yaha ThUTha hai athavA manuSya hai ityAdi / isame donomeM se eka kI satyatA hai aura itarakA abhAva hai| isa vAste ubhayapanA isameM hai / 6. anakSara vacana - cuTakI bajAnA, agulise izArA karanA, jisako cuTakI bajAnekA saketa mAlUma hai usakI apekSAse usako vaha ? 227 - bhikSA pratItikA nimitta hai, aura jisako saMketa mAlUma nahI hai usako apratItikA nimitta hotI hai / isa taraha ubhayAtmakatA isameM hai 1166 / (mU A./315-316 ); (go. jI /mU./225-226/485) / 6. pazyantI Adi bhASA nirdeza rA.pA./1/20/260 samdAsamAdI vANI cAra prakArako mAnate hai pazyantI, madhyamA, vaikharI, sUkSmA / 1. pazyantI - jAme vibhAga nAhIM / sarvaM tarapha sakocA hai kama jAne aisI pazyantI kahielabdhi ke anusAra dravya vacanako kAraNa jo upyog| ( jaina ke anusAra ise hI upayogAtmaka bhAva vacana kahate hai / ) 2. madhyamAbaktAkI buddhi to jAko upAdAna kAraNa hai, bahuri sAsocchvAsako saMdhi anukrama pravartI tAkU madhyamA kahie zabda vargaNA rUpa dravya vacana / ( jaina ke anusAra ise zabda vargaNA kahate hai | ) 2. vaikharI kaNThAdike sthAnaniko bhedakara pavana tisarA aisA jo chAkA sosa hai kAraNa jA aisI akSara rUpa prItA sarI kahie (arthAva) driyagrAhma paryAya svarUpa dravya vacana (janake anusAra ise isI nAma se svIkArA gayA hai|) 4 sUkSmA - antara prakAza rUpa svarUpa jyoti rUpa nitya aisI sUkSmA khie|... kSayopazamase pragaTI AmAkI akSarako grahaNa karanekI tathA kahanekI zakti rUpa labdhi / ( jainake anusAra ise labdhi rUpa bhAva vacana svIkArA gayA hai| ) anya sambandhita viSaya 1. abhASAtmaka zabda 2. abhyAkhyAna va kalaha Adi rUpa bhASA 2. kAla paizunya Adi 4 asambaddha pralApa Adi 5 guNavAcI, kiyAnAcI Adi zabda 6. Agama va adhyAtma bhASAmeM antara 7. cAro anuyogoM kI bhASA meM antara 8. DholAdike zabdako bhASAtmaka kyoM kahate hai bhASA paryApta 0/9 bhASA vargaNA de0 / 9 bhASA samitide0samiti/ - de0 0 zabda | - de0 vacana | - de0 vaha vaha nAma | - de0 vacana / - de0 nAma / 3 / -de0 paddhati / - de0 anuyoga / - de0 zabda / bhAsura eka de0 bhAskara 'jIvandharacaritra ke racayitA eka kannaDakavi / samayaI. 9424 / (tI./4/311) bhAskaranaMdi - tacArya kI sukhabodhinI vRtti (saMskRta) tathA dhyAnastava ke racayitA / jinacandra ke ziSya / samaya-viza 14 kA anta (I za. 14) / (tI./3/306) / (jai./2/266) / bhAskara vedAMta - dvaitAdvaita- de0 vedAta 3 / 1 bhikSA -- sAmyarasame bhIge honeke kAraNa sAdhujana lAbha-alAbha samatA rakhate hue diname eka bAra tathA dAtArapara kisI prakArakA bhI bhAra na paDe aise gocarI Adi vRttise bhikSA grahaNa karate hai, vaha bhI mauna sahita rasasvAda se nirapekSa yathA na kevala udara pUrti ke lie karate hai| itanA honepara bhI uname yAcanA rUpa dIna va hIna bhAva jAgRta nahIM hotaa| bhakti pUrvaka kisIke pratigraha karanepara athavA na karanepara zrAvaka ke ghara meM praveza karate hai, parantu vivAha va jainendra siddhAnta koza
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhikSA 228 1. bhikSA nirdeza va vidhi| yajJazAlA AdimeM praveza nahIM karate, nIca kulIna, ati daridrI va ati dhanADhayakA AhAra grahaNa nahIM karate hai| 1.bhikSA nirdeza va vidhi 1. sAdhu mikSA vRttise AhAra karate haiM mU A./816, 637 payaNaM va pAyaNaM vANa kare ti a Neva te karAveMti / payaNAra bhaNiyattA saMtuThAbhikravametteNa / 16 / jogesu mUla jogaM bhikkhAcariyaM ca vaNiyaM sutte / aNNe ya puNo jogA viNNANavihINa ehi kayA / 6371 - Apa pakAnA dUsarese pakavAnA na to karate hai na karAte hai ve muni pakAneke Arambhase nivRtta hue eka bhikSA mAtrase santoSako prApta hote hai / 816 / AgamameM saba mUla uttaraguNoke madhya meM bhikSA caryA hI pradhAna vrata kahA hai, aura anya jo guNa hai ve cAritra hIna sAdhuo kara kiye jAnane / 637 (pra sA/ma./226 ), (pa. pU./ 4/17) / 2. yathA kAla, vRtti parisaMkhyAna sahita mikSArtha caryA karate haiM rA. vA./8/6/16/167/16 bhikSAzuddhi' AcArasUtroktakAladezaprakRtipratipattikuzalA candragatiriva hInAdhikagRhA, vishissttaapsthaanaa...| - AcAra sUtrokta kAladeza prakRtikI pratipatti meM kuzala hai| candragatike samAna hIna yA adhika dharoMkI jisameM maryAdA ho, viziSTa vidhAnavAlI ho aisI bhikSA zuddhi hai| bha. A./vi /150/345/10 bhikSAkAlaM, bubhukSAkAlaM ca jJAtvA gRhItAvagraha', grAmanagarAdikaM prvishediiryaasmitisNpnn.| -bhikSAkA samaya, aura kSudhAkA samaya jAnakara kucha vRttiparisaMkhyAnAdi niyama grahaNa kara grAma yA nagarameM IryAsamitise praveza kare / bhikSA nirdeza va vidhi sAdhu bhikSA vRttise AhAra lete hai| yathA kAla, vRtti parisaMkhyAna sahita bhikSArtha caryA karate hai| 3 bhikSA yogya kaal| mauna sahita va yAcanA rahita caryA karate hai| dvArApekSaNa pUrvaka zrAvakake gharameM praveza karate hai| -de0 AhAra/II/1/4 bhikSAvRtti sambandhI navadhA bhkti| -de0 bhkti/2| dAtArakI avasthA sambandhI vizeSa vicAra / -de0 aahaar/II/5| | kadAcit yAcanAkI aashaa| 6 | apane sthAnapara bhojana lAnekA niSedha / gocarI Adi pA~ca bhikSA vRttiyoMkA nirdeza / bartanoMkI zuddhi AdikA vicaar| caukemeM cIMTI Adi calatI ho to sAdhu hAtha dhokara anyatra cale jAte hai| -de0 antraay/2| dAtArake gharameM praveza karane sambandhI niyama va viveka abhimata pradezameM Agamana kare anabhimatameM nhiiN| vacana va kAya ceSTA rahita kevala zarIra mAtra dikhaaye| chidrameMse jhaoNka kara dekhanekA niSedha / gRhasthake dvArapara khaDe honekI vidhi| cAroM ora dekhakara sAvadhAnIse vahaoN praveza kre| sacitta va gande pradezakA niSedha / / sUtaka pAtaka sahita gharameM praveza nahIM krte| -de0 suutk| vyasta va zoka yukta gRhakA nissedh| pazuoM va anya sAdhu yukta gRhakA niSedha / bahujana sasakta pradezakA niSedha / udyAna gRha AdikA niSedha / | yogyAyogya kula va ghara 1 vidharmI Adike gharapara AhAra na kre| 2 nIca kulInake gharapara AhAra na kare / 3 | zudrase chunepara snAna karanekA vidhAna / | ati daridrIke ghara AhAra karanekA niSedha / 5 kadAcit nIca gharameM bhI AhAra le lete hai / 6 | rAjA Adike gharapara AhArakA niSedha / kadAcit rAjapiMDakA bhI grhnn| madhyama darje ke logoMke ghara AhAra lenA caahie| 3. mikSA yogya kAla bha. A./vi./1206/1203/22 bhikSAkAla', bubhukSAkAlo'vagrahakAlazceti kAlatrayaM jJAtavyaM / grAmanagarAdiSu iyatA kAlena AhAraniSpattirbhavati, amISu mAseSu, asya vA kulasya vATasya vArya bhojanakAla icchAyAH pramANAdinA bhikSAkAlo'vagantavyaH / mama tIvA mandA veti svazarIravyavasthA ca priikssnniiyaa| ayamavagraha, pUrva gRhIta / evaMbhUta AhAro mayA na bhoktavya' iti adyAyamavagraho mameti mImAMsA kAryA / -bhikSA kAla, bubhukSA kAla aura avagraha kAla aise tIna kAla haiN| gA~va, zahara vagairaha sthAnome itanA kAla vyatIta honepara AhAra taiyAra hotA hai| amuka mahInemeM amuka kulakA, amuka galIkA amuka bhojana kAla hai yaha bhikSA yA bhojana kAlakA varNana hai / 1 / Aja mereko tIvra bhUkha lagI hai yA manda lagI hai / mere zarIrakI tabiyata kaisI hai, isakA vicAra karanA yaha bubhukSA kAla kA svarUpa hai| amuka niyama maine kala grahaNa kiyA thaa| isa tarahakA AhAra maine bhakSaNa na karanekA niyama liyA thaa| Aja merA usa niyamakA dina hai| isa prakArakA vicAra karanA avagraha kAla hai| AcArasAra//EE jisa samaya bacce apanA peTa bharakara khela rahe hoM 18 jisa samaya zrAvaka bali karma kara rahe hoM arthAta devatAko bhAtAdi naivedya caDhA rahe ho, vaha bhikSA kAla hai| sA. dha./6/24 meM udhRta-prasRSTe viNmUtre hRdi suvimale doSe svapathage vizuddha codvAre kSudupagamane vAte'nusarati / tathA'gnAbudrikte vizadakaraNe dehe ca sulaghau, prayujjItAhAraM vidhiniyamitaM kAla. sa hi mt.| mala mUtrakA tyAga ho jAneke pazcAta, hRdayake prasanna honepara, vAta pitta aura kapha janita doSoMke apane-apane mArgagAmI honepara malavAhaka dvAroMke khulanepara, bhUkhake laganepara, vAta yA dhAyuke ThIka-ThIka anusaraNa honepara, jaTharAgnike pradIpta honepara, indriyoM ke prasanna honepara, dehake halakA honepara, vidhi pUrvaka taiyAra kiyA huA, niyamita AhArakA grahaNa kre| yahI bhojanakA kAla mAnA gayA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhilA yahA~ 'kAle' isa padake dvArA bhojanake kAlakA upadeza diyA gayA hai| carcA samAdhAna / prazna 53/pR. 54 yadi AvazyakatA paDe to madhyAhna kAla meM bhI caryA karate hai / de. anumati / 6 - anumati tyAga pratimAdhAro dopahara ko AhAra letA hai / de. rAtri bhojana / 1-pradhAnata dina kA prathama pahara bhojana ke yogya hai| de, proSadhapavAsa /1/7 dopahara ke samaya bhojana karanA sAdhu kA eka bhakta nAmaka mUla guNa hai| kiMci 8. mauna sahita va yAcanA rahita caryA karate haiM sU. A./-10-818 pani bhipiDA pani 'jaayte| moNadeNa muniyo parati bhitra abhAsatA / dehIti dIpaka bhAsaM cchati erisaM vatuM ani gIdi alAbhena gaya moNaM bhaMjade dhIrA / 818| munirAja bhojanake lie stuti nahIM karate aura na kucha mA~gate hai / ve mauna vratakara sahita nahIM kucha kahate hue bhikSAke nimitta vicarate hai| tuma hamako prAsa do aisA karuNA rUpa malina vacana kahanekI icchA nahIM krte| aura bhikSA na milanegara sITa Ate hai, parantu ve dhIra muni maunako nahIM choDa 15851 kurala. kA./107/1,6 abhikSuko varIvarti bhikSo' koTiguNodaya' / - yAcanAstu vadAnyenA nijAdaciNe ca me |1| eko'pi yAcanAzabdo jihAyA nirvRti parA / varamastu sa zabdo'pi pAnIyArthaM hi go' kRte | 6| = bhIkha na mAMgane vAle se karoDa guNA variSTa hone para bhI bhikhArI hai, bhale hI vaha kinhIM utsAhI dAtAroM se hI kyoM na mAMge |1| gAya ke liye pAnI mAgane ke liye bhI apamAnajanaka yAcanA to karanI par3atI hI hai / 6 / rA. mA./3/6/16/10/10 bhikSAdigimA prAkAhArabaiSaNapraNidhAnA = dIna vRttise rahita hokara prAka AhAra hU~DhanA bhikSA zuddhi hai / (cA. sA0 / 78/1) 1 de0 bhikSA / 2 / 2 yAcanA karanA, athavA aspaSTa zabda bolanA Adi niSiddha hai / kevala bijalIkI camaka ke samAna zarIra dikhA denA paryApta hai| A. anu / 959 prAptAgamArtha saba santi guNA kalatramaprAvRttirasi mAti nRvayAcyA 151 guNa hI terI striyoM hai| aisA tathA kisI se yAcanA karane rUpa vRtti bhI tujhameM pAryo nahI jAtI / aba tU vRthA hI yAcanAko prApta ho hai, so tere lie isa prakAra dIna bananA yogya nahIM / .. 229 5. kadAcit yAcanAkI AjJA bha. A // 1201 / 1206 uggahaNAyaNamavacie vahA bhAvanA tadara | 1201 = Agamase aviruddha jJAna va saMyamopakaraNakI yAcanA karanI tRtIya arthAta acaurya mahAbatakI bhAvanA hai| kurala / 106/28 apamAna binA bhikSA prApyate yA sudaivata / prAptikAle tu saMprAptA sA bhikSA harSadAyinI // 2 // yAcA yadi naiva puna dharmakA / kASThaputtalanRtya syAt tadA saMsArajAlakam || binA tiraskAra ke pA sako to mAganA AnandadAyI hai / 2 / dharma pravartaka yAcako ke abhAva meM saMsAra kaThaputalI ke nAca se adhika na ho sakegA 15 30 apanAra / 2 / 2 (lejamA gata kSapakakI bhaiyAtyake artha kAcita niryApaka sAdhu AhAra mA~gakara lAtA hai / ) de0 AlocanA/5/kati doSa AcAryakI vaiyAvRtyake lie sAdhu AhAra mA~gakara lAtA hai | ) 6. apane sthAnapara bhojana lAnekA niSedha yU.A./12. abhica tANa paDasina jjeti | 12 | =... ...anya sthAnase AyA sUtrake viruddha aura sUtra se niSiddha aise AhArako ve muniyA dete hai|12| 1. bhikSA nirdeza va vidhi rAvA./7/1/16/535/7 ne saMyamasAdhanam AnIya bhoktavyamiti / = lA kara bhojana karanA yaha saMyamakA sAdhana bhI nahIM hai / bha.A./vi./1985/1171/12 kacidbhAjane divaiva sthApitaM AtmavAse bhuJjAnasyAparigrahavatalopa syAt / = pAtra meM rakhA AhAra vasatikA meM le jAkara khAne se aparigraha vrata kI rakSA kaise hogI / 7. gocarI Adi pA~ca mikSA vRttiyoMkA nirdeza 1.sA./ / 116 vara simaNamavaNa goyArasambhapuraNabhagara pAuna uppayAre vizva bhikkhu 116 -muniyoMkI carcA pA~ca prakArako matAyI gayI hai- udagnizamana, akSagrakSaNa, gocarI, zvabhrapUraNa aura bhrAmarI / 116 (cA, sA./8/3 ) | mU. A /815 akkhomakkhaNamettaM bhajaMti / gADIke dhurA cuparaneke samAna AhAra lete haiM / - rA. mA./1/6/16/10/20 vA sAbhAlAbhayoH sarasavirasayozca samasaMtoSa bhAgyate yathA satIsAlaMkAramarayuvatibhirupanIya mAnapAsa gausaundarya nirIkSaNa ra gamenAti yathA golUpaM nAnAdezastha yathAlAbhamabhyavaharati na yojanAsaM padamavekSate tathA bhikSurapi bhikSApariveSajamunatirUpaveSavilAsA lokanirutsukaH zuSkadramAhArayojanA vizeSa pAnapekSamANa yathAgatamaznAti iti gauriva cAro gocAra iti vyapadizyate, tathA gaveSaNeti ca yathA vAkaTa ratnabhAraparipUrNa dena kenacida snehena akSatepaM kRtvA abhilatidezAntaraM vaNigupanayati tathA munirapi guNaratnabharitAM tanuMzakaTImanasyabhikSAramena abhisamAdhipatanaM prApayatItyakSakSaNamiti ca nAma nirU yathA bhANDAgAre samutthitamanamazucinA zucinA vA vAriNA zamayati gRhI tathA yatirapi udarAgni prazamayatIti udarAgniprazamanamiti ca nirucyate / dAtRjanabAdhayA binA kuzalo munirdhamaravadAharatIti bhramarAhAra ityapi paribhASyate yena kenacitprakAreNa svabhrapUraNavadudaragarta managAraH pUrayati svAdunetareNa veti svabhrapUraNamiti ca nirucyate / =yaha lAbha aura alAbha tathA sarasa vIra birasameM samAna santoSa honese bhikSA kahI jAtI hai| 1 gocarI - jaise gAya gahanoMse sajI huI sundara yuvatike dvArA lAyI gayI ghAsako khAte samaya ghAsako hI dekhatI hai lAnevAlIke aMgasaundarya Adiko nahI; athavA aneka jagaha yathAlAbha upalabdha honebAle pAreke pureko hI khAtI hai usakI sajAvaTa Adiko nahIM dekhatI, usI taraha bhikSu bhI parosane vAleke mRdu lalita rUpa veSa aura usa sthAnakI sajAvaTa Adiko dekhanekI utsukatA nahI rakhatA aura na AhAra sUkhA hai yA gItA yA kaise cA~dI Adi ke baratanoM meM rakhA hai yA kesI usakI yojanA kI gayI hai' AdikI ora hI usakI dRSTi rahatI hai| vaha to jaisA bhI AhAra prApta hotA hai jaisA khAtA hai| ata bhikSAko gau kI taraha cAra-gocara yA gaveSaNA kahate hai / [2] akSamrakSaNa jaise ki rAma bAvise sadI huI gADImeM kisI bhI telakA lepana karake (ogana dekara) use apane iSTa sthAnapara ne jAtA hai usI taraha muni bhI guNa ratnase bharI huI zarIrarUpI gADIko nirdoSa bhikSA dekara use samAdhi nagarataka pahu~cA detA hai, ata ise akSamrakSaNa kahate haiM / 3. udAgniprazamana - jaise bhaNDAra meM Aga laga jAnepara zuci yA azuci kaise bhI pAnI se use bujhA diyA jAtA hai, usI taraha yati bhI udarAgnikA prazamana karatA hai, ata ise udarAgniprazamana kahate haiM / 4. bhramarAhAra -- dAtAoMko kisI bhI prakArako bAdhA pahu~cAye binA muni kuzalatAse bhramara kI taraha AhAra le lete hai / ata: ise bhramarAhAra yA bhrAmarIvRtti kahate hai| 2. garta pUraNa- jisa kisI bhI prakArase gaDDA bharanekI taraha muni svAdu yA asvAdu annake dvArA peTarUpa gaDDhe ko bhara detA hai| ata ise svadhapuraNa bhI kahate hai| 9 jainendra siddhAnta koza -
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhikSA 230 2. dAtArake ghara meM praveza karane sambandhI niyama.... 8 bartanoMkI zuddhi AdikA vicAra bha, A./vi /1206/1204/16 dAturAgamanamArga abasthAnadeza, kaDu cchakabhAjanAdika ca zodhayet . khaNDena bhintena vA kaDakacchukena dIyamAnaM vA / dAtAkA AnekA rAstA, usakA khaDe rahanekA sthAna, palo aura jisame anna rakhA hai aise pAtra-inakI zuddhatAkI tarapha vizeSa lakSya denA caahie| TUTo huI athavA khaNDayukta huI aise palIke dvArA diyA huA AhAra nahIM lenA caahie| 2. dAtArake gharameM praveza karane sambandhI niyama va viveka 1. abhimata pradezameM gamana kare anabhimatameM nahIM bha A/mU./1206/1206 bajjaNamaNaNNuNAdagihappavesassa goyarAdIsu / 11206 / - gRhake svAmIne yadi gharameM praveza karanekI manAhI kI hogI to usake gharameM praveza karanA yatiko niSiddha hai| bha. A./vi./150/344/21 anye bhikSAcarA yatra sthitvA labhante bhikSA, yatra vA sthitAnA gRhiNa prayacchanti tAvanmAtrameva bhUbhAga yati pravizanna gRhaabhyntrm| tadadvArakAdhu klaGghane kupyanti ca gRhiNa / -itara bhikSA mA~gane bAle sAdhu jahA~ khaDe hokara bhikSA prApta karate hai, athavA jisa sthAnameM Thahare hue sAdhuko gRhastha dAna dete hai, utane hI bhUpradezataka sAdhu praveza kare. gRhake abhyantara bhAgame praveza na kare kyoki dvArAdikokA ullaghana kara jAnese gRhastha kupita hoge| (bha. A./vi /1206/1204/12), (bha. A/paM. sadAsukha/ 250/131/1) / bha. A./vi /1206/1204/paMkti na. dvAramargataM kavATa vA noddhATayet / 10 / paroparodhava jite, anirgamanapravezamArge gRhibhiranujJAtastiSThet / / 15 / yadi dvAra banda hogA, argalAse banda hogA to usako udhADanA nahI cAhie / 10 / paroparodha rahita arthAt dUsarokA jahA~ pratibandha nahI hai aise gharameM jAne-AnekA mArga choDakara gRhasthoke prArthanA karanepara khaDe honA cAhie / 11 / (aura bhI dekho agalA shiirssk)| 2. vacana va kAya ceSTArahita kevala zarIra mAtra dikhAye bha A /vi/1206/1204/13 yAtrAmavyaktasvanaM vA svAgamanivedanAtha na kuryAt / vidya diva svA tana ca darzayeda, ko'malabhikSA dAsyatIti abhisadhi na kuryaat| -yAcanA karanA athavA apanA Agamana sUcita karaneke lie aspaSTa bolanA yA rakhakAranA Adi niSiddha hai| bijalIke samAna apanA zarIra dikhA denA paryApta hai| mere ko kauna zrAvaka nirdoSa bhikSA degA aisA saMkalpa bhI na kre| AcArasAra//108 krameNAyogyAgArAli paryaTanA prAGgaNAbhitaM / vizenmaunI vikArAgasajJAyA cojjhito yati / krama pUrvaka yogya gharoke Agese ghUmate hue mauna pUrvaka gharake prAgaNa taka praveza karate hai| tathA zarIrake aMgopAgase kisI prakArakA izArA Adi nahI karate hai| carcA samAdhAna/prazna 53/pR. 54 - prazna-vratI to dvArApekSaNa kare para avatI to na kre| uttara-gRhasthake oNganameM cauthAI tathA tIsare bhAga jAi ceSTA vikAra rahita deha mAtra dikhaave| phira gRhastha pratigraha kre| bha. A/pa sadAsukhadAsa/250/131/8 bahuri gRhanimeM tahA~ tAI praveza kare jahA~ tAI gRhasthanikA koU bheSI anya gRhasthInikai AnekI aTaka nahI hoy| bahuri agaName jAya khar3e nahI rhe| AzIrvAdAdika mukhateM nahI khai| hAthakI samasyA nahIM kre| udarakI kRzatA nahIM dikhAvai / mukhakI vivarNatA nahIM kre| hukaaraadik| saina sajJA samasyA nahI karai, par3igAhe to khaDe rahe, nahIM paDigAhe to nikasi anya gRhanimeM praveza krai| 3. chidra meM-se jhA~kakara dekhanekA niSedha bha A./vi./1206/1204/16 chidradvAraM kavATa, prAkAraM vA na pazyet caura iva / -corake samAna, chidra. daravAjA, kviADa taTa vagairahakA avalokana na kre| 4. gRhasthake dvAra para khar3e hone kI vidhi bha. A./vi /1206/1204/15 anirgamanapravezamArge gRhibhiranujJAtastiSTheva / same vicchidre, bhUbhAge caturaGgulapAdAntaro nizcala kuDyastambhAdikamanavalambya tiSThet / -gharameM jAne-AnekA mArga choDakara gRhasthoke prArthanA karanepara khaDe honA caahie| samAna chidra rahita aisI jamIna para apane dono pA~vomeM cAra agula antara rahegA isa taraha nizcala khaDe rahanA caahie| bhIta, khamba vagairahakA Azraya na lekara sthita khaDe rahanA caahie| 5. cAroM ora dekhakara sAvadhAnIse vahA~ praveza kare bha. A. vi./150/345/3 dvAramapyAyAmaviSkambhahIna pravizata gAtrapIDAsakucitAGgasya vivRtAdhobhAgasya vA praveza dRSTvA kupyanti vaa| AtmavirAdhanA mithyAtvArAdhanA ca / dvArapArzvasthajantupIDA svagAtramaI ne zikyAvalambitabhAjanAni vA anirUpitapravezI vA abhihanti / tasmAdUrva tiryak cAvalokya praveSTavya / -dIrghatA va cauDAIse rahita dvArame praveza karanese zarIrako vyathA hogI, agoMko sakucita karake jAnA pddegaa| nIceke avayavoko pasAra kara yadi sAdhu praveza karegA to gRhastha kupita hoge athavA hAsya krege| isase sAdhuko Atma virAdhanA athavA mithyAtvArAdhanA hogii| saMkucita dvArase gamana karate samaya usake samIpa rahanevAle jIvoko pIDA hogI. apane avayavokA mardana hogaa| yadi Upara sAdhu na dekhe to sIkemeM rakhe hue pAtroko dhakkA lagegA ata sAdhu Upara aura cAro tarapha dekhakara praveza kreN| 6. sacitta va gande pradezakA niSedha bha A./vi./150/pR. naM./4.naM, gRhibhistiSTha pravizetyabhihito'pi nAndhakAraM prvishetrssthaavrpiiddaaprihtye| (344/22) tadAnImeva liptA, jala sekAdA, prakIrNaharitakusumaphalapalAzAdibhinirantarI, sacittamRttikAvatI, chidrabahulA, vicaratrasajIvAnA (345/4 ) mutrAsaka puroSAdibhirupahatA bhUmi na praviNeta ( 345/8)-gRhasthoMke tiSTho, praveza karo aisA kahanepara bhI andhakArameM sAdhuko praveza karanA yukta nahIM / anyathA trasa va sthAvara jIvoMkA vinAza homaa| (344/ 22) tatkAla lepo gayI, pAnIke chiDakAvase gIlI kI gayI, harAtRNa, puSpa, phala, patrAdika jisake Upara phaile hue hai aiso. sacitta miTTIse yukta, bahuta chidrose yukta, jahA~ usa jIva phira rahe hai / "jo mUtra, rakta, viSTAdise apavitra bano hai, aisI bhUmimeM sAdhu praveza na kre| anyathA usake saMyamakI virAdhanA hogI va mithyAtva ArAdhanAkA doSa lgegaa| bha. A /vi /1206/1204/3,7.11 akarda menAnudakena anasaharitabahulena vamanA 3) tuSagomayabhasmabusapalAla nizcayaM, dalopalaphalAdika ca parihareta 71 puSpai. phalai/jaivikIrNA bhUmi varjayet / tadAnImeva liptAM / -jisameM kIcaDa nahI hai, pAnI phailA huA nahI hai, jo prasa va haritakAya jantuose rahita hai, aise mArga se prayANa karanA cAhie / * dhAnake chilake, gobara, bhasmakA Dhera, bhUsA, vRkSake patte, patthara phalakAdiko kA parihAra karake gamana karanA caahie| jo jamIna puSpa, phala aura bojose vyApta huI hai athavA hAlame hI lIpI gayI hai usa parase jAnA niSiddha hai| jainendra siddhAnta koza
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhikSA 7. vyasta va zoka yukta gRhakA niSedha bha.A./vi./2206/1204 / 22 tathA kuTumbiSu vyagraviSaNNadInamukheSu ca "suno tiSThet jahA~ manuSya, kisI kAryane tatpara dIkhate ho, rizanna dIkha rahe ho unakA sukha dInatA yukta dIkha rahA ho to yahA~ ThaharanA niSiddha hai / 8. pazuoM va anya sAdhu yukta pradezakA niSedha " bha. jA./vi./150/344/92 tathA bhikSAnimittaM gRha praveSTukAmaH pUrva lokamerikana matIbada mahiSya prasUtA mA gAva duSTA vA sArameyA, bhikSAcarA. zramaNA santi na santIti / santi cenna pravizet / yadi na bibhyati te yatnena pravezaM kuryAt / te hi bhotA yati bAdhante svayaM vA palAyamAnA trasasthAvarapIDAM kuryu.| klizyanti, mahati kA gadI patitA mRtimupeyu gRhItabhikSANAM nA teSa nirgamane gRhasthe pratyAkhyAna vA dRSTvA zrutvA vA praveSTavyaM / anyathA bahara AyAtA iti dAtumazaktA' kasmaicidapi na dadyaH / tathA ca bhogAntarAya kRta syAt / kraddhA pare bhikSAcarA nirbhatsanAdikaM kuryurasmAbhirAzayA praviSTa gRha kimarthaM pravizatIti] [...... ( elarka vatsa vA nAtikramya prvishet| mItA palAyanaM kurmurAtmAnaM mA pAtayeyu' ) / bhikSA ke lie zrAvaka gharameM praveza karate samaya prathamata' isa ghara meM baila, bhaiMsa, prasUta gAya duSTa kuttA, bhikSA mAMganevAle sAdhu hai yA nahIM yaha avalokana kare, yadi meM hoMge to praveza kare athavA uparyukta prANI sAdhuke praveza karanese bhayamukta na hone to yahA~ sAna dhAna rahakara praveza kre| yadi ve prANI bhayayukta hoge to unase yatiko bAdhA hogI / idhara-udhara ve prANI dauDege to trasajIvoMkA, sthAvara jIvoMkA vinAza hogA athavA sAdhuke pravezase unako baleza hogA / kiMvA bhAgate samaya gaDDe girakara mRtyu naza hoge jinhone bhikSA lI hai aise anya sAdhu gharase bAhara nikalate hue dekhakara athavA gRhasthoke dvArA unakA nirAkaraNa kiyA huA dekhakara vA sunakara tadanantara praveza karanA caahie| yadi munivara isakA vicAra na kara Amaka gRhameM praveza kareM to bahuta loka Aye hai aisA samajhakara dAna denemeM asamartha hokara kisIko bhI dAna na deNge| ata vicAra binA praveza karanA lAbhAtarAyakA kAraNa hotA hai| dUsare bhikSA mA~ganevAle pAkhaMDI sAdhu jaina sAdhu praveza karane para hamane kucha milanekI AzAse yahA~ praveza kiyA hai, yaha muni kyo yahA~ AyA hai aisA vicAra manameM lAkara nirbhartsanA tiraskArAdika karege ... gharameM bachaDA athavA gAya kA bachaDA ho to usako lAMghakara praveza na kare anyathA ve Darake mAre palAyana karege vA sAdhuko girA deMge / bha.A./vi./1206/1204/10 bAlavatsa, elakaM, zuno vA noblaDUSayet / .... bhikSAcareSu pareSu lAbhArthiSu sthiteSu tadgeha na pravizet / =choTA bachar3A, bakarA aura kuttA inako lA~gha kara nahIM jAnA caahie|... jahA~ anya bhikSu AhAra nAmake lie khar3e hue haiM, aise ghara meM praveza karanA niSiddha hai / 9. bahujana saMsakta pradezakA niSedha .. rA. bA./6/6/16/267/16 bhikSAzuddhi donAnAthadAnazAlA vivAhayajanagehAdiparivartanopalakSitA -dIna anAtha dAnazAlA vivAha 231 yajJa bhojanAdikA jisameM parihAra hotA hai, aisI bhikSA zuddhi hai| bha, A /vi/150/345/7 gRhiNA bhojanArthaM kRtamaNDala parihArA, devatAghyuSitA nikaTIbhUtanAnAjanAmantikasyAsana vAyanAmAsInazayita puruSa bhUmi na pravizet jahA~ gRhasthoke bhojana ke lie raMgAvatI racI gayI hai, devatAo kI sthApanAse yukta, aneka loga jahA~ baiThe hai, jahA~ Asana aura zayyA rakhe hai, jahA~ loka baiThe hai aura soye haiM . aisI bhUmi meM sAdhu praveza na kare / - 3. yogyAyogya kula va ghara w bha.A./vi./12206/1204 / 8 na gItanRtyabahuta upitA vA gRha prvishet| yajJazAlA, rAmazAlA, vivAhagRha vAryamANAni rakSyamANAni, anyamuktAni ca gRhANi pariharet / jahA~ patAkAoMkI paMkti sajAyI jA rahI hai aise gharame praveza na kare |..nyjnyshaalaa dAnazAlA, vivAhagRha, jahA~ praveza karanekI manAI hai, jo paharedAro se yukta hai, jisako anya bhikSukoMne chor3A hai aise gRhoM kA tyAga karanA caahie| 10. udyAna gRha AdikA niSedha bha.A./vi/1206/1204 / 94 rahasyagRha, vanagRhaM kadalIlatAgulmagRha, nAgAndharmazAlAzva abhinandyamAno'pi na pravizeda ekAMtagRha, udyAnagRha, kaliyose banA huA gRha, latAgRha, choTe-choTe vRkSose AcchAdita gRha, nATayazAlA, gandharvazAlA ina sthAnoM meM pratigraha karanepara bhI praveza karanA niSiddha hai| . 3. yogyAyogya kula va ghara 1. vidharmI Adike gharapara AhAra na kare de0 AhAra // 2/2 anabhijJa sAdharmI aura AcAra kriyAoko jAnanevAle bhI vidharmI dvArA zodhA yA pakAyA gayA, bhojana nahIM grahaNa karanA caahie| de0 bhikSA / 3 / 2 nIca kula athavA kuligiyoke gRhamai AhAra nahIM lenA cAhie / 1 kriyAkoSa / 208-206 jainadharma jinake ghara nAhI / Ana-Ana deva jinake ghara mAhI |2011 tinako chUA athavA karako / kabahU na khAve tinake gharako 206 2. nIca kulInake ghara AhAra karanekA niSedha mU. A. / 418, 500 abhojagihapavesaNaM |468 | kAraNabhUdA abhoyaNasseha |5001 - abhojya gharameM praveza karanA bhojana tyAgakA kAraNa hai, arthAt 21 vA~ antarAya hai / 29 dhari ko muMha viSaya saMpurNAdi posae pi pAvadi bAlasahabhAgi so samaNo |21| jo gidhArI vyabhicAriNo strIke ghara bhojana karate hai, aura 'yaha vahI dharmAtmA hai isa prakAra usakI sarAhanA karate hai| so aisA liMgadhArI bAlasvabhAvako prApta hotA hai, ajJAnI hai, bhAva vinaSTa hai, so zramaNa nahIM hai |21| rA. yA /6/6/18/10/17 bhilAzuddhi lokahita kula parivarjana parA * - bhikSA zuddhi loka garhita kulokA parivajana yA tyAga karAnebAlI hai| bha, A./vi / 421/613/14 aiteSAM piNDo nAmAhAra' upakaraNaM vA pratilekhanAdika zayyAdharapiNDastasya pariharaNaM tRtIya sthitikalpaH / sati zayyAdharapiNDagrahaNe pracchannamayaM yojayedAhArAdikaM / dharmaphalalobhAdyo vA AhAraM dAtumahamI daridro huntho vA na cAsau vasati prayacchet / sati masatI AhArAdAne vA loko mAM nindati sthitA basAvasya batayo na cAnena mandabhAgyena teSAM AhAre datta iti / yate sneharaca syAdAhAra vasati va prati tasmimahakAritayA / tatpiNDAhaNe tu noktadoSasaMsparzaH inake ke 0 zayyAdhara) AhArakA aura inakI picchikA Adi upakaraNokA tyAga karanA yaha tIsarA sthiti hai / yadi ina zayyAdharoke gharameM muni AhAra leMge to dharma phala ke lobhase ye zayyAdhara muniyoko AhAra dete hai aisI nindA hogI jo AhAra deneme asamartha haiM, jo daridrI hai, lobhI kRpaNa hai, vaha muniyoMko vasatikA dAna na deve| usane vasatikA dAna kiyA to bho isa mandabhAgya muniko Azraya diyA parantu AhAra nahIM diyA aisI loga nindA karate hai| jo vasatikA aura AhAra dono detA hai :1 jainendra siddhAnta koza *
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhikSA usake Upara munikA sneha bhI honA sambhava hai kyoki usane munipara bahuta upakAra kiyA hai / ata unake yahA~ muni AhAra grahaNa nahIM karate / bha A / vi / 1206 / 1204/8 mattAnA gRhaM na pravizet / surApaNyADUnAlokagarhitakulaM vA / ... ..utkramADhacakulAni na pravizet / matta puruSoMke gharameM praveza na kare / madirA arthAta madirA pInevAlokA sthAna, vezyAkA ghara, tathA loka nindya kulokA tyAga karanA caahie| AcAra viruddha calanevAle zramanta logoke gharakA tyAga karanA caahie| * AcArasAra/ 0/101-100 koTavAla, vezyA, bandIjana, nIca karma karane vAleke ghara meM pravezakA niSedha hai / 232 3. yogyAyogya kula va para sA. gha. / 2 / 33/106 para phuTanoTa- yaste'stu durjanasparzAtsnAnamanyadvigarhitaM / durjana (arthAt asparza cANDAla Adike sAtha sparza honepara muniko snAna karanA cAhie / ana ca./2/51 tadvaccANDAlAdisparza sparza ho jAnepara antarAya ho jAtA hai| cANDAlAdikA sAdha / 3 / 10 / 186 para phuTanoTa- madyAdisvAdigeheSu pAnamannaM ca nAcaret / tadAmUtrAdisa pakaM na kurvIta kadAcana / = madya pInevAlo ke gharomeM anna pAna nahIM karanA caahie| tathA mala mUtrAdikA samparka bhI usa samaya nahIM karanA caahie| bo.pA/To / 48/112/15 kiM tadayogya gRha yatra bhikSA na gRhyate ityAhagAyakasya talArasya, nIcakarmopajIvina. mAlikasya viliGgasya vezyAyAstai likasya ca |1| asthAyamartha gAyakasya gandharvasya gRhe na bhujyate / talArasya koTapAlasya, nocakarmopajIvina carmajalazakaTA devakA bhAvasyApi gRhe na bhujyate / mAsikasya puSyopajIvina viliGgasya bharatasya, vezyAyA gaNikAyA, tailiksya ghAcikasya / dInasya sUtikAyAzca chipakasya vizeSata / madyavikrayiNo madyapAyisaMsargiNazca na 2 dInasya zrAvako'pi san yo dInaM bhASate / sUrtikAyA yA bAlakAnA janana kArayati / anyatsugamaM / zAliko mAricaiva kumbhakArastiApitAtivizeyA pacete paJcakArava | 3| rajakastakSakazcaiva aya suvarNakAraka / dRSatkArAdayazceti kAravo bahava. smRtA // 4 // kriyate bhojana gehe yatinA moktumicchanA / evamAdikamapyanyaccintanIya svacetasA / 5 / vara svahastena kRta pAko nAnyatra durdazA / mandire bhAjana yasmAtsarvasAvadhasagama | 6| = ve ayogya ghara kaunase hai jahA~se sAdhuko bhikSA grahaNa nahI karanI caahie| so batAte hai arthAta mAnekI AjIvi kA karanevAle gandharva logoke gharame bhojana nahI karanA caahie| talAra arthAt kotavAla ke ghara tathA camaDekA tathA jala bharanekA tathA ratha Adi hA~kane ityAdikA nIcakarma karanevAle zrAvako gharame bhI bhojana nahIM karanA caahie| mAtI arthAda mokI AjIvikA karane vAle ghara tathA kuligiyo ke ghara tathA vezyA arthAt gaNikAke ghara aura telIke ghara bho bhojana nahI karanA cAhie |1| isake atirikta nimna aneka gharome bhojana nahI karanA cAhie - zrAvaka hote hue bhI jo dona vacana kahe, sUtikA arthAta jisane hAla hI meM baccA janA ho, chipI (kapaDA ra ganevAle), madya becane vAle, madya pInevAle, yA unake saMsarga meM rahane 2 junA mAlI, kumhAra, tilahara arthAva telo, nAvi arthAt nAI ina pA~coko pA~ca kArava kahate hai | 3| rajaka (dhAtrI), takSaka (laDhAI), luhAra, sunAra, dRSatkAra arthAta patthara ghaDanevAle ityAdi aneka kAraNa hai |4| ye tathA anya bhI apanI buddhise vicArakara, mokSamArgI yatiyoko inake ghara bhojana nahIM karanA cAhie |5| apane hAthase pakAkara khA lenA acchA hai parantu aise kudRSTi va nIcakarmopajIvI logoke gharame bhojana karanA yogya nahI hai, kyoki isase sarva sAdhakA prasaMga AtA hai / 2. sene snAna karavAna pahu AcArasAra 270 dRSTe kapAlicANDAlapuSyasyAdike sati poSito mantra prAguplutyAzu daNDavat 1901 kapAlI, caNDAlI aura rajasvalA strose chUne para sirapara kamaNDala se pAnIkI dhAra DAle, pA~vo taka A jAye / upavAsa kre| mahA mantra kA jApa kare / jo 4. ati dariDIke ghara AhAra karanekA niSedha rA.vA./1/8/16/517/18 bhikSAvRddhiH dInAnAtha... gehAdiparivarjanopalakSitA / -dIna anAthoke gharakA tyAga karanA bhikSA zuddhi hai| jainendra siddhAnta koza bha. A./vi./1206/1204/6 daridrakulAni utkramADhayakulAni na pravizet | atizaya daridrI logoMke ghara tathA AcAra viruddha zramantoMke ghara meM bhI praveza na kare / bo. pA./TI./ 48 / 112 para uddhRta dInasya zravako'pi san yo dInaM bhASate / = zrAvaka hote hue bhI jo dIna vacana kahe, usake ghara bhojana nahIM karanA cAhie / 5. kadAcit nIca gharameM bhI AhAra le lete haiM sU. A./813 jaggAdamamuSNA bhivakha vicamikule gharapaMtihi hiMDe ti ya moNeNa muNI samAditi / 813 | nIca ucca tathA madhyama kulo meM gRha paMkti ke anusAra ve muni bhramaNa karate hai aura phira mauna pUrvaka ajJAta anujJAta bhikSAko grahaNa karate hai / 813 // 6. rAjA Adike gharapara AhArakA niSedha bha.A./vi./429/612/18 rAjapiNDAgrahaNaM caturthasthiti rAja zabdena svAprabhUtikule jAtA. rAjate rAyati iti vA rAjA rAjasadRzo maharddhiko bhaNyate / tasya piNDa' / sa trividho bhavati / AhAra banAhAra, upadhiriti tatrAhAracaturvidho bhavati azanAdibhedena / tRNaphalakapIThAdi anAhAra, upadhirnAma pratilekhanaM vastraM pAtra vA / evaMbhUtasya rAjapiNDasya grahaNe ko doSa iti ceda aprocyate dvividhA doSA AtmasamutthA parasapurathA manujatikRpene tiryakkRtA dvividhA praamaannymnumesht| te dviprakArA api dvibhedA duSTA bhadrAzceti / hayA, gajA, gAvo, mahiSA, mendrA, zvAnazca grAmyA dRSTA / duSTebhya. saMyatopaghAta / bhadrAH palAyamAnA svayaM dukhitA. pAtena abhighAtena vA pratino mArayanti yA bhAvanolaMghanAdiparA prANina AraNyakAstu vyadvIpama vAnarA vA rAjagRhe bandhanamuktA yadi kSudrAstata AtmavipattirbhadrAzcetpalAyane pUrvadoSa. / mAnuSAstu talavarA mleccha bhedA, preSyA dAsAH dAsyaH ityAdikA daza rAjagRhaM pravizantaM matAH pramattA pramuditAzca dAsAdaya upahasati, Akrozayanti bArayanli vA avaruddhAyA striyA maithunasajJayA mAdhyamAnA putrArthinyo vA balAtsvagRhaM pravezayanti bhogArthaM / viprakIrNa ratnasuvarNAdika pare gRhItvA atra saMyatA ayAtA iti doSamadhyAropayanti / rAjA vizvasta bhramaNeSu iti dhamaNarUpaM gRhIsvAgatya dRSTA khalIkurvanti / tato ruSTA avibrekina dUSayanti zramaNAnmArayanti vadhnanti vA ete parasamuddhamA zeSA AtmasamuddhavAstucyante rAjakule AhAra na zodhayati aSTamAhUta gRhAti vikRtisevanAdigAsadoSa mandabhAgyo vA iSTavAna ratnAdikaM gRhIyAnAmarUpa rAmavalokayAnurastA bhavet tA vibhUti anta purANi yAna vA vilokya nidAnaM kuryAt / iti doSasabhavo yatra tatra rAjapiNDagrahaNapratiSedho / = - rAjAke yahA~ AhAra nahI lenA cAhie yaha cauthA sthiti kalpa hai / 1 rAjAse tAtparya - ikSvAkuva za harivaza ityAdi kulame jo utpanna huA hai, jo prajA kA pAlana karanA, tathA unakI duSToMse rakSA karanA, ityAdi upAyose anuraMjana karatA hai usako * * = ...
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhikSA 233 bhImasena rAjA kahate hai| rAjAke samAna jo mahaddhike dhAraka anya dhanADhya kathita) rAjapiDake doSIkA sambhava jahA~ hogA aise rAjAke gharameM vyakti hai, usako bhI rAjA kahate hai| aisoke yahA~ piNDa grahaNa karanA AhArakA tyAga karanA caahie| parantu jahA~ aise doSokI sambhAvanA rAjapiNDa hai| rAjapiNDakA tAtparya-uparokta logoke hA AhAra nahI hai vahA~ muniko AhAra leneko manAI nahIM hai| gatyantara na ho rAjapiNDa hai| isake tIna bheda hai-AhAra, anAhAra aura upadhi / athavA zrutajJAnakA nAza honekA prasaga ho to usakA rakSaNa karaneke anna, pAna aura khAdya, svAyake padArthoko AhAra kahate hai| tRNa. lie rAjagRhameM AhAra lenekA niSedha nahIM hai| glAna muni arthAta phalaka Asana vagairahake padArthoM ko anAhAra kahate hai| pichI, vastra, pAtra bomAra munike lie rAjapiMDa yaha durlabha dravya hai| bImArI, zrutajJAna AdikI upadhi kahate hai| rAjapiNDa grahaNameM paraktadoSa-rAjapiNDa kA rakSaNa aise prasaMgameM rAjAke yahA~ AhAra lenA niSiddha nahIM hai| grahaNa karane meM kyA doSa hai / isa praznakA uttara aisA hai-Atmasamuttha __ ma pu /20/66-81 kA bhAvArtha-zreyAnsakumArane bhagavAna RSabhadevako aura parasamutya--aise doSoke do bheda hai| ye doSa manuSya aura tiryaco. AhAradAna diyA thaa| ke dvArA hote hai| tirya coke grAmya aura araNyavAsI aise do bheda hai| ye dono prakArake tiryaca duSTa aura bhadra aise do prakArake hai| ghoDA, 8. madhyama darjeke logoMke ghara AhAra lenA cAhie hAthI, bhaisA, meDhA, kuttA inako grAmya pazu kahate hai| siha Adi pazu araNyavAsI haiN| ye pazu rAjAke ghara meM prAya. hote hai| tiryacakRta upadrava- bha, A./vi./1206/1204/10 daridrakulAni utkramADhayakulAni na yadi ye uparokta pazu duSTa svabhAvake hoge to unase muniyoMko bAdhA pravizet / jyeSThAlpamadhyAni samamevATet / -atizaya daridrI logoke pahu~catI hai / yadi ve bhadra ho to ve svayaM muniko dekhakara bhayase bhAgakara ghara tathA AcAra viruddha calanevAle zramanta logoke gRhakA tyAga karake dukhita hote hai / svaya gira paDate hai athavA dhakkA dekara muniyoko mArate baDe choTe va madhyama aise gharomeM praveza karanA caahie| hai| idhara udhara kUdate hai| bAgha, siMha Adi mAsa bhakSI prANI, bAnara de, bhikSA/3/1 daridra va dhanavAna rUpa madhyama darjeke gharokI paMkti meM ve vagairaha prANI rAjAke gharame bandhanase yadi mukta ho gaye hoge to unase muni bhramaNa karate hai| munikA ghAta hogA aura yadi ve bhadra hoge to unake idhara-udhara bhikSu-(de0 sAdhu ) / bhAgane para bhI muniko bAdhA honekI sambhAvanA hai| manuSyakRta upadrava-manuSyose bhI rAjAke ghara meM muniyoko dukha bhogane paDate hai| bhittikarma-de0 nikSepa/4 / unakA varNana isa prakAra hai-rAjAke gharameM talavara (kotavAla) mleccha, bhinna-Fraction (dha.5/pra. 28) / dAsa, dAsI vagairaha loka rahate hai| ina logose rAjagRha vyApta honese bhinna aMkagaNita-de0 gaNita/II/1 / vahA~ praveza hone meM kaThinatA par3atI hai| yadi munine rAjAke ghara meM praveza kiyA to vahA~ unmatta dAsa vagairaha unakA upahAsa karate hai, bhinnadaza pUrvI-de0 zrutakevalI/1 / / unako niMdya zabda bolate haiM, koI unako andara praveza karanemeM manAI bhinna parikarmASTaka-de0 gaNita/II/1/10 / karate hai, koI unako ullaMghana karate hai| vahA~ atta purakI striyA~ bhinna muhUrta-kAlakA pramANa vizeSa-de0 gnnit||1|4| yadi kAma vikArase pIDita ho gayIM athavA putrakI icchA unako ho to munikA jabaradastIse upabhogake lie apane gharame praveza karavAtI bhillaka sagha-de0 itihAsa/6/6 / hai| koI vyakti rAjAke gharake suvarNa ratnAdika curAkara 'yahA~ muni bhIma-1. vartamAna kAlIna nArada the-de0 zalAkA puruSa/6 / 2. AyA thA usane corI kI hai' aisA doSAropaNa karate hai| yaha rAjA rAkSasa jAtike vyantara devoM kA eka bheda-de0 rAkSasa / 3. rAkSasoMkA muniyokA bhakta hai, aisA samajhakara duSTa loka muni veSa dhAraNakara indra (de0vyantara/2/1)jisane sagara cakravartIke zatra pUrNa ghanake putra rAjAke yahA~ praveza karate hai, aura vahA~ anartha karate hai, jisase meghavAhanako ajitanAtha bhagavAnakIzaraNameM Anepara laMkA dI thI jisase asalI muniyoMko bAdhA pahu~caneko bahuta sambhAvanA rahatI hai / arthAt rAkSasa-vaMzakI utpatti huI( pa. pu/1/160) 14. pA. pu /sarga/zlokarojA ruSTa hokara avivekI banakara muniyoko dukha detA hai / athavA pUrvake dUsare bhavameM somila brAhmaNake putra the ( 23/81) pUrvabhavameM avivekI duSTa loka muniyoko doSa dete hai, unako mArate hai| aise acyuta svarga meM deva hue ( 33/105) / vartamAna bhavameM pANDakA kuntI itara vyaktiyose utpanna hue arthAta parasamuttha doSokA varNana rAnIse putra the (8/167-24/75) tAU bhISma tathA gurudroNAcArya kiyaa| Atma samuttha doSa-aba rAjAke ghara meM praveza karanese muni se zikSA prApta kii| (8/204-214) / lAthA gRha dahanake pazcAt svayaM kaunase doSa karate hai, aise Atma-samuttha doSokA varNana karate tuNDI nAmaka devIse nadImeM yuddha kiyA vijaya prAptakara nadIse bAhara hai-rAjagRhameM jAkara AhAra zuddha hai yA nahIM isakA zodha nahIM Aye (12/343) phira pizAca vidyAdharako harAkara usakI putrI karegA, dekha-bhAlakara na lAyA huA AhAra hI grahaNa kara letA hai| hiDambAse vivAha kiyA, jisase ghuTuka nAmaka putra utpanna huA vikAra utpanna karanevAle padArtha sevana karanese i gAla nAmaka doSa (14/51-65) / phira asura rAkSasa (14/75) manuSyabhakSI rAjA utpanna hotA hai, arthAta aise padArtha bhakSaNa karane meM lampaTa ho jAtA hai| bakako harAyA (14/131-134 ) / karNa ke madamasta hAthIko vazameM durdevase vahA~ke ratnAdika amUlya vastu curAneke bhAva utpanna hokara kiyA ( 14/168) yakSa dvArA gadA prApta kI (14/103 ) draupadIpara usako uThA legaa| apane yogya strIko dekhakara usame anurakta hogaa| kIcakake mohita honepara draupadIke vezameM kIcakako mAra DAlA rAjAkA vaibhava usakA anta pura, vezyA vagairahako dekhakara nidAna (17/208 ) phira kRSNa va jarAsaghake yuddha meM duryodhanake 66 bhAI tathA kregaa| aise doSo kA sambhava hogA aise rAjAke ghara meM AhArakA tyAga aura bhI anekoko mArA (20/266 ) / antameM neminAtha bhagavAnke karanA caahie| samavazaraNameM apane pUrvabhava sunakara virakta ho dIkSA dhAraNa kI de0 bhikSA/2/6 meM bha, A paharedAroMse yukta gRhakA tyAga karanA caahie| ( 25/12-) ghora tapakara antameM duryodhanake bhAjekRta upasargako 7. kadAcit rAjapiMDakA bhI grahaNa jIta mokSa prApta kiyA / (23452-133 ) / aura bhI-de0 pANDava / bhImarathI-bharata Arya khaNDakI eka nadI-de0 manuSya /4 / bha A /vi./421/614/8 iti doSasaMbhavo yatra tatra rAjapiNDagrahaNapratiSedhA na sarvatra prklpyte| glAnArthe rAjapiNDo'pi durlabhadravya / AgADha- bhImasena-1 pannATa saMghakI garvAvalIke anusAra Apa abhayasena naM, kAraNe vA zrutasya vyavacchedo mAbhUditi / -(uparokta zIrSakameM 2 ke ziSya tathA jinasenake guru the|-de0 itihAsa/7/8 | bainendra sidAnta koza bhA03-30
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ mIbhAvali 2. saMghakI sIke anusAra yaha lakSmaNasenake ziSya tathA somakortike guru the| samaya- 1206 I0 1446) 30 iti hAsa/7/6 ( bhImAvali vartamAna kAlIna prathama rudrade0 zatAkA-puruSa /0 / bhISma- "aparanAma gAMgeya de0 gAMgeya / bhujaMga-mahoraga nAmA vyantara jAtikA eka bhedade0 maho / bhujaMgadeva- "lavaNa samudrake Upara AkAzame sthita bhujaganAmaka devakI 28000 nagariyA~ haiM / de0 vyantara /4 / bhujaMgazAlI - de0 bhujaMga | bhujagAra baMdha0 prakRtibaMdha / 1 / bhujyamAna Ayu de0 Ayu /1 bhuvanakoti nandisaMgha balAtkAra galakI IrazAlA ke anusAra kIrtike ziSya tathA jJAnabhUSaNa ke guru samaya vi. 14611525 (I. 1442-1468 ) | de0 itihAsa / 7 / 4 / bhuvanakIrti gIta - afa bUcirAja (vi. 1586) kRta, 5 1dya pramANabhaTTAraka bhuvanakIrtikA guNAnuvAda (/4/232) / bhUgola de0 loka bhUta - 1. prANI sAmAnya sa.si./6/12/330/11 tAsu tAsu gatiSu karmodayavazAda bhavantIti bhUtAni prANina ityartha jo kamadayake kAraNa vividha gatiyo meM hote haiM, ve bhUta kahalAte hai / bhUta yaha prANIkA paryAyavAcI zabda hai / (rA.vA./6/12/1/122/12) (go. ka ja 801 / 100/1) / gha./13/5,5,50/286/2 abhUva iti bhUtam / zruta atItakAla meM thA isalie isakI bhUta sajJA hai / 2. vyantara deva vizeSa 1 ti.pa./6/46 dAme saruvA pasinA uttamA hoti parimahAdApaditti 1841- svarUpa pratirUpa soma pratibhUta mahAbhUta praticchanna aura brAkAzata isa prakAra ye sAta meda to hai (ji. sA. / 266) * sabhya sambandhita viSaya 1. bhUtoM ke varNaM parivAra Adi 2. mUla devokendra vaimana va avasthAnAdi 3. bhUta pArIrameM praveza kara jAte hai| 4. mRta zarIrakA khaDA honA bhAganA Adi -de0 vyantara / -de0 vyantara / - de0 vyantara 1 - de0 sallekhatA /6/1 bhUta naigama naya - de0 naya / III / 2 | bhUtavara madhyaloka antarI paMcama sAgara va 30/2 bhUtabalI-sUtra mUla saMgha kI paTTAvalI ke anusAra ( de0 itihAsa / 4/4 ) Apake dIkSA guru arhati aura zikSA guru gharasena the / puSpadanta inta guru 'AcAryake bhAI the| unake sAtha hI guru arhaDaline inhe mahimA nagarake sabase giranAra parvatapara dharasenAcAryako sevAme bhejA thaa| jahA~ jAkara Apane uname SaTkhaNDAgamakA jJAna prApta kiyA aura unake pazcAta use tipi maddha karake unakI bhAvanAko pUrA kiyaa| Apa alpavayame hI dIkSita hue the, isalie puSpadanta AcAryake pIche taka bhI bahuta varSa jIvita rahe aura isI kAraNa SaTkhaNDakA 234 bhUmi adhikAza bhAga Apane hI pUrA kiyaa| samaya hI ni. 23-201 6. 66-166) vizeSa ve0 koSa pariziSTa / 2 / 6 bhUtAraNyaka vana apara videhasthavana - de0 loka /3/6, 14 / bhUtottama-jAti vyasta eka bheda0 / bhUdharadAsa- AgarA nivAsI khaNDelavAla the| kRti - pArzvanAtha purANa: jaina zataka, pada sNgrh| samaya - vi. 1781 (I. 1724 ) / (tI /4/172) bhUpAlama. pu. / 65/ zloka na bharata kSetra meM bhUpAla nAmakA rAjA (51) yuddhame mAna bhaga honeke kAraNa cakravartI padakA nidAna kara dIkSA dhAraNa kara lI (52-54 ) saMnyAsa maraNakara mahAzukra svargameM deva huA (55) yaha bhI camakA pUrvakA tIsarA bhaya hai| 0 zubhauma / / bhUpAla catuvizatikA racita saMskRta grantha AzAdhara (I. 1973-1243) dvArA bhUmi - anta: last term in numerical series - videza de0 gaNita / II/2/3 / bhUmi-lokameM jIno nivAsasthAnako bhUmi kahate hai| narakakI sAta bhUmiyoM prasiddha hai| unake atirikta ahama bhUmi bhI mAnI gayI hai| narako ke nIce nigodokI nivAsa bhUta kalakala nAmakI pRthivI azma pRthivI hai aura Upara lokake antameM mukta jIvokI AvArAta bhAra nAmakI ahama pRthimI hai| madhyalokameM manuSya va ticokI nivAsabhUta do prakArakI racanAe~ hai- bhogabhUmi va karmabhUmi jahA~ ke nivAsI svayaM khetI Adi SaTkarma karake apanI AvazyakatAeM pUrI karate hai use karmabhUmi kahate haiN| yadyapi bhoga bhUmi puNyakA phala samajhI jAtI hai, parantu mokSake dvArA rUpa karmabhUmi ho bhogabhUmi nahIM hai| 1. bhUmikA lakSaNa gha. 4 / 1,3, 1/8/2 AgAsaM gagaNaM devapatha gojjhagAcAridaM avagAhaNalakkhaNaM AdheyaM viyAgamAdhAro bhUmitti emaDI AkAza, gagana, devapatha guhyakAcarita ( yakSoke vicaraNakA sthAna ) avagAhanalakSaNa, Adheya. vyApaka, AdhAra aura bhUmi ye saba no AgamadravyakSetra ke ekArthaka nAma hai / 2. aSTabhUmi nirdeza / ti pa / 2 / 24 sayabhUmIo evadisamAeNa ghaNobahivilaggA anumabhUmI dasadibhAgetuM vaNohi vivadi sAThI pRthiviyA~ Urdhva dizAko chor3a zeSa nau dizAoM meM ghanodadhi vAtavalaya se lagI huI hai / parantu AThavI pRthivI dazodizAo meM hI ghanodadhi vAtavalayako chUtI hai| dha. 14/5, 6,64/465/2 ghammAdisattaNirayapuDhavIoIsappabhArapuDhavIe saha aha pRDhatrIo mahAstra vassa DrAmANi hoti / IprAgbhAra (de0 mokSa) pRthivoke sAtha dharmA Adi sAta naraka pRthiviyoM milakara ATha pRthiviyA~ mahAskandhake sthAna hai / 3. karmabhUmi va mogabhUmike lakSaNa - karmabhUmisi./3/20/232/5 atha kathaM karmabhUmila zubhAzubhalakSaNasya karmaNo'dhiSThAnAt / nanu sarva lokapriya karmaNo'dhiSThAnameva tata evaM prakarSagatirvijJAste praka krmnno'dhisstthaanmiti| tatrAzubha karmaNastAvatsaptama narakamApaNasya bharatAdiSvevArjanam, zubhasya ca sarvArthamidyAdisthAnavizeSAsya karmaNa samAja rAma kRSNAdilakSaNasya pavisya karmaNa pAtradAnAdisahitasya samArambhArakarma " jainendra siddhAnta koza MAJJAN
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhUmi 1 bhUmivyapadezo veditavya prazna karmabhUmi yaha saMjJA kaise prApta hotI hai ? uttara - jo zubha aura azubha karmoMkA Azraya ho use karmabhUmi kahate haiM yadyapi tIno loka karmakA Azraya hai phira bhI isase utkRSTatAkA jJAna hotA hai ki ye prakarSa rUpase karmakA Azraya hai / sAtaveM narakako prApta karanevAle azubha karmakA bharatAdi kSetroM meM hI arjana kiyA jAtA hai, isI prakAra sarvArtha siddhi Adi sthAna vizeSako prApta karAnevAle puNya karmakA upArjana bhI mahIpara hotA hai tathA pAtra dAna Adike sAtha kRSi Adi chaha prakAra ke karmakA Arambha yahIMpara hotA hai isalie bharatAdikako karmabhUmi jAnanA caahie| ( rA. bA./3/10/1-2 / 204-200 ) / bha.A./ma./709/136 para udhRta karmabhUmisamutthAzca bhogbhuumibhvaastthaa| aMtarIpaNAzcaiva tathA sammUmi iti atithi kRSiH zivANijyaM vyavahAritA iti yatra nRNAmAjIvayonayaH / pApya saMyamaM yatra tapaHkarmaparA yAta hatazatravaH / etAH karmabhuvo jJeyA pUrvoktA daza paJca ca / yatra saMbhUya paryAyAnti se karmabhUmitAH karmabhUmija, Adi cAra prakAra manuSya haiM ( de0 manuSya / 1 ) / jahA~ asi zastra dhAraNa karanA, madhi-vahI khAtA likhanA, kRSi khetI karanA, pazu pAlanA, zilpaka karanA arthAt hasta kauzakyake kAma karanA, vANijya-vyApAra karanA aura vyavahAritA - nyAya dAnakA kArya karanA, aise chaha kAryoMse jahA~ upajIvikA karanI par3atI hai, jahA~ sayamakA pAlana kara manuSya tapa karanemeM tatpara hote haiM aura jahA~ manuSyoko puNyase svarga prApti hotI hai aura karmakA nAza karanese mokSakI prApti hotI hai aise sthAnako karmabhUmi kahate haiM / yaha karmabhUmi aDhAI dvIpameM pandraha hai arthAta pA~ca bharata, pA~ca airAvata aura pA~ca videha / taM / surasagati vA siddhi narA 235 2. bhogabhUmi Da.si./3/10/232/10 dazavidhakalpavRkapibhogAnubhaya vAi-bhogabhUmaya iti vyapadizyante itara kSetroMmeM isa prakAra kase prApta hue bhogoMke upabhogakI mukhyatA hai isalie unakI zrIbhUmi jAnanA cAhie / ma. A./vi./782/636 / 96 jyotiSAkhyaistarubhistatra jIvikA / puragrAmAdayo yatra na nivezA na cAdhipaH / na kula karma zilpAni na vrnnaashrmsNsthiti| yatra nAryo narAzcaiva methunIbhUma nIruja / ramante pUrvapuNyAnAM prApnuvanti para phalaM / yatra prakRtibhadratvAt divaM yAnti mRtA api tA bhogabhUmayazcotAstatra syurbhogabhUmijA / jyoti raMga Adi daza prakArake (de0 vRkSa ) jahA~ kalpavRkSa rahate haiM / aura isase manuSyoM kI upajIvikA calatI hai| aise sthAnako bhogabhUmi kahate haiN| bhoga bhUmimeM nagara kRta, asimabhyAdi kiyA, zilpa, vargAzramakI paddhati meM nahIM hotI hai| yahA~ manuSya aura strI pUrva puNya se patipatnI hokara ramamANa hote haiM / ve sadA nIroga hI rahate hai aura sukha bhogate haiM / yahA~ke loka svabhAvase hI mRdupariNAmI arthAt manda kaSAyI hote hai, isalie maraNottara unakA svargakI prApti hotI hai bhogabhUmimeM rahane vAle manuSyoMko bhogabhUmi kahate hai| (de0 vRkSa / 1/1 ) / 4. karmabhUmiko sthApanAkA itihAsa -- ma.pU./16/ zloka naM. kevala bhAvArtha-kalpasUka naSTa honepara karmabhUmi pragaTa huI / 146 | zubha muhUrtAdimeM ( 146 ) indrane ayodhyApurI ke bIca meM jinamandirako sthApanA kii| isake pazcAt cAroM dizAoMmeM jinamandiroMkI sthApanA kI gayI ( 146 - 150) tadanantara veza. mahAveza nagara, na aura sImA sahita gA~va tathA per3oM AdiTI racanA kI thI ( 151 ) bhagavAda RSabhadevane prajAko asi, masi, kRSi vidyA rAya aura zilpa me chaha kAryoMkA upadeza diyA , bhUmi ( 171 - 178 ) taba saba prajAne bhagavAnko zreSTha jAnakara rAjA banAyA (224) taba rAjya pAkara bhagavAnne brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra isa prakAra caturvarNako sthApanA kI (245) / ukta chaha karmokI vyavasthA honese yaha karmabhUmi kahalAne lagI bhI (246) tadanantara bhagavAdane kuruvadA, harivaMza Adi rAjyamaM zokI sthApanA kI (26), (vizeSa de0 sampUrNa sarga ) ( aura bhI ve0 kAla /4/6) 5. madhya lokamai karmabhUmi va mogabhUmikA vibhAjana madhya lokameM mAnuSottara parbatase Age nAgendra parvata taka sarva jhopoMmeM jayasya bhogabhUmi rahatI hai (si. pa./2/166,103) / nAgendra parvatase Age svayambhUramaNa dvIpa va svayambhUramaNa samudra karmabhUmi arthAt dukhamA kA vartA hai| (5/2/974) / mAnuSAntara parvatake isa bhAgameM aDhAI dvIpa pramANa manuSya kSetra hai (20 4) nAI dvIpo pA~ca sumeru parvata hai eka sumeru pa ke sAtha bharata haimavata Adi sAta-sAta kSetra haiM / tinameMse bharata airAvata ya videha me tIna karmabhUmi haiM. isa prakAra pA~ca sameta sambandhI 15 karmabhUmiyA~ / yadi pA~coM vivehI 22-32 kSetrakI gaNanA bhI kI jAya to pA~ca bharata, pA~ca airAvata aura 160 mi. isa prakAra kula 170 karmabhUmiyA~ hotI hai| ina sabhI meM eka-eka bija yA parvata hotA hai, tathA pA~ca-pA~ca mleccha khaNDa tathA eka-eka Arya khaNDa sthita hai| bharata va airAvata kSetrake Arya khaNDoM meM SaT kAla parinahAtA hai / 106) sabhI miveoMki bArya khaNDoMme sadA dukhamA sukhamA kAla vartatA hai / sabhI mlekSa khaNDoM meM sadA jaghanya bhogabhUmi sukhamA dukhamA kAla hotI hai| sabhI vijayApara vidyAdharoM kI nagariyA~ hai unameM sadaiva dukhamA sukhamA kAla patA hai| haimavata hairaNyavatana yo kSetroMmeM sadA jamanya bhogabhUmi rahatI hai| hari va ramyaka ina do kSetroMmeM sadA madhyama bhogabhUmi ( sukhamA kAla ) rahatI hai| videha ke mahUmadhya bhAgame sumeru parvatake dono tarapha sthita uttarakuru va devakurume (de0 loka / 7) sadaiva uttama bhogabhUmi (sukhamAsukhamA kAla ) rahatI hai / lavaNa va kAloda samudra meM kumAnuSoMke 66 antadvIpa hai| isI prakAra 160 videho meMse pratyekake 56-56 antapa hai / de0 loka ina sarva anta kumAnuSa rahate hai| ( 30 mleccha ina sabhI pomeM sadA jaghanya bhoga mi varAtI hai (ja. /12/54-55) / ina sabhI karma va bhoga bhUmiyoko racanAkA vizeSa paricaya (de0 kAla /4/18 ) / 20 6. karma va bhogabhUmiyoMmeM sukha-duHkha sambamdhI niyama vi.pa./4/2654 bIsa dezAsaM yapyamANabhogakkhidIna muhamevarka kamma khidI parANaM vedi sakhi dukha ca / 26644 manuSyoMkI eka so champIsa bhAMgamaya me 30 bhogabhUmiyoM aura evaM bhoga bhUmiyoM ke sukha aura karma bhUmiyome sukha evaM dukha donoM hI hote hai / ti 5/5/262 sa bhagavA kapayase ho hame kammAvaNitiriyANa sokkhaM dukkha ca saMkappo | 2ha - saba bhogabhUmija ticoke mAse kevala eka sukha ho hotA hai, aura karmabhUmi tiryaMcoke sukha va duHkha dono kI kalpanA hotI hai / 7. karma va mogabhUmiyoMmeM samyaktva va guNasthAnoMke astitva sambandhI ti.pa./4/231-2637 paMcavide samidisada asalae are / chagguNaThANe tatto coharU perata dIsati / 2636 | savvaisu bhogabhuve do guNaThANANi samyakAsamma dIsaMti caviya sambamilimi micchata / 2937 - pA~ca videhoke bhItara eka sau sATha Arya khaNDoM 1 jainendra siddhAnta koza
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhUmi meM jaghanya rUpase chaha guNasthAna aura utkRSTa rUpase caudaha guNasthAna taka pAye jAte hai | 2636 | saba bhogabhUmijo meM sadA do guNasthAna ( mithyAtva va asaMyata ) aura utkRSTa rUpame cAra guNasthAna taka rahate haiN| saba mlecchakhaNDo meM eka mithyAtva guNasthAna hI rahatA hai | 2637| (zi, pa, J4/303), (ja. p./2/165)| sa.si./10/6/401 / 12 jammaprati pada karmabhUmi saMharaNaM prati mAnuSakSetre siddhi' / janmakI apekSA pandraha karmabhUmiyo meM aura apaharaNakI apekSA mAnuSa kSetrameM siddhi hotI hai| ( rA. vA./6/10/ 2/646/16) / = gha. 1/1.1865 / 220/1 bhogabhUmApannAnAM vaha (anukta) upaadaanaanuppte| bhogabhUmime utpanna hue jIvoke avatokA praharA nahIM bana sakatA (gha, 1/1.1.167/202/1 bha, A./vi./1/627/6 eteSu karma nijamAnAnA eva ratnatrayapari nAmayogyatA netareSAM iti ina karmabhUmi, bhogabhUmija, / - ( antaradvIpaja, aura sammUrcchana cAra prakArake) manuSyo meM karmabhUmija hai unakI ho natra pariNAmakI yogyatA hai / itaroko nahIM haiM / go. jI ./500/04/11 kA bhAvArtha - karma bhUmikA advAyu manuSya kSAyika samyagdarzanakI prasthApanA va niSThApanA kara sakatA hai| parantu bhogabhUmimeM kSAyika samma nizAnA ho sakatI hai. prasthApanA nahI / ( la. sA. / jI, pra / 111 ) / go. jI./jI. pra. / 703/1137/8 asayate bhogabhUmitiryag manuSyA karmabhUmimanuSyA ubhaye / =asaMyata guNasthAname bhogabhUmija manuSya tica karmabhUmi manuSya paryApta aparyApta dono hAte hai| ./1/0 (bhogabhUmimeM varNavyavasthA va veSadhArI nahIM hai| ) 8. karmabhogabhUmiyoM jIvoMkA avasthAna de ca bhomiyo meM jalacara va vikalendriya jIva nahIM hote, kevala saMjJI parcendriya hI hote hai| vikalendriyajara jona niyamase karmabhUmi meM hote hai| svayaprabha parnasake parabhAgane sarva prakAra ke jIva pAye jAte hai bhogabhUmiyome saMyata va saMyatAsaMyata manuSya yA tithaMca bhI nahIM hote haiM, parantu pUrva vairIke kAraNa devo dvArA le jAkara DAle gaye jo vahA~ sambhava hai de. manuSya / 4 manuSya aDhAI dvIpameM hI hote hai, devoke dvArA bhI mAnuSIuttara parvata para bhAgane unakA le jAnA sambhava nahI hai / 236 9. bhogabhUmi cAritra kyoM nahI vi. 1 / 4 / 386 te sanve varajugalA aNNoSNuppaNNavemasamUDhA / jamhA tamhA tenuM sAvayavadasaMjamo Natthi 386 | kyoki ve saba uttama yugala pArasparika premameM atyanta mugdha rahA karate hai, isalie unake zrAvaka vrata aura saMyama nahI hotA 1386 | rA. vA /3/20/20/22 bhogabhUmiSu hi yadyapi manuSyANA jJAnadarzane sta cAritra tu nAsti abhiratabhogapariNAnitvAt bhogabhUmiyoMmeM yadyapi jJAna darzana to hotA hai, parantu bhoga pariNAma honese cAritra nahIM hotaa| 10. anya sambandhita viSaya 2. aSTamabhUmi nirdeza 2. karmabhUmiyoMmeM vazakI utpatti 3 karmabhUmimeM varga vyavasthAkI utpatti 4. karmamA prArambhakAla 5. bhUmi 6. Arya va suNDa -30 mokSa/1/7 -30 itihAsa / 7 / -de0 varNa vyavasthA/2 zalAkA puruSa / 6 / -de0 mleccha / antarzvopaja / - de0 vaha vaha nAma / 7. karma va bhoga bhUmikI Ayuke bandha yogya pariNAma 8. isakA nAma karmabhUmi kyoM pA 9. karma va bhogabhUmimeM Sad kAla vyavasthA 10. bhogabhUbhija kSAyika samyaktva kyoM nahIM 11. bhoga va karma bhUmija kahA~se mara kara kahA~ utpanna ho 0 Ayu 1 - de0 bhUmi / 3 / meDa - de0 kAla / 4 | -30 tiyNc/2/11| - de0 vaha vaha nAma / 12. karmabhUmi ci manuSya 12. sarva dvIpa samudroMmeM saMyatAsaMyata vicoMkI sambhAvanA -de0 tiyNc/2/10| 14. karmabhUmija vyapadezase kevala manuSyoM kA grahaNa 15. bhogabhUmimeM jIvoMkI sakhyA bhUmikalpabhUmikuMDala - vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka nagara / bheMDakarma - 30 nilepa/4 - de0 janma / 6 | -30 ci/2/12 | - de0 tiyaMca / 3 /4 | -A0 indranandi ( 0 0 10) tAntrika grantha 0 mantra /1/6 // bhUmitilaka vijayako uttara zreNIkA nagara-30 vidyAdhara bhUmizuddhi-pUjA vidhAnAdi bhUmizuddhi mantra bhUSaNAMga vRkSa - 0 pakSa 1 bhRMganibhA jainendra siddhAnta koza sumeruke nandanAdi vanoM meM sthita eka vApo / | 19 -30 vidyAra bhuMgA -- sumeruke nandanAdi vanomeM sthita eka vApI-de0 loka / 7 / bhRkuTi munivanAtha bhagavAnkA zAsaka yakSa- 30 yaha bhRtya vaMza -bI ni.485-727 ( I. pU. 42 - 200 ) kA eka gadha de0 itihAsa/3/4 - de0 loka/7 | bheda - 2. vidAraNake artha meM sasi / 5 / 26 / 268/4 saghAtAnAM dvitayanimittavazAdvidAraNaM bheda' / - antaraMga aura bahira gaina dono prakArake nimitto se saMghAtoke vidAraNa karaneko bhaira kahate haiM (rA. vA /5/26/1/463/23) / rA. vA. 21/40/94 bhinaci bhidyate bheramA vA bheda jo bhedana karatA hai, jisake dvArA bhedana kiyA jAtA hai yA bhedanamAtrako bheda kahate hai / . dha. 14/5, 6.8 / 121 / 3 khadhANaM vihaDaNaM bheo NAma / skandhokA vibhAga honA bheda hai| paryAya 1/1 aMza paryAya, bhAga, hAra, vidha prakAra, bheda, che, aura maMga me ekArthavAcI hai| 2. vastuke vizeSake artha meM Apa / 6 guNaguNyAdisaMjJAbhedAd bhedasvabhAva | guNa aura guNImeM saMjJA bheda honese bheda svabhAva hai / dravya na ca vR./62 bhiNNA hu vayaNabhedeNa hu ve bhiNNA abhedaado| guNa paryAya meM vacana bhedase to bheda hai parantu dravya rUpase abheda rUpa hai / syAma /5/24/20 ayameva hi bhedo bhedaheturvA yadvidharmAdhyAsa kAraNabhedazceti viruddha dharmokA rahanA aura bhinna-bhinna kAraNokA honA yahI bheda hai aura bhedakA kAraNa hai /
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhedagrAhI zabda naya 237 bhoga 2. bhedake bheda prasA/ta. pra./2 ko nAma bheda, prAdezika atAdbhAviko vA |-bhed do prakAra hai-atAibhAvika, va praadeshik| sa. si./5/24/266/4 bhedAH SoDhA, utkaracUrNa khaNDacUrNikApratarANU caTanavikalpAt / bhedake chaha bheda hai-utkara, cUrNa, khaNDa, cUrNikA, pratara aura annucttn| dra.saM./TI./16/53/9 godhUmAdicUrNarUpeNa ghRtastraNDAdirUpeNa bahudhA bhedo jJAtavya / --pudgala gehU~ Adike cUna rUpase tathA ghI, khAMDa Adi rUpase aneka prakArakA bheda jAnanA caahie| 1. utkara, cUrNa Adike lakSaNa sa. si./5/24/266/4 tatrotkara' kASThAdInAM karapatrAdibhirutkaraNam / cUrNo yavagodhUmAdInAM saktukaNikAdi / khaNDo ghaTAdInA kapAlazarkarAdi / cUrNikA mASamudgAdInAm / prataro'bhrapaTalAdInAm / aNucaTanaM saMtaptAya piNDAdiSu ayodhanAdibhirabhihanyamAneSu sphulinggnirgm| -karoMta Adise jo lakaDI Adiko cIrA jAtA hai vaha utkara nAmakA bheda hai| jau aura gehU~ AdikA jo sattu aura kanaka Adi banatI hai vaha cUrNa nAmakA bheda hai| ghaTa Adike jo kapAla aura zarkarA Adi Tukar3e hote hai vaha khaNDa nAmakA bheda hai| uDada aura mUMga Adi kA jo khaNDa kiyA jAtA hai vaha cUrNikA nAmakA bheda hai| medhake jo alaga-alaga paTala Adi hote haiM vaha pratara nAmakA / bheda hai| tapAye hue loheke gole Adiko ghana Adise pITanepara jo phulaMge nikalate hai vaha aNucaTana nAmakA bheda hai / ( rA.vA./2/24/14/ 486/5) / * anya sambandhI viSaya 2. moktatvakA lakSaNa rA./vA./2/7/13/112/13 bhoktRtvamapi sAdhAraNam / kuta ! tallakSaNopapatte / vIryaprakarSAta paradravyavIryAdAnasAma bhoktRtvlkssnnm| yathA AramA AhArAde paradravyasyApi vIryAtmasArakaraNAbhottA, karmodayApekSAbhAvAttadapi. pAriNAmikam / -bhoktRtva bhI sAdhAraNa hai kyoki usake lakSaNase jJAta hotA hai| eka prakRSTa zaktivAle dravyake dvArA dusare dravyakI sAmarthyako grahaNa karanA bhoktRtva kahalAtA hai| jaise ki AtmA AhArAdi dravyakI zaktiko khIMcaneke kAraNa bhoktA kahA jAtA hai| karmoke udaya AdikI apekSA nahI honeke kAraNa yaha bhI pAriNAmika bhAva hai| paM.kA./ta. pra./28 svarUpabhUtasvAtantryalakSaNasukhopalakSaNasukhopalambharUpaMbhoktRtva / svarUpabhUta svAtantrya jisakA lakSaNa hai aise sukhakI upalabdhi rUpa 'bhoktRtva' hotA hai| * anya sambandhita viSaya 1. samyagdRSTi bhogoMkA bhoktA nahIM hai| -de0 rAga/6 / 2 SaT dravyoMmeM bhoktA abhoktA vibhAga / -de0 dravya/3 / 3. jIvako bhoktA kahanekI vivkssaa| -de. jiiv/1/3| 4 bhoga sambandhI vissy| -de0 nIce bhoktA bhogya bhAva- de0 bhoga / bhoktatva naya-de0 naya/ I8 / bhogaMdharI-gandhamAdana parvatake sphaTika kUTakI svAminI devii| -de0 loka/7 bhoga 1. sAmAnya bhoga va upabhogakI apekSA ra. ka. zrA./83 bhuktvA parihAtavyo bhogI bhuktvA punazca bhoktavya; / upabhogo'zanavasanaprabhani paJcendriyo viSaya' / bhojana-vastrAdi paMcendriya sambandhI viSaya jo bhoga karake puna' bhoganemeM na AveM ve to bhoga hai aura bhoga karake phira bhogane yogya ho to upabhoga haiN| (dha. 13/5.5,137/386/14) / sa, si./2/44/11/indriyapraNAlikayA zabdAdInAmupalabdhirupabhoga' / - handriya rUpI nAliyoke dvArA zabdAdike grahaNa karaneko upabhoga kahate hai| sa. si./7/21/369/7 upbhogo'shnpaangndhmaatyaadi.| paribhoga AcchAdanaprAvaraNAla kArazayanAsanagRhayAnavAhanAdi | bhojana,pAna, gandha, mAlAdi upabhoga kahalAte hai / tathA oDhanA-bichAnA, alaMkAra, zayana, Asana, ghara, yAna aura vAhana Adi paribhoga kahalAte haiN| rA. vA./7/21/9-10/148/11 upetyAtmasAtkRtya bhujyate anubhUyata ityupabhoga / ashnpaangndhmaalyaadiH|| sakRd bhuktvA parityajya punarapi bhujyate iti paribhoga ityucyte| AcchAdanaprAvaraNAlaMkAra... aadi|10|upbhog arthAda eka bAra bhoge jAnevAle azana, pAna, gandha, mAlA aadi| paribhoga arthAta jo eka bAra bhoge jAkara bhI dubArA bhoge jA sake jaise-vastra alaMkAra Adi / (cA. saa./23/2)| 2. kSAyika bhoga va upabhogakI apekSA sa, si./2/4/154/7 kRtsnasya bhogAntarAyasya tirobhAvAdAvirbhUto'. tizayavAnananto bhoga kSAyika / yataH kusumavRSTayAdayo vizeSAH praadurbhvnti| niravazeSasyopabhogAntarAyasya pralayAtprAdurbhUto'nantaupabhoga kSAyika' / yataH siMhAsanacAmaracchatratrayAdayo vibhUtayaH / 1. dravyameM kathacit bhedAbheda / -de0 drvy/4| 2. dravyameM aneka apekSAoMse bhedaabhed| -de0 sptbhNgii/5|| 3. utpAda vyaya zrIvyameM bhedAbheda / -de0 utpaad/2| 4. bheda sApekSa vA meda nirapekSa dravyAthika naya-de0 naya/II/21 5. bhinna dravyameM paraspara bhinnatA -de0 kaark/2| 6. parake sAtha ekatva kahanekA tAtparya / -de0 kaark/2| bhevajJAna-1,0jJAna/II, 2. isake aparanAma-de0 mokSamArga/2/5 / bhedagrAhI zabda naya-de0 naya/III/6 ! bhedavAda-bheda va abhedavAdakA vidhi niSedha va samanvaya-de0 drvy/4| bheda saMghAta-de0 saMghAta / bhedAbhedavAda-de. vedAnta / bhedAbheda viparyaya-de0 vipryyaa| bhoktApaM. kA./ta. pra/27 nizcayena zubhAzubhakarma nimitta suravadukhipariNAmAnA, vyavahAreNa zubhAzubhakarmasaMpAditeSTAniSTaviSayANA bhovatRtvAdabhoktA / -nizcayase zubhAzubhakarma jinakA nimitta hai aise sukhadukhapariNAmokA bhoktRtva honese bhoktA hai / vyavahArase ( asadabhUta vyavahAra nayase) zubhAzubha karmoMse sampAdita iSTAniSTa viSayoMkA bhoktRtva honese bhoktA hai| sa, sA./A./320/paM. jayacanda--jo svatantrapane kare-bhoge usako paramArtha meM kartA bhoktA kahate hai| jainendra siddhAnta koza
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhoga 238 bhogopabhoga = samasta bhogAntarAya karmake kSayase atizayavAle kSAyika ananta bhogakA prAdurbhAva hotA hai, jisase kusumabRSTi Adi Azcarya vizeSa hote haiN| samasta upabhogAntara yake naSTa ho jAnese ananta kSAyika upabhoga hotA hai, jisase siMhAsana, cAmara aura tIna chatra Adi vibhUtiyA~ hotI hai / (rA. vaa./2/4/4-5/106/3)| *kSAyika bhoga-upabhoga viSayaka zaMkA-samAdhAna -de0 daan/2/3| 2. moga va kAmameM antara A./1138 kAmo raso ya phAso sesA bhogetti AhIyA/1138/-rasa aura sparza to kAma hai, aura gandha, rUpa, zabda bhoga hai aisA kahA hai| (sa.sA/tA, vR/4/11/15)| de. indriya/3/7 do indriyoke viSaya kAma hai tIna indriyoke viSaya bhoga haiN| 3. moga va upabhogameM antara rA.pA./8/13/1/581/2 bhogopabhogayora bizeSa / kuta' / sukhAnubhavananimittatvAbhedAditi, tanna: ki kAraNam / .. gandhamAkyazirAsnAnavastrAnapAnAdiSu bhogavyavahAra 111 zayanAsanAGganAhastyazvarathyAdidhUpabhogavyapadeza' / prazna-bhoga aura upabhoga dono sukhAnubhavame nimitta hone ke kAraNa abheda hai| uttara-nahI, kyoki eka bAra bhoge jAnevAle gandha, mAlA, snAna, vastra aura pAna Adime bhoga vyavahAra tathA zayyA, Asana, strI, hAthI, ratha, ghoDA AdimeM upabhoga vyavahAra hotA hai| 4 nizcaya vyavahAra bhoktA-bhogya bhAva nirdeza dra.saM/mU / bavahArAsuhadukrava puggalakammapphalaM paje di / AdA NicchayaNayado cedaNabhAva khu Adassa 18!= vyavahAra nayase AtmA sukha-dukha rUpa pudagala karmoke phalakA bhoktA hai aura nizcayanayase apane cetana bhAvako bhogatA hai| de, bhoktA/1 nizcayanayase karmose sampAdita mukha va dukha pariNAmokA bhoktA hai, vyavahArase zubhAzubha karmoMme upAjita iSTAniSTa viSayokA bhoktA hai| 5. abheda moktA yogya bhAvakA matArtha paM.kA./tA / 27/61/11 bhoktavadhyAraNyAna kartA karmaphalaM na bhuktaM iti bauddhamatAnumAri ziSyapratibodhanArtha / karma ke karanevAlA svayaM usakA phala nahI bhogatA hai aisA mAnanevAle nauddha matAnuyAyI ziSyake pratibodhanArtha jIvake bhogatApanekA vyAkhyAna kiyA hai / 1. bhedAbheda bhoktA-mogya bhAvakA samanvaya paM.kA./ta pra./68 yathAtrobhayanayAbhyAM karmakata', tathai kenApi nayena na bhoktR / kutH| caitanyapUrvakAnubhUtisadbhAvAbhAvAt / tatazcetanatvAta kevala eba jova karmaphalabhUtAnA kathacidAtmana suravadu kha pariNAmAnA kathacidiSTAniSTa viSayANA bhoktA prasiddha iti / jisa prakAra yahA~ donoM nayose karma kartA hai, usI prakAra eka bhI nayase vaha bhoktA nahIM hai| kisalie-kyo ki use caitanya pUrvaka anubhUtikA sadbhAva nahI hai| isalie cetanapane ke kAraNa mAtra jIva hI karmaphalakA-katha cita AtmAke sukha-du kha pariNAmokA aura kathaMcit iSTAniSTa viSayoM kA bhoktA prasiddha hai| 7. lokika va alaukika donoM bhoga ekA meM hote haiM ni sA./mU /157 ladhuNa Nihi ekko tassa phala aNuhavei sujaNatte / taha NANI NANaNihi bhaMjei caitta paratatti / 1571 = jaise koI eka (daridra manuSya) nidhiko pAkara apane vatanameM ( guptarUpase) rahakara usake phalako bhogatA hai, usI prakAra jJAnI parajano ke samUhako choDa kara jJAnanidhiko bhogatA hai| ni sA./tA vR./157/268 asmin loke laukika kazcideko labdhyA puNyAtkAJcanAnA samUham / gUDho bhUtvA vata te tyaktasaGgo, jJAnI tadvat jJAnarakSA karoti / 268- isa lokame koI eka laukika jana puNyake kAraNa dhana ke samUhako pAkara, sagako choDa gupta hokara rahatA hai, usIkI bhA~ti jJAnI (parake saMgako choDakara gupta rUpase rahakara) jJAnakI rakSA karatA hai / 268 / * anya sambandhita viSaya * jIva para padArthoMkA bhoktA kaba kahalAtA hai -de0 cetnaa/3| * samyagdRSTike bhoga sambandhI -de0 raag/6| * laukika bhogokA tiraskAra -de0 sukh| * Upara Uparake stroM meM bhogoMkI hInatA -de0 dev/IT/2| * cakravatIke dazAga bhoga -de0 zalAkA puruss/2| bhoga patnI-de0 strii| bhogabhUmi-de0 bhuumi| bhogamAlinI-mAnyavAn gajadantastha rajata kUTakI svAminI devI-de0 lok/7| bhogAntarAya karma-de0 antarAya/1 / bhogAvatI-1 gandhamAdana parvatake lohitAkSa kUTa kI svAminI dikkumArI devI-de0 loka/91 2. mAlyavAn gajadantastha sAgara kUTakI svAminI devI-de0 loka/7 ! bhogopabhoga mogopamoga parimANa vrata ra. ka. zrA/82, 84 akSArthAnA parisaMkhyAnaM bhogopabhogaparimANaM / arthavatAmapyavadhau rAgaratInA tanU kRtaye ||2|raag rati Adi bhAvoM ko ghaTAneke lie parigraha parimANa vratakI kI huI maryAdAme bhI prayojanabhUta indriyake viSayokA pratidina parimANa kara lenA so bhogopabhopaparimANa nAmA guNavrata kahA jAtA hai / 82 / ( sA dha./ 13) / sa si./7/21/369/6 tayo parimANamupabhogaparibhogaparimANam / yAnavAhanAbharaNAdiSvetAvadeveSTamato'nyadaniSTamityaniSTAnnivartana kartavya kAla niyamena yAvajjIva vA yathAzakti' - inakA (bhoga va upabhogakA) parimANa karanA upabhoga-paribhogaparimANa vrata hai| yAna, vAhana aura AbharaNa Adime hamAre lie itanA hI iSTa hai, zeSa saba aniSTa hai isa prakArakA vicAra karake kucha kAla ke lie yA jIvana bhara ke lie zaktyanusAra jo apane liye aniSTa ho usakA tyAga kara denA caahie| (rA. bA./7/21/10/548/14, 27/550/6), (cA. sA.) 24/1), (pu. si. u/165); (aura bhI de0 Age rA. vA ) / rA.vA./7/21/27/550/7 na hi asatyabhisandhiniyame vatamiti / iSTAnAmapi citrabastravikRtaveSAbharaNAdInAmanupasevyAnA parityAgaH kArya yAvajjIvam / atha na zaktirasti kAlaparicchedena vastu parimANena ca zaktyanurUpaM nivartanaM kAryam / jo vicitra prakAra ke vastra vikRtaveSa AbharaNa Adi ziSTa janoke upasavya-dhAraNa karane lAyaka nahIM hai ve apaneko acche bhI lagate ho taba bhI unakA yAvat jIvana parityAga kara denA caahie| yadi vaisI zakti nahIM hai to amuka samayakI maryAdAse amuka vastuokA parimANa karake nivRtti karanI caahie| (cA sA /21/1) / jainendra siddhAnta koza
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhogopabhoga pari kA. a/mU./350 jApisA saMpattI bhoga-nola-dhamAdInaM mArga koravi bhomoyaM vayaM tassa // 3301 jo apanI sAmarthya jAna kara, tAmbUla, vastra AdikA parimANa karatA hai, usako bhogopabhogaparimANa nAmakA guNavata hotA hai / 350 2. bhogopabhoga vratake bheda ra. ka. A./00 niyamo yamazca vihitI dveSA bhogopabhogasaMhAra niyama' parimAjjIvaM yamo bhibhogopabhoga yAga niyama aura yama do prakArakA tyAga vidhAna kiyA gayA hai| jisameM kAlako maryAdA hai vaha to niyama kahalAtA hai, jo jIvana paryanta dhAraNa kiyA jAtA hai, vaha yama hai| (sA. gha./5/14 ) 1 rA. vA / 0/21/20/650/1 bhogaparisaMkhyAnaM mAtAnidhAniSTAnupasevyaviSayabhedAt prasadhAta ghAtapramAda aniSTa aura anupasevya rUpa viSayoMke bhedase bhogopabhoga parimANa bata pA~ca prakArakA ho jAtA hai| (cA. sA./23/3 ); (sA. dha. 15/15) / 2. niyama dhAraNa karanekI vidhi 2. ka. grA./ ee.ap kusumeSu / tAmbUla vasanabhUSaNamanmayasaMgatagIteSu adya dinA rajanI vara pakSo mAsastamAyayA iti kAlaparipriyAyA bhaneyamaH bhojana, sanArI, zayana, snAna, kuMkumAvilepana, puSpa mAlA, tAmbUla, vastra, alaMkAra, kAmabhoga, sagIta aura gIta ina farain Aja eka dina athavA eka rAta, eka pakSa, eka mAsa tathA do mAsa athavA chaha mAsa Rtu, ayana isa prakAra kAlake vibhAga se tyAga karanA niyama hai / 4. bhogopabhoga parimANa pratake avizvAra ta. su./0/35 sacitamandhasamizrAbhiSavaduSpAhAra |2| saci tAhAra, sacittasambandhAhAra, sammizrAhAra, abhiSavAhAra aura dukvAhAra upabhogAribhogaparimANa vratake pA~ca aticAra hai / 15 (sA. dha./5/20), (bA.sA./23/1) ra. ka. zrI. / 60 viSaya viSato'nupekSAnusmRtiratilaugyamativRSAnubhavI / bhogopabhogaparimANavyatikramAH paJca kathyante / viSayarUpI viSa || - 1kI upekSA nahIM karanA, pUrva kAlameM bhoge hue viSayoMkA smaraNa rakhanA, vartamAna viSayoM meM ati lAlasA rakhanA, bhaviSya meM viSaya prAptikI tRSNA rakhanA, aura viSaya nahIM bhogate bhI viSaya bhogatA hU~ aisA anubhava karanA ye pA~ca bhogopabhoga parimANa haTake aticAra hai| bhojanavAhanazayanasnAmapavitrA 5. duHpakka AhAra meM kyA doSa hai rA. mA./0/24/6/278/16 tasyAbhyavahAre ko doSa' indriyamavRddhi syAt, sacittaprayogo vA vAtAdiprakopo vA, tatpratIkAravidhAne syAta pApale atiSayazcainaM parihareyuriti prazna usa (duSpaka va / - citta padArthakA ) AhAra karane meM kyA doSa hai| uttara- inake bhojanase indriyoM mata ho jAtI haiM sacita prayogale vAyu Adi doSoMkA prakopa ho sakatA hai, aura usakA pratikAra karane meM pApa lagatA hai, atithi use chor3a bhI dete haiN| (cA. sA./23/4 ) / 6. bhogopabhoga parimANa vratako sacittAdi grahaNa kaise ho sakatA hai -M 239 - rA.vA./0/33/4/268/19 na punarasya sacittAdiSu vRttiH pramAdasaMmo hAbhyAM sacitAdiSu vRtiH pipAsAravAda svaramANasya saci sAdiSu azanAya nAyAnulepanAya paridhAnAya vA vRtirbhavati / prazna- isa bhogopabhoga parimANa vratadhArIkI saccittAdi padArthoMmeM bhojaka bui vRtti kaise ho sakatI hai| uttara- pramAda tathA mohake kAraNa kSudhA, tRSA Adi pIDita vyakti jaldI-jaldI meM sacitta Adi bhojana, pAna, anulepana tathA paridhAna Adine pravRtti ho jAtI hai| 7. sacita sambandha va sammizra antara 1 rA. vA. / 0/25/2-4/558/4 tena cittatA dravyeopari saMbandha hatyAmAya || tena sacitena dravyeNa vyatikIrNaH saMmizra iti kathyate |4| vAgmatam saMbandhenAviziSTa saMmizra iti na kiM kAraNam / tatra saMsargamA sacitasaMganye hi saMsargamAtra mama ha tu sUkSmajantuvyAkulatve vibhAgIkaraNasyAzakyatvAt nAnAjAtIyadravyasamAhAra. sUkSmajantuprAya AhAraH saMmizra iSTa - sacittase upazliSTa yA sargako prApta sacita sambandha kahalAtA hai | 3| aura usase vyatikIrNa samizra kahalAtA hai |4| prazna sambandhase aziSTa hI saMmizra hai| ina donoM meM antara hI kyA hai uttara aisA nahIM hai, kyoMki sambandhameM kevala saMsargavivakSita hai tathA samizra meM sUkSma jantuo se AhAra aisA milA huA hotA hai jisakA vibhAga na kiyA jA ske| nAnA jAtIya dravyoMse milakara banA huA AhAra sUkSma jantuoMkA sthAna hotA hai, use sammizra kahate hai| (cA. sA./25 (2) / 8. bhogopabhoga parimANa vratakA mahatva - / pu. si. u. 158, 166 bhogopabhogatI svAyarahisA bhanerikalAmISAm / bhogopabhogavirahAdbhavati na lezo'pi hisAyA |1| iti ya parimitibhoge saMtuSyati mahatarA mogA mahutarahisA virahAttasyAhisAmiziSThA svAda 166 nizcaya karake ina dezamato Apako bhogopabhoga hetu sthAvara jIvoMkI hiMsA hotI hai, kintu upavAsadhArI puruSake bhoga upabhogake syAgase leza mAtra bhI hiMsA nahIM hotI hai / 158 / jo gRhastha isa prakAra maryAdA rUpa bhogoM se hokara adhikatara bhogoko chor3a detA hai, usakA bahuta hiMsAke tyAga uttama ahiMsAmata hotA hai, arthAt ahisA makA urakarSa hotA hai |16| : * anya sambandhita viSaya 1. isa vratameM kanda, mUla, patra, puSpa AdikA tyAga / 2. isa vratameM madya mAMsa madhukA tyaag| 2. prata va bhogopabhogAnarthakya nAmA aticAramai jainendra siddhAnta koza - de0 bhakSyAbhakSya 1 -de0 10 vaha vaha nAma / antara -de0 anarthadaNDa | 4. bhogopabhoga parimANa vrata tathA sacitta tyAga pratimAmeM antara / -de0 sacitta / bhojarAjA bhojako vazAvalIke anusAra (de0 itihAsa ) rAjA muke putra va jayasiha pitA the| mAlavA deza (magadha ) ke rAjA the / dhArA va ujjaino inakI rAjadhAnI thii| saMskRta vidyA ke AzrayadAtA the| mujakI vaMzAvalIke tathA premI jIke anusAra inakA samaya - vi. 1078-1912 I.1021-2055, AN Up ke anusAra vi 1005-1110 I. 1010-90606 paM. kesArAcandra ke anusAra mi. 1005-1110 I. 1010-2011 itihAsa ke anusAra I. 1008 - 1055 vizeSa (de0 itihAsa / 3 / 1:7/8 ) / 2. yoga darzana sUtroke bhASyakAra : samaya I za 10 de0 yogadarzana / bhojaka vRSNi mathurAke svAmI suvIrake putra the tathA ugrasena ke pitA the / ( ha. pu. /18/11-16 ) /
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhojana 240 maMgala bhAjana- 12/4,2,8,7/282/13 bhujyata iti bhojanamodana', bhuktikAraNapariNAmo vA bhojanaM 1-'bhujyate iti bhojanama' arthAta jo khAyA jAtA hai vaha bhojana hai, isa niruktike anusAra odanako bhojana kahA gayA hai| athavA (bhujyate aneneti bhojanam / isa niruktike anusAra AhAra grahaNake kAraNabhUta pariNAmako bhI bhojana kahA jAtA hai| bhojana kathA-de0 kathA / bhojanAMga kalpavRkSa-de0 vRkSa / bhojavaMza-1 purANakI apekSA isa vazakA nirdeza / - de0 itihAsa/ 7/8, itihAsakI apekSA isa vaMzakA nirdeza-de0 itihAsa/3/4 / bhaumanimittajJAna-de. nimitt/2| bhrama-pA~caveM narakakA dUsarA paTala ( rA. vA.)-de0 naraka/5 / bhramaka-pA~cave narakakA dUsarA paTala (ti.pa.)-de0 naraka/5 / bhramakA-pA~cave narakakA dUsarA paTala-de0 nrk/5|| bhramarAhAra vRtti- de0 bhikssaa/1/7|| bhrAnta-prathama pRthivIkA caturtha paTala-de0 naraka/5 tathA ratnaprabhA / bhrAnti-si.vi./mu./2/4/137 atasmistadgraho bhrAnti |-vstukaa jaisA svarUpa nahI hai caisA grahaNa ho jAnA bhrAnti hai / ( nyA. vi./ vi/1/3/70/17)| syA. ma /16/216/3 bhrAntihi mukhye'rthe kvacid dRSTe sati karaNApATavAdinAnyatra viparyastagrahaNe prasiddhA / yathA zuktau rajatabhrAnti / - yathArtha padArthako dekhanepara indriyo meM roga Adi ho jAneke kAraNa hI cA~dImeM sIpake jJAnakI taraha, padArthoM meM bhramarUpa jJAna hotA hai| bhrAmarI vRtti-sAdhuko bhikSAvRttikA eka bheda-de0 bhikSA/ maMgala nirdeza va tadgata zaMkAe~ 1 maMgalake chaha adhikAra / maMgalakA sAmAnya phala va mahimA / tIna bAra maMgala karanekA nirdeza va usakA prayojana / laukika kAryoMmeM maMgala karanekA niyama hai, para zAstrameM vaha bhAjya hai| svayaM maMgalasvarUpa zAstrameM bhI maMgala karanekI kyA aavshyktaa| maMgala va nirvighnatAmeM vyabhicAra sambandhI shNkaa| 7 maMgala karanese nirvighnatA kaise| lokika maMgaloMko maMgala kahanekA kAraNa / mithyAdRSTi Adi sabhI jIvoMme kathaMcit maMgalapanA / 1/71 [ma] maMkhali gozAla-(de0 pUraNa kazyapa ) maMgarasa-nemi jinezvara saMgati aurAsamyaktva kaumudI ka racayitA eka kannaDa kavi / samaya-I. 1508 / (tI/4/310) / maMgarAja-khagendramaNidarpaNa (cikitsAzAstra) ke racayitAeka kannaDa kavi / samaya-I. 1550 / (to /4/311) / maMgala-eka graha / de. graha / loka meM avasthAna-de. jyotiSa loka/2 / maMgala-pApa vinAzaka va puNya prakAzaka bhAva tathA dravya namaskAra Adi maMgala hai| nirvighna rUpase zAstrakI yA anya laukika kAryokI samApti va unake phala kI prAptike lie sarva kAryoke AdimeM tathA zAstrake madhya va anta meM maMgala karanekA Adeza hai| 1. maMgalake bheda va lakSaNa 1. maMgala sAmAnyakA lakSaNa ti, pa./1/8-17 puNNaM pUdapavittA pasattha sivbh6khemkttaannaa| suhaso khAdI savve NihiTThA magalassa pajjAyA / 8 / gAlayadi viNAsayade dhAve di dahedi haMti sodhyde| vidhase di malAI jamhA tamhA ya magalaM bhaNidaM hA ahavA maga sokkhaM lAdi hU geNhedi maMgalaM tamhA / eveNa kajjasiddhiM maMgai gacchedi gNthkttaaro|15 puvya Airiehi maMgalapuva ca vAcidai bhaNida / ta lAdi hu Adatte jado tado magalaM pvr|16 pAvaM malaM ti bhaNNai uvacArasarUvaeNa jIvANaM / taM gAledi viNAsa Nedi tti bhaNaM ti maMgala keI / 17 / - 1. puNya, pUta, pavitra, prazasta, ziva, bhadra, kSema, kalyANa, zubha aura saukhya ityAdika saba maMgalake hI paryAyavAcI zabda hai|8| (dha 1/1,1,1/31/10)|2,kyoki yaha [jJAnAvaraNAdi, dravya mala aura ajJAna adarzana Adi bhAvamala(de0 mala) ] maloMko galAtA hai, vinaSTa karatA hai, dhAtatA hai, dahana karatA hai. hanatA hai, zuddha karatA hai aura vizvasa karatA hai, isalie ise 'maMgala' kahA gayA hai 11 (dha 1/1,1,1/32/5), (dha.6/4,1.1/ 10) / 3. athavA cU ki yaha magako arthAt sukha yA puNyako lAtA hai, isalie bhI ise magala samajhanA cAhie / 15 / (dha 1/1,1.1/ zlo. 16/33); (dha. 11,1,2/33/5); (paM. kA./tA vR./1/1/2) / 4. isI ke dvArA granthakartA apane kAryakI siddhipara pahu~ca jAtA hai| / 15 / pUrva meM AcAryoM dvArA magalapUrvaka hI zAstrakA paThana-pAThana huA hai| usIko nizcayase lAtA hai arthAta grahaNa karAtA hai. isalie yaha maMgala zreSTha hai / 16 / (dha, 149,1,1/34/3) / 5. jIvoMke pApako upacArase mala kahA jAtA hai| use yaha magala galAtA hai, vinAzako prApta karAtA hai, isa kAraNa bhI koI AcArya ise maMgala kahate hai|17|| (gha. 1/1.1,1/zlo. 17/34), (paM. kA./tA bR./1/5/5)| - maMgalake bheda va lakSaNa maMgala sAmAnyakA lakSaNa / maMgalake bhed| nAma sthApanAdi maMgalake lakSaNa / nibaddhAnibaddhAdi maMgaloMke lakSaNa / aSTamaMgala drvy| -de0 caitya/1/19 / m 2. maMgalake bheda ti. pa./1/18 NAmaNichAvaNA dabakhettANi kAlabhAvA ya / iya chabbheyaM bhaNiyaM maMgalamANaM dasa jaNaNaM // 18) = 1. Anandako utpanna karanevAlA yaha magala nAma, sthApanA, dravya, kSetra, kAla aura bhAva, isa prakAra chaha bhedarUpa kahA gayA hai / 185 (dha. 1/1,1,1/10/4) / " * jainendra siddhAnta koza
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMgala 1/10101/06/3 katividhaM mahala mahalasAmAnyAtadekavidha mukhyamupametadvividhas, samyagdarzanajJAnacAritramezava trividha maGgalam dharma siddhasAdhvarhadvabhedAccaturvidham jJAnadarzana triguptibhedAt 'mo jilA iyAdinAnekavidha mA 1. maMgala kitane prakArakA hai / maMgala sAmAnyakI apekSA magala eka prakArakA hai / 3. mukhya aura gauNake bhedase do prakArakA hai / ( pa. kA./tA vR./ 2/5/64 samyagdarzanasammAna aura samyarUcAritra ke bhedase tIna prakArakA hai / 5. dharma, siddha, sAdhu aura arhantake bhedase cAra prakArakA hai / 6. jJAna, darzana aura tIna guptike bhedase pA~ca prakArakA hai / 7. athavA 'jinendradevako namaskAra ho' ityAdi rUpase aneka prakArakA hai / . 1/1.1.1/49/5 tacca maMgala duvihaM middhamanimi8i, vaha maMgala do prakArakA hai, nibaddhamagala aura anibaddha maMgala / (paM kA. / tA. vR./1/5/23) / 241 = 3. nAma sthApanAdi maMgalake lakSaNa ti, pa./1/16-27 arahANaM siddhANa AiriyaujjhiyAi sAhUNaM / nAmAhaM mAmamagamuTThi bIyarAehi 116 vaNamagalame ai mAkaTTimANi jijA viSaya sAhUdehANi maga | 20 | guNaparidAsaNaM pariNitAmaNaM kevalassa NANassa / upapattI iyapahudI bahubheyaM khetamagataya | 21| essa udAharaNaM pASANagarujyatanaM pAdI / AuTThahatyapahUdI paNuvIsambhahiyapaNasayadhaNi // 22 // devaavaiikevalaNANAvara gadeso thApi gamesa aSpaSpadesagadatoyapuraNApuNNA | 23 | vissANa loyANaM hodi padesA vi maMgalaM khesaM / jessikAle vANAdimaMgalaM pariNamati / 24 parii nAgbhavaNi divyakhAdI pAvalagAsanAdo paNa kAlamagalaM bhA0 3-31 25 evaM aya haveditaM kAlama jigamahimAsaMbaMdha dorIyahUdI jI | 26 magalapAhi upalastriyajIvadavvametta ca / bhAvaM magalamedaM // 27 // vItarAga bhagavAnke arhanta, siddha, AcArya, upAdhyAya aura sAdhu ina nAmoko nAmamagala kahA hai | 16 | jina bhagavA ke jo akRtrima aura kRtrima pratibimba hai, ve saba sthApanA maMgala hai| tathA AcArya upAdhyAya sAdhuke zarIra anya maMgala hai | 20| guNapariNata Asana kSetra arthAta jahaoNpara yogAsana, vIrAsana Adi vividha Asanose tadanukUla dhyAnAbhyAsa Adi aneka guNa prApta kiye gaye hoM aisA kSetra, dIkSAkA kSetra, kevalajJAnotpattikA kSetra ityAdi rUpase kSetra maMgala bahuta prakArakA hai ||21| isa kSetramagalake udAharaNa pAvAnagara Urjayanta ( giranAra parvata) aura campApura Adi hai athavA sAr3he tIna hAdase lekara 122 dhanuSapramANa zarIra meM sthita aura kevalajJAnase vyApta AkAzapradezIko kSetramagala samajhanA caahie| athavA jagacchra eNIke dhanamAtra arthAt lokapramANa AtmA pradeza lokasamudrAta dvArA pUrita sabhI (Urdhva, adho va tiryak ) lokoke pradeza bhI kSetra maMgala hai | 22-24 | jisa kAlameM jova kevalajJAnAdi rUpa magalaparyAyako prApta karatA hai usako tathA dIkSAkAla kevalajJAnake udbhavakA kAla. aura nirvANakAla ye saba pAparUpI malake galAnekA kAraNa honese kAlamaMgala kahA gayA hai / 24-25| isa prakAra jinamahimAse sambandha rakhanevAlA kAlamagala aneka bhedarUpa hai, jaise nandozvara dvIpa sambandhI parva Adi / 25-26 / vartamAna meM maMgalarUpa paryAyose pariNata jo zuddha jIva dravya hai arthAt pacaparameSThakI atmAe~ vaha bhAvamaMgala hai | 20 (dha. 1 / 1,1.1 / 28-21), (vizeSa de0 nikSepa) | de0 nikSepa / 5 / 7 (saraso, pUrNakalaza Adi acitta bAlakanyA va uttama ghoDA Adi sacitta padArtha sahita kanyA Adi mitra padArtha ye saba saukika no padArtha, athavA athavA alaMkAra patirikta 2. maMgala nirdeza va tadgata zaMkAe~ dravya maMgala hai| paca parameSThIkA anAdiananta jIvadravya, kRtrimAkRtrima caityAlaya tathA sAma sahita caiyyAlayAdi ye krama sacitta acitta va mizra lokottara nokarma tadvayatirikta dravya maMgala hai| jIvana tIrthaMkara prAMta nAmakarma karmatirikta noAgama dravyamagala hai ) / 4. nibaddhAnibaddhAdi maMgaloM ke lakSaNa gha. 1/1.1.1/4/6 vaya nima' grAma, jo suttassAdoe sucakasAreNa NibaddhadevadANamAkkAro taM nibaddhamagala / jo suttassAdIe sattAreNa kayadevadANamokkAro tamaNibaddhamagala / jo granthake Adime granthakArake dvArA iSTadevatA namaskAra nibaddha kara diyA jAtA hai arthAt zlokAdi rUpa meM racakara likha diyA jAtA hai, use nibaddha maMgala kahate hai / aura jo grantha ke Adime granthakAra dvArA devatAko namaskAra kiyA jAtA hai [arthAt lipibaddha nahI kiyA jAtA (dha. 2/ pra.34) balki zAstra likhanA yA bAMdhanA prArambha karate samaya mana, vacana, kAyase jo namaskAra kiyA jAtA hai ] use anibaddha magala kahate hai / (paM. kA./tA.vR/2/5/24) paM.kA./tA.vR/9/20/90 tatra mukhyamaile kabhyate, AdI madhye'vasAne ca maGgalaM bhASita budhai / tajjanendraguNastotra tadavighnaprasiddhaye |1| amukhyamaGgalaM kathyate - siddhatya puNNakubho baMdaNamAlA ya puDuraM chatta / sedo vaNNo Adassa NAya kaNNA ya jattasso |1| = jJAniyoM dvArA zAstra ke Adi madhya va antameM vighna nivAraNake lie jo jinendra devakA guNastavana kiyA jAtA hai, vaha mukhya magala hai aura pIlI saraso, pUrNa kalaza, vandanamAlA, chatra, zveta varNa, darpaNa, uttama amukhya maMgala hai | ( inhe magala kyoM kahA jAtA hai, isake lie dekhA magana /2/8) / 2. maMgala nirdeza va tadgata zaMkAeN 1. maMgalake chaha adhikAra gha. 1 / 1,1,1 / 36 / 6 maMgala mhi cha ahiyArAeN daDA battavyA bhavaMti / taM jahA, magalaM magalakattA maMgalakaraNIya magalovAyo maMgala vihANa magalaphalamidi / evesi chaha pi attho uccade | magalattho puttI / magalakatA codassavijjAdvAmapArao Ahariyo maMgalakaraNIya bhaja gomAyo tirayakasAhavANi magatavihAna eyavihAdi puvyuta / magalake viSaya meM chaha adhikArI dvArA daNDakokA kathana karanA caahie| ve isa prakAra hai- 1. maMgala, 2. maMgalakartA, 3. maMgala karane yogya, 4. maMgalakA upAya 5. magalake bheda, aura 6 maMgalakA phala hai / aba ina chaha adhikArokA artha kahate hai / magalakA kSaNa to pahale kahA jA cukA hai ( 0 maMgala / 141) caudaha vidyAsthAnoke pAragAmI AcArya parameSThI (yahA~ bhUtabalI AcArya) maMgalakartA hai| bhavyajana magala karane yogya hai / ratnatrayakI sAdhaka sAmagrI (AtmAdhInatA va mana vacana kAyakI ekAgratA Adi) maMgalakA upAya hai| eka prakArakA, do prakArakA Adi rUpase magala ke bheda pahale kaha Aye hai / (de0 magala / 1 / 2 ) / magalakA phala Age kaheMge (de0 maMgala /2/2) / 2. maMgaLakA sAmAnya phala va mahimA di. 1 / 2 / 30-31 NAdi vigdha bhedadi maMho vRTThA surANa saMbaMti / ihI atyo samma jigaNAmaggaNameroNa 1201 satdhAdimanbhajanasAmasu jitosamacAro pAsai pirasAi niradhAI ravi vya timirAi |1| jina bhagavAn ke nAmake grahaNa karanemAtra se vighna naSTa ho jAte hai, pApa khaNDita hotA hai, duSTa deva lA~gha nahI sakate arthAt kisI prakArakA upadrava nahIM kara sakate aura iSTa artha kI jainendra siddhAnta koza
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMgala 242 2. maMgala nirdeza va tadgata zaMkAeM prApti hotI hai / 30 / zAstrake Adi madhya aura antame kiyA gayA jinastotra rUpa magalakA uccAraNa sampUrNa vighnoko usI prakAra naSTa kara detA hai, jisa prakAra sUrya andhakAra ko / 31 / (dha. 111.1,1/ gA. 21-22/41), (pa. kA /tA vR./1/5/10 para uddhRta 2 gaathaaeN)| Asa. pa./mU/2 zreyomArgasya sasiddhi prasAdAtparameSThina. / ityAhustadguNastotra zAstrAdau munissNgaa.| = arhatparameSThI ke prasAdase mokSamArgakI siddhi hotI hai, isalie pradhAna muniyone zAstrake prArambhameM arhat parameSThIke guNokI stuti kI hai| dha, 1/1,1,1/36/10 magalaphalaM dehito kayaabbhudayaNisseyasamuhAitta / - maMgalAdikase prApta honevAle abhyudaya aura mokSasukhake AdhIna magalakA phala hai| 3. tIna bAra maMgala karanekA nirdeza va usakA prayojana ti.pa./1/28-26 pubitalAiriehiM utto satyANa magalaM jo so| Aimmi majhaavasANi ya saNiyameNa kAyavyo / 28 // paDhame magalavayaNe sitthA satthassa pAragA hoti / majjhimme pIviravaM vijjA vijjAphala carime 28 - pUrvakAlIna AcAoMne jo zAstrokA magala kahA hai usa maMgalako niyamase zAstroke Adi, madhya aura antame karanA hI cAhie / 28 / zAstrake Adime magalake paDhane para ziSya loga zAstrake pAragAmI hote hai, madhyame magalake karanepara nirvighna vidyAko prApti hotI hai aura antame magala ke karanepara vidyAkA phala prApta hotA hai / 26 / (dha 1/1,1,1/gA. 16-20/40); (dha. 6/4,1,1/gaa.2/4)| de0 maMgala/2/2 (zAstrake AdimeM maMgala karanese samasta vinokA nAza tathA mokSamArga kI prApti hotI hai)| dra.saM./TI./1/6/5 para udhRta-'nAstikatvaparihAra' ziSTAcAraprapAlanam / puNyAvAptizca nirvighna' zAstrAdau tena sastuti / / -nAstikatAkA tyAga, sabhya puruSoke AcaraNakA pAlana, puNyakI prApti aura vighna vinAza ina cAra la bhoke lie zAstrake Arambha me iSTa devatA. ko stuti kI jAtI hai| dha 1/1,1.1/40/4 tisu ThANesu maMgala kima buccade / kayakAuyamagala-pAyacchittA viNayovagayA sissA ajjhedaar| sodAro vattArI AroggamabiggheNa vijja vijjAphalaM hi pAtu ti| -prazna-tIna sthAnoM meM maMgala karanekA upadeza ksi lie diyA gayA hai| uttaramaMgala sambandhI Avazyaka kRtikarma karanevAle tathA maMgala sambandhI prAyazcitta karanevAle tathA vinayako prApta aise ziSya, adhyetA ( zAstra paDhanevAlA), zrotA aura vaktA krama se Arogyako, nirvighna rUpase vidyAko tathA vidyAke phala ko prApta ho, isalie tIno jagaha magala karanekA upadeza diyA gayA hai| satyapAraMbhAdikiriyAsa NiyameNa arahaMtaNamokkArI kAyavvo tti siddha / bavahAraNayamassidUNa guNahArabhaDArayassa puNa eso ahiSpAo, jahA-kIrau aNNattha savvattha NiyameNa arahaMtaNamokAro, magalaphalassa pAradakiriyAe aNuvalaM bhaado| ettha puNa Niyamo Natthi. paramAgamuvajogammiNiyameNa magalaphalovala bhaado| prazna-gaNadhara bhaTTArakane gAthAsUtroke Adime tathA yativRSabha AcArya ne bhI cUrNasUtroke AdimeM magala kyoM nahIM kiyaa| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, prArambha kiye hue kArya meM vighnakAraka karmoka vinAzArtha magala kiyA jAtA hai aura ve paramAgamake upayogase hI naSTa ho jAte hai| yaha bAta asiddha bhI nahI hai kyoki yadi zubha aura zuddha pariNAmose karmokA kSaya na mAnA jAye to phira karmokA kSaya ho hI nahIM sktaa| prazna-isa prakAra yadyapi kokA kSaya to ho jAtA hai para phira bhI prArambha kiye hue kArya meM vighnokI aura vidyAke phala kI prApti na honekI sambhAvanA to banI hI rahatI hai| uttara-nahIM, kyoki, aisA mAnane meM virodha AtA hai (karmokA abhAva ho jAnepara vighnokI utpatti sambhava nahIM; kyoki, kAraNa ke binA kAryakI utpatti nahI hoto)| prazna-zabdAnusArI zidhyameM devatAviSayaka bhakti utpanna karAneke lie zAstrake AdimeM magala avazya karanA caahie| uttara-nahIM, kyoki, magala ke binA bhI kevala guruvacanase hI uname vaha bhakti utpanna ho jAtI hai| prazna-puNyakarma baoNdhaneke icchuka dezavatiyoMko magala karanA yukta hai, kintu karmoM ke kSayake icchuka muniyoko magala karanA yukta nahIM, yadi aisA kaho to| uttara-nahIM, kyoki, puNyabandhake kAraNake prati una donoM meM kAI vizeSatA nahIM hai| 2, isalie sonA, khAnA, jAnA, AnA aura zAstrakA prArambha karanA Adi kriyAoMmeM arahanta namaskAra avazya karanA caahie| kintu vyavahAranayakI dRSTise guNadhara bhaTTArakakA yaha abhiprAya hai, ki paramAgamake atirikta anya saba kriyAomeM arahanta namaskAra niyamase karanA cAhie, kyoki, arahanta namaskAra kiye binA prArambha kI huI kriyAmaiM magalakA phala nahIM pAyA jaataa| kintu zAstrake prAra bhameM magala karanekA niyama nahI hai, kyoki, paramAgamake upayogameM hI magalakA phala niyamase prApta ho jAtA hai| 4. laukika kAryoM meM maMgala karanekA niyama hai. para zAstra meM vaha mAjya hai ka. pA. 1/1-1/62-4/5-6 2 saMpahi (padi ) guNaharabhaDAra eNa gAhA suttANamAdIe jaivasahatyereNa vi cuNNisuttassa AdIe magala kiNNa karya / Na esa doso; magala hi kIrade pAradvajjavigdhaparakammaviNAsaNaTTa / ta ca paramAgamukjogAdo ceva nnssdi| Na cedamasiddhaM, suha-suddhapariNAmehi kammaravayAbhAve tkkhyaannuvvttiido|..nn ca kammavara saMte pAradvakajjavigghassa vijjAphalANuva(va)ttIe vA saMbhavo, virohaado| Na ca sadANusArisissANaM devadAvisayabhaktisamuppAyaNa taM vIrade; teNa viNA vi guruvayaNAdo ceva tesi taduppadida saNAdo / 3 puNNakammabaMdhatthINa desavyayANa magalakaraNaM jutta Na muNoNa kmmakkhayakaMvakhuvANamidi Na vAttu juttaM: puNNabaMdhahe utta paDivisesAbhAvAdo / 4.teNa sovaNa-bhoyaNa-payANa-paccAvaNa 5. svayaM maMgala svarUpa zAstrameM bhI maMgala karanekI kyA AvazyakatA dha.11.1,1/41/10 suttaM ki magalamuda amaMgalamidi / jadi Na maMgalaM, Na taM muttaM pAvakAraNassa suttttvirohaado| aha maMgalaM, kiM tattha maMgaleNa egado ceya kajjaNippattIdo idi / Na tAva muntaM Na magalamidi / tArissapaijjAbhAvAdo parisesAdo maMgalaM sa / muttassAdIe magala paDhiujadi, Na puvuttadoso vi doNhaM pi pudha pudha vinnaasijjmaannpaavdsnnaado| paDhaNavigyaviddAvaNaM maMgalaM / sutte puNa samayaM paDi asaMkhejjaguNaseDhIe pAvaM gAliya pacchA svvkmmrkhykaarnnmidi| devatAnamaskAro'pi caramAvasthAyAM kRtsnakarmakSayakArIti dvayorapyeka kAryakatatvamiti cenna, sutraviSayaparijJAnamantareNa tasya tathAvidhasAmathya bhAvAt / zukladhyAnAnmokSaH, na ca devatAnamaskAra' zukladhyAnamiti |-prshn-suutr grantha svayaM maMgala rUpa hai, yA amaMgalarUpa / yadi sUtra svaya maMgalarUpa nahIM hai to vaha sUtra bhI nahIM kahA jA sakatA, kyoki, maMgalake abhAvame pApakA kAraNa honese usakA mUtrapanese virodha par3a jAtA hai| aura yadi sUtra svayaM maMgala svarUpa hai, to phira usameM alagase magala karanekI kyA AvazyakatA hai| kyoki, magala rUpa eka sUtra granthase hI kAryakI niSpatti ho jAtI hai| aura yadi kahA jAya ki yaha sUtra nahIM hai, ataeva maMgala bhI nahIM hai, to aisA to kahIM kahA nahIM gayA ki yaha sUtra nahIM hai| ataeva jainendra siddhAnta koza
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMgala 243 2. maMgala nirdeza va tadgata zaMkAeM bhI maMgala kiyA jAtA hai| isake atirikta iSTadevatAko namaskAra karanese pratyupakAra kiyA jAtA hai arthAta devatAkRta upakArako svIkAra kiyA jAtA hai / kahA bhI hai-parameSThIkI kRpAse mokSamArgakI prApti hotI hai| isIlie zAstrake Adime munijana unake guNokA stavana karate haiN| icchita phalakI siddhikA upAya samyagjJAna hai aura vaha sacce zAstrose hotA hai| zAstrokI utpatti Aptase hotI hai| isa lie unake prasAdase hI jJAnako prApti huI honese ve pUjya hai, kyoki, kiye gaye upakArako sAdhujana bhUlate nahI hai| yaha sUtra hai aura parizeSa nyAyase magala bhI hai| taba phira isame alagase maMgala kyo kiyA gyaa| uttara-sUtrake AdimeM maMgala kiyA gayA hai tathApi pUrvokta doSa nahIM AtA hai, kyoki, sUtra aura magala ina donose pRthak pRthak rUpameM pApoMkA vinAza hotA huA dekhA jAtA hai| nibaddha aura anibaddha maMgala paThanameM AnevAle vighnoko dUra karatA hai, aura sUtra pratisamaya asakhyAta guNita zreNIrUpase pApokA nAza karake usake pazcAta sampUrNa kA~ke kSayakA kAraNa hotA hai / prazna-devatA namaskAra bhI antima avasthAmeM sampUrNa karmokA kSaya karanevAlA hotA hai, isalie magala aura sUtra dono hI eka kArya ko karanevAle hai, phira donokA kArya bhinna-bhinna kyo batalAyA gayA / uttara-aisA nahIM hai, kyoMki, sUtrakathita viSayake parijJAnake binA kevala devatA namaskAra meM karmakSayako sAmarthya nahIM hai| mokSakI prApti zukladhyAnase hotI hai, parantu devatA namaskAra to zukladhyAna nahIM hai| dha/4,1,1/3/2 dabasuttAdo tappaDhaNa-guNaNa kiriyAvAvadANaM sabajIvANaM paDisamayamasakhejjaguNa seDhIe puvvasacidakammaNijjarA hodi tti Nipphala midi suttamidi / aha saphalamida, NipphalaM suttajjhayaNa, tatto samuvajAyamANa kammaravayassa etthevovala bho tti / Na esa doso, suttayajjhayaNeNa sAmaNakammaNijjarA karide; edeNa puNa suttajjhayaNavigghaphalakammaviNAso kIradi tti bhiNNa visyttaad| muttajjhayaNavigdhaphalakammaviNAso sAmaNNa kammavirohisuttabbhAsAdo ceva hodi 'tti magalasuttAra bho aNatthao kiNNa jAyade / Na, sattatthAvagamabbhAsavigdhaphalakamme aviNa8 sate tdvgmmbhaasaannmsbhvaado|-prshn'drvysuutrose unake paDhane aura manana karane rUpa kriyAme pravRtta hue saba jIvoke prati samaya asakhyAta guNita zreNIrUpase pUrva sacita karmo kI nirjarA hotI hai| isa prakAra vidhAna honese yaha jinanamaskArAtmaka sUtra vyartha paDatA hai| athavA, yadi yaha sUtra saphala hai to sUtrokA arthAta zAratrakA adhyayana vyartha hogA, kyoMki usase honevAlA karmakSaya isa jinanamaskArAtmaka sUtrame hI pAyA jAtA hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai kyoki sUtrAdhyayanase to sAmAnya karmokI nirjarA ko jAtI hai, aura magalase sUtrAdhyayanameM vighna karanevAle karmokA vinAza kiyA jAtA hai, isa prakAra donokA viSaya bhinna hai / praznacaeNki sutrAdhyayanameM vighna karanevAle karmoM kA vinAza sAmAnya karmoM ke virodhI sUtrAbhyAsase hI ho jAtA hai, ataeva maMgalasUtrakA Arambha karanA vyartha kyo na hogA / uttara-aisA nahIM hai, kyoMki, sUtrArthake jJAna aura abhyAsameM vighna utpanna karanevAle karmoMkA jaba taka vinAza na hogA taba taka usa ( sUtrArtha) kA jJAna aura abhyAsa dono asambhava hai / aura kAraNase pUrvakAlameM kArya hotA nahIM hai, kyoki vaisA pAyA nahIM jaataa| paM.kA./tA, bR./1/4/- zAstraM maGgalamamaGgala vaa| maGgala cetsadA maGgalasya maGgala ki prayojanaM, yadyamaGgala tahi tena zAstreNa ki prayojana / AcAryA parihAramAhu -bhavatyartha maGgalasyApi maGgala kriyate / tathA coktam-pradonArcayedakamudakena mhoddhim| vAgIzvarA tathA vAgbhimaMgalenaiva maGgalam / kica iSTadevatAnamaskArakaraNe pratyupakAra kRta bhavati / tathA cokta-zreyomArgasya saMsiddhi prsaadaatprmesstthin.| ityAhustadguNastotraM zAstrAdau munipugavA' / abhimataphala siddharabhyupAyaH subodhaH, sa ca bhavati suzAstrAttasya cotpattirAptAt / iti bhavati sa pUjyastatprasAdAtprabuddhirna hi kRtamupakAra sAdhavo vismaranti / prazna-zAstra magala hai yA amagala / yadi magala hai to magalakA bhI maMgala karanese kyA prayojana / aura yadi vaha amagala hai to aise zAstrase hI kyA prayojana ? uttara-bhakti ke lie magalakA bhI maMgala kiyA jAtA hai| kahA bho hai--dIpakase sUryakI, jalase sAgarakI tathA vacanose vAgIzvarIkI pUjA kI jAtI hai, isI prakAra magalase magalakA 6. maMgala va nirvighnatAmeM vyabhicAra sambandhI zakA dha.64,1,1/5/1 maMgalaM kAUNa pAraddhakajjANaM kahi pi vigghuvalaMbhAdo tamakAUNa pAraddhakajjANaM pi kattha vi vigdhAbhAvadasaNAdo jiNidaNamokkAro Na vigdhaviNAsao tti / Na esa doso, kayAkayabhisayANaM vAhINamaviNAsa-viNAsadasaNeNAvagayaciyahicArassa vi mAricAdigaNassa bhesayattu vlbhaado| osahANamosahattaM Na viNassadi, asajhavAhivadirittasajjhavAhivisarA ceva tesi vAvArabhuvagamAdo tti ce jadi evaM to jiNidaNamokkAro vi vigdhaviNAsao, asajjhavigdhaphalakammamujjhidUNa sajjhaviraghaphalakammaviNAse vaasrdsnnaado| Na ca osaheNa samANo jiNidaNamokkAro, NANajjhANasahAyassa saMtassa Nivigdhaggissa adajjhidhaNANa va asjjhvigdhphlkmmaannmbhaavaado| NANajjhANapao NamokkAro saMpuSNo, jahaNNo maMdasahahaNANuviddho boddhavvo, sesaasaMkhejjalogabheyabhiNNA mjjhimaa| Na ca te savve samANaphalA, aippasagAdo - prazna-maMgala karake prArambha kiye gaye kAryoke kahIpara vighna pAye jAnese aura use na karake bhI prArambha kiye gaye kAryoM ke kahI para vighnoMkA abhAva dekhe jAnese jinendra namaskAra vighna vinAzaka nahIM hai / uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, jina vyAdhiyokI auSadha kI gayI hai unakA avinAza, aura jinakI auSadha nahIM kI gayI hai unakA vinAza dekhe jAnese vyabhicAra jJAta hone para bhI kAlI miraca Adi auSadhi dravyomeM auSadhiya guNa pAyA jAtA hai| prazna-auSadhiyokA auSadhitva to isalie naSTa nahIM hotA, ki asAdhya vyAdhiyoko choDakara kevala sAdhya vyAdhiyoke viSayame hI unakA vyApAra mAnA gayA hai| uttara--to jinendra namaskAra bhI ( usI prakAra ) vighna vinAzaka mAnA jA sakatA hai; kyo ki, usakA bhI vyApAra asAdhya vighnone kAraNabhUta kauMko chor3akara sAdhya vighnoMke kAraNabhUta karmoMke vinAzame dekhA jAtA hai / 2 dUsarI bAta yaha hai ki ( sarvathA) auSadhake samAna jinendra namaskAra nahIM hai, kyoki, jisa prakAra nirvighna agnike hote hue na jala sakane yogya indhano kA abhAva - rahatA hai ( arthAta sampUrNa prakArake indhana bhasma ho jAte hai), usI prakAra ukta namaskArake jJAna va dhyAnakI sahAyatA yukta honepara asAdhya vighnotpAdaka karmoMkA bhI abhAva hotA hai (arthAt saba prakArake karma vinaSTa ho jAte hai ) tahA~ jJAnadhyAnAtmaka namaskArako utkRSTa, evaM manda zraddhAna yukta namaskArako jaghanya jAnanA caahie| zeSa asaMkhyAta lokapramANa bhedose bhinna namaskAra madhyama hai| aura ve saba samAna phalavAle nahIM hote, kyoki, aisA mAnanepara atiprasaga doSa AtA hai| paM. kA./tA.'vR./1/6/4 yadukta tvayA vyabhicAro dRzyate tadapyayukta / kasmAditi cet| yatra devatAnamaskAradAnapUjAdidharme kRte'pi vighnaM bhavati tatredaM jJAtavya pUrva kRtapApasyaiva phalaM tat na ca dharmadUSaNaM, yatra punardevatAnamaskAradAnapUjAdidharmAbhAve'pi nirvighna dRzyate tatredaM jJAtavyaM pUrva kRtadharmasyaiva phalaM tat na ca pApasya / - Apane jo yaha kahA hai ki (maMgala karane yA na karanepara bhI nirvighnatAkA abhAva yA sadbhAva dikhAyI denese) tahA~ vyabhicAra dikhAyI detA hai, so yaha jainendra siddhAnta koza
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMgala 244 maMDapa bhUmi kahamA ayukta hai, kyoki, jahA~ devatAnamaskAra dAna pUjAdi rUpa dharmake karanepara bhI vighna hotA hai vahA~ vaha pUrvakRta pApakA hI phala jAnanA cAhie, dharmakA doSa nhiiN| aura jahA~ devatAnamaskAra dAnapUjAdirUpa dharmake abhAvame bhI nirvighnatA dikhAyI detI hai, vahA~ pUrvakRta dharmakA hI phala jAnanA cAhie, pApakA arthAt magala na karanekA nhiiN| 7. maMgala karanese nirvighnatA kaise 5. kA./tA vR./1/5/26 kimarthaM zAstrAdau zAstrakArA' maGgalArtha parameSThiguNastotraM kurvanti yadeva zAstra prArabdhaM tadeva kathyatA maGgalaprastutaM / na ca vaktavyaM maGgalanamaskAreNa puNya bhavati puNyena nirvighna bhavati iti / kasmAnna baktavyamiti cet / vyabhicArAta / tadapyayuktaM / kasmAt / devatAnamaskArakaraNe puNyaM bhavati tena nirvighnaM bhavatIti tarkAdizAstre vyvsthaapitvaad| -prazna-zAstrake Adi me zAstrakAra maMgalArtha parameSThIke guNokA stavana kyoM karate haiM, jo zAstra prArambha kiyA hai vahI maMgalarUpa hai| tathA 'maMgala karanese puNya hotA hai aura puNyase nirvighnatAkI prApti hotI hai aisA bhI nahI kahanA cAhie kyoki usameM vyabhicAra dekhA jAtA hai| uttara-yaha kahanA ayukta hai kyoki, devatAnamaskAra karanese puNya aura puNyase nirvighnatAkA honA tarka Adi viSayaka aneka zAstromeM vyavasthApita kiyA gayA hai| 8. laukika maMgaloMko maMgala kahanekA kAraNa paM. kA./tA vR./1/1/15 para uddhRta-vayaNiyamasaMjamaguNehi sAhido jiNavarehi prmttttho| siddhA saNNA jesi siddhatthA maMgalaM teNa / 2 / puNNA maNorahehi ya kevalaNANeNa cAvi sNpunnnnaa| arahatA idi loe sumagalaM puNNakubho du|3| NiggamaNapasamhi ya iha cauvIsapi badaNIjjA te| vadaNamAletti kayA bharaheNa ya magalaM tenn|4| savyajaNa NivvudiyarA chattAyArA jagassa arhtaa| chattAyAraM siddhitti magalaM teNa chatta tN| sedo vaNNo mANaM lessA ya aghAisesamma c| aruhANaM idi loe sumaMgalaM sedavaNNo du / 6 / dIsai loyAloo kevalaNANeNa tahA jinnidss| taha dosai mukure bibumaMgala teNa ta muNaha 19 jaha vIyarAyasavvaNahu jiNavaro maMgala havai loe / yarAyabAlakaNNA taha maMgalamiha vijANAhi / 8 / kammArijiNeviNu jiNabare hi moknu jiNahivi jeNa / jaM caurauaribala jiNai maMgalu buccai teNa hai| bata, niyama, sayama Adi guNoke dvArA sAdhita jinavaroMko hI samasta artha kI siddhi ho jAneke kAraNa, paramArtha se siddha saMjJA prApta hai| isIlie siddhArtha (pIlI saraso) ko magala kahate hai 12 / arahaMta bhagavAn sampUrNa manorathoMse tathA kevalajJAnase pUrNa hai, isIlie lokame pUrNakalazako maMgala mAnA jAtA hai / 3 / kyoki dvArase bAhara nikalate hue tathA usameM praveza karate hue 24 tIrthaMkara vandanIya hote hai, isIlie bharata cakravartIne 24 kaliyovAlI vandanamAlAko racanA kI thii| isIse vaha maMgalarUpa samajhI jAtI hai|4| jagatake sarva jIvoko mukti dilAneke lie arahaMta bhagavAna chatrAkAra hai arthAt eka mAtra Azraya hai| ata. siddhi chatrAkAra hai aura isIse chatrako maMgala kahA jAtA hai / / arahaMta bhagavAcakA dhyAna, lezyA va zeSa aghAtI karma ye saba kyoki zvetavarNa ke arthAta zukla hote hai, isIlie lokame zvetavarNako magala samajhA jAtA hai|6| jinendra bhagavAnko kevalajJAnameM jisa prakAra samasta lokAloka dikhAI detA hai, usI prakAra darpaNameM bhI usake samakSa rahanevAle dUra va nikaTake samasta choTe va baDe padArtha dikhAI dete hai, isIlie darpaNako magala jaano|7| jisa prakAra vItarAga sarvajJa jinendra bhagavAn lokameM magalarUpa hai, usI prakAra 'haya rAya' arthAta uttama jAtikA ghoDA aura haya rAya bAlakanyA arthAt rAgadveSarahita sarala citta bAlakanyA bhI maMgala hai| kyoki 'haya rAya' isa zabdakA artha hatarAga bhI hai aura uttama ghoDA bhii|| kyoki karmarUpI zatruokojItakara hI jinendra bhagavAn mokSako prApta hue hai isIlie zatrusamUha para jItako darzAnevAlA camara magala kahA jAtA hai| 9. mithyAdRSTi Adi samI jIvoM meM kathaMcit maMgalapanA gha, 1/1,1,1/36-38 ekajIvApekSayA anAdyaparyavasita sAdyaparyavasita sAdisaparyavasitamiti trividham / kathamanAdyaparyavasitA mngglsy| drvyaarthiknyaarpnnyaa| tathA ca mithyAdRSTyavasthAyAmapi magalatvaM jIvasya prApnotIti cennaiSa doSa. iSTatvAt / na mithyAviratipramAdAnA maGgalava teSAM jIvatvAbhAvAt / jIvo hi maGgalam sa ca kevalajJAnAdyanantadharmAtmaka / na chadmasthajJAnadarzanayoralpatvAdamagalatvamekadezasya mAGgalyAbhAve tadvizvAvayavAnAmapyamaGgalasvaprApte / -eka jIvakI apekSA maMgalakA avasthAna anAdi ananta, sAdi ananta aura sAdi sAnta isa prakAra tIna bheda rUpa hai| prazna-anAdise anantakAla taka magala honA kaise sambhava hai| uttara-dravyArthika nayakI pradhAnatAse / prazna-isa taraha to mithyAdRSTi avasthAmeM bhI jIvako magalapanekI prApti ho jaayegii| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, yaha hame iSTa hai / parantu aisA mAnanepara bho mithyAtva avirati, pramAda Adiko magalapanA siddha nahIM ho sakatA hai, kyoki, uname jIvasya nahIM pAyA jAtA hai| maMgala to jIva hI hai, aura vaha jIva kevalajJAnAdi ananta dharmAtmaka hai| chadmasthake jJAna aura darzana alpa hone mAtrase amagala nahI ho sakate hai, kyoMki jJAna aura darzanake ekdeza mAtrameM magalapanekA abhAva svIkAra kara lenepara jJAna aura darzanake sampUrNa avayavoM arthAt kevalajJAna va kevaladarzanako bhI amagala mAnanA pddegaa| de0jJAna/1/4/2.5 aura sAmAnya jJAna santAnakI apekSA chadmastha jIvomeM bhI kevalajJAnakA sadbhAva mAnanemeM koI virodha nahIM aataa| unake mati jJAna Adi tathA cakSudarzanAdi bhI jJAna va darzana sAmAnyakI ho avasthA vizeSa honeke kAraNa magalIbhUta kevalajJAna va kevaladarzanase bhinna nahI kahe jA skte| aura isa prakAra bhale hI mithyAdRSTi jIvake jJAna va darzanako magalapanA prApta ho jAya, para usake mithyAtva avirati Adiko magalapanA nahIM ho sktaa| mithyAdRSTike jJAna va darzanameM magalapanA asiddha bhI nahI hai, vayoki, jisa prakAra samyagadRSTike jJAna va darzanameM pApakSayakArIpanA pAyA jAtA hai, usI prakAra mithyAvRSTi ke jJAna va darzanameM bhI pApakSayakArIpanA pAyA jAtA hai| maMgalA- eka vidyA (de0 vidyaa)| maMgalAcaraNa-(de0 mgl)| maMgalAvatI-1 pUrva videhakA eka kSetra-de0 lok5/2|2 pUrva videhastha AtmAjana vakSArakA eka kUTa va usakA rakSaka deva-de0 loka/2/4 ! maMgalAvataM-1.saumanasa parvatakA eka kUTa va usakA rakSaka deva -de0 loka 3/442. pUrva videhakA eka kSetra-de0 lokA1/2 / jUSA-pUrva videhake maMgalAvarta yA lAgalAvarta dezakI pradhAna ___ nagarI-de0 lok/5/2| maMDana mizra-1, eka bauddha vidvAn / samaya-I0 615-660 / (si. vi 14/3/pa', mahendra kumaar)| 2. mImAsA darzana va vedAnta darzanake bhASyakAra-de0 mImAsA darzana va vedAnta / maDapa bhUmi-samavazaraNakI AThavIM bhUmi-de0 samavazaraNa / jainendra siddhAnta koza
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMDala 245 maMtra maMDala-1. prANAyAma sambandhI cAra maNDalokA nirdeza-de0 prANAyAma / 2.prANAyAma sambandhI agnimaNDala, AkAza maNDala -de0 vaha vaha nAma / maMDalIka-rAjAkI eka upAdhi-de0 raajaa| maMDalIka vAyu-de0 vaayu| maMDita-vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka ngr| -de0 vidyAdhara / maMtra-mantrazakti sarvasammata hai / NamokAra mantra jainakA mUlamantra hai| mantra sAmAnya nirdeza mantra tantrakI zakti paudgalika hai| mantra zaktikA mAhAtmya / mantra siddhi tathA usake dvArA aneka camatkArika kArya honekA siddhAnta-de0 dhyAna/2/4,5 / mantra tantra AdikI siddhikA mokSamArgameM niSedha / sAdhuko AjIvikA karanekA niSedha / paristhitivaza mantraprayogakI AjJA / | pUjAvidhAnAdike lie sAmAnya mantroMkA nirdeza / / garbhAdhAnAdi kriyAoMke lie vizeSa mantroMkA nirdeza / pUjApATha Adike lie kucha yantra - de0 yntr| dhyAna yogya kucha mantroMkA nirdeza -de0 padastha / mantrameM svAhAkAra nahIM hotA -de0 svaahaa| 2. mantra zaktikA mAhAtmya go jI./jI. pra./184/416/18 acintya hi tapovidyAmaNimantrauSadhizatyatizayamAhAtmyaM dRsstttvbhaavtvaat| svabhAvo'tarkagocara iti samastavAdisa yttvaat| -vidyA, maNi, mantra, auSadha AdikI acintya zaktikA mAhAtmya pratyakSa dekhaneme AtA hai| svabhAva tarkakA viSaya nahI, aisA samasta vAdiyoMko sammata hai| 3. mantra tantra AdikI siddhikA mokSamArgameM niSedha ra. sA./106 joisa vijjAmattopajINaM vA ya vssvbhaar| dhaNadhaNNapaDiggahaNaM samaNANa dUsaNa hoi|104 -jo muni jyotiSa zAstrase vA kisI anya vidyAse vA mantra tantrose apanI upajIvikA karatA hai, jo vaizyokeme vyavahAra karatA hai aura dhanadhAnya Adi sabakA grahaNa karatA hai vaha muni samasta muniyoko dUSita karanevAlA hai| jJA, 4/52-55 vazyAkarSaNa vidveSaM mAraNoccATana tathA / jalAnala viSastambho rasakarma rasAyanam / 52! purakSobhendrajAla ca balastambho jyaajyo| vidyAcchedastathA vedha jyotini cikitsitam // 53 // yakSiNImantrapAtAla siddhaya. kAlavabcanA / pAdukAujananistrizabhUtabhogIndrasAdhana / / 4 / ityAdivikriyAmarajitairduSTaceSTitai / AtmAnamapi na jJAta naSTa lokadvayacyute / / -vazIkaraNa, AkarSaNa, vidveSaNa, mAraNa, uccATana, tathA jala agni viSa AdikA stambhana, rasakarma, rasAyana / / 2 / nagara meM kSobha utpanna karanA, indrajAlasAdhana, senAkA stambhana karanA, jItahArakA vidhAna batAnA, vidyAke chedanekA vidhAna sAdhanA, vedhanA, jyotiSakA jJAna, vaidyakavidyAsAdhana / 53 / yakSiNImantra, pAtAla siddhike vidhAnakA abhyAsa karanA, kAla va canA (mRtyu jItanekA mantra sAdhanA), pAdukAsAdhana (khaDAU~ pahanakara AkAza yA jalame bihAra karanekI vidyAkA sAdhana) karanA, adRzya hone tathA gar3e hue dhana dekhaneke ajanakA sAdhanA, zastrAdikA sAdhanA, bhUtasAdhana, sarpasAdhana // 54 // ityAdi vikriyArUpa kAryoM meM anurakta hokara duSTa ceSTA karanevAle jo hai unhone AtmajJAnase bhI hAtha dhAyA aura apane dono lokakA kArya bhI naSTa kiyaa| aise puruSoke dhyAnako siddhi hAnA kaThina hai / 55 // jJA./40/10 zudradhyAnaparaprapaJca caturA rAgAnaloddIpitA, mudrAmaNDalayantramantrakaraNa rArAdhayantyAdvatA / kAmakrodhavazIkRtAniha surAt sasAra saukhyArthino, duSTAzAbrihatA patanti narake bhogAtibhirvacitA / 10 / - jo puruSa khoTe dhyAnake utkRSTa prapacoko vistAra karaneme catura hai ve isa lokame rAgarUpa agnise prajvalita hokara mudrA, maNDala, yantra, mantra, Adi sAdhanoke dvArA kAmakrodhase vazIbhUta kudevo kA Adarase ArAdhana karate hai| so, sAMsArika sukhake cAhanevAle aura duSTa AzAse pIDita tathA bhogokI pIDAse vacita hokara ve narakame paDate hai / 10 / aura bhI de0--mantra, tantra, jyotiSa Adi vidyAokA prayoga karanebAlA sAdhu sasakta hai (de0 sasakta), vaha laukika hai (de0 laukik)| AhArake dAtArako mantra tantrAdi batAnA sAdhuke AhArakA mantropajogI nAmakA eka doSa hai| (de0 aahaar/II/4)| isI prakAra vasatikAke dAtArako uparokta prayoga batAnA vasatikAkA mantropajIvI nAmaka doSa hai / (de0 vstikaa)| 4. sAdhuko AjIvikA karanekA niSedha jJA /16-17 yatitvaM jIvanopAya kurvanta ki na lajjita' / mAtu paNya mivAlambya yathA kecidgataghRNA 16 nisnapA karma kurvanti yatitve'pyatininditam / tato virAdhya sanmArga vizanti narakodare 157/- kaI nidaya nirlajja sAdhupaname bhI atizaya nindA yogya kArya karate hai| ve samIcIna mArga kA virodha karake naraka me NamokAra mantra | NamokAramantra nirdesh| NamokAramantrake vAcaka ekAkSarI Adi mantra - de0 pdsth| NamokAramantrakA maahaatmy| -de0 pUjA/2/4 / | NamokAramantrakA itihaas| NamokAramantrakI uccAraNa va dhyAna vidhi / mantrameM prayukta 'sarva' zabdakA arth| cattAridaNDakameM 'sAdhu' zabdase AcArya Adi tInoMkA grhnn| | arhatako pahile namaskAra kyoM ? AcAryAdi tInoMmeM kathacit meda va abheda --de0 saadhu/6| * 1. mantra sAmAnya nirdeza 1. mantra tantrakI zakti paudgalika hai dha, 13/5,5,82/348/8 joNipAhuDe bhaNidamata-tatasattIyo poggalANubhAgo tti ghettvyo| -yoniprAbhRtame kahe gae mantra tantra rUpa zaktiyokA nAma pudgalAnubhAga hai| jainendra siddhAnta koza
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMtra 246 praveza karate haiN| jese koI apanI mAtAko vezyA banAkara usase dhanopArjana karate hai, taise hI jo muni hokara usa munidIkSAko jIvanakA upAya banAte hai aura usake dvArA dhanopArjana karate hai ve atizaya nirdaya tathA nirlana haiM 6-5 5. paristhiti vaza maMtra prayogakI AjJA bha.A./vi / 306/520/17 stenairupadrUyamANAnAM tathA zvApade, duSTairvA bhUmipAle nadIrodhakai mAryA ca tadupadravanirAsaH vidyAdibhi vaiyaavRtymuktm| jina muniyoMko corase upadrava huA ho, dRSTa pazuoMse pIr3A huI ho, duSTa rAjAse kaSTa pahu~cA ho, nadIke dvArA ruka gaye hoM, bhArI rogase pIDita ho gaye ho, to unakA upadrava vidyAdikoMse naSTa karanA unakI vRti hai| , 6. pUjAvidhAnAdike lie sAmAnya mantroMkA nirdeza ma.pU. /40/ zlo. naM. kA bhAvArtha- nimnalikhita mantra sAmAnya hai kyoMki sabhI kriyAoM meM kAma Ate haiM- 11111. bhUmizuddhike lie 'nIrajase nama || vighnazAntike lie 'darpamathanAya nama" |6| aura tadanantara gandha, puSpa, akSata, dhUpa, dIpa, aura naivedya dvArA bhUmikA saMskAra karaneke lie kramase-zIlagandhAya namaH, vimalAya namaH akSatAya namaH, zrutadhUpAya namaH jJAnodyotAya namaH paramasiddhAya nama ye mantra bola bola vaha vaha padArtha caDhAve // 7-10 / 2. tadanantara pIThikAmantra paDhe-satyajAtAya namaH, arhajjAtAya namaH |11| paramajAtAya namaH, anupamajAtAya namaH | 12| svapradhAnAya namaH, acalAya namaH, akSayAya nama, 113 / avyAbAdhAya namaH, anantajJAnAya nama anantavIryAya nama, anantasukhAya namaH, nIrajase namaH, nirmalAya nama acchedyAya nama, abhedyAya namaH, ajarAya namaH, aprameyAya namaH, agarbhavAsAya namaH, akSobhyAya namaH, avilonAya nama paramaghanAya nama 114-17 / paramakAThayogAya namo namaH | 18 | lokAgravAsine namo namaH, parama sicebhyo namo namaH arhasidhebhyo namo namaH // 16 // kevalasi namo namaH anta kRtisamyo namo namaH, parampara simyo namaH, anAdiparamparasiddhebhyo namaH anAdyanupama sidhebhyo namo nama', samyagdRSTe samyagdRSTe Asannabhavya Asannabhavya nirvANapUjArha, nirvANapUjArha agnIndra svAhA / 20- 23 | 3. ( isake pazcAt kAmyamaMtra bolanA cAhie ) sevApharta paTparamasthAnaM bhavatu apamRtyu vinAzana bhavatu, samAdhimaraNaM bhavatu / 24-25 / 4. tatpazcAt kramase jAtimantra, nistArakamaMtra RSimantra, surendramantra, paramarAjAdi mantra, parameSThI mantra, ina cha prakArake mantrokA uccAraNa karanA cAhie / 4. jAtimantra - satyajanmana zaraNa prapadyAmi, arhajjanmana' zaraNaM prapadyAmi arhammAtu zaraNaM prapadyAmi amRtatva zaraNaM prapadyAmi, anAdigamanasya zaraNaM prapadyAmi anupamajanmana zaraNaM prapadyAmi, ratnatrayasya zaraNa prapadyAni samyaSTe samyamSTe jJAnamUrte jJAnamUrte sarasvati sarasvati svAhA, sevAphala paramasthAnaM bhavatu apamRtyudinAzana bhavatu, samAdhimaraNa bhavatu / 27-30 / 5 nistArakamantrasatyajAtAya svAhA, arha jjAtAya svAhA, SaTkarmaNe svAhA, grAmayataye svAhA, anAdizrotriyAya svAhA, snAtakAya svAhA, zrAvakAya svAhA, devabrAhmaNAya svAhA, subrAhmaNAya svAhA, anupamAya svAhA, samyadRSTe samyandaSTe nidhinidhi maNa va svAhA, sevAphale paT paramasthAnaM bhavatu, apamRtyu vinAzana bhavatu samAdhimaraNaM bhavatu / ( 31-37 ) 6. RSi mantra - satyajAtAya nama arhajjAtAya nama nirgranthAya nama, vItarAgAya nama mahAvratAya nama triguptAya nama mahAyogAya namaH, vividha yogAya nama, vividharddhaye nama, aGgadharAya nama', pUrvadharAya namaH, gaNadharAya namaH, paramarSibhyo namo nama: anupamajAtAya namo namaH, samyagdRSTe samyagdRSTe bhUpate bhUpate nagarapate nagarapate * " 1. maMtra sAmAnya nirdeza kAlazramaNa kAlabhramaNa svAhA, sevA phalaM SaTparamasthAnaM bhavatu, apamRtyuvinAzana bhavatu samAdhimaraNaM bhavatu // 18-46 / 7. surendramantrasatyajAtAya svAhA, arhajjAtAya svAhA, divyajAtAya svAhA, divyAcitAya svAhA neminAthAya svAhA, saudharmAya svAhA kalpAdhi pataye svAhA, anucarAya svAhA, paramparendrAya svAhA. ahamindrAya svAhA, paramArhatAya svAhA. anupamAya svAhA, samyagdRSTe samyagdRSTe kampapate kalpapate divyamUrte divyamUrte macanAgata vajranAma svAhA. sevAphata para paramasthAnaM bhavatu, apamRtyuvinAzana bhavatu samAdhimaraNaM bhavatu // 40-55 paramarAjAdimantrayajAtAya svAhA. jyAtAya svAhA, anupamendrAya svAhA, vijayArthAya svAhA neminAthAya svAhA, paramajAtAya svAhA, paramArhatAya svAhA, anupamAya svAhA, samyagdRSTe samyagdRSTe ugrateja ugratejaH dizAMjaya dizAjaya nemivijaya naimivijaya svAhA, sevAphala paTparamasthAnaM bhavatu apamRtyuvinAzanaM bhavatu, samAdhimaraNaM bhava // 6-626. parameSThI mantrasatyajAtAya namaH, arhajjAtAya nama, paramajAtAya namaH, paramArhatAya nama, paramarUpAya namaH paramatejase namaH paramaguNAya nama paramayogine namaH, paramabhAgyAya namaH, paramarddhaye nama, paramaprasAdAya namaH, paramakAMkSitAya nama', paramavijayAya nama', paramavijJAya nama', paramadarzanAya namaH paramavIryAya namaH paramasukhAya nama', sarvajJAya namaH, arhate namaH, parameSThine namo namaH, paramanetre namo nama samyagdRSTe saSTenovijaya trilokavijaya dharmamUrte dharmadharmaneme dharmanene svAhA, semAphalaM SaTparamasthAna bhavatu apamRtyuvinAzanaM bhavatu samAdhimaraNaM bhavatu // 3-06 10 pIThikA mantrase parameSThImantra takake ye uparokta sAta prakArake mantra garbhAdhAnAdi kriyAe~ karate samaya kriyAmantra, gaNadhara kathita sUtra meM sAdhanamantra, aura deva pUjanAdi nitya karma karate samaya Ahuti mantra kahalAte hai | 78-7 1 0. garbhAdhAnAdi kriyAoMke lie vizeSa mantroMkA nirdeza ma.pU. /40/ zloka naM. kA bhAvArtha- garbhAdhAnAdi kriyAyo (de saMskAra) meM se pratyeka meM kAma AnevAle apane apane jo vizeSa mantra hai ve nimna prakAra hai / 61 / 1. garbhAdhAna kriyAke mantra - sajjAtibhAgI bhava, sadgRhibhAgI bhava, munIndrabhAgI bhava, surendrabhAgI bhava, paramarAjyabhAgI bhaya, AIsyabhAgI bhaya, parama nirvANabhAgI bhava 222-652 pIti kriyAke mantra-lokyanAtha bhaga, kAvyajJAnI bhava, triratnasvAmI bhava / 66 / 3, suprIti kriyAke mantra - avatArakavyabhAgI zava mandarendrAbhiSeka kalyANabhAgI bhaya, niSkrAntikalyANabhAgI bhava, ArhantyakalyANabhAgI bhava, paramanirvANakalyANabhAgI bhava / 17-1001 4. dhRti kriyAke mantra-sajjAtidAtRbhAgIbhava. sadgRhidAtRbhAgI bhava, munIndradAtRbhAgI bhava, surendradAtRbhAgI bhava, paramarAjyadAtRbhAgI bhava, ArhantyadAtRbhAgI bhaya paramanivadimAgI bhava 191012 modakriyA ke mantrasajjAti kalyANabhAgI bhava, sadgRhikalyANabhAgI bhava. vaivAhakalyANabhAgI bhava, munondra kalyANabhAgI bhava, surendrakanyANabhAgI bhava, mandarAbhiSekakalyANabhAgI bhaya yauvarAjyabhAgI bha mahArAjyakalyANabhAgI bhava, paramarAjya kalyANabhAgI bhava, ArhantyakalyANabhAgI bhava / 102-1071 6. priyodbhava kriyAke mantra- divyanemivijayAya svAhA, paramanemivijayAya svAhA, ArhantyanemivijayAya svAhA / 108 106 / 7 janma saskAra kriyAke mantra - yogya AzIrvAda Adi deneke pazcAt nimna prakAra mantra prayoga karenAbhinAla kATate samaya - ghAtijayo bhava' ubaTana lagAte samaya'he jAta, zrIdevya te jAtikriyAM kurvantu' snAna karAte samaya - tvaM mandarAbhiSekArho bhava' sirapara akSata kSepaNa karate samaya 'cira jIvyA " jainendra siddhAnta koza --
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ 247 2. NamokAra maMtra sirapara ghI kSepaNa karate samaya-'nazyAt karmamalaM kRtsnaM'; mAtAkA stana muMha meM dete samaya-"vizvezvarIstanyabhAgI bhUyA, garbhamalako bhUmike garbha meM rakhate samaya-'samyagdRSTe samyagdRSTe sarvamAta' sarvamAta' basundhare vasundhare svAhA, tvatputrA iva mavaputrA' ciraMjIvinIbhUyAsa:' mAtAko snAna karAte samaya-'samyagdRSTe samyagdRSTe Asannabhavye vizvezvari vizvezvari UjitapuNye UjitapuNye jinamAta jinamAta' svAhA,'bAlakako tArAose vyApta AkAzakA darzana karAte samaya'anantajJAnadI bhava / 110-131 // 8. nAmakarma kriyAke mantra'divyASTasahasranAmabhAgI bhava', vijayASTasahasranAmabhAgI bhava, paramASTasahasranAmabhAgI bhava / 132-133 / 6. bahiryAna kriyAke mantraupanayaniSkrAntibhAgI bhava, vaivAhaniSkrAntibhAgI bhava, munIndraniSkrAntibhAgI bhava, surendraniSkrAntibhAgI bhava, mandarAbhiSekaniSkrAntibhAgI bhava, yauvarAjyaniSkrAntibhAgI bhava, mahArAjyanikrAntibhAgI bhava, paramarAjyaniSkAntibhAgI bhava, AItyaniSkrAntibhAgI bhava / 134-136 / 10 niSadhA kriyAke mantra-- divyasiMhAsanabhAgI bhava, vijayasiMhAsanabhAgI bhava, paramasiMhAsanabhAgI bhava 1140 / 11. annaprAzana kriyAke mantra-divyAmRtabhAgI bhava, vijayAmRtabhAgI bhava, akSINAmRtabhAgI bhava / 141142212, dhyuSTikriyAke mantra-upanayamajanmavarSavardhanabhAgI bhava, vaivAhaniSThavarSa barddhanabhAgI bhava, munIndrajanmavarSavarddhanabhAgI bhava, surendrajanmavarSavarddhanabhAgI bhava, mandarAbhiSekavarSavardhanabhAgI bhava, yauvarAjyavarSavarddhanabhAgI bhava, mahArAjyavarSavarddhanabhAgI bhava, paramarAjyavarSavarddhanabhAgI bhava, ArhantyarAjyavarSavardhanabhAgI bhava / 143146 / 13 caula yA kezakriyAke mantra-upanayanamuNDabhAgI bhava, nigranthamuNDabhAgI bhava, niSkrAntimuNDabhAgI bhava, paramanistArakakezabhAgI bhava, paramendrakezabhAgI bhava, paramarAjyakezabhAgI bhava, ArhantyarAjyakezabhAgI bhava / 140-1513 14.lipisaMrakhyAna kriyAke mantra--zabdapAragAmI bhava, arthapAragAmI bhava, zabdArthapAragAmI bhava / 152 // 15. upanIti kriyAke mantra--paramanistArakaliGgabhAgI bhava, paramarSiliGgabhAgI bhava, paramendraliGgabhAgI bhava, paramarAjyaliGgabhAgI bhava, paramArhantyaliGgabhAgI bhava, paramanirvANaliGgabhAgI bhava / 16. vrata caryA Adi Ageko kriyAoMke mantra-zAstra paramparAke anusAra samajha lene cAhie / 2171 prathama khaNDake kartA AcArya puSpadantakI racanA mAnanA iSTa hai| yahA~ yaha bhI nahI kahA jA sakatA ki sambhavataH AcArya puSpadantane isa sUtrako kahI anyatrase lekara yahA~ rakha diyA hai aura yaha unakI apanI racanA nahIM hai, kyoki, isakA spaSTIkaraNa dha 1/4,1,44/103/4 para kI gayI carcAse ho jAtA hai| vahA~ dhavalAkArane hI usa granthake AdimeM nibaddha Namo jiNANaM' Adi cavAlIsa magalAtmaka sUtroMko nibaddha maMgala svIkAra karanemeM virodha batAyA hai, aura usakA hetu diyA hai yaha ki ve sUtra mahAkarma prakRtiprAbhRtake AdimeM gautama svAmIne race the, vahA~se lekara bhUtabali bhaTTArakane unhe vahA~ likha diyA hai| yadyapi puna dhavalAkArane una sUtroko vahA~ nibaddha maMgala bhI siddha karanekA prayatna kiyA hai, aura usame hetu diyA hai yaha ki donoMkA eka hI abhiprAya honeke kAraNa gautama svAmI aura bhUtabali kyoki eka hI hai, isalie ve sUtra bhUtabali AcArya ke dvArA racita hI mAna lene caahie| parantu unakA yaha samAdhAna kucha yukta pratIta nahIM hotaa| ata: nibaddha magala vattAra dhavalAkArane isa NamokAra mantrako puSpadanta AcAryakI maulika racanA svIkAra kI hai| (dha. 2/pra. 34-35/ H. L. Jain. 2. zvetAmbarAmnAyake 'mahAnizotha sUtra/adhyAya 5' ke anusAra 'pacamamaMgalasUtra' sUtratyakI apekSA gaNadhara dvArA aura arthakI apekSA bhagavAn vIra dvArA racA gayA hai| pIchese zrI baDUrasAmI (vairasvAmI yA vajrasvAmI) ne ise vahA~ likha diyA hai| mahAnizItha sUtrase pahalekI racI gayI, zvetAmbarAmnAyake Avazyaka, dazavaikAlika, uttarAdhyayana aura piNDaniyukti nAmaka cAra mUla sUtrokI, bhadrabAhusvAmI kRta cUNikAome NamokAra mantra pAyA jAtA hai| isase saMbhAvanA hai ki yahI NamokAra maMtra mahAnizItha sUtrame paMca magalasUtrake nAmase nirdiSTa hai aura vaha vajrasUrise bahuta pahaleko racanA hai| (dha. 2/pra. 36/H L Jain) 3. zvetAmbarAmnAyake atyanta prAcIna bhagavatIsUtra nAmaka mUla granthamaiM yaha paMca NamokAra mantra pAyA jAtA hai, parantu vahA~ Namo loe savvasAhUNaM' ke sthAnapara 'Namo baMbhIe livIe' ( brAhmI lipiko namaskAra ) aisA pada pAyA jAtA hai| isake atirikta uDIsAko hAthIguphAme jo kaliga nareza khAravela kA zilAlekha pAyA jAtA hai aura jisakA samaya IsvI pUrva anumAna kiyA jAtA hai, usameM Adi maMgala isa prakAra pAyA jAtA hai- Namo arahatANa / Namo savasidhANa / ' yaha pATha bheda prAsaMgika hai yA kisI paripATIko liye hue hai, yaha viSaya vicAraNIya hai (dha. 2/pra.41/15/HL Jain) / 4. zvetAmbarAmnAyameM kisI kisIke matase NamokAra sUtra anArSa hai-(abhidhAna rAjendra koza pR. 1835) (dha.2/pra.41/22/H. L. Jain) / 3. NamokAra maMtrakI uccAraNa va dhyAna vidhi ana. dha /8/22-23/866 jinendramudrayA gAAM dhyAyeta prItivikasvare / hRtapaGkaje pravezyAntanirudhya manasAnilam / 22. pRthag dvidvaye kagAthAzacintAnte recayecchanai / navakRtva prathokta dahatyaha sudhIrmahat / / 23 / -prANa vAyuko bhItara praviSTa karake Anandase vikasita hRdaya kamala meM rokkara jinendra mudrA dvArA NamokAra mantrakI gAthAkA dhyAna karanA cAhie / tathA gAthAke do do aura eka aza kA kramase pRthakpRthak cintavana karake antame usa prANavAyukA dhIre-dhIre recana karanA caahie| isa prakAra nau bAra prANAyAmakA prayoga karanevAlA saMyamI mahAn pApakarmoko bhI kSaya kara detA hai| pahale bhAgameM (zvAsameM) Namo arahatANa Namo siddhANaM ina do padokA, dUsare bhAgameM Namo AiriyANaM Namo uvajjhAyANaM ina do vadokA tathA tIsare bhAgameM Namo loe savvasAhUNaM isa padakA dhyAna karanA cAhie / (vizeSa/de0 padastha/71) 2. NamokAra maMtra 1. NamokAramaMtra nirdeza Sa, kha. 1/1.1/sUtra 1/8 Namo arihaMtANa, Namo siddhANa, Namo AiriyANaM. Namo uvajjhAyANa, Namo loe savvasAhaNaM / / idi - arihatoko namaskAra ho, siddhoMko namaskAra ho, AcAryoMko namaskAra ho aura lokameM sarva sAdhuoMko namaskAra ho| 2. NamokAra maMtrakA itihAsa dha. 1/1,1,1/11/7 ida puNa jIvaTThANaM Nibaddha-maMgalaM / yatonimesi coddasaNhaM jIvasamAsANa idi ettassa suttassAdIe Nibaddha NamoarihatANa' iccAdi devdaannmokaardsnnaado| yaha jovasthAna nAmakA prathama khaNDAgama 'nibaddha maMgala' hai, kyoki, 'imesi codasaNhaM jIvasamAsANa' ityAdi jIvasthAnake isa sUtrake pahale Namo arihaMtANa' ityAdi rUpase devatA namaskAra nibaddharUpase dekhane meM AtA hai| noTa-1. isa prakAra dhavalAkAra isa maMtra yA sUtrako nibaddha magala svIkAra karate hai| nibaddha magalakA artha hai svayaM granthakAra dvArA racita (de0 magala/1/4) ata' spaSTa hai ki unako isa mantrako jainendra siddhAnta koza
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ maMtra 8. mantrameM prayukta 'sarva' zabdakA artha mU. A./512 NivvANasAdhae joge sadA juMjati sAdhavo / samAsavvesu bhUdesu tamhA te sabbasAdhavA / 512 | = nirvANa ke sAdhanIbhUta mUlaguNa Adikame sarvakAla apane AtmAko jor3ate hai aura saba jovomeM samabhAvako prApta hote hai, isalie ve sarvasAdhu kahalAte hai / gha. 131.1.2/12/1 sarva namaskAreSvavatanasarvannokazabdAvantadIpakatvAdadhyAhartavyau sakalakSetragata trikAla gocarArhadAdidevatApraNamanArtham = pA~ca parameSThiyoko namaskAra karaneme, isa namokAra mantrameM jo 'sarva' aura 'loka' pada hai ve antadIpaka hai, ata sampUrNa kSetrame rahanevAle trikAlavartI arihata Adi devatAokA namaskAra karaneke lie unhe pratyeka namaskArAtmaka padake sAtha jor3a lenA caahie| (bha. A./vi./754/118/21 ) / * 248 5. cattAri daNDakame 'sAdhu' zabdase AcArya Adi tInoMkA grahaNa bhA. pA./ yu. va TI./ 122 / 201-204 kAryAhi paMca va gurave maMgalaca saraloyaparirie 122 usaraloyaparirie maMgalalokottamazaraNatAmIramartha arhammagala arhokosamA accha raNaM / siddhamaMgala siddhalokottamA siddhazaraNa / sAdhumaMgala sAdhulokottamA sAdhuzaraNaM / sAdhuzabdenAcAryopAdhyAya sAva samyante tathA kegala dharmokolamA dharmazaraNaM ceti dvAdazamantrA sUcitA' catuHzabdeneti jJAtavya | = - 'maMgalacausaraNaloyapariyarie' isa padase maMgala lokottama, va zaraNabhUta artha hotA hai / athavA 'cau' zabda se bAraha mantra sUcita hote hai / yathAarhantamagala antatokoTamA barhantAraNa siddhamaMgalaM, siddhalokosamA siddharaNa, sAdhumagalaM sAdhulokotamA, sAdhuzaraNaM aura kevalipraNItadharmamaMgala, dharmalokottamA, dharmazaraNa / yahA~ sAdhu zabda se AcArya upAdhyAya va sarva sAdhukA grahaNa ho jAtA hai| isa prakAra pacaguruoko dhyAnA caahie| " + 6. ahantako pahale namaskAra kyoM 1 1 dha. 1/1,1,2/53/7 vigatAzeSalepeSu siddhaSu satsvarhatA salepanAmAdau kimiti namaskAra kriyata iti cennaiSa doSa guNAdhikasiddha pu zraddhAdhimyanibandhanatvAva asatya vyAsAgamapadArthAvagamo na bhavedasmadAdInA, sajAtaracaitatprasAdAdiyupakArApekSayA nAdAvahanamaskAraH kriyate na pakSapAto doSAya zubhapate zreyahetulAta advaitapradhAne guNIbhUtadvaite dvaitanibandhanasya pakSapAtasyAnupapattezca / AptazraddhAyA AThAgamapadArtha viSayazraddhAdhikyanibandhanatvakhyApanArtha vArhatamAdI namaskAra / - prazna - sarva prakAra ke karmalepase rahita siddha parameSThI ke vidyamAna rahate hue aghAtiyA karmoka lepase yukta arihako AdimeM namaskAra kyoM kiyA jAtA hai| uttara-1. yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, sabase adhika guNavAle siddhoMmeM zraddhAkI adhikatAke kAraNa arihaMta parameSThI hI hai (sthA meM / 12 / 221 / 11) 2. athavA yadi arihata parameSThI na hote to hama logoko ATha, Agama, aura padArthakA parijJAna nahIM ho sakatA thA / kintu arihanta parameSThIke prasAdase hameM isa bodhakI prApti huI hai| isalie upakArakI apekSA bhI Adi meM arihaMtoMko namaskAra kiyA jAtA hai (dra sa / TI 1/6/2) / 3. aura aisA karanA pakSapAta doSotpAdaka bhI nahIM hai, kintu zubha pakSa meM rahane se vaha kalyANakA hI kAraNa hai / 4. tathA dvaitako gauNa karake advaitakI pradhAnatA kiye gaye namaskAra meM Itamulaka pakSapAta mana bhI to nahIM sakatA hai (arthAda yahA~ parameSThiyoke upaktiyoMko namaskAra nahIM kiyA gayA hai balki unake guNoMko namaskAra kiyA gayA hai aura una guNokI apekSA pA~come koI bheda nahIM hai ) | maTaMba 5. AsakI zraddhAse hI Apta, Agama aura padArthoMke viSayameM dRDha zraddhA utpanna hotI hai, isa bAtake prasiddha karaneke lie bhI AdimeM arihaMtoko namaskAra kiyA gayA hai| maMtra nyAsa - de0 pratiSThA vidhAna / maMtrI-tri sA / 683 /bhASA TIkA-mantrI kahie paMcAga mantra viSai pravINa / * maMtropajIvI- AhArakA eka doSa de0 AhAra [II/4 / 1. 2 vasatikAkA eka doSa- de0 vasatikA / maMda de0 tIna maMdaprabodhinI- A0 nemicanda siddhAntako mahasAra pandha para A0abhaya candra ( I0 za013 anta) kRta saskRta TIkA / (jai /1/464) / maMdara - 1. sumeru parvatakA apara nAma-30 mugeru 2, pUrva puSkarArthakA meru-de0 loka4/1 3. pUrva videhakA eka vakSAra parvata - de0 loka 5 / 31 4 nandana banavA. kuNDala parvatakA tathA rucaka parvatakA kUTa - 60 loka/2/512125. vijayASIttara zreNIkA eka nagara 30 vidyAdhara . ( ma.pU./1/2 naM.) pUrvabhavamekamavAruNI, pUrNacandravaidUryadeva yazodharA kApiSTha svargaruprabhave nAyudha deva, dvitIya naraka, zrIdharmA, brahmasvargakA deva, jayanta tathA dharaNendra hote hue vartamAnabhava meM vimalanAtha bhagavAn ke gaNadhara hue ratnA (310-312) / maMdarAkAra kSetra0/32 de0 ( ja pa / pra / 32) / maMdarAbhiSeka kriyA - de0 saMskAra/2 / maMdarAyaM-punnATa saMghakI gurvAvalIke anusAra Apa arha dUba like ziSya tathA mitravIrake guru the| samaya vI ni 580 ( I053 ) - de0 itihAsa / 0/8 maMdodarI- - ( pa. pu. / sarga / zlo.) dakSiNazreNIke rAjA mayakI putrI tathA rAvaNako paTarAnI (1) / rAvaNakI mRtyu tathA putra Adike viyogase dukhI hokara dIkSA le lii| (08/64) makha ---- yAga, yajJa, Rtu, pUjA, saparyA, ijyA, adhvara, makha, ye saba pUjA vidhi paryAyavAcaka zabda hai--de0 pUjA / 1/1 magadha - 1. bharatakSetra pUrva khaNDakA eka deza-30 manuSya / 4 2. bihAra prAnta gagAke dakSiNakA bhAga rAjadhAnI pATalIputra (paTanA) gayA aura uruvica (buddhagayA) isI prAnta meM hai (ma. pu. / pra. 46 / paM. pannAlAla ) / magadhadezake rAjyavaMza (de0 itihAsa / 3/3) / magadhasAranalaka vijayAkI zreNIkA eka nagara-de0 dakSiNa vidyAdhara / maghavA narakakI chaThI pRthivI apara nAma tama. prabhA - de0 naraka / 5 / maghavAn - (ma. pu. / 61 / zlo. na ) pUrva bhavanaM 2 meM narapati nAmaka rAjA / ( 6-10 ) / pUrvabhavameM madhyama graiveyakameM ahamindra [10] tathA vartamAna bhayame tRtIya cakravartI 61 vizeSa de0kA puruSa / 20 maghA - eka nakSatra - de0 nakSatra / maghA saMvat 30hAsa /2 maTaMba ti pa /4/1311 paNayamANAmapAmabhUdaM manaNAmaM khu jo 500 grAmoMmeM pradhAnabhUta hotA hai usakA nAma maTana hai| (ca. 11/5-2-12/13/6) (ma. pu. /96/902) (tra sA04606) jainendra siddhAnta koza
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ maNi 249 matijJAna bhijJAna aura tarka yA vyApti jJAna utpanna hotA hai| ina saboMkI bhI matijJAna sajJA hai| dhAraNAke pahalevAle jJAna paMcendriyoM ke nimittase aura usase Ageke jJAna manake nimittase hote hai| tarkake pazcAt anumAnakA nambara AtA hai jo zrutajJAnameM gabhita hai| eka, aneka, dhra va, adha va Adi 12 prakArake artha isa matijJAnake viSaya honese yaha aneka prakArakA ho jAtA hai| bheda va lakSaNa matijJAna sAmAnyakA lakSaNa 1. manikA niruktyrth| 2. abhinibodha yA matikA artha indriyajJAna / matijJAnake bheda-abheda / 1 avagraha AdikI apekssaa| 2. upalabdhi smRti AdikI apekSA / 3 asakhyAta bhed| upalabdhi, bhAvanA va upyog| -de0 vaha vaha nAma / kumatijJAnakA lkssnn| maNi-1. cakravartIke 14 ratnomeMse eka-de0 'zalAkA puruSa/2 / 2. zikharI parvatakA eka kUTa va usakA rakSaka deva-de0 loka 5/4 3. rucaka parvata va kuNDala pavatakA eka kUTa-de0 loka/5/12,13 4. sumeru parvatake nandana Adibanome sthita guphA-de0 loka:/6 isakA svAmI somadeva hai| maNikAMcana-1. vijayAdhakI uttarazreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / 2 zikharI va rukmi parvatakA eka eka kUTa va usake rakSaka deva-de0 loka/1/4 / maNiketu-(ma.pu/18/zlo, na)-eka deva thaa| sagara cakravartIke jIva (deva) kA mitra thaa|80-823 manuSya bhavame sagara cakravartIko sambodhakara use virakta kiyA aura taba usane dIkSA le lI 12-131 / tadanantara apanA paricaya dekara devalokako calA gayA / 134-1360 maNicita-sumeru parvatakA apara nAma-de0 sumeru / maNiprabha-rucaka va kuNDala parvatakA eka-eka kUTa-de0 lok/12,13|| maNibhadra-1. sumeru parvatake nandanavaname sthita eka mukhya kUTa va usakA rakSaka deva |apr nAma balabhadra kUTa thA-de0 loka/3/6-4 / 2. vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / 3 yakSa jAtike vyantaradevokA eka bheda-de0 yakSa / 4 (pa pu/71/zlo)yakSa jAtikA eka deva / 6 / jisane bahurUpiNI vidyA siddha karate hue rAvaNako rakSA ko thii|8| 5 (ha. pu./43/zlo)-ayodhyA nagarImeM samudradatta seThakA putra thA / 146 / aNuvata lekara saudharma svagameM deva huA / 158 / yaha kRSNake putra zambakA pUrvakA cauthA bhava hai-de0 zaba / maNibhavana-sumeru parvatake nandana Adi vanoke pUrva me sthita somadevakA bana-de0 lok/7| maNimAlinI-nandana vana meM sthita sAgarakUTakI svAminI devI -de0 loka/15 maNivatra-vijayAko uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| mataMga-bhagavAn vIrake tIrtha ke eka antakRtakevalI-de0 antakRt / mata-1. mithyA mata-de0 ekAntA5 / 2. sarva ekAnta mata milakara eka jainamata bana jAtA hai-de0 anekaant/2/6| 3 koI bhI mata sarvathA mithyA nahIM-de0 naya/II / 4. samyagdRSTiyome paraspara matabheda nahI hotA-de0 smygdRsstti/4| 5. Agama gata aneka viSayomeM AcAryoMkA matabheda-de0 dRSTibheda / matAnujJA-nyA. sU./mU./5/2/20 svapakSadoSAbhyupagamAt parapakSe doSaprasaMgo matAnujJA / 20 prativAdI dvArA uThAye gaye doSako apane pakSameM svIkAra karake usakA uddhAra kiye binA hI 'tumhAre pakSameM bhI aisA hI doSa hai' isa prakAra kahakara dUsareke pakSameM samAna doSa uThAnA matAnujJA nAmakA nigrahasthAna hai| (zlo vA.4/1/33/ nyA 251/417/14 para isakA nirAkaraNa kiyA gayA hai)| matArtha-AgamakA artha karanekI vidhi 'kisa matakA nirAkaraNa karaneke lie yaha bAta kahI gayI hai| aisA nirdeza matArtha kahalAtA hai|-de0 aagm/3| mati-de0 mtijnyaan/1| matijJAna-indriyajJAnakI hI 'mati yA abhinibodha' yaha saMjJA hai| yaha darzanapUrvaka avagraha, IhA, avAya aura dhAraNAke kramase utpanna hotA hai / cAro ke hI utpanna honekA niyama nhiiN| 1,2 yA 3 bhI hokara chUTa sakate hai| dhAraNAke pazcAt kramase smRti, pratya matijJAna sAmAnya nirdeza matizAnako kacit darzana sNshaa| -de0 darzana/8 / matizAna darzanapUrvaka indriyoMke nimittase hotA hai| zAnakI sattA indriyoMse nirapekSa hai| -de0 jnyaan/I/2| matijJAnakA viSaya ananta padArtha va alpa paryAya hai| atIndriya dravyoMmeM matizAnake vyApAra sambandhI smnvy| mati va zrutajJAna parokSa hai| -de0 parokSa / matijJAnako kathaMcit pratyakSatA va proksstaa| -de0 shrutjnyaan/I/5|| | matizAnakI kathaMcit nirviklptaa| -de0 viklp| * matijJAna nisargaja hai| -de0 adhigamaja / mati Adi zAna va azAna kSAyopazayika kaise| paramArthase indriyajJAna koI zAna nhiiN| mokSamArga meM matijJAnakI kathaMcit prdhaantaa| -de0 zrutajJAna/I/R1 6 matijJAnake bhedoMko jAnanekA prayojana / matijJAnake svAmitva sambandhI guNasthAna, jIvasamAsa Adi 20 prruupnnaaeN| -de0 sd| matizAna sambandhI sat saMkhyA kSetra sparzana kAla antara bhAva va alpabahutva rUpa 8 prruupnnaaeN| -de0vaha vaha nAma / sabhI mArgaNAoMmeM Ayake anusAra vyaya honekA niym| -de0 maargnnaa| avagraha Adi va smRti Adi jJAna nirdeza avagraha IhA Adi va smRti tarka Adike lakSaNa / -de0vaha vaha nAma / jainendra siddhAnta koza bhA03-32
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAna 250 1. bheda va lakSaNa IhA Adiko matijJAna vyapadeza kaise| avagraha AdikI apekSA matijJAnakA utpttikm| avagraha AdimeM paraspara kAryakAraNa bhAva / -de0 matijJAna/3/1 me rA. vaa.|| avagraha Adi sabhI bhedoke sarvatra honekA niyama nahIM hai| mati-smRti AdikI ekArthatA sambandhI shkaaeN| smRti aura pratyabhijJAnameM antara / smRti AdikI apekSA matijJAnakA utpattikrama / matizAna va zrutazAnameM antara / -de0 shrutjnyaan/|3| eka bahu Adi viSaya nirdeza bahu va bahuvidha jJAnoke lakSaNa / bahu va bahuvidha zAnoMmeM antara / bahu viSayaka jJAnakI siddhi| | eka va ekavidha zAnoMke lakSaNa | eka va ekavidha zAnoMmeM antara / eka viSayaka zAnakI siddhi / kSipra akSima jJAnoMke lakSaNa / niHsRta-aniHsRta jJAnoMke lakSaNa / aniHsRtajJAna aura anumAnameM antara / aniHsRta-viSayaka jJAnakI siddhi / aniHsRta viSayaka vyaMjana va grahakI siddhi / ukta anukta zAnoMke lakSaNa / ukta aura niHsRta zAnoMme antara / anukta aura aniHsRta jJAnoMmeM antara / anukta viSayaka jJAnako siddhi / mana sambandhI anukta jJAnakI siddhi / aprApyakArI indriyA sambandhI ani sRta va anukta jJAnokI siddhi| dhruva va adhruva zAnoMke lakSaNa / 19 dhru vazAna va dhAraNAmeM antara / 20 | dhruvajJAna ekAntarUpa nahIM hai| 2. abhinibodha yA matikA artha indriyajJAna paM.saM./2/214 ahimuhaNiyamiya bohnnmaabhinnibohiymnnidi-iNdiyj| 214 // = mana aura indriyakI sahAyatAse utpanna honevAle, abhimukha aura niyamita padArtha ke bodhako AbhinivodhikajJAna kahate hai| (dha 1/1,1,11/gA, 182/356); (dha. 1345,5,26/206/10); (go jI /mU./306/658), (ja p./13/16)| dha.1/1,1,111/354/1 paJcabhirindriyairmanasA ca yadartha grahaNa tanmatijJAnam / = paoNca indriyoM aura manase jo padArthakA grahaNa hotA hai, use matijJAna kahate hai| ka pA. 1/101/628/42/4 iMdiyaNoiMdiehi saha-rasa-parisarUvagaMdhAdivisaema oggaha-IhAvAya-dhAraNAo mdinnaannN| -indriya aura manake nimittase zabda rasa sparza rUpa aura gandhAdi viSayoM meM avagraha, IhA, avAya aura dhAraNArUpa jo jJAna hotA hai, vaha matijJAna hai / (dra. sN./ttii./44/188/1)| 5. kA./ta.pra/41 yattadAvaraNakSayopazamAdindriyAnindriyAvalambanAca mUrtAmUrtadravya vikala vizeSaNAvabudhyate, tadAbhinibodhikajJAnam / paM. kA./tA. vR/41/01/14 Abhinibodhika matijJAnaM / -mati jhAnA varaNa ke kSayopazamase aura indriya manake avalambanase mUrta amUrta dravyakA vikala arthAta ekadeza rUpase vizeSataH [sAMvyavahArika pratyakSa rUpase (dra. saM/TI./5/15) jo avabodha karatA hai, vaha AbhinibodhikajJAna hai| AbhinibodhikajJAnako hI matijJAna kahate haiN| (dra. sa /tto./2/11/4)| 2. matijJAnake bheda-prabheda 1. avagrahAhikI apekSA avagraha IhA avAya dhAraNA vyajana (pratyekake 6.6 bheda) - sparzanendriya- rasanendriya -- ghANendiya - zrotrendriya - sparzanendriya--- -- rasanendriya - ghANendriya ---cakSurindriya ____-zrotrendriya -noindriya pratyekake 12, 12 viSaya hai 2, bahuvidha 4. ani mRta 5 anukta Reyaha 1. akSita 10. ni sRta 11. ukta 12. adhruva 1.bheda va lakSaNa 1. matijJAna sAmAnyakA lakSaNa 1. matikA niruktyartha sa, si./9/8/3/11 indriyairmanasA ca yathAsamartho manyate anayA manute mananamAtra bAmati / -indriya aura manake dvArA yathAyogya padArtha jisake dvArA manana kiye jAte hai. jo manana karatA hai, yA mananamAtra mati kahalAtA hai| (sa. si /1/13/106/4-manana mati), (rA vA/ 1/4/1/44/7), (dha.13/555,41/244/3-manana matiH ) / uparokta bhedoke bhaga-avagrahAdikI apekSA-4, pUrvokta 446indriyA~ 24, pUrvokta 24 + vyajanAvagrahake 4-28% pUrvokta 28+avagrahAdi 4-32- meM isa prakAra 24, 28,32 ye tIna mUla bhaMga hai / ina tInoMkI kramase bahu bahuvidha Adi 6 vikalpose guNA karanepara 144, 168 va 162 ye tIna bhaga hote haiN| una tInoko hI bahu bahuvidha Adi 12 vikalpose guNA karanepara 288, 336 va 384 ye tIna bhaMga hote hai| isa prakAra matijJAnake 4, 24, 28, 32, 144, 168, 162, 28, 236 va 384 bheda hote hai| (Sa. khaM. 13/55 sUtra 22-35/216-234), (ta.sU./1/15-16); (pa.sa/prA/1/121); (dha.1/1,1,115/gA. 182/356), (rA. vA./1/16/6/70/7); (ha.pu/10/145-10); jainendra siddhAnta koza
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAna 251 2. matijJAna sAmAnya nirdeza (dha. 1/1,1,2/63/3); (dha. 6/1.6,1,14/16,16,21), (dha.6/4, 1,45/144,146,156), (dha.13/505,35/236-241): (ka.pA 1/1, 1/10/14/1), (ja.pa/13/55-56), (go jI /mU/306-314/ 658-672); (ta saa./1/20-23)| 2. upalabdhi smRti AdikI apekSA pa.khaM. 13/56 sUtra 41/244 saNNa sadI madI citA cedi / 4 // ta.sa./1/13 matismRtisajJAcintA'bhiniodha ityanarthAntaram / 13 / =mati, smRti, sajJA (pratyabhijJAna), cintA (tarka) aura abhinibodha ye saba paryAyavAcI nAma hai| kA. tA. vR./prakSepaka gAthA/43-1/85 gadiNANaM paNa timiha ubaladdhI bhAvaNaM ca uvaogomatijJAna tIna prakArakA hai-upalabdhi, bhAvanA, aura upyog| ta. sA./1/11-20 svasavedanamakSottha vijJAna smaraNa tthaa| pratyabhijJAnamUhazca svArthAnumitireva vA 11 buddhimedhAdayA yAzca matijJAnabhidA hitA ||20|-svsvednjnyaan, indriyajJAna, smaraNa, pratyabhijJAna, taka, svArthAnumAna, buddha, medhA Adi saba bhatijJAnake prakAra haiN| paM. kA./tA. vR./43.1/06/3 tathe vAvagrahahAvAyadhAraNAbhedena caturbidha varakoSThabIjapadAnusArisI bhannazrAtRtAbuddhibhedena vA, tacca matijJAna . / -vaha mati jJAna avagraha Adike bhedase athavA bara koSTha buddhi, bIjabuddhi, padAnusArI buddhi ora sambhinnazrotRbuddhi ina cAra Rddhiyoke bhedase cAra prakArakA hai| 2. matijJAnakA viSaya ananta padArtha va alpa paryAya ta sU /1/26 matizrutayonibandho dravyeSvasarva paryAyeSu / 26 / matijJAna aura zrutajJAnako pravRtti kucha paryAyose yukta sama dravyomeM hotI hai| rA. vA /1/16/1/70/2 dravyato matijJAnI sarvadravyANyasarva paryAyANyupadezena jAnAti / kSetrata upadezena sarva kSetrANi jaanaati| athavA kSetraM viSaya / kAlata upadezena sarva kAlaM jAnAti / bhAvata upadezena jIvAdonAmaudayikAdIn bhAvAt jAnAti / rA vA./1/26/3-4/87/ 16 jIvadharmAdharmAkAzakAlapudgalAbhidhAnAni SaDatra dravyANi, teSA sarveSA saMgrahArtha dravyeSviti bahutvanirdeza kriyate / 3 / . tAni dravyANi matizrutayoviSayabhAvamApadyamAnAni katipayaireva paryAyabiSayabhAvamAskandanti na sarvaparyAyairanantarapIti / tatkatham / iha mati: cakSurAdikaraNAnimittA rUpAdyAlambanA, sA yasmin dravye rUpAdayo vartante na tatra sarvAn paryAyAneba (sarvAneva paryAyAna) gRhNAti, cakSurAdiviSayAnevAlambate / 1. dravyako dRSTise matijJAnI sabhI dravyoMkI kucha paryAyoko upadezase jAnatA hai| isI prakAra upadeza dvArA vaha sabhI kSetrako athavA pratyeka indriyake pratiniyata kSetrako-de0 indriya/3/6 / sarvakAlako va sarva audayikAdi bhAvoMko jAna sakatA hai| 2. sUtrame 'davyeSu' yaha bahuvacanAnta prayoga sarvadravyoMke sagrahake lie hai| tahA~ jIva, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla ye chaha dravya hai / ve saba dravya matijJAna aura zrutajJAnake viSaya bhAvako prApta hote hue kucha paryAyoke dvArA hI viSaya bhAvako prApta hote hai, saba paryAyoke dvArA nahIM aura ananta paryAyoM ke dvArA bhI nhiiN| kyoMki matijJAna cakSu Adi indriyose utpanna hotA hai aura rUpAdiko viSaya karatA hai, ata svabhAvata vaha rUpI Adi dravyoMko jAnakara bhI unakI sabhI paryAyoko grahaNa nahIM karatA bakki cakSu AdikI viSayabhUta kucha sthUla paryAyoko hI jAnatA hai| (sa, si./1/26|| 134/1). de0 Rddhi/2/2/3(kSAyopazamika honepara bhI matijJAna dvArA ananta arthoMkAjAnA jAnA sambhava hai| 3. asakhyAta bheda dha.12/4,2,14,1/480/5 evamasakhejjalogamettANi sudaNANi / madiNANi vi ettiyANi ceva, sudaNANassa madiNANapura gamattAdo kajjabhedeNa kAraNabheduvala bhAdA vA-zrutajJAna asakhyAta lokapramANa hai--de0 shrutjnyaan||1mtijnyaan bhA itane hI hai, kyoki, zrutajJAna matijJAna pUrvaka hI hotA hai, athavA kAraNake bhedase kyoki kAryakA bheda pAyA jAtA hai, ataeva ve bho asakhyAta lokapramANa hai| (pa.dha./u./ 210-262) / 3. kumatijJAnakA lakSaNa 1. saM./prA./1/119 visajatakUDapajaravadhAdisu aNuvedasakaraNeNa / jAkhalu pavattai maI maiaNNANa ttiNa viti / 118 - paropadezake binA jA viSa, yantra, kUTa, paMjara, tathA bandha Adike viSaya meM buddhi pravRtta hotI hai, use jJAnIjana matyajJAna kahate hai| ( upadezapUrvaka yahI zrutajJAna hai) (dha. 1/1,115/ gA. 176/358); (go. jo./mu /303/654) / paM. kA/ta. pra/41 mithyAdazanAdayasahacaritamAbhinibodhikajJAnameva kumtijnyaanm| mithyAdarzanake udayake sAtha AbhinibAdhika jJAna hI kumatijJAna hai| vizeSa de, jJAna/IIII 3. atIndriya dravyomeM matijJAnake vyApAra sambandhI samanvaya pra. sA /mU./40 attha akravaNivadidaM IhApuvehi je vijANaM ti| tesi parokvabhUda NAdumasakka ti paNNatta |40-jo indriya gocara padArthako IhA Adi dvArA jAnate hai, unake lie parokSabhUta padArthako jAnanA azakya hai, aisA sarvajJadevane kahA hai| sa. si./1/26/134/3 dharmAstikAyAdInyatIndriyANi teSu matijJAnaM na prvrtte| ata sarva dravyeSu matijJAnaM vartata ityayuktam / naiSa dossH| anindriyAkhya karaNanasti tadAlambano noindriyAvaraNakSayopazamalabdhipUrvaka upayogA'vagrahAdirUpa praagevopjaayte| tatastatpUrva zrutajJAna tadviSayeSu svayogyeSu vyaapriyte|-prshn-dhrmaastikaay Adi atIndriya hai| unameM matijJAnakI pravRtti nahIM ho sakatI, ata' 'saba dravyoM meM matijJAnakI pravRtti hotI hai', yaha kahanA ayukta hai| uttarayaha koI doSa nahI, kyoki, anindriya (mana)mAmakA eka karaNa hai| usake Alambanase no indriyAvaraNa karmake kSayopazamarUpa labdhipUrvaka avagraha AdirUpa upayoga pahale hI utpanna ho jAtA hai, ataH tatpUrvaka honevAlA zrutajJAna apane yogya ina viSayoM meM vyApAra karatA hai / ( rA vA /126/5/87/27) / dha 13/5,5,71/341/1 Noi diyadi diya kadhaM madiNANeNa gheSpade / Na IhAligAvaThTha bhabaleNa adi diesu vi atthesu buttidsnnaado| - prazna--noindriya no atIndriya hai, usakA matijJAnake dvArA kaise grahaNa hotA hai| uttara-nahI IhArUpa ligake abalambanake balase atIndriya 2. matijJAna sAmAnya nirdeza 1. matijJAna darzanapUrvaka indriyoMke nimittase hotA hai paM. kA./tA. bR./ prakSepaka gA./13-1/85 taha eva caduviyappaM dasaNapuca havadiNANaM / baha cAro prakArakA matijJAna darzanapUrvaka hotA hai|- vizeSa de0 drshn/3/1| ta. sU./1/14 tadindriyAnindriyanimittam / 14 / vaha matijJAna indriya va manarUpa nimittase hotA hai| vina gANaM / vahA ./e3-/20 jainendra siddhAnta koza
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAna arthoM meM bhI matijJAnakI pravRtti dekhI jAtI hai / ( isalie matijJAna ke dvArA parakIyamanako jAnakara pIche mana paryayajJAnake dvArA tadgata arthako jAnanemeM virodha nahI hai| 252 4. mati Adi jJAna va ajJAna kSAyopazamika kaise gha. 14/56,11/20/7 madimiti e pi khajIvasamiyaM madiaNNANitti eda madiNANAvaraNatra jIvasameNa suppattIe do evaM madirANi tti edaM pi tadubhayapaccaya / micchattassa savyaghAdiphaddayANamudaNa gANAvaraNIyassa dekhanA vidAgamudaNa tasme dhAriphayANamudayavakharaNa ca madi aNNANittappattI do / sudaaNNANi vihagaNANi tti tadubhayapaccaiyo / AbhiNibohiyaNANitti tadubhayapacayo jovabhAvabaMdhI madiNANAvaraNIyassa desapAdiphadayANamudapaNa tivihasammattasahAeNa tadutpattI do / AbhiNivohiyaNANassa udayapaccaiyattaM ghaDade. madiNANAvaraNIyassa desaghAdiphayANamudaraNa samupatI ramaNIyasamiyaracayata uvsmaavrtbhaado| Na NANAvaraNIya savvaghAdiphaddayANamudayAbhAveNa uvasamasaNidena AbhiNiboyiNANuppattidaMsaNAdo / eva sudaNANi ohiNApijanANi caNi ohi saNa AdI mattala, visesAbhAvAdI gati bAnI bhI kSAyopazamika hai. kyoki yaha matijJAnAvaraNa karmake kSayopazamase hotA hai| praznamatyaGgAni tadubhayaki kaise hai u-mAla sarvapAtI spardhakoM kA udaya honese tathA jJAnAvaraNIya ke dezaghAti spardhakokA udaya honese, aura usIke sarvaghAtI spardhakokA udayakSaya hone se mati ajJAnitvakI utpati hotI hai. isalie vaha tadubhayaprAthamika hai jJAna aura vijJAnI bhI isI prakAra tadubhaya madhyayika hai / 2. AbhinibodhikajJAnI tadubhayapratyayika jIvabhAva bandha hai, kyoMki tIna prakArake samyaktvase yukta matijJAnAvaraNIya karmake dezadhAti spardhako ke udayase isakI utpatti hotI hai| prazna - isake udayapratthAyikapanA to bana jAtA hai, kyoki matijJAnAvaraNakarma ke dezAta spardhakoMke udayase isakI utpati hotI hai. para aupazamika nimittakapanA nahI banatA, kyoki matijJAnAvaraNa karmakA upazama nahI pAyA jaataa| uttara-nahIM, kyoMki jJAnAvaraNIya karmake sarvaghAti spardhako upazama saMjJAvAle udayAbhAva se Abhinibodhika jJAnakI utpatti dekhI jAtI hai, isalie isakA aupazamika nimi -- kapanA bhI bana jAtA hai| isI prakAra zrutajJAnI avadhijJAnI, manaparyayajJAnI, cakSudarzanI, acakSudarzanI aura avadhidarzanI AdikA karanA cAhie kyoMki uparyukta kathanase inake kavaname koI vizeSatA nahIM hai / 5. paramArthase indriyajJAna koI jJAna nahIM pra.sA.pra / 51 parokSa hi jJAnamatijJAnarAmodyandhanuNThanAsvayaM paricchettumarthaM masamarthasyopAttAnupAtta parapratyayasAmagrI mArgaNapAyala mahAmohamattasya jIvadayasvaramAda parapariNAibhiprAyamapi pade pade prAptambhamatambha mAnanAmeva paramArthato'rhati / atastaddheyam / parokSajJAna, ati dRDha ajJAnarUpa tamogranthi dvArA AvRta huA, Atma padArthako svaya jAnane ke lie asamartha hone ke kAraNa. upAtta aura anupAtta sAmagrIko dU~DhanekI vyagratAse atyanta cacala vartatA huA, mahA mohama jIvita honese para pariNatikA abhiprAya karanepara bhI pada-padapara ThagAtA huA, paramArthata. ajJAname ginA jAne yogya hai / isalie vaha heya hai / yaza paM', dha /u./286-286,305,653 diDamAtra SaTsu dravyeSu mUrtasyaivopalambhakAt / tatra sUkSmeSu naiva syAdasti sthUleSu keSucit // 286 // satsu 3. avagraha Adi va smRti Adi jJAna nirdeza prAyeSu tatrApi nAmAhyeSu kdaacn| tatrApi vidyamAnAtI nAgateSu ca // 287 // tatrApi saMnidhAnatve sanikarSeSu satsu ca / tatrApyavagrahehAdI jJAnasyAstikyadarzanAta |28| samasteSu na vyasteSu hetubhUteSu sarasvapijJAnamupari zuddhi. 2 AstAmityAdi doSANA saMnipAtAtpadaM padam / aindriya jJAnamapyasti pradezacalanAtmakam // 305 | prAkRtaM vaikRtaM vApi jJAnamAtra tadeva yat / yAvadatrendriyAyata tatsarvaM vaikRtaM viduH / 153 // ina chaha dravyomeM mUrta dravyako hI viSaya karatA hai, usameM bhI sthUlameM pravRtti karatA hai sUkSmame nahI / sthUlone bhI kinhI meM hI pravRtta hotA hai sabameM nahI / unameM bhI indriyagrAhyameM hI pravRtta hotA hai indriyagrAhyameM nhiiN| uname vartamAnakAla sambandhIko hI grahaNa karatA hai, bhUta bhaviSyatko nahI / uname bhI indriya sannikarSa ko prApta padArthako viSaya karatA hai, anyako nahIM / unameM bhavagraha IhA Adike kramase pravRtti karatA hai| itanA hI nahI balki matijJAnAvaraNa va vIryAntarAyakA kSayopazama, indriyo kI pUrNatA, prakAza va upayoga Adi samasta kAraNa ke ho - para hI hotA hai, hIna kAraNomeM nahI / ina sarva kAraNoke honepara bhI Upara-Upara adhika adhika zuddhi honese kadAcita hotA hai| sarvadA nhiiN| isalie vaha kahane mAtrako ho jJAna hai 286-286 indriya jJAna vyAkulatA Adi aneka doSokA to sthAna hai hI, parantu vaha pradezacalanAtmaka bhI hotA hai | 305 / yadyapi prAkRta yA vaikRta sabhI prakArake jJAna 'jJAna' kahalAte hai, parantu vAstava meM jaba taka vaha jJAna indriyAdhIna rahatA hai, taba taka vaha vikRta hI hai / 653 6. matijJAnake bhedoM ko jAnanekA prayojana paMkA/tA.vR / 43/86/5 atra nirvikArazuddhAnubhUtyabhimukhaM yanmatizAnaM tadevotrAdevatAnantamukhasAdhakatvAnnizcayenopAdeyaM satsAdhaka mahivahAreNeti taatprym| nirvikArAtmaka anu bhUti ke abhimukha jo matijJAna hai, vahIM upAdeyabhUta ananta sukhakA sAdhaka honeke kAraNa nizcayase upAdeya hai / aura vyavahArase usa jJAnakA sAdhaka jo bahiraMga jJAna hai vaha bhI upAdeya hai / 3. avagraha Adi va smRti Adi jJAna nirdeza 1. IhA Adiko matijJAna vyapadeza kaise ? * rA. vA / 1/15/13/62/1 IhAdInAmamatijJAnaprasaGgaH / kuta / parasparakAryatvAt / avagrahakAraNam IhAkAryam IhAkAraNam avAya' kAryam, avAya kAraNam dhAraNA kAryam / na cehAdInAm indriyAnindriyanimittatvamastIti naiSa doSa', IhAdInAmanindriyanimittatvAt matijJAnavyapadeza / yadyevaM zrutasyApi prApnotIti indriyagRhItaviSayatvAdahAdInAm anindriyanimittatvamapyupacaryate natu zrutasyAya vidhirasti tasyAnindriyaviSayatvAditi shrutsyaaprsNgH| yadya caturindriyehAdivyapadezAbhAva iti ceda na handriyazaki pariNatasya janasya bhaavendriyvaapaarkaaryvaad| indriyabhAvapariNato hi jIvo bhAvendriyamiSyate, tasya viSayAkArapariNAmA IhAdaya iti cakSurindri yehA divyapadeza iti / = prazna - IhA Adi jJAna matijJAna nahI ho sakate, kyoMki ye eka dUsare ke kAraNa se utpanna hote haiN| tahA~ avagrahake kAraNase IhA IhAke kAraNa se avAya, aura avAyake kAraNa se dhAraNA hotI hai| uname indriya va anindriyakA nimittapanA nahI hai / uttara-graha koI doSa nahI hai, IhA Adiko bhI anindriyakA nimitta honese matijJAna vyapadeza bana jAtA hai| prazna -- taba to zrutajJAnako bhI matijJAnapanA prApta ho jAyegA ? jainendra siddhAnta koza
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAna 253 3. avagraha Adi va smRti Adi jJAna nirdeza uttara-aisA nahIM hai, kyoMki (avagraha dvArA) indriyose grahaNa kara liye gaye padArthoko viSaya karaneke kAraNa IhA Adiko anindriyakA nimittapanA upacArase kahA jAtA hai| zrutajJAnakI yaha vidhi nahIM hai, kyoMki, vaha to anindriyake hI nimittase utpanna hotA hai| prazna-yadi aisA hai to cakSu indriyake IhA AdikA vyapadeza na kiyA jA skegaa| uttara-nahIM; kyoki indriyazaktise pariNata jIvakI bhAva indriyameM, usake vyApArakA kArya hotA hai| indriyabhAvase pariNata jIvako hI bhAvendriya kahA jAtA hai| usake viSayAkAra rUpa pariNAma hI IhA Adi haiN| isalie cakSa indriyake bhI IhA AdikA vyapadeza bana jAtA hai / (dha.6/4,1,45/147/26) dha.6/4,1,41/148/2 nAvAyajJAna mati', IhAnirNItaliGgAvaSTambhamalenotpannatvAdanumAnavaditi cenna, avagrahagRhItArthaviSayaliGgAdIhApratyayaviSayIkRtAdutpannanirNayAtmakapratyayasya avagrahagRhItArthaviSayasya avAyastha amtitvvirodhaad| na cAnumAnamavagRhItArtha viSayamavagrahanirNItabalena tasyAnyavastuni samutpatte / tasmAdavagrahAdayo dhAraNAparyantA matiriti siddham / -prazna-avAyajJAna matijJAna mahIM ho sakatA, kyoMki, vaha IhAse nirNIta liMgake Alambana balase utpanna hotA hai, jaise anumAna / uttara-aisA nahIM hai, kyoki avagrahase gRhItako viSaya karanevAle tathA IhA pratyayase viSayIkRta liMgase utpanna hue nirNayarUpa aura avagrahase gRhIta padArthako viSaya karanevAle avAya pratyayakai matijJAna na honekA virodha hai / aura anumAna avagrahase gRhIta padArthako viSaya karanevAlA nahIM hai, kyoMki vaha avagrahase niti ligake balase anya bastumeM utpanna hotA hai| ( tathA avagrahAdi cAro jJAnokI sarvatra kramase utpattikA niyama bhI nahIM hai| (de0 zIrSaka naM. 3) / isalie avagrahase dhAraNAparyanta cAroM jJAna matijJAna hai| yaha siddha hotA hai| (aura bhI de0 shrutjnyaan/I/3)| nahIM hotI hai, kyoki, usa prakArakI vyavasthA pAyI mahI jAtI hai| isalie kahI to kevala avagraha jJAna hI hotA hai, kahI avagraha aura IhA, ye do jJAna hI hote hai, 'kahI para avagraha IhA aura avAya, ye tIno bhI jJAna hote hai; aura kahIM para avagraha, IhA, avAya aura dhAraNA ye cAro hI jJAna hote hai| dha/4,1.45/148/5 na cAvagrahAdInA caturNA sarvatra krameNotpattiniyama. avagrahAnantara niyamena sazayotpattyadarzanAt / na ca saMzayamantareNa vizeSAkAGkSAsti yenAvagrahAnniyamena Ihotpadyate / na cehAto niyamena nirNaya utpadyate, kvacinirNayAnutpAdikAyA IhAyA evaM darzanAt / na cAvAyAidhAraNA niyamenotpadyate, tatrApi vyabhicAropalambhAt / = tathA avagrahAdika cAroMkI sarvatrase utpattikA niyama bhI nahIM hai, kyoki, avagrahake pazcAta niyamase saMzayakI utpatti nahI dekhI jaatii| aura saMzayane binA vizeSakI AkAMkSA hotI nahIM hai, jisase ki avagrahake pazcAt niyamase IhA utpanna ho / na hI IhAse niyamata nirNaya utpanna hotA hai, kyoki, kahIM para nirNayako utpanna na karanevAlA IhA pratyaya hI dekhA jAtA hai| avAyase dhAraNA bhI niyamase nahIM utpanna hotI, kyoki, usameM bhI vyabhicAra pAyA jAtA hai| 2. avagrahAdikI apekSA matijJAnakA utpattikrama rA vA./2/11/13/69/26 asti prAga avagrahAddarzanam / tata' zuklakRSNAdirUpavijJAnasAmopetasyAtmana' 'ki zuklamuta kRSNam' ityAdi vizeSApratipatteH saMzayaH / tataH zukla vizeSAkAGkSaNa pratIhanamIhA / tata' 'zuklamevedaM na kRSNam' ityvaaynmvaay.| avetasyArthasyAvismaraNaM dhAraNA / evaM zrotrAdiSu manasyapi yojyam / avagrahase pahale [viSaya viSayIke sannipAta honepara (de0 avagrahakA lakSaNa) ] vastumAtrakA sAmAnyAlocanarUpa darzana hotA hai. (phira rUpa hai' yaha avagraha hotA hai)| tadanantara 'yaha zukla hai yA kRSNa' yaha saMzaya utpanna hotA hai| phira 'zukla honA cAhie' aisI jAnanekI AkAMkSArUpa IhA hotI hai| tadanantara 'yaha zukla hI hai, kRSNa nahIM' aisA nizcayarUpa avAya ho jAtA hai| avAyase nirNaya kiye gaye padArtha kA Age jAkara avismaraNa na ho, aisA saskAra utpanna honA dhAraNA hai| isa prakAra zrotra Adi indriyo va manake sambandhameM lagA lenA cAhie / (de0 kramapUrvaka avagraha Adike lakSaNa ), (zlo. vA 3/9/15/zlo. 2-4/437), (go.jo.jI pr./308-306/663,665)| 3. avagrahAdi samo bhedoMke sarvatra honekA niyama nahIM hai gha.6/1,6-1,14/18/8 Na ca oggahAdi cauNhaM piNANANa savvattha kameNa utpattI, thaannuvlNbhaa| tado kahi pi oggaho ceya, kahi pi oggaho IhA ya do cceya, kahi pi oggaho IhA avAo tiNNi vi hoti, kahiM pi oggaho IhA avAo dhAraNA cedi cattAri vi ho ti| -avagraha Adi cAroM ho jJAnoMkI sarvatra kramase utpatti 4. mati smRti AdikI ekArthatA sambandhI zaMkA samAdhAna de0 matijJA /1/1/2/2 (mati, smRti, pratyabhijJAna, tarka va Abhini bodha, ye saba paryAyavAcI nAma hai)| sa. si./1/13/107/1 satyapi prakRtibhede rUDhivalAbhAvAta paryAyazabda. tvam / yathA indra' zaka purandara iti indanAdikriyAbhede'pi zacIpaterekasyaiva sNjnyaa| samabhirUDhanayApekSayA teSAmarthAntarakalpanAyA matyAdiSvapi sa kramo vidyata eva / kitu matijJAnAvaraNakSayopazamanimittopayoga nAtivartanta iti ayamatrArtho vivakSita' / 'iti'zabda ' prakArArthaH / evaMprakArA asya paryAyazabdA iti| abhidheyArthoM vaa| mati smRti: saMjJA cintA Abhinibodha ityetairyo'rtho'bhidhIyate sa eka eva iti / 1. yadyapi ina zabdoMko prakRti yA vyutpatti alaga-alaga hai, to bhI rUDhise ye paryAyavAcI hai| jaise-indra, zakra aura purndr| inameM yadyapi indana Adi kriyAoMkI apekSA bheda hai to bhI ye saba eka zacIpatiko vAcaka sajJAe~ hai| aba yadi samabhirUDha nayakI apekSA ina zabdo kA alaga-alaga artha liyA jAtA hai to vaha krama mati smRti Adi zabdoMmeM bhI pAyA jAtA hai| 2. kintu ye mati Adi matijJAnAvaraNa karmake kSayopazamarUpa nimittase utpanna hue upayogako ullaMghana nahIM karate hai, yaha artha yahA~para vivakSita hai| 3 athavA prakRtameM (sUtrameM) iti zabda prakArArthavAcI hai, jisakA yaha artha hotA hai, ki isa prakAra ye mati Adi matijJAnake paryAyavAcI zabda hai| athavA prakRta meM 'mati' zabda abhidheyavAcI hai, jisake anusAra yaha artha hotA hai ki mati, smRti, saMjJA. cintA aura abhinibodha inake dvArA jo artha kahA jAtA hai, vaha eka hI hai| (rA vA./9/13/2-3/58/1, 6/56/5 meM uparokta tInoM vikalpa hai)| rA.vA /1/13/3-7/18/10-32 yasya zabdabhedo'rthabhede heturiti matamatasya vAgAdi navArtheSu gozabdAbhedadarzanAda vaagaadyrthaanaamektvmstu| atha naitadiSTam, na tarhi zabdabhedo'nyatvasya hetu.| kica. matyAdInAmekadravyaparyAyAdezAta syAdekatva pratiniyataparyAyAdezAcca syAnnAnAsvam-mananaM mati , smaraNa smRti iti / syAnmatam-matyAdaya abhinibodhaparyAyazabdA nAbhinibodhasya lakSaNam katham / manuSyAdivat / .. tanna, ki kAraNam / tato'nanyatvAt / iha paryAyiNo'nanyA paryAyazabda., sa lakSaNam / katham / auSNyAgnivat / tathA paryAyazabdA matyAdaya AbhinibodhijJAnaparyAyiNo'nanyatvena abhinibodhasya lakSaNam / jainendra siddhAnta koza
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAna athavA tato'nAdamatismRtyAdayo'sAdhAraNatvA anyajJAnAsabhAvino'bhinibodhAdananyatvAttasya lakSaNam / itazca paryAyazabdo [[]][kasmAt kAmatiH yA smRtiriti uta smRtiriti galA buddhi pratyAgacchati kA smRti yA mtirshit| evamuttareSvapi / 4. yadi zabdameva bhava hai to zabda abhedase artha ameva bhI honA caahie| aura isa prakAra pRthivI Adi gyAraha zabda eka 'go' arthake vAcaka honeke kAraNa eka ho jAyeMge / 5 athavA matijJAnAvaraNa se utpanna matijJAnasAmAnyakI apekSAse athavA eka AtmadravyakI dRSTise madhyAdi abhinna hai aura pratiniyatasa tava paryAyahI dRSTise bhinna hai| jaise- mananaM mati", "smaraNaM smRti ityAdi / prazna- 6, mati Adi Abhinibodhake paryAyavAcI zabda hai / ve usake lakSaNa nahIM ho sakate, jaise manuSya, mAnava, manuja Adi zabda manuSyake lakSaNa nahIM hai| uttara-nahIM, kyoki, ve saba ananya hai / paryAya paryAyI se abhinna hotI hai| isalie usakA vAcaka zabda usa paryAyIkA lakSaNa hotA hai, jaise agnikA lakSaNa uSNatA hai| usI prakAra mati Adi paryAyavAcI zabda abhinibodhika sAmAnya jJAnAtmaka matijJAnarUpa paryAyIke lakSaNa hote hai, kyoMki, ve usase abhinna hai / 7 matijJAna kauna' yaha prazna honepara buddhi turanta daur3atI hai ki jo smRti Adi' aura 'smRti Adi kauna aisA kahanepara 'jo matijJAna' isa prakAra gatvA pratyAgata nyAyase bhI paryAya zabda lakSaNa bana sakate hai / 5. smRti aura pratyabhijJAna meM antara nyA. dI./3/110/27/3 kecidAhu - anubhavasmRtivyatirikta pratyabhijJAnaM nAstIti tatsataH anubhavasya varttamAnakAlavanivartamAtra prakAzakatvam smRtezcAviva saMyokatyamiti tAvadvastugata | katha' nAma tayoratIta varttamAna saMkalite kyasAdRzyAdiviSayAvagAhitvam / tasmAdasti smRtyanubhavAtiriktaM tadanantarabhA bisa kalanajJAnam / tadeva pratyabhijJAnam / prazna-anubhava aura smaraNase bhinna pratyabhijJAna nahIM hai| uttara-yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki anubhava to vartamAnakAlIna paryAyako hI viSaya karatA hai aura smaraNa bhUtakAlIna paryAyakA hI cotana karatA hai| isalie ye dono atIta aura vartamAna paryAyo meM rahanevAlI ekatA sadRzatA Adiko kaise viSaya kara sakate haiN| ata smaraNa aura anubhava se bhinna unake bhAva honevAsA tathA una ekatA sahatA Adiko viSaya karanevAlA jo joDarUpa jJAna hotA hai, vahI pratyabhijJAna hai / 6. smRti Adiko apekSA matijJAnakA utpattikrama nyA. dI / 3 / 93 / 53 tat paJcavidham-smRti, pratyabhijJAnam, tarka, anumAnam Agamazceti / paJcavidhasyApyasya parokSasya pratyayAntarasApena vapatti tadyathA-smaraNasya prAktanAnubhavApekSA, pratyabhijJAnasya smaraNAnubhavApekSA tarkasyAnubhavasmaraNapratyabhijJAnApekSA, anumAnasya ca nidarzanAdyapekSA / 254 * nyA dI./3/3 naM. / pRSTha na. avagrahAdyanubhUte'pi dhAraNAyA abhAve smRtijananAyogAta / tadetaddhAraNAviSaye samutpannaM tattollekhijJAnaM smRtiriti / (54/21) / anusmRtihetuka saMkalanAtmaka jJAna pratyabhijJAna (24) atra sarvatrApyanubhavasmRtisAda - tukampa | ( SE / 50 ) | smaraNa pratyabhijJAnamayadarzana pras ca militvA tAdRzamekaM jJAnaM janayanti yadvayAptigrahaNa samarthamiti, ema (190/64) jJAnaM vyAtismaraNAdisahakRtamanumAnotpattI nivandhana misamaica / (110/60) / parokSa pramANake pA~ca meda smRti pratyabhijJAna tarka anumAna aura Agama ye pA~co ho parokSa pramANa jJAnAntarakI apekSAse utpanna hote hai| sparaNameM 4. eka bahu Adi viSaya nirdeza pUrva anubhavakI apekSA hotI hai, pratyabhijJAnameM smaraNa aura anubhavakI tarkame anubhava smaraNa aura pratyabhijJAnakI aura anumAnameM liga darzana, vyAptismaraNa AdikI apekSA hotI hai / padArtha me avagraha Adi jJAna ho jAnepara bhI (de0 matijJAna /3/2) dhAraNAke abhAva meM smRti utpanna nahI hotii| isalie dhAraNAke viSayameM utpanna huA 'vaha' zabda se ullikhita honevAlA yaha jJAna smRti hai, yaha siddha hotA hai| anubhava aura smaraNapUrvaka honevAle joDarUpa jJAnako pratyabhijJAna kahate hai| sabhI pratyabhijJAnome anubhava aura smaraNakI apekSA hone se unhe anubhava aura smaraNa hetuka mAnA jAtA hai| smaraNa pratyabhijJAna aura anekoM bArakA huA pratyakSa ye tonoM milakara eka vaise jJAnako utpanna karate hai, jo vyAptike grahaNa karanene samartha hai, aura vahA~ tarka hai usI prakAra upAptismaraNa Adi sahita hokara gijJAna anumAnakI utpatti meM kAraNa hotA hai| bhAgArtha (viSaya viSayoMke jitake anantara krama usa sambandhI darzana, amagraha, IhA aura avAya pUrvaka usa viSaya sambandhI dhAraNA utpanna ho jAtI hai, jo kAlAntara meM usa viSaya ke smaraNakA kAraNa hotA hai| kisI samaya usI viSayakA yA vaise hI viSayakA pratyakSa honepara tatsambandhI smRtiko sAtha lekara 'yaha vahI hai' yA 'yaha vaisA hI hai' aisA pratyabhijJAna utpanna hotA hai| puna' puna' isI prakAra aneko bAra usI viSayakA pratyabhijJAna ho jAnepara eka prakArakA vyAptijJAna utpanna ho jAtA hai, jise tarka kahate hai| jaise jahA~ dhUma hogA vaha agni avazya hI hogI', aisA jnyaan| pIche kisI samaya isI prakArakA koI liMga dekhakara usa tarka ke AdhArapara ligI jAna lenA anumAna hai| jaise parvatame dhUma dekhakara yahA~ agni avazya hai' aisA nirNayAtmaka jJAna ho jAtA hai| uparokta sarva vikalpoM se tarka paryantake sarva vikalpa gatijJAna bheda hai jo uparokta kramase hI utpanna hote hai, akramase nhiiN| tarka pUrvaka utpanna honevAlA antima vikalpa anumAna tajJAnake AdhIna hai| isI prakAra kisI zabdako sunakara vAcyavAcakako pUrva gRhIta vyAsike AdhArapara usa zabda vAcyakA jJAna ho jAnA bhI zrutajJAna hai / ) 4. eka bahu Adi viSaya nirdeza 1. bahu va bahuvidha jJAnoMke lakSaNa sa.si./1/16/112/5 nahuzandasya saMkhyAne puzyAmi grahaNamadi vAda saMkhyAvAcI yathA eko ho mahanaiti yavAcI yathA mahurodano mahasUpa iti 'nidhazaSya prakArayAcI' 'bahu' zabda sakhyAnAcI aura puNyavAcI donoM prakArakA hai| ina dogIkA yahA~ grahaNa kiyA hai, kyoki uname koI vizeSatA nahIM hai / saMkhyAvAcI 'bahu' zabda yathA - eka, do, bahuta 1 vaipulyavAcI bahu zabda yathAbahuta bhAta, bahuta dAla / 'vidha' zabda prakAravAcI hai / ( jaise bahuta prakArake ghoDe, gAya, hAthI Adi-48 /6/13. go jI.) (rAvA./1/16/1/62/12.6/12/14). (pa. 1 / 1.1-1-14/11/3-20/1): (gha. 6/4.1.45 / 146/1. 151/4): (. 12/4,1.22/222/1,227/1). (go. jI / jI. pra / 311/667/11) / rA.vA./1/16/16/63/28 prakRSTa kSayopazama upalambhAt yugapatsatavi tatapanasudhirAdizabdazravaNAi bahubdhamayagRhAtitAdizi pasya pratyekamekadvitricatu saMkhyasyaiyAmanta guNasthAnakavAda vidhanagRhAti evaM dhAgAdyavayapi yojya / 656 ) 1 - drAvaraNAdikA prakRSTa kSayopazama honepara yugapat tata, vita, ghana, suSira Adi bahuta zabdoko sunatA hai, tathA tata Adi zabdo ke eka do tIna cAra saMkhyAta asaMkhyAta ananta prakAroko grahaNa kara bahuvidha zabdoko jAnatA hai / isI prakAra ghrANAdi anya indriyome bhI lAgU karanA cAhie (bha. 13/5.2.1/210/2) / jainendra siddhAnta koza
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAna 2. bahu va bahuvidha jJAnoMmeM antara sa. si /1/16/113/7 bahubahuvidhayo ke prativizeSa: yAvatA bahuSvapi bahutvamasti bahuvidheSvapi bahutvamasti ekaprakArAnekaprakArakRto vizeSa / rAnA 11/16/64/96 uccadarzanAt / yathA kazcit mahani zAstrANi maucena sAmAnyArthenAvizeSitena vyAcaSTena tu mahamii tAyeM kazcisa teSAmeva mahUnA zAstrANA bahubhirarthe parasparAtizayayukta bahuvikalpairvyAkhyAnaM karoti tathA tatAdizabdagrahaNAvizeSe'pi yatpratyekaM tatAdizabdAnAm ekadvitricatu sakhyeyA saMkhyeyAnantaguNapariNatAnAM grahaNaM tad bahuvidhagrahaNam, yattatAdInAM sAmAnyagrahaNaM tada bahugrahaNam =) - prazna - - bahu aura bahuvidhameM kyA antara hai, kyoMki bahu aura bahuvidha ina donoMmeM bahutapanA pAyA jAtA hai| uttara-- inameM eka prakAra aura nAnA prakArakI apekSA antara hai| arthAt bahu prakArabheda iSTa nahI hai aura bahuvidha prakArabheda iSTa hai / - jaise koI bahuta zAstroMkA sAmAnyarUpase vyAkhyAna karatA hai| parantu usake bahuta prakAra ke vizeSa ase nahIM aura dUsarA unhIM zAstroM kI bahuta prakArake arthoM dvArA paraspara meM atizayayukta baneka vikalpoMse vyAkhyAe~ karatA hai usI prakAra tata Adi zabdoMke grahaNa vizeSatA na hote hue bhI jo unameM se pratyeka tata Adi eka do, tIna, cAra, sakhyAta, asaMkhyAta aura ananta guNarUpase pariNata zabdokA grahaNa hai so bahuvidha grahaNa hai aura unhIkA jo sAmAnya grahaNa hai, vaha grahaNa hai| 3. bahu viSayaka jJAnakI siddhi barte * rA. bA./1/12/200/12/15 managrahAdyabhAvaH pratyarthamAvaliSyAditi vedaH naH sarvadekapratyayaprasAda] [2] ataracAnekArya prAhivijJAnasthA tyantAsabhavAt nagarava naskandhAvArapratyayanivRtti' / netA' saMjJA kAryanivezya tasmAlloksabhyavahAranivRtti kiMva, nAnApratyayAbhAvAta / yaka mano'nekaprakhyayArambhakaM sabai kapratyayoSnekAryoM bhaviSyati, anekasya pratyayasyaikArasaMbhavAt nanu sarva kAryamekameva jJAnamiti jata 'idamasmAdanyata' ityeSa vyavahAro na syAt / kiMca, ApekSikasaMvyavahAravinivRtteH |4| madhyamApradezinyoryugapadanupalambhAda tadviSayahasvavyavahAro vini kiMca, saMzayAbhAvaprasaGgAt 121 ekAryavivartini vijJAne sthANI puruSa vA prApratyayajanya syAda, nobhayo pratijJAtavirodhAt / kica, Ipsita niSpattyaniyamAt / 6 caitrasya pUrNa kalazamA likhataH aneka vijJAnotpAda nirodhakrame sati aniyamena niSpatti svAda ... kica, dvitryAdipratyayAbhAvAca 101-- yato vijJAnaM dvitrAna grAhakamiti / prazna -- jaba eka jJAna eka hI arthako grahaNa karatA hai, taba bahu Adi viSayaka avagraha nahIM ho sakatA / uttara--nahIM, kyoMki, isa prakAra sadA eka hI pratyaya honekA prasaMga AtA hai / 1. anekArthagrAhI jJAna kA atyantAbhAva honepara nagara, vana, senA Adi yaviSayaka jJAna nahIM ho sakege ye saMjJAe~ ekArthaviSayaka nahIM hai, ata samudAyaviSayaka samasta lokavyavahArokA lopa hI ho jaayegaa| 2 jisa prakAra ( Apa bauddhoke haoN) eka mana aneka jJAnoko utpannakara sakatA hai, usI taraha eka jJAnako aneka arthoko viSaya karanevAlA mAnanemeM kyA Apatti hai / 3. yadi jJAna ekArthagrAhI hI mAnA jAyegA to 'yaha isase anya hai' isa prakArakA vyavahAra na ho sakegA / 4. ekArthagrAhivijJAnavAdameM madhyamA aura pradezinI aMguliyoMmeM honevAle hrasva, dIrgha Adi samasta vyavahArokA lopa ho jAyagA / 5 saMzayajJAna abhAvakA prasaMga AyegA, kyoki yA to sthANukA jJAna hogA yA puruSakA hI / eka sAtha dono kA jJAna na ho sakegA / 6. kisI bhISTa artha kI sampUrNa utpatti nahIM ho skegii| pUrNa kalazakA citra 255 " 4. eka bahu Adi viSaya nirdeza banAnevAlA citrakAra usa citrako na banA sakegA, kyoki yugapat do tIna jJAnoke binA vaha utpanna nahIM hotA / 7. isa pakSa meM do tIna Adi bahusakhyA viSaya ho sakeMge, kyoki vaisA mAnanepara koI bhI jJAna do tIna Adi samUho ko jAna hI na skegaa| uparoka sarva vikalpa (1/4.1.45/943/3) (ma. 13/1.2.12/215/3) / gha. 13/5-5.35/236/6 yaugapadyena mahAbhAvAt yogyapradezasthi mahataparka na pratibhAseta na paridiyamAnArthamedAdvijJAnabheda', nAnAsvabhAvasyaikasyaiva trikoTipariyantuvijJAnasyopasambhAvana zaktibhedo vastubhedasya kAraNam pRthak pRthagarthakriyAka vAbhAvAtteSAM vastutvAnupapatte, 8. eka sAtha bahutakA jJAna nahIM ho sakane ke kAraNa yogya pradezoMme sthita aMgulipa cakkA jJAna nahI ho saktA (bha./9.6 1,14/11/2) 1. jAne gaye artha meM bheda honese vijJAna meM bhI bheda hai', yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoMki nAnA svabhAvavAlA eka ho trikoTipariNata vijJAna upalabdha hotA hai / 10. 'zakti bheda vastubhedakA kAraNa hai' yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoMki, alaga-alaga artha kriyA na honese unhe vastubhUta nahIM mAnA jA sakatA / ( ataH bahuta padArthoM kA eka jJAnake dvArA avagraha honA siddha haiN)| 1 ja 6/4.1.42/141/6 pratidravyabhinnAnAM pratyayAnAM kathamekaramamiti cekamekInAM pariyabhedena bahutvamAdadhAnAnAmekatvavirodhAt / prazna - 11. pratyeka dravyameM bhedako prApta hue pratyayoMki ekatA kaise sambhava hai ? uttara - nahIM, kyoki, yugapata eka jova dravyameM rahanevAle aura jJeya padArthoMke bheda se pracuratAko prApta hue prayokI ekatAme koI virodha nahIM hai| 4. eka va ekavidha jJAnoMke lakSaNa rAvA/1/11/16/63/30 apadhotrendriyAvaraNakSayopazamapariNAma AtmA tatazabdAdInAmanyatamamalpaM zabdamavagRhNAti / tadAdi zabdAnAmekavidhAvagrahaNAt ekavidhamavagRhNAti / ( evaM prANAdyavagraheSyapi yojyam ) / - alpa zrotrendriyAvaraNa ke kSayopazamase pariNata AtmA tata Adi zabdoM se anyatama zabdako grahaNa karatA hai, tathA unameM se eka prakArake zabdako hI sunatA hai| isI prakAra anya indriyoM meM bhI lAgU kara lenA / dha. 6/1,6-1,14/pR./paMkti ekkasseva vatyuvalaMbho eyAvaggaho / ( 19 / 4) / evapayAraggagameyavihAvamAho (20/1) 1- eka hI vastu upalambhako eka avagraha kahate hai aura eka prakArake padArtha kA 1/4.1.45 / 951/3.152/3 ); grahaNa karanA ekavidha agraha hai| ( ( go, jo./jI. pra./319/667/ (dha. 13/5.5.35/236/10, 237/8 ), 12 ) / 5. eka va ekavidha jJAnoM meM antara gha. 6/1,6-1,14/20/2 eya- eyavihANa ko viseso uccade - egassa mahaNaM yAvaggaho, egajAIe hiraNyassa mahU yA mahaNameyavihAbaggaho / prazna- eka aura ekavidhameM kyA bheda hai| uttara-eka vyaktirUpa pArthakA grahaNa karanA eka avagraha hai aura eka jAti sthita eka padArthakA athavA bahuta padArthoMkA grahaNa karanA ekavidha yaha hai . 1/4.1.43/152/3 ) ( 13/5.1.22/230/-) / 6. eka viSayaka jJAnakI siddhi gha. 6/91-924/12/4 ageyaMtamatyuvaraMbhA eyAmho paritha baha asthi, epijjade etaggAyamANassulabhA idi se Na esa dosro, eyavasthAo aboho emAvaggahI uyadi pa vihipahidhammA' rAmasya sattha ameyAma maho homa | jainendra siddhAnta koza
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAna 256 4. eka bahu Adi viSaya nirdeza kintu vihipaDisehAradvameya batthU, tassa uvalaMbho eyAvaragaho / aNeya- vatthuvisao avaboho anneyaavggho| paDihAso puNa samvo aNeyatavisao ceya, vihipaDisehANa maNNadarasseva annuvlNbhaa| prazna-vastu aneka dharmAtmaka hai, isa lie eka avagraha nahI hotaa| yadi hotA hai to eka gharamaka vastukI siddhi prApta hotI hai, kyoki eka dharmAtmaka vastuko grahaNa karanevAlA pramANa pAyA jAtA hai / uttara1. yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, eka vastukA grahaNa karanevAlA jJAna eka avagraha kahalAtA hai| tathA vidhi aura pratiSeSa dharmoke vastupanA nahI hai, jisase uname aneka avagraha ho ske| kintu vidhi aura pratiSedha dharmoM ke samudAyAtmaka eka vastu hotI hai, usa prakArakI vastuke .upalambhako eka avagraha kahate hai / 2. aneka vastuviSayaka jJAnako aneka avagraha kahate hai, kintu pratibhAsa to sarva hI aneka dhokA viSaya karanevAlA hotA hai, kyoki, vidhi aura pratiSedha. ina dAnomeMse kisI eka hI dharmakA anupalambha hai, arthAta ina donomeMse ekako chor3akara dUsarA nahIM pAyA jAtA, dono hI pradhAna apradhAnarUpase sAtha-sAtha pAye jAte hai| dha. 13/5,5,35/236/10 Uvadhio-madhyabhAgAdyavayavagatAnekatvAnugakasvopalambhAnnaika pratyayo'stIti cetna, evaM vidhasyaiva jAtyantarIbhUtasyAtraikatvasya grhnnaat| -prazna-3 cUki Urdhva bhAga, adhobhAga aura madhyabhAga Adi rUpa avayavome rahanevAlI anekatAse anugata ekatA pAyI jAtI hai, ataeva vaha eka pratyaya nahI hai / uttara-nahIM, kyoki, yahA~ isa prakArakI hI jAnyantarabhUta ekatAkA grahaNa kiyA hai| .. kSipra va akSipra jJAnoMke lakSaNa sa si./1/16/112/7 kSipragrahaNamacirapratipattyartha / -kSipra zabdakA grahaNa jaldI honevAle jJAnako jatalAneke lie hai| (rA. vA./1/16/ 10/13/16) / rA.vA/1/16/16/64/2 prakRSTazrotrendriyAvaraNakSayopazamAdipAriNAmikatvAt kSipra zabdamavagRhNAti / alpazrotrendriyAvaraNakSayopazamapAriNAmikatvAt cireNa zabdamavagRhNAti / -prakRSTa zrotrendriyAvaraNake kSayopazama Adi pariNAmake kAraNa zIghratAse zabdoko sunatA hai aura kSayopazamAdikI nyUnatAmeM derIse zabdoko sunatA hai / ( isI prakAra anya indriyopara bho lAgU kara lenA ) gha.6/16-1,14/20/3 AsuggahaNaM khippAvaragaho, snnigrhnnmritrppaavggho| -zIghratApUrvaka vastuko grahaNa karanA kSipra avagraha hai aura zanaiH zanai ' grahaNa karanA akSipra avagraha hai / (dha. 1/4,1,45/152/4); (dha.13/505,35/237/6) / go. jI./jI. pra/311/667/14 kSipra zIgha pataJjaladhArApravAhAdi / akSipra manda gacchannazvAdi / -zIghra tAse paDatI jaladhArA AdikA grahaNa kSipra hai aura mandagatise calate hue ghoDe AdikA akSipra avagraha hai| 8. niHsRta va aniHsRta jJAnoke lakSaNa sa. si./1/16/112/7 aniHsRtagrahaNa asakalapudgalodgamArtham / -(ani sRta arthAt ISat ni sRta ) kucha pragaTa aura kucha apragaTa, isa prakAra vastuke kucha bhAgoMkA grahaNa honA aura kuchakA na honA, ani sRta avagraha hai / (rA. vA./1/16/11/63/18) / rA. vA./2/16/16/64/4 suvizuddhazrotrAdipariNAmAta sAkalyenAnucAritasya grahaNAta ani sRtamavagRhNAti / ni,sRta pratItam / --kSayopazamakI vizuddhimeM pUre vAkyakA uccAraNa na honepara bhI usakA jJAna kara lenA ani mRta avagraha hai aura kSayopazamakI nyUnatAmeM pUre rUpase uccArita zabdakA hI jJAna karanA ni mRta ava paha hai| dha.6/1,6-1,14/20/4 ahimuhaatthaggahaNaM NisiyAvaggaho, aNahimuha asthagrahaNaM annisiyaavggho| ahavA ubamANovameyabhAveNa gahaNa NisiyAvaggaho, jahA kamaladalaNayaNA tti| teNa viNA gahaNaM annisiyaavrgho| -abhimukha arthakA grahaNa karanA ni sRta avagraha hai aura anabhimukha arthakA grahaNa karanA ani sRta avagraha hai| athavA, upamAna upameya bhAvake dvArA grahaNa karanA ni mRta avagraha hai| jaisekamaladala-nayanA arthAt isa strIke nayana kamala dala ke samAna hai| upamAna upameya bhAvake binA grahaNa karanA ani mRta avagraha hai| dha.6/4,1,416/pRSTha/paMkti-vastvekadezamavalambya sAkSye na vastugrahaNa vastvekadezaM samastaM vA abalambya tatrAsannihitavastvantaraviSayo'pyani sRtprtyyH| (152/5) / ..etatpratipakSo ni'mRtapratyayaH, tathA kvacitkadAcidupalabhyate ca vastvekadeze AlambanIbhUte pratyayasya vRtti / (153/8) / -vastuke ekadezakA avalambana karake pUrNa rUpase vastuko grahaNa karanevAlA, tathA vastuke ekadeza athavA samasta vastukA avalambana karake vahA~ avidyamAna anya vastuko viSaya karanevAlA bhI ani.sRta pratyaya hai| isakA pratipakSabhUta nisRta pratyaya hai, kyoMki, kahIpara kisI kAlameM AlambanIbhUta vastuke ekadezameM utane hI jJAnakA astitva pAyA jAtA hai| (go. jii./muu./312/666)| gha 13/5,535/pRSTha/pakti-vastvekadezasya AlambanIbhUtasya grahaNakAle ekavastupratipatti' vastvekadezapratipattikAla eva vA dRSTAntamukhena anyathA vA anavalambitavastupratipatti' anusadhAnapratyaya. pratyabhijJAnapratyayazca ani sRtapratyayaH / (237/11) / etatpratipakSI niHsRtapratyaya, kvacirakadAcidvastvekadeza eva prtyyotpttyuplmbhaav| (238/11) |-aalmbniibhuut vastuke ekadeza grahaNa ke samaya meM hI eka ( pUrI ) vastukA jJAna honA, yA vastuke ekadezake jJAnake samayameM hI, dRSTAntamukhena yA anya prakArase anavalambita bastukA jJAna honA, tathA anusaMdhAna pratyaya aura pratyabhijJAna pratyaya-ye saba ani mRta pratyaya hai| isase pratipakSabhUta ni mRtapratyaya hai, kyoki, kahI para kisI kAla meM vastuke ekadezake jJAnakI hI utpatti dekhI jAtI hai| go. jI /mU /313/666 pukrakharagahaNe kAle harithassa ya vadaNagavayagaNe vA / vattha taracaMdassa ya gheNussa ya vohaNaM ca have / 313 / = tAlAbameM jalamagna hastIkI sUMDa dekhane para pUre hastIkA jJAna honA, athavA kisI strIkA mukha dekhanepara candramAkA yA 'isakA mukha candramAke samAna hai' aisI upamAkA jJAna honA; athavA gavayako dekhakara gAyakA jJAna honA, ye saba ani.mRta avagraha hai| 9. aniHsRta jJAna aura anumAnameM antara dha. 13/5,5,35/238/3 arvAgbhAgAvaSTambhabalena anAlambitaparabhAgAdighUtpapadyamAna pratyayaH anumAna kinna syAditi cet-na, tasya liGgAdabhinnArtha vissytvaad| na tAvadarvAgbhAgapratyayasamakAlabhAvI parabhAgapratyayo'numAnam, tasyAvagraharUpatvAt / na bhinnakAlabhAvyapyanumAnam. tasya IhApRSThabhAvina' avAyapratyaye'ntarbhAvAt / praznaagbhiAgake Alambanase anAlambita parabhAgAdikokA honevAlA jJAna anumAnajJAna kyoM nahIM hogaa| uttara-nahI, kyoki, anumAnajJAna ligase bhinna artha ko viSaya karatA hai| agbhiAgake jJAnake samAna kAlame honevAlA parabhAgakA jJAna to anumAna jJAna ho nahI sakatA, kyoMki, vaha avagraha svarUpa jJAna hai| bhinna kolame honevAlA bhI ukta jJAna anumAnajJAna nahIM ho sakatA, kyo ki, IhAke pazcAt utpanna honese usakA avAyajJAnameM antarbhAva hotA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAna 10. aniHsRta viSayaka jJAnakI siddhi 4. 1/4.1.45/152/0 na cAyamasiddha' ghaTAvagbhiAgamavalambya saci ghaTapratyayasya utpatyupalambhAt kvacidarvAgbhAgaikadezamavalambya tadutyupalambhAt cid gauriva gavaya ityanyathA vA ekavastvavalambya tatrAmaM nihitavastvantaviSayapratyayotpatyupalambhAt kvacidadagbhAgakAla eva parabhAgA moktambhAt na pAyamasiddha vastuviSayaprayotpazyanyAnupapate / na cArabhAgamAtra vastu tata eva artha kriyAkatRtvAnupalambhAt / kacidekavarNazravaNakAla eva abhimAnaviSayapratyayasyuktambhAda svAmyasta pradeze ekasparzopalambhakAla ema rupayAntiraviziSTapradezAsa ropasambhAta kaciderasagrahaNakAla eva tadezAsa nihitarasAnsara viziSTavastupalambhAt niHsRtamityapare paThanti rupamApratyaya eka eka sagRhIta syAt tato'sau neSyate / = 1 yaha pratyaya asiddha nahI hai, kyoki ghaTake arvAgbhAgakA avalambana karake kahI ghaTaprasyayako utpatti pAyI jAtI hai| kahIM para avabhAga ekadezakA avalambana karake ukta pratyayakI utpatti pAyI jAtI hai| kahIM para, 'gAyake samAna gavaya hotA hai| isa prakAra athavA anya prakArase eka vastukA avalambana karake vahA~ samIpameM na rahanevAlI anya vastuko viSaya karanevAle pratyayakI utpatti pAyI jAtI hai / kahIM para avabhAgake grahaNakAla meM hI parabhAgakA grahaNa pAyA jAtA hai; aura yaha asiddha bhI nahI hai, kyoMki anyathA vastu viSayaka pratyakI utpatti bana nahIM sakato; tathA avagbhAgamAtra vastu ho nahIM sakatI, kyoMki, utane mAtrase arthakriyAkAritva nahIM pAyA jAtA / kahIM para eka varNa ke zravaNakAla meM hI uccAraNa kiye jAnevAle varNoMko viSaya karanevAle pratyayakI utpatti pAyI jAtI hai| kahIMpara apane abhyasta pradezame eka sparzake grahaNakAla meM hI anya sparza viziSTa usa vastuke pradezAntarokA grahaNa hotA hai| tathA kahI para eka rasake prakAza hI una pradezo meM nahIM rahanevAle rasAntara se viziSTa vastukA grahaNa hotA hai| dUsare AcArya niHsRta' aisA paDhate hai| unake dvArA upamA pratyaya eka hI sagrahIta hogA, ata: vaha iSTa nahI hai / (dha. 13/ 5.5.38 / 237/13 ) ' 11. aniHsRta viSayaka vyaMjanAvagrahakI siddhi rA. vA /1/16/6/70/14 athAni sRte katham / tatrApi ye ca yAvantazca gugala" sUkSmAni sRtA' santi, sukSmAstu sAdhAraNairna gRhyante teSA mindriyasthAnAvagAhanam anitavyajanAvagraha prazna anisRta grahaNa meM vyaMjanAvagraha kaise sambhava hai ? uttara- jitane sUkSma pudgala pragaTa hai uname atiriktakA jJAna bhI avyaktarUpase ho jAtA hai / una sUkSma DhagalokA sAdhAraNa indriyo dvArA to haga nahIM hotA hai, parantu unakA indriyadezameM A jAnA hI unakA avyakta grahaNa hai / 257 12. ukta anukta jJAnoMke lakSaNa sasi./1/16/993/9 anuktamabhiprAyeNa grahaNa jo kaho yA binA kahI vastu abhiprAya jAnI jAtI hai usake grahaNa karaneke lie 'anukta' pada diyA hai| (rA. mA/2/12/12/63/20 ) / rAvA./1/16/16/64/5 prakRSTavizuddhizrotrendriyAdipariNAmakAraNa svAda eka nirgame'pi abhiprAyeNe va anuccArita zabdamayagRhAti "hama bhavAda za vakSyati iti athavA svarasaMcAra prA rAtrInyAsodyA yA maharzaneneva anAdi amRtameva gRhya AvaTe zabda vAdayiSyati iti ukta pratIta = zrotrendriyake prakRSTa kSayopazamake kAraNa eka bhI zabdakA uccAraNa kiye binA abhiprAya mAtra se anukta zabdako jAna letA hai, ki Apa yaha kahanevAle hai / athavA vINA Adike tAroko samhAlate samaya bhA0 3-33 4. eka bahu Adi viSaya nirdeza hI yaha jAna lenA ki 'isake dvArA yaha rAga bajAyA jAyegA' anuka jJAna hai| ukta arthAt kahe gaye zabdako jAnanA / ( isI prakAra anya indriyome bhI lAgU karanA ) / / jahA - 6/11-2012/2016 niyamita visiddha atthara urgaaho| adhA calidieNa dhavanatyagaNa pANidieNa mudavyagNamicAdi aNimayaguNavidiyahaNaM maha cakkhidieNa guDAdINa rasassaggahaNaM, ghANidieNa dahiyAdINaM rasaggahAniyAdi niyamita guNa viziSTa arthakA karanA ukta avagraha hai / jaise -- cakSurindriyake dvArA dhavala arthakA grahaNa karanA aura ghANa indriyake dvArA sugandha dravyakA grahaNa karanA ityAdi / aniyamita guNaviziSTa dravyakA grahaNa karanA anukta avagraha hai / jaise caridrayake dvArA rUpa dekhakara guDa khAdike raka prahaNa karanA athavA ghANendriyake dvArA dahIke gandhake grahaNakAlame hI usake rasakA grahaNa karanA (1/1.1.112/250/5) (6/14/1516) ( gha. 13/5.5.35 / 238/12 ) / DONG go. jI./jI. pra. / 311 / 667 / 14 anukta akathita abhiprAyagata / " uktaH ayaM ghaTa iti kathito dRzyamAna / binA kahe abhiprAya mAtra se jAnanA anukta hai / aura kahe hue padArthako jAnanA ukta anagraha hai jaise yaha para hai' aisA kahane para paTako jaannaa| 13. ukta aura niHsRta jJAnoMmeM antara sa.si./1/16/113/8 uktani sRtayo kA prativizeSa : yAvatA sakalanisaraNAnni sRtam / uktamapyevaMvidhameva / ayamasti vizeSa, anyopadezapUrvaka grahaNamukta svata eva grahaNaM niHsRtm| apareSA triniHsRta iti pATha se ema varNayanti zabdamA mayUrasya vA kurarasya veti kazcitpratipadyate / apara svarUpamevAzritya iti / prazna- ukta aura ni sRtameM kyA antara hai- kyoki, vastukA pUrA pragaTa honA nisRta hai aura ukta bhI isI prakAra hai| uttaraina donome yaha antara hai anyake upadeza pUrvaka vastukA grahaNa karanA ukta hai, aura svata' grahaNa karanA ni sRta' hai / kucha AcAryo ke mata se sUtrame 'kSiprAni sRta' ke sthAna meM 'kSiprani sRta' aisA pATha hai / ve aisA vyAkhyAna karate hai, ki zrotrendriyake dvArA zabdako grahaNa karate samaya vaha mayUrakA hai athavA kurarakA hai aisA koI jAnatA hai / dUsarA svarUpa se hI jAnatA hai| (rA.vA./1/16/16/64/21) | gha. 1 / 4.1.42 / 154/6 ni torUSo ko bhedazcenna uktasya niHsRtAni sRtobhayarUpasya tenaikatvavirodhAta / prazna- niHsRta aura uktameM kyA bheda hai| uttara- nahIM, kyoMki, ukta pratyaya ni sRta aura ani sRta dono rUpa hai / ata usakA nisRtake sAtha ekatva honekA virAdha hai| ( 13/2205/211/2) / , 14. anukta aura aniHsRta jJAnoM meM antara gha. 6/1.2-1.14/2016 nAyamaNirisadassa aMto padadi, eyavaragyahamakAle do bhUdavasssa ovarimabhAgakAle peya parabhAgasya, aMguli gahaNakAle ceya devadattassa ya gahaNassa aNissizvadesAdo] [] anuta avagraha ani surA avagrahake antargata nahIM hai. kyoki, eka vastukai grahaNakAlame hI usase pRthagbhUta vastukA upari bhAga grahaNakAlameM hI parabhAgakA aura aMguli prahaNakAsa ho devadatakA grahaNa karanA ani mRta avagraha hai ( aura rUpakA grahaNa karake rasakA grahaNa karanA anukta hai / ) 15. anukta viSayaka jJAnakI siddhi dha.1/4,1,45/154/1na cAyamasiddha', cakSuSA lavaNa-zarkarAkhaNDa palambhakAla eva kadAcittadrasopalambhAt dadhno gandhagrahaNakAla eva tadrasAvagate, rUpagrahaNakAla evaM kadAcitsparzopasambhAdihita svArasya, jainendra siddhAnta koza
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAna 258 4. eka bahu Adi viSaya nirdeza kasyacicchabdagraNakAla eva tadrasAdipratyayotpattyupalambhAcca / -yaha (anukta avagraha ) asiddha bhI nahIM hai, kyoki, cakSuse lavaNa, zakkara va khANDake grahaNa kAla meM hI kabhI unake rasakA jJAna ho jAtA hai, dahIke gandhake grahaNakAla meM hI usake rasakA jJAna ho jAtA hai; dIpakake rUpake grahaNa kAlameM hI kabhI usake sparzakA grahaNa ho jAtA hai, tathA zabdake grahaNa kAla meM hI saMskAra yukta kisI puruSake usake rasAdiviSayaka pratyayakI utpatti bhI pAyI jAtI hai| (dha 13/5, 1,35/238/13) / 11. mana sambandhI anukta jJAnakI siddhi dha.1/4,1,45/154/6 manaso'nuktasya ko viSayazcedadRSTamazrutaM ca / na ca tasya tatra vRttirasiddhA, upadezamantareNa dvAdazAGgazrutAvagamAnyathAnupapattitastasya tatsiddha / / = prazna- manase anuktakA kyA viSaya hai / uttara-adRSTa aura azruta padArtha usakA viSaya hai| aura usakA vahA~ para rahanA asiddha nahIM hai, kyoki, upadezake binA anyathA dvAdazAMga zrutakA jJAna nahI bana maktA; ataeva usakA adRSTa va azruta padArtha meM rahanA siddha hai| (dha. 13/5.5,35/236/6) / 17 aprApyakArI indriyoM sambandhI aniHsRta va anukta jJAnoMkI siddhi rA. vA./1/16/17-20/65/11 kazcidAha-zrotraghANasparzanarasanacatuSTayasya prApyakAritvAta ani sRtAnuktazabdAdyavagrahahAvAyadhAraNA na yuktA iti; ucyate-aprAptatattvAt / 17 / katham / pipIlikAdivat / 11 / yathA pipIlikAdInA ghrANarasanadezAprApte'pi guDAdidravye gandharasajJAnam, tacca yaizca yAvadbhizcAsmAdAdyapratyakSasUkSmaguDAkyakaiH pipIlikAdighANarasanendriyayo' parasparAnapekSA pravRttistato na doSa' / asmadAdInA tadabhAva iti ceda. na, zrutApekSatvAt / 16 / paropadezApekSatvAt / kica, labdhyakSaratvAt / 20. cakSu zrotramANarasanasparzanamanoladhyakSaram' ityArSa upadeza / ata' lamadhyadharasAnidhyAta etasidhyati ani sRtAnuktAnAmapi zabdAdInA avagrahAdijJAnam / = prazna--sparzana rasanA prANa aura zrotra ye cAra indriyA~ prApyakArI hai (de0 indriya/2), ata. inase ani sRta aura anukta jJAna nahIM ho sakate / uttara-ina indriyose kisI na kisI rUpameM padArtha kA sambandha avazya ho jAtA hai, jaise ki cIMTI Adiko ghANa va rasanA indriya ke pradezako prApta na hokara bhI guDa Adi dravyoke rasa va gandhakA jo jJAna hotA hai, vaha guDa Adike apratyakSa avasababhUta sUkSma paramANuoke sAtha usakI ghANa va rasanA indriyokA sambandha honeke kAraNa hI hotA hai| prazna-hama logoko to vaisA jJAna nahI hotA hai| uttara-nahIM, zrutajJAnakI apekSA hameM bhI vaisA jJAna pAyA jAtA hai, kyoki, usameM paropadezakI apekSA rahatI hai| dUsarI bAta yaha bhI hai, ki AgamameM zrutajJAnake bheda-prabhedake prakaraNa meM labdhyakSarake cakSu, zrotra, ghANa, rasanA, sparzana aura manake bhedase chaha bheda kiye hai (de0 zrutajJAna/II/1), isalie ina labdhyakSararUpa zrutajJAnose una-una indriyo dvArA ani sRta aura anukta Adi viziSTa avagraha Adi jJAna hotA rahatA hai| 18.dhruva va adhva jJAnoMke lakSaNa sa.si /1/16/113/1 dhra vaM nirantaraM yathArtha grahaNam / - jo yathArtha grahaNa 'nirantara hotA hai, usake jatAneke lie dhrava pada diyA hai / (aura bhI de0 agalA zIrSaka 2016) / (ga vA 1/16/12/63/21) / rA. vA./1/16/16/64/8 saklezapariNAmanirutsukasya yathAnurUpazrotrandriyAvaraNakSayopazamAdipariNAmakAraNAva sthitatva ta yathA prAthamika zabdagrahaNa tathAvasthitameva zabdamavagRhNAti nona nAbhyadhikam / pauna - punyena saklezavizuddhipariNAmakAraNApekSasyAtmano yathAnurUpapariNAmopAttazrotrendriyasAnidhye'pi tadAvaraNasyeSadISadAvirbhAvAta pauna.punika prakRSTAvakRSTazrotrendriyAvaraNAdikSayopazamapariNAmatvAcca adha vamavagRhNAti zabdam-vacid bahu kvacidalpa kvacid bahuvidha kvacidekavidha kvacita kSipra kvaciccireNa kvacidani sRta kvacinnisRtaM vacidukta kvacidanuktam / -saMkleza pariNAmoke abhAvame yathAnurUpa hI zrotrendriyAvaraNa ke kSayopazamAdi pariNAmarUpa kAraNoke avasthita rahanese, jaisA prathama samayameM zabda kA jJAna huA thA Age bhI vaisA hI jJAna hotA rahatA hai / na kama hotA hai aura na adhik| yaha 'dhruva' grahaNa hai / para tu puna puna. saMkleza aura vizuddhimeM jhUlanevAle AtmAko yathAnurUpa zrotrendriyakA sAnnidhya rahanepara bhI usake AvaraNakA kiciva udaya rahaneke kAraNa, puna' puna' prakRSTa va aprakRSTa zrotrendriyAvaraNake kSayopazamarUpa pariNAma honese zabdako adhra va grahaNa hotA hai, arthAt kabhI bahuta zabdoMko jAnatA hai, aura kabhI alpako, kabhI bahuta prakArake zabdoko jAnatA hai aura kabhI eka prakArake zabdoko, kabhI zIghatAse zabdako jAna letA hai aura kabhI derase, kabhI pragaTa zabda ko hI jAnatA hai aura kabhI apragaTako bhI, kabhI uktako hI jAnatA hai aura kabhI anuktako bhii| dha. 6/1.6-1,14/21/1 NiccattAra gahaNa dhuvAvaggaho, tabivarIyagahaNamaddha vaavgho| -nityatAse arthAta nirantara rUpase grahaNa karanA dha va-avagraha hai aura usase viparIta grahaNa karanA adhava avagraha hai| gha. 1/1,1111/317/6 so'yamityAdi dhra vAvagraha / na so'yamityAdyadhra vAvagraha.= 'vaha yahI hai' ityAdi prakArase grahaNa karaneko dha vAva graha kahate hai aura vaha yaha nahI hai| isa prakArase grahaNa karaneko ___ adhra vAvagraha kahate hai / (dha 1/4,1,45/154/6) / dha 13/5,5.35/236/3 nityatvaviziSTastambhAdipratyaya sthira..." vidya pradIpajvAlAdau utpAdavinAza viziSTavastupratyaya adha vaH / utpAda-vyaya dhauvyaviziSTavastupratyayo'pi adhava , dhra vAtpRthagbhUtasvAt / nityatvaviziSTa stambha AdikA jJAna sthira arthAta dhavapratyaya hai aura bijalI, dIpakakI lau AdimeM utpAda vinAza yukta vastukA jJAna adha va pratyaya hai| utpAda vyaya aura dhrauvya yukta vastukA jJAna bhI adha va pratyaya hai, kyoMki, yaha jJAna dha va jJAnase bhinna hai| 19. dhruvajJAna va dhAraNAmeM antara sa si./1/16/114/4 dhra vAvagrahasya dhAraNAyAzca kaH prati vizeSa / ucyate, kSayopazamaprAptikAle vizuddhapariNAmasaMtatyA prAptAtkSayopa. zamAtprathamasamaye yathAvagrahastathaiva dvitIyAdiSvapi samameSu nono nAbhyadhika iti dhuvAvagraha ityucyate / yadA punarvizuddhapariNAmasya saklezapariNAmasya ca mizraNAtkSayopazamo bhavati tata utpadyamAno'vagraha. kadAcid bahUnA kadAcidalpasya kadAcid bahuvidhasya kadAcidekavidhasya vaiti nyUnAdhikabhAvAdadha vAvagraha ityucyte| dhAraNA punargrahItArthAvismaraNakAraNamiti mahadanayorantaram / prazna-5 vAbagraha aura dhAraNAmeM kyA antara hai| uttara-kSayopazamakI prAptike samaya vizuddha pariNAmokI paramparAke kAraNa prApta hue kSayopazamase prathama samaya jaisA avagraha hotA hai, vaisA hI dvitIya Adi samayoMmeM bhI hotA hai, na nyUna hotA hai aura na adhika, yaha dha vAvagraha hai| kintu jaba vizuddha pariNAma aura sakleza pariNAmoMke mizraNase kSayopazama hokara usase avagraha hotA hai, taba vaha kadAcita bahutakA hotA hai, kadAcit alpakA hotA hai, kadAcit bahuvidhakA hotA hai aura kadAcita ekavidhakA hotA hai| tAtparya yaha ki usameM nyUnAdhika bhAva hotA rahatA hai, isalie vaha adhu vAvagraha kahalAtA hai| kintu dhAraNA to gRhIta artha ke nahIM bhUlaneke kAraNabhUta jJAnako kahate hai. ata. dha vAvagraha aura dhAraNAmeM bar3A antara hai| jainendra siddhAnta koza
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ matijJAnAvaraNa 259 madya 20. dhruvajJAna ekAntarUpa nahIM hai gha. 13/15.35/236/4 na ca sthirapratyaya' ekAnta iti pratyavasthAtaM yuktama. vidhiniSedhAdidvAreNa atrApi anekAntaviSayatvadarzanAt / -sthira (dha ba) jJAna ekAntarUpa hai, aisA nizcaya karanA yukta nahIM hai, kyoki, vidhi-niSedhake dvArA yahA~para bhI anekAntakI viSayatA dekhI jAtI hai| matijJAnAvaraNa-(de0 jnyaanaavrnn)| mattajalA-pUrva videhako eka vibhagA nadI-de0 loka/5/8 / matsa-mahAmatsa sambandhI viSaya-de0 smuurchn| matsya -bharatakSetra meM madhya AryaskhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / matsyodvarta-kAyotsagakA aticAra-de0 vyutsarga/1 / matsara-nyA. da./bhASyakI TippaNI/4/1/3/230 prakSIyamANavastvaparityAgecchA matsara / -jisa vastu meM apanA koI prayojana na ho, para usameM pratisandhAna karanA, para vyaktike anukUla padArtha ke nivAraNakI athavA usake ghAtakI athavA usake guNoMke ghAtakI icchA karanA matsara hai| mathamitikI-Mathematics (ja. pa /pra 107) / mathurA-1. bharata kSetrakA eka nagara-de. mnussy/| bhAratake uttarapradezakA prasiddha nagara mathurA hai| aura dakSiNa pradezakA prasiddha ngr| 'madurA' hai| mathurA saMgha-digambara sAdhuoM kA mAthurasaMgha - de0 itihaas/3/23| madani. sA./tA. vR /112 atra madazadena madana. kAmapariNAma ityrthH|| -yahA~ mada zabdakA artha madana yA kAma pariNAma hai| ra.ka.pA/25 aSTAbAzritya mAnitvaM smayamAhUrgatasmayAH / 24 - jJAna Adi ATha prakArase apanA baDappana mAnaneko gaNadharAdine mada kahA hai / (ana, dha./2/87/213); (bhA. pA./TI./157/266/20) / 1. madake ATha bheda mU. A./53 vijJAnamaizvayaM AjJA kulabalataporUpajAtiH mdaa.| -vijJAna, aizvarya, AjJA, kula, bala, tapa, rUpa aura jAti ye ATha mada hai| (ana, dha/2/87/213), (dra. sa./TI/41/168/8) / ra. ka. zrA./25 jJAnaM pUjA kulaM jAti balamRddhi tapo vapuH / aSTAvAzritya mAnitvaM smayamAhurgatasmayAH // 25 // -jJAna, pUjA (pratiSThA), kula, jAti, bala, Rddhi, tapa, zarIrakI sundaratA ina AThoMko Azraya karake garva karaneko mada kahate hai| jJAnamada hai| mai sarvamAnya huuN| rAjA-mahArAjA merI sevA karate haiM yaha pUjA AjJA yA pratiSThAkA mada hai| merA pitRpakSa atIva ujjvala hai| usameM brahmahatyA yA RSihatyA AdikA bhI dUSaNa Aja taka nahI lagA hai| yaha kulamada hai| merI mAtAkA pakSa bahuta U~cA hai| vaha saMghapatikI putrI hai| zIlameM sulocanA, sItA, anantamati va candanA Adi sarIkhI hai| yaha jAtimada hai| maiM sahasrabhaTa, lakSabhaTa, koTibhaTa hU~ yaha balamada hai| mere pAsa arabo rupayekI sampatti thii| usa sabako choDakara mai muni huA huuN| anya muniyone adharmI hokara dIkSA grahaNa kI hai| yaha Rddhi yA aizvarya mada hai| siMha niSkrIDita, vimAnapaMkti, sarvatobhadra Adi mahAtapaukI vidhikA vidhAtA huuN| merA sArA janma tapa karate-karate gayA hai| ye sarva muni to nitya bhojanameM rata rahate hai| yaha tapa mada hai| mere rUpake sAmane kAmadeva bhI dAsatA karatA hai yaha rUpamada hai| madanA-bharata kSetra meM AryakhaNDakI eka nadI-de0 mnussy/4| madya* madyako abhakSyatAkA nirdeza-de0 bhkssyaabhkssy/2| 1. madya niSedhakA kAraNa de0 mAMsa/2 (navanIta, madya, mAma va madhu ye cAra mahAvikRti hai|) pu. si, u/62-64 madya' mohayati mano mohitacittastu vismarati dharmam / vismRtavarmA jIvo hisAmavizaGkamAcarati / / rasajAnA ca bahanA jIvAnAM yoniriSyate mdym| madya bhajatAM teSAM hisA saMjAyate'vazyam 63 // abhimaanbhyjugupsaahaasyrtishokkaamkopaadyaa.| hiMsAyAH paryAyA. sarve'pi sarakasaMnihitA' 64-madya manako mohita karatA hai, mohitacitta hokara dharmako bhUla jAtA hai / aura dharmako bhUlA huA vaha jIva ni zaMkapane hiMsA rUpa AcaraNa karane lagatA hai|6| rasa dvArA utpanna hue aneka ekendriyAdika jIvoMkI yaha madirA yonibhUta hai| isalie madya sevana karanevAleko hisA avazya hotI hai / 63 / abhimAna, bhaya, jugupsA, rati, zoka, tathA kAma-krodhAdika jitane hisAke bheda hai ve saba madirAke nikTavartI hai|6|| sA.gha./2/4-5 yadekabindo. pracaranti jIvAzcaitata trilokImapi pUrayanti / yadviklavAzceyamamu ca loka yAsyanti tatkazyamavazyamasyaita / 4 / pIte yatra rasAgajIvanivahA. kSipraM niyante'khilA , kAmakrodhabhayabhramaprabhRtaya" sAvadyamudyanti c| tanmadya vratayanma dhUrtilaparAskandIva yAtyApadaM, tatpAyI punarekapAdiva durAcAra caranmajjati-jisakI eka badake jIva yadi phaila jAye to tIno lokoko bhI pUrNa kara dete haiM, aura jisa madyake dvArA bhUcchita hue manuSya isa loka aura paraloka donoko naSTa kara dete hai| usa madyako kalyANArthI manuSya avazya hI choDe / 4 / jisake pIneme madyameM paidA honevAle usa samasta jova samUhakI mRtyu ho jAtI hai, aura pApa athavA nindAke sAtha-sAtha kAma, krodha, bhaya, tathA bhrama Adi pradhAna doSa udayako prApta hote hai, usa madyako chor3anevAlA puruSa dhUrtila nAmaka corakI taraha vipattiko prApta nahI hotA hai / aura usako pInevAlA ekpAta nAmaka saMnyAsIkI taraha nindya AcaraNako karatA huA durgatike du.khoMko prApta hotA hai| lA, sa./2/70 doSatvaM prADmatibhrazastato mithyAvabodhanam / rAgAdayastata. karma tato janmeha klezatA / 70 - isake pInese-pahale to buddhi bhraSTa hotI hai, phira jJAna mithyA ho jAtA hai, arthAt mAtA, bahana Adiko bhI strI samajhane lagatA hai| usase rAgAdika utpanna hote hai, unase anyAyarUpa kriyAe~ tathA unase atyanta klezarUpa janma maraNa hotA hai| 2. ATha madoMke lakSaNa mo, pA./TI./27/322/4 madA aSTa-aha jJAnavAt sakalazAstrajJo vrte| ahaM mAgyo mahAmaNDalezvarA mtpaadsevkaa'| kulamapi mama pitRpakSo'tIvojjvala, ko'pi brahmahatyA RSihatyAdibhiradoSam / jAti'-mama mAtA saghasya patyudaMhitA-zIlena sulocanA-sItAanantamatI mAtA-candanAdikA vrtte| balaM -ahaM sahasrabhaTo lakSabhaTa. koTibhaTa / Rddhi-mamAnekalakSakoTigaNanaM dhanamAsIta tadapi mayA tyaktaM anye munayo'dharmaNA santo dIkSA jagRha / tapaahaM sihaniSkrIDitavimAnapa ktisarvatobhadra Adi mahAtapovidhividhAtA mama janmaiva tapa' kurvato gataM, ete tu yatayo. nityabhojanaratA' / vapu-mama rUpAne kAmadevo'pi dAsatvaM karototyaSTamadA / -mada ATha haiM-mai jJAnavAna hU~, sakalazAstrokA jJAtA hU~ yaha jainendra siddhAnta koza
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ madra 260 madhupiMgala 3. madyatyAgake aticAra sA.dha./3/11 sandhAnakaM tyajetrAva dadhitaka dvabahoSitam / kAJjika puSpitamapi madyavatamalo'nyathA / 11 / dArzanika zrAvaka acAramurabbA Adi sarva hI prakArake sandhAnako aura jisase do dina ba do rAta bota gaye hai aise dahI va chAchako, tathA jisapara phUI A gayI ho aisI kAjIko bhI choDe, nahIM to madyatyAga vratame anicAra hotA hai| lA sa/2/68-69 bhagAhiphenadhattUrakhasakhasAdiphalaM ca yat / mAdyatAheturanyadvA sarva madyavadIritam / 6 / evamityAdi yadvastu mureva madakArakam / tannikhila tyajeddhImAna zreyase hyAtmano gRhii|| -bhA~ga, nAgaphena, dhatUrA, khasakhasa (carasa, gaoNjA) Adi jo-jo padArtha nazA utpanna karanevAle hai, ve saba madyake samAna hI kahe jAte hai|6| ye saba tathA inake samAna anya bhI aise hI nazIle padArtha, kalyANArthI buddhimAna vyaktiko choDa dene cAhie / 6 / / madra-bharatakSetra madhya AryakhaNDakA eka deza / apara nAma madrakAra de0 mnussy/4| madraka-uttara AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / madrA-pA. pu./sarga/zloka-rAjA andhakavRSNikI putrI tathA vasudeva kI bahana / (7/132-138 ) / pANDa' se vivaahii| (8/34-87, 107) / nakula va sahadevako janma diyaa| (8/174-175) / patike dIkSita ho jAnepara svayaM bhI dhara, AhAra va jala kA tyAga kara saudharma svarga meM calI gyo||6|156-161)| madhu* madhukI amakSyatAkA nirdeza- (de0 bhakSyAbhakSya/2 ) / 1. madhu niSedhakA kAraNa de mAsa/2 navanIta, madya, mAsa va madhu ye cAra mahAvikRtiyA~ hai| pu. si. u/69-70 madhuzakalamapi prAyo madhurakarahisAtmako bhavati loke / bhajati madhumuDhadhIko ya sa bhavati hisako'tyantakam / 6 / / svayameva vigalita yo gRhoyAdvA chalena madhugolAt / tatrApi bhavati hisA tadAzrayaprANinA ghAtAta 70- madhukI jUda bhI madhumakkhIkI hisA rUpa hI hotI hai, ata jo mandamati madhukA sevana karatA hai, vaha atyanta hisaka hai|66| svayameva cUe hue athavA chala dvArA madhuke chatese liye hue madhukA grahaNa karanese bhI hisA hotI hai, kyoMki isa prakAra usake Azrita rahanevAle aneko kSudrajIvokA ghAta hotA hai| yo, sA /a/8/62 bahujIvapradhAtoratha bahujoSodbhavAspadam / asayamavibhItena tredhA madhvapi baLa te 61 =sayamakI rakSA karanevAloko, bahuta joboke ghAnase utpanna tathA bahuta jIvokI utpattike sthAnabhUta madhuko mana vacana kAyase choDa denA caahie| a ga zrA/5/32 yo'tti nAma bheSajecchayA, so'pi yAti laghu dukhamutvaNam / ki na nAzayati jIvitecchayA, bhakSita jhaTiti jIvitaM viSam / 32 // -- jo auSadhakI icchAse bhI madhu khAtA hai, so bhI tIna dukhako zIghra prApta hotA hai, kyoki, jonekI icchAse khAyA huA viSa, kyA zIghra hI jIvanakA nAza nahI kara detA hai| sA, dha/2/11 madhukRvAtaghAtottha madhvazucyapi bindush| khAdan badhnAtyadha saptagrAmadAhAhaso'dhikam / 32 / - madhuko upArjana karanevAle prANiyoke samUhake nAzase utpanna honevAlI tathA apavitra, aisI madhukI eka baMda bho khAnevAlA puruSa sAta grAmoko jalAnese bhI adhika pApako bA~dhatA hai| lA saM./2/72-74 mAkSika makSikAnA hi mAsAsRk pIDanodbhavam / / prasiddha' sarvaloke syATAgameSvapi sUcitam / 72 / nyAyAttadbhakSaNe nUna pizitAzanadUSaNam / trasastA makSikA yasmAdAmiSaM tatkalevaram // 73 // kiJca tatra nikotAdi jIvA sasargajA kSaNAt / saMmUcchimA na muJcanti tatsanaM jAtu kravyavata / 74 / -madhukI utpatti makkhiyoke mAsa rakta Adike nicoDase hotI hai, yaha bAta samasta saMsAra meM prasiddha hai, tathA zAstroM meM bhI yahI bAta batalAyI hai / 72 / isa prakAra nyAyase bhI yaha bAta siddha ho jAtI hai ki madhuke khAnemeM mAsa bhakSaNakA doSa AtA hai, kyoMki makkhiyA~ trasa jIva honese unakA kalevara mAsa kahalAtA hai / 73 / isake sivAya eka bAta yaha bhI hai ki jisa prakAra mAsameM sUkSma nigodarAzi utpanna hotI rahatI hai, usI prakAra jisakisI bhI avasthAmeM rahate hue bhI madhumeM sadA jIva utpanna hote rahate hai| una jIvose rahita madhu kabhI nahIM hotA hai / 74 / 2. madhutyAgake aticAra sA. dha./3/13 prAya' puSpANi nAznIyAnmadhuvatavizuddhaye / vastyAdiSvapi madhvAdiprayoga nAhati vratI / 13 / =madhutyAga vratIke lie phUlokA khAnA tathA vastima Adi ( piNDadAna yA auSadhi Adi ) ke lie bhI madhuko khAnA varjita hai| 'prAya.' zabdase, acchI taraha zodhe jAne yogya mahuA va nAgakesara Adike phUloMkA atyanta niSedha nahIM kiyA gayA hai (yaha artha paM. AzAdharajIne svayaM likhA hai)| lA. saM /2/77 prAgvadatrApyatIcArA' santi kecijjinAgamAt / yathA puSparasa pIta puSpANAmAsavo yathA 77 = madya va mAMsakta madhuke aticAroMkA bhI zAstromeM kathana kiyA gayA hai| jaise-phUlokA rasa yA unase banA huA Asava AdikA pInA / gulakandakA khAnA bhI isI doSameM garbhita hai| .. madhu nAmaka paurANika puruSa 1. ma pu./56/88 pUrvabhavameM vartamAna nArAyaNakA dhana juemeM jItA thaa| aura vartamAna bhavameM tRtIya pratinArAyaNa huaa| apara nAma 'meraka' thaa|-vishess de zalAkA puruSa/5 / 2. pa. pu./sarga/zlo |"mthuraake rAjA harivAhanakA putra thaa| (12/3) / rAvaNakI putrI kRtacitrAkA pati thaa|(12/18) rAmacandrajIke choTe bhAI zatrughnake sAtha yuddha karate samaya pratibodhako prApta huaa| (8/66 ) / hAthIpara baiThe-baiThe dIkSA dhAraNa kara lii| (86/111) / tadanantara samAdhimaraNa pUrvaka sanatkumAra svargame deva huaa| (86/115 ) / 3 ha. pU./ 43/zloka-ayodhyA nagarIme hemanAbhakA putra tathA kaiTabhakA baDA bhAI thA 115 / rAjya prApta karake / (160) / rAjA vIrasenakI strI candrAbhApara mohita ho gyaa| (165) / bahAnA kara donoko apane ghara bulAyA tathA candrAbhAko rokakara vIrasenako lauTA diyaa| (171-176) / eka bAra eka vyaktiko parakhIgamanake aparAdhameM rAjA madhune hAtha-pA~va kATanekA daNDa diyaa| isa candrAbhAne use usakA aparAdha yAda dilaayaa| jisame use vairAgya A gyaa| aura vimalavAhana munike saMghameM bhAI kaiTabha Adike sAtha dIkSita ho gyaa| candrAbhAne bhI AryikAkI dIkSA lii| (178-202) / zarIra choDa AraNa acyuta svargameM indra huaa| (216) / yaha pradya mna kumArakA pUrvakA dUsarA bhava hai|-de0 pradya mna / madhukaiTabha-ma. pu./60/zloka-apara nAma madhusUdana thaa| dUravatI pUrvabhavameM malaya dezakA rAjA caNyazAsana thaa| (52) / aneko yoniyoM meM ghUmakara vartamAna bhavame caturtha pratinArAyaNa huaa| (70) / -vizeSa de, zalAkApuruSa/5 / madhukrIr3a-de0 nishuNbh| madhupigala-ma.pu/67/223-255, 366-458-sagara cakravartI vizvabhUke SaDyantrake kAraNa svayambarameM 'sulasA' se vaMcita raha jAneke kAraNa dIkSA dhara, nidAnapUrvaka deha tyAga yaha mahAkAla nAmaka vyantara jainendra siddhAnta koza
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ madhura saMbhASaNa 261 manaHparyaya ho gayA aura sagarase pUrva vairakA badalA cukAneke lie 'parvata' ko hisAtmaka yajJoke pracArameM sahayoga dene lgaa| madhara saMbhASaNa-de0 sty/2| madhurA-1 ma. pu/16/207-210 kozala dezake vRdvagrAmameM mRgAyaNa nAmaka brAhmaNako strI thii| marakara podanapura nagarake rAjAkI putrI rAmadattA huI / (yaha meru gaNadharakA pUrvakA navA~ bhava hai-de0 meru)| 2. dakSiNa draviDa dezameM vartamAna maDurA ( madurA) nagara / (dra. sa./ pra. 1 javAharalAla shaastro)| madhusUdana-de0. madhukeTabha / madhusUdana sarasvatI-vedAnta zAstrake advaita siddhike racayitA / samaya I. 1350 |-de. vedAnta/1 / madhustrAvI-de RddhiA / madhya-1. dakSiNa va uttara vAruNIvara samudrakA rakSaka deva-de vyatara/4 / 2. bharatakSetra AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / madhya khaMDa dravya-de0 kRSTi / madhyadhana-de0 gnnit/II/5/3| madhyama pada-de0 pd| madhya pradeza-jIvake ATha madhya pradeza-de. jiiv/| madhyama svara-de0 svara / madhyamA vANI-de0 bhaassaa| madhya mImAMsA de0 darzana/SaTdarzana / madhyaloka-1 madhyaloka paricaya-de0 loka/3-6 2. madhya lokake nakaze-de0 loka/7 / madhyastha-de0 mAdhyasthya / madhyAhna-ThIka dopaharakA saMdhikAla / manaHpayaya-binA pUche kisIke mana kI bAtako pratyakSa jAna jAnA mana parya yajJAna hai| yadyapi isakA viSaya avadhijJAnase alpa hai, para sukSma hone ke kAraNa usase adhika vizuddha hai| aura isalie yaha sayamI sAdhuoko hI utpanna honA sambhava hai| yadyapi pratyakSa hai parantu isame manakA nimitta upacArase svIkAra kiyA gayA hai| yaha do prakArakA hai-Rjumati aura vipulamati / prathama kevala cintita padArthako hI jAnatA hai, parantu vipulamati cintita, acintita, ardhacintita va cintitapUrva sabako jAnaneme samartha hai| | mana.paryaya, mati va zrutajJAnameM antara -de0mana pryy/3| mana.paryaya kSAyopazamika kaise- de0 matijJAna/2/4 / mana.paryaya nisargaja hai-de0 adhigama / | mana.paryayakA darzana nahIM hotA-de0 drshn/6| mana.paryayajJAnakA viSaya 1. manogata artha va anya sAmAnya viSayakI apekSA / 2. dravya kSetra kAla va bhAvako apekSA / 3 mana paryaya jJAnakI trikaalgraahktaa| mUrtadravyagrAhI mana.paryaya dvArA jIvake amUrta bhAvoMkA grahaNa kaise? 5 . mUrtagrAhI mana.paryaya dvArA jIvake amUrta kAladravya sApekSa bhAvoMkA grahaNa kase? kSetragata viSaya sambandhI spaSTIkaraNa / mana.paryayajJAnake bheda / mana.paryayazAnameM jAnanekA krama |-de0 mana paryaya/3 / mokSamArgame manaHparyayakI apradhAnatA -de0 avdhijnyaan/2| pratyeka tIrthakarake kAlameM mana.paryayajJAniyoMkA pramANa / -de0 tothNkr/5|| * mana.paryaya sambandhI guNarathAna, mArgaNAsthAna, jIvasamAsa Adi 20 prruupnnaaeN| -de0 st| mana paryayajJAniyoMkI sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabaddutvarUpa prarUpaNAe~ -de0 vaha-vaha nAma / sabhI mArgaNAsthAna meM Ayake anusAra vyaya honekA niyama -de0 maargnnaa| | 1 | manaHpayaya jJAnasAmAnya nirdeza 1 mana.paryayajJAna sAmAnyakA lakSaNa 1 parakIya manogata padArthako jaannaa| 2. padArtha ke cintavanayukta mana yA jJAnako jaannaa| uparokta donoM lakSaNoMkA samanvaya / mana paryayajJAnakI deza pratyakSatA -de0 mana paryaya/3/6 / mana.paryayajJAna va avadhijJAnameM antara -de0 avadhijJAna/2 / * avadhikI apekSA mana.paryayakI vizuddhatA -de avdhijnyaan/2| Rju va vipulamati jJAna nirdeza Rjumati sAmAnyakA lakSaNa / RjutvakA artha / Rjumatike bheda va unake lakSaNa / RjumatikA viSaya 1. manogata artha va anya sAmAnya viSayakI apekSA / 2-4. dravya, kSetra, kAla va bhAvako apekssaa| Rjumati acintita va anukta AdikA grahaNa kyoM nahIM krtaa| vacanagata RjumatikI mana.paryaya sazA kaise ? vipulamati sAmAnyakA lkssnn| vipulatvakA artha / vipulamatike bheda va unake lkssnn| vipulamatikA viSaya 1. manogata aya va anya sAmAnya viSayakI apekssaa| 2-4, dravya, kSetra, kAla va bhAva kI apekssaa| 11 / acintita arthagata vipulamatiko mana parnapasa kaise ? / vizuddhi va pratipAtako apekSA dona antara w 9 von jainendra siddhAntakoza
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaHparyaya 262 1. manaHparyayajJAna sAmAnya nirdeza manaHparyayajJAnameM svava para manakA sthAna 1 | manaHparyayakA utpattisthAna mana hai, karaNacihna nhiiN| donoM hI zAnoMmeM manomati pUrvaka parakIya manako jAnakara pIche tadgata arthako jAnA jAtA hai| RjumatimeM indriyoM va manakI apekSA hotI hai, vipulamatimeM nhiiN| manakI apekSAmAtrase yaha matizAna nahIM kahA jA sktaa| matizAna pUrvaka hote hue bhI ise zrutajJAna nahIM khaa| jA sktaa| mana.paryayajJAna pratyakSa va indriyanirapekSa hai| manaHparyayakA svAmitva RddhidhArI pravarddhamAna saMyatako hI sambhava hai| apramattAdi guNasthAnoM meM uspanna hotA hai| Rju va vipulamatikA svAmitva / nicale guNasthAnoMmeM kyoM nahIM hotaa| sabhI sayamiyoMko kyoM nahIM hotaa| aprazasta vedameM nahIM hotaa| -de0 veda/6 / upazama samyaktva va parihAra vizuddhi Adi guNa vizeSoMke sAtha nahIM hotA -de0 parihAra vizuddhi/71 dvi. va pra. upazamasamyaktvake kAlameM manaHparyayake sadbhAva va abhAva sambandhI hetu / paMcama kAlameM sambhava nahIM-de0 avadhijJAna/2/7 // dha.6/1,6-114/28/6 parakIyamanogato'rtho mana , tasya paryAyA vizeSA' mana paryAyA, tAt jAnAtIti mana paryayajJAnam / parakIya manameM sthita padArtha mana kahalAtA hai| usakI paryAyo arthAta 'vizeSoko mana paryaya kahate hai| unako jo jJAna jAnatA hai vaha mana parya yajJAna hai / (dha. 13/555,21/212/4 ) / de. mana paryaya / 3/2 (svamanase paramanakA Azraya lekara manogata artha ko jAnanevAlA mana paryaya jJAna hai|) 2. padArtha ke cintavana yukta mana yA zAnako jAnanA dha. 1/1,1,2/64/4 maNapajjavaNANaM NAma paramaNogayAI muttidabAI teNa maNeNa saha paccakralaM jANadi / jo dUsaroke manogata mUrtIka dravyoMko usa manake sAtha pratyakSa jAnatA hai. use mana paryayajJAna kahate hai| dha. 13/5,5,21/212/8 adhavA maNapajjavasaNNA jeNa rUDhibhavA teNa citie vicitie vi atthe baTTamANaNANavisayA tti ghettavvA / - athavA 'mana'paryaya' yaha saMjJA rUDhijanya hai| isalie cintita va acintita dono prakArake artha meM vidyamAna jJAnako viSaya karanevAlI yaha sajJA hai, aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| 2. uparokta donoM lakSaNoMkA samanvaya gha. 13/5,5,21/212/4 parakIyamanogato'thoM mana', manasa' paryAyAH vizeSA" mana paryAyA', tAn jAnAtIti manaHparyayajJAnam / sAmAnyavyatiriktavizeSagrahaNaM na saMbhavati, niviSayatvAt / tasmAt sAmAnyavizeSAtmakavastugrAhi mana paryayajJAnamiti vaktavyaM cetnaiSa doSa , dRSTatvAta / tahi sAmAnyagrahaNamapi kartavyam / (na), sAmathryalabhyatvAt / edaM vayaNaM desaamaasiyN| kudo| aci tiyANa acitiyANaM ca asthaannmvgmaado| ___parakIya manako prApta hue artha kA nAma mana hai| usa mana (manogata padArtha ) kI paryAyo yA vizeSokA nAma mana paryAya hai| unheM jo jAnatA hai, vaha mana paryAyajJAna hai|-vishess de0 lakSaNa nN01| prazna--sAmAnyako chor3akara kevala vizeSakA grahaNa karanA sambhava nahIM hai, kyoki, jJAnakA viSaya kevala vizeSa nahI hotA, isalie sAmAnya vizeSAtmaka vastuko grahaNa karanevAlA mana.paryayajJAna hai, aisA kahanA caahie| uttara-yaha koI doSa nahIM, kyoki, yaha bAta hameM iSTa hai / prazna-to isake viSaya rUpase sAmAnyakA bhI grahaNa karanA caahie| uttara-nahI, kyoki sAmarthya se hI usakA grahaNa ho jAtA hai| athavA yaha vacana ( uparokta lakSaNa naM01) dezAmarzaka hai. kyoMki, isase acintita aura ardhacintita arthokA bhI jJAna hotA hai| athavA (cintita padArthoke sAtha-sAtha usa cintabana yukta jJAna yA manako bhI jAnatA hai-de0 lakSaNa n02)| bhAvArtha-'parakIya manogata padArtha' itanA mAtra kahanA sAmAnya viSaya nirdeza hai aura 'cintita acintita Adi padArtha' yaha kahanA vizeSaviSaya nirdeza hai| athavA 'cintita acintita padArtha' yaha kahanA vizeSa viSaya nirdeza hai aura 'isase yukta jJAna va mana' yaha kahanA sAmAnya vizeSa nirdeza hai| padArtha sAmAnya, padArtha vizeSa aura jJAna yA mana ina tIno bAtoko yugapat grahaNa karanese manaparyaya jJAnakA viSaya sAmAnya vizeSAtmaka ho jAtA hai| 3. manaHparyayajJAnakA viSaya 1. manogata artha va anya sAmAnya viSayakI apekSA de0 mana paryaya/2/4,10 ( dUsaroke maname sthita saMjJA, smRti, cintA, mati Adiko tathA jIvo ke jIvana-maraNa, sukha-dukha tathA nagara AdikA vinAza, ativRSTi, suvRSTi, dubhikSa-subhikSa, kSema-akSema, bhaya-roga Adi padArthoM ko jAnatA hai|) 1. manaHparyayajJAna sAmAnya nirdeza 1. manaHpayayajJAna sAmAnyakA lakSaNa 1. parakIya manogata padArthako jAnanA ti.pa./4/173 ciMtAe aciMtAe adbhaciMtAe vivihabheyagayaM / jaM jANai paraloe taM ciya maNapajjavaM NANaM |673-cintaa, acintA aura ardhacintAke viSayabhUta aneka bhedarUpa padArthako jo jJAna naralokake bhItara jAnatA hai, vaha mana paryayajJAna hai| (pa.sa./prA./1/125); (dha. 1/1.1,115/gA. 185/360), (ka. pA. 1/1,1/128/43/3 ): (go.jI./mU./438857) / sa. si /1,6/64/3 parakIyamanogato'rtho mana ityucyate / sAhacaryAttasya parya yarNa parigamanaM mana'paryayaH / - dusareke manogata artha ko mana kahate hai, usake manake sambandhase usa padArthakA paryayaNa arthAta parigamana karaneko yA jAnaneko mana paryayajJAna kahate hai| (rA. vA./ 1/1/44/21); (ka. pA 1/1,1/114/12/), (go. jI /jI.pra./ 430/858/5) / rA.vA./9/9/4/44/16 tadAvaraNa karmakSayApazamAdi-dvitIyanimittavazAt parakIyamanogatArtha jJAnaM mana pryyH|-mn-pryy jJAnAvaraNa karmake kSayopazamAdirUpa sAmagrIke nimittase parakIya manogata arthako jAnanA mana paryaya jJAna hai / (6. kA, ta. pra./41), (dra. saM./TI./5/ 17/2) / (nyA dI./2/13/34) / jainendra siddhAnta koza
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaHparyaya 263 1. manaHparyayajJAna sAmAnya nirdeza nahIM upalabdha hotA hai| pahilA pakSa mAnanepara kAlakA bhI pratyakSa honA cAhie, kyoki, anyathA 'itane kAlameM sukha hogA yA itane kAla taka sukha rahegA; yaha nahIM jAnA jA sktaa| parantu kAlakA mana paryaya jJAnake dvArA pratyakSa jJAna hotA nahIM hai kyoki, usakI amUrta padArtha me pravRtti mAnanemeM birodha AtA hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, yahA~para vyavahAra kAlakA adhikAra hai / dUsare, kAla saMjJAvAle mUrta dravyoMkA (sUrya, netra, ghaDI AdikA) pariNAma amUrta hI hotA hai, aisA koI niyama bhI nahIM hai, kyoMki vaisA mAnanepara avyavasthAkI Apatti AtI hai| pa.kSetragata viSaya sambandhI spaSTIkaraNa 2. dravya, kSetra, kAla va bhAvakI apekSA ta.sa/1/28 tadanantabhAge mana paryayasya / -(dravyakI apekSA) mana: paryayajJAnakI pravRtti avadhijJAnake viSayake anantaveM bhAgameM hotI hai| (ta saa./1/33)| dha.1/1,1,2/14/5 davvado jahaNNeNa egasamayaorAliyasarIraNijjara jANadi / ukkasseNa egasamayapaDibaddhassa kammaiyadabvassa aNaM timabhAga jANadi / khettado jahaNNeNa gAuvadhattaM, ukkasseNa mANusakhettassaMto jANadi, No bhidaa| kAlado japaNeNa do tiNNi bhvgghnnaanni| ukkasseNa asaMkhejjANi bhavagrahaNANi jaannaadi| -mana'paryayajJAna dravyakI apekSA jaghanya rUpase eka samayameM honevAle audArika zarIrake nirjarArUpa dravya takako jAnatA hai| utkRSTa rUpase kArmaNa dravyake arthAta ATha karmoke eka samayameM baMdhe hue samayaprabaddha rUpa dravyake ananta bhAgoM meM se eka bhAga takako jAnatA hai| kSetrakI apekSA jaghanyarUpase gavyUti pRthaktva arthAta do tIna kosa taka kSetrako jAnatA hai aura utkRSTa rUpase manuSya kSetrake bhItara taka jAnatA hai, usake bAhara nhiiN| kAlakI apekSA jaghanya rUpase do tIna bhavoko aura utkRSTa rUpase asaMkhyAta bhavoMko jAnatA hai |(bhaavkii apekSA dravya pramANase nirUpaNa kiye gaye dravyakI zaktiko jAnatA hai) 3. manaHparyayajJAnakI trikAla grAhakatA 20 lakSaNa naM01 (dUsareke manako prApta aise cintita acintita ardhacintita va cintita pUrva saba arthoMko jAnatA hai-aura bhI de0 mana pryy/2/10)| de0 mana paryaya/2/4,10 (atItaviSayaka smRti, vartamAnaviSayaka cintA aura anAgata viSayaka matiko jAnatA hai| isa prakAra vartamAna jIvake manogata trikAla viSayaka artha ko jAnatA hai|) 1. mUrta dravyagrAhI manaHparyaya dvArA jIvake amUrta mAryo kA grahaNa kaise gha. 13/5,5,63/333/5 amUtto jIvo kadhamaNapajjavaNANeNa muttaTThaparicchediyohiNANAdo heThiyeNa pricchijjde| Na muttaTTakammehi aNAdibaMdhaNabaddhassa jIvassa amuttttaannuvvttiido| smRtiramUrtA ceta-na, jIvAdo pudhabhUdasadIe annuvlNbhaa| -prazna-yata' jIva amUrta hai ataH vaha mUte arthako jAnanevAle avadhijJAnase nIceke mana paryaya jJAnake dvArA kaise jAnA jAtA hai| uttara-nahIM, kyoMki, saMsArI jIva mUrta ATha karmoMke dvArA anAdi kAlIna bandhanase baddha hai, isalie vaha amUrta nahIM ho sktaa| prazna-smRti to amUrta hai / uttara-nahIM, kyoMki, smRti jIbase pRthak nahIM upalabdha hotI hai| 5. mUrtagrAhI manaHparyaya dvArA amUrta kAlavya sApekSa mAvoMkA grahaNa kaise dha.13/5,5,63/334/5 ettie NakAleNa suha hodi tti ki jANAdi Aho Na jANAdi tti| vidieNa pacakkheNa suhAvagamo, kaalpmaannaavgmaabhaavaado| paDhamapakrakhe kAleNa vi pacakkheNa hodavvaM, aNNahA suhamettieNa kAleNa ettiyaM vA kAla hodi tti vottmjogaado| Na ca kAlo maNapajjavaNANeNa paccakkhamavagammade, amuttammi tassa buttivirohAdo tti / Na esa doso, bavahArakAleNa ettha ahiyaaraado| Na ca muttANaM davyANa pariNAmo kAlasaNNido amutto ceva hodi ti Niyamo asthi, avvvtthaavttiido| -prazna-itane kAlameM sukha hogA, ise kyA vaha jAnatA hai athavA nahI jaantaa| dUsarA pakSa svIkAra karanepara pratyakSase sukhakA jJAna nahIM ho sakatA, kyoMki, usake kAlakA pramANa gha.6/4,1,11/67/10 egAgAsaseDIe ceva jANadi tti ke vi bhaNati / taNNa ghaDade, deva-maNussavijjAharAisu NANassa apputtipsNgaado| 'mANusuttaraselassa abhaMtarado ceva jANedi No bahiddhA' tti vaggaNasutteNa NiviTThAdo mANusakhettaabhaMtaraTThidasavvamuttidavvANi jANadi No bAhirANi tti ke vi bhaNaM ti / taNNa ghaDade, mANussuttaraselasamAve ThaidUNa bAhiradisAe kaovayogassa nnaannaannuppttippsNgaado| hodu ca Na, tadaNuppattIe kaarnnaabhaavaado| Na tAva khovasamAbhAve... aNi diyassa paccakkhassa...mANumuttaraseleNa pddighaadaannuvvttiido| tado mANusuttaraselabbhataravayaNaM Na khetaNiyAmayaM, kitu mANumuttaraselambhatarapaNadAlIsajoyaNalavaravaNiyAmayaM, viula madi madimaNapajjayaNANujjoyasahidakhette dhaNAgAreNa Thaide paNadAlIsajoyaNalakkhamettaM ceva hodi tti| -AkAzakI eka zreNIke kramase hI jAnatA hai aisA kitane hI AcArya kahate hai, kintu vaha ghaTita nahIM hotA, kyoMki, aisA mAnanepara deva, manuSya evaM vidyAdharAdikomeM vipulamati mana'paryayajJAnakI pravRtti na ho sakanekA prasaMga aavegaa| 'mAnuSottaradaulake bhItara hI sthita padArthako jAnatA hai, usake bAhara nahI' (de0 mana paryaya/2/10/3) aisA vargaNAsUtra dvArA nirdiSTa honese, manuSyakSetrake bhItara sthita saba mUrta dravyoko jAnatA hai, usase bAhyakSetrameM nahIM; aisA koI AcArya kahate hai| kintu yaha ghaTita nahIM hotA, kyoki, aisA svIkAra karanepara mAnuSottara parvatake samIpameM sthita hokara bAhya dizAmeM upayoga karanevAleke jJAnakI utpatti na ho sakanekA prasaMga hogaa| yaha prasaMga Ave to Ane do, yaha kahanA bhI ThIka nahI, kyoki, usake utpanna na ho sakanekA koI kAraNa nahIM hai| kSayopazamakA to abhAva hai nahI. aura na hI mana paryayake anindriya pratyakSakA mAnuSottara parvatase pratighAta honA sambhava hai| ataeva 'mAnuSottara parvatake bhItara' yaha vacana kSetra niyAmaka nahIM hai, kintu mAnuSottara parvatake bhItara 4500,000 yojanokA niyAmaka hai. kyoMki, vipula matijJAnake udyota sahita kSetrako ghanAkArase sthApita karanepara 45000,00 yojana mAtra hI hotA hai| (itane kSetrake bhItara sthita hokara cintavana karanevAle jIdhoke dvArA vicAryamANa davya manaHparyayajJAnakI prabhAse avaSTabdha kSetrake bhItara hotA hai, to jAnatA hai, anyathA nahI jAnatA hai; yaha ukta kathanakA tAtparya hai-(dha. 13); (dha. 13/5,5,77/343/8): (go, jI /jI pr/456/866/15)| 7. manaHparyayajJAnake bheda paM kA./tA, vR./ prakSepaka gAthA/43-4 viulamadi puNa NANaM ajjavaNANaM ca duviha maNaNArNa / -mana.paryayajJAna do prakArakA hai-ajumati aura vipulamati / (ma.baM. 1/62/3), (de0 jJAnAvaraNa/3/2); (ta. sU. 1/23); (sa.si./1/23/126/7); (rA. vA/1/23/6/04/27); (ha. pu/10/153), (ka. pA. 1/1-1/14/20/1); (dha.6/1,6-1, 14/28/7), (ja. 1/13/52); ( go, jI /mU /436/858) / jainendra siddhAnta koza
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaHparyaya 264 2. Rju va vipulamati jJAna nirdeza 2. Rju va vipulamati jJAna nirdeza 3. Rjumatike bheda va unake lakSaNa 1. Rjumati sAmAnyakA lakSaNa ma. ba. 1/12/24/4 yaM taM ujumadiNANaM taM tividhaM-ujjugaM maNogadaM sa.si./1/123/126/2 RjvI nirvatitA praguNA ca / karamAnnirba titaa| jaanndi| ujjugaM vaciMgada jaanndi| ujjugaM kAyagadaM jANadi / bAkkAyamana kRtArthasya paramanogatasya vijJAnAt / RjvI matiryasya jo Rjumati jJAna hai, vaha tIna prakArakA hai| vaha sarala manogata so'yaM Rjumati / = RjukA artha nirvatita (niSpanna) aura praguNa padArthako jAnatA hai, sarala bacanagata padArthako jAnatA hai, sarala (sIdhA) hai| arthAt dUsareke manako prApta vacana kAya aura manakRta kAyagata padArthako jAnatA hai| (Sa khaM. 13/5.64 sUtra 62/326); artha ke vijJAnase nirvartita yA aju jisakI mati hai vaha Rjumati (dha.6/4,1,10/63/9); (go. jI /muu./436/858)| kahalAtA hai / (rA. vA./1/23/-/83/33); (dha 13/5,5,62/330/5), rA. vA/1/23/7/84/26 Adya Rjumtimn.pryystredhaa| kut.| Rju(go, jI,/jI.pra./436/858/16), manovAkkAyaviSayabhedAta-ajumanaskRtArthajJa' RjuvAkkRtArthajJaH RjukAyakRtArthajJazceti / tadyathA, manasA'thaM vyakta saMcintya vAcaM dha.6/4,1,10/62/6 parakIyamatigato'rtha, upacAreNa mtiH| RjvI vA dharmAdiyuktAmasa kIrNAmuccArya kAyaprayogaM cobhayalokaphalaavakA / jvI matiryasya sa Rjumati |-duusreke manameM sthita artha niSpAdanArthamaGgopAGgapratyaGganipAnAkucanaprasAraNAdilakSaNaM kRtvA upacAra se mati kahA jAtA hai| RjukA artha vakratA rahita hai (yA punaranantare samaye kAlAntare vA tamevArtha cintitamuktaM kRtaM vA vartamAna kAla hai)-(de0 naya/III/1/2) / Rju hai mati jisako vaha vismRtatvAnna zaknoti cintayituma, tamevaM vidhamartha Rjumatimana.Rjumati kahA jAtA hai / (paM. kA./tA. vR/43-4/87/3) / paryaya pRSTho'pRSTho vA jAnAti 'ayamasAvartho'nena vidhinA tvayA 2. RjutvakA artha cintita ukta kRto vA' iti| kathamayamarthoM lbhyte| AgamA virodhAt / Agame yuktam... RjU, mana, vacana va kAyake viSaya dha.6/4,1,10/62/6 kathamRjutvam / yathArtha matyArohaNAda yathArthamabhi- bhedase Rjumati tIna prakArakA hai-RjumanaskRtArthajJa, RjuvAkdhAnagatavAn yathArthamabhinayagatatvAcca / -prazna-RjutA kaise hai| kRtAtha jJa aura RjukAyakRtArthajJa / jaise kisIne kisI samaya sarala uttara-yathArtha manakA viSaya honese, yathArtha vacanagata honese aura manase (de0 mana.paryaya/2/2) kisI padArthakA spaSTa vicAra kiyA, yathArtha abhinaya arthAta kAyika ceSTAgata honese ukta matimeM spaSTa vANIse koI vicAra vyakta kiyA aura kAyase bhI ubhayaphala RjutA hai| niSpAdanArtha agopAga AdikA sukoDanA, phailAnA Adi rUpa spaSTa dha 13/5,5,62/330/1 maNassa kadhamujugattaM / jo jadhA atyo TThido ta kriyA kii| kAlAntarameM unhe bhUla jAneke kAraNa puna, unhIkA tadhA citayato maNo ujjugatto NAma / tazvivarIyo maNo aNujjugo / cintavana va uccAraNa Adi karaneko samartha na rhaa| isa prakArake kadhavayaNassa ujjuvatta / jo jema atyo TThido ta tema jANAvayata arthako pUchanepara yA binA pUche bhI ajumati mana paryaya jJAna bayaNaM ujjuba NAma / tabivarIyamaNujju / kadha kAyarasa ujjubatta / jAna letA hai, ki isane isa prakAra socA thA yA bolA thA yA jo jahA attho dvido taMtahA ceva ahiNaidraNa darisayato kAoM kiyA thaa| aura yaha artha Agamase siddha hai| yathA-(de0 agalA ujuo NAma / tabivarIyo aNujjuo NAma / == prazna-mana, bacana sandarbha ) de0 mana. paryaya/2/4 (de0 go jI./jI pra/440/856/17) / va kAyameM RjupanA kaise AtA hai| uttara-jo artha jisa prakArase (apane manase dUsareke mAnasako jAnakara hI tadgata arthako sthita hai, usakA usI prakArase cintavana karanevAlA mana, usakA jAnatA hai| cintita yA ukta yA abhinayagatako hI jAnatA usI prakArase jJApana karanevAlA vacana aura usako usI prakArase hai / acintita, arddhacintita yA viparIta cintitako anukta, addha abhinaya dvArA dikhalAnevAlA kAya to Rju hai, aura inase viparIta ukta va viparIta uktako tathA isI prakArake abhinayagatako nahI cintavana, jJApana va abhinaya yukta mana vacana kAya anju hai| jaantaa|) dha. 13/1,5,64/337/3 vyakta niSpanna sazaya-viparyayAnadhyabasAya de0 mana,paryaya/2/2 (jo artha jaise sthita hai usakA usI prakArase virahitaM mana' yeSA te vyaktamanasa' teSA vyaktamanasA jIvAnA cintavana karanA athavA prajJApana karanA athavA abhinaya dvArA pradarzana pareSAmAtmanazca sabandhi vastvantara jAnAti, no avyaktamanasA karanA mana vacana va kAya sambandhI Rjumati jJAna hai)| jIvAnA saMbandhi vastvantaram, tatra tasya sAmarthyAbhAvAt / kadhaM maNassa maannvveso| vartamAnAnA jIvAnA bartamAnamanogata- 4. RjumatikA viSaya trikAlasabandhinamartha jAnAti, mAtItAnAgatamanoviSayamiti / 1. manogata artha va anya sAmAnya viSayakI apekSA sUtrArtho vyAkhyeya / - vyakta (arthAta aja) kA artha niSpanna hotA hai / arthAt jinakA mana sazaya, viparyaya aura anadhyavasAyase rahita Sa, kha, 13/5/sUtra 63-64/332-336 maNeNa mANasa paDi vidaDatA hai ve vyakta manavAle jIva hai, una vyakta manavAle anya jIvose tathA paresi saNNA sadi madi citA jIvidamaraNaM lAhAlAha suhadukkhaM Nayarasvase sambandha rakhanevAle anya artha ko jAnatA hai| anyakta manavAle viNAsa desaviNAsaM. aibuTiTha aNAbuTiTha suvuTiTha dubuThThi subhivaM jIvose sambandha rakhanevAle anya arthako nahIM jAnatA hai, dubhikkhaM khemAkhema bhayaroga kAlasa (pa) jutte atye vi jANadi cintita artha pukta, mana vyakta hai aura acintita va ardhacintita 163 / kiMca bhUo-appaNo paresiM ca vattamANANa jIvANaM jANadi artha yukta avyakta hai / (de0 mana paryaya/2/10/1 me dha/93) kyoki. No avattamANANa jIvANaM jANa di 164sUtra na. 63 kI TokA isa prakArake arthako jAnanekA isa jJAnakA sAmarthya nahI hai / pR0 333 saddakalAo snnnnaa| disudANubhUdacha sdii| aNAgaprazna-(sUtrame) manako 'mAna' vyapadeza vaise kiyA hai| uttara ---- yasthavisaya mdii| vaTTamANasthavisaya ciNtaa|] = apane manake dvArA vartamAna jIboke vartamAna manogata trikAla sambandhI artha ko dUsareke mAnasako jAnakara (yaha Rjumati mana paryayajJAna) kAlase jAnatA hai, atIta aura anAgata manogata viSayako nahIM jAnatA hai, vizeSita dUsarokI sajJA (zabdakalApa), smRti (atItakAlagata dRSTa isa prakAra mUtrake artha kA vyAkhyAna karanA caahie| (cintita zruta va anubhUta viSaya), mati (anAgata kAlagata viSaya), cintA asakta mana vyakta hai aura acintita va ardhacintita artha yukta (vartamAnakAlagata viSaya) ina sabako; tathA unake jIvita-maraNa, 2 ra bho0 de0 mana pryy/2/4/1)| lAbha-alAbha va sukha-dukhako, tathA nagara, deza, janapada, kheTa, karvaTa jainendra siddhAnta koza
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ mana:paryaya Adike vinAzako tathA ativRSTi - anAvRSTi, suvRSTi-durvRSTi, subhikSa-durbhikSema-alaga bhaya aura roga rUpapadArthoMko bhI (TIkA)] jAnatA hai / aura bhI manavAle apane aura dUsare jIvoMse sambandha rakhanevAle arthako vaha jAnatA hai, avyakta manavAle jIvose sambandha rakhanevAle arthako nahI jAnatA ( vyakta-avyakta manakA artha 30 pIche mana paryava/2/2) 64 (ma va 1/12/24/2) de0 mana paryaya / 2 / 2 ( yathArtha arthAta yathAsthita trikAla arthako vartamAname sazayAdi rahita hokara, manase citvana athavA vacanase jJApana athavA kAyase abhinaya karanevAle kisI vyaktike yA apane ho vyakta manase sambandha rakhanevAle arthako jAnatA hai / atIta va anAgata kAla meM vartane vAleke manakI bAta nahIM jAnatA / ) - de0 mana paryaya/2/3 (sarala mana vacana kAya prAptako hI jAnatA hai vakrako nahI, arthAt vartamAna kAlameM cintavana jJApana va abhinaya karanevAle ko hI jAnatA hai, acintita, ajJApita va anabhinIta ko nahI jAnatA / ) * rA. bA./1/23/0/03/0 vyakta sphuTIkRto'cintayA nihita yaiste jIvA vyatamanasastathe cintita RtumAtine / vyakta yA spaSTa va sarala rUpase arthako cintA karanevAle jIvIke vyakta (vartamAna) manameM jo artha cintita rUpase sthita hai usako Rjumati jAnatA hai avyakta va acintitako nahIM - vizeSa de0 mana - paryaya / 2/2 / 265 dha. 13/5,5,62/330/6 ujjuvaM pauNaM hoNa maNassa gadamaTTha jANadi samujumadA athitiyamaciti [[citiyaM ca aTTha ] jAgari tti bhaNidaM hodijamujja pa ho ciThi ve utama kAmamidamaNapajjayaNANa NAma / ambollidamabolidaM vivarIyabhAveNa bollida ajAdi bhiSa hodi bhAveNa nimi ujrUNa mittha jAgadita piunumadimaNapANa NAma / ujjumadI viNA kAyavAvArassa ujjuvattavirohAdo / =jo rAju arthAt praguNa hokara manogata arthako jAnatA hai vaha jumati mana paryayajJAna hai| vaha acintita, ardhacintita yA viparIta rUpa se cintita arthako nahIM jAnatA hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai / jo Rju arthAt praguNa hokara vicAre gaye va sarala rUpase hI kahe gaye arthako jAnatA hai, vaha bhI Rjumati mana paryaya jJAna hai| yaha nahI bole gaye, Adhe bole gaye yA viparIta rUpase bole gaye artha ko nahI jAnatA hai. yaha unta kathanakA tAtparya hai jo abhAvale vicArakara evaM RjurUpase abhinaya karake dikhAye gaye arthako jAnatA hai vaha bhI mati manaH paryavajJAna hai, kyoki jumatike binA kAyako kripA kara hone me virodha AtA hai| gojI// 441/060 tiyakAla visayarUvi citita mANajImeza jumaNi jAgartimAna kA vikAsa viSayaka mUrtIka dravyako cintavana karanevAle jIvake manameM sthita arthako Rjumati jAnatA hai (acintita Adi yaha nahI jAnatA use vipulamati jAnatA hai / ) bhA0 3-34 2. dravyakI apekSA dha. 6/4,1,10/63/5 tattha ujjumadI egasa mahayamArA liyasIrIrassa Nijjara jahaNeNa jANadi / sA tivihA jahaNutrakassa tavvadirittaorAli yasarI raNijjarA tti / atthaM kaM jANadi / tavbadirita / kudo / sAmAjisA / ekasse egasamayaniriyarijApadi / .. puNo ki midiya ghepradi / cakkhidiya / kudo| sese die hito appaparimANatAdo, sugAra bhoggalasaMdhANaM saNahattAdo kA --- pavitradinahakkas samyaditi meeNa simihA tatya 2. Rju va vipulamati jJAna nirdeza kA gahaNaM / tadirittAe / kudo| sAmaNNaNidesAdo / jahaNNukassadavvANa majjhima daba viyappe tavvadirittA ujjumadI jANadi / ruNumatimana paryayajJAna jaghanyase eka samaya sambandhI audArika zarIrakI tadvayatirikta nirjarAko jAnatA hai, arthAt usakI jaghanya utkRSTa nirjarAko na jAnavara ( ajaghanya va anutkRSTako jAnatA hai ), kyoMki, yahA~ sAmAnya nirdeza hai| ukta jJAna utkarSa se eka samaya sambandhI kI nirjarAko jAnatA hai, kyoMki zeSa indriyo kI apekSA yaha indriya (isake masUrake AvAravADA bhItarI tArA ) anya parimANavAlI hai aura vaha apane Arambhaka pudgalokI zlakSNatA arthAt sUkSmatA se bhI yukta hai| isameM bhI uparokta prakArase rinirjarAko jAnatA hai, jadaya va uSTako nahIM, kyoMki, yahA~ bhI sAmAnya nirdeza hai / jaghanya aura utkRSTa dravyake madhyama kalayatirikta arthAta sAmAnya Rmati mana:paryaya jJAnI jAnatA hai / (go, jI./mU./ 451/866 ) / 3. kSetra, kAlakI apekSA Sa. kha. 13/5.5 / sUtra 65-66 / 338-338 kAlado jahaNeNa do tiNibhavaggaNANi / 66 / ukkasseNa sattaTThabhavaggaNANi / 66 / gadimAgadi pappAdedi khettado tAra jagega gAupapradhattaM ukkaraga joyaNaputtassa anbhatarado No vahidA / 68 / kAlakI apekSA vaha jaghanyase do-tIna bhoko jAnatA hai / 63 aura utkarSa se sAta ATha bhagoko jAnatA hai / 66 arthAt vartamAna bhayako choDakara do yA sAta bhavo tathA usa sahita tIna yA ATha bhavoko jAnatA hai| bhavakA kAla aniyata jAnanA cAhie - TIkA ), ( isa kAlake bhItara ) jIvokI gati aura agati (bhukta, kRta, pratisevita Adi arthoM ) ko jAnatA hai| kSetrakI apekSA vaha jaghanyase gavyUtiyaparatra pramANa ( avadhi ATha-nI dhanakodA pramANa- TIkA) kSetrako aura utkarSa se yojana pRthaktva (ATha nau ghanayojana pramANa ) ke bhItarakI bAta jAnatA hai, bAharakI nahIM 68 mama 1/12/23/3) (sa.si./9/ 23/130/1) (rA. vA./1/22/0/05/2), (4.1/4.1.10/-), go. jI. 45 450/8670) / 4. bhASakI apekSA gha. 1/4.1.10/61/6 bhAvega sadag bhAve jahaNNuvakassaujumadiNo jANati / bhAvakI apekSA jaghanya aura utkRSTa dravyome usake yogya asakhyAta paryAyoko jaghanya va utkRSTa Rjumati jAnatA hai / ! go. jI. / / 458/071 Aja sabhAyaM apara ca varaM ca varamasaMkhaguNa 18711- RjutA viSayabhUta bhAga jamanyapane AmalI ke asakhyAtave bhAga pramANa hai aura utkRSTapane usase asakhyAta guNA Amati pramANa hai ( arthAt apane viSayabhUta vyakI itanI paryAyoMko jAnatA hai ) / 5. Rjumati acintita va anukta AdikA grahaNa kyoM nahIM karatA dha 6/4,1,10/63 / 2 acitidamaNuttamaNamiNaidamatthaM kimidi Na jANade visi khaovasamAbhAvAdo / prazna - Rjumati mana:paryayajJAnI manase acintita, vacanase anukta aura zArIrika ceSTAke aviSayabhUta artha ko kyA nahI jAnatA hai| uttara-nahIM jAnatA, kyoMki, usake viziSTa kSayopazamakA abhAva hai / 6. vacanagata jumatikI mana:paryaya saMjJA kaise gha 13/5,5,62/330/11 ujjuvavacigadassa maNapajjavaNANassa ujumadimaNapajjavaba emo Na pAvaditti / Na ettha vi ujjumaNeNa viNA jainendra siddhAnta koza
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaHparyaya 2. Rju va vipulamati jJAna nirdeza ujjuvavayaNapattIe abhaavaado| prazna-Rjuvacanagata mana paryayajJAnakI Rjumatimana paryayajJAna saMjJA nahI prApta hotI. uttara-nahI, kyoMki, yahaoNpara bhI Rjumanake binA Rju vacanakI pravRtti nahI hotii| 7. vipulamati sAmAnyakA lakSaNa sa. si./1/23/126/4 vipulA matiryasya so'yaM vipulamati |-jiskii mati vipula hai vaha vipulamati kahalAtA hai| (rA. vA./9/23/-1 84/1), (dh/4,1,11/1)| gha. 6/4,1,11/66/2 parakIyamatigato'rtho mtiH| vipulA viratIrNA / -dUsarekI matimeM sthita padArtha mati kahA jAtA hai| vipulakA artha vistIrNa hai| go.jI./jI. pra./436/858/17 vipulA kAyavADmana kRtArthasya parakIyamanogatasya vijJAnnirvatitA anirvatitA kuTilA ca matiryasya sa vipulamatiH / sa cAsau mana paryayazca vipulamatimana paryaya / sarala yA vakra manavacana kAyake dvArA kiyA gayA koI artha; usake cintabana yukta kisI anya jIvake manako jAnanese niSpanna yA aniSpanna matiko vipula kahate hai| aisI vipula yA kuTila mati hai jisako so vipula mati hai| 8. vipulavakA artha dha.6/4,1,11/66/2 kuto vaipulyama ! yathArthamanogamanAta ayathArthamanogamanAt ubhayathApi tadabaMgamanAt, yathArthavacogamanAt ayathArthabacogamanAta ubhayathApi tatra gamanAt, yathArtha kAyagamanAna ayathArthakAyagamanAva tAbhyA tatra gamanAcca vaipulyam / prazna-vipulatA kisa kAraNase hai / uttaranyathArtha, ayathArtha va ubhaya tIno prakArake mana, tIno prakArake vacana va tInoM prakArake kAyako prApta honese vipulatA hai| ( aura bhI de0 manaHparyaya/2/10/1) / 9. vipulamatike bheda va unake lakSaNa ma. ma. 1/3/26/1 yaM taM viulamadiNANa taM Thiyaha-ujjuga maNogada jANadi, ujjuga vacigada jANadi, ujjugaM kAyagadaM jANadi, aNujjurga maNogadaM jANadi, evaM vacigada kAyagadaM ca / evaM yAtra vattamANANaM pi jIvANaM jANadi / jo vipulamani mana.paryayajJAna hai, vaha chaha prakArakA hai| vaha sarala manogata padArthako jAnatA hai, sarala vacanagata padArthako jAnatA hai, saralakAyagata padArthako jAnatA hai, kuTila manogata padArtha ko jAnatA hai, kuTila vacanagata padArtha ko jAnatA hai, kuTila kAyagata padArthako jAnatA hai, yaha vartamAna jIva tathA avartamAna jIvoke athavA vyakta manavAle tathA avyakta manavAle jIvoke sukhAdiko jAnatA hai (de0 mana paryaya/2/10/1): (Sa kha, 13/5,5/ sUtra 70/340) (go. jo./bhuu./440/856)| rA, vA./9/23/8/85/11 dvitIyo vipulamati SoDhA bhidyte| kuta / ajuvakramanovAvakAyaviSayabhedAt / bhRjavikpA pUrvoktA bakra vikapAzca tadviparItA yojyaaH| dvitIya vipulamati Rju va vakra mana vacana va kAyake viSaya bhedase chaha prakArakA hai| inamese ajuke tIna vikalpa pahale kaha diye gaye hai| (de0 mana paryaya /2/3) / usI prakAra vakrake tIno vikalpome bhI lAgU kara lenA cAhie / (go. jI./jI. pr./440/860/1)| de. mana'paryaya/2/10/1 (apane manake dvArA dUsareke dravyamanako jAnakara pIche tadgata arthako jAnatA hai| cintita. ardhacintita, acintita va viparIta cintitako, ukta, ardhaukta, anukta, va viparIta uktako, aura isI prakAra cAro vikalparUpa abhinayagata arthako jAnatA hai)| de, manAparyaya/2/- ( yathArtha, ayathArtha va ubhaya tIno prakArake mana vacana kAyako prApta artha ko jAnatA hai)| 10. vipulamatikA viSaya 1. manogata artha va anya sAmAnya viSayakI apekSA Sa kha 13/5,5/sUtra 71-73/340-342 maNeNa mANasaM paDividaittA 71 paresi saNNA sadi madi cintA jIvidamaraNa lAhAlAhaM muhadu varavaM NayaraviNAsaM desaviNAsa.. adibuTThi aNAvuTThi subuThThi duvuTThi subhivaM dumbhiva khemAmaM bhayaroga kAlasapajutte atye jANadi / 72 / kica bhUo-appaNo paresi ca battamANANa jIvANaM jANadi avattamANANa jIvANaM jANadi |73-mnke dvArA mAnasako jAnakara (arthAt apane matijJAnake dvArA dUsareke dravyamanako jAnakara, tatpazcAta mana paryayajJAnake dvArA-TIkA) dUsare jIvoke kAlase vizeSita sajJA (zabdakalApa ), smRti (atIta kAlagata dRSTazruta va anubhUta viSaya, mati (anAgatakAlagata viSaya ), cintA (vartamAnakAlagata viSaya) ina sabako; tathA unake jIvitta-maraNa, lAbha-alAbha, va sukha-duHkhako, tathA nagara, deza, janapad, kheTa karvaTa Adike vinAzako; tathA ativRSTi-anAvRSTi, suvRSTi-durvRSTi, subhikSa-dubhikSa, kSema-akSema, bhaya aura roga rUpa padArthoMko bhI (pratyakSa) jAnatA hai 71-72 / aura bhI-vyakta manavAle apane aura dUsare jIvose sambandha rakhanevAle arthako jAnatA hai, tathA avyakta manavAle jIvose sambandha rakhasevAle artha ko jAnatA hai / 73 (koSThakagata zabdoke arthoke lie de0 mn:pryy/2/4/1)| de0 mana'paryaya/2/8 ( yathArtha, ayathArtha va ubhaya tInoM prakArake mana, vacana va kAyako prApta arthako jAnatA hai / ) de0 mana paryaya/2/8 sarala va kuTila mana, vacana, kAya gata arthako tathA vartamAna dha avartamAna jIvoke vyakta va avyakta manogata arthako jAnatA hai| rA. vA/2/23/8/8/13 tathA Atmana' pareSA ca cintAjIvitamaraNasukhadu khalAbhAlAbhAdIca avyaktamanobhirvyaktamano bhizca cintitAda acintitAn jAnAti vipulamati / = yaha apane aura parake vyakta manase yA avyakta manase cintita yA acintita (yA ardhacinnita) sabhI prakArake cintA, jIcita-maraNa, sukha-dukha, lAbha-alAbha Adiko jAnatA hai| gha. 13/5,5,73/3 ciMtAe addhapariNayaM bissarida citiyavasthu citAe avAbadaM ca maNamavyatta, avaraM vttN| battamANANamavattamANANa vA jIvANa citAvisaya maNapajjavaNANI jANa di| jaM ujjuvANujjuvabhAveNa cititamaddhacitidaM ciMtijamANamaddhacitijjamANaM citihidi addha citihidi vA taM savvaM jANadi tti bhaNida hodi| -cintAmeM ardha pariNata, cintita vastuke smaraNase rahita aura cintAme avyApRta mana avyakta kahalAtA hai, isase bhinna mana vyakta kahalAtA hai| vyakta manavAle aura avyakta manavAle jIboke cintAke viSayako mana paryayajJAnI jAnatA hai| Rju aura anRju rUpase jo cintita yA ardhacintita hai, vartamAnameM jisakA vicAra kiyA jA rahA hai, yA ardha vicAra kiyA jA rahA hai, tathA bhaviSyamai jisakA vicAra kiyA jAyegA usa saba arthako jAnatA hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai| (aura bhI de0 mana paryaya/1/1); (go. jI./m /446/864) / go. jI mU/441/860 tiyakAlabisayarUvi cititaM baTTamANa jIveNa / RjumatijJAna jAnAti bhUtabhaviSyacca vipulamati / -bhUta, bhaviSyat va vartamAna jIvake dvArA cintavana kiye gaye trikAlagata rUpI padArthako vipulamati jAnatA hai / 2 dravyakI apekSA dha 1/4,1.12/66/7 dabado jahaNNeNa egasamayamidiyaNijjaraM jANadi / ukkassadavyajANAvaNaThaM tappAoggAsakhejjANaM kappANa samae salAgabhUde ThaviyamaNadavyavaggaNAe aNaM timabhAga viraliya ajja jainendra siddhAnta koza
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaHpayaMya 267 3. manaHparyaya jJAnameM sva va para manakA sthAna haSNukkassamaigasamayapabaddha vissAsovacayavirahidamaTThakammapaDibaddhaM samarakhaMDa kariya diNNe tattha egakhaMDa vidiyaviyappo hodi / salAga sIdo egarUvamavaNedavvaM / evamaNeNa vihANeNa Nedavva jAva salAgarAsI samatto tti| ettha apacchimadavvaviyappamukkassaviumadI jANadi / jahaNNukkassadavyANa majjhimaviyappe tavvadirittaviulamadi jaanndi| -dravyakI apekSA vaha jaghanyase eka samayarUpa indriya nirjarAko (arthAt cakSu indriyako nirjarAko-de0 mana'paryaya/2/4/2) jAnatA hai| utkRSTa dravyake jJApanArtha usake yogya asakhyAta kalpoMke samayoko zalAkArUpase sthApita karake, manodravyavargaNAke anantave bhAgakA biralanakara visasopacaya rahita va ATha kamose sambaddha ajadhanyAnutkRSTa eka samayaprabaddhako samarakhaNDa karake denepara unameM eka khaNDa dravyakA dvitIya vikalpa hotA hai| isa samaya zalAkA rAzimese eka rUpa kama karanA caahie| isa prakAra isa vidhAnase zalAkArAzi samApta hone taka le jAnA cAhie |(de0 gaNita//2), iname antima dravya vikalpako utkRSTa vipulamati jAnatA hai / jaghanya aura utkRSTa dravyake madhyama vikalpoMko tasyatirikta arthAta madhyama vipulamati jAnatA hai| (go. jo./mU./452-4541867) / 12.vizuddhi va pratipAtakI apekSA donoM meM antara ta sU./1/24 vizuddhyapratipAtAbhyAM tadvizeSaH // 124 / sa. si./1/24/131/4 tatra vizuddhyA tAvata-ajamatevipulamatirdravya kSetrakAlabhAvai vishuddhtr| katham / iha ya' kArmaNadravyAnantabhAgo'ntya sarvAvadhinA jJAtastasya punaranantabhAgIkRtasyAntyo bhAga RjumtevissyH| tasya RjumativiSayasyAnantabhAgIkRtasyAntyo bhAgo vipulamateviSaya / anntsyaanntbhedtvaat| dravyakSetrakAlato vizudviruktA / bhAvato vizuddhiH sUkSmataradravyaviSayatvAdeva veditavyA prakRSTakSayopazamavizuddhiyogAt / apratipAtenApi vipulamativiziSTa. svAminA pravarddhamAnacAritrodayatvAt / zRjamati. puna. pratipAtI; svAminA kaSAyodrekAddhIyamAnacAritrodayatvAt / = vizuddhi aura apratiNatakI apekSA ina donoM (ajamati va vipulamati) meM antara hai / 24 / tahA~ vizuddhi kI apekSA to aise hai ki-Rjumatise vipulamati dravya, kSetra, kAla aura bhAvakI apekSA vizuddhatara hai| vaha aise ki yahA~ jo kArmaNa dravyakA anantavA~ antima bhAga savidhikA viSaya hai, usake bhI ananta bhAga karanepara jo antima bhAga prApta hotA hai, vaha RjumatikA viSaya hai| aura isa Rjumatike viSayake ananta bhAga karanepara jo antima bhAga prApta hotA hai vaha vipulamatikA viSaya hai| anantake ananta bheda hai, ata ye uttarottara sUkSma viSaya bana jAte hai isa prakAra dravya, kSetra aura kAlakI apekSA vizuddhi khii| bhAvakI apekSA vizuddhi uttarottara sUkSma dravyako viSaya karanevAlA honese hI jAna lenI cAhie, kyoki, inakA uttarottara prakRSTa kSayopazama pAyA jAtA hai, isalie Rjumatise vipulamatimeM vizuddhi adhika hotI hai| apratipAtakI apekSA bhI vipulamati viziSTa hai; kyoki, isake svAmiyoke pravarddha mAna cAritra pAyA jAtA hai| parantu Rjumati pratipAtI hai; kyoki, isake svAmiyoM ke kaSAyake udayase ghaTatA huA cAritra pAyA jAtA hai| (rA.vA./1/24/2/86/5); (go, jii/muu./447/663)| antima bhAga ata meM uttarI akSA vizuddhi 3. kSetra va kAlakI apekSA Sa, kha. 13/5sUtra 74-77/342-343 kAlado tAva jahANeNa sattaaThTha bhavaggaNANi, ukkasseNa asagvejjANi bhavaggahaNANi / 74) jIvANaM gadimAgadi paduppAdedi / 75 / khettAdo tAva jahaNNeNa joyaNapudhattaM 76 / ukkasseNa mANussuttaraselassa abhatarAdo No bahidvA 77 - kAlakI apekSA jaghanyase sAta-ATha bhatroko aura utkarSase asaMkhyAta bhavoMko jAnatA hai 174 / ( isa kAla ke bhItara ) jIvo kI gati agati (bhukta, kRta, aura pratisevita artha ) ko jAnatA hai 15 / kSetrakI apekSA jaghanyase yojanapRthaktvapramANa (arthAt ATha-nau dhana yojana pramANa ) kSetrako jAnatA hai / 76 / utkarSa se mAnuSottara zailake bhItara jAnatA hai, bAhara nahIM jAnatA 1771 ( arthAt 45000,00 yo0 ghana pratarako jAnatA hai-dha./8 ) / (ma ba. 1/3/26/3); (sa.si /1/23/130/3); (rA. vA,/1/23/8/85/14); (dha.1/4,1,11/67/8, 68/12), (go.jii./muu/455-457/866)| 4, bhAvakI apekSA gha.ha/4,1,11/66/1 bhAveNa jaMja di davyaM tassa-tassa asa khejjapajjAe jANadi / -bhAvakI apekSA, jo-jo dravya ise jJAta hai, usausakI asakhyAta paryAyauMko jAnatA hai| go. jI./ma./858/871 tatto asa khaguNidaM asaMkhalogaM tu viulmdii| -vipulamatikA viSayabhUta bhAva jadhanya to Rjumatike utkRSTa bhAvase asaMkhyAta guNA hai aura utkRSTa asaMkhyAta lokapramANa hai| 3. manaHparyaya jJAnameM sva va para manakA sthAna 1. manaHparyayakA utpatti sthAna mana hai, karaNacihna nahIM dha. 13/1,5,62/331/10 jahA ohiNANAvaraNIyakkhaovasamagadajIvapadesasaMbaMdhisaMhANAparUvaNA kadA, maNapajjavaNANAvaraNIyakravaobasamagadajIva padesANaM saMThANaparUvaNA tahA kiNNa kI ride / Na, viyasiyaaTThadAraviMda saMThANe samuppajjamANassa tato pudhbhuudsNtthaannaabhaavaado| prazna-jisa prakAra avadhijJAnAvaraNIyake kSayopazamagata jIvapradezoke sa sthAnakA kathana kiyA hai (de. avadhijJAna/5), usI prakAra mana paryayajJAnAvaraNIyake kSayopazamagata jIvapradezoke saMsthAnakA bhI kathana kyo nahIM krte| uttara-nahIM, kyoMki vaha vikasita aSTa pArabuDIyukta kamalake AkAravAle dravyamanake pradezo meM utpanna hotA hai| go. jI./m 442/861 savvaMgaaMgasaMbhavaciNhAduppajade jahA ohii| maNapajjavaM ca dabamaNAdo uppajjade NiyamA / 442 / -bhavapratyaya avadhijJAna sarvAgase aura guNapratyaya karaNacihnose utpanna hotA hai ( de avdhijnyaan/5)| isI prakAra mana paryayajJAna dravyamanase utpanna hotA hai / (p.dh./puu./666)| 11. acintita arthagata vipulamatiko manaHparyaya saMjJA kaise gha. 13/105,61/326/5 paresi maNammi aditya visayassa viulamadiNANassa kadhaM maNa pjjvnnaannvveso| Na, acitida cebadacha jANadi tti nniymaabhaavaado| kitu citiyamacitiyamadacitiya ca jANadi / teNa tassa maNapajjavaNANavavaeso Na virujjhade / = praznadUsaroMke mana meM nahIM sthita hue arthako viSaya karanevAle vipulamatijJAnakI mana paryaya sajJA kaise hai| uttara-nahIM, kyoki, acintita arthako hI vaha jAnatA hai, aisA koI niyama nahIM hai| kintu vipulamatijJAna cintita, acintita aura ardhacintita arthako jAnatA hai, isalie usakI manaHparyaya sajJA honeme koI virodha nahIM hai| 2. donoM hI jJAnoM meM manomatipUrvaka parakIya manako jAna kara pIche tadgata arthako jAnA jAtA hai pa.kha. 13/5/sUtra 63 va isakI TIkA/332 maNeNa mANasa paDividaittA paresi saNNA sadi madi...kAlasapajutte atthe vi jANa di / 63 / maNeNa jainendra siddhAnta koza
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ mana: parpaya madiNANeNa / kadhaM madiNANassa maNavvavaeso kajje kaarnnovyaaraado| maNamni bhavaM liMgaM mANasa, adhavA maNo ceva mANaso / paDividantA cettUNa pacchA maNapajjavaNANeNa jANadi / madiNANeNa paresi maNaM ghetUna gavANeNa maNammi diye jAgaditi mi hodi / mama dvArA feet wine manaparyayajJAna kAlase vizeSita dUsarokI sajJA, smRti, mati Adi padArthoMko bhI jAnatA hai vizeSa de. mana pama/2/4/9 tathA 2/10/1) (gama 1/12/24/ 1); (rA. vA /9/23/183/3) (1/11/52) kAraNa kAryake upacArase yahA~ matijJAnakI mana saMjJA hai / athavA maname utpanna hue cihnako hI mAnasa kahate hai / 'paDividattA' arthAt grahaNa karake pazcAt mana:paryayake dvArA jAnatA hai / matijJAnake dvArA dUsaro ke mAnasako yA dravyamanako - ( sUtra 71 kI TIkA ) ) grahaNa karake hI (pIche) mana paryaya jJAnake dvArA maname sthita arthoMko jAnatA hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai / (noTa- ukta sUtra Rjumatike prakaraNakA hai| sUtra 71-72 meM zabdazaH yahI bAta vipulamatike lie bhI kahI gayI hai ) / darzana (upayoga)/6/3-4 (manaH paryayajJAna avadhijJAnakI taraha syamukhase viSayako nahI jAnatA, kintu parakIya manakI praNAlI se jAnatA hai / ata jisa prakAra mana atIta va anAgata arthoMkA vicAra to karatA hai, para dekhatA nahIM usI prakAra mana:paryayajJAnI bhI bhUta va bhaviSyat ko jAnatA to hai, para dekhatA nahIM aura isIlie isakI utpatti darzanapUrvaka na mAnakara matijJAnapUrvaka mAnI gayI hai| IhA matijJAna hI isakA 'darzana' hai / ) 268 dha. 6/4,1.10/63/3 madiNANeNa vA sudaNANeNa vA maNa vacikAyabheda jAdUNa pacchAtatyadimatthaM paccavakheNa jANaM tassa maNapajjavaNANissa davyA bhAvabheSaNa visao caunnihI satya umadI / = matijJAna athavA zrutajJAnase mana vacana va kAyake bhedoko jAnakara pIche vahA~ sthita arthako jAnanevAle mana paryAnIkA viSaya dravya, kSetra, kAla va bhAvake bhedase cAra prakArakA hai| inameM RjumatikA viSaya yahA~ kahA jAtA hai aura vipulamatikA agale sUtra meM kahA gayA hai / dha. 1/1.1,115 / 358/2 sAkSAnmanaH samAdAya mAnasArthAnAM sAkSAtkaraNa mana. paryayajJAnam / = manakA Azraya lekara manogata padArthoMke sAkSAtkAra karanevAle jJAnako mana. paryayajJAna kahate hai / saM./TI./5/10/2 svakIyamano'valambanena parakIyarsamartha dezapratyakSeNa savikalpa jAnAti tadIhA matijJAnapUrvakaM mana. paryayajJAnam / jo apane manake avalambana dvArA parake maname prApta hue sUpadArthako eka pratyAsavikalpa jAnatA hai vaha IhAmatijJAna pUrvaka mana:paryayajJAna hai| 3. RjumatimeM indriyoM va manakI apekSA hotI hai, vipulamatimaiM nahIM = dha. 13/5.63/333/1 eso niyamo vijatamassa acitidANaM pi aTThA nisiikrnnaado| yaha (matijJAnase dUsare jIvake mAnasako jAnakara pIche mana:paryayajJAnase tadgata arthako jAnanekA) niyama vipulamati jJAnakA nahIM hai, kyoMki vaha acintita varthoMko bhI viSaya karatA hai / gha. 13/5,562/331/6 jadi maNapajjabaNANamidiya Noi diyajogAdiNiravekkha sataM uppajjadi to paresi maNavayaNakAyavAvAraNiravekkha saMta kiNNa uppajjadi / Na viulamaimaNapajjavaNANassa tahA utpatti dsnnaado| ujjunadimA taNiraveNi upaja Na, mana paryayajJAnAvaraNIyakarmakSayopazamasya beciya - prazna- yadi mana paryayajJAna sparzanAdikapriyo mohandriya, 2. mana:paryayajJAnameM svava para manakA sthAna aura mana vacana kAya yoga Adiko apekSA kiye binA utpanna hotA hai, to vaha dUsaro ke mana vacana kAyake vyApArako apekSA kiye binA hI kyo nahI utpanna hotA (de0 mana paryaya / 2 / 3) uttara - nahIM, kyoki mila mana jJAnakI usa prakAra utpatti lI jAtI hai| prazna- jumati usakI apekSA kiye binA kyoM nahIM utpanna hotA uttara-mahIM, kyoki mana paryayajJAnAvaraNake yo pazamakI yaha vicitratA hai ki jumati to inakI apekSAse jAnatA hai aura vidyutamati avadhijJAna pratyakSa jAnatA hai-go. sa.) (go. jI. 446446/863) / 4. manakI apekSAmAtra se yaha matijJAna nahIM kahA jA sakatA sa.si / 1/6/14/4 matijJAnasaMga iti ceta na, apekSAmAzraya kSayopazamAtra hi tatva paramanobhirvyapadizyate / yathA abhre candramasaM pazyeti / sa. si. / 2 / 23/226/11 parakIyamanasi vyavisthato'rtha anena jJAyate ityetAvadatrApekSate / == prazna- isa prakAra to mana:paryayajJAnako matijJAnakA prasaga prApta hotA hai| uttara-nahIM, kyoMki, yahA~ manakI apekSAmAtra hai / yadyapi vaha kevala kSayopazama zaktise apanA kAma karatA hai, to bhI sva va parake manakI apekSA kevala usakA vyavahAra kiyA jAtA hai / yathA- 'AkAza meM candramAko dekho' yahA~ AkAzakI apekSAmAtra hone se aisA vyavahAra kiyA gayA hai / ( parantu matijJAnavat yaha manakA kArya nahI hai - rA. vA. ) dUsareke mana meM avasthita arthako yaha jAnatA hai, itanI mAtra yahA~ manakI apekSA hai / (rA. vA./2/6/5/44/24, 1/23/2/04/1) / 5. matijJAna pUrvaka hote hue bhI ise zrutajJAna nahIM kahA jA sakatA . 12/2012/ 331/1 citi kahiye te dijAdi so ga vaNANassa daNANata pasajjadi ti butte-Na evaM rajjaM eso rAyA vAkentiyANi vassaNi maMdadi tti vitiya evaM caiva bollide saMte paJcakheNa rajjasaMtANaparimANa rAyAuTThidi ca paricchaMda tassa sudaNANattavirohAdo / 12/45 01 / 242/4 dinamA madi hodi to tarasa dApaditi NAsaMkaNijya padavasa vargahidANavagahitthe vaTTamANassa maNaprajjavaNANassa sudabhAvavirohAdo / 1 praznacintita artha ko kahanepara yadi Rjumati mana:paryayajJAna jAnatA hai to usake zrutajJAnapanA prApta hotA hai| uttara-nahIM, kyoki, yaha rAjya yA yaha rAjA kitane dina taka samRddha rahegA, aisA cintavana karake aisA hI kathana karanepara yaha jJAna ki yo rAjyaparamparAkI maryAdAko aura rAjAkI Ayusthitiko jAnatA hai, isalie isa jJAnako tahAna mAnanemeM virodha AtA hai prazna yadi mana:paryayajJAna matipUrvaka hotA hai, to use zrutajJAnapanA] prApta hotA hai| uttaraaisI AzaMkA karanA ThIka nahIM hai, kyoMki avagrahaNa kiye gaye aura nahI agrahaNa kiye gaye padArthoMme pravRtta honevAle aura pratyakSasvarUpa mana paryajJAnako thutajJAna mAnanemeM virodha AtA hai| 6. mana:paryayajJAna indriya nirapekSa hai dha. 13/5,5,21/212/ ohiNANa va edaM pi paJcakkha aNidiyajanttAdo / = avadhijJAnake samAna yaha jJAna bhI pratyakSa hai, kyoMki, yaha indriyo se nahIM utpanna hotA hai / - ( vizeSa de, pratyakSa ) / jainendra siddhAnta koza
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaHparyaya 269 4. manaHparyaya jJAnakA svAmitva aura bhI de, avadhi jJAna/4 ( avadhi ba mana paryayame manakA nimitta nahIM hotaa)| aura bhI de. avadhijJAna/3 ( avadhi va manAparyaya kathaM cit pratyakSa hai aura katha cit prokss)| 4. manaHparyaya jJAnakA svAmitva 1. RddhidhArI pravarddhamAna saMyatako hI saMbhava hai Sa. kha. 1/1,1/sUtra 121/366 maNapajjavaNANI pamattasaMjadappahuDi jaav| khINakasAyavadirAgachadumatthA tti|1211=mn payayajJAnI jIva pramattasa yatase lekara kSINakaSAya vItarAga chadmastha guNasthAna taka hote hai| rA. vA /1/25/2/86/26 meM uddhRta-tathA coktam-manuSyeSu mana paryaya Avirbhavati,na devanAra ktaiygyonissu| manuSyeSu cotpadyamAna' garbhajeSutpadyate na saMmUrcchanajeSu / garbhajeSu cotpadyamAna' karmabhUmijeSUtpadyate nAkarmabhUmijeSu / karmabhUmijeSUtpadyamAna paryAptakeghRtpadyate nAparyAptakeSu / paryAptakeSupajAyamAna samyagdRSTidhUpajAyate na mithyAdRSTisAsAdanasamyagdRSTisamyamithyAdRSTiSu / samyagdRSTiyUpajAyamAna' saMyateSUpajAyate nAsayatasamyagdRSTisaMyatAsayateSu / saMyateSUpajAyamAna' pramattAdiSu kSINakaSAyAnteSUpajAyate nottareSu / tatra copajAyamAna pravarddhamAnacAritreSUpajAyate na hIyamAnacAritreSu prabarddhamAnacAritreSUpajAyamAna' saptavidhAnyatamaRddhiprApteSUpajAyate netareSu / RddhiprApteSu ca keSucinna sarveSu / = AgamameM kahA hai, ki mana'paryayajJAna manuSyomeM hI utpanna hotA hai, deva nAraka va tithaMca yonimeM nhiiN| manuSyome bhI garbhajoMmeM hI hotA hai, sammUcchitomeM nhiiN| garbhajomai bhI karmabhUmijo ke hI hotA hai, akarmabhUmijoke nhii| karmabhUmijo meM bhI paryAptakoMke hI hotA hai aparyAptakoke nhiiN| unameM bhI samyagdRSTiyoke hI hotA hai, mithyAiSTi sAsAdana va samyagmithyAdRSTiyoke nhiiN| unameM bhI saMyatoMke hI hotA hai, asaMyato yA saMyatAsaMyatoke nhii| sayatome bhI pramattase lekara kSINakaSAya guNasthAna taka hI hotA hai, isase Upara nhiiN| unameM bhI pravarddhamAna cAritravAloke hI hotA hai, hIyamAna cAritravAloke nhiiN| unameM bhI sAta Rddhiyomese anyatama Rddhiko prApta honevAleke hI hotA hai, anyake nhii| RddhiprApto me bhI kinhIke hI hotA hai, sabako nhii| (sa, si./1/25/132/6), (go jii./muu./445/662)| 2. apramattAdi guNasthAnoM meM utpanna hotA hai paM. kA./tA vR./ prakSepaka gA. 43-4 mUla va TIkA/87/5 eve saMjamaladdhI uvaoge appamattassa / 4 / upekSAsaMyame sati labdhiparyayostau saMyamalabdhI mana paryayau bhavata' / tau ca kasmina kAle samutpadyate / upayoge vizudvapariNAme / kasya vItarAgAtmatattvasamyakazraddhAnajJAnAnuSThAnasahitaspa pNcdshprmaadrhitsyaaprmttmuneriti| atrotpattikAla evApramattaniyama' pazcAtpramattasyApi sabhavatIti bhAvArtha / / Rju va vipulamati dono bhana'parya yajJAna, upekSA sayamarUpa saMyamalabdhi honepara hI hote hai aura vaha bhI vizuddha pariNAmomeM tathA vItarAga Atmatattvake samyak zraddhAna jJAna va cAritrakI bhAvanA sahita, pandraha prakArake pramAdase rahita apramatta munike hI utpanna hote hai| yahA~ apramattapanekA niyama utpattikAlame hI hai, pIche pramatta avasthAmeM bhI sambhava hai| 3. Rju va vipulamatikA svAmitva de. mana paryaya/2/12 ( ajumati mana paryayajJAna kaSAyake udaya sahita honamAna cAritravAloke hotA hai aura vipulamati viziSTa prakAra ke pravarddhamAna cAritrabAloMke / jumati pratipAtI hai arthAt acarama dehiyoke bhI sambhava hai, para vipulamati apratipAtI hai arthAt carama dehiyoke hI sambhava hai)| paM kA./tA vR | prakSepaka gA, 43-4 kI TIkA/87/3 nivikArAtmopalabdhibhAvanAsahitAnAM caramadehamunInA vipulamatirbhavati |-nivikaar Atmopalabdhi kI bhAvanAse sahita carama dehadhArI muniyoko hI vipulamatijJAna honA sambhava hai| 4. nicale guNasthAnoM meM kyoM nahIM hotA dha 11,9,121/366/6 deza viratAdyadhastanabhUmisthitAnAM kimiti mana'paryayajJAna na bhavediti cenna, sayamAsaMyamAsaMyamata utpattivirodhAt / prazna-dezavirati Adi nIceke guNasthAnavI jIvoke mana'paryayajJAna kyo nahIM hotA hai / uttara-nahIM, kyo ki, saMyamAsaMyama aura asayamake sAtha mana parya yajJAnakI utpatti mAnaneme virodha AtA hai| 5. sabhI saMyamiyoMke kyoM nahIM hotA dha 1/1,1,121/366/11 saMyamamAtrakAraNatve sarvasaMyatAnA kinna bhavediti cedabhaviSyadyadi saMyama eka eva tatpatte kAraNatAmAgamiSyata / apyanye'pi tu tadadhetavaH santi tadvaikalyAnna sarvasaMyatAnA tadutpatte / ke'nye taddhetaba iti cedvishissttdrvykssetrkaalaadyaa| prazna-yadi saMyamamAtra mana paryayakI utpattikA kAraNa hai to samasta saMyamiyoke mana paryayajJAna kyo nahI hotA hai / uttara-yadi kevala saMyama hI kAraNa huA hotA to aisA bhI hotA, kintu isake atirikta kucha anya bhI kAraNa hai, jinake na rahane se samasta saMyatoke mana paryayajJAna utpanna nahIM hotaa| prazna-ve dUsare kaunase kAraNa hai / uttara-vizeSa jAtike dravya, kSetra, kAla Adi / 6. dvitIya va prathama upazama samyaktva kAlameM mana:paryayake sadbhAva va abhAvameM hetu dha 2/1,1/727/7 vedagasammatta pacchAyada ubasamasammattasammAihissa paDhamasamae vimaNapajjapaNANuvala bhaado| micchattapacchAyadauvasama. sammAiThimmi maNa pajjavaNANa Na uvalambhade, micchattapacchAyadukkassuSasamasammattakAlAdo vigahiyasaMjamapaDhamasamayAdo savvajahaNNamaNapajjavaNANuppAyaNasaMjamakAlassa bahUttu valaM bhaado|-jo vedaka samyabatvake pIche dvitIyopazama samyaktvako prApta hotA hai usa upazama samyagdRSTike prathama samayameM bhI mana paryayajJAna pAyA jAtA hai| kintu mithyAtvase pIche Aye hue (prathama ) upazamasamyagdRSTi jIvameM mana'parya yajJAna nahIM pAyA jAtA hai, kyoki, mithyAtvase pIche Aye hue upazamasamyagdRSTi ke utkRSTa upazamasamyaktvake kAlase bhI grahaNa kiye gaye saMyamake prathama samayase lagA kara sarva jaghanya mana.paryayajJAnako utpanna karanevAlA sayama kAla bahuta bar3A hai| manaHparyaya jJAnAnAvaraNa-de, jJAnAvaraNa / manaHparyApti-de. paryApti / manaHzila-madhyalokake antase 16troM dvIpa va sAgara-de. loka/5/1 mana-mana eka abhyantara indriya hai| ye do prakArakI hai-dravya va bhAva / hRdaya sthAname aSTapAkhuDIke kamalake AkArarUpa pudgaloMkI racanA vizeSa dravya mana hai| cakSu Adi indriyovat apane viSayameM nimitta honepara bhI apratyakSa va atyanta sUkSma honeke kAraNa ise indriya na kahakara anindriya yA ISata indriya kahA jAtA hai| saMkalpavikalpAtmaka pariNAma tathA vicAra cintavana AdirUpa jJAnakI avarathA vizeSa bhAva mana hai| jainendra siddhAnta koza
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ mana 1. mana sAmAnyakA lakSaNa sa. si./1/14/10/3 anindriyaM mana anta karaNamityanarthAntaram / = anindriya, mana aura anta karaNa ye ekArthAcI nAma hai / ( rA. vA./1/14/2/56/16 ); (myA/bhASya /1/1/2/16); nyA. bI./2/12/11/2) / pra. saM./TI./12/30 /1 nAnAvikalpajAlarUpaM mano bhaNyate / nAnAprakArake vikalpajAlako mana kahate haiN| (pa pra./TI./2/163/275/10), (tatvabodha / zaMkarAcArya ) / arthAta ThIka prakAra jAnanA mana hai / ) de. mana. paryaya/3/2 ( kAraNa meM kArya ke upacAra se matijJAnako mana kahate hai| 2. manake bheda sa.si./2/12/170 / 3 manA vividhadravyamano bhAvananazceti mana do prakArakA hai - dravyamana va bhAvamana / ( sa si /5/3/266/2:5/11/ 200 / 9 ) ( rA. vA./2/19/2/120/213 4/2/3/442/15/96/20 401/9) ( 1/1. 9.30/261/6) cA sA./8/3) mo. jI./ jI. pra./606/101/1062 / 6 ) 270 3. dravya manakA lakSaNa sa.si./2/11/170 / 3 pudgalavipAkikarmodayApekSaM dravyamana' / sa.si./5/2/261/4 anyamanasya rUpAdiyogAva pugaladravyavikAra. = dravyamana pudgalavipAkI nAmakarma ke udaya se hotA hai / ( rA. vA. / 2 / 11 / 2 / 112 / 20) (dha. 1/1.1.25/256 / 6) rUpAdika guru honese dravyamana kI paryAya hai (raa.vaa./2/2/3/442/10)| vizeSa de mUrta / 1) / 443/069 hidi hodi go.jI. nisiyAraviMda D vA | aMgovaM gudayAdo maNavaggaNakhaMghado NiyamA / jo hRdayasthAnameM ATha pIke kamalake AkAravAlA hai, tathA aMgopAna nAmakarmake udayase manomA skandhase utpanna huA hai haiM (yaha adhyanta sUkSma tathA indriyAgocara hai sa./TI./12/10/6); (paM. 5/5/013) / - use dravyamana ha 0 mana ) (.pra. 4. bhAvamanakA lakSaNa maryAntarAyanavAraNayopazamApekSA sa. si./2/11/170/4 Atmano vizuddhirbhAvamana' / sa.si./5/3/266/2 tatra bhavamanojJAna tasya jIvaguNasmAdAtmavyantarbhAva / sa.si./5/11/287/1 bhAvamanastAvala bdhyupayogalakSaNam / 1. voryAntarAya aura noindriyAvaraNa karmake yopazamakI apekSA rakhanevAle AtmAkI nizuddhiko bhAvamana kahate hai (rA. nA /2/11/19/125/ 20); ( gha. 1 / 1,1.35 / 256 / 6) / 2 bhAvamana jJAnasvarUpa hai, aura jJAna jIvakA guNa honese usakA AtmA meM antarbhAva hotA hai| ( rA. vA./5/3/3/442/9 ) / 3. labdhi aura upayoga lakSaNavAlA bhAvamana hai / (rA. bA./5/96/20/471/2); (go. jI./jI. pra. / 606/1062/6), (baMdha / 714) / donoM mana kathaMcit mUrta va pudgala haiM - 30 mUrta / 5. mAvamanakA viSaya gha. 6/9.1-1.14/12/11 podie didA -manameMTa, burA anubhUta padArtha niyamita hai 28 / 220/15) / piyamidA . 12/2-20 de0 mana / 1 (saMkalpa-vikalpa karanA manakA kAma hai ) de0 mana / 10,11 (guNa-doSa vicAra va smaraNAdi karanA) / paM.bha./ /015 mUrtasya vedaka camana mana mUrta aura amUrta dono prakArake padArthoMko viSaya karanevAlA hai / vizeSa de, zrutajJAna / 2 ) / * mati Adi jJAnoMmeM manakA nimitta nAma aparyApta avasthAmeM mAva mana nahIM hotA / * indriyoMkA vyApAra manake AdhIna hai 0 6. dravyamana bhAvamanako nimitta hai mana -30 praann/2/0-8|| de0 / 2 ( bhAvamanarUpase pariNata AtmAko guNa doSa vicAra va smaraNAdi karanemeM dravyamana anugrAhaka hai| ) de0 prANa /1/7-8 [ aparyAptAvasthAmeM dravyamanakA abhAva honeke kAraNa vahA~ manobala nAmaka prANa (arthAt bhAvamana) bhI svIkAra nahIM kiyA gayA hai|] de mana / 8 / 2 ( indriyokA vyApAra manake AdhIna hai ) / 7. manako indriya vyapadeza na honemeM hetu jainendra siddhAnta koza dha. 1/1.1,35/260/5 manasa indriyavyapadeza. kinna kRta iti cenna, indrasya ligmindriym|ndriyaannaamin mAjhendriyagrAhyAbhAvastasyai ndraliGgatvAnupapatte' / prazna- manako indriya sajJA kyo nahI dI gayI uttara nahIM kyoMki indra arthAt AtmAke nigako indriya kahate hai / jisa prakAra zeSa indriyoMkA bAhya indriyo se grahaNa hotA hai, usa prakAra manakA nahI hotA hai, isalie use indrakA liMga nahIM kaha sakate / 8. manako anindriya kahane meM hetu sa.si./1/14/106/3 kathaM punarindriyapratiSedhena indraliGga eva manasi anindriyazabdasya vRttidarthasya 'namaH' prayogAta ISadindriyamanindriyamiti / yathA 'anudarA kanyA' iti / kathamISadarthaH / imAmIndriyANi pratiniyatadezaviSayANi kAlAntarAmasthAyIni c| na tathA manaH indrasya liGgamapi satpratiniyatadezaviSayaM kAlAntarAvasthAyi ca / prazna- anindriya zabda indriyakA niSedha paraka hai| ata indrake liMga manameM anindriya zabdakA vyApAra kaise ho sakatA hai| uttara - yahA~ 'na' kA prayoga 'ISad' artha meM kiyA hai, ISata indriya anindriya / ( jaise abrAhmaNa kahanese brAhmaNasva rahita kisI anya puruSakA jJAna hotA hai. vaise anindriya kahanese indriya rahiva kisI anya padArthakA bodha nahIM karanA cAhie, balki - rA. vA ) / jaise 'anudarA yA yahA~ 'binA peTa vAlI laDakI artha na hokara 'garbhadhAraNa Adike ayogya choTI laDakI' aisA artha hotA hai, isI prakAra yahA~ 'na' kA artha ISad grahaNa karanA caahie| prazna- anifear meM 'na' kA aisA artha kyoM liyA gyaa| uttara--ye indriyA~ niyata dezameM sthita padArthoMko viSaya karatI hai aura kAlAntara meM anasthita rahatI hai kintu mana indrakA siMga hotA huA bhI pratiniyata dezameM sthita padArthako viSaya nahIM karatA aura kAlAntara meM avasthita nahIM rahatA (vizeSa de0 agalA zIrSaka), (rA.vA./1/ 14/2/11/11 : 2/13/2/12/18) / rAvA / 1/16/3-4/66/7 manaso'nindriyavyapadezAbhAva: svaviSayagrahaNe karaNAntarAnapekSatvAccakSurvat // 3 // na vA apratyakSavAda |4| sUkSmadravyapariNAmAt tasmAdanindriyamityucyate / rA. bA./2/13/4/12/21 carAdInAM rUpAdiviSayopayogaparinAmAda prA manaso vyApAra katham zuklAriNaM disu prathama manaso ..
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ mana payogaM karoti evaMvidharUpaM pazyAmi rasamAsvAdayAmi' iti, tatastaiAdhAnIkRSNa cakSurAdIni viSameSu vyApriyante tatazcAsyAnindriyatvam / prazna-mana apane vicArAtmaka kAryameM kisI anya indrakI sahAyatAko apekSA nahIM karatA, ataH use pazu indriyakI taraha indriya hI kahanA cAhie anindriya nahI / uttara- 1. sUkSmadravyakI paryAya honeke kAraNa vaha anya indriyoMkI bhA~ti pratyakSa va vyakta nahIM hai, isalie anindriya hai (go. jI. 444/862) / (de0 mana / 7) 2 cakSu Adi indriyoM ke rUpAdi viSayoga upayoga karanese pahale manakA vyApAra hotA hai / vaha aise ki - 'mai zuklAdi rUpako dekha aise pahale manakA upayoga karatA hai| pIche usako nimitta banAkara 'mai isa prakArakA rUpa dekhatA hU~ yA rasakA AsvAdana karatA hU~' isa prakAra se cakSu Adi indriyA~ apane viSayo meM vyApAra karatI hai / isalie isako anindriyapanA prApta hai / 9. dravya va bhAva manakA kathaMcit avasthAyI va anavasthAyIpanA 271 rA. yA /2/11/6/468/30 svAnmatam - yathA cakSurAdi vyapadezabhAja AtmapradezA avasthitA niyatadezatyAsana tathA manomasthitamasti ataeva tadanindriyamityucyate, tato'sya na pRthagrahaNamiti tajJa ki kAraNam / anavasthAne'pi tannimittatvAt / yatra yatra praNidhAnaM tatra tatra AtmapradezAlA saMkhyeyabhAgamitA manovyapadezabhA / rA bA /5/16/22-23/472/11 syAdetat-asthAyi mana na tasya nivRttiriti na ki kaarnnm| anantarasamayapracyute / manastvena hi pariNatAH galA guNadoSavicArasmaraNAdikArya kRtvA tadanantarasamaya eva manastvAt pracyavante / nAyamekAntaH -- avasthA yaiva mana. iti kRta...dravyAyadizAnmanaH syAdamasthAyi paryAyAryAdezAya svAdanavasthAyi pakSa Adi indriyoMke Atmapradeza niyatadezamai avasthita hai, usa taraha manake nahIM hai, isalie use anindriya bhI kahate hai aura isIlie usakA pRtha grahaNa hI kiyA gayA hai| uttara- yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki anavasthita honepara bhI vaha kSayopazamanimittaka to hai hI jahA~ jahA~ upayoga hotA hai, vahA~-vahA~ aMgula asaMkhyAta bhAga pramANa Atmapradeza manake rUpase pariNata ho jAte hai| prazna-mana avasthAyI hai, isalie usakI (uparokta prakAra) nivRtti nahIM ho sktii| uttara--nahIM, kyoMki, jagala manarUpase pariNata hue the unakI manapA guNadoSa manarUpatA, vicAra aura smaraNa Adi kArya kara lenepara, anantara samaya meM naSTa ho jAtI hai, Age ve mana nahIM rahate / yahA~ yaha ekAnsa bhI nahIM samajhanA cAhie ki mana avasthAyI hI hai| dravyArthikanayase vaha kaca asthAyI hai aura paryAyArthika nayase anavasthAyI (janmase maraNa paryanta jIvakA kSayopazamarUpa sAmAnya bhAvamana tathA kamalAkAra dravyamana vaha vaha hI rahate haiM, isalie ve avasthAyI haiM, aura pratyeka upayoga ke sAtha vivakSita Atmapradezo meM hI bhAvamanakI nirvRti hotI hai tathA usa dravya manako manapanA prApta hotA hai, jo upayoga anantara samayameM hI naSTa ho jAtA hai, isalie ve dono anavasthAyI hai) 10. manako anta:karaNa karanemeM hetu si./1/14/10/- tadantakaraNamiti cocyate / guNadoSavicArasmaraNAdivyApAre indriyAnapekSatvAccakSurAdivat bahiranupalabdhezca antargata karaNamantakaraNamityucyate / ise guNa aura doSoke vicAra aura smaraNa karane Adi kAryoM meM indriyoMkI apekSA nahIM senI paDatI, tathA cakSu Adi indriyoMke samAna isakI bAhara meM upalabdhi bhI nahIM hotI, isalie yaha antargata karaNa honese antaHkaraNa kahalAtA hai / ( rA. vA./1/14/3/5/21:54/11/31/402/31 11. bhAvamanake astitvakI siddhi rA. mA./1/11/5-0/61/12 atrAha kathamavagamyate apratyakSaM taha 'asti' iti anumAnAttasyAdhigama...DosAnumAna yugapajjJAnakriyAparminasa hetuH | 6|... anusmaraNadarzanAca 100 rA. vA./5/11/11/402/28 pRthagupakArAnupalambhAdabhAvaiti yaH na guNadoSavicArAdidarzanAt / 311 prazna- mana yadi apratyakSa hai to usakA grahaNa kaise ho sakatA hai| uttara- anumAnase usakA adhigama hotA hai| 1 prazna - yaha anumAna kyA hai| uttara- indriyA~ va unake viSaya padArthoMke honepara bhI jisake na honese yugapadya jJAna aura kriyAeM nahIM hotIM, vahI mana hai| mana jisa-jisa indriya ko sahAyatA karatA hai usI usIke dvArA kramaza jJAna aura kriyA hotI hai / ( nyA. sU /9/1/16) tathA jisake dvArA dekhe yA sune gaye padArthoMkA smaraNa hotA hai, vaha mana hai| prazna- manakA koI pRthaka kArya nahIM dekhA jAtA isalie usakA abhAva hai| uttara- nahIM, kyoMki, guNa doSoMkA vicAra va smaraNa Adi dekhe jAte hai| ve manake hI kArya hai| " 12. vaizeSika mAnya svatantra 'mana' kA nirAsa sasi./5/19/287/4 kazcidAha mano vyAntara rUpAdipariNAmarahitamaNumAtraM tasya paudgalikatvamayuktamiti / tadayuktam / katham / ucyate--- sadindriyeNAramanA ca samaddha vA syAdasaMmaddha thA / madya tathAtmana upakArakaM bhavitumarhati indriyasya ca sAcivyaM na karoti / atha saMbhadram, ekasminpradeze saMbaddha sattavatu itareSu pradezeSu upakAraM na kuryAda anavAdasya alAtacakravatparibhramaNamiti cet naH tarasAmadhyabhAgAta amUrtasyAtmano niSkriyasyAdRSTa guNa niSkriya' sannamyatra kriyArambhe na samartha / prazna( vaizeSika matakA kahanA hai ki ) mana eka svatantra dravya hai / vaha rUpAdirUpa parama rahita hai. aura anumAtra hai, isalie use paugalika mAnanA ayukta hai| uttara- yaha kahanA ayukta hai / vaha isa prakAra ki - mana AtmA aura indriyoMse sambaddha hai yA asambaddha / yadi asambaddha hai to vaha AtmAkA upakAraka nahI ho sakatA aura indriyokI sahAyatA bhI nahIM kara sktaa| yadi sambaddha hai to jisa pradezameM vaha aNu mana sambaddha hai, usa pradezako choDakara itara pradezoMkA upakAra nahIM kara sktaa| prazna -- adRSTa nAmaka guNake barAse yaha mana alAtacakravat sarva pradezo meM ghUmatA rahatA hai| uttara-nahIM, kyoMki jara nAmake guNameM isa prakArako sAmarthya nahIM pAyI jaatii| yaha amUrta aura niSkriya AtmAkA adRSTa guNa hai / ata: yaha guNa bhI niSkriya hai, isalie anyatra kriyAkA Arambha karanemeM asamartha hai ( rA mA./5/11/24-26/402/1) (mo. jI. jI. pra. 606/ / 1062/7) / jainendra siddhAnta koza mana SWIS rA. vA./5/11/24/472 / 16 syAdetata - ekadravyaM manaH pratyAtmaM vartate iti na ki kAraNa prmaannumaayaa|..udN vicAryatetava AtmendriyAbhyAM sarvAtmanA vA saMbandhyet, tadekadezena vA / yadi sarvAnA sorAtmendriyayorantarabhAvAda vyatiritayoranyatareNa sarvAtmanA saMbandhaH syAta aNormanasa' nobhayAbhyAM yugapat virodhAda anyena dena AmanA saMbadhyate anna denedriyeNa evaM sati pradeza tvaM manasa' prasaktam / kiMca yadyAtmA manasA sarvAtmanA saMgadhyate; manaso'NutvAta Atmano'pyaNutvam, Atmano vibhutvAta manaso yA vibhura prasajyate yadekadezemAtmA manasA saMyujyate namu pradezamazvamAtmana' prasa..pradezativAda vAmana kazcida pravezo jJAtAviyukta kazcita pradezo jJAnAdivirahita iti [...] thendriyeNa mano yadi sarvAtmanA saMyujyate indriyasyAzumA manaso vendriyamAtramAgarama arthakadezena mama indriyeNa saMyujyate . 1
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ manaka 272 manuSya manaraMga lAla-kannauja nivAsI pallIvAla digambara jaina the| pitAkA nAma kannaujIlAla thA / kRtiyA~--caubIsa tIrthakara pUjA pATha (I 1857), namicandrakA, saptavyasanacaritra, saptarSipUjA, ziravara sammedAcala mAhAtmya / (I. 1881) / samaya-I. 1850 1860 (hindI jaina sAhitya itihAsa/pR 211/vA. kAmatAprasAda ) / manazuddhi- de0 zuddhi / manu-1.vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara: 2. kulakarakA apara nAma-de0 zalAkA puruSa/6/3: dha. 1/1,1,2/20/1 manujJAna = manu jJAnako kahate hai| na tahi aNu tat / atha sayogavibhAgAbhyA mana pariNamate, na tahi nityam / . acetanatvAcca manasa' anenai va indriyeNAnenaiva cAtmanA saMyoktavya nendriyAntarairna cAtmAntarai riti / karmavaditi cata, na, karmaNa syAccaitanyam syAdacetanatva miti bipamA dRSTAnta' / -prazna-mana aNurUpa eka svatantra dravya he, jo pratyeka AramAme ekaeka sambaddha hai| uttara-1 nahIM, kyoki, aNurUpa hotA huA vaha sarvAtmanA to indriya va AtmA donose yugapata jaDa nahIM sktaa| bhinnabhinna dezose una donoke sAtha sambandha mAnanepara manakA pradezavatva prApta hotA hai|-2 AtmA manake mAtha sarvAtmanA sambaddha hAnepara yA to AtmA aNurUpa ho jAyegA aura yA mana vibhu bana jaayegaa| aura eka dezena sambaddha honepara AtmAko pradezavatva prApta hotA hai| aura aisI avasthAmeM vaha kinhIM pradezome to jJAnasahita rahegA aura kinhI pradezo meM jJAnarahita / 3 isI prakAra indriyA~ manake sAtha sarvAtmanA sambadha honepara yA to indriya aNumAtra ho jAyegI aura yA mana indriyapramANa ho jaayegaa| aura ekadezena sambaddha honepara vaha mana aNumAtra na raha skegaa| 4 saMyoga vibhAgake dvArA manakA pariNamana honese vaha nitya na ho skegaa| acetana honeke kAraNa manako yaha viveka kaise ho sakegA ki amuka indriya yA AtmAke sAtha hI sayukta hotA hai, anyake sAtha nhii| yahA~ jainiyoke karmakA dRSTAnta denA viSamadRSTAnta hai, kyoki unake dvArA mAnya baha karma sarva thA acetana nahIM hai, balki kathAcit cetana va katha cit acetana dha 13/5,5.140/361/10 mAnuSIsu maithunasevakA manujAnAma | manu yiniyoke sAtha maithuna karma karanevAle manuSya kahalAte hai| manuSya-manuko santAna honeke kAraNa athavA viveka dhAraNa karaneke kAraNa yaha manuSya kahA jAtA hai| mokSakA dvAra hone ke kAraNa yaha gati sarvottama samajhI jAtI hai| madhya lokake bIca meM 45000,00 yojana pramANa DhAIdvIpa hI manuSyakSetra hai, kyoki, mAnuSottara parvatake parabhAgame jAneko yaha samartha nahI hai| UparakI ora sumeru parvatake zikhara paryanta isake kSetrako sImA hai| 13. bauddha va sAMkhyamAnya manakA nirAsa rA. vA./5/11/32-34/472/33 vijJAnamiti cet, na, tatsAmAbhAvAt // 32 // . vartamAna tAva dvijJAnaM kSaNika pUrvottaravijJAnasabandhanirutsuka kathaM guNadoSavicArasmaraNA divyApAre sAcivya kuryAt / ekasaMtAnamatitvAta tadupapattiriti cet, na, tadavastutvAtA. pradhAnavikAra iti ceta; na, acetanatvAt / 33 / tadavya tirekAttadabhAva ||34aa--prshn-(baudr) vijJAna hI mana hai aura isake atirikta koI paudgalika mana nahI hai| uttara-nahI, kyoki, vartamAnamAtra tathA pUrva va uttara vijJAnake sambandhame nirutsuka usa kSaNika vijJAname guNadoSa vicAra va smaraNAdi vyApArake sAcivyakI sAmarthya nahI hai| eka santAnake dvArA usakI upapatti mAnanA bhI nahIM banatA kyoki santAna avastu hai / prazna-(sAMkhya ) pradhAnakA vikAra hI mana hai, usase atirikta koI paudgalika mana nahIM hai| uttara nahI. kyoki, eka to pradhAna acetana hai aura dUsare usase abhinna hone ke kAraNa usakA abhAva hai| | bheda va lakSaNa 1 / manuSyakA lkssnn| 2 / manuSyake bheda / Arya, mleccha, vidyAdhara va saMmUrcchana manuSya -de0 baha-vaha nAma / paryApta va aparyApta manuSya-de0 aparyApta / kumAnuSa-de0 mleccha / anta:paja / karmabhUmija va bhogabhUmija manuSya -de0 bhUmi / karmabhUmija zabdase kevala manuSyoMkA grahaNa -de0 tiryc!2/12| | manuSyaNI va yonimati manuSyakA artha-de0 veda/3 / napusakavedI manuSyako manuSya vyapadeza-de0 veda/3/5 / strovedI va napuMsakabedI manuSya-de. veda / * anya sambandhita viSaya 1. manoyoga va usameM bheda aadi| -(de0 Age pRthavA zabda ) 2 ekendriyoMmeM manakA abhAva / 3. mnobl| -de0 praann| 4 mnoyog| -de0 mnoyog| 5 mana jItanekA upaay| --de0 sym/2| 6 kevalImeM manake sadbhAva va abhAva smbndhii| --de0 kevlii/5| manuSyagati nirdeza Urdhvamukha adhozAkhA rUpase puruSakA svarUpa / manuSyagatiko uttama kahanekA kAraNa prayojana / manuSyoMmeM guNasthAna, jIvasamAsa, mArgaNA sthAna Adike svAmitva sambandhI 20 prarUpaNAra-de0 sat / manuSyoM sambandhI sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva rUpa 8 prruupnnaaeN| --de0vaha yaha nAma / * mArgaNA prakaraNameM bhAva mArgaNAkI iSTatA tathA usame Ayake anusAra vyaya honekA niyama --de. maargnnaa| manuSyAyuke bandha yogya pariNAma-de0 Ayu/3 / manuSyagati nAmaprakRtikA bandha udaya satva -de0vaha vaha nAma / manaka-dvitIya narakakA tRtIya yA caturtha paTala---de0 naraka/5/11 ! manacitI aSTamI vrata-bhAdo mudi A3 dina jAna / mana cinte bhojana paravAna // yaha vrata zvetAmbara va sthAnakavAsI samAjame kiyA jAtA hai / (vratavidhAna sagraha/pR. 126) / jainendra siddhAnta koza
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya 273 2. manuSyagati nirdeza dha 13/5.5.141/1 manasA utkaTAH mAnuSAH / jo manase utkaTa hote hai mAnuSa kahalAte haiN| ni. sA./tA. vR/16 manorapatyAni manuSyAH / manukI santAna manuSya hai| (aura bhI-de0 jIva/1/3/15) de0 manuja (maithuna karanevAle manuSya kahalAte hai)| / manuSyagatimeM karmoMkA bandha udaya sttv| -de0 vaha vaha nAma | kSetra va kAlakI apekSA manuSyoMkI avgaahnaa| -de0 avgaahnaa2| manuSya gatike duHkh| -de0 bha A//1586-1567 / * | kauna manuSya marakara kahA~ utpanna ho| -de0 janma/63 manuSyagatimeM samyaktva va guNasthAna nirdeza samyaktvakA svaamitv| guNasthAnakA svAmitva / | janmake pazcAt samyaktva va saMyama grahaNako yogytaa| de0-samyagdarzana/I/4 va sym/2| * manuSyaNImeM 14 guNasthAna nirdeza va shNkaa| -de. ved/6,7|| kauna manuSya marakara kauna guNa utpanna kre| -de0 jnm/6| manuSyoMmeM sambhava kaSAya, veda, lezyA, paryApti Adi / -de0 vaha vaha naam| | samudroMmeM manuSyoMko darzanamohakI kSapaNA kaise| manuSya loka manuSyalokakA sAmAnya svarUpa va vistAra / mAnacitra -de, loka/4/2 manuSya aDhAI dvIpakA ullaMghana nahIM kara sktaa| | aDhAI dvIpakA artha aDhAI dvIpa aura do smudr| * samudroMmeM manuSya kaise pAye jA sakate hai| -de0 mnussy/3/3| * aDhAI dvIpameM itane manuSya kaise smaaveN|| -ve0 AkAza/3 / * manuSya lokameM suSamA duSamA Adi kAla vibhAga --de0 kaal/4| 4 / bharata kSetrake kucha dezoMkA nirdesh| ,, , parvatoMkA nirdeza / 6 | bhArata kSetrakI kucha nadiyoMkA nirdeza / bhArata kSetrake kucha nagaroMkA nirdesh| vidyAdhara loka -de0 vidyAdhara / 2. manuSyake bheda ni. sA/mu./16 mAnuSA dvivikalpA' krmmhiibhogbhuumisNjaataa| -manuSyoke do bheda haiM, karmabhUmija aura bhogabhUmija / (paM. kA./ muu/118)| ta. sU./2/36 AryA mlecchAzca 136 - manuSya do prakArake haiM---Arya aura mlecch| bha. A/vi./781/136/6 para udhRta-manujA hi catu prkaaraaH|krmbhuumismutthaashc bhogbhuumibhvaastthaa| antaradvIpajAzcaiva tathA saMmUcchitA iti / manuSya cAra prakArake hai-karmabhUmija aura bhogabhUmija, tathA antarvIpaja va smmuucchim|| go. jo./mU /150/373 samaNNA paMcidI pajjattA joNiNI apjjttaa| tiriyA NarA tahAvi ya paMciMdiyabhagado hINA |10|-tiryNc pA~ca prakArake hai-sAmAnya tiryaMca, paryApta, yonimati, aura aparyApta / paMcendriyavAle bhaMgase hIna hote hue manuSya bhI isI prakAra hai / arthAta manuSya cAra prakAra haiM-sAmAnya, paryApta, manuSyaNI aura apryaapt| kA.a./mU./132-133 ajjaba mlecchakhaMDe bhogamahIsu vi kubhogabhUmIm / maNusamA havaMti duvihA NinvittA-apuNNagA puNNA / 1521 samucchimA maNussA ajjavakhaMDesu hA~ti NiyameNa / te puNa laddhi apugnnaa-1133| AryakhaNDameM, mleccharakhaNDameM, bhogabhUmimeM aura kubhogabhUmimeM manuSya hote hai| ye cAra hI prakArake manuSya paryApta aura nivRttyaparyAptake bhedase do prakArake hote hai / 132 / sammUrchana manuSya niyamase AryakhaNDa meM hI hote hai, aura ve labdhyaparyAptaka hI hote hai 2. manuSyagati nirdeza 1. Urdhvamukha adho zAkhA rUpase puruSakA svarUpa ana, gha./4/102/404 UrdhvamUlamadha zAkhAmRSayaH puruSa viduH / 1021 RSiyoMne puruSakA svarUpa UrdhvamUla aura adhazAkhA mAnA hai| jisameM kaNTha va jilAmUla hai, hastAdika avayava zAkhAe~ haiM / jihvA Adise kiyA gayA AhAra una avayavoMko puSTa karatA hai| 1. bheda va lakSaNa 1. manuSyakA lakSaNa paM.saM./prA./1/62 maNNaM ti jado Nicca paNeNa NiuNA jado du ye jiivo| maNaukkaDA ya jamhA te mANusA bhnniyaa| yata jo manake dvArA nitya hI heya-upAdeya, tattva-atattva aura dharma-adharmakA vicAra karate hai, kArya karane meM nipuNa hai, manase utkRSTa haiM arthAta utkRSTa manake dhAraka haiM, ataeva ve manuSya kahalAte haiN| (dha. 1/1,1,24/gA. 130/ 203), (go.jI./mU./146/372 ) / 2. manuSya gatiko uttama kahanekA kAraNa va prayojana A, anu./115 tapovalyA deha' samupacitapuNyo'jitaphalaH, zalATayagre yasya prasava iva kAlena glit| vyapazuSyaccAyuSya salila miva sarakSitapatha; sa dhanyaH saMnyAsAhutabhuji samAdhAnacaramam // 115 // --jisakA zarIra taparUpa belike Upara puNyarUpa mahAn phalako utpanna karake samayAnusAra isa prakArase naSTa ho jAtA hai, jisa prakAra ki kacce phalake agrabhAgase phUla naSTa ho jAtA hai, tathA jisakI Ayu saMnyAsarUpa agnimeM dUdhakI rakSA karanevAle jala ke samAna dharma aura zukladhyAnarUpa samAdhikI rakSA karate hue sUkha jAtI hai, vaha dhanya hai| kA, a./mU./266 maNuvagaIe vi tao maNabugaIe mahavvadaM sayalaM / maNuvagadIe jhANaM maNuva gadIe vi NivvANa - manuSyagatimeM hI tapa hotA hai, manuSyagatimeM hI samasta mahAvata hote haiM, manuSya gatime hI dhyAna hotA hai aura manuSya gatimeM hI mokSakI prApti hotI hai| jainendra siddhAnta koza bhA03-35
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya 274 4. manuSya loka 3. manuSya gatime samyaktva va guNasthAnokA nirdeza 1. samyaktvakA svAmitva Sa. kha.111,zasU. 162-165/403-405 maNussA asthi micchAiTThI sAsaNasammAiTThI sammAmicchAiTThI asaMjadasammAiTThI saMjadAsaMjadA sajadA tti / 12 / evamaDDhAijjadIyasamuddesu / 163 / maNusA asajadasammAiTThi-sajadAsajadasaMjadaTThANe asthi khahayasammAiTThI vedayasammAiTThI ubsmsmmaaitttthii|164| eva maNusa-pajjatta-maNusiNIsu / 161 - manuSya mithyAdRSTi, sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmidhyAdRSTi, asayata samyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura saMyata hote hai| / 12 / isI prakAra aDhAI dvIpa aura do samudroM meM jAnanA caahie| 163 / manuSya asaMyata samyagdRSTi saMyattAsaMyata aura saMyata guNasthAnoMmeM kSAyika samyagdRSTi vedakasamyagdRSTi aura upazama samyagdRSTi hote hai / 164 / isI prakAra paryApta manuSya aura paryApta manuSyaniyoM meM bhI jAnanA cAhie / 16 // 2. guNasthAnakA svAmitva Sa, kha.1/1, 1 sUtra 27/210 maNussA cohassu guNaTThANesa asthi micchAiTThI- ajIgikevali tti / 271 pa.khaM,1/1,1/sUtra/6-63/326-332 maNussA micchAiTisAsaNasammAiTThi-asaMjadasammAiTThi-ThANe siyA pajjatA siyA apajattA mahA sammAmicchAiTiTha-sajadAsaMjada sajada-TTANeNiyamApajjattA 1801 evaM maNussa-pajjatA 182 maNusiNIma micchAiTThi-sAsaNasammAiTi-TThANe simA pajjattiyAo siyA apajjattiyAo / / 2 / sammAmicchAidvi-asaMjadasammAidiTha-saMjadAsaMjadasaMjadANeNiyamA pjjtiyaao|63. - mithyASTiko Adi lekara ayogi kevalI paryanta 14 guNasthAnomeM manuSya pAye jAte hai / 27 / manuSya mithyAvRSTi, sAsAdana samyagdRSTi aura asayata samyagdRSTi guNasthAnoM meM paryApta bhI hote hai aura aparyApta bhI hote hai / manuSya samyagmithyAvRSTi, sayatAsaMyata, aura saMyata guNasthAnome niyamase paryAptaka hote haiM / (uparokta kathana manuSya sAmAnyakI apekSA hai) manuSya sAmAnyake samAna paryApta manuSya hote hai |sh manuSyaniyA~ mithyAdRSTi aura sAsAdanasamyaSTi guNasthAname paryApta bhI hotI hai aura aparyApta bhI hotI hai| manuSyaniyaoN samyagmidhyASTi, asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata aura sayata guNasthAnoM meM niyamase paryAptaka hotI hai|3| --(vizeSa de0 st)| de, bhUmi/7 (bhogabhUmija manuSya asayata samyagdRSTi ho sakane para bhI saMyatAsaMyata ba saMyata nhii)| de. janma/16 (sUkSma nigAdiyA jIva mara kara manuSya ho sakatA hai, saMyamAsayama utpanna kara sakatA hai, aura rAyama, athavA mukti bhI prApta kara sakatA hai| de. AryakhaNDa [ AryakhaNDome jaghanya 1 mithyAtva utkRSTa 18, videhake AryakhaNDomeM jaghanya 6 utkRSTa 14, vidyAdharoM meM jaghanya 3 aura utkRSTa 5 tathA vidyAe~ choDa denepara 14 bho guNasthAna hote hai|| de. mlekSa [ yahA~ kevala mithyAtva hI hotA hai, parantu kadAcita Arya khaNDame Anepara inako va inakI kanyAose utpanna saMtAnako saMyata guNasthAna bhI sambhava hai] / kyoki, vidyA Adike bazase samudroMmeM Aye hue jIvIke darzanamoha kA kSapaNa honA sambhava hai| 4. manuSya loka 1. manuSya lokakA sAmAnya svarUpa va vistAra ti.pa./4/gA. tasaNAlIbahumajjhe cittAya khidIya uparime bhaage| aibaTTo maNuvajago joyaNapaNadAla lkkhvikhNbho|6| jagamajjhAdo upari tabbahala joyaNANi igilakvaM / NavacadudgakhattiyadugacaukkekaMkahmi tapparihI 7 / muNNabhagayaNapaNadugaekkaravatiyasuNNaNavaNahAmuNNa / chakke kajoyaNA ciya aMkakame maNuvaloyakhettaphalaM / / aTThasthANe muSNaM pNcdurigigynntinnhnnvmunnnnaa| abarachakkevakehi akakame tassa vidaphala / 10 / mANusajagabahUmajjhe vivAdo hodi jabudIo tti / ekkajoyaNalakhavyivakhaMbhajudo sarisabaTTo 12 asthi lavaNa burAsI jabudIvassa khaaiyaayaaro| samavaTTo so joyaNabelakkhapamANa visthAro |23haa dhAvasaMDo dIyo pariveDhadi lavaNajalaNihi sayala / caulakkhajIyaNAI visthiNNo cakavAleNaM / 25271 pariveDhe di samuddo kAlodo NAma dhaadiisNdd| aDhalakkhajoyaNANi visthiNNo cakavAleNaM / 2718 / pokharavarotti dIvo pariveDhadi kAlajalaNi hi sayala / joyaNalabarakhA solasa ru'dajudo cakavAleNaM / 2744 / kAlodayajagadIdo samatado aThThalavarakhajoyaNayA gatUNaM taM parido pariveDhadi mANumuttaro selo / 2748 / ceti mANusmuttarapariyaMta tassa lNghnnvihiinnaa| maNuA mANusakhette veaDDhAijjauvahidIvesu / 2623 / -sanAlIke bahumadhyabhAgameM citrA pRthivIke uparima bhAgameM 4500,000 yojana pramANa vistAravAlA atigola manuSya loka hai|6| lokke madhyabhAgase Upara usa manuSyalokakA bAhunya (U~cAI) 100,000 yojana aura paridhi 14230246 yojana pramANa hai.7 (dha,4/1,3,3/42/3)3; 16006030125000 yojana pramANa usakA kSetraphala 1 aura 1600603012500000000 yojana pramANa usakA ghanaphala hai|10| usa manuSyakSetrake bahUmadhyabhAgame 100,000 yojana vistArase yukta sahaza gola aura jambUdvIpa isa nAmase prasiddha pahalA dvIpa hai / 11 / lavaNasamudra rUpa jambUdvIpakIkhAIkA AkAra gola hai| isakA vistAra 200,000 yojana pramANa hai / 2368 400,000 yojana vistArayukta maNDalAkArase sthita dhAtakIkhaNDadvIpa isa sampUrNa laSaNasamudrako veSTita karatA hai / 2527 / isa dhAtakIkhaNDako bhI 800,000 yojanapramANa vistAravAlA kAloda nAmaka samudra maNDalAkArase veSTita kiye hue hai / 2718 / isa sampUrNa kAlasamudrako 1600,000 yojanapramANa vistArase sayukta puSkaravaradIpa maNDalAkArase veSTita kiye hue hai / 2744 / kAlodasamudra kI jagatIse cAroM aura 800,000 yojana jAkara mAnuSottara nAmaka parvata usa dvIpako saba taraphase veSTita kiya hue hai / 274 / isa prakAra do samudra aura ar3hAI dvIpoM ke bhItara mAnuSottara parvata paryanta manuSya kSetra hai| isameM hI manuSya rahate haiM |2623|-(vishess de0 lok/)| tri.sA./562 maMdarakulavakkhArimumaNusuttararuppajaMbusAmalisu / sIdI tIsaM tu sayaM cau caDa sattarisayaM dupaNaM 562- meru 5, kulAcala 30, gajadantasahita sarva vakSAra giri 100, iSyAkAra 4, mAnuSottara 1, vijayAdhe parvata 170, jambUvRkSa , zAlmalI vRkSa, ina viSe kramase 80, 30, 104, 4, 170, 1, 5 jinamandira haiN|- (vizeSa de, lok/7)| 2. manuSya aDhAI dvIpakA ullaMghana nahIM kara sakatA ti. pa/4/2623 ceti mANusmuttarapariyaMtaM tassa lNdhnnvihiinnaa| mAnuSottara paryanta hI manuSya rahate haiM, isakA ullaMghana nahIM kara skte| (tri. sA./323) / 3. samudroMmeM manuSyoko darzanamohakI kSapaNA kaise ? dha.6/1,6-- 11/245/maNumbhasupaNNA kavaM samudadesu daMsaNamohamakha varNa paveti / Na, vijjAdikmeNa tatthAgadANa damaNamohakva vnnsNbhvaado| -prarana-manuSyoM meM utpanna hue jIva samudo meM darzanamohanIyako kSapaNAkA kaise prasthApana karate hai| uttara- nahIM, jainendra siddhAnta koza
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya 275 4. manuSya loka sa. si./3/3/226/1 nAsmAduttara kadAcidapi vidyAdharA RddhiprAptA / api manuSyA gacchanti anyatropapAdasamuddhAtAbhyAm / tto'syaanvrthsNjnyaa| samuddhAta aura upapAdake sivAya vidyAdhara tathA Rddhi prApta muni bhI isa parvatake Age nahIM jA skte| ata. isakI saMjJA anvarthaka hai / { rA. vA./3/35/ 168/2), (ha. pu/1612)| dha.1/1,1,163/403/11 vairasaMbandhena kSiptAnAM saMyatAnAM saMyatA saMyatAnAM ca sarvadvIpasamudreSu saMbhavo bhavatviti cenna, mAnuSottarAsparato devasya prayogato'pi manuSyANAM gamanAbhAvAt / prazna-rake sambandhase DAle gaye saMyata aura saMyatAsaMyata Adi manuSyoMkA sampUrNa dvIpa aura samudro meM sadabhAva rahA Ave, aisA mAna lenemeM kyA hAni hai| uttara-nahI, kyoki, mAnuSottara parvatake usa tarapha devoMkI preraNAse bhI manuSyokA gamana nahIM ho saktA hai| 3. bhar3hAI dvIpakA artha aDhAI dvIpa aura do samudra gha. 1/1,1,163/404/1 atha syAdardhatRtIyazabdena kimu dvIpo viziSyate uta samudra uta dvAvapIti / nAntyopAntyavikalpau mAnuSottarAtparato'pi manuSyANAmaritatvaprasaMgAva / ..nAdivikalpo'pi samudrANo saMkhyA niyamAbhAvata' sarvasamudreSu tatsattvaprasaMgAditi / atra pratividhIyate / nAnantApAntyavikalpoktadoSA. samADhIkante, tayoranabhyupagamAt / na prathamavikalpoktadoSo'pi dvIpeSvardhatRtIyasaMkhyeSu manuSyANAmastitva niyame sati zeSadvIpeSu manuSyAbhAvasiddhivanmAnuSottarala pratyavizeSata. zeSasamudreSu tdbhaavsiddhe| tata sAmAda dvayoH samudrayoH sntiitynuktmpyvgmyte| - prazna-'ardhatRtIya' yaha zabda dvIpakA vizeSaNa hai yA samudrakA athavA donoNkaa| inameMse antake do vikalpoMke mAna lenepara mAnuSottara parvatake usa tarapha bhI manuSyoMke astitvakA prasaMga A jaayegaa| aura pahalA vikalpa mAna lenese dvIpoMkI saMkhyAkA niyama honepara bhI samudroMkI saMkhyAkA koI niyama nahIM banatA hai, isalie samasta samudromeM manuSyoM ke sadbhAvakA prasaMga prApta hotA hai| uttara-dUsare aura tIsare vikalpameM diye gaye doSa to prApta hI nahIM hote hai, kyoki, paramAgamameM vaisA mAnA hI nahIM gayA hai| isI prakAra prathama vikalpameM diyA gayA doSa bhI prApta nahIM hotA hai, kyoMki, aDhAI dvIpameM manuSyoM ke astitvakA niyama ho jAnepara zeSake dvIpomeM jisa prakAra manuSyoMke abhAvakI siddhi ho jAtI hai, usI prakAra zeSa samudro meM bhI manuSyoMkA abhAva siddha ho jAtA hai, kyoMki, zeSa dvIpoMkI taraha do samudroMke atirikta zeSa mamudra bhI mAnuSottarase pare hai| isalie sAmarthya se hI do samudromeM manuSya pAye jAte hai, yaha bAta binA kahe hI jAnI jAtI hai| 4. bharatakSetrake kucha dezoMkA nirdeza ha.pu./12/64-75 kA kevala bhASAnuvAda-kurujAMgala, pAMcAla, sUrasena, paTacara, tuliMga, kAzi, kauzala, madrakAra, vRkArthaka, solva, AvRSTa, vigata, kuzAgra, matsya, kuNIyAd kozala aura moka ye madhyadeza the / 64-6 // vAhIka, Atreya, kAmboja, yavana, AbhIra, madraka, svAthatoya, zUra, vATavAna, kaikaya, gAndhAra, sindhu, sauvIra, bhAradvAja, doruka, prAsthAla aura tIrNa karma ye deza uttarakI ora sthita the|66-67| khaDga, agAraka, pauNDra, malla, mastaka, prAgjotiSa, vaGga, magadha, mAnavatika, malada aura bhArgava, ye deza pUrva dizAmeM sthita the| bANamukta, vaidarbha, mANava, sakakApira, mUlaka, azmaka, dANDIka, kaliMga, oNsika, kuntala, navarASTra, mAhiSaka, puruSa aura bhogavardhana ye dakSiNa dizAke deza the| mAlya kallIvanopAnta, durga, sUra, karbuka, kAkSi, nAsArika, agata, sArasvata, tApasa, mahima, bharukaccha, surASTra aura naramada ye saba deza pazcima dizAme sthita the / dazArNaka, kikandha, tripura, Avarta, naiSadha, naipAla, uttamavarNa, vaidiza, antapa, kauzala, pattana aura vinihAtra ye deza vindhyAcalake Upara sthita the|68-74| bhadra, vatsa, videha, kuza, bhaMga, saitava aura vajakhaNDika, ye deza madhyadezake Azrita the|7|| ha.pu./sarga/zloka-TakaNa dviip| (21/102), kumbhakaTaka dviip| (21/123); zakaTadvIpa (27/16), kauzaladeza ( 27/61), durga deza (17/16); kuzadyadeza (18/8) / ma, pu./26/zloka na. bharata cakravartIke senApatine nimna dezoko jotA-pUrvI AryakhaNDakI vijayameM-kuru, avantI, pAMcAla, kAzI, kozala, vaidarbha, madra, kaccha, cedi, vatsa, muhma, puNDra, auNDra, gauDa, dazArNa, kAmarUpa, kAzamIra, uzInara, madhyadeza, kaliga, aMgAra, baMga, aga, puMDra, magadha, mAlava, kAlakUTa, manala, cedi, kaseru aura vatsa / 40-48 / madhya AryakhaNDakI vijayame trikaliga, audra, kaccha, prAtara, kerala, cera, punnAga, kUTa, olika, mahiSa, kamekura, pANDya, antarapANDya 76-80 / Andhra, kaliga, oNDra, cola, kerala, pANDaya / 61-66 ma.pu./30/zloka naM. pazcimI Arya khaNDakI vijayameM-soraTha (101 ), kAmboja, bAloka, taitila, AraTTa, saindhava, vAnAyuja, gAndhAra, vANa 1107-1080-uttara mlekSakhaNDameM cilAta va Avarta / (32/46) / 5. maratakSetrake kucha parvatoMkA nirdeza ha. pU./sarga/zloka-girikUTa (21/102); karkoTaka (21/123 ), rAjagrahameM hrImanta (26/45) varuNa (27/12) vindhyAcala (17/36 ) / ma. pu./26/zloka-RSyamUka, kolAhala, mAlya, nAgapriya / 55-57 / tairazcika, vaiDUrya, kUTAcala, pariyAtrA, puSpagiri, smitagiri, gadA, RkSavAn, bAtapRSTha, kambala, bAsavanta, asuradhUpana, bhadebha, aMgireyaka, 167-70 / vindhyAcalake samIpameM nAga, malaya, gozIrSa, durdara, pANDya, kavATaka, zItagRha, zrIkaTana, zrIparvata, kiSkindha 188-10 ma.pu./30/ zloka-trikUTa, malayagiri, pANDyavATaka / 26 / sahya / / tuMgavaraka, kRSNagiri, sumandara, mukunda, 46-6 vindhyAcala 65 // giranAra 64 ma. pu./33/zloka kailAza parvata vijayAdhake dakSiNa, lavaNa samudrase uttara va gaMgA nadIke pazcima bhAgameM ayodhyAke nikaTa batAyA hai| 6. maratakSetrakI kucha nadiyokA nirdeza ha. pu./sarga/zloka-haridvatI, caMDavegA, gajavatI, kusumavatI, suvarNavatI ye pA~ca nadiyA~ varuNa parvatapara hai| (27/13) airaavtii| (21/ 102) / ma.pu./sarga/zloka-sumAgadhI, gagA. gomatI, kapIvatI, ravesyA-ye nadiyA~ pUrvI madhya dezameM hai, gambhIrA, kAlatoyA, kauzikI, kAlamahI, tAmrA, aruNA, nidhurA, udumbarI, panasA, tamasA, pramRzA, zuktimatI, yamunA-ye nadiyA~ pUrva meM hai| zona pUrvI uttarame, bIjA donoM ke bIca meM aura narmadA pUrvI dakSiNameM hai| (26/46-54 ) / kSatravatI, citravato, mAnyavatI, veNumatI, dazArNA, nAlikA, sindhu, vizAlA, pArA, nikundarI, bahuvajA, ramyA, sikatinI, kuhA, samatoyA, kajA, kapIvatI, nirvindhyA, jambUmatI, vasumatI, zarkarAbatI, ziprA, kRtamAlA, pariMjA, panasA, avantikAmA, hastipAnI, kAMgadhunI, vyAghI. carmaNvatI, zatabhAgA, nandA, karabhaveginI, callitApI, revA, saptapArA, kaushikii| (24/28-66) / tailA, ikSumatI, naravA, baMgA, zvasanA, vaitaraNI, mApavatI, mahendra kA, zuSka, saptagodAvara, godAvarI, mAnasasarovara, suprayogA, kRSNavarNA, sannIrA, kAMgadhunI, vyAyAmAlA. parijA, pAyA, jambamatI, sakatinI, kuhA, jainendra siddhAnta koza
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ manuSya vyavahAra 276 manoyoga gha.1/1,1,65/308/3 caturNA manasA mAmAnya mana', tajanitavIryeNa parispandalakSaNena yogo manoyoga / manakI utpattike lie jo prayatna hotA hai use manoyoga kahate hai| (dha 1/1,1,47/276/2) / -satya Adi cAra prakArake manameM jo anvayarUpase rahatA hai use sAmAnya mana kahate haiN| usa manase utpanna hue parispanda lakSaNa vIrya ke dvArA jo yoga hotA hai use manoyoga kahate haiN| (vizeSa dekho Age zIrSaka nN.)| dha.7/2,1,33/76/6 maNavaggaNAdo NippaNNadavyamaNamavalaM biya jo jIvassa saMkocavikoco so mnnjogo| -manovargaNAse niSpanna hue dravyamanake avalambanase jo jIvakA sakoca-vikoca hotA hai vaha manoyoga hai| dha. 10/4,2,4,174/137/10 bajjhatthaciMtAvAvadamaNAdo samuppaNNa jIva padesapariphaMdo maNojogo nnaam| -bAhyapadArtha ke cintanameM pravRtta hue manase utpanna jIva pradezoMke parispandako manoyoga kahate hai| 2. manoyogake bheda Sa khaM. 1/1.1/sUtra 46/280 maNajogo cauvyiho saccamaNajogo mosamaNajogo saccamosamaNajogo asaca mosamaNajogo cedi 141 -manoyoga cAra prakArakA hai-satyamanoyoga, mRSAmanoyoga, satyamRSAmanoyoga aura asatyamRSA ( anubhaya ) manoyoga / 4 / (rA. vA./1/7/14/34/21); (dha.8/3,6/21/6); (go. jI /mU./217/475); (da, sN./ttii/13/37/7)| praveNI, kubjA, dhairyA, cUrNI, veNA, sU karikA, ambarNA / (26/83- 87) / bhImarathI, dAruveNI, nIrA, mUlA, bANA, ketavA, karIrI, praharA, murarA, pArA, madanA, godAvarI, tApI, lIgala khAtikA / (30/55-63) / kusumavatI, haraNabatI, gajavatI, cnnddvegaa| (56/ 116) / 7. bharatakSetrake kucha nagaroMkA nirdeza ha. pu./17/zloka durgadezame ilAvardhana 1 // narmadA nadIpara mAhiSmatI / 20 / varadA nadIpara kaMDinapura / 23 / paulomapura / 25 / revA nadIpara indrapura / 27 / jayantI va banavAsyA / 27 / kalpapura / 28 / zubhrapura 132 bajapura 13za vindhyAcalapara cedi 136) zuktImatI nadIpara zuktimatI / 6 / bhadrapura, hastanApura, videha 34 mathurA, nAgapura / 164 / ha. pu/18/zloka-kuzadyadezameM zaurapura / / bhadralapura / 111 // ha. pu/21/zloka-kaliMgadezameM kAMcanapura 110 acalagrAma // 26 // __ zAlaguhA / 26 // jayapura / 30 / ilAvardhana / 34 / mahApura / 371 ha. pu./2/zloka-gajapura / 6 / ha.pu/27/zloka siMhapura / podana 1 vardhaki / 6 / sAketapura (ayodhyaa)|63. dharaNI tilaka 1771 cakrapura / / citrakArapura 66) manuSya vyavahArapra. sA./paM. jayacandra/14 mai manuSya hU~, zarIrAdikI samasta kriyAoMko mai karatA hU~, strI, putra dhanAdike grahaNa tyAgakA mai svAmI hU~' ityAdi mAnanA so manuSya vyavahAra hai| manuSyAyu- de Ayu / mano gupti-de0 gupti / manojJa sAdhu-sa. si/6/24/142/10 manojJo loksNmt'| lokasammata sAdhuko manojJa kahate haiN| rA vA /8/24/12-14/623/25 manojJo'bhirUpa / 12 / saMmato vA lokasya vidvattAvaktRtvamahAkulatvAdibhi / 13 . gauravotpAdanahetutvAt / asaM yatasamyagdRSTika 14 / saMskAropetarUpatvAt / abhirUpako, athavA gaurava kI utpattike hetubhrata vidvAna, vAgmI va mahAkulIna AdirUpase lokaprasiddhako, athavA musaMskRta samyagdRSTiko manojJa kahate hai| (cA. sA /151/4 ), (bhA. paa/ttii/78/225/2)| gha 13/5,4,26/63/10 Airiyehi sammadANa gihatyANaM dikvAbhimuhANaM vA jaM karide taM maNuNNa vejjAvacca NAma |-aacaaryoNke dvArA sammata aura dIkSAbhimukha gRhasthakI vaiyAvRttya manojJa kahalAtI hai| (cA sA./151/2 ) / manodaMDa-de0 yog/1| manoduSTa-kAyotsargakA aticAra-de0 vyutsarga/16 manobala-1. Rddhi/6, 2. de0 prANa / manobhadra-yakSIkA eka bheda-de0 yakSa / manoyoga-sa si /6/2/318/11 abhyantaravIryAntarAyanoindriyAbaragakSayopazamAtmakamanolabdhisaM nidhAne bAhyanimittamanovargaNAlambane ca sati mana pariNAmAbhimukhasyAtmapradezaparispando manoyoga / vIryAntarAya aura nohandriyAvaraNake kSayopazama rUpa Antarika manolabdhike honepara tathA bAharI nimittabhUta manovargaNAoMkA Alambana milanepara manarUpa paryAyake sammukha hue AramAke honevAlA pradezaparispanda manoyoga kahalAtA hai| (rA. vA./6/5/ 10/50/15) / dha. 1/1,1.10/282/6 manasa samutpattaye prayatno manoyogaH / 3. ina cArake atirika sAmAnya manoyoga kyA dha. 1/1,1,50/282/8 manoyoga iti paJcamo manoyoga kva labdhazcennaipa doSa', catasRNA manovyaktInAM sAmAnyasya paJcamatvopapatteH / ki tatsAmAnyamiti cenmanasaH saadRshym| -prazna-cAra manoyogoM ke atirikta (mArgaNA prakaraNa meM ) 'manoyoga' isa nAmakA pA~cavA~ manoyoga kahA~se AyA / uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, bhedarUpa cAra prakArake manoyogome rahanevAle sAmAnya yogake pA~cavIM saMkhyA bana jAtI hai| prazna-vaha sAmAnya kyA hai| uttara-yahA~ para sAmAnyase manakI sadRzatAkA grahaNa karanA caahie| 1. manoyogake bhedoMke lakSaNa paM.saM./prA/1/8-10 sambhAvo saccamaNA jo jogo so du snycmnnjogo| tabivarIo moso jANubhayaM sacamosa tti / 8 / Na ya saccamosajutto jo hu maNo so asccmosmnno| jo jogo teNa have asaccamoso dumnnjogo|| - sadbhAva arthAt samIcIna padArthake viSaya karanevAle manako satyamana kahate hai aura usake dvArA jo yoga hotA hai use satyamanoyoga kahate hai| isase viparIta yogako mRSA manoyoga kahate hai| saraya ora mRSA yogako satyamRSA manoyoga kahate hai|6| jo mana na to satya ho aura na mRSA ho use asatyamRSAmana kahate hai aura usake dvArA jo yoga hotA hai use asatyamRSAmanoyoga kahate hai |(dh.1/1,1,46/gaa.156-1974281, 282); (go jI /muu./218-219/477)| dha. 1/1,1,46/281/4 samanaskeSu mana pUrvikA vacasa pravRtti' anyathAnupalambhAva / tatra satyavacananibandhanamanasA yoga satyamanoyoga / tathA moSavacananibandhanamanasA yogo moSamanoyogaH / ubhayAtmakavacananibandhanamanasA yoga satyamoSamanoyogaH / trividhavacanavyatiriktAmantraNAdi vacananibandhanamanasA yogo'satyamoSamanoyogaH / nAyamoM mukhya, sakalama nasAmavyApakatvAt / ka. punanirabadyo'rthazcedyathAvastu pravRtta mana matyamana / viparItamasatyamana / dvayAtmakamubha gayamana / sazayAnadhyavasAyajJAnanibandhanama jainendra siddhAnta koza
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ manoyoga 277 manoyoga satyamoSamana iti / athavA tadvacanajananayogyatAmapekSya cirantano'pyartha samIcIna ev| -1. samanaska jIvoM meM bacanapravRtti manapUrvaka dekhI jAtI hai, kyoMki, manake binA unameM vacana pravRtti nahIM pAyI jAtI / isalie una cAroMmeM-se satyavacanAnimittaka manake nimittase honevAle yogako satyamanoyoga kahate hai| asatya vacana nimittaka manase honevAle yogako asatya manoyoga kahate hai| satya aura mRSA ina donoM rUpa vacana nimittaka manase honevAle yogako ubhayamanoyoga kahate hai| ukta tInoM prakArake vacanoMse bhinna AmantraNa Adi anubhayarUpa vacananimittaka manase honevAle yogako anubhaya manoyoga kahate haiN| phira bhI ukta prakArakA kathana mukhyArtha nahIM hai, kyoMki, isakI sampUrNa manake sAtha vyApti nahIM pAyI jaatii| arthAt yaha kathana upacarita hai, kyoki, vacanakI satyAdikatAse manameM satya AdikA upacAra kiyA gayA hai| praznato phira yahA~para nirdoSa artha kauna-sA lenA caahie| uttara2. jahA~ jisa prakArakI bastu vidyamAna ho vahA~ usI prakArase pravRtti karanevAle manako satyamana kahate hai| usase viparIta manako asatyamana kahate hai| satya aura asatya ina donoM rUpa manako ubhayamana kahate hai| tathA jo saMzaya aura anadhyavasAyarUpa jJAnakA kAraNa hai, use anubhayamana kahate hai| 3. athavA manameM satya-asatya Adi bacanoko utpanna karanerUpa yogyatA hai, usakI apekSAse satyavacanAdi nimittase honeke kAraNa jise pahale upacAra kaha Aye hai, vaha kathana mukhya bhI hai| go jo./jI. pra./217-216/475/4 satyAsatyobhayAnubhayArtheSu yA. pravRttayaH manovacanayo tadA jJAnavAkaprayogajanane jIvaprayatnarUpapravRttInA satyAdi tannAma bhavati satyamana ityaadi| * samyagjJAnaviSayo'rthaH satya yathA jalajJAnaviSayo jala snaanpaanaadyrthkriyaasdbhaavaat| mithyAjJAna viSayo'rtha asatya' yathA jalajJAnaviSayo marIcikA jale jala, snAnapAnAdyartha kriyAvirahAta / satyAsatyajJAnaviSayo'rthaH, ubhaya. satyAsatya ityarthaH yathA jalajJAnaviSaya' kamaNDaluni ghaTa' / atra jaladhAraNArtha kriyAyA sadbhAvAt satyatAyA. ghaTAkAravikalavAdasatyatAyAzca pratIte / ayaM gauNArtha agnirmANavaka ityAdivata / anubhayajJAnaviSayo'rtha anubhaya' satyAsatyArthadvayenAvaktavyaH yathA kiNcitprtibhaaste| sAmAnyena pratibhAsamAno'rthaH svArtha kriyAkArivizeSanirNayAbhAvAta satya iti vaktuM na shkyte| sAmAnya iti pratibhAsAt asatya ityapi vaktuM na zakyate, iti jAtyantaram anubhayArthaH sphuTa caturtho bhvti| evaM ghaTe ghaTavikalpa' satya , ghaTe paTavikalpo'satya , kuNDikAyA jaladhAraNe ghaTavikalpa ubhaya , AmantraNAdiSu aho devadatta iti vikalpa, anubhayaH / kAlenaiva gRhItA sA kanyA ki mRtyunA athavA dharmaNA ityanubhaya' / 217 satyamana , satyArthajJAnajananazaktirUpaM bhAvamana ityrthH| tena satyamanasA janito yoga.-prayatnavizeSa' sa satyamanoyoga', tadviparIta. asatyArthaviSayajJAnajanitazaktirUpabhAvamanasA janitaprayatnavizeSa' mRSA asatyamanoyoga. / ubhaya-satyamRSArthajJAnajananazaktirUpabhAvamanojanitaprayatna vizeSaH ubhymnoyog|21| asatyamRSAmana', anubhayArthajJAnajananazaktirUpaM bhAvamana ityarthaH / tena bhAvamanasA janito yo yoga, prayatnavizeSa. sa tu puna' asatyamRSAmanoyogo bhavet anubhayamanoyoga ityartha / iti catvAro manoyogA. kthitaa.| -satya-asatya ubhaya aura anubhaya ina cAra prakArake arthoM ko jAnane yA kahane meM jIvake mana va vacanakI prayatnarUpa jo pravRtti vizeSa hotI hai, usIko satyAdi mana va vacana yoga kahate haiM / tahA~-yathArtha jJAnagocara padArtha satya hai, jaise jalajJAnakA viSayabhUta jala, kyoMki, usameM snAna, pAna Adi artha kriyAkA sadbhAva hai| ayathArtha jJAnagocara padArtha asatya hai, jaise jalajJAnakA viSayabhUta marIcikAkA jala, kyoki, usameM snAna, pAna Adi artha kriyAkA abhAva hai| yathArtha aura ayathArtha donoM jJAnagocara artha ubhaya arthAta satyAsatya hai, jaise jalajJAnake viSayabhUta kamaNDalumeM ghaTakA grahaNa, kyoki, jaladhAraNa AdirUpa kriyAke sadabhAvase yaha ghaTakI nAI' satya hai, parantu ghaTAkArake abhAvase asatya hai| pratibhAzAlI dekhakara bAlakako agni kahanekI bhA~ti yaha kathana gauNa hai| yathArtha ayathArtha dono hI prakArake nirNayase rahita jJAnagocara padArtha anubhaya hai, jaise 'yaha kucha pratibhAsita hotA hai|' isa prakArake sAmAnyarUpeNa pratibhAsita padArtha meM svArthakriyAkArI vizeSake nirNayakA abhAva honese use satya nahIM kaha sakate aura na hI use asatya kaha sakate hai, isalie vaha jAtyantarabhUta anubhaya artha hai| isI prakAra ghaTameM ghaTakA vikalpa satya hai, ghaTameM paTakA vikalpa asatya hai, kuNDImeM jaladhAraNa dekhakara ghaTakA vikalpa ubhaya hai, aura 'aho devadatta / ' isa prakArakI AmantraNI AdibhASA (de0 bhASA) meM utpanna honevAlA vikalpa anubhaya hai| athavA 'vaha kanyA kAlake dvArA grahaNa kI gayI hai' aisA vikalpa anubhaya hai, kyoki, kAlakA artha mRtyu va mAsikadharma dono ho sakate hai|217) satyamana arthAta satyArthajJAnako utpanna karanekI zaktirUpa bhAva mana / aise satyamanase janita yoga yA prayatna vizeSa satyamanoyoga hai| usase viparIta asatyArthaviSayaka jJAnako utpanna karanekI zaktirUpa bhAvamanase janita prayatnavizeSa asatyamanoyoga hai| ubhayArtha viSayaka jJAnako utpanna karanekI zaktirUpa bhAvamanase janita prayatna vizeSa ubhayamanoyoga hai| aura anubhayArtha viSayaka jJAnako utpanna karanekI zaktirUpa bhAvamanase janita prayatnavizeSa anubhayamanoyoga hai| isa prakAra cAra manoyoga kahe gye| 5. zubha-azubha manoyoga bA a./gA, AhArAdI saNNA asuhamaNaM idi vijANe hi / 50 kiNhAditiNNi lessA karaNajasokkhesu gihiprinnaamo| IsAvisAdabhAvo asuhamaNa tti ya jiNA veti // 51 // rAgo doso moho hssaadii-nnoksaayprinnaamo| thUlo vA suhumo vA asuhamaNotti ya jiNA veti 152 / mottUNa asuhabhAvaM punbuttaM Niravasesado davyaM / badasamidisIlasaMjamapariNAma muhamaNaM jANe // 54 // -- AhAra, bhaya, maithuna, parigraha, kRSNa-nIla va kApota lezyAe~, indriya sukho meM lolupatA, IrSA, viSAda, rAga, dveSa, moha, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda, puruSaveda, aura napuMsakaveda rUpa pariNAma azubha mana hai|5052| ina azubha bhAvo va sampUrNa parigraha ko choDa kara bata, samiti, zola aura saMyamarUpa pariNAma hote hai, unhe zubha mana jAnanA caahie| de. upayoga/II/4/1,2 (jIva dayA Adi zubhopayoga haiM aura viSaya kaSAya AdimeM pravRtti azubhopayoga hai|) de, praNidhAna-(indriya viSayo meM pariNAma tathA krodhAdi kaSAya azubha praNidhAna hai aura nata samiti guptirUpa pariNAma zubha praNidhAna haiN|) rA.vA./6/3/1.2/pRSTha/paMkti vadhacintaneSryAsyAdirazubho manoyogaH / (506/33) / ahaMdAdibhaktitaporucizrutavinayAdi zubho manoyogaH / (507/3)|-hiNsk vicAra, IrSA, asUyA Adi azubha manayoga hai aura arhanta bhakti, tapako ruci, zruta binayAdi vicAra zubha manoyoga hai| (sa.si/6/3/616/11) 6. manojJAna va manoyogameM antara dha./1/1,1,50/283/1 pUrvaprayogAt prayatnamantareNApi manasaH pravRtti - zyate iti cedbhavatu, na tena manasA yogo'tra manoyoga iti vivakSitaH, tannimittaprayatnasaMbandhasya parispanda rUpasya vivakSitatvAi |-prshn jainendra siddhAnta koza
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ manorama 278 maraNa manoharaNa-yakSIkA eka bheda-de0 yakSa / pUrva prayogase prayatnake binA bhI manakI pravRtti dekhI jAtI hai| uttara-yadi aisA hai to hone do, kyoki, aise manase honevAle yogako manoyoga kahate hai. yaha artha yahA~ vivakSita nahIM hai, kintu manake nimittase jo parispandarUpa prayatna vizeSa hotA hai, vaha yahA~ para yoga rUpase vivakSita hai| go.jI./jI pra./703/1930/20 labdhyupayogalakSaNaM bhAvamana. tadvayApAro mnoyogH|-lbdhi va upayoga lakSaNavAlA to bhAvamana hai aura usakA vyApAra vizeSa manoyoga hai| 7. maraNa yA vyAghAtake sAtha hI mana va vacana yoga mI samApta ho jAte haiM dha, 4/1,5,175/4164 mude vAghAdide vi kAyajoga mottUNa annnnjogaabhaavo| maraNa athavA vyAghAta hone para bhI kAyayogako chor3akara anya yogakA abhAva hai| mamakAra-ta anu/14 zazvadanAtmIyeSu svatanupramukheSu kamajaniteSu / AtmIyAbhinivezo mamakAro mama yathA deha / 14 / sadA anAtmIya, aise karmajanita svazarIrAdikameM jo AtmIya abhiniveza hai, usakA nAma mamakAra hai, jaise merA zarIra / (dra. saM./TI./41/ 166/1) / pra.sA/tA vR./14/122/15 manuSyAdizarIraM taccharIrAdhArotpannapaJcendriyaviSayasukhasvarUpaM ca mameti mamakAro bhaNyate / 'manuSyAdi zarIra tathA usa zarIrake AdhArase utpanna paJcendriyoke viSayabhUta sukhakA svarUpa so merA hai ise mamakAra kahate hai| mamatva-sva. sto./TI./10 mametyasya bhAvo mamatvaM / - merepanekA bhAva mamatva kahalAtA hai| 8. anya sambandhita viSaya 1. manoyoga sambandhI viSaya / -de0 yoga 2. kevalImeM manoyoga viSayaka / -de0 kevalI/5 3. manoyogameM guNasthAna jIvasamAsa mArgaNAsthAna Adi 20 prruupnnaaeN| -de0 st| 4. manoyogakI sat , saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva prruupnnaaeN| -de0 vaha vaha naam| 5. manoyogiyoMmeM karmoMkA bandha, udaya. sattva |-de0 vaha vaha nAma / maya-pa.pu/8/zloka-rAvaNakA zvasura va madodarI kA pitA thA / / rAvaNakI mRtyuke pazcAt dIkSita ho gayA /60 / maraNa-loka prasiddha maraNa tadbhava maraNa kahalAtA hai aura pratikSaNa AyukA kSINa honA nitya maraNa kahalAtA hai| yadyapi saMsArame sabhI jIva maraNadharmA hai, parantu ajJAniyokko mRtyu bAlamaraNa aura jJAniyoMkI mRtyu paNDita maraNa hai, kyoMki, zarIra dvArA jIvakA tyAga kiyA jAnese ajJAniyoMkI mRtyu hotI hai aura jIva dvArA zarIrakA tyAga kiyA jAnese jJAniyoM kI mRtyu hotI hai, aura isIlie ise samAdhimaraNa kahate hai| ativRddha yA rogagrasta ho jAnepara jaba zarIra upayogI nahI raha jAtA to jJAnIjana dhIre-dhIre bhojanakA tyAga karake ise kRza karate hue isakA bhI tyAga kara dete haiN| ajJAnIjana ise apamRtyu samajhate hai, para vAstavameM kaSAyoke kSINa ho jAnepara samyagdRSTi jAgRta ho jAneke kAraNa yaha apamRtyu nahIM balki sallekhanA maraNa hai jo utkRSTa, madhyama, jaghanyake bhedase tIna vidhiyo dvArA kiyA jAtA hai| yadyapi sAdhAraNata. dekhanepara apamRtyu yA yaha paNDitamaraNa akAlamaraNa sarIkhA pratIta hotA hai, para jJAtA draSTA rahakara dekhanepara vaha akAla honepara bhI akAla nahIM hai| manorama-1.kinnara nAmaka vyantara jAtikA eka bheda-de. kinnaraH 2. sumeru parvatakA apara nAma-de. sumeru / manoramA-1 ha pu./15/zloka naM vijayA para meghapurake rAjA pavanavegakI putrI thI / 27 / isakA vivAha rAjA sumukhake jIvake sAtha huA, jisane pUrva bhavame isakA haraNa kara liyA thaa||33| pUrva janmakA asalI pati jo usake viyogameM dIkSita hokara deva ho gayA thA, pUrva vairake kAraNa una donoko uThA kara campApura nagarameM chor3a gayA aura inako sArI vidyAe~ harakara le gyaa| vahA~ unake hari nAmakA putra utpanna huA jisane harivaMzakI sthApanA kii|38-5812 barAMgacaritra/sarga/zloka-rAjA devasenakI putrI thii| varAMgapara mohita ho gyii| (16/40) / varAgake sAtha vivAha huaa| (20/42) / antameM dIkSA dhAraNa kii| (26/14) / tapake prabhAvase strIliga cheda deva huaa| (31/114) / mano vargaNA-de0 vrgnnaa/1| mano vinaya-de0 viny/1| manAvaga-1. vahana kathAkoza/kathA na 7/pra. mathurA nagarImeM munigupta dvArA revatIko AzISa aura bhavyasena muniko kucha nahIM kahalA bhejA / 20 / isa prakAra isane una donokI parIkSA lI / 27 / 2 ma pu./75/zloka--pUrva bhava naM.4 meM zivabhUti brAhmaNakA putra thA / 72 / pUrvabhava naM. 3 meM mahAbala nAmakA rAjaputra huaa|1| pUrva bhava naM. 2 meM nAgadatta nAmakA zreSThIputra huA66 pUrvabhava naM. 1 meM saudharma svargame deva huaa|162| vartamAna bhavameM manovega hokara pUrva snehavaza candanAkA haraNa kiyaa|165-173| manovegA-bhagavAna candraprabhukI zAsaka yakSiNI-de0 tIrthakara/5/3 / manohara-mahoraga jAtikA eka vyatara deva-de0 mhorg| bheda va lakSaNa maraNa sAmAnyakA lkssnn| maraNake bhed| nitya va tadbhava maraNake lakSaNa / bAla va paNDitamaraNa sAmAnya va unake bhedoM ke lakSaNa / bhakta pratyAkhyAna iMganI va prAyopagamana maraNake lkssnn| -de0 sllekhnaa/3| cyuta, cyAvita va tyakta zarIrake lkssnn| -de0nikssep/| 5 anya medoMke lkssnn| maraNa nirdeza AyukA kSaya ho vAstava meM maraNa hai| cAroM gatiyoM meM maraNake lie vibhinna zabda / 3 | paNDita va bAla Adi maraNoMko isstttaa-anisstttaa| jainendra siddhAnta koza
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ bharaNa 1 1 2 4 5 500 9 7 10 11 prathamopazama samyaktvameM maraNake abhAva sambandhI / 6. anantAnubandhI visaMyojakake maraNAbhAva sambandhI / upazama zreNImeM maraNa sambandhI / 6 sallekhanAgata kSapakake mRta zarIra sambandhI / 7 -de0 lekhanA / 6 -60 mokSa | mukta jIvake mRta zarIra sambandhI sabhI guNasthAnoM va mArgaNAkhyAnoMmeM Apake anusAra vyaya honekA niyama / 8 kRtakRtyavedakameM maraNa sambandhI / 9 narakagati maraNasamayake lezyA va guNasthAna / devagati maraNa samayakI lezyA / AhArakamizra kAyayogI ke maraNa sambandhI / 5 1 3 4 -de0 mArgaNA / guNasthAna AdimeM maraNa sambandhI niyama Ayubandha va maraNameM paraspara guNasthAna sambandhI / nimna sthAnoMmeM maraNa sambhava nahIM / sAsAdana guNasthAnameM maraNa sambandhI / mizra guNasthAna meM maraNake abhAva sambandhI / 1 2 3 4 bhogabhUmijoMkI akAla mRtyu sambhava nhiiN| 5 akAla mRtyu nirdeza kadalIghAtakA lakSaNa / mAyukakI akAla mRtyu sambhava nhiiN| deva nArakiyoM kI akAla mRtyu sambhava nhiiN| caramazarIriyoM va zalAkA puruSoMmeM akAlamRtyukI sambhAvanA va asambhAvanA / javanya AyumeM akAla mRtyukI sambhAvanA va 0khanAra kadalIpAta dvArA AyukA apavartana ho jAtA hai| 9 akAla mRtyukA astitva avazya hai / akAla mRtyuko siddhimeM hetu / 10 11 / svakAla va akAla mRtyukA samanvaya / asambhAvanA | paryApta honeke antarmuhUrta kAla taka akAla mRtyu sambhava nahIM / AtmahatyAkA kacit vidhi-niSedha / mAraNAntika samudghAta nirdeza mAraNA samudghAtakA lakSaNa sabhI jIva mAraNAntika samudghAta nahIM krte| Rju va vakra donoM prakArakI vigrahagatimeM hotA hai| mAraNAntika samudghAtakA svAmitva / baddhakako hI hotA hai abaddhAyuSkako nhiiN| -30 maraNa /5/7 / 279 5 pradezakA pUrNa saMkoca honA Avazyaka nhiiN| isakI sthiti saMkhyAta samaya hai| - de0 samuddhAta / isakA visarpaNa eka dizAtmaka hotA hai30 samudrAta 6 pradezakA vistAra va AkAra / mAraNAntika samudghAtameM mor3e lene sambandhI dRSTi meda / - de0 kssetr/2/4| 7 vedanA, kaSAya aura mAraNAntika samudghAtameM antara / mAraNAntika samudayAtameM kauna karma nimitta hai| 8 * 1. bheda va lakSaNa isameM tInoM yogoM kI sambhAvanA kaise de0 yoga / 4 | isameM yoga sambhava nahIM 30 vizuddhi /-/ isameM utkRSTa va vizuddha pariNAma -de0 vizuddhi /2/4 sambhava nahIM / mAraNAntika samudghAtameM mahAmatsyake vistAra sambandhI dRSTibheda --de0 maraNa /5/6 / 1. bheda va lakSaNa 1. maraNa va sAmAnyakA lakSaNa sa.si /0/22 /362/12 svapariNAmopAttasyAyuSa indriyAmalAnAMca kAraNavazAtsaMkSayo maraNam apane pariNAmoMse prApta huI AyukA indriyokA aura mana, vacana, kAya ina tIna balokA kAraNa vizeSake milanepara nAza honA maraNa hai (sa. si. / 5 / 20 / 201/2) (rA. vA/ 5/20/4/404/21. 7/22/1/250 /10) ( cA sA /40/3) gojI / jI. pra. / 606/1062/16) / dha. 1/1.1.33/234/2 AyuSa kSayasya maraNahetutvAt / - Ayu karmake kSayako maraNakA kAraNa mAnA hai| (dha -13 / 55063/332/11) / bha.A./vi./25/25,06/pati maraNaM migamo vinAza vipariNAma iyeko'rtha athavA prANaparityAgo maraNam // 13 // aNNAugodaye vA maradi ya puvvAuNAse vA / (uddhRta gA0 1 pR0 86 ) / athavA anubhUyamAnAyu jagatana maraNa maraNa nigama, vinAza, vipariNAma ye ekArthavAcaka hai| athavA prANoke parityAgakA nAma maraNa hai / athavA prastuta Ayuse bhinna anya AyukA udaya Anepara pUrva AyukA vinAza honA maraNa hai / athavA anubhUyamAna Ayu nAmaka galakA AtmAke sAthase vinaSTa honA maraNa hai / saMjJaka pudgalagalana / jainendra siddhAnta koza 2. maraNake bheda bha. A /mU./gA. paMDidapadimaraNaM paDidamaraNa paDidayaM bAlapaMDida ceva / bAlamaraNa cauttha paMcamaya bAlabAlaM ca | 266 pAyopagamaNamaraNa bhattapaiNNA ya iMgiNI ceva / titriha paDiyamaraNa sAhussa jahutacAri |2| tu taca savicAramaya avicAra 1 -265 // tattha paDhama Niruddha viruddhatarayaM tahA have vidiye / tadiya paramaviruddha evaM tividha amISA 2012 dudha pi agIhArimaM pagAsa ca appagAsaM ca / | 2016 | maraNa pA~ca prakArakA haipaNDitapaNDita, paNDita, bAlapaNDita, bAla, bAlabAla | 26| tahA~ paNDitamaraNa tIna prakArakA hai- prAyopagamana, bhaktapratyAkhyAna va ginI || inameM se bhaktapratyAkhyAna do prakArakA hai - savicAra aura vicAra | unase avicAra sIna zakArakA hai- niraja niraUtara
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa 280 1. bheda va lakSaNa va parama niruddha (2012 / iname bhI niruddhAvicAra do prakAra hai- prakAza rUpa aura aprakAzarUpa / 2016 (mU. A./58); (de0 nikSepa/5/2) / rA.vA./7/22/2/550/16 maraNaM dvividhama- nityamaraNaM tadbhavamaraNaM cedi / -maraNa do prakArakA hai-nityamaraNa aura tadbhavamaraNa / (cA. saa./47/3)| bha.A/vi./25/86/10,13 maraNAni saptadaza kathitAni (6/10) 1. avIcimaraNaM, 2, tadbhavamaraNa, 3. avadhimaraNaM, 4. AdiatArya, 1. bAlamaraNaM, 6. paMDitamaraNaM, 7 AsaNNamaraNaM, 8 mAla Didai, 6. sasallamaraNaM, 10. balAyamaraNaM, 11. vosaTTamaraNaM, 12. vippANasamaraNaM, 13 giddha puTThamaraNa, 14. bhattapaccakravANaM, 15. pAuvagamaNamaraNa, 16. igiNAmaraNa, 17, kevalimaraNa cedi / (86/13) / - maraNa 17 prakArake batAye gaye hai-1.avIcimaraNa, 2. tadbhavamaraNa, 3. avadhimaraNa, 4. AdiantimamaraNa, 1. bAlamaraNa, 6. paNDitamaraNa, 7. osaNa maraNa, 8. bAlapaNDitamaraNa,6. sazakyamaraNa, 10. bAlAkAmaraNa, 11. bosaTTamaraNa, 12. viSpANasamaraNa, 13. giddhapuThThamaraNa, 14. bhaktapratyAraNyAnamaraNa, 11. prAyopagamanamaraNa, 16.iginImaraNa, 17. kevalimaraNa / (tahA~ inake bhI uttara bheda nimna prakAra hai)| (bhA. pA/TI./32/147-146). (vizeSa de0 usa-usa maraNake lkssnn)| maraNa nitya (avIci) bAlabAla bAla avasanna sazalyA palAya bAla paDita paDita paMDita | paMDita / / / - avyakta vyavahAra jJAna darzana cAritra (Asana) / vadanA -kaSAya -mokaSAya 4.bAla ca paNDitamaraNa sAmAnya va unake bhedoMke lakSaNa bha. A./mU./gA. paMDidapaMDidamaraNe khINaksAyA marati kevlinno| viradAviradA jIvA maraMti tadiyeNa maraNeNa / 27 / pAyopagamaNamaraNaM bhattapaiNNA ya iMgiNI ceva / tivihaM paMDisamaraNaM sAhussa jahuttacArissa / 26 / aviradasammAdiTThI marati mAlamaraNe cutthmmi| micchAdiTThI ya puNo camae bAlabAlabhima / 30 / iha je virAdhayittA maraNe asamAdhiNA marejjaNha / taM tesi mAlamaraNaM hoi phalaM tassa punbuttaM // 1961 - kSINakaSAya kevalI bhagavAn paNDitapaNDita maraNase marate hai| (bha, A /mu./2156) viratAvirata jIvake maraNako bAlapaNDitamaraNa kahate hai| (vizeSa de0 agalA sandarbha ) // 27 // (bha. A./mU-/2078), (bha. aa./vi./2488/21)| cAritravAna muniyoko paNDita maraNa hotA hai / vaha tIna prakArakA hai-bhakta pratyAkhyAna, iMginI va prAyopagamana ( ina tInoke lakSaNa de0 saklekhanA) 26 // avirata samyagdRSTi jIvake maraNako bAlamaraNa kahate haiN| aura mithyAdRSTi jIvake maraNako bAlabAla maraNa kahate haiM / 30 / athavA ratnatrayakA nAza karake samAdhimaraNake binA maranA bAlamaraNa hai|1962|| bha. A/mU-/2063-2084/1800 AsukkAre maraNe abbocchiNNAe jiividaasaae| NAdIhi vA amukko pcchimsllehnnpkaasii|20831 AlocidaNissanlo saghare cevAruhitu saMthAra / jadi maradi desa virado taM buttaM bAlapaMDidayaM |2084aa-in 12 vratoMko pAlanevAle gRhasthako sahasA maraNa Anepara, jIvitakI AzA rahanepara athavA bandhuoMne jisako dIkSA lenekI anumati nahI dI hai, aise prasaMgameM zarIra sallekhanA aura kaSAya sallekhanA na karake bhI AlocanA kara, ni zalya hokara gharameM hI sastarapara ArohaNa karatA hai / aise gRhasthakI mRtyuko bAlapaNDitamaraNa kahate haiM / 2083-2084 / mU. A /gA. je puNa paNahamadiyA pacaliyasaNNAya vakkabhAvA ya / asamAhiNA marate Nahu te ArAhiyA bhaNiyA / 60 / satyaggaNa visabharavaNaM ca jalaNa jalappavesoya / aNayArabhaMDasevI jmmnnmrnnaannubNdhiinnii74| Nimammo jiraha kAro NikasAo jididio dhiiro| aNidANo divisaMpaNNo marato ArAhao hoi|103/-jo naSTabuddhivAle ajJAnI AhArAdikI vAMchArUpa saMjJAvAle mana vacana kAyakI kuTilatArUpa pariNAmavAle jIva Artaraudra dhyAnarUpa asamAdhimaraNa kara paralokameM jAte hai, ve ArAdhaka nahIM hai / 60 zastrase, viSabhakSaNase, agni dvArA jalanese, jalameM DUbanese, anAcArarUpa vastuke sevanase apaghAta karanA janmamaraNarUpa dIrgha saMsArako baDhAnevAle hai arthAta bAlamaraNa haiM / 74 / nirmama, nirahaMkAra, niSkaSAya, jitendriya, dhIra, nidAna rahita, samyagdarzana sampanna jIva marate samaya ArAdhaka hotA hai, arthAt paNDita maraNase maratA hai / 103 / bha. A./vi./25/07/21 bAlamaraNamucyate-bAlasya maraNaM, sa ca pAlaH paJcaprakAra'-avyaktabAla., vyavahArabAlA, jJAnabAla, darzanabAla', cAritrabAla' iti / avyakta zizu , dharmArthakAmakAryANi yo na vetti na ca tadAcaraNasamarthazarIra so'vyaktabAla' | lokavedasamayavyavahArAnyo na vetti zizu sau vyavahArabAla / mithyAdRSTi' sarvathA tattvazraddhAnarahitA drshnbaalaa'| vastuyAthAtmyagrAhijJAnanyUnA jnyaanbaalaa'| acAritrA' prANabhRtazcAritrabAlA' [.. darzanabAlasya punaH sakSepato dvividha mrnnmissyte| icchayA pravRttamaniccha yeti ca / tayorAdyamagninA dhamena, zastreNa, udakena, marutprapAtena, ..viruddhAhArasevanayA bAlA mRti Dhauknte, kutazcinimittAjjIvitaparityAgaiSiNaH; kAle akAle vA adhyavasAnAdinA yanmaraNaM jijIviSo tahadvitIyam / paNDitamaraNamucyate-vyavahArapaNDita , samyaktvapaNDitaH, jJAnapaNDitazcAritrapaNDita iti catvAro vikalpA / lokavedasamaya anicchA pravRtta icchA pravRtta kAla akAla zastra viSa agni jala / (gRkhapRSTha) avadhi bazAta Adyanta viprANasa vyavahAra jJAna samyavasva cAritra indriya kaSAya nokaSAya bhaktapratyA- iginI prAyopa-kevalI khyAna gamana savicAra avicAra niruddha niruddhatara niruddhatama prakAza aprakAza 3.nitya va tadbhava maraNake lakSaNa rA. vA./7/22/2/550/20 tatra nityamaraNaM samayasamaye svAyurAdInA nivRttiH / tadbhavamaraNaM bhavAntaraprAptyanantaropazliSTaM pUrva bhavavigamanam / ma pratikSaNa Ayu Adi prANokA barAbara kSaya hote rahanA nityamaraNa hai (isako hI bha. A. va bhA pA. me 'avIcimaraNa' ke nAmase kahA gayA hai)| aura nUtana zarIra paryAyako dhAraNa karaneke lie pUrva paryAyakA naSTa honA tadbhavamaraNa hai| (bha. A./vi /25/86/17); (cA. sA./47/4); (bhA. pA./TI/32/147/6) / jainendra siddhAnta koza
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa 281 1. bheda va lakSaNa vyavahAra nipuNo vyavahArapaNDita , athavAnekazAstrajJa zuzraSAdibuddhiguNamanvita vyavahArapaNDita kSAyikeNa kSAyopazamikenaupamikena vA samyagdarzanena pariNata darzanapaNDita / matyAdipaJcaprakArasamyagjJAneSu pariNata jJAnapaNDita / sAmAyikacchedopasthApanAparihAra vizuddhisUkSmasAmparAyayayAkhyAtacAritreSu ksmishcitprvRttshcaaritrpnnddit'| ajJAnI jIvake maraNakA bAlamaraNa kahate hai| vaha pA~ca prakArakA hai-avyakta, vyavahAra, jJAna, darzana va cAritramAlamaraNa / dharma, artha, kAma va mokSa ina cAra puruSArthIko jAnatA nahIM tathA unakA AcaraNa karane meM jisakA zarIra asamartha hai vaha avyaktabAla hai / lokavyavahAra, vedakA jJAna, zAstrajJAna, jisako nahIM hai vaha vyavahArabAla hai| tattvArtha zraddhAna rahita mithyAdRSTi jova darzanabAla hai| jIvAdi padArthIkA yathArtha jJAna jinako nahIM hai ve jJAnabAla hai| cAritrahIna prANIko cAritrabAla kahate hai| darzanabAlamaraNa do prakArakA hai-- icchApravRtta aura anicchApravRtta / agni, dhUma, viSa, pAnI, giriprapAta, viruvAhArasevana ityAdi dvArA icchApUrvaka jIvana kA tyAga icchA pravRtta darzanabAla maraNa hai| aura yogya kAlameM yA akAlame hI maraneke abhiprAyase rahita yA jIne kI icchAsahita darzanabAlokA jo maraNa hotA hai vaha anicchApravRtta darzanabAlamaraNa hai| paNDitamaraNa cAra prakArakA hai-vyavahAra, samyaktva, jJAna va cAritrapaNDita maraNa / loka, veda, samaya inake vyavahArame jo nipuNa hai ve vyavahArapaNDita hai, athavA jo aneka zAstroke jAnakAra tathA zuzrUSA, zravaNa, dhAraNAdi buddhike guNose yukta hai, unako vyavahArapaNDita kahate hai| kSAyika, kSApopazamika aura aupazamika samyagdarzanase jIva darzanapaNDita hotA hai / mati Adi pA~ca prakArake samyagjJAnase jo pariNata he unako jJAnapaNDita kahate hai| sAmAyika chedopasthApanA Adi pA~ca prakAra cAritrake dhAraka cAritrapaNDita hai| (bhA pA./TI./32/ 147/20) / 5. anya bhedoMke lakSaNa bha. A/vi./25/87/13 yo yAdRza maraNaM sApratamupaiti tADageba maraNa yadi bhaviSyati tadavadhibharaNam / tadvividha dezAvadhimaraNaM sarvAvadhimaragam iti / yadAyuryathAbhUtamudeti saprita prakRtisthityanubhavapradezaistathAnubhUtamevAyu prakRtyAdiviziSTa punarbadhnAti udeSyati ca yadi tatsavidhimaraNam / yatsApratamudetyAyuryathAbhUta tathAbhUtametra badhnAti dezato yadi taidezAvadhimaraNam / * sApratena bharaNenAsAdRzyabhAvi yadi maraNamAdyantamaraNa ucyate, Adizabdena sAprataM prAthamika maraNamucyate tasya anto vinAzabhAvo yasminnuttaramaraNa tadetadAdyantamaraNam abhidhIyate / prakRtisthityanubhavapradezairyathAbhUta sApratamupaiti mRti yathAbhUrtA yadi sarvato dezato vA nopaiti tadAdyantamaraNam / bha A/vi /25/08/12 nirvANamArgaprasthitAtsayatasArthAndyo hIna pracyuta so'bhidhIyate osaNNa iti / tasya maraNamAsaNNamaraNa miti / osaNapraNena pArzvasthA, svacchandA, kuzIlAH, sasaktAzca gRhynte| sazalyamaraNa dvividhaM yato dvividha zakyaM dravyazalyaM bhaavshlymiti| dravyazalyena saha maraNaM paJcAnAM sthAvarANAM bhavati asaMjJinA prasAnAM ca / * bhAvazalyavinirmuta drvyshlympeksste| etacca saMyate, sayatAsayate, aviratasamyagdRSTAvapi bhavati / * bina yavaiyAvRyAdAbakRtAdara dhyAnanamaskArAde palAyate anupayuktatayA, etasya maraNa balAyamaraNa / samyaktvapaNDite, jJAnapapaNDite, caraNapapaNDite ca balAyamaraNamapi sa bhavati / omaNNa maraNa sasallamaraNa 'ca pada bhihita tatra niyamena balAyamaraNam / tadvayatiriktamapi balAyamaraNa bhavati / basaTTamaraNa nAma-Arte raudre ca pravartamAnasya maraNa / tatpunarcaturvidhaidiyavasaTTamaraNa, yadeNAvasaTTamaraNa, kasAyavasaTTamaraNa, nokasAyavasaTTamaraNam iti / idiyavasaTTamaraNa yatpaJcavidha indriyaviSayApekSayA manojJeSu rakto'manojJaSu dviSTho mRnameti / . iti indriyAnindriyavazAtabharaNavikalpA / vedaNAvasaTTamaraNa vibhedaM samAsata' / sAtavedanAvazAta maraNaM asAtavetanAvazArtamaraNa / zArIre mAnase vA dukhe upayuktasya maraNa dukhavazArtamaraNa mucyate tathA zArIre mAnase va mukhe upayuktasya maraNa sAtavazArtamaraNam / kaSAyabhedAtkaSAyavazAta maraNaM caturvidha bhavati / anubandharoSo sa Atmani paratra ubhayatra vA maraNabazo'pi maraNavaThA bhavati / tasya krodhavazAta maraNa bhavati / ... hAsyaratyarati...mUDhamatemaraNaM nokaSAyavazAta mrnnN| mithyAdRSTereta bAlamaraNaM bhavati / darzanapaNDito'pi aviratasamyagdRSTi' saMyatAsaMyato'pi vazAta maraNamupeti tasya tadbAlapaNDitaM bhavati darzanapaNDita kA / apratiSiH ananujJAte ca heM maraNe / vipANasa giddhapuTThamitisaMjJite / durbhikSe, kAntAre.. duSTanRpabhaye...tirya gupasarge ekAkinaH somazakye brahmavatanAzAdicAritradUSaNe ca jAte saMvigna' pApabhIruH karmaNAmudayamupasthitaM jJAtvA taM sodrumazaktaH tannistaraNasyAsatyupAye.. na vedanAmasakliSTa soDha utsaheca tato ratnatrayArAdhanAcyutima meti nizcitamatinirmAyazcaraNadarzana vizuddha * jJAnasahAyo'nidAna' arhadantike, AlocanAmAsAdya kRtazuddhi , sulezyaH prANApAnanirodha karoti yattadvippANasaM maraNamucyate / zastragrahaNena yadbhavati tadagiddhapuTThamiti / jo prANI jisa tarahakA maraNa vartamAnakAlame prApta karatA hai, vaisA hI maraNa yadi Age bhI usako prApta hogA to aise maraNako avadhimaraNa kahate hai| yaha do prakArakA hai- sarvAvadhi va dezAvadhi / prakRti sthiti anubhava va pradezosahita jo Ayu vartamAna samayameM jesI udayameM AtI hai vaisI hI Ayu phira prakRtyAdi viziSTa baeNdhakara udayameM AvegI to usako sarvAvadhimaraNa kahate hai| yadi vahI Ayu AzikarUpase sadRza hokara baMdhe va udayameM AvegI to usako dezAvadhi maraNa kahate hai / yadi vartamAnakAlake maraNa yA prakRtyAdike sadRza udaya puna' AgAmI kAlame nahI AvegA, to use AdyantamaraNa kahate hai| mokSamArgame sthita muniyokA sagha jisane choDa diyA hai aise pArzvastha. svacchanda, kuzIla basa sakta sAdhu avasanna kahalAte hai| unakA maraNa avasannamaraNa hai| sazalya maraNake do bheda hai-dravyazalya va bhAvazalya / tahA~ mAyA mithyA Adi bhAvoko bhASazalya aura unake kAraNabhUta karmoko dravyazalya kahate hai| bhAvazalyakI jiname sambhAvanA nahIM hai, aise pA~co sthAvarova asajJI trasoke maraNako dravyazalyamaraNa kahate hai| bhAvazalyamaraNa saMyata, saMyatAsayata va avirata samyagdRSTiko hotA hai| vinaya vaiyAvRttya Adi kAryoM meM Adara na rakhanevAle tathA isI prakAra sarva kRtikarma, bata, samiti Adi, dharmadhyAna va namarakArAdise dUra bhAganevAle munike maraNako palAyamaraNa yA balAkAmaraNa kahate hai| samyavatvapaNDita, jJAnapaNDita va cAritrapaNDita aise loka isa maraNase marate hai| anyake sivAya anya bhI isa maraNase marate hai| Arta raudra bhAvoyukta maranA vazAta maraNa hai| yaha cAra prakAra hai---indriyavazAta, vedanAvazAta, kaSAyavazAta aura nokaSAyavazAta / pA~ca indriyoke pA~ca viSayokI apekSA indriyavazAta pA~ca prakArakA hai| manohara viSayomeM Asakta hokara aura amanohara viSayo meM dviSTa hokara jo maraNa hotA hai vaha zrotra Adi indriyo va mana sambandhI vazAta maraNa hai| zArIrika va mAnasika sukhome athavA du khome anurakta hokara maranese vedanAvazAta sAta va amAtake bhedase do prakArakA hai| kaSAyoke krodhAdi bhedoMkI apekSA kaSAyavazAta cAra prakArakA hai| svata me dUsare meM athavA donoM meM utpanna hue krodhake vaza maranA krodhakaSAyavazAta hai| (isI prakAra ATha madoke vaza maranA mAnavazArta hai, pA~ca prakArakI mAyAse maranA mAyAvazAta aura para padArthome mamatvake vaza maranA lobhavazAta hai)| hAsya rati arati Adise jisakI buddhi mUDha ho gayI hai aise vyakti kA maraNa nokaSAyavazAta maraNa hai| isa maraNako bAlamaraNameM antarbhUta kara sakate hai| darzanapaNDita, aviratasamyagdRSTi aura jainendra siddhAnta koza bhA0 3-36
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ marana . saMyatAsaMyata jIva bhI vazAta maraNako prApta ho sakate hai| unakA yaha maraNa bAlapaNDita maraNa athavA darzanapaNDita maraNa samajhanA caahie| viprANasa va gRddhapRSTha nAmake donoM maraNokA na to Agama meM niSedha hai aura na anujJA / duSkAla meM athavA dullaMghya jaMgala meM, duSTa rAjA ke bhayase, tipAdike upasarga meM ekAkI svayaM sahana karaneko samarthana honese mAnatake nAzase cAritrameM doSa laganekA prasaMga AyA ho to sasArabhIru vyakti karmoMkA udaya upasthita huA jAnakara jaba usako sahana karanemeM apaneko samartha nahIM pAtA hai, aura na hI usako pAra karanekA koI upAya soca pAtA hai, taba 'vedanAko sahane se pariNAmoM meM kleza hogA aura usake kAraNa ratnaprayakI ArAdhanAse nizcaya hI maiM cyuta ho jAU~gA aisI nizcala matiko dhArate hue, niSkapaTa hokara cAritra aura darzana meM niSkapaTatA dhAraNa kara dhairya yukta hotA huA, jJAnakA sahAya lekara nidAna rahita hotA huA anta bhagavAdake samIpa AlocanA karake vizuddha hotA hai / nirmala lezyAdhArI vaha vyakti apane zvAsocchavAsakA nirodha karatA huA prANa tyAga karatA hai| aise maraNako viprANasamaraNa kahate haiN| uparyukta kAraNa upasthita honepara zastra grahaNa karake jo prANa tyAga kiyA jAtA hai vaha gRddhapRSThamaraNa hai (bhaa.paa./ttii./32/140/11)| 2. maraNa nirdeza 1. AyukA kSaya hI vAstavika maraNa hai gha. 1/1.1.26/262/10 na sAvajjIvazarIrayoviyogamaraNam |-aagm jIva aura zarIra viyogako maraNa nahIM kahA gayA hai| ( athavApUrNarUpeNa viyoga hI maraNa hai ekadeza viyoga nahIM aura isa prakAra samudrAta Adiko maraNa nahIM kaha skte| - de0 AhAraka 13/51 athavA nArakiyoMke zarIrakA bhasmIbhUta ho jAnA mAtra unakA maraNa nahIM hai, balki unake Ayu karmakA kSaya ho vAstava meM maraNa hai- de0 maraNa /4/3) / 2. cAroM gatiyoM meM maraNake lie vibhinna zabdoM kA prayoga gha. 6/1,1-1006-243/400/22 vizeSArtha sUtrakAra tamala AcAryane bhinna-bhinna gatiyoMse chUTane ke artha meM sambhavata gatiyoMkI honatA ma uttamatA ke anusAra bhinna-bhinna zabdoM kA prayoga kiyA hai / de0 sUla sUtra - 73-243) narakagati va bhavanapriyadevagati hIna hai. ataeva unase nikalaneke lie una arthAt uddhAra honA kahA hai| tiyaMca aura manuSya gatiyA~ sAmAnya hai, ataeva unase nikalaneke lie kAla karanA zabdakA prayoga kiyA hai| aura saudharmAdika vimAnavAsiyoM kI gati uttama hai, ataeva bahA~se nikalaneke lie cyuta honA zabdakA prayoga kiyA gayA hai| jahA~ devagati sAmAnya se limekA ullekha kiyA gayA hai vahA~ bhavanatrika va saudharmAdika donoMkI apekSA karake 'urtita aura cyuta' ina donoM zabdoMkA prayoga kiyA gayA hai / 3. paNDita va bALa Adi maraNoMkI iztA aniSTatA bha.A./mU./28/112 paMDidapaMDidamaraNaM ca paMDidaM bAlapaMDidaM caiva / dANi tiNi maraNANi jiNA NiccaM pasaMsaMti 125 paNDitapaNDita paNDita va bAlapaNDita ina tIna maraNokI jinendradeva prazaMsA karate haiN| sU. A. 169 maraNe nirAdhidaM devaduggaI dulahA va phira vohI saMsAro ya ato hoi puNo Agame kAle / 61 / maraNa samaya samyaktva bAdi guNokI virAdhanA karanevAle durgatiyoMko prApta hote hue ananta saMsArameM bhramaNa karate haiM, kyoMki ratnatrayakI prApti atyanta durlabha hai / 30 maraNa /1/4 (viprANasa va gRddhamaraNakA AgamameM na niSedha hai aura na anujJA / ) 282 3. guNasthAnoM AdimeM maraNa sambandhI niyama 1. AyuSandha va bharaNameM paraspara guNa sthAna sambandhI gha. 8/3.04/145 / 4 jaina gugeNAubaMdhI saMbhanaditeNeva guNeNa maraviNa aNNaguNeNeti prmguruuvdesaado| Na uvasAmagehi aNeyaMto, sammattaguNeNa AughAvirohiNA NissaraNe virohAbhAvAMdo -1. jisa guNasthAnake sAtha Ayumandha saMbhava hai usI guNasthAnake sAtha jIna maratA hai ( . 4/9.5.46/363/3) 2 anya guNasthAnake sAtha nahIM (arthAta jisa gatimeM jisa guNasthAna meM AyukarmakA bandha nahIM hotA, usa guNasthAna sahita usa gatile nirgamana bhI nahIM hotA(dha. 6/463/-) isa niyama meM upazAmakoMke sAtha anaikAntika doSa bhI sambhava nahIM hai, kyoMki, Ayu bandhake avirodhI samyaktva guNaDe sAtha nikanemeM koI virodha nahIM hai| (dha. 6/1.11.110/462/8 ) / 2. nimna sthAnoM meM maraNa sambhava nahIM go.ka./mU./260-261/062 missAhArassamA laganA cayamApaDhamapumA va paramayA tamatamaguDapaDaNA ya Na marati / jojidamicchettataM tu garitha maraNaM tu ka - jAdu savvaparaTThANa aTThapadA | 561| - AhAraka mizra kAyayogI, cAritramoha kSapaka, upazamazreNI ArohaNa meM apUrvakaraNake prathama bhAgavAle prathamopazama samyagdRSTi, saptamapRthivIkA nArakI samyagdRSTi, anantAnubandhI visaMyojana ke anta muhUrta kAlaparyanta tathA kRtakRtya vedaka samyagdRSTi ina jIvoMkA maraNa nahIM hotA hai| 2. sAsAdana guNasthAnameM maraNa sambandhI dha. 1/11/03/224/2 nApi maddhanarakAyukta, sAsAdanaM pratipadya nAra keSutpadyate tasya tasminguNe maraNAbhAvAca / naraka AyukA jisane pahale bandha kara liyA hai, aisA jIva sAsAdana guNasthAnako prApta hokara nArakiyoM meM utpanna nahIM hotA ( vizeSa de0 janma / 4 / 9 ) kyoMki aise jIvakAsAsAdana sahita maraNa hI nahIM hotaa| gha. 6/14/331/2 bAsAnaM puka gado jadi maraci Na sakko Nirayagadi tirikhakhagadi maNusargAdi vA gaMtuM, NiyamA devagardi gacchadi / ... haMdi tisu Auesa ekkeNa vi badheNa Na sakko kasAe uvasAmairdu, teNa kAraNeNa Nirayatirikkha maNusagadIo paNa gacchadi / - dvitIyopazama samyagdRSTi jIva) sAsAdanako prApta hokara yadi maratA hai to naraka tithaMca va manuSya ina tIna gatiyoMko prApta karane ke lie samartha nahIM hotA hai / niyamase devagatiko hI prApta karatA hai / kyoMki ina tIna AyuoMmeMse eka bhI AyukA bandha ho jAneke pazcAta jIva kAyoMko upamAneke lie samartha nahIM hotA hai| i kAraNa vaha ina tInoM gatiyoMko prApta nahIM karatA hai / ( dUsarI mAnyatA ke anusAra aise jIva sAsAdana guNasthAnako hI prApta nahIM hote de0 sAsAdana) / (la. sA /mU./341-350/439 ) / go.48018/18 sAsAdanA bhUtvA prAgbaddhadevAyuSkA mRtyA anadAnuSkA' kecidevAyurmadhvA ca devaniyamisAsAvanA' syu' (pUrvokta dvitIyopazama samyayamase sAsAdanako prApta honemAtA jIva) sAsAdanako prApta hokara yadi pahale hI devAyukA bandha kara cukA hai to marakara anyathA koI-koI jinhoMne pahale koI Ayu nahIM bA~dhI hai, jaba devAyuko sA~dhakara devagatimeM utpanna hote haiN| isa prakAra nivRta devoMmeM sAsAdana guNasthAna hotA hai| 4. mizra guNasthAna meM maraNake abhAva sambandhI 3. guNasthAnoM AdimeM maraNa sambandhI niyama dha. 4/1,5,17/gA. 33/349 Naya maraha Neva saMjamuveha taha desasaMjamaM bAdhi / sammAmicyAdiTThI maraNaM samugdhAdo // 13 // samya midhyAdRSTi jIvana to maratA hai aura na mAraNAntika samudAta hI karatA hai (go. jii./muu./24/41)| 1 jainendra siddhAnta koza
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa 283 3. guNasthAnoM AdimeM maraNa sambandhI niyama dha.1/1,6,34/31/2 jo jIvo sammAdiThI hodUNa Aua baMdhiya sammAmicchattaM paDivajjadi, so sammatteNeba nnipphddi| aha micchAdiTThI hodUNa Aua badhiya sammAmicchattaM paDivajadi, so micchateNeva nnipphddi| jo jIva samyagdRSTi hokara aura Ayuko bA~dhakara samyagmithyAtvako prApta hotA hai, vaha samyavanva ke sAtha hI usa gatise nikalatA hai| athavA jo mithyAvRSTi hokara aura Ayuko bA~dhakara samyagmithyAtvako prApta hotA hai, vaha mithyAtvake sAtha hI nikalatA hai| (go. jI/mU /23-24/48), (go ka./jI pr./456/605/3)| gha.8/3,84/145/2 sammAmicchattaguNeNa jIvA kiraNa maraMti / tatthA. ussa bNdhaabhaavaado| - samyagmithyAtva guNasthAnameM kyoki AyukA bandha nahIM hotA hai, isalie vahA~ maraNa bhI nahIM hotA hai| (aura bhI de0 mrnn/3/1)| go. jI /jI. pra /24/46/13 anyeSAmAcAryANAmabhiprAyeNa niyamo naasti| - anya kinhI AcAryoM ke abhiprAyase yaha niyama nahIM hai, ki vaha jIva Ayubandhake samayavAle guNasthAnameM hI Akara mre| arthAt samyaktva va mithyAtva kisI bhI gUNasthAnako prApta hokara mara sakatA hai| dono prakRtiyoM kA bandha vyucchinna nahIM ho jAtA hai (arthAta apUrvakaraNake prathama bhAgameM ) tabataka apUrvakaraNa guNasthAnavartI saMyatokA maraNa nahIM hotA hai| (aura bhI de0/maraNa/3/2); (go. jii./jii.pr| 51148/13) / dha. 13/5,4.31/130/8 uvasamaseDIdo odiNNassa uvasamasammAiTThassa bharaNe sate vi uvasamasamatteNa aMtomuhattamacchidraNa ceva vedagasammatsassa gamaNuvalaM bhaado| - upazama zreNIse utare hue upazama samyagdRSTikA yadyapi maraNa hotA hai, to bhI yaha jIva upazama samyakravake sAtha antarmuhartakAla taka rahakara hI vedaka samyaktvako prApta hotA hai / (de0 sbhygdrshn/IV/3/4)| go. jI./mU.va jI pra./731/1325 vidiyuvasamasamma seDhIdodiNNi aviradAdisu sagasagalessAmaride devaapajjattageva have 1739 / baddhadevAyuSkAdanyasya upazamazreNyA maraNAbhAvAt / - upazamazreNIse nIce utarakara asaM yatAdika guNasthAnoM meM apanI-apanI lezyA sahita mareM to aparyApta asayata deva hI hotA hai, kyoMki, devAyuke bandhase anya kisI bhI aise jIvakA upazamazreNImeM maraNa nahI hotA hai| 5. prathamopazama samyaktvameM maraNake abhAva sambandhI ka. pA. sutta/10/gA, 67/631 uvasAmago ca savvo nnivyaaghaado| -darzanamohake upazAmaka sarva hI jIva niyodhAta hote hai, arthAt upasargAdike Anepara bhI viccheda yA maraNase rahita hote hai| (dha.6/16-8,6/gA. 4/239); (la sA / /16/136), (de. maraNa/3/2) gha.1/1,1.171/407/8 mithyAdRSTaya upAttIpazamikasamyagdarzanA .. santa... teSAM tena saha maraNAbhAvAt / --mithyAdRSTi jIva upazama samyagdarzanako grahaNa karake (vahA~ devagatimeM utpanna nahIM hote) kyoMki unakA usa samyagdarzana sahita maraNa nahIM hotaa| (dha 2/1,1/430/7), (go. jI./jI.pra/695/1131/15) / 6. anantAnubandhI visaMyojanake maraNAbhAva sambandhI paM saM/prA./4/103 Avaliyameta kAlaM aNaM tabadhINa hoi No udo| aMtomuttamaraNa micchatta dasaNApatte 1103 / jo anantAnubandhIkA visaMyojaka samyagdRSTi jIva samyaktvako choDakara mithyAtva guNasthAnako prApta hotA hai, usako eka AvalImAtra kAla taka anantAnubandhI kaSAyokA udaya nahIM hotA hai / aisA mithyAdRSTikA arthAt samyaktvako choDakara mithyAtvako prApta honevAle jIvakA antarmuhUrta kAla taka maraNa nahI hotA hai| ka. pA 2-22/6 116/101/6 aMtomuhutteNa viNA saMjutta vidiyasamae ceva mrnnaabhaavaado| anantAnubandhIkA punaH sayojana honepara antarmuhUrta kAla hue binA dUsare samayame ho maraNa nahIM hotA hai| (ka. pA. 2/2-22/1125/108/3), (go. ka./m /561/763) / 7. upazama zreNI meM maraNa sambandhI rA. vA/10/1/3/640/7 sarvamohaprakRtyupazamAt upshaantvaayvypdeshbhaagbhvti| AyuSa' kSayAta mriyte| -mohakI saI prakRtiyokA upazama ho jAnepara upazAntakaSAya sajJAvAlA hotA hai| AyukA kSaya honepara vaha maraNako bhI prApta ho jAtA hai| dha. 2/1,1/430/8 cArittamohauksAmagA madA devesu uvavajjati / am cAritramohakA upazama karanevAle jIva marate hai to devo meM utpanna hote hai| (la. saa./muu./308/360)| dha 4/1.5,22/352/7 apuvakaraNamaDhamasamayAdo jAva NihApayalANaM baMdho Na vocchijjadi tAva apubakaraNArNa mrnnaabhaavaa| -apUrvakaraNa guNasthAna ke prathama samayase lekara jabataka nidrA aura pracalA, ina 6. kRtakRtyavedakameM maraNa sambandhI dha6/1,6-8,12/263/1 kadakaraNijjakAlabhaMtare tassa maraNapi hojja / ___ kRtakRtyavedakakAlake bhItara usakA maraNa bhI hotA hai| ka.pA, 2/2-22/6242/215/6 jai vasahAiriyassa ve uvaesA / tattha kadakaraNijjo Na maradi tti uvadesamassidraNa evaM sutta kdN|.. 'par3hamasamayakadakaraNijjo jadi maradi NiyamA devesu uvvjjdi| jadi Neraiemu tirikkhesu maNussesu vA uvavajjadi to NiyamA aMtomuttakadakaraNijjo' tti jivshaairiypruuvidpunnnnisuttaado| Navari, uccAraNAiriyauvaeseNa puNa kadakaraNijjo Na marai ceveti Niyamo Natthi / ka.pA./pu. 2/2-22/3244/217/8 micchataM kha viya sammAmicchattaM khavetA Na maradi tti kudo nnvvde| edamhAdo ceva muttaado| yativRSabhAcAryake do upadeza hai| unameM se kRtakRtya bedaka jIva maraNa nahIM karatA hai isa sUtrakA Azraya lekara yaha sutra pravRtta huA hai| kRtakRtya vedaka jIva yadi kRtakRtya honeke prathama samayameM maraNa karatA hai to niyamase devomeM utpanna hotA hai| kintu jo kRtakRtyavedaka jIva nArakI, tithaMca aura manuSyo meM utpanna hotA hai, vaha niyamase antarmuhUrta kAla taka kRtakRtyavedaka rahakara hI maratA hai|' yativRSabhake isa sUtrase jAnA jAtA hai ki kRtakRtyavedaka jIva maratA hai| kintu itanI vizeSatA hai ki uccAraNAcArya ke upadezAnusAra kRtakRtyavedaka samyagdRSTi jIva nahI hI maratA hai, aisA koI niyama nahI hai| prazna--'mithyAtvakA kSaya karake samyagmithyAtvakA kSaya karanevAlA jIva nahI maratA yaha kaise jAnA jAtA hai , uttara--isI sUtrase jAnA jAtA hai| de0 maraNa/3/2 (darzanamohakA kSaya karanevAlA yAvat kRtakRtyavedaka rahatA hai tAvat maraNa nahI krtaa|) 1. narakagatimeM maraNa samayake lezyA va guNasthAna ti pa./2/264 kiNhAya NIlakAUNudayAdo baMdhiUNa girayAU / mariUNa tAhi jutto pAvaiNirayaM mahAghoraM 264-kRSNa nIla athavA kApota ina tIna lezyAokA udaya honese narakAyuko bA~dhakara aura marakara unhIM lezyAose yukta hokara mahA bhayAnaka narakako prApta karatA hai| go. ka /mU./536/648 tatthataNaviradasammo misso maNuvadugamuccayaM 'NiyamA / baMdhadi guNapaDivaNNA maraMti miccheva tattha bhavA / - tatratana arthAt sAtavIM naraka pRthivImeM sAsAdana, mizra va asaMyataguNarathAna jainendra siddhAnta koza
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa vartI jIva maraNake samaya mithyAdRSTi guNasthAnako prApta hokara hI marate hai| vizeSa de0 jamma 10. deva gatimeM maraNa samayako lezyA gha. 8/3,258/323/1 madhye devA mudayakhaNeNa caiva aNiyameNa asuhatilessAsu Nivadati aNNe puNa AiriyA mudadevANaM savvesi vi kAulessAe caitra prinnaamnbhupgmaado| saba deva maraNa kSaNa meM hI niyama rahita azubha tIna lezyAoM meM girate haiM, aura anya AdhAmoMke matame saba hI mRta devoMkA kApIta lezyA meM hI pariNamana svIkAra kiyA gayA hai| 11. AhArakamizra kAyayogIke maraNa sambandhI dha. 15 / 64 / 9 AhArasarIramuTThAveMtassa apajjattadvAe maraNAbhAvAdo / * AhAraka zarIrako utpanna karanevAle jIvakA aparyAptakAlameM maraNa sambhava nahIM hai| (aura bhI de0 maraNa/3/2) / go jI. / / 230/501 agvAghAdI aMtImuttAhidI di pajjatIsaMpuNNI maraNaM pi kadApi saMbhavaI AhAraka zarIra avyAghAtI apAtI hai, antarmuhUrta kAlasthAyI hai. aura paryAzipUrNa ho jAne para usa AhAraka zarIradhArI munikA kadAcita maraNa bhI sambhava hai / / 4. akAla mRtyu nirdeza 1. kadalIghAtakA lakSaNa bhApA // 25 jisa para akilissANaM / " AhArussAsANaM girohaNA khiNae AU |12| = viSa khA lene se, vedanAse, raktakA kSaya honese tIca bhayame, zastrapAThase saMpalekI adhikatA, AhAra aura zvAsa bAsa ruka jAnese Ayu kSINa ho jAtI hai / ( isa prakArase jo maraNa hotA hai use kadalIghAta kahate hai ) ( dha 1 / 1.1,9 / gA. 12 / 23); (go ka./mU / 57/55) / 2. baddhAyuSkakI akAla mRtyu sambhava nahIM gha. 10/4,2,4621/220/6 paramami Ae kapacyA bhujamAs dIghATa jami jahAsa cena vedeti jANAra' 'kameNa kAgado ti utta / parabhaviyAuaM baMdhiya bhujamANAue vAjmiA ko doso ti use Na NaNibhujamAgAussa attaparabhaviyAuaudayassa caugahabAhirassa jIvassa abhAvappasaMgAdo / = parabhava sambandhI Ayuke ba~dhaneke pazcAt bhujyamAna AyukA kadalIghAta nahIM hotA, kintu vaha jitanI bhI utanIkA ho vedana karatA hai, isa bAtakA jJAna karAneke lie 'kramase kAlako prApta hokara yaha kahA hai| prazna- parabhavika Ayuko bA~dhakara bhujyamAna AyuSAghAta mAnane meM kauna sA doSa hai / uttara-nahIM, kyoMki jisako bhujyamAna Ayuko nirjarA ho gayI hai. kintu abhI taka jisake AyukA udaya nahIM prApta huA hai, uma jIvakA caturgati bAhya ho jAneme abhAva prApta hotA hai / 3. deva nArakiyoMkI akAlamRtyu saMbhava nahIM sa. 3/2/206/10 chedanamedanAdibhi zanInAmapi teSAM na maraNamakAle bhavati / kutaH anapatrayayuSkatvAt / chedana, bhedana Adike dvArA unakA ( nArakiyoMkA ) zarIra khaNDa-khaNDa ho jAtA hai, to bhI unakA akAlameM maraNa nahIM hotA, kyoki unakI Ayu ghaTatI nahIM hai (rAvA/3/2/0/168/11). (ha. pR/4/164) (ma. pu/10/82) (ji.sA / 114) ( aura bhI de0 naraka/3/6/7) / 284 4. akAla mRtyu nirdeza dha. 14/5.1.109/160/6 devanera Auassa krliidhaavaabhaagaado| - deva aura nArakiyoMmeM AyukA kadamIvAta nahIM hotA aura bhI. ve, Ayu /5/4) gha. 1/1,1,80/321/6 teSAmapamRtyorasasvAda / bhasmasAdbhAvamupagatadehAnAM teSAM kathaM punarmaraNamiti cenna dehavikArasyA nimittatvAt / anyathA bAlAvasthAta prAptayauvanasyApi maraNaprasa GgAt / - nArakI jIvoMke apamRtyukA sadbhAva nahIM pAyA jAtA hai| prazna- yadi unakI apamRtyu nahIM hotI hai, to jinakA zarIra bhasmIbhAvako prApta ho gayA hai, aise nArakiyoMkA punarbharaNa kaise banegA ? uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, dehakA vikAra Ayu karma ke vinAzakA nimitta nahIM hai / anyathA jisane bAla avasthAke pazcAta yauvana avasthA ko prApta kara liyA hai, aise jIvako bhI maraNakA prasaMga A jAyegA / 4. mogabhUmiyoMkI akAlamRtyu saMbhava nahIM de, Ayu./5/4/ (asaMkhyAta varSakI AyuvAle jIva arthAt bhogabhUmija manuSya tiryaca anapama AyuvAne hote haiN|) japa / 2 / 110 paDhame vidiye sadiye kAle je hoMti mANusA pavarA / te abhiyuvA evaM tahiM maMDalA 10-prathama, dvitIya va tRtIya kAla meM jo zreSTha manuSya hote haiM ve apamRtyuse rahita aura ekAnta sukhoM se saMyukta hote haiM / 160 / 5. caramazarIriyoM va zalAkA puruSoM meM akAlamRtyukI saMbhAvanA va asambhAvanA ghAsa /2/5/ ( avatAyuSka muniyoMkA akAlamai maraNa nahIM gher) de. Ayu./5/4/ (paramottama dehadhArI anapavartya AyubAle hote haiM ) / rA. vA /2/53/6/157/25 antyacakradharavAsudevAdInAmAyuSo 'pavarta darzanAdavyApti' / 6na bA; caramazabdasyottama vizeSaNatvAt [7] uttamagrahaNameveti cedaH naH sadanivRte / caragrahaNameveti cet, na tasyomaraNapratipAdanArthasvAtI caramA iti mA kepAMci pATha eroSA niyamenAyupavasyamitareSAmaniyama prazna-uttama dehavAle bhI antima cakravartI datta aura kRSNa vAsudeva tathA aura bhI aise logoM kI akAla mRtyu munI jAtI hai, ata yaha lakSaNa hI avyApI hai| uttara- caramazabda uttamakA vizeSaNa hai, arthAt antima uttama dehavAloMkI akAla mRtyu nahIM hotii| yadi kevala uttama pada dete to pUrvoktadoSa banA rahatA hai| yadyapi kevala 'parama' pada denese kArya cala jAtA hai, phira bhI usa carama dehakI sarvotkRSTatA batAneke lie uttama vizeSaNa diyA hai| vahIM 'caramadehA" yaha pATha bhI dekhA jAtA hai| inakI akAlamRtyu kabhI nahIM hotI. parantu inake atirikta anya vyaktiyoMke lie yaha niyama nahIM hai| sa. bR./2/53 / 110/ paramoDala utamadeha zarIra yeSAM te paramottamadehA tamazmanirvANayogyAstIrtha karaparamadevA jJAtavyA gurudattapANDavAdInAmupasargeNa muktatvadarzanAnnAstyanaparyAyuniyama iti nyAyakumudacandrodaye prabhASangotamasti / tathA cottamadevatve'pi bhImabrahmadattAyurdarzanAva, kRSNasya ca jaratkumArabANenApamRtyadarzanAta sakalArtha cakravatinAmadhyanayanyaniyamo nAsti iti rAjavAtikAdvAre prottamasti / cazmA vartha hai antima aura uttamakA artha hai utkRSTa / aisA hai zarIra jinakA ve, usI bhavase mokSa prApta karane yogya tIrthakara paramadeva jAnane cAhie, anya nahIM; kyoMki, carama dehI hote hue bhI garuDadana, pANDava AdikA mokSa upasarga ke samaya huA hai - aisA zrI prabhAcandra AcAryane nyAya kumudacandrodaya nAmaka granthameM kahA hai, aura uttama dehI hote hue bhI jainendra siddhAnta koza
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa 285 4. akAla mRtyu nirdeza subhauma, brahmadatta AdikI AyukA apavartana huA hai| aura kRSNakI jaratkumArake bANase apamRtyu huI hai| isalie unakI Ayuke anapavartyapanekA niyama nahIM hai, aisA rAjavAtikAlaMkArameM kahA hai| kdo| paryAptiyo ko pUrNa para cukane ke samaya se lekara jabataka antamuhUrta nahIM bItatA hai, tatrabaka kadalIghAta nahI karatA, isa bAtakA jJAna karAneke lie (sUtrame) 'anta harta' padakA nirdeza kiyA hai| 8. kadalIghAta dvArA AyukA apavartana ho jAtA hai dha/10/4.2,4,41/240/6 kadalIghAdeNa viNA atomuhatakAleNa parabhaviyamAAubaM kiNNa bjjhde| Na, jIviNAgadassa Auassa adAdo ahiyAvAhAe parabhaciyaAuassa bdhaabhaavaado| dha. 10/4,2,4,46/244/3/ jIvidUNAgada aMtomuhattadvapamANeNa uvarimamatomuttUNapuvako DAujaM samyamegasamaraNa sarisarabaDa kadalIdhAdeNa ghAdidUNa ghAdidasamae ceva puNo... prazna-kadalIghAtake binA antarmuhUrta kAla dvArA paravika Ayu kyo nahI bA~dhI jaatii| uttara--nahI, kyoki, jIbita rahakara jo Ayu vyatIta huI hai usakI AdhIse adhika AbAdhAke rahate hue parabhavika AyukA bandha nahIM hotaa| jIvita rahate hue antarmuhurta kAla gayA hai usase ardhamAtra AgekA antarmuhUrta kama pUrvakoTi pramANa uparima saba Ayuko eka samayame sadRza khaNDapUrvaka kadalIghAtase dhAta karaneke samaya meM hI puna' (parabhavika AyukA bandha kara letA hai)| (aura bhI dekho Age zIrSakaha) 1. jaghanya AyumeM akAlamRtyukI sambhAvanA va asambhAvanA dha.14/5,6,260/pRSTha paMkti ettha kadalIghAdammi ve ubadesA, ke vi AiriyA jahaNNAuammi Ava liyAe asaMkhe0 bhAgamettANi jIvaNiyadvANANi labbha ti tti bhaNaM ti| taM jahA-puva bhaNidamuhame iMdiyapajjattasavva jahaNNAuaNibattiTThANassa kadalIdhAdo nntyi| evaM samauttaradusamauttarAdiNivattINaM pi ghAdo Nasthi / puNo edamhAdo jahaNNaNivyattiTThANAdo sakhejjaguNamAu badhidraNa suhamapajjattemuvaNNassa asthi kadalIghAdo ( 354/7) / ke vi AiriyA evaM bhaNa tijahaNNaNivvantiThANamuvarimaAuaviyappehi vi pAdaM gacchAdi / kevala pighAdaM gacchadi / Navari urimaAuviyapehi jahaNNaNibvattiTANaM ghAdijjamANaM samaUNadusamaUNAdikmeNa hIyamANaM tAva gaccha di jAba jahaNNaNi vvattiTThANassa makhejje bhAge odAriya sakhebhAgo seso tti / jadi puNa kevala jahaNNANivvattiTThANa ceva ghAde di to tattha duviho kadalIghAdo hodi-jahaNNaoukkassao cedi (355/1) / suTcha jadi thovaM dhAdedi to jahaNiyaNivvattiTThANassa saMkhejje bhAge jIvidUNa sasasakhe0 bhAgassa saMkhejje bhAge sakhejjadibhAgaM vA ghAdedi / jadi puNa bahuaM thAdedi to jahaNNa NivattiTThANa sakhe0 bhAgaM jIvidUNa saMkhejje bhAge kadalIghANa ghAdedi (356/1) / ettha paDhamavakvANa Na bhaddayaM, khuddAbhavaggaNAdo (357/1) / yahA~ kadalI ghAtake viSaya meM do upadeza pAye jAte hai| ktine hI AcArya jaghanya AyumeM Avalike asarUpAtave bhAga-pramANa jIvanIya sthAna labdha hote hai aisA kahate hai| yathA pahale kahe gaye sUkSma ekendriya paryAptakI sabase jaghanya Ayuke nivRttisthAnakA kadanIdhAta nahIM hotA / isI prakAra eka samaya adhika aura do samaya adhika Adi nivRttiyoMkA bhI ghAta nahIM hotaa| puna ima jaghanya nivRttisthAname asaMkhyAtaguNI AyukA bandha karake sUkSma paryAptako mai utpanna hue jIvakA kadalIdhAta hotA hai / (354/7) / kitane hI AcArya isa prakAra kathana karate hai-jadhanya nivRttisthAna uparima AyuvikalpoMke sAtha bhI ghAtako prApta hotA hai aura kevala bhI dhAtako prApta hotA hai| itanI vizeSatA hai, ki uparima Ayuvikalpoke sAtha dhAtako prApta hotA huA jadhanya nirvRttisthAna eka samaya aura do samaya Adike kramase kama hotA huA vaha taba taka jAtA hai jaba taka jaghanya nivRttisthAnakA sakhyAta bahubhAga utarakara sakhyAtave bhAgapramANa zeSa rahatA hai / yadi puna kevala jaghanya nivRttisthAnako ghAtatA hai to vahA~para do prakArakA kadalIghAta hotA hai- jaghanya aura utkRSTa yadi ati stokakA dhAta karatA hai, to jaghanya nivRttisthAnake sakhyAta bahubhAga taka jIvita rahakara zeSa sakhyAtave bhAgake saMkhyAta bahubhAga yA sakhyAtave bhAgakA ghAta karatA hai| yadi puna bahUtakA ghAta karatA hai to jaghanya nivRttisthAnake sakhyAta bhAgapramANa kAlataka jIvita rahakara sarakhyAta bahabhAgakA kadalIdhAta dvArA ghAta karatA hai| (3555/9) / yahaoNpara prathama vyAkhyAna ThIka nahI hai, kyoki usame kSullaka bhavakA grahaNa kiyA hai / (357/1) / 9. akAla mRtyukA astitva avazya hai rA vA /2/53/10/158/8 aprAptakAlasya maraNAnupalabdherapavAbhAva iti cet, ma; draSTatvAdAmraphalAdivat // 10 // yathA avadhAritapAkakAlAta prAk sopAyopakrame satyAghraphalAdInA dRSTa pAkaratathA paricchinnamaraNakAlAt prAgudIraNApratyaya AyuSo bhavatyapavarta / prazna-aprAptakAla meM maraNakI anupalabdhi honese Ayuke apavartanakA abhAva hai| uttara-jese payAla Adike dvArA Ama Adiko samayase pahale hI pakA diyA jAtA hai usI taraha nizcita maraNa kAlase pahale bhI udIraNAke kAraNosa AyukA apavartana ho jAtA hai| zlo. vA/5/2/53/2/261/16 na hi aprAptakAlasya maraNAbhAva khaDgaprahArAdibhi. maraNasya darzanAt / - aprAptakAla maraNakA abhAva nahIM hai, kyoMki, khaDga prahArAdi dvArA maraNa dekhA jAtA hai| dha 13/5,5,63/334/1 kadalIdhAdeNa mara tANamAudvidacarimasamae maraNAbhAveNa maraNAuTThidica rimamamayANa samANAhiyaraNAbhAvAdo ca / kadalIdhAtase maranevAle jIvokA Ayusthitike antima samayame maraNa nahIM ho saknese maraNa aura Ayuke antima samayakA sAmAnAdhikaraNa nahI hai| bha A./vi /824/164/12 akAlamaraNAbhAvo'yukta keSucitkarma bhUmijeSu tasya sato niSedhAdityabhiprAya / - akAla maraNakA abhAva kahanA yukta nahIM hai, kyoki kitane hI karmabhUmija manuSyome akAla mRtyu hai| usakA abhAva kahanA asatya vacana hai; kyoM ki, yahA~ satya padArthakA nipedha kiyA gayA hai| (de0 asatya/3) 10. akAla mRtyukI siddhi meM hetu rA. vA./2/53/11/158/12 akAlamRtyuvyudAsAtha rasAyanaM copadizati, anyathA rasAyanopadezastha vaiyarthyam / na cAdo'sti / ata AyurvedasAmadhyadistyakAlamRtyu / dukhapratIkArArtha iti ceta, na; ubhayathA darzanAt // 12 // kRtapraNAzaprasaga iti ceta. na, datvaiva phala nivRtte / 13 / bitatApaTazoSakta ayathAkAlanivRtta pAka ityayaM vizeSa / -1 AyurvedazAstrame akAla mRtyuke vAraNake lie auSadhiprayoga batAye gaye hai| kyoki, davAoke dvArA zleSmAdi doSoko balAt nikAla diyA jAtA hai| ata: yadi akAla mRtyu namAnI jAya to ramAyanAdikA upadeza vyartha ho jaayegaa| use 7. paryApta honeke antamuhUte kAla taka akAla mRtyu sambhava nahIM gha 10/1,2,4,41/240/7 pajjattisamANidasamayappahari jAva aMtomuhatta Na gada tAva kadalIdhAdaNa karedi tijANAvaNamaMtomahattaNisI jainendra siddhAnta koza
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa 286 5. mAraNAntika samudghAta nirdeza go. jI/jI pra/166/444/2 maraNAnte bhava mAraNAntika samudrAta. uttarabhavotpattisthAnaparyantajIvapradezaprasarpaNalakSaNa / maraNake antameM honevAlA tathA uttara bhavakI utpattike sthAna paryanta jIvake pradezokA phailanA hai lakSaNa jisakA, vaha mAraNAntika samudghAta hai| (kA.a/TI /176/116/2) / kevala duHkha nivRttikA hetu kahanA bhI yukta nahIM hai| kyoMki, usake dono hI phala dekhe jAte hai / (zlo vA 1/2/53/zlo. 2/256 va vRtti/262/26)| 2 yahA~ kRtapraNAzakI AzakA karanA bhI yogya nahI hai, kyoki, udIraNAma bhI karma apanA phala dekara hI jhaDate hai| itanA vizeSa hai, ki jaise gIlA kapaDA phailA denepara jaldI sUkha jAtA hai, vahI yadi ikaTThA rakhA rahe to sUkhane meM bahuta samaya lagatA hai, usI taraha udIraNAke nimittoMke dvArA samayake pahale hI Ayu jhaDa jAtI hai| (zlo vaa/5/2/53/2/266/14)| zlo. vA./5/2/53/2/261/16 prAptakAlasyaiva tasya tathA darzanamiti / ceta, ka. punarasau kAla prApto'pamRtyukAla vA, dvitIyapakSe siddhasAdhyatA, prathamapakSe khaDgaprahArAdinirapekSatvaprasaMga / -prazna3. prAptakAla hI khar3aga Adike dvArA maraNa hotA hai / uttara-yahA~ kAlaprAptise ApakA kyA tAtparya hai-mRtyuke kAlakI prApti yA apamRtyuke kAla kI prApti 1 yahA~ dUsarA pakSa to mAnA nahIM jA sakatA kyoki vaha to hamArA sAdhya hI hai aura pahalA pakSa mAnanepara khaDga Adike prahArase nirapekSa mRtyukA prasaga AtA hai| .. sabhI jIva mAraNAntika samudghAta nahIM karate go. jo /jI. pra./144/650/1 saudharmadvayajIvarAzaudhanADgulatRtIyamUla guNitajagacchaNipramite. palyAsakhyAtena bhakte ekabhAga pratisamayaM niyamANarAzirbhavati / * tasmin palyAsakhyAtena bhakte bahubhAgau vigrahagatau bhavati / tasmin palyAsarakhyAtena bhakte bahubhAgo mAraNAntika samudghAte bhavati / asya patyAsa khyAtakabhAgo dUramAraNAntike jIvA bhavanti / =saudharma IzAna svargavAsI deva (ghanAgula 1/34 jagazreNI) itane pramANa hai| isake palya/asaM. bhAgapramANa prati samaya maranevAle jIvokA pramANa hai| isakA palya/asaM. bahubhAga pramANa vigraha gati karanevAlokA pramANa hai| isakA patya/ asaM bahubhAga pramANa mAraNAntika samudghAta karanevAlokA pramANa hai| isakA patya/asaM bhAgapramANa dUra mAraNAntika samuddhAtavAle jIvokA pramANa hai| (aura bhI de0 gha 7/2,6,227,14/306,312) / 3. Rju va vakra donoM prakArakI vigrahagati meM hotA hai kA a/TI /176/116/3 sa ca saMsArI jIvAnA vigrahagatau syAt / -mAraNAntika samudghAta sasArI jIvoMko vigrahagatime hotA hai| de0 mAraNAntika samudghAtakA lakSaNa/dha.4 (Rjugati ba vigraha gati donoM prakArase hotA hai) / (gh.7/2,6,2/3)| 11. svakAla ba akAla mRtyukA samanvaya zlo vA./2/53/2/261/18 sakalabahi kAraNa vizeSanirapekSasya mRtyukAraNasya mRtyukAlavyavasthite / zastrasaMpAtAdibahiraGgakAraNAnvayavyatirekAnuvidhAyinastasyApamRtyukAlatvopapatte / asi prahAra Adi samasta bAhya kAraNose nirapekSa mRtyu hone meM jo kAraNa hai vaha mRtyukA svakAla vyavasthApita kiyA gayA hai| aura zastra saMpAta Adi bAhya kAraNoke anvaya aura vyatirekakA anusaraNa karanevAlA apa mRtyukAla mAnA jAtA hai| paM.vi./3/18 yaiva svakarmakRtakAlakalAtra jantustatraiva yAti maraNaM na puro na pazcAt / mUDhAstathApi hi mRte svajane vidhAya zoka paraM pracuradu khabhujo bhavanti / 18) = isa saMsAra meM apane karma ke dvArA jo maraNakA samaya niyamita kiyA gayA hai usI samayameM hI prANI maraNako prApta hotA hai, vaha usase na to pahale hI maratA hai aura na pIche hii| phira bhI mUrkhajana apane kisI sambandhIke maraNako prApta honepara atizaya zoka karake bahuta du khake bhoganevAle hote hai noTa-(bAhya kAraNose nirapekSa aura sApekSa honese hI kAla va akAla mRtyumeM bheda hai, vAstavameM inameM koI jAtibheda nahIM hai / kAlako apekSA bhI mRtyuke niyata kAlase pahale maraNa ho jAneko jo akAla mRtyu kahA jAtA hai vaha kevala alpajJa tAke kAraNa hI samajhanA cAhie, vAstavameM koI bhI mRtyu niyatakAlase pahale nahIM hotI; kyoki, pratyakSarUpase bhaviSyako jAnanevAle to bAhya nimitto tathA Ayukarmake apavartanako bhI niyata rUpameM ho dekhate hai|) 5. mAraNAntika samudghAta nirdeza 1. mAraNAntika samuddhAtakA lakSaNa rA vA./1/20/12/77/15 aupana mikAnupakramAyu kSayAvirbhUtamaraNAntaprayojano mAraNAntikasamuddhAta / -aupakramika va anupakramika rUpase AyukA kSaya honese utpanna hue kAlamaraNa yA akAla maraNake nimittase mAraNAntika samuddhAta hotA hai| dha.4/1,3,2/26/10 mAraNAntiyasamugdhAdo NAma appaNo vaTTamANasarIrama chaDDiya rijugaIe viggahagaIe vA jAvuppajjamANakhettaM tAva ga tUNa .. aMtomuhuttamacchaNaM / -apane vartamAna zarIrako nahIM choDakara jugati dvArA athavA vigraha gati dvArA Age jisameM utpanna honA hai aise kSetrataka jAkara antarmuhUrta taka rahanekA nAma mAraNAntika samuddhAta hai / (dra.saM./TI./10/25/uddhRta zloka na. 4) / 4. mAraNAntika samuddhAtakA svAmitva de0 samuddhAta-(mizna guNasthAna tathA kSapaka zreNIka atirikta sabhI __guNasthAnomeM sambhava hai| vikalendriyoke atirikta sabhI jIvomeM sambhava hai|) dha.4/1,4,25/204/7 jadi sAsaNasammAdiTThiNo heTThANa mAraNaM tiyaM mela ti, to tesiM bhavaNavAsiyadevesu merutalAdo heTThA ThThidesu utpattI Na pAvadi tti butte, Na esa doso, merutalAdo heTThA sAsaNasammAdiTThINaM mAraNaM tiyaM Natthi tti evaM sAmaNNavayaNaM / visesAdo puNa bhaNNamANe raiemu hechima eidiemu vA Na mAraNAtiyaM melaM ti tti esa prmttho| =prazna-yadi sAsAdana samyagadRSTi jIva merutalase nIce mAraNAntika samuddhAta nahI karate hai to merutalase nIce sthita bhavanavAsI devomeM unakI utpatti bhI nahIM prApta hotI hai| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, 'merutalase nIce sAsAdana samyagdRSTi jIvokA mAraNAntika samuddhAta nahIM hotA hai' yaha sAmAnya bacana hai| kintu vizeSa vivakSAse kathana karanepara to ve nArakiyome athavA merutalase adhobhAgavartI ekendriya jIvomeM mAraNAntika samudghAta nahIM karate hai yaha paramArtha hai| (kyoki una gatiyomeM unake upapAda nahIM hotA hai| -de0 jnm/4/11)| de0 sAsAdana/1/10-[ lokanAlIke bAhara sAsAdana samyagdRSTi samud ghAta nahIM krte| dha 4/1,4,173/305/10 maNusagadIe ceva mAraNa tiya dsnnaado| =manuSya gatimeM hI (upazama samyagdRSTi jIvoke) mAraNAntika samudrAta dekhA jAtA hai| de0kSetra/3-(guNasthAna va mArgaNAsthAnomeM mAraNAntika samudghAtakA yathAsambhava astitva ) / jainendra siddhAnta koza
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa 287 5. mAraNAntika samudghAta nirdeza yAtako prApta hotA hai| parantu yaha yogya nahIM hai, kyoki, atyadhika asAtAkA anubhava karanevAle sAtavI pRthivIke nArakyiome utpanna honevAle mahAmatsyakI vedanA aura kaSAyakI apekSA sUkSma nigoda jIvomeM utpanna honevAle mahAmatsyakI vedanA aura kaSAya sadRza nahI ho sktii| isa kAraNa yahI artha pradhAna hai, aisA hI grahaNa karanA caahie| go. jI jI. pra/543/642/13 asmin rajjusa khyAtai kabhAgAyAmasUcyaDa gulasaMkhyAtai kabhAgaviSkambhotsedhakSetrasya ghanaphalena pratarAD gulasaraNyAtai kabhAgaguNita nagacchaNisakhyAta kabhAgena guNite dUramAraNAntikasamudghAtasya kSetra bhavati / - eka jIvake dUramAraNAntika samuddhAta viSa zarIrase bAhara yadi pradeza phaile to mukhyapane rAjUke saMkhyAtabhAgapramANa lambe aura sUcyaM gulake saMkhyAtabe bhAgapramANa cauDe va U~ce kSetrako rokate hai| isakA ghanaphala jagazreNI pratarAMgula hotA hai| go jI /jI pra./584/1025/10 tadupari pradezottareSu svayaMbharamaNasamudramAhyarathaNDilakSetrasthitamahAmatsyena saptamapRthivImahAzairavanAmazreNIbaddha prati mutamAraNAntikasamuddhAtasya paJcazattayojanatadartha viSkambhArasadhai kArdhaSarajjvAyataprathamadvitIyatRtIyavakroskRSTaparyanteSu / - vedanA samuddhAtagata jIvake utkRSTa kSetrase Upara eka-eka pradeza baDhatA-bar3hatA mAraNAntika samuddhAtavAle jIvakA utkRSTa kSetra hotA hai| vaha svayabhUramaNa samudra ke bAhya sthaNDila kSetrame sthita jo mahAmatsya vaha jaba saptamanarakake mahAraurava nAmaka zreNIbaddha milake prati mAraNAntika samudaghAta karatA hai taba hotA hai / vaha 500 mo0 cauDA, 250 yo0 U~cA aura prathama moDeme 1 rAjU lambA, dUsare moDeme 1/2 rAjU aura tRtIya moDemeM 6 rAjU lambA hotA hai| mAraNAntika samudRghAtagata jIvakA itanA utkRSTa kSetra hotA hai| 5, pradezIkA pUrNa saMkoca honA Avazyaka nahIM dha 4/1,3,2/30/4 viggahagadIe mAraNaM tiya kAdaNuppaNNANaM paDhamasamae asakhejAjoyaNamaittA ogAhaNA hodi, puvvaM pasAridaega-dotidaMDANaM paDhamasamae uvsNghauraabhaavaado| -mAraNAntika samuddhAta karake vigrahagatise utpanna hue jovoke pahale samayameM asaMkhyAta yojanapramANa avagAhanA hotI hai, kyoki, pahale phailAye gaye eka, do aura tIna daNDokA prathama samaya meM sakoca nahI hotA hai| dha.4/1,4.4/165/4 ke vi AiriyA 'devA NiyameNa mUla sarIraM pavisiya maraMti' tti bhaNa ti, biruddha' ti Na ghettavya / = kitane hI AcArya aisA kahate hai ki deva niyamase mUla zarIrame praveza karake hI marate hai| ..parantu yaha virodhako prApta hotA hai, isalie use nahIM grahaNa karanA caahie| gha.7/2,7,164/426/11 heTThA dorajjumettaddhANaM gatUNa ThidAvasthAe / chiNNAuANa maNussesuppajjamANANa devANa uvavAdakhettaM kiNNa gheppade / Na, tassa paDhamada DeNuNassa chacoddasabhAge cetra aMtabhAvAdo, tesiM mUlasarIrapavesamaMtareNa tadavatthAe maraNAbhAvAdo c| praznanIce do rAjumAtra jAkara sthita avasthAme Ayuke kSINa honepara manuSyomeM utpanna honevAle devokA utpAdakSetra kyo nahI grahaNa kiyaa| uttara-nahI, kyoki, prathama daNDase kama usakA 6/14 bhAgame hI antarbhAva ho jAtA hai (de0kSetra/4) tathA mUla zarIrame jIva pradezoke praveza binA usa avasthAmeM unake maraNakA abhAva bhI hai| gha. 11/4.2.5.12/22/6 jeraiemuppaNNapaDhamasamae uvasaMharidapaDhamadaMDassa ya ukksskhettaannuvvttiido| nArakiyomeM utpanna honeke prathama samayameM ( mahAmatsyake pradezomeM) prathama daNDakA upasaMhAra ho jAnese usakA utkRSTa kSetra nahIM bana sktaa| 1. pradezIkA vistAra va AkAra dha.7/2.6.1/266/11 appappaNo acchidapadesAdo jAva upajja mANakhetta ti AyAmeNa egapadesamAdi kAdUga jAbukkasseNa sarIratiguNa nAhalleNa kaMDekkaravaM bhaTThiyattoraNa ela-gomuttAyAreNa aMtomuhatAvaThANa mAraNaM tiyasamugdhAdo NAma / AyAmakI apekSA apaneapane adhiSThita pradezase lekara utpanna honene kSetrataka (aura bhI de0 agalA zIrSaka naM.7), tathA bAhatyase eka pradezako Adi karake utkarSata zarIrase tigune pramANa jIva pradezoke kANDa, eka khambha sthita toraNa, hala va gomUtrake AkArase antarmuhUrta taka rahaneko mAraNAntika samuddhAta kahate hai| dha. 11/4,2,5,12/21/7 suhumaNimodesu upajjamANassa mahAmaccharasa vikravabhussehA tiguNA Na hoti, duguNA visesAhyiA vA hoti tti kadhaM nnvvde| adhosattamAe puDhavIe raiesa se kAle upajjihidi tti suttAdo nnvvde| saMtakammapAhuDe pRNa Nigodesu upAido,Neraiesu upajajamANa mahAmaccho Thava suhamaNigodesu uppajjamANamahAmaccho vi tiguNazarIrabAhaleNa mAraNa tiyasamugdhAda gacchaddi tti / Na ca eda jujjade, sattamapuDhavINeraiesu asAdabahulesu uppajjamANamahAmacchaveyaNA-kasAehito muhamaNigodesu uppajjamANamahAmaccha beyaNa-kasAyANa sristtaannuvvttodo| tado eso ceva atyo bahANo tti ghettvvo| prazna-sUkSma nigoda jIvome utpanna honevAle mahAmatsyakA viSkambha aura utsedha tigunA nahI hotA, kintu dugunA athavA vizeSa adhika hotA hai; yaha kaise jAnA jAtA hai| uttara-"nIce sAtavI pRthivIke nArakiyome vaha anantara kAlame utpanna hogA" isa sUtrase jAnA jAtA hai| -satkarmaprAbhUtame use nigoda jIvomeM utpanna karAyA hai, kyoki, nArakiyome utpanna honevAle mahAmatsyake samAna sUkSma nigoda jIvome utpanna honevAlA mahAmarasya bhI vivakSita zarIrakI apekSA tigune bAhatyase mAraNAntika samu 7. vedanA kaSAya aura mAraNAntika samudghAtame antara bha 4/1,3,2/2042 vedaNakasAyasamugdhAdA mAraNaM tiyasamugdhAde mNNi pada titti vutte Na pada ni / mAraNatiya samugdhAdo NAma baddhaparabhaviyAuANa ceva hodi / vedaNakasAyasamugdhAdA puNa ba dvAuANamabadbhAuANaca hoti| mAraNa tiyasamupAdA NicchaeNa uppajjamANa disAhimaho hodi, Na ce arANamegadisAe gamaNa Niyamo, dasama vi disAsu gamaNe pddibddhttaado| mAraNa tiyasamunAdassa AyAmo ukkasse" appaNo uppajjamANakhettapajjavasANo, Na cearANamesa Niyamo ti - prazna-vedanA samuddhAta aura kaSAyasamuddhAta ye dono maar| ntikasamudghAtame antarbhUta kyo nahI hote hai| uttara-1. nh| hote, kyoki, jinhone para bhavakI Ayu A~dha lI hai, aise jIvoke hI mAraNAntika samudghAta hotA hai (azraddhAyuSka aura vartamAname Ayuko bA~dhanevAloke nahI hotA--(dha.7/4,2,13,86/410/7), kintu vedanA aura kaSAya samuddhAta badhAyuSka aura abatAyuSka dono jIyoke hote hai| 2. mAraNAntika samudghAta nizcayase Age jahA~ utpanna honA hai aise kSetrakI dizAke abhimukha hotA hai| kintu anya samuddhAtoke isa prakAra eka dizAme gamanakA niyama nahI hai, kyoki, unakA dazo dizAomeM bhI gamana pAyA jAtA hai (de0 smughaat)| 3 mAraNAntika samudghAtakI lambAI utkRSTata apane utpadyamAna kSetrake anta taka hai, kintu itara samuddhAtokA yaha niyama nahI hai| de0 pichalA zorSaka n06)|| 8.mAraNAntika samudaghAtameM kauna karma nimitta hai dha.4/16-1, 28/47/2 acattasarIrassa viggaharAIe ujugaIe vA jaM gamaNa ta karasa phala / Na, tassa puyakhettaparicAyAbhAveNa gmnnaabhaavaa| jIvapadesANaM jo pasarI so Na NivakAraNo, tassa AuasaMtaphala jainendra siddhAnta koza |
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ maraNa bhaya 288 malla ttaayo| -prazna--pUrva zarIrako na choDate hue jIvake vigraha gatime apavA ajugatimeM jo gamana hotA hai, vaha kisa rmakA phala hai / uttara-nahI, kyo ki, pUrva zarIrako nahIM choDanevAle usa jIvake parva kSetrake parityAgake abhAvase gamanakA abhAva hai ( ata. vahA~ AnupUrvI nAmakarma kAraNa nahI ho sktaa)| pUrva zarIrako nahI chor3anepara bhI jIva pradezo kA jo prasAra hotA hai, vaha niSkAraNa nahIM hai, bayoki, vaha AgAmI bhatrasambandhI Ayukarmake sattvakA phala hai| maraNa bhaya-de0 bhy| aneka bheda hai / 14 / athavA jIvoke pApako upacArase mala kahA jAtA hai / 17 / (dha. 1/9.1,1/32/6) / gha.1/1,1,1/33/2athavA arthAbhidhAnapratyayabhedAttrividha malamA uktamarthamalamAabhidhAnamala tadvAcaka zabdaH / tayorutpannabuddhi. pratyayamalam / athavA caturvidha malaM nAmasthApanAdravyabhAvamalabhedAta / anekavidha vaa| -athavA artha, abhidhAna va pratyayake bhedase mala tIna prakArakA hotA hai| arthamala to dravya va bhAvamalake rUpameM Upara kahA jA cukA hai| malake vAcaka zabdoMko abhidhAnamala kahate hai| tathA arthamala aura abhidhAnamalame utpanna huI buddhiko pratyayamala kahate hai| athavA nAmamala, sthApanAmala, dravyamala aura bhAvamalake bhedase mala cAra prakArakA hai| athavA isI prakAra vivakSA bhedase mala aneka prakArakA bhI hai| 2. samyagdarzanakA mala doSa ana. gha./2/11/183 tadapyalabdhamAhAtmyaM pAkAtsamyaktvakarmaNa / malina malasaDgena zuddha svarNa mivodbhavet / 5 / / ana. dha./2/61 me udhRta-vedaka malinaM jAtu zaDkAdyai yatkalaM kayate / -jisa prakAra zuddha bhI svarNa caoNdI Adi malake sasargase malina ho jAtA hai usI prakAra samyak prakRtimithyAtva nAmaka karma ke udayase zuddha bhI samyagdarzana malina ho jAtA hai / 56 (go.jii./jii.pr/25|| 51/22 me uddhRta) zaMkA Adi duSaNoMse kala kita samyagdarzanako malina kahate hai| 3. anya maloM kA nirdeza 1. zarIrameM malakA pramANa -de0 audaarik/1|| 2. mala-mUtra nikSepaNa sambandhI -de0 samiti/1 me pratiSThApanA samiti / marAci-1. yaha bhagavAn mahAvIra svAmIkA dUravartI pUrva bhava hai (de0 vardhamAna ) pUrvabhava na02 me pururavA nAmaka bhIla thaa| pUrvabhava na01 me saudharma svargameM deva huaa| vartamAna bhavameM bharatakI anantasenA nAmaka strIse marIci nAmaka putra huaa| isane parivrAjaka bana 363 mithyA matokI pravRtti kii| cirakAla bhramaNa karake tripRSTha nAmaka balabhadra aura phira antima tIrthakara huaa|(p, pu./3/263), (ma. pu/62/88-62 tathA 74/14,20,51,56,166,204 ) / 2. eka kriyAvAdI-(de0 kriyaavaad)| maru-1. kimpuruSa jAtikA eka vyantara-de0 kipuruSa / maruta-1. saudharma svargakA 12 vaoN paTala-de0 svarga/132 eka laukAntikadeva-de0 laukAntika / 3 vAyu-de0 vAyu / maruta cAraNa-de0 Rddhi| marudevI-bhagavAn RSabhanAthakI mAtA-de0 tIrthakara/5 / maruddeva-12 ve kulakara-de0 zalAkA puruSa/1 / maruprabha-kipuruSa jAtikA eka vyantara-de0 kipuruSa / marubhUti-ma.pU./73/zloka--bharata kSetra podanapura nivAsI vizvabhUti brAhmaNa kA putra thA / (7-6) / kmaTha isakA bar3A bhAI thA. jisane isakI strIpara balAtkAra karaneke hetu ise mAra ddaalaa| yaha marakara sallakI vaname vajraghoSa nAmaka hAthI huaa| (11-12) / yaha pArzvanAtha bhagavAna kA pUrvakA vaoN bhava hai|-de0 pArzvanAtha / marmasthAna-audArika zarIrameM marmasthAnokA pramANa-de0 audArika /1/7 / maryAdA-bhojanameM kAlagata mryaadaaeN-de0.bhkssyaabhkssy/1| mala-ti pa //gAthA-doNi viyappA hoti hu malassa imaM davvabhAva bheehi / davamalaM duvihappa bAhiramanbhataraM ceya / 10 / sedamalareNukdamapahudI bAhiramala samuddicha / puNu diDhajIvapadese bidharUnAi pydditthidiaaii|11|| aNubhAgapadesAI cauhi patte kabhejjamANaM tu / NANAvaraNappahUdI aTThaviha kammamakhilapAvarayaM / 12 / abbhataradabbamala jIvapadese Nibaddhamidi hedo| bhAvamalaM NAdavya agANadasaNAdipariNAmo / 13 / ahabA bahubheyagayaM NANAvaraNAdi davyabhAvamalabhedA 14 pAyamalaM ti bhaNNai uvacArasarUbaeNa jIvANa / 17 / - dravya aura bhAvake bhedase malake do bheda hai| inamese dravyamala bhI do prakArakA hai-bAhya va abhyantara / 10 / sveda, mala, reNu, kardama ityAdika bAhya dravyamala kahA gayA hai, aura dRDha rUpase jIvake pradezome eka kSetrAvagAharUpa bandhako prApta, tathA prakRti sthiti anubhAga va pradeza ina cAra bhedose pratyeka bheda ko prApta honevAlA, aisA jJAnAvaraNAdi ATha prakArakA sampUrNa karmarUpI pAparaja, cUki jIvake pradezo meM sambaddha hai, isa hetuse vaha abhyantara dravyamala hai| ajJAna adarzana ityAdika jIvake pariNAmoko bhAvamala samajhanA cAhie / 11-13 / athavA jJAnAbaraNAdika dravyamalake aura jJAnAvaraNAdika bhAvamalake bhedase mala ke 4. mala pariSaha nirdeza sa. si.///426/4 apkAyajantupIDAparihArAyA maraNAdasnAnavatadhAriNa' paTuravikiraNapratApajanitaprasvedAvatapavanAnItapAMmunicayasya sidhmakacchUdadrUdIrNa kaNDUyAyAmutpannAyAmapi kaNDUyanavimardanasaghaTTanavivarjitamUrte svagatamalopacayaparagatamalopacayorasaMklapitamanasa' sajjJAnacAritravimalasalilaprakSAlanena karmamalapaGkanirAkaraNAya nitymudytmtermlpiiddaashnmaakhyaayte| - apkAyika jIvokI pIDAkA parihAra karaneke lie jisane maraNaparyanta asnAnavrata svIkAra kiyA hai| tIdaNa kiraNoke tApase utpanna hue pasInemeM jisake pavanake dvArA lAyA gayA dhUli saMcaya cipaka gayA hai| sima dAda aura khAjake honepara bhI jo khujalAne, mardana karane aura dUsare padArtha se ghisanerUpa kriyAse rahita hai| svagata malakA upacaya aura paragata malakA apacaya honepara jisake mana meM kisI prakAra vikalpa nahIM hotA, tathA samyagjJAna aura samyagcAritrarUpI vimala jala ke prakSAlana dvArA jo karmamalapaMkako dUra karaneke lie nirantara udyatamati hai, usake malapIDAsahana kahA gayA hai| (rA. vA./8//20/611/ 33), (cA. saa./12516)| malada-bharata kSetrame pUrva AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / malaya-1 bharatakSetrame madhya AryakhaNDakA eka parvata-de. manuSya/4 / 2. madAsa prejiDensIkA malAyA pradeza (kuralakAvya/pra. 21), malayagiri-prasiddha zvetAmbara TIkA kAra / -de0 pariziSTa / malauSadha-de0 Rddhi/7|| malla-bharatakSetrameM pUrva AryaskhaNDakA eka deza-de0 mnussy/4| jainendra siddhAnta koza
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ malladhArI deva 289 mahAtanu malladhArI deva--1. nandi saMghake dezIyagaNa kI naya kItizAkhAmeM zrIdharadeva ke ziSya tathA candrakItike guru the|smy-vi1075-1105 (I01018-1048)-de0 itihAsa/7/5 / 2 malliSeNakI upAdhi thii| (vizeSa de0 mllissenn/2)| 3.niyamasArakI TIkAke racayitA padmaprabhakI upAdhi thii|--de0 padmaprabha / 4. A0 bAlacandrakI upAdhi thii|-de0 bAlacandra / mallavAdI-2.dvAdazAra nayacakra / prathama) ke kA eka aacaary| samaya-vi sa.414 (I0 357), (jai./2/330)| 2. eka tAkika zvetAmbarAcArya the| A. vidyAnandike samakSa jo nayacakra vidyamAna thA vaha sambhavata inhIMkI racanA thii| inake nayacakrapara upa0 yazobhadrajIne TIkA likhI hai| kRtiyA~-nayacakra, sanmati ttiikaa| samaya--vi, za. 8-6 (I0 za.8 kA anta); (na. ca./pra. 2/premiijii)| mallinAtha-(ma. pu./66/zloka) pUrva bhava naM 2 meM kacchakAvatI dezake vItazoka nagarake rAjA vaizravaNa the|(2)| pUrva bhava naM. 1 me aparAjita vimAname ahamindra the|(14-16) (yugapata sarvabhava---de0 66/66) / vartamAna bhabameM 16 ve tIrthaMkara hue-de0 tiirthkr|| mallinAthacAritra-A. sakalakIti (I01406-1442) kRta 874 zlokapramANa saskRta racanA / (tI /3/331) / mallibhUpAla-vijayakIti (I. za. 16) ko sammAnita karane vAle kanArA jile ke sAluba nareza / (jai./1/473)| mallibhUSaNa-nandi saMghake balAtkAra gaNakI sUrata zAsvA me vidyAnandi na 2 ke ziSya tathA zrutasAgarake sahadhamo aura lakSmIcandra va ba. nemidattake guru the| samaya--vi. 1538-1556 (I, 1481 - 14)-de0 itihAsa/4 / (tii/3/373)| bhA. saM/176-171 masayari-pUraNarisiNo uppaNNo pAsaNAhatittha mmi / sirivIrasamavasaraNe agAhiyajhuNiNA niyatteNa / 176 / bahiNiggaeNa uttaM majjha eyaarsaagdhaariss| Niggai jhuNI Na, aruho Niggaya bissAsasIsassa / 177 / Na muNai jiNakahiyasurya sapai dikvAya gahiya goymo| vippo veyambhAsI tamhA moSavaM Na NANAo / 179| aNNANAo moravaM eva loyANa payaDamANo hu / devo a Natthi koI suNNaM jhAeha icchAe / 171 / = pArzvanAthake tIrtha me maskari-pUraNa RSi utpanna huA / vIra bhagavAnke samavazaraNameM yogyapAtrake abhAvameM jaba divya dhvani na khirI, taba usane bAhara nikalakara kahA ki mai gyAraha aMgakA jJAtA hU~, to bhI divyadhvani nahIM huii| para jo jinakathita zrutako hI nahIM mAnatA hai aura jisane abhI hAla hI meM dIkSA grahaNa kI hai aisA vedAbhyAsI gotama (indrabhUti) isake lie yogya samajhA gyaa| ata jAna paDatA hai ki jJAnase mokSa nahI hotA hai| vaha logoMpara yaha pragaTa karane lagA ki ajJAnase hI mokSa hotA hai| deva yA Izvara koI hai hI nahIM / ata svecchApUrvaka zUnyakA dhyAna karanA cAhie / maskarI pUrana- de0 pUrana kshyp| mastaka-bharatakSetrameM pUrva AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / mastiSka-audArika zarIrameM mastiSkakA pramANa-de0 audArika/1/71 maha-yAga, yajJa, kratu, pUjA, saparyA, ijyA, adhvara, makha aura maha ye paryAyavAcI nAma hai|-de0 pUjA/1/1 / mahattara-tri sA./683/TIkA-mahattara kahie kula viSai bddaa| mahattA -Magnitude ( ja pa/pra 107 ) / mahAkaccha-pUrva videhakA eka kSetra-de0 loka/7 / mahAkacchA -pUrva videhastha padmakUTa bakSArakA eka kUTa va usakA rakSaka deva-de0 lok/5/2| mahAkakSa-vijayAdha kI dakSiNazreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / mahAkalpa-dvAdazAga zrutajJAnakA 11vaoN aMgavAhya-de0 zrutajJAna/IIII mahAkAla-1. pizAca jAtIya eka vyantara-de0 pizAca / 2, eka graha-de0 graha / 3. dakSiNa kAloda samudrakA rakSaka deva-de0 vyantara / 4 / 4 cakravartIkI nava nidhiyo meM se eka-de0 zalAkA puruss/2| 1. SaSTa nArada-de0 zalAkA puruSa/6 / mahAkAlI-1. bhagavAna zreyAsakI zAsaka yakSiNI-detIrthaMkara/51 eka vidyA- de0 vidyaa| mahAkUTa-vijayA kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / mhaakaushl-mdhyprdesh| apara nAma sukauzala (ma. pu./pr./48| paM. pannAlAla ) / mahAkhara-asurakumAra jAtIya eka bhavanavAsI deva-de0 asura / mahAgaMdha-uttara nandIzvaradvIpakA rakSaka deva-de0 bhvn/4| mahAgaurI--eka vidyA-de0 vidyA / mahAgraha-de0 grh| mahAcaMdra-zAntinAthacaritrake racayitA eka di. sAdhu / samaya vi 1587 / mahAjvAla-vijayA kI uttarapreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / mahAtanu-mahorama jAtIya eka vyantara-de0 mhorg| malliSeNa-1. mahApurANa, nAgakumAra mahAkAvya tathA sajjana cittavallabhake kartA, ubhaya bhASA vizArada eka kvi(bhttttaark)| samaya -vi 1104 (I. 1047) 1 (ma. pu./pra.20/pa pannA lAla : (sa.ma / pra. 15/premIjI) / 2. eka prasiddha mantra tantravAdI bhaTTAraka / guru paramparA-ajitasena, kanakasena, jinasena, malliSeNa / narendrasena ke laghu guru bhraataa| nemicandra siddhAnta cakravartI ne inhe bhavana guru kahA hai| kRtiyeM-bhairava padmAvatI kalpa, sarasvatI mantra kalpa, jvAlinI kalpa, kAmacANDAlI kalpa, bajra pajara vidhAna, pravacanasAra TIkA, pacAstikAya TIkA, brahma vidyA / samaya-DA, nemicandra naM 122 ko eka vyakti mAnate hai| ata unake anusAra zaka 666 ii.1047)| (tI./3/171) / parantu pa. pannA lAla tathA premIjI ke anusAra zaka 1050 (I 1128) / (de. uparyukta sndrbh)| 3. syAdvAda majarI tathA mahApurANa ke racayitA eka niSpakSa zvetAmbara AcArya jo strI mukti Adi vivAdAspada carcAoM meM par3anA pasanda nahIM karate / samayazaka 1214 (I. 1292) / (sa ma /pra. 16/jagadIza cnd)| malliSeNa prazasti-zravaNabelagolAkA zilAlekha na.54 malli- SeNa prazasti ke nAmase prasiddha hai| samaya-za. saM 1050 (I. 1128) (yu anu./pra. 41/pa. jugala kizora mukhtaar)| mazaka pariSaha-de0 daMza pariSaha / masikarma-de0 saavdy/3|| maskarI gozAla-bauddhoke mahA parinirvANa sUtra, mahAvagga aura 'divyAvadAna Adi granthoke anusAra ye mahAtmA buddha ke samakAlIna 6 tIrthakromese eka the| (da. sA./pra. 32/premiijii)| jainendra siddhAnta koza bhA03-37
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAtapaRddhi mahAtapa Rddhi de0 mahAtamaH prabhA - 1. sa.si./3/9/203/1 mahAtama prabhAsahacaritA bhUmimahAtama prabhA iti - jisakI prabhA gADha andhakArake samAna hai| vaha mahAtama prabhAbhUmi hai / ( ti pa / 2 / 21) / (rA. vA / 1/3/3/ 156/11 ), ( vizeSa de0 tama prabhA ) / 2. isakA apara nAma mAdhavI hai / isakA AkAra avasthAna Adi-de0 naraka / 5 /116 mahAtmA. sA. vA. bR./12/116/15 - mokSalakSaNa mahArtha sAthakatvena mahAtmA mokSaNA mahAprayojanako sAdhane ke kAraNa zramaNako mahAtmA kahate haiM / mahAveha - vizAca jAtIya eka vyara30 vyantara - 290 mahApadma - 1. mahAhimavAna parvatakA eka hRda jisameMse rohita va rohitAsyA ye do nadiyA~ nikalatI hai hI devI isakI adhiSThAtrI hai / de0 loka / 3 / 1 2, agara videhakA eka kSetra / 30 lokg/2| 3. vikRtavAn vakSArakA eka kUTa- de0 loka5/4 4. kuNDaparvata ke suprabhakUTakA rakSaka eka nAgendra deva - de0 loka 5 / 1215. kuruva zakI vaMzAvalIke anusAra yaha eka cakravartI the jinakA apara nAma padma thA- de0 padma / 6. bhAvI kAlake prathama tIrthaMkara-de0 tIrthaMkara / 5 / 7. ma. pu. // 15 // zloka pUrvI pRSkarArdhake pUrva nidehameM puSkatAyata dezakA rAjA thA ( 2-3 ) | dhanapada nAmaka putrako rAjya de dIkSA dhAraNa kii| (18-19 ) / gyAraha aMgadhArI hokara tIrthaMkara prakRtikA bandha kiyA / samAdhimaraNakara prANatasvarga meM deva huaa| ( 16-22) / yaha suvidhinAtha bhagavAdakA pUrvakA bhaya naM 2 haiM / de0 suvidhinaath| mahApuMDarIka - 1. dvAdazAga zrutakA jJAna / III 2 rukmi parvatapara sthita rUpakUlA meM do nadiyoM nikatI hai adhiSThAtrI hai0 loka /3/6 | mahApura-1, bharatakSetrakA eka nagara de0 manuSya / 42 vijayArtha kI uttara zreNIkA eka nagara-30 vidyAdhara / - 13vA~ aga bAhya- de0 zrutaeka hada jisame mArI aura buddhi nAmaka devI usakI mahApurANa kA jinasena (I. kRta kalApUrNa saMskRta kAvya jise inakI mRtyu ke pazcAt inake ziSya A guNa bhadra ne I. 18 meM pUrA kiyaa| jinasena vAle bhAga kA nAma Adi purANa hai| jisameM bhagavAn RSabha tathA bharata mAmI kA caritra citrita kiyA gayA hai| isameM 47 parva tathA 15000 zloka haiN| guNabhadra vAle bhAga kA nAma uttara purANa hai jisameM zeSa 23 tIrthaMkaro kA ullekha hai / isameM 26 parva aura 8000 zloka hai| donoM milakara mahApurANa kahalAtA hai| de, Adi purANa tathA uttara purANa 2, kavi puSpadanta (I. 665) kRta uparyukta prakAra do khaNDoM meM vibhakta apabhraMza mahAkAvya / apara nAma 'tIsa Thi mhaapurigunnaalNkaar'| donoM meM 80+42 sandhi aura 20,000 zloka haiN| (tI./4/110) 2. maNi (I. 1040) kRta 2000 zloka pramANa terasaTha zalAkA puruSa caritra / (tI./3/174) / racA thA / - mahApurI - apara videhake mahApadma kSetrakI pradhAna nagarI 60 lok/5/12| mahApuruSa - kipuruSa jAtIya eka vyantara- de0 kipuruSa / mahAprabha -1 uttara ghRtavara dvIpakA rakSaka deva-de0 vyantara 181 2. ghRtavara samudrakA rakSaka deva - de0 vyantara |4| 3. kuNDala parvatakA mahAbaMdha - paNDAgama kA antima khaNDa (de0pariziSTa ) | mahAbala 1. asura jAtIya eka bhavanavAsI deva ( ma. pU. / sarga / zloka ) - jA atitakA putra thaa| | | de0 asura / 2. (4/133) / mahArAjA rAjya prApta kiyaa| ( 4/151 ) / janmotsava ke avasarapara apane mantrI svayaM buddha dvArA jIvake astitvakI siddhi sunakara Astika huA (5/87 ) / svayaM buddha mantrIko Adityagati nAmaka munirAjane batAyA thA ki ye dasave bhava bharatakSetrake prathama tIrthaMkara hoNge| ( 5/200 ) / mantrIke mukhase apane svapnoke phalameM apanI AyukA nikaTameM kSaya jAnakara samAdhi dhAraNa kii| (5/226,230 ) / 22 dinakI sallekhanA - pUrvaka zarIra choTa (5/248-250) IzAna svargane khiloga nAmadeva (/253-254) yaha RSabhadevakA pUrva bhava naM. 1 I hai- de. pade 1. pu/20 / zloka - maMgalAvalI dezakA rAjA thA (2-3) vimalavAhana muni dIkSA le 19. aMgakA pAThI ho tIrthaMkara prakRtikA bandha kiyA / ( 10-12 ) / samAdhimaraNapUrvaka vijaya nAmaka anuttara vimAname ahamindra huA (11) / yaha abhinandanAtha bhagavAdakA pUrva bhava na. 24 ( ma. pU. / 60/ (zloka) pUrva videhake nandana nagarakA rAjA thA / (58) / dIkSAdhAra | (61) / saMnyAsa maraNa pUrvaka sahasAra svargame deva huA / (62) / yaha suprabha nAmaka balabhadrakA pUrva bhava naM. 2 hai / 5 neminAthapurANa ke racayitA eka jaina kavi samaya (I. 1242) (ra/ pra. 23/ paM, khuzAlacanda ) mahAbhArata - 1. rAmAkRSNA dvArA saMzodhita 'ikSvAku vaMzAvalI' meM mahAbhArata yuddhakA kAla I. pU. 1550 batAyA gayA hai| ( bhAratIya itihAsa / 01 / 1 206) 2. mahAbhArata yuddhAnta-deha pu. / sarga 45-46, sarga 47 / 1 - 16; tathA sarga 54 ) / mahAbhiSeka AzAparalI (I. 1903-1943) kRta niya mahodyota' para A. zrutasAgara (I. 1481-1466) kRta mahAbhiSeka nAmaka eka TIkA grantha / -- mahAbhIma -1 rAkSasa jAtIya eka vyantara de0 rAkSasa 2 dvi nArada - de0 10 zalAkA puruSa / 6 / mahAbhujakuNDa parvatake kanakaprabha kUTakA rakSaka eka nAgendra deva - de0 loka /7 | RSabha mahAbhUtata jAtIya eka vyantara 30 ta mahAmaMDalIka - rAjAo eka sI zreNI 30 raajaa| mahAmati (ma. pU. / sarga /zloka ) - mahAmata bhagavAda devakA pUrva bhava naM. 1 / (5/200) / kA mantrI thA / midhyAdRSTi thaa| ( 4 / 111-112 ) / isane rAjAke janmotsava ke avasarapara usake mantrI svayaM buddha ke sAtha vivAda karate hue cArvAka matakA Alambana lekara taaree siddhi dUSaNa diyA thaa| (5/26-28) / marakara nigodameM gayA / ( 10/7 ) / mahAmatsya de0 saMmUrcchana / mahAmaha de0pUjA mahAmAtya tri. sA./TI./383 mahAmAtya kahie sarva rAjyakAryakA adhikArI / mahAmAnasI - 1 bhagavAn kunthanAthako zAsaka yakSiNI-de0 tIrthaMkara /5/3 / 2. eka vidyA - de0 vidyA / mahAyakSa bhagavAn ajitanAthakA zAsaka yakSa-30 tIrthaMkara 2/3 | mahAyAna eka bhI sampradAya 30 darzana / mahAyojana kSetrakA eka eka pramANa de0 gaNita / I 1 mahArAjA - rAjAoge eka zreNI-de0 rAjA / jainendra siddhAnta koza /
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahArASTra mahArASTra kRSNAnadIse narmadA nadI kA kSetra (ma. pU. /pra.46/6. pannAlAla ) / mahArudra - 1. eka graha - de0 graha / 2 caturtha nArada de0 zalAkApuruSa/6 / mahAlatAMga kAlakA eka pramANa 30 gaNita / I// mahAlatAkAlA eka pramANa 0/1/1/4 mahAvatsA - 1 pUrva videhakA eka kSetra - de0 loka 5/212. vaizravaNa vakSArakA eka kUTa va deva - de0 loka /5/4 1 mahAvapra - 1. apara videhakA eka kSetra - de0 loka 5 / 2 / 2. sUryagiri vakSArakA eka kUTa va usakA rakSaka deva - de0 loka /5/4 / 291 mahAvIra - 1. prathama dRSTile bhagavAn kI Ayu Adi gha. 6/4, 1,44 / 120 paNNArahadivasehi aTThahi mAsehi ya ahiyaM pacahatta] rivAsAvaseseca 75-8-13 puttaranimANo AsAda joNapakhaTThIe mahAvIro bAhAntarivAsAThao viSApaharo gambha mohamNo tasya tIsavasANi kumArakAlo, bArasarasANi tassa dumatyakAla ke nikAlo vi tIsa vAsAthi edesi tiNDa kAlA samAso bAhattarivAsANi / 15 dina aura 8 mAsa adhika 75 varSa caturtha kAlameM dIpa rahanepara puSpottara vimAnase ASADha zukrA SaSThI dina 72 varSa pramANa Ayuse yukta aura tIna jJAnake dhAraka mahAvIra bhagavAn garbha meM atI hue| isameM 30 varSa kumArakAla 12 varSa unakA chadmasthakAla aura 30 varSa kevalikAla isa prakAra ina tInoM kAlokA yoga 72 varSa hotA hai (kapA 9/11/626/ 1 74/6) / 2. divyadhvani yA zAsanadivasakI tithi va sthAna gha. 1/1.1.1/gA. 52-50/61-63 paMcaselApure samme upame ...112 mahAvIreNa kahiyo bhaniyatoyassa ... immisse basippiNIe uttha- samayassa pacchime bhAe / cottosavAsasese kiMci visesUna saMte // 21 // vAsassa padamAse paDhane pakkhahi sAma bahule / pAvidapuvvadivase titthuppattI du abhijihi // 56 // sAvaNa bahulapaDiva ruddamuhute suhodara raviNo / abhijissa paDhamajoe jugAdI pathadazetapura meM rAjagRhame) ramaNIka, vipula va uttama aise vipulAcala nAmake parvatake Upara bhagavAn mahAvIrane bhavya jIvoko upadeza diyA / 52| isa avasarpiNI kalpakAlake duSamA suSamA nAmake cauthe kAlake pichale bhAga meM kucha kama 34 varSa bAkI rahanepara, varSa ke prathamamAsa arthAt zravaNa mAsameM prathama arthAt kRSNapakSa pratipadA ke dina prAta:kAlake samaya AkAzamai abhijita nakSatrake udita rahanepara tIrthakI utpatti huii|23-58 bhAvaNakRSNa pratipadA ke dina muhUrta meM sUryakA zubha udaya honepara aura abhijita nakSatrake prathama yoga meM jaba yugakI Adi huI tabhI tIrtha kI utpatti samajhanA cAhie / (pa. 1/4.1.44/ . 26/120 ). (ka. pA./1/1-1/656 / gA. 20/74) / gha. 6/4.1.44/120/1 vAsadidivasAvaNa kevalakAlammi kima kriye| kevalagANe samutpaNNe mi tattha tityApuSpodo-kehAnakI utpatti ho jAnepara bhI 4 dina taka uname tIrtha kI utpatti nahIM huI thI, isalie unake kevalokAsameM 66 dina kama kiye jAte haiN| ka. pA. 1/11/357/03/2) / 3. dvi0 dRSTise bhagavAnkI Ayu Adi 1 / 4.1.44/ TIkA va gA, 30-41/121-126 aNge ke vikAiriyA paMcahi divasehi ahi mAsehi va UgANi mAhatari vAsANi tti mANajinidAuna pati 01-3-25 simahipAega gabbhattha kumAra chadumattha- kevala - kAlANa parUvaNA karide / taM jahA** (pRSTha 129/5) / AsAjogapaNe baTThIe joNimupAda / yA 19 asAramAse a ya divase chssiynn| terasie ratIe jAdutaraphaggugIra dugA 22 sa , ya mAse divase ya vArasa gA 34 AhiNimohimayuddha hoNa yamaggasIsamahule dasamIpa kkhito sUramahido zivamaNapujjo / gA. 35 / gamai chadumatyattaM bArasavAsANi paMca mAse ya / paNArasANi diNNANi ya tirayaNasuddho mahAvIro / gA. 36 / vahasAjI isamIe khanagarIbigArUDI haMsU pADakAma kela samAvaNNI / gA. 381 vAsANUNattIsaM pacaya mAse ya bIsadivase ya / / gA 36 / pAcchA pAvANayare kattiyamAse ya kiNhaco. dasie / sAdIe rattIe sesarayaM chettu nnivvaao| gA. 40 / pariNidhabude jiNide cautthakAlassa jaM bhave sesaM / bAsANi tiNi mAsA aTTha ya divasA vi paNNarasA / gA. 41 / eda kAla vaDDhamANajinidAuammi patite dasadimasAhiya caharivAsameAyasese catkAlai saggAdo mANaminivarasa odikAlo hodi / - = anya kitane hI AcArya bhagavAnko Ayu 71 varSa 3 mAsa 25 dina batAte hai / unake abhiprAyAnusAra garbhastha, kumAra, chadmastha aura kevalajJAnake kAlokI prarUpaNA karate hai / vaha isa prakAra ki - garbhAvatAra tithi - ASADha zu. 6: garbhasthakAla = mAsa-5 dina, janma tithi va samaya caitra zu 13 kI rAtrine uttarAphAlgunI nakSatra, kumArakAla = 28 varSa 7 mAsa 12 dina; niSkramaNa tithimagasira kR. 10, chadmasthakAla = 12 varSa 5 mAsa 15 dina; kevalajJAna tithi vaizAkha zu 10, kevalIkAla = 26 varSa 5 mAsa 20 dina, nirvANa tithi- kArtika kR. 15 meM svAti nakSatra / bhagavAn ke nirvANa honeka pazcAt zeSa bacA cauthA kAla - 3 varSa 8 mAsa 15 dina isa kAphI vardhamAna jinendrakI Ayu milA denepara caturthakAla 75 10 dina zeSa rahane para bhagavA svavataraNa honekA kAla prApta hotA hai . pa 9/11/60-60/TIma gA. 21-11 / 76-11) / mahAvIra = 4. bhagavAnkI Ayu Adi sambandhI dRSTibhedakA samanvaya dha 6/4, 1.44 / 126/5 dosu vi uvaesesa ko ettha samajaso, ettha Na bAhara jimbhamelAiriyavacchao; aladdhovadesattAdo doNNa mekkassa vAhAbhAdo kiMtu dosa eskepa hoNaM tApiya matavya / ukta do upadezo me kauna-sA upadeza yathArtha hai. isa viSaya me esAcArya ziSya (bIrasena svAmI) apanI jIbha nahIM calAtA, kyoki na to isa viSayakA koI upadeza prApta hai aura na dono mese eka meM koI bAdhA hI utpanna hotI hai| kintu donomeMse eka hI satya honA caahie| use jAnakara kahanA ucita hai| (ka. pA./1/1-1/8 63/81/12 ) vIra nirvANa saMvat sambandhI - de0 itihAsa / 2 | jenendra siddhAnta koza 5. bhagavAn ke pUrva mayakA paricaya ma.pu. / 74 / zloka naM. "dUravartI pUrvabhava naM. 1 meM pururavA bhIla the / 14- 160 naM 2 meM saudharma svarga meM deva hue / 20-22 naM. 3 meM bharata kA putra marIci kumAra 41-664 me svarName na. 1 meM jaTila kA putra 68 naM 6 meM saudharma svarga deva ||
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahAvIra purANa 292 naM. 7 meM puSyamitra brAhmaNakA putra 71| naM 8 meM saudharma svarga meM deva | 72-73 | na 6 meM agnisaha brAhmaNakA putra |74 | na. 10 meM 7 sAgarakI AyuvAlA deva 175 naM 11 meM agnimitra brAhmaNakA putra / 76 / naM 12 meM mAhendra svarga meM deva // 76 // na. 13 meM bhAradvAja brAhmaNakA putra // 77 // na. 14 meM mAhendra svarga meM deva // 78 // tatpazcAt anekoM trasa sthAvara yoniyo meM asakhyAto varSa bhramaNa karake vartamAnase pahale pUrvabhava naM. 18 meM sthAvara nAmaka brAhmaNakA putra huA pUrvabhavana, 10 meM mahendra svarga meM pRSTha * naM. 16 meM vizvamandI nAmaka rAjaputra huaa| 6-110 / pUrvabhavana 14 meM mahAzuka svarNa deva 110 1200 pUrva naM. 14 meM nArAyaNa / 120 - 167 / pUrvabhava na. 13 meM saptama narakakA nArakI 167 pUrvabhavana 12 meM siha // 166 // pUrvabhavana, 11 meM prathama narakakA nArakI 100 pUrva bhava naM. 10 meM siMha / 101 216 pUrva bhava naM meM sihaketu nAmaka deva 29 pUrvabhavana meM kanojjvala nAmaka vidyAdhara | 220 - 22 pUrvabhavanaM 7 meM saptama svarga meM deva | 230 | pUrvabhava naM 6 meM hariSeNa nAmaka rAjaputra / 232 - 233 / pUrvabhava naM. 5 meM mahAzuka svarga meM deva // 234 // pUrvabhavanaM 4 meM priyamitra nAmaka rAjaputra / 234-240) pUrvabhava naM 3 meM sahasrAra svarga meM sUryaprabha nAmaka deva | 241 / pUrvabhava naM. 2 meM nandana nAmaka sajjanaputra 242-221 pUrva 1 meM acyuta svargane ahamindra 246 vartamAna bhavane 14 ve tIrthaMkara mahAvIra hue| 2410 ( yugapada sarva bhava - de0ma. pu./06/534 ) / * bhagavAn ke kula saMgha AdikA vizeSa paricaya - de0 tIrthaMkara / 5 / mahAvIra purANa- 1. A. zubhacandra ( 13916-1966) dvArA racita saMskRta chanda -baddha eka grantha / isameM 20 adhyAya hai / 2. A. sakalakIrti (I. 1406-1442) ko eka racanA / mahAvIrAcArya - Apa rAjA amoghavarSa prathamake parama mitra the / dono sAtha -sAtha rahate the| pIchese Apane dIkSA le lI thii| kRtigaNitasAra saMgraha / jyotiSa, paTala / samaya-amoghavarSa ke anusAra zaka 730 ( I. 500-830 ) | ( tI / 2/34) / mahAvrata - de0 vrata | mahAzaMkha- -lavaNa samudra meM sthita eka parvata - de0 loka /5/6 / mahAzirA - kuNDala' parvatake kanaka kUTakA rakSaka deva - de0 loka5/12 | mahAzuka-1 svargI 10 de0 svrg/3| 2 zukra svargakA eka paTala va indraka - de. svarga / 20 - - mahAzvetA - eka vidyA de0 vidyA mahAsaMdhika eka bauddha sampradAya darzana / mahAsattA - sarva padArthokA astitva sAmAnya- de0 astitva / mahAsarvatobhadra - eka vrata - de0 sarvatobhadra / 1 samaya mahAsena - 1. bhojaka vRSNikA putra ugrasenakA bhAI - ( ha. pu / 18 / 16 ) / 2. yAdavavaMzI kRSNakA dasavA~ putra- de itihAsa / 7 /10 / 2. gulocanAcaritrake racayitA eka digambarAcArya / ( I0 za08 kA anta kA pUrva), (ha pu. / / 7 / paM, pannAlAla ) / mahAskandha-sarva vyApaka gala dravya sAmAnya de0 skandha / 101 mahAsvaragandharva jAtIya eka vyantara-30 gandha / mahAhimavAna - - - 1. haimavata kSetrake uttara dizAmeM sthita pUrvApara maheMdrikA lambAyamAna varSadhara parvata / aparanAma pacazikharI hai / isakA nazA Adi- 30 loka / 3.4/2 | rA. vA/3/12/3/102/21 himAbhisandhAdibhidhAnam mahAMzvAsI himamarica mahAhimavAniti asaSyapi hine himavadAkhyA indragopavat / himake sambandhase himavAn saMjJA hotI hai| mahAn arthAta mahA hai aura himavAda hai, isalie mahAhimavAda kahalAtA hai| apanA hisake abhAva meM bhI 'indragopa' isa nAmakI bhA~ti rUDhi se ise mahAhimavAda kahate hai 2 mahAhimavAda kA eka ma usakA sthAyI deva de0/42 kuNDalaprabhakUTakA svAmI nAgendra deva de0 soka 7/12 - mahimA - 1. Andhradeza ke antargata veNA nadIke kinAre para eka prAcIna ngr| Aja veNyA nAmakI nadI bambaI prAntake sitArA jilemeM hai aura usI jilemeM mahimAnagaDa nAmakA eka gA~va bhI hai| sambhavata yaha mahimAnagar3ha hI maha prAcIna mahimA nagarI hai, jahA~ ki ati AcAryane yati sammelana kiyA thA aura jahA~se ki gharasena AcArya ke patra ke anusAra puSpadanta va bhUtavatI nAmake do sAdhu unakI sevAmeM giranAra bheje gaye the| isakA apara nAma puNDra - vardhana bhI hai| (dha. 1/11 / HL Jam) 2. bharata kSetra pazcima kAryakhaNDa eka deza-de0 manuSya 4 3. eka vikriyA Rddhi -60 Ri . mahiSa -madhya AryakhaNDakA eka deza - de0 manuSya / 4 / mahiSaga- dakSiNa dezakA vartamAna maisUra prAnta ( ma. pU. pra. 50/paM. pannAlAla ) mahiSamati narmadA nadI para sthita eka nagara-30 manuSya / 4 / mahAdeva -- mUla saMghakI gubalI ke anusAra Apa akalaMka bhaTTake ziSya the| samaya- (I. 165-005) / ( 30 itihAsa / 0/1 ) | (si. vi. / pra.7 /0. mahendra kumAra ) / - mahopAla - 1. mapU./ 03 / 1loka-mahIpAla nagarakA rAjA tathA bhagavA pArzvanAthakA nAnA thA |66 mahAdevI ke viyoga meM paMcAgni tapa tapatA thaa| kumAra pArzvanAtha se yogya vinaya na pAnepara kruddha huaa| kumAra dvArA batAye jAne para unakI satyatAkI parIkSA karaneke lie jalatI huI lakaDIko kulhADI se cIrA to vAstava meM hI vahA~ sarpakA jor3A dekhakara cakita huaa| yaha kamaThakA jIva thA tathA bhagavAn ke jIvase baira rakhatA thA / zakyasahita maraNakara zambara nAmaka jyotiSa deva banA, jisane tapa karate hue bhagavAnpara ghora upasarga kiyA / 7-117 / yaha kamaThakA AgekA AThavA~ bhava hai / 2. pratihAra vaMzakA rAjA thA / baDhavANa prAntameM rAjya karatA thA / dharaNI varAha isakA apara nAma thaa| samaya - (za. saM 836, vi. saM. 71 (I. 114), (ha. pu. / pra. 6 / pa. pannAlAla ) / mahIra - [-dakSiNa dezakA vartamAna maisUra nagara (ma. pU. 50/pa. pannAlAla ) / maheMdra - pa. pa. pU /15/13-16- mahendragirikA rAjA tathA hanumAnkI mAtA aMjanAkA pitA thaa| -RW maheMdra deva tattvAnuzAsanake racayitA A nAgasena (I. 1047) ke zikSAguru the| nAgasenake mamayake anusAra inakA samaya - ( I0 za0 12 kA pUrva ) | ( ta an/pra 2 / tra zrI lAla ) - de0 nAgasena / maheMdrikA - bharata kSetrameM madhya AryakhaNDakI eka nadI / --de0 manuSya / 4 / jainendra siddhAnta koza
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ mahezvara mahezvara-mahoraga jAtIya eka vyantara- de0 mahoraga | mahodaya de0vidyAnanda mahodaya / mahoraga - 13/22140 / 319/11 sarpAkAreNa dhikaraNapriyA. mahoragA nAma / = sarpAkAra rUpase vikriyA karanA inhe priya hai, isalie mahoraga kahalAte hai / 2. mahoraga devoMke bheda ti/6/38 bhujagA bhujagatAsI mahata atikAyAsIya maha asaNija mahasara gaMbhIra piyadasaNA mahoragayA / 38 - bhujaga, bhujagazAlI, mahAtanu, atikAya skandhazAlI, manohara, azanijaya mahezvara, gambhIra aura priyadarzana ye daza mahoraga jAtike dezoMke bheda hai| (shi.saa./261)| isake varNa vaibhava avasthAna Adi 60 vyantara 4 mAMDalIka - eka kipAbAdI- 10 kriyAvAda / -- mAMsa mAMsakI abhakSyatAkA nirdeza de0 bhakSyAbhakSya /2 / 1. mAMsayAga vratake avicAra sA. gha. /3/12 carmasthamambha snehazca higvasaMhRtacarma ca sarvaM ca bhojyaM vyApannaM doSa' syadAmiSannate / 12 = camaDemeM rakhe hue jala, ghI, tela Adi camar3ese AcchAdita athavA sambandha rakhanevAlI hoMga aura svAdasita sampUrNa bhojana Adi padArthoMkA khAnA mArA svAga hameM zeSa hai| lA saM . / 2 / zloka - - tadbhedA bahara santi mAdRzAM vAgagocarA / tathApi vyavahArArthaM nirdiSTAH kecidamyAda 101 - una aticAroMke bahutase bheda hai jo mere samAna puruSase kahe jAne sambhava nahIM haiM, tathApi vyavahArake lie AmnAyake anusAra kucha bheda yahA~ kahe jAte hai | 10 | camaDeke bartana me rakhe hue ghI, tela, pAnI Adi / 11 / azocita AhArya | 18 | trasa jIvoMkA jisameM sandeha ho, aisA bhojana | 20| binA chAnA athavA vidhipUrvaka duhare chalanese na chAnA gayA, pI, dUdha, tela, jala Adi 23-241 zodhana vidhise anabhisAma yA zodhana vidhise paricita vidharmake hAtha se taiyAra kiyA gayA bhojana 2] zodhita bhI bhojana yadi maryAdAse bAhara ho gayA hai to / 32 | dUsare dinakA sarva prakArakA bAsI bhojana / 33 / pattekA zAka | 35 // pAna |37| rAtribhojana | 38) Asava, ariSTa, acAra, murabbebAdi // 53 // rUpa, rasa, gandha va sparzase calita koI bhI padArtha // 56 // maryAdita dUdha, dahI Adi |201 2. mAMsa niSedhakA kAraNa 1 mu. A / 253 cattAri mahAviyadi ya hoti namaNIdamajamaMsamadhU karamA saMgappA janakArIo edAo | 1533 navanIta madya, mAMsa aura madhu me cAra mahA vikRtiyoM haiM, kyoMki ve kAma mada va hisA ko utpanna karate hai / (pu. si. u. / 71 ) / pu. si. u. / 65-66 na binA prANavighAtAnmAMsasyotpattiriSyate yasmAt / mAsaM bhajatastasmAt prasaratyanivAritA hisA / 65| yadapi kila bhavati mAsaM svayameva mRtasya mahiSavRSabhAde / tatrApi bhavati hiMsA tadAcita niyota nirmadhanAt // 66 // zrAmAsvapi pazyAsvapidipazya mAnAsu mAMsapezI sAtatyenotpAdastAtInAM nigotAnAM // 60 AmA ma pa vA khAdati yati vA pizitapezi samiti satata nicitaM piNDaM mahujIvakoTImA 1. prANiyoMke pAtake binA mAMsakI utpatti nahI ho sakatI, isalie mAsabhakSIko 293 mAgadha anivArita rUpase hiMsA hotI hai / 65 / 2 svayaM mare hue bhaiMsa va bela Adike mAsa bhanameM bhI hiMsA hotI hai, kyoMki tadAzrita ananto nigo jInokI hiMsA vahA~ pAyI jAtI hai| Ida kI ho yA agni para pakI huI ho agnipara paka rahI ho aisI saba hI mAsakI peziyo meM, usa hI jAtike ananta nigoda jIva prati samaya nirantara utpanna hote rahate hai / 67) isalie kaccI yA pakI huI kisI bhI prakArako mAMsapezIko khAne yA chUne vAlA una karoDoM jIvoMkA ghAta karatA hai / 6 ( yo. sA / a / 8 /60-61 ) | 3. dhAnya va mAMsako samAna kahanA yogya nahIM sA. gha. / 2 / 10 prANyatve samepyaNaM bhojyaM mArsa na dhAmike bhogyA vizeSe'pi jane nAmbikA 110 (ta)pandrayasya kasyApi yenma yathA hi narakaprAptirna tathA dhAnyabhojanAda dhAnyapAke prANivadhaH parameovaziSyate / gRhiNAM dezayaminA sa tu nAtyantabAdhaka // yadyapi mAMsa va anna donoM hI prANI aMga honeke nAte samAna hai, parantu phira bhI dhArmika janoMke lie mAMsa khAnA yogya nahIM hai jaise ki strIpanekI apekSA samAna hote hue bhI patnI hI bhogya hai mAtA nahIM |10| dUsarI bAta yaha bhI hai ki paMcendriya prANIko mArane yA usakA mAMsa khAnese jaisI naraka Adi durgati milatI hai vaisI durgati antake bhojana karanese nahIM hotI / dhAnyake pakanepara kevala ekendriyakA hI ghAta hotA hai, isalie dezasaMyamI gRhasthoke lie vaha atyanta bAdhaka nahI hai / * dUdha va mAMsa samAna nahIM hai -- de0 bhakSyAbhakSya | * aneka vanaspati jIvoMkI apekSA eka nasa jIvakI hiMsA ThIka hai yaha hetu ucita nahIM de0 hiMsA/2/1 | 4. carma nikSipta vastu tyAgameM hetu lA. saM/2/11-13 carmabhANDe tu nikSiptA ghRtatai lajalAdaya / tyAjyA matastrAdInA zarIrapizitAzritA | 116 ma cArA punastatra santi yahA na santi te vAyo durgA vyomacitra [12] sarva sarvajJAnena dRSTa vizvacaSA bAiyA pramANena mAnanIya manocibhi 1 camaDeke gartana meM rakhe hue thI, tela, jalAdikA tyAga kara denA cAhie kyoki aisI vastuo meM usa-usa jIvake mAsake Azrita rahanevAle trasa jIva avazya rahate hai / 11 / tahA~ ye jIva hai yA nahIM aisI zaMkA bhI nahIM karanI cAhie, kyoMki, vyomacitrakI bhA~ti yogena dikhAI deneke kAraNa i jIva kisI bhI pramANase siddha nahIM hai / 12) to bhI sarvadevane unakA vahA~ pratyakSa kiyA hai aura usIke anusAra AcAryoMne zAstrone nirdeza kiyA hai. a. buddhimAnoko sarvazadevakI AzA mAnakara unakA astitva vahA~ svIkAra kara lenA cAhie |13| 5. sUkSma trasa jIvoMke bhakSaNa meM pApa = sA. saM/2/14 nokhametAvatA pApasmAdvA na syaadtiindriyaat| aho mAsAzino'ma prokta jainAgame yata / indriyo ke agocara aise sUkSma jIvoke bhakSaNase pApa hotA hai yA nahIM, aisI AzaMkA karanA bhI yogya nahIM hai, kyoki mAsa bhakSaNa karanevAloko pApa avazya hotA hai, aisA jainazAstra meM spaSTa ullekha hai | 14 | vidharmI se anna zodhana na karAnemeM hetu - de0 AhAra / 2 | mAgadha -- lavaNa samudrakI IzAna va Agneya dizAmeM sthita dvIpa va usake rakSaka deva | -- de0 loka / 7 / jainendra siddhAnta koza
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAgha 294 mAna mAgha-gujarAta nareza zrIpAlake mantrI suprabhadevake do putra the-datta va abhyAsa kiyA hai, vaha dene yogya bhI hai to bhI jisa kAraNase vaha zubha kara / datta ke putra mahAkavi mAdha the| inhoMne 'zizupAla vadha' nahIM diyA jAtA vaha mAtsarya hai / (rA. vA 18/10/8/517/15) / nAmaka granthakI racanA kI hai| ( upamiti bhava prapaca kathA/pra.2/ sa, si./7/36/372/1 prayacchato'SyAdarAbhAvo'nyadAtRguNAsahanaM vA premiijii)| mAtsaryam / dAna karate hue bhI AdarakA na honA yA dUsare dAtAke guNoMko na saha sakanA mAtsarya hai / (rA. vA/7/36/4/558/26 ) / mAghanAnda-1. mulasagha kI pahAbalI ke anusAra Apa A. ali mAthurasaMgha-de0 itihaas/6/1| ke ziSya hote hue bhI unake tathA dharasenasvAmI ke samakAlIna the| pUrvadhara tathA atyanta jJAnI hote hue bhI Apa baDe tapasvI the / isakI mAdhava-mImAMsA darzanakA eka TIkAkAra-de0 mImAMsA darzana / parIkSA ke liye prApta guru ahaM dUlI ke Adeza ke anusAra eka bAra mAdhavacandra-nemicandra siddhAnta cakravartI ke ziSya gaNitajJa / Apane nandivRkSa (jo chAyAhIna hotA hai) ke nIce varSAyoga dhAraNa kRti--trilokasAra kI saMskRta TIkA, bndhvibhgii| samaya-vi.za. kiyA thaa| isIse inako tathA inake saMgha ko nandi kI saMjJA prApta 11 kA pUrvAdha (lagabhaga ii.681)| (jai./1/363)| 2. kSapaNasAra ke ho gaI thii| nandisaMgha kI paTTAvalI meM ApakA nAma kyoMki bhadra kartA / samaya-prantha racanAkAla vi. 1260 (I. 1213) / (jai // bAhu tathA guptigupta (adili) ko namaskAra karane ke pazcAt sabase 441) (tI/3/261) / pahale AtA hai aura vahAM kyoMki ApakA paTTakAla vI, ni. 575 se prArambha kiyA gayA hai, isaliye anumAna hotA hai ki ukta ghaTanA mAdhava siha-jayapurake raajaa| samaya-vi. 1811.1824 (I0 . isI kAla meM ghaTI thI aura usI samaya A arha vali ke dvArA 1754-1767), (mA. mA pra./pra. 26/6, prmaannd)| sthApita isa sagha kA Adha paTa Apako prApta huA thaa| yadyapi mAdhavasena-mAthura saMghakI gurvAvaloke anusAra Apa nemiSeNake nandisagha kI paTTAvalI meM ApakI uttarAvadhi kevala 4 varSa pazcAt ziSya tathA zrAvakAcArake kartA amitagatike guru the| samaya-~-vi0 bI. ni. 576 batAI gaI hai, tadapi kyoMki mUlasagha kI paTTAvalI ke 1020-1064 (I0663-2007)-de0 itihAsa/7/11 / (amitagati anusAra vaha 614 hai isaliye ApakA kAla vI ni 575 se 614 zrAvakAcArakI prazasti ); (yo, sA/amitagati/pra 2/paM. gajAdhara siddha hotA hai| (vizeSa de. koSa pariziSTa 2/6) / 2. nandisaMgha laal)| ke dezIyagaNa kI gurvAvalo ke anusAra Apa kula candra ke ziSya tathA mAdhavAcArya-sAyaNAcAryakA apara nAma-de0 saaynnaacaary| mAdhanandi vidyadeva tathA devakIti ke guru the| 'kolApurIya' ApakI upAdhi thii| samaya-vi. za. 1030-1058 (I 1108 mAdhyadina-eka ajJAnavAdI-de0 ajJAnavAda / 1136)-(de. itihAsa 7/5) / 3 zAstrasAra samuccaya ke krtaa| mAdhyamika-eka bauddha sampradAya-de0 bauddhdrshn| mAdhanandi na. 4 (vi. 1317) ke dAdA guru| samaya-I za 12 kA mAdhyasthyaanta / (jai /2/2016) / 4 mAghanandi na 3 ke praziSya aura kumuda sa.si./7/11/346/8 rAgadveSapUrvakapakSapAtAbhAvo mAdhyasthyam |-raagcndr ke ziSya / kRti-zAstrasAra samuccaya kI kannaDa ttiikaa| samaya-vi.1317 (I. 1260) / (jai /2/366) / 5. mAghanandi dveSapUrvaka pakSapAtakA na karanA mAdhyasthya hai| (rA. vA./7/11/4/ kolahApurIya ke ziSya (I. 1133) / (de. iti./7/5)| 538/21) / de0 sAmAyika/1 [mAdhyastha, samatA, upekSA, vairAgya, sAmya, aspRha, mAghavA-mahAtama prabhA (sAtavAnaraka ) kAaparanAma-denaraka/ zuddhabhAva, vItarAgatA, cAritra, dharma yaha saba ekArthavAcaka zabda hai|..(krodhii, pApI, mAMsAhArI) va nAstika Adi janoMmeM mAdhyamAThara-eka akriyAvAda-de0 akriyaavaado| sthabhAva honA upekSA kahalAtI hai|] mANava-de0 maalv| mAdhva vedAnta I. aa 12-13 meM pUrNa prajJa mAdhva deva dvArA isa matakA janma huaa| nyAyamANikabhadra-vijayA parvatakA eka kUTa aura usakA rakSaka deva / sudhA va padArtha saMgraha isake mukhya grantha haiN| aneka tattva mAnaneke -de0 lok/7| kAraNa bhedavAdI haiN| -vizeSa de0 vedAnta/6 / mANikyanandi-1, nandisagha balAtkAragagakI gurvAvalIke anu mAnasAra Apa ratnanandike ziSya tathA meghacandra ke guru the| samaya-vikrama zaka, saM.585-601 (I0663-676),-de0 itihAsa/7/2 / 2. 1. abhimAnake arthameM nandisaMgha dezIyagaNakI gurvAvalIke anusAra Apa bAlanandi(rAma rA. vA.////74/30 jAtyAdya rasekAvaSTambhAva parA praNatirmAna-zailanandi ke ziSya tathA prabhAdhandake guru the| kRti-parIkSAmukha / stambhAsthidArulatAsamAnazcaturvidhaH / = jAti Adi ATha madoMse samaya-vi0646-171 (I01003-1028)-de0 itihAsa/7/5 / / (de0 mada ) dUsareke prati namanekI vRtti na honA mAna hai| vaha pASANa, (tI/3143) haDDI, lakar3I aura latAke bhedase cAra prakArakA hai|-de0 kaSAya / 3 / mAtaMga-1 padmaprabhu va pArzvanAtha bhagavAnkA zAsaka yakSa-de0 tIrtha dha, 241,1,11111/346/7 roSeNa vidyAtapojAtyAdimadena vAnyasyAnakara 1/3 12. rAjA vinamikA putra jisase mAtaMgavaMzakI utpatti vanati roSase athavA vidyA tapa aura jAti Adike madase (de0 huI-de0 itihAsa mada ) dUsareke tiraskArarUpa bhAvako mAna kahate hai| dha 6/1,6-1,23/41/4 mAno garvaH stabdhamityeko'rtha / mAna, garva, mAtaMgavaMza-de0 itihaas10|| / aura stabdhatva ye ekArthavAcI hai| mAtRkAyaMtra-de0 yNtr| dha. 13/4,2,8,8/283/6 vijJAnaizvaryajAtikulatapovidyAjanito jIva pariNAma' auddhatyAtmako mAna-vijJAna, aizvarya, jAti, kula, tapa mAtsayaM-sa si./6/10/327/12 kutazcitkAraNAd bhAvitamapi aura vidyA inake nimittase utpanna uddhatatA rUpa jIvakA pariNAma vijJAnaM dAnAmapi yato na dIyate tanmAtsaryam / -- vijJAnakA mAna kahalAtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnatuMga . si./192 kaviravena sakalajanapUjyatayA kulajAtivizuchapA thA nirupamamalena ca sapadibhisAsana athavA bhi saptabhirvA... vapurlAvaNyarasavisarena vA AtmAhaMkAro mAna / kavizva kauzala ke kAraNa samasvano dvArA pUjanIyapase, kutajAtiko vizudvise, nirupama balase, sammattiko vRddhike vilAsase. sAta RddhiyoM se, athavA zarIra lAvaNyarasa ke vistArase honevAlA jo Atma- ahaMkAra vaha mAna hai / 2. pramANa yA mApake artha meM gha. 12/4.2,810/205/6 mArga prasthAdiH honAdhikabhAvamApannaH / -hInatA adhikatAko prApta prasthAdi mAna kahalAte hai| nyA. vi. //1/116/426/1 mAna solana-mAna arthAda tola yA mApa / * amya sambandhita viSaya 1. mAna sambandhI viSaya vistAra 2. jIvako mAnI kahanekI vivakSA 3. AhArakA eka doSa 4. vasalikAkA eka doSa 5. ATha mada / 6. mAna pramANa va usake bhedAbheda 7. mAnakI anitA 295 -de0 kaSAya / - de0 jIva / 1/31 - de0 AhAra / II / 4 /4/ - de0 vasatikA / - de0 mada / - de0 pramANa / 5 / - 30 varga vyavasthA // 4 putra the mAnaturaMga - kAzImAsI dhanadeva brAhmaNa ke pahale svetAmbara sAdhu the, pIche digambarI dIkSA dhAraNa kara lI donoM hI AmnAyoM meM sammAnita hai| rAjA dvArA 48 tAloM meM banda kiye jAne kI kathA inake viSaya meM prasiddha hai| kRti-bhaktAmara stotra / samaya - rAjA harSa (I 608) ke samakAlIna hone se tathA bA, siddhasena (vi 625) kuTha kamyANa mandira stotra se prabhAvita hone se lagabhaga vi. 675 (I. 618) / (eft./9/945, 2008)| -- mAnava 1. eka graha de0 grArdhakI uttarapremIkA eka nagara-30 vidyAdhara / 2. cakravartIkI navanidhiyoM nese eka de0 zalAkApuruSa/4 jIvako mAnava kahanekI vivakSA de0 jI// 3 / 5 / mAnava yojanA kSetrakA eka pramANa de0 gaNita/1/9/3 mAnavatika - bharatakSetra meM pUrva AryakhaNDakA eka deza - de0 manuSya / 4 // mAnavI - eka midyAcai0 niyA / - mAnasa - vijayArthakI dakSiNa zreNIkA eka nagara de0 vidyAra mAnasa. 13/52.3/12/10 mammi bhane ligaM mANasaM, adhavA maNo caiva mANaso / manameM utpanna hue cihnako mAnasa kahate hai athavA manakI hI saMjJA mAnasa hai| I mAnasarovara - bharatakSetra meM madhya AryakhaNDakI eka nadI - de0 manuSya / 4 / mAnasAhAra - 30 AhAra //1 mAnasika duHkha de0 du.kha / mAnasI *1. bhagavAn zAntinAthako zAsikA yakSiNI-de0 tIrtha2/5/32. eka vidyAde0 niyA mAnuSottara mAnastaMbha - vi. 1/4/gA kA bhAvArtha 1. samavazaraNa kI mAnastambha bhUmiyo ke abhyantara bhAga meM koTa hote hai / 762 / jinake bhItara anekoM vanakhaNDa devoke krIr3A nagara, vana, vApiyA~ Adi zobhita hai / 763-765 / unake abhyantara bhAgameM puna koTa hote hai, jinake madhya ekake Upara eka tIna pITha hai|760-70 prathama pIThakI U~cAI bhagavAn RSabhadeva ke samayavAraNa meM OM dhanuSa isake Age nAma paryanta pratyeka meM 1/2 dhanuSakI hAni hotI gayI hai| pArzvanAthake samavazaraNameM isakI U~cAI 5/6 dhanuSa aura vardhamAna bhagavAn ke samavazaraNa meM se dhanuSa hai| dvitIya va tRtIya pIThokI U~cAI samAna hotI huI sarvatra prathama pIThase AdhI 60 tInoM pIThoMkI cAroM dizAoM meM sIDiyoM hai| prathama pIThapara ATha-ATha aura zeSa dono para cAra-cAra hai / 771 / tRtIya pIThakA vistAra dhanuSase prArambha hokara Age pratyeka tIrtha meM 34 kama hotA gayA, pArzvanAtha ke samavazaraNa meM 35 aura vardhamAna bhagavAda ke samavazaraNa meM dhanuSA 3704 2. tRtIya pIThapara mAnastambha hote haiN| jinakI UcAI apane-apane tIrthaMkarakI UMcAI 12 guNI hotI hai| bhagavAn upabhanAtha ke samavazaraNa me mAnastambhakA bAhalya 23652 dhanuSa pramANa thA / pIche prati tIrthaMkara 118 dhanuSa kama hote-hote bhagavA pArzvanAtha ke mAnastambhakA bAhalya 235 dhanuSa pramANa thA aura bhagavAn varddhamAna ke mAnastambhakA 466 dhanuSa pramANa thA / 776-777 / sabhI mAnastambha mUla bhAgameM vajradvAroM se yukta hote haiM aura madhyabhAgameM vRttAkAra hote hai / [778-776 / Uparase ye cAro ora camara, ghaNTA Adise vibhUSita tathA pratyeka dizAmeM eka-eka jina pratimAse yukta hote hai 1780-781 / inake tIna-tIna koTa hote hai| koTo ke bAhara cAroM dizAoM meM bIviyoM va graha hote hai jo kamato va kuNDo se zobhita hote hai / 782-7611 ( isakA nakazA - de0 samavazaraNa ) / noTa - 3. [ mAnastambhake atirikta sarva hI prakArake devoke bhavano meM tathA akRtrima caityAlayoM meM bhI uparokta prakAra hI mAnastambha hote hai hA~ bhavanavAsiyoMke bhavanoMke lie (de0 tri. sA. / 216) vyantara devoke bhavano ke lie - de0 tri sA / 2553 akRtrima lie de0 tri. sA./ 1003 1012] / - * 1. mAnastambha nAmakI sArthakatA * ti 1/4/082 mahAsayamicchA vi duro sameta saMbhAja hoti gatimANA mANatvaM ti bhaNidaM 782 ki dUrase hI mAnastambhoke dekhane se mAnase yukta mithyAdRSTi loga abhimAnase rahita ho jAte haiM, isa lie inako mAnastambha kahA gayA hai| mAnuSa - 1. mAnuSottara parvatake rajatakUTakA rakSaka eka bhavanavAsI deva - loka 5/10 1 2. eka yakSa- de0 yakSa / mAnuSottara-madhyaloka puSkara dvIpa ke madhya sthita eka kuNDAkAra parva-30 loka/4/4 sa.si./3/36/228/10 puSkaradvIpamadhyabhAgI mahato mAnuSIcaro nAma zaila' / tasyAtprAgeva manuSyA na bahiriti / tato na bahi. pUrvoktavibhAgo'sti yato'syAnvarthasaMjJA puSkara dvIpa ke ThIka madhya meM cUDIke samAna gola mAnuSottara nAmakA parva hai| usake pahale-pahale hI manuSya haiM, usake bAhara nahI ( kyoMki usako ullaMghana karanekI zakti manuSyoM meM nahIM hai--(de0 manuSya / 4 / 2) isalie isa parvatakA mAnuSottara yaha nAma sArthaka hai (rA./1/15 /167/30 ) / jainendra siddhAnta koza
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnyakheTa mArgaNA mAnyakheTa-nijAma haidarAbAda rAjyake antargata zolApurase 10 mIla dakSiNa pUrva meM sthita vartamAnakA malakheDA grAma (ka paa.1/pr.73/p.mhendr)| mApikI-Mensuration (ja.pra./pra. 108 ) / mAya-sva. stotra/TI./141/267 mAya' pramANa kevalajJAnalakSaNaM AgamasvarUpa vaa| -mAya arthAt pramANa jisakA lakSaNa kevalajJAna yA AgamasvarUpa hai| mAyAsa. si./4/16/334/2 Atmana' kuTilabhAvo mAyA nikRti / -AtmA kA kuTila bhAva mAyA hai| isakA dUsarA nAma nikRti ( yA vacanA) hai| (sa. si/7/10/356/8), (rA. vA/6/16/1/526/6,7/18/2/545/14 ); (dha, 1/1,1,111/346/7); (dha 1,6-1,23/41/4) / rA. vA./8/8/1/574/31 parAtisaMdhAnatayopahitakauTivyaprAya' praNidhirmAyA pratyAsannavaMzaparvopacitamUlameSaza ga-gomUtrikA'valekhanIsadRzI cturvidhaa| -dUsareko Thaganeke lie jo kuTilatA yA chala Adi kiye jAte hai vaha mAyA hai| yaha bA~sako gaThIlI jar3a, meDhekA sIMga, gAyake mUtrakI vakra rekhA aura lekhanIke samAna cAra prakAra kI hai| (aura bhI de0 kssaay/3)| gha, 12/4,2,8,8/283/7 svahRdayapracchAdArthamanuSThAnaM mAyA / - apane hRdayake vicArako chapAnekI jo ceSTA kI jAtI hai use mAyA kahate hai| ni sA/tA vR/112 guptapApato maayaa| -- gupta pApase mAyA hotI hai| dra. sa./To /42/183/6 rAgAt parakalatrAdivAJchArUpaM, dveSAta parabadha bandhacchedAdivAJchArUpa ca madIyApadhyAnaM ko'pi na jAnAtIti matvA svazuddhAtmabhAvanAsamutpannasadAnandai kalakSaNamukhAmRtarasanirmalajalena citta zuddhimakurvANa' sannayaM jIvo bahiraGgabakavezena yallokaraJjanA karoti tanmAyAzakya bhaNyate / -rAgake udayase parastrI AdimeM bAnchArUpa aura dveSase anya jIvoM ke mArane, baoNdhane athavA chedanerUpa jo merA duAna burA pariNAma hai, usako koI bhI nahIM jAnatA hai, aisA mAnakara nija zuddhAtma bhAvanAse utpanna, nirantara AnandarUpa eka lakSaNakA dhAraka jo sukha-amRtarasarUpI nirmala jalase apane cittakI zuddhiko na karatA huA, yaha jIva bAharameM bagule jaise veSako dhAraNa kara jo lokoko prasanna karatA hai vaha mAyAzalya kahalAtI hai| 2. mAyAke bheda va unake lakSaNa bha. A./vi./25/10/3 mAyA paJca vikalpA-nikRti , upAdhi, sAti- prayogaH praNidhi.. pratikacana miti / atisadhAnakuzalatA dhane kArye vA kRtAbhilASasya vaJcanA nikRti. ucyte| sadbhAva pracchAdya dharmavyAjena stanyAdidoSe pravRttirupadhisa jJitA mAyA / artheSu visavAda. svahastanikSiptadravyApaharaNa, dUSaNaM, prazasA, bA sAtiprayoga / pratirUpadravyamAnakaraNAni, UnAtiriktamAna, sayojanayA dravyavinAzanamiti prnnidhimaayaa| AlocanaM kurvato doSavinigUhana prtikunycnmaayaa| -mAyAke pA~ca prakAra hai-nikRti, upadhi, sAtiprayoga, praNidhi aura pratikuMcana / dhanake viSayameM athavA kisI kAryake viSayameM jisako abhilASA utpanna huI hai, aise manuSya kA jo phaMsAnekA cAturya usako, nikRti kahate hai| acche pariNAmaka Dhakkara dharma ke nimittase corI Adi doSomeM pravRtti varanA upadhi sajJaka mAyA hai| dhanake viSayameM asatya bolanA, kisIkI dharoharakA kucha bhAga haraNa kara lenA, dUSaNa lagAnA athavA prazamA karanA sAtiprayoga mAyA hai| hInAdhika kImatakI sadRza vastue~ Apasame milAnA, tola aura mApake sera, paserI vagairaha sAdhana padArtha ka' -jyAdA rakhakara lena-dena karanA, sacce aura jhUThe padArtha Apasame milAnA, yaha saba praNidhi mAyA hai| AlocanA karate samaya apane doSa chipAnA yaha pratikucana mAyA hai| * anya sambandhita viSaya 1. mAyA kaSAya sambandhita viSaya / --de0 kssaay| 2. AhArakA eka doSa / -de0 AhAra/II/4/4| 3. vasatikAkA eka doSa / -de0 vstikaa| 4. jIvako mAyI kahanekI vivkssaa| de0 jiiv/1/3| 5. mAyAkI anisstttaa| -de0 aayu/3/5| mAyA kriyA-de0 kriyaa/3/2| mAyAgatA cUlikA-de0 zrutajJAna/IIII mAyAvAda-de. vedAnta / / mAyUrI-eka vidyAdhara vidyA-de0 vidyaa| mAra-cauthe narakakA dvitIya paTale-de0 naraka/5/11 / mAraNAntika samudghAta-de0 maraNa/ 1 mArasiMha-Apa gaMgavazIya rAjA rAjamalake pUrvAdhikArI the aura AcArya ajitasenake ziSya the| rAjA rAjamala ke anusAra ApakA samaya-vi. saM. 1020-1040 (I. 163-683) AtA hai| mAroca-pa. pu./08/81/82--rAvaNakA mantrI thaa| rAvaNako yuddhase rokaneke lie isane bahuta prayatna kiyA aura rAvaNakI mRtyuke pazcAta dIkSA dhAraNa kara lii| mArutI dhAraNA-de0 vAyu / mAga-dha, 13/5,6,10/287/6 mRgyate'neneti mArga' pnthaa'| sa paJcavidha'--naragatimArga , tiryaggatimArga' manuSyagatimArga', devagatimArgaH, mokSagatimArgazceti / tatra ekaiko mArgo'nekavidha kRmikITAdibhedabhinnatvAt |-jiske dvArA mArgaNa kiyA jAtA hai vaha mArga arthAta patha kahalAtA hai| vaha paoNca prakArakA hai--narakagatimArga, tiyaMcagatimArga, manuSyagatimArga, devagatimArga aura mokssgtimaarg| unameM se eka eka mArga kRmi va kITa Adi ke bhedase aneka prakArakA hai / * utsarga va apavAda mAge-de0 apavAda / * mokSamArga-de0 mokSamArga / mAgaMNAde. UhA-IhA. UhA. apohA. mArgaNA. gaveSaNA aura momAsA ye ___ ekArthavAcaka nAma hai| pa. saM/prA /1/56 jAhi va jAsu va jIvA maggijaMte jahA tahA diTThA / tAo coddasa jANe sudaNANeNa maggaNAo tti / - jina-pravacanadaSTa jIva jina bhAvoke dvArA athavA jina paryAyomeM anumArgaNa kyei jAte hai arthAt khoje jAte hai, unhe mArgaNA kahate hai| jIvokA anveSaNa karanevAlI aisI mArgaNAe~ zrutajJAna meM 14 kahI gayI hai / (dha. 1/1,1, 4/gA 83/132), (go jii././141/354)| dha 1/1,1,2/131/3 caturdazAnA jIvasthAnAnA cturdshgunnsthaanaamityrthH| teSA mArgaNA gaveSaNamanveSaNamityartha / caturdaza jIvasamAsA' sadAdiviziSTA' mAryante'sminnanena veti mArgaNA / caudaha jIva samAsose yahA~ para caudaha guNasthAna vivakSita hai| mArgaNA gaveSaNA aura anveSaNa ye tIno zabda ekArthavAcI hai| sat saMkhyA Adi anuyAgadvArose yukta caudaha jIvasamAsa jisameM yA jisake dvArA khoje jAte hai, use mArgaNA kahate hai| (dha 7/2,1,3/7/8) / jainendra siddhAnta koza
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ mArgaNA unakA pratyakSa nahI ho sakatA hai| aura bhI de0 gatimArgaNAme bhAvagati iSTa hai-de0 gati/2/5. indriyamArgaNAmeM bhAvaindriya iSTa haide0 indriya/3/1; veda mArgaNAmeM bhAva veda iSTa hai-de0 veda/2; saMyama mArgaNAmeM bhAva sa yama iSTa hai-de0 cAritra/3/8 / sayatAsaMyata/2; lezyAmArgaNAmeM bhAvalezyA iSTa hai-de0 lezyA/4 / mArgaNA dha. 13/5,5.50/282/8 gatiSu mArgaNAsthAneSu caturdazaguNasthAnopalakSitA jIvA mRgyante anviSyante anayA iti gatiSu mArgaNatA zrutiH = gatiyome arthAta mArgaNAsthAnomeM (de0 Age mArgaNAke bheda ) caudaha guNasthAnose upalakSita jIva jisake dvArA khoje jAte hai, vaha gatiyoM meM mArgaNatA nAmaka zruti hai| de, Adeza/1( Adeza yA vistArase prarUpaNA karanA mArgaNA hai ) / 2. caudaha mArgaNAsthAnoMke nAma 1. kha 11/1,1/sU. 4/132 gai iMdie kAra joge vede kasAe NANe saMjame dasaNe lessAe bhaviya sammatta saNNi AhArae cedi / 2 / gati, indriya, kAya, yoga, veda, kaSAya, jJAna, saMyama, darzana, lezyA, bhavya, samyaktva, saMjJI aura AhAraka, ye caudaha mArgaNAsthAna hai| (Sa. khaM. 7/2,1/mU.2/6); (bo. pA./mU./33); (mU. A./1167), (paM. saM./grA./1/57); (rA. vA./8/7/11/603/26); (go jI./mU./ 142/355), ( sa. sA./A./53); (ni. sA./tA. vR./42); (dra.saM./ TI./13/37/1 para uddhRta gaathaa)| 3. sAntara mArgaNA nirdeza eka mArgaNAko choDaneke pazcAta puna' usImeM lauTaneke lie kucha kAlakA antara par3atA ho taba vaha mArgaNA sAntara kahalAtI hai| ve ATha hai| paM.saM./prA./1/58 maNuyA ya apajjattA veutriyamissahArayA doNi / mahamo sAsANamissI uvasamasammo ya saMtarAaTTha - aparyApta manuSya, vaikriyakamizra yoga, donoM AhAraka yoga, sUkSmasAmparAyasaMyama,sAsAdana samyagmithyAtva, aura upazamasamyavatva ye ATha sAntara mArgaNA hotI haiN| 6. saba mArgaNA va guNasthAnoM meM Ayake anusAra hI vyaya hotA hai dha.4/1, 3,78/133/4 savvaguNamaggaNaTThANesu AyANusAri vaovasaMbhAdo / jeNa eIdiesu Ao saMkhejjo teNa tesiM vaeNa vitattieNa ceva hodanna / tado siddhaM sAdiyabaMdhagA palidovamassa asa khejadi bhAgamettA ti| -kyoki sabhI guNasthAna aura mArgaNAsthAnomeM Ayake anusAra hI vyaya pAyA jAtA hai, aura ekendriyoMmeM AyakA pramANa saMkhyAta hI hai, isalie unakA vyaya bhI saMkhyAta hI honA caahie| isalie siddha huA ki sarAzimeM sAdibandhaka jIva pajyopamake asaMkhyAtaveM bhAgamAtra hI hote hai| dha. 15/262/4 keNa kAraNeNa bhujagAra-appadaraudIrayANaM tullattaM uccde| jattiyA micchattAdo sammAmicchattaM gacchati tattiyA ceva sammAmicchatAdo micchattaM gacchati / jattiyA sammattAdo sammAmicchattaM gacchati tattiyA ceva sammAmicchattAdo sammatta gacchati / -prazna-bhujagAra va alpatara udIrakokI samAnatA kisa kAraNase kahI jAtI hai ? uttara-jitane jIva mithyAtmase samyagmithyAtvako prApta hote hai. utane hI jIva samyagmithyAtvase mithyAtvako prApta hote haiN| jitane jIva samyaktvase samyagmithyAtvako prApta hote hai utane hI samyagmithyAtvase samyaktva ko prApta hote hai (isa kAraNa unakI samAnatA hai)| de. mokSa/2 jitane jIva mokSa jAte hai, utane hI nigodase nikalate 7.mArgaNA prakaraNameM pratipakSI sthAnoMkA bhI grahaNa kyoM 4. mAgeNA prakaraNake cAra adhikAra dha.1/1,1,4/133/4 atha syAjjagati catubhirgiNA niSpAdyamAnopalabhyate / tadyathA mRgayitA mRgyaM mArgaNaM mArgaNopAya iti / nAtra te santi, tato maargnnmnuppnnmiti| naiSa doSaH, teSAmapyatropalambhAda: tadyathA, mRgayitA bhavyapuNDarIka' tattvArthazraddhAlu vaH, caturdazaguNasthAnaviziSTajovA mRgya, mRgyasyAdhAratAmAskandanti mRgayitu karaNatAmAdadhAnAni vA gatyAdIni mArgaNama, vineyopAdhyAyAdayo mArgaNopAya iti / prazna-lokameM arthAt vyAvahArika padArthoM kA vicAra karate samaya bhI cAra prakArase anveSaNa dekhA jAtA hai-mRgayitA, mRgya, mArgaNa aura maargnnopaay| parantu yahA~ lokottara padArthake vicArame ve cAro prakAra to pAye nahIM jAte hai, isalie mArgaNAkA kathana karanA nahIM bana saktA hai| uttara--yaha koI doSa nahI hai, kyoMki, isa prakaraNa meM bhI cAroM prakAra pAye jAte hai| ve isa prakAra hai, jIvAdi padArthoM kA zraddhAna karanevAlA bhavya-puNDarIka mRgayitAhai, caudaha guNasthAnose yukta jIva mRgya hai, jo isa mRgyake AdhArabhUta hai arthAt mRgayitAko anveSaNa karane meM atyanta sahAyaka hai aisI gati Adi mArgaNA hai tathA ziSya aura upAdhyAya Adika mArgaNAke upAya hai / ( go. jI./jI. pr./2/21/10)| dha. 1/1,1,115/353/7 jJAnAnuvAdena kathamajJAnasya jJAnapratipakSasya saMbhava iti cenna, mithyAtvasamavetajJAnasyaiva jJAnakAryakAraNAdajJAnavyapadezAta putrasyaiva putrakAryAkaraNAdaputravyapadezavat / dha. 1/1.1.144/365/5 AmravanAntasthanimbAnAmAnavanavyapadezavanmithyAtvAdInA samyaktvavyapadezo nyAya / prazna-jJAna mArgaNAke anuvAdase jJAnake pratipakSabhUta ajJAnakA jJAnamArgaNAmeM antarbhAva kaise sabhava hai / uttara-nahI, kyoMki, mithyAtvasahita jJAnako hI jJAnakA kArya nahI karanese ajJAna kahA hai / jaise- putrocita kArya ko nahI karanevAle putrako hI aputra kahA jAtA hai / athavA jisa prakAra Amrabanake bhItara rahanevAle nImake vRkSoko Amravana yaha saMjJAprApta ho jAtI hai, usI prakAra mithyAtva Adiko samyaktva yaha saMjJA denA ucita hI hai| dha, 4/1,4,138/287/10 jadi evaM to edisse maggaNAe saMjamANavAdavabadeso Na jujjade / Na, aba NibavaNa va pAdhaNNapadamAsejja saMjamANubADhavabadesajuttIe / prazna-yadi aisA hai arthAt saMyama mArgaNAmeM saMyama sayamAsaMyama aura asaMyama ina tInokA grahaNa hotA hai to isa mArgaNAko saMyamAnuvAdakA nAma denA yukta nahI hai| uttaranahI, kyoMki, 'Amravana' vA 'nimbavana' ina nAmoke samAna prAdhAnyapadakA Azraya lekara 'sayamAnuvAdase' yaha vyapadeza karanA yuktiyukta ho jAtA hai| 5. mArgaNA prakaraNameM sarvana mAva mArgaNA iSTa haiM dha. 1/1,1,2/131/6 'imAni' ityanena bhAvamArgaNAsthAnAni pratyakSIbhUtAni nirdizyante / nArtha mArgaNAsthAnAni / teSA dezakAlasvabhAvaviprakRSTAnAM pratyakSatAnupapatte / - 'imAni' sUtrame Aye hue isa padase pratyakSIbhUta bhAvamArgaNA sthAnokA grahaNa karanA caahie| dravyamArgaNAoMkA grahaNa nahI kiyA gayA hai, kyoki, dravyamArgaNAe~ deza kAla aura svabhAvakI apekSA dUravartI hai, ataeva alpajJAniyoko jainendra siddhAnta koza bhA03-38
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ mArgaprabhAvanA 8.20 prarUpaNAoMkA 14 mArgaNAoMmeM antarmAva (dha. 2/1, 1/414/2) / saM0 1 2 antarmAnya prarUpaNA paryA jIvasamAsa prANaucchvAsa vacanabala manomala kAyabala Ayu indriya saMjJA AhAra bhaya maithuna parigraha upayoga sAkAra anAkAra mArgaNA kAya va indriya kAya va indriya yoga gati jJAna kaSAya maiM mAyA va lobha krodha va mAna veda mArgaNa lobha jJAna darzana hetu ekendriya Adi sUkSma bAdara tathA unake paryApta aparyApta bhedoMkA kathana dono meM samAna hai| tIno prANa paryAptiyo ke kArya hai / 'yoga' mana vacana kAyake balarUpa hai / donoM avinAbhASI hai indriya jJAnAvaraNapazamarUpa hai| saMjJAmeM rAga yA dveSa rUpa hai / AhAra saMjJA rAgarUpa hai / bhaya saMjJA dveSarUpa hai| saMjJA strI Adi veda ke tIvrodaya rUpa hai| parigraha lobhakA kArya hai / sAkAropayoga jJAnarUpa hai / anAkAropayoga darzanarUpa hai| * anya sambandhita viSaya 2. mArgaNAe~ vizeSa / 2. 20 prarUpaNA nirdeza / 1. 14 mArgaNAoM meM 20 prarUpaNAe~ / 4. 14 mArgaNAoMsada saMkhyA kSetra sparzana kAla antara bhAva alpabahutva ye 8 prarUpaNAe~ / 5. mArgaNAoMmeM karmoMkA bandha udaya sattva / - de0 vaha vaha nAma / - de0 prarUpaNA / --de0 sat / de0 vaha vaha nAma / - de0 vaha vaha nAma / mArgaprabhAvanA - de0 prabhAvanA / mArgavAda6- gha. 12/12.30/200/11 ete mArga. eteSAmAbhAsAzya anena kathyanta iti mArgavAda. siddhAnta / ye pA~ca prakArake mArga (de0 mArga ) aura mArgAbhAsa jisake dvArA kahe jAte hai vaha siddhAnta mArgavAda kahalAtA hai / mArga samyaktva - de0 samyagdarzana / I / 1 | mArgopasaMyata 30 samAcAra mArdava nA. ba. 02 kularUvajAdibuddhi navasIle gAravaM kici jo avi kudi samaNo maddadhamma have tassa | 72 // =jo manasvI puruSa kula, rUpa, jAti, buddhi tapa, zAstra aura zIlAdike viSaya me thoDA sA bhI ghamaNDa nahI karatA hai, usake mArdava dharma hotA hai / ( sa. si. 6 / 6 / 492/2), (rA. 1/6/6/2/512/24), (bha. A. 41/954/ 13); (sa. sA./6/15); (cA. sA /69/4) / 298 mArdava mA mRduvA] bhAga mAna hai| sasi 6/9/14/15 ( rA vA 6/18/1/526 / 23 ) / kA mi 214 usamaNAjamahAla usa marakarI appA jo hIladi maddavarayaNa bhave tassa | 365 == utkRSTa jJAnI aura utkRSTa tapasvI hote hue bhI jo mada nahIM karatA vaha mArdava rUpI ratnakA ghArI hai| 2. mArdava dharma loka lAja Adile nirapekSa hai| bha. A / vi. / 46 / 154 / 13 jAtyAdyabhimAnAbhAvo mAnadoSAnapekSazca kAlapAzramamA jAti Adi ke abhimAnakA abhAva mArdava hai / lokabhayase athavA apane aihika kAryoMmeM vAdhA honeke bhaya se mAna na karanA saccA mArdava nahIM hai / 3. mArdavadharma pAlanArtha kucha bhAvanAe~ bha.A./mU./1420-1430 ko eka mANo sopa pattassa / uJcatte ya aNicce uvaTThide cAbi NIcatte / 1427 / adhigesu bahusu saMtesu mamAdo etthako maha mANo / ko vibhao vi bahuso pase ummma uccase / 1421 jo avamAnakAraNaM do pariharai NiccamA utto / so NAma hodi mANI Na guNacaNa mANeNa / | 1426 / iha ya parataya loe dose bahuge ya Avahadi mANo / idi appaNI gaNittA mANasya viNiggahaM kujjA | 1430| mai isa saMsAra me anantabAra nIca avasthAme utpanna huA huuN| uJcatva va nIcatva donoM anitya hai, ata uccatA prApta hokara punaH naSTa ho jAtI hai aura nIcatA prApta ho jAtI hai / 1427| mujhase adhika kula Adi viziSTa loga jagat meM bhare par3e hai / ata merA abhimAna karanA vyartha hai / dUsare ye kula Adi to pUrva kAlameM aneka bAra prApta ho cuke hai, phira inameM Azcarya yukta honA kyA yogya hai ? 11428 / jo puruSa apamAna ke kAraNabhUta doSokA tyAga karake nirdoSa pravRtti karatA hai vahI saccA mAnI hai, parantu guNa rahita hokara bhI mAna karanese koI mAnI nahI kahA jA sakatA | 1426 | isa janmame aura para janma meM yaha mAnakaSAya bahuta doSoko utpanna karatA hai, aisA jAnakara satpuruSa mAnakA nigraha karate hai | 1430 paM.vi./1/87-88 taddhAryate kimuta bodhadRzA samastam / svapnendrajAlasadRzaM jagadIkSamANe 7| kAsthA sadmani sundare'pi parito dandAmAnAgnibhi., kAyAdau tu jarAdibhi pratidinaM gacchatyavasthAntaram / hoto dizamina svadvivekale garvasyAvara kuto 'tra ghaTate bhAveSu sarveSvapi / jJAnamaya cakSu se samasta jagatko svapna athavA indrajAla ke samAna dekhanevAle sAdhujana kyA usa mArdava dharmako nahIM dhAraNa karate hai / 87 // saba orase atizaya jalanevAlI agniyose khaNDahararUpa avasthAko prApta honevAle sundara gRhake samAna pratidina vRddhatva Adike dvArA dUsarI avasthAko prApta honevAle zarIrAdi bAhya padArthoMmeM nityatAkA vizvAsa kaise kiyA jA sakatA hai| isa prakAra sahA vicAra karanevAle sAdhuke nirmala vivekayukta hRdayameM jAti, kula evaM jJAna Adi sabhI padArthoke viSaya meM abhimAna karane kA avasara kahA~se ho sakatA hai ' 8 ana dha / 6 / 6-16/572 hRtsindhurvidhizilpikalpita kulAdyutkarSa harSomibhi, kirmIra kriyatA cirAya sukRtAM mlAnistu puMmAninAm / mAnasyAtmabhuvAci kRSacidapi syotkarSa saMbhAvanaM taye'pi viSezareyamiti dhigmAnaM pumutplAvanam || garva pratyagnagakavalite vizvadIpe visphuritadurita doSamaha soi masi itara janturApteSu bhUyo bhUyo'syAvapi sajjati ho sperasumArga eva // 10 // jaga paisminsati vidhI kAmamanizaM svatantra na kvAsmItyabhinivizate'ha kRtitama' / kudhIryenAdatte kimapi tada / jainendra siddhAnta koza
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAlava 299 yadrazAcicara bhuGkte nIce tijamanamAna jvarabharam | 11 | bhadraM mArdavajrAyayena ni napati puna karoti mAnAvinotthAnAya manoratha 12 kriyeta garna saMsAre na bhUyate nRpo'pi cede kumiyaneye vA bhavat 1 // prAcyAne dayugImAmaya paramaguNagrAmasamRddhayasiddhA - nadvAdhyAyannirundhyannirundhyAnmradimapariNata zirmadaM durmadArim / chettu daurgatyadu kha pravaragurugirA sagare savatAstai, kSeptu karmAricakra suhRdamiva zitairdIpayedvAbhimAnam | 14 | mAI bAnini po mAyAkSiti gata yogAmburnayameo'ntarva garva parvata hatA mano'varNamivApamAnamabhitaste'rka kI stathA mAyAtigarajAda paTi sahasrANi tAra tarasonandaniyAdirAT paramara mAnavamocayeva tamyammAI yamApnuyAda svayamimaM cocchidya tadvacchivam / 16 / = karmodaya janita kula Adike atirekakI citravicitratA ke nimittame vyakti apaneko utkRSTa samajhatA hai, so partha hai, kyoMki kabhI-kabhI apane putroMke dvArA bhI usakA mAna mardana kara diyA jAtA hai || kartavya akartavya AdikA viveka naSTa karake ahaMkArarUpa andhakArako prApta vyakti abhISTa mArgako chor3akara kumArgakA Azraya letA hai |10| puNya karmakA udaya honepara vyakti atyanta ahakAra karane lagatA hai aura yaha bhUla jAtA hai, ki nIca gatiyo AdimeM apamAna pAnA isa ahaMkArakA hI phala hai | 11 | mAnako samUla naSTa karanevAlA yaha mArdava dharma jayavanta ho / 12 / are / sAdhAraNa janakI bAta to dUra rahI, rAjA bhI marakara pApakarma ke udayase viSTAmeM kIDA ho jAtA hai | 13| AtmAkA atyanta apAya karanevAlA yaha mAna prabala zatru hai, mArdava dharmake dvArA sAdhujanoMko sadA ise nAza karanA caahie| athavA yadi mAna hI karanA hai to apanI vratAdirUpa pratijJApara kare jisase ki dharmake zatruoMkA sahAra ho / 14 mArcase garva rUpa parvatakA cUra cUra ho jAtA hai | 15 | ahakAra ke kAraNa bharata cakravartIke putra arkakIrtiko kitanA apamAna sahanA paDA tathA sagara cakravartI 60,000 putrIkI mAyA maNiketu devane kSaNabhara meM bhasma kara dii| ata jisa prakAra bharatarAjane bAhubali kumArakA mAna dUra karane ke lie prayatna kiyA usI prakAra sAdhujana bhI sadA bhavyajanoMkA ahaMkAra rUpa bhUta dUra karanekA prayatna karate rahe / 16 / 1 4. mArdava dharmakI mahimA rA. yA /6/6/20/511/12 mArcabopetaM guravo'nugRhanti, sAdhavo'pi sAnAmanyante satazca samyagjJAnAdona pAtrobhavati tata svargavargAlA masine manasi pratazItAni nAmanti sAthavazcainaM parityajanti / tanmUlA sarvA vipada / = mArdava guNayukta vyaktipara guruokA anugraha hotA hai / sAdhujana bhI use sAdhu mAnate hai| guruke anugraha samyagjJAna AdikI prApti hotI hai aura usase svargAdisukha milate hai| malina manameM vrata zIlAdi nahIM Thaharate, sAdhujana use choDa dete hai / tAtparya yaha ki ahakAra samasta vipadAokI hai| (cA. sA / 61/2) / * daza dharma-de0 dharma/ 1 mAlava bharatakSetra Adeza de0 manuSya 4 mAlavA - 1. bharatakSetra dakSiNa AryakhaNDakA eka deza - de0 manuSya / 42, vartamAna mAlavA prAnta saurASTra ke pUrva meM sthita hai| anamtI ujjaina dazapura (mandasaura), dhArAnagarI (dhAra), indrapura (indaura) Adi isake prasiddha nagara hai (mapU./pra 46 pa pannAlAla 3. mAlavA deza ke rAjyavaza - de0 itihAsa / 3/3 / mAlAMga -- eka prakArake kalpavRkSa hai - de0 vRkSa / 1 mAlArohaNa -: AhArakA eka doSa de0 AhAra/11/4/2. vasatikAkA eka doSa de0 vasatikA | - mithyAkAra mAlikodvahana -- kAyotsargakA aticAra - 30 vyutsarga | 1 | mAlya, vijayArdha kI uttara zreNIkA eka nagara de0 vidyAdhara | 1. 2 bharatakSetra pazcima khaNDakA eka deza-30 manuSya mAlyavatI - bharatakSetra pUrvI eka nadI de0 manuSya / mAlyavAn - 1. eka gajadanta parvata-de0 loka / 5 / 3 / 2. mAlyavAn gajadantakA eka kUTa va usakA rakSaka deva de0 loka 5/43 uttarakuruke 10 honese do- de0 loka 5/504 yaduvaMzI andhakavRSNi ke putra himavAlukA putra tathA neminAtha bhagavAkA cacerA bhAI -30 itihAsa / 10 / mASaphala - tolakA eka pramANa- de0 gaNita / I / 1 / mASavatI - bharatakSetra madhya Arya khaNDakI eka nadI / - de0 manuSya / 4 / mAsa - kAlakA eka pramANa -- de0 gaNita / I/1/4 | mAsaikavAsatA - bha.A./ vi /421/626/7 RtuSu SaTsu ekaikameva mAsamekatra vasatiramyadA viharati ityayaM nayama sthitiya ekatra cirakAlAvasthAne nityamudgamadoSaM ca na parihartukSama / kSetrapratibaddhatA, sAtagurutA, asastA, saukumArya bhAvanA, zatabhikSAgrAhitA ca doSA / = vasantAdika chaho RtuomeMse ekeka Rtu meM eka mAsa paryanta eka sthAnameM muni nivAsa karate hai aura eka mAsa vihAra karate haiM, yaha vIM sthiti kalpa hai| eka hI sthAnameM cirakAla rahanese udgamAdi doSoMkA parihAra nahI ho sktaa| gsatikApara prema, sukhameM lampaTatA, Alasya, sukumAratAkI bhAvanA Adi doSa utpanna ho jAte hai| jinake hA~ pUrva meM AhAra liyA thA unake haoN hI punarapi AhAra lenA paDatA hai| isalie muni eka sthAna meM cirakAla taka nahI Thaharate / mAhiyaka - bharatakSetra dakSiNa khaNDakA eka deza-30 manuSya / 4 maheMdra - 1, svargo meM cauthA kalpa -- de0 svarga / 31 / 2. kuNDala pakA eka kUTa- de0 loka /2/12. mitasaMbhASaNa - rAvA./16/5/564/18 mitamanartha kabahu pralapanarahitam / anarthaka bahupralApa rahita vacana mita hai| (cA. sA./67/1) / mitra - 60 saMgati / 2 saudharma svargakA 30 vaoN paTala / -20 svarga/5 / mitraka 1. -- zivakoTi AcArya ke -punnATasagha kI gurvAvalIke anusAra Apa baladevake ziSya tathA siMhabala ke guru the- de0 itihAsa 7/8 / mitranaMdi- 1. bhagavatI ArAdhanA ke kartA guru the| samaya-I vA 1 kA pUrva caturthAMza (bhaja./ma. 2-3/premIkI) 2.ma. / 56 / zloka naM. bharata kSetrake pazcima videha kSetra meM yaha eka rAjA thA / 63 // dIkSA dhAraNa kara anuttara vimAna meM deva huA // 70 // mitravIra punnATasaMghakI gurvAvalI ke anusAra Apa mandarArya ke ziSya tathA malake guru the| samaya ni. 260 (I.62) - de0 itihAsa / 7 / 8 mithilA - videha deza meM sthita darabhaMgA jilA ( ma pu . / pra 50/ --- paM. pannAlAla ) / mithyA anekAnta - de0 aneka. nta / 1 / / mithyA ekAMta-de0 enTa/1 mithyAkAra-de0 samAcAra | jainendra siddhAnta koza
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ mithyA jJAna mithyAdarzana 300 mithyA jJAna-de0jJAna/III mithyAtva-de0 mithyAdarzana / mithyAtva karma-de0 mohanIya / mithyAtvakriyA-de0 kriyA/3/2 / mithyAdarzana-svAtma tatvase aparicita laukika jana zarIra, dhana, putra, strI AdimeM hI sva va merApanA tathA iSTAniSTapanA mAnatA hai, aura tadanusAra hI pravRni karatA hai| isIlie usake abhiprAya yA ruciko mithyAdarzana kahate haiN| gRhIta, agRhIta, ekAnta, sazaya, ajJAna Adike bhedase vaha aneka prakArakA hai| inameM sAmpradAyikatA gRhIta mithyAtva hai aura pakSapAta ekAnta mithyAtva / saba bhedome ye dono hI atyanta ghAtaka va prabala hai| 1. mithyA darzana sAmAnyakA lakSaNa 1. tattva viSayaka viparIta abhiniveza bha. A /mU /56/180 ta micchattaM jamasadahaNaM taJcANa hoi asthANaM / --jIvAdi padArthoMkA zraddhAna na karanA mithyAdarzana hai| (paM. saM./ prA./2/7), (dha 1/1,9,10/gA. 107/163 ) / 1. si./2/6/116/7 mithyAdarzanakarmaNa udayAttattvArthAzraddhAnapariNAmo midhyAdarzanam / = mithyAtvakarmake udayase jo tattvokA azraddhAna rUpa pariNAma hotA hai vaha mithyAdarzana hai| (rA. vA/2/6/4/106/5); (go jI./mU 15/36); (aura bho de0 mithyAdRSTi/1) / sa. vi /mUlavRtti/4/11/270/11 jIvAditattvArthAzraddhAnaM mithyAdarzanam / jIve tAvannAstikyam anyatra jIvAbhimAnazca, mithyAdRSTe. dvaividhyAnatikramAta vipratipattirapratipattirveti / =jIvAdi tattvoMmeM azraddhAna honA mithyAdarzana hai| vaha do prakArakA hai-jIvake nAstikya bhAvarUpa aura anya padArtha meM jIvake abhimAna ruup| kyoki, mithyAdRSTi do prakArako hI ho sakatI hai| yA to vipa rIta jJAnarUpa hogI aura yA ajJAna rUpa hogii| na. ca. vR/303-305 micchatta puNa duviha mRDhattaM taha sahAvaNiravekva / tassodayeNa jIvo vivarIda gehaNae tacca / 303 / asthittaM No maNNadi NatyisahAvassa jo hu sAverakhaM / jatthI viya taha dave mUDho mUDho du savattha / 304 / mUDho viya mudahe, sahAvaNiravevakharUvado hodi / alahaMto khavaNAdI micchApayaDI khalu udaye // 30 // -mithyAtva do prakArakA hai-mUDhatva aura svabhAva nirapekSa / usake udayase jIva tattvoko viparIta rUpase grahaNa karatA hai / 303 / jo nAstitvase sApekSa astitvako athavA astitvase sApekSa nAstitvako nahI mAnatA hai vaha dravya mUDha honeke kAraNa sarvatra mUDha hai / 304 / tathA zrutake hetuse honevAlA mithyAtva svabhAva nirapekSa hotA hai| mithyA prakRtiyoke udayake kAraNa vaha kSapaNa Adi bhAvoko prApta nahI hotA hai / 30 // ne. sA./tA. vR./61 bhagavadaha tparamezvaramArgapratikUlamArgAbhAsamArgazraddhAnaM mithyAdarzana / -bhagavAn arhanta paramezvarake mArgase pratikUla mArgAbhAsameM mArgakA zraddhAna mithyAdarzana hai| syA, maM /32/341/23 para uddhRta hemacandrakRta yogazAstrakA zloka naM.2-"adeva devabuddhiryA gurudhIragurau ca yaa| adharme dharmabuddhizca mithyAtvaM tdvipryyaat| -adevako deva, aguruko guru aura adharmako dharma mAnanA mithyAtva hai, kyoMki vaha viparIta rUpa hai| (pa. dh/u./1051)| sa. sA./tA, bR /88/144/10 viparItAbhinivezopayogavikArarUpa zuddhajovAdipadArtha viSaye viparItazraddhAnaM mithyaatvmiti| -vipa rIta abhinivezake upayoga vikArarUpa jo zuddha jIvAdi padArthoke viSayame viparIta zraddhAna hotA hai use mithyAtva kahate hai / (dra sa./ tto./48/205/6)| 2 zuddhAtma vimukhatA ni, sA./tA. bR./1 svAtmazraddhAna vimukhatvameva mithyaadrshn...| -nija AtmAke zradvAnarUpase vimukhatA mithyAdarzana hai| dra. sa /To /30/88/1 abhyantare vItarAganijAtmatattvAnubhUtiruciviSaye viparItAbhinivezajanakaM, bahirviSaye tu parakIyazuddhAtmatattvaprabhRtisamastadravyeSu viparItAbhinivezotpAdaka ca mithyAtvaM bhnnyte| -- antara game vItarAga nijAtmatattva ke anubhavarUpa ruci meM viparIta abhiprAya utpanna karAnevAlA tathA bAharI viSayameM anyake zuddha Atma tattva Adi samasta dravyomeM jo viparIta abhiprAyakA utpanna karAnevAlA hai use mithyAtva kahate hai| dra sa/TI./42/183/10 niraJjana nidoSaparamAtmaivopAdeya iti rucirUpasamyaktvAdvilakSaNaM mithyAzavya bhaNyate / -apanA niraMjana va nirdoSa paramAtmatattva ho upAdeya hai, isa prakArakI rucirUpa samyaktvase viparItako mithyA zatya kahate hai| 2. mithyAdarzanake bheda bha. A./mU./56/180 saMsaiyamabhiggayiM aNabhiggahiyaM ca taM tivih| = vaha mithyAtva saMzaya, abhigRhIta aura anabhigRhItake bhedase tIna prakArakA hai / (dha. 1/1,1,6/gA. 107/163) / bA.a./48 eyaMtaviNayavivariyasasayamaNANamidi have pc| mithyAtva pA~ca prakArakA hai-ekAnta, vinaya, viparIta, sazaya aura ajJAna / (sa. si./8/1/375/3), (rA vA /8/1/28/564/17), (dha 83, 6/2), (go. jo./mU/15/36); (ta. sA./5/3), (da, sA/5), (dra, sa./TI./30/81/1 para udhRta gaa.)| sa si./8/1/375/1 mithyAdarzanaM dvividham, naisargika paropadezapUrvaka c| paropadezanimitta caturvidham, kriyAkriyAgadyajJAnikavainayikavikalpAva / -midhyAdarzana do prakArakA hai-naisargika aura paropadezapUrvaka / paropadeza-nimittaka mithyAdarzana cAra prakArakA haikriyAvAdI, akriyAvAdI, ajJAnI va vainayika / (rA vA/8/1/6, 8/569/27) / rA bA./8/1/12/162/12 ta ete mithyopadezabhedA' trINi zatAni triSaSTyattarANi / rA. vA/8/1/20/564/14 eva paropadezanimitta mithyAdarzana vikalpA anye ca saMkhyeyA yojyA UhyA , pariNAmavikalpAta asakhyeyAzca bhavanti, anantAzca anubhAgabhedAt / yannaisargika mithyAdarzana tadapyekadvitricaturindriyAsa jJipaJcendriyatiryamleccha zavara pulindAdiparigrahAdanekavidham / = isa taraha kula 363 mithyAmatavAda hai| (de0 ekaant/5)| isa prakAra paropadezanimittaka mithyAdarzanake anya bhI saMkhyAta vikalpa hote hai| isake pariNAmokI dRSTise asaMkhyAta aura aNubhAgakI dRSTise ananta bhI bheda hote hai| naisagika midhyAdarzana bhI ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya, asaMjJI paMcendriya, saMjJI paMcendriya, tiryaca, mleccha, zavara, pulinda Adi svAmiyoke bhedase aneka prakArakA hai| dha. 1/1,1,6/gA 105 va TokA/162/5 jAva diyA bayaNavahA tAbadiyA ceva hoti nnyvaadaa| jAvadiyA NayavAdA tAvadiyA ceva parasamayA / 105 // iti vacanAnna mithyAtvapaJcakaniyamo'sti kintUpalakSaNamAtrametadabhihitaM paJca vidhaM mithyAtva miti / - jitane bhI bacanamArga hai utane hI nayavAda hai aura jitane nayavAda hai utane hI parasamaya hote hai| (aura bhI de0 naya/115/5), isa vacanake anusAra mithyAtvake pA~ca hI bheda hai yaha koI niyama nahI samajhanA cAhie, jainendra siddhAnta koza
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ mithyAdarzana mithyAdRSTi bo. pA /paM. jayacanda/60/152/7 gRhasthakai mahApApa mithyAtvakA sevanA anyAya ..Adi ye mahApApa hai| mo. mA.pra./8/363/3 mithyAtva samAna anya pApa nAhI hai| anya sambandhita viSaya 1. mithyAdarzanameM 'darzana' zabdakA mhttv-de0smygdrshn/I/5/5| 2. ekAntAdi pA~coM mithyAtva -de0 vaha vaha nAma / 3. mithyAdarzana audayika bhAva hai tathA tatsambandhI zaMkA samAdhAna -de0 udy/h| 4. puruSArthase mithyAtvakA bhI kSaNabharameM nAza sambhava hai| -de0 purussaarth/2| kintu mithyAtva pA~ca prakArakA hai yaha kahanA upalakSaNa mAtra samajhanA caahie| na. ca vR./303 micchatta puNa duvihaM mUDhattaM taha shaavnnirvev| mithyAtva do prakArakA hai| -mUDha va svabhAva nirapekSa / 3. gRhIta va agRhIta mithyAtvake lakSaNa sa. si./8/1/375/1 tatropadezamantareNa mithyAtvakarmodayavazAd yadAvirbhavati tattvArthAzraddhAnalakSaNaM tannaisargikam / paropadezanimittaM caturvidham / -jo paropadezake binA mithyAdarzana karmake udayase jIvAdi padArthokA azraddhAnarUpa bhAva hotA hai, vaha naisargika mithyAdarzana hai| paropadeza nimittaka mithyAdarzana cAra prakArakA hai| (rA.vA/8/1/7-8/561/26) / bha. A./vi /56/180/22 yaddezAbhimukhyena gRhItaM svIkRtam azraddhAnaM abhigRhItamucyate yadA parasya vacanaM zrutvA jIvAdInAM sattve anekAntAtmakatve copajAtam azraddhAnaM arucimithyAtmamiti / paropadezaM binApi mithyAtvodayAdupajAyate yadazraddhAnaM tadanabhigRhIta mithyAtvam / - ( jIvAditattva nitya hI hai athavA anitya hI hai, See ityAdi rUpa ) dUsarokA upadeza sunakara jIvAdikoMke astitva meM athavA unake dharmoM meM azraddhA hotI hai, yaha abhigRhIta mithyAtva hai aura dUsareke upadezake binA hI jo azraddhAna mithyAtva karmake udayase ho jAtA hai vaha anabhigRhIta mithyAtva hai| (paM. dha /u /10461050) / 4. mithyAtvakI siddhi meM hetu 6. dha u /1033 1034 tato nyAyagato jantomithyAbhAvo nisrgtH| dRDmohasyodayAdeva varttate vA pravAhavat 11033. kArya tadudayasyoccaiH pratyakSAtsiddhameva yat / svarUpAnupalabdhiH syAdanyathA kathamAtmana- 11034 / isalie nyAyAnusAra yaha bAta siddha hotI hai ki jIvoke mithyAtva svabhAvase hI darzanamohake udayase pravAhake samAna sadA pAyA jAtA hai / 1033 / aura mithyAtvake udayakA kArya bhI bhalI bhA~ti svasaMvedana dvArA pratyakSa siddha hai, kyoki anyathA AtmasvarUpakI upalabdhi jIvoko kyoM na hotI / 1034 // 5. mivyAtva sabase bar3A pApa hai ra, ka. zrA./34 azreyazca mithyAtvasamaM nAnyattanUbhRtAm / - zarIradhArI jIvoko mithyAtvake samAna anya kucha akalyANakArI mithyAvarzana kriyA-de0 kriyA/3/2 / mithyAdarzana vacana-de0 vacana / mithyAdarzana zalya-de0 zalya / mithyAdASTra-Atma bhAnase zanya bAhya jagava meM hI apanA samasta puruSArtha uDela kara jIvana vinaSTa karanevAle sarva laukika jana mithyAdRSTi. bahirAtmadRSTi yA para samaya kahalAte haiN| abhiprAyakI viparItatAke kAraNa unakA samasta dharma karma va vairAgyAdi akiMcitkara va sasAravardhaka hai| samyagdRSTikI kriyAe~ bAharameM unake samAna hota hue bhI antaraMgakI vicitratAke kAraNa kucha anya hI rUpa hotI hai| bheda va lakSaNa mithyAdRSTi sAmAnyakA lakSaNa 1. viparIta shrddhaan| 2. para dravya rt| paradravyako apanA kahanese azAnI kaise ho jAtA hai ? -de0 naya/VI8/3 / / kudeva kuguru kudharmako vinayAdi sambandhI -de0 viny/4| mithyAdRSTike bhed| sAtizaya va dhAtAyuSka mithyAdRSTi / mithyAdRSTi sAdhu / -de0 saadhu/4,5| adhikakAla mithyAtvayukta rahanepara sAdi bhI mithyAdRSTi anAdivat ho jAtA hai -de0 samyagdarzana/IVIRVE mithyAdRSTi nirdeza go. jI./mU /623 micchAiTTI pAvA tANa tA ya sAsaNaguNA vi| ___-mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi ye donoM pApa arthAta pApa jIva hai| sa. sA./200/ka 137 AlambantA samitiparatA te yato'dyApi pApA / AtmAnAtmAvagamavirahAtsanti samyaktvariktA' |-bhle hI mahAvratAdikA Alambana kare yA samitiyokI utkRSTatAkA Azraya kareM tathApi ve pApI hI hai, kyoki ve AtmA aura anAtmAke jJAnase rahita honese samyaktvase rahita hai| sa. sA /A/200/ka. 137 / paM. jayacanda =prazna-vata samiti zubha kArya hai, taba phira unakA pAlana karate hue bhI usa jIvako pApI kyo kahA gyaa| uttara-siddhAntameM mithyAtvako hI pApa kahA gayA hai; jabataka mithyAtva rahatA hai tabataka zubhAzubha sarva kriyAoko adhyAtmameM paramArthata pApa hI kahA jAtA hai, aura vyavahAranayako pradhAnatAmeM vyavahArI jIvoko azubhase chuDAkara zubhameM lagAnekI zubha kriyAko kathaMcit puNya bhI kahA jAtA hai aisA kahane se syAdvAdamatameM koI virodha nahI hai / mithyAdRSTi guNasthAnameM jIvasamAsa, mArgaNA sthAna Adike svAmitva sambandhI 20 prarUpaNAe~ -de0 st| mithyAdRSTiyoMkI sat saMkhyA kSetra sparzana kAla antara bhAva alpabahutva rUSa 8 prarUpaNAe~-de0 baha vaha nAma / mithyAdRSTi guNasthAnameM karmoMkI bandha udaya sattva sambandhI prarUpaNAe~ -de0 vaha-vaha nAma / jainendra siddhAnta koza
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ mithyAdRSTi 302 1. bheda va lakSaNa ? firem mithyAdRSTiguNasthAnameM kadAcit anantAnubandhIke udayake abhAvako smbhaavnaa| sabhI guNasthAnoMmeM Ayake anusAra vyaya honekA / niyama -de0 maargnnaa| isakA sAsAdana guNasthAnake sAtha saMbaMdha -de0 saasaadn/2| | mithyAdRSTiko sarva vyavahAradharma va vairAgya Adi sambhava hai| | itanA honepara bhI vaha mithyAdRSTi va asaMyata hai| mithyAdRSTiko diye gaye nindanIya nAmade0 nindA / unheM parasamaya va mithyAdRSTi kahanekA kAraNa / mithyAdRSTikI bAhya pahicAna / | mithyAdRSTiyoMmeM audayika bhAvakI siddhi / 1. bheda va lakSaNa 1.mithyAdRSTi sAmAnyakA lakSaNa 1 viparIta zraddhAlu paM. saM prA./1/8 micchAdiTThI uvaiTTha pabayaNaM Na sahahadi / saddahadi asabbhAva ubaDahU~ aNuvaiTaha~ ca 8% ( mohake udayase-bha.A.) mithyAhi jIva jina upadiSTa pravacanakA zraddhAna nahIM krtaa| pratyuta anyase upadiSTa yA anupadiSTa padArthoMke ayathArtha svarUpakA zraddhAna karatA hai| (bha, A /mU./40/138); (6.saM.prA./1/170); (dha. 6/1,6-8/8/gA. 15/242), (la sA/m /106/147), (go. jI./mU /18/42,656/1103) / rA bA /8/1/12/588/15 mithyAdarzanakarmodayena vazIkRto jIvo mithyaadRssttiritybhidhiiyte| yatkRtaM tattvArthAnAmazraddhAnaM / = mithyAdarzana karma ke udayake vazIkRta jIva mithyA dRSTi kahalAtA hai| isake kAraNa use tattvArthIkA zraddhAna nahIM hotA hai| (aura bhI de0 mithyaadrshn/1)| dha. 1/1,1,6/162/2 mithyA vitathA vyalIkA asatyA dRSTidarzana viparItai kAntavinayasaMzayAjJAnarUpamithyAtvakarmodayajanitA yeSAM te mithyaadRssttyH| athavA mithyA vitathaM, tatra dRSTiH ruci zraddhA pratyayo yeSA te mithyAdRSTayaH mithyA, vitatha, vyalIka aura asatya ye ekArthavAcI nAma hai| dRSTi zabda kA artha darzana yA zraddhAna hai| isase yaha tAtparya huA ki jina jIvoMke viparIta, ekAnta, vinaya, saMzaya aura ajJAnarUpa mithyAtvakarma ke udayase utpanna huI mithyArUpa dRSTi hotI hai, unhe mithyAdRSTi jIva kahate hai| dra, saM./TI./13/32/10 nijaparamAtmaprabhRti SaDdravyapaJcAstikAyasaptatattvanavapadArtheSu mUDhatyAdi paJcaviMzatimalarahitavItarAgasarvajJapraNItanayavibhAgena yasya zraddhAnaM nAsti sa mithyAdRSTirbhavati |-nijaatmaa Adi Sadravya, pA~ca astikAya, sAta tattva, aura navapadArthomeM tIna mUDhatA Adi paccIsa doSarahita, vItarAga sarvajJadvArA kahe hue nayavibhAgase jisa jIvake zraddhAna nahIM hai, vaha jIva mithyAdRSTi hotA hai| mithyASTike bhAvoMkI vizeSatA isake pariNAma adha.pravRttikaraNarUpa hote hai -de0 karaNa/4 / 1-3 guNasthAnoM meM azubhopayoga pradhAna hai -de0 upayoga/II/4/5 / vibhAva bhI usakA svabhAva hai-de0 vibhAva/2 / | usake sarva bhAva ajJAnamaya hai| usake sarva bhAva bandhake kAraNa hai| usake tattvavicAra naya pramANa Adi saba mithyA hai| usakI dezanAkA samyaktvaprAptimeM sthAna -de0 labdhi /3/4 // usake vratoMmeM kathacit vratapanA -de0 cAritra/6/8 / bhogoMko nahIM sevatA huA bhI sevatA hai --de0 raag/6| 4 mithyAdRSTi va samyagdRSTimeM antara donoMke zraddhAna va anubhava AdimeM antara / donoMke tattva kartRtvameM antara / donoMke puNyameM antara / donoMke dharma sevanake abhiprAyameM antara / donoMkI karmakSapaNAmeM antara / mithyAdRSTi jIva samyagdRSTike Azayako nahIM jAna sktaa| jahA~ jJAnI jAgatA hai vahA~ azAnI sotA hai -de0 smygdRsstti/4| mithyAdRSTi va samyagdRSTike rAga va bhoga AdimeM antara samyagdRSTi kI kriyAoMmeM pravRttike sAtha nivRtti aMza rahatA hai| ---de0 sNvr/2| 2. paradravya rata mo.pA./na./15 jo puNa paradabbarao micchAdi Thi haveha so sAhU / micchattapariNado uNa bajjhadi duThThaThakamme hi // 1 // -paradravyarata sAdhu mithyAdRSTi hai aura mithyAtvarUpa pariNamatA huA duSTa aSTakarmoMkA bandha karatA hai| (aura bhI de0 'samaya' meM parasamayakA lakSaNa / ) pa.pra /ma./1/77 pajjarattau jIvaDau micchAdichi haveha / baMdhA bahu vidhakammANi jeNa sasAraibhamati !77 / -zarIra Adi paryAyoMmeM rata jIva mithyAvRSTi hotA hai| vaha aneka prakArake karmoko bA~dhatA huA sasArameM bhramaNa karatA rahatA hai| dha, 1/1,1.1/82/7 parasamayo micchatta / -parasamaya mithyAtvako kahate hai| pra sA/tA vR/14/122/16 karmodayajanitaparyAyaniratatvAtparasamayA mithyAdRSTayo bhaNyante / -karmodayajanita manuSyAdirUpa paryAyoMmeM nirata rahaneke kAraNa parasamaya jIva mithyAdRSTi hote hai| de0 samaya/para samaya-(para dravyoMmeM rata rahanevAlA para samaya kahalAtA hai)| (aura bhI de0 mithyaadRsstti/2/5)| paMdha./u./8EO tathA darzanamohasya karmaNastUdayAdiha / api yAvadanA tmIyamAtmIyaM manute kudRk / 10 / -tathA isa jagata meM usa darzanamohanIya karmake udayase mithyAdRSTi sampUrNa parapadArthoM ko bhI nija mAnatA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ mithyAdRSTi 2. mithyAdRSTi nirdeza 1. mithyASTike bheda rA.vA/8/1/12/588/18 te sarva samAsena dvidhA vyavatiSThante-hitAhitaparIkSAvirahitAH parIkSakAzceti / tatraikendriyAdayaH sarve saMjJiparyAptakavarjitA. hitAhitaparIkSAvirahitAH / -sAmAnyatayA mithyAdRSTi hitA hitakI parIkSAse rahita aura parIkSaka ina do zreNiyomeM bA~Te jA sakate hai| tahA~ saMjJiparyAptakako chor3akara sabhI ekendriya Adi hitAhita parIkSAse rahita hai| sajJI paryAptaka hitAhita parIkSAse rahita aura parIkSaka donoM prakArake hote hai| hai. sAtizaya va dhAtAyuSka mithyAdRSTi la. sA /jI.pra./220/273/9 prathamopazamasamyaktvAbhimukhasAtizayamibhyAdRSTerbhaNitAni / prathamopazama samyaktvake abhimukha jIva sAtizaya midhyAdRSTi kahalAte hai| gha.4/1,5,66/385 vizeSArtha-kisI manuSyane apanI saMyama avasthAmeM devAyukA bandha kiyaa| pIche usane saMkleza pariNAmoke nimittase saMyamakI virAdhanA kara dI aura isIlie apavartanAghAtake dvArA AyukA ghAta bhI kara diyA / yadi vahI puruSa sayamakI virAdhanAke sAtha hI samyaktvakI bhI virAdhanA kara mithyAdRSTi ho jAtA haiaise jIvako ghAtAyuSka mithyAdRSTi kahate hai| vApatti nitarI nivArayanto'rthavya mana dubharaddhau nitAntasAvadhAnA', cAritrAcaraNAya hiMsAnRtasteyAbrahmaparigrahasamastavirati - rUpeSu paJcamahAvateSu tanniSThavRttaya , samyagyoganigrahalakSaNAmu guptiSu nitAntaM gRhItodyogA, IryAbhASeSaNAdAna nikSepotsargarUpAsu samitiSpatyantanivezitaprayatnAH, tapazcaraNAyAnazanAvamaudaryavRttiparisaMkhyAnarasaparityAgaviviktazayyAsanakAyaklezeSvabhIkSNamutsAhamAnAH, prAyazcittavinayavaiyAvRttyavyutsargasvAdhyAyadhyAnaparikrADa kuzitasvAntA, vIryAcaraNAya karmakANDe sarvazaktyA vyApriyamANA., karmacetanApradhAnatvAddUranivAritAzubhakarmapravRttayo'pi samupAttazubhakarmapravRttayaH, sakalakriyAkANDADambarottIrNa darzanajJAnacAritraikApariNatirUpA jJAnacetanA manAgapyasaMbhAvayanta., prabhUtapuNyabhAramantharitacittavRttaya., suralokAdiklezaprAptiparamparayA suciraM saMsArasAgare bhrmntiiti| jo kevala vyavahArAvalambI hai ve vAstavameM bhinna sAdhyasAdhana bhAvake avalokana dvArA nirantara atyanta kheda pAte hue, puna puna dharmAdike zraddhAnameM citta lagAte haiM, zrutake saMskAroMke kAraNa vicitra vikalpa jAloMmeM phaMse rahate haiM aura yatyAcAra va tapameM sadA pravRtti karate rahate hai| kabhI kisI viSayakI ruci va vikalpa karate haiM aura kabhI kucha AcaraNa karate haiN| -(1) darzanAcaraNake lie prazama saMvega anukampA va Astikyako dhAraNa karate hai, zaMkA kAMkSA Adi AThoM aMgoMkA pAlana karane meM utsAhacitta rahate haiN| (2) jJAnAcaraNake lie kAla, vinaya, upadhAna, bahumAna, aniva, artha, vyaMjana va tadubhaya ina AThoM aMgoMkI zuddhimeM sadA sAvadhAna rahate haiN| (3) cAritrAcaraNake lie paMcamahAvatoMmeM, tInoM guptiyo meM tathA pA~coM samitiyoM meM atyanta prayalayukta rahate hai| (4) tapAcaraNake lie 12 tapoMke dvArA nija anta karaNako sadA aMkuzita rakhate hai| (1) vIryAcaraNake lie karmakANDameM sarva zakti dvArA vyApRta rahate haiN| isa prakAra sAMgopAMga paMcAcArakA pAlana karate hue bhI karmacetanApradhAnapaneke kAraNa yadyapi azubhakarmapravRttikA unhoMne atyanta nivAraNa kiyA hai tathApi zubhakarmapravRttiko jinhoMne barAbara grahaNa kiyA hai aise, ve sakala kriyAkANDake ADambarase pAra utarI huI darzanajJAnacAritrakI aikyapariNatirUpa jJAnacetanAko kicit bhI na utpanna karate hue, bahuta puNyake bhArase ma thara huI cittavRttivAle vartate hue, devalokAdike klezako prAptikI paramparA dvArA atyanta dIrghakAla taka saMsArasAgarameM bhramaNa karate haiN| 2. mithyAdRSTi nirdeza 1. mithyAdRSTimeM kadAcit anantAnubandhIke udayakA amAva bhI sambhava hai paM.sa./prA./1/103 AvaliyamettakAlaM aNaM adhINa hoi No udao . go, ka./mU/478/632 aNasaMjojidasamme miccha patte Na Avalitti annN| =anantAnubandhIkA visaMyojaka mithyAvRSTi jIva jama samyaktvako choDakara mithyAtvaguNasthAnako prApta hotA hai, usako eka AvalI mAtra kAla taka anantAnubandhI kaSAyokA udaya nahIM hotA hai| 2. mithyAdRSTiko sarva vyavahAra dharma va vairAgya Adi hone sambhava haiM pra. sA./mU./85 aThe ajadhAgahaNaM karuNAbhAvo ya tidiyamaNuemu / visaesa ca pasago mohassedANi liMgANi 85 - padArtha kA ayathAgrahaNa aura tiryaca manuSyoMke prati karuNAbhAva tathA viSayoMkI saMgati, ye sama mohake cihna hai| de0 samyagdarzana/III/ * (nava veyakavAsI devoMko samyaktvakI utpattimeM jinamahimA darzana nimitta nahIM hotA, kyoMki, vItarAgI honeke kAraNa unako usake dekhanese Azcarya nahIM hotaa|) paM. kA./ta. pra./172 ye tu kevalavyavahArAvalambinaste khalu bhinnasAdhyasAdhanabhAvAvalokanenAnavarataM nitarAM khidyamAnA muhurmuhurdharmAdizradvAnarUpAdhyavasAyAnusyUtacetasa prabhUtazrutasaMskArAdhiropitavicitravikalpajAla kalamAjitacaitanyavRttaya , samastayativRttasamudAyarUpatapa'pravRttirUpakamakANDaDDamarAcalitA, kadAcitkicidrIcamAnA kadAcit kiMcidvikalpayantaH, kadAcirikacidAcaranta., darzanAparaNAya kadAcitprazAmyanta', kadAcitsaMvijayamAnAH, kadAcidanakampamAnA, kadAcidAstikyamudvahantA, zaMkAkAkSAvicikitsAmUtraSTitAnAM vyutthApana nirodhAya nityabaddhaparikarA., upabRhaNasthitikaraNavAtsalyaprabhAvAnAM bhAvayamAnA bArambAramabhivardhitosAhA, jJAnAcaraNAya svAdhyAyakAlamavalokayanto, bahudhA vinayaM prapavayantaH, pravihitadurdharopadhAnA., muSTa bahumAnamAtanvanto nijha 3. itanA honepara bhI vaha mithyADaSTi va asaMyatI sa. sA.mU./314 jA esa payaDIaTTha ceyA Neva vimuce| ayANI bhave tAva micchAiTThI asajao / 314 / -jabataka yaha AzmA prakRtike nimittase upajanA vinazanA nahIM chor3atA hai, taba taka vaha ajJAyaka hai, mithyAdRSTi hai, asaMyata hai / de0cAritra/3 (samyaktva zUnya honeke kAraNa vrata samiti Adi pAlatA huA bhI vaha saMyata nahIM mithyAdRSTi hI hai|) 1. unheM parasamaya va mithyAdRSTi kahanekA kAraNa de0mithyASTi/1/1(paradravyarata rahaneke kAraNa jIva parasamaya va mithyA dRSTi hotA hai|) pra. sA./ta pra/64 ye khalu jIvapudgalAtmakamasamAnajAtIyadravyaparyAya sakalAvidyAnAmekamUlamupagatAyathoditAtmasvabhAvamabhAvanabalIbArata - sminnevAzaktimupabrajanti,te khalacchalitaniragala kAntadRSTayo manuSya evAhameSa mamaivaitanmanuSyazarIramityakAramamakArAbhyAM vipralabhyamAnA avicalitacetanAvilAsamAtrAdAtmavyavahArAta pracyutya koDIkRtasamastakriyAkuTumbakaM manuSyavyavahAramAzritya rajyanto dviSantazca jainendra siddhAnta koza
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ mithyAdRSTi paradravyeNa karmaNA saGgatvAtparasamayA jAyante / =jo vyakti jIvapudgalAtmaka asamAnajAtIya dravyaparyAyakA, jo ki sakala avidyAokI eka jaDa hai, usakA Azraya karate hue yathokta AtmasvabhAvakI saMbhAvanA karane meM napuMsaka honese usImeM bala dhAraNa karate hai, ve jinakI nirargala ekAnta dRSTi uchalatI hai, aise 'yaha mai manuSya hI hU~, merA ho yaha manuSya zarIra hai' isa prakAra ahakAra mamakArase ThagAye jAte hue avicalita cetanAvilAsamAtra AtmavyavahArase cyuta hokara, jisameM samasta kriyAkalApako chAtI se lagAyA jAtA hai aise manuSyavyavahArakA Azraya karake, rAgI dveSI hote hue paradravyarUpa karma ke sAtha saMgatatA ke kAraNa vAstava meM parasamaya hote hai arthAt parasamayarUpa pariNamita hote hai / 5. mithyAdRSTikI bAhya pahacAna ra.sA./106 dehAdisu aNurattA visayAsattA kasAyasaMjuttA / appasahAve sutA sAhU sammaparicatA 1106 - jo muni dehAdimeM anurata hai, viSaya kaSAyase sayukta hai, Atma svabhAva meM supta hai, vaha samyaktvarahita midhyAdRSTi hai| 3.6/1 (jisako paramANumAtra bhI rAga hai yaha mithyASTi hai) ( vizeSa de. mithyAdRSTi / 4 ) | de. zraddhAna / 3 ( apane pakSakI haTha pakaDakara saccI bAtako svIkAra na karane vAlA mithyAdRSTi hai ) / paM saM./prA./1/6 micchattaM vedaM to jIvo vivarIyadaMsaNo hoi / Na ya dhammaM roSediha mahara pi rasa jahA jarido midhyAtvako anubhava karanevAlA jIva viparIta zraddhAnI hotA hai| use dharma nahIM rucatA hai, jaise ki jvarayukta manuSyako madhura rasa bhI nahIM rucatA hai / (dha.1/ 1.1.3/06/162) (tA. / / 100/942) (gojI../10/41) / kA a/mU./318 dosasahiyaM pi deva jIva hisAi saMjuda dhamma / gaMthAsattaM ca guru jo maNNadi so hu kuddiTThI / -jo doSasahita devako, jIvahisA Adise yukta dharmako aura parigraha meM pha~se hue guruko mAnatA hai, vaha mithyAdRSTi hai / de niyati / 1 / 2 ( 'jo jisa samaya jaise honA hotA hai vaha usI samaya vaise hI hotA hai, aisA jo nahIM mAnatA vaha mithyAdRSTi hai ) / 6. midhyAdRSTimeM audayikabhAvakI siddhi - prazna gha.5/102/164/0 viTThalsa agya vibhASA asthi, gANa dasaNa-gadi-liMga- kasAya bhavvAbhavvAdi-bhAvAbhAve jIvassa saMsAriNo abhaavtpsNgaa| tado micchA diTThissa odaio caiva bhAvo asthi, aNNe bhAvA Natthi tti NedaM ghaDade Na esa doso, micchAdissi aNNe bhASA Natthi ti hutte paDimehAbhAgA kiMtu mi mosUNaje aNNe gadi ligAdao sAdhAraNabhAvA te micchAdiThittassa kAraNa Na hoti / micchattodao ekko caiva micchattassa kAraNa, te micchAdiTThatti bhAvo odaio tti paruvido / -! mithyAdRSTike anya bhI bhAva hote hai / jJAna, darzana, ( do kSAyopazamika bhAva ), gati liga. kaSAya (tIna audayika bhAva), bhavyatva, abhavyatva ( do pAriNAmika bhAva ) Adi bhAvoke abhAva mAnane para saMsArI jIvake abhAvakA prasaMga prApta hotA hai| ( vizeSa de bhAva / 2 ) / isalie mithyAdRSTi jIvake kevala eka audayika bhAva hI hotA hai, aura anya bhAva nahIM hote hai, yaha kathana ghaTita nahIM hotA hai ? uttara - yaha koI doSa nahIM; kyoki, mithyAdRSTike audayika bhAva ke atirikta anya bhAva nahIM hote hai,' isa prakArakA sUtra meM pratiSedha nahI kiyA gayA hai / kintu mithyAtvako choDakara jo anya gati liMga Adika sAdhAraNa ( sabhI guNasthAnoke lie sAmAnya ) bhAva haiM. ve midhyAdRSTi ke kAraNa nahIM hote hai| eka mithyAtvakA udaya hI 304 2. midhyAdRSTike bhAvoMkI vizeSatA mithyAdRSTitvakA kAraNa hai / isalie 'mithyAdRSTi' yaha bhAva audayika kahA gayA hai| 4.4/1.0.10/206/ sammAmicchattarAvyacAdiphadayANamudamaraNa - sime sammattasAdikayANamudayakha tesi caina saMtoktameNa aNudaovasameNa vA micchattasavva ghAdiphaddayANamuda eNa micchAiTThI uppajjaditti khaovasamio so kiNNa hodi / uccade - Na tAva sammattasammAmicchattadesaghAdiphaddayANamudayakkha o saMtAvasamo aNudaovasamo vA micchAdiTThIe kAraNaM, savvahicAritAdo / jaM jado niyameNa uppajjadi ta tassa kAraNaM, aNNahA aNavatthApasaMgAdo / jadi micchattappajjaNakAle bijjamANA takkAraNattaM paDivajjati to NANa-daMsaNa asaMjamAdao vi takkAraNaM hoti / yA cevaM tahAvimavahArAbhAvA micchAdiTThIe puNa mitra kAraNaM, teNa viNA tadaNuppattIe / prazna- samyagamithyAtvaprakRtike sarvaghAtI spardhako udayakSayase, unhoMke sadavasthArUpa upazamase, samyakRti dezamAtI sparmako ke udayase unha sadayasthArUpa upazamI aura midhyAtvaprakRtike sarvaghAtI spardhA udayase mithyAdRSTibhAva utpanna hotA hai, isalie use kSayopazama kyoM na mAnA jAye / uttara-na to samyaktva aura samyagmithyAtva, ina dono prakRtiyoMke dezaghAtI spardhakoMkA udaya, kSaya, athavA sadavasthArUpa upazama, athavA anudayarUpa upazama mithyAdRSTi bhAvakA kAraNa hai, kyoki, usa meM vyabhicAra doSa AtA hai| jo jisase niyamata. utpanna hotA hai, vaha usakA kAraNa hotA hai| yadi aisA na mAnA jAve, to anavasthA doSakA prasaMga AtA hai| yadi yaha kahA jAye ki mithyAtvako utpatti ke kAlameM jo bhAva vidyamAna hai, ve usake kAraNapaneko prApta hote hai| to phira jJAna, darzana, asaMyama Adi bhI midhyAtvake kAraNa ho jAyeMge kintu aisA hai nahIM, kyoMki isa prakArakA vyavahAra nahIM pAyA jAtA hai| isalie yahI siddha hotA hai ki midhyAdRSTikA kAraNa mithyAtvakA udaya hI hai, kyoMki, usake binA midhyAtvakI utpatti nahIM hotI hai| 3. mithyAdRSTike bhAvoMkI vizeSatA 1. midhyAdRSTike sarvabhAva ajJAnamaya haiM sa.sA./mU / 12 aNNANamayA bhAvA aNNANo caiva jAyae bhAvo / jamhA tamhA bhAvA aNNANamayA aNANissa / - - ajJAnamaya bhAvameMse ajJAnamaya hI bhAva utpanna hotA hai, isalie ajJAniyoMke bhAva ajJAnamaya hI hote hai / sa.sA./A./ 126/ka 67 jJAnino jJAnanivRttA sarve bhAvA bhavanti hi sarve jJAnanitA jJAninastu te / hAmI ke sarvabhAva jJAnase racita hote haiM aura ajJAnI ke samasta bhAva ajJAnase racita hote hai| ye midhyAdarzanAdi pAsatA huA bhI vaha pApI hai) / mAra/ 2 / 2 (matAdi pAlatA huA bhI yaha ajJAnI haiN| 2. ajJAnI ke sarvabhAva bandhake kAraNa haiN| sa. sA/mU./211 aNNANI puNarato saJcadavvesu kammamajbhagado / lippadi kammaraeNa du kaddamamabhe jahA lohaM / 2111 - ajJAnI jo ki sarva dravyoke prati rAgI hai, vaha karmoke madhya rahA huA karma rajase lipta hotA hai, jaise lohA kIcaDake bIca rahA huA jaMgase lipta ho jAtA hai| de. midhyAdRSTi /1/1/2 ( mithyAdRSTi jIva sadA paradravyoM meM rata rahaneke kAraNa karmoMko bA~dhatA huA saMsArameM bhaTakatA rahatA hai) / de. mithyAdRSTi / 2/2 (sAMgopAMga dharma va cAritrakA pAlana karatA huA bhI vaha saMsAra meM bhaTakatA hai ) / jainendra siddhAnta koza
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ mithyAdRSTi sa sA /A./164 sa tu yadA vedyate tadA mithyAdRSTe rAgAdibhAvAnA sadbhAvena bandhanimitta bhUtvA nirjIryamANo'pyajIrNaH san andha eva syAt / - jaba usa sukha yA dukharUpa bhAvakA bedana hotA hai taba mithyASTiko rAgAdibhAvoke sadabhAvase bandhakA nimitta hokara vaha bhASa nirjarAko prApta hotA huA bhI (vAstavame) nirjarita na hokara bandha hI hotA hai| de samyagdRSTi/2(jJAnIke jo bhAva mokSake kAraNa hai vahI bhAva ajJAnIko bandhake kAraNa hai)| 3. mithyASTikA tazvavicAra naya pramANa Adi saba mithyA haiM na.ca.va./415 lavaNaM va iNaM bhaNiyaM NayacakkaM sayalasatthasuddhiyaraM / sammAviya suya micchA jIvANa suNayamaggarahiyANa-sakala zAstroMkI zuddhiko karanevAlA yaha nayacakra ati saMkSepameM kahA gayA hai| kyoki samyak bhI zruta yA zAstra, sunayarahita jIvoMke lie mithyA hotA hai| paM kA /tA.va / prakSepaka 43-6/07/28 mithyAtvAta yathaivAjJAnamaviratibhAvazca bhavati tathA munayo durnayo bhavati pramANa duHpramANaM ca bhavati / kadA bhavati / tttvvicaarkaale| kiM kRtvaa| pratItyAzritya / kimAzritya / zeyabhUta jIvAdivastviti |-mithyaatvse jisa prakAra ajJAna aura avirati bhAva hote hai, usI prakAra jJeyabhUta vastukI pratItikA Azraya karake jisa samaya tattva vicAra karatA hai, taba usa samaya usake lie munaya bhI durmaya ho jAte hai aura pramANa bhI du pramANa ho jAtA hai| (vizeSa de jJAna/111/2/8,6:cAritra/3/10: dhrm/2:ny/II/prmaann/2/2,4/2:bhkti/1| 4. mithyAdRSTi va samyagdRSTime antara 1.donoMke zraddhAna va anubhava AdimeM antara sa, sA./mU./275 sadahadi ya pattedi ya rocedi ya taha pUNo ya phaasedi| dhamma bhogaNimittaM Na du so kammakkhayaNi mitta / -vaha (abhavya jIva ) bhogake nimittarUpa dharma kI hI zraddhA karatA hai, usIkI pratIni karatA hai, usIkI ruci karatA hai aura usIkA sparza karatA hai, kintu karmakSayake nimittarUpa dharma kI zraddhA Adi nahIM krtaa| ra. sA/57 sammAiTThI kAla bIlai veraggaNANabhAveNa / micchAiTThI vAMchA dubbhAvAlassakala hehiM / / 7 / samyagdRSTi puruSa samayako vairAgya aura jJAnase vyatIta karate hai| kintu mithyAdRSTi puruSa durbhAva, Alasya aura kalahase apanA samaya vyatIta karate hai| pra. sA./tA.va./prakSepaka 68-1/360/17 imAM cAnukampA jJAnI svastha bhAvanAmavinAzayan saklezaparihAreNa kroti / ajJAnI punaH saMklezenApi karotItyartha / -isa anukampAko jJAnI ho svastha bhAvakA nAza na karate hue saMklezake parihAra dvArA karatA hai, parantu ajJAnI use saMklezase bhI karatA hai| sa, za/ma./54 zarIre vAci cAtmAnaM saMdhatte vaakshriiryoH| bhrAnto 'bhrAnta punastattva pRthageSa nibudhyate / 4 / - vacana aura zarIrameM hI jisakI bhrAnti ho rahI hai, jo unake vAstavika svarUpako nahI samajhatA aisA bahirAtmA vacana aura zarIrameM hI AramAkA bhArapaNa karatA hai| parantu jJAnI puruSa ina zarIra aura vacanake svarUpako AtmAse bhinna jAnatA hai| (vizeSa de0 mithyaadhi/1/1/2)| sa.za./mUva TI /47 tyAgAdAne bahirmUDha karotyadhyAtmamAtmavitAnAnta bahirupAdAna na tyAgo niSThitAtmana' / 47 mUDhAramA bahirAtmA tyAgopAdAne karoti ka / bahirvAhye hi vastuni dveSodayAdabhilASAbhAvAnmUDhAtmA tyAga kroti| rAgodayAttatrAbhilASotpatterupAdAnamiti / Atmavita antarAtmA punaradhyAtmani svAtmarUpa eSa tyAgo 3. mithyAdRSTi va sabhyagdRSTima antara pAdAne karoti / tatra hi tyAgo rAgadveSAderantarjalpavikalpAdervA / svIkArazcidAnandAde / yastu niSThitAramA kRtakRtyAramA tasya antabahirvA nopAdAna tathA na tyAgo'ntabahirvA / -mahirAramA mithyAdRSTi dveSake udayavaza abhilASAkA abhAva ho jAneke kAraNa bAhya vastuoMkA syAga karatA hai aura rAgake udayavaza abhilASA utpanna ho jAneke kAraNa bAhya vastuoMkA hI grahaNa karatA hai| parantu Aramavit antarAtmA AtmasvarUpameM ho tyAga yA grahaNa karatA hai| vaha tyAga to rAgadveSAdikA athavA antarjalparUpa bacana vilAsa va vikalpAdikA karatA hai aura grahaNa cidAnanda AdikA karatA hai| aura jo AtmaniSTa va kRtakRtya hai aise mahAyogIko to antaraga va bAhya donoM hI kA na kucha tyAga hai aura na kucha grahaNa / (vizeSa de0 mithyASTi/2/2)1 de. mithyASTi/2/5 (mithyAdRSTiko yathArtha dharma nahI ructaa)| de. zraddhAna/3 (mithyAdRSTi ekAntagrAhI honeke kAraNa apane pakSakI haTha karatA hai, para sabhyagdRSTi anekAntagrAhI honeke kAraNa apane pakSakI haTha nahIM krtaa)| sa. sA./tA vR./164/266/8 sukhaM dukha vA samudINa sat samyagdRSTi rjIvo rAgadveSau na kurvana heyabuddhayA vedayati / na ca tanmayo bhUtvA, ahaM mukhI dukhItyAdyamiti pratyayenAnubhavati / mithyAdRSTe puna. upAdeyabuddhayA, mukhyaha du.khyahamiti pratyayena / = karmake udayavaza prApta sukhaduHkhako samyagdRSTi jIva to rAga-dveSa nahIM karate hue heyabuddhise bhogatA hai| 'mai sukhI-mai duHkhI' ityAdi pratyayake dvArA tanmaya hokara nahIM bhogatA / parantu mithyAdRSTi usI sukha-duHkhako upAdeya buddhise mai mukhI, mai dukhI' ityAdi pratyayake dvArA tanmaya hokara bhogatA hai| aura isIlie samyagdRSTi to viSayoMkA sevana karate hue bhI unakA asevaka hai aura mithyAdRSTi unakA sevana na karate hue bhI sevaka hai ) de0 raag/6| paM. kA/tA. vR./125/288/20 ajJAninA hitaM gvanitAcandanAdi tatkAraNaM dAnapUjAdi, ahitamahi vissknnttkaadi| saMjJAninA punarakSayAnantasukhaM tatkAraNabhUtaM nizcayaratnatrayapariNataM paramAtmadravya ca hitamahitaM punarAkulatvotpAdakaM dukheM tatkAraNabhUtaM mithyAtvarAgAdipariNatamAtmadravyaM cN| -ajJAniyoMko hita to mAlA, strI, candana Adi padArtha tathA inake kAraNabhUta dAna, pUjAdi vyavahAradharma haiM aura ahita -viSa kaNTaka Adi bAhya padArtha hai| parantu jJAnIko hita to akSayAnanta sukha va usakA kAraNabhUta nizcayaratnatrayapariNata paramAtmadavya hai aura ahita AkulatAkoM utpanna karanevAlA dukha tathA unakA kAraNabhUta mithyAtva va rAgAdise pariNata Atmadravya hai 1 (vizeSa de0 puNya//4-8) mo. mA. pra./8/367/20 (samyagdRSTi ) apane yogya dharma ko sAdhai hai| tahA~ jetA aMza vItarAgatA ho hai tAko kAryakArI jAna hai, jetA aMza rAga rahai hai, tAkau heya jAne hai| sampUrNa vItarAga tAkau paramadharma mAneM hai / (aura bhI de0 upayoga/II/3) / 2. donoMke tatva kartRtvameM antara na. ca. vR./163-164 ajjIvapuNNapAve asuddhajIve tahAsave baMdhe sAmI micchAiTThI samAiTThI havadi sese / 163 // sAmI sammAdiTThI jiya savaraNaNijjarA mokkho| suddho ceyaNarUvo taha jANa suNANapaJcakravaM / 1641 = ajIva, puNya, pApa, azuddha jIva, Asrava aura bandha ina chaha padArthoM ke svAmI mithyAvRSTi hai, aura zuddha cetanArUpa jIva tattva, saMbara, nirjarA va mokSa ina zeSa cAra padArthoMkA svAmI samyagdRSTi hai| dra.sa. TI./ adhikAra 2/cUlika/83/2 idAnI kasya padArthasya kaH karteti kathyate-bahirAtmA bhaNyate / sa cAsavabandhapApapadArtha trayasya kartA bhvti| kvApi kAle punarmanda mithyAtvabhandakaSAyodaye sati bhogAkAMkSAdinidAnabandhena bhAvikAle pApAnubandhipuNyapadArthasyApi bhA0 3-39 jainendra siddhAnta koza
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ mithyAdRSTi / karttA bhavati / yastu samyagdRSTi se saMvaranirjarAmokSapadArthatrayasya karttA bhavati / rAgAdivibhAvarahita paramasAmAyike yadA sthAtu samartho na bhagati tadA viSayAzArthaM sArasthi viccheda kurya puNyAnuvandhi tIrtha karanAma prakRtyAdiviziSTapuSyapArthasya sa bhavati / aba kisa padArthakA kartA kauna hai, isa bAtakA kathana karate hai / vaha bahirAtmA (pradhAnata ) Asava, bandha aura pApa ina tIna padArthoMkA kartA hai| kisI samaya jaba mithyAtva va kaSAyakA manda udaya hotA hai taba AgAmI bhogoMkI icchA Adi rUpa nidAna se pApAnubandhI puNya padArthakA bhI hotA hai| (parantu isako saMvara nahI hotA- de0 agalA sandarbha ) / jo samayadRSTi jIva hai vaha (pradhAnata ) saMvara, nirjarA aura mokSa ina tIna padArthoM hotA hai aura kisI samaya jaba rAgAdi vibhAvase rahita parama sAmAyika meM sthita rahaneko samartha nahIM hotA usa samaya pAniko rokane ke lie, sasArako sthitikA nAza karatA huA puNyAnubandhI tIrthaMkara prakRti Adi viziSTa puNya padArthakA kartA hotA hai (paM.kA./128-130/113/14 ). (sa sA/tA.vR/ 123/180/21) / 306 dra.saM./ TI / 34/66/10 mithyAdRSTiguNasthAne savaro nAsti, sAsAdanaguNasthAneSu krameoryupari prazasaM hAtavya iti niSyA dRSTi guNasthAna meM to sabara hai hI nahI aura sAsAdana Adi guNasthAnoM (prakRtibandha myucvittikrama ke anusAra de0 prakRtibandha (0) Upara-Uparake guNasthAnoMmeM adhikatAse savara jAnanA cAhie / 0 upayoga 1 (1-3 gurusthAna taka azubhopayoga pradhAna hai aura 400 guNasthAna taka zuddhopayoga sAdhaka zubhopayoga pradhAna hai| isase bhI Upara zuddhopayoga pradhAna hai| ) 3. donoMke puNyameM antara sasA / tA vR./224-220/302/17 ko'pi jIvo'bhinava puNyakarmanimitta bhogAkAGkSA nidAnarUpeNa zubhakarmAnuSThAna karoti pApAnubandhi puNyarAjA kAlAntare bhogAn dadAti / te'pi nidAnabandhena prAptA bhogA rAvaNAdivannArakAdidukhaparamparA prApayantIti bhAvArtha ... ko'pi yo nipisamArabhAvAda, zAhAnena viSayapAnArtha yadyapi prayazIladAnapUjAdizubhakAna karoti tathApi bhAgAkAhArUpanidAnabandhena tatpuNyakarmAnuSThAna na sevate / tadapi puNyAnubandhikamaM bhAvAntare abhyudayarUpeNodayAgatamapi pUrvabhavabhAvibheda vijJAnavAsanAvalena. bhogAkA nidAna rUpA rAgAdipariNAmAnna dadAti bharatezvarAdInAmima koI eka ( mithyAdRSTi ) jIva navIna puNya karma ke nimittabhUta zubhakarmAnuSThAnako bhogAkAkSAke nidAna rUpase karatA hai| taba vaha pApAnubandhI puNyarUpa rAjA kAlAntara meM usako viSaya bhogapradAna karatA hai| ve nidAnabandhapUrvaka prApta bhoga bhI rAma Adi kI bhA~ti usako agale bhaga naraka Adi dukhokI paramparA prApta karAte hai ( arthAt nidAnabandha pUrvaka kiye gaye puNyarUpa zubhAnuSThAna tIsare bhava narakAdi gatiyoM ke kAraNa honese pApAnubandhIpuSya kahalAte hai| koI eka samyagdRSTi jIva nirvikalpa samAdhikA abhAva honeke kAraNa azakyAnuSThAna rUpa viSayakaSAya vaJcanArtha yadyapi vrata, zIla, dAna, pUjAdi zubha karmAnuSThAna karatA hai parantu (midhyAdRSTiko mIti bhogAkArUpa nidAnabandhase usakA sevana nahIM karatA hai / usakA vaha karma puNyAnubandhI hai, bhavAntara me jisake abhyudayarUpase udayameM Anepara bhI vaha samyagdRSTi pUrvabhavameM bhAvita bhedavijJAnakI vAsanA ke balase bhogoko AkAkSArUpa nidAna yA rAgAdi pariNAma nahI karatA hai, jaise ki bharatezvara Adi arthA nidAna bamdharahita bA~dhA gayA puNya sadA puNyarUpase ho phalatA hai| pApakA kAraNa kadAcit bhI 4. midhyAdRSTi va samyagdRSTime antara nahI hotaa| isalie puNyAnubandhI kahalAtA hai / aura bhI de0 midhyaadRsstti/1/2)| sasA /tA.vR./124-320/494/16 ko'pi jIva pUrva manuSyabhave jinarUpa gRhItvA bhogAkAdalA nidAnavandhena pApAnumandhi puNyaM kRSNA... ardha cakravartI bhavati tasya viSNusaMjJA na cAparaH / =koI jIva pahale manuSya bhava meM jinarUpako grahaNa karake bhogokI AkAMkSArUpa nidAnabandha se pApAnubandhI puNya ko karake svarga prApta kara agale manuSya ardhacakravartI huA, usIkI viSNu saMjJA hai| usase atirikta anya koI viSNu nahI hai / ( isI prakAra mahezvarakI utpattike sambandhane bhI kahA hai de0 puNya / 5 /12 ( samyagdRSTikA puNya nidAna rahita honese nirjarA va mokSakA kAraNa hai aura midhyAdRSTikA puNya nidAna sahita hone se sAkSAt rUpase svargakA aura paramparA rUpase kugatikA kAraNa hai / ) 0 pUjA/2/4 samyagdRSTikI pUjA bhakti Adi nirjarAke kAraNa hai| 4. donoM ke dhamasevanake abhiprAya meM antara .kA./ta.pra./136 hi sthUlalakSyA kesamadhAnasyAjJAninI bhavati / uparitanabhUmikAyAmalaNyAspadasyAva sthAnarAnaniSedhArtha tIbarAgajvaravinodArthaM vA kadAcijjJAnino'pi bhavatIti / yaha ( prazasta rAga ) vAstava meM jo sthUla lakSavAlA honese mAtra bhaktipradhAna hai aise ajJAnIko hotA hai| ucca bhUmikA meM sthiti prApta na kI ho taba AsthAna arthAt viSayokI orakA rAga rokanake hetu athavA tIvra rAgajvara miTAneke hetu, kadAcita jJAnIko bhI hotA hai| i.sa./TI./24/291/12 prAthamikApekSayA savizvAvasthAyAM viSayakaSAyavaJcanArthaM citta sthirIkaraNArthaM paJcaparameSThyAdi paradravyamapi dhyeyaM bhavati / dhyAna Arambha karanekI apekSAse jo savikalpa avasthA hai usame viSaya aura kaSAyoMko dUra karaneke lie tathA cittako sthira karaneke lie paca parameSThI Adi paradravya bhI dhyeya hote hai| (paM.kA./tA.vR./152/220/1) (sa.sA./tA.vR./16/154/10) ( pa. a./TI./2/11/151/3) / de0 dharma /6/- ( mithyAdRSTi vyavahAra dharmako hI mokSakA kAraNa jAnakara karatA hai, para samyaricaya mArga sthita honeme samartha na honeke kAraNa karatA hai| ) de0 mithyAdRSTi / 4 / 2 va 3 ( mithyAdRSTi to AgAmI bhogokI icchAse zubhAluhAna karatA hai aura samyagdRSTi zuddha bhASameM sthita honege samartha na honeke kAraNa tathA kaSAyona duyanike vacanArtha karatA hai / ) 30 pugya/3/4-8 midhyAdRSTi puNyako upAdeya samajhakara karatA hai aura samyagdRSTi use heya jAnatA huA karatA hai / ) dra. sa./TI./38/156/7 samyagdRSTirjIvasya puNyapApadvayamapi heyam / kathaM puNyaM karotIti / tatra yuktimAha / yathA ko'pi dezAntarasthamanoharastrIsamAdApuruSANAM tadarthe dAnasanmAnAdikaM karoti tathA samrAyarUpeNa svazuddhAtmAnameva bhAvayati cAritramohodayA satrAsamartha sad nirdoSaparamAtmasvarUpANAma siddhAna tadArAdhakAcAryopAdhyAvasAnA paramAtmapadArthaviSayakaSAyavacanArthaM ca najAdinA guNastamanAdinA vA paramabhakti karoti / prazna- samyagdRSTi jIvake to puNya aura pApa dono heya hai, phira vaha puNya kaise karatA hai ? uttara--jaise koI manuSya anya dezameM vidya mAna kisI manohara strI ke pAsa Aye hue manuSyokA usa strIkI prApti ke lie dAna-sanmAna Adi karatA hai, aise hI samyagdRSTi jIva bhI vAstavame to nija zuddhAtmAko hI bhAtA hai / parantu jaba cAritramohake udayase usa nizuddhAtma bhAvanAme asamartha hotA jainendra siddhAnta koza
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ mithyA naya 307 miSa guNasthAna nirdeza hai, taba doSa rahita aise paramAtmasvarUpa arhanta siddhokI tathA unake ArAdhaka AcArya upAdhyAya aura sAdhukI, paramAtmapadakI prAptike lie, (muktizrIko vaza karaneke lie-paM. kA), aura viSayakaSAyoMko dUra karaneke lie, pUjA, dAna Adise athavA guNoMko stuti Adise paramabhakti karatA hai / (paM.kA./tA.vR./170/243/11), (pa.pra./TI./2/61/183/2) / 5. donoMkI karmakSapaNAmeM antara bha.A./mU/108/255 ja aNNANI kamma khavedi bhvsyshsskoddiihiN| taMNANI tihi gutto khavedi atomuhatteNa / 108) -jo karma ajJAnI lakSakoTi bhavomeM khapAtA hai, vaha jJAnI triguptike dvArA antarmuhurtamAtrameM khapA detA hai| (bha A./ma./234/454); (pra. sA/mU./238 }; (mo. prA./mU./53 ); (dha. 13/135150/gA.23/281); (e vi./1/30)| bha. A./mU./717/81 ja badamasakhejAhi rayaM bhvsdshsskoddiihiN| sammattappattIe khavei taM eyasamaraNa 1717 / -karoDo bhavoMke saMcita koko, samyagdarzanakI prApti ho jAnepara, sAdhujana eka samayameM nirjIrNa kara dete hai| 1. mithyASTi jIva samyagdRSTike bhAzayako nahIM samajha sakatA sa. sA./A./227/ka. 153 jJAnI ki kurute'tha kiM na kurute karmeti jAnAti ka. 1953 / - jJAnI karma karatA hai yA nahIM yaha kauna jAnatA hai| (jJAnIko bAta jJAnI hI jAnatA hai| jJAnIke pariNAmauMko jAnanekI sAmarthya ajJAnImeM nahIM hai-paM. jycnd)| mithyA naya-de0 naya/II / mithyA zalya-de0 mithyaadrshn| minaTa-kAlakA eka pramANa-de0 gnnit/1/1/4| mizra-1. AhArakA eka doSa-de0 AhAra/II/4/42 vasatikA kA eka doSa-de0 vstikaa| 3 eka hI upayogameM zuddha va azuddha do aMza-de0 upyog/II/3|| 4. mizra cAritra arthAta eka hI cAritrameM do aMza-de0 cAritra/7/7 / 5. vrata, samiti, gupti AdimeM yugapat do aMza-pravRtti va nivRtti -de0 sNvr/2| 6. sayama va asaMyamakakA mizrapanA-de0 sytaasNyt/2| 7. eka hI saMyamameM do aMza-pramattatA va saMyama-de0 sa yt/2| 8. eka hI zraddhAna va jJAnameM do aMza-samyaka va mithyA-de0 Age 'mizra' guNasthAna / 6. mizra prakRti-de0 mohniiy| mithakezArucaka parvata nivAsinI dikkumArI-de0 loka/5/13 / midha guNasthAna-dahI va guDake mizrita svAdayat samyak bamithyArUpa mizrita zraddhAna va jJAnako dhAraNa karanekI avasthA vizeSa samyagmidhyAtva yA mizraguNasthAna kahalAtA hai| samyaktvase girate samaya athavA mithyAtvase car3hate samaya kSaNabharake lie isa avasthAkA vedana honA sambhava hai| 1. mizraguNasthAna nirdeza 1. samyagmithyAva guNasthAnakA lakSaNa paM.saM./1/10.16 ihiguDamiva vAmissaM pihabhAvaM Naiva kAridaM sakkaM / evaM missayabhAvo sammAmiccho tti NAyavyo / 10 / saddahaNAsadahaNaM jassa ya jIvesu hoi taccesu / birayAviraeNa samo samAmiccho tti NAyabbo / 166 / 01. jisa prakAra acchI taraha milA huA dahI aura guDa pRthak pRthaka nahIM kiyA jA sakatA isI prakAra samyaktva va mithyAtvase mizrita bhAvako samyagmithyAtva jAnanA caahie|10| (dha. 1/1,12/gA.106/170); (go. jii./muu./22/47)|2.jiske udayase jIvoMke tattvoM meM zraddhAna aura azraddhAna yugapat pragaTa ho hai, use viratAviratake samAna samyagmithyAtva jAnanA cAhie 166 (go. jI muu./65/1102)| rA bA./6/114/586/23 samyaD mithyAtvasaMjJikAyA prakRterudayAva AtmA kSINAkSINamadazaktikodravopayogApAditeSatkaluSapariNAmavata tattvArthazraddhAnAzraddhAnarUpa' samyagmidhyAdRSTirityucyate-kSINAkSINa madazaktivAle kodoke upabhogase jaise kucha milA huA madapariNAma hotA hai, usI taraha samyagmithyAtva prakRtike udayase tattvArthakA zraddhAna va azraddhAnarUpa milA huA pariNAma hotA hai| yahI tIsarA samyamithyAdRSTi guNasthAna hai| 4.1/1,1,11/166/7 dRSTi' zraddhA ruci pratyaya iti yAvat / samIcInA ca mithyA ca dRSTiryasyAsau samyagmithyAdRSTiH / = dRSTi, zraddhA, ruci aura pratyaya ye paryAyavAcI nAma hai| jisa jIvake samIcIna aura mithyA donoM prakArakI dRSTi hotI hai usako sabhyagmithyAvRSTi kahate haiN| go. jo /mU./21/46 sammAmicchudayeNa ya jattaMtarasavvadhAdikajjeNa / Naya samma miccha piya sammisso hodi pariNAmo 24 - jAtyantararUpa sarvaghAtI samyagmithyAtva prakRtike udayase kevala samyaktvarUpa yA mithyAtvarUpa pariNAma na hokara jo mizrarUpa pariNAma hotA hai, usako tIsarA mizra guNasthAna kahate hai| la, sA./mU /107/145 missudaye sammissaM dahiguDamissa va taccamiyareNa sadahadi ekkasamaye. 1907 samyagmithyAtva nAmA mizra prakRtike udayase yaha jIva mizra guNasthAnavartI hotA hai| dahI aura gur3ake mile hue svAdakI taraha vaha jIva eka hI samayameM tattva va atattva donokI mizrarUpa zraddhA karatA hai / (dra. saM./TI./13/33/2) / 2. prathama yA caturtha do hI guNasthAnoM meM jA sakatA hai gha. 4/5,5,6/343/8 tassa micchattasammattasahidAsaMjadaguNe mottaNa guNa taragamaNAbhAvA / samyagmithyAdRSTi jIvakA mithyAtvasahita mithyAdRSTi guNasthAnako athavA samyaktvasahita asaMyata guNasthAnako chor3akara anya guNasthAnomeM gamanakA abhAva hai| 3. saMyama dhAraneko yogyatA nahIM hai dha. 4/15.17/gA. 33/346 Na ya marai Naiva saMjamamuveitaha desasa jarma vaavi| sammAmicchAdiTThI . 133-sabhyagmithyAdRSTi jIva na saMyamako prApta hotA hai aura na deza sNymko| (go, jI././23/ 48) / * mizra guNasthAnameM mRtyu sambhava nahIM-de. maraNa/3 / 4.mizra guNasthAnakA svAmitva dha.1/1,8,12/260/7 sammAmicchattaguNaM puNa vedaguvasamasammAdichiNo aThThAvIsasatakammimicchAdiThiNo ya paDivajjati / - samyagmithyAtva guNasthAnako vedakasamyagdRSTi, upazamasamyagdRSTi aura mohakarmako 28 prakRtiyokI sattAvAle mithyAvRSTi jIva bhI prApta hote hai| ( arthAta anAdi mithyAdRSTi yA jinhone samyaktva va samya'mithyAtva prakRtiyokI udvelanA kara dI hai aise mithyAdRSTi 'samyagmithyAdRSTi' guNasthAnako prApta nahIM hote)| dha. 15/11/8 eiMdiesu uvvellidasammAbhicchattaTThidisaMtakammasseva palidobamassa asaMkhejjadibhAgeNa UNasAgarovamamettaTTidisaMtakammai sese sammAmicchattaggahaNapAoggassubalaM bhaado| jo puNa taseca eiMdiyaTThidisaMtasamaM sammAmicchara kuNai so puvvameva sAgarovama jainendra siddhAnta koza
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ mizra 308 2. mizra guNasthAna sambandhI zaMkA-samAdhAna pRdhatte sese ceva tadapAoggA hodi / jisane ekendriyome samyagmipAtyake rithatisattvakI udvelanA kI hai usake ho palyopamake asaMkhyAtave bhAgase hIna eka sAgaropama mAtra sthiti sattva ke rahanepara sampagmidhyAtbake grahaNa kI yogyatA pAyI jAtI hai| parantu jo trasa jIvome ra kendripake sthitimAtbake barAbara samyagmidhyAtvake sthitisattvako varatA hai, yaha pahale hI sAgaropamapRthaktvapramANa sthitike zeSa rahanepara hI usake grahaNa ke ayogya ho jAtA hai| de. sat - ( isa guNasthAname eka saMjJI paryAptaka hI jIva samAsa sambhava hai, ekendriyAdi asa jJo paryaMta ke jIva tathA sarva hI prakArake aparyAptaka jIva isako prApta nahIM kara skte)| * anya sambandhita viSaya 1. jIva samAsa, mArgaNAsthAna Adike svAmitva sambandhI 20 prarUpaNAe~ -de0 st| 2. sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva prarUpaNAe~ -de0 vaha-vaha nAma / 3. ima guNasthAnameM Aya va vyayakA santulana -de0 mArgaNA 4 isameM karmoMkA bandha udaya satva -de0 vaha-vaha nAma 5 rAga va virAgatAkA mizrita bhAva -de0 upayoga/11/3 / 6 isa guNasthAnameM kSAyopazamika bhAva hotA hai -de0 bhAva/2 / 5. jJAna bhI samyak va mithyA umayarUpa hotA hai| rA. vA./8/1/14/586/25 ata evAsya trINi jJAnAni ajJAnamizrANi ityucyante / - isake tIno jJAna ajJAnase mizrita hote hai (go.jii| mU /302/653 ) (de0 sat) / pariNAmokA hI utpAdaka hai| ata usake udayase utpanna hue pariNAmose yukta jJAna 'jJAna' isa sajJAko prApta ho nahIM sakatA hai, kyoki, usa jJAnameM yathArtha zraddhAkA anvaya nahIM pAyA jAtA hai| aura use ajJAna bhI nahI kaha sakte haiM, kyoki, vaha ayathArtha zraddhAke sAtha samparka nahIM rakhatA hai| isalie vaha jJAna samyagmidhyAtva pariNAmakI taraha jAtyantara rUpa avasthAko prApta hai| ata' eka hote hue bhI mizra kahA jAtA hai / 2. jAtyantara jJAnakA tAtparya dha.1/1,1,116/364/5 yathAyathaM pratibhAsitArthapratyayAnuviddhAvagamo jJAnam / yathAyathamapratibhAsitArthapratyayAnuviddhAvagamo'jJAnam / jAtyantarIbhUtapratyayAnuviddhAvagamo jAtyantaraM jJAnama, tadeva mizrajJAnamiti rAddhAntavido vyAcakSate / = yathAvasthita pratibhAsita hue padArtha ke nimittase utpanna hue tatsambandhI bodhako jJAna kahate haiN| nyUnatA Adi doSose yukta yathAvasthita apratibhAsita hue padArtha ke nimittase utpanna hue tatsambandhI bodhako ajJAna kahate haiN| aura jAtyantararUpa kAraNase utpanna hue tatsambandhI jJAnako jAtyantara jJAna kahate hai| isIkA nAma mizraguNasthAna hai, aisA siddhAntako jAnanevAle vidvAn puruSa vyAkhyAna karate hai| ..mizraguNasthAnameM ajJAna kyoM nahIM kahate dha.117,45/224/7 tisu aNNANesu Niruva su sammAmicchAdihi bhAvo kiNNa pruuvido| Na, tassa saddahaNAsaddahaNehi dohiM mi akkameNa aNuviddhassa saMjadAsajado ba pattajaccatarassa gANesu aNNANesa bA asthittvirohaa| prazna- tInoM ajJAnoko niruddha arthAta Azraya karake unakI bhAva prarUpaNA karate hue samyagmithyAdRSTi guNasthAnakA bhAva kyoM nahIM btlaayaa| uttara-nahIM, kyoMki, zraddhAna aura azraddhAna, ina donoMse eka sAtha anuviddha honeke kAraNa saMyatAsaMyatake samAna bhinna jAtIyatAko prApta samyagmithyAtvakA pA~coM jJAnoMmeM, athavA tIno ajJAnoMmeM astitva honekA virodha hai| * yugapat do ruci kaise sambhava hai-de0 anekAnta/1/1.2 1. saMzaya va vinaya mithyAtva tathA samyagmithyAtvameM kyA antara hai dra saM./TI./13/33/4 atha mataM-yena kenApyekena mama devena prayojana tathA sarve devA bandanIyA na ca nindanIyA ityAdi vainayikamithyAdRSTi' saMzayamithyAdRSTiA tathA manyate, tena maha sabhyagmithyAdRSTe' ko vizeSa iti, atra parihAra'-sa sarvadeveSu sarvasamayeSu ca bhaktipariNAmena yena kenApyekena mama puNyaM bhaviSyatIti matvA sazayarUpeNa bhaktiM kurute nizcayo nAsti / mizrasya punarubhayatra nizcayo'stIti vizeSa -prazna-cAhe jisase ho, mujhe to eka devase matalaba hai, athavA sabhI deva vandanIya haiM, nindA kisI bhI devakI nahIM karanI cAhie / isa prakAra vainayika aura sazaya mithyAdRSTi mAnatA hai| taba usameM tathA mizra guNasthAnavartI samyagmithyAdRSTimeM kyA antara hai| uttara-vainayika tathA saMzaya midhyAdRSTi to sabhI devoMmeM tathA saba zAstromeM se kisI ekakI bhI bhaktike pariNAmase mujhe puNya hogA, aisA mAnakara saMzayarUpase bhakti karatA hai. usako kisI eka devameM nizcaya nahIM hai| aura mizraguNasthAnavartI jIvake donomeM nizcaya hai / basa yahI antara hai| 5. paryAptaka hI honekA niyama kyoM gha.1/1,1,65/33/3 kathaM / tena guNena saha teSAM maraNAbhAvAt / aparyAptakAle'pi samyagmithyAtvaguNasyotpatterabhAvAca / niyame'bhyu 2. mizra guNasthAna sambandhI zaMkA samAdhAna 1. jJAna va ajJAnakA mizraNa kaise sambhava hai dha 1/1,1,116/363/10 yathArthazraddhAnuviddhAvagamo jJAnam, ayathArthazraddhAnuvidvAvagamo'jJAnam / eva ca sati jJAnAjJAnayobhinnajIvAdhikaraNayorna mizraNa ghaTata iti cetstymetdisstttvaat| kintavatra samyagmidhyAdRSTAvevaM mA grahI' yataH samyagmithyAtvaM nAma karma na tanmithyAtvaM tasmAdanantaguNahonazaktestasya viparItAbhinivezotpAdasAmAbhAvAt / nApi samyaktvaM tasmAdanantaguNazaktestasya yathArtha zraddhayA sAhacaryAvirodhAta / tato jAtyantaratvAt samyagmithyAtvaM jAtyantarIbhUtapariNAmasyotpAdakam / tatastadudayajanitapariNAmasamavetabodho na jJAnaM yathArthazradvayAnanuviddhatvAt / naapyjnyaanmythaarthshrdvyaasNgtvaat| tatastajjJAna samyagmithyAtvapariNAmavajjAtyantarApanna mityekamapi mizramityucyate / prazna-yathArtha zraddhAse anu viddha avagamako jJAna kahate hai aura ayathArtha zraddhAse anuviddha avagamako ajJAna kahate hai| aisI hAlatameM bhinna-bhinna jIvoMke AdhArase rahanevAle jJAna aura ajJAnakA mizraNa nahIM bana sakatA hai| uttara-yaha kahanA satya hai, kyoki, hameM yahI iSTa hai| kintu yahA~ samyagmithyAdRSTi guNasthAna meM yaha artha grahaNa nahIM karanA cAhie, kyoki, samyagmithyAtva karma mithyAtva to ho nahIM sakatA, kyoMki, usase anantaguNI hIna zaktivAle samyagmithyAtva meM viparItAbhinivezako utpanna karanekI sAmarthya nahIM pAyI jAtI hai| aura na vaha samyakprakRtirUpa hI hai, kyoMki, usase anantaguNI adhika zaktivAle samyagmithyAtvakA yathArtha zraddhAnake sAtha sAhacarya sambandhakA virodha hai| isalie jAtyantara honese samyagmithyAtva (karma) jAtyantararUpa jainendra siddhAnta koza
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ mizra 2. mizraguNasthAna sambandhI zaMkA-samAdhAna pagamyamAne ekAntavAdaH prasajatIti cenna, anekAntagarbhekAntasya dezaghAtI spardha koke udayase aura usIke sarvaghAtI spardhako ke upazama sattvAvirodhAta prazna-yaha kaise (arthAta samyagmithyAdRSTi guNa- saMjJAvAle udayAbhAvase samyagmithyAtyakI utpatti hotI hai, isalie sthAnameM deva paryApta hI hote hai, so kaise ) / uttara-kyoki, tIsare vaha tadubhayapratyayika arthAta udayopazamika kahA jA sakatA hai, para guNasthAnake sAtha maraNa nahIM hotA hai (de.maraNa/3), tathA aparyAptakAla- kSAyopazamika nhiiN| meM bhI samyagmithyAtva guNasthAnakI utpatti nahIM hotii| prazna 7. mizraguNasthAnakI zAyopazamikatAmeM uparokta lakSaNa 'tRtIya guNasthAnameM paryApta hI hote haiM' isa prakAra niyamake svIkAra kara lene para to ekAntavAda prApta hotA hai / uttara-nahIM, kyoki ghaTita nahIM hote anekAnta garbhita ekAntavAdake mAnane meM koI virodha nahIM aataa| dha.41,7,4,/196/4 micchattassa sambadhA diphaddayANamudayakravaeNa tesiM ceva saMtosameNa. tti sammAmicchattassa khobasamiyatta keI parUva6. isa guNasthAnameM kSAyopazamikapanA kaise hai yati, taNNa ghaDade, micchattabhAvassa vi khovsmiyttppsgaa| dha. 1/1,1,11/168/1 kathaM mithyAdRSTe samyagmithyAtvaguNaM pratipadya- kudo| sammAmicchattassa sayaghAdiphayANamudayavarakhaeNa tesi caiva mAnasya taavducyte| tadyathA, mithyAtvakarmaNaH sarvaghAtispardhakAnA- saMtovasameNa sammattadesaghAdiphayANamudayavakhaeNa tesiM ceva satIvamudayakSayAttasyaiva sata udayAbhAvalakSaNopazamAtsamyagmithyAtvakarmaNaH sameNa aNudaovasameNa vA micchattassa savyadhAdiphayANamudaeNa sarvadhAtispardhakodayAcotpadyata iti sabhyagmithyAtvaguNaH kSAyopa- micchattabhAvuppattIe ubalaM bhaa| kitane hI AcArya aisA kahate hai zamikaH / ki mithyAtva yA samyakprakRtike udayAbhAvI kSaya va sadavasthArUpa gha.1/1,1,19/166/2 athavA, samyaktvakarmaNo dezaghAtispardhakAnA- upazama tathA samyagmithyAtva prakRtike udayase yaha guNasthAna kSAyopamudayakSayeNa teSAmeva satAmudayAbhAvalakSaNopazamena ca samyagmi- zamika hai-(de. mizra2/6/1,2),kintu unakA yaha kahanA ghaTita nahI dhyAtvakarmaNaH sarvaghAtispardhakodayena ca samyagmidhyAtvaguNa hotA hai, kyoMki, aisA mAnanepara to mithyAtva bhAvake bhI kSAyopautpadyata iti kSAyopazamikaH / samyagmithyAtvasya kSAyopaza- zamikatAkA prasaMga prApta hogA, kyoMki samyagmithyAtvake sarvadhAtI mikatvamevamucyate bAlajanavyutpAdanArtham / vastutastu samyagmidhyA- spardhakoke udayakSayase, unhIMke sadavasthArUpa upazamase aura samyaktva svakarmaNo niranvayenAptAgamapadArthaviSayarucihananaM pratyasamartha- prakRtike dezaghAtI spardhakoke udaya kSayase, unhIM ke sadavasthArUpa syodayAtsadasadviSayazraddhotpadyata iti kSAyopazamika. samyagmithyA- upazamase athavA anudayarUpa upazamase tathA mithyAtvake sarvaghAtI tvNgunn| anyathopazamasamyagdRSTau samyagmithyAtvaguNaM pratipanne spardhakoMke udayase mithyAtvabhAva kI utpatti pAyI jAtI hai| [ ataH sati samyagmithyAtvasya kSAyopazamikatvamanupapannaM tatra. samyaktva pUrvokta zIrSaka naM. 6 se kahA gayA lakSaNa naM.3 hI yukta hai ] (dha. mithyAtvAnantAnubandhinAmudayakSayAbhAvAta / -prazna-mithyAdRSTi 1/1,1,11/170/1); (aura bhI de. zIrSaka naM. 11) guNasthAnase samyagmidhyAtva guNasthAnako prApta honevAle jIvake 6. sarvaghAtI prakRti ke udayase honeke kAraNa ise kSAyopakSAyopazamika bhAva kaise sambhava hai| uttara-1. vaha isa prakAra hai, ki vartamAna samayameM mithyAtvakarmake sarvaghAtI spardhakoMkA zamika kaise kaha sakate ho udayAbhAvIkSaya honese, sattA meM rahanevAle usI mithyAtva karmake gha, 7/2,1,76/110/7 sammAmicchattassa savvagha iphadayA mudaeNa sarvaghAtI spardha koMkA udayAbhAva lakSaNa upazama honese aura sammAmicchAdiTThI jado hodi teNa tassa khaoasamio tti Na samyagmithyAtvakarmake sarvaghAtI spardhakoMke udaya honese samyagmi jujjade |...nn sammAmicchattaphaddayArNa savvaghAdittamatthi,...Na ca thyAtva guNasthAna paidA hotA hai, isalie vaha kSAyopazamika hai| ettha sammattassa NimUla viNAsaM pecchAmo sambhUdAsabbhUdatthesu tulla2. athavA samyaktvaprakRtike dezaghAtI spardhakoMkA udayakSaya sddhnndNsnnaado| tado jujjade sammAmicchattassa khovasamio honese, sattAmeM sthita unhIM dezaghAtI spardhakoMkA udayAbhAva lakSaNa bhaavo|prshn-cuu ki samyagmithyAtva nAmaka darzanamohanIya prakRtiupazama honese aura samyagmithyAtva karma ke sarvadhAtI spardhakoMke ke sarvadhAtI spardhakoke udayase samyagmithyAvRSTi hotA hai (de mizra udaya honese samyagmithyAtva guNasthAna utpanna hotA hai isalie 2/6/1), isalie usake kSAyo pazamikabhAva upayukta nahIM hai| vava kSAyopaza mika hai| 3. yahA~ isa taraha jo samyagmidhyAtva uttara--samyagmithyAtva prakRtike spardhako meM sarvaghAtIpanA nahIM hotA, guNasthAnako kSAyopazamika kahA hai vaha kevala siddhAntake pAThakA kyoMki isa guNasthAnakI utpattime hama samyaktva kA nirmUla vinAza prArambha karanevAloMke parijJAna karAneke lie hI kahA gayA hai| nahI dekhate, kyoki, yahA~ sadbhuta aura asadbhUta padArthoMme samAna (parantu aisA kahanA dhaTita nahIM hotA, de. Age/zIrSaka naM.7) vAstava zraddhAna honA dekhA jAtA hai| aura bhI de0 anubhaag4/6)| isalie meM to samyagmithyAtva karma niranvayarUpase Apta Agama aura padArtha samyagmithyAtvako kSAyopazamika bhAva mAnanA upayukta hai| viSayaka zraddhAke nAza karaneke prati asamartha hai, kintu usake udayase dha41,7,4/198/2 paDibadhikammodae saMte vi jo upalabbhai jIvasamIcIna aura asamIcIna padArthako yugapat viSaya karanevAlI guNAvayavo so khaovasamio uccai / kudo / savvAdaNasattIe zraddhA utpanna hotI hai, isalie samyagmithyAtva guNasthAna kSAyopa- abhAvo khao uccadi / khako ceva uvasamo kha ovasamo, tamhi zamika kahA jAtA hai| anyathA upazamasamyagdRSTike samyagmithyAtva jAdo bhAvo khovsmio| Na ca sammAmicchattadae saMte sammattaguNasthAnako prApta honepara usameM kSayopazamapanA nahIM bana sakatA hai, ssa kaNiyA vi uvvaradi, sammAmicchattassa savvadhAdittaNNahANuvakyoki usa jIvake aisI avasthA meM samyakaprakRti, mithyAtva aura bttiido| tado sammAmicchatta khaovasamiyamidi Na ghaDade / ettha anantAnubandhI ina tInoMkA hI udayAbhAvI kSaya nahIM pAyA jaataa| parihAro uccade-sammAmicchattudae sate saddahaNAsahahaNappao varagha.14/5.6,16/21/8 sammAmicchattadesaghAdiphar3ayANamudaeNa tasseva cio jIvapariNAmo uppjji| tattha jo saddahaNaM so so sammattAvasavyadhAdiphaddayANamudayAbhAveNa uvasamakSaNNideNa sammAmicchattamuppa- yvo| taM sammAmicchattu dao Na viNAsedi tti sammAmicchattaM jjadi tti tadubhayapaccaiyattaM / 4. [ samyagmithyAtva prakRti sarva- khovasamiyaM / asahahaNabhAgeNa viNA sahahaNabhAgasseva sammAmicchaghAtI nahIM hai anyathA usake udaya honepara samyaktvake aMzakI bhI ttavavaesoNa tyitti Na sammAmicchattaM khaovasamiyamidice evaM vihautpatti nahIM banasakatI-de.anubhAga4/6/4]isalie samyagmithyAtvake vivakravAe sammAmicchattaM khaovasamiyaM mA hodu, kitu avayavyaba jainendra siddhAnta koza
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ miSa yavanirAkaraNAnirAkaraNaM paDuca khaovasamiyaM sammAmicchattadavyakammaM pi savavAdI ceva hodu, jaccatarassa sammAmicchattassa sammAbhAvAdI kitu sahabhAgI asahabhAgI hoci sA sadaNANametavirohAdo Na ca sahabhAgI kammodayajapio, tattha vivarIyattAbhAvA / Na ya tattha sammAmicchattavavaesAbhAva e, samudAe payaTTAgaM tadegadese vi pauttidasaNAdo / tado siddha sammAmicchatta khaovasamiyamidi / prazna- pratibandhI karmakA udaya honepara jo jIvake guNakA avayava pAyA jAtA hai, vaha guNAza kSAyopazamika kahalAtA hai, kyoMki, guNoke sampUrNa rUpa se ghAtakI zaktikA abhAva kSaya kahalAtA hai| kSayarUpa hI jo upazama hotA hai. vaha kSayopazama kahalAtA hai deoSama/1) usa kSayopazamameM honevAlA bhAna kSAyopazamika kahalAtA hai| kintu samyagmithyAtva karmake udaya rahate hue samyaktvakI kaNikA bhI avaziSTa nahIM rahatI hai, anyathA samyagmibhyAmakarmake sarvapAtIpanA bana nahIM sakatA hai| isalie samyagmithyAtva kSAyopazamika hai, yaha kahanA ghaTita nahIM hotA / uttara-- samyagmithyAtvakarmake udaya honepara zraddhAnAzraddhAnAtmaka kathaMcit arthAt zacalita yA mizrita jIva pariNAma utpanna hotA hai / usameM jo zraddhAnAMza hai, vaha samyaktvakA avayava hai / use samyagmithyAtva karmakA udaya nahIM naSTa kara sakatA hai, isalie samyagmithyAtva bhAva kSAyopazamika hai| prazna -- azraddhAna bhAgake binA kevala zraddhAna bhAgake hI 'samyamithyAtva' yaha sajJA nahIM hai, isalie samyagmithyAtva bhAva kSAyopazamika nahIM hai| uttara-- ukta prakArakI vivakSA honepara samyamithyAtvabhAva kSAyopazamika bhale hI na hove, kintu avayavIke nirAkaraNa aura avayavake nirAkaraNako apekSA vaha kSAyopazamika hai / arthAt samyagmithyAtvake udaya rahate hue avayavIrUpa samyakva guNakA to nirAkaraNa rahatA hai aura samyaktvakA avayavarUpa aMza pragaTa rahatA hai / isa prakAra kSAyopazamika bhI vaha samyagmithyAtva dravyakarma sarvaghAtI hI hone aura bhI de0 anumAna), kyoMki jAtyantarabhUta samyagmithyAtva karma ke samyaktvakA abhAva hai| kintu zraddhAnabhAga azraddhAnabhAga nahIM ho jAtA hai, kyoMki zraddhAna aura azraddhAnake ekatAkA virodha hai / aura zraddhAna bhAga karmodayajanita bhI nahIM hai, kyoMki, isameM viparItatAkA abhAva hai| aura na unameM sampamadhyAtva saMjJAkA hI abhAva hai kyoki samudAyoMmeM pravRtta hue zabdoMkI unake ekadeza meM bhI pravRtti dekhI jAtI hai, isalie yaha siddha huA ki samyagmidhyAtva kSAyopazamika bhAva hai| = 9. samyagmithyAtva meM samyaktvakA aMza kaise sambhava hai dha. 5/1,7,12/208/2 sammAmicchattabhAve pattapajacacaMtare aMsAsIbhAvo thitira sammadaMsaNasa egadesa idi ne hoi nAma ameda dikhAe antarataM bhede pUrA vivakhide sammasamabhAgo asthi caiva aNNahA jaccatarattavirohA / Na ca sammAmicchattassa samAmeva te pittajavaMtare sammaidaM sa sAmAvAdI tassa savvadhAittAvirohA / prazna -- jAtyantara bhAvako prApta samyamithyAtva bhAvameM aMzAMzI bhAva nahIM hai, isalie usameM samyag - darzanakA ekadeza nahIM hai| uttara- abhedakI vivakSAmeM samyagamithyAtva ke bhinnajAtIyatA bhale hI raho Abe, kintu bhedakI vivakSA karanepara usameM samyagdarzanakA aMza hai hii| yadi aisA na mAnA jAye to, usake jAtyantaratva ke mAnanemeM virodha AtA hai / aura aisA mAnanepara samyagmidhyAtyake sarvaghAtIpanA bhI virodhakA prApta nahIM hotA hai, kyoki usake bhinnajAtIyatA prApta honepara samyagdarzanake ekadezakA abhAva hai, isalie usake sarvaghAtIpanA mAnane meM koI vizeSa nahIM AtA hai| 310 mihirakula 10. mizraprakRtike udayase honeke kAraNa ise zrIdavika kyoM nahIM kahate / - gha. 1/1.1.19/96/3 satAmapi sabhyamidhyAtvodayena adhikaiti kimiti na vyapadizyata iti cenna, mithyAtvodayAdivAta' samyavasya niramyavinAzAnupalambhAta prazna- tIsare guNasthAnameM samyagmithyAtva prakRtike udaya honese vahA~ audayika bhAva kyoM nahIM kahA hai| uttara- nahI, kyoki, mithyAtva prakRtike udayase jisaprakAra samyaktvakA niranvaya nAza hotA hai usaprakAra samyagmithyAtva prakRtike udayase samyakA nirankya nAza nahIM pAyA jAtA hai, isalie tIsare guNasthAna meM audayikabhAva na kahakara kSAyopazamika bhAva kahA hai| 11. mithyAtvAdi prakRtiyoMke kSaya va upazamase isakI utpatti mAnanA ThIka nahIM gha. 21/1.1,11/16/0 midhyAtvakSayopazamAdivAnAnumanAma sarvapAtispardhakakSayopazamAjjAtamiti samyagmithyAtvaM kimiti nocyata iti cenna tasya cAritrapratibandhakatvAt / ye tkhanantAnumakSiyopazamAdutpatti pratijAnate teSAM grAsAvanaguNa otavika syAt, na caivamanabhyupagamAt / - prazna- jisa taraha mithyAtvake kSayopazama se samyagmithyAtva guNasthAnakI utpatti batalAyI hai, usI prakAra vaha anantAnumandhI karmake sarvaghAtI spardhakoMke kSayopazamase hotA hai, aisA kyoM nahIM khaa| uttara-nahIM, kyoMki, anantAnubandhI kaSAya cAritrakA pratibandha karatI hai ( aura isa guNasthAna meM pAnI pradhAnatA hai jo AcArya amandAnubandhakarma ke kSayopazamase tIsare guNasthAnakI utpatti mAnate haiM, unake mata se sAsAdana guNasthAnako baudadhika mAnanA pdd'egaa| para aisA nahIM hai, kyoMki. dUsare guNasthAnako baudadhika nahIM mAnA gayA hai| de0 kSayopazama / 2/4 [ midhyAsa anantAnubandhI aura samyavatvaprakRti ina tInoM kA udayAbhAvarUpa upazama hote hue bhI mizraguNasthAnako aupazamika nahIM kaha sakate] 14 mArgaNAoMmeM sambhava mizra guNasthAna viSayaka zaMkA samAdhAna - de0 vaha vaha nAma / mizra prakRti - de0 mohanIya / mizramata de0mImAMsA darzana mizrAnukaMpA -- de0 anukapA mizropayoga -- de0 upayoga / II / 3 | miSTa saMbhASaNa - de0 satya mihirakula -magadhadezakI rAjya va zArasIke anusAra yaha kA antima rAjA thaa| toramANakA putra thaa| isane I0 507 meM rAjA bhAnuguptako parAsta karake guptavaMzako naSTaprAya kara diyA thA / yaha bahuta atyAcArI thA. jisake kAraNa 'kalkI' nAma se prasiddha huaa| isake atyAcArose taMga Akara gupta vaMzakI bikharI huI zakti eka bAra puna saMgaThita ho gayI aura rAjA viSNu yazodharmakI adhyakSatA I 133 meM (kinhIM ke matAnusAra I0 325 meM usane mihira kulako parAsta karake bhagA diyaa| usane bhAgakara kazamIra meM zaraNa lI aura I0 540 meM vahA~ hI usakI mRtyu ho gyii| samaya- vI. ni. 1033 - 1085 ( I0 506-528 ) - ( vizeSa de0 itihAsa / 3 / 4 ) / jainendra siddhAnta koza
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ mImAMsA darzana 311 mImAMsA darzana mImAMsA-de0 UhA-IhA, UhA, apohA, mAgaNA, gaveSaNA aura mImAMsA ye IhAke paryAyanAma hai / (aura bhI-de0 vicaya) gha 13/506,38/11 mImAsyate vicAryate avagRhIto'rtho vizeSarUpeNa anayA iti miimaaNsaa| -avagrahake dvArA grahaNa kiyA artha vizeSarUpase jisake dvArA mImAsita kiyA jAtA hai arthAta vicArA jAtA hai vaha mImAMsA hai| mImAMsA darzana-* vaidika darzanoM kA vikAsa krama va samanvaya-de0 drshn| 1. mImAMsA darzanakA sAmAnya paricaya (SaDdarzana samuccaya/68/66); (syA maM./pari0 ca/438 ) mImAsAdarzanake do bheda haiM-1. pUrvamImAMsA va uttaramImAsA / yadyapi donoM maulika rUpase bhinna hai, parantu 'baudhAyana' ne ina donoM darzanoMko 'saMhita' kahakara unlekha kiyA hai tathA 'upavarSa' ne donoM darzanoMpara TIkAe~ likhI hai, isIse vidvAnokA mata hai ki kisI samaya ye donoM eka hI samajhe jAte the| 2 inamese uttaramImAMsAko brahmamImAsA yA vedAnta bhI kahate hai, isake lie-de0 vedAnta) / 3. pUrvamImAMsAke tIna sampradAya hai-kumArilabhaTTakA 'bhATTamata', prabhAkara mizrakA 'prAbhAkaramata' yA 'gurumata'; tathA maMDana yA murArI mizrakA 'mitramata' / inakA vizeSa paricaya nimna prakAra hai| 2. pravartaka, sAhitya va samaya-(sa ma./pari0 Da/436) pUrvamImAMsA darzanake mUla pravartaka vedavyAsake ziSya jaiminiRSi' the, jinhoMne I. pU. 200 meM 'jaiminIsUtra' kI racanA ko| I.za 4 meM zabarasvAmI ne isapara 'zabarabhASya' likhA, jo pIche AnevAle vicArakoM va lekhakoMkA mUla AdhAra bnaa| isapara prabhAkara mizrane I0 650 meM aura kumArilabhaTTa ne I0 700 meM svatantra TIkAe~ likhI / prabhAkarakI TIkAkA nAma 'vRhatI' hai / kumArilakI TIkA tIna bhAgoM meM vibhakta hai-zlokavArtika', 'tantravAtika' aura 'tupttiikaa'| tatpazcAta maMDana yA murArI mizra hue, jinhone 'vidhiviveka', 'mImAMsAnukramaNI' aura kumArilake tantravAtikapara TIkA likhii| pArthasArathimizra ne kumArilake zlokavArtikapara 'nyAya ratnAkara,' 'zAstradIpikA', 'tantraratna' aura 'nyAyaratnamAlA' likhii| sucAritra mizra ne zlokavArtika' kI TIkA aura kAzikA va somezvara bhaTTa ne 'tantravArtika TIkA' aura 'nyAyasudhA' nAmaka grantha likhe| inake atirikta bhI zrImAdhavakA 'nyAyamAlAvistara,' 'mImAMsA nyAyaprakAza', laugAkSi bhAskarakA 'artha sagraha' aura khaNDadevakI 'bhATTadIpikA' Adi grantha ullekhanIya hai| 3. tapaca vicAra 1. prabhAkaramizra yA gurumatako apekSA-1 padArtha ATha hai-dravya, guNa, karma, sAmAnya, samavAya, saMkhyA, zakti va sAdRzya / lakSaNoke lie--de0 vaizeSika darzana / 2 dravya nau hai-pRthivI, jala, vAyu, agni, AkAza, kAla, AtmA, mana va dik| AtmA jJAnAzraya hai| mana pratyakSakA viSaya nhiiN| tama nAmakA koI pRthaka dravya nhii| 3. guNa 21 hai-baizeSikamAnya 24 guNoM meM se saMkhyA, vibhAga, pRthaktva va dveSa ye cAra kama karake eka 'vega' milAnese 21 hote hai| sabake lakSaNa vaizeSika darzanake samAna hai| 4. karma pratyakSa gocara nahI hai| saMyoga va viyoga pratyakSa hai, unaparase isakA anumAna hotA hai| 5. sAmAnyakA lakSaNa vaizeSika darzanavat hai| 6. do ayutasiddhomeM samavAya sambandha hai jo nitya padArthoM meM nitya aura anitya padArtho meM / anitya hotA hai| 7. saMkhyAkA lakSaNa vaizeSikadarzanavat hai| sabhI dravyo meM apanI-apanI zakti hai, jo dravyase bhinna hai| 6. jAtikA nAma sAdRzya hai jo dravyase bhinna hai| (bhAratIya drshn|) 2. kumArila bhaTTa yA 'bhATTamata'kI apekSA1. padArtha do hai-bhAva va abhAva / 2. bhAva cAra hai-dravya, guNa, karma va saamaany| 3 abhAva cAra hai-prAka, pradhvaMsa, anyonya va pratyakSa / 4. dravya 11 hai-prabhAkara mAnya ha meM tama va zabda aura milAnese 11 hote hai| 'zabda' nitya ba sarvagata hai| 'tama' va 'AkAza' cakSu indriyake viSaya hai| 'AtmA' va 'mana' vibhu, hai| 5. 'guNa' dravyase bhinna va abhinna hai| ve 13 hai-rUpa, rasa, gandha, sparza, parimANa, pRthaktva, saMyoga, vibhAga, paratva, aparatva, gurutva, dravatva, tathA sneha / 6. karma pratyakSakA viSaya hai| yaha bhI dravyase bhinna tathA abhinna hai| 7 sAmAnya nAmA jAti bhI dravyase bhinna va abhinna hai| (bhAratIya drshn)| 3. murAri mizra yA 'mizramata'kI apekSA 1. paramArthataH brahma hI eka padArtha hai| vyavahArase padArtha cAra haidharmI, dharma, AdhAra va pradeza vizeSa / 2. AtmA dharmI hai| 3. sukha usakA dharma vizeSa hai| usakI parAkASThA svargakA pradeza hai| (bhAratIya drshn)| 4. zarIra va indriya vicAra 1. prabhAkara mizra yA 'gurumata'kI apekSA 1 indriyoM kA adhikara zarIra hai, jo kevala pArthiva hai, racabhautika nahIM / yaha tIna prakArakA hai - jarAyuja, aNDaja va svedaja / banaspatikA pRthakase koI udbhijja zarIra nahIM hai| 2. pratyeka zarIrame mana va tvaka ye do indriyA~ avazya rahatI hai| mana aNurUpa hai, tathA jJAnakA kAraNa hai| 2. kumArila bhaTTa yA 'bhATTamata' kI apekSA mana, indriyA~ va zarIra tInoM pAMcabhautika hai| inameMse mana va indriyoM jJAnake karaNa hai| bAhya vastuoM kA jJAna indriyoM dvArA mana ba AtmAke saMyogase hotA hai| 5. Izvara va jIvAtmA vicAra 1. 'guru' va 'bhaTTa' donoM matoMkI apekSA ( sa ma /pari0Da/430-432,433); (bhAratIya darzana) 1. pratyakSa gocara na honese sarvajJakA astitva kisI pramANase bhI siddha nahIM hai| Agama pramANa vivAdakA viSaya honese svIkAraNIya nahI hai| (SaD darzana samuccaya/68/67-66) / 2 na to sRSTi aura pralaya hI hotI hai aura na unake kartArUpa kisI Izvarako mAnanA Avazyaka hai| phira bhI vyavahAra calAneke lie paramAtmAko svIkAra kiyA jA saktA hai / 3. AtmA aneka hai| ahaM pratyaya dvArA pratyeka vyaktime pRthak-pRthak jAnA jAtA hai va zuddha, jJAnasvarUpa, vibhu va bhoktA hai / zarIra isakA bhogAyatana hai| yahI eka zarIrase dUsare zarIrameM tathA mokSameM jAtA hai| yahA~ itanA vizeSa hai ki prabhA. kara AtmAko svasaMvedanagamya mAnatA hai. parantu kumArila jJAtA va zeyakoM sarvathA bhinna mAnaneke kAraNa use svasaMvedanagamya nahIM maantaa| (vizeSa-de0 Age prAmANya vicAra ) (bhAratIya drshn)| 6. mukti vicAra 1. prabhAkara mizra yA 'gurumata'kI apekSA / 1 vedAdhyayanase dharma kI prApti hotI hai| dharma tarka kA viSaya nhiiN| veda vihita yajJAdi kArya mokSake kAraNa hai (SaD darzanasamuccaya/66. jainendra siddhAnta koza
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ mImAsA darzana 312 mImAsA darzana 70/66-70) / 2.dharma va adharmakA vizeSa prakArase nAza ho jAnepara dehakI Atyantiko nivRtti ho jAnA mokSa hai| sAsArika du khose udvignatA, laukika sukhose parADmukhatA, sAsArika karmokA tyAga, veda vihita zama, dama AdikA pAlana mokSakA upAya hai| taba adRSTake sarva phalakA bhoga ho jAnepara samasta saMskArokA nAza svataH ho jAtA hai / ( syA. ma./pari0 Da./433), (bhAratIya darzana ) / 2. kumArila bhaTTa yA 'bhaTTamata' ko apekSA 1 bedAdhyayanase dharma kI prApti hotI hai| dharma tarkakA viSaya nhii| veda vihita yajJAdi kArya mokSake kAraNa hai-SaDdarzana samuccaya/6670/69-70) 2 sukha du.kha ke kAraNa bhUta zarIra, indriya va viSaya ina tIna prapaco kI Atyantika nivRtti; tathA jJAna, sukha, dukha, icchA, dveSa, prayatna, dharma, adharma va saMskAra ina sabase zUnya, svarUpamai sthita AramA mukta hai vahA~ zaktimAtrase jJAna rahatA hai / AtmajJAna bhI nahIM hotaa| 3 laukika karmoMkA tyAga aura veda vihita karmoMkA grahaNa hI mokSamArga hai jJAna nhiiN| vaha to mokSamArga kI pravRttime kAraNamAtra hai| ( sA pa./pari0 u./433); (bhAratIya darzana ) 7. pramANa vicAra 1. vedapramANa sAmAnya dAno mata vedako pramANa mAnate hai| vaha nitya va apauruSeya honeke kAraNa tarkakA viSaya nahIM hai| anumAna Adi anya pramANa usakI apekSA nimnakoTike hai| (SaDdarzana samuccaya/69-70/69-70), (syA. ma /pri-dd./428-426)| (2) vaha paoNca prakArakA haimantra vedavidhi, brAhmaNa veda vidhi, mantra nAmadheya, niSedha aura arthvaad| 'vidhi' dharma sambandhI niyamoko batAtI hai / mantra' se yAjJika devI, devatAoMkA jJAna hotA hai| nindA, prazasA, parakRti aura purAkalpake bhedase 'arthavAda' cAra prakArakA hai| (myA ma/pari dd/42-430)| 2. prabhAkara mizra yA 'gurumata'kI apekSA ( SaDdarzana samuccaya/71-75/71-72 ); (syA ma./pari-Da./432 ), ( bhAratIya darzana ) / (1) svapna va saMzayase bhinna anubhUti pramANa hai| vaha pA~ca prakArakA hai-pratyakSa, anumAna, upamAna, zabda va aryApatti / (2) pratyakSameM cAra prakArakA sannikarSa hotA haiAtmAse manakA, manase indriyakA, indriyase dravyakA, tathA indriyase uma dravya ke guNakA / ye dravya va guNakA pratyakSa pRthak-pRthak mAnate hai| vaha pratyakSa do prakArakA hai-savikalpa aura nirvikalpa / savikalpa pratyakSa nirvikalpa pUrvaka hotA hai| yogaja va prAtibha pratyakSa inhI donomeM garbhita hojAte hai| (3) anumAna va upamAna neyAdhika darzanapata hai| (4) kevala vidhyarthaka vedavAkya zabdapramANa hai, jinake sannivarSa se parokSa ta viSayo kA jJAna hotA hai| 15) dinameM nahI khAkara bhI devadatta moTA hai to patA calatA hai ki yaha avazya rAtako khAtA hogA' yaha arthApattikA udAharaNa hai| 3 kumArila bhaTTa yA 'bhATTamata' kI apekSA ( SaDdarzana samuccaya 71-76/71-73), (syA. maM/pari-Da/062); (bhAratIya darzana ) / (1) pramAke karaNa ko pramANa kahate hai vaha chaha prakAra hai-pratyakSa, anumAna, upamAna, zabda, arthApatti va anupalabdhi / (2) pratyakSa jJAnameM kevala do prakArakA sannikarSa hotA hai-saMyoga va saMyuktatAdAtmya / samavAya nAmakA koI tIsarA sambandha nahI hai| anya saba kathana gurumatavat hai| (3) anumAnameM tIna avayava hai-pratijJA, hetu va udAharaNa, athavA udAharaNa, upanaya va nigamana / (4) jJAta zabdame padArthakA smaraNAtmaka jJAna hone para jo vAkyArthakA jJAna hotA hai, vaha zabda pramANa hai| vaha do prakArakA hai-pauruSeya va apauruSeya / pratyakSa-draSTA RSiyoM ke vAkya pauruSeya tathA vedavAkya apauruSeya hai| vedavAkya do prakArake hai-siddhayarthaka va vidhAyaka / svarUpapratipAdaka vAkya siddhayarthaka hai| AdezAtmaka va preraNAtmaka vAkya vidhAyaka hai| vidhAyaka bhI do prakAra hai-upadeza va Adeza yA atideza / (1) arthApattikA lakSaNa prabhAkara bhaTTavata hai, para yahA~ usake do bheda hai-dRSTArthApatti aura zrutArthApatti / dRSTArthApatti kA udAharaNa pahale diyA jA cukA hai| zrutArthApattikA udAharaNa aisA hai ki 'devadatta ghara para nahIM hai' aisA uttara pAnepara svataH yaha jJAna ho jAtA hai ki 'vaha yAhara avazya hai| (6) pratyakSAdi pramANose jo siddha na ho vaha padArtha hai hI nahIM' aisA nizcaya honA anupalabdhi hai| 8. prAmANya vicAra (syA. maM /pari-Da./432): (bhAratIya drshn)| 1. prabhAkara mizra yA gurumatakI apekSA jJAna kabhI mithyA va bhrAnti rUpa nahIM hotaa| yadi usame sazaya na ho to antara ga jhaMyakI apekSA vaha samyak hI hai| sIpImeM rajatakA jJAna bhI jJAnAkArakI apekSA samyak hI hai| ise akhyAti kahate hai| svaprakAzaka honeke kAraNa vaha jJAna svaya pramANa hai| isa prakAra yaha svata prAmANyavAdI hai| 2. kumArilabhaTTa yA 'bhATTamata' kI apekSA midhyAjJAna anyathAkhyAti hai| rajjUmeM sarpakA jJAna bhI samyak hai, kyoki, bhaya Adiko anyathA utpatti sambhava nahIM hai| pIche dUsareke atalAnese usakA mithyApanA jAnA jAye yaha dUsarI bAta hai| itanA mAnate hue bhI yaha jJAnako prakAzaka nahI maantaa| pahale 'yaha ghaTa hai aisA jJAna hotA hai, pIche 'mai ne ghaTa jAnA hai| aisA jJAtatA nAmaka dharma utpanna hotA hai| isa jJAtatAse hI arthApatti dvArA jJAnakA astitva siddha hotA hai| isalie yaha parata' prAmANyavAdI hai| 3. maNDana-murArI yA 'mizramata'kI apekSA pahale 'yaha ghaTa hai| aisA jJAna hotA hai, phira 'maiM ghaTa ko jAnanevAlA hU~' aisA grahaNa hotA hai| ata. yaha bhI jJAnako svaprakAzaka na mAnaneke kAraNa parata. prAmANyavAdI hai| 6. jaina va mImAMsA darzanakI tulanA ( sthA. ma /pari-Da./pR. 434) / (1) mImAsaka loga vedako apauruSeya va svataH pramANa vedavihita hisA yajJAdikako dharma, janmase hI varNa vyavasthA tathA brAhmaNako sarvapUjya mAnate hai| jaina loga uparokta sarva bAtokA kaDA virodha karate haiN| unakI dRSTimeM prathamAnuyoga Adi cAra anuyoga hI cAra veda hai, ahiMsAtmaka havana va agnihotrAdirUpa pUjA vidhAna hI sacce yajJa haiM, varNa vyavasthA janmase nahIM guNa va karmase hotI hai, uttama zrAvaka hI yathArtha brAhmaNa hai| isa prakAra donoMmeM bheda hai| (2) kumArilabhaTTa padArthoM ko utpAdavyayadhauvyAtmaka, avayava avayavImeM bhedAbheda, vastuko svakI apekSA sat aura parakI apekSA asada tathA sAmAnya vizeSako sApekSa mAnatA hai / ata kisI aMzameM vaha anekAntavAdI hai / isakI apekSA jaina va mImAMsaka tulya hai| (3) [tattvokI apekSA jaina va mImAMsakokI tulanA vaizeSikadarzanavat hI hai|] (de0 vaizeSika drshn)| anya viSayome bhI donoMmai bheda va tulyatA hai| jaise - donoM hI jarAyuja, aNDaja va svedaja (saMmUrcchana) zarIroko paoNpa jainendra siddhAnta koza
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhImAsA parIkSA 313 muni prAyazcitta vA mukhmucyte| zarIrake Adhe bhAgako mukha kahate haiM athavA pUrA zarIra hI mukha kahalAtA hai| dha. 13/5,6,116/371/13 kiM muhaM NAma / jIvapadesANaM visiTTha saThANaM |jiiv pradezoMke viziSTa saMsthAnako mukha kahate haiN| dha. 13/5,5,122/383/8 muhaM sarIraM, tassa AgAro saMThANaM tti ghettavyaM |-mukhkaa artha zarIra hai| usakA AkAra arthAt saMsthAna aisA grahaNa karanA caahie| 2. Adi arthAta First Term yA Head of a quadrant or first digit in numerical Series (ja. pa./pra.108); (vizeSa de. gnnit/II/5/3)| mukhapaTa vidhAna-de0 pratiSThA vidhAna / mukhya-mukhyakA lakSaNa va mukhya gauNa vyavasthA-de0 syAdvAda/3 / mukhya maMgala-de0 maMgala / mugdhabodha vyAkaraNa-de0 vyAkaraNa / bhautika svIkAra karate hai| dono hI indriya viSayoke tyAga Adiko mokSakA sAdhana mAnate hai| donoM hI zarIrAdikI Atyantika nivRttiko mokSa mAnate hai| isa prakAra donomeM tulyatA hai| parantu jainokI bhaoNti mImAMsaka sarvajJatvakA astitva nahIM mAnate, AtmA ko svasavedanagamya nahI mAnate / isa prakAra donoMmeM bheda hai| mImAMsA parIkSA--(de0 aticaar/1)| muja-mAlavA (magadha ) dezako ujjayinI nagarIke rAjA "siMhala' ko koI santAna na thii| banavihAra karate samaya unako mujakI jhADIke nIce par3A huA eka bAlaka milaa| isako hI unhone apanI santAna rUpase grahaNa kara liyA aura muMjakI jhAr3Ike nIcese milaneke kAraNa isakA nAma 'muMja' rakha diyaa| pIche rAjA siMhalako apane bhI do putra utpanna ho gaye- zubhacandra va bhatR hari / parantu taba mujako rAjya diyA jA cukA thaa| zubhacandra va bhatRhariko atyanta parAkramI jAna muJjane SaDayantra dvArA unhe gharase bhAga jAneko bAdhya kara diyA aura ve dono banameM jAkara saMnyAsI ho gye| rAjA mubjakA rAjya mAlavA dezameM thaa| ujjainI inakI rAjadhAnI thii| inakI mRtyu I. 1021 meM tailipadevake hAthase huI thii| bhojava zake anusAra inakA samaya vi. 1036-1078 ( I.6761021) AtA hai| (de0 itihAsa/3/1); (si. vi./pra.83/paM. mahendra ); ( yo, sA./a./pra./va. gajAdharalAla ) / muDa%1. mU. A./121 paMcavi iMdiyamuMDA vacamuDA htthpaaymnnmuddaa| taNumuMDeNa ya sahiyA dasa muMDA vaNNidA samae / 1211 - pA~co indriyokA muDana arthAta unake viSayokA tyAga, vacana muMDana arthAt binA prayojanake kucha na bolanA, hasta muMDana arthAta hAthase kuceSTA na karanA, pAdamuMDana arthAt aviveka pUrvaka sukoDane va phailAne Adi vyApAra kA tyAga, mana muDana arthAt kucintavanakA tyAga aura zarIramuMDana arthAta zarIrako kuceSTAkA tyAga isa prakAra dasa maDa jinAgamameM kahe gaye hai| 2. eka kriyAvAdI-de0 kriyAvAda / makuTa saptamI vrata-sAta varSa taka prati varSa zrAvaNa zu.7 ko upavAsa kre| "oM hI tIrthakarebhyo nama' isa mantrakA trikAla jApya kare / (vrata vidhAna sNgrh/pR.11)| mukta-de0 mokss| muktAvalI vrata-yaha tIna prakArakA hai-bRhad, madhyama va laghu / 1 madhyama vidhi-1,2,3,4,54,3,2,1 isa kramase 25 upavAsa kre| bIcake 8 sthAnoM meM va antame pAraNa kre| namaskAra- . mantrakA trikAla jApya kre| (ha.pu/34/66-70), 000 (vrata vidhAna sagraha/pR.75) 12.bRhata vidhi- uparokta 0000 00000 prakAra hI 1,2,3,4,5,6,7,6,1,4,3,2.1 isa kramase 0000 46 upavAsa va 13 pAraNA kre| namaskAramantrakA trikAla jApya kre| (vratavidhAna saMgraha / pR. 75) / 3 laghu vidhi-6 varSa taka prativaSa bhAdrapada zu.7, Azvina kR. 6, 13 tathA zu. 11, kArtika kR. 12 tathA zu. 3, 11, magazira kR. 11 tathA zu.3-isa prakAra, upavAsa kare, arthAta kula 81 upavAsa kre| 'o hrIM vRSabhajinAya namaH' isa mantrakA trikAla jApya kare / ( batavidhAna sagraha/pR 75) / muktAzukti-de0 mudraa| muktAhara-vijayArdhakI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / mukti-de0 mokSa mukha-1 gha. 13/11,122/gA 35/383-mukhamaddhaM zarIrasya sarva ana. dha /ma. va uddhRta zlokA-86/813 mudrAzcatasro vyutsargasthitijainoha yaugikii| nyastaM padmAsanAdyaDU pANyoruttAnayordvayam / 8 / jinamudrAntara kRtvA pAdayozcaturaGgalam / UdhrvanAnoravasthAnaM pralambitabhujadvayam // jinA' padmAsanAdInAmaGkamadhye nivezanam / uttAnakarayugmasya yogamudrA babhASire 21 sthitasyAdhyudaraM nyasya kUrparau mukuliikRtau| karau syAdvandanAmudrA muktaashuktiryutaanggulii|6| mukulIkRtamAdhAya jaTharopari kUrparam / sthitasya vandanAmudrA karadvandva niveditA 3. muktAzuktirmatA mudrA jaTharopari kUrparam / UrdhvajAno' karadvandvaM salagnAGguli sUribhiH / 4 / - 1. ( deva vandanA yA dhyAna sAmAyika Adi karate samaya mukha va zarIrakI jo nizcala AkRti kI jAtI hai, use mudrA kahate hai / vaha cAra prakArakI hai-jinamudrA, yogamudrA, vandanAmudrA, aura muktAzukti mudraa)| 2. dono bhujAoko laTakAkara aura donoM pairoMmeM cAra agulakA antara rakhakara kAyotsarga ke dvArA zarIrako chor3akara khaDe rahanekA nAma jinamudrA hai / (aura bhI de vyutsarga/1 meM kAyotsargakA lakSaNa ) / 3. panyaMkAsana, paryakAsana aura vIrAsana ina tInoMmeM se koIse bhI Asanako maoNDakara, nAbhike nIce, UparakI tarapha hathelI karake, donoM hAthoMko Upara nIce rakhanese yogamudrA hotI hai / 4. khaDe hokara donoM kuhaniyoMko peTa ke Upara rakhane aura donoM hAthoMko mukulita kamalake kArameM banAnepara vandanAmudrA hotI hai| 5. vandanAmudrAvata hI khar3e hokara, donoM kuhaniyoMko peTake Upara rakhakara, donoM hAthoMkI aMguliyoMko AkAra vizeSake dvArA ApasameM saMlagna karake mukulita banAnese muktAzuktimudrA hotI hai| * mudrAoMkI prayogavidhi-de0 katikarma manide. sAdhu/1-(zramaNa, saMyata, RSi, muni, sAdhu, vItarAga, anagAra. bhadanta, dAnta, yati ye ekArthabAcI haiN)| sa sA./A./151 mananamAtrabhAvatayA muni. -mananamAtra bhAvasvarUpa honese muni hai| cA, sA./46/5 munayo'vadhimana'paryayakevalajJAninazca kthynte| - avadhijJAnI, manAparyayajJAnI aura kevalajJAniyoMko muni kahate hai| * munike bheda va viSaya-de0 sAdhu / maniprAyazcitta-AcArya indranandi (I. za 10-11) kI eka racanA, jisameM sAdhuoMke doSoM va zakti ke anusAra prAyazcitta denekI vidhikA kathana hai| 000 bhA03-40 jainendra siddhAnta koza
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ munibhadra munibhadra inakA ullekha I. 1300 ke eka zilAlekha meM AtA hai| inake eka ziSyane jinakA ki nAma jJAta nahIM hai 'paramAtmaprakAza' granthapara eka kannaDa TIkA likhI hai| samaya (I. 1350-1360 ); ( 1. 1. 1. 124 kailAzacandra shaastrii)| munisuvratanAtha - 1.na. pu/ 60/ zloka naM. pUrva bhavanaM 2 meM campApura nagarake rAjA harivarmA the |2 // pUrvabhava meM prANatendra the / 15 // (yugapat sarvabhake lie ye zloka 60) vartamAna bhanameM 203 sIkara hue vizeSa ve tIrthaMkara/5) 2. bhaviSyakAlIna 11 tIrthaMkara / apara nAma sutrata yA jayakIrti-de. tIrthaMkara / 5) / munisuvrata purANa kRSNadAsa (I. 1624) 23 sandhi (tI /4/65) / tathA 3025 zlokapramANa saMskRta kAvya / munnAlAla - Apa jayapura nivAsI the| paM. jayacandra chAbaDAke ziSya tathA paM. sadAsukhadAsajI ke guru the| tInoM paNDita samakAlIna haiN| samaya - vi. 1830-1810 ( I01773 1833) / mokSakI icchA * mumukSu sva. sto./TI./3/0 moma: karanevAlA mumukSu hai| ana. gha./1/11/34 svArthe kamatayo bhAntu mA bhAntu ghaTadIpavat / parArthe svArthamaya mahardanam // 11- tIna prakArake hote haiM-- eka to paropakArako pradhAna 'rakhakara svopakAra karanevAle, dUsare svopakArako pradhAna rakhakara svopakAra karanevAle aura tIsare kevala svopakAra karanevAle - vizeSa de0 upakAra / murajamadhyavrata isakI do prakAra vidhi hai - bRhat va laghu / 1. bRhata vidhi - yantra meM dikhAye anusAra kramazaH 5,4,3,2,2,3,4,5 isa prakAra 28 upavAsa kare / bocake sarva khAlI sthAnoM meM eka eka karake pAraNAe~ kare / namaskAra mantrakA trikAla 00000 jAya kare / (ha. pu. / 34 / 66 ) / 2 laghuvidhi yantra meM dikhAye anusAra kramaza 2,3.4,5.5.4.3 isa prakAra 26 upavAsa kare / bIca ke sarva khAlI sthAnoM meM eka eka karake 7 pAraNA kare / namaskAra mantrakA trikAla jApya kare / ( vratavidhAna saMgraha / pR0 80) / 0000 0 0 0 00 murarA-bharata Arya eka nadI manuSya 4 / maruDa vaMza - marudaya vaMzakA hI prasiddha nAma mauryavaMza hai, kyoki mAlavA dezake rAjavaMzake anusAra digambara AmnAyane jahA~ maruDa vaMzakA nAma diyA hai vahA~ zvetAmbara AmnAyane mauryavaMzakA nAma diyaa| isI vaMzakA dUsarA nAma paruDhavaMza bhI hai / - de0 itihAsa / 3/4 / muSTividhAna vrata prabhAvamA caitra mAsa meM arthA tInoM dazalakSaNa parvoMmeM kR. 1 se zu. 15 taka pUre pUre mahIne pratidina 1 muSTi pramANa zubha dravya bhagavAnke caraNoMmeM car3hAkara abhiSeka va caturviMzati jina pUjana kreN"| "oM hrIM vRSabhAdivIrAntebhyo nama isa mantrakA trikAla jApya kare / muhAMvApura vartamAna sammaI ma.pU. 46/5 pannAlAla ) / 314 muhUrta dha. 4 / 1.5.1 / gA. 10-11 / 318 ucchavAsAnAM sahasrANi trINi saptazatAni casiti punasteSAM te 10 nimeSA sahasANa paJcabhUya' zataM tathA / daza caiva nimeSA syurmuhUrtte gaNitA budhai // 11 // -1, 3773 ucchvAsoMkA eka muhUrta kahA jAtA hai | 11 | (dha. 3/ 1.2.6/gA. 36 / 66 ) / 2. athavA 5110 nimeSakA eka muhUrta kahA jAtA hai / - de0 gaNita // /1/4 / mUDha 2. muhUrtake pramANa sambandhI dRSTibheda 4. 2/1.2.6/7 kA bhASArtha kitane hI jAcArya 720 prANoMkA muhUrta hotA hai, aisA kahate haiM; parantu svastha manuSyake ucchvAsoM ko dekhate hue unakA isa prakAra kathana ghaTita nahIM hotA hai...kyoki 720 prANIko 4 se guNA karake jo guNanaphala Ave usameM 863 aura milAne [arthAt (720x4) + 863 -28808633773 ucchvAsa] sUtra meM kahe gaye sAMkA pramANa hotA hai| yadi 720 prApakA eka mUhUrta hotA hai, isa kathanako mAna liyA jAye to kevala 21600 prANoMke dvArA hI jyotiSiyoke dvArA mAne gaye ahorAtrakA pramANa hotA hai / kintu yahA~ AgamAnukUla kathanake anusAra to 163160 ucchvAsoMke dvArA eka ahorAtra hotA hai / 3. ase kama aura eka AgalIse adhika kAma pramANa - (ve. b)| 4. mitra eka samaya kama kAma pramANa bhinnau mUka-kAyotsargakA eka aticAra-- (de. vyutsarga/1) / mUkasaMjJA kAyotsargakA eka aticAra. sarga /1 / mUDabidrI - dakSiNake karnATaka dezameM sthita eka nagara hai / hoyasala nareza ballAla deva ke samaya (I. 1100 ) meM yahA~ jainadharmakA prabhAva khUba bar3hA caDhA thaa| I. za. 13 meM yahA~ tulubake AlUpa narezokA tathA I. za. 15 meM vijayanagarake hindU narezokA rAjya rhaa| yahA~ 18 mandira prasiddha haiN| jinameM 'guru basadi' nAmakA mandira siddhAnta arthAt zAstro kI rakSA ke kAraNa siddhAnta mandira bhI kahalAtA hai / 'midira' kA artha kanADI bhASAmai maoNsa hai bA~soke samUhako kara yahA~ke siddhAntamandirakA patA lagAyA gayA thA, jisase isa grAmakA nAma "bhidure' prasiddha huaa| kanADIme 'kA' artha pUrva dizA hai aura pazcima dizAkA vAcaka zabda 'puDu' hai| yahA~ mUlkI nAmaka prAcIna grAma 'puDubidure' kahalAtA hai| isake pUrva me hone ke kAraNa yaha grAma 'mUDa vidure' yA 'mUDavidire' kahalAyA / 'vaMza' aura 'veNu' zabda bA~sake paryAyavAcI hai| isIse isakA apara nAma 'veNupura yA 'bazapura' bhI hai| aura aneka sAdhuokA nivAsa honeke kAraNa 'vratapura' bhI kahalAtA hai / ( dha / 3 / pra.4 / H L Jain ) / mUDha pa.pra./mU /1/13. dehu ji appA jo muNai so jaNu mUDha havei / jo dehako ho AtmA mAnatA hai vaha prANI mUDha arthAt bahirAtmA hai ( aura bhI de, bahirAtmA ) / de 'moha' kA lakSaNa - ( dravya guNa paryAyoMmeM tattvakI apratipatti honA mUDha bhAvakA lakSaNa hai / usIke kAraNa hI jIva paradravyoM va paryAyoM meM Amabuddhi karatA hai|" jaimendra siddhAnta koza
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUDhatA mUr3hatA mU.A./256 NaccA dasaNaghAdI Na yA kAyavya sasattIe / - devamUDhatA Adiko darzanaghAtI jAnakara apanI zaktike anusAra nahI karanA cAhie / ye mithyAdarzana /9/1 meM naca../304 (nAsriva sApekSa astitvako aura astitva sApekSa nAstitvako nahIM mAnanevAlA dravyasvabhAva me mUDha hotA hai| yahI usakA mUDhatA nAmakA mithyAtva hai ) / 2. mur3atA me sU.A./256soiyavediyasAmAie yaha aggavevamUDhatA pAra prakArakI hai-laukika mUDatA. vaidika mUDhatA, sAmAyika musA aura mUr3hatA, anyadevamUDhatA / i.TI./ 41/166/10 devatADalosamayamudrabhedena gUDhamartha bhavati devatA, lokatA aura samatAke bhedase mUDhatA tIna prakArakI hai| 3. chokamutAkA svarUpa yU.A./250 koThimAturacyA bhAraharAmAyaNAdi ve dhammA ho visotI lohaDI havadi eso 2301 kuTilA prayojana mAle pAryA va cANakyanIti Adike upadeza hiMsaka yajJAdike prarUpaka vaidika dharmake zAstra, aura mahAna puruSoko doSa lagAnevAle mahAbhArata rAmAyaNa Adi zAstra, inameM dharma samajhanA laukika mUDhatA hai / ra.ka.A./22 ApagAsAgarasnAnamuccaya sitAramanA miripAtoDagnipAtazca lokamUDhaM nigadyate |22| dharma samajhakara gaMgA jamunA Adi nadiyo meM athavA sAgara meM snAna karanA, bAlU aura pattharoM AdikA Dhera karanA, parvata se girakara mara jAnA, aura agnime jala jAnA hotA kahI jAtI hai| pra. saM./TI./49/160/ gaMgAdinadItIrthamAna samudrasnAnapArA snAnajalapravezamaraNAgnipravezamaraNagograhaNAdimaraNabhUmyagnivaTavRkSapUjAdIni puNyakAraNAni bhavantIti yadvadanti tallotramUDhatva vijJeyam / gaMgAdi jo nadIrUpa tIrtha hai, inameM snAna karanA, samudra meM snAna karanA, prAta kAla meM snAna karanA, jalameM praveza karake mara jAnA, agnimeM jala maranA, gAyakI pUMcha Adiko grahaNa karake maranA, pRthivI, agni aura vaTavRkSa AdikI pUjA karanA, ye saba puNyake kAraNa haiM, isa prakAra jo kahate hai, usako lokamUDhatA jAnanA caahie| paM.u./516-560 kuveNArAdhanaM kuryA hizreyase kudhI / mRSAloko cAratvAdazreyA lokamUDhatA / 566 / asti zraddhAnamekeSAM lokamUDhavazAdiha / dhanadhAnyapradA nUnaM samyagArAdhitA'mbikA / 567 - isa loka sambandhI vyApake lie jo midhyAdRSTi jIva mithyAdevIkI ArAdhanAko karatA hai vaha kevala mithyAlokopacAravaza kI jAneke kAraNa akalyANakArI lokamUDhatA hai / 566 / isa lokameM ukta lokmUDhatAke kAraNa kinhIkA aisA mAna hai ki acchI tarahase ArAdhita kI gayI ambikA devI nizcayase dhanadhAnya Adiko denevAlI hai| (isako nIce devatA kahA hai| 315 4. devamUr3havAkA svarUpa mu. A / 260 Isara bhAviNhU AjjAkhaM dAdiyA ya je devA / te devabhAvahINA devatayabhAveNa guho / 260/- Izvara (mahAdeva), mahA viSNu. pAsI, skanda (kArtikeya) ityAdika deva devapanese rahita hai| inameM devapanekI bhAvanA karanA devamUr3hatA hai| ra.ka. zrA./23 varopalipsayAzAvAn rAmadveSamalImasA | devatA yadupAsIta mUDhatA devatAmUDhamucyate | 23 | = AzAvAna hotA huA barakI icchA karake rAga-dveSarUpI mela malina devatAokI jo upAsanA kI jAtI hai. sodevatA kahI jAtI hai| saM/TI 41/1601 vItarAgasarva devatAsvarUpamajAna svAti nAmarUpatA yasaubhAgyaputrakalatrarAjyAdivibhRtinimittaM rAgadveSI paha tAnaM raudraparikSetrapAlacaNDikAdi midhyAvenAnA yadArAdhanaM karoti jIvasyate na ca te devA kimapi prati kimiti cet / ... maha yo'pi vidyA samArAdhitAstAbhi na kimapi rAmasvAmipANDavanArAyaNAnAm haistu yadyapi mithyAdevatA nAnukUlitAstathApi nirmasasamyaksvopArjitena pUrvapuNyena sarva nirvighna jAtamiti / vItarAga sarvajJadeva ke svarUpako na jAnatA huA, jo vyakti khyAti, sanmAna, lAbha, rUpa, lAvaNya, saubhAgya, putra, strI, rAjya Adi sampadA prApta honeke lie rAga-dveSa yukta, Arttaraudra dhyAnarUpa pariNAmo vAle kSetrapAla, caNDikA [ padmAvatI devI(paM. sadAsukhadAsa )) Adi mithyAdRSTi devokA ArAdhana karatA hai. usako kahate hai ye ve kucha bhI phala nahI dete hai (ra ka. zrI / paM. sadAsukhadAsa / 23) / prazna- phala kaise nahIM dete| uttara( rAvaNa, kauravo tathA kasane rAmacandra, lakSmaNa, pANDava va kRSNako mArane ke lie ) bahuta-sI vidyAoMkI ArAdhanA kI thI, parantu una vidyAone rAmacandra AdikA kucha bhI aniSTa na kiyaa| aura rAmacandra Adine mithyAdRSTi devoMko prasanna nahIM kiyA to bhI samyagdarzanase upArjita pUrvabhavake puNyake dvArA unake samAna dUra ho gaye / | paMdha. / / 465 adeve devabuddhi' syAdadharme dharmadhIriha / agurau gurubuddhiryA khyAtA devAdimaDhatA 1565 - isa loka meM jo kudeva meM deva buddhi, adharma me dharmabuddhi aura kugurumeM gurubuddhi hotI hai, vaha devamUr3hatA, dharmamUDhatA gurutA kahI jAtI hai| 5. samaya yA gurumUr3hatA kA svarUpa 1 A./251 rasavaDacaragatAvasaparihastAdIya aNNayAsaMDA saMsAratArayadi samaya so 256-bauddha naiyAyika pi, jaTAdhArI, sAMkhya Adi pAzupata kApAlika Adi anya ligI hai ve sasArase tAranevAle haiM-- inakA AcaraNa acchA hai, aisA grahaNa karanA sAmayika mUDhatA hai| ra kathA / 24 sambhArambhahisAnA saMsArAvarttavartinA pAkhaNDa puraskAro jJeyaM pANDimohana 24- parigraha Arambha aura hisA sahita, saMsAra cakra meM bhramaNa karanevAle pAkhaNDI sAdhu tapasviyokA Adara, satkAra, bhakti-pUjAdi karanA saba pAkhaMDI yA gurumUDhatA hai| 3. saM/TI./41/160/10 ajJAnijanacittacamatkArotpAdaka jyotiSkamAdAdikadRSTyA vItarAgasapraNItasamayaM vihAya devAgama lidinA bhayAzAsneordharmArtha praNAmavinaya puraskArAdika samayAvamiti ajJAnI logoke pisameM camatkAra arthAva Azcarya utpanna karanevAle jyotiSa, mantravAda Adiko dekhakara, rAga sarva dvArA kahA huA jo dharma hai usako choDakara mithyAdRSTi" midhyA Agama aura khoTA tapa karanevAle kUliMgIkA bhavase mAse, snehase aura lobhase jo dharma ke lie praNAma, vinaya, pUjA, sarakAra Adi karanA so samayamUDhatA hai / de0 / 4 . ( agurume guruguddhi gurutA hai| | 6. vaidikamUDhatAkA svarUpa . bA. 250 vedasAmavedA mAgavAdAdivedasatyAta penTara vediyo hada esI 268-veda sAmaveda, prAyazcittAdi bAkU manusmRti Adi anuvAkU Adi zabda se yajurveda, atharvaveda-ye jainendra siddhAnta koza
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUtra 316 saba hiMsAke upadezaka haiN| isalie dharma rahita nirarthaka hai| aisA rasAdyagrahaNamiti cennaH tdvinaabhaavaattdntrbhaav.| -1. ina na samajhakara jo grahaNa karatA hai so vaidikamUDha hai| dharmAdi dravyoM meM rUpa nahIM pAyA jAtA, isalie arUpI hai| yahA~ mUtra-1, audArika zarIrameM mUtrakA pramANa-de0 audyik/1| kevala rUpakA niSedha kiyA hai, kintu rasAdika usake sahacArI haiM ata unakA bhI niSedha ho jAtA hai| isase arUpIkA artha amUrta 2. mUtra kSepaNa vidhi-de0 smiti|1| pratiSThApana samiti / hai| (rA. vA /5/4/8/444/1) / 2 mUti kise kahate hai| rUpAdikamUrchA - ke AkArase pariNamana honeko mUrti kahate hai| jinake rUpa arthAta sa. si./7/17/10 mUtyucyate / kA mUrchA / bAhyAnA gomahiSamaNi- AkAra pAyA jAtA hai ve rUpI kahalAte hai| isakA artha mUtimAna muktAphalAdInAM cetanAcetanAnAmAbhyantarANA ca rAgAdInAmupadhInA hai| (rUpa, rasa, gandha va sparza ke dvArA tathA gola, tikona, caukora saMrakSaNArjanasaskArAdilakSaNAvyAvRttirmU / nanu ca loke bAtAdi Adi saMsthAnoMke dvArA honevAlA pariNAma mUrti kahalAtA haiprakopavizeSasya mUrcha ti prasiddhirasti tadgrahaNaM kasmAnna bhvti| satya rA vA), (rA, vA /5/5/2/444/21) / 3 athavA rUpa yaha guNa mevametat / mUchiraya mohasAmAnye vrtte| 'sAmAnyacodanAzca vizeSe vizeSakA vAcI zabda hai| vaha jinake pAyA jAtA hai ve rUpI hai / vatiSThante' ityukte vizeSa vyavasthita parigRhyate, parigrahaprakaraNAta / rUpake sAtha avinAbhAvI honeke kAraNa yahA~ rasAdikA bhI usImeM -prazna-mU kA svarUpa kyA hai| uttara-gAya, bhaisa, maNi aura antarbhAva ho jAtA hai| (rA. vA/5/5/3-4/444/24), (rA.vA./ motI Adi cetana-acetana, bAhya upadhikA tathA rAgAdirUpa Abhya 1/27/1,3/08/4,13) / ntara upadhikA sarakSaNa arjana aura saMskAra Adi rUpa hI vyApAra go, jI./ma./613-614/1064 NiddhidarolImajhe visarisajAdissa mUcrchA hai| prazna-lokameM vAtAdi prakopa vizeSakA nAma mUcrchA hai, samaguNa ekka / rUvitti hodi saNNA sesANaM tA arUvitti / 613 / do aisI prasiddhi hai, isalie yahA~ isa mUcha kA grahaNa kyo nahI kiyA guNaNiddhANussa ya doguNalukravANugaM have ruubii| igiti guNAdi arUvI jaataa| uttara-yaha kahanA satya hai, tathApi 'mUrcha' dhAtukA rukkhassa vi taMba idi jaanne|614| -4. snigdha aura rUkSakI zreNImeM sAmAnya artha moha hai aura sAmAnya zabda tadgata vizeSomeM hI rahate jo visadRza jAtikA eka samaguNa hai, usakI rUpI saMjJA hai aura haiM, aisA mAna lenepara yahA~ mUrdhAkA vizeSa artha hI liyA gayA hai, samaguNako choDakara avaziSTa sabakI arUpI sajJA hai|613| 5. snigdhakyoMki yahA~ parigrahakA prakaraNa hai| ( rA vA /7/17/1-2/544/34); ke do guNose yukta paramANukI apekSA rUkSakA do guNayukta paramANu (cA.sA./16/5) / (vizeSa de. abhilASA tathA rAga / rUpI hai| zeSa eka tIna cAra Adi guNoM ke dhAraka paramANu arUpI mUtaM--kevala AkAravAlako nahIM balki indriya grAhya padArthako mUrta yA rUpI kahate hai| so chahoM dravyoM meM pudgala hI mUrta hai| yadyapi sUkSma honeke kAraNa paramANu va sUkSma skandharUpa vargaNAe~ indriya 3. AtmAkI amUtatva zaktikA lakSaNa grAhya nahIM haiM, parantu unakA kArya jo sthUla skandha, vaha indriya sa sA/A./pari zakti naM020 karmabandhavyapagamavyaJjitasahajasparzAdigrAhya hai| isa kAraNa unakA bhI mUkapanA siddha hotA hai| aura zUnyAtmapradezAtmikA amUrtatvazakti / --karmabandhake abhAbase vyakta isI prakAra unakA kArya honese sasArI jIvo ke rAgAdi bhAva va kiye gaye, sahaja sparzAdizunya aise AtmapradezasvarUpa amUrtatva pradeza bhI kathaMcita mUrtIka hai| zakti hai| 1. mUta va amUtakA lakSaNa pa. kA./mU./BE je khalu iMdiya gajjhA visayA jIvehi ho ti te muttaa| 4. sUkSma va sthUla samI pudgaloMmeM mUrtatva sesa hava di amuttaM .EET - jo padArtha jIvokendriyagrAhya viSaya pa kA./mU./78 Adesamettamutto dhAducaukkassa kAraNaM jo du| so Neo hai ve mUrta hai aura zeSa padArtha samUha amUrta hai / (pra sA/ta. pra /131); paramANU pariNAmaguNo sayamasaddo |78-jo naya vizeSakI apekSA (paM.dha./u./7), (aura bhI de0 nIce rUpIkAlakSaNa n01,3)| kathaMcita mUrta va kathaMcit amUrta hai, cAra dhAturUpa skandhakA kAraNa na, ca vR./64 rUvAipiMDo muttaM vibarIye tANa vivarIyaM 162 = rUpa hai, aura pariNamanasvabhAvI hai, use paramANu jAnanA caahie| vaha Adi guNokA piNDa mUrta hai aura usase viparIta amUrta / (dra saM| svaya azabda hotA hai 78 / (ti. pa./1/101), (de0 paramANu/2/1meM mU 15), (ni, sA./tA. bR./8)| na ca vR/101)| A.pa./6 mUrtasya bhAvo mUrtatvaM rUpAdimattvam / amUrtasya bhAvo'mRrtatvaM sa si /1/27/134/6 'rUpiSu' ityena pudgalA' prigRhynte| - rUpiSu' rUpAdirahitatvam iti guNAnAM vyutpttiH| =mUrta dravyakA bhAva isa padake dvArA pudgalokA grahaNa hotA hai / (rA vA /1/27/4/88/18); murtatva hai arthAta rUpAdimAt honA hI mRtatva hai| isI prakAra (go.jI./jI pra/564/1033/8 para uddhRta shlok)| amUrta dravyoMkA bhAva amUrtatva hai arthAta rUpAdi rahita honA hI paM.kA/ta, pra te kadAcitsthUlaskandhatvamApannA kadAcirasUkSmatvamAamurtatva hai| pannA kadAcitparamANutvamApannA indriyagrahaNayogyatAsadabhAvAta de0 nIce rUpIkA lakSaNa naM02 ( gola Adi AkAravAn mUrta hai)| gRhyamANA agRhyamANA vA murtA ityucyante / ve padArtha kadAcita paM kA./tA vR /27/56/18 sparzarasagandhavarNavatI mUtirucyate tatsadbhAvAta, sthUlasvandhapaneko prApta hote hue, kdAcit sUkSma skandha paneko mUrta pudgala / sparza, rasa, gandha, varNa sahita mUrti hotI hai, usake prApta hote hue, aura kadAcit paramANupaneko prApta hote hue, sadbhAvake kAraNa pudgala dravya mUrta hai / (pa dha /u./) / indriyo dvArA grahaNa hote ho yA na hote ho, parantu mUrta hai; kyoki, una sabhImeM indriyo dvArA grahaNa honekI yogyatAkA 2. rUpI va arUpIke lakSaNa sadabhAva hai / ( vizeSa de0 vargaNA ) / sa. si V4/271/2 na vidyate rUpameSAmityarUpANi, rUpapratiSeve tatsaha- pa.dha./u/10 nAsabhava bhavedetat prtykssaanubhvaadythaa| sanikarSo'sti cAriNA rasAdInAmapi pratiSedha / tena arUpANyamAnItyartha / varNAce rindriyANA na cetarai / 10 / -sAkSAt anubhava honeke kAraNa sa. si./5/5/271/7 rUpaM mUrtirityarthaH / kA mUrti / rUpAdisaMsthAna- sparza, rasa, gandha va varNako mUrtIka kahanA asambhava nahIM hai, kyoki pariNAmo mUrti / rUpameSAmastIti rUpiNa / mUrtimanta ityartha / jaise indriyokA unake sAtha sannikarSa hotA hai vaise unakA kinhI athavA rUpamiti guNavizeSavacanazabda / tadeSAmastIti rUpiNaH / anya guNoke sAtha nahI hotaa| prAhya hai| isa parantu unakA sUkSma skandha jainendra siddhAnta koza
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUrta 5. karmameM paudgalikatva va mUrtasva .kA./111 hA kammarasa phala visayaM phArmahiM bhaMjade jiyara jIveNa ha dukkha tamhA kammANi muttANi / - kyoMki karmakA phala jo mUrta) viSaya ke niyamase (pUrta aisI) sparzanAdi indriyo dvArA jIvase sukha-dukha rUpameM bhoge jAte hai, isalie karma mUrta hai / 45 ahiM piya kammaM savvaM puggalamayaM jiyA miti / - ATho prakArakA karma pudgalamaya hai, aisA jinadeva kahate hai| (Apta / 9/884/284/=) 1 BE sa. si / 5 /11/285/11 eteSAM kAraNabhUtAni karmANyapi zarIragrahaNena gRhyante etAni pohugatikAni syAmma kArmaNamapaugali kamH anAkAratvAd | AkAravatAM hi audArikAdInAM paulikatvaM yuktamiti rAjJaH tadapi paugalikamena TadvipAkasya mUrtimasama nimittatvAtsyate hi zrohyArInAmudakAdivyamandhaprAcitapariNAma paugalikama tathA kArmaNamapi guDakaNTakAdi mUrtimayopanipAte sati vipatapamAnatvAtpaulikamityavaseyara ina audArikAdi pA~coM zarIroMke kAraNabhUta jo karma hai unakA bhI zarIra padake grahaNa karanese grahaNa ho jAtA hai, arthAt ye bhI kArmaNa nAmakA zarIra kahe jAte hai (de0 kArmaNa /1/2) / ye sama zarIra paugalika haiN| makArA honeke kAraNa audArikAdi zarIroMko so paugalika mAnanA mukta hai, parantu kArmaNa zarIrako paugalika mAnanA yukta nahIM hai, kyoMki yaha AkAzava nirAkAra hai| uttara-nahIM, kArmaNa zarIra bhI paugalika hI hai. kyoMki, usakA phala mUrtimAna padArthoMke sambandhase hotA hai| yaha to spaSTa dikhAI detA hai ki dine sambandhase paDhanevAle dhAna Adi paugalika haiM / usI prakAra kArmaNa zarIra bhI gur3a aura kA~Te Adi hazaniSTha mUrtimAt parAyoMke milaneyara phasa dete hai. isase jJAta hotA hai, ki kArmaNa zarIra bhI paugalika hai| rA. vA /5/26/11/140/90) / , ka. pA /1/11/636/57/4 taM pi muttaM cetra / taM kathaM nnvvde| muttosahasaMbaMdheNa pariNAmaMtaraNamaNAvasIToNaca pariNAmagamagamasiddha' tumsa te jara kuTuyAdI vimAsAtI prinnaamNtrgmgsiddhodo| kRtrima hote hue bhI karma mUrta hI hai| prazna- yaha kaise jAnA jAtA hai ki karma mUrta hai| uttara kyoM auSadhi sambandha, anyathA pariNAmAntarakI utpatti sambhava nahIM hai, arthAta rugNAvasthAkI upazAnti ho nahIM sakatI aura yaha pariNAmAntarakI prati asiddha bhI nahIM hai, khoki, usake binA jvara, kuSTha aura kSaya Adi rogoMkA vinAza bana nahIM sakatA hai / 02 (maune, snigdhatA, rUkSatA va khaTTA-mIThA rasa Adi bhI pAye jAte haiN|) (aura bhI de0 vargaNA/2/2/ va varNa /4) / 6. dravya va mAva vacanameM paudgalikatva va mUrtasva sa.si./5/11/286/7 bAga dvividhA draSNavAn bhavAgiti / tatra bhAvavAkU tAvadvIryAntarAyamatizrutajJAnAvaraNakSayopazamAGgopAGganAmasAmanimittanAda paugatiko tadabhAve tatvabhAvAt tatsAmayopetena kiyAvatAramA preryamANAH nApatyena vipariNa manta iti dravyApi paugaliko dhotrendriyaviSayatvAt... amR vAgiti cenna mUrtimagrahaNAvarodhavyAghAtAbhibhavAdidarzanAnmUrtimattva siddha / - vacana do prakArakA hai-dravyavacana aura bhAvavacana / inameMse bhAvavacana vIryAntarAya aura matijJAnAvaraNa tathA zrutajJAnAvaraNa karmoke kSayopazama aura aMgopAMga nAmakarmake nimittase hotA hai, isalie vaha paugalika hai kyoMki galoke abhAva bhAvavacanakA sadbhAva nahIM pAyA jaataa| cU~ki isa prakArakI 317 mUrta sAmarthya yukta kriyAmAt AtmA ke dvArA prerita hokara vacanarUpase pariNamana karate hai, isalie ivyayacana bhI paugalika hai| dUsare dravyavacana zrotrendriyake viSaya hai, isase bhI patA calatA hai ki ve paugalika hai| prazna-vacana amUrta hai uttara nahIM, kyo vacanoM kA sUrta indriyoMke dvArA grahaNa hotA hai, ve mUrta bhIta Ai ke dvArA ruka jAte hai, pratikUla vAyu Adike dvArA unakA vyAghAta dekhA jAtA hai, tathA anya kAraNose unakA abhibhava Adi dekhA jAtA hai| (go. jI / jI. pra / 606/1062/2), ( rA bA.5/11/15/466/21:28/400/2); (cA. khaa./9/2)| - rA. vA./2/11/18/400/94 merI helana yastAvaducyate idriyabrAhmatyAditi zrotramAkAzamayama samamUrtasya grAhakamiti ko nizeSaH / yazcocyate preraNAditi nAsau prerya guNasya gamanAbhAvAt / dezAntarasthena kathaM gRhyate iti cet / begavadravyAbhi ghAtAya tadanArambhe'grahaNaM na preraNamiti yo'pyucyate-avarodhA diti sparzavyAbhighAtAdeva digantare zabdAntarAnArambhAva. ekavicArambhe sati abarodha eva lakSyate na tu mukhyo'stIti / khatro svatenese doSA / zrotraM 'tAvadAnAzamayam iti nopapadyate AkAzasyArtasya kAryAntarArambhazaktivirahAta asvazAditi cedaH pinvyametada- kimasAvadaSTa AkAyAM saMskaroti utAranAmas Ahosvit zarIraikadezamiti / na tAvadAkAze saMskAro yujyate; amUrtilAda anyaguNAdanyAca Atmanyapi zarIrAvayantamanyatvena kalpite niraye niravayave saMskArAdhAnaM na yujyate, uDupArjana phalAnAmvAda / nApi zarIraM kadevI yujyate anyaguNAva anabhisandhAJca / kiMca, mUrtimatsabandhajanita viparasaMpattidarzanAva sUrtamevamaya / yadapyucyate sparza havyA dhAtAda zamdAntarAnArambha iti khapatitA no ratnavRSTi, sparzamadravyAbhivAdAdeva mUrkhatyamasya siddhm| na hi amUrta kaviya mUrtimatA vihanyate / tata eva ca mukhyAvarodhasiddhi' sparzabadabhighAtAmyupagamAt prazna-uparokta sarva hI hetu ThIka nahIM hai, kyoMki, zrodraya AkAzamaya honeke kAraNa svayaM amUrta hai, aura isalie amUrta zabdako bhI grahaNa kara sakatA hai| vAyuke dvArA prerita honA bhI nahIM banatA, kyoMki, zabda guNa hai aura guNa meM kriyA nahIM hotii| saMyoga, vibhAga va zabda ina tInoMse zabdAntara utpanna ho jAnese naye samya sunAI dete haiN| vAstava meM prerita zabda sunAI nahIM detaa| jahAM vegavAda pravyakA abhighAta hotA hai vahA~ naye zabdoM kI utpatti nahIM hotii| jo zabdakA abarodha jaisA mAlUma detA hai, vastuta' yaha avarodha nahIM hai kintu anya sparzavAda dravyakA abhighAta honese eka hI dizAmeM zabda utpanna ho jAtA hai / vaha avarodha jaisA lagatA hai / ataH zabda amUrta hai 1 uttara- ye koI doSa nahI hai; kyoki - bhotrako AkAzamaya kahanA ucita nahIM hai, kyoMki, amUrta AkAza kAryAntarako utpanna karanekI zaktise rahita hai| aTakI sahAyatAse bhI AkAza meM yA AtmAmeM yA vArIrake ekadeza meM saMskAra utpanna karanekI bAta ThIka nahIM hai, kyoMki anya dravyakA guNa honeke kAraNa AkAza va zarIrase usa adRSTakA koI sambandha nahI hai / aura AtmA Apake hI svayaM niraMza va nitya honeke kAraNa usake phAse rahita hai| dUsare yaha bAta bhI hai ki mUrtimA tela Adi dravyose zrotrameM atizaya dekhA jAtA hai tathA mUrtimAna kIla Adi usakA vinAza dekhA jAtA hai, atotra ko mUrta mAnanA hI samucita hai| ApakA yaha kahanA ki sparzamAca dravyake abhighAta se zabdAntara utpanna ho jAtA hai, svayaM isa bAtakI siddhi karatA hai ki zabda mUrta hai, kyoMki koI bhI amUrta padArtha mUrtake dvArA abhiyAnako prApta nahIM ho sktaa| isIlie mukhyarUpa se zabda ke abhighAta vAlA hetu bhI khaNDita nahIM hotA / jainendra siddhAnta koza -
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ 318 rA. vA./5/11/11/470/28 yathA nArakAdayo bhAskaraprabhAbhivAnmati. manta', tathA siMhagajabheryAdizabdai bRhadabhi shkunirutaadyo'bhibhuuynte| tathA kaMsAdiSu patitA dhvanyantarArambhe hetabo bhavanti / girigaharAdiSu ca pratihatA pratizrubhAvamAskandanti / atrAhaamUrterapyabhibhavA dRzyante-yathA vijJAnasya surAdibhi, mUrtimadabhistato nAyaM nizcayaheturiti ucyate-nAya vyabhicAra', vijJAnasya kSAyopazamikasya paugalikattvAbhyupagamAt / -jisa prakAra sUrya ke prakAzase abhibhUta honevAle tArA Adi mUrtika hai, usI taraha siMhakI dahADa, hAthIkI cighADa aura bherI Adike ghoSase pakSI Adike manda zabdokA bhI abhibhava honese ve mUrta hai| kAseke vartana AdimeM par3e hue zabda zabdAntarako utpanna karate hai| parvatokI guphAoM Adise TakarAkara pratidhvani hotI hai| prazna-mUrtimAdase abhibhava honekA hetu ThIka nahIM hai, kyoMki, mUtimAca murA Adise amUrta vijJAnakA abhibhava dekhA jAtA hai| uttara-yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoki, saMsArI jIvoMkA kSAyopazamika jJAnako kathaMcita mUrtika svIkAra kiyA gayA hai| (de0 Age zIrSaka naM.5), (sa, si./2/9/288/5)| 8.jIvake kSAyopazamikAdi mAvoM meM paudagalikatva va mUrtasva rA, vA /9/20/7/80/24 bhAvata svaviSayapudgalaskandhAnA rUpAdivikalpeSu jIvapariNAmeSu caudayikaupazamikakSAyopazamiveSu vrtte| kuta' 1 podgalikatvAdeSAm / rA. vA./1/27/4/88/16 jIvaparyAyeSu audayikaupazamikakSAyopazamikeSUtpadyate'vadhijJAnam rUpidravyasaMbandhAta, na kSAyikapAriNAmikeSu * tatsaMbandhAbhAvAt / -rUpI padArtha viSayaka avadhijJAna bhAvakI apekSA svaviSayabhUta pudgalaskandhoM ke rUpAdi vikalpoM meM tathA jIvake audayika, aupazamika va kSAyopazamika bhAvoM meM bartatA hai, kyoMki, rUpIdravyakA ( kaukA) sambandha honeke kAraNa ye bhAva paudgalika hai| parantu kSAyika va pAriNAmika bhAvo meM nahIM bartatA hai, kyoMki, una donoM meM usa rUpIdravyake sambandhakA abhAva hai| 7. dravya va bhAvamanameM paudgalikatva va mUrtatva sa. si./2/3/266/2 mano'pi vividhaM daMvyamano bhAvamanazceti / .."dravyamanazcarUpAdiyogAtpudgaladravya vikaar.| rUpAdivanmana' / jJAnopayogakaraNatvAccakSurindriyavat / nanu amUrte'pi zabde jJAnopayogakaraNasvadarzanAi vyabhicArI heturiti caita / na, tasya paudgliktvaanmuurtimttvopptteH| nanu yathA paramANUnA rUpAdimatkAryadarzanAdrUpAdimattvaM na tathA vAyumanaso rUpAdimatkArya dRzyate iti teSAmapi tadupapatte / sarveSAM paramANUnA sarvarUpAdimatkAryatvaprAptiyogyAbhyupagamAva |-mn bhI do prakArakA hai-dravyamana va bhAvamana / unameM se dravyamanameM rUpAdika pAye jAte haiM ataH vaha pudagala dravyakI paryAya hai| dUsare mana rUpAdivAlA hai, jJAnopayogakA karaNa honese, cakSurindriyavata |-prshn-yh hetu vyabhicArI hai, kyoMki, amUrta hote hue bhI zabdameM jJAnopayogakI karaNatA dekhI jAtI hai| uttaranahIM, kyoMki, zabdako paudgalika svIkAra kiyA gayA hai| (de0 pichalA zIrSaka) ataH vaha mUrta haiN| prazna-jisa prakAra paramANuoMke rUpAvi guNavAle kArya dekhe jAte haiM, ata ve rUpAdivAle siddha hote haiM, usI prakAra vAyu aura manake rUpAdi guNavAle kArya nahIM dekhe jaate| uttara-nahIM kyoMki, vAyu aura manake bhI rUpAdi guNavAle kAryoMke honekI yogyatA mAnI gayI hai| [ paramANuoM meM jAti bheda na honese vAyu va manake koI svatantra paramANu nahIM hai, jinakA ki pRthaka se koI svatantra kArya dekhA jA sake-de0 paramANu/2/2] (rA. vA./2/3/3/442/6) / sa. si./2/16/287/1 bhAvamanastAvata- pudagalAvalambanatvAt paudagalikam / dravyamanazca . guNadoSavicArasmaraNAdipraNidhAnAbhimukhasyAsmano'nugrAhakA' pudagalA manastvena pariNatA iti paugalikam / -bhAvamana pudgaloM ke avalambanase hotA hai, isalie paudgalika hai| - tathA jo pudgala guNa doSa vicAra aura smaraNAdi upayogake sanmukha hue AtmAke upakAraka hai ve hI manarUpase pariNata hote hai, ata dravyamana paudgalika hai| [aNu pramANa koI pRthak mana nAmaka padArtha nahIM hai-de0 mana/12] (rA.vA/5/16/20/471/2); (cA. sA./88/3); (go, jI./jI. pra./606/1062/6) / de. mana paryaya/14 (saMsArI jIva aura usakA kSAyopazamika jJAna kyoMki kathaMcita mUrta hai (de0 agalA zIrSaka), ata: usase apRthak bhUta mati, smRti, cintA AdirUpa bhAvamana bhI mUrta hai| 1. jIvake rAgAdika mA?meM paudgalikatva va bhUtatva sa. sA././46.51,15 vabahArassa darIsaNamubaeso vaNNido jiNabarehiM / jIvA ede savve ajjhavasANAdao bhAvA. 46) jIvassa jaritha rAgo Navi doso Naiva vijjade moho| 11 jeNa du ede sakve puggaladavvassa pariNAmA |5-'ye saba adhyabasAnAdi bhAva jIva hai' isa prakAra jinendradevane jo upadeza diyA hai so vyavahAranaya darzAyA hai|46 nizcayase to jIvake na rAga hai, na dveSa aura na moha / / 1 / kyoMki ye saba pudgala dravyake pariNAma hai // 55 // ( sa. sA./// 44,56,68) / sa, si./7/17/359/10 rAgAdayaH puna' karmodayatantrA iti mAtmasva bhaavtvaayaa|-raagaadik karmoke udayase hote hai, ata: ve AramAke svabhAva na honese heya haiM / (rA baa./7/17/5/545/18)| sa.sA./A./gA, naM. anAkulavalakSaNasaukhyAkhyAtmasvabhAvavilakSaNatvArikala duvaM; tadanta'pAtina eva kilAkula tvalakSaNA adhyavasAnAdibhAvAH / tato na te cidanvayavibhame'myAtmasvabhAvA' kiMtu pudagalasvabhAvAH |4y' prItirUpo rAga aprItirUpo veSa....apratipattirUpo moha' sa sarvo'pi pudagaladravyapariNAmamayasve satyabhUtebhinnatvAta / / 1 / -anAkulatA lakSaNa mukha nAmaka yAtma svabhAva hai| usase vilakSaNa duHkha hai| usa duHkha meM hI AkulatA lakSaNavAle adhyavasAna Adi bhAva samAviSTa ho jAte haiN| isalie, yadyapi ve caitanyake sAtha sambandha hone kA bhrama utpanna karate haiM, tathApi ke AtmasvabhAva nahIM hai, kintu pudagala svabhAva hai|41 jo yaha prItirUpa rAga yA aprItirUpa dveSa hai yA yathArtha tattvakI apratipattirUpa moha hai vaha sarva hI jIvakA nahIM hai, kyoMki, vaha pudgaladravyake pariNAmamaya honese apanI anubhUtise bhinna haiM / 1 (sa.sA./A./74,750102, 115,138) / da.saM./TI./16/53/3 azuddhanizcayena yo'sau rAgAdirUpo bhAvamandhaH kathyate so'pi zuddhanizcayanayena pudagalabandha eva / - azuddha nizcayanayase jo vaha rAgAdirUpa bhAva mandha (jIvakA) kahA jAtA hai, yaha bhI zuddha nizcayanayase pudgalakA hI hai| paM. kA/tA. vR.134/167/18 evaM naiyAyikamatAzritaziSyasaMbodhanArtha nayavibhAgena puNyapApadvayasya mUrtatvasamarthanarUpeNa kasUtraNa tRtIyasthala gataM / isa prakAra naiyAyika matAzrita ziSyake sambodhanArtha nayavibhAgase puNya va pApa ina donoMke mUrta panekA samarthana karane rUpa sUtra kahA gyaa| jainendra siddhAnta koza
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ mUrti mRSAvacana malA-bharatakSetra AryakhaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / 10.saMsArI jIva meM mUtatva sa si /1/27/134/8 'rUpiSu' ityanena pudgalA' pudgaladravyasabandhAzca jIvA. parigRhyante / - sUtra meM kahe gaye 'rUpiSu' isa padase pudgalokA aura pudgaloMse baddha jIvoMkA grahaNa hotA hai| go. jI/jI.pra/564/1033/8 para udadhRta--saMsAriNyapi pudgala / saMsArI jIvameM 'pudgala' zabda pravartatA hai| de.baMdha/2/5/1 (saMsArI jIva kathAcit mUrta hai isI kAraNa mUrta karmose baMdhatA hai)| malanacAra-yatyAcAra viSayaka prAkRta gAthAbaddha grantha hai |ddaa.e.en. upAdhyAya ke anusAra yaha eka saMgraha grantha hai aura DA. nemicandra ke anusAra svatantra grantha / isameM kula 12 adhikAra aura 1252 gAthAyeM hai| racayitA-A. baTTakera / samaya-kundakunda ke samakAlIna bI. ni. 654-706 (I. 127-176) / (to./2/117-120) / isa para do vRtti upalabdha hai-1. A. vasunandi (I. 1068-1918) kRta (tI./3/223) / 2. A. sakalakIti (I.1424) kRta mUlAcAra pradIpa / (tii./3/333)| mUlArAdhanA-bhagavatI ArAdhanA granthakA hI aparanAma mUlA rAdhanA hai| (tI0/2/127) / 17. anya sambandhita viSaya 1. dravyoMmeM mUrta amUrtakA vibhaag| -de0 drvy/3| 2. mUrta dravyake guNa mUrta aura amUrta dravyake guNa ___ amUrta hote haiN| -de0 guNa/3/121 3. mUrta dravyoMke sAtha amUrta dravyoMkA sparza kaise |-de0 sparza/2 / 4. paramANuoMmeM rUpI va arUpI vibhaag| -de0 mUrta/2,4,5 / 5. amUrta jIvake sAtha mUrta karma kaise ba~dhe / -de0 bndh/2| 6. bhAva karmoke paudgalikatvakA smnyy| -de0 vibhAva/5 / 7. jIvakA amuurttv| -de0 drvy/3| 000 malArAdhanA dapaMNa-bhagavatI ArAdhanAkI paM. AzAdhara (I. 1173-1243) kRta saskRta ttiikaa| mUsala-kSetrakA eka pramANa / aparanAma yuga, dhanuSa, nAlI, dNdd| -de0 gaNita/I/1/3 / mRga-dha. 13/5,5,140/361/11 romanthavarjitAstiryaJco mRgA nAma / =jo tithaMca rothate nahIM hai ve mRga kahalAte haiN| mRgacArita-svacchandAcArI sAdhu-de0 svcchNd| mRgazIrSA-eka nakSatra-de0 nakSatra / mRgAMka-rAvaNakA mantrI-(pa. pu.-66/1-2)| mRtasaMjIvanI-eka mantravidyA-de0 vidyaa| mRttikAnayana yaMtra-de0 yaMtra / mRtyu-de0 mrnn| mRtyuMjaya yaMtra-de0 yaMtra / mRdaMgamadhya vrata 000000 0000000 isa vratakI vidhi do prakAra hai-bRhata va .. laghu / 1 bRhata vidhi-yaMtrameM dikhAye 000000000 00000000 anusAra eka vRddhi krama se 1 seha 0000000 paryata aura tatpazcAta eka hAni 000000 kramase hase 1 parata, isa prakAra kula 81 upavAsa kare / madhyake sthAnoM meM eka-eka pAraNA kare / namaskAra maMtrakA trikAla jApya kre| (vratavidhAna sgrh/pR060)| 2. laghu vidhi-yantrameM dikhAye anusAra eka vRddhi kramase 2 se 1 paryaMta aura tatpazcAt eka hAni kramase 5 se 2 paryata, isa prakAra kula 23 upavAsa 000 kre| madhyake sthAnoM meM eka-eka pAraNA kre| (ha pu/34/64-65)| mRdaMgAkAra-Conical ( ja pa./pra. 108)|-de0 gaNita/II/9/7 maSAnaMdI raudradhyAna-de0 raudra dhyaan)| mRSAmana-dai0 mn| mRSAvacana-de0 bcn| ta-1, bhagavAnkI mUrti-de0 pratimA / 2 mUrtipUjA-de0 pUjA/3 / 3. rUpIke artha meM mUrti-de0 muurt/1| mUrtika-de0 mUrta / mUla-1. eka nakSatra-de0 nakSatra / 2. Root (ja. pa./pra. 108) / 3. vargamUla va ghanamUla-de0 gaNita/II/1/7.8 / 4 kandamUla -de0 mnspti/1| malaka-bharata kSetra dakSiNa AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4 / malakamaM-1. AhArakA eka doSa-de0 AhAra/II/4/4.2.vasatikA kA eka doSa-de0 vasatikA / mUlakriyA- Fundamental Operation. (dha 5/pra 28). mUlaguNa-1.dha A./vi./116-277/3-uttaraguNAnI kAraNatvAnmUlaguNavyapadezo vrateSu vrtte| - anazanAdi tapa uttara guNa haiM ( de0 uttara guNa ) / unake kAraNa honese vratoM meM mUlaguNakA vyapadeza hotA hai| 2. zrAvakake aSTa mUlaguNa-de0 zrAvaka 4) / 3. sAdhuke 28 mUla guNa-de0 saadhu/2|| mUlaprAyazcitta-de0 prAyazcitta/1 / mUlarAja-aNa hila purake raajaa| samaya -vi. 168-1043 ( I0 641-666) / (hindI jaina sAhitya itihAsa/28 / kAmatA prasAda ) malarAzi-gaNitakI saMkalana va vyakalana va prakriyA meM jisa rAzimeM anyarAziko joDA jAya yA jisa rAzimeMse anya rAziko ghaTAyA jAya use mUlarAzi kahate hai| de0 gaNita/II/1/3,4 / mUlasaMgha-digambara sAdhuoM kA eka sagha |-de0 itihAsa/5/2,3 / mUlasthAna-1. bha. A./mU./268/503 piMDa uvahiM sejja avisohiya jo hu bhujamANo hu / mUlaDhANaM patto mUlotti ya samaNapello so 12881 - AhAra, pichI, kamaMDalu aura vasatikA Adiko zodhana kiye binA hI jo sAdhu unakA prayoga karatA hai, vaha mUlasthAna nAmaka doSako prApta hotA hai / 2. paMjAbakA prasiddha vartamAnakA mulatAna nagara (ma.pu./pra. 46/paM. pnnaalaal)| 0000 000000000 000 0 0 000 0 0 000000 " T 00 000 0000 jainendra siddhAnta koza
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ mekhalApura 320 maigasthinIja mekhalApura-vijayAko dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyA ghara / meghaMkaro-nandanavanake nandanakUTako svAminI eka dikkumArI devii|-de0 lokaa| megha-saudharma svargakA 20vA~ paTala-de. svrg/5/3|| meghakUTa-vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / meghacaMdra-1. nandi saMgha balAtkAra gaNa meM mANikya nandi ke ziSya tathA zAnti kIti ke guru / samaya--zaka 601-627 / de. itihAsa/ 7/2 / 2. nandi saMgha dezIyagaNa traikAkhyayogI ke ziSya, abhayanandi tathA nemicandra sidvAnta cakravartI ke sahadharmA aura vIranandi tathA indranandi ke zikSA guru| indranandi jI pahale Apake ziSyatva meM the, parantu pIche vizeSa adhyayana ke lie abhayanandi kI zaraNa meM cale gaye the| kRti-jvAlAmAlinI rUpa I.631 meM pUrA kiyaa| samaya I. 650-611 / itihaas/7/5| 3 mandisaMba vezIyagaNa meM saklacandra ke ziSya aura vIranandi tathA zubhacandra ke guru / zaka 1037 meM samAdhi huI / samaya-I 1020-1110 / de itihAsa/7/5 / meghacAraNa-de0 Rddhi/4| mevanAda-ma./63/zloka naM0-bharatakSetra vijayA parvatakI uttara zreNImeM gaganavallabha nagarake rAjA meghavAhanakA putra thaa| donoM zreNiyokA rAjA thaa| (28-30) / kisI samaya prajJapti vidyA siddha karatA thaa| taba pUrva janmake bhAI aparAjita balabhadrake jIvake samajhAne para dIkSA le lii| (31-32) / asurakRta upasargameM nizcala rhe| (33-35) / sanyAsamaraNakara acyutendra hue| (36) / yaha zAntinAtha bhagavAnke prathama gaNadhara cakrAyudhake pUrvakA chaThA bhava hai| -de0 ckraayudh| meghamAla-1 vijayArdhakI uttarapreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| 2. aparavidehastha eka vakSAra / aparanAma 'devmaal'| -de0 lok/5/3| meghamAlA vrata-5 varSa taka prativarSa bhAdrapada kR. 1,8,14, zu. 1, 8.14 tathA Asauja kR.1 ina sAta tithiyoM meM sAta-sAta karake kula 35 upavAsa kre| namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| (batavidhAna sNgrh/pR.84)| meghamAlinI-nandanabanake himakuTakI svAminI dikkumArI devii| -de0 lokAza megharatha-ma, pu/63/zloka naM.-puSkalAvatI dezameM puNDarIkiNI nagarIke rAjA ghanarathakA putra thaa| (142-143) / inake puNyake pratApase eka vidyAdharakA vimAna inake Upara Akara aTaka gyaa| kruddha hokara vidyAdharane zilA sahita ina donoM pitA-putra ko uThAnA cAhA to unhone paoNvake a~gUThese zilAko dabA diyaa| vidyAdharane kSamA mAMgI aura calA gyaa| (236-236,248) / indra sabhAmeM inake samyaktvakI prazasA sunakara do deviyA~ parIkSAke lie AyIM, parantu ye vicalita na hue| (284-287 ) / pitAne dhanaratha tIrthakarakA upadeza suna dIkSA le lii| aura tIrthaMkara prakRtikA bandha kiyaa| (305-311,332) / antameM sanyAsamaraNa kara ahamindra pada prApta kiyaa| ( 336-337) / yaha zAntinAtha bhagavAnkA pUrvakA dusarA bhava hai 1-de0 zAntinAtha / meghavatI-nandanavanake mandira kUTakI svAminI dikkumArI devii| -de0 loka/5/5 / meghavAhana-15 pu.//zloka naM -"sagara cakravartIke sasura sulo cana ke pratidvandI pUrNa ghanakA putra thaa| (87) / sulocanake putra dvArA parAsta hokara bhagavAn ajitanAthake samavazaraNameM gyaa| (87-88) / vahA~ rAkSasoke indra bhIma va subhImane prasanna hokara usako lakA va pAtAlalaMkAkA rAjya tathA rAkSasI vidyA pradAna kii| (161-167) / antame ajitanAtha bhagavAnse dIkSA le lii| (236-240) / 2 pa. pU./sarga/zloka-"rAvaNakA putra thA ( 158) / lakSmaNa dvArAparAvaNake mAre jAnepara virakta ho dIkSA dhAraNa kara lii|(78/81-82)"meghaa-nrk kI tRtIya pRthivI-de0 naraka / tathA lok/s| mecaka-[AtmA kathaMcit mecaka hai arthAta aneka avasthA rUpa hai| (de0 sa sA./A./16/ka 16) ] / meda-audArika zarIrakI eka dhAtu vizeSa / -30 audArika 1/7 / madhA-dha. 13/5,5,37/242/5 madhyati paricchinatti arthamanayA iti medhaa| - jisake dvArA padArtha 'meSyati' arthAt jAnA jAtA hai usa avagrahakA nAma medhA hai| maya-dha 12/4,2,8,10/285/10 meyo yv-go-dhuumaadi| -mApaneke yogya jo gehU~ Adi meya kahe jAte hai| meraka- apara nAma madhu-de0 madhu / meru-1. sameru parvata-de0 mumeru / 2. vartamAna bhUgolakI apekSA meru-de0 sumeru / 3. ma. pu./56/zloka naM.-"pUrva bhava naM.hameM kozala dezameM vRddhagrAma nivAsI mRgAyaNa brAhmaNakI strI mathurA thii|207| pUrva bhava naM.8 meM podana nagarake rAjA pUrNacandra kI putrI rAmadattA huii|| 210) / pUrva bhava naM.7 meM mahAzukra svargameM bhAskara deva huaa| (226) / pUrva bhava naM.6 meM dharaNItilaka nagarake rAjA ativegakI putrI zrIdharA huii| (228) / pUrva bhava naM.5 meM kApiSThasvarga ke rucaka vimAnameM deva huaa| (238) / pUrva bhava na.4 meM dharaNI tilaka nagarake rAjA ativegakI putrI ratnamAlA huii| ( 241-242) / pUrva bhavanaM.3 meM svarga meM deva huA aura pUrva bhava na. 2 meM pUrva dhAtakIkhaNDake gandhila dezake ayodhyA nagarake rAjA arhadAsakA putra 'vItabhaya' nAmaka balabhadra huaa| (276-276) / pUrvabhavame lAntava svargameM Adityaprabha nAmaka deva huaa| (280) / vartamAna bhavameM uttara mathurA nagarIke rAjA anantavIrya kA putra huaa| (302) / pUrva bhavake sambandha sunakara bhagavAn vimalavAhana (vimalanAtha ) ke gaNadhara ho gye| (304 ) / sapta Rddhi yukta ho usI bhavase mokSa gye| (301) / " -[ yugapata sarva bhavake lie| -de0 ma. pu/56/308-306] / marukAti-nandisaghanalAtkAra gaNa ke anusAra Apa zAntikI tike ziSya the| samaya-vikrama zaka sa 642-680 (I.720-758) / -de0 itihaas/7/2| merupaMkti vrata-aDhAI dvIpameM sudarzana Adi pA~ca meru hai (de0 sumeru)| pratyeka meruke cAra-cAra vana hai| pratyeka banameM cAra-cAra caityAlaya hai| pratyeka banake cAra caityAlayoke cAra upavAsa va cAra pAraNA, tatpazcAta eka belA eka pAraNA kre| isa prakAra kUla 80 upavAsa, 20 bele aura 100 pAraNA kre| "oM hrIM pacamerusambandhI assIjinAlayebhyo nama" athavA "o hrIM ( usa-usa merukA nAma) sambandhI SoDaza jinAlayebhyo nama" isa mantrakA trikAla jApya kare / (vrata-vidhAna saMgraha ) / maigasthinIja-yUnAnI rAjadUta thaa| sailyukasane candragupta mauryako rAjasabhAmeM bhejA thaa| bhAratameM Akara pATaliputrame rahA thaa| samaya I.pU 302-268 / ( vartamAna bhArata itihAsa ) / jainendra siddhAnta koza
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ maitrI maitrI prA./ sU9626/2016/92 kI micitA mentI' - jIvesu mittacitA anaMtakAla catasRSu gatiSu paribhramatA ghaTIyansa prANabhRto'pi kRtamahopakArA kRti teSu mA citA maitrI = anantakAlase merA AtmA ghaToyatra ke samAna isa durgamaya sasAramai bhramaNa kara rahA hai| isa sasArame sampUrNa prANiyone mere Upara anekabAra mahAn upakAra kiye hai' aisA maname jo vicAra karanA, vaha maitrI bhAvanA hai / sa.si./7/19/346/0 pareSA khAnupazyabhilASA maitrI dUsaroko dukha na ho aisI abhilASA rakhanA maitrI hai (rA. nA. /0/11/1/ 539/14) / jhA. 2016-0 ravikalpeSu carasthirazarIriSulAsthA mRteSu nAnApInimagneSu samana rAdhikA sAmI mahatvamApatrA matimaMtrIti pate / jIvantu antara sarve klezavyasanamarjitA / prAntAraM pApa parAbhavam 171 == sUkSma aura bAdara bhedarUpa trasa sthAvara prANI sukha-dukhAdi avasthAo me jaise-taise tiSThe ho tathA nAnA bhedarUpa yoniyo meM prApta honevAle jIvomeM samAnatAse virAdhanevAlI na ho aisI mahattAko prApta huI samIcIna buddhi maitrI bhAvanA kahI jAtI hai|6| isameM aisI bhAvanA rahatI hai ki ye saba jIva kaSTa va ApadAo se ho jAo tathA pApa apamAnako choDakara mukhako prApta hoo |7| - strIpasayozcAritramahodaye maithuna - 1. sa. si /7/16/353/10 sati rAgapariNAmAviyo parasparasparzana prati icchA mithunam / mithunasya bhAva maithunamityucyate cAritramohakA udaya honepara rAga pariNAmase yukta strI aura puruSa jo eka dUsareko sparza karanekI icchA hotI hai vaha maithuna kahalAtA hai| (rA. vA. / 7 /16/543 / 26 ) (vizeSa de0hmacarya /4/9 ) / 12/4.28.4/282/- ravivArI maNayayaNa-kAyarUvo mehuNa / etthavi anara gamehuNassena bahira gamehuNassa AsvabhAvo vattavvo / strI aura puruSa ke mana, vacana va kAyasvarUpa viSayavyApArako maithuna kahA jAtA hai / yahaoNpara antaraMga maithunake samAna bahiragamaithunako bhI (karmabandhakA kAraNa batalAnA caahie| maithuna va abrahma sambandhI zakAe~ -- de0 brahmacarya / 4 1 = * veda va maithunameM antara maithuna saMjJA - 30 khA mainAsundarI - mAlavadezameM ujjainI nagarI rAjA paDupAtakI putrI thI / pitAke sanmukha karmako balavattA kA bakhAna karaneke kAraNa krodha mA0 3-41 -de0 10 sajJA / pitAne kuSTa ke sAtha vivAha dii| patikI khUba sevA kI, tathA muniyoM ke bahanepara ki vidhAna karake usake gandhodaka dvArA usakA kuSTa dUra kiyA / antame dIkSA dhAraNa karake strIliMgakA chedakara solahave svarga meM deva huA zrIrAmacaritra moka"bharatakSetra madhya ArTakhaNDakA eka deza |--mnussy / 4 | mokSa- -zuddha ratnatrayakI sAdhanA se aSTa karmoMkI AtyantikI nivRtti iyamokSa hai aura rAgAdi bhAvokI nivRti bhASamokSa hai| manuSya gati se hI jIvako mokSa honA sambhava hai| Ayuke anta meM usakA zarIra kAphUravat uDa jAtA hai aura vaha svAbhAvika Urdhva gatike kAraNa lokazikharapara jA virAjate hai, jahA~ vaha anantakAla taka ananta atIndriya sukhakA upabhoga karate hue apane carama zarIra ke AkAra rUpase sthita rahate hai aura puna zarIra dhAraNa varake janmamaraNa ke cakkara meM kabhI nahI paDate / jJAna hI unakA zarIra hotA hai| 321 mokSa jaina darzanakara usake pradezoMkI sarva vyApakatA svIkAra nahI karate hai. na hI use nirguNa va zUnya mAnate hai| usake svabhAvabhUta ananta jJAna Adi ATha prasiddha guNa hai| jitane jIva mukta hote hai utane hI nigoda rAzi va hArarAzime A jAte hai. isase loka jIvose rikta nahIM hotA / bheda va lakSaNa mokSa sAmAnyakA lakSaNa / mokSake bheda / 3 dravya va bhAva mokSake lakSaNa / makta jIvakA lakSaNa / 5 jIvanmuktakA lakSaNa / 6 2 1 2 3 6 3 1 3 4 5 6 4 1 2 3 ajIva, jIva va ubhaya bandha ke lakSaNa / jainendra siddhAnta koza sijIva va siddhagatikA lakSaNa / siddhalokakA svarUpa | mokSa va mukta jIva nirdeza siddha bhagavAnke anekoM nAma -30/1/5 / --de0 paramAtmA ! ava siddha kathaMcid bhedAbheda / vAstavameM bhAvamokSa hI mokSa hai| muktanIya nizcayase svame rahate hai, siddhAlaya meM rahanA vyavahAra hai| apunarAgamana sambandhI zakA-samAdhAna | jitane jIva mokSa jAte hai utane hI nigoda se nikalate hai / jIva mukta ho gayA hai, isake cihna / siddhoM meM kathaMcit vigrahagati / siddhoM ko jAnanekA prayojana / siddhoMkI pratimA sambandhI vicAra - de0 vigraha gati / -30 zyayAlaya /1 siddhoM ke guNa va bhAva Adi siddhoMke ATha prasiddha guNakA nAma-nirdeza | ATha guNoMke lakSaNa Adi / siddhoM meM anya guNakA nirdeza | siddhoM meM guNasthAna, mArgaNAsthAna Adi 20 prarUpaNAe~ / - de0 sat / - de0 vaha vaha nAma / sarvazatvakI siddhi / uparokta guNoMke avarodhaka karmokA nirdesh| -0jJAna/ sUkSmatva va agurulaghutva guNoMke avarodhaka karmoMkI svIkRti hetu / siddhoMmeM kucha guNoM va bhAvoMkA abhaav| indriya va sayamake abhAva sambandhI zakA | mokSaprApti yogya dravya kSetra Adi siddho apekSAkRta kathaMcit bheda- nirdeza muktiyogya kSetra-nideza / muktiyogya kaal-nirdesh|
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa 322 1. bheda va lakSaNa * aneka bhavoMkI sAdhanAse mokSa hotA hai eka mavameM nhiiN| -de sayama /1/10 / muktiyogya gati nitteNsh| nigodase nikalakara sIdhI muktiprApti smbndhii| -de0 janma/5 muktiyogya liga nirdesh| sacela mukti niSedha / -de0 acelakatva / strI va napusaka mukti niSedha / -de0 veda/7 / muktiyogya tIrtha nirdeza / muktiyogya cAritra nirdeza / muktiyogya pratyeka va bodhita buddha nirdeza / muktiyogya zAna nirdesh| mokSamArgameM avadhi va mana paryaya jJAnakA koI sthAna nhiiN| -de0 avdhijnyaan/6| mokSamArgameM mati va zrutajJAna pradhAna hai| -de0 shrutjnyaan/I/2| muktiyogya avagAhanA nidesh| muktiyogya saMhanana nirdesh| -de0 shnn| muktiyogya antara nidesh| mukta jIvoMkI sNkhyaa| gati, kSetra, liga AdikI apekSA siddhoM ne alpbhutv| -de0 alpbhutv/3/1| muktajIvoMkA mRtazarIra AkAra Urdhvagamana va bhavasthAna unake mRta zarIra sambandhI do dhaaraaeN| / saMsArake carama samayame mukta hokara Uparako jAte hai| Urdhva hI gamana kyoM idhara-udhara kyoM nhiiN| mukta jIva sarvalokameM nahIM vyApa jaataa| siddhalokase Upara kyoM nahIM jaate|-de0 dharmAdharma/2 / muktajIva puruSAkAra chAyAvat hote hai| | muktajIvoMkA AkAra caramadehase kicidUma hai| siddhalokameM muktAtmAoMkA avasthAna / mokSake astitva sambandhI zaMkAe~ mokSAbhAvake nirAkaraNameM hetu| mokSa abhAvAtmaka nahIM balki AtmalAbharUpa hai| siddhoMmeM jIvatva sambandhI / --de0jIva/2.4 / mokSa sukha sadbhAvAtmaka hai| -de0 sukh/2|| zuddha nizcaya nayase na bandha hai na mokss| -de0 naya/V/1/2 siddhomeM utpAda vyaya dhrauvy| -de0 utsAda/3 / mokSameM puruSArthakA sdbhaav| -de0 puruSArtha / bandha va udayakI aTUTa zRMkhalAkAbhaMga kaise sambhava ho| anAdi karmoMkA nAza kaise sambhava ho| mukta jIvoMke paraspara uparodha smbndhii| mokSa jAte jAte jIvarAzikA anta ho jAyagA ? 1. bheda va lakSaNa 1.mokSa sAmAnyakA lakSaNa ta. su./10/2 bandhahetvabhAvanirjarAbhyAM kRtsnakarma vipramokSo mokSaH 12 / bandha hetuo (mithyAtva va kaSAya Adi ) ke abhAva aura nirjarAse saba karmoMkA Atyantika kSaya honA hI mokSa hai| (sa si./1/1/7/5, 1/4/14/5), (rA. vA./9/4/20/27/11), (sama/27/302/ 28) / sa. si./1/1 ko utthAnikA/18 niravazeSanirAkRtakarmamalaklaGkasyA zarIrasyAtmano'cintyasvAbhAvikajJAnAdiguNa mavyAbAdha mukhamAtya - ntikmavasthAntara mokSa iti| - jaba AtmA karmamala ( aSTakarma), kala ka ( rAga, dveSa, moha) aura zarIrako apanese sarvathA judA kara detA hai taba usake jo acintama svAbhAvika jJAnAdi guNarUpa aura avyAbAdha sukharUpa sarvathA vilakSaNa avasthA utpanna hotI hai use mokSa kahate hai| (pa. pra./mU./2/10); (jJA /3/6-10), (ni sA/tA vR/4), (dra. saM./TI./37/154/5), (syA. ma/8/06/3 para udhRta shlok)| rA vA/1/1/37/10/15 'mokSa asane' ityetasya ghababhAbasAdhano mokSaNa mokSa asana kSepaNamityartha., sa Atyantika' sarva karma nikSepo mokSa ityucyte| rA. vA/9/4/13/26/6 mokSyate asyate maina asanamAtra bA mokss| rA bA /1/4/27/12 mokSa iva mokss.| ka upmaarth.| yathA nigaDAdidravyamokSAta sati svAtantrye abhipretapradezagamanAde pumAn sukhI bhavati, tathA kRtsnamaviyoge sati svAdhInAtyantikajJAnadarzanAnupamasukha AtmA bhvti| samasta koMke Atyantika ucchedako mokSa kahase hai| mokSa zabda 'mokSaNa mokSa'' isa prakAra kriyApradhAna bhAvasAdhana hai, 'mokSa asane' dhAtuse banA hai| athavA jinase koMkA samUla uccheda ho baha aura karmoM kA pUrNa rUpase chUTanA mokSa hai / athavA mokSakI bhA~ti hai| arthAt jisa prakAra bandhanayukta prANI beDo Adike chUTa jAnepara svatantra hokara yatheccha gamana karatA huA sukhI hotA hai, usI prakAra karma bandhana kA viyoga ho jAnepara AtmA svAdhIna hokara Atyantika jJAna darzanarUpa anupama sukhakA anubhava karatA hai| (bha A /vi./vi /38/134/18), (dha 13/5.5, 82/348/8) / na ca vR./156 ja appasahAvAdo mUlottarapayaDisaMciyaM mucc| taM mukkhaM aviruddha 156 / Atma svabhAvase mUla va uttara karma prakRtiyoke saMcayakA chuTa jAnA mokSa hai| aura yaha aviruddha hai| sa. sA/A./288 AtmabandhayodvidhAkaraNaM mokSa / -AtmA aura bandha ko alaga-alaga kara denA mokSa hai| 2. mokSake bheda rA.vA /1/7/14/10/24 sAmAnyAdeko mokSa, drvybhaavbhoktvybhedaadneko'pi| -sAmAnyakI apekSA mokSa eka hI prakArakA hai| dravya bhAva aura bhoktavyakI dRSTi se aneka prakArakA hai| gha 13/505,823/48/1 sA mokkho tiviho-jIvamokkho poggalamokkho jIvapoggalamokravo cedi / vaha mokSa tIna prakArakA hai-jIva mokSa, pudgala mokSa aura jIva pudgala mokss| na. ca vR./156 taM mukvaM aviruddhavaM dUvihaM khalu davabhAvagadaM / -dravya va bhAvake bhedase vaha mokSa do prakArakA hai| (dra sN/ttii./37/154/7)| 3. dravya va bhAva mokSake lakSaNa bha A/3/134/18 nirava zeSANi karmANi yena pariNAmena kSAyikajJAnadarzana yathAraNyAtacAritrasajJitena asyante sa mokSa / vizleSo vA jainendra siddhAnta koza
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa 323 1. bheda va lakSaNa samastAnAM krmnnaa| -- kSAyika jJAna, darzana ba yathArakhyAta cAritra nAmavAle ( zuddharatnatrayAtmaka ) jina pariNAmose niravazeSa karma AtmAse dUra kiye jAte hai una pariNAmoko mokSa arthAta bhAvamokSa kahate hai aura sampUrNa karmokA AtmAse alaga ho jAnA mokSa arthAta dravyamokSa hai| (aura bhI de0 pIche mokSa sAmAnyakA lakSaNa naM.3). (dra saM./m /37/154 ) / paM. kA./tA. vR./109/173/10 karma nirmUlanasamartha zuddhAtmopala bdhi rUpa jIvapariNAmo bhAvamokSa , bhAvamokSanimittena jIvakarmapradezAnA niravazeSa pRthagbhAvo dravyamokSa iti| - karmoke nirmUla karane meM samartha aisA zuddhAtmAkI upalabdhi rUpa (nizcayaratnatrayAtmaka ) jIva pariNAma bhAvamokSa hai aura usa bhAvamokSake nimittase jIva va karmoke pradezokA niravazeSarUpase pRthak ho jAnA dravyamokSa hai| (pra. sA./tA vR84/106/15) (i. s./ttii/28/85/14)| de0 Age zIrSaka na.5 (bhAvamokSa va jIvanmukti ekArthavAcaka hai| sthA. maM./8/86/1 svarUpAtrasthAna hi mokSa / -svarUpameM avasthAna karanA hI mokSa hai| 4. mukta jIvakA lakSaNa paM. kA./bhU /28 kammamala viSpamukko uDDu logassa atamadhigaMtA / so savvaNANada riso lahadi suhamaNi diyamaNa ta / 28 / -karmamalase mukta AramA Urdhva lokake antako prApta karake sarvajJa sarvadarzI ananta anindriya sukhakA anubhava karatA hai| sa.si./2/10/166/7 uktAtpaJcavidhAtsasArAnnivRttA |ye te muktaa.| -jo ukta pA~ca prakArake sasArase nivRtta hai ve mukta hai| rA.vA./2/10/2/124/23 nirastadravyabhAvabandhA muktA / - jinake dravya va bhAva dono karma naSTa ho gaye hai ve mukta hai| na, ca, vR./107 NaTukammasuddhA asarI rANaM tasovaravaNANachA / paramapahutta pattA je te sidvA hu khalu mukkA 107 / -jinake aSTa karma naSTa ho gaye hai, zarIra rahita hai, anantasukha va anantajJAnameM AsIna hai, aura parama prabhutvako prApta haiM aise siddha bhagavAna mukta hai| (vizeSa dekho Age siddhakA lkssnn)| paM.kA./tA. vR/106/174/13 zuddhacetanAtmakA muktA kevalajJAnadarzanopayogalakSaNA muktA.-zuddhacetanAtma yA kevalajJAna va kevaladarzanopayoga lakSaNavAlA jIva mukta hai| .. jIvanmuktakA lakSaNa paM.kA./tA. vR150/216/18 bhAvamokSa kevalajJAnotpatti. jiivnmukto'hrpdmityekaarth.| -bhAvamokSa, kevalajJAnakI utpatti, jIvanmukta, arhantapada ye saba ekArthavAcaka hai| 6. siddha jIva va siddhagatikA lakSaNa ni.sA/m/72 NaTThaDhakammabadhA ahamahAguNasamaSNiyA prmaa| loyagaThidA NiccA siddhA te erimA hoti / 72 / ATha karmoM ke bandhanako jinhoMne naSTa kiyA hai aise, ATha mahAguNo sahita, parama, lokAgra meM sthita aura nitya, aise ve siddha hote hai / ( aura bhI de0 pIche muktakA lakSaNa ) (kri.k/3/1/2/142)| paM. saM./prA./2/gAthA na -aTThavihakammaviyaDA sIdIbhUdA Nira jaNA NiccA / aguNA kayakiccA loyaggaNivAsiko siddhA / 31 / jAijarAmaraNabhayA sajoya vioydukkhsnnnnaao| rogAdiyA ya jisse Na hoti sA hoi siddhigii|64 Na ya idiyakaraNajuA avaggahAI hi gAhayA atthe / Neva ya idiyamuktrA aNidiyANa taNANasuhA 174 / -1. jo aSTavidha karmose rahita hai, atyanta zAntimaya hai, nira jana hai, nitya hai, ATha guNose yukta hai, kRtakRtya hai, lokake aprabhAga para nivAsa karate hai, ve siddha kahalAte hai| (dha 1/1,1,23/gA.127/ 200), (go jI./mU /8/177) / 2. jahaoNpara janma, jarA, maraNa, bhaya, mayoga, viyoga, dukha, sajJA aura rogAdi nahIM hote hai vaha siddhagati kahalAtI hai|64| (dha. 1/1,1,24/gA. 132/204 ), (go jI/mU /152/375) / 3 jo iMdriyoke vyApArase yukta nahIM hai, avagraha aAdike dvArA bhI padArtha ke grAhaka nahI hai, aura jinake indriya sukha bhI nahIM hai, aise atIndriya anantajJAna aura sukhavAle jIvoko indriyAtIta siddha jAnanA cAhie / 74!--[ uparokta tIno gAthAokA bhAva-(pa.pra./mU /1/16-25); (cA sA /33-34)] gha 1/1,1.1/gA 26-28/48 NihayavibihaTTakammA tivaNasiraseharA vihuvadukkhA / suhasAyaramajhagayA Nira jaNA Nicca aguNA / / 26 / aNabajjA kayakajjAsavyAvayavehi dismbttuutthaa| bajjasilattha bhaggaya paDima bAbhejja saThANA (27/ mANusasaThANA vi hu sabyAvayavehi No guNehi smaa| sabidiyANa visaya jamegadese vijANa ti |28-jinhone nAnAbhedarUpa ATha karmokA nAza kara diyA hai, jo tIna lokake mastakake zeravarasvarUpa hai. du'khose rahita hai, sukharUpI sAgarame nimagna hai, nira jana hai, nitya hai, ATha guNose yukta hai / 26 / anavadya arthAt nirdoSa hai, kRtakRtya hai, jinhone sarvAMgase athavA samastaparyAyo sahita sampUrNa padArthoko jAna liyA hai, jo bajrazilA nirmita abhagna pratimAke samAna abhedya AkArase yukta hai / 27 / jo saba avayavose puruSAkAra honepara bhI guNose puruSake samAna nahIM hai, kyoki puruSa sampUrNa indriyoke viSayoko bhinna dezameM jAnatA hai, parantu jo prati pradezame saba viSayoko jAnate hai, ve siddha hai / 28 / aura bhI de0 lagabhaga uparokta bhAvoko lekara hI nimnasthalopara bhI siddhoMkA svarUpa batAyA gayA hai / (ma. pu/29/114-118 ), (dra sa / mU/14/21), (ta. anu /120-122) / prasA/tA vR /10/12/6 zuddhAmopalambhalakSaNa siddha paryAya - zuddhAramo palabdhi hI siddha paryAyakA ( nizcaya ) lakSaNa hai| 7. siddhalokakA svarUpa bha. A. mU /2133 IsippanbhArAe uri atyadi so joyaNammisadie / dhubamacalamajaraThANa logasiharamassido siddho| = siddhabhUmi 'ISaprArabhAra' pRthivIke Upara sthita hai| eka yojana meM kucha kama hai| aise niSkampa va sthira sthAnameM siddha prApta hokara tiSThate hai|| ti.pa.//652-658 sambadvasiddhiidayakedaNadaMDAdu uvari gaMtuNa / bArasa joyaNametta aTThamiyA ceTThade puDhavo / 652 / puvvAvareNa tIe uvarimahechimatalesu pattekka / vAso havedi ekkA rajjU rUveNa parihINA / / 653 / uttaradakSiNabhAe dIhA kicuunnsttrjjuuo| vettAsaNa saMThANA sA puDhavI aTThajoyaNabahalA 654 juttA ghaNovahighaNANitaNuvAdehi tihi samIrehi / joyaNa bIsasahassa pamANa bahalehi pattekka 655 / edAe bahumajjhe khetaM paNAmeNa IsipambhAra / ajjuNasavaNNasarisa jANArayaNehi paripUrNa 656 / uttANadhavalachattovamANasaThANasaMdara eda / paMcattAla joyaNayAaMgulaM pi ytaammi| aTThamabhUmajhagado tapparihI mnnubkhettprihismo|658! - sarvArtha siddhi indrakke dhvajadapaDase 12 yojanamAtra Upara jAkara AThavI pRthivI sthita hai|652| usake uparima aura adhastana tala meM se pratyeka talakA vistAra pUrvapazcimameM rUpase rahita ( arthAt vAtaklayokI moTAIse rahita) eka rAjU pramANa hai|653| vetrAsanake sadRza vaha pRthivI uttaradakSiNa bhAgameM kucha kama ( vAtavalayokI moTAIse rahita) sAta rAjU lambI hai| isakI moTAI ATha yojana hai 654 / yaha pRthivo ghanodadhivAta, dhanavAta, aura tanuvAta ina tIna vAyuose yukta hai| inameM se pratyeka vAyukA bAlya 20,000 yojana pramANa hai / 654 / usake bahumadhya bhAgame caoNdI eva suvaNa ke sadRza aura nAnA ratnose paripUrNa jainendra siddhAnta koza
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa - ISatprAgbhAra nAmaka kSetra hai / 656 / yaha kSetra uttAna dhavala chatrake sadRza (yA U~ce kaTore sazatra sA./228) AkArase sundara aura 4500,000 yojana ( manuSya kSetra ) pramANa vistArase saMyukta hai / 657 // usakA madhya bAhaya ( moTAI) ATha yojana hai aura usake Age ghaTate ghaTate antameM eka aMgulamAtra / aSTama bhUmimeM sthita siddhakSetrakI paridhi manuSya kSetrakI paridhi samAna hai. pU./6/196132) (/11/26-361) tri. sA./526-33), (sa. sA./ u/066) / ti./1/3-4 amakhidIra udAra phaNasamma hiyata yahassA daMDAi gaNaM siddhANaM hodi AvAso || padopahagiaruNahacauga paramo bahuhirA gayA siddhANa jivAsa khidi yANaM |4| = usa ( uparokta ) AThavIM pRthivI ke Upara 7050 dhanuSa jAkara siddhoM kA AvAsa hai | 3| usa siddhoM ke AvAsa kSetrakA pramANa ( kSetraphala ) 8404740815625 yojana hai / 8 2. mokSa va muktajIva nirdeza 1. arhanta va siddhameM kathaMcit bhedAbheda 24 dha. 1 / 1,1.1/46/2 siddhAnAmahatAM ca ko bheda iti cenna, naSTAnaSTakarmANa siddhA' naSTaghAtikarmANo'rhanta iti tayorbhedaH / naSTeSu ghAtikarmasvAvirbhUtAzeSAtmaguNatvAnna guNakRtAsayorbheda iti cenna apAkhi karmodaya tAni zudhyAnAgninA dagdhAya pi na svakAryakartRNIti cenna, piNDanipAtAbhAvAnyathAnupapatittaH AyuSyAvizeSakarmodayAstitvasiddhe tatkAryasya caturazIkSiyo nyAtmakasya jAtijarAmaraNopalakSitasya sasArasyAsattvAtte pAmAtmaguNaghAtanasAmarthyAbhAvAcca na tayorguNakRto bheda iti cenna, AyuSyavedanIyayogamanapratibandhayo sattvAt / nordhvagamanamAtmaguNastadabhAve cAtmano vinAza gAva mukhamapi na guNastata eva / na vedanIyodayo du khajanaka kevalini kevalitvAnyathAnupapatteriti cedastvevameva nyAyaprAptatvAt / kiMtu sale pani patvAmyAM dezabhedAca tayorbheda iti siddhm| prazna siddha aura barhantoM meM kyA bheda hai| uttara-ATha karmoMko naSTa karanevAle siddha hote hai, aura cAra ghAtiyA karmoMko naSTa karanevAle arihanta hote hai / yahI donoMmeM bheda hai / prazna- cAra ghAtiyA karmoke naSTa ho jAnepara arihantoMkI AtmA ke samasta guNa pragaTa ho jAte hai, isalie siddha aura arihanta parameSThI meM guNakRta bheda nahI ho sakatA hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoMki, arihantIke aghAtiyA karmoMkA udaya aura sattva donoM pAye jAte hai, ataeva ina dono parameSThiyoMme guNakRta bheda bhI hai| prazna avAtiyA karma zukladhyAnarUpa agnike dvArA adhajale se ho jAne ke kAraNa udaya aura satvarUpase vidyamAna rahate hue bhI apanA kArya karane meM samartha nahIM hai| uttara-aisA bhI nahIM hai, kyoki, zarIra ke patanakA abhAva anyathA siddha nahI hotA hai, isalie arihanto ke Ayu Adi zeSa karmoMke udaya aura sattvakI ( arthAt unake kAryakI ) siddhi ho jAtI hai / prazna- kamakA kArya to caurAsI lAkha yonirUpa janma, jarA aura maraNase yukta saMsAra hai / vaha, aghAtiyA karmo ke rahanepara arihanta parameSThI ke nahIM pAyA jAtA hai| tathA aghAtiyA karma, AtmA ke anujIvI guNoke pATha karaneme samartha bhI nahIM hai| isalie arihanta aura siddha parameSThIme guNakRta bheda mAnanA Thoka nahIM hai ? uttara- aisA nahIM hai, kyoki jIvake Urdhvagamana svabhAvakA pratimandhaka AyukarmakA udaya aura sukhaguNakA pratibandhaka nIya karma kA udaya arihantoke pAyA jAtA hai, isalie arihanta aura siddho meM guNakRta bheda mAnanA hI caahie| prazna -- Urdhvagamana AtmA 2. mokSa va muktajIva nirdeza kA guNa nahIM hai, kyoMki, aisA mAnanepara usake abhAva meM AtmAkA bhI abhAva mAnanA pdd'egaa| isI kAraNase sukha bhI AtmAkA guNa nahIM hai| dUsare vedanIya karmakA udaya duHkhako bhI utpanna nahIM karatA hai, anyathA kevalI bhagavAnke kevalIpanA mana nahIM sakatA uttara-yadi aisA hai to raho. arthAt yadi una donoM meM guNakRta bheda siddha nahIM hotA hai to mata hoo, kyoMki vaha nyAyasaMgata hai| phira bhI salepatva aura nirlepatva kI apekSA aura deza bhedakI apekSA una donoM parameSThiyoM meM bheda siddha hai / 2. vAstava meM bhAvamokSa hI mokSa hai papra. / TI / 2/4/117/13 jinA kartAra brajanti gacchanti / kutra gacchanti / paralokazabdavAcye paramAtmadhyAne na tu kAyamokSe ceti / = jinendra bhagavAn paralokmeM jAte hai arthAt 'paraloka' isa zabda ke vAcyabhUta paramAtmadhyAnameM jAte hai, kAyake mokSarUpa paralokameM nahI / 3. mukta jIva nizcaya se svameM hI rahate haiM; siddhAlaya meM rahanA vyavahArase hai 1 ni. sA / tA vR./176 / ka 264 lokasyAgre vyavaharaNata: saMsthito devadeva svAtmanyuvitA nizcayene mArate 264 - devAdhi deva umahArase lokake apane sthita hai. aura nizcayase nija AtmAmeM jyoke tyo atyanta avicala rUpase rahate haiN| 4. apunarAgamana sambandhI zaMkA-samAdhAna prasA/17 bhagavihINo ya bhayo sabhavaparivajido vizAso hi| | 17| = usa siddha bhagavAnke vinAza rahita to utpAda hai aura utpAda rahita banAyA hai vizeSa utpAda/ " rA. vA /10/4/4-8/642-27 bandhasyAvyavasthA azvAdivaditi ceta ; na; mithyAdarzanAdyacchede kAryakAraNanivRtte |4| punarvandhaprasaMgI jAnata pazyatazca kAruNyAditi cet, na, sarvAsravaparikSayAt // 5 // bhaktisneha kRpAspRhAdInAM rAgavikalpatvAdvItarAge na te santIti / akasmAditi cet anirmona // 6 // muktiprAptyanantarameva bandhopapatte' | sthAnavatvAtpAta iti cet; na; anAsavatvAt // 7 // Asravato hi pAnapAtrasyAdha patanaM dRzyate, na cAkhavo muktasyAsti | gauravAbhAvAcca * yasya hi sthAnavatvaM pAtakAraNaM tasya sarveSAM padArthAnAM pAta syAt sthAnavattvAvizeSAt / rA. bA/10/2/3/645/6 para udaye boje yathA'pataM prAdurbhavati nAGkura / karmabIje tathA dagdhe na rohati bhavAGkura / prazna1 jaise ghoDA eka bandhana se chUTakara bhI phira dUsare bandhana se ba~dha jAtA hai, usa taraha jIva bhI eka bAra mukta honeke pazcAt pUna ba~dha jAyegA ! uttara - nahIM, kyoMki, usake mithyAdarzanAdi kAraNoMkA uccheda honese vacanarUpa kAryakA sarvathA abhAva ho jAtA hai |4| praznasamasta jagatko jAnate va dekhate rahanese unako karuNA bhakti Adi utpanna ho jAyeMge, jisake kAraNa unako bandhakA prasaMga prApta hotA hai ? uttara - nahIM, kyoMki, samasta AkhatroMkA parikSaya ho jAne se unako bhakti sneha kRpA aura spRhA Adi jAgRta nahI hote hai / ve vItarAga hai, isalie jagatake sampUrNa prANiyoko dekhate hue bhI unako karuNA Adi nahI hotI hai / / prazna- akasmAta hI yadi bandha ho jAye to ? uttara- taba to kisI jIvako kabhI mokSa hI nahIM ho sakatI, kyoMki taba to mukti ho jAneke pazcAt bhI use niSkAraNa hI badha ho jAyegA / 6 / prazna- sthAnavAle honese unakA patana ho jAyegA ? uttara- nahIM, kyoMki, unake AsravokA abhAva hai| AsavAle hI pAnapAtrakA athavA gurutva (bhAra) yukta hI tAr3a jainendra siddhAnta koza
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa phala AdikA patana dekhA jAtA hai| parantu mukta jIvake na to Asrava hai aura na hI gurutva hai / / yadi mAtra sthAnavAle honese patana hove to AkAza Adi sabhI padArthoMkA patana ho jAnA cAhie, kyoki, sthAnavattvakI apekSA saba samAna hai / 2, dUsarI bAta yaha bhI hai ki jaise bIjake pUrNatayA jala jAnepara usase aMkura utpanna nahIM hotA hai, usI prakAra karmabIjake dagdha ho jAnepara saMsArarUpI aMkura utpanna nahIM hotA hai| (ta. sA. / 8 /7); ( syA. ma. / 26/328/28 para uddhRta ) / dha. 4/15,310/477/5 Na ca te saMsAre Nivadati NaTThAsavattAdo / 3. koMke naTa ho jAnese ne sasArameM puna. sauTakara nahIM jaate| mo.sA./ adhikAra / zloka-na nivRta sukhIbhavata punarAyAti saMsRti / suI hi padaM hilA dukhada prpdyte| (0/18) yujyate rajasA nAramA bhUyo'pi virajIkRta pRthakRta kucha sparza puna phITena yujyate / (1-53) / 4, jo AtmA mokSa avasthAko prApta hokara nirAkulatAmaya sukhakA anubhava kara cukA vaha punaH sasArameM lauTakara nahIM AtA, kyoMki, aisA kauna buddhimAn puruSa hogA jo sukhadAyI sthAnako chor3akara dukhadAyI sthAnameM Akara rhegaa| ( 18 ) 5. jisa prakAra eka bAra koTase niyukta kiyA gayA svarNa punaH kITa yukta nahIM hotA hai usI prakAra jo AtmA eka bAra karmoMse rahita hI cukA hai, vaha puna karmoMse saMyukta nahIM hotA 1533 de0 mokSa /6/5.6 6. punarAgamanakA abhAva mAnanese mokSasthAnameM jIvokI bhIDa ho jAvegI athavA yaha sasAra jIvose rikta ho jAyegA aisI AzakAoko bhI yahA~ sthAna nahI hai / 5. jitane jIva mokSa jAte haiM utane hI nigodase nikalate haiM mo. jI./jI.a./117 / 441 / 15 kadAcidasamayAdhikamAsAbhyantare rAzi nirgateSu aSTottarapaTAtaNIveSu mutigateSu sAnojImA pinigodabhavaM vyavasthA caturgatimavApnuvantIyamartha - kadAcita ATha samaya adhika vaha mAsame caturgati jIvarAzi se nikalakara 100 jIva mokSa jAte hai aura usane hI jIva (utane hI samaya me ) nizya nigoha bhayako choDakara caturgatirUpa bhagako prApta hote haiN| bora bhI de0 mokSa/4/19 ) / / de0 mArgaNA (rAma mArgaNA va guNasthAnoge Ayake anusAra hI vyatha honekA niyama hai)| syA. maM / 26 / 331 / 13 para uddhRta - sijjhanti jattiyA khalu iha savavahArajIvarAsIko aiti aNAiyassara rAsIo tatikSA samma |2 // iti vacanAdva / yAvantazca yato mukti gacchanti jIvAstAvanto'nAdi nigodavanaspatirAzestatrAgacchanti / jitane jIva vyavahAra rAhise nikalakara mokSa jAte hai, utane hI anAdi vanaspatirAzise nikalakara vyavahAra rAzimeM A jAte hai / - 325 3. siddhoMke guNa va bhAva Adi pa. pra./TI./1/25/30 / 9 tadeva mukta bhImasTa svAtmasvarUpamupAdeya miti bhAvArtha / = vaha mukta jIva sadRza svazudvAtmasvarUpa kAraNasamayasAra hI upAdeya hai, aisA bhAvArtha hai / 6. jIva mukta ho gayA hai isake cihna de0 sallekhanA /6/3/4 ( kSapakake mRta zarIrakA mastaka va dantapaMkti yadi pakSigaNa le jAkara parvata ke zikharapara DAla de to isa parase yaha bAta rU. jAnI jAtI hai ki vaha jIva mukta ho gayA hai / ) 7. siddhoMko jAnanekA prayojana pa.pra./9/26 jaDa bhimmalu NANamata siddhirhisi deu tehau visai baMbhu para dehahaM ma kari bheu / 26 / - jaisA kAryasamayasAra svarUpa nirmala jJAnamayI deva siddhalokame rahate hai, vaisA hI kAraNasamayasAra svarUpa parabrahma zarIra meM nivAsa karatA hai / ata he prabhAkara bhaTTa tU siddha bhagavAn aura apaneme bheda mata kara / 1 3. siddhoMke guNa va bhAva Adi 1. siddhoMke ATha prasiddha guNakA nAma nirdeza laghu siddhabhakti sammAna sIriyasa he avaga agurulaghuvyAvA bahuguNA hA~ti siddhANaM -sAyika samya anantajJAna, anantadarzana, anantavIrya, sUkSmatva, avagAhanatva, agurulaghutva aura avyAbAdhatva, ye siddhoke ATha guNa varNana kiye gaye hai / (vasu. zrA /537 ); (dra. sa. / TI / 14 / 42 / 2 para uddhRta ); ( pa. pra. / TI / 1/61/62/8 para udhRta ) (5 / 610-610), (vizeSa dekho Age zIrSaka naM. 13) / 2. siddhoM meM anya guNakA nirdeza bha.A./mU / 2157/1847 akasAyamavedattamakArakadA videhadA ceva / acalattamalepataM cahuMti accatiyAI se | 2157 = - akaSAyatva, adarakha, akArakasma, deharAhitya, acalala apatya ye siddho ke AtyaMtika guNa hote hai . 13/5.4.26/ 29/70) / gha. 7/2.1,7/gA. 4-11/14-15 kA bhAvArtha - ( anantajJAna, anantadarzana, ananta sukha, kSAyika samyaktva, akaSAyatva rUpa cAritra, janmamaraNa rahitatA (avagAhanatva ), azarIratva ( sUkSmatva ), nIca U~ca rahitatA ( agurulaghutva ), paMcakSAyika labdhi ( arthAt - kSAyikadAna, kSAyikatAmAyikabhoga kSAvipabhoga aura kSAyikavIrya ) ye guNa siddhoMmeM ATha karmoMke kSayase utpanna ho jAte haiM / 4-11 / (vizeSa de0 Age zIrSaka naM. 3) gha 135.4.26 / zlo 10/61 pata kSetrAcaiva kAmato bhAratastathA / siddhAmaguNasaMyuktA guNA dvAdazamA smRtA |30| - siddhoke uparokta guNoM meM (de0 zIrSaka naM. 1) dravya, kSetra, kAla, aura bhAvakI apekSA cAra guNa milAnepara bAraha guNa mAne gaye hai / TI/14/42 / 6 iti madhyamaruciziSyApekSayA samyaktvAdiguNASTakaM bhaNitam / madhyamaruciziSyaM prati punarvizeSabhedanayena nirgatitvaM nirindriyatvaM niSkAyatva, niryogatva, nirvedatvaM, niSkaSAyatvaM, nirnAmatvaM nirgotvaM, nirAyuSatvamityAdivizeSaguNAstathaivAstitvavastuprameyatvAdisAmAnyaguNaH svAgamAvirodhenAnantA jJAtavyA / = isa prakAra samyaktvAdi ATha guNa madhyama rucivAle ziSyoMke lie hai madhyama rucivA ziSya ke prati vizeSa bhedana manase gatirahitatA, idripara hitatA, zarIrarahitatA yogarahitatA, vedarahirAtA rahatA. nAmarahitatA, gotrarahitA thA bApurahitA Adi vizeSa guNa aura isI prakAra astitva astutva prameyatvAdi sAmAnyaguNa, isa taraha jainAgamake anusAra ananta guNa jAnane caahie| 3. uparokta guNoMke avarodhaka karmoMkA nirdeza pramANa - 1 (pra. sAmU 60) 2 ( 7/2.10/gA. 4-11/14) / gojI/jI/ 0/908 para udhRta do gAthAe~) 4. (rA. sA /-/ 30-40 ) ( sA / 11-813) (pra./TI./12/11/62/ 16) 5 (pra.sA./ta.pra./16 (vi /8/6 ): 7 (paM. bhava. / 1914) saMketa vizeSa dekho nIce ina saMdarbhoMkI vyAkhyA / jainendra siddhAnta koza 1 -
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa 326 4. mokSaprApti yogya dravya kSetra kAla Adi - - - - -- 1.. karmakA nAma sandarbha naM. guNakA nAma 2.3,4 kevaladarzana kevalajJAna anantasukha yA adhyAtrAdhatva darzanAvaraNIya jJAnAvaraNIya vedanIya svabhAvaghAtI 4 | cAro ghAtiyAkarma 5] samuditarUpase AThoM karma mohanIya Ayu 2,3.6 sUkSmatva yA azarIratA avagAhanatva yA janma( maraNarahitatA nAma / gotrakarma antarAya 2,3,6 zIrSaka na.4 2,3,4,6 23,4,6 mUkSmatva yA azarIratA agurulaghutva yA U~canIcarahitatA anantavIrya 5 kSAyikala bdhi pra. sA /mU./60 5 kevala ti NANa taM sokravaM pariNAma ca so ceva / khedo tassa Na bhaNido jamhA ghAdI khaya jaadaa| -jo kevalajJAna hai, vaha hI sukha hai aura pariNAma bhI vahI hai| use kheda nahIM hai, kyoMki ghAtIkarma kSayako prApta hue haiN| pra sA./ta pra./61 svabhAvapratighAtAbhAvahetuka hI saukhyaM / -mukhakA hetu svabhAva-pratighAtakA abhAva hai| 4. dha /u./1114 karmASTaka vipakSi syAta sukhasyaikaguNasya ca / asti kicinna karmaka tadvipakSaM tata pRthak |1114|-aattho hI karma samudAyarUpase eka sukha guNake vipakSI hai| koI eka pRthak karma usakA vipakSI nahIM hai| 4. sUkSmatva va aguruladhutva guNoM ke avarodhaka kamauMko svIkRtimeM hetu pa, pra./TI./1/62/62/1 sUkSmasvAyuSkakarmaNA pracchAditam / kasmAditi cet / vivakSitAyu' karmodayena bhavAntare prApte satyatIndriyajJAnaviSayaM sUkSmatvaM tyaktvA pazcAdindriyajJAnaviSayo bhvtiityrthH| siddhAvasthAyogyaM viziSTAgurula ghutvaM nAmakarmodayena pracchAditam / gurutvazabdenoccagotrajanitaM mahattva bhaNyate, laghutvazabdena nIcagotrajanita tucchatvamiti, tadubhayakAraNabhUtena gotrakarmodayena viziSTAgurulaghutva pracchAdyata iti |-aayukrm ke dvArA sUkSmatvaguNa DhakA gayA kyoki vivakSita Ayukarma ke udayase bhavAntarako prApta honepara atIndriya jJAnake viSayarUpa sUkSmatvako choDakara indriyajJAnakA viSaya ho jAtA hai| siddha avasthAke yogya viziSTa agurulaghutva guNa ( agurulaghu saMjJaka) nAmakamake udayase DhakA gyaa| athavA gurutva zabdase uccagotrajanita bar3appana aura laghurava zabdase nIcagotrajanita choTApana kahA jAtA hai| isalie una donoke kAraNabhUta gotrakarmake udayase viziSTa agurulaghutvakA pracchAdana hotA hai| 5. siddhoM meM kucha guNoM va bhAvoMkA abhAva ta.sU./10/3-4 aupazamikAdibhavyatvAnAM ca 3 / anyatra kevalasamya- ktvajJAnadarzana siddhatvebhyaH / 4 / aupazamika, kSAyopazamika va audayika ye tIna bhAva tathA pAriNAmika bhAvo meM bhavyatva bhAvake abhAva honese mokSa hotA hai|3| kSAyika bhAvome kevala samyaktva. kevalajJAna, kevaladarzana, aura siddhatvabhAvakA abhAva nahI hotA hai| (ta saa./8/5)| de 'sat' kI oghaprarUpaNA-(na ve sayata hai, na asaMyata aura na saMyatAsaMyata / na ve bhavya hai aura na abhavya / na ve sahI hai aura na asjnyii|) de jIva/2/2/ (daza prANoM kA abhAva honeke kAraNa ve jIva hI nahIM hai| adhikase adhika unako jIvitapUrva kaha sakate hai|) sa. si./10/4/468/11 yadi catvAra evAvaziSyante, anantavIryAdInAM nivRtti. praapnoti| naiSa doSaH, jJAnadarzanAvinAbhAvitvAdanantavIryAdInAmavizeSa, anantasAmarthyahInasyAnantAvabodhavRttya bhAvAjjJAna, mayatvAcca sakhasyeti / -prazna-siddhoke yadi cAra hI bhAva zeSa rahate hai, to anantavIrya AdikI nivRtti prApta hotI hai| uttara-- yaha koI doSa nahI hai, kyoki, jJAnadarzanake avinAbhAvI anantavIrya Adika bhI siddhomeM avaziSTa rahate hai| kyoki, ananta : sAmathyase hIna vyaktike anantajJAnakI vRtti nahIM ho saktI aura sukha jJAnamaya hotA hai| rA.vA/10/4/3/642/23 / dha.1/1.1,33/gA. 140/248 Na vi idiyakaraNajudA avagahAdIhigAhiyA atthe| Neva ya iMdiyasorakhA aNidiyANataNANasuhA / 1401 - ve siddha jIva indriyoke vyApArase yukta nahIM hai, aura avagrahAdika kSAyopazamika jJAnake dvArA padArthoM ko grahaNa nahIM karate hai unake indriya sukha bhI nahIM hai: kyoki, unakA anantajJAna aura anantasurava atIndriya hai| (go, jI /muu./174/404)| 6. indriya va saMyamake amAva sambandhI zaMkA dha: 1/1,1,33/248/11 teSu siddhaSu bhAvendriyopayogasya sattvAtsendriyAsta iti cenna, kSayopazamajanitasyopayogasyendriyatvAt / na ca kSINAzeSakarmasu siddhaSu kSayopazamo'sti tasya kSAyikabhAvenApasAritatvAt / dha/1/1,1,130/378/8 siddhAnAM ka. saMyamo bhavatIti cennai ko'pi / yathAbuddhipUrva kanivRtterabhAvAnna saMyatAstata eva na saMyatAsaMyatAH nApyasaMyatA praNaSTAzeSapApakriyatvAt / -prazna-una siddhoM meM bhAvendriya aura tajjanya upayoga pAyA jAtA hai, isalie ve indriya sahita hai| uttara-nahIM, kyoki, kSayopazamase utpanna hue upayogako indriya kahate hai / parantu jinake sampUrNa karma kSINa ho gaye hai, aise siddhoMmeM kSayopazama nahIM pAyA jAtA hai, kyoMki, ve kSAyika bhAvake dvArA dUra kara diyA jAtA hai| (aura bhI de0 kevalI/5)1 praznasiddha jIvoke kauna-sA saMyama hotA hai| uttara-eka bhI saMyama nahIM hotA hai; kyoki, unake buddhipUrvaka nivRttikA abhAva hai| isI prakAra ve saMyatAsaMyata bhI nahI hai aura asaMyata bhI nahIM hai, kyoki, unake sampUrNa pAparUpa kriyAe~ naSTa ho cukI hai| 4. mokSaprApti yogya dravya kSetra kAla Adi ..siddhoMmeM apekSAkRta kathaMcit bheda ta. sU /10/8 kSetrakAlagatiliGgatIrthacAritrapratyekabodhitajJAnAvagAhanAnantarasaMkhyAlpabahutvata' sAdhyA' 18- kSetra, kAla, gati, liga, tIrtha, cAritra, pratyekabodhita, buddhabodhita, jJAna, avagAhana, antara, sakhyA, aura alpabahutva ina dvArA siddha jIva vibhAga karane yogya hai| 2. muktiyogya kSetra nirdeza sa. si./10/1/471/11 kSetreNa tAvatkasmina kSetra sidhyanti / pratyutpannagrAhinayApekSayA siddhikSetre svapradeze AkAzapradeze vA siddhirbhavati / jainendra siddhAnta koza
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa 327 4. mokSaprApti yogya dravya kSetra kAla Adi bhatagrAhinayApekSayA janma pratipaJca dazasu karmabhUmiSu, saMharaNaM prati mAnuSakSetre siddhiH| = kSetrakI apekSA-vartamAnagrAhI nayase, siddhi- kSetrameM, apane pradeza meM yA AkAza pradezameM siddhi hotI hai| atIta- grAhI nayase janmakI apekSA pandraha karmabhUmiyo meM aura apaharaNakI apekSA mAnuSakSetrameM siddhi hotI hai / ( rA. vA./10/6/2/646/18) / / ., muktiyogya kAla nirdeza sa. si./10/6/471/13 kAlena kasminkAle siddhi'| pratyutpannanayApekSayA ekasamaye siddhayaca siddho bhavati / bhUtaprajJApananayApekSayA janmato'vizeSeNotsapiNyasapiNyoti sidhyati / vishessnnaavsrpinnyaa| suSamadu.SamAyA antye bhAge duSamasuSamAyA ca jAta. sidhyati / na tu duSamAyA jAto duSamAyA~ sidhyti| anyadA naiva sidhyti| saMharaNata sarvasminkAle utsapiNyAmavasarpiNyA ca sidhyati |kaalkii apekSA-vartamAnagrAhI nayase, eka samayamai siddha hotA huA siddha hotA hai| atItagrAhI nayase, janmakI apekSA sAmAnyarUpameM utsarpiNI aura avasarpiNImeM utpanna huA siddha hotA hai| vizeSa rUpase avasarpiNI kAlameM suSamA duSamAke anta bhAgame aura duSamAsuSamAmeM utpanna huA siddha hotA hai| duSamAme utpanna huA duSamA meM siddha nahIM hotaa| isa kAlako choDakara anya kAlameM siddha nahIM hotA hai| saharaNakI apekSA utsarpiNI aura avasarpiNIke saba samayoM meM siddha hotA hai / ( rA. vaa./10/6/3/646/22)| ti. pa./4/553.1236 susumadusumammi NAme sese causIdilakkhapuvANi / vAsatae aDamAse igipakkhe usahauppattI / 553 / tiyavAsA aDamAsaM pakvaM taha tadiyakAlaavasese / siddho risahajiNido vIro turimassa tettie sese / 1236 / suSamAduSamA nAmaka tIsare kAlake 8400,000 pUrva, 3 varSa aura 8 mAsa zeSa rahanepara bhagavAna RSabhadevakA avatAra huaa|453| tRtIyakAlameM 3 varSa aura 4 mAsa zeSa rahanepara RSabha jinendra tathA itanA hI caturtha kAla meM avazeSa rahanepara vIraprabhu siddhi ko prApta hue / 1236 // ( aura bhI de0 mhaaviir/1,3)| ma.pu/41/78 kevalArkodaya prAyo na bhavet paJcame yuge| -paMcamakAlameM prAyaH kevalajJAnarUpI sUryakA udaya nahIM hogaa| gha, 6/1,6-8,11/pra./pakti dussama, (dussamadussama ), sussamAsussamA musamadumsamAkAluppaNNamaNusANaM khavaNaNivAraNahUM 'jamhi jiNA' tti bayaNaM / jamhi kAle jiNA saMbhavati tamhi ceva khavaNAe paThavAo hodi, Na aNNakAlesu / (246/1) edeNa vakvANabhi. pAeNa dussama-aidussama-susamasusama-susamakAle-suppaNANaM ceva dasaNamohaNIyavavavaNA Natthi, avasesadosu vi kaalesuppnnaannmthi| kudaa| eI diyAdo AgaMtuNatadiyakAluppaNNabaddhaNakumArAdINaM daMsaNa- mohvrkhvnndsnnaado| edaM cevettha bakkhANaM padhANaM kAdavvaM |-dussmaa, (du.SamAdu SamA), suSamAsuSamA, suSamA, aura suSamAdu SamA kAlameM utpanna hue manuSyoke darzanamohakA kSapaNa niSedha, karaneke lie 'jahA~ jina hote hai' yaha vacana kahA hai| nisa kAlame jina sambhava haiM usa hI kAlameM darzanamohako kSapaNAkA prasthApaka kahalAtA hai, (kinhIM anya AcAryoMke ) vyAkhyAnake abhiprAyase duSamA, atiduSamA, suSamAsuSamA aura suSamA ina cAra kAlomeM utpanna hue jIvoM ke hI darzanamohakI kSapaNA nahI hotI hai| avaziSTa dono kAloMmeM arthAta suSamAduSamA aura duSamAsuSamA kAlome utpanna hue jIvo ke darzanamohanIyakI kSapaNA hotI hai| isakA kAraNa yaha hai ki ekendriya paryAyase Akara ( isa avasarpiNI ke ) tIsare kAlame utpanna hue vanakumAra Adikoke darzanamohakI kSapaNA dekhI jAtI hai| yahA~para yaha vyAkhyAna hI pradhAnatayA grahaNa karanA caahie| de0 videha-(uparokta tIsare va cauthe kAla sambandhI niyama bharata va airAvata kSetra ke lie hI hai, videha kSetrake lie nhii)| de0jabUsvAmI-(jambUsvAmI cauthekAlameM utpanna hokara paMcamakAla me mukta hue| yaha apavAda huMDAvasarpiNIke kAraNase hai| ) de. janma/5/1 ( caramazarIriyokI utpatti cauthe kAla meM hI hotI hai)| 1. muktiyogya gati nirdeza zI. pA/mU /26 suNahANa gaddahANa ya gopasumahilANa dIsade mokkho| jo sodhati cautthaM picchijjatA jaNehi svvehi| = zvAna, gadhe, gau, pazu va mahilA Adi kisIko mokSa hotA dikhAI nahIM detA, kyoMki, mokSa to cauthe arthAt mokSa puruSArtha se hotA hai jo kevala manuSyagati va puruSaligameM hI saMbhava hai| (de0 mnussy/2/2)| sa.si /10/6/472/5 gatyA kasyAM gatau siddhi.| siddhigatau manuSyagatau vaa| -gatikI apekSA-siddhagatime yA manuSyagatimeM simmi hotI hai / (aura bhI de0 mnussy/2/2)| rA, vA./10/6/4/646/28 pratyutpannanayAzrayeNa siddhigatau siddhayati / bhUtaviSayanayApekSayA anantaragatau manuSyagatau siddhayati / ekAntaragatau catasRSu gatiSu jAtaH siddhayati / -vartamAnagrAhI nayake Azrayase sidbhigatime siddhi hotI hai| bhUtagrAhI nayase, anantara gatikI apekSA manuSyagatise aura ekAntaragatikI apekSA cAro ho gatiyome utpanna huoko siddhi hotI hai| 5. muktiyogya liMga nirdeza sU pA./mU./23 Navi sijmai vatthadharo jiNasAsaNa jai vi hoi titthyro| eggo vimokkhamaggo sesA ummaggayA savve / 23 / jinazAsanameM-tIrthakara bhI jaba taka vastra dhAraNa karate hai taba taka mokSa nahIM paate| isalie eka nirgrantha hI mokSamArga hai, zeSa sarva mArga unmArga hai| sa. si /10/6/472/5 liDgena kena siddhi avedatvena tribhyo vA vedebhya' siddhirbhAvato na dravyata. / dravyata puMliGagenaiva / athavA nimranthaliDgena / sagranthaliDgena vA siddhirbhuutpuurvnyaapekssyaa| ligakI apekSA vartamAnagrAhI nayase avedabhAvase tathA bhUtagocara nayase tIno vedose siddhi hotI hai| yaha kathana bhAvavedakI apekSA hai dravyavedako apekSA nahI, kyoki, dravyakI apekSA to puMligase hI siddhi hotI hai| (vizeSa de0 veda/6/7 ) / athavA vartamAnagrAhI nayase nirgranthaligame siddhi hotI hai aura bhUtagrAhI nayase sagranthaligase bhI siddhi hotI hai| (vizeSa de0 lig)| (rA. vA./10/6/51646/32) / 1. muktiyogya tIrtha nirdeza sa. si./10/8/472/7 tIrthena tIrtha siddhidhA, tIrthavaretaravilpAda / itare dvividhA' sati tIrthakare siddhA asati ceti| tIrtha siddhi do prakArakI hotI hai - tIrthakarasiddha aura itarasiddha / itara do prakArake hote hai| kitane hI jIva tIrtha karake rahate hue siddha hote hai aura kitane hI jIva tIrthakarake abhAva meM siddha hote hai / (rA. vA/ 10/6/6/647/3) / 7. muktiyogya cAritra nirdeza sa si./10/6/472/8 cAritreNa kena siddhayati / avyapadezenai kacatu.paJcavikalpacAritreNa vA siddhi / -cAritrakI apekSA-pratyutpannanayase vyapadezarahita siddhi hotI hai arthAta na cAritrase hotI hai aura na acAritrase (de0 mokss/3/6)| bhUtapUrvanayase anantarakI apekSA eka yathArakhyAta cAritrase siddhi hotI hai aura vyavadhAnakI apekSA mAmAyika chedopasthApanA va sUkSmasAmparAya ina tIna sahita cArase athavA parihAravizuddhi sahita pA~ca cAritrose siddhi hotI hai / (rA vaa/10/6/7/647/6)| jainendra siddhAnta koza
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa 328 5. mukta jIvokA mRta zarIra " 8. muktiyogya pratyeka va bodhita buddha nirdeza 5. mukta jIvoMkA mRtazarIra AkAra UvaM gamana va rA, vA /10/6/8/627/10 kecitpratyekabuddhasiddhA , paropadezamanapekSya avasthAna svazaktyaivAvirbhUtajJAnAtizayA / apare bodhitabuddha siddhA, paropa 1. unake mRta zarIra sambandhI do dhAraNAe~ dezaka jJAnAkarSAskandina |kuch pratyeka buddha siddha hote hai, jo paropadeza ke binA svazaktime hI jJAnAtizaya prApta karate hai| kucha ha. pu/65/12-13 gandhapuSpAdibhirdivyai. pUjitAstanava. kSaNAda / bodhita buddha hote hai jo paropadezapUrvaka jJAna prApta karate hai| (sa, jainAdyA dyotayantyo dyA vilInA vidya to yathA / 12 / svabhAvo'yaM si. 10/6/472/6 ) / jinAdInI zarIraparamANava / mucyati skandhatAmante kSaNAkSaNa rucAmiva / 13 / divya gandha tathA puSpa Adise pUjita, tIrthakara 9. muktiyogya jJAna nirdeza Adi mokSagAmI jIvoke zarIra, kSaNa-bharameM bijalIkI nAI sa si./10/6/472/10 jJAnena kena / ekena dvitricaturbhizca jJAna AkAzako dedIpyamAna karate hue vilIna ho gaye / 12 / kyoMki, vizeSai. siddhi / - jJAnakI apekSA-pratyutpanna nayase eka jJAnase yaha svabhAva hai ki tIrthakara Adike zarIrake paramANu antima siddhi hotA hai, aura bhUtapUrvagatise mati va zruta dose athavA mati, samaya bijalIke samAna kSaNabharameM skandhaparyAyako choDa dete hai / 13 / zruta va avadhi ina tInase athavA mana paryayasahita cAra jJAnose ma. pU/47/343-350 tadAgatya surA' sarve praantpuujaacikiirssyaa|... siddhi hotI hai| (vizeSa de0jJAna/I/4/11), (rA. vA./10/1/8/ zucinimala / 343. zarIra""zivikArpitam / agniindrrtnbhaabhaasi647/14)| prottuDgamukuTodbhuvA / 344 / candanAgurukarpUra Adibhi' | "aptavRddhinA hutabhojinA / 345 / / tadAkAropamardana paryAyAntaramAnayana 1346 / tasya dakSiNabhAge'bhUda gaNabhRtsaMskriyAnala 347 / tasyA10. muktiyogya avagAhanA nirdeza parasmin digbhAge zeSakevalikAyaga. / / / 348 // tato bhasma samAdAya sa. si./10/6/473/11 AtmapradezavyApitvamavagAhanam / tad dvividhama, paJcakalyANabhAgina' / .. svalalATe bhujadvaye 346 / kaNThe hRdayadezo utkRSTajavanyabhedAta / tatrotkRSTa paJcadhanu'zatAni paJca vizatyuttarANi / ca tena saspRzya bhaktita: 1350 =bhagavAn RSabhadevake mokSa kaSayAjaghanyamardha caturitnayo dezAnA / madhye vikalpA / ekasminnava- Nakake avasarapara agnikumAra devone bhagavAna ke pavitra zarIrako gAhe siddhayati / = Atmapradezame vyApta karake rahanA isakA nAma pAlakIme virAjamAna kiyaa| tadanantara apane mukuTose utpanna kI avagAhanA hai| vaha do prakArakI hai-jaghanya va utkRSTa / utkRSTa huI agniko aguru, kapUra Adi sugandhita dravyoMse baDhAkara usameM avagAhanA 125 dhanuSa hai aura jaghanya avagAhanA kucha kama 33 usa zarIrakA vartamAna AkAra naSTa kara diyA aura isa prakAra use arani hai| bIca ke bheda aneka hai| kisI eka avagAhanAme siddhi dUsarI paryAya prApta karA dii|343-346| usa agnikuNDake dAhinI hoto hai| (rA vaa/10/6/10/647/15)|| ora gaNadharoke zarIrakA saskAra karanevAlI tathA usake bAyI ora rA. vA /10/6/10/647/16 ekasminnavagAhe siddhayanti pUrvabhAvaprajJApana sAmAnya kevaliyoke zarIrakA saMskAra karanevAlI agni sthApita nyaapekssyaa| pratyutpannabhAvaprajJApane tu etasminneva deshone| - bhUta kii| tadanantara indrane bhagavAna RSabhadevake zarIrakI bhasma uThAkara pUrva nayase ina ( uparokta ) avagAhanAo meM se kisI bhI ekame siddhi apane mastakapara caDhAyI / 347-3501 (ma. pu/67/204)| hotI hai aura pratyutpanna nayakI apekSA kucha kama inhI avagAhanAome 2. saMsArake caramasamayameM mukta hokara Uparako jAtA hai siddhi hotI hai kyoki muktAtmAoM kA AkAra carama zarIrase kicidUna rahatA hai| (de0 mokss/)| ta. sU /10/5 tadanantaramUvaM gacchatyAlokAntAva / / tadanantara mukta jIva lokake anta taka Upara jAtA hai| 11. muktiyogya antara nirdeza ta. sA./8/35 dravyasya karmaNo ydvdutpttyaarmbhviicy.| sama tathaiva sa. si./10/6/473/2 kimantaram / siddhayatA siddhAnAmanantara jaghanyena siddhasya gatirmokSe bhavakSayAt // 35 // - jisa prakAra dravya karmoM kI dvau samayau utkarSaNASTau / antara jaghanyeneka samaya, utkarSaNa utpatti honese jIvame azuddhatA AtI hai, usI prakAra karmabandhana naSTa SaNmAsA' / antarako apekSA--siddhiko prApta honevAle siddhokA ho jAnepara jIvakA sasAravAsa naSTa ho jAtA hai aura mokSasthAnakI tarapha gamana zurU ho jAtA hai| jaghanya anantara dA samaya hai aura utkRSTa anantara ATha samaya hai| jJA./42/56 laghupaJcAkSaroccArakAlaM sthitvA tataH param / sa svabhAvAdgajadhanya antara eka samaya aura utkRSTa antara chaha mahInA hai| (rA. bajatyUrva zuddhAsmA vItabandhana. // 56 // = laghu pA~ca akSarokA uccaavaa/10/6/11-12/647/21)| raNa jitanI derameM hotA hai utane kAlataka caudahaveM guNasthAnameM de0 noce zIrSaka na 11 (chaha mahIneke antarase mokSa jAnekA Thaharakara, phira karmabandhanase rahita honepara ve zuddhAtmA svabhAva hIse niyama hai)| Urdhvagamana karate haiN| paM. kA/tA, vR /73/125/17 sarvato mukto'pi / svAbhAvikAnanta12. sukta jIvoM kI saMkhyA jJAnAdiguNayukta sanne kasamayalakSaNAvigrahagatyovaM gcchti| -dravya sa, si /10/6/473/3 saMkhyA jaghanyena ekasamaye eka' sidhyati / va bhAva dono prakArake karmoMse sarvaprakAra mukta hokara svAbhAvika utkarSeNASTottarazatasa khyaa| -saMkhyAkI apekSA-jaghanya rUpase jJAnAdi guNose yukta hokara eka sAmayika vigrahagatike dvArA Uparako eka samayame eka jIva siddha hotA hai aura utkRSTa rUpase eka samayame cale jAte hai| 108 jIva siddha hote hai| (rA. baa./10/8/13/647/26)| dra. sa./TI/37/154/11 ayogicaramasamaye dravyavimokSo bhavati / dha.14/4,6,116/143/10 samyakAlamadodakAlassa siddhA asaMkhejadi - ayogI guNasthAnavI jIvake carama samayameM dravya mokSa hotA hai| bhAge cetra, chammAsamatariya nnivvuigmnnnniymaado| =siddha jIva 3. Urva hI gamana kyoM idhara-udhara kyoM nahIM sadA atIta kAla ke asarUpAtave bhAgapramANa hI hote hai, kyoki, chaha de0 gati/1/3-6 ( Urdhva gati jIvakA svabhAva hai, isalie karma samparkamahone ke antarase mosa jAne kA niyama hai| ke haTa jAnepara vaha UparakI ora hI jAtA hai, anya dizAoM meM jainendra siddhAnta koza
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa nahIM, kyoMki, saMsArAvasthAme jo usakI SaTopakrama gati dekhI jAtI hai, vaha karma nimittaka honese vibhAva hai svabhAva nahIM / parantu yaha svabhAva jJAnasvabhAvakI bhA~ti koI trikAlI svabhAva nahIM hai, jo ki siddhazilA se Age usakA gamana ruka jAnepara jIvake abhAva kI AzakA kI jAye / ta.sU./10/6-7 pUrva prayogAdasaGgatvAd bandhacchedAttathAgatipariNAmAcca // 6 // bhakulAlacakramayatale pAlAdera bhIjayadazama - pUrva prayoga sagavA abhAva honese dhana ke TUTanese aura vaisA gamana karanA svabhAva honese muktajIva Urdhva gamana karatA hai | 6 | jaise ki ghumAyA huA kumhArakA cakra, lepase mukta huI tumaDI, eraNDakA bIja aura agnikI zikhA (7) dha. 2/1.1.1/40/2 AyuSya vedanIyodayayordhvagamanapratibandha kayo' satvAt / - Urdhvagamana svabhAvakA pratibandhaka AyukarmakA udaya arihantoke pAyA jAtA hai| 4. muktajIva sarvalokamai nahIM vyApa jAtA sa.si /10/4/461/2 syAnmataM yadi zarIrAnuvidhAyI jIva bhAvAtsvAbhAvika lokAkAzapradezaparimANatvAttAvadvisarpaNa prApnotIti / naiSa doSaH / kut'| kAraNAbhAvAt / nAmakarmasaMbandho hi saMharaNa visarpaNakAraNam / sadabhAvAna saMharaNa visarpaNAbhAva = prazna -- yaha jItra zarIra ke AkArakA anukaraNa karatA hai ( de0 jIva / 3 / 1 ) to zarIrakA abhAva honese usake svAbhAvika lokAkAzaka pradezo ke barAbara honeke kAraNa jIva tatpramANa prApta hotA hai / uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, jIvake tatpramANa honekA koI pramANa nahIM upalabdha hotA / nAmakarmakA sambandha jIvake saMkoca aura vistArakA kAraNa hai, kintu usakA abhAva ho jAnese jIva ke pradezoMkA saMkoca aura vistAra nahIM hotA [rA vA./10/2/1213/643/27 ) / * pra. sa.TI./14/14/4 pharidAha-yathA pradIpasya bhAjanAthAvaraNe gate prakAzasya vistAro bhavati tathA dehAbhAve lokapramANena bhAvyamiti / tatra parihAramAha-pradIpasaMbandhI yo'sau prakAzavistAra pUrva svabhAvenaiva tiSThati pazcAdAvaraNaM jAtaM / jIvasya tu lokamAtrAsaMkhyeyapradeza svabhAvo bhavati yastu pradezAnAM sabandhI vistAra sa svabhAvo na bhavati / kasmAditi cet pUrvalokamAtrapradezA vistIrNA nirAvaraNAstiSThanti pazcAt pradopavadAvaraNa jAtameva / tanna, kintu pUrvamevAnAditAnarUpeNa zarIreNAvRttastiSThanti tasa kAraNAt dezAnAM saMhAro na bhavati vistArasya zarIranAmaka maghona eva na ca svabhAvastena kAraNena zarIrAbhAve vistAro na bhavati / aparamapyudAharaNa dIyate yathA hastapatuzyapramANavastra] paruSeNa muSTau baddha tiSThati puruSAbhAve saMkocavistArau vA na karoti, niSpattikAle sArddhaM mRnmayabhAjanaM vA zuSkaM sajjalAbhAve sati tathA jIvo'pi puruSasthAnI jalasthAnIyazarIrAbhAve vistArasakocI na karoti / - prazna - jaise dIpakako Dha~kanevAle pAtra Adike haTA lenepara usa dIpaka prakAzakA vistAra ho jAtA hai, usI prakAra dehakA abhAva ho jAnepara siddhokA AtmA bhI phelakara loka pramANa honA cAhie / uttara - dIpaka ke prakAzakA vistAra to pahale hI svabhAvase dIpakameM rahatA hai, pIche usa dIpaka ke AvaraNa saMkucita hotA hai| kintu jIvakA lokapramANa asakhyAta pradezatva svabhAva hai, pradezoMkA lokapramANa vistAra svabhAva nahI hai / prazna - jIvake pradeza pahale lokake barAbara phaile hue, AmaraNa rahita rahate hai, phira jaise pradIpa ke AvaraNa hotA hai usI taraha jIvapradezo ke bhI AvaraNa huA hai ' uttara- aisA nahIM hai, kyoki jIvake pradeza to pahale anAdikAlase santAnarUpa cale Aye hue zarIrake AvaraNasahita hI rahate / isa kAraNa jIvake pradezoMkA sahAra tathA vistAra zarIra nAmaka bhA0 3-42 329 6. mokSake astitva sambandhI zaMkAe~ nAmakarmake adhIna hai, jIvakA svabhAva nahI hai| isa kAraNa jIva ke yArIrakA abhAva honepara pradezakA vistAra nahIM hotaa| isa viSaya me aura bhI udAharaNa dete hai ki, jaise ki manuSyako muTThIke bhItara cAra hAtha lambA vastra bhicA huA hai| aba vaha vastra muTThI khola denepara puruSa ke abhAva meM saMkoca tathA vistAra nahIM krtaa| jaisA usa puruSane choDA vaisA hI rahatA hai / athavA golI miTTokA bartana banate samaya to saMkoca tathA vistArako prApta hotA jAtA hai, kintu jaba vaha sUkha jAtA hai, tatra jalakA abhAva hone se saMkoca va vistArako prApta nahI hotaa| isI taraha mukta jIva bhI puruSake sthAna apanA jalake sthAnabhUta zarIra ke abhAva meM saMkoca vistAra nahIM karatA / ( pa. pra /TI./54 /52/6 ) / 5. muktajIva puruSAkAra chAyAvat hote haiN| ti . pa / 1 / 16 jAvaddhammaM davvaM tAvaM gaMtUNa loyasiharammi / ceTThati siddhA puha ha gaya sitthamRsagambhaNihA / jahA~taka dharmadravya hai vahA~taka jAkara lokazikhara para saba siddha pRthak-pRthak momase rahita mucakake abhyantara AkAzake yA sthita ho jAte hai |1| (zA./ 40/25) / dra. sa./mU./ TI / 51/217 / 2 purisAyAro appA siddhojhAeha loyasiha * tyo / 51 / gata sikthamUSAgarbhA kAravacchAyApratimAvadvA puruSAkAraH - puruSake AkAramAne aura soka zikhara para sthita aisA AtmA siddha parameSTho hai| arthAt moma rahita mUsake AkArako taraha athavA chAyA ke pratibimbake samAna puruSake AkArako dhAraNa karanevAlA hai / 6. muktajIvoMkA AkAra caramadehase kiMcitUna hai sa.si./10/4/468/13 anAkAratvAnmuktAnAmabhAva iti cenna, atItAnantarazarIrAkAratvAt / prazna- anAkAra honese mukta jIvokA abhAva prApta hotA hai / uttara- nhiiN| kyoki unake atIta anantara zarIrakA AkAra upalabdha hotA hai| ( rA.vA./10/4/12/643/24 ); ( pa. pra. / / 1/54 ) ti pa./1/10 dasa mAha carimabhaye jassa jAri ThANaM so tibhAgahINa ogAhaNa savvasiddhANa / antima bhavameM jisakA posA AkAra dIrghatA aura bAhaya ho usase tRtIya bhAgase kama sama siddhoko avagAhanA hotI hai / dra. sa. mU va. TI./14/44/2 kiMcUNA carama dehado siddhA / | 14| tat kiDicayUnazva dArApAzajanitanAsikAdividvANAmapUrNa sati / ve siddha parama zarIrase viciDUna hote hai, aura vaha kicit UnatA zarIra va aMgopAMga nAmakarmase utpanna nAsikA Adi chidrokI pola haTake kAraNa se hai / 7. siddhaloka meM muktAtmAnokA avasthAna ti. pa./6/15 mANusaloyapamANe saMThiya taNuvAda uvarime bhAge / sarisA sirA savtrANa haiTThimabhAgammi bisarisA keI = manuSyaloka pramANa sthita tanubATa uparimabhAgameM saba siddhoM ke sira sahaza hote hai| athastana bhAgane koI nisaraza hote hai| 6. mokSake astitva sambandhI zaMkAe~ 1. mokSAbhAvake nirAkaraNameM hetu siddhi bhakti / 2 nAbhAvaH siddhiriTA na nijaguNahatistattapobhirna yuktesyAramAnAdivandhaH svakRta phala rAyAnmahAtA draSTA svadepraniTirUpasamAhAravistAradharmA provyopasavyayAtmA svaguNayuta ito nAnyathA sAdhyasiddhi 121 prazna- 1. mokSakA abhAva hai, kyoMki karmoke kSayase AtmAkA dIpakavat nAza ho jAtA jainendra siddhAnta koza
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa 330 6. mokSake astitva sambandhI zaMkAeM hai ( bauddha ) athavA sukha dukha icchA prayatna Adi AtmAke guNokA abhAva hI mokSa hai (vaizeSika ) + uttara-nahI, kyoki, kauna buddhimAn aisA hogA jo ki svaya apane nAzake lie tapa Adi kaThina anuSThAna kregaa| prazna--2. AtmA nAmakI koI vastu hI nahI hai ( cArvAka ) 1 uttara-nahIM, AtmAkA astitva avazya hai| (vizeSa de0 jIva/2/4 ) / prazna-3 AtmA yA puruSa sadA zuddha hai| vaha na kucha karatA hai na bhogatA hai| (sAkhya)1 uttara- nahIM, vaha svayaM karma karatA hai aura usake phaloko bhI bhogatA hai| una karmoM ke kSayase hI vaha mo kA bhAgI hotA hai| vaha svaya jJAtA draSTA hai, saMkoca vistAra zaktike kAraNa saMsArAvasthA meM svadeha pramANa rahatA hai (de0jIva/3/7 ) vaha kUTastha nahIM hai, balki utpAda vyaya dhrauvya yukta hai (de0 utpAda/3) / vaha nirguNa nahIM hai balki apane guNose yukta hai| kyoki, anyathA sAdhyakI siddhi hI nahI ho sktii| (sa si /1/1 kI utthAnikA pa/2/2/3 ( rA vA/1/1 kI utthAnikA/8/2/3 sva, sto/TI./2/13) rA. vA/10/4/17/644/13 sarvathAbhAvo mokSa pradIpavaditi cet, na, sAdhyatvAt / 17 / sAdhyametata-pradIpo niranvayanAzamupayAtIti / pradIpA eva hi pudgalA, pudgalajAtimajahata' pariNAmavazAnmaSIbhAvamApannA iti nAtyanta vinAza |-dRsstttvaacc nigalAdiviyoge devadattAdyavasthAnavat / 18 / yatraiva karmavipramokSastatraivAvasthAnamiti cet na, sAdhyatvAt / 19 / sAdhyametattatravAvasthAtavya miti, bandhanAbhAvAdanAzritatvAcca syAdgamana miti prazna-jisa prakAra bujha jAnepara dIpaka atyanta binAzako prApta ho jAtA hai, usI prakAra karmo ke kSaya ho jAnepara jIvakA bhI nAza ho jAtA hai, ataH mokSa kA abhAva hai| uttara-4. nahI, kyoki, 'pradIpakA nAza ho jAtA hai' yaha bAta hI asiddha hai / dIpakarUpase pariNata pudgaladravyakA vinAza nahI hotA hai| unakI pudgala jAti banI rahatI hai| isI prakAra karmoke vinAzase jIvakA nAza nahIM hotaa| usakI jAti arthAta caitanya svabhAva banA rahatA hai| (dha 6/1,6-1/236/gA.2-3/417), 5 dUsarI bAta yaha bhI hai ki jisa prakAra beDiyose mukta honepara bhI devadattakA avasthAna dekhA jAtA hai, usI prakAra kmoMse mukta honepara bhI AtmAkA svarUpAvasthAna hotA hai| prazna-6. jahA~ rma bandhanakA abhAva huA hai vahA~ hI mukta jIvako Thahara jAnA caahie| uttara-nahIM, kyoki, yaha bAta bhI abhI vicAraNIya hai ki use vahIM Thahara jAnA cAhie yA bandhAbhAva aura anAzrita honese use gamana karanA caahie| de. gati/1/4 prazna-7. uSNatAke abhAvase agnike abhAvakI bhaoNti, siddhalokame jAne se muktajIvoke UrdhvagamanakA abhAva ho jAnese vahA~ usa jIvakA bhI abhAva ho jAnA caahie| uttara-nahIM, kyoki Udhrva hI gamana karanA usakA svabhAtra mAnA gayA hai, na ki Urva gamana karate hI rhnaa|) de. mokSa/5/68. mokSake abhAvameM anAkAratAkA hetu bhI yukta nahIM hai, kyoki, hama usako puruSAkAra rUpa mAnate haiN|) 2. mokSa amAvAtmaka nahI hai balki AramalAmarUpa hai paM.kA./mU /35 jesi jIvasahAvo Nariya abhAvo ya sambahA tassa / te hoti bhiSNadehA siddhA bacigoyaramadIdA |3|-jinke jIva svabhAva nahIM hai / de0 mokSa/3/5) aura sarvathA usakA abhAva bhI nahI hai| ve deharahita va vacanagocarAtIta siddha hai| si vi./m /7/11/485 AtmalAbha vidurmokSa jIvasyAntarmalakSayAt / nAbhAva nApyacaitanya na cetanyamanarthakam |16|-aatmsvruupke lAbhakA nAma mokSa hai jo ki jIvako antarmalakA kSaya ho jAne para prApta hotA hai| mokSame na to bauddhokI bhaoNti AsmAkA abhAva hotA hai aura na hI vaha jJAnazUnya acetana ho jAtA hai| mokSame bhI usakA caitanya arthAt jJAna darzana nirarthaka nahI hotA hai, kyoki vahA~ bhI vaha trijagatko sAkSIbhAvase jAnatA tathA dekhatA rahatA hai| [ jaise bAdaloke haTa jAnepara sUrya apane svaparaprakAzakapaneko nahIM choDa detA, usI prakAra karmamalakA kSaya ho jAnepara AtmA apane svapara prakAzakapaneko nahIM choDa detA-de0 ( isa zlokakI vRtti ) / pa6/1,6-6,216/460/4 kevalajJAne samutpanne'pi sarva na jAnAtIti kapilo brUte / tanna, tannirAkaraNA) buddhayanta ityucyate / mokSo hi nAma bandhapUrvaka', bandhazca na jIvasyAsti, amUrtatvAnnityatvAcceti / tasmAjjIvasya na mokSa iti naiyAyika-vaizeSika-sAkhya-mImAMsakamatam / etannirAkaraNArtha muccantIti pratipAditam / parinirvANayanti -azeSabandhamokSe satyapi na parinirvAnti, sukhadu khahetuzubhAzubhakarmaNA tatrAsattvAditi tArkikayormataM / tannirAkaraNArtha pariniiinta anantasukhA bhvntiityucyte| yatra sukhaM tatra nizcayena dukhamadhyasti du khAvinAbhAvitvAtsukhasyeti tArkikayoreva mata, tannirAkaraNArtha sarvaduHkhAnamanta parivijANantIti ucyate / sarvadu,khAnananta paryavasAna parivijAnanti gacchantItyartha / kutH| dukhahetukarmaNA vinaSTatvAt svAsthyalakSaNasya sukhasya jIvasya svAbhAvikatvAditi |-prshn-kevljnyaan utpanna honepara bhI sabako nahI jAnate hai ( kapila yA sAkhya ) 1 uttara-nahIM, ve sabako jAnate hai| prazna -amUrta va nitya honese jIvako na andha sambhava hai, aura na bandhapUrvaka mokSa (naiyAyika, vaizeSika, sAkhya va mImAsaka ). uttara-nahIM, ve mukta hote hai / prazna -azeSa bandhakA mokSa ho jAnepara bhI jIva parinirvANa arthAta ananta sukha nahIM prApta karatA hai; kyoki, vahA~ sukha-du.khake hetubhUta zubhAzubha karmokA astitva nahIM hai| ( tArkika mata )1 uttara-nahIM, ve anantasukha bhogI hote hai / prazna-jahA~ sukha hai vahA~ nizcayase dukha bhI hai, kyoki sukha dukhakA avinAbhAvI hai ( tArkika ): uttara-nahI, ve sarva dukhoM ke anta kA anubhava karate hai| isakA artha yaha hai ki ve jIva samasta dukhoke anta arthAt avasAnako pahu~ca jAte hai, kyoki, unake dukhake hetubhUta karmokA vinAza ho jAtA hai aura svAsthya lakSaNa sukha jo ki jIvakA svAbhAvika guNa hai, vaha pragaTa ho jAtA hai| 3 bandha va udayakI aTUTa zRMkhalAkA bhaMga kaise sambhava hai dra saM./To 30/154/10 atrAha ziSya - sasAriNAM nirantara karma bandho'sti, tathaivodayo'pyasti, zuddhAtmabhAvanAprastAvo nAsti, kathaM mokSo bhavatIti / tatra prtyuttrN| yathA zatro. kSINAvasthA dRSTvA kA'pi dhImAn paryAlocayatyaya mama hanane prastAvastata pauruSaM kRtvA zatru hanti tathA karmaNAmapyekarUpAvasthA nAsti hIyamAnasthityanubhAgatvena kRtvA yadA laghutvaM kSINatvaM bhavati tadA dhImAn bhavya AgamabhASayA labdhipaJcakasaMjJenAdhyAtmabhASayA nijazuddhAtmAbhimukhapariNAmasaMjJena ca nirmalabhAvanAvizeSakhaDgena pauruSaM kRtvA karmazatru hntoti| yatpunaranta'koTAkoTIpramitakarma sthitirUpeNa tathaiva latAdArusthAnIyAnubhAgarUpeNa ca karmalaghutve jAte'pi satyaya jIva...karmahananabuddhi kApi kAle na kariSyatIti tadabhavyaravaguNasyaiva lakSaNaM jJAtavyamiti / prazna-sasArI jIvoke nirantara karmokA bandha hotA hai aura isI prakAra kauMkA udaya bhI sadA hotA rahatA hai, isa kAraNa unake zuddhAtmAke dhyAnakA prasaga hI nahI hai, taba mokSa kaise hotI hai 1 uttara- jaise koI buddhimAna apane zatrukI nirmala avasthA dekhakara, apane naname vicAra karatA hai, 'ki yaha mere mAranekA avasara hai aisA vicArakara udyama karake, vaha buddhimAn apane zatruko mAratA hai| isI prakAra karmo kI bhI sadA ekarUpa avasthA nahI rahatI, isa kAraNa sthitibandha aura anubhAga bandhakI nyUnatA honepara jaba karma halake hote hai taba buddhimAn bhavya jIva AgamabhASAmai pA~ca labdhiyose aura adhyAtmabhASAmeM nija zuddha AtmAke sammukha jainendra siddhAnta koza
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSa 331 pariNAma nAmaka nirmala bhAvanA vizeSarUpa khaDga se pauruSa karake karma zatruko naSTa karatA hai| aura jo antaHkoTAkoTipramANa karmasthitirUpa tathA latA kA sthAnApanna anubhAgarUpase karmabhAra halakA ho jAnepara bhI kamako naSTa karanekI buddhi kisI bhI samaya meM nahIM karegA to yaha abhavyatva guNakA lakSaNa samajhanA caahie| ( mo. mA. pra. /3. 451/2) / 4. anAdi kamakA nAza kaise sambhava hai rA. bA./10/2/3/641/1 syAnmatam karma bhansatAmasyAdyabhAvAdantenAmyasya na bhavitavyam dRSTiviparItakalpanAya pramANAbhAvAditi tannaH ki kAraNam ityAdayabhIjanat yathA bIjAGkurasatAnemAvI pravartamAne anyolamolAi kurA midhyato'sya dRSTastathA mithyAdarzanAdipratyaya pirAmikasa rAsAyanAdI dhyAnAnala nirdagdhakarmIle bhavAtpAbhAvAnmokSa iti ma damapotumazakyam - prazna karma bandhakI sandAna jaba anAdi hai to usakA anta nahIM honA cAhie ? uttara- jaise ba ja aura akurakI santAna anAdi honepara bhI agnise antima bIjako jalA denepara usase akura utpanna nahIM hotA, usI taraha mithyAdarzanAdi pratyaya tathA karmabandha santatike anAdi honepara bho dhyAnAgnise karmabIjoM ko jalA denepara bhavAkurakA utpAda nahI hotA, yahI mokSa hai / ka. pA. 1/1-9/338/6/1 kama sahejatatrAsamyAnamatIdo raade / Na ca kammaviNAso asiddha; bAla joThavaNarAyAdipajjA yA viSAsamNAvataM vAsasiddha do jAyade / Na, akaTTimassa viNAmANuvavattI do / tamhA kammeNa kaTTimeNa veva hodavvaM / - karma bhI sahetuka hai, agyathA unakA vinAza bana nahIM sktaa| aura karmokA vinAza afe bhI nahIM hai, kyoMki, kamaka kArya mAla pauvana aura rAjA Adi paryAyakA vinAza kamakA vinAza hue binA nahIM ho sakatA hai prazna karma akRtrima ko nahIM uttara nahIM ki akRtrima padArtha vinAza nahI bana sakatA hai, isalie karmako kRtrima hI honA caahie| mA ka. pA. 1 / 1-1 / 642 / 60 / 1 taM ca kamma sahejaaM, aNNA NivvAvArANa pigNdhppsNgaado| = karmoko sahetuka hI mAnanA cAhie, anyathA ayogiyoMmeM karmabandhakA prasaMga prApta hotA hai| Ama pa/TI./111/ 4219/143 / 10) | ka. pA. 1/1-1/644/616 akaTTimattAdo kammasatANe Na bocchijjadi sibo jutaM matsa vi bIjakurasAgarata moccheduva bhaado| Na ca kaTTimasaMtANivadiritto satANo NAma atthi jassa aTTama cApakhe sayalasavare samuSya vikammAgamasatA tuhRdi sibo jusa khuvAhiyattAdau / sammasaMjama virAyajogaNihAmameNa pAca diTThe anavANAma asaNANamakamacI sada ce; Na; akkameNa vaTTamANAnaM sayalattakAraNasANijbhe sa te tadavirohAdI saMga sammakA so hodi meci vo guna, yamANe kassa vika vijaya sagasagujarAtyA daMsaNAdo / savaro vi, vaDDhamANo ubalabbhae tada' kattha vi saMpuraNa ho mAhujiyAlasvIya Asayo vi kahi vimlado vijaya hANe taratamabhAvAvaratI AyaranaolAvalINamalakla ko vva / prazna - akRtrima honese karmakI santAna vyucchinna nahIM hotI hai usara nahI kyoMki akRtrima hote hue bhI bIja va akurakI santAnakA vinAza pAyA jAtA hai / 2. kRtrima satAnIse bhinna, akRtrima santAna nAmakI koI cIja nahIM hai| prazna- 3 AsravavirodhI sakalasavara ke utpanna ho jAnepara bhI karmoMkI Asravapara parA vicchinna nahI hotI / uttara-aisA kahanA 6. mokSake astitva sambandhI zaMkAeN yukta bAdhita hai, arthAta sata pratipakSI kAraNa honepara karmakA vinAza avazya hotA hai / ( gha. 6/4, 1/44 /117 /6 ) / prazna- 4, sakala saMvararUpa samyaktva, sayama, vairAgya aura yoganirodha inakA eka sAtha svarUpalAbha nahIM hotA hai ? uttara- nahIM, kyoMki, ina sabakI eka sAtha aviruddhavRtti dekhI jAtI hai| prazna- 5. asampUrNa kAraNokI vRtti bhale eka sAtha dekhI jAye, para sampUrNa kI sampAdikI nahIM utara nahIM, kyoMki, jo varddhamAna hai aime una samyaktvAdimese koI bhI kahI bhI niyamase apanI-apanI utkRSTa avasthAko prApta hotA huA dekhA jAtA hai / yataH savara bhI eka hAtha pramANa tAlavRkSake samAna vRddhiko prApta hotA huA pAyA jAtA hai, isalie kisI bhI AtmAme use paripUrNa honA hI caahie| ( dha 1 / 4,1.44 /11 / 1) aura bhI de. agalA sandarbha ) | 6. tathA jisa prakAra khAnase nikale hue svarNa pASANakA antaraga aura bahira ga mala nirmUla naSTa ho jAtA hai, usI prakAra Asava bhI kahIM para nirmUla vinAzako prApta hotA hai, anyathA Asavako hAnime tara tama bhAva nahIM bana sakatA hai| (dha. 6/4.1, 44/118/2 ), ( syA. maM / 17 / 236 / 26 ) / 7 [ dUsarI bAta yaha bhI hai ki karma akRtrima I hI nahIM (de0 vibhAva / 2 ) ] | sthA. ma / 10 / 236 / 1 para bhUta-dezo nAzino bhASA nikhila nazvarA' / meghapaktyAdayo yadvata eva rAgAdayo matAH / jo padArtha eka deza se nAza hote hai, unakA sarvathA nAza bhI hotA hai| jisa prakAra meghoke paTalokA Azika nAza honese unakA sarvathA nAza bhI hotA hai| 5. mukta jIvoMkA paraspara meM uparodha nahIM 1 - rA. vA./10/4/6/643/ 13 syAnmatam - alpa siddhAvagAhya AkAza pradeza AdhAra, AdheyA siddhA anantA tata' parasparoparodha iti tanna' ki kAraNa avagAhanazatiyAgAta mitsvapi nAmA nekamaNipradIpaprakAzeSu ampe'pyavakAze na virodhaH kimaGgapunaramUrtiSTa avagAhanazaktiyukteSu mukteSu prazna- siddhokA avagAhya AkAza pradeza rUpa AdhAra tA anpa hai aura AdheyabhUta siddha ananta hai, ata unakA parasparame uparAdha hotA hogaa| uttara- nahIM, kyoki AkAza me. avagAhana zakti hai| mUrtimAn bhI aneka pradApa prakAzoka alpa AkAza meM avirodhI avagAha dekhA gayA hai, taba amUrta siddho kI to bAta hI kyA hai 1 6. mokSa jAte-jAte jIvarAzikA anta ho jAyegA ? 6. 14/16.128/233/7 jIvarAsI Ayavajjido sammao gacchAvAbhAdo udo sasAriNImANamabhAva hAdisi bhaNideNa hAdi asA bhAgojI bAgamata sabhavA hAditi / 14/5.6,128/216/2 jAsi khANaM AyavirahiyANa vaye bocveo hAdi tAo saMkhAo sakhejyAsalesa zidAo jAra 2 khANa AyavirahiyANaM sakhejjAsa khejjehi vaijjamANANa vacchedo Na hoditAsimaNa tamidi saNgA / savva jIvarAsI vAta taNa soga vajjidi, jahA ANaM tiyvirohaado| aGgIdaka adIka zepa meM siddhA rohito egamigodasarI rajIbAgamaNa rA guNata siddhA puNa ayodakAte samaya pachi divi asale lAgatA siti tAvakAlA asAva sa ema. adikAlAdA siddhANamasaMkhe bhAgatu mata bhAdo / ... adakAle pasajIvAda huA ho to kAlAdo asarakhejjaguNa caiva / - prazna- joba rAzi Ayase rahita aura vyaya sahita hai, kyoki usameMse mokSako jAnevAle jIva upalabdha hote hai / isalie sasArI jAvokA abhAva prApta hotA hai ? jainendra siddhAnta koza
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSapAhuDa 332 mokSamA se koI eka yA do Adi pRthak-pRthak rahakara mokSake kAraNa nahIM hai, aSika samudita rUpase ekarasa hokara hI ye tIno yugapat mokSamArga hai| kyoki, kisI vastuko jAnakara usakI zraddhA yA ruci ho jAne para use prApta karaneke prati AcaraNa honA bhI svAbhAvika hai| AcaraNake binA va jJAna, ruci ba zraddhA yathArtha nahIM kahe jA skte| bhale hI vyavahArase inhe tIna kaha lo para vAstava meM yaha eka akhaNDa cetanake hI sAmAnya va vizeSa aMza hai| yahA~ bheda ratnatrayarUpa vyavahAra mArgako abheda ratnatrayarUpa nizcayamArgakA sAdhana kahanA bhI ThIka ho hai, kyoki, koI bhI sAdhaka abhyAsa dazAmeM pahale savikalpa rahakara hI Age jAkara nirvikalpatAko prApta kastA hai| - armr mokSamArga sAmAnya nirdeza mokSamArgakA lakSaNa / 2 | tInoMkI yugapatatA hI mokSamArga hai| sAmAyika sayama va jJAnamAtrase mukti kahanepara bhI / tInoMkA grahaNa ho jAtA hai| | vAstavameM mArga tIna nahIM eka hai| yugapat hote hue bhI tInoMkA svarUpa bhinna hai| tInoMkI pUrNatA yugapat nahIM hotii| sayogi guNasthAnameM ratnatrayako pUrNatA ho jAnepara bhI mokSa kyoM nahIM hotii| -de0 kevlii/2/2|| ina tInoMmeM samyagdarzana pradhAna hai| - de0 samyagdarzana/I/41 * mokSamArgameM yogya gati, liMga, cAritra AdikA nirdesh| -de0 mokss/4|| * | mokSamArgameM adhika jJAnakI AvazyakatA nhiiN| - de0 dhyaataa/1| mokSake anya kAraNoM ( pratyayoM ) kA nirdeza / * uttara-nahIM hotA hai; kyoMki, 1. trasa bhAvako nahIM prApta hue ananta nigoda jIva sambhava hai| (aura bhI de0 vnspti/2/3)|2 Ayarahita jina saMkhyAoM kA vyaya honepara sattvakA viccheda hotA hai ve saMkhyAe~ saMkhyAta aura asakhyAta saMjJAgalI hotI hai / Ayase rahita jina saMkhyAokA sakhyAta aura asakhyAta rUpase vyaya honepara bhI viccheda nahIM hotA hai, unakI ananta saMjJA hai (aura bhI de0 ananta/ 1/1) / aura saba jIva rAzi ananta hai, isalie vaha vicchedako prApta nahIM hotii| anyathA usake ananta honemeM virodha AtA hai / (de0 annt/2/1-3)| 3. saba atItakAla ke dvArA jo siddha hue hai unase eka nigodazarIrake jIva anantaguNe hai| (de0 vanaspati/3/7) / 4. siddha jIva atItakAla ke pratyeka samayameM yadi asaMkhyAta loka pramANa siddha hove to bhI atIta kAlase asaMkhyAtaguNe hI hoge| parantu aisA hai nahIM kyoki, siddha jIva atItakAlake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hI upalabdha hote hai| 1. atIta kAlame sapaneko prApta hue jIva yadi bahuta adhika hote hai to atItakAlase asaMkhyAta guNe hI hote hai| syA. maM/29/331/16 na ca tAvatA tasya kAcita parihANinigoda jiivaanntysyaakssytvaat| anAdyanante'pi kAle ye ke cinnivRtA. nirvAnti nirvAsyanti ca te nigodAnAmanantabhAge'pi na vartante nAvatiSata na baya'nti / tatazca kathaM muktAnAM bhavAgamanaprasaGga', ktha ca saMsArasya riktatAprasaktiriti / abhipretaM caitada anythyaanaampi| yathA coktaM vArtikakAreNa-ataeva ca vidvatsu mucyamAneSu saMtatam / brahmANDalokajIvAnAmanantatvAdazUnyatA / 1 / atyanyUnAtiriktatvai yujyate parimANavata / vastunyaparimeye tu nUnaM teSAmasaMbhava' / / 2 / -6, [jitane jIva mokSa jAte hai utane hI nigoda rAzise niklakara vyavahArarAzimeM A jAte hai (de0 mokSa/2/2)1 ataeva nigodarAzimeM-se jIboke nikalate rahaneke kAraNa saMsArI jIvokA kabhI kSaya nahI ho sktaa| jitane jIva abataka mokSa gaye hai aura Age jAnevAle hai ve nigoda jIvoke anantace bhAga bhI nahIM hai, na hue hai aura na haaNge| ataeva hamAre matameM na to mukta jIva saMsArameM lauTakara Ate hai aura na yaha sa sAra jIvose zUnya hotA hai| isako dUsare vAdiyone bhI mAnA hai| vArtikakArane bhI kahA hai, 'isa brahmANDame ananta saMsArI jIva hai, isa sasArase jJAnI jIvokI mukti hote hue yaha saMsAra jIvose khAlI nahI hotaa| jisa vastukA parimANa hotA hai, usIkA anta hotA hai, vahIM ghaTatI aura samApta hotI hai| aparimita vastukA na kabhI anta hotA hai, na baha ghaTatI hai, aura na samApta hotI hai| go, jI/jI. pra./166/437/18 sarvo bhavyasaMsArirAziranantenApi kAlena nakSIyate akSayAnantatvAt / yo yo'kSayAnanta' so so'nantenApi kAlena na kSIyate yathA iyattayA paricchinna kAlasamayodha', sarvadravyANAM paryAyo'vibhAgapraticchedasamUho vA ityanumAnAGgasya tarkasya prAmANyasunizcayAt / 6. sarva bhavya saMsArI rAzi ananta kAlake dvArA bhI kSayako prApta nahIM hotI hai, kyoki yaha rAzi akSayAnanta hai| jo jo akSayAnanta hotA hai, vaha-vaha anantakAlake dvArA bhI kSayako prApta nahIM hotA hai, jaise ki tIno kAloke samayokA parimANa yA avibhAga praticchedokA smuuh| isa prakAra ke anumAnase prApta tarka pramANa hai| mokSa pAhuDa-A0 kundakunda (I0127-171) kRta mokSa prAptike kramakA prarUpaka, 106 gAthA baddha eka grantha / isapara A0 zrutasAgara ( I01481-1466) kRta saMskRta TokA aura paM. jayacanda chAbaDA ( I0 1867 ) kRta bhASA bacanikA upalabdha hai / (tI0/2/114) / mokSamAge-samyagdarzana, sabhyarajJAna va samyakcAritra, ina tInoM ko ratnatraya kahate haiN| yaha hI mokSamArga hai| parantu ina tInome * | nizcaya vyavahAra mokSamArga nirdeza mokSamArgake do meda-nizcaya va vyavahAra / vyavahAra mokSamArgakA lakSaNa bhedaratnatraya / nizcaya mokSamArgakA lakSaNa abhedaratnatraya / nizcaya mokSamArgakA lakSaNa zuddhAtmAnubhUti / | nizcaya mokSamArgake apara nAma / | nizcaya va vyavahAra mokSamArgake lakSaNoMkA samanvaya / abheda mArgameM bheda karanekA kAraNa ! savikalpa va nivikalpa nizcaya mokSamArga nirdesh| -de0 mokssmaarg/4/6| darzana jJAna cAritrameM kathaMcit ekatva tInoM vAstavameM eka AtmA hI hai| tInoMko eka AtmA kahanekA kAraNa / jJAnamAtra hI mokSamArga hai| zAnamAtra hI mokSamArga nahIM hai| -de. mokssmaarg/1/2| jainendra siddhAnta koza
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSamArga 1. mokSamArga sAmAnya nirdeza * samyagdarzana, zAna va cAritrameM antara / -de0 samyagdarzana/I/81 4 tInoMke bheda va abhedakA samanvaya / zAna kahanese yahA~ pAriNAmika bhAva iSTa hai| 6 darzanAdi tInoM caitanyakI hI sAmAnya vizeSa pari Nati hai| nizcaya vyavahAra mArga kI kathaMcit mukhyatA gauNatA va samanvaya nizcayamArgakI kathaMcit prdhaantaa| nizcaya hI eka mArga hai, anya nhiiN| kevala usakA prarUpaNa hI aneka prakArase kiyA | jAtA hai| vyavahAra mArgakI kathaMcit gaunntaa| vyavahAramArga nizcayakA sAdhana hai| donoMke sAdhyasAdhana bhAvakI siddhi / mokSamArgameM abhyAsakA mhttv| -de0 abhyAsa / mokSamArga meM prayojanIya purussaarth| -de0 puruSArtha /6 / sAdhu va zrAvakake mokSamArga meM antr| -de0 anubhava/5 / | paraspara sApekSa hI mokSamArga kAryakArI hai| __--de0 dhrm/6| nizcaya va vyavahAra mokSamArgameM mokSa va sasArakA kaarnnpnaa| -de0 dhrm/7| zubha va zuddhopayoga kI apekSA nizcaya va vyavahAra mokSamArga / -de0 dharma / andha paDgu ke dRSTAntase tInoMkA samanvaya / -de0 mokSamArga/1/2/rA. vaa.| da. pA /m /30 NANeNa dasaNeNa ya taveNa cariyeNa saMjamaguNeNa / cauhi pi samAjoge mokvo jiNasAsaNe dittttho|30| samyagjJAna, samyagdarzana, samyakcAritra va samyaktapa ina cAroke mailase hI saMyama hotA hai| usase jIva mokSa prApta karatA hai| (da. pA./mU /32) mU. A./868-866 NijjAvago ya NANaM vAdo jhANa caritta NAvA hi / bhavasAgara tu bhaviyA tara ti tihisaNNipAyeNa / / NANaM payAsao tavo sodhao sajamo ya guttiyro| tiNha pi ya saMjoge hodi hu jiNasAsaNe mokravo / / =jahAja calAnevAlA niryApaka to jJAna hai, pavanakI jagaha dhyAna hai aura cAritra jahAja hai| ina jJAna dhyAna cAritra tInoMke melase bhavya jIva saMsArasamudrase pAra ho jAte hai 1868) jJAna to prakAzaka hai tapakarma vinAzaka hai aura cAritra rakSaka / ina tInoke saMyogase mokSa hotA hai 186 / sa. si./1/1/7/5 mArgaH iti ca ekavacana-nirdeza' samastasya mArgabhAvajJApanArtha / tena vyastasya mArgatva nivRtti. kRtA bhvti| ata. samyagdarzanaM samyagjJAnaM samyakacAritramityetat tritayaM samudita mokSasya sAkSAnmArgo veditavya / -sUtrameM 'mArga' aisA jo ekavacana nirdeza kiyA hai, vaha tIno milakara mokSamArga hai', yaha batAne ke lie kiyA hai| isase samyagjJAna yA samyagdarzana yA samyakcAritrameM pRthaka-pRthaka rahate hue mArgapanekA niSedha ho jAtA hai| ata samyagdarzana samyagjJAna aura samyakacAritra tIno milakara hI mokSakA sAkSAt mArga hai, aisA jAnanA caahie| (ma. pu./24/120-122), (pra sA /ta pra/236-237 ); (nyA. dI./3/673/113) / rA. vA./1/1/46/14/1 ato rasAyanajJAnazraddhAnakriyAsevanopetasya tatphalenAbhisabandha iti ni prtidvndvmett| tathA na mokSamArgajJAnAdeva mokSaNAbhisaMbandho; darzanacAritrAbhAvAt / na ca zraddhAnAdeva; mokSamArgajJAnapUrvakriyAnuSThAnAbhAvAt / na ca kriyAmAtrAdeva, jJAnazraddhAnAbhAvAt / yataH kriyAjJAnazraddhAnarahitA ni phaleti / yato mokSamArgatritayakalpanA jyAyasIti / uktaJca-hata jJAna kriyAhIna hatA cAjJAninA kiyA / dhAvan kilAndhako dagdha' pazyannapi ca paDagula 3 sayogameveha vadanti tajjJA na hya'kacakreNa ratha prayAti / andhazca paDaguzca bane praviSTo tau saprayuktau nagara praviSTau / 2 / - auSadhike pUrNa phalakI prAptike lie jaise usakA zraddhAna jJAna va sevanarUpa kriyA Avazyaka hai, usI prakAra samyagdarzanAdi tInoMke melase unake phalako prApti hotI hai| darzana aura cAritrakA abhAva honeke kAraNa jJAnamAtrase, jJAnapUrvakakriyA rUpa anuSThAnake abhAvake kAraNa zraddhAnamAtrase aura jJAna tathA zraddhAnake abhAvake kAraNa kriyAmAtrase mokSa nahIM hotI, kyoki jJAna va zraddhAna rahita kriyA niSphala hai| isalie mokSamArgake tInapanekI kalpanA jAgRta hotI hai| kahA bhI hai-'kriyAhIna jJAna naSTa hai aura ajJAniyoke kriyA niSphala hai| eka cakrase ratha nahI calatA, ataH jJAnakriyAkA saMyoga hI kAryakArI hai| jaise ki dAvAnalame vyApta vanameM andhA vyakti to bhAgatA-bhAgatA jala jAtA hai aura laMgaDA dekhatA-dekhatA jala jAtA hai| yadi andhA aura laMgaDA dono mila jAye aura andheke kandhopara la~gaDA baiTha jAye to donokA uddhAra ho jAyegA taba lagaDA to rAstA batAtA huA jJAnakA kArya karegA tathA andhA calatA huA cAritrakA kArya kregaa| isa prakAra dono hI vanase bacakara nagara meM A sakate haiN| (paM. vi./1/75), (vijnyaanvaad/2)| 3. sAmAyika saMyama yA jJAnamAtra kahanese mI tInoMkA grahaNa ho jAtA hai * 1. mokSamArga sAmAnya nirdeza 1. mokSamArgakA lakSaNa ta. sU /1/1 samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArga. 1 / samyagdarzana, samyagjJAna va samyakcAritra ina tInoMkI ekatA mokSamArga hai| 2. tInoMkI yugapatatA hI mokSamArga hai pra sAmU /237 Na hi AgameNa sijjhadi saddahaNa jadi vi Natthi atthesu / sahahamANo atthe asaMjado vANa Nivvadi / 237 / = Agamase yadi padArthoMkA zraddhAna na ho to siddhi nahIM hotii| padArthoMkA zraddhAna karanevAlA bhI yadi asaMyata ho to nirvANako prApta nahIM hotaa| mo. pA./mU./56 tavarahiyaM jaM NANa NANavijutto tavo vi akyttho| tamhA NANataveNaM sajutto lahai NivvANa / -jo jJAna tapa rahita hai aura jo tapa jJAna rahita hai, ve dono hI akAryakArI hai| ataH jJAna va tapa dono saMyukta honese hI nirvANa prApta hotA hai| rA.vA./2/1/44/14/14 'anantA' sAmAyikasiddhA' ityetadapi tritayameva sAdhayati / katham / jJasvabhAvasyAtmanastattvaM zraddhAnasya jainendra siddhAnta koza
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSamArga 334 1. mokSamArga sAmAnya nirdeza sAmAyikacAritropapatte' / samaya ekatvamabheda ityanarthAntarama, samaya aneka mArga nahIM hai| sUtrame ekavacanake prayogase yaha bAta siddha evaM sAmAyikaM cAritra sarvasAbadyanivRttiriti abhedena sagrahAditi / hoto hai| ='ananta jIva sAmAyika cAritrase siddha ho gaye' yaha vacana bhI 5. yugapat hote hue bhI tInoMkA svarUpa bhinna hai tInoM ke mokSamArgakA samarthana karatA hai| jJAnarUpa AtmAke tattvazraddhAnapUrvaka hI samatAbhAvarUpa cAritra ho sakatA hai| samaya, ekatva aura rA vA /1/1/ vArtika/pRSTha/ paMkti jJAnadarzanayoryagapatpavRtterekatvamiti abheda ye ekArthavAcI zabda hai| samaya hI sAmAyika cAritra hai| cetaH na, tattvAvAyazraddhAnabhedAt tApaprakAzakata / (60/16/3) / arthAt samasta pApayogose nivRtta hokara abheda samatA aura vIta jJAnacAritrayoreka bhedAdekatvam agamyAvavodhavaditi cetaH na; rAgameM pratiSThita honA sAmAyika cAritra hai| AzutpattI sUkSma kAlApratipatte utplptrshtvydhnvt/(63/16/23)| pa.pra/TI.2/72/194/10 atrAha prabhAkarabhaTTa / he bhagavat, yadi vijJAna arthabhedAcca / (64/17/1) / kAlabhedAbhAvo nArthabhedahetu gatijAtyAmAtreNa mokSo bhavati tahi sakhyAdayo badanti jJAnamAtrAdeva mokSa' divat / (65/17/3) / yadyapi agnike tApa va prakAzavata samyagdarzana va samyagjJAna yugapat utpanna hote hai parantu tatvokA jJAna va unakA teSAM kimiti dUSaNaM dIyate bhavadbhiriti / bhgvaanaah| atra vIta zraddhAna rUpase inake svarUpa meM bheda hai| jaise andhakArameM grahaNa kI gayI rAganirvikalpasvasaMvedanasamyagjJAnamiti bhaNitaM tiSThati tena bItarAgavizeSaNena cAritra labhyate samyagvizeSaNena samyaktvamapi labhyate, mAtAko bijalIkI camakakA prakAza honepara agamya jAnakara choDa pAnakavadekasyApi madhye trayamasti / teSAM mate tu vItarAgavizeSaNaM detA hai, usI prakAra jJAna va cAritra yadyapi yugapata hote pratIta hote hai parantu vAstabame unameM kAlabheda hai, jo ki atyanta sUkSma honeke kAraNa nAsti samyagvizeSaNaM ca nAsti jJAnamAtrameva / tena dUSaNaM bhavatIti bhAvArtha-prazna-he bhagavan / yadi vijJAnamAtrame hI mokSa hotA hai jAnaneme nahI AtA jaise ki sau kamalapatroko eka suI se bIndhane (de0 Age mokSamArga/3) to sAkhya, bauddha Adi loga jJAnamAtrase para pratyeka patrake bindhanekA kAla pRthak-pRthak pratItime nahI AtA hI mokSa kahate hai, unhe dUSaNa kyo dete ho / uttara-hamAre hA~ hai| ata' kAta kI ekatAkA hetu dekara jJAna va cAritrame ektA nahIM 'bItarAga nivikalpa svasaMvedana samyagjJAna' aisA kahA gayA hai| tahA~ kI jA sktii| dUsare kAlakA abheda ho jAnese arthakA bhI abheda ho 'vItarAga' vizeSaNase to cAritrakA grahaNa ho jAtA hai aura 'samyak' jAtA ho aisA koI niyama nahIM hai, jaise ki manuSya gati aura usakI vizeSaNase samyagdarzanakA grahaNa ho jAtA hai| pAnakavata ekako hI pacendriya jAtikA kAla abhinna hone para bhI ve donI bhinna hai| yahA~ tInapanA prApta hai| parantu unake matameM na vItarAga vizeSaNa hai aura na samyak vizeSaNa / jJAnamAtra kahate hai| isalie unako dUSaNa 6. tInoM kI pUrNatA yugapat nahIM hotI diyA jAtA hai, aisA bhAvArtha hai| rA.vA./1/1 vArtika/pRSTha/ paMkti-eSAM pUrvasya lAbhe bhajanIyamuttaram / (46/17/24) / uttaralAbhe tu niyata pUrva lAbha (70/17/26) / dra, saM/TI/3/152/8 (kramaza:) kazcidAha-sadRSTInA vItarAgavizeSaNaM tadanupapatti', ajJAnapUrvakadvAnaprasagAt / (71/17/20) / na bA; kimartha / rAgAdayo heyA madIyA na bhavantIti bheda vijJAne jAte sati yAvati jJAnamityetata parisamApyate tAvato'saMbhavAttayApekSa rAgAnubhave'pi jJAnamAtreNa mokSo bhvtiiti| tatra parihAra / andhakAre bacanam / tadapekSya sapUrNa dvAdazAGgacaturdazapUrva lakSNaM zrutaM kevalaM puruSadvayam eka' pradIpahastastiSThati, anyaH punareka pradIparahita. ca bhajanIyamuktam / tathA pUrva samyagdarzanalAbhe dezacAritraM sayatAsaMyastiSThati / sa ca kUpe patana sAdikaM vA na jAnAti tasya vinAze tasya sarvacAritraM ca pramattAdArabhya sUkSmasAmparAyAntAnAM yazca yAvaJca doSo nAsti / yastu pradIpahastastasya kUpapatanAdivinAze pradIpaphala niyamAdasti, saMpUrNa yathAkhyAtacAritra tu bhajanIyam / (74/987) / nAsti / yastu kUpapatanAdika tyajati tasya pradIpaphalamasti / tathA athavA kSAyikasamyagdarzanasya lAbhe kSAyika samyagjJAnaM bhajanIyam / ko'pi rAgAdayo heyA madIyA na bhavantIti bhedavijJAnaM na jAnAti .. samyagdarzanasya samyagjJAnasya vA anyatarasyAtmalAbhe cAritramuttaraM sa karmaNA badhyate tAvat / anya' ko'pi rAgAdibheda vijJAne jAte'pi bhajanIyam / (75/18/20 / - samyagdarzana, samyagjJAna aura samyaka yAvadaMzena rAgAdikamanubhavati tAvadaMzena so'pi badhyata eva, tasyApi cAritra meM pUrva pUrva kI prApti honepara uttara uttarakI prApti bhajanIya rAgAdibheda vijJAnaphala naasti| yastu rAgAdibhedavijJAne jAte sati hai, arthAt ho bhI aura na bhI ho| parantu uttarakI prAptimeM pUrvakA rAgAdika tyajati tasya bheda vijJAnaphalamastIti jJAtavyam / prazna- lAbha nizcita hai| jaise jise samyakacAritra hogA use samyagdarzana va samyagdRSTiyoko vItarAga vizeSaNa kisa lie diyA jAtA hai| samyagjJAna hoge hI, para jise samyagdarzana hai use pUrNa samyagjJAna aura 'rAgAdika heya hai, ye mere nahI hai' itanA mAtra bheda vijJAna ho jAnepara cAritra ho bhI aura na bhI ho / prazna-aisA mAnane se ajJAnapUrvaka rAgakA anubhava hote hue bhI jJAna mAtrase hI mokSa ho jAtA hai| zraddhAnakA prasaga AtA hai| uttara-pUrNa jJAnako bhajanIya kahA hai na uttara-andhakArameM dIpaka rahita koI puruSa kueM meM giratA hai to koI ki jnyaansaamaanyko| jJAnako pUrNatA zrutakevalI aura kevalIke doSa nahIM, parantu dIpaka hAtha meM lekara bhI yadi koI kue~ meM gire to hotI hai| samyagdarzanake honepara pUrNa dvAdazAga aura caturdazapUrvarUpa use dIpakakA koI phala nahIM hai, kueNmeM girane AdikA tyAga karanA zrutajJAna aura kevalajJAna ho hI jAyegA yaha niyama nahIM hai| isI hI dopakakA phala hai| isI prakAra bheda vijJAna rahita vyaktiko to taraha cAritra bhI samajha lenA caahie| samyagdarzanake honepara deza karma baMdhate ho hai, parantu bheda vijJAna ho jAnepara bhI jitane aMzameM sakala yA yathArakhyAta cAritra, sathatAsaMyatako sakala va yathArakhyAta rAgAdikA anubhava hotA hai, utane aMzameM badhatA hI hai aura usako cAritra, 6-10 guNasthAnavartI sAdhuko yathArakhyAta cAritra bhajanIya bhI utane aMzameM bheda vijJAnakA phala nahI hai| jo bhedavijJAna ho hai| athavA kSAyika samyagdarzana ho jAnepara kSAyika samyagjJAna bhajajAnepara rAgAdikakA tyAga karatA hai usako hI bheda vijJAnakA phala nIya hai / athavA sabhyagdarzana va samyagjJAname se kisI eka yA donoMke huA jAnanA caahie| prApta ho jAnepara pUrNa cAritra ( ayogI guNasthAnakA yathArakhyAta 1. vAstavameM mArga tIna nahIM eka hai cAritra ) bhajanIya hai| yA, dI./3/973/113 samyagdarzanAdIni mokSasya sakalakarmakSayasya 7. mokSake anya kAraNoMkA nirdeza mArgaH upAya na tu mArgA / ityekvcnpryogtaatprysiddh| sa, si/1/4/15/6 mokSasya pradhAnahetu mabaro nirjarA ca / = mokSake -samyagdarzanAdi mokSakA arthAt sakalakarmake kSayakA eka mArga hai, pradhAna hetu saMvara nirjarA hai| (raa.g/1/4/3/25/6)| jainendra siddhAnta koza
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSamArga 2. nizcaya vyavahAra mokSamArga nirdeza - jo AtmA ina tIno ( samyagdarzana samyagjJAna va samyak cAritra) dvArA, samAhita hotA huA ( arthAda nijAtmAmeM ekAgra hotA huA) anya kucha bhI na karatA hai aura na choDatA hai ( arthAt karane va choDaneke vikalpose atIta ho jAtA hai, vaha AtmA hI nizcaya nayase mokSamArga kahA gayA hai / (ta. sA/8/3); ( ta anu./31)| pa, pra/m /2/13 pecchai jANai aNucarai api appau jo ji / dasaNu NANu carittu jiu mokkhahaeN kAraNu so ji / =jo AtmA apanese Apako dekhatA hai, jAnatA hai, va AcaraNa karatA hai vahI vivekI darzana, jJAna cAritrarUpa pariNata jIva mokSakA kAraNa hai| (na. ca. vR/323), (ni sA /tA vR./2), (pa.pra./TI /2/14/128/13), (pa kA,/tA. vR/161/233/8); (dra, sN./ttii/36/162/10)| pa.pra/TI/2/31/151/1 nizcayena vItarAgasadAnandai ka rUpasukha sudhArasAsvAda pariNatanijazuddhAtmatattvasamyagzraddhAnajJAnAnucaraNarUpasyAbhedaratnatrayasya / / -nizcayase vItarAga sukharUpa pariNata jo nija zudvAtmatattva usI ke samyak zraddhAna jJAna va anucaraNa rUpa abhedaratnatrayakA svarUpa hai| (ni. sA./tA../2); ( sa sA./tA vR./2/8/10); (pa.pra./TI/7/206/15): (da saM.TI/adhi 2 kI cUlikA/ dha.7/2,1,7/gA. zaha odaiyA baMdhayarA uvasamarakhayabhissayA ya mokravayarA / bhAvo du pAriNAmio....3-audAyika bhAva bandha karanevAle hai tathA aupazamika, kSAyika va kSAyopazamika bhAva mokSake kAraNa hai| dha 7/2,1,7/pRSTha/paMkti sammada saga-sajamAkasAyAjogA mokkhakara jANi (8/6) / edesi paDivavA sammatt pattI desasa jama-saMjamaarNatANubaMdhivisayojaNa-dasaNamohakkharaNacaritamohavasAmaNuvasata - kasAya - carittamohakkhavaNa - ravINakasAya - sajogikevalIpariNAmA mokravapaccayA, edehito samayaM paDi asakhejjaguNaseDIe kmmnnijjruvlNbhaado| (13/10)|-bndhke mithyAtvAdi pratyayose viparIta samyagdarzana, saMyama, akaSAya, ayoga-athavA (guNasthAnakramase ) samyaktyotpatti, dezasayama, sayama, anantAnubandhIvisaMyojana, darzanamohakSapaNa, cAritramohopazamana, upazAntakaSAya, cAritramoha kSapaNa, kSINakaSAya va sayogakevalIke pariNAma bhI mokSake pratyaya hai, kyoMki inake dvArA prati samaya asakhyAta guNI karmoMkI nirjarA pAyI jAto hai| 2. nizcaya vyavahAra mokSamArga nirdeza 1. mokSamArgake do bheda-nizcaya va vyavahAra ta. sA./6/2 nizcayavyavahArAbhyAM mokSamArgoM dvidhA sthita / -nizcaya aura vyavahArake bhedase mokSamArga do prakArakA hai| (na ca. vR/284), (ta anu./28)| 2. vyavahAra mokSamAgakA lakSaNa bhedaratnannaya pa. kA./5/160 dhammAdIsaddahaNaM sammattaM NANamaMgapuThavagadaM / ceTThA tavaM hi cariyA vavahAro mokravamaggo tti / 160 / dharmAstikAya AdikA arthAt Sadravya, paMcAstikAya, sapta tattva va nava padArthoMkA zradAna karanA samyagdarzana hai, aMgapUrva sambandhI Agama jJAna samyagjJAna hai aura tapame ceSTA karanA samyakUcAritra hai| isa prakAra vyavahAra mokSamArga hai / (ma. sA./m /276), (ta. anu/30)| sa. sA./m /156 jIvAdIsahahaNa samma' tesimadhigamo NANaM / rAyAdIpariharaNaM caraNaM eso du mokkhapaho / 15 / jIvAdi (nava padArthoMkA) zraddhAna karanA samyagdarzana hai, una hI padArthoM kA adhigama samyagjJAna hai aura rAgAdikA parihAra samyakcAritra hai| yahI mokSakA mArga hai / (ma. ca. vR./321), (dra saM./To./36/162/8); (pa. pra/TI. 12/14/128/12) / ta, sA/8/4 zraddhAnAdhigamopekSA yA puna' syuH praatmnaa| samyaktvajJAnavRttAtmA sa mArgo vyvhaartH| (nizcayamokSamArga rUpase kathita abheda) AtmAmaiM samyagdarzana samyagjJAna tathA samyakacAritra yadi bheda arthAt vikalpakI mukhyatAse pragaTa ho rahA ho to samyagdarzanajJAnacAritra rUpa ratnatrayako vyavahAra mokSamArga samajhanA caahie| pa.pra./TI./2/31/150/14 vyavahAreNa vItarAgasarvajJapraNItazuddhAtmatattvaprabhRtiSaT dravyapaJcAstikAyasaptatavanavapadArtha viSaye samyaka zraddhAna. jJAnAhisAdivatazIla paripAlanarUpasya bhedaratnatrayasya / -vyavahArase sarvajJapraNIta zuddhAtmatattvako Adi dekara jo SaT dravya, paMcAstikAya, saptatattva, navapadArtha inake viSayame samyaka zraddhAna va jJAna karanA tathA ahisAdi vrata zIla AdikA pAlana karanA (cAritra) aisA bhedaratnatrayakA svarUpa hai| 3. nizcayamokSamAgakA lakSaNa abheda ratnannaya paM kA /mU./161 NicchayaNayeNa bhaNido tihi samAhido hu jo appaa| Na kuNadi ki ci vi aNNaNa muyadi so mokravamaggo tti / 161 // 4, nizcaya mokSamAgakA lakSaNa zuddhAtmAnubhUti yo, sA /yo /16 adhpAdasaNa ekku paru aNNu Na ki pi viyANi / mokkha] kAraNa joiyA Niccha I ehau jANi / 16 / -he yogin / eka parama Atmadarzana hI mokSakA kAraNa hai, anya kucha bhI mokSakA kAraNa nhiiN| yaha tU nizcaya samajha / na. ca vR/342 kI utthAnikAmeM uddhRta-Nicchayado khalu mokkhI tassa ya heU havei smbhaavo|" ( sambhAvaNayacakka/376 } / nizcayase mokSakA hetu svabhAva hai| pra. sA./ta, pra/242 ekAgyalakSaNa zrAmaNyAparanAmA mokSamArga evaavgntvy.| ekAgratA lakSaNa zrAmaNya jisakA dUsarA nAma hai, aisA mokSamArga hI hai, aisA samajhanA cAhie / jJA./18/32 apAraya kalpanAjAlaM cidAnandamaye svayam / ya svarUpe laya prApta sa syAdratnatrayAspadam / 32 / -jo muni kalpanAke jAlako dUra karake apane caitanya aura Anandamaya svarUpame layako prApta hotA hai, vahI nizcayaratnatrayakA sthAna hotA hai| paM. kA./tA, vR/158/226/12 tata sthita vizuddhajJAnadarzanalakSaNe jIvasvabhAve nizcalAvasthAnaM mokSamArga iti| ataH yaha bAta siddha hotI hai ki vizuddha jJAna darzana lakSaNavAle jIvasvabhAvame nizcala avasthAna karanA hI mokSamArga hai| 5. nizcayamokSamArgake aparanAma dra. saM/TI/16/22/13 tadeva nizcayamokSamArgasvarUpam / tacca paryAyanAmAntareNa ki ki bhaNyate tdbhidhiiyte| ( ina nAmokA kevala bhASAnuvAda hI likha diyA hai saskRta nahIM). ityAdi samastarAgAdivikalpopAdhirahitaparamAhAdai kasukhalakSaNadhyAnarUpasya nizcayamokSamArgasya vAcakAnyanyAnyapi paryAyanAmAni vijJa yAni bhavanti paramAtmatattvavidbhiriti / -vaha (vItarAga paramAnanda sukhakA pratibhAsa hI nizcaya mokSamArgakA svarUpa hai| usako paryAyAntara zabdo dvArA kyA-kyA kahate hai, so batAte hai| ---1. zuddhAtmasvarUpa, 2. paramAtmasvarUpa, 3. paramahaMsasvarUpa, 4 paramabrahmasvarUpa, 5. paramaviSNusvarUpa, 6. paramanijasvarUpa, 7. siddha,8. nira janarUpa, ha nirmalasvarUpa 10. svasavedanajJAna; 11. paramatattvajJAna, 12 zuddhAtmadarzana, 13, paramAvasthAsvarUpa, 14. paramAtmadarzana, 15. parama tattvajJAna, 16. zuddhAtmajJAna, 17. dhyeya svarUpa zuddhapAriNAmika bhAva, 18. dhyAnabhAvanArUpa, 16. zuddha cAritra, 20. jainendra siddhAnta koza
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSamArga 336 3. darzana jJAna cAritrameM kathaMcit ekatva ataraMga tattva, 21. paramatatva, 22. zuddhAtmadravya, 23, paramajyoti, 24. zuddhAtmAnubhUti. 25. Atmadravya, 25. AramapratIti, 27. AtmasaMvitti, 28 AtmasvarUpakI prApti, 26. nityapadArthakI prApti. 30. paramasamAdhi, 31. paramAnanda, 32. nityAnanda, 33 svAbhAvika Ananda, 34. sadAnanda, 35. zudbhadhAramapana, 36. paramasvAdhyAya, 37. nizcaya mokSakA upAya, 38. ekAgracintA nirodha, 36. paramajJAna, 40. zuddhopayoga, 41. bhUtArtha, 42. paramArtha, 43 paMcAcArasvarUpa, 44. samayasAra, 45. nizcaya SaDAvazyaka svarUpa, 46. kevala jJAnakI utpattikA kAraNa, 47. samasta karmoM ke kSayakA kAraNa, 48. nizcaya cAra ArAdhanA svarUpa, 46. paramAramabhAvanA rUpa, 50. sukhAnubhUtirUpa paramakalA, 11. divyakalA, 52. parama advaita. 53. paramadharmadhyAna, 54, zukladhyAna, 55. nivikalpadhyAna, 16. niSkaladhyAna, 7 paramasvAsthya, 58. paramavItarAgatA, 56. parama samatA, 60. parama ekatva, 61. parama bhedajJAna, 62. parama samarasI bhAva-ityAdi samasta rAgAdi vikalpopAdhi rahita paramAsAdaka sukhalakSaNavAle dhyAnasvarUpa aise nizcaya mokSamArgako kahanevAle anya bhI mahatase paryAyanAma jAna lene caahie| 6. nizcaya va vyavahAra mokSamArgake lakSaNoMkA samanvaya pa. pra./ /2/40 daMsaNu NANu carittu tamu jo sapabhAu karei / eyaraha~ ekku vi asthi Navi jiNavaru eu bhnnei|40| darzana jJAna cAritra vAstavamai usIke hote hai, jo samabhAva karatA hai| anya kisIke ina tInomeM-se eka bhI nahIM hotA, isa prakAra jinendra deva kahate haiN| pra.sA./ta. pra./240 ya khalu sakala padArthajJeyAkArakarambitavizadaika jJAnAkAramAtmAnaM zraddhAno'bhavaMzcAtmanyeva nityanizcalA vRttimicchan / 'yamasAdhanIkRtazarIrapAtra. ... samuparatakAyavADmano - vyApAro bhUtvA cittavRtte. niSpIDya niSpIDya kaSAyacakramakrameNa jovaM sAjayati khalu sakalaparadravyazUnyo'pi vizuddhazijJaptimAtrasvabhAvabhUtAvasthApitAtmatatvopajAtanityanizcala vRttitayA sAkSAt saMyata eva syAt / tasyaiva cAgamajJAnatattvArthazradadhAnasaMyatatvayogapadyAtmajJAnayogapadya sidhyati / -jo puruSa sakala jJayAkAroMse pratibimbita vizada eka jJAnAkAra rUpa AtmAkA zraddhAna aura anubhava (jJAna) karatA huA, AtmAmeM hI nitya nizcala vRttiko (nizcaya cAritrako) icchatA huA, saMyamake sAdhanIbhUta zarIramAtrako paMca samiti Adi (vyavahAra cAritra) ke dvArA tathA paMcendriyoke nirodha dvArA manavacanakAyake vyApArako rokatA hai| tathA aisA hokara cittavRttimeM-se kaSAyasamUhako atyanta mardana kara-karake akramase mAra DAlatA hai, vaha vyakti vAstavameM sakala paradravyase zUnya honepara bhI vizuddha darzanajJAnamAtra svabhAvarUpase rahanevAle Atma tattvameM nitya nizcaya pariNati ( abheda ratnatraya) utpanna honese sAkSAt sayata hI hai| aura use hI AgamajJAna, tattvArtha zraddhAna, saMyatatva (bhedaratnatraya) kI yugapatatAke sAtha AtmajJAna ( nizcaya mokSamArga) kI yugapatatA siddha hotI hai| 1. sA/ta, pra/242 je yajJAtRtattvatathApratItilakSaNena samyagdarzanaparyAyaNa jhe yajJAtRtattvalathAnubhUtilakSaNena jJAnaparyAyeNa jJeyajJAtRkriyAntaranivRttisUdhyamANa draSTa jJAtRtattvavRttilakSaNena cAritraparyAyeNa ca tribhirapi yaugapadya na.. pariNatasyAtmano yadAtmaniSTharave sati saMyatatvaM tatpAnakavadanekAramakasyaikasyAnubhUyamAnatAyAmapi samastaparadravyaparAvRttasvAdabhivyaktaikAgyalakSaNazrAmaNyAparanAmA mokSamArga evAvagantavya' / tasya tu samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArga iti bhedAtmakatvAtpa ryAyapradhAnena vyavahAranayanai kAgra yaM mokSamArga itya bhedAtmakatvAdravyapradhAnena nizcayanayena vizvasyApi bhedAbhedAtmaktvAttadubhayamiti pramANena prjnypti| - jJeyatattva aura jJAtRtattvakI (arthAta sva va parakI) yathAvasthita pratItirUpa to samyagdarzana paryAya, tathA usI svapara tattvakI yathAva sthita anubhUti rUpa jJAnaparyAya, tathA usIkI kriyAntarase nivRttike dvArA ( arthAt jJeyoMkA Azraya lekara kramapUrvaka jAnanekI nivRtti karake ) eka dRSTijJAtRtarava (nijAtmA) meM pariNati rUpa dhAritra paryAya hai| ina tInoM paryAyorUpa yugapata pariNata AtmAke AtmaniSThatA honepara saMyatatva hotA hai| vaha saMyatatva hI ekAgryalakSaNavAlA zrAmaNya yA mokSamArga hai| kyoMki vahA~ pAnakavat anekAtmaka eka (vizada jJAnAkAra ) kA anubhava honepara bhI samasta paradravyose nivRtti honeke kAraNa ekAgyatA abhivyakta hai| vaha saMyatatva bhedAtmaka hai, isalie use hI paryAyapradhAna vyavahAranayase 'samyagdarzana-jJAna-cAritra mokSamArga hai' aisA kahate hai| vaha abhedAtmaka bhI hai. isalie dravyapradhAna nizcayanayase 'ekAgratA mokSamArga hai aisA kahate haiN| samasta hI padArtha bhedAbhedAtmaka haiM, isalie ubhayagrAhI pramANase 've donoM arthAta ratnatraya va ekAgratA) mokSamArga hai, aisA kahate hai| (ta. sA./6/29) pa. prA./TI./66/64 yathA drAkSAkarpUrazrIkhaNDAdibahudravya niSpannamapi pAnakamabhedavivakSayA kRtvaika bhaNyate, tathA zuddhAtmAnubhUtilakSaNa kanizcayasamyagdarzanajJAnacAritrairSahubhiH pariNato aneko'pyAtmAravabhedavivakSayA eko'pi bhaNyata iti bhaavaarthH|-jis prakAra drAkSA kapUra va khANDa Adi bahutase dravyose banA huA bhI pAnaka abheda vivakSAse eka kahA jAtA hai, usI prakAra zuddhAtmAnubhUti lakSaNavAle nizcaya sabhyagdarzana jJAna va cAritra ina tInoke dvArA pariNata anekarUpa vAlA bhI AtmA abheda vivakSAse eka bhI kahA jAtA hai, aisA bhAvArtha hai| pa.dha./u./066 satyaM saddarzana jJAnaM cAritrAntargata mithaH / prayANAma vinAbhAvAdi trayamakhaNDita 7666 -samyagdarzana aura samyarajJAna cAritrameM antarbhUta ho jAte hai. kyoki tInoM avinAbhAvI hai| isalie ye tIno akhaNDita rUpase eka hI hai| 7. abheda mArgameM bheda karanekA kAraNa sa. sA./mU./17-18 jaha NAmako vi purisorAyANaM jANiUNa saddahadi / tota aNucaradi puNo atthatthIo paNattaNa / 17 / evaM hi jIvarAyA gAdavo taha ya sddhedvyo| aNucaridabo ya puNo so ceva du mokkhakAmeNa (186 -jaise koI dhanakA arthI puruSa rAjAko jAnakara zraddhA karatA hai. aura phira usakA prayatnapUrvaka anucaraNa karatA hai, isI prakAra mokSake icchuka puruSako jovarUpI rAjAko jAnanA cAhie, aura phira isI prakAra usakA zraddhAna karanA cAhie, aura tatpazcAta usIkA anucaraNa karanA cAhie aura anubhava dvArA usameM laya ho jAnA caahie| 3. darzana jJAna cAritrame kathaMcit ekatva 1. tInoM vAstavameM eka AtmA hI hai sa sA./mU./7,16,277 vavahAreNuvadissai NANissa carittada saNaM NANaM / NaviNANaM Na caritaM Na daMsaNaM jANago suddhA 7 dasaNaNANacarittANi se vidavANi sAhuNA NiccaM / tANi puNa jANa tiNNivi appANaM ceva Nicchayado |16aadaa khu majjha NANaM AdA me desaNaM caritaM ca / AdA paccakravANa AdA me saMbaro jAgo 12771 = jJAnIke cAritra, darzana, va jJAna ye tIna bhAva vyavahArase kahe jAte haiM, nizcayase jJAna bhI nahI hai, cAritra bhI nahIM hai aura darzana bhI nahIM jainendra siddhAnta koza
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSamArga 3. darzana jJAna cAritrame kathacita ekatva hai, arthAt ye koI tIna pRthak-pRthak svatantra padArtha nahI hai| jJAnI to eka zuddha jJAyaka hI hai / 7 / na. ca. vR./263) / sAdhu puruSako darzana jJAna aura cAritra sadA sevana karane yogya hai aura una tInoko nizcaya nayase eka AtmA hI jaano|16| (mo pA./105), (ti. pa/8/23); (dra. sa./mU./36 / / nizcayase merA AtmA hI jJAna hai, merA AtmA hI darzana hai, aura cAritra hai, merA AtmA hI pratyA khyAna hai, merA AtmA hI savara aura yoga hai / 2771 4. kA./mU./162 jo caradi NAdi peccha di appANaM appaNA aNaNNamaya / so cAritta NANaM dasaNa midi Nichido hodi / - jo AtmA ananyamaya AtmAko AtmAse AcaratA hai, jAnatA hai, dekhatA hai, vaha ( AtmA hI) cAritra hai, jJAna hai, aura darzana hai, aisA nizcita hai| (ta anu./32)| da. pA/mU /20 jIvAdI sahahaNaM sammattaM jiNavarehi / paNNattaM vavahArA Nicchayado appANaM havai sammattaM / 20 = jIva Adi padArthokA zraddhAna karanA jinendra bhagavAnne vyavahArase samyaktva kahA hai, nizcayase AtmA hI samyagdarzana hai| (pa pr./muu./1/66)| yo. sA/a/1/41-42 AcAravedana jJAnaM samyaktvaM tattvarocanaM / cAritraM ca tapazcaryA vyavahAreNa gadyale 41 // mamyaktvajJAnacAritrasvabhAna paramArthataH / AtmA rAgavinirmuktA muktimArgoM vinirmala' / 142 // sa vyavahAranayase AcArokA jAnanA jJAna, tattvomeM ruci, rakhanA samyaktva aura tapoMkA AcaraNa karanA samyakacAritra hai|41|| parantu nizcayase to, jo AtmA rAgadveSa rahita honeke kAraNa svaya samyagdarzana, jJAna va cAritra svabhAvasvarUpa hai vahI nirdoSa mokSamArga hai / 421 sa. sA /A./155 mokSahetu' kila samyagdarzanajJAnacAritrANi / tatra samyagdarzanaM tu jIvAdizraddhAnasvabhAvena jJAnasya bhavanam / jIvAdijJAnasvabhAvena jJAnasya bhavana jnyaanm| rAgAdipariharaNasvabhAvena jJAnasya bhavanam cAritram / tadevaM samyagdarzanajJAnacAritrANyekameva jJAnasya bhavanamAyAtam / tato jJAnameva paramArtha mokSahetu |moksskaa kAraNa vAstava me samyagdarzanajJAna cAritra hai, usame jIvAdi-padArthoke zradvAna svabhAvasvarUpa jJAnakA pariNamana karanA samyagdarzana hai, una padArthoMke jJAnasvabhAvasvarUpa jJAnakA pariNamana karanA samyagjJAna hai, aura usa jJAnakA hI rAgAdike parihArasvabhAvasvarUpa pariNamana karanA samyakcAritra hai| isa prakAra samyagdarzana, jJAna va cAritra ye tInoM eka jJAnakA hI pariNamana hai| isalie jJAna hI paramArtha mokSakA kAraNa kAraNa hai| sa. sA/A./pari/ka 265 ke pazcAda--Atmavastuno hi jJAnamAtratveDapyupAyopeyabhAvo vidyate eva; tasyaikasyApi svaya sAdhaka siddharUpaNebhayapariNAmitvAt / tatra yatsAdhaka rUpaM sa upAya , yatsiddhaM rUpaM sa upeya / ato'syAtmano'nAdimithyAdarzanajJAnacAritraiH svarUpapracyavanAtsaM sarata' samyagdarzana jJAnacAritrapAkaprakarSa paraMparayA krameNa svarUpamAropyamANasyAntarmagna nizcayasamyagdarzajJAnacAritravizeSatayA sAdhakarUpeNa tathA * ratnatrayAtizayapravRttasakalakarmakSayaprajvalitAsvana litavimalasvabhAvabhAvatayA siddharUpeNa ca svaya pariNamamAnajJAnamAtramekamevopAyopeyabhAvaM sAdhayati / Atmavastuko jJAnamAtra honepara bhI use upAya-upeyabhAva hai hii| kyoki vaha eka honepara bhI svaya sAdhaka rUpase aura siddharUpase dono prakAra se parimita hotA hai| (AtmA pariNAmI hai aura sAdhakatva va siddhatva usake pariNAma hai| tahA~ bhI pUrva paryAyayukta AtmA sAdhaka aura uttaraparyAyayukta AtmA sAdhya hai / ) usame jo sAdhakarUpa hai vaha upAya hai aura jo siddharUpa hai vaha upeya hai / isalie anAdikAlase mithyAdarzanajJAnacA ritra dvArA svarUpase cyuta honeke kAraNa sasArame bhramaNa karate hue, vyavahAra samyagdarzana jJAnacAritrake pAkake prakarSa kI paramparAse kramazaH svarUpameM ArohaNa karatA hai| tadanantara antarmagna jo nizcaya samyagdarzana jJAna cAritra unakI tadrUpatAke dvArA svayaM sAdhaka rUpase pariNamita hotA hai| aura antame ratnatrayakI atizayatAse pravartita jo sakala karmake kSayase prajvalita askhalita vimala svabhAva, usa bhAvake dvArA svayaM siddha rUpase pariNamita hotA hai| aisA eka hI jJAnamAtra upAyaupeyabhAvako siddha karatA hai| 1. tInoMko eka AtmA kahanekA kAraNa sa. sA./A/12/ka 6 ekave niyatasya zuddhanayato vyApturyadasyAtmanaH, pUrNa jJAnadhanasya darzanamiha dravyAntarebhya pRthak / samyagdarzanametadeva niyamAdAtmA ca tAvAnayaM tanmuktvA navatantvasaMtatimimAmAtmAyameko'stu na / 6 / = isa AtmAko anya dravyose pRthak dekhanA hI niyamase samyagdarzana hai, yaha AtmA apane guNa paryAyomeM vyApta rahanevAlA hai aura zuddhanayase ektva meM nizcita kiyA gayA hai tathA pUrNa jJAnaghana hai| evaM jitanA samyagdarzana hai utanA hI AtmA hai, isalie AcArya prArthanA karate hai, ki isa nava tattvakI paripATIko choDakara, yaha AtmA hI hameM prApta ho| dU./saM./mU /40 rayaNattayaM Na baTTai appANa maitta aNNaiviyamhi / tamhA tattiyamaiu hodi hu mukkhassa kAraNaM aadaa| - AtmAko choDakara anya dravyomeM ratnatraya nahIM rahatA, isa kAraNa usa ratnatrayamaya AtmA hI nizcayase mokSakA kAraNa hai| paM. vi./4/14,15 darzanaM nizcaya' pusi bodhastadvodha iSyate / sthitiratraiva cAritramiti yoga, zivAzraya 14aa ekameva hi cetanyaM shuddhnishcyto'thvaa| ko'vakAzo vikalpAnA tatrAravaNDaikavastuni // 15 // mama AtmasvarUpake nizcayako samyagdarzana, usake jJAnako samyagjJAna, tathA usI AtmAme sthira honeko samyakacAritra kahA jAtA hai| ina tInokA sayoga mokSakA kAraNa hotA hai / 14 / parantu zuddha nizcayakI apekSAse ye tInoM eka caitanya svarUpa hI hai, kAraNa usa eka akhaNDa vastumeM bhedoke lie sthAna hI kahA~ hai // 15 // 3. jJAnamAtra hI mokSamAga hai bo.pA/mU /20 sajama saMjuttassa ya sujhANa joyassa mokkhamaggassa / NANeNa lahadi lakva tamhA NANa ca NAyavya / - saMyamase saMyukta tathA dhyAnake yogya mokSamArgakA lakSya kyoki jJAnase prApta hotA hai, isalie isako jAnanA cAhie hai| 4. tInoMke bheda va abhedakA samanvaya ta. sA.//21 syAt samyaktvajJAnacAritrarUpa, paryAyAdeizato muktimArga / eko jJAtA sarvadevAdvitIyaH, syAd dravyArthAdezato muktimArgaH // 21 // - samyagdarzana, samyagjJAna va samyagcAritra ina tIno meM bheda karanA so paryAyArthika nayakI apekSAse mokSamArga hai / ina sarva paryAyo meM jJAtA jIva eka hI rahatA hai| paryAya tathA jIvameM koI bheda na dekhate hue ratnatrayase AtmAko abhinna dekhanA, so dravyAthikanayakI apekSAse mokSamArga hai| 5. jJAna kahanese yahA~ pAriNAmika bhAva dRSTa hai na ca vR /373 saddhANaNANa caraNaM jAva Na jIvassa prmsmbhaavo| tA aNNANI mUDho sasAramahovahi bhmi| -jabataka jIvako nija parama svabhAva ( pAriNAmikabhAva ) meM zraddhAna jJAna va AcaraNa nahIM hotA tabataka vaha ajJAnI va mUDha rahatA huA saMsAra mahAsAgara meM bhramaNa karatA hai| sa, sA./A 204 yadettattu jJAna nAmaka padaM sa eSa paramArtha saakssaanmokssopaayH| na cAbhiniyodhikAdayo bhedA idameka pardAmaha bhindanti, jainendra siddhAnta koza bhA03-43
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSamArga 338 4. nizcaya va vyavahAramArgako mukhyatA gauNatA kiMtu te'pIdamebaikaM padamabhinandanti / = yaha jJAna nAmakA eka pada 4. nizcaya va vyavahArakA kathaMcita khyatA gauNatA paramArthasvarUpa sAkSAt mokSakA upAya hai| yahA~ matijJAnAdi (jJAnake ) bheda isa eka padako nahIM bhedate, kintu ve bhI isa eka tathA samanvaya padakA abhinandana karate hai| 1. nizcayamArgakI kathaMcit pradhAnatA ni. sA./tA.va./41 paJcAnA bhAvAnAM madhye kSAyikabhAva....siddhasya bhavati / audayikaupazamikakakSAyopazamikabhAvA. saMsAriNAmeva sa. sA./A /153 zAnameva mokSahetuH, tadabhAvaH svayamajJAnabhUtAnAmabhavanti na muktAnAm / pUrvoktabhAvacatuSTayaM sAvaraNasaMyuktatvAta na jJAninA ..zubhakarmasadbhAve'pi mokSAbhAvAt / ajJAnameva bandhahetuH, muktikAraNam / trikAla nirUpAdhisvarUpa paJcamabhAvabhAvanayA paJcama tadabhAvaM svayaM jJAnabhUtAnAM jJAninA.. zubhakamasidbhAve'pi mokSagati mumukSavo yAnti yAsyanti gtaashceti| pA~ca bhAvoMmeMse kSAyika sadbhAvAt / - jJAna hI mokSakA hetu hai, kyoMki, jJAnake abhAvameM bhAva siddhoko hotA hai aura audayika aupazamika va kSAyopazamika svayaM hI ajJAnarUpa honevAle ajJAniyoke antaraMgameM vrata niyama bhAva saMsAriyoM ko hote hai, muktoMko nhiiN| ye pUrvokta cAra bhAva Adi zubha karmoMkA sadbhAva honepara bhI mokSakA abhAva hai| ajJAna AvaraNa sahita honese muktike kAraNa nahIM haiN| trikAla-nirUpAdhi hI andhakA kAraNa hai, kyoki, usake abhAvameM svayaM hI jJAnarUpa svarUpa paMcamabhAva ( pAriNAmikabhAva ) kI bhAvanAse hI mumuca jana honevAle jJAniyoMke bAhya vratAdi zubhakarmoMkA asadbhAva honepara bhI paMcama gatiko prApta karate hai, karege, aura kiyA hai| mokSakA sadbhAva hai / ( sa. sA./A./151,152 ) / pra.sA./ta.pra/238 AgamajJAnatattvArtha zraddhAnasaMyatatvayogapadya''pyAtmajJAnameva mokSamArgasAdhakatamamanumantavyam |-aagmjnyaan, tattvArthazraddhAna aura saMyatatvakI yugapatatA honepara bhI AtmajJAnako hI mokSamArgakA i. darzanAdi tInoM-caitanyakI hI darzana jJAnarUpa sAmAnya sAdhakatama sammata krnaa| vizeSa pariNati haiM ni. sA./tA. vR/2 'samyagdarzanajJAnacAritrANi mokSamArgaH' iti vaca nAta, maargstaavcchuuddhrtntryN...| = 'samyagdarzana jJAna aura cAritra paM. kA././154,156 jIbasahAvaM NANaM appaDihadadasaNaM aNNANamayaM / mokSamArga hai aisA vacana honese mArga to zuddha ratnatraya hai| cariyaM ca tesu NiyadaM asthittamaNidiyaM bhaNiya 154 / cariyaM caradi sagaM so jo prdvvppbhaavrhidppaa| dasaNaNANaviyappaM aviyappa 2. nizcaya hI eka mArga hai anya nahIM caradi appAdo |15|-jiivkaa svabhAva jJAna aura apratihata darzana pra.sA/mU ba.ta.pra/166 evaM jiNA jiNiMdA siddhA maggaM sa muTThi smnnaa| hai, jo ki ananyamaya hai| una jJAna va darzanameM niyata astitva jo jAdA Namotthu tesiM tassa ya NivvANamaggassa :166 / yataH sarva eva ki anindita hai, use cAritra kahA hai|154| jo paradravyAtmaka bhAvoM- sAmAnyacaramazarIrAstIrthakarA acaramazarIramumuzcazcAmunai va yathoditena se rahita svarUpavAlA bartatA huA darzana jJAnarUpa bhedakI AramAse zuddhAramapravRttilakSaNena vidhinA pravRttamokSasya mArgamadhigamya siddhA abhedarUpa AcaratA hai vaha svacAritrako AcaratA hai / 156 // babhUvu. na punrnythaa| tato'vadhAryate kevalamayameka eva mokSasya mArgoM rA. vA./1/1/62/16/16 jJAnadarzanayoranena vidhinA anAdipAriNA na dvitIya iti |-jinendr aura zramaNa arthAt tIrthakara aura anya mikacaitanyajIvadravyA dezAta syAdektvam, yato dravyArthAdezAd sAmAnya muni isa pUrvokta prakArase mArga meM ArUDha hote hue siddha hue yathA jJAnaparyAya AtmadravyaM tathA darzanamapi / tayoreva pratiniyata haiN| namaskAra ho unhe aura usa nirvANa maargko| sabhI sAmAnya jJAnadarzanapalyArpaNAva syAdanyatvam, yasmAdanyo jJAnaparyAyo caramazarIra, tIrthakara, aura acaramazarIrI mumukSu isI yathokta zuddhArama 'nyazca darzanaparyAya' (jJAna, darzana cAritrake prakaraNameM) jJAna aura tattvavRttilakSaNa vidhise pravartamAna mokSamArga ko prApta karake siddha hue darzanameM, anAdi pAriNAmika caitanyamaya jIvadravyakI vivakSA honepara haiM, kintu aisA nahIM hai ki kisI dUsarI vidhise bhI siddha hue hoN| abheda hai, kyoMki vahI Atmadravya jJAnarUpa hotA hai aura vahI isase nizcita hotA hai ki kevala yaha eka hI mokSakA mArga hai, drshnruup| jaba hama una una paryAyokI vivakSA karate haiM tama jJAna- dUsarA nhiiN| (pra. sA./ma. va ta. pr./82)| paryAya bhinna hai aura darzana paryAya bhinna hai|| sa. sA./A./412/ka. 240 eko mokSapantho ya eSa niyato dRgjJapti vRttyAtmakastatraiva sthitimeti antamanizaM dhyAyecca taM cetti| paM.kA./ta.pra./154 jIvasvabhAvaniyataM caritaM mokSamArga / jIvasvabhAvo tasminneva nirantaraM viharati dravyAntarANyaspRzan, so'vazyaM samayahi jJAnadarzane ananyamayatvAt / ananyamayatvaM ca tayovizeSasAmAnya sya sAramacirAnnityodayaM vindati / 240 / = darzana-jJAna-cAritrasvarUpa caitanyasvabhAvajIvanirvR ttatvAta / atha tajjIvasvarUpabhUtayonidarza jo yaha eka niyata mokSamArga hai, usI meM jo puruSa sthiti prApta nayoryaniyatamavasthitamutpAdavyayadhauvyarUpavRttimayamastitvaM rAgAdi karatA hai, usIkA nirantara dhyAna karatA hai, usIkA anubhava karatA pariNatyabhAvAdaninditaM taccaritaM / tadeva mokSamArga iti / -jIva hai, aura anya dravyoko sparza na karatA huA usImeM nirantara svabhAva niyata cAritra mokSamArga hai, jIvasvabhAva vAstava meM jJAna vihAra karatA hai, vaha puruSa nitya-udita-samayasArako alpakAla darzana hai, kyoki ve ananyamaya haiN| aura usakA bhI kAraNa yaha hai ki meM hI avazya prApta karatA hai, arthAta usakA anubhava karatA hai| vizeSa caitanya (jJAna) aura sAmAnya caitanya (darzana) jisakA svabhAva hai aise jIvase ve niSpanna hai| aba jIvake svarUpabhUta aise una yo. sA./ba/8/88 eka eva sadA teSAM panthA' samyaktvaparAyiNAm / jJAna darzana meM niyata arthAt avasthita aisA jo utpAdavyayadhrauvyarUpa vyaktInAmiva sAmAnya dazAbhedo'pi jAyate / 88 -jisa prakAra vRttimaya astitva, jo ki rAgAdi pariNAmake abhAvake kAraNa vyakti sAmAnya rUpase eka hotA huA bhI avasthA bhedase brAhmaNa anindita hai, vaha cAritra hai| vahI mokSamArga hai| kSatriya Adi kahalAtA hai, usI prakAra mokSamArga eka hote hue bhI avasthAbhedase aupazamika kSAyika Adi kahalAtA hai| (de. samyagdarzana/I/1); (samyagdarzanameM darzana zabdakA artha kathacita ni. sA./tA. vR./18/ka 34 asati sati vibhAve tasya cintAsti no sattAvalokana rUpa darzana bhI grahaNa kiyA gayA hai, jo ki caitanyakI naH, satatamanubhavAma' zudhamAtmAnamekm / hRdayakamalasaMsthaM sarvakarmaprasAmAnya zakti hai)| mukta, na khalu na khalu mukti nyathAstyasti tasmAta // 34 // -vibhAva jainendra siddhAnta koza
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSamArga ho athavA na ho usakI hameM cintA nahIM hai| sthita sarva kamase vimukta, eka buddhAtmAkA hI kyoMki anya kisI prakArase mukti nahIM hai, nahIM hai| 3. kevala usakA prarUpaNa hI aneka prakArase kiyA - pra. sA./ta. pra. / 242 / ka 16 ityevaM pratipatturAzayavazAdeko'pyanekIsthAniya vRttimacalaM lokastamAskandatAmAskandatva cirAdvikAzamatulaM yenolasantyAzciteH | 16 | isa prakAra pratipAdaka ke vaza, eka honepara bhI aneka hotA huA, ekalakSaNatAko tathA trilakSaNatAko prApta jo mokSakA mArga hai, use loka draSTA jJAtAmeM pariNati bA~dhakara acalarUpa se avalambana kare, jisase ki vaha ullasita cetanAke atula vizvAsako alpakAlameM prApta ho / hama to hRdayakamala meM anubhavana karate haiN| mo. mA. pra. / 10 / 365 / 20 so mokSamArga doya nAhIM / mokSamArgakA nirUpaNa doya prakArakA haiN| eka nizcaya mokSamArga aura eka vyavahAra mokSamArga hai, aiseM doya mokSamArga mAnanA mithyA hai| (da. pA./paM. jayacanda / 2 ) / 4. vyavahAramArgakI kathaMcit gauNatA na ca vR./376 bheduvayAre jajhyA baTThadi so vi ya suhAsuhAghINo / taiyA kattA bhaNido saMsAro teNa so AdA 1376 / abheda ratnatrayarUpa mokSamArga ke bheda va upacAra meM jova jaba taka vartatA hai taba taka vaha zubha va azubhake AdhIna rahatA huA 'kartA' kahalAtA hai| isalie vaha AtmA saMsArI hai| sa. sA./A./276-277 AdhArAdi zabdazrutaM jJAnasyAzrayatvAjjJAnaM, jovAdayo navapadArtha darzanasyAzrayatvAdarzanaM SaDjIvanikAyazcAritrasyAzrayatvAcAritramiti vyavahAraH / zuddhadhAtmA jJAnAzrayasthA ujJAnaM, zuddhAtmA darzanAzrayatvAdarzanaM zuddhAtmA cAritrAzrayatvAcAritramiti nizcayaH / tatrAcArAdInAM jJAnAdyasyAzrayatvasyAnekAntikatvAdvayavahAranayaH pratiSedhyaH / nizcayanayastu zuddhadhasyAmanojJAnAdyAzrayazvasyaikAntikatvAttatpratiSedhakaH / tathA hi nAcArAdizabdazrutamekAntena jJAnasyAzrayaH zuddhAtmaiva jJAnasyAzrayaH / - AcArarogAdi zabda zrutajJAnakA Azraya honese jJAna hai, jIvAdi navapadArtha darzanakA Azraya honese darzana haiM, aura chaha atafokAya cAritrakA Azraya honese cAritra haiM, isa prakAra to vyavahAra mArga hai| zuddhAtmA hI jJAnakA, darzanakA va cAritrakA Azraya honese jJAna darzana va cAritra hai, isa prakAra nizcayamArga hai| tahA~ AcArAMgAdiko jJAnAdikA AzrayapanA vyabhicArI honese vyavahAramArga niSedhya hai, aura zuddhAtmAko jJAnAdikA AzrayapanA nizcita honese nizcayamArga usakA niSedhaka hai| vaha isa prakAra ki AcArAMgAdi ekAntase jJAnAdike Azraya nahIM haiM aura zuddhadhAramA ekatise jJAnakA Azraya hai| (kyoMki AcA rogAdike sadbhAva meM bhI abhavyako jJAnAdikA abhAva hai aura unake sadbhAva athavA asadbhAva meM bhI samyagdRSTiko jJAnAdikA sadbhAva hai ) / " ni. sA./tA.vR./ 11 / 122 zyakyA vibhAvamakhilaM vyavahAramArgaratnatrayaM ca matimAnnijatatvavedI zuddhAtmatattvaniyataM nijabodhamekaM zradhAnamanyadaparaM caraNaM prapede // 122 // =samasta vibhAvako tathA vyavahAramArgake ratnatrayako chor3akara nijatattvavedI matimAna puruSa zuddhadhAtmatattva meM niyata, aisA jo eka nijajJAna zraddhAna va cAritra, usakA Azraya karatA hai| 339 4. nizcaya va vyavahAramArga ko mukhyatA gauNatA 5. vyavahAramArga nizrayakA sAdhana hai pa. pra./mU./ 2 / 14 jaM bollai vabahAru-Nau daMsaNu NANu caritu / taM pariyahi jIva tuhu~ jeM paru hoi pavittu // 14 // he jIva ! vyavahAranaya jo darzana jJAna cAritra ina tIna rUpa ratnatrayako kahatA hai, usako tU jaan| jisase ki tU pavitra ho jAve / arAdhanA sAra / 7 / 30 jIvo'pravizya vyavahAramArga na nizcayaM jJAtumape - ti shktim| prabhAvikAze kSaNamantareNa bhAnUdayaM ko vadate vivekI / - vyavahAramArga meM praveza kiye binA joba nizcayamArgako jAnane meM samartha nahIM ho sktaa| jaise ki prabhAta hue binA sUryakA udaya nahIM ho sktaa| ta. sA./1/2 nizcavyavahArAbhyAM mokSamArgo dvidhA sthitaH / tatrAdyaH sAdhyarUpaH syAda dvitIyastasya saadhnm| nizcaya vyavahAra ke bhedase mokSamArga do prakAra hai| tahA~ nizcayamArga to sAdhyarUpa hai| aura vyavahAramArga usakA sAdhana hai| (na.ca.vR./ 341 meM uddhRta gAthA naM. 2 ); (ta. anu. / 28 ) ( pa. pra./TI./ 2 / 12 / 126/5:2/ 14 / 126 / 1 ) / paM.kA./ta.pra./ 156 na caitadvipratiSidhaM nizcayavyavahArayoH sAdhyasAdhanabhAvatvAtsuvarNa suvarNa pASANavat / = ( nizcaya dvArA abhinna sAdhyasAdhanabhAvase tathA vyavahAra dvArA bhinna sAdhyasAdhana bhAva se jo mokSamArgakA do prakAra prarUpaNa kiyA gayA hai| inameM paraspara virodha AtA ho aisA nahIM hai, kyoMki suvarNa aura suvarNapASANavat nizcaya va vyavahArako sAdhyasAdhanapanA hai (arthAt jaise suvarNa pASANa agni ke saMyogase zuddha suvarNa bana jAtA hai, vaise hI jIva vyavahAramArga ke saMyoga se nizcayamArgako prApta ho jAtA hai| (de0 paM. kA./tA.vR./160/232/14); (dra.saM./TI./36/162/11))+ ana. dha./1/12/101 udyotodyavanirvAha siddhi nistaraNa bhajanam / bhavyo muktipatha bhAktaM sAdhayatyeva vAstavam |2| udyota, udyava, nirvAha, siddhi aura nistaraNa ina upAyoMke dvArA bhedaratnatrayarUpa vyavahAra mokSamArgakA ArAdhaka bhavya puruSa vAstavika mokSamArgako niyamase prApta karatA hai| paM.kA./tA.vR./105/167 nizcayamokSamArgasya paraMpar2yA kAraNabhUtavyavahAramokSamArgam / vyavahAra mokSamArga nizcayamokSamArgakA paramparA kAraNa hai| pa. pra./TI./2/14/128/10 he jIva ! nizcayamokSa mArgasAdhakaM vyavahAramokSamArga jAnIhi tvaM yena jJAtena kathaM bhUto bhaviSyasi / / paramparayA pavitraH paramAtmA bhaviSyasi mArgake sAdhaka vyavahAra mokSamArgako jaan| parAmeM jAkara paramAtmA ho jAyegA / he jIva ! tU nizcaya mokSausako jAnanese tU para 6. donoMke sAdhya sAdhana mAvakI siddhi na ca / zruta/pR. 55 vyavahAraprasiddhayaiva nizcayaprasiddhirnAnyatheti / samyagdravyAgamaprasAdhitatazvasevayA vyavahAra ratnatrayasya samyagrUpeNa siddhatvAt vyabahArakI prasiddhike sAtha nizcayakI siddhi batalAyI gayI hai, anya prakArase nahIM, kyoMki samIcIna dravyAgamake dvArA samIcIna prakArase siddha kara liye gaye tattva ke sevana se vyavahAraratnatrayakI samIcIna siddhi hotI hai| pa. pra. / To. / 2 /14/12/1 atrAha ziSyaH / nizcayamokSamArgo nirvi kalpaH taskAne savikalpamokSamArge nAsti kathaM sAdhako bhaviSyatIti / atra parihAramAha / bhUtane gamanayena paramparayA bhavatIti / athavA vikalpanirvikalpabhedena nizcayamokSamArgo dvidhA, tatrAnantajJAnarUpo'hamityAdi savikalpasAdhako bhavati, nirvikalpasamAdhirUpo sAdhyo bhavatIti bhAvArtha: / savikalpanivikalpa nizcayamokSamArga jainendra siddhAnta koza
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ mokSamArga prakAzaka mohanIya viSaye saMvAdagAthAmAha-jaM puNa sagayaM tacca' saviyappaM hoi taha ya aviyappaM / saviyappaM sAsavayaM nirAsavaM vigayasaMkappa / prazna -- 'nizcaya mokSamArga nirvikalpa hai, usake hote hue savikalpa ( vyavahAra) mokSamArga nahIM hotaa| taba vaha nizcayakA sAdhaka kaise ho sakatA hai| uttara-bhUtanaigamanayakI apekSA paramparAse vaha sAdhaka ho jAtA hai| athavA dUsare prakArase yoM samajha lIjie ki savikalpa va nirvikalpake bhedase do prakArakA mokSamArga hai| tahA~ 'mai ananta jJAnasvarUpa hU~' ityAdi rUpa savikalpa mArga to sAdhaka hotA hai aura nirvikalpa samAdhirUpa sAdhya hotA hai, aisA bhAvArtha hai / (paM kA./ tA vR/156/230/10)| pa.kA /paM. hemarAja/161/233/17 - prazna-jo Apa hIse nizcaya,mokSamArga hoya to vyavahAra sAdhana kisa liye kahA~ uttara-yaha AtmA anAdi avidyAse yukta hai, jana kAlalabdhi pAnese usakA nAza hoya, usa samaya vyavahAra mokSamArgako pravRtti hotI hai| (tava) ajJAna ratnatraya (mithyAdarzanAdi) ke nAzakA upAya- samyaka ratnatrayake grahaNa karanekA vicAra hotA hai| isa vicArake honepara jo (avidyA ) anAdikA grahaNa thA, usakA to tyAga hotA hai aura jisa (samyagdarzana ) kA tyAga thA, usakA grahaNa hotA hai| tarapazcAta kabhI AcaraNameM doSa hoya to daMDazodhanAdika kari use dUra karate hai, aura jisa kAlameM zudbhadhAtma-tattvakA udaya hotA hai, tatra grahaNa tyajanakI buddhi miTa jAtI hai . svarUpa gupta hotA hai| * taba yaha jIva nizcaya mokSamArgI kahAtA hai| isa kAraNa hI nizcaya vyavahAra mokSamArgako sAdhya-sAdhana bhAvakI siddhi hotI hai| dha, 12/4,2,8,8/283/8 krodha-mAna-mAyA-lobha-hAsya-ratyarati-zokabhaya-jugupsA-strIpuMbhapusakveda-mithyAtvAnA samUho moha. -krodha. mAna, mAyA, lobha hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA, strIveda. puruSaveda, napuMsaka-veda aura mithyAtva inake samUhakA nAma moha hai| dha. 14/5,6 15/11/10 paMcavihamicchattaM sammAmicchattaM sAsaNasammatta ca moho| - paMca prakArakA mithyAtva. samyagmithyAtva, aura sAsAdanasamyaktva moha kahalAtA hai| paM. kA/ta. pra./131 darzanamohanIyavipAkakaluSapariNAmatA moha.. darzanamohanIyake vipAkase jo kluSita pariNAma hotA hai, vaha moha hai| cA sA/6/7 moho mithyAtvatrivedasahitA premhaasyaadyH| 5 mithyAtva, triveda, prema, hAsya Adi moha hai| pra. sA./tA. vR //9/12 zudvAtmazraddhAnarUpasamyaktvasya vinAzako darzana mohAbhidhAno moha ityucyte| = zuddhAtmazraddhAnarUpa samyaktvake vinAzaka darzanamohako moha kahate hai| de. vyAmoha-(putra kalatrAdi ke snehako vyAmoha kahate hai)| ..mohake bheda na. ca vR/266,310 asuha muha ciya kammaM duvihaM taM dakhabhAva bheygye| ta piya paddhacca mohaM sa sAro teNa jIvassa / 266 / kajja paDi jaha puriso ikko vi aNekarUvamApaNNo / taha moho bahubheo NihiTTho paccayAdI hiM / 310 = zubha va azubhake bhedase athavA dravya va bhAvake bhedase kama do prakArakA hai| usakI pratItise moha aura mohase saMsAra hotA hai / 26 / jisa prakAra eka hI puruSa kAryake prati aneka rUpako dhAraNa kara letA hai, usI prakAra mithyAtva abirati kaSAya AdirUpa pratyayoke bhedase maha bhI aneka bhedarUpa hai / 310 // pra sA./ta. pra/83 moharAgadveSabhedAritrabhUmiko moha. | - moha, rAga ya dveSa, ina bhedoM ke kAraNa moha tIna prakArakA hai| mokSamArga prakAzaka-ToDaramala (I01766) dvArA racita hindI bhASAkA anupama AdhyAtmika grantha hai| yaha grantha adhUrA hI raha gayA, kyoki, vidveSiyoM kI cugalIke kAraNa paDitajIko asa mayame hI apanA zarIra chor3anA pdd'aa| (tI/4/286) / mokSazAstra-de0 tttvaarthsuutr| mokSa saptamIvrata-7 varSa paryanta prativarSa zrAvaNa zu 7 ko upavAsa kre| 'oM hrIM zrIpArzvanAthAya nama' isa mantrakA trikAla jApya kre| (vrata vidhAna sNgrh)| moda kriyA- de0 sNskaar/2| moSa mana-de0 mnoyog| moSa vacana--devacana /1,2 / ( asty)| mohapra. sA./mU./85 a? ajadhAgaNaM karuNAbhAvo ya tiriymnnues| bisaesu ca pasaMgo mohassedANi liMgANi / -padArtha kA ayathA grahaNa (darzanamoha); aura tiryaca manuSyoke prati karuNAbhAva tathA viSayoMkI sagati ( zubha va azubha pravRttirUpa cAritra moha ) ye saba mohake 3. prazasta va aprazasta moha nirdeza ni. sA/tA. vR/6 cAturvarNyazramaNasaMghavAtsalyagato mohaH prazasta itaro'prazasta iti| -cAra prakArake zramaNa saMgha ke prati vAtsalya sambandhI moha prazasta hai aura usase atirikta moha aprazasta hai| (vizeSa de0 upayoga/1/4; yog/1)| de, rAga./2 ( moha bhAva ( darzanamoha ) azubha hI hotA hai / ) * anya sambandhita viSaya 1. moha va viSaya kaSAyAdimeM antr|| -de0 prtyy/1| 2. kaSAyoM AdikA rAga va dveSameM antrbhaav| -de0 kaSAya/4 / 3. moha va rAgAdi TAlanekA upaay| -de0 raag/5|| pra. sA /mU. va. ta. pra/3 davvAdiesu mUDho bhAvo jIvassa hava di mohotti|-drvygunnpryaayessu pUrvamupavANiteSu pItonmattakasyaiva jIvasya tattvApratipattilakSaNo mUDhobhAva sa khalu moha / - jIvake dravyAdi sambandhI mUDhabhAva moha hai, arthAt dhatUrA khAye hue manuSyakI bhaoNti jovake jo pUrva varNita dravya, guNa, paryAya haiM, unameM honevAlA tattva-apratipattilakSaNa vAlA mUDhabhAva vAstavameM moha hai| (sa.sA/ A./51); (dra sa./TI./48/20546) / mohanIya-AThoM kama meM mohanIya hI sarva pradhAna hai, kyoMki, jIva ke saMsArakA yahI mUlakAraNa hai| yaha do prakArakA hai-darzana moha va cAritra moh| darzanamoha samyaktvako aura cAritramoha sAmyatA rUpa svAbhAvika cAritrako ghAtatA hai| ina donoke udayase jIva bhithyAdRSTi va rAgI dveSI ho jAtA hai| darzanamohake 3 bheda haiMmithyAtva, samyagmithyAtva aura smyktvprkRti| cAritramohake do bheda hai-kaSAyavedanIya aura akSAya vedanIya / krodhAdi cAra kaSAya hai aura hAsyAdi 6 akaSAya hai| jainendra siddhAnta koza
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ mohanIya 341 1. mohanIya sAmAnya nirdeza hAsyAdikI bhaoNti karuNA akaruNA Adi prakRtiyoMkA nideza kyoM nahI hai| -de0 krunnaa/2| kaSAya va akaSAya vedanIyake lakSaNa / kaSAya va akaSAya vedanIyameM kathacita smaantaa| -de0 saMkramaNa/3 / anantAnubandhI Adi bhedoM smbndhii| -de0 vaha vaha nAma / | krodha Adi prakRtiyo smbndhii|-de0 kaSAya / | hAsya Adi prakRtiyo smbndhii| baha vaha nAma / cAritramohakI sAmarthya kaSAyotpAdaname hai svarUpAcaraNake vicchedameM nhiiN| kaSAyavedanIyake bandhayogya pariNAma / akaSAyavedanIyake bandha yogya pariNAma / mohanIya sAmAnya nirdeza mohanIya karma sAmAnyakA lakSaNa / mohanIya karmake bhed| mohanIyake lakSaNa sambandhI shNkaa| mohanIya va zAnAvaraNIya karmoM meM antara / darzana va cAritra mohanIyameM kathaMcit jAtibheda / -de0 sakramaNa/3 / sabai karmoM meM mohanIyakI prdhaantaa| moha prakRtimeM dazoM karaNoMkI smbhaavnaa| -de0 krnn/2| moha prakRtiyoMkI bandha udaya satvarUpa prruupnnaaeN| -de0 vaha vaha nAma / mohodayakI upekSA kI jAnI sambhava hai| -de0 vibhaav/4/2| mohanIyakA upazamana vidhaan| -de0 upazama / * mohanIyakA kSapaNa vidhaan| -de0kssy| moha prakRtiyoke satkarmikoM sambandhI kSetra, sparzana, kAla, antara, va alpabahuta prruupnnaaeN| ----de0 vaha vaha naam| 2 | darzanamohanIya nirdeza darzanamoha sAmAnyakA lakSaNa / darzanamohanIyake bheda / darzanamohakI tInoM prakRtiyoMke lakSaNa / tInoM prakRtiyoMmeM antr| 5 | eka darzanamohakA tIna prakAra nirdeza kyoM / mithyAtva prakRtikA bidhaakrnn| -de0 upshm/2| mithyAtva prakRtimeMse mithyAtvakaraNa kaisA ? samyak prakRtiko 'samyak' vyapadeza kyoM ? samyaktva va mithyAtva donoMko yugapat vRtti kaise ? samyaktva va mizra prakRtiko ulanA smbndhii| -de0 sNkrmnn/4| samyaktva prakRti deza pAtI kaise|-de0 anubhAga/4/6/3|| mithyAtva va samyagmithyAtvameMse pahale mithyAtvakA kSaya hotA hai| -de0kssy/2| mithyAtvakA kSaya karake samyagmithyAtvakA kSaya karanevAlA jIva mRtyuko prApta nahIM hotaa| -de0 mrnn/3| darzanamohanIyake bandha yogya pariNAma / *darzanamohake upazamAdike nimitt| -de0 samyagdarzana/II/ cAritramohanIya nirdeza cAritramohanIya sAmAnyakA lakSaNa / 2 cAritramohanIyake bheda-prameda / 1. mohanIya sAmAnya nirdeza 1. mohanIya karma sAmAnyakA lakSaNa sa. si /8/4/380/5 mohayati mohyate'neti vA mohniiym| -jo mohita karatA hai yA jisake dvArA mohA jAtA hai vaha mohanIya kama hai| (rA. vA/8/4/2/568/1), (dha 6/1,6-1,8/11/5,7), (dha. 13/5.5.16/208/10), (go, ka /jii.pr./20/13/15)| dra. saM./TI./33/12/11 mohanIyasya kA prkRtiH| madyapAnavadheyopAdeyavicAra vikltaa| = madyapAnake samAna heya-upAdeya jJAnakI rahitatA, yaha mohanIyakarma kI prakRti hai| (aura bhI-de0 prkRtibndh/3/1)| 2. mohanIyakamake bheda-1. do. yA 28 meda : Sa. kha.6/1,6-6/sU. 19-20/37 mohaNIyassa kammassa aTThAvIsa payaDIo |16jN taM mohaNIya kammaM taM duviha, desaNamohaNIyaM cArittamohaNIyaM ceva 120 -1. mohanIya karmakI 28 prakRtiyA~ hai|16| (Sa. kha. 12/4,2,14/sUtra 10/482); (pa. kha, 13/5,5/sUtra 60/357 ); (ma. va 1/5/28/2); (vizeSa de0 Age darzana va cAritramohakI uttara prkRtiyaaN)| 2. mohanIyakarma do prakArakA hai-darzana mohanIya aura cAritra mohanIya / (Sa. kha. 13/5.6/sUtra 11/357 ); (mU. A/1226); (ta. sU/8/8); (paM.sa/prA/2/4 va usako mUla vyAkhyA ); (go. ka/jo./pra/25/17/6); ( paM. dha./u./ 685) / go. ka./jI. pra/33/27/18 darzanamohanIyaM cAritramohanIyaM kaSAyavedanIya nokaSAyavedanIya iti mohanIyaM caturvidham / - darzanamohanIya, cAritramohanIya, kaSAyavedanIya aura akaSAya vedanIya, isa prakAra mohanIya karma cAra prakArakA hai| 2. asaMkhyAta bheda gha. 12/4,2,14,10/482/6 pajjavaThThiyaNae puNa avala bijjamANe moha NIyassa asaMkhejjalogamettIyo hoti, askhejjlogmettudytttthaanngnnhiinnuvvttiido| -paryAyAthika nayakA avalambana karanepara to mohanIya karmakI asaMkhyAta lokamAtra zaktiyA~ hai, kyoM ki, anyathA usake asaMraNyAtaloka mAtra udayasthAna bana nahI skte| jainendra siddhAnta koza
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ mohanIya 342 2. darzana mohanIya nirdeza 3. mohanIyake lakSaNa sambandhI zaMkA dha. 6/1,6-1,8/11/5 muhyata iti mohanoyam / evaM saMte jIvassa mohaNIyattaM pasajjadi ti NAsaMkaNijjaM, jIvAdo abhiNamhi poggaladavve kammasaNNide uvayAreNa kattArattamAroviya tdhaauttodo| athavA mohyatIti mohanIyam / evaM saMte dhattUra-surAkalattAdoNa pi mohaNIyattaM pasajjadIdi ce Na, kammadavvamohaNIye ettha ahiyaaraado| Na kammAhiyAre dhattUra-murA-kalattAdINaM saMbhavo asthi / =prazna-'jisake dvArA mohita hotA hai, vaha mohanIya karma hai| isa prakArakI vyutpatti karane para jIvake mohanIyatva prApta hotA hai| uttara-aisI AzakA nahIM karanI cAhie, kyoki, jIvase abhinna aura 'karma' aisI sajJAvAle pudgala dravyameM upacArase kartRtvakA AropaNa karake usa prakArakI vyutpatti kI gayI hai| prazna-athavA 'jo mohita karatA hai vaha mohanIya karma hai', aisI vyutpatti karane para dhatUrA, madirA aura bhAryA Adike bhI mohanIyatA prasakta hotI hai| uttara-nahIM, kyoMki, yahA~ para mohanIya nAmaka dravyakarmakA adhikAra hai| ataeva karmake adhikArameM dhatUrA, madirA aura strI Adiko sambhAvanA nahIM hai| 1. mohanIya va jJAnAvaraNI karmoM meM antara rA, vA./8/4-5/568/13 syAdetat-sati mohe hitAhitaparIkSaNAbhAvAta jJAnAvaraNAda vizeSo mohasyeti; tanna, ki kAraNam / arthAntarabhAvAt / yAthAtmyamarthasyAvagamyApi idameveti sadbhatArthAzraddhAnaM yataH sa moh.| jJAnAbaraNena jJAna tathAnyathA vA na gRhNAti / 4 / yathA bhinnalakSaNAGkaradarzanAt bIjakAraNAnyatvaM tathaivAjJAnacAritramohakAryAntaradarzanAva jnyaanaavrnnmohniiykaarnnbhedo'vsiiyte| - prazna-mohake honepara bhI hitAhitakA viveka nahI hotA, ata' mohako jJAnAvaraNase bhinna nahIM kahanA caahie| uttara-padArthakA yathArtha bodha karake bhI 'yaha aisA hI hai| isa prakAra sadbhUta arthakA azraddhAna (darzana) moha hai, para jJAnAvaraNase jJAna tathA yA anyathA grahaNa hI nahIM karatA, ata. donoM meM antara hai / 4 / (paM.dha/u./EEE-10) jaise akurarUpa kAryake bhedase kAraNabhUta bIjoM meM bhinnatA hai usI taraha ajJAna aura caritrabhU0 ina donoMmeM bhinnatA honI hI caahie| 5. sarva karmoMmeM mohanIyakI pradhAnatA gha. 1/1,1,1/43/1 ashessduHkhpraaptinimitttvaadrirmoh| tathA ca zeSakarmavyApAro vaiphalyamupAdeyAditi cenna, zeSakarmaNAM mohatantratvAt / na hi mohamantareNa zeSakarmANi svakAryaniSpattI vyApRtAnyupalabhyante yena teSAM svAtantryaM jAyeta / mohe vinaSTe'pi kiyantamapi kAlaM zeSakarmaNA sattvopalambhAnna teSA tattantratva miti cenna, vinaSTe'rau janmamaraNaprabandhalakSaNasaMsArotpAdasAmarthyamantareNa tatsattvasyAsattvasamAnatvAt kevljnyaanaadyshessaatmgunnaavirbhaavprtibndhnprtyyaasmrthtvaacc| -samasta dukhokI prAptikA nimittakAraNa honese mohako 'ari' arthAt zatru kahA hai / prazna-kevala mohako hI ari mAna lenepara zeSa karmoMkA vyApAra niSphala ho jAtA hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoMki bAkIke samasta karma mohake hI adhIna hai| mohabinA zeSa karma apane-apane kAryakI utpattime vyApAra karate hue nahIM pAye jAte hai, jisase ki ve svatantra samajhe jaayeN| isalie saccA ari moha hI hai aura zeSa karma usake adhIna hai| praznamohake naSTa ho jAnepara bhI kitane hI kAla taka zeSa koMkI sattA rahatI hai, isalie unako mohake adhIna mAnanA ucita nahIM hai| uttara-aisA nahI samajhanA cAhie, kyoMki, moharUpa arike naSTa ho jAnepara, janma maraNakI paramparA rUpa saMsArake utpAdanakI sAmarthya zeSa karmoM meM nahIM rahanese una karmoMkA sattva-asattvake samAna ho jAtA hai / (paM. dha /u./1064-1070)| 2. darzanamohanIya nirdeza 1. darzanamoha sAmAnyakA lakSaNa sa si /8/3/376/1 darzanamohasya tattvArthAzraddhAnam |......tdevN lakSaNaM kArya-'prakriyate prabhavatyasyA iti prakRti'-tattvArtha zraddhAna na hone denA darzanamohakI prakRti hai| isa prakArakA kArya kiyA jAtA hai arthAt jisase hotA hai baha prakRti hai| (rA. vA./8/3/4/567/4); (aura bho de0 moh/1)| dha. 6/1,6-1.21/38/3 daMsaNaM attAgama-patthesu ruI paJcao sadhA phosaNamidi eyaTTho taM mohedi vivarIyaM kuNadi ti dasaNamohaNIyaM / jassa kammassa udaeNa aNatte attabuddhI. aNAgame AgamabuddhI, apayatthe payatthabuddhI, attAgamapayatthesa sadAe asthirataM, dosu vi saddhA vA hodi taM daMsaNamohaNIyamidi uttaM hodi / - 1. darzana, ruci, pratyaya, zraddhA aura sparzana, ye saba ekArthavAcaka nAma hai| Apta yA AtmAmeM, Agama aura padArthoM meM ruci yA zraddhAko darzana kahate hai| usa darzanako jo mohita karatA hai, arthAt viparIta kara detA hai, use darzanamohanIya karma kahate hai| (dha.13/1, 1,61/357/13) / 2. jisa kamake udayase anAptameM bAptabuddhi, aura apadArtha meM padArtha buddhi hotI hai; athavA Apta Agama aura padArthoM meM zraddhAnakI asthiratA hotI hai; athavA dono meM bhI arthAta AptaanAptameM, Agama-anAgamameM aura padArtha-apadArtha meM zraddhA hotI hai, vaha darzanamohanIyakarma hai, yaha artha kahA gayA hai|| paMdha/u /1005 evaM ca sati samyaktve guNe jIvasya sarvata / taM moha yati yatkarma dRDmohAkhyaM taducyate / 1005 - isI taraha jIvake samyaktvAnAmaka guNake hote hue jo karma usa samyaktva guNako sarvataH mUchita kara detA hai, use darzanamohanIya karma kahate hai| 2. darzana mohanIyake bheda Sa. kha 6/1,6-1/sUtra 21/38 jaMtaM dasaNamohaNIya kammaM taM baMdhAdo eyavihaM, tassa sattakamma puNativihaM sammattaM micchatta sammAmicchatta cedi // 21 jo darzanamohanIya karma hai, vaha bandhakI apekSA eka prakArakA hai, kintu usakA satkarma tIna prakArakA hai-samyaktva, mithyAtva aura samyagmithyAtva / 21 / (Sa kha. 13/5,5/sUtra 62-63/ 358); (mU. A./1227); (ta sU./8/1), (paM.saM/prA./2/4 gAthA va usakI mUla vyAkhyA ), (sa si./2/3/152/8); (rA vA./2/3/ 1/104/16), (go. ka./jI. pra./2/17/8% 33/27/18); (pa.dha./ u./186) / 3. darzanamohakI tInoM prakRtiyoMke lakSaNa sa si./8/4/3855 yasyodayAtsarvajJapraNItamArgaparADmukhastattvArthazraddhAnanirutsuko hitAhitavicArAsamartho mithyASTibhavati tanmithyAtvam / tadeva samyaktvaM zubhapariNAma niruddhasvarasaM yadaudAsInyenAvasthitamAtmana zraddhAnaM na niruNaddhi, tadvadyamAna' puruSaH smyrdRssttiritybhidhiiyte| tadeva mithyAtvaM prakSAlanavizeSArakSINAkSINamadazaktikodravavatsAmizuddhasvarasaM tadubhayamithyAkhyAyate samyaDmithyAtvamiti yaavt| yasyodayAdAtmano'rdha zuddhamadakodravaudanopayogApAditamizrapariNAmavadubhayAtmako bhavati pariNAma / -1. jisake udayase jIva sarvajJapraNIta mArga se vimukha, tattvArthoke zraddhAna karane meM nirutsuka, hitAhitakA vicAra karane meM asamartha aisA mithyAdRSTi hotA hai vaha mithyAtva darzanamohanIya hai| 2. vahI mithyAva jaba zubha pariNAmoke kAraNa apane svarasa (vipAka ) ko roka detA jainendra siddhAnta koza
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ mohanIya hai, aura udAsIna rUpase avasthita rahakara AtmAke zraddhadhAnako nahIM rokatA hai taba samyaktva ( samyaprakRti hai| isakA vedana karanevAlA puruSa samyagdRSTi kahA jAtA hai / 3, vahI mithyAtva prakSAlana vizeSake kAraNa kSINAkSINa madazaktivAle kodoM ke samAna arthazudha svarasavAlA honepara bhaya yA samyagmithyAtva kahA jAtA hai| isake udayase ardha zudradha madazaktivAle kodoM aura odanake upayogase prApta hue mizrapariNAmake samAna ubhayAtmaka pariNAma hotA hai| (rA.vA./8/1/2/404/3) ( go . jI. pra./23/27/11 ) ( aura zrI de0 Age zIrSaka naM. 4) / 4. tInoM prakRtiyoMmeM antara 343 dha. 6/1,1-1,21/31/1 attAgama- padatyasadvadhAe jassodaraNa sithila saM hodi samma ..jassodaraNa antAgama para asadhA hodi tapazmimaya a taM micchataM / jassodaraNa attAgamapayarathe mena sahadhA upavyadi taM sammAmicchataM / gha. 6/1,6-8,7/235/1 micchattANubhAgAdo sammAmicchattANubhAgo guNISo rAto sammAbhAgo anaMtaguNahINo ci pAhuDa mihir3Ado, jisa karma ke udayase AApta, bAgama va padArthoMkI bhAme zivikatA ( va asthiratA) hotI hai vaha samyaktva prakRti hai / jisa karmake udayase Apta, Agama aura padArthoMmeM azraddhA hotI hai, vaha midhyAtva prakRti hai / jisa karmake udaya se Apta, Agama aura padArthoMmeM, tathA unake pratipakSiyoM arthAt kRpena, kuzAstra aura kutattvone, yugapada bhayA utpanna hotI hai vaha samyagmithyAtva prakRti hai| (bha. 12/2-223/240 / 10:253/3) 2 midhyAkarmake anubhAga samyagmila karmakA anubhAga anantaguNA hona hotA hai, aura samyagmithyAtva karmake anubhAga sampanna prakRtikA anubhAga anantaguNA hIna hotA hai' aisA prAbhUtasUtra arthAta kaSAyaprAbhRtake pUrNasUtroMmeM nirdeza kiyA gayA hai (de0 anubhAga /4/5 ( aura bhI de0 ra 21 5. eka darzanamohakA tIna prakAra nirdeza kyoM gha. 13/22-23/358/0 kathaM baMdhakAle egavihaM mohanIyaM saMsAvasthAe vinihaM paDiyajjade Na esa dosI, eksasseva koikssa dasijjamAgasya egakAle egakriyA bisese vrata ko bhAva bhAdo / hodu tattha tathAbhAvo sakiriyajaMta saMbaMdheNa / Na ettha apiThakaraNasahijIvagheNa egavihasta mohaNIyassa tathA vibhAvavirodhAdo prazna- 1. jo mohanIyakarma bandha kAlameM eka prakArakA hai, vaha sattvAvasthAmeM tIna prakArakA kaise ho jAtA hai / uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, dalA jAne vAlA eka hI prakArakA kodoM dravya eka kAlameM eka kriyAvizeSake dvArA cAvala, Adhe cAvala aura kodoM, ina tIna avasthAoMko prApta hotA hai / usI prakAra prakRtameM bhI jAnanA caahie| (dha. 6/1,6-1,21/38/ 7 ) / prazna- vahA~ to kriyA yukta jA~te (cakkI) ke sambandhase usa prakArakA pariNamana bhale hI ho jAo, kintu yahA~ besA nahIM ho sktaa| uttara- nahIM, kyoMki yahA~para bhI anivRttikaraNa sahita jIvake sambandhase eka prakArake mohanIyakA tIna prakAra pariNamana hone meM koI virodha nahIM hai| 6. mithyAtva prakRtimeMse bhI mithyAtvakaraNa kaisA ? go.ka./jI. pra. / 26 / 11 / 1 mithyAtvasya midhyAtvakaraNaM tu atisthAmAliyA pUrva sthitAnitamityarthaH prazna mithyA to thA ho, usako mithyAtvarUpa kyA kiyA / uttara-pahale jo sthiti thI usameM se atisthApanAvalI pramANa ghaTA diyA / arthAt asaMkhyAtaguNA hIna anukramase sarva prampa ke tIna khaNDa kara diye| unameM se jo 3. cAritramohanIya nirdeSa pahale sabase adhika dravyakhaNDa hai vaha 'midhyAla' hai aisA abhiprAya hai (go, jI./jI. pra. 704 / 1941 / 13) / 7. samyakprakRti ko 'samyak' vyapadeza kyoM | pa. 6/9.1 1.29/31/2 kathaM tasya sammattavavareso sammatasahacaridodayattAdo ubayAreNa sammattamidi uccade / prazna - isa prakRtikA 'samyaktva' aisA nAma kaise huaa| uttara- samyagdarzanake sahavarita udaya honeke kAraNa upacArase 'samyaktva' aisA nAma kahA jAtA hai / (dha. 1 / 1,1.146 / 368/2); (dha. 13/5,5,93/358/11) / 8. samyaktva va mithyAtva donoMkI yugapat vRtti kaise bha. 13/22-23/31/2 kapa donAM niruddhA bhASAgamakyameNa eyajIvadavvahi vRttI / Na, doSNaM saMjogassa kathaMci jaccatarassa kammaT uvaNasseva (1) dutivirohAbhAvAdo prazna samyamarava aura mithyAtva rUpa ina do viruddha bhAvoMkI eka jIva dravyameM eka sAtha vRtti kaise ho sakatI hai| uttara-nahIM, kyoMki (1) kSImAkSINa madazakti yukta kodoM, ke samAna ukta dono bhAvoMke kathaMcit jAtyantarata saMyoga ke honemeM koI virodha nahIM hai (vizeSa de0 mizra / 2 / 6 ) / .. 9. darzanamohanI ke bandha yogya pariNAma .sU./8/13 saMvadharmadevAnA darzanamohasya kevalI zruta, saMgha, dharma aura deva inakA avarNavAda darzanamohanIya karmakA Asrava hai| (ta. sA./4/27 ) / ta. sA./4/20 mArgadUSaNaM caina rAthaiyonmAdeizanam uparokta atirikta sasya mokSamArgako dUSita ThaharAnA aura asatya mokSamArgako saccA batAnA ye bhI darzanamohake kAraNa hai / - 3. cAritramohanIya nirdeza / = - 1. cAritra mohanIya sAmAnyakA lakSaNa sa.si./8/3/2012 cAritramohasyAsaMyama asaMyamabhAva cAritramohakI prakRti hai (rA. vA./8/2/4:560/4 ) 1 gha. 2/1.1 1.22/22/40/2 pApakriyAni sirapArizrasvAdikammANi pAvaM / tesi kiriyA micchattAsaM jamakasAyA / tesimabhAvo cAritaM / taM mohera AvArediti pAritamohaNIyaM pAparUpa kriyAoMkI nivRttiko cAritra kahate hai| pAtiyA karmoMko pApa kahate haiN| mithyAtva asaMyama aura kaSAya, ye pApakI kriyAeM haiN| ina pApakriyAoke abhAvako cAritra kahate haiN| usa cAritrako jo mohita karatA hai, arthAt AcchAdita karatA hai, use cAritramohanIya kahate hai / ( paM. dha /u. / 2006 ) / / * dha. 13/505.12/358/1 rAgabhAvo caritaM tassa mohayaM tappaDikkkhabhAnupyAvayaM cAriNamohaNIyaM rAgakA na honA cAritra hai use mohita karanevAlA arthAt usase viparIta bhAvako utpanna karanevAlA karma cAritramohanIya kahalAtA hai| go.ka./jI. pra./12/27/20 carati caryate'neneti caraNamAtraM yA cAritraM, tanmohayati muhyate'neneti cAritramohanIyaM / -jo AcaraNa karatA athavA jisake dvArA AcaraNa kiyA jAtA hai athavA AcaraNamAtra cAritra hai / usako jo mohita karatA hai athavA jisake dvArA mohita kiyA jAtA hai so cAritramohanIya hai| 2. cAritramohanIyake bheda-prabheda kha. 6/11-1/22-24/40-45 taM cAritamohaNIyaM kam taM duvihaM kavAyadaNIyaM caiva pokasAyavedaNI 22 jainendra siddhAnta koza
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ mohanIya " 7 " * kasAyadaNIya kammaM taM solasahi anaMtAbAdhako hamANamAyAsoI, apacavANAvaraNIyako mA mAyA lohaM paJcavANAvaraNIyako mAga-mAyA koNa mANasaMjaNaM, mAyAsaMjajala di 23 // [ se zokasAgavedanIya kamma gavi irithave purisavedaM Na samavedaM hasta-radi-aradi-sogabhavaduSAdi 24] - jo cAritramohanIya karma hai vaha do prakArakA hai- kaSAya vedanIya aura nokaSAya vedanIya 22 - jo kaSAyavedanIya karma hai yaha 16 prakArakA hai anantAnuvandhI krodha, mAna, mAyA, lobha; apratyAkhyAnAvaraNIya krodha, mAna, mAyA, lobha; pratyAkhyAnAvaraNIya krodha, mAna, mAyA, lobha, krodhasaMjvalana, mAnasaMjvalana, mAyAsaMjvalana, aura 23-jo mokaSAyavedanIya karma hai vaha bhI prakArakA hai - strIveda, puruSaveda, napuMsaka veda hAsya, rati, arati zoka, bhaya aura jugupsA 24 pa. sa. 12/2.2 / sUtra 64-16 25-261); (sU. A / 1226-1221 ) ( sU /-/ 1) (paM. sa prA./2/4 va usakI vyAkhyA ); (go. ka/jI pra./26/16/3: 33/27/ 23), (1006-1007) / * , 3. kaSAya va akapAyavedanIyake lakSaNa gha. 13/55,64/356/7 jassa kammassa udaeNa jIvo kasAyaM vedaryAda taM kamme kasAyavedaNIyaM NAma / jassa kammassa udaraNa jIvo NokasAyaM vedayadi taM NokasAyavedaNIyaM NAma / jisa karmake udayase jIva kaSAyakA vedana karatA hai vaha kaSAyavedanIya karma hai| jisa karmake udayase jIva mAyAvedana karatA hai, vaha nokavAya vedanIya karma hai / 4. cAritramohaka sAmarthya kaSAyopAdanameM hai svarUpAcaraNake viccheda meM nahIM paM. dha. /u. zloka naM kArya cAritramohasya cAritrayatirAtmanaH / nAtmadRSTestu dRSTitvAnnyAyAditaradRSTivata | 60 kaSAyANAmanubrekazcAritra tAvadeva hi / nAnudreka kaSAyANAM cAritrAcyutirAtmana / 612 asti cAritramo'pi zakti nisargata eka cAsaMyatavyaM syAt kaSAyatvamathAparam | 1131 | yaugapadya dvayoreva kaSAyAsayata - vayoH / sama zaktidvayasyoccai karmaNo'sya tathodayAt | 1137 // nyAyAnusAra AtmAko cAritrase cyuta karanA hI cAritramohakA kArya hai, kintu itarakI dRSTi ke samAna dRSTi honese zuddhAtmAnubhavase cyuta karanA cAritramohakA kArya nahIM hai | 10| nizcayase jitanA kamAyo kA abhAva hai, utanA hI cAritra hai aura jo kaSAyokA udaya hai vahI AtmAkA cAritrale yuta honA hai / 662 // cAritra mohameM svabhAva / do prakArakI zaktiyA~ haiM- eka asaMyatatvarUpa aura [dUsarI kaSAyatvarUpa | 1131 | ina dono kaSAya va asaMyata panemeM yugapatatA hai, kyoMki, vAstava meM yugapat ukta dono hI zaktivAle isa karmakA hI usa rUpase udaya hotA hai | 1131 // 5. kaSAyavedanIyake bandhayogya pariNAma sa. si./6/14/332/8 svaparakaSAyotpAdanaM tapasvijana vRttadUSaNaM saMkliSTaliGgatadhAraNAdi kaSAyavedanIyasyAsrava' / svayaM kaSAya karanA, dUsarome kaSAya utpanna karanA, tapasvIjana ke cAritrameM dUSaNa lagAnA, klezako paidA karanevAle liga (veSa ) aura vratako dhAraNa karanA Adi kaSAya vedanIyake Asava hai / rAmA/6/14/3/226/6 jagadanupahatacazIsamabhAvitAtmatapi gaja-dharmAvaNaM tadantarAkaraNazIlana samitiyAvanamadhumadyamAMsaviratapittavibhramApAdana] vRzasaMdUSaNa -- dhAraNasyaparakaSAyodakapAyavedanIyasyAsamaH - 344 === maudgalAyana dupakArI zIlavatI tapasviyoMkI nindA, dharmadhvaMsa, dharma meM antarAya karanA, kisIko zIlaguNa dezayama aura sakalasaMyamase cyuta karanA, madya mAsa Adise virata jIvoMko isase vicakAnA, caritradUSaNa klezotpAdaka maTha aura vaiSoMkA dhAraNa, sva aura parameM kathAyoMkA utpAdana Adi kaSAyavedanIya ke Asava ke kAraNa haiM / 6. akaSAyavedanIyake bandhayogya pariNAma rA. vA. / 6 /14/3/525/8 utprahAsAdInAbhihAsitva- kandarpo pahasanabahulapopahAsazIlatA hAsyavedanIyasya nicitraparakrIDana parasaucityAvarjana-mapI bhAva- dezApaurapayaprItijananAdirativedanIyasya / paratiprAdurbhAvanativinAzana- pApazItasatAkula kriyAtsAhanAdi arativedanIyasya svazokAmodazocanaparakhAviSkaraNa zokAbhinandanAdi zokavedanIyasya svayaM bhayapariNAmaparabhayotpAdana nirdayatyatrAsanAdirbhaya vedanIyasya / saddharmApacaturvarNaviziSTavarga kula kriyA cArapravaNajugupsA parivAdazrIdarjugupsAdanIyasya prakRSTako pariNAmAtimAniteSyavyApArAlIkAbhidhAyitA - tisandhAnaparatva - pravRddharAga - parAGganAgamanAdara-vAmalocanAbhAvAbhiSvaGgatAdi strIvedasya stokoSa-penivRttyanutsiktaravA lobhabhAvA anAsamavAyAtparAgatva - svadArasaMtoSerSyAvizeSoparamasnAnagandhamAvyAbharaNAnAdarAdi caMvedanI yasya / - jainendra siddhAnta koza - - " pracurakodhamAnamAyAlobhapariNAma guhyendriyavyaparopaNastrIvyasanIlama guNadhAriyA) punara nAmaskandanagatImAnAcArAdirmaka vedanIyasya / - utprahAsa, dInatApUrvaka ha~sI kAmavikAra pUrvaka ha~sI bahupralApa tathA ekakI haMsI majAka karanA hAsyavedanIyake Asavake kAraNa hai| vibhina krIDA, dUsareke free AkarSaNa karanA, bahUpIDA dezAdike prati anutsukatA, prIti utpanna karanA rativedanIyake Asavake kAraNa haiM / rativinAza, pApazIla vyaktiyoMkI saMgati, akuzala kriyAkA protsAhana denA Adi arativedanIyake Asana ke kAraNa hai| svazoka, prItike lie parakA zoka karanA, dUsaroMko duHkha utpanna karanA, zoka kA abhinandana Adi zokavedanIyake Apake kAraNa hai| svayaM bhayabhIta rahanA, dUsaroMko bhaya utpanna karanA, nirdayatA trAsa Adi bhayavedanIyake Asavake kAraNa hai| dharmAtmA caturvarNa viziSTa varga kula AdikI kriyA aura AcArarma tatpara puruSoMse glAni karanA, dUsarekI badanAmI karanekA svabhAva Adi jugupsAvedanIyake Asavake kAraNa hai atyanta komake pariNAma, atimAna, atyanta IrSyA, mithyAbhASaNa, chala kapaTa tIbarAga, paraMganAgamana, strIbhAvo meM ruci Adi strI Apake kAraNa hai| mandakrodha, kuTilatA na honA, abhimAna na honA, nirlobha bhAva, alparAga, svadArasantoSa, IrSyA-rahita bhAva, snAna, gandha, mAlA, AbharaNa Adike prati Adara na honA Adi puMvedake Asavake kAraNa hai| pracura koca mAna mAyA lobha, gupta indriyokA vinAza, strI puruSoMmeM anaMgakIdAdA vyasana, zIlavata guNadhArI aura dIkSAdhArI puruSoMko bicakAnA, parastrIpara AkramaNa, tIvra rAga, anAcAra Adi napuMsaka veda ke Asake kAraNa hai ( sa. si /6/9/232/6) / 1 1 - maukhayaM sa si./0/12/200 / 9 pAprAyaM yarikacanAnardhaka mahUpralApitvaM maukharyam / dhoThatAko liye hue ni sAra kucha bhI bahuta bakavAsa karanA maukharya hai ( rA. naa./0/12/2/556/20)| maudgalAyana - 1. bhagavAda pArzvanAthako ziSya paramparA meM eka bar3e jaina AcArya the| pIche mahAtmA buddhake ziSya ho gaye aura bodhamatakA pravartana kiyA / 'mahAvagga' nAmaka bauddha grantha ke anusAra Apa buddhadena ke pradhAna ziSya the| inhe saMjaya nAmake rAjakane mahAtmA
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ mauna maleccha buddhakA ziSya honese rokA thaa| (da.sA /pR. 26/premI jI), (dharma parIkSA/6)12. eka kriyAvAdI-de0 kriyAvAda / adhika prazasanIya hai| rasAyana (auSadha) sadA hita karanevAlA hotA hai aura phira roga hAnepara to pUchanA hI kyA hai| vratavidhAna sagraha/pR. 112 / maunavratakathAse uddhRta-yahA~ maunavratakA kathana hai| bhojana, vamana, snAna, maithuna, malakSepaNa aura jina pUjana ina sAta karmome jIvana paryanta mauna rakhanA nitya maunavrata kahalAtA hai| 5. maunAvalambI sAdhuke bolane yogya vizeSa avasara de. apavAda/3 (dUsareke hitArtha sAdhujana kadAcit rAtriko bhI bola lete hai|) de. vAda-(dharmakI kSati hotI dekhe to binA bulAye bhI bole / ) de. athAlaMda-(maunakA niyama hote hue bhI athAlaMda cAritradhArI sAdhu rAstA pUchanA, zaMkAke nirAkaraNArtha prazna karanA tathA vasatikA ke svAmIse gharakA patA pUchanA-ina tIna viSayo meM bolate hai|) de. parihAra vizuddhi-(dharmakAryameM AcArya se anujJA lenA, yogya ba ayogya upakaraNo ke lie nirNaya karanA, tathA kisIkA sandeha dUra karaneke lie uttara denA ina tIna kAryoMke atirikta ve maunase rahate * maunavratake aticAra-de0 gupti/2/1 / sa. za./17 evaM tyaktvA bahirvAvaM tyjedntrshesst'| eSa yogA samAsena pradIpa paramAtmana' 174 - isa prakAra (de0 agalA zIrSaka) bAAkI bacana pravRttiko choDakara, antaraMga vacana pravRttiko bhI pUrNatayA choDa denA caahie| isa prakArakA yoga hI sakSepase paramAtmA kA prakAzaka hai| ni. sA./tA vR/155 prazastAprazastasamastavacanaracanAM parityajya... maunavratena saadhN.-|-prshst va aprazasta samasta vacana racanAko chor3akara maunavrata sahita (nijakArya kI sAdhanA caahie|) 2. mauna vratakA kAraNa va prayojana mo. pA./na./26 jaM mayA dissade rUbaNa jANAdi samvahA / jANagaM dissade NataM tamhA jaMpemi keNa he 26 / jo kucha mere dvArA yaha mAhya jagata meM dekhA jA rahA hai, vaha to jar3a hai, kucha jAnatA nhiiN| aura mai yaha jJAyaka hU~ vaha kisIke bhI dvArA dekhA nahI jaataa| tama mai kisake sAtha bolU / (sa, sh./18)| sA.dha./4/34-36 gRhadhyai huMkArAdisajJA saMklezaM ca puronug| muzcanmaunamadana kuryAttapa-saMyamabR haNam // 34. abhimAnAgRddhirodhAdvardhayate tapa / mauna tanoti zreyazca zrutaprazrayatAyanAt / 3 // zuddhamaunAtmanaH siddhyA zukladhyAnAya klpte| vAsiddhayA yugapatsAdhustrailokyAnugrahAya ca / 36 zrAvakako bhojaname gRhadhike kAraNa hUMkAra karanA, khakAranA, izAre karanA, tathA bhojanake pahale va pIche krodha Adi saMklezarUpa pariNAma karanA, ina saba bAtoko choDakara tapa va sayamako bar3hAnevAlA maunavrata dhAraNa karanA caahie|34| mauna dhAraNa karanA bhojanakI gRdhi tathA yAcanAvRttiko rokanevAlA hai tathA tapa puNyako bar3hAnevAlA hai / 35 // isase mana vaza hotA hai, zukla-dhyAna va bacanakI siddhi hotI hai, aura vaha zrAvaka yA sAdhu trilokakA anugraha karane yogya ho jAtA hai / 36 3. maunavratake udyApanakA nirdeza sA. gha./4/37 udyotanamahenaikaghaNTAdAnaM jilAla ye / asarvakAlike maune nirvAhaH sArvakAlike / 37 sImita samayake lie dhAraNa kiye gaye maunavatakA udyApana karane ke lie usakA mAhAtmya pragaTa karanA va jina mandirameM eka ghaMTA samarpaNa karanA caahie| janmaparyanta dhAraNa kiye gaye maunavatakA udyApanA usakA nirAkula rItise nirvAha karanA hI hai / 375 (TIkAme udhRta 2 shlok)| 1. mauna dhAraNe yogya avasara bha. A./vi./16/62/6 bhASAsamitikramAnabhijJo maunaM gRhNIyAta ityrthH| -bhASA samitikA krama jo nahI jAnatA vaha mauna dhAraNa kare, aisA abhiprAya hai| sA. dha/4/38 Avazyake malakSepe pApakArye ca bAntivada / maunaM kurvIta zazvadvA bhUyovAgdoSavicchide / 38 / -botimeM kuralA karanevata, sAmAyika Adi chaha kamoM meM, mala-mUtra nikSepaNa karanemeM, dUsareke dvArA pApakArya kI sabhAvanA hone meM, snAna, maithuna, Acamana Adi karane meM zrAvakako mauna dhAraNa karanA cAhie aura sAdhuko kRtikarma karate athavA bhojanacaryA karate samaya mauna dhAraNa karanA cAhie / athavA bhASAke doSokA viccheda karaneke lie sadA maunase rahanA caahie|3| sA. tha./TIkA/4/35 meM uddhRta-sarvadA zastaM joSa bhojane tu visheptH| rasAyanaM sadA zreSTha sarogatve punarna ki / mauna vrata sadA prazasA karane yogya hai aura phira bhojana karaneke samaya to aura bhI mAnavata-eka varSa taka pauSa zu. 11 se prArambha karake pratyeka mAsake pratyeka 11veM dina 16 paharakA upavAsa kare / isa prakAra kula 24 upavAsa kre| namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| (vrata vidhAna saMgraha/pR 112) / maunAdhyayanavRtti kriyA-de0 sNskaar/2| maurya vaMza-de0 itihAsa/3/3 / maulika prakriyA-Fundamental operation (dha.pra.28) mrakSita-vasatikAkA eka doSa-de0 vasatikA mleccha-1. mlecchakhaNDa nirdeza ti. pa./4/gAthA naM. sesA vipaMcakhaMDA NAmeNaM hoMti meccharakhaMDa tti| uttaratiyakhaMDesuM majjhimarakhaMDassa bahumajjhe // 26 // gaMgAmahANadIe aDhAijjesu / kuMDajasariparivArA huvaMti Na hu ajjarakhaMDammi / 245 // - [vijayA parvata va gagA sindhu, nadiyoM ke kAraNa bharatakSetrake chaha rakhaNDa ho gaye hai| inameMse dakSiNavAlA madhyarakhaNDa AryarakhaNDa hai (de0 AryarakhaNDa)] zeSa pA~coM hI skhaNDa mleccharakhaNDa nAmase prasiddha haiM / 268 / gaMgA mahAnadIkI ye kuNDoMse utpanna huI (14000) parivAra nadiyA~ mleccharakhaNDoM meM hI haiM, Arya khaNDameM nahIM hai / 245 / (vizeSa de0 lok/7)| 2. mlecchamanuSyoMke bheda va svarUpa sa. si./3/36/pR./pakti mlecchA dvividhA -antarvIpajA karmabhUmijAzceti / ( 230/3) * te ete'ntapijA mlecchA / karmabhUmijAzca shkyvnshvrpulindaadyH| -(231/6) / mleccha do prakArake hai-antarvIpaja aura karmabhramija / antIpome utpanna hue antarvIpajamlekSa hai| aura zaka, yavana, zavara va pulindAdika karmabhUmijamleccha hai| (rA. vaa./2/36/4/204/14,26)| bha. A./ki./781/636/26 ityevamAdayo jJeyA antapijA nraa| samudradvIpamadhyasthA. kandamUlaphalAzinaH / vedayante manuSyAyuste mRgopamaceSTitA-samudroM meM ( lavaNoda va kAlodameM ) sthita antarvIpoMmeM rahanevAle tathA kanda-mUla phala khAnevAle ye lambakarNa Adi (de0 Age zIrSaka naM.3) antarvIpaja manuSya hai| jo manuSyAyukA anubhava karate hue bhI pazuokI bhA~ti AcaraNa karate hai| jainendra sidAnta koza bhA03-44
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ moma ext tebhya ma./31/141-142 rupayA kanyAdiratnAni prabhorbhogyAnyupAharata / 141 / dharma karma mahibhUtA mI mlecdrakA matA / anyathA'nyaiH samAcAra AryAvartene te samA' / 142 / isa prakAra aneka upAyoko jAnanevAle senApatine aneka upAya ke dvArA mleccha rAjAoMko vaza kiyA, aura unase cakravartI upabhogake yogya kanyA Adi aneka ratna bheMTa meM liye / / 141 / ye loga dharma kriyAoMse rahita hai, isalie mleccha mAne gaye hai / dharma kriyAoM ke sivAya anya AcaraNose AryakhaNDameM utpanna honevAle manuSyoM ke samAna haiM / 142 // [ yadyapi ye sabhI loga mithyAdRSTi hote hai parantu kisI bhI kAraNa se AryajaNDa meM A jAnepara dIkSA Adiko prApta ho sakate haiM / de0 prabrajyA | 1 / 3] tri. sA. / 629 dIvA tAvadiyaMtaravAsA kuNarA vi saNNAmA / tIna antadvIpoMmeM basanevAle kumAnuSa tisa tisa dvIpake nAmake samAna hote hai| 5. anna hecchakA AkAra 1 lavaNoda spriMta antopo (dRSTi naM0 1) ti.pa./4/244-248 eskala gulikA besaNakAdhArakA ynaamehi| puyyAdisuM disAudImA kumAsA hoMti / 2484 kaNNappAvaraNA laMbakaNNasasakaNNA / aggidisAdisu kamaso cauddIvakumAsA eve | 1485 | siMhassasANamahisarAsaha dUtakapinadA sakkulikaNNe korugapahudI aMtareSu te kamaso | 2486 | macchamahA kAlamuhA himagiripaNidhIe pubvapacchimado / mesamuhagomuhakkhA dakkhiNaveyaDUDhapaNidhIe / 2467 // putravAvareNa siharippaNidhIe meghabillUmuhaNAmA AI samahatyimuddA uttaraveNidhI 248 pUrvAdika dizAo meM sthita cAra dvIpoke kumAnuSa kramase eka jA~gha - vAle, pUchavAle, sIMgavAle aura gU~ge hote hue inhIM nAmose yukta hai / 2484 | agni Adika vidizAomeM sthita ye cAra dvIpoke kumAnuSa krama kulakarma karma prAvaraNa, labhakarNa aura dAdAkarma hote haiM |24|| sIkarNa aura ekorupha Adiko bIcameM arthAt antaradizAoM meM sthita ATha dvIpoMke kumAnuSa krama se siMha, azva, zvAna, mahiSa, varAha, zAla, ghUka aura bandarake samAna mukha - bAle hote hai / 2486 | himavAn parvatake praNidhi bhAga meM pUrva pazcimadizAo meM kramase matsyamukha va kAlamukha tathA dakSiNavijayArdha ke praNidhi bhAga meM meSamukha va gomukha kumAnuSa hote hai / 2487 // zikharI 9 ke pUrva pazcima pravidhi bhAga kama mukha bhimukha tathA uttara vijayArdha ke praNidhi bhAga meM Adarzamukha va hastimukha kumAnRSa hote hai 24 (bha.A./vi./089/622/23 paratalI. na. 1 10) (ji. sA./116-119) (ja. 1 / 52-50 ) / 2. lavaNoda sthita antadvIpoMmeM ( dRSTi na0 2 ) vi. /4/2464-2466 ekorukaveraNikA saMguttikA raha ya bhAgA turimA pRthyAdivi disa caudIyA kumANusA kamaso ||24haadsaa saNAtANa ubhayapAsesuM / atarAya dovA puvvagidisAdigaNaNijjA | 2465 | putra disaTThiekorukANa agadisa TipaNAnaM vicAsAdi kameNa ataradIva divyakumArANAmANi gadijyAkesarimuhA massA carakRtikA a cakkulikaNNA / sANamuhA kapivadaNA cakkulikaNNA a cakkulIkaNNA | 2466 / hayakaNA kamaso kumANusA tesu hoMti dIvesu / ghUkamuhA kAlamuhA himagirissa pumyapamido | 24601 gomuhamesa halavA veNadivesa meSamuhA bijjuhA sirigiridassa 2468 | dappaNagayasarisamUhA uttaraNidhi bhaaggdaa| abhaMvara mAge mAhira hoti tammettA / 2466| pUrvAdika dizAo meM sthira cAra dvIpoke kumAnuSa kramase eka jaoNdhavAle, sIMga leDa vAle chavAle aura gU~ge hote hai | 2464 | Agneya Adika dizAoMke cAra hopoMmeM eka kumAnuSa hote haiN| unake dono pA ATha antaradvIpa haiM jo pUrva Agneya dizAdi kramase jAnanA cAhie / 2416 pUrva dizA sthita ekoruka aura agnidizAmeM sthita za karNa kumAnuSo ke antarAla Adika antarAloMmeM kramase ATha antaradvIpoMmeM sthita kumAnuSoM ke nAmoMko ginanA caahie| ina antaradvIpo meM krama kezarImukha, zakulika azaSkulika khAnamukha bAnaramukha, samkRti zaSkulakarNa, aura hama kumAnuSa hote hai himabApata pUrva-pazcimabhAgoM meM kramase se kumAnuSa zukamukha aura kAsamukha hote haiN| dakSiNa viSayArthake pratidhibhAvastha dvIpoMmeM rahanevAle kumAnuSa gomukha aura meSamukha tathA zikharI parvata ke pUrva pazcima dvIpoM meM rahanevAle ve kumAnuSa meghamukha aura vinmukha hote haiM / 2468 | uttaravijayArdha ke praNidhibhAgoM meM sthita ve kramAnuSa kramase darpaNa aura hAthI ke mukhavA hote haiN| jitane dvIpa va unameM rahanevAle kumAnuSa abhyantara bhAga meM hai, utane hI ve bAhya bhAgameM bhI vidyamAna hai 12466 | ( sa. si./3/36/230 / 1); (rA.vA./1/16/4/204/20) (pu./5/471-476) / 3. kAlodasthita antaradvIpoMmeM * ti pa / 4 / 2727-2734 mucchamuhA abhikaNNA pakkhimuhA tesu harithakaNNA / puvvAdi dIvesu viciTThati kumANusA kamaso / 2727| lAdiyA sUrakaNNA dIvesa tANa vidisAsaM / aTThataradIvesuM putraggidisAdi gaNaNijjA | 2728 // ceTThati aTTakaNNA majjAramuhA puNo vi tacceya kaNNappAvaraNA gajavaNNA ya majjAkhayaNAya / 272 | majjAramuhA ya tahA gokaNNA evamaTTha pattekkaM / puvvapava " dAvahi kumasANi jAti 2030 nAvaraNadhIe sisumAramuhA taha ya mayaramuhA / ceTThati rUppagiriNo kumANusA kAlajala himmi 12731 / vayamuhavaggamuhakkhA himavaMtaNagassa pubbpcchimdo| paNidhI peTate kumAsA pAmacAhi 2012 si rissa taracchamuhA sigAlagyaNA kumANasA hoti / puvnAvarapaNidhIe jammaMtaradariyakammehiM |2013 | dIpikA muddA kumANumA hoti ruppa selassa / puvvAvarapaNidhIe kAlodayajala hidIvammi | 2734 - unameM se pUrvAdika dizAoMmeM sthita dvIpome kramase matsyamukha, abhi (azva pakSimukha aura hastika kumAnuSa hote haiN| 1200 unakI vAyavyaprabhRti vidizAoMge sthita dvIpo meM rahanevAle kumAnuSa karakarNa hote hai| isake atirikta pUrNAgnidizAdika kramase gaNanIya ATha antaradvIpoMmeM kumAnuSa nimna prakAra sthita hai / 2020 Traka, gAjaramukha, puna mAjaramukha karNaprAvaraNa, ga sukha, mArjAramukha, punaH mArjAramukha, aura gokarNa, hama AThamese pratyeka pUrva meM batalAye hue bahuta prakArake pApoMke phalase kumAnuSa jIva utpanna hote hai / 2021-20103 kAtasamuhake bhItara viyArthake pUrvApara pArzvabhAgo meM jo kumAnuSa rahate hai, ve kramase zizumAramukha aura makara hote haiM | 2031 / himavAn parvatake pUrva-pazcima pArzvabhAgo meM rahanevAle kumAnuSa krama se pApakarmo ke udayase vRkamukha aura vyAghamukha hote hai 2012 zikharI parvatake pUrva-pazcima pArzvabhAgoM meM rahanevAle kumAnuSa pUrva janmame kiye hue pApakamoMse sarakSamukha (akSamukha) aura gAyamukha hote hai| 2033 | vijayAparyata pura prabhAga - samudrasya dIpo krama dvIpa aura gAramukha kumAnuSa hote../2/560-302 ) / 4. mleccha manuSyoM kA janma, AhAra guNasthAna Adi ti pa / 4 / gAthA naM. ekorugA guhAsuM vasaMti bhuMjati maTTiye miTTha / sesA tarutalavAsA puSphehi phalehiM jIvati / 2486 | gagbhAdo te mAjugajugalA suNa nissariyA tiriyA samupadehidimehi jainendra siddhAnta koza
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtra dhArati tAruNaM / 2512 / bedhaNusahassatuMgA maMdakasAyA pirNgusaamlyaa| sabve te palAU kubhogabhUmoe ceti / 2513 // tambhUmijo bhogaM bhottUNa Ausassa avasANe / kAlabasaM saMpattA jAyaMte bhavaNatimi 1214 samma saNarayaNaM gahiyaM hi narehiM tiriehi / dIne vihe sohammadugammi jAyate / 2113 sambesi bhogabhuve do guNaThANANi sabdakAlammi dIsaMti caviyappaM savva militammi micchat / 213711. ina uparokta saba antadvIpaja mlecchoM meM se, ekoruka (eka TaoNMgavAle) kumAnuSa guphAoMmeM rahate haiM aura mIThI miTTIko svAte haiN| zeSa sama vRkSoke nIce rahate hai aura kalpavRkSoM ke) phalaphUloMse jIvana vyatIta karate haiM / 2486 (sa.si./3/36/211/2): (rA. vA./2/26/4/204/24) (ja. pa. / 10 / 28.82) tri. sA. /120) / 2. ve manuSya na tica yugala yugalarUpameM garbha se sukhapUrvaka janma lekara samucita ( unacAsa ) dinomeM yauvana avasthAko dhAraNa karate haiM | 2512 (ja. p./10/20)| 3 ve sama kumAnuSa 2000 dhanuSa U~ce, mandakavAyo, priyaMguke samAna zyAmala aura eka patyapramANa bAyuse yukta hokara kubhogabhUmimeM sthita rahate hai / 21130 ( ja. pa./10/10/81-824 pazcAda ve usa bhUmike yogya bhogoMko bhogakara Ayuke antameM maraNako prApta ho bhavanatrika devoMmeM utpanna hote haiM / 2514 jina manuSyoM va tiryadhone ina cAra prakArake dvIpoMmeM (dizA, vidizA, antardizA tathA parvatoMke pArzva bhAgoM meM sthita, ina cAra prakArake antadvIpoMmeM samyagdarzanarUpa ratnako grahaNa kara liyA hai. ve sodharmayugala meM utpanna hote hai / 2111 (ja. pa./10/8386) / 5. saba bhogabhUmijoM meM (bhoga va kubhogabhUmijoMmeM) do guNasthAna (pra.va catu ) aura utkRSTarUpase cAra (1-4) guNasthAna rahate hai| saba mlecchakhaNDoM meM eka midhyAtva guNasthAna hI rahatA hai| / 2137] 6. mleccha khaNDase AryakhaNDane Aye hue karmabhUmija mleccha tathA unako kanyAoMse utpanna huI cakravartIkI santAna kadAcit pravajyA yogya bhI hote haiN| (de. pravajyA / 1/3) / de. kAla / 4 - (kumAnuSo yA antadvIpoM meM sarvadA jaghanya bhogabhUmikI 'vyavasthA rahatI hai| (tri. sA. / bhASA / 120 ) / 5. kumAnuSa mlecchoMmeM utpanna hone yogya pariNAma de. Ayu /3/10 ( mithyAtvarata, pratiyoMkI nindA karanevAle tathA bhraSTAcArI Adi marakara kumAnuSa hote haiM ) / de. pApa / 4 ( pApake phalase kumAnuSo meM utpanna hote hai / ) / [ya] yaMtra - 12/2.1.21/24/4 sohamampadharaNamIdidamantarakyacchA liyaM jaMtaM NAma / -jo siMha aura vyAghra Adike dharaneke lie banAyA jAtA hai aura jisake bhItara bakarA rakhA jAtA hai, use yaMtra kahate haiN| yaMtra kucha viziSTa prakArake akSara zabda va mantra racanA jo koSThaka Adi banAkara unameM citrita kiye jAte hai, yantra kahalAte hai| mantra zAstra ke anusAra isameM kucha alaukika zakti mAnI gayI hai, aura isIlie jaina sampradAyameM ise pUjA va vinayakA vizeSa sthAna prApta hai / mantra siddhi, pUjA, pratiSThA va yajJa vidhAna Adikome inakA bahulatAse prayoga kiyA jAtA hai| prayojanake anusAra aneka yantra rUDha hai aura banAye jA sakate hai, jinameMse prAya prayogameM AnevAle kucha prasidha yantra yahA~ diye jAte hai| -- 1. aMkurArpaNa yantra 2. agni maNDala yantra 3. arhan maNDala yantra 347 4. RSi maNDala yantra 5. karma dahana yantra 6. kalikuNDa daNDa yantra 7. kalyANa trailokyasAra yantra 8. kula yantra 9. kUrma cakra yantra 10. gandha yantra 11. gaNadharavalaya yantra 12. ghaTasthAnopayogI yantra 11. cintAmaNi yantra 14. caubIsI maNDala yantra 15. jala maNDala yantra 16. jalAdhivAsana yantra 17. NamokAra yantra 18. dazalAkSaNika dharmacakoddhAra yantra 19. nayanonmIlana yantra 20. nirvANa sampatti yantra 21. pITha yantra 22. pUjA yantra 23. 24. 25 bodhisamAdhi yantra mAtRkA yantra (ka) va (kha) mRttikAnayana yantra 26. mRtyuJjaya mantra 27. mokSamArga yantra 28. yantreza yantra 29. ratnatraya cakra yantra 30. ratnatraya vidhAna yantra 21. rukmapAtrAGkita tIrthamaNDala yantra 32. rukmapAtrAGkita varuNamaNDala yantra 22. rukmapAtrAGkita vrajamaNDala yantra 34. varddhamAna yantra jainendra siddhAnta koza 35 vazya yantra 26. vinAyaka yantra 37. zAnti yantra 28. zAnti cakra yantroddhAra 39. zAnti vidhAna yantra 40. pozakAraNa dharmacakrodvAra yantra 41. sarasvatI yantra 42. sarvatobhadra yantra ( laghu ) 43. sarvatobhadra yantra ( bRhat ) 44. sArasvata yantra 45. siddhacakra yantra (laghu) 46. siddhacakra yantra (bRhat ) 47. surendracakra yantra 48. stambhana yantra
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtra 1- aMkurArpaNa yaMtra sarvAvha yakSa svAhA OM Adarza zriya bAyavAya o OM cakrapriyai svAhA o varuNAya svAhA svAhA 12122 svAhA OMOM buddhidevyai svAhA kIrtidevya svAhA 1 hasta pramANa OM cakrapriyai svAhA o kuverAya svAhA ghatidevyai svAhA / 348 YUC hA OM lakSmIdevyai svAhA gheghe svAhA halyU pITham 63 1912 bith le svAhA (zAntidevyai sa daha daha karmaphala hA hI hU~ hauM ha Kang Zhe Kang Kang svAhA paSTidevyaM jainendra siddhAnta koza ghaTI noTa- Uparase caturtha koSThakame diye gae cakrazriye Adi nAma saMzita hai| 2 - agnimaNDala yaMtra daha daha o IzAnAya OM 2 liye F svAhA o istrAya svAhA OM bherI zriyai svAhA o agnaye svAhA 1 liye| 2. agni maNDala yantra zarAva
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtra 3- arhan- maNDala yaMtra OM hare jayAvAla devo vijaya OM hrIM sarasvati devI vidyAM prayacchatu 4- RSi maMDala yaMja OM hrIM vilannA udyama prayacchatu devI pratApa prayacchatu hI kalpezAva gaurIdevI OM caNDikA nama Ezek T Seans OM hrIM lakSmIdevI OM hoM adhikA devI Arogya prayacchatu OM hoM vijayA devo jaya prayacchatu Scans kise bajun 2015 aprANibadhatva gagana gAmitva aSTAdhika sahastranAmatva apramitadIryatva sauramya saurUpya samacaturasra sasthAnatva nama OM siddhebhyo nama namaH taaN vii anupasargatva kArarahitatva saubhakSya AcAryo nama madha OM hrIM ajitA prayacchatu OM hrIM dezAvadhimyo OM hoM paramAvadhimyo OM hrIM sarvAdhibhyo nama Beant k n adde 2 2 peyaM OM hrIM dhRtidevI sihAsana pradarzana Jale nama.. sarva vidyezvaratva caturAsyatva nizkAyitva OM hrIM vyantarendrAya OM hauM jyoti kendrAya chatratraya OM hoM pAThakebhyo nama (bhAmaNDala) do Banks pin OM ho hodevI nama vajrarSabha nArAca sahananatva goNitva azokavRkSa anantasa 349 (OM namo'rha) nimi puni nama. suvatebhyo as vIrya dundubhi hrIM padmaprabhuvAsupUjyAya nama divydhvni| ananta nama puSpayantebhyo hue aimo ama a A i I hAlthyU / svedatva surAhnAnanatva nirmalAkAzatva dharmacakrAgragAmitva dravyaSTakatva bhinandanasumati-zItala sukha lAnanta dharmazAntikumyava prayacchatu ciya OM hrIM zrIdevI apakSma parispadatva samanakhakeza ardhamAgadhI bhASitva kSa pavRSTi saha sarvamaitrItva Rtvekatva Adarza vaDamitva OM hrIM nityA sukha prayacchatu OM hrIM buddhiRddhiprAptebhyo nama bajach camara supAevaM pAvAbhyAM nama jainendra siddhAnta koza prayacchatu priyazubha OM hrIM kali rAdhe kRS padagata padmatva sarva dhAnya phalatva OM hrIM sarvasAdhugyo / myUvacana sarva janAhAdakatva pavanAnukUlatva niSkaTaka bhUmitva OM hrIM maduTTayA amaratva prayacchatu OM hrIM samyak cAritrebhyo nama OM ko sarvocayaddhi OM hI banansara rUddhi prAptebhyo namaH OM hrIM kSetra - OM hrIM akSoNa mahAnasa-OM hrIM bhAvanendrAya -dvi prAptebhyo nama prAptebhyo namaH - nama phasTa prayacchat zatrunAzaM OM hrIM kAphI OM hrIM kAmAgA ho kAmavANA prIti prayacchatu OM hrIM prAptebhyo nama Brank Bratis sukha 4 phADa-OM DaoN tapachi sammAnaM OM holA OM prAptabhyo nama OM hrIM rasi OM hrIM sunanyA RSi maNDala yantra linI harSa ho mammA-OM hIM mAyA adhikAraM praya nibhyo namaH prAptebhyo nama OM hrIM viDiya prayacchatu vihaM OM roTI 2
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtra 350 6. kalikuNDadaNDa yaMtra 5. karmadahana yaMtra ta sukha avara avagAhanatva bAdhatva a sUkSmatva darzana javyA anantadarza liness 6- kalikuNDadaNDa yaMtra - - hai o kI A o bhida rakA pho 3 abhISTasidi parAkramAya ho A A ho OMhoOM a paravihAra papha ba bha ma au Ly o // IN A 11200 TV 8 12 16R jainendra siddhAnta koza
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ 351 9. kUrma cakra yantra 7-kalyANa lokyasAra yaMtra 6-kUrma cakra yaMtra lakSa ka kha ga gha Ga KA zasa! U~ hAlAhATa kAhI AT hakI: che cachajajhama a a a A iI zaSa sa ha oau japa sthAna umaTaThaDaDhaNa esela | ya ra la va / pa pha ba bha ma tathadadhana kAhAkI nAdrIsI// zrI hIU// hai| 8-kula yaMtra OM OMOMOMOMOM + a A i uUTa cchangngay 30 pii XXXX ma rAma 30-30-30 R mohAya ajitAya// svAhA// svAhA o (vijayAye / / svAhA// ||svaahaa|| stabhArya) MA jaMbhAyeM svAhA svAhA (aparAjitAyA A Parget hus is 16. OMOMOMOM kA4 sAmAnya bAbA HERE - | jainendra siddhAnta koza
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtra 12. ghaTasthAnopayogI yaMtra 10-gaMdha yaMtra pa pa pa papa 0 // 92-ghaTa sthAnopayogI yaMtra 0 0 0 0 0 000000000000000 0 0 0 1555 0 // 0 0 000000000000000 0 |10 0 KAalhol o 0 0 0 0 0 555 0 0 00000000000000 0 0 0 0 0 0 aAI 168E 00000000000000 10 11-gaNadhara valaya yaMja lA aho aha gAmA ho ahaM Namo OMhI ahaNamA OMho agara . vipposahipatANa sambosahipattANA patANa maNovaloNa | paMcolI sohI ahaM NamohorI jAna jallohipatANa vi. mI ho apa | vacobaloNa OM hI ahaM Namo | caudasavINa / ahama mI OMho ahaM Namo nimita viuvaNa iDhipattANa Team | kusalANa /uaste OM ho ahaM Namo aNa anamo OM ho ahaM Namo OMhI ahaM Namo dasapuvoNa po sabvohi jiNANaOM mosahipattANa khellosahipatA o ho / hijiNA OM ho aura zrI mohI ahaM NamoTI babhacArINaM Ayo / ghoraguNa namo kAyabaloNa / OM hrI arha Namo/ OM hI ahaM Namo viulamadoNa pANahI ahaMmo. bho bojAharANa OMhI ahaM Namo / khIrasabIga ahaM Namo paramohijiNA alsho ahaM NamA/OM hI : hI ahaM jamA OM hrIM ahaM Namo / ghoraparAkramA/ ghoraNa poraguNANaM OM hrIM ahaM Namo hI ahaM Namo koTavAsI ujjumadoNaM phaTa OM ahaM vo ho zrI vo o cAraNANa OMhoM ahaM Namo / kA koTrabuddhoNa | OMhI hi jiNANa | OM hI sappisavINa | mahurasavINa meM asi A u sA / / svAhA / ti kI arha NAmI 3 hI ahaM Namo, ho ahaM Namo paNNasamaNANa OM ho ahaM Namo yoga / . bora ra hI aha gayo ahaM Namo bojahoNa ghoratavANaM vINa | amiyasavINa hA vRti Namo OM hrI ahaM Namo moOM hI arha namo AgAsagAmINa pattaiyabuddhANa OMho ahaM pamo hai. koti namo OM hrIM ahaM NamA OMhI hI ahaM Namo jiNANa apane OM hrIM ahaM Namoho mahAtavANaM / . bahINahI sambuddhANa OM hIM ahaM gamo prasavINa akhoNamahANasANa vaDA eh ta lAmo zAnaNArI ahaNamo pAdAnusAroNa | tattatavANaM sabhinnasodarANaM / Jahajan | June rArNa namo ho ahaM Namo / didivisANa OM hI ahaM Namo loe savvasAhuNa/ , dittatavANa vaDDhamANANa siddhAya hajamo OM hrI ahaM Namo ummatavANa siddhAyadaNANa vRddhArasoNa ahaM Namo/OM jagamohI di mahA OM ho ahaM Namo* bora vaDDhamANANA RALA praNamAmayavadA mahadi mahAM - - dakSiNa
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ 17. NamokAra yantra 13-cintAmaNi yaMtra (malamatra- OM namo IemI hI kIM svaahaa|) 6 15-6 16-jalAdivAsana yaMtra 15vAhA para 755ha svAhA kSi namo'ha svAhA kSiM hI lokA. bhimavatIrtha 14.caubIsImaNDala yaMtra - OMhI "mIparamabrahaAE anantAnanA zAnti jara mahAdApagadhAm/EA sItA NAnama svAhA// OMhI sItA Dolele anandana sumati jA galli viNodI syaspayo b samava munisuvrata achine nAma ajita supArva % 3EED thkue zItala puSpadanta mahAvIra pAva 17-NamokAra yaMtra papapapa 15 jalamaNDala yatra ma naTa o jhavaha zahA 2345 342 45rA3] zarA34 a A V. AOM A aM 4 . yayaM yaya jainendra siddhAnta koza bhA03-45
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaMtra 19. nayanonmIlana yaMtra 18- dazalAkSaNika dharma cakrodAra yaMtra - - Dhan/ -100 HARE Emaa -1 //60 dharmAgAya nama uttama dharmAmAya nama ca. uttamakSamAdi dazalAkSaNika dharmAyA namaH MKM usama | dhamAyAya namaH | Arjaba// uttama AkicanyadharmAgAya namaH OM hI uttama/ mArdavadharmAgAya nama uttama uttama kSamAdharmAgAya namaH brahmacaryabAgAya namaH 10 16-nayanonmIlana vavavava haM15 366 1868 kuThaThalA 606 30 papapaM jainendra siddhAnta koza
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ 355 21. pITha yaMtra 20-nirvANa sampatti yaMtra DiTa kuru kuru ru svaahaa| ima SD sAivI asi A. Anti puSTi AusAkSvI/ mama zA bhApaM asio zrI zrI zrI zrI zrI sA japata dhvI asiAu sAmAjasi. 7zrI zrI zrI zrI bhAbhInI zrIzrI mAusAvajAsA sarva sarva- sampatti zrI hI 4asi Aja siAusA pA/a. zrI zrI zrI zrI zrIzrI zrI zrI VERSISE syAt / SBE RSHSEN OM bhR pamacI 21. pITha yaMtra izAnAya bAyavAta svAhA svAhA o kuverAya svAhA o mahAmAnasyai svaahaa| mojAya svAhA! o aparAjitAyai svaahaa| o bahurUpiNyai o vijayAyai svaahaa| svAhA o cAmuNDAyai svaahaa| o gAya svAhA: o gadharvAya o kuverAya svaahaa| o varuNAya svaahaa| okhendrAya svAhA 80] svaahaa| o vidyutprabhAya svaahaa| oM zanaizcarAya o rAhave svaahaa| svaahaa| o rocanAya svaahaa| oM bhaumAya svAhA oM mahAvidyAya svAhA -o vizvezvarAya svAhA -garuDa dIvAraka 1garuDa dauvArika uttaradvAra bo meroTapa svaahaa| mo anantamatvaM svaahaa| oM mAnaso devyai svaahaa| oM SaNmukhAya svaahaa| bo pAtAlAya svaahaa| oM kizvarAya svaahaa| oM zukrAya svAhA -- "oM vizvamAlinyai svAhA o pamarAya svAhA bo ketave svAhA svaahaa| o mAtagAya svaahaa| o sabIhAya svaahaa|yo gharaNendrAya o kuSmADinyai svaahaa| oM padmAvatyai svAhAmao siddhAyayai svaahaa| / hA upAdhyAyempo svAhA poyajJAzine o indrAya jinAmamebhyo/ svAhA nAga dauvArika ho AcAryamyo/ 2-yakSa dIvAraka jncly-yo|| yA ahaMdabhyo svAhA pUrvadvAra svAhA // sarvasAdhubhyo virika 1 yakSadovArika watay // boM varuNAya sukumArAya svahA o pitre svAhA ___aa Anthelalteel lA svAhA oM pAtavya svaahaa| boM yorye svaahaa| oM gAcA svhaa|| vo bahozvarAya svaahaa|boN IzvarAya svaahaa| jo kumArAva svhaa| o bRhaspataye svAhA o asurAya svAhA opannagAya svAhA oM vadhatAya svAhA oM rAkSasAya svaahaa| - o vaizvAnarAya svaahaa| o yakSAya svaahaa| o somAya svaahaa| o AdityAya svaahaa| yakSAya svaahaa| oMtrimukhAya svaahaa| o gomukhAya svaahaa|oN mahA yo prAptyai svaahaa| o cakrezvarya svaahaa| o rohiNya svaahaa| dakSiNa dvAra o saumyAya svAhA svAhA / oM ajitAya svaahaa|| o varanadine svAhAAmoM vijayAya pa pula Le due Pariyanmelan Thapute | 1- asura dIvAraka oM amarAya svahA svAhA / o kusumAya svaahaa| o mezvarAya svaahaa|oN tuvarAya svaahaa| o manovegAya svaahaa| oM baja bhRkhalAye svaahaa| o puruSavasAya 2- asura dauvArika sthAhA svAhA Bitte le agnaye jainendra siddhAnta koza
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ 24. mAtRkA yantra (ka) va (kha) 22- pUjA yaMtra 23- bodhisamAdhi yaMtra OM sarvasAdhave / namaH OMupAdhyAya nama. OMhIMta thavA paveOM jina adadhana | ahI OMAcAryAya nama. aTala DaTaNa OM arhamyo nama, namaH lanacaityAya svAhA svAhA jaU~hITa hIcachajajhA OM arhate ahAhIhU hohaH asi A usA zrI rha mama iSTa zubha (kuru kuru svAhA kababhama caityAlayAya OM hI jan kakhagapaDA svAhA '/REMES OMOMhIM kara ELLER HEMA** ANDE Iyaralava / 24-mAtRkA yaMtra (ka) AAR ( CS 8 i8 XXX -bhiM XXXX ga gha Da. papha kana Sa OMkIOMkIOMkIOM xxxx bhAkAA PP tho XXXX OMkIUlIUhIOM 24 (kha) iAlyU OM namo ka kha ga gha Da cajabhara adha za -yaTaI kalvye a ja ja A uso ujauha 331 zava saha | chee dee di e se lU lR R OMlIOMfI OMlI XXXX raTha 3 da DaU | au zata 1024 yaralava OMvI OMklIUlI pa pha ba bha XXX. ma | kI hI krau svAhA . Xxxx OMktI OMlI OMqI OM xxxx OMkIOMkIOMkIOMMA (C jainendra siddhAnta koza
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ 28. yaMtreza yaMtra 25-mRttikAnayana yaMtra 27-mokSamArga yaMtra OMhI samyaka ho la kSa la namaH usA | OM ahI zrI *si AusA nama. usA kSa la myagjJAnAyara siAusA cArajAya namaH asi sA | OM asi OMhIM Namo arahaMtANaM OM hIM Namo sidANaM OM hIM Namo AiriyANaM OMhI Namo uvajjhAyANaM OMhI Namoloe savva sAhUNa svAhA AusA meM 26-mRtyuJjaya yaMtra 1OMasi Au siA 3 sA OMhI samra (HRISPLEE A samyagdazanAya nama CLE 12 SS* Ahcent # AM) 16 TTha.. 27 yaMtreza yaMtra vI vaM / 1284 // 51 JI svAhA ivI/ X pava U~ha krauM zrI hI klI mama zAnteiM puSTi kuru kuru svAhA / A tridazapada nyAne sUtradvAdazaka ghtt| naya koNeSu caikaatlghusmaarjnaavidhiH|| / L4 jainendra siddhAnta koza
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtra 26 - ratnatraya cakra yaMtra OM hrI acauryamahAvratAna V OM hI pari0 tyAga ( mahAvratAya nama 'brahmacaryamahAvratAya nama / -Ibilt | samitaye namaH athasamagrAya pIsamivaye OM hI mA OM hrI satyamahAvratAya nama OM hrI OM hI tadubhayasamagra 30 - ratnatraya - vidhAna yaMtra * samitaye namaH OM hI sRSaNA. samitaye nama OM hI mana payayajJAnAya namaH OM hA kAlAdhyayana'pavitrAya nama OM mitI mahAvratAya nama OM hI ahiMsA OM hI IrSyAsamitaye nama OM hI nirvi gAya nama OM hrI (amRdadRSTyA gAya nama OM hrIM avAtsalya malara rahitAya namaH 'samisanamA OM hI OM hI aprabhAvanAmarahitA nama. OM hI vyaktitAya namaH OM hI vyaJjana We talk alla black 132 gAya nama nizakitA OM hI sihI OM hI 358 OM hI upadhAno pihitAya nama OM hI bhASAsamitaye nama OM hI upagUhanAgAya nama nama guptaye OM hI kAya mm: `ml: jJAnacAritra OM hrI karaNA. | gAya nama namaH // gAya nama prabhAvanAOM hrI kSikrI vratAya nama vratAya namaH kevalajJAnAya namaH OM hIM AdAna nikSepaNa- OM hrIM vyutsarga- OM. hI ahisA mahA-OM hI satya mahA- OM. hI acaurya. samyagdarzanAya na nimudritAya nama OM hI AdAna * hI sthiti phra r nAya namaH OM hI OM hI samyagavadhijJAnAya nama OM hI kAya guptaye OM hI IryA samitaye / nama. namaH prabhAvAya OM hI bina gAyanama vAtsalyA OM hI guptaya nama OM hI vacana OM. hI zakAmala UhIM rahitAya namaH namaH namaH - mala rahitAya OM dvitAya namaH // samyagjJAnAya bhala rAhavAya kitsA hI anupasthitika OM0 hI saSaNA samitaye nama hI a OM hrI samRhadAya nama hava * hI gurvAdyanima hI samyaD matijJAnAya namaH nama DoM kAMkSAmala rilAya jainendra siddhAnta koza mahAvratAya namaH OM hI mano. mm guptaye - OM hI * OM hI AdAnanikSe paNa pratiSThA guptaye namaH manoguptaye OM. hI vacana OM hI pra OM hrIM OM hI braha mahAvratAya namaH brahmacarya. OM hI samya 6 zrutajJAnAya OM hrIM mahAvratAya namaH hrIM aparigraha 30. ratnatraya vidhAna yaMtra Ban
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtra 31 - rukmapAtrAMkita-tIrtha-maNDala yaMtra Zhou OM hrI sItodAvidamahAhRdadevasthAne caityacaityAlayebhya. svAhA hI mahApAtAviva tyasthAne caityAlayemmA svAhA / OM hrI svAhA / davIsthAne caityAlayebhtha caityagaGgAdiH Wang 33- rukmapAtrAMkita vrajamaMDala yaMtra pha OM e Hen Shi Shang U~ hI arha zrI parabrahmaNe'nantAnantajJAnazaktaye OM hI lavaNodakAloda mAgadhAditIrthasthAne caityacaityAlayebhtha. svAhA namaH svAhA svAhA zrI tyAlayebhya caitya sAditIrthasthAne sItAsItodA U~ hrI mkwirk tliterall Jie Qi (caityAlayebhyaH) caityasamudradevasthAna sakhyAtItaOM hI OM hA vadamAnadevAya meM rakkha rakkha hI 359 OM hrIM haiM OM nadi vRddhi sampatti-vidhAyakAya paramodArikazarIrasthiAya zAnti puSTi 34. varddhamAna yaMtra 32- rukmapAtrAMkita varuNa maMDala yaMtra svAhA varddhamAnAya va OM hrIM cihna jaTaThaDaDha svAhA OM hI haiM varddhamAnAya | tatha dadhana paphababhama | svAhA varddhamAnAya like 17 kakhagaghaDa o svAhA ra svAhA / 4 naTa naha aAiIuU sita jainendra siddhAnta koza For Private Personal Use Only 34- varddhamAna yaMtra lU e e Ao aM a OM hI ha | varddhamAnAya ya ra la va svAhA OM hrIM ha thkirpk ha vaDDhamANassa risahassa jassa cakka jalata varddhamAnAya zaSa saha svAhA nama svAhA te lagt te fatets de folzink? I told he his walker lathe with Ric khAhA namaH svAhA namaH OM hrI haiM STi kuru kuru svAhA // 2 // | AcAyAya upAya hI ha OM hrIM hU~
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtra 35 - vazya yaMtra XX la D>< kSa OM ble dhAnne vaSaT Leng XX OM ple dhAtre plU OM hra (cha) mohAyai 19167 ta Rd svAhA siddha 36 - vinAyaka yaMtra krauM OM MED hrIM kevalipaNNatta dhammo zaraNAya svAhA sAhU Sne maMgalAya svAhA /30/17 mohAce klIM krIM krIM krIM krI 360 OM kSI kI krI kI alma svAhA a svAhA Zhe Gei Pin Muniy sAhU magalAya svAhA si krauM (hI) varSada Jin OM 016215 mobang Ce Jiez bills kevalipaNa to dhammo maMgalAya svAhA kA khAr3A (hrIM jainendra siddhAnta koza svA 3d. ye pra gr loguttamAya OM dhAtre vaSaT arahanta loguttamAya svAhA A Jin Qi lAguttamAya dUra 24X jang FA + siddha poSa krauM hIM 36. vinAyaka yaMtra
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3-46 iti sapta prakArata potizayadvidharasavASamyo namaH // 7 // gamahAnasAkamuta padhIraguNatapasyo namaH / 24 cAraNasantucAraNapuSpacAraNabojacAraNAGkuracAraNAkAza cAraNa navaprakAra kriyAdirasarvaSibhyo / OM hrIM manovapurvAgvala ititriprakArabaladvagharasarvaSibhyo na OM munisuvratAya namaH OM puSpadantAya nama OM nAmanAthAya nama. OM zItalAya na 37 - zAnti yaMtra mi OM nama OM zreyasenama OM vAsupUjyAya nama OM mallinAthAya na sAhUsaraNa pavvajjAmi sAhU loguttamA siddhamagalaM Namo AiroyANa OM pAvanAthAya nama OM candra prabhAya nama kevalipaNNatto dhammo saraNa pavvajjAmi svAhA / guttamA sAhU maMga Namo Afte Hjukseb namaH / 3 / kevalipaNNa arahaMta maMga (aha yANa OM OM ho akSINamahAlapAkSINamahAnasetidvipra OM hrIM datitapata tamAtapaugratapaghora tapaghoraparAkramuta OM padmaprabhave nama OM anAthAya nama jainendra siddhAnta koza OM hI kevalamana paryayAvadhikoSThe kavIjasa bhinnasaMzra OM vimalAya nama OM RSabhAya namaH Namo siddhANa cattAri maga arahata lAgatamA 361 gamo namo arahatAkSaNa esa sAhUNa | ja 10 varddhamAnAya namaH / dhammo maMgala / vA batAri saraNa pavvajjAmi er poh ka. hI "cattAri loguttamA lokana prajJAzravaNa pratyekabuddhideza pUvitva sarvapUvityapravAditvA nimittetyAzabuddhi Rdvidhara sarvASibhyo namaH | 18 | For Private Personal Use Only OM ajitAya namaH arahaMta saraNa OM anantAya nama OM dharmanAthAya namaH sarvoSadhiAzorviSadRSTiviSasa khilla viDjalamaletyaSTauSadhiRdvidharasaSabhyo namaH | 8 | ma. abhinandanAya namaH OM sumataye nama OM kunyunAthAya namaH OM hrA aNimAma yasa bhinnasaMzrotra padAnusArita mAlaghimAgarima "OM saMbhavAya namaH krauM OM zAntina niniprAptyapratIghAtatyekAdaza vikrayAdvidharasarvASibhyo namaH | 11 | OM hrIM AzadRSTikSIraghRtamadhuamRteti SaTprakArarasa Rddhidhara sarvASibhyo namaH // 9 // svAdana hapitvavazitvaizvarya prAkAmyAntardhAna ni ghrANadUra vilokanapra 37. zAni
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ pazcima yaMtra 38 - zAnti cakra yaMtroddhAra Jiu Zai svAhA bieleib kipuruSAya boho svAhA niropa pAtAlAya yo ho o hIM bRhaspataye svAhA dAvI ho zrImA svAhA o ha svAhA ho svAhA 12 the o ho uh viir c 43455 svAhA ee svAhA brahmavAya bo hIM svAhA oM hI zukrAya svAhA Tunt svAhA pavanoSa ho svAhA "oho bhUtedrAya svAhA o hrIM svAhA o ho budhAya svAhA naiRtAya o ho svAhA svAhA s hendrAya sAnatkumArAya IzAna R o ho svAhA mahAmAnasI dekheM o hI johA bhagAye o hoM gova svAhA oho svAhA mahAkAlyai o hoM rAkSasendrAya yakSendrAya ohIM svA svAhA lAntavendrAya o ho svAhA moDIM mAtathye svAhA svAhA vijayAye hrIM 12132 svAhA jvAlAmAlinye / jo hoM ohIM gandharvendrAya svAhA beroTa ma hoM uttara -kSaoM ho zanaizcarAya svAhA svAhA kuberAya svAhA zukrendrAya o hoM svAhA acyutA o~ hoM svAhA aparAjitAyeM o hoM svAhA aparAjitAye ma hIM o hoM jvAlAmAlinye svAhA Zhen Zhu oha sarva sAdhu samyakecA sponama rivAya nama o ho mohApe o hrIM svAhA kAvye svAhA o hoM puruvavakSAyai svAhA oM hrIM ( ahaMdabhyo nama o hIM (upAdhyAyeyo nama yoM hIM sabhyatA mohI nAya namaH AcAryabhyo 362 ohIM svAhA bahurUpiNyai o hoM aparAjitAye oM ha svAhA svAhA svAhA prANatendrAya AnatendrAya zatArendrAya bho ha o hIM eml dakSiNa o samyaketa pase namaH svAhA o ho stabhinyai o hIM siddhebhyo nama jo ho, samyagdarzana nAya namaH o hauM vijayAyeM svAhA o ha ahIta calAye F4167 ma hoM yamAya svAhA oM hoM bhaumAya svAhA jainendra siddhAnta koSA svAhA cAmuNDAye o hrIM it is o hrIM 1 hoM jAye mahAmAnato dekha mAnato de o hrIM bohI ohIM mantrAkuzAye svAhA oM hrIM mahAkAlyai o hoM kAlya svAhA svAhA o hoM o hoM mahoragendrAya kizvendrAya kinarendrAya ko ha o ho digondrAya svAhA svAhA svAhA svAhA pa pa iiN manovegAyeM svAhA svAhA yo ha o hoM THAN kuSmAMDiye o-nhoM svAhA plab me o ha dIpendrAya svAhA o ho svAhA svAhA nikkian) kahIM padmAvatye svAhA ohIM B hoM pada - vAraNendrAya o ho svAhA ohIM svAhA o hI puruSatAyeM va bhUkhalAye 1211 " ho svAhA hepale 38. zAnti cakra yaMtroddhAra yaMtra oM hoM rAhane svAhA IzAnAya svAhA m o hI vAlendrAya o ho udayondrAya stanitendrAya 120 svAhA 1205 o ho agnaye svAhA o hoM somAya svAhA o hoM sahAya svAhA o hoM dharaNendrAya svAhA oM hrIM mAlagAya svAhA ohIM gomukhAya svAhA o hI B mahApakSIya svAhA o hrIM trimukhAya svA~hA OM
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40. SoDazakAraNa dharma cakroddhAra yaMtra 363 36-zAnti vidhAna yaMtra siddha maMgala al AcArya lokottama zaraNa zaraNa lokottama magala sAdhu rahata zaraNa magala lokottama upAdhyAya zaraNa lokottama maMgala kevali 40-SoDazakAraNa dharma cakradhdAra yaMtra - namaH namaH karaNAya samAdha nama sAdhu yAvatya - zaktita stapasekuti 12 zatitAsa 1 * - bhakta nama. hIM (savegAya abhokSaNa ho vicana-baha darzanavizuddhayAvi SoDazakAraNebhyo namaH gAnopa namaH yogAya | bhaktaye 19.1teSva -zola Avazya bAjA vinayana hogAhrIM naticArAyasaMpannatA nAyaparihAnaye pezana/pravacana 'pana-bhAga namaH vizuddhaye yatsalatvAya neya. || namaH 16 15 jainendra siddhAnta koza
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ 41. sarasvatI, yaMtra 41-sarasvatI yaMtra OM zrI ardhamAgadhibhyo jina vANibhyo nama / atakRddazAgebhyo) mAgebhyo / anuttarotpAdaka dazAgemyo nama mama OM praznavyAkaraNAgebhyo nama upAsakA dhyayanAgebhyo OMprayamAnuyogako tardeza pUrvebhyo OMbhI nabalevalalanmiyo jAta kathAgebhyo nama. OM caturdaza jina bhavanebhyo OM zrI vipAya sUtrAgamyo caturdazaparvebhyo nama so - OMdvAdazAgekA . da vava bAgvAdini "ibelne prajJaphyagebhyo karaNAnuyoga nama yogebhyo / smvaayaagebhyo| vAdAgeyo prthmaanuyogebhyo| nama OM caraNa namaH OMardhamAgavibhyo sarasvati zrI vAgvAdinya dharaNAtumAgamyo dhArakebhyo/ kenpo nama OM zrI dhvanimyo sthAnAgebhyo nama abhe karaNAnuyogebhyo gaNadharavANinyo, OM OM divyA OM dravyAnuyogebhyo sUtrakRtAgebhyo nama. namaH AcAragibhyo kAvyAnuyogenyo caraNAnupogebhyoY OM (namaH sAdhubhyo AcAryopAdhyAya OMdhI jina pratimAbhyo OMthI jainendra siddhAnta koza
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtra 42 - sarvatobhadra yaMtra (laghu ) 0 44- sArasvata yaMtra hi OM varuNAya svAhA kazAyai apAtaca puruSadattAye / / nAma | kAya namaH // nama OM vAya vAya svAhA kAlyai OM rAptayai vajrama nama lAyai: bhadrAya OM namaH C jAyeM nama \ OM kuberAya svAhA * Urdhva brahmaNe svAhA Ha mahAkAlyai gauryai nama nama ha 1912 kSI vijayAyai nama nama E nhI 44. sArasvata yaMtra 43. sarvatobhadra yaMtra (vRhata ) GE KM FL Chu healt sarasyA nama Chu aparAjitA namaH nama Zhe Jin jainendra siddhAnta koza jvAlAmAli nama jabhAyai OM IzAnAya svAhA tech todte Of namaH nama mAnavyai ___ vairoTyai acyutaayai| a OM indrAya svAhA a
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ 45. siddha cakra yaMtra (laghu) 45sidhda caqa yaMtra (laghu) asi / Namo arahatANaM paphacabhama tathadadhana svAhA Au sA] Namo arahaMtANaM a: a OM A aA 22222 A ii aH svAhA yara lava hAusA na aM | Namo arahaMtANaM au thA duja o naAusA cachajajhaja VE svAhA zasahallakSa Namo arahatANaM REM | HIP E24 e Namo arahaMtANaM BE jainendra siddhAnta koza
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ 46. siddha cakra yaMtra ( bRhat ) 46-siddha cakra yaMtra (vRhat) sidvANa pAmo 6 mA jAirIyANa Namo tANa NamoI A OMdII anAhatavidyAya ara pAmoloe sava sAhUNa svAhA jamo yAye OMhI ahaM anAhatavidyAya ubajhAyANaUna a jamo uvamAyANa svAhA vi ahe anAhata vi samyagdarzanAya // Namo loe saba samyakadarzanAya svArA paphayabhama OM ho ahaM anAhatavidyagya Namo loesabyasAhUNa jamo arahatANa OM ho ahaM anAhatavidyAya ca cha ja jhaja Namo AirayANa svAhA bamA arahatANa OM hI hAmo uvakSA yANa svAhA samva sAraNa samyAjJAnAya OM 15 parastANa HEIR- 0a - jApya a|| RNa samyagvAna NEL Namo Adaro-/-/ New pANa svAhA sabhyatra caritraya/ samyaka jJAnAya svAhA yarala va OM hI aI anAhatavidyAya ko agratApa saja svAhA laitayen NamoarahatANa ka Namo arahatANa o samyakApase du mantralaba mUlamatra a OM ho ahaM anAhatavidyAya ka kha ga ghaDa Namo siddhANa svAhA samparajAna sasa kSa oha si Namo arahatANa svAhA tUlae ai o au a a R a A i I u U OM hI ahaM anaartvidyaaye| samyaka cAritrAya svAhA saha OMhI ahaM anAhatavidyAya tala cArinya samyaka pala svAhA nama e pate jainendra siddhAnta koza
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtra 48. stambhana yaMtra 47-surendra cakra yaMtra 7 ghaDaca 2 - a naraH a tathadadhana para o o OMho vaSada (Namo arastANa savASara kaba bha ma , U R RTrala R 12 koruM ra 248-stammana yaMtra KARAA XX XX foy. Ah - jA jainendra siddhAnta koza
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaMtrapIr3ana karma yajJopavIta yaMtrapIr3ana karma-de0 saavdyaa| yaMtraMzayaMtra-de0 yNtr| yakSadha. 13/505,140/361/8 lobhabhUyiSThA' bhANDAgAre niyuktA' yakSA' nAma / -jinake lobhakI mAtrA adhika hotI hai aura jo bhANDAgArameM niyukta kiye jAte haiM, ve yakSa kahalAte haiN| 2. yakSanAmA vyantara devake bheda ti pa./6/42 ahamaNipuNNa selamaNo bhaddA bhaddakA subhaddA ya / taha savvabhaddamANusadhaNapAlasarUvajakvakvA / 2 / jakkhuttamamaNaharaNA tANaM ye mANipuNNabhadidA .. / 43 = mANibhadra, pUrNabhadra, zailabhadra, manobhadra, bhadraka, subhadra, sarvabhadra, mAnuSa, dhanapAla, svarUpayakSa, yakSottama aura manoharaNa ye bAraha yakSoMke bheda hai / 4 / inake mANibhadra aura pUrNabhadra ye do indra hai (tri. saa./265-266)| * anya sambandhita viSaya 1. vyantara devoMkA eka meda hai| -de0 vyntr/1| 2. pizAca jAtike devoMkA eka meda hai| -de0pishaac| 3. chaha dizAoMke 6 rakSaka deva-vijaya, vaijayanta, jayanta aparAjita, anAvarta, Avarta / (pratiSThA saaroddhaar/3/196-201)| 4. yakSokA varNa, parivAra va avasthAna aadi| -de0 vyntr| 5. tIrthaMkaroMke 24 yakSoMke nAma / -de0 tiirthkr/5|| 6. tIrthakarokI 24 yakSiNiyoMke naam| -de. tiirthkr/5| 7. tIrthakaroMke 24 zAsaka devtaa| --de0 tothNkr/5| yakSalika-ha. pu /33/zloka malayadezameM yakSadattakA putra thaa| eka bAra eka sarpiNIko gADIke pahiyeke nIce dabAkara mAra diyA (156-160) yaha zrIkRSNakA pUrvakA tIsarA bhava hai-de0 kRSNa / yakSavara-caturtha sAgara va dvIpa-de0 lokaa/1| yakSazvara-abhinandana bhagavAn kA zAsaka devtaa|-de0tiirthNkr/3 / yakSottama-yakSa jAtike vyantara devokA eka bheda-de0 yakSa / kAmAgni aura udarAgni, (de0 agni/1) ina tIna agniyome kSamA, vairAgya aura anazanakI AhutiyA~ denevAle jo RSi, yati, muni, aura anagAra rUpI zreSTha dvija vanameM nivAsa karate hai, ve Atma-yajJakara iSTa arthako denevAlI aSTama pRthivI mokSasthAnako prApta hote hai| (202+203) / isake sivAya tItha kara, gaNadhara tathA anya kevaliyoMke uttama zarIrake saMskArase utpanna huI tIna agniyoMmeM (de0 mokSa/5/1) atyanta bhakta uttama kriyAoM ke karanevAle tapasvI gRhastha paramAtmapadako prApta hue apane pitA tathA prapitAmahako uddezakara vedamantrake uccAraNa pUrvaka aSTa dravyakI Ahuti denA ArSa yajJa hai 1204-207 / yaha yajJa muni aura gRhasthake Azrayake bhedase do prakArakA nirUpaNa kiyA gayA, inameM se pahalA mokSakA kAraNa aura dUsarA paramparA mokSakA kAraNa hai / 210 / isa prakAra yaha devayajJakI vidhi paramparAse calo AyI hai / 211 / kintu zrI munisuvrata nAtha tIrthaMkarake tIrtha meM sagara rAjAse dveSa rakhanevAlA eka mahAkAla nAmakA asura huA thA usI ajJAnIne isa hisAyajJakA upadeza diyA hai / 212 / yajJopavIta--1. yajJopavItakA svarUpa va mahatva ma pu/28/112 uroliGgamathAsya syAda grathita saptabhirguNai / yajJopavItaka saptaparamasthAnasUcakam // 112 // =usa (AThaveM varSa brahmacaryAzramameM adhyayanArtha praveza karanevAle usa bAlaka) ke vakSasthala kA cihna sAta tArakA gUMthA huA yajJopavIta hai / yaha yajJopavIta sAta parama sthAnoM kA sUcaka hai| ma. pu /36/65 yajJopavItamasya syAd dravya strigunnaatmkm| sUtramaupA kSikaM tu syAd bhAvArUDha stribhirguNa 15 // ma, pu/41/31 ekAdya kAdazAntAni dattAnyemyo mayA vibho| vratacihnAni sUtrANi guNabhUmi vibhAgata 131 tIna tArakA jo yajJopavIta hai vaha usakA ( jaina zrAvakakA) dravya sUtra hai, aura hRdayameM utpanna hue samyagdarzana, samyagjJAna aura cAritra rUpI guNose banA huA zrAvakakA sUtra usakA bhAva sUtra hai / 65 (bharata mahArAja RSabhadevase kaha rahe hai ki) he vibho / maine (zrAvakoko) gyAraha pratimAoMke vibhAgase toke cihna svarUpa ekase lekara gyAraha taka sUtra (gyAraha laDA yajJopavIta taka) diye hai 1 31) (ma pu/38/21-22)| 2. yajJopavIta kauna dhAraNa kara sakatA hai ma pu./40/167-172 tattu syAdasivRttyA vA maSyA kRSyA vaNijyayA / yathAsva vartamAnAnA sadRSTInA dvijanmanAm / 1674 kutazcida kAraNAd yasya kula saMprAptadUSaNam / so'pi rAjAdisaMmatyA zodhayet svaM sadA kulam / 168 / tadAsyopanayAhatva putrpautraadisNttau| na niSiddha hi dIkSA kule cedasya pUrvajA. 166 / adIkSArhe kule jAtA vidyAzilpopajIvina / eteSAmupanItyAdisaMskArI nAbhisaMmata 1170 teSA syAducitaM liDgaM svayogyavratadhAriNAm / ekazATakadhAritvaM saMnyAsamaraNAvadhi / 171 / syAnnirAmiSabhojitvaM kulastrIsevanavratam / anArambhavadhotsagoM hyabhakSyApeyavarjanam / 172 / 1. jo apanI yogyatAnusAra asi, maSi, kRSi va vANijyake dvArA apanI AjIvikA karate hai, aise sadRSTi dvijoMko vaha yajJopavIta dhAraNa karanA caahie|2 jisa kulame doSa laga gayA ho aisA puruSa bhI jaba rAjA Adi (samAja) kI sammatise apane kulako zuddha kara letA hai, taba yadi usake pUrvaja dIkSA dhAraNa karaneke yogya kulameM utpanna hue hoM to usake putra-pautrAdi santatike lie yajJopavIta dhAraNa karanekI yogyatAkA kahI niSedha nahIM hai / 168-166 // 3 jo dokSAke ayogya kulame utpanna hue hai, tathA nAcanA, gAnA Adi vidyA aura zilpase apanI AjIvikA pAlate hai aise puruSako yajJopavItAdi saMskArakI AjJA nahI hai / 170 / kintu aise loga yadi apanI yogyatAnusAra vrata dhAraNa kare to unake yogya yaha cihna ho de0 pUjA/1/1 ( yAga, yajJa, Rtu, pUjA, saparyA, ijyA, adhvara, makha aura maha ye saba pUjAvidhike paryAyavAcaka zabda haiN|) ma. pu./67/114 yjnyshbdaabhidheyorudaanpuujaasvruupkaav| dharmAtpuNyaM samAvayaM tatpAkAdivijezvarA |164|-yjny zabdakA vAcyArtha jo bahuta bhArI dAna denA aura pUjA karanA hai, tatsvarUpa dharma se hI loga puNya saMcayake phalase devendrAdi hote haiM / 164 // 2. yajJake bheda va bhedoMke lakSaNa ma. pu./67/200-212/258 ArSAnArSavikalpena yAgo dvividha iSyate 1200 trayo'gnaya' samuddiSTA' / / teSu kSamAvirAgatvAnazanAhutibhirvane / 2021 sthitvarSiyati munyastazaraNA. paramadvijA' / ityAtmayajJamiSTArthAmaSTamImavanIM yayuH / 2033 tathA tIrthagaNAdhIzazeSakevalisadvapuH / saMskAramahitAgnIndramukuTotthAgniSu triSu / 204 // paramAtmapadaM prAptAnnijAn pitRpitaamhaan| uddizya bhAktikA. puSpagandhAkSataphalAdibhiH / 205 / aarssopaaskvedoktmntroccaarnnpuurvkm| dAnAdisarikrayopetA gehAzramatapasvina' / 206 / yAgo'yamRSimi, prokto yatyagAridvayAzraya. Ayo mokSAya sAkSAtsyAtparamparayA para' / 210 // evaM paramparAmatadeva yajJavidhiSviha / 1211 / munisubatatIrthe zasatAne sagaradviSa / mahAkAlAsuro hiMsAyajJamajJo'nvazAdamum 1212 // ArSa aura anArSa ke bhedase yajJa do prakArakA mAnA jAtA hai / 200 / krodhAgni, jainendra siddhAnta koza bhA0 3-47
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ yati 370 yathAjAta sakatA hai ki ve saMnyAsamaraNa paryanta eka dhotI pahane / 171 / 4. yajJopavIta dhAraNa karanevAle puruSoko mAsa rahita bhojana karanA cAhie, apanI vivAhitA kula-strIkA sevana karanA cAhie, anArambhI hiMsAkA tyAga karanA cAhie aura abhakSya tathA apeya padArtha kA parityAga karanA caahie| ma pu/38/22 guNabhUmikRtAi bhedAt kluptayajJopavItinAm / satkAra' kriyate smaiSA avatAzca bahi kRtAH / 22 / -pratimAoke dvArA kiye hue bhedake anusAra jinhoMne yajJopavIta dhAraNa kiye hai, aise ina sabakA bharatane satkAra kiyaa| zeSa avatiyoko vaise hI jAne diyA / 22 / (m.puu./41/34)| de0 saMskAra/2/2 meM upanIti kriyA (garbhase AThaveM varSa meM bAlakakI upanauti (yajJopavIta dhAraNa) kriyA hotI hai|) 3. cAritra bhraSTa brAhmaNoMkA yajJopavIta pApa sUtra kahA hai ma.pu/26/118 pApasUtrAnugA yUyaM na dvijA sUtrakaNThakA. / sanmArgakaNTakAstIkSNAH kevalaM maladUSitA. 118 / - Apa loga to gale meM sUtra dhAraNakara samIcIna mArgameM tIkSNa kaNTaka banate hue, pApa rUpa sUtrake anusAra calanevAle, kevala malase dUSita hai, dvija nahIM hai / 1981 ma. pu./41/53 pApasUtradharA dhUrtA. prANimAraNatatparA. / vatsyadya ge pravasya'nti sanmArga pripnthin.||53|| = (bharata mahArAjake svapnakA phala batAte hue bhagavAna kI bhaviSya vANI) pApakA samarthana karanevAle athavA pApake cihna svarUpa yajJopavItako dhAraNa karanevAle, prANiyoMko mArane meM sadA tatpara rahanevAle ye dhUrta brAhmaNa AgAmI yugameM samIcIna mArgake virodhI ho jaayeNge|53|| * anya sambandhita viSaya 1. uttama kulIna gRhasthoMko yajJopavIta avazya dhAraNa karanA caahie| -de0 sNskaar/2| 2. dvijoM yA sabrAhmaNoMkI utpattikA itihAsa -de0 varNa vyvsthaa| hai. vA jisame yatiyoke AcArAdikA varNana kiyA gayA hai, aise mUlAcAra, bhagavatI ArAdhanA, anagAra dharmAmRta Adi granthoM ko bhI yatyAcAra kahA jAtA hai| yathAkhyAta cAritrasa.si./8/18/436/ha mohanIyasya niravazeSasyopazamArakSayAcca AramasvabhAvAvasthApekSAlakSaNaM ythaakhyaatcaaritrmityaakhyaayte| yatha tmasvabhAvo'vasthitastathaivAkhyAtattvAt / -samasta mohanIya kamake upazama yA kSayase jaisA AtmAkA svabhAva hai usa avasthA rUpa jo cAritra hotA hai vaha athArakhyAtacAritra kahA jAtA hai|...jis prakAra AtmAkA svabhAva avasthita hai usI prakAra yaha kahA gayA hai, isalie ise yathAkhyAta kahate hai| (rA. vA/8/18/11/617/26); (ta. sA/6/49); (cA. sA./84/4); (go. k./jii.pr./547/714/8)| pa.saM./prA./1/133 uvasaMte khINe vA asuhe kammamhi mohaNIyamhi / chadumattho va jiNo vA jahakhAo saMjao sAhU 133 // - azubha rUpa mohanIya karma ke upazAnta athavA kSINa ho jAnepara jo vItarAga saMyama hotA hai, use yathArakhyAtasaMyama kahate hai|...133| (dha.1/1,1, 123/gA. 161/123); (go.jI./mU./475/883); (pN.s./praa./1/243)| gha 1/1,1,123/371/7 yathArakhyAto yathApratipAdita vihAra' kaSAyA bhAvarUpamanuSThAnam / yathAkhyAto vihAro yeSAM te ythaakhyaatvihaaraa| yathAkhyAtavihArAzca te zuddhisayatAzca ythaarkhyaatvihaarshuddhisNytaa'| -- paramAgamameM vihAra arthAt kaSAyoke abhAva rUpa anuSThAnakA jaisA pratipAdana kiyA gayA hai tadanukUla vihAra jinake pAyA jAtA hai, unhe yathAkhyAta vihAra kahate hai / jo yathAkhyAtavihArabAle hote hue zuddhi prApta sayata hai, ve yathArakhyAtavihAra zuddhi-sayata kahalAte hai| dra.saM/TI./3/148/7 yathA sahajazuddhasvabhAvatvena niSkampatvena niSkaSAyamAtmasvarUpaM tathaivAkhyAtaM kathitaM yathAkhyAtacAritramiti / == jaisA niSkampa sahaja zuddha svabhAvase kaSAya rahita AtmAkA svarUpa hai, vaisA hI ArakhyAta arthAta kahA gayA hai, so yathArakhyAta cAritra hai| jaina siddhAnta pra/226 kaSAyoMke sarvathA abhAvase prAdurbhuta AtmAkI zuddhi vizeSako yathAkhyAta cAritra kahate hai| 2. yAkhyAta cAritrakA guNasthAnoMkI apekSA svAmitva Sa. khaM. 1/1, 1/sU. 128/377 jahAkkhAda-vihAra-suddhi-saMjadA cadusuTThANesu uvasaMta-kasAya-vIyarAya-chadumatthA svINa-kasAya-vIyarAyachadumatthA sajogikevalI ajogikevali tti / 128 // yathA-rakhyAta-vihArazuddhi-saMyata jIva upazAnta kaSAya-vItarAga-chadmastha, kSINakaSAyavItarAgachamasthaH sayogikevalI aura ayogikevalI ina cAra guNasthAnoM meM hote hai |128(pN.sN /prA./2/133); (dha.1/1,1,123/gA, 161/123) (go. jI /mU/47/883); (pa.saM./saM./9/243); (dra. sN./ttii./35/146/1)| 3. usameM jaghanya utkRSTa bheda nahIM hotA Sa. khaM.7/2,19/sU.174/567 jahAkkhAdavihArasuddhisaMjadassa ajahaNNa aNukkassiyA caritta lagI aNataguNA 174 kasAyAbhAveNa vddddihaannikaarnnbhaavaado| teNeva kAraNeNa ajahaNNA aNukkassA ca / = yathArakhyAta vihAra zuddhi saMyatakI ajaghanyAnutkRSTa cAritra labdhi anantaguNI hai |174|"kssaaykaa abhAva ho jAnese usakI vRddhi hAnike kAraNakA abhAva ho gayA hai isI kAraNa vaha ajaghanyAnutkRSTa bhI hai| yathAjAta-pra. sA./tA. vR./204/278/15 vyavahAreNa nagnatvaM yathA jAtarUpaM nizcayena tu svAsmarUpaM taditthaMbhUtaM yathAjAtarUpaM dharatIti yathAjAtarUpadharaH nirgrantho jAta ityrthH| = vyavahArase nagnapaneko yathAjAtarUpadhara kahate haiM, nizcayase to jo AtmAkA svarUpa hai yAta-cA. sA/46/4 yatayaH upazamakSapakaNyArUDhA bhaNyante / jo upazama zreNI vA kSapaka zreNI meM virAjamAna haiM unhe yati kahate hai| (pra.sA/tA. vR/246/343/16); (kA. a./paM. jycnd/486)| pra. sA./tA. vR./48/10/14 indriyajayena zuddhAtmasvarUpaprayatnaparo yati / -jo indriya jayake dvArA apane zuddhAtma svarUpameM prayatnazIla hotA hai usako yati kahate hai| de0 sAdhu/1 (zramaNa, saMyata, RSi, muni, sAdhu, vItarAga, anagAra, bhadaMta, dAnta, yati ye ekArthavAcI hai|) mU. A./bhASA/886 cAritrameM jo yatna kare vaha yati kahA jAtA hai| yativaravRSabha-pra. sA./tA. vR.//100/15 nijazukhAtmani yatnaparAste yatayasteSAM barA gaNadharadevAdayastebhyo'pi vRSabha' pradhAno yativaravRSabhastaM yativaravRSabhaM / -nija zuddhAramameM jo yatnazIla hai ve yati hai| unameM jo vara-zreSTha haiM ve gaNadhara deva Adi haiM, unameM bhI jo pradhAna hai yativaravRSabha kahalAte haiN| yativRSabha-digambara AcAryoM meM inakA sthAna U~cA hai kyoki inake jJAna va racanAoMkA sambandha bhagavAna vIrakI mUla paramparAse Agata sUtroMke sAtha mAnA jAtA hai| Arya maMzca va nAgahastike ziSya the| kRti-kaSAya prAbhRtake cUrNasutra, tiloya pnnnntti| samayavA. ni. 670-70.va. 2002230130146-173 (vizASa . kAza bhAga 1/pariziSTa yatyAcAra-1. A, padmanandi 7 (I01305) kI eka rcnaa| 2. yatiyoM arthAt sAdhuoMke AcAra-vicArako atyAcAra kahA jAtA jainendra siddhAnta koza
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaza:kIti 1rAja yathAtathAnupUrvI usI prakArake yathAjAta rUpako jo dharatA hai, vahI yathAjAtarUpadhara arthAta samasta parigrahoMse rahita huA kahA jAtA hai| yathAtathAnupUrvI-de0 aanupuurvii| 'yathArtha-nyA.vi././1/28/282/11 yo yena svabhAvena sthito'rtha. sa yathArthastamiti / -jo padArtha jisa svabhAvase sthita hai, usako yathArtha kahate haiN| yadu-harivaMzakA eka rAjA thA, jira. yAdava vaMzakI utpatti huI thii| (ha. pU./18/5-6) (ve. itihaas/10/10)| yavRSTa-AlocanAkA eka doSa-de0 aalocnaa/2| yama-1.0 lokpaalaa| 2. bhoga va upabhogya vastuoMkA jo jIvana paryanta ke lie tyAga kiyA jAtA hai usako yama kahate hai| (de0 bhogopabhoga parimANavata: 3. kAlAgni vidyAdharakA putra thaa| (pa.pu./8/114) indra dvArA isako kiSkapurakA lokapAla banAyA hai| (pa. pu./8/995) phira antameM rAvaNa dvArA harAyA gayA thaa| (p.puu./8/481-485)| 4. devaivasvata ym| yamaka-videha kSetrake uttarakuru va devakurumeM sItA va sotodA nadIke donoM taTaoNpara sthita citrakUTa, vicitrakUTa, yamakUTa va medhakUTa nAmavAle cAra kUTAkAra parvata |-de0 lok/3/8| yamadaMDa-rAvaNakA mantrI thA (pa. pR/66/11.) / yamadagni-eka bAla brahmacArI tApasI thaa| pakSI vezadhArI do devoMke kahanese eka choTIsI lar3akIko pAlakara pIche usase vivAha kiyA, jisase parazurAmakI utpati huii| (bR. ka. ko./kathA/56/ pR.16-103)| yavamurajakSetra-(ja. pa./31 yaha AkRti kSetrake udagra samatala dvArA prApta cheda (Verticalsection) hai| isakA vistAra rAju yahA~ citrita nahIM hai| yahA~ murajakA kSetraphala (rA. + 1rA) 2}x14 rA. = {x 3}x14=3463 vargarAju isalie, murajakA dhanaphala %D347 = 43 dhanarAju2203 dhanarAju / eka yavakA kSetraphala-(rA.2)x rAju-3 x** vargarAju, isalie, 25 yavakA kSetraphala - 241-35 ghanarAju-1223 / ghnraaju| ALE RAN haTA0 11rAja narAju-1226 MOM yazaHkoti-1. nandIsagha balAtkAragaNakI gurvAvalIke anusAra (de0 itihAsa ) Apa lohAcArya tatIyake ziSya tathA yazonandike guru the| smy-sh-sN153-211(ii.231-266)|-de0 itihAsa5/13 / 2.kASThAsaMghakI gurvAvalIke anusAra Apa kSemakItike guru the| samaya-vi. 1030 I0 673 (pradyumnacaritra/pra. premI); (lA. saM./ 1464-70)-de0 itihaas/5/6| 3. I..za. 13 meM jagatsundarI prayogamAlAke kartA hue the| (hi jai. sA. i./30/kAmatAprasAda ) / 4. Apa lalitakortike ziSya tathA bhadrabAhUcaritake krtA ratnanandi na02 ke sahacara the| Apane dharmazarmAbhyudayako racanA kI thii| samaya-vi01266 I01236.1 (bhadrabAha carita/pra/7/kAmatA) dharma, zarmAbhyudaya/pra.pa pannAlAla / candayaha cariukerI apa'za vi|smy-vi.sh.11 kA anta 12 kA prArambha / (tI./4/178)' 6. kASThAsaMgha mAthura gaccha ke yazasvI apabhraMza kvi| pahale guNa kIti bhaTTAraka (vi. 1468-1486) ke sahadharmA the, pIche inake ziSya ho gye| kRtiya-pANDava purANa, hariva za purANa, jiNatti khaa| samaya-vi.1486-1467) I. 1426-1440) / (tii./3/308)| 7. padyanandi ke ziSya kSemakIrti ke guru / lATIsaMhitA kI racanA ke lie paM rAjamAla jI ke preraka / samaya-bi 616(I 1556). - - yamadeva-bhadrazAla vanastha nIla diggajendra, svastika va aMjana zailokA rakSaka deva-de. loka/7 / yamaloka-bhagavAna vIrake tIrthameM antakRta kevalI hue haiM-de0 antkRt| yava-kSetrakA eka pramANa vizeSa-de0 gaNita/II/31 yavamadhya-de0 yoga/14 / yavamadhya kSetra-(ja. pa./pra. 31. 32) yaha AkRti, kSetrake udagra samatala dvArA prAptachedra ( Verticalsection ) hai| isakA Age pIche (uttara-dakSiNa) vistAra 7 rAju yahA~ citrita nahIM hai| yahA~ yavamadhyakA kSetraphala - (1.2)x 14 varga rAju, isalie 35 VPR/13/1 cArazarA yajamadhyakA kSetraphala -6435 / -46 varga rAjuH isa prakAra 35 V28/20/224 yavamadhyakA dhanaphala-4647 dhanarAju-343 SanarAju aura eka yavamadhyakA ghanaphala-343-19325/20/26VARVA mApana-upapa va rAjU zranasagarAe knraaju| yavana-1.bharatakSetra uttara Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya/ 2. yUnAnakA purAnA nAma hai| (m.puu./pr.50/pjnyaalaal)| A yazaHkotisa.si./9/11/362/6 puNyaguNalyApanakAraNaM yaza kiirtinaam| tatpratyanIkaphalamayaza kIrtinAma / -puNya guNoMkI prasiddhikA kAraNa yaza-kIrti nAmakarma hai| isase viparIta phalavAlA ayaza kIti nAmakarma hai ( rA. vA./6/11-12/174/32); (go. ka jI.pra./31 30/16) / dha,4/16-1.28/66/1 jassa kammassa udaeNa saMtANamasaMtANaM vA guNANamumbhAvaNaM logehi koradi, tassa kammassa jasakittisaNNA / jassa kammassodaeNa satANamasatANaM vA avaguNANaM unbhAvaNaM jameNa kIrade, tassa kammassa ajasa kittisgnnaa| -jisa kamake udayase vidyamAna yA avidyamAna guNoMkA udbhAvana logoM ke dvArA kiyA jAtA hai, usa karmakI 'yaza-kIrti' yaha saMjJA hai| jisa karmake udayase vidyamAna avaguNoMkA udbhAvana loka dvArA kiyA jAtA hai, usa karmakI 'ayazakIrti yaha maMjJA hai| (dha. 13/5,4,101/156/5) / jainendra siddhAnta koza
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ yaza * anya sambandhita viSaya 1. yazaHkIrtiko bandha udaya va sattva prarUpaNAeM va tatsambandhI zakA-samAdhAnAdi / - de0 vaha vaha nAma / 2. ayazaHkIrtikA tIrthakara prakRti ke sAtha kan na tatsambandhI zaMkA | -30 prakRti 5 / yaza-rUpaka parvatasya eka0/2/13 yazastilakacampU yazapAla - aparanAma jayapAla thA / ata de0 jayapAla / yazastilakacaMdrikA somadeva kRta yazastilaka campU kI zrutasAgara (I. 1480-1466) kRta saMskRta TIkA / (tI./3/314) / A. somadeva dvArA I 556 meM racita saMskRta bhASA campU kAvya jisameM yazodhara mahArAja kA jIvana citrita kiyA gayA hai| (tI./2/83) 1 (jai /427) / yazasvAn 1. vartamAna kAlIna navameM kulara hue hai (vizeSa de0 zalAkA puruSa / 1 ), 2. kipuruSa nAmA jAti vyantara devakA eka bheda0 kipuruSa / yazasvAn deva - -mAnuSottara parvatastha vaiDUrya kUTakA bhavanavAsI suparNakumAra deva - de0 loka / 5 /10 / yazasvinI- - rucaka parvata nivAsinI dikkumArI devI- de0loka 5/13 kulakarakA aparanAma hai - de0 yazasvI - vartamAnakAlIna have -- - yazasvAt / - yazodevamavAstika lampUke nemideva ke guru the / somadeva ke (60 610-143) (mI sA./ yazodhara- 1. bhUtakAlIna unnIsaveM tIrthaMkara-de0 tIrthaMkara /5 / 2. nAcatu0 /32. mAnuSouttara parvatastha saugandhika kUTakA svAmI bhavanavAsI supaNakumAra deva / -de0 loka/2/201 kartA somadeva ke dAdA guru aura anusAra inakA samaya - I. za. 10 zrIsA) / yazodhara caritra - isa viSaya ke kaI saMskRta bhASA meM racita grantha haiN| 1. vAdirAja dvi (I. 1010 -1065) kRta (tii./2/100)| 2. kabi padmanAbha (I. 1405-1425) kRta (sI. /4/56) / 3. sakla kIrti (I. 1406 - 1442) kRta (tI./3/331) / 4 somakIrti (I. 1461) kRta (to./3/340)| ghutasAgara (I. 1480-1461) kRta (tI / 3 /400) / jJAnakIrti (1602) kRta (tI/4/26) / yazodharacaritra / 6. A0 zrutasAgara (I. 1473-1533 ) kRta yazodharacaritra / yazodharA parvata nivAsinI divakumArI devI 30 loka 5112 yazodharmadeSNuzodharma yazonaMdi - nandisaghabalAtkAragaNakI gurvAvalI ke anusAra Apa yaza kIrtike ziSya tathA devanandike guru the| samaya- za. sa. 211250 (3028-336) 30 itihAsa / 0/2 / yazobAhu--de0 bhadrabAhu / yazobhadra- 1. zrutavalI bhadrabAhu dvi guru 8 a gadhArI athavA AcArAMgadhArI / samaya-vini 474-462 (I pU. 56-35) / (de, itihAsa/4/42 jinase (1818-18) ke Adi purANa meM prasnara tArkika ke rUpa meM smRta aura A. pUjyapAda (vi. za. 5-6 ) ke jainendra vyAkaraNa meM nAmollekha ata samaya-vi. za 6 (I. za. 5 uttarArdha) (tii./2/431)| 1 272 yAvAnuddaza yazobhadrAloka / 5 /11 / "nandIzvaradvIpakI uttara dizAmeM sthita eka vApI-de0 yazoratha -- ujjayinI nagarIkA rAjA thaa| putrakI mRtyupara virakta ho dIkSA dhAraNa kI ka ko/kathA 2/5. 15-16) / yazovarmA - 1 bhojavaMza meM yaha naravarmAke putra aura ajayavarmAke pitA the / mAlavA (magadha ) dezake rAjA the / samaya- I0 1143-1153 -30 itihAsa /2/4 yazovijaya zvetAmbara sabhA ke prasiddha upAdhyAya hue haiN| guru paramparA-bAdazAha akabara ke pratibodhaka harivijaya, kalyANavijaya, lAbhavijaya yshovijy| Apane digambara mAnya nizcaya naya kI ghora bhartsanA kI hai, parantu apanI racanAoM meM samayasAra kA khUpa anusaraNa kiyA hai| kRtile adhyAtmasAra, adhyAyopaniSada AdhyAtmika mata khaNDana, naya rahasya, naya pradIpa, nayopadeza, jaina sarpha paribhASA jJAna bindu zAstravArtA samuccaya TIkA, devadharma parIkSA, yatilakSaNa samuccaya, gurutatva vinizcaya, aSTasahasrau vivaraNa, syAdvAda maJjarI kI vRtti syAdvAd maJja USA, jaya vilAsa (bhASApada saMgraha), digpaTa caurAsI (digambarAmnAyakI mAnyatAoM para AkSepa) ityAdi anekoM grantha Apane race haiN| samaya- I. 16381688 / (jai./2/204-205) / " yAga - de0 yajJa / yAjJikamata go. jI / jI pra / 68/178/6 saMsArijIvasya muktimasti saMsArI jIvakI kabhI mukti nahIM hotI hai, aisA yAjJikamavA mAnate hai| yAcanA yAcanAkA kathaMcit vidhiniSedha - de0 bhikSA / 1 | yAcanA pariSahasa si /6/1/425/1 bAhyAbhyantaratapo'nuSThAna parasya bhAvanAle nistArIta patanatApanipItasArataroriva virahitacchAyasya tvagasthizirAjAla mAtratanuyantrasya prANAramaye sadhyapyAhAravasatibheSajAni dInAbhidhAnamune vayazAdibhirayAcamAnasya bhikSAkAle'pi vidyota durupaya canApariSahasahanamavasIyate / - jo bAhya aura Abhyantara tapake anuSThAna karanemeM tatpara hai, jisane tapakI bhAvanAke kAraNa apane zarIrako sukhA DAlA hai, jisakA tIkSNa sUrya ke tApa ke kAraNa sAra va chAyA rahita vRkSake samAna tvacA, asthi aura zirAjAla mAtra se yukta zarIrayantra raha gayA hai, jo prANo kA viyoga honepara bhI AhAra, vasati aura davAI Adiko dIna zabda kahakara, mukhakI vivarNatA dikhAkara va saMjJA Adike dvArA yAcanA nahIM karatA, tathA bhikSAke samaya bhI jisakI mUrti kI camake samAna rupalakSya rahatI hai, aise sAdhuke yAcanA parijaya jAnanA cAhie (rA. vA // 6 / 11 / 619 / 10) (cA. sA./122/2) / yAcanIbhASA - de0 bhASA / yAdava vaMza itihAsa /10/10 yAna, 14/5.6.31/3/vibhidehi bAriyA saMtA je gamaNakkhamA vohittA te jANA NAma / nAnA prakAra ke mANDo se ApUrita hokara bhI samudra meM gamana karanemeM samartha jo jahAja hote hai ve yAna kahate hai| yApanIya saMgha - de0 yAma - Coordinates (ja. pa./pra / 108 ) / yAvAnuddeza jainendra siddhAnta koza "uddiSTa AhArakA eka doSa / de0 uddiSTa /
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ yukta S yukta-5.si./5/30/301/9 samAdhimano vA yuktandaH / yukta samAhitastadAtmaka ityartha / yaha yukta zabda samAdhivAcI hai| bhAva yaha hai ki yukta, samAhita aura tadAtmaka ye tInoM ekArthavAcI zabda hai / yuktAnanta de0 ananta / yaktAsaMkhyAta0 saMsthAta yukti-de0 tarka yukti citAmaNi sasya A. somavena (6.64-66) nyAya viSayaka grantha / yuktyanuzAsana- A. samantabhadra (I. za. 2) kRta saMskRta chando meM racA gayA grantha hai| isameM nyAya va yuktipUrvaka jinazAsanakI sthApanA kI hai| isameM 64 zloka hai / (tI./ 2 / 110 ) / isapara pIche yA vidyAnanda (I. 705-040) dvArA anuzAsanAsa kAra nAmako vRtti likhI gayI hai (tI 2/265) yuga-1, do kokA eka yuga hotA hai| 2 yugakA prArambha-0 kAla/43 kRtayuga yA karmabhUmikA prArambha 20/44. kSetrakA pramANa vizeSa / aparanAma daNDa, musala, nAlI-de0 gaNita /I / 1/3 5. kAlakA pramANa vizeSa / 6. de0 gaNita / I /9/4 / 373 yuga - 14/5.6.49/18/1 garupeNa mahAtme ya jaMturaya besarAdIhi dunmadi se juga nAma ho bahuta bhArI honese aura bahuta bar3e honese ghoDA aura khaccara Adike dvArA DhoyA jAtA hai, vaha yuga kahalAtA hai| yugakaMdharAeka aticAra-30 sarga / 1 / yugapat svA./11/200/- yA tu teSAmeva dharmANAM kAlAdibhira bhedena vRttamAtmarUpamucyate tadekenApi zabdenaikadharma pratyAyanamukhena tadAtmakatA mApannasyAnekA zeSadharmarUpasya vastunaH pratipAdanasambhavAd yaugapathas jisa samaya vastu aneka dharmokA kAsa Adise abheda siddha karanA hotA hai, usa samaya eka zabdase yadyapi vastu ke eka dharmakA jJAna hotA hai, parantu eka zabdase jJAta isa eka dharma ke dvArA hI padArthoMke aneka caukA jJAna hotA hai| ise vastukA eka sAtha ( yugapat ) jJAna honA kahate hai / ( sa. bhaM, ta0 / 33/3) / yugAdipuruSa yugake Adi honese lakarako hI yugAdipuruSa kahate hai / ye mukhyataH 14 hote hai / ina 14 kulakarokA paricaya - de0 0 zalAkA puruSa / 6 / --- yugma - ca, 10 / 4,2,4,3/22/3 jummaM samamidi emosa duhiM damAdambheNa tattha jo rAsI cahi ahidi so da jummo jo rAsI cahi avahinimANo doSo hodi so bAdarajumma / yugma aura sama ye ekArthavAcaka zabda hai / vaha kRtayugma aura bAdarayugmake bhedase do prakArakA hai| unameM se jo rAzi pArase apahRta hotI hai vaha kRtayugma kahalAtI hai| jisa rAziko cAra avata karane para do rUpa ( 2 ) zeSa rahate haiM vaha bAdarayugma kahalAtI hai / yugmacatuSTayade anekAnta / 4 | yuta siddha kAtA../20/11/ daNDa praNayuddhAya aura iNDIkI bhA~ti pradeza bhinna hai jisakA vaha siddha kahalAtA hai / * dravya guNa va paryAya ta siddha hai - 2004 yoga yuti dha. 13/5,5,82/348/1 sAmIpyaM saMyogo vA yuti / samIpatA yA saMyogakA nAma yuti hai / 2. yutike bheda 12/2/4/tivihA jIvajuDI pogabuDI jIva-yoggalI disate gAmaya mile gRhAe aDaIe jIvANaM melaNaM jIvajuDI NAma / vAraNa hiDijamANapaNNANaM va ekkamhi dese poggalANaM melaNaM poggalajuDI NAma / jIvANaM poggasA ca melana jIvanagaDa nAma athavA dayI jIvayoggala dhammAdhammakAlAgAsA megAdi uppAdedavvA / jIvAdi davtrANaM NirayAdikhette hi saha melaNa khettajuDI NAma / tesi cena davvANa divasa-mAsavArAdikAhi saha melaNaM kAlajuDI NAma / koha- mANa- mAyA lohAdIhi saha melaNaM bhAvajuDI nAma yahA~ dravya yuti tIna prakAra kI hai jIvati galati aura jIva- iname se eka kula grAma, nagara, fee guphA yA ajIbokA milanA jIvati hai vAyuke kAraNa hilanevAle pattoMke samAna eka sthAnapara pudgalokA milanA pudgalayuti hai| jIva aura pudgalokA milanA jIva- pudgala yuti hai| athavA jIva, pudgala, dharma, adharma, kAla aura AkAza inake eka Adi sayogake dvArA dravya-yuti utpanna karAnI caahie| 2. jIvAdi ikyoMkA nArakAdi kSetroMke sAtha milanA kSetra- puti hai| 3. unhI dravyokA dina, mahInA aura varSa Adi kAloMke sAtha milApa honA kAti hai 4 krodha, mAna, mAyA aura sobhAdike sAtha unakA milApa honA bhAvayuti hai / " 3. yuti va bandhameM antara dha. 13/55,82 / 348/6 yuti bandhayoH ko vizeSaH / ekIbhAvo bandha.. sAmIpyaM saMyogo vA yuti. / - prazna- yuti aura bandha meM kyA bheda hai udhara ekIbhAga kA nAma bamdha hai aura samIpatA yA saMyogakA nAma yuti hai| yudhiSThira - pa. pU. /sarga naM. / zloka naM. pUrva ke dUsare bhava meM somadatta nAmakA brAhmaNa putra thA (21/81) pUrva bhava meM AraNa svarga meM deva thA (22/112) vartamAna meM pANDu rAjAkA kuntI rAnI se putra yA ( 8 / 143 : 24 /74 ) apane tAU bhISna va guru droNAcArya se kramase zikSA na dhanurvidyA prApta kI (0/200-214) prayAsa kAme anekoM kanyAose vivAha kiyA ( 13/33, 13/160 ) / duryodhanake sAtha jue meM hArane para 12 varSa kA vanavAsa milA ( 16 / 104 - 125 ) / na muniyoMke darzana hone para sva nindA kI ( 17/4 ) / antameM apane pUrva bhava sunakara dIkSA grahaNa kI ( 25/12 ) / tathA ghora tapa kiyA (26/10-31) duryodhanake bhAna kuryadhara upasargako jIta mokSa prApta kiyA (25/52-133 ) ( vizeSa de0 pANDaba ) yuvatI 1402 yuvenacvAMga - eka cInI yAtrI thA. 21-64 me bhAratakI yAtrA kI (si.vi./10/0. mahendra) yUka aparanAma ju| kSetrakA pramANa - de0 gaNita / I / 1 / yUnAna - vartamAna grIka ( grIsa ), ( ma pu / pra 50 / paM. pannAlAla ) yoga-saMyoga kAraNa janake pradezokA parispandana yoga kahalAtA hai athavA mana, vacana, kAyakI pravRttike prati jIvakA upayoga yA prayatna vizeSa yoga kahalAtA hai, jo eka hotA huA bhI mana, vacana Adike nimitta kI apekSA tIna yA pandraha prakAra kA hai / jainendra siddhAnta koza
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga 374 sUcIpatra ye sabhI yoga niyamase krama-pUrvaka hI pravRtta ho sakate hai, yugapata nhiiN| jIva bhAvako apekSA pAriNAmika hai aura zarIrako apekSA kSAyopazAmika yA audayika hai| 1 * * * * * * yogake bheda va lakSaNa yoga sAmAnyakA lakSaNa 1. nirukti artha, 2. jIvakA vIrya yA zakti vishess| 3. Atma pradezokA parispanda yA saMkoca vistAra / 4. samAdhike arthame yog| 5. varSAdi kAla sthiti / yogake bheda tridaNDake bhed-prbhed| dravya bhAva Adi yogoMke lakSaNa / manoyoga va vacanayogake lakSaNa -de0 vaha vaha nAma / kAyayoga va usake vizeSa -de0 vaha vaha nAma / AtApana yogAdi tp| -de0 kAyakleza / nikSepa rUpa bhedoMke lkssnn| zubha va azubha yogoMke lakSaNa -de. vaha vaha nAma / yogake bheda va lakSaNa sambandhI tarka-vitarka | vastrAdike sayogase vyabhicAra nivRtti / meghAdike parispandameM vyabhicAra nivRtti / yogadvAroMko Asrava kahanekA kAraNa / -de0 Asava/2 / parispanda va gatimeM antara / parispanda lakSaNa karanese yogoMke tIna bheda nahIM ho skege| | parispandarahita honese ATha madhya pradezoMmeM bandha na ho skegaa| | akhaNDa jIva pradezoMmeM parispandakI siddhi / -de0 jiiv/4/7| jIvake calitAcalita prdesh| -de. jIva/4 / yogame zubha azubhapanA kyaa| zubha azubha yogameM anantapanA kaise hai| yoga va lezyAmeM bhedAbheda tayA anya viSaya / -de0 lezyA / yoga sAmAnya nirdeza yoga mArgaNAmeM bhAva yoga iSTa hai| yoga vIryaguNakI paryAya hai| yoga kathacit pAriNAmika bhAva hai| yoga kacit kSAyopamika bhAva hai| yoga kathaMcit audayika bhAba hai| | utkRSTa yoga do samayase adhika nahIM rhtaa| tInoM yogoMkI pravRtti kamase hI hotI hai yugapat nhiiN| tInoM yogoMke nirodhakA krama / yogakA svAmitva va tatsambandhI zaMkAe~ yogoMme sambhava guNasthAna nirdeza / kevalIko yoga hotA hai| -de0 kevlii/| sayoga-ayoga kevlii| -de0 kevlii| anya yogako prApta hue binA guNasthAna parivartana nahIM hotaa| -de0 antr/2| guNasthAnoM meM sambhava yog| yogoMmeM sambhava jIva samAsa / yogameM sambhava guNasthAna, jIvasamAsa, mArgaNAsthAna Adike svAmitva sambandhI prruupnnaaeN| -de0 sat / yogamArgaNA sambandhI sat, sakhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpa bahutvarUpa ATha prkpnnaaeN| -de0 vaha vaha nAma / yoga mArgaNAme karmoMkA bandha udaya va sc| -de0 vaha vaha nAma / kauna yogase marakara kahA~ utpanna ho| -de. jnm/6| sabhI mArgaNAomeM Ayake anusAra vyaya honekA niyama / -de0 maargnnaa| paryApta va aparyAptameM mana, vacana, yoga sambandhI shkaa| manoyogomeM bhASA va zarIra paryAptikI siddhi / apramatta va dhyAnastha jIvoMmeM asatya manoyoga kaise| samudghAtagata jIvomeM mana, vacana, yoga kaise| asaMzI jIvomeM asatya va anubhaya vacanayoga kaise| mAraNAntika samudvAtameM utkRSTa yoga sambhava nhiiN| -de0 vishuddh/8/4| yogasthAna nirdeza yogasthAna sAmAnyakA lakSaNa / yogasthAnoke bheda / upapAda yogasthAnakA lakSaNa / ekAntAnuvRddhi yogasthAnakA lakSaNa / pariNAma yA ghoTamAna yogasthAnakA lakSaNa / | pariNAma yogasthAnoMkI yadamadhya rcnaa| yogasthAnoMkA svAmitva sabhI jIva samAsoM meM sambhava hai| yogasthAnoke svAmitva kI saarnnii| yogasthAnoMke avasthAna sambandhI prarUpaNA / -de0 kaal/6| labdhyaparyAptakake pariNAma yoga hone sambandhI do mata / yogasthAnoMkI kramika vRddhikA pradezabandhake sAtha sambandha / yogavargaNA nirdeza yoga vargaNAkA lkssnn| yoga vargaNAke avibhAga praticchedokI racanA / yogaspardhakakA lakSaNa GMSu mm *GM * * jainendra siddhAnta koza
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga 375 1.yogake bheda va lakSaNa yoga kahate haiN| yoga, samAdhi aura samyakpraNidhAna ye ekArthavAcI hai| (da. pA./TI/8/4/14) / de0 sAmAyika/1 sAmyakA lakSaNa (sAmya, samAdhi, cittanirodha va yoga ekArthavAcI hai|) de. mauna/1 (bahirantara jalpako rokakara citta nirodha karanA yoga 1. yogake bheda va lakSa 1. yoga sAmAnyakA lakSaNa 1. nirukti artha rA.vA./7/13/4/540/3 yojanaM yoga saMbandha iti yAvat / sambandha karanekA nAma yoga hai| gha.1/1,1,4/136/yujyata iti yoga / jo sambandha arthAt saMyoga ko prApta ho usako yoga kahate hai| 2. jIvakA vIrya yA zakti vizeSa paM.sa./prA./1/88 maNasA gayA kAraNa vA vi juttassa viriyprinnaamo| jIvasya (jiha) paNijogo jogo tti jiNehi Ni dittttho| mana, vacana aura kAyase yukta jIvakA jo vIrya-pariNAma athavA pradeza parispanda rUpa praNiyoga hotA hai, use yoga kahate hai|8| (dha.1/1,1,4/ gA. 88/140 ); go. jI./m /216/472 ) / / rA, vA /8/7/11/603/33 vIryAntarAyakSayopazamalabdhavRttivIryala bdhi ryoga' tadvata Atmano manovAkkAyavargaNAlambana pradezaparispanda. upayogo yoga |-viiryaantraayke kSayopazamase prApta vIryalabdhi yogakA prayojaka hotI hai| usa sAmarthyavAle AtmAkA mana, vacana aura kAya vargaNA nimittika Atma pradezakA parispanda yoga hai| de0 yoga/2/5 (kriyAkI utpattimeM jo jIvakA upayoga hotA hai vaha yoga hai|) 3. AtmapradezoMkA parispanda yA saMkoca vistAra sa. si./2/26/183/1 yogo vADmanasakAyavargaNAnimitta Atmapradezaparispanda / vacanavargaNA, manovargaNA aura kAyavargaNAke nimittase honevAle Atma pradezoM ke halana-calanako yoga kahate hai| (sa.si /6/9/318/5); (rA. vA./2/26/4/137/8); (rA. vA./6/ 1/10/505/15); (gha/1/1,1,60/266/7),(dha 7/2,1,2/6/813 (dha. 7/2.1.15/17/10), (pa.kA./ta,pra/148), (dra.saM.TI./ 30/88/6); (go.jI/jI pr/216/473/18)| rA. vA./9/7/11/603/34 Atmano manovAkAyavargaNAlambana pradezaparispanda upayogo yogH| =mana, vacana aura kAya vargaNA nimittaka AtmapradezakA parispanda yoga hai| (go, jI./ma.pra./216/ 474/1) / gha. 1/1.1,4/140/2 AtmapradezAnI saMkocakkioco yoga / Atmapradezoke saMkoca aura vistAra rUpa honeko yoga kahate hai| (dh.7/2,1,2/6/10)| gha.10/4,2,4,175/437/7 jIva padesANaM paripphaMdo sa kocvikocmbhmnnsruubo| =jIva pradezokA jo saMkoca-vikoca va paribhramaNa rUpa parispandana hotA hai vaha yoga kahalAtA hai| 4. samAdhike arthameM ni. sAmU 136 vivarIyAbhiNivesaM paricattA johaka hiyataccesu / jo jujadi appAga NiyabhAvo sohave jogo / 13 / -viparIta abhinivezakA parityAga karake jo jaina kathita tattvomeM AtmAko lagAtA hai, usakA nijabhAva vaha yoga hai| sa. si./6/12/331/3 yoga' samAdhi samyakpraNidhAnamityarthaH / yoga, samAdhi aura samyak praNidhAna ye ekArthavAcI nAma hai| (go. ka./ jI.pra/801/180/13); (vai.ze. dai/5/2/16/172)| rA. vA./6/1/12/505/27 yuje samAdhivacanasya yoga- samAdhi. dhyAnamityanarthAntaram / =yogakA artha samAdhi aura dhyAna bhI hotA hai| rA. bA./6/12/8/522/31 niravadyasya kriyAvizeSasyAnuSThAnaM yoga samAdhiH, samyaka prnnidhaanmityrthH|-nirvdy kriyAke anuSThAnako 5 varSAdi kAla sthiti da. pA/TI./6/8/14 yogazca varSAdikAla sthiti / = varSAdi RtuokI kAla sthitiko yoga kahate hai| 2. yogake bheda 1. mana vacana kAyakI apekSA Sa. khaM. 1/1,1/sU. 47,48/278,280 jogANuvAdeNa asthi maNajogI vacajogI kAyajogI cedi 147 / ajogi cedi |48-yog mArgaNAke anuvAda kI apekSA manoyogI vacana yogI aura kAyayogI jIva hote hai / 48 (bA a/46); (ta.sU./6/1) (dha,8/3,6/215); (dha.10/4,2,4,175/467/6); (dra.saM/TI./13/37/7), (dra.saM./ ttii./30/86/6)| sa.si 14/1/376/1 catvAro manoyogAzcatvAro vAgyogA paJca kAya yogA iti trayodaza vikalpo yog| -cAra mana yoga, cAra vacana yoga aura pA~ca kAya yoga ye yogake teraha bheda hai| (rA. vA/8/9/ 26/564/26); (rA. vA./8/7/11/603/34), (dra. saM/TI./30/86/ 7-13/37/7); (go. jI./mU /217/475), (vizeSa de. mana, vacana, kaay)| 2. zubha va azubha yogakI apekSA ba, A /46.50 ..maNavacikAyeNa puNo jogo.. 46asuhedarabhedeNa du ekkekkU vaNNidaM have duvihaM /.. 101 =mana, vacana, aura kAya ye tIno yoga zubha aura azubha ke bhedase do-do prakArake hote hai| (na. ca. vR./308)| rA. vA./6/3/2/507/1 tasmAdanantavikalpAdazubhayogAdanya zubhayoga ityucyte| -azubha yogake ananta vikalpa hai, usase viparIta zubha yoga hotA hai| 3. tridaNDake bheda-prabheda cA. sA./EE/6 daNDastrividha', manovAkAyabhedena / tatra rAgadveSamohabikalpAramA mAnaso daNDastrividha | mana, vacana, kAyake bhedase daNDa tIna prakAra kA hai, aura usameM bhI rAga dveSa, mohake bhedase mAnasika daNDa bhI tIna prakAra hai| 4. dravya mAva Adi yogoMke lakSaNa go. jI./jI. pra./216/473/15 kAyavADmanovargaNAvalambina sasArijIvasya lokamAtrapradezagatA karmAdAnakAraNaM yA zakti sA bhAvayogaH / tadviziSTAtmapradezeSu ya kiciccalanarUpaparispanda sa drvyyogaa| jo manovAkkAyavargaNAkA avalambana rakhatA hai aise sasArI jIvakI jo samasta pradezo meM rahanevAlI koMke grahaNa karane meM kAraNabhUta zakti hai usako bhAvayoga kahate hai| aura isI prakArake jIvake pradezokA jo parispanda hai usako dravyayoga kahate hai| 5. nikSepa rUpa medoMke lakSaNa noTa-nAma, sthApanAdi yogoMke lakSaNa - de0 nikSepa / dha. 10/4,2,4,175/433-434/4 tavvadirittadavvajogo aNeyaviho / jahA-sUra-Navakhattajogo cada-gavarakhatta jogogaha Navakhattajogo koNa jainendra siddhAnta koza
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga gArajaMgo jogo mejogo iccevamAdao jo AganamAvajogo tiviho guNajogo bhavajoga jogo caidiguNa dubo cijoga ceditya guNajogo jahA rasadhAsAdIhi pogo AgAsAdINamappappago guNehi saha jogo vA / tattha saccittaguNajogo paMcabihI-khodarI jovasamijola khomio pAriNAmiyo cedi / ... ido meru' cAlaidu samatyo ti eso sabhavajogo NAma / joso jogo so siviho unamAdogo esA joga pariNAmajogo cedi / tadvyatirikta noAgama dravya yoga aneka prakArakA hai yathA-sUrya nakSatrayoga, candra-nakSatrayoga, koNa aMgArayoga, yoga mantrayoga ityAdi noAgama bhAvayoga tIna prakArakA hai gupayoga, sambhavayoga, aura yojanAyoga unase gupayoga do prakArakA hai- saciguNayoga aura abhiyoga unameM se acittaguNayoga | acittaguNayoga-jaise rUpa, rasa, gandha aura sparza Adi guNose pudgala dravyakA yoga, athavA AkAzAdi dravyoMkA apane-apane guNoMke sAtha yog| unameM sacittaguNa yoga pA~ca prakArakA hai-jadavika, opazamika kSAyikAyAmika aura pariNAmika ( inake lakSaNa de0 vaha vaha nAma ) indra meru parvatako calAneke lie samartha hai, isa prakArakA jo zaktikA yoga hai vaha sambhavayoga kahA jAtA hai| jo yojanA - ( mana, vacana kAyakA vyApAra ) yoga hai vaha tIna prakArakA hai-upapAdayoga ekAntAnuvRddhiyoga, aura pariNAmayoga de0 yoga /5 1 2. yogake bheda va lakSaNa sambandhI tarka-vitarka - 1. vastrAdike saMyoga se vyabhicAra nivRtti 1 4. 1/1.1.4/11/8 yujyata iti yoga na yujyamAnapaTAdinA vyabhi cArastasyAnAtmadharmavAda na kaSAyeNa vyabhicArastasya varmAdAnahetutvAbhAvAt / prazna- yahA~para jo saMyogako prApta ho use yoga kahate haiM, aisI vyApti karanepara saMyogako prApta honevAle vastrAdikase vyabhicAra ho jaayegaa| uttara--nahIM, kyoki saMyogako prApta hone vAle vastrAdika AtmA dharma nahIM hai| prazna- mAyake sAtha vyabhicAra doSa A jAtA hai / ( kyoMki kaSAya to AtmAkA dharma hai, aura saMyogako bhI prApta hotA hai / ) uttara- isa taraha kaSAyake sAtha bhI vyabhicAra doSa nahIM AtA, kyoMki kaSAya kmoMke grahaNa karanemeM kAraNa nahIM par3atI hai / 376 2. meghAdike parispanda meM vyabhicAra nivRtti dha. 1/1,1,76/316/7 atha syAtparispandasya bandhahetutve saMcaradabhrANAmapi karmabandhaH prasajatIti na, karmajanitasya caitanyaparispandasyAsa - vahetutvena vivakSitatvAt / na cAbhraparispandaH karmajanito yena taddha etutAmAskandet / = prazna - parispandako bandhakA kAraNa mAnanepara saMcAra karate hue mai boke bhI karmabandha prApta ho jAyegA, kyoki, unameM bhI parispanda pAyA jAtA hai| uttara- nahIM, kyoMki karmajanita caitanya parispanda hI AsravakA kAraNa hai, yaha artha yahA~ vivakSita hai maikA parispanda karmajanita to hai nahIM, jisase vaha karma bandhake AsavakA hetu ho sake, arthAt nahIM ho sakatA / 1 3. pasparinda va gatimeM antara dha. 7/2.1,33/77/2 iMdiyavisayamaikketajIvapadesapariSkaM dassa iMdiehi uvala bhvirohaado| Na jIve calate jovapadesANaM sakoca-bikoviniyamo, sijyaM tapaDhamamamae eto loaggaM gacchaMtammi jIvapadesAyaM saMkocavikoSAvasaMbhA indriyoMke viSayase pare jo jova pradezakA parispanda hotA hai, usakA indriyoM dvArA jJAna mAna lene meM = 2. yogake bheda va lakSaNa sambandhI..... virodha AtA hai| jIvoMke calate samaya jIvapradezoM ke saMkoca-vikocakA niyama nahIM hai, kyoMki, siddha honeke prathama samayameM jaba yaha jIva yahA~se arthAt madhyalokase, lokake agrabhAgako jAtA hai taba isake jIva pradezoM meM sakoca vikoca nahIM pAyA jaataa| (aura bhI de0 jI/4/6)! de0 yoga /2/5 ( kriyAkI utpatimeM jo jIvakA upayoga hotA hai. yahI vAstava meM yoga hai / ) dha. 7/2,1.15/17/10 maNa vayaNa kAyapoggalAlaMbaNeNa jIvapadesANaM pariSkaMdo / jadi eva to Natthi ajogiNo sarIriyassa jIvadavvassa akirimirohAdo esa doso, bahukamme khI jA uDDa gamaNubala biyA kiriyA sA jIvassa sAhAviyA, kammodaraNa viNA pauttatAdo / patatA sahidadesamaDiyA yA jIvadavyassa sAvayavehi pariSkaMdo ajogo NAma, tassa kammavakhayattAdo / teNa sakiriyA visiddhA ajogiNo, jIvapadesANamaddahidajalapadesANaM va uvvattaNa-paripattaNa kiriyA bhAvAdo / tado te abaMdhA tti bhaNidA / - mana, vacana aura kAya sambandhI pudgaloke Alambanase jo jIvapradezoMkA parispandana hotA hai vahI yoga hai prazna yadi aisA hai to zarIrI jIva ayogI ho ho nahIM sakate, kyoMki zarIragata jIvadravyako akriya mAnanemeM virodha AtA hai| uttara-yaha koI doSa nahI hai, kyoMki ATho karmoMke kSINa ho jAnepara jo UrdhvagamanopalambI kriyA hotI hai vaha jIvA svAbhAvika guNa hai, kyoMki vaha karmodayake binA pravRtta hotI hai svasthita pradezako na chor3ate hue athavA chor3akara jo jIvadravyakA apane avayavo dvArA parispanda hotA hai vaha ayoga hai, kyoMki vaha karmakSayase utpanna hotA hai / ataH sakriya hote hue bho zarIrI jIva ayogI siddha hote hai| koki unake jIvapradezoM ke taSThAyamAna jala pradezo ke sadRza udvartana aura parivartana rUpa kriyAkA abhAva hai| 4. parispanda lakSaNa karanese yogoMke tIna bheda nahIM ho sakeMge gha. 10/4.2,4.100/ 439 evaM to sipa pi jogAma-mameNa vRttI buzI pAvaditi bhaNire esa dosro, jadaTTha jIvapApaDa pariSdo jAdo ammi jIvapadesapariSka dasahakArikAraNe jAde ni tasseva pahANattadasaNeNa tassa tvvvesvirohaabhaavaado| prazna-yadi aisA hai ( tInoM yogoMkA hI sakSama Atma-pradeza parispanda hai) to tInoM hI yogokA eka sAtha astitva prApta hotA hai| uttaranahIM, yaha koI doSa nahI hai / (sAmAnyata. to yoga eka hI prakArakA hai) parantu jIva-pradeza parispanda ke anya sahakArI kAraNake hote hue bhI jisa ( mana, vacana va kAya ) ke lie jIva- pradezoMkA prathama parispanda huA hai usakI ho pradhAnatA dekhI jAnese usakI ukta ( mana, vacana vA kAyayoga) sajJA honemeM koI virodha nahIM hai| 5. parispanda rahita honese ATha madhyapradezoM meM bamba na ho sakegA gha. 12/4,2,11,3/366 / 10 jIvapadesANaM pripphdaabhaavaado| Na ca pariSda nirIpade logo asthi, siddhApi sajagatAmacodo ti ratha parihAro bude maga kAya kariyApattIe jIvassa uvajogI jogA NAma / so ca kammabaMdhassa kAraNaM / caso dhoye jIvapadese hodi egajIvapayatassa yogAna caiva vRttivirohAdo ekamhi jIve khaDakhaMDeNapayattavirohAdo vA / tamhA dvidesu jIvapadesesu kammabaMdho asthi ttinnvvde| Na jogAdo jiyameja jImapadesapari hodi, tassa tatto abhiyamerupattado / Naca ekAMtaNa niyamo Natthi caitra, jadi uppajjadi to tatacaiva yamuvasaMbhAdo tado davA pilogo jainendra siddhAnta koza
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga timmadhabhUmi = prazna - jIva- pradezokA parispanda na honese hI jAnA jAtA hai ki ve yogase rahita hai / aura parispandase rahita jIvapradezo meM yogakI sambhAvanA nahIM hai, kyoki vaisA honepara siddha jovoke bhI sayoga honekI Apatti AtI hai| uttara- uparyukta zaMkAkA parihAra karate haiM-1, mana vacana evaM kAya sambandhI kriyAkI utpatti meM jo jIvakA upayoga hotA hai, vaha yoga hai, aura yaha karmabandhakA kAraNa hai| parantu vaha thoDese jIvapradezo meM nahIM ho sakatA, kyoki eka jIvameM pravRtta hue ukta yogI thoDese hI anayo pravRtti mAnanemeM virodha AtA hai| athavA eka jIva meM usake khaNDa-khaNDa rUpase pravRtta hone meM virodha AtA hai| isalie sthita jImapradezo karmamanbha hotA hai, yaha jAnA jAtA hai / 2. dUsare yogase jIvapradezo me niyamase parispanda hotA hai. aisA nahIM hai kyoMki yoga se usakI utpatti hotI hai / tathA ekAntataH niyama nahIM hai, aisI bAta bhI nahIM hai; kyoki yadi jIvapradezo meM parispanda utpanna hotA hai, to yogase hI utpanna hotA hai, aisA niyama pAyA jAtA hai / isa kAraNa sthita jIvapradezo meM bhI yogake honese karmabandhako svIkAra karanA cAhie / 6. yoga meM zubha-azubhapanA kyA 1 * yA /6/3/2-3/500/6 kathaM yogasya zubhAzubham / zubhapari NAmanivRtto yoga zubha, azubhapariNAmanivR tazcAzubha iti adhyate na zubhAzubhakarmakAraNalena yadya va zubhayoga eva na syAt zubhayogasyApi jJAnAvaraNAdivandhahetutvAbhyupagamAt / - prazna - yogame zubha va azubhapanA kyA ? uttara- zubha pariNAmapUrvaka honevAlA yoga zubhayoga hai tathA azubha pariNAmase honevAlA azubhayoga hai| zubha-azubha karmakA kAraNa honese yoga meM zubhatva yA azubhatva nahIM hai kyoki zubhayoga bhI jJAnAvaraNa Adi azubha karmoM ke mana meM bhI kAraNa hotA hai| 7. zubha-azubha yogako anantapanA kaise hai bA./6/3/2/500/4 asaM speyalokramAdabhyavasAyApasthAnAnAM kathama svimiti ucyate-anantAnantapradezapratijJAnAraNamaryAntarAdezasarva pAtidvividhaspardhakakSayopazamAdezAta yogatrayasyAnantyam / anantAnantapradeza madAnakAraNatvAdvA ananta, anantAnantanAgAjIvadAna - prazna - adhyavasAya sthAna asaMkhyAta -pramANa hai phira yoga ananta prakArake kaise ho sakate hai ? uttara - anantAnanta pudgala pradeza rUpase ba~dhe hue jJAnAvaraNa boryAntarAyake dezaghAtI aura sarvaghAtI spardhako kSayopazama bhedase, anantAnanta pradezavAle karmoMke grahaNakA kAraNa honese tathA anantAnanta nAnA jIbokI dRSTise tIno yoga ananta prakArake ho jAte hai| 3. yoga sAmAnya nirdeza 1. yogamAgaMNAmeM bhAvayoga iSTa de0 yoga/2/5 (kipAkI utpatti jo jIvako upayoga hotA hai vAstava vahI yoga hai / ) de yoga/2/1 AtmA dharma na honese anya padAyakA saMyoga yoga nahI kahalA sakatA | ) de mArgaNA (sabhI mArgaNAsthAnoM meM bhAvamArgaNA iSTa hai / ) 2. yoga vIrya guNakI paryAya hai bha, A./ / 1107/1970/4 yogasya bIryapariNAmasya vIryapari NAmarUpa jo yoga ( aura bhI de0 agalA zIrSaka ) / 377 bhA0 3-48 3. yoga kathacit pAriNAmika bhAva hai [gha] 4 / 17,48 / 224 / 10 Na jogI nti ko bhASo aNAdipAriNAmiyo bhAvo | Novasamio, mohaNIe aNuvasaMte vi joguvalabhA / khaio, aNappasarUvassa kammANa khaeNuppattivirohA / Na ghAdikammojaNio vipAdikammodara timhi jobhA jo adhAdikammodayajaNi vipAdikammodara anagimhi jogANuvalabhA / Na sarIraNAmakammodayajaNido vi, poggala vivAiyANaM jI pariphaNa he uttavirohA / kammaiyazarIraM Na poggala vivAI, tado poggalANaM vaNNa-rasa-gaMdha-phAsa saMThANAgamaNAdINamaNuvalaMbhA / tadu do jogo hI ga kammaiyasarI ni poyAI caiva sannakammANamAyayatAdo kammodayavigamae caiva jogaviNAsada saNAdo kammaiyasarIrajaNido jogo ce Na, avAikammodaryAviNAsAnaMtara viNasya bhaviyattassa pAriNAmiyassa bodympsNgaa| tado siddha jogarasa pAriNAmiyatta / prazna- 'sayoga' yaha kaunasA bhAva hai ? uttara- 'sayoga' yaha anAdi pAriNAmika bhAva hai / isakA kAraNa yaha hai, ki yoga na to aupazamika bhAva hai, kyoMki mohanIya karma ke upazama nahIM honepara bhI yoga pAyA jAtA hai| na vaha kSAyika bhAva hai, kyoMki, AtmasvarUpase rahita yogakI mauke yase utpatti mAnanemeM virodha AtA hai| yoga dhAtikarmodayajanita bhI nahI hai, kyoki, ghAtikarmodayake naSTa honepara bhI sayogikevalI meM yogakA sadbhAva pAyA jAtA hai na yoga apAtikarmodaya janita bhI hai kyoMki, amiya rahanepara bhI ayogakevalImeM yoga nahI pAyA jAtA / yoga zarIranAmakarmodayajanita bhI nahIM hai, kyoMki galanipAko prakRtiyoMke jIna parispandanakA kAraNa honene virodha hai| prazna- kArmaNa zarIra pragaTavipAkI nahIM hai, kyoki usase pudgaloke varNa, rasa, gandha, sparza aura sasthAna AdikA Agamana Adi nahIM pAyA jAtA hai| isalie yogako kArmaNa zarIrase ( audayika) utpanna honevAlA mAna lenA cAhie 1 uttaranahIM, kyoki, sarva karmoMkA Azraya honese kArmaNa zarIra bhI pudgala vipAkI hI hai| isakA kAraNa yaha hai ki vaha sarva karmokA Azraya yA AdhAra hai| prazna- kArmaNa zarIrake udaya vinaSTa hone ke samaya meM hI yogakA vinAza dekhA jAtA hai| isalie yoga kArmaNa zarIra janita hai, aisA mAnanA cAhie uttara-nahIM, kyoMki, yadi aisA mAnA jAya to aghAtikarmodaya ke vinAza honeke anantara hI vinaSTa honevAle pAriNAmika bhavya bhAvake bhI baudayikapanekA prasaMga prApta hogaa| isa prakAra uparyukta vivecanase yogake pAriNAmikapanA siddha huaa| 4. yoga kathaMcit kSAyopazamika bhAva hai| dha. 0/21,32/73 /2 jogo gAma jImapadesAna pariSkaMdo saMkocavikocalavakhaNo / so ca kammANaM udayajaNido, kammodayavirahidasiddha tadA / ajogikevalimhi jogAbhAvAjogI odaiyo hodituM t, tattha sarIraNAmakammodayA bhAvA / Na ca sarIraNAmakammodaeNa jAyamANo jogo teNa viNA hodi, aiysgaado| evamodaiyassa jogassa kadhaM khaovasamiyanta uccate / Na sarIraNAmakammodana sarIrapAoggoggalecchA mAsu viriyaMtarAiyassa savvaghAdiphaddayANamudayAbhAveNa tesi sato - samega desayAdiSaTyAnamudara samunbhavAdI osamayaesaM viriyaM vadi, taM viriya pappa jeNa jIvapadesANa sakoca vikoca vaiDhadi teNa jogo khaovasamio tti vRtto| viriyaMtarAiyakhaosamadivasa hAmIhito dIpadesa paridarasa gi hANI o hoti to khINa tarAiyammi sikhe loga bahuta pasajye Na khaovasamiyabalAdo khaiyassa balassa pudhnttdNsnnaado| Na ca -hAmIhitI hAmI jIva jainendra siddhAnta koza 2. yoga sAmAnya nirdeza
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga 378 3. yoga sAmAnya nirdeza padesaparipphaMdo khaiyabalAdo baDhihANINaM gacchadi, aippasaMgAdo / -prazna-jIva pradezoMke sakoca aura vikoca rUpa parispaMdako yoga kahate haiM / yaha parispanda karmoke udayase utpanna hotA hai, kyoki karmodayase rahita siddhoM ke vaha nahI pAyA jaataa| ayogikevalImeM yogake abhAvase yaha kahanA ucita nahIM hai ki yoga audayika nahIM hotA hai, kyoMki. ayogi kevalIke yadi yoga nahIM hotA to zarIranAmakarmakA udaya bhI to nahIM hotaa| zarIranAmakarma ke udayase utpanna honevAlA yoga usa karmodayake binA nahIM ho sakatA, kyoki vaisA mAnanese atiprasaga doSa utpanna hogaa| isa prakAra jaba yoga audayika hotA hai, to use kSAyopazamika kyo kahate hai| uttara-aisA nahIM, kyoki jaba zarIra nAmakarma ke udayase zarIra bananeke yogya bahutase pradugalokA sacaya hotA hai aura vIryAntarAyakarmake sarvaghAtI spardhakoMke udayAbhAvase va unhIM spardhakoMke sattvopazamase tathA dezaghAtI spardhakoM ke udayase utpanna honeke kAraNa kSAyopazamika kahalAne vAlA vIrya ( bala ) baDhatA hai, taba usa vIryako pAkara cUki jIkapradezokA saMkoca-vikoca bar3hatA hai, isalie yoga kSAyopazamika kahA gayA hai| prazna-yadi vIryAntarAyake kSayopazamase utpanna hue bala kI vRddhi aura hAnise jIva pradezoM ke parispandakI vRddhi aura hAni hotI hai, taba to jisake antarAyakarma kSINa ho gayA hai aise siddha jIvomeM yogakI bahulatAkA prasaMga AtA hai| uttara-nahIM AtA, kyoki kSAyopazamika balase kSAyika bala bhinna dekhA jAtA hai| kSAyopazamika balako vRddhi-hAnise vRddhi-hAniko prApta honevAlA jIva pradezoM kA parispanda kSAyika balase vRddhihAniko prApta nahI hotA, kyoMki aisA mAnane se to atiprasaMga doSa AtA hai| 5. yoga kathaMcit audayika mAva hai gha.1/1,7,48/226/7 odaio jogo, sarIraNAmakammodayaviNAsANa tara jogaviNAsuvala bhaa| Na ca bhaviyatteNa viuvacAro, kammasaMbaMdhavirohiNo tassa kmmnnidttvirohaa| = 'yoga' yaha audayika bhAva hai, kyoMki zarIra nAmakarmake udayakA vinAza hone ke pazcAta hI yogakA vinAza pAyA jAtA hai| aura aisA mAnakara bhavyatva bhAvake sAtha vyabhicAra bhI nahI AtA hai, kyoki karma sambandhake virodhI bhavyatva bhAvakI karmase utpatti mAnane meM virodha AtA hai| dha.7/2,1,13/76/3 jadi jogo vauriyaMtarAiyakhaovasamajaNido to sajogimhi jogAbhAvo psjjde| Na uvayAreNa khaovasamiya bhAvaM pattassa odaiyassa jogassa tathA bhAvavirohAdo / prazna-yadi yoga vIryAntarAya karma ke kSayopazamase utpanna hotA hai, to sayogi kevalime yogake abhAvakA prasaMga AtA hai| uttara- nahIM AtA, yogameM kSAyopaza mika bhAva to upacArase hai| asala meM to yoga audayika bhAva hI hai aura audayika yogakA sayogi kevalime abhAva mAnane meM virodha AtA hai| dha 7/2,1,61/10/2 kitu sarIraNAmakammodayajaNidajogo vi lessA tti icchijjadi, kammabadhaNi mittttaado| teNa kasAe phiTTa vi jogo asthi |-shriir nAmakarmodayake udayase utpanna yoga bhI to lezyA mAnA gayA hai, kyoki vaha bhI karmabandha meM nimitta hotA hai| isa kAraNa kaSAyake naSTa ho jAnepara bhI yoga rahatA hai| dha.1/4,1,66/316/2 jogamaggaNA riodaiyA, NAmakammassa udiirnnodyjnnidttaado| - yoga mArgaNA bhI audayika hai, kyoki vaha nAmakarmakI udIraNA va udayase utpanna hotI hai| 6. utkRSTa yoga do samayase adhika nahIM rahatA dha. 10/4,2,4,31/108/4 jadi evaM to dohi samaehi viNA ukkassa jogeNa NiraMtara bahukAla kiNNa prinnmaavido| Na esa doso, Niratara tattha tiyaadismyprinnaamaabhaavaado| - prazna-do samaya ke sivA nirantara bahutakAla taka utkRSTa yogase kyo nahIM prinnmaayaa| uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki nirantara utkRSTa yogameM tIna Adi samaya taka pariNamana karate rahanA sambhava nahIM hai| 7. tInoM yogoMkI pravRtti kramase hI hotI hai yugapat nahIM dha. 1/1,1,47/276/3 trayANAM yogAnAM pravRttirakrameNa uta neti / nAkameNa, tripakrameNai kasyAtmano yoganirodhAt / manobAkAyapravRttyoskrameNa kvaciddha dRzyanta iti cedbhatu tAsA tathA pravRttihatvAta, na tatprayatnAnAmakrameNa vRttimtathopadezAbhAvAditi / atha syAta prayatno hi nAma buddhipUrvaka , buddhizca manoyogapUrvikA tathA ca siddhI manoyoga zeSa yogAvinAbhAvIti na, kAryakAraNayorekakAle samutpattivirodhAta / - prazna-tIno yogokI pravRtti yugapata hotI hai yA nhiiN| uttara-yugapata nahIM hotI hai, kyoMki, eka AtmAke tIno yogokI pravRtti yugapada mAnanepara yoga nirodhakA prasaMga A jaayegaa| arthAta kisI bhI AramAmeM yoga nahIM bana skegaa| prazna-kahI para mana, bacana aura kAyakI pravRttiyA~ yugapata dekhI jAtI hai| uttara-yadi dekhI jAtI haiM, to unakI yugapata vRtti hoo| parantu isase, mana vacana aura kAyakI pravRtti ke lie jo prayatna hote hai, unakI yugapata vRtti siddha nahI ho sakatI hai, kyoMki, AgamameM isa prakAra upadeza nahI milatA hai| (tInoM yogoko pravRtti eka sAtha ho sakatI hai, prayatna nhii|) prazna-prayatna buddhi pUrvaka hotA hai, aura buddhi manoyoga pUrvaka hotI hai| aisI paristhitimeM manoyoga zeSa yogokA avinAbhAvI hai, yaha bAta siddha ho jAnI caahie| uttara-nahIM. kyoki, kArya aura kAraNa ina donoMkI eka kAlameM utpatti nahIM ho sakatI hai| gha 7/2, 1,33/77/1 do vA tiNi vA jogA jugaba kiNNa hoti / Na, tesi nnisiddhaakmvRttiido| tesimakkmeNa buttI bubalabhade ce| Na, * / prazna-do yA tIna yoga eka sAtha kyo nahIM hote| uttaranahIM hote, kyoki, unakI eka sAtha vRttikA niSedha kiyA gayA hai| prazna-aneka yogo kI eka sAtha vRtti pAyI to jAtI hai| uttaranahIM pAyI jAtI. (kyoki indriyAtIta jIva pradezokA parispanda pratyakSa nahIM hai| -de0 yog/2/3)| go jI./mU /242 / 505 jogovi ekkakAle ekkeva ya ho di NiyameNa / - eka kAlameM eka jIvake yugapat eka hI yoga hotA hai, do vA tIna nahI ho sakate, aisA niyama hai / 8. tInoM yogoMke nirodhakA krama bha. A/mU /2117-2120/1824 bAdaravaci joga bAdareNa kAyeNa mAdara maNa ca / bAdarakAyapi tathA ru bhadi suhUmeNa kAeNa / 2111 tadha cetra suhumamaNavacijogaM suhameNa kAyajogeNa / ru bhitta jiNo ciTThadi so suhume kAie joge|2118| suhumAe lessAe suhumakiriyabaMdhago tago taadhe| kAiyajoge suhamammi suhumakiriyaM jiNo jhAdi / 2116 / suhamakirieNa kANeNa Niruddha suhamakAyayoge vi| selesI hodi tado abaMdhago Niccalapadeso / 2120 bAdara bacanayoga aura bAdara manoyogake bAdara kAyayogame sthira hokara nirodha karate hai tathA bAdara kAyayogase rokte hai / 21171 usahI prakArase sUkSma vacanayoga aura sukSma yanoyogako sukSma kAyayAgameM sthira hokara nirodha karate hai aura usI kAyayogase ve jina bhagavAn sthira rahate hai / 26180 utkRSTa zukla lezyAke dvArA sUkSma kAyayogase sAtA vedanIya kamakA baMdha karane vAle ve bhagavAna sUkSmakriya nAmaka tIsare zukladhyAnakA Azraya karate hai| sUkSmakAyayoga honese unako sUkSma kriya zukladhyAnakI prApti hotI hai / 2116 / sUkSma kriya dhyAnase sUkSmakAya yogakA nirodha karate hai| tatra AtmAke pradeza nizcala hote hai. aura taba unako karmakA bandha nahIM hotaa| ( jJA./42/48-51); ( vasu. zrA./513.536 ) / jainendra siddhAnta koza
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga 379 gha. 6/1,6-8, 16 eto aMtomuhuttaM gaMtUNa bAdarakA yajogeNa vAdaramaNajogaM Niru bhadi / to aMtoSeNa nAdarakAyajogeNa bAdaravacijogaM Nirubhadi / tado aMtomuhutteNa bAdarakAyajogeNa mAdaraussAsaNissA nibhadi tado aMtona mAdarakAyajogeNa tameva nAdarakAyajogaM Niru bhadi / tado aMtomuhuttaM gaM tUNa suhumakAyajogeNa suhumamaNajogaM Niru bhadi / tado aMto muhuttaM tUNa cijo bhidi do to makAna humA bhididIkA dumakAyajoga miru'bhamANo (494/5) / imANi karaNAni karedi paDhamasamae apuvvaphaddayANi karedi pubbaphaddayANa he ThAdo (415/2) | eco to kiTTIo karedi biTTIkaraNe niu do se kAle puyaphadayANi alphayAmi caNAdi aMtokihogI hodi] ( 416/1) tado to jogApAsato.. samma vimuko egasamaeNa siddhi gacchadi (417/1) / - 1. yahA~se antarmuhUrta jAkara bAdarakAya yogase bAdaramanoyogakA nirodha karatA hai / tatpazcAt antarmuhUrta jAkara bAdarakAya yogase bAdara vacana yogA nirodha karatA hai| tuma antarmuharta se bAhara kAmayoga cAdara ucchavAsa - nizvAsa kA nirodha karatA hai / punaH antarmuhUrta se bAdara kAya yogase usI bAdara kAyayogakA nirodha karatA hai / tatpazcAta antarmuhUrta jAkara sUkSmakAyayoga se sUkSma manonirodha karatA hai| puna anta muhUrta jAkara sUkSma vacanayogakA nirodha karatA hai| puna banrmuhurta jAkara sUkSmakAya yogase ucchavAsa mizyAsakA nirodha karatA hai| punaH antarmuhUrta jAkara sUkSma kAyayoga sUkSma kAyayogakA nirodha karatA huA / 2. ina karaNo ko karatA hai- prathama samaya meM pUrva svardha ko ke nIce pUrNa spardhakoko karatA hai. phira antarmuhUrta kA paryanta dRSTiko karatA hai...usake anantara samaya meM pUrva sparya koko aura koko naSTa karatA hai| antarmuhUrtakAla taka kRSTigata yoga vAlA hotA hai / tatpazcAt antarmuhUrta kAla taka ayogi kevalI - ke yogakA abhAva ho jAnese AsavakA nirodha ho jAtA hai| taba sarva karmo viyukta hokara AtmA eka samayame siddhiko prApta karatA hai ( gha. 13/5,4,26/84 / 12 ) ( dha 10 / 4,2,4107/321/8 ); (kSa. sA./ /627-656/031-058 ) / * 4. yogakA svAmitva va satsambandhI zaMkAe~ 1. yogoM meM sambhava guNasthAna nirdeza 1/11/0-15/202-300 maNajogo mogo asama namayogI saNamicchAmpiTi jAya jogatiti // 50 // mosamaNajogo saJcamo samaNajogo saNimicchAiTiTha pahuDi jAva khINa-kasAyavIyarAya-chadumatthA ti / 51 / vacijogo asamosavacijogo moIdiyahUDi jAna sajogapati si // 52 // joga samajA jogakevala ti // 4 // mojogI samosavacijogo maThapahuDa jAva khINakasAya - vIyarAya-chadumatthA ci 155 kAyajogo orAliyakAyajogI borAtiyabhissakA logo diya-haDi jAva sajogikevalitti / 61 / veuvayakAyajogo veubviyamissa yogo sabhyamicchATpiTi jAva adasammAi ti / AhArakAyajogo AhAra missAjogo ekahi cai paca jAge |3| kammaiyAjogI eIdiya-paDa jAva sajogikevaliti / 64 | maNajogo vacijogo kAyajogo saNamicyAi Di jAna jogina ti 61 1. sAmAnya se manoyoga aura vizeSa rUpase satya manoyoga tathA asatyamRSA manoyoga saMjJI mibhyAse lekara saponinalI paryanta hote hai |50 asatya manoyoga aura ubhaya manoyoga saMjJI mithyAdRSTi pAna 4. yogakA svAmitva va tatsambandhI zaMkAeM guNasthAna se lekara kSINakAya vItarAga padamastha guNasthAna taka pAye jAte hai / 51 / 2. sAmAnyase vacanayoga aura vizeSarUpase anubhaya vacanayoga dvIndriya jIvose lekara sayogikevalI guNasthAna taka hotA hai 5 saya vacanayoga hI midhyAdRSTise lekara yogakevalI guNasthAna taka hotA hai / mRSAvacanayoga aura satyamupAvacanayoga saMjJI mithyAdRSTise lekara kSINakaSAya- vItarAga chadmastha-guNasthAna taka pAye jAte hai esa 2 sAmAnya se kAyayoga aura vizeSakI apekSA opArika kAyayoga aura audArika mizra kAyayoga ekendriyase lekara sayogikevalI guNasthAna taka hote hai 610 mekiya kAmayoga aura vaiyika mizra kAyayoga saMjJI mithyAdRSTi se lekara lekara asaMyata samyagdRSTi taka hote hai 62 bAhArakakAyayoga aura AhArakami kAyayoga eka pramanta guNasthAna meM hI hote hai| kArmaNayoga ekendriya jIvose lekara yogakevalI taka hotA hai / 4. tInoM yoga- manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga hI madhyase lekara rAyogikevalI taka hote hai|6| zrI guNasthAna meM bhI niSkAma kiyA sambhava hai| - de abhilASA / 2. guNasthAnoMmeM samma yoga (paM. saM/pra/5/128) (go. jI. / /004/1940), (paM.saM./ 5/2/845) 1 guNasthAma mithyAdRSTi sAsAdana mizra asyata dezavirata pramatta apramatta apUrvakaraNa anivRtti sUkSma sA upazAnta zrImakamAya sayogi sambhava yoga jainendra siddhAnta koza 13 KH 10 13 ha 11 ha KHl 93 " 92 OM 7 asambhava yogake nAma AhAraka, AhAraka mizra = 2 AhAraka AhAraka mizra, bauvArika, vaikriyaka mizra kArmaNa 5 AhAraka va AhAraka mizra - 2 audArika mizra ka AhAraka va AhAraka mizra, kArmaNa 6 dArika mizra kika krika mizra, kArmaNa = 4 dezaviratavat 3. yogoM meM sambhava jIvasamAsa 1/11/66-08/301-310 cijogo kAyajogo mIdiya Di jAna asaNarvacidiyA / 66 // kAyajogA maNajogo vacijogo pajjattANa asthi, apajjattANa Natthi // 68 // kAyajogo pajjattANaM vi asthi, apajjantANaM vi asthi / 66 / osiyAjogI orAliyamakA yogI apa tANaM // 76 // vetriyakAyajogo pajjattANa veubviyamissakAyajogo apanA AhArakAyajogo pamANa AhAramissakAya jogo apajjattANaM 78) vacanayoga aura kAyayoga dvIndriya jIvose lekara asaMjJI pacendriya jIvo taka hote hai / 66 / kAyayoga vaikriyaka, vaikriyaka mizra, AhAraka, AhAraka mizra, asatya va ubhaya manovacanayogaTa
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga ekendriya jIvoke hotA hai / 67 manoyoga aura vacanayoga paryAptakoke hI hote hai apakI nahIM hote|iittaa kAyayoga paryAtako bhI hotA hai / 6 / aparyAptakoke bhI hotA hai, audArika kAyayoga paryApta aura audArika mizra kAyayoga aparyAptako ke hotA hai / 76 / vaikriyaka kAyayoga paryAptakoke aura ve kriyakamizra kAyayoga apakoMke hotA hai AhAra kAyayoga ko aura AhArakamizra kAyayoga ko hotA hai (. 1920) (paM. saM/2/11-15), (go. jI // 679-604/1122-1125) / 4. paryApta va aparyApta meM mana, vacanayoga sambandhI zaMkA 380 gha. 1/1,1,68/310 / 4 kSayopazamApekSayA aparyAptakAle'pi tayo sattva na virodhamAskandediti cenna vAGmanasA bhyAma niSpannasya tadyoyAnupapate paryASTAnAmapi viruddhayogamadhyAsitAvasthAyA nAstyeveti cenna, sabhavApekSayA tatra tatsattvapratipAdanAva, tacchaktisattvApekSayA vA / = prazna - kSayopazamakI apekSA aparyApta kAla meM bhI vacanayoga aura manoyogakA pAyA jAnA virodhako prApta nahI hotA hai ? uttara- nahIM. kyoki jo kSayopazama vacanayoga aura manoyoga rUpa se utpanna nahIM huA hai, use yoga saMjJA prApta nahIM ho sakatI haiN| prazna- paryAptaka jIvoke bhI viruddha yogako prApta hone rUpa avasthAke hone para vivakSita yoga nahIM pAyA jAtA hai ? uttaranahI, kyoki, paryApta avasthAmeM kisI eka yogake rahanepara zeSa yoga sambhava hai, isalie isa apekSAse vahA~ para unake astitvakA kathana kiyA jAtA hai| athavA, usa samaya ve yoga zaktirUpase vidyamAna rahate hai, isalie isa apezvAse unakA astitva kahA jAtA hai| 5. manoyogI meM bhASA va zarIra paryAptikI siddhi - dha. 2/11/628/6 keI bacikAyapANe avaNe ti. taNNa ghaDade; tesi satti saMbhavAdo / vaci kAyavalanimitta puggala - khadhassa asthitta pekkhi pajjattIo hoti tti sarIra vaci pajjattIo asthi / = kitane hI AzcArya manoyogiyo ke daza prANo mese vacana aura kAya prANa kama karate hai, kintu unakA vaisA karanA ghaTita nahI hotA hai, kyoMki, manoyogI jIvoke vacanabala aura kAyabala ina do prANokI zakti pAyI jAtI hai, isalie ye do prANa unake bana jAte hai / usI prakAra vacanabala aura kAyabala prANake nimittabhUta pudgala - skandhakA astitva dekhA jAnese unake ukta dono paryAptiyA~ bhI pAyI jAtI hai isalie ukta dono paryAptiyA~ bhI unake bana jAtI hai 1 6. apramatta va dhyAnastha jIvoMmeM asatya manoyoga kaise dha. 1/1.1.51/285/7 bhavatu nAma kSapakopazamakAnA satyasyAsatyamoSasya ca sattvaM netarayorapramAdasya pramAdavirodhitvAditi na, rajojuSA viparyayAnadhyavasAyAjJAnakAraNamanasa' saccAvirodhAt / na ca tadyogAtpramAdinaste pramAdasya mohaparyAyatvAt / prazna- kSapaka ora upazamaka jIvoke satyamanoyoga aura anubhaya manoyogakA sadbhAva rahA Ave, parantu bAkIke do arthAt asatya manoyoga aura ubhayamanoyogakA sadbhAtra nahI ho sakatA hai, kyoMki, ina dono meM rahane vAlA apramAda apatya aura ubhaya manake kAraNabhUta pramAdakA virodhI hai ? uttara - nahIM, kyoki AvaraNa karmase yukta jIvoke viparyaya aura anadhyavasAyarUpa ajJAnake kAraNabhUta manake sadbhAva mAna lene meM koI virodha nahIM AtA hai| parantu isake sambandha se kSapaka 4. yogakA svAmitva va tatsambandhI zakAe yA upazama jIva pramatta nahIM mAne jA sakate haiM, kyoMki, pramAda mohakI paryAya hai| dha. 1/1,1.55/286/5 kSINakaSAyasya vacanaM kathamasatyamiti cenna, asatya nibandhanAjJAnasattvApekSayA tatra tatsattvapratipAdanAt / tata eva nobhayasaMyogo'pi viruddha iti / vAcaMyamasya kSINakaSAyasya kathaM bAgyogazcenna tatrAntarjalpasya sattvAvirodhAt / = prazna -- jisakI kaSAya kSINa ho gayI hai usake vacana asatya kaise ho sakate hai 1 uttara- aisI zakA vyartha hai, kyoki asatya vacanakA kAraNa ajJAna bArahave guNasthAna taka pAyA jAtA hai, isa apekSAse vahA~ para asatya vacanake sadbhAvakA pratipAdana kiyA hai / aura isIlie ubhaya saMyogaja satyamRSA vacana bhI bArahaveM guNasthAna taka hotA hai, isa kathana meM koI virodha nahI AtA hai| prazna-vacana guptikA pUrI tarahase pAlana karane vAle kaSAyarahita jovoke vacanayoga kaise sambhava hai| uttara nahIM, kyoMki kaSAyarahita jIvomeM antarjarUpake pAye jAne meM koI virodha nahIM AtA hai / gha. 2/1, 1/434/6 prANINapurA bhaya pAma vitara atthitaM bhAsApajjanti saNNida-poggala khNj-jnnid-snti-smbhaavaado| Na puNa vacijogo kAyajogo vA idi / na, antarjalpaprayatnasya kAyagatasUkSmaprayatnasya ca tatra saratvAt / prazna- dhyAnamai lona apUrvakaraNa guNasthAnavartI jIvoM ke vacanamA sahabhAva bhale ho rahA Ave, kyoki bhASA paryApta nAmaka paugalika skandhose utpanna huI zaktikA unake sadbhAva pAyA jAtA hai kintu unake vacanayoga yA kAyayogakA sadbhAva nahIM mAnanA caahie| uttaranahI, kyoki, dhyAna avasthA meM bhI antarjarUpake lie prayatna rUpa vacanayoga aura kAyagata sUkSma prayatnarUpa kAyayogakA sattva apUrva - karaNa guNasthAnavartI jIvoke pAyA hI jAtA hai isalie vahA~ vacana yoga aura kAyayoga bhI sambhava hai| * samudAyagata jIvoMmeM vacanayoga kaise 4. 4/1,1.26/102/010 samupAdadArtha kA maNIgayaSijogANaM sabhavo Na, tesi pi NippaNNuttarasarIrANaM maNajogavacijogANa parAvatti saMbhavAdo || mAraNa tiyasamugdhAdagadANa asaMkhejjajoyaNAyAmeNa ThidANaM mucchidANa kathaM maNa - vcijogsbhro| Na, kAraNAbhAvAdI avattANa NinbharasuttajIvANa va tesi tattha sabhavaM paDivirohAbhAvAdo |10| prazna - vaikriyika samudghAtako prApta jIvoke manoyoga aura vacanayoga kaise sabhava hai| uttara- nahI. kyoMki, niSpanna huA hai vikriyAtmaka uttara zarIra jinake aise jIvoke manoyoga aura vacanayogokA parivartana sambhava hai| prazna-mAraNAntika samudghAtako prApta, asakhyAta yojana AyAmase sthita aura mUcchita hue saMjJI jIvoke manoyoga aura vacanayoga kaise sambhava hai ? uttara - nahIM, kyoki, bAdhaka kAraNake abhAva honese nirbhara ( bharapUra ) sote hue jIvoke samAna avyakta manoyoga aura vacanayoga mAraNAntika samudghAtagata mUcchita avasthAmeM bhI sambhava hai. isame koI virodha nahIM hai| 8. asaMjJI jIvoMmeM asatya va anumaya vacanayoga kaise gha.1/1.1.53/200/manonayanavacanamayyamocanamiti prAguktam, tad dvIndriyAdInAM manorahitAnAM kathaM bhavediti nAyamekAnto'sti sakalavacanAni manasa eva samutpadyanta iti manorahita kevalinA vacanAbhAvasajananAt / vikalendriyANA manasA vinA na jJAnasamutpattiH / jJAnena vinA na vacanapravRttiriti cenna, manasa eva jJAnamutpadyata ityekAntAbhAvAt / bhAve vA nAzeSendriyebhyo jJAnasamutpatti manasA tadaSi viSaya sya mAnasapratyayasyAnyatra vRttivirodhAt / na cakSurAdInAM sahakAryapi jainendra siddhAnta koza Jaco
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga 381 5. yogasthAna nirdeza 2. yogasthAnoMke bheda Sa.kha/10/4,2,4/175-176/432,436 jogaTThAgaparUvaNa dAe tattha imANi dasa aNiyogaddArANi NAdavyANi bhavati ( 175/432) avibhAgapaDicchedaparUvaNA vaggaNaerUvaNA phaddayaparUvaNA ataraparUvaNA ThANaparUvaNA aNa tarovaNidhA para parovaNidhA samayaparUvaNA vaDhiparUvaNA appAbahue tti / 176 / =yogasthAnoko prarUpaNAmeM dasa anuyogadvAra jAnane yogya hai / 1753 avibhAgapraticcheda prarUpaNA, vargaNAprarUpaNA, sparddhaka prarUpaNA, antaraprarUpaNA, sthAnaprarUpaNA, anantaropanidhA, samayaprarUpaNA, vRddhiprarUpaNA aura alpaba hutva, ye ukta dasa anuyogadvAra hai / 176 / de0 yoga/1/5 ( yojanAyoga tIna prakArakA hai-upapAdayoga, ekAntAnu__ vRddhiyoga, aura pariNAmayoga / ) go ka / /218 jogANA tivihA uvavAdeyatabaDhipariNAmA / bhedA ekkevaka pi coddasabhedA puNo tivihA / 218) - upapAda, ekAtAnuvRddhi aura pariNAma isa prakAra yoga-sthAna tIna prakArakA hai| aura eka-eka bhedake 14 jIvasamAsakI apekSA caudaha-caudaha bheda hai| tathA ye 14 bhI sAmAnya, jaghanya aura utkRSTakI apekSA tona-tIna prakArake hai| prayatnAtmasahakAribhya' indriyebhyastadutpattyupalambhAt / samanaskeSu jJAnasya prAdurbhAvo manoyogAdeveti cenna kevalajJAnena vyabhicArAt / samanaskAnA yakSAyopazamika jJAnaM tanmanoyogAtsyAditi cenna, iSTatvAt / manoyogAdvacanamutpadyata iti prAgukta tatkaya ghaTata iti cenna, upacAreNa tatra mAnasasya jJAnasya mana iti saMjJA vidhaayokttvaat| katha viklendriyavacaso'satyamoSatvamiti cedmdhyvsaayhettvaat| dhvaniviSayo'dhyavasAya' samupalabhyata iti cenna, vakturabhiprAyaviSayAdhyavasAyAbhAvasya vivkssittvaat| prazna-anubhaya rUpa manake nimittase jo vacana utpanna hote hai, unhe anubhaya vacana kahate hai| yaha bAta pahale kahI jA cukI hai| aisI hAlatameM mana rahita dvIndriyAdika jIvoM ke anabhaya vacana kaise ho sakate haiM / uttara-yaha koI ekAnta nahIM hai ki sampUrNa vacana manase hI utpanna hote hai, yadi sampUrNa vacanokI utpatti manase ho mAna lI jAve to mana rahita kevaliyoke vacanokA abhAva prApta ho jaayegaa| prazna-- viklendriya jIvo ke manake binA jJAnakI utpatti nahI ho sakatI hai aura jJAnake binA vacanokI pravRtti nahI ho saktI hai / uttaraaisA nahIM hai, kyoki, manase hI jJAnako utpatti hotI hai yaha koI ekAnta nahIM hai| yadi manase hI jJAnakI utpatti hotI hai yaha ekAnta mAna liyA jAtA hai to sampUrNa indriyoM se jJAnakI utpatti nahI ho sakegI, kyoki sampUrNa jJAnakI utpatti manase mAnate ho| athavA. manase samutpannatvarUpa dharma indriyome raha bhI to nahIM sakatA hai, kyoki, dRSTa, zruta aura anubhUtako viSaya karane vAle mAnasa jJAna kA dUsarI jagaha sadbhAva mAnaneme virodha AtA hai| yadi manakA cakSu Adi indriyokA sahakArI kAraNa mAnA jAve so bhI nahI banatA hai, kyoki prayatna aura AtmAke sahakArako apekSA rakhanevAlI indriyose indriyajJAnakI utpatti pAyI jAtI hai| prazna-samanaska jIvomeM to jJAna kI utpatti manoyogase hI hotI hai| uttara- nahIM, kyoki, aisA mAnanepara kevalajJAnase vyabhicAra AtA hai| prazna -jo phira aisA mAnA jAye ki samanaska jIvIke jokSAyopazamika jJAna hotA hai vaha manoyogase hotA hai| uttara-yaha koI zaMkA nahIM, kyoki, yaha to iSTa hI hai| praznamanoyogase vacana utpanna hote hai, yaha jo pahale kahA jA cukA hai vaha kaise ghaTita hotA hai| uttara-yaha zaMkA koI doSajanaka nahIM hai. kyo ki, 'manoyogase vacana utpanna hote hai' yahA~para mAnasa jJAnakI 'mana' yaha majJA upacArase rakhakara kathana kiyA hai| praznavikalendriyoM ke vacanomeM anubhayapanA kase A sakatA hai| uttaravikalendriyoke vacana anadhayabasAyarUpa jJAnake kAraNa hai, isalie unhe anubhaya rUpa kahA gayA hai| prazna-unake vacanomeM dhvani viSayaka adhyavasAya arthAta nizcaya, to pAyA jAtA hai, phira unhe anadhyavasAyakA kAraNa kyo kahA jaay| uttara-nahI, kyoki, yahA~para anadhyavasAyase vaktAkA abhiprAya viSayaka adhyavasAyakA abhAva vivakSita hai| 3. upapAda yogakA lakSaNa dha.10/4,2,4,173/420/6 uvavAdajogo NAma uppaNNapaDhamasamae ceva / jahaNNukAsseNa egsmo| upapAda yoga utpanna honeke prathama samayameM hI hotA hai| usakA jaghanya va utkRSTa kAla eka samaya mAtra hai| go. ka /mU /216 uvavAdajogaThANA bhavAdisamayaTThiyassa avkhraa| viggahaijugaigamaNe jIvasamAse muNeyavvA / 21 / paryAya dhAraNa karaneke pahale samayameM tiSThate hue jIvake upapAda yogasthAna hote hai| jo vakragatise navIna paryAyako prApta ho usake jaghanya, jo jugattise navIna paryAyako dhAraNa kare usake utkRSTa yogasthAna hote hai / 216 // 5. yogasthAna nirdeza 4. ekAntAnuvRddhi yogasthAnakA lakSaNa dha. 10/4,2,4,173/420/7 uppaNNa vidiyasamayappahuDi jAba sarIrapajjattIe apajjattayadacarimasamao tAva egaMtANuvaDi Dhajogo hodi| Navari laddhiapajjattANamAubaMdhapAoggakAle sagajI vidatibhAge pariNAmajogo hodi| heTThA egaMtANuvaDhijogo ceva / - utpanna honeke dvitIya samayase lekara zarIraparyAptise aparyApta rahaneke antima samaya taka ekAntAnuvRddhiyoga hotA hai| vizeSa itanA ki labdhyaparyAptakoke Ayubandhake yogya kAla meM apane jIvitake tribhAgameM pariNAma yoga hotA hai / usase nIce ekAntAnuvRddhiyoga hI hotA hai| go, ka/ma. va TI./222/270 eyataDDhiThANA ubhayahANANamaMtare hoti| avakharaThANAo sagakAlAdimhi aMtamiha / 222 // tadaivaikAntena niyamena svakAla-svakAla-prathamasamayAta caramasamayaparyantaM pratisamayamasaMkhyAta guNitakrameNa tadyogyAvirbhAgapraticchedavRddhiryasmin sa ekAntAnuvRddhirityucyate / =ekAgtAnuvRddhi yogasthAna upapAda Adi dono sthAnoke bIcameM, ( arthAt paryAya dhAraNa karaneke dUsare samayase lekara eka samaya kma zarIra paryAptike antarmuhUrta ke anta samaya taka) hote hai| usameM jaghanyasthAna to apane kAlake pahale samayameM aura utkRSTasthAna antake samayameM hotA hai| isIlie ekAnta (niyama kara ) apane samayome samaya samaya prati asaMkhyAtaguNI avibhAgapraticchedoMkI vRddhi jisame ho vaha ekAntAnuvRddhi sthAna, aisA nAma kahA gayA hai| 1. yogasthAna sAmAnyakA lakSaNa pa. khaM/104.24/186/63 ThANaparUvaNadAe amakhejjANi phaddayANi seDIe asakhejjadibhAgamettANi, tamega jahaNNaya jogANaM bhavadi / 186 / sthAna prarUpaNAke anusAra zreNike asa khyAtave bhAga mAtra jo asarakhyAta spardhaka hai unakA eka jaghanya yoga sthAna hotA hai|186| sa. sA /A./53 yAni kAyavADmanovargaNAparispandalakSaNAni yogasthAnAni / / = kAra, vacana aura manovargaNAkA kampana jinakA lakSaNa hai aise jo yogasthAna / jainendra siddhAnta koza
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga 382 5. yogasthAna nirdeza u ja 428 5. pariNAma yA ghoTamAna yogasthAnakA lakSaNa 8. yogasthAnoMke svAmitvakakI sAraNI gha. 10/4,2,4,173/421/2 pajjattapaDhamasamayappahuDi uvari savvattha saketa-u0- utkRSTa; eka-ekendriya; catu0= caturindriya, ja0 = pariNAmajogo ceva / Nibatti apajjattANa Nasthi prinnaamjogo| jaghanya, tri-triindriya; dvi0-dvIndriya; ni0 apa0= nirvR tya-- paryApta honeke prathama samayase lekara Age saba jagaha pariNAma yoga hI paryApta, paMce, paMcendriya, bA0- bAdara; la0apa0= labdhaparyApta; sa0hotA hai nivRtyaparyAptakoke pariNAma yoga nahIM hotA / ( labdhya samaya; sU0 sUkSma dha 10/1,2,4.173/421-430 (go.ka./m /233paryApta koke pUrvAvasthAmeM hotA hai- de0 UparavAlA zIrSaka ) / go. ka./mU /220-221/268 pariNAmajogaThANA sarIrapajjattagAdu cari pramANa yoga || kAla sambhava jIva | usa paryAyakA vizeSa motti / laddhi apajjattANaM carimatibhAgamhi bodhavvA / 220 / saga pra.na sthAna ji .u. samAsa samaya paccatIpuNNe uvari samvatthaM jogamukkssa / savvattha hodi avara laddhi / apuNNassa jeTha pi / 221 // = zarIra paryApti pUrNa honeke prathama samayase lekara Ayuke antataka pariNAma yogasthAna kahe jAte hai / labdhyaparyApta 6421 upapAda ja. sa. sa.mU.bA. eka dvi. vigrahagatime vartamAna jIvake apanI Ayuke antake tribhAgake prathama samayase lekara anta | tri. catu. va tadbhavastha honeke samaya taka sthitike saba bhedome utkRSTa va jaghanya dono prakArake yoga prathama samaya sthAna jAnanA / 210 / zarIra paryAptike pUrNa honeke samayase lekara 428 , u , pace. asaMjJI, tadbhavastha honeke prathama apanI-apanI Ayuke anta samaya taka sampUrNa samayo meM pariNAma / saMjJI,la.apa.va | samayame yogasthAna utkRSTa bhI hote hai, jaghanya bhI sabharate hai / 221 / ni.apa. go. ka./jI,pra./216/260/1 yeSA yogasthAnAnA vRddhiH hAni abasthAnaM ca saMbhavati tAni ghoTamAnayogasthAnAni pariNAmayogasthAnA I421 ekAMtA-ja..... uparokta sarva jIva tadbhavasthakA dvitIya sayaya nIti bhaNi bhavati / =jina yogasthAnome vRddhi, hAni, tathA ra 425 nuvRddhi la. apa.va avasthAna (jaiseke taise bane rahanA) hotA hai, unako dhoTamAna yoga ni. apa, sthAna-pariNAma yogasthAna kahA gayA hai| ekAntA0 yogakAlakA antima samaya 6. pariNAma yogasthAnoMkI yavamadhya racanA utpanna honeke antadha. 10/4,2,4,28/60/6 kA vizeSArtha-ye pariNAma yogasthAnadvIndriya rmuhUrta pazcAva anantaraparyAptake jaghanya yogasthAnose lekara sajJI paMcendriya paryApta jIvoke samaya / utkRSTa yogasthAno taka kramase vRddhiko siye hue hai| iname ATha 423 ja. 4sadvi-sajJI ni.apa, paryAptikA prathama samaya samaya vAle yogasthAna sabase thoDe hote hai| inase donoM pArzva bhAgo paryAptike nikaTa meM sthita sAta samayavAle yogasthAna asaMkhyAtaguNe hote hai| inase (431pariNAma ja.. . sU. bA, eka-saMjJI chaThI paryAptike prathamadonoM pArzva bhAgoM meM sthita chaha samayavAle yogasthAna asaMkhyAtaguNe 9422 ni.paryApta samayase Age hote hai / inase dono pArzva bhAgome sthita pA~ca samayavAle yoga 427 426 parabhavika Ayu bandha sthAna asaMkhyAtaguNe hote hai| inase dono pArzva bhAgome sthita cAra samayabAle yogasthAna asakhyAta guNe hote hai| inase tIna apa. yogya kAlase uparima bhavasthiti samayavAle yogasthAna asakhyAtaguNe hote hai aura inase do samayavAle yogasthAna asaMkhyAtaguNe hote haiN| ye saba yogasthAna 427 Ayu bandhayogya kAlake prathama samayase tRtIya bhAga takameM vartamAna jIva 4,5,6,7,8,7,6,54, 3,2 - samayavAle " "2sa.sU, vA. eka-ni, paramparA zeSa pA~ca 423 apa, paryAptiyose paryApta ho honese gyAraha bhAgome vibhakta hai,ata' samayakI dRSTise inakI yavAkAra cukanepara 428 racanA ho jAtI hai| ATha samayavAle yogasthAna madhyameM rahate hai| ,,,, dvi. saMjJIla,apa. sva sva bhavasthitike phira dono pAzvaM bhAgoMme sAta (Adi) yogasthAna prApta hote hai| tRtIya bhAgameM vartamAna inameM se ATha samayavAle yogasthAnokI yavamadhya saMjJA hai| 422 sU.bA. eka-sajJI Ayubandha yogya prathama yavamadhyase pahale ke yogasthAna thoDe hote hai aura Ageke yogasthAna a | la. apa. samayase bhavake anta taka saMkhyAtaguNe hote hai| ina Ageke yogasthAno me sakhyAtabhAga Adi arthAt jIvanake cAra hAniyA~ va vRddhiyA~ sambhava hai isose yogasthAnomeM ukta jIva 1. ,bI.-saMjJI la.apa. antima tRtIya bhAgake ko antarmuhUrta kAla taka sthita karAyA hai, kyoki yogasthAnokA prathama samayase vizramaNa antarmuhUrta kAla yahI sambhava hai| kAlake anantara adha stana samayataka 7. yogasthAnoMkA svAmitva sabhI jIva samAsoM meM u. dvI.-saMjJI ni paramparA pA~coM paryA " sambhava hai apa ptiyose paryApta go ka./jI. pra/222/270/60 evamuktayogavizeSA sarve'pi pUrvasthA paryAptaka chaha meM se eka bhI pitacaturdazajIvasamAsaracanAvizeSe'tivyakta sabhavatIti sabhAva paryApti ke apUrNa rahane yitavyA / -aise kahe gaye jo ye yogavizepa ye sarva caudaha jIva taka bhI nahIM hotaa| samAsome jAnane cAhie / jainendra siddhAnta koza
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga 9. yaryAke pariNAmayoga hone sambandhI do mata dha. 10/4,2,4, 173 / 420/6 laddhi ajjattANamA aba dhakAle ceva pariNAmajogo hoditti ke vi bhaNati / taNNa ghaDade, pariNAmajoge dissa apatvavAdajogassa eyaMtANuvaDhijogeNa pariNAmabirohAdopako AyuSandhakArameM hI pariNAma yoga hotA hai, aisA kisane hI AcArya kahate hai (de0 yoga/2/5) yaha ghaTita nahI hotA. kisa prakAra jo jIva pariNAma yogameM sthita hai vaha upapAda yogako nahI prApta huA hai, usake ekAntAnuvRddhiyogake sAtha pariNAmake hone meM virodha AtA hai| 10. yoga sthAnoM kI kramika vRddhikA pradezabandha ke sAtha sambandha gha. 2/1.1-7,43/201 / 2 padesamacAdI jogA DIe asa bhAgametAjihaNahANAdI adigaDI asa jjavibhAgapaDibhAgiSaNa visAyAmi jAukassajorahANeti duguNa- duguNaguNahANiaANehi sahiyANi sidvANi havati / kudo jogeNa vinA padesamaMdhAvasIdoM athavA abhAgAdapaso taskAraNajogAmAgaca sidvANi havati kudo pahiyA aNubhAgANuvavattado / pradezabandha se yogasthAna siddha hote hai / ve yogasthAna jagazreNI ke asaMkhyAtave bhAgamAtra hai, aura jaghanya yogasthAnase lekara jagabIke asaMkhyAta bhAga pratibhAgarUpa sthita prakSepake dvArA vizeSa adhika hote hue utkRSTa yogasthAna taka dugune - dugune guNahAni AyAma sahita siddha hote hai, kyoMki yoga ke binA pradezabandha nahI ho sakatA hai| athavA, anubhAgabandhase pradezabandha aura usake kAraNa yogasthAna siddha hote hai, kyoki pradezoM ke binA anubhAgabandha nahIM ho sakatA 6. yogavagaMNAnirdeza 1. yogavagaMNAkA lakSaNa dha. 10/4,2,4,181 / 442-443/8 asa khejjalogame ttajogA vibhAgapaDicchedANameyA daggaNA hoditi bhaNide jogAvibhAgapaDidehi sarisadhaNiyajIva desAna jogAvibhAgapaccheidAsaMbhavAdI asaM khejjalogamettA vibhAgapaDicchedapamANA eyA vaggaNA hodi tti ghettavvaM / ..... jogAvibhAgapaDicchedehi sarisasabbajIvapadese sabve tUNa egA vaggaNA hodi / asaMkhyAta lokamAtra yogAvibhAga prati - kI eka vargaNA hotI hai, aisA kahane para yogAvibhAga prati kI apekSA samAna dhanavAle saba jIva pradezoMke yogAvibhAga praticcheda asaMbhava honese asaMkhyAta lokamAtra avibhAga praticchedoke barAbara eka vargaNA hotI hai, aisA grahaNa karanA caahie|. yogAvibhAgapraticchedoM kI apekSA samAna saba jIva pradezoko grahaNakara eka vargaNA hotI hai| 2. yogavargaNA avibhAga praticchedoMkI racanA .saM. 20/4.24/19440 asA logA jogAvibhAga paDicchedA / 178 // evadiyA jogAvibhAgapaDicchedA | 1761 vaggaNaparUvaNadAra asaMkhejjalo gajogaH vibhAgapaDicchedANameyA vaggaNA hodi / evama jAo vaggaNAo seDIe btaao|1818 dha.10/4,2,4,181/443-444 / 3 jogA vibhAgapaDicchede hi sarisasavvajIvapade se sabve ghettUNa eggA vaggaNA hodi / puNo aNNe vi jIvapadese jogAvibhAgapaDicchedehi aNNoNa samANe puThitrallavagaNAjIvapadesa jogAvibhAgapaDinchedehito ahirauvarimANAgameyajonapadesamogAvibhAgadehi vidiyA yogacaMdra . hodi / ... asajjapadara me jomadesA ekke vikasse vaggaNAe hoti / Na ca savvaggaNANaM dIhattaM samANa, AdivaggaNappahUDi visesahINasarUveNa avadvANAdo / 6/10/4.2,4,981/449/6 paDhamavaggaNAe avibhAgapaDicchede hito vidiyavagaga avibhAgapaDicchedA visesahINA / paDhamavaggaNA egajIvapadesA vibhAgapaDicchede NisegaviseseNa guNiya puNo tattha vidiyagovacchAe avaNidAe jaM sesa tettiyametteNa / evaM jANidUNa davvaM jAva padamayacamiti jo hamaphacarimavaggaNa vibhAgapaccheihito vididivaggamAe jogAvibhAgapadi kinnUNaduguNamettA / - - eka eka jIva pradezameM asakhyAta lokapramANa yogAvibhAga praticcheda hote hai // 178 // eka yogasthAnameM itane mAtra yogAvibhAga praticcheda hote hai / 1761 vargaNA prarUpaNA ke anusAra asaMkhyAta lokamAtra yogAvibhAga praticchedokI eka vargaNA hotI hai / 180 isa prakAra zreNI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa asaMkhyAta vargaNAeN hotI 1181 / / yogAvibhAga praticchedokI apekSA samAna saba jIva pradezoko grahaNa kara eka vargaNA hotI hai| puna yogAvibhAgapraticchedokI apekSA paraspara samAna pUrva vargAsambandhI jIvapravezoke yogAvi bhAga praticchese adhika, parantu Age kahIM jAnevAlI varmaNAoMke eka jIvapradeza sambandhI yogAvibhAgapraticcheda se hIna aise dUsare bhI jIna pradezIko prahaNa karake dUsarI vargaNA hotI hai (isI prakAra saba vargaNAe~ zreNike asakhyAtave bhAga pramANa hai ) asakhyAta pratara pramANa jIva pradeza eka vargaNAmeM hote hai / saba vargaNAoM kI dIrghatA samAna nahIM hai, ki prathama varmaNAko Adi lekara AgekI vargaNAe~ vizeSa hIna rUpase avasthita hai / 443-444 / prathama vargaNA ke avibhAga praticcheda se dvitIya vargaNA avibhAga praticcheda vizeSa hona hai / prathama vargamA sambandhI eka jIvapradeza ke avibhAga praticchedako niSekavizeSase guNitakara phira usameMse dvitIya gopuccha ko kama karanepara jo zeSa rahe utane mAtra se ve vizeSa adhika haiN| isa prakAra jAnakara prathama spardhakakI carama vargaNA sambandhI avibhAgapraticchedoM se dvitIya spardhakakI prathama vargamA yogAvibhAgAccheda kucha kama dugune mAtra hai / ( isI prakAra Age bhI pratyeka spardhaka meM vargaNAoke avibhAga praticcheda kramazaH hIna-hIna aura uttarottara spardha ko se adhika adhika hai ) | * 383 3. yoga spardhakakA lakSaNa ) 10/4.24 / sUtra 102452 phaddaya parUvaNAe asa khejjAo bajAo Dhoe ajjadibhAgametIyo rAmega kadarya hodi // 182 // gha. 10/4.4.2.182/4/12/2 phayamidi ki hodi ma kramahAnizca yatra vidyate tatspardhakam / ko ettha kamo NAma / saga sagaLaGkaNakaNAvibhAgapaDinchedehito egeNAvibhAgapaDichedabuddhI, bukasvagAvibhAgapaDade hito egegAvibhAgI kamo NAma / duppahuDINaM vaDDhI hANI ca akkamo / ( yopasthAnake prakaraNa | spardhakaprarUpaNA ke anusAra zreNIke asaMkhyAtave bhAgamAtra jo asakhyAta vargaNAeN hai, unakA eka spardhaka hotA hai / / 182 | prazna- spardhaka kyA abhizaya hai uttara jisame kamavRddhi aura kramahAni hotI hai vaha spardhaka kahalAtA hai| prazna yahA~ 'kama' kA artha kA hai uttara apane-apane janya varga ke avibhAgAcchedakI vRddhi aura utkRSTa varga ke avibhAgapraticchedose eka eka avibhAga praticcheda kI jo hAni hotI hai use krama kahate hai| do va tIna Adi avibhAgapraticchedokI hAni va vRddhikA nAma akrama hai / ( vizeSa de0 spardha) | yogacaMdra- I. za. 12 me yogasAra ( dohAsAra) ke kartA digambara AcArya hue hai di je. sA. i./26 kAmatA ) jainendra siddhAnta koza
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga tyAga kriyA 384 yogadarzana tapasyA, svAdhyAya, va Izvara praNidhAna ye niyama hai| 4 padmAsana, vIrAsana Adi Asana hai| 5. zvAsocchavAsakA gati nirodha prANAyAma hai| 6. indriyoko antarmukhI karanA pratyAhAra hai / 7. vikalpa pUrvaka kisI eka kAlpanika dhyeyameM cittako niSTha karanA dhAraNA hai / 8 dhyAna, dhyAtA va dhyeya sahita cittakA ekAgra pravAha dhyAna hai| 1. dhyAna, dhyAtA va dhyeya rahita niSTha cittasamAdhi hai / (yoga darzanasUtra ) / yoga tyAga kriyA-de0 sNskaar/2| yoga darzana 1. sAmAnya paricaya mana va indriya nigraha hI isakA mukhya prayojana hai| yogakA artha samAdhi hai / yogake aneko bheda hai| rAjayoga va haThayogake bhedase yaha do prakArakA hai / pAtaMjaliyoga rAjayoga hai aura prANAyAma Adise paramAtmAkA sAkSAtkAra karanA haThayoga hai| jJAnayoga karma yoga va bhaktiyogake bhedase tIna prakAra tathA mantrayoga, layayoga, haThayoga va rAjayogake bhedase cAra prakAra hai| (syA ma /pari-dha/pR.426) / 2. pravartaka sAhitya va samaya 1. zvetAzvatara, taittirIya Adi prAcIna upaniSadomeM yoga samAdhike artha me pAyA jAtA hai aura zANDitya Adi upaniSadome usakI prakriyAokA sAMgopAMga varNana hai| 2. yogadarzanake Adyapravartaka hiraNyagarbha hai, inakA aparanAma svayaMbhU hai / inakA kathana mahAbhArata jaise prAcIna granthomeM milatA hai| prasiddha vyAkaraNakAra pataMjali Adhunika yogasUtroMke vyavasthApaka hai / inakA samaya I pU. zatAbdI 2 hai| pataMjalike yogasUtropara vyAsane bhASya likhA hai| yaha mahAbhAratake racayitA vyAsase bhinna hai| inakA samaya I, za.4 hai| vyAsa bhASyapara vAcaspati-mizra (I 840) va tattvavaizAradI bhoja (I.za. 10) ne bhojavRtti, vijJAnabhikSune yogavArtika, aura nAgojI bhaTTa (I. za 17) ne chAyA vyAkhyA nAmaka TIkAe~ likhii| (syA. ma./ pari0 gha/pR. 426) 3. tatva vicAra 1. citta hI eka tattva hai| isakI paoNca avasthAe~ hai-kSipta, mUDha, vikSipta, ekAgra aura niruddha / 2 cittakA saMsArI viSayome bhaTakanA kSipta hai, nidrA AdimeM rata rahanA mUDha hai, saphalatA asaphalatAke jhUle meM jhUlate rahanA vikSipta hai, eka hI viSayameM laganA ekAgra hai, tathA sabhI vRttiyo ke ruka jAnepara vaha niruddha hai| antima do avasthAe yogake lie upayogI hai| 3. sattvAdi tIna guNoke udrekase usa citta ke tIna rUpa ho jAte hai-prakhyA, pravRtti va sthiti / aNimA Adi RddhiyoMkA premI praravyA hai / anyathAkhyAti' yA viveka buddhi jAgRta honepara citta 'dharma megha samAdhi' meM sthita ho jAtA hai| taba puruSakA pratibimba cittapara par3atA hai, aura vaha cetanabata kArya karane lagatA hai| yahI cittakI vRtti hai| vRtti va saMskArake jhUlemeM jhUlate-jhUlate anta meM kaivalyadazAkI prApti honA sthiti hai / ( yogadarzanasUtra ) / 4. jJAna va pramANa vicAra 1. cittako uparokta vRttiyA~ pA~ca prakAra hai-pramANa, viparyaya, vikalpa, nidrA aura smRti / 2 pratyakSa, anumAna va Agama tIna pramANa hai| 3. saMzaya va viparIta jJAna viparyaya hai| 4 asata vastukA saMkalpa vikalpa hai| 1. 'Aja maiM khUba soyA' aisA nidrA Adi tamas pradhAna vRttikA jJAna nidrA hai / 6. anubhUta viSayakA smaraNa smRti hai (yogadarzanasUtra ) / 5. yogake ATha aMgoMkA vicAra 1. yogake ATha aga haiM-yama, niyama, Asana, prANAyAma, pratyAhAra, dhAraNA, dhyAna aura samAdhi / 2. ahiMsAdi, satya, asteya, brahmacarya gha aparigraha rUpa mana vacana kAyakA sayama yama hai| 3. zauca, santoSa, 6. samAdhi vicAra 1. samAdhi do prakAra kI hai-saMprajJAta va asNprjnyaat| 2 saMprajJAtako bIja samAdhi bhI kahate haiM, kyoki yaha kisI dhyeyako Azraya manAkara kI jAtI hai| uttarottara saba sUkSma rUpase yaha cAra prakArakI hai-vitarkAnugata, vicArAnugata, AnandAnugata aura asmitAnugata / 3 sthUla viSayase sambaddha cittavRtti vitarka hai| vitarkAnagata do prakArakI hai-savitarka aura nirvitarka / zabda, artha aura jJAna tInokI ekatArUpa bhAvanA savitarka hai, aura kevala artha kI bhAvanA nivitaka hai| 4. bAhya sUkSma vastuse sambaddha sUkSmAkAra citta vRtti vicArAnugata hai| 1. indriya Adi sAttvika sUkSma vastuse sambaddha cittavRtti AnandAnugata hai / 6. citta pratibimbita buddhi hI asmitA hai, yaha atyanta sUkSma hai| isase sambaddha cittavRtti asmitAnugata hai / ( yogadarzana sUtra ) / 7. jJAna, jJAtA aura jJeya ke vikalpase zUnya, nirAlamba, saMskAra mAtra rUpa, vairAgya nibaddha cittavRtti asaMprajJAta hai| ise nirbIja samAdhi bhI kahate hai| yaha do prakAra hai-bhavapratyaya va upAyapratyaya / tahA~ avidyA yukta bhava pratyaya hai jo do prakAra hai--videha aura prakRti ly| indriyoM va bhUtokI bAsanAke saMskArase yukta, viveka khyAti zUnya avasthA videha hai| hameM kaivalya prApta ho gayA hai', aisI bhAvanA vAlA vyakti puna saMsArameM AtA hai, ata' bhavapratyaya kahalAtA hai| avyakta mahata AdikI vAsanAke saMskArase yukta prakRtilaya hai| yaha bhI sasArameM lauTa AtA hai| zraddhA, bIrya, smRti, saMprajJAta, prajJA va asaprajJAtake kramase yogiyoko avikSipta zAntacittatA pragaTa ho jAtI hai| yahI upAyapratyaya asaprajJAta hai / isase avidyAkA nAza ho jAtA hai| aura vaha puna saMsArameM nahIM AtA hai| ( yogadarzana suutr)| 7. vighna va kleza vicAra 1. citta vikSepakA nAma vighna hai| vaha nau prakAra hai-roga, akarmaNyatA, saMzaya, pramAda ( samAdhike prati nirutsAha ), Alasya (zarIra va manakA bhArIpanA), viSayAsakti, bhAntidarzana (viparyayajJAna), samAdhibhUmikA apAya, bhUmiko pAkara bhI cittakA sthira na honaa| aise vikSipta citta bAleko dukha daurmanasya (icchAkI apUrti) honese citta meM kSobha, zarIrameM kampana tathA zvAsa-prazvAsa hone lagatA hai| 2 ina vighnoko rokaneke lie-tattvAvalambanakA abhyAsa, sarva sattva maitrI, pramoda, kAruNya tathA mAdhyasthatA karanI yogya hai| asamAhita citta vyakti niSkAma karma va phala samarpaNa vuddhi dvArA vinokA nAza kara sakatA hai| pIche prajJAkA udaya hone para samAdhi dhAraNa karatA hai| 3 kleza paoNca prakArakA hai-avidyA, asmitA, rAga, dveSa va abhiniveza / 4. anitya, azuci va anAtmabhUta padArthomeM nitya, zuci va AtmabhUtapanekI pratIti avidyA hai| 5. puruSa aura buddhiko eka mAnanA asmitA hai| 6 sukhake prati rati rAga hai| 7 dukhake prati arati dveSa hai| 8. mRtyukA bhaya abhiniveza hai| (yogadarzana sUtra ) / jainendra siddhAnta koza
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga darzana 385 yogavakratA 4. bhUmi va prajJA vicAra 1. yogIkI sAdhanAke mArga me kramaza: cAra bhUmiyoM pragaTa hotI haiprathamakalpika, madhubhUmika, prajJAjyoti tathA atikrAnta bhAvanIya / 2. samAdhi ke prati pravRttimAtra citta prathamakalpika hai| 3. indriyo va bhUtoko apane vazameM karanekI icchA vAlI aisI RtambharA prajJA mathubhUmi hai| yaha devagatike sukhokA kAraNa honese aniSTa hai| 4. indriyavazI tathA asamprajJAta samAdhike prati udyamazIla prajJAjyoti hai| 5. asamprajJAta samAdhimeM pahuMcakara kevala ekamAtra cittako laya karanA zeSa raha jAtA hai| taba atikrAntabhAvanIya bhUmi hotI hai| 6 anAtmA va AtmAke vivekako vivekarakhyAti kahate hai| vaha jAgRta honepara yogIko prAntabhUmi prajJA prApta hotI hai| vaha chaha prakArakI hai-hema, kSetavya, hAna, anya kucha nahIM cAhie, bhoga sampAdana rUpa mukti, laya aura jiivnmukti| 7. hema tattvokA jJAna hema hai| 8. isa jJAnake ho jAnepara anya kucha kSINa karane yogya nahI yaha kSetavya hai| ha anya kucha nizcaya karanA zeSa nahI yaha hAna hai| 10 hAnake upAyokI prApti ho jAne para anya kucha prAptavya nhii| 11. mukti tIna prakAra hai-buddhi bhogakA sampAdana kara cukI aura viveka jyoti pragaTa ho gayI, sattva Adi triguNa apane-apane kAraNome laya honeke abhimukha hue aba inakI kabhI abhivyakti na hogI, tathA jyoti svarUpa kevalI puruSa jIvita bhI mukta hai| 12. ina sAta bhUmiyokA anubhava karanevAlA puruSa kuzala kahalAtA hai| ( yogadazana sUtra ) / 9. pariNAma vicAra 1. sArakhyavata yaha bhI pariNAmavAdI hai| bhUtoMme sArakhyo vata dharma, lakSaNa va avasthA pariNAma hote hai aura citta meM nirodha, samAdhi va ekAgratA / cittako saMsArAvasthA vyutthAna aura samAdhistha avasthA nirodha hai| do avasthAomeM pariNAma avazya hotA hai| dharma Adi tIno pariNAma cittame bhI lAgU hote hai| vyutthAna dharmakA tirobhAva hokara nirodhakA prAdurbhAva honA dharma pariNAma hai| dono dharmokI atIta, vartamAna va anAgata kAla meM avasthAna lakSaNa pariNAma hai| aura dono pariNAmokA durbala yA balavAn honA avasthApariNAma hai / ( yoga darzana sUtra) 10. karma vicAra 1. rajoguNake kAraNa kriyAzIla. cittameM karma hotA hai, usase saMskAra yA karmAzaya, usase vAsanA aura vAsanAse puna' karma, yaha cakra barAbara calatA rahatA hai| karma cAra prakArake hote hai-kRSNa, zukla kRSNa, zukla, azukla akRSNa / pApakarma kRSNa, puNyakarma zukla, donose mizrita kRSNa-zukla, aura niSkAma karma azukla-akRSNa hai| prathama tona bandhake kAraNa hai| aura cauthA na bandhakA kAraNa hai aura na mukti kaa| 2. karma vAsanAke AdhIna hai| aneka janma pahaleko vAsanAe~ aneka janma pazcAta udbuddha hotI hai| avidyA hI vAsanA kA mUla hetu hai| dharma, adharma Adi kArya hai aura vAsanA unakA kaarnn| mana vAsanAkA Azraya hai, nimittabhUta vastu Alambana hai, puNya-pApa usake phala hai| (yogadarzana sUtra) 1. muktAramA va Izvara vicAra 1. yama niyamake dvArA pA~ca prakAra klezoMkA nAza hokara bairAgya pragaTa hotA hai, aura usase ATha agoke krama pUrvaka asaMprajJAta samAdhi ho jAtI hai| mArgame Ane vAlI aneka RDiyo va siddhiyo rUpa vighnokA dUsase hI tyAga karatA huA citta sthira hotA hai, jisase samasta karma nirdagdha bojavata naSTa ho jAte hai / triguNa sAbhyA vasthAko prApta hote hai| caitanya mAtra jyotirmaya raha jAtA hai / yahI kaivalya yA mukti hai| 2 cittako AtmA samajhane vAlA yogI zarIra chUTane para prakRtime lIna ho jAtA hai| vaha puna saMsArameM A saktA hai| ata' mukta puruSase baha bhinna hai| 3 trikAla zuddha caitanyapuruSa hai| sAdi-zuddha va anAdi zuddha kI apekSA muktAramA puruSameM bheda hai| 4. uparokta tInAse bhinna ho Izvara hai| vaha jJAna icchA, va kriyA-zaktise yukta hotA huA sadA jagatke jIvo para upadezAdi dvArA tathA sRSTi, pralaya va mahApralaya Adi dvArA anugraha karatA hai| 5. praNava IzvarakA vAcaka nAma hai| isake dhyAnase buddhi sAttvika hotI hai, ata mokSamArgame Izvara kI svIkRti paramAvazyaka hai / ( yogadarzana sUtra) 12. yoga va sAMkhya darzanakI tulanA kyoki pataMjaline sArakhyatattvake Upara hI yogake siddhAntoMkA nirmANa kiyA hai, isalie donomeM vizeSa antara nahI hai| phira mokSa-prAptike lie sArakhyadarzana kevala tattvajJAna para jora detA hai jana ki yogadarzana yama, niyama, dhyAna, samAdhi Adi sakriyAtmaka prakriyAo para jora detA hai| isalie donomeM bheda hai| (syA, ma / pari0-gha/pR. 421) / 13. jaina darzanameM yogakA sthAna jaina AmnAyameM bhI digambara va zvetAmbara dono hI AcAryoMne vibhinna zabdo dvArA dhyAna, samAdhi AdikA vizada varNana kiyA hai. aura ise mokSamArga kA sarva pradhAna aga mAnA hai| jaise-digambara AmnAyamai-tattvArthasUtra adhyAya 1 va isakI TIkAeM sarvArthasiddhi va rAjavArtika Adi / jJAnArNava, tattvAnuzAsana, nAmaka grantha / aura zvetAmbara AnAyame-haribhadrasarikRta yoganindu, yogadRSTi samuccaya, yogaviMzikA, SoDazaka Adi tathA yazovijaya kRta adhyAtmasAra, adhyAtmopaniSad, yogalakSaNa, pAtaMjaliyogalakSaNa vicAra, yogabheda, yogaviveka, yogAvatAra, mitrA, tArAditraya, yoga mAhAtmya, Adi aneka grantha / ( yogadarzana sUtra) yoga nirodha-dha, 13/1,4,26/84/12 ko jognniroho| joga vinnaaso| -yogoMke vinAzakI yoganirodha saMjJA hai / yoga nirvANa kriyA-de0 kriyA/3 / yogamAge-AcArya somadeva (I 143-668)dvArA viracita dhyAna viSayaka saMskRta chanda-baddha grantha hai| isameM 40 zloka hai| yogamudrA-de0 mudraa| yogavakratAsa.si./6/22/337/1 yogastriprakAro vyAkhyAta' / tasya vakratA kauTilyam / - tIno yogokA vyAkhyAna kara Aye hai| isakI kuTilatA yogavakratA hai / (rA. vaa./6/22/1/528/8)| 2. yogavakratA va visaMvAdameM antara sa.si./6/22/337/2 nanu ca nArthabheda / yogavakratavAnyathApravartanam / satyamevametat-svagatA yogavakratetyucyate / paragataM visavAdanam / samyagabhyudayani zreyasArthAsu kriyAsu pravartamAnamanya tadviparItakAyadhAmanobhirvisavAdayati maiva kArporevaM kurviti / prazna-isa taraha inameM arthabheda nahIM prApta hotA, kyoki yogavakratA aura anyathA pravRtti karanA eka hI bAta hai / uttara-yaha nA sahI hai taba bhI yoga vakratA svagata hai aura visaMvAdana paragata hai| josvarga aura mokSake yogya samIcIna kriyAokA AcaraNa kara rahA hai use usake viparIta bhA0 3-49 jainendra siddhAnta koza
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ yogavargaNA mana, vacana aura kAyakI pravRtti dvArA rokanA ki aisA mata karo vivAdana hai| isa prakAra ye dono eka nahIM hai kintu alagaalaga hai / yogavargaNA - de0 yoga /6 / yogazAstra rAmrAcArya hemacandra sura (I 1000-1903) kRta AdhyAtmika grantha / yogasaMkrAMti - de0 zukladhyAna /4 | yoga saMmaha kriyA de0kA yogasAra- 1. A yogendudeva ( I za 6 ) dvArA racita 108 dohA / 2 / pramANa apabhraMza AdhyAtmika grantha (tI / 2 / 251) / 2. amitagati ( I 123-663) kRta saMskRta chandabaddha tatvaprarUpaka grantha adhikAra 540 zloka pramANa / 3. yoga candra (I. za. 12) kRta dohAsAra / (de yoga candra ) / 4 zrutakIrti (vi za. 16 madhya) kRta apabhraMza rcnaa| (tI / 3 / 432) / yogaspardhaka - 0 spardhaka yogAcAra mata 0 yogI na ca vR / 38 NijjiyasAsoM NipaphaMdaloyaNo mukkasayalavAvAro / jo ehAvatyagao so joI Naritha saMdeho 38 - jisane zvAsako jIta liyA hai, jisake netra TimakAra rahita hai, jo kAya ke samasta vyApArase rahita hai, aisI avasthAko jo prApta ho gayA hai, vaha nissaMdeha yogI hai| jJA sA / 4 kadarpadarpadalano dambhavihIno vimuktavyApAra / ugratapo dIptagAtra yogI vijJeya paramArtha |4| kandarpa aura darpakA jisane dalana kiyA hai, dambhase jo rahita hai, jo kAyake vyApArase rahita hai, jisakA zarIra ugratapase dasa ho rahA hai, usako paramArtha yogI jAnanA cAhie / 4 | 2. yogI ke bheda va unake lakSaNa - paM.kA./tA.vR/173/254 / 3 dvidhA dhyAtAro bhavanti zuddhAtmabhAvanAprArambhakA puruSA sUkSmasa vikalpAvasthAyAM prArabdhayogino bhaNyante nirvikalpAtmavasthAyA punarniSpannayogina iti / - do prakArake dhyAtA hote haiN| zuddhAtma bhAvanAke prArambhaka aura sUkSma savikalpa avasthAme jo sthita hai, aise puruSoko prArabdhayogo kahate hai / aura nirvikalpa avasthA meM sthita puruSako niSpannayogI kahate hai / jIvako yogI kahane kI vivakSA 30/1/30 yogadudeva Apa atyanta virakta citta digambarAcArya the| Apa avazya ho pahale vedika matAnusArI rahe hoge kyoki ApakI kathanazailI me bedika mAnyatA ke zabda bahulatAse pAye jAte hai| ApakA ziSya prabhAkara bhaTTa thaa| inake sambodhanArtha hI Apane paramAtmaprakAza nAmakA grantha racA thaa| Apako jAndu, yogIndu, yogendu, jogicanda ina nAmose bhI pukArA jAtA thaa| Apane apabhraMza ba saMskRtameM aneko grantha likhe hai / kRti -1 svAnubhavadarpaNa, 2. paramAtmaprakAza (apa), 3. yogasAra (apa0), 4 dohA pAhuDa; 5. subhASitatantra, 6 adhyAtma ratnasadoha; 7 tattvArtha TIkA ( apa0 ); amRtAzIti ( apa0 ); 1 nijAtmASTaka ( prA0 ); 100 naukAra zrAvakAcAra ( apa0 ) | noTa - ( prathama doke atirikta anyake sambandha me nizcita rUpa se nahIM kahA jA sakatA ki inhI yogendu devakI thI yA anya kinhI yogendra kI samaya-I za 6. (tI./2/245, 246) / de 385 * yogyatA 1. paryAyoM ko prApta karanekI zakti de0 nikSepa / 5 / 1 / 2. kSayopazamase pragaTI zakti pramANa parIkSA/pR. 67 yogyatAvizeSa puna pratyakSasyeva svaviSayajJAnAvaraNavIryAntarAyakSayopazamavizeSa eva / = yogyatArUpa jo vizeSa vaha pratyakSakI bhA~ti apane apane viSayabhUta jJAnAvaraNIya tathA vIryAntarAyakA kSayopazama vizeSa hI hai / zlo. vA, 3/2/13 / 106/263 kSayopazamasajJeya yogyatAtra samAnatA | = kSayopazama nAma yaha yogyatA yahA~ / = pa. mu / 2 / 10 strAvaraNakSayopazamalakSaNayogyatayA hi pratiniyatamarthaM vyavasthApayati / jAnane rUpa apanI zaktiko DhakanevAle karmakI kSayopaapanI yogyatA hI jJAna-paTapa padArthoMkI judI mudI rIti se vyavasthA kara detA hai / (syA ma / 16/206/10 ) / pramekama 3/1-10pratiniyatArthasyAko hisAraNakSayoparAmo'rthaM grahaNAtirUpa taduktam- rANayogya seba jJAnasya pratibhirthavyavasthAdipratiniyata artha kI vyavasthA karanevAlI usa usa AvaraNakarma ke kSayopazama rUpa artha grahaNakI zakti yogyatA kahalAtI hai| kahA bhI hai kikSayopazama lakSaNavAlI yogyatA hI vaha zakti hai jo ki jJAnake pratiniyata artha kI vyavasthA karanemeM pradhAna kAraNa hai / zaktiva nyA dI /2/5/27/6 kA nAma yogyatA / ucyate, svAvaraNakSayopazama' | prazna- yogyatA kise kahate hai| uttara- apane AvaraNa ( jJAnako DaeNkanevAle karma ke kSayopazamako yogyatA kahate hai / 2. svAbhAvika zakti 1/2/9/126 / 020-411/23 yogyatA hi kAraNasya kAryotpAdanazakti, kAryasya ca kAraNajanyatvazaktistasyA' pratiniyamaH, zAlijAro 'pi zAlinIsyaiva zAmyajanane hasiyamajasya tasya yAjanane na zAlinIjasyeti kathyate / tatra kutastacchaktestAdRza' pratiniyama / svabhAvata iti cenna, apratyakSatvAt / kAryakAraNa bhAvake prakaraName yogyatAkA artha kAraNakI kAryako paidA karanekI zakti aura kAryakI kAraNase janyapanekI zakti hI hai / usa yogyatAkA pratyeka vivakSita kArya kAraNoMmeM niyama karanA yahI kahA jAtA hai ki dhAnake bIja aura dhAnake akuro meM bhinna-bhinna samaya vRttipanekI samAnatAke honepara bhI sAThI cAvala ke bIjakI hI dhAnake aMkuroko paidA karaneme zakti hai / kintu jauke bIjakI dhAnake aMkura paidA karaneme zakti nahIM hai / tathA usa jauke bIjakI jauke akura paidA karaneme zakti hai| hA~, dhAnakA bIja jaukA aMkura nahIM utpanna kara sakatA hai| yahI yogyatA kahI jAtI hai| prazna- Upara ke prakaraNa meM kahI gayI usa yogyatA rUpa zaktikA vaisA pratyeka meM niyama Apa kaise kara skege| uttara- yaha zaktiyoMkA pratiniyama una una padArthoMke svabhAvase ho jAtA hai| kyoMki asoko zatiyokA nahIM hotA hai| * dravyake pariNamanameM usakI yogyatA hI kAraNa hai -de0 kAraNa/11/1/1 yojana - kSetrakA pramANa vizeSa - de0 gaNita / 1 /1/30 yojanA yoga-30 yoga yoni - jIvo ke utpanna honeke sthAnako yauni kahate hai / usako prakAra se vicAra kiyA jAtA hai- zIta, uSNa, saMvRta, vivRta AdikI apekSA aura mAtAkI yonike AkArakI apekSA / to yoni jainendra siddhAnta koza
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoni 1. yoni sAmAnyakA lakSaNa si/2/32/18/10 yonirupapAdadeza pugacaya upapAda dezake pudgala pracaya rUpa yoni hai / rA. vA /2/32/10/142/13 yUyata iti yoni' / = jisame jIva jAkara utpanna ho usakA nAma yoni hai / go. jI. jI. 1/11/203/1 yoti mizrIbhavati audArikAdinokavargaNagate saha saMbhavate jIvo yasya sA yoni pati sthAnam / yoni arthAta mizrarUpa hotA hai| jisameM jIva audArikAdi nokarma vargaNArUpa pudgaloke sAtha sambandhako prApta hotA hai, aise jIvake upajane sthAnakA nAma yoni hai / 2. yoni ke bheda 1. AkAroMkI apekSA mU, A. / 1102 sakhAvattayajoNI kummuNNada va sapattajoNI ya / =zakhAvartayati kurmoponi vaMzapatrayoni-isa taraha tIna prakArakI AkAra yoni hotI hai| (go jI./mU./81/203 ) / 2 zItoSNAdikI apekSA tasU /2/32 satizItasaMvRtA setarA mizrAzcaikadAratayonaya / - saMcita, zIta aura samRta tathA inakI pratipakSabhUta ati uSNa aura vi tathA mitra ada sacitAvita zItoSNa aura saMkRtavivRta ye usakI arthAt janmakI yoniyA~ hai / 32| 3. caurAsI lAkha yoniyoMkI apekSA " mU. A./226 NiccidaradhAdu satta ya taru dasa vigalidiesu chacceva / suraNarayatiriya caurI caudasa maNue sadasahassA / 226 / nityanigoda, itara nigoda pRthivIkAyase lekara vAyu kama sAta sAta lAkha yoni hai / pratyeka vanaspatike daza lAkhayoni hai, do indriya se cauhandI taka saba vaha lAkha hI hai. deva va nArakI aura paMcendrI tiryaMcoke cAra-cAra lAkha yoni hai, tathA manuSyoke caudaha lAkha yoni hai / saba milakara caurAsI lAkha yoni haiM / 226 // ( mU. A / 1104 ), ( bA, a / 35 ); ( ti pa / 5 / 267); ( ti pa / 8 /701 ); (ta. sA / 2 / 110-119) (go. jI./ /6/299) (ni. sAtA 6.42) / * 3. sacitAcita yoni ke lakSaNa sa.si./2/12/17-188/10 Atmanazcetanya vizeSapariNAmazcittam / saha cittena vartata iti sacitta / zIta iti sparzavizeSa. "samyag vRta saMvRta' / savRta iti durupalakSyapradeza ucyate / yonirupapAdadezapudgalapraca yo'citta / mAturudare zukrazoNitama cittam, tadAtmanA cittavatA citA mizraNa mizrayoni-AravizeSarUpa pariNAmako citta kahate hai| jo usake sAtha rahatA hai vaha sacitta kahalAtA hai| zIta yaha sparzakA eka bheda hai / jo bhale prakAra DhakA ho maha saMvRta kahalAtA hai. yahA~ samRta aise sthAnako kahate hai jo dekhane meM na Ave / upapAda dezake pudgalapracayarUpa yoni acitta hai / mAtA ke udarameM zukra aura zoNita cita hote hai jinakA sacita mAtAkI AmAke sAtha mizraNa hai isalie vaha miyoni hai (rA. vA./2/321/1-3/142/29) / 4. sacitta acittAdi yoniyoM kA svAmitva mu. jA. / 2066-1901 padiya zeraiyA saMjogI mata denaa| viyalidiyA ya viyaDA sabuDhaviyaDA ya ganbhesu / 1066 / azcittA khalu joNI NeraiyANaM ca hor3a devANaM / missA ya ganbhajammA tivihI joNI du aisA 11001 sIhA joNI hA u yoni " devANa / teUNa usiNajoNI tivihA joNI dR sesANa | 1101 | ekendriya zArakI, deva inake saha (durupalakSa) yoni hai, doindriyase cauhadrosaka vikRta yoni hai aura garbha jo saMvRta yoni hai | 2066 / acitta yoni deva aura nArakiyoke hotI hai, garbhajo ke mizra arthAt sacittAcitta yoni hotI hai| aura zeSa mUrdhano ke tIno hI yoni hotI hai / 11001 (de0 Age sa. si.)| nArakI aura devoke zIta, uSNa yoni hai, tejaskAyika jIvo ke uSNa yoni hai aura zeSa ekendriyAdike dono prakArako yoni hai| | 1101) (sa.si /2/12/100/10 ) ( rAdhA /2/12/18-26/143/1) (taft 19.124-20/20=) | /mU./ 1 4/240-2650 missa sacitajogIe / 2648 / sIdaM unha missa jobesa hoti gambhapabhatresuM / tANaM bhavani saMvadajoNIe missajoNI ya / 2146| sIduNha missajoNI saccittAcitta missa viuDAya / samsucchimamaNuvANa sammamA sacitae hoti joNIo 12650/- 1 manuSya garbhaja-- garbha janmase utpanna jIvoke sacitAdi tIna yoniyomeMse mizra (sacittAsaciza) yoni hotI hai | 2648 | garbha se utpanna jIvoke zIta, uSNa aura mizra yoni hotI hai| tathA inho garbhaja jIroke saMvRtAdika tIna yoniyomese mizra yoni hotI hai | 264 | 2 sammUrcchana manuSya- sammUrchana manuSyo ke uparyukta savitAdikamaunI pRSNa mizra (zoSaNa), sacita, ati mizra (sacitAvita) aura vivRta ye yoniyoM hotI hai / 2660 ti pa / 5 / 23-265 utpattI tiriyANa ganbhajasamucchimoti pattekka / sacittasIda saMbada sedara missA ya jahajoragaM |2| ganbhunbhavajIvANaM missa saciNAmadheyasta sIda unheM missa sabadajoNimmi missA 264 // mRcicitamitasoruNA / missa vida vogIsamA 265 387 zipa //700001 bhAyaNaye sarajo siyAsI vAde soha acittaM saMudayA hoti sAmaNNe / 700| edANa cauvihANa surANa hoti jonIbATa vidio 17013. garbhaja tiryaca - ticokI utpati garbha aura sammUrchana janmase hotI hai / inamese pratyeka janmakI sacitta, zIta savRta tathA inase viparIta ati uSNa vivRta aura mizra (sacitA citta, zItoSNa, satanivRtta) ye yathAyogya yoniyoM hotI hai | 21| = garbha se utpanna honevAle jIvome sacitta nAmaka yonimeM se mizra (sacitAvita), zIta, uSNa, mizra (zItoSNa) aura sabUta yoni mizra (nivRtta) yoni hotI hai | 2144 sammUrcchana tiryaca sammuna ke saciva acita mizra (pitA) zIta. uSNa mizra (zItoSNa) aura saMkRta yonime se mila - vivRta) yoni hotI hai|26 2 upapAdanadeva-bhavanavAsI, vyantara jyotiSI aura spavAsiyoM ke upapAda janmame zItoSNa, acitta aura saMvRta yoni hotI hai| ina cAro prakArake saba devo ke sAmAnya rUpase saba yoniyoM hotI hai| vizeSarUpa se cAra lAkha yoniyA~ hotI hai / 700-701 " - - sAdhAraNa sa. si / 2 / 32 / 986/1 sacittayonaya sAdhAraNazarIrA / kuta / parasparAzrayatvAt / itare acittayonayo mizrayonayazca / zarIravAlokI sacitta yoni hotI hai, kyoki ye eka dUsare ke Azrayase rahate haiM / inase atirikta zeSa sammUrcchana jovoke acitta aura mizra dono prakArakI yoniyA~ hotI hai / ( rA. bA / 2 / 32/20/ 143/6) / 1 5. zaMkhAvarta Adi yoniyoMkA svAmitva A / 1102-1103 tattha ya saMkhAvate niyamAdu vivajjae gambho / 11102 // kumuda koNI tiyarAzyIya rAmAvi ya jainendra siddhAnta koza
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ yonimati 388 ratikAra raghunAtha- navyamyAyakA prasiddha prnnetaa| samaya--I0 1520 // -de0 nyaay/1/7|| raghuvaMza-de0 itihAsa1011 / raja-dha 1/1,1,1/43/7 jJAnadRgAvaraNAni rajAMsIva bahiraGgAntaragAzeSatrikAlago carAnantArthavyaGajanapariNAmAtmavastuviSayabodhAnubhavapratibandhakatvAdrajAsi / moho'pi raja. bhasmarajasA pUritAnanAnAmiva bhUyo mohAvaruddhAtmanA jihmbhaavoplmbhaav| -jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa karma dhUlikI taraha bAhya aura antaraga samasta trikAlake viSayabhUta ananta artha paryAya aura vyaJjana paryAya svarUpa vastuoko viSaya karane vAle bodha aura anubhavake pratibandhaka honese raja kahalAte hai| mohako bhI raja kahate hai, kyoMki, jisa prakAra jinakA mukha bhasmase vyApta hotA hai unameM jihma bhAva arthAta kAryakI mandatA dekhI jAtI hai, usI prakAra mohase jinakA AtmA vyApta ho rahA hai unake bhI jihmabhAva dekhA jAtA hai / rajata-1 mAlyavAna parvatastha eka kUTa-de0 loka 5/4,2. mAnuSottara parvatastha eka kUTa-de0 loka/103.rucaka pavetastha eka kUTa -de0 loka5/13 / rajasvalA-de0 sutaka / rajjU-1 audArika zarIrame mAsa rajjuo kA pramANa-de0 audArika/9/72. kSetrakA eka pramANa vizeSa-de0 raajuu| jAyate sesA sesesu jogIsu / 1103 / -zakhAvarta yonimeM niyamase garbha naSTa ho jAtA hai / 1102 / kUrmonnata yonimeM tIrthakara, cakrI, ardhacakrI, dono baladeva ye utpanna hote hai aura bAkI kI yoniyoM meM zeSa manuSyAdi paidA hote hai / 1103 / (ti.pa./4/2652), (go. jI / /81-82/203-204) / 6. janma va yonimeM antara sa si /2/32/188/7 yonijanmaneravizeSa iti cet / na, AdhArAdheyabhedAttabheda / ta ete sacittAdayo yonaya AdhArA / AdheyA janmaprakArA / yata sacittAdiyonyadhiSThAne AtmA samUcchenAdinA janmanA zarIrAhArendriyAdiyogyAnpudgalAnupAdatte / praznayoni aura janma meM koI bheda nhii| uttara-nahIM, kyoki AdhAra aura Adheyake bhedase uname bheda hai| ye sacitta Adika yoniyA~ AdhAra hai, aura janma ke bheda Adheya hai, kyoki sacitta Adi yoni rUpa AdhArameM sammUcrchana Adi janmake dvArA AtmA, zarIra, AhAra aura indriyoM ke yogya pudgalo ko grahaNa karatA hai / (rA vA/2/32/ 13/142/16) / yonimati-yonimati manuSya va tiyaMca nirdeza-de0 ved/3| yoga-neyAyika darzanakA apara nAma-de0 nyAya/17 / [ ] raidhU-apabhraMza jaina kavi the / kRtiyeM-mehesara cariu, sirivAla cariu, balahadda cariu, sukkosala cariu, dhaNNakumAra cariu, jasahara cariu, sammaijiNa cariu, pauma cariu, sammatta guNa NihANa kavva, visasAra, siddha tatthasAro ityAdi / samaya-vi. 1457-1936 / (tii/4/198)| rakkasa-bedAregareke rAjA the| samaya-I0177 (si vi /ma /75/1. mhendr)| raktakaMbalA-sameha parvatastha eka zilA hai| isa para airAvata kSetrake tIrthaMkarokA janma paramANakake sambandhI abhiSeka kiyA jAtA hai| -de0 loka/2/6 / raktAzalA-sameru parvatastha eka zilA hai| jisa para pUrva videhake tIrthaMkarokA janma kalyANake avasara para abhiSeka kiyA jAtA hai| -de0 lok/6| raktAkuMDa-airAvata kSetrastha eka kuNDa, jisamese raktA nadI nika latI hai| -de0 lok/3/10| raktAkUTa-zistra parvatastha eka kUTa-de0 loka/1/4 / raktAdevI-raktANDa va raktAkUTakI svAminI devI-de0 lok/4|| raktAnadI-airAvata kSetrakI pradhAna nadI-de0 loka/3/11,5/4 / raktodAkuNDa-airAvata kSetrastha eka kuNDa-de0 loka/3/10 / / raktodAdevI-raktodAkuNDakI svAminI devI-de0 loka1/4 | raktodAnadI-airAvata kSetrako pradhAna nadI-de0 loka/3/11,5/4 / rakSA bandhana vrata-zrAvaNa zu 15 ke dina viSNukumAra munine akampanAdi 700 muniyo para rAjA bali dvArA kiyA gayA upasarga dUra kiyA thaa| isa dinako rakSAbandhana kahate hai| isa dina upavAsa kare aura polA sUta hAthame bA~dhe / aura 'o hrI viSNukumAramunaye nama' isa mantrakA trikAla jApya kre| (vrata-vidhAna sa./pR 108) / raghuikSvAku vaza me ayodhyA nagarIkA rAjA thaa| (pa pU./22/ 160) / anumAnata isIse raghuva zakI utpatti huI ho| sa. si./8/8/385/13 yadudayAidezAdiSvautsukyaM, sA rati / artistdvipriitaa| -jisake udayase dezAdimeM utsukatA hotI hai vaha rati hai| arati isase viparIta hai| (rA vA./8/6/4/574/17); (go kamI pr./63/28/7)| dha. 6/1,6-1,20/57/5 ramaNa rati., ramyate anayA iti vA rati / jesi kammaravadhANamudaeNa davva-khetta-kAla-bhAvesu radI samuppajjai, tesi radi tti snnnnaa| daba-khetta-kAla-bhAvesu jesimudaeNa jIvassa araI samuppajjai tesimaradi tti snnaa| ramaneko rati kahate hai athavA jisake dvArA jIva viSayo meM Asakta hokara ramatA hai use rati kahate hai| jina kama skandhoke udayase dravya, kSetra, kAla aura bhAvo me rAga utpanna hotA hai, unakI 'rati' yaha sajJA hai| jina karma skandhoke udayase dravya, kSetra, kAla aura bhAvomeM jIvake aruci utpanna hotI hai, unakI arati sajJA hai| (dha 13/5.6,66/ 361/6) / dha. 12/4,2.8.10/285/6 naptR-putra-kalatrAdiSu ramaNaM rati / tatpratipakSA arati / - nAtI, putra eva strI Adiko meM ramaNa karanekA nAma rati hai| isakI pratipakSabhUta ara ti kahI jAtI hai| ni, sA/tA. vR/6 manojJeSu vastuSu paramA prItireva rati / = manohara vastuo meM parama prIti so rati hai| * anya sambandhita viSaya 1. rati rAga hai| -de0 kpaay/4| 2 rati prakRtikA bandha udaya va satva / -de0 vaha vaha nAma / 3. rati prakRtike bandha yogya prinnaam| -de0 mohanIya/2/6 / rati utpAdaka vacana-de0 vcn| ratikara-nandIzvara dvIpakI pUrvAdi cAro dizAome cAra-cAra baavddi| hai| pratyeka bAvaDIke dono bAhara vAle konoM para ekaeka DholAkAra (Cylindiical) parvata hai| lAla vargakA honeke kAraNa inakA nAma ratikara hai| isa prakAra kula 32 ratikara hai| pratyekake zIzapara eka eka jinamandira hai-vizeSa de0 lok/4/5| jainendra siddhAnta koza
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ ratikUTa 389 ratnaprabhA 13, 14 va 15 ko upavAsa kre| kRSNa 1 ko dopaharako pAraNA kre| ina dinome pUrNa brahmacaryase rhe| 'o hI samyagdarzanajJAnacAritrebhyo namaH' isa mantrakA trikAla jApya re| (vata-vidhAna sa./pR. 40) / ratnanadi-nandisaMgha balAtkAragaNakI gurvAvalI ke anusAra Apa voranandi na. 1 ke 'ziSya tathA mANikya naM.1 ke guru the| samayazaka saM0561-585 (I.636-663) -de0 itihaas/7/2| ratikUTa-vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara / -deva vidyaadhr| ratipriya-kinaranAmA vyantara jAtikA eka bheda / -de0 kinnr| ratiSeNa-ma pu./11/zloka naM. "puSkalAvatI dezako puNDarIkiNI nagarIkA rAjA thA (2-3) / putrako rAjya dekara jinadIkSA grahaNa kI (12-13) / solahakAraNa bhAvanAokA cintavana kara tIrthakara prakRtikA bandha kiyaa| antameM sanyAsa maraNa kara baijayanta vimAnameM ahamindra huA ( 13-15) / ratna-1. cakravartI, baladeva va nArAyaNake vaibhava--de0 zalAkApuruSa/ 2,3,4, 2. cakravartIkI navanidhiyo meM se eka nidhi-de0 zalAkApuruSa/2,3,4.3. rucaka parvatastha eka kUTa -de0 lok/7| ratnakIti-1kSemakIrti (I. 18) ke ziSya / kRtiArAdhanAsAra kI saMskRta ttiikaa| samaya-kSemakIrti jI ke anusAra I. 1000-1035 / (A sA/pra.2/paM.gajAdhara laal)| 2. medhacandra ke ziSya, lalitakIrti ke vidyA ziSya / kRti-bhadrabAhU caaritr| samaya-vi, 1266, I. 1236 / (bhadrabAhu cAritra / pr.7| DA. kAmatA prshaad)| 3. kASThA saMghI rAmasena ke ziSya. lakSmaNasena ke guru / samaya-vi. 1456, I. 1366 / (de. itihAsa/7/6), (pradyumnacAritra ko antima prazasti); (pradya mna caaritr| pra/premI jii)| 4. bhaTTAraka anantakIrti ke ziSya, lalitakIrti ke guru / kRtibhadrabAhu cAritra jisameM TUDhiyA mata kI utpatti kA kAlaM vi. 1527 (I. 1470) batAyA gayA hai / zloka 157-156 / ata inakA samayalagabhaga vi. 1572 (I 1515) (tii./3/436)| 5. upadeza siddhAMta raenamAlA ke racayitA eka marAThI kvi| samaya-grantha kA racanA kAla zaka 1734, I. 1812 / (tI /4/322) / ratnakaraMDa zrAvakAcAra-A. samantabhadra (I.za, 2) dvArA racita saMskRta chandabaddha isa granthameM 7 pariccheda tathA 150 zloka hai| zrAvakAcAra viSayaka yaha prathama grantha hai / (tI0/2/111) / isa para nimna TIkAeM upalabdha hai-1. A. prabhAcandra 7.(I 1185-1243) kRta saMskRta TokA, 2 pa. sadAsukha (I 1765-1866) kRta bhASA TIkA, jo atyanta vistRta va prAmANika hai| ratnatraya-samyagdarzana, samyagjJAna va samyagcAritra ina tIna guNo ko ratnadhaya kahate hai| inake vikalparUpase dhAraNa karanA bheda ratnatraya hai, aura nirvikalpa rUpase dhAraNa karanA abheda ratnatraya hai| arthAta sAta tattvo va deva, zAstra va guru AdikI zraddhA, AgamakA jJAna, va vratAdi cAritra to bheda ratnatraya hai, aura Atma-svarUpakI zraddhA, isIkA strasavedana jJAna aura isI meM nizcala sthiti yA nirvikalpa samAdhi abheda ratnatraya hai| ratnatraya hI mokSamArga hai| bheda ratnatraya vyavahAra mokSamArga aura abheda ratnatraya nizcaya mokSamArga hai| -de0 mokSamArga / ratnatraya kathA-A padmanandi (I. 1280-1330) kRta saskRta grantha / ratnatrayacakra yaMtra-de0 yatra / ratnatraya yaMtra-de0 ytr| ratnatraya vidhAna-isa grantha para pa. AzAdhara (I. 1173-1243) ne saskRta bhASAme TokA likhI hai| ratnatraya vidhAna yaMtra-de0 yatra / ratnatraya vrata-pratyeka varSa tIna bAra-bhAdo. mAgha va caita mAsame AtA hai| zuklA dvAdazIko dopahara ke bhojanake pazcAt dhAraNA / -vijayArdhakI uttara zreNIkA eka nagara -de0 vidyAdhara / ratnaprabharucaka parvatastha eka kUTa-de0 loka/5/13 / ratnaprabhA 1. ratnaprabhA nAmakI sArthakatA sa. si /3/1/203/7 citrAdiratnaprabhAsahacaritA bhUmi' ratnaprabhA / -jisakI prabhAcitra Adi ratnoko prabhAke samAna hai vaha ratnaprabhA bhUmi hai| (rA. vA/3/1/3/156/17), ( ti. pa./2/20); (ja. pa.! 12/120) / 2. ratnapramA pRthivIke tIna mAga tathA unakA svarUpa vistAra Adi ti.pa./2/8-18 kharapaMkpabbahulA bhAgA rayaNappahAe puddhviie| bahalattaNa sahassA solasa causIdi sIdiya / / / kharabhAgo NAdavo solasa bheTehi sajudo NiyamA |cittaadiio khidio tesi cittA bahuviyappA / 10 NANAbivaNNAo mahio vaha silAtalA ubbaadaa| bAluSasakarasIsayaruppasuvaNNANa vairaM ca / 11 / ayataMbatauyasassaya silAhigulANi haridAla / ajaNapabAlagomajjagANi rujagaka abbhapaDalANi / 12 / taha abhabAlukAo phalihaM jalakatasUrakatANi / caMdappahaveruliyaM geruvacadaNa lohidaM kANi / 13 / vavvayavagamoamasAragatalapadINi vivihavaNNANi / jA hoti tti edeNa cittetti ya vaNNidA esA / 14 / edAe bahalataM ekasahassa havaMti joyaNayA / tIeheTThA kamaso coddasa aNNA ya dimahI / 14 taNNAmA beruliyaM lohiyayaMka masAragallaM ca / gomajjayaM pavAlaM jodirasaM ajaNaM NAma / 16 / ajaNamUla aMka phalihacaMdaNaM ca baccagaya / bahulA selA edA pattekka igisahassabahalAi / 17 tANa khidINa hehApAsANa NAma rayaNaselasamA / joyaNa sahassabahalaM vettAsaNasaNNihAu saThAo 18-1. adholokame sabase pahalI ratnaprabhA pRthivI hai usake tIna bhAga hai-khara bhAga, paMka bhAga aura abbahula bhaag| ina tIno bhAgokA bAhalya kramaza solaha hajAra, caurAsI hajAra aura assI hajAra yojana pramANa hai / / 2. inamese khara bhAga niyamase salaha bhedose sahita hai| ye solaha bheda citrAdika solaha pRthivI rUpa hai| inameMse citrA pRthivI aneka prakArakI hai|10|| yahA~ para aneka prakArake varNo se yukta mahItala, zilAtala, upapAda, bAlu, zakara, zIzA, cA~dI, suvarNa inake utpattisthAna, vajra tathA ayas (lohA) tA~bA, trapu (rAMgA), sasyaka (maNi vizeSa ), mana zilA, higula (sigarapha), haritAla, ajana, pravAla (mUMgA) gomadhyaka (maNi vizeSa) rucaka aka (dhAtu vizeSa), abhrapaTala (dhAtuvizeSa ), abhravAlukA (lAlareta), sphaTika maNi, jalakAntamaNi, sUryakAntamaNi, candraprabhamaNi (candrakAntamaNi), vaiDUryamaNi, geru, candana, lohitAka (lohitAkSa), vapraka ( marakata ) bakamaNi ( puSparor3A), mocamaNi ( kadalI varNAkAra nIlamaNi) aura masAragalla ( masRNapASANamaNi vidra mavarNa) ityAdika vividha varNavAlI dhAtue~ hai| isalie isa pRthivIkA citrA isa nAmase varNana kiyA gayA hai / 11-14 / isa citrA pRthivIkI moTAI 1 hajAra yojana hai / 3. isake nIce kramase caudaha anya pRthiviyoM sthita hai / 15 // vaiDUrya, lohitAka jainendra siddhAnta koza
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ ratnaprabhA 390 ratnaprabhA Upara abbahUla bhAga meM narakoM ke paTala zaNa nIce khara paka bhAga 1000 yo0 15000 yo0 - 16000 yo| 84000 yo -- - noTa - indraka va zreNIbadhda - de. loka/2 me citra saM0 11. 2-pratyeka paTala ke madhya me indraka bila hai| unakI cAro dizAovacAro vidizAo me zreNIbada bila hai| jATho antara dizA meM prakIrNaka bila hai| sImAntaka nAmaka prathama paTala ke pratyeka paTala kIpratyeka dizAme 46 aura pratyeka vidizA meM 48hai| Age ke paTalome uttarottara eka ekahIna hai citrA pR0nAmaka prathama paTala kharabhAga zeSa 15 paTala paka bhAga + vizeSa de. bhavana/4 . sImAntaka zreNI banda-(4446)+(4448):388 1000 yo antarAla 2niraya zreNIbaddha 4448)+(4447)-380 1000 yo antarAla 3 roruka zreNIbaddha (4446)+(4446)-372 1000.yo antarAla bhAnta|zreNI baddha (4446)+(4445)-364 1000 yo untarAla 5udbhrAnta - zreNI bancha (4445)+(4444)%3356 1000 yo antarAla 6.sambhrAnta zreNI baMda - (4444)+(4443)%3D348 1000 yo antarAla 7 asamAnta zreNI banda = (4443)+(4442)%3340 1000 yo antarAla ci.vibhAnta - | zreNI banda (4442)+(4441%3D332 1000 yo antarAla 6. tapta - zreNI banda (444"+(4440)%D324 3000 santarAla 30 trasita - zreNI banda - (4440)+94x36-316 |1000 yo antarAla 3. vakAnta zreNI banda =(Ex36)+(4438)-308 1000 yo antarAla 12 avakAnta zreNIbada (4438)(xx37)-300 9000 yo0 antarAla [13 vikrAnta zreNI banda - 262 kucha kama rAjU kA antarAla - 80000yo - abbahula bhAga .. jainendra siddhAnta koza
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ ralamAlA ramyakA 1 bRhad vidhi-(ha pu/34/76) / prathama 10 belA, 1,2,3,4,5,6, 7,8,9,10,11,12,13,14,15,16, isa prakAra eka eka vRddhi kramase 136 upayAsa kre| phira 34 belA, 16.15,14,13,12,11,10,6,8,7, 6.5,4,3,2,1, isa prakAra eka eka hAni kramase 136 upavAsa kare, 12 belA / vidhi-uparokta racanAvat pahale eka belA va 1 pAraNA kramase 12 belA kare, phira eka upavAsa 1pAraNA, 2 upavAsa 1 pAraNA kramase 1 vRddhi kramase 16 upavAsa taka kare, pIche 34 belA, phira 16 se lekara eka hAni kramase 1 upavAsa taka kare, pIche 12 belA kre| bIcame sarvatra eka eka pAraNA kare / jApya namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| 2. madhyama vidhi-eka varSa paryanta pratimAsakI zu. 3,5,8 tathA kR. 2, 5.8, ina chaha ti thiyo meM upavAsa kare, tathA namaskAra mantrakA trikAla jApa kre| (vrata vidhAna sa./pR 73) / (lohitAkSa), asAragalla (masArakalpA), gomedaka, pravAla, jyotirasa, ajana, ajanamUla, aka, sphaTika, candana, varcagata (sarvArthakA), bahula (bakula ) aura zaila, ye una uparyukta caudaha pRthiviyoke nAma hai| inamese pratyekakI moTAI eka hajAra yojana hai / 16-17 / ina pRthi viyoke nIce eka pASANa nAmakI (solahavI) pRthivI hai / jA ratnazailake samAna hai| isakI muTAI bhI eka hajArayojana pramANa hai| ye saba pRthiviyoM vetrAsanake sadRza sthita hai / 18 (rA vA/3/1/8/160/11), (tri. sA/146-148), (ja. p/11/114-120)| * khara paMka mAgameM bhavanavAsiyoMke nivaas..de0bhvn/4| ratnamAlA-1.dharaNItilaka nagarake rAjA ativegakI putrI thii| bajrAyudhase vivAhI gyii| (ma. pR/56/241-242) yaha meru gaNadharakA pUrva kA cauthA bhava hai-de0 meru / 2, A. zivakoTi (I za. 11) dvArA tattvArthasUtrapara racI gayI ttiikaa| rattamuktAvalI vrata-ha. pu/34/72-73 eka upavAsa, eka pAraNA, do upavAsa, eka pAraNA, eka upavAsa, eka pAraNA ityAdi nIce likhI saMkhyAke anusAra 284 upavAsa kare, aura bIcake (,) vAle sthAnome eka eka pAraNA kre| yatra-1,2,1,3,1,4,1,5,1,6,1,7,1, 8,1,6,1,10,1,11,1,12,1,13,1,14,1,15,1,16,1,15,1,14,1,13,6, 12,1,11,1,10,1,6,1,8,1,7,1.6,115.1,4,1,3,1,2,1, / ratnazravA-sumAlIkA putra tathA rAvaNakA pitA thaa| (pa. pu./7/ 133, 206) / rasnasaMcaya-bijayA kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| ratnAkara-1. vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara |-de0 vidyAdhara / 2. kAzmIra nareza avantivarmAke kAlame eka kavi the| samaya-I.884 (jJA./pra./4/paM. pannAlAla ) / ratnAvalI vrata-isa vratakI vidhi tIna prakArase varNana kI gayI hai-uttama, madhyama, va jaghanya / jaghanya vidhi-yantra 1,2,3,4,5,7,4,3,2, 1 vidhi-vRddhi - hAni kramase uparokta prakAra 30 upavAsa kare, bIcake 6 sthAna tathA antame 1 isa prakAra 10pAraNA kre| (ha pu./34/72-73)| 000 00000 00 0000 .... ratti-kSetrakA pramANa vizeSa-de0 gaNita/1/1 / ratnacciya-1. sumeru parvatakA aparanAma-de0 sumeru / 2. rucaka ___ parvatastha eka kUTa- de0 loka/5/13 / ratha-dha 14/5,6,41/38/12 judhe ahiraha-mahArahANa cauNajoggA rahA NAma / - jo yuddhame adhirathI aura mahArathiyoke car3hane yogya hote hai, ve ratha kahalAte hai| rathanapura-vijayAdha kI dakSiNazreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / rathapura-vijayAkI dakSiNazreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / rathareNu-kSetrakA pramANa vizeSa-de0 gaNita/I/9/3 ! ramaNIyA-1 pUrva videhakA eka kSetra-de0 loka 5/2,2.pUrva videhastha AtmAjana vakSArakA eka kUTa va usakA rakSaka deva-de0 loka 5/4; 3 nandIzvara dvIpakIuttaradizAme sthita eka vApI-de0 loka/5/11 / ramyakakUTa-nIla va rukmi parvatastha eka-eka kUTa |-de0 loka5/4 / ramyakakSetrarA. vA/3/10/14/181/11 yasmAdramaNIyairdezai. saritparvatakAnanAdibhiryukta', tasmAdasau ramyaka itybhidhiiyte| anyatrApi ramyakadezayoga samAna iti cet, na, ruuddhivishesstrllaabhaad| ramaNIya deza nadI-parvatAdise yukta honeke kAraNa ise ramya kahate hai| yadyapi anyatra bhI ramaNIka kSetra Adi haiM, parantu 'ramyaka' nAma isameM rUDha . .. .. ... . se. 03. ...9e . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . * anya sambandhita viSaya 1. ramyaka kSetrakA avasthAna va vistAra Adi-de0 loka/3/3 / 2. isa kSetrameM kAla vartana Adi sambandhI vizeSatA--de0 kAla/4 / ramyakadeva-nIla va rukmi parvatastha ramyaka kUTake svAmI-de0 loka/5/4 / ramyakA-1. pUrva videhakA eka kSetra-de0 loka 12:2.pUrva videhastha ajana vakSArakA eka kUTa tathA usakA svAmIrakSaka deva-de0 lokaayaa| 4 belAke bindu jainendra siddhAnta koza
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ ramyapura 392 rasakUTa ramyapura-vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / kSita hotI hai, usa samaya vastuko choDakara paryAya nahI pAyI jAtI hai, isalie vastu hI rasa hai| isa vivakSAme rasake karma sAdhanapanA ramyA -1 bharata AryakhaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / 2 pUrva hai| jaise jo carakhA jAye vaha rasa hai| tathA jisa samaya pradhAnavidehastha eka kSetra-de0 lokAzaH3.pUrva videhastha ajana vakSArakA rUpase paryAya vivakSita hotI hai, usa samaya dravyase paryAyakA bheda eka kUTa-de0 loka/134.pUrva videhameM ajana vakSArapara sthita ramyA bana jAtA hai, isalie jo udAsIna rUpase bhAva avasthita hai usakA kUTakA rakSaka deva-de0 loka/5/45.nandIzvara dvIpakI uttara dizAme kathana kiyA jAtA hai| isa prakAra rasake bhAva-sAdhana bhI bana jAtA sthita vApI-de0 lok/5/11|| hai jese-AsvAdana rUpakriyAdharmako rasa kahate haiM / rayaNasAra--AcArya kundakunda (I. 127-176) kRta AcaraNaviSayaka 167 prAkRta gAthAomeM nibaddha grantha hai| isapara koI TIkA 2. rasa nAmakarmakA lakSaNa upalabdha nahIM hai| (tI0/2/115) / sa. si./8/11/360/6 yannimitto rasavikalpastadrasa nAma / = jisake rayasakAMta deva-mAnaSottara parvatastha USmagarbha kUTa kA bhavanavAsI udayase rasameM bheda hotA hai vaha rasa nAmakarma hai| (rA, vA./8/11/10/ suparNakumAra deva-de0 loka/7 / 577/15), (go. ka /jii.pr/33/26/14)| rAvanAda-Apa SaTa khaNDake jJAtA, zubhanandike sahacara, tathA bappa dha 6/1,6-1,28/55/7 jassa kammaravadhassa udaeNa jIvasarIre jAdi paDiNibado tittAdiraso hojja tassa kammarabaMdhassa rasasaNNA / edassa deva (I. za 1) ke zikSA guru the| bappadeva ke anusAra ApakA samaya kammassAbhAve jIvasarIre jAipaDiNiyadaraso Na hojj| Na ca eva I. za. eka AtA hai| (Sa kha 1/pra. 51/H L Jain) / NibaMvajabIrAdisu Niyadarasassuvala bhaado| jisa karmake udayase rAvabhadra-Apa sidvivinizcayake TIkAkAra anantavIrya ke zikSA- jIvake zarIrameM jAti pratiniyata tikta Adi rasa utpanna ho, usa guru the / kRti-ArAdhanAsAra / samaya-I 65-660 (kA a/pra.82/ karma skandhakI 'rasa' yaha sajJA hai| (dha. 13/5,5,101/364/8) isa AN. Up.), (si. vi/pra.78/pa. mhendr)| karmake abhAvame jIvake zarIrame jAti pratiniyata rasa nahI hogaa| vivAra vrata-ASADha zaklapakSake antima ravivArase prArambha kintu aisA hai nahI, kyoki nIma, Ama aura nIbU AdimeM pratihotA hai| Age zrAvaNa va bhAdrapada ke ATha ravivAra / isa prakAra : niyata rasa pAyA jAtA hai| varSa taka prativarSa ina haravivArokA upavAsa kare / yadi thoDe samayame karanA hai to ASADhake antima ravivArase lekara agale a.SADhake 3. rasake bheda antima ravivAra taka eka varSa ke 48 ravivAroka upavAsa kare / nama Sa kha 18/1,6-1/sU 36/75 jaMta rasaNAmakammata pacaviha, tittaNAma skAra mantrakA trikAla jApa kre| (vata-vidhAna sa /44) / kaDavaNAma kasAyaNAma abaNAma mahuNAma cedi / 75 // = jo rasa nAmaviSaNa-sena sa dhakI gurvAvaloke anusAra Apa lakSmaNa senake ziSya karma hai vaha paoNca prakArakA hai-tikta nAmakarma, kaTukanAmakarma, kssaaythe| vi. 734 meM Apane padmapurANako racanA kI thii| tadanusAra nAmakarma, AmlanAmakarma aura madhura nAmakarma / (Sa kha,/13/5.5/ ApakA samaya-vi 700-740 I 643-683 (pa.pu /123/182 ), sU. 112/370), (sa, si /8/11/310/10), (sa si./5/23/(de0 itihAsa/16) / (tI./2/276) / 263/12). (pasa /prA /2/4/48/1),(rA vA/8/11/10/577/15), (pa pra/TI /1/11/26/2), (dra. sa./TI /9/16/12); (go. jI/jI. pr/476/885/1)| rAzmadava-ma.pu/56/zloka "puSkarapura nagarakA rAjA sUryAvartakA sa.si./5/23/264/2 ta ete mUlabhedA pratyekaM saMkhyeyAsakhyeyAnantaputra thA ( 230-231) kisI samaya siddhakUTapara dIkSA grahaNa kara bhedAzca bhavanti / =ye rasake mUla bheda hai, vaise pratyeka ( rasAdike) AkAzacAraNa Rddhi prApta kii| (233-234) / eka samaya pUrva ke sakhyAta asakhyAta aura ananta bheda hote hai| vairI ajagarake khAnese zarIra tyAgakara svargameM deva huA (231-238) yaha saMjayanta munikA pUrva kA cauthA bhava hai| -de0 sjynt| 3. gorasa bhAdike lakSaNa rAzmavega-ma pu/73/zloka puzkalAvato dezake vijayArdha para sA.dha./1/35 para udhRta-gorasa' kSIraghRtAdi, ikSurasa khaNDaguDa Adi, trilokosama nagarake rAjA vidya dgatikA putra thaa| dIkSA grahaNa phanaraso drAkSAmrAdi niSyanda , dhAnyarasastai lmnnddaadi| ghI, dUdha kara sarvatobhadrake upavAsa grahaNa kiye| eka samaya samAdhiyogameM Adi gorasa hai| zakkara, guDa Adi izcarasa hai| drAkSA Ama Adike baiThe hue inako pUrva bhavake bhAI kamaThake jIvane ajagara banakara rasako phala rasa kahate hai aura tela, maoNDa Adiko dhAnyarasa kahate hai| nigala liyaa| (31-25) / yaha pArzvanAtha bhagavAnkA pUrvakA chaThA bhava hai| de0-paarshvnaath| * anya sambandhita viSaya rasa-1. rasa sAmAnyakA lakSaNa 1 rama parityAgako apekSA rasake bhed| --de0 rasa parityAga / sa. si./2/20/178-176/ha rasyata iti rs.| * rasana rasa / - jo * rasa nAmakarmameM rasa sakAraNa hai yA niSkAraNa / -de0 varNa/4 / svAdako prApta hotA hai vaha rasa hai| athavA rasana arthAta 3. gorasa shuddhi| -de0 bhakSyAbhakSya/31 svAdamAtra rasa hai| (sa si/5/23/263/12), (rA.vA./2/20/ 4 rasa nAma prakRtiko bandha udaya satkha prarUpaNA / 132/31) / --de0 vaha vaha naam| dha.1/1,1,33/242/2 yadA vastu pAdhAnyena vivakSitaM tadA vastu vyati 5. agni AdimeM bhI rasakI siddhi| riktaparyAyAbhAvAdvastveva rs| etasyA virakSAA karmasAdhanatva -de0 pRdgl/10|| rasasya, yathA rasyata iti rasa / yadA tu paryAya prAdhAnyena vidha rasa Rddhi-de0 Rddhi/01 sitastadA bhedopapatte audAsonyAvasthitabhAvakathanAdbhAvasAcanatva rasasya, rasanaM rasa iti / = jisa sayaya pradhAna rUpase vastu viva- rasakUTa-zikharoM parvatastha eka kUTa / -de0 lok/7| jainendra siddhAnta koza
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ rasa devI 393 rAga rasa devI-zikharI parvatastha rasakuTakI svAminI devI / ---de0 lok/5/4| rasanA-1 rasanA indriyakA lakSaNa / -de0 indriy/1| 2 rasanA indriyakI prdhaantaa| -de0 saMyama/2 / jo parigrahakA tyAga kara rAgadveSakA nirodha kara cuke hai, unako prANoke asayamakA nirodha dekhA jAtA hai / 3. rasa parityAga tapake aticAra bha A./vi /487/707/10 kRtarasaparityAgasya rasAsakti', parasya vA rasavadAhArabhojanaM, rasabadAhArabhojanAnumananaM, bAticAra / -rasakA tyAga karake bhI rasameM atyAsakti utpanna honA, dUsaroko rasayukta AhArakA bhojana karAnA aura rasayukta bhojana karanekI sammati denA, ye saba rasaparityAga tapake aticAra hai| rasamAna pramANa-de0 prmaann/5| rasaparityAgabha, A./mU /215/431 khIradadhisappitella guDANa pattegado va savve si / NijjUhaNamogAhimapaNakusaNaloNamAdINa / 215 / -dUdha, dahI, ghI, tela, guDa ina saba rasokA tyAga karanA athavA eka-eka rasakA tyAga karanA yaha rasa-parityAga nAmakA tapa hai| athavA pUpa, patrazAka, dAla, namaka, vagairaha padArthoMkA tyAga karanA yaha bhI rasa parityAga nAmakA tapa hai / 21 // mU. A /352 gvIradahisappitelaguDalavaNANaM ca ja pariccayaNa / tittakaDukasAyaMbilamadhura rasANaM ca ja cayaNaM / 352 / dUdha, dahI, ghI, tela, guDa, lavaNa ina chaha rasokA tyAga rasaparityAga tapa hai| (ana. dha/7/27) athavA kaDuA, kasailA, khaTTA, mIThA inameM se kisIkA tyAga vaha rasaparityAga tapa hai / 352 / ( kA a./TI /446 ) / sa. si./6/96/438/6 ghRtAdivRSyarasaparityAgazcaturtha tapa / -ghRtAdigariSTha rasakA tyAga karanA cauthA tapa hai| (rA.bA/8/16/5/618/26); (cA. saa./135/3)| bha. A/vi/6/32/18 rasagocaragArthatyajana tridhA rasaparityAga / -rasa viSayakI lampaTatAko mana, vacana, zarIrake saMkalpase tyAganA rasaparityAga nAmakA tapa hai| ta sA /6/11 rasatyAgo bhavettai lakSIrekSudadhisarpiNAm / ekadvitrINi catvAri tyajatastAni paJcadhA / 11 / tela. dUdha, khA~Da, dahI, ghIinakA yathAsAdhya tyAga karanA rasatyAga tapa hai| eka, do, tIna, cAra athavA pA~cauM rasaukA tyAga karanese yaha vrata pA~ca prakArakA ho jAtA hai| kA a/mU./446 saMsAra-dukrava-taTTho visa-sama-visayaM vicitamANo jo| Norasa-bhojja bhujai rasa-cAo tassa suvisuddhau / sasArake du khose satapta jo muni indriyoke viSayoko viSake samAna mAnakara nIrasa bhojana karatA hai usake nirmala rasa parityAga tapa hotA hai| rahasya-dha 1/1.1,1/44/4 rahasyamantarAyaH, tasya zeSaghAtitritayavinAzAvinAbhAvino bhraSTavIjavanni zaktIkRtA ghAtikarmaNo / = rahasya antarAya karmako kahate haiM / antarAyarmakA zeSa nAza tIna dhAtiyAkmoke nAza kA avinAbhAvI hai| aura antarAyakarmake nAza honepara aghAtiyA rma bhraSTa bIjake samAna nizakta ho jAte hai| rahasyapUrNa ciTThI-pa. ToDara malla (I. 1053) dvArA apane kinhIM mitroko likhI huI AdhyAtmika rahasyapUrNa ciTThI hai| (tii/4/287)| rahobhyAkhyAna-sa si/7/26/366/- yatstrIpuMsAbhyAmekAnte'nuSThitasya kriyAvizeSasya prakAzana tadrahobhyAkhyAna veditavyam / -strI aura puruSa dvArA ekAntameM kiye gaye AcaraNa vizeSakA pragaTa kara denA rahobhyayAkhyAna hai| (rA. vaa/7/26/2/553/26)| rAkSasa-1 vyantara devokA eka bheda-de0 vyntr| 2. pizAca jAtIya vyantara devokA eka bheda-de0 pizAca / 3. manovega vidyAdharakA putra thA (pa pu/5/378) isIke nAmapara rAkSasa dvIpameM rahanevAle vidyAdharokA vaMza rAkSasa vaMza kahalAne lagA / de0-itihAsa10/12 / 1. rAkSasakA lakSaNa dha 12/15,5.140/361/10 bhISaNa rUpavikaraNa priyA' rAkSasA nAma |jinhe bhISaNa rUparka vikriyA karanA priya hai, ve rAkSasa kahalAte hai| 2. rAkSasa devake bheda .. rasa parityAga tapakA prayojana ti.pa/6/14 bhImamahabhImavigyaviNAyakA udakaravakhasA taha ya / rakravasarakkhasaNAmA sattamayA bamharavakhasayA / 44 -bhIma, mahAbhIma, vinAyaka, udaka, rAkSasa, rAkSasarAkSasa aura sAtavA brahmarAkSasa isa prakAra ye sAta bheda rAkSasa devoke hai|44 (tri. saa./267)| rAkSasa devoMke vaNa vaibhava avasthAna Adi-de0 vyNtr| sa si/8/16/458/8 indriyadarSa nigrahanidrA vijayasvAdhyAyasukhasidhyAdyartho.. rasa parityAgazcaturtha tapa / -indriyoke darzakA nigraha karaneke lie, nidrApara vijaya pAneke lie aura sukhapUrvaka svAdhyAyakI siddhike lie rasaparityAga nAmakA cauthA tapa hai| rA, vA/8/16/5/118/26 dAntendriyatva tejo'hAnisaMyamoparodhavyAvRttyAdyartha rasaparityAga 1 -jitendriyatva, tejovRddhi aura sayamavAdhAnivRtti Adike lie rasaparityAga hai| (cA. sA /135/3) / gha. 13/5,4,26/57/10 kimaTThameso karide / pANidiya sNjm| kudo / jibhidie Niruddhe sayalidiyANaM Nirohuvala bhaado| sayali diesu Nirudadhesu cattaparigAhassa NiruddharAga-dosassa. pANAsaMjamaNirohuvalaM bhaado| -prazna-yaha ksi lie kyiA jAtA hai| uttara-prANisayama aura indrigrasayamakI prAptike lie kyiA jAtA hai, kyo ki, jilA indriyakA nirodha ho jAnepara sama indriyokA nirodha dekhA jAtA hai, aura saba indriyokA nirodha ho jAnepara rAkSasarAkSasa--rAkSasa jAtIya vyantara devokA bheda -de0 rAkSasa / rAkSasa vaMza-de. itihAsa10112 / rAga-iSTa padArthoke prati rati bhAvako rAga kahate hai, ataH yaha dveSakA avinAbhAvI hai| zubha va azubhake bhedase rAga do prakArakA hai, paradveSa azubha hI hotA hai / yaha rAga hI padArthome iSTAniSTa buddhikA kAraNa honese atyanta heya hai| samyagdRSTikI nicalI bhUmikAomeM yaha vyakta hotA hai aura Upara kI bhUmikAome avykt| itanI vizeSatA hai ki vyakta ra gameM bhI rAgake rAgakA abhAva hone ke kAraNa samyagdRSTi vAstavame vairAgI rahatA hai| bhA0 3-50 jainendra siddhAnta koza
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAga 1 1 2 2 1 2 3 * 3 4 5 6 1 2 * 3 1 2 3 4 moha, rAga va dveSameM zubhAzubha vibhAga / mAyA lobhAdi kaSAyakA lomane antarbhAva / - de0 kaSAya /4 / 4 padArthameM acchA-surApanA vyaktike rAgake kAraNa hotA hai| vAstavamai padArtha iSTAniSTa nhiiN| parigrahameM rAga va icchAko pradhAnatA / bheda va lakSaNa rAga sAmAnyakA lakSaNa / rAmake bheda | prazasta aprazasta rAga / anurAgakA lakSaNa | anurAga ke meda va unake lakSaNa tRSNAkA lakSaNa / - de0 upayoga / II / 4 / rAga dveSa sAmAnya nirdeza artha prati pariNamana dhAnakA nahIM rAgakA kArya hai| rAga dveSa donoM paraspara sApekSa hai / - de0 parigraha / 3 | AzA va tRSNAmeM antara / tRSNAkI anantatA | rAgakA jIva svabhAva va nibhAnA yA sahetuka na ahetukapanA / paropakAra va svopakArArthaM rAgapravRti / - de0 vibhAva / 3.5 / -de0 upakAra / paropakAra va khopakArArtha upadeza pravRtti / - de0 upadeza / rAgAdi bhAva kathacit paugalika hai| de0 mUrta 19 vyaktAvyakta rAga nirdeza vyaktAvyakta rAgakA svarUpa / apramatta guNasthAna taka rAga vyakta rahatA hai / Upara ke guNasthAnoMmeM rAga avyakta hai| zukla dhyAnameM rAgakA kathaMcit sadbhAva / kevalI meM icchAkA abhAva / - de0 vikalpa / 7 / --de0 kevalI / 6 / rAgameM iSTAniSTatA rAga hI bandhakA pradhAna kAraNa hai / de0 vandha / 3 | rAga heva hai| mokSake pratikA rAga bhI kacit deva hai| puNyake pratikA rAga bhI heya hai / mokSake pratikA rAga kaniSTa hai| tRSNAke niSedhakA kAraNa / -30 pRgya / 3 / 394 5 khyAti lAbha AdikI bhAvanAse sukRta naSTa ho jAte hai / 6 lokaiSaNArahita hI tapa Adika sArthaka hai / 5 1 2 3 4 5 rAga TALanekA upAya icchA nirodha / rAgakA abhAva sambhava hai / rAga TAlanekA nizcaya upAya / rAga TAlanekA vyavahAra upAya / tRSNA sobanekA upaay| tRSNAko vaza karanekI mahattA 1. bheda va lakSaNa jainendra siddhAnta koza - de0 tapa / 1 / samyagdaSTikI virAgatA tathA tatsambandhI zaMkA samAdhAna 1 samyagdRSTiko rAgakA abhAva tathA usakA kAraNa / nicalI bhUmikA rAgakA abhAva kaise sambhava hai / samyagdRSTi na rAga TAlanekI utAvalI karatA hai aura na hI udyama chor3atA hai| -30 niyati/2/4 3 samyagdRSTiko hI yathArtha vairAgya sambhava hai / 4 sarAgI samyagdRSTi virAmI hai| gharameM vairAgya va vanameM rAga sambhava hai| 5 6 samyagdRSTiko rAga nahI to bhoga kyoM bhogatA hai viSaya sevatA bhI asevaka hai| bhogoMkI AkAkSAke abhAva me bhI vaha vratAdi kyoM karatA hai f 1. bheda va lakSaNa 1. rAga sAmAnyakA lakSaNa 12/4,2,88/2038 mAyA-soya- hAsyarasayo rAgamAyA. lobha, tIna veda, hAsya aura rati inakA nAma rAga hai| sasA / A. 51 ya pratirUpo rAga sa sarvo'pi nAsti jIvasya... 1yaha prIti rUpa rAga bhI jIvakA nahIM hai| pra. sA /ta pra / 85 abhISTaviSayaprasaGgena rAgam / Asaktise rAgako / pakA / ta pra / 131 cAritramohanIyavipAkamadhye prIpatI rAgadveSau / - cAritra mohanIya karma ke udayase jo isake rasa vipAkakA kAraNa pAya iSTa-aniSTa padArthoMme jo prIti- aprIti rUpa pariNAma hoya usakA nAma rAga dveSa hai| sAta / 201/12/26 rAmamanada kodhAdikamAyotpAdakazcAritramohI jJAtavyaH / rAga dveSa zabda se krodhAdi kaSAyake utpAdaka cAritra mohako jAnanA cAhie / (pa.kA./tA. / 23/72 /= ) 1 = - iSTa viSayokI
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAga 395 2. rAga-dveSa sAmAnya nirdeza kyoki kyo nahI mAnA hai| isalietane hI jIvoke pra sA./tA vR/83/106/10 nirvikAra zudvAtmano viparItamiSTAniSTe- 3. moha. rAga va dveSameM zubhAzubha vibhAga ndripatriSayeSu harSa viSAdarUpa cAritramohasaMjJaM raagdvess| -nirvikAra zudvAtmAse viparIta iSTa-aniSTa viSayomeM harSa-viSAda rUpa cAritramoha pra sA /mU /180 pariNAmAdo badho pariNAmo raagdosmohdo| asuho nAmakA rAgadveSa / mohapadoso suho va asuho havadi rAgo / 180 / pariNAmase badha hai, pariNAma rAga, dveSa, moha yukta hai| unameM se moha aura dveSa azubha hai, 2. rAgake bheda rAga zubha athavA azubha hotA hai / 180 / ni sA/tA. vR66 rAga prazastAprazastabhedena dvividha / -prazasta rAga aura aprazasta rAga aise do bhedoke kAraNa rAga do prakArakA hai| 4. padArthameM acchA burApanA vyaktike rAgake kAraNa 3. anurAgakA lakSaNa hotA hai 6.dha/u [435 athAnurAgazabdasya vidhirvAcyo yadArthata / prAptidha.6/1,6-2,68/106/4 bhiNNarucIdo kesi pi jIvANamamahuro vi syAdupalabdhirvA zabdAzcaikArthavAcakA / 435 // -- jisa samaya anurAga saro mahurobaruccai tti tassa sarassa mahUratta kiNNa icchijjadi / zabda kA arthako apekSAse vidhi rUpa artha baktavya hotA hai usa Na esa doso, purisicchAdo vatyupariNAmANuvala bhaa| Na ca Nivo samaya anurAga zabdakA artha prApti va upalabdhi hotA hai kyoki ana- ke si pi rucadi tti maharatta paDijjade, avyvsthaavttiido| rAga, prApti aura upalabdhi ye tIno zabda ekArthavAcaka hai / 435 // - prazna-bhinna ruci honese kitane hI jIvoke amadhura svara bho 4. anurAgake bheda va unake lakSaNa madhurake samAna rucatA hai| isalie usake arthAt bhramarake svarake madhuratA kyo nahI mAna lI jAtI hai| uttara-yaha koI doSa nahIM, bha A./mU/737/108 bhAvANurAgapemANurAgamajjANurAgaratto vaa| kyoki puruSokI icchAse vastukA pariNamana nahIM pAyA jAtA hai| dhammANurAgaratto ya hohi jiNasAsaNe Nicca / =bhAvAnurAga, premAnu- nIma kitane hI jIvoko rucatA hai, isalie vaha madhuratAko nahI rAga, majjAnurAga, vA dharmAnurAga, isa prakAra cAra prakArase jina- prApta ho jAtA hai, kyoki, vaisA mAnanepara avyavasthA prApta hotI hai| zAsaname jo anurakta hai| bha. A /bhASA /737/108 tattvakA svarUpa mAlUma nahI bhI ho to bhI jinezvarakA kahA huA tattva svarUpa kabhI jhUThA hotA hI nahIM aisI 5. vAstavameM padArtha iSTAniSTa nahIM zraddhA karatA hai usako bhAvAnurAga kahate hai| jisake Upara prema hai yo, sA, a/2/36 iSTo'pi mohato'niSTo bhAvo'niSTastathA pr| na usako bArambAra samajhAkara sanmArga para lagAnA yaha premAnurAga kaha- dravyaM tattvata kicidiSTAniSTa hi vidyate // 36 // = mohase jise iSTa lAtA hai| majAnurAga pANDavome thA arthAt ve janmase lekara ApasameM samajha liyA jAtA hai vahI aniSTa ho jAtA hai aura jise aniSTa atizaya snehayukta the| vaise dharmAnurAgase jainadharmame sthira rahakara samajha liyA jAtA hai vahI iSTa ho jAtA hai, kyoki nizcaya nayase usako kadApi mata chodd| saMsArame na koI padArtha iSTa hai aura na aniSTa hai / 36 (vizeSa de0 5. tRSNAkA lakSaNa sukha/1)1 nyA da/TI/4/1/3/230/13 punarbhavapratisadhAnahetubhUtA tRSNA / = 'yaha 6. AzA va tRSNAmeM antara padArtha mujhako puna prApta ho' aisI bhAvanA se kiyA gayA jo pratisandhAna yA ilAja athavA prayatna vizeSa, usakI hetubhUta tRSNA bha,A /mU. A /1189/1167/16 ciramete IdRzA viSayA mamoditoditA hotI hai| bhUyAsurityAzasA / tRSNA ime manAgapi matto mA vicchidyAntA iti tIna prabadhapravRttyabhilASam / = cirakAla taka mereko sukha dene vAle 2. rAga-dveSa sAmAnya nirdeza viSaya uttarottara adhika pramANase mile aisI icchA karanA usako AzA kahate hai / ye sukhadAyaka padArtha kabhI bhI merese alaga na hove 1. artha prati pariNamana jJAnakA nahIM rAgakA kArya hai aisI tIna abhilASAko tRSNA kahate hai| pa. gha./pu/106 kSAyopaza mikaM jJAnaM pratyarthaM pariNAmi yat / tatsvarUpaM na jJAnasya kintu rAgakriyAsti vai / / 06 / =jokSAyopazamika jJAna 7. tRSNAkI anantatA prati samaya arthase arthAntarako viSaya karane ke kAraNa savikalpa mAnA A. anu /36 AzAgarta pratiprANi yasmin vizvamaNUpamam / kasya ki jAtA hai, vaha vAstava meM jJAnakA svarUpa nahIM hai kintu nizcaya karake kiyadAyAti vRthA vo viSayai SitA / 36 - AzA rUpa baha gaDDhA usa jJAnake sAthame rahanevAlI rAgakI kriyA hai| (aura bhI de0 pratyeka prANIke bhItara sthita hai, jisameM ki vizva paramANuke barAbara viklp/1)| pratIta hotA hai| phira usame kisake lie kyA aura kitanA A 2 rAga dveSa donoM paraspara sApekSa hai sakatA hai| arthAt nahIke samAna hI kucha nahIM A sktaa| ata he jJA./23/25 yatra rAga' pada dhatte dveSastauti nizcaya / ubhAvetau bhavyo,, tumhArI una viSayokI abhilASA vyartha hai|36| samAlambya vikrAmyatyadhika mana // 25 // = jahaoNpara rAga pada dhArai tahA~ / jJA /20/28 udadhiradakapUrai rindhanai zcitrabhAnuryadi kathamapi daivAttaptidveSa bhI gravartatA hai, yaha nizcaya hai| aura ina donoko avalambana mAsAdayetAm / na punariha zarorI kAmamogai visa khyazciradamapi karake mana bhI adhikatara vikAra rUpa hotA hai / 25 / bhuktaistRptimAyAti kaizcit / 28 / - isa jagatme samudra to jalake pa dha /3/546 tadyathA na rati pakSe vipakSe'pyarati vinaa| nAra tirvA pravAhose tRpta nahIM hotA aura agni iMdhanose tRpta nahI hotI, so svapakSe'pi tadvipakSe rati vinA |546sv pakSameM anurAga bhI vipakSa- kadAcita daivayogase kisI prakAra ye dono tRpta ho bhI jAye parantu me aratike binA nahI hotA hai vaise hI svapakSame arati bhI usake yaha jIva cirakAla paryanta nAnA prakAra ke kAma-bhogAdike bhoganepara vipakSame ratike binA nahI hotI hai|546| bhI kabhI tRpta nahIM hotaa| jainendra siddhAnta koza
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAga 4. rAgame iSTAniSTatA 3. vyaktAvyakta rAga nirdeza 1. vyaktAvyakta rAgakA svarUpa rA bA./hiM/8/44/757-758 jahA~ tAI anubhavameM mohakA udaya rahai tahA~ tAI to vyakta rUpa icchA hai aura jaba mohakA udaya ati manda ho jAya hai, taba tahA~ icchA nAhIM dIkhe hai| aura mohakA jahA~ upazama tathA kSaya hoya jAya tahA~ icchAkA abhAva hai| 2. apramatta guNasthAna taka rAga vyakta rahatA hai paM dha/u /110 astyuktlkssnnoraagshcaaritraavrnnodyaat| apramattaguNasthAnAdarvAka syAnno+mastyasau / 110) rAgabhAva cAritrAvaraNa karmake udayase hotA hai tathA yaha rAga apramatta guNasthAnake pahale pAyA jAtA hai, apramatta guNasthAnase Uparake guNasthAnome isakA sadbhAva nahIM pAyA jAtA hai / / 10 / rA. vA. hiM/8/44/758 sAtavA~ apramata guNasthAna viSai dhyAna hoya hai / tA dharmadhyAna kahA hai / tAmeM icchA anubhava rUpa hai / apane svarUpame anubhava honekI icchA hai| tahA~ taI sarAga cAritra vyakta rUpa khiye| 3. Uparake guNasthAnoM meM gaga avyakta hai gha 1/1,1,112/351/7 yatInAmapUrvakaraNAdono kathaM kaSAyAstitvamiti cenna, avyaktakaSAyApekSayA tathopadezAt / prazna-apUrvakaraNa Adi guNasthAnavAle sAdhuoke kaSAyakA astitva kaise pAyA jAtA hai| uttara-nahIM, kyoki avyakta kaSAyako apethA vahaoNpara kaSAyoke astitvakA upadeza diyA hai| dha./u./11 asti cordhvamasau sUkSmo rAgazcAbuddhipUrvaja / aki kSINakaSAyebhya syaadvivkssaavshaannvaa| - Uparake guNasthAnome jo abuddhi pUrvaka sUkSma rAga hotA hai, yaha abuddhi pUrvaka sUkSma rAga bhI kSINa kaSAya nAmake bArahave guNasthAnase pahale hotA hai| athavA 7 veM se 10 veM guNasthAna taka honebAlA yaha rAga bhAva sUkSma honese buddhigamya nahI hai / / 11 rA. vA. hiM/6/44/758 aSTama apUrvakaraNa guNasthAna ho hai tahA~ mohake atimanda hone" icchA bhI avyakta hoya jAya hai / tahA~ zukladhyAnakA pahalA bheda pravarte hai / icchAke avyakta honetai kaSAyakA mala anubhavameM rahe nAhI, ujjavala hoy| jalAnA cAhatA hai, use jJAnarUpa agnike dvArA usa moharUpI bIjako jalA denA caahie|12| 2. mokSake pratikA rAga bhI kathaMcit haiya hai mo. pA/m 55 AsavahedU ya tahA bhAva mokkhassa kAraNaM vadi / so teNa hu aNNANI AdasahAvAhu vivriio|55|| rAgabhAva jo mokSakA nimitta bhI ho to ArabakA hI kAraNa hai| jo mokSako para dravyakI bhaoNti iSTa mAnakara rAga karatA hai so jova muni bhI ajJAnI hai, Atma svabhAva se viparIta hai / / 5 / / pa.pra /mU./2/188 movatu ma citahi joiyA movakhu Na citiu hoi / jeNa Nibaddhau jIvaDau movakhu kresai soi|188 he yogii| anya cintAkI to bAta kyA mokSakI bhI cintA mata kara, kyoki mokSa cintA karanese nahI hotaa| jina karmoMse yaha jIva ba~dhA huA hai ve karma hI mokSa kreNge|188|| 1.kA /ta pra./167 tata strasamayaprasiddhayartha arha dAdi viSayo'pi krameNa rAgareNurapasAraNIya iti-jIvako svasamayakI prasiddhike hetu arhatAdi viSayaka bhI rAgareNu kramaza' dUra karane yogya hai| paM. vi/1/55 mole'pi mohAdabhilASadoSA vizeSato mokssnissedhkaarii| - ajJAnatAse mokSake viSayame bhI kI jAnevAlI abhilASA doSa rUpa hokara vizeSa rUpase mokSakI niSedhaka hotI hai / (pa. vi./23/18) / 3. makSike pratikA rAga kathaMcit iSTa hai pa.pra./ /2/128. siva-pahi Nimmalikarahi rai dharu pariyaNu lahU chADi / 1281-tU parama pavitra mokSamArgame prItikara, aura ghara Adiko zIgha hI chodd|128|| ka.pA 1/1,29/6342/366/11 tirayaNasANa visayalohAdo saggApajaggANamuppattida saNAdo / ratnatrayake sAdhana viSayaka lobhase svarga aura mokSako prApti dekhI jAtI hai| prasA/ta pra/254 rAgasayogena zuddhAtmano'nubhavAtkramata paramanirvANa saukhyakAraNatvAcca mukhya |-gRhsthko rAgake sayogase zuddhAtmAkA anubhava hotA hai, aura isalie kramaza. parama nirvANa saukhyakA kAraNa hotA hai| A. anu /123 vidhUtatamaso rAgastapa zrutanibandhana / sandhyArAga ivArkasya jantorabhyudayAya sa / 1231 - ajJAnarUpa andhakArako naSTakara denevAle prANIke jo tapa aura zAstra viSayaka anurAga hotA hai vaha sUryakI prabhAta kAlona lAlimAke samAna usake abhyudayake lie hotA hai| 4 tRSNAke niSedhakA kAraNa jJA /17/2,3,12 yAvadyAvaccharIrAzA dhanAzA vA visrpti| tAvattAvanmanuSyANA mohagranthi DhIbhavet // 2 // aniruddhA satI zazvadAzA vizva prasarpati / tato nibaddhamUlAsau punazchettuM na zakyate / 3 / yAvadAzAnalazcitte jAjvalIti vizRGkhala / tAvattava mahAdukhadAhazAnti' kutastanI / 12 / 1. manuSyo ke jaise-jaise zarIra aura dhanameM AzA phailatI hai. taise-taise mohakarmakI gA~Tha dRr3ha hotI hai / 2 / 2 isa AzAko rokA nahI jAye to yaha nirantara samasta loka paryanta bistaratI rahatI hai, aura usase isakA mUla dRDha hotA hai, phira isakA kATanA azakya ho jAtA hai / 3 / (jJA/20/30) 3 he Atman / jaba taka tere cittameM AzArUpI agni ravatantratAse nitAnta prajvalita ho rahI hai taba taka tere mahAdu kharUpI dAhakI zAnti kahA~se ho / 12 // 5. khyAti lAmAdikI bhAvanAse sukRta naSTa ho jAte haiM A. anu /186 adhItyasakala zruta ciramupAsyaghora tapo yadIcchasi ___ phalaM tayoriha hi lAbhapUjAdikam / chinatsi sutapastaro' prasabameva 4. rAgame iSTAniSTatA 1. rAga heya hai sa. si./7/17/354410 rAgAdaya, puna' karmodayatantrA iti anaarmsvbhaavtvaaddhyaaH| -rAgAdi to karmoke udayase hote hai, ata ve AtmAkA svabhAva na honese heya hai| sa. sA./A /147 kuzIlazubhAzubhakarmabhyAM saha rAgasaMsargoM pratiSiddhau bandhahetutvAt kuzIlamanoramAmanoramakareNukuTTanIrAgasaMsargavat / -jaise-kuzIla-manorama aura amanorama hathinI rUpI kuTTanI ke sAtha (hAthIkA) rAga aura sasarga bandha (bandhana) kA kAraNa hotA hai, usI prakAra kuzIla arthAta zubhAzubha karmoke sAtha rAga aura sasarga bandhake kAraNa honese, zubhAzubha karmoM ke sAtha rAga aura saMsargakA niSedha kiyA gayA hai| A. anu./182 mohabIjAdatidveSau vIjAnmUlADa kuraaviv| tasmAjjJAnAgninA dAhya tadetau nididhikSuNA / 182 - jisa prakAra vIjase jar3a aura aMkura utpanna hote hai, usI prakAra moha rUpI bIjase rAga aura dveSa utpanna hote hai| isalie jo ina dono (rAga-dveSa) ko jainendra siddhAnta koza
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAga 397 5. rAga TAlane kA upAya va mahattA zUnyAzaya-kathaM samupalapsyase surasamasya pakva phalam (186 / - samasta AgamakA abhyAsa aura cirakAla taka ghora tapazcaraNa kara ke bhI yadi una donokA phala tU yahA~ sampatti AdikA lAbha aura pratiSThA Adi cAhatA hai, to samajhanA cAhie ki tU vivekahIna hokara usa utkRSTa taparUpa vRkSake phUlako hI naSTa karatA hai| phira aisI avasthAmeM tU usake sundara va susvAdu pake hue rasole phalako kaise prApta kara skegaa| nahI kara skegaa| aura bhI de0 jyotiSa mantra-tantra Adi kArya laukika hai (de0 laukika) mokSamArgame inakA atyanta niSedha de0 mantra/1/3-4 / 1. lokeSaNA rahita hI tapa Adika sAthaka hai cA, sA./134/1 yatkicidRSTaphala mantrasAdhanAdyanuddizya kriyamANamupavasanamanazanamityucyate |-kisii pratyakSa phalakI apekSA na rakhakara aura mantra sAdhanAdi upadezoke binA jo upavAsa kiyA jAtA hai, use anazana kahate hai| cA sA./150/1 mantrauSadhopakaraNayaza satkAralAbhAdyanapekSitacittena paramArtha nispRhamatinaihalaukikaphala nirutsukena karmakSayakAkSiNA jJAnalAbhAcAra * siddhayarthaM vinayabhAvana kartavyam / -jinake hRdayame mantra, auSadhi, upakaraNa, yaza, satkAra aura lAbhAdikI apekSA nahIM hai, jinakI buddhi vAstavamai nispRha hai, jo kevala karmoMkA nAza karaneko icchA karate hai, jinake isa lokake phala kI icchA bilakula nahI hai unhe jJAnakA lAbha honeke lie * vinaya karanekI bhAvanA karanI caahie| sa sA./tA. vR /274/353/12 abhavyajobo yadyapi khyAtipUjAlAbhArthamekAdazAGgazrutAdhyayana kuryAt tathApi tasya zAstrapATha' zuddhAtmaparijJAnarUpaM guNaM na karoti |-abhvy jIva yadyapi khyAti lAbha va pUjAke artha gyAraha aga zrutakA adhyayana kare, tathApi usakA jJAna zuddhAtma parijJAna rUpa guNako nahI karatA hai| de. tapa/2/6 (tapa dRSTaphalase nirapekSa hotA hai)| 5. rAga TAlane kA upAya va mahattA 1. rAgakA amAva sambhava hai dha/1/4,1,44/117-118/1 Na kasAyA jIvaguNA, * *pamAdAsajamA vi Na jIvaguNA, ..Na aNNANapi, Na micchatta pi,... tado NANadasaNa-saMjama-sammatta khati-maddavajjava-saMtosa-virAgAdisahAvo jobo tti siddha kaSAya jIvake guNa nahI hai (vizeSa de0 kaSAya 2/3) pramAda va asaMyama bhI jIvake guNa nahI hai, 'ajJAna bhI jIvake guNa nahIM hai, "mithyAtva bhI jIvake guNa nahIM hai, isa kAraNa jJAna, darzana, sayama, samyaktva, kSamA, mRdutA Ajava, santoSa aura virAgAdi svabhAva jIva hai, yaha siddha huaa| (aura isIlie inakA abhAva bhI kiyA jA sakatA hai / aura bho de0 mokSa/6/4 ) 2. rAga TAlane kA nizcaya upAya pra sA / mU/20 jo jANadi arahaMta dancattaguNattapajjayattehi / so jANadi appANa moho khalu jAdi tassa laya / / (ubhayorapi nizcayenAvizeSAt )= jo arahatako dravyapane gaNapane aura paryAyapane jAnatA hai, vaha ( apane ) AtmAko jAnatA hai, aura usakA moha avazya layako prApta hotA hai / 0 / kyoki donome nizcayase antara nahIM hai / / paM kA. mU /104 muNiUNa etadaTUTha tadaNugamaNujjado Nihadamoho / pasamiyarAgaddoso hava di hadaparAparo jiivo|104|- jIva isa artha ko (isa zAstrake arthabhUta zuddha AtmAko) jAnakara, usake anusaraNakA udyama karatA huA hata moha hokara (jise darzanamohakA kSaya huA ho aisA hokara ) rAga-dneSako prazamita-nivRta karake, utsara aura pUrva bandhakA jise nAza huA hai aisA hotA hai| i, u /mU /17 yathA yathA samAyAti sa vittau tattvamuttamam / tathA tathA na rocante viSayA sulabhA api / 37 / svapara padArthoke bheda jJAnase jaisA jaisA AramAkA svarUpa vikasita hotA jAtA hai vaisevaise hI sahaja prApta ramaNIya pacendriya viSaya bhI arucikara pratIta hote jAte hai|371 sa. za./mU./40 yatra kAye mune. prema tata pracyAvya dehinam / buddhyA taduttame kAye yojayettrema nazyati / 40 / - jisa zarIrameM muniko antarAtmAkA prema hai, usase bheda vijJAnake AdhAra para AtmAko pRthaka karake usa uttama cidAnandamaya kAyame lgaave| aisA karanese prema naSTa ho jAtA hai|4| pra. sA./ta. pra/86,10 tata khluupaayaantrmidmpeksste| ato hi mohakSapaNe paramaM zabda brahmopAsanaM bhAvajJAnAvaSTambhadRDhIkRtapariNAmena samyagadhIyamAnamupAyAntaram / 86 / nizcitasvaparaviveksyAtmano na khalu vikArakAriNo mohADkurasya prAdurbhuti. syAt / 10 / 1. uparokta upAya ( de0 Upara pra. sA./m ) vAstava meM isa upAyAntarakI apekSA rakhatA hai| mohakA kSaya karaneme, parama zabdabrahmakI upAsanAkA bhAva jJAnake avalambana dvArA dRDha kiye gaye pariNAmase samyak prakAra abhyAsa karanA so upAyAntara hai / 6 / 2 jisane svaparakA viveka nizcita kiyA hai aise AtmAke vikArakArI mohAMkurakA prAdurbhAva nahI hotaa| jJA./23/12 mahAprazamasaMgrAme zivazrIsagamotsukai / yogibhinizastreNa rAgamallo nipaatitH|12| jJA /32/52 munedi mano mohaadaagaadyairbhibhuuyte| tanniyojyAtmanastatve tAnyeva kSipyate kSaNAt // 52 // - muktirUpI lakSmIke sagakI vAchA karanevAle yogIzvarone mahAprazamarUpI saMgrAma meM jJAnarUpI zastrase rAgarUpI mAla ko nipAtana kiyaa| kyoki isake hate binA mokSa lakSmIkI prApti nahI hai / 12 / munikA mana yadi mohake udaya rAgAdikase pIDita ho to muni usa manako AtmasvarUpameM lagAkara, una rAgAdikoko kSaNamAtrame kSepaNa karatA hai / 12 / pra. sA/tA vR./2/215/13 kI utthAnikA paramAtmadravyaM yo'sau jAnAti sa paradravye mohaM na karoti / -jo usa paramAtma dravyako jAnatA hai vaha paradravyameM moha nahI karatA hai| pra. sA/tA. vR /244/338/12 yo'sau nijasvarUpaM bhAvayati tasya citta bahi padArtheSu na gacchati tatazca ciccamatkAramAtrAccyuto na bhvti| tadacyavanena ca rAgAdyabhAvAdvividhakarmANi vinAzayatIti / = jo nijasvarUpako bhAtA hai, usakA citta bAhya padArthoMmeM nahI jAtA hai, phira vaha cit camatkAra mAtra AtmAse cyuta nahIM hotaa| apane svarUpame acyuta rahanese rAgAdike abhAvake kAraNa vividha prakAra ke kauMkA vinAza karatA hai| pa dha/u./301 ityevaM jJAtatattvo'sau samyagdRSTinijAtmadRk / vaiSayike mukhe jJAne rAgadveSau parityajet |371-is prakAra tattvoko jAnanebAlA svAtmadarzI yaha samyagdRSTi jIva indriyajanya sukha aura jJAnameM rAga tathA dveSakA parityAga kre| 3. rAga TAlanekA vyavahAra upAya bha A /mU /264 jAvaMti kei saMgA udIrayA hoti rAgadosANa / te bajjato jiNadi hu rAga dosa ca NissaMgo / 264 / rAga aura dveSako utpanna karanevAlA jo koI parigraha hai, unakA tyAga karanevAlA muni ni sa ga hokara rAga dveSoko jItatA hI hai / 264 / A anu/237 rAgadveSau pravRtti syAnivRttistaniSedhanam / tau ca bAhyArthasabaddhau tasmAttAt suparityajet / = rAga aura dveSakA nAma jainendra siddhAnta koza
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAga pravRtti tathA donAke abhAvakA nAma hI nivRtti hai| cU~ ki ve dono bAhya vastuose sambandha rakhate hai, ataeva una bAhya vastuokA ho parityAga karanA cAhie / 4. tRSNA chor3ane kA upAya A. anu / 252 api sutapasAmAzAvalI zikhA taruNAyate bhavati hi manomule yAmamarajalAI iti kRtadhiya kuNArambhaizcarati nirantara ciraparicite dehe'sminatIna gataspRhA / 25 20 jaya taka manarUpI jar3ake bhItara mamasvarUpI jalase nirmita gIlApana rahatA hai, taba taka mahAtapasviyoMkI bhI AzArUpa belakI zikhA javAna sI rahatI hai| isalie vivekI jIva cirakAlase paricita isa zarIra meM bhI atyanta niHspRha hokara sukha dukha evaM jIvana-maraNa AdimeM samAna hokara nirantara kaSTakAraka ArambhoM meM- grISmAdi Rtuoke anusAra parvatakI zilA Adipara sthita hokara dhyAnAdi kAya pravRta rahate haiM / 232 / 5. tRSNAko vaza karanekI mahattA zA./10/10.11.16 sa yo nirAkRtya nairAzyamavalambate tasya cidapi svAntaM garna sidhyate // 10 // tasya sayaM zrutaM vRttaM vivekastattvanizcayaH / nirmamatvaM ca yasyAzApizAcI nidhanaM gatA 11) carasthirArtha jAteSu yasyAzA pralayaM gatA / ki kiM na tasya loke'sminmanye siddha samIhitam 16 / jo puruSa samasta AzAoMkA nirAkaraNa karake nirAzA avalambana karatA hai, usakA mana kisI kAla meM bhI parigraharUpI kardamase nahI lipatA / | 10 | jisa puruSa ke AzA rUpI pizAcI naSTatAko prApta huI usakA zAstrAdhyayana karanA, cAritra pAlanA, viveka, tattvokA nizcaya aura nirmamatA Adi satyArtha hai / 110 cirapuruSakI carAcara padArthoMne AzA naSTa ho gayI hai, usake isa lokameM kyA-kyA manovAMchita siddha nahIM hue, sarvamanovAcita siddha hue / 16 / bo pA / TI / 46/194 para uddhRta AzAdAsIkRtA yena tena dAsIkRtaM jagat / AzAyA yo bhaveddAsa sadAsa sarvadehinAm / -jisane AzAko dAsI banA liyA hai usane sampUrNa janayako dAsa banA liyA hai / parantu jo svayaM AzAkA dAsa hai, vaha sarva jIvokA dAsa hai / 6. samyagdRSTikI virAgatA tathA tatsambandhI zaMkA samAdhAna 398 1. samyagdaSTiko rAgakA abhAva tathA usakA kAraNa sa.sA.// 201-202 paramANu mittaryapi rAmAdInaM tu naye jassa / Na vi so jANadi appANaya tu sabbAgamadharo vi / 2060 appANamayANa to aNapyayaM cAvi so ayANaMto kaha hodi samma - diTThI jIvAjIce ayAto // 202 // - vAstava meM jisa jIvake paramAmAtra lezamAtra bhI rAgAdika bartatA hai, yaha jIva bhase hI sarva AgamakA dhArI ho tathApi AtmAko nahIM jAnatA / 2011 (pra. sA./ /211) (paM. kA/yU./160) (khi 5/2/17) aura AramAko na jAnatA huA, vaha anAtmA (para) ko bhI nahIM jaantaa| isa prakAra jo jIva aura ajIvako nahI jAnatA vaha samyagdRSTi kaise ho sakatA hai| mopA paramANupamA vA paradi idi mohaa| so mUDho agANI AdasahAvassa vivarIo | 66| = jo puruSa para dravya meM lezamAtra bhI mohase rAga karatA hai, vaha mUDha hai, ajJAnI hai aura AramasvabhAvase viparIta hai | 6| pa. pra/mU /2/81 jo aNu-mettu vi rAu maNi jAmaNa millaha etthu / so vimucca tAma jiya jANatu vi paramatyu | 81| jo jIva samyagdRSTikI virAgatA tathA sarasambandhI zaMkA...... thoDA bhI rAga manameM se jaba taka isa saMsAra meM nahI chor3a detA hai, taba taka he jIva / nija zuddhAtma tatvako zabda se kevala jAnatA huA bhI nahIM mukta hotA (mo.sA a/2/40)| pagha / / 256 vaiSayika sukhena syAdrAgabhAva sudRSTinAm / rAgasyAjJAnabhAvasvAdasti mithyAdRza' sphuTam | 256 = samyagdRSTiyoke vaiSayika sukha meM mamatA nahI hotI hai kyoki vAstavame vaha AsaktirUpa rAga bhAva ajJAnarUpa hai, isalie viSayokI abhilASA mithyAdRSTiko hotI hai | 2660 2. nicalI bhUmikAoM meM rAgakA abhAva kaise sambhava hai sa. sA./tA.vR/ 201,202/276/5 rAgI samyagdRSTirna bhavatIti bhaNitaM bhavadbhirhaturthasthAna samyaSTona bhavanti / iti tanna mithyAdRSTayapekSayA tricatvArizatprakRtInA baMdhAbhAvAt so bhavati varSa iti caturthaguNasthAnamA anantAnubandhiko pApA rekhAdisamAnAnA raagaadiinaambhaavaad|" paJcaguNasthAnartinAM apratyAkhyAnakrodha bhUmirekhAdi samAnAnA rAgAdInAmabhAvAt / atra tu granthe paJcamaguNasthAnAduparitanaguNasthAna 1= mAM vItarAgasamyagTana mukhyavRtyAgraha sarAga samyandInA gogavRtyeti vyAkhyAnaM samyagpaTi vyAkhyAnavAle sarvatra tAtparyeza jJAtavyam / prazna- rAgI jIva samyagdRSTi nahI hotA, aisA Apane kahA hai, to cauthe va pA~cave guNasthAnavartI jIva samyagdRSTi kaise ho skeNge| uttara- aisA nahIM hai, kyoki mithyAdRSTikI apekSA 43 prakRtiyoke bandhakA abhAva honese sarAga samyagdRSTi hote hai / yaha aise ki caturya guNasthAna jIva ke ho pApAna rekhA sahA anantAnubandhI catuSkarUpa rAgAdiko abhAva hotA hai, aura pacama guNasthAnavartI jIvoke bhUmirekhA daza atyAkhyAna catuSka rUpa rAgAdikoM kA abhAva hotA hai| yahA~ isa grantha meM paMcama guNasthAna se Upara vAle guNasthAnavartI vItarAga samyagdRSTiyokA mukhya rUpase prahaNa kiyA gayA hai aura sarAgasamyaggRhiyokA gauNa rUpase samyadRSTi ke vyAkhyAna kAla me sarvatra yahI jAnanA cAhie / de. samyagdRSTi / 3 // (tA. 913) [samyandaSTikA artha gItarAga samyadRSTi samajhanA cAhie ] sasA /paM jayacanda / 200 jaba apaneko to jJAyaka bhAvarUpa sukhamaya jAne aura karmodayase utpanna hue bhAvoko AkulatArUpa dukhamaya jAne taba jJAnarUpa rahanA tathA parabhAvose virAgatA yaha donoM avazya hI hote hai / yaha bAta pragaTa anubhavagocara hai| yahI samyagdRSTikA hai| sasA / jayacanda / 200/137/107 prazna---paradravyameM jaba taka rAga rahe taba taka jIvako mithyAdRSTi kahA hai, so yaha bAta hamArI samajha meM nahIM AyI / avirata samyagdRSTi ityAdike cAritramohake udayase gAdi bhAva to hote hai, taba phira unake samyaktva kaise / uttarayahA~ mithyAtvasahita anantAnubandhI rAga pradhAnatA se kahA hai / jise aisA rAga hotA hai arthAta jise parameM tathA paradravyase honevAle bhAva meM AtmabuddhipUrvaka prIti- aprIti hotI hai, use sva-parakA jJAna zradvAna nahIM hai bhedajJAna nahIM hai aisA samajhanA cAhie (vizeSa de. samyagdRSTi / 3 / 3 meM tA.vR.) / 3. samyagdaSTiko hI yathArtha bairAgya sambhava hai sa.mU./67 yasya saspandamAbhAti niHspandena samaM jagat / aprajJa - makriyAbhogaM sa zama yAti netara' / 67 / jisako calatA-phiratA bhI yaha jagat sthirake samAna dIkhatA hai| prajJArahita tathA parispandarUpa kiyA tathA sukhAdike anubhava se rahita dIkhatA hai use vairAgya A jAtA hai anyako nahIM / 67 / jaivendra siddhAnta koza
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAga sasA 200 tvaM vijAnazya svabhAbopAdAnAniSpAdya svasya vastu prathayan karmodayavipAkaprabhayAna bhASA sarvAnapi muJcati / tato'ya niyamAt jJAnavairAgyasaMpanno bhavati tattvako jAnatA huA, svabhAva ke grahaNa aura parabhAva ke tyAgase utpanna hone yogya apane bastuko vistArita karatA huA karmodayake vipAkase utpanna hue samasta bhAvoMko chor3atA hai| isalie vaha ( samyagdRSTi ) niyamase jJAna-vairAgya sampanna hotA hai / yU.A./TI./106 kadAcidrA syAttathApi punarvanti, pazcAttApena tatkSaNAdeva binAzamupayAti haridvAraktavastrasya pItaprabhAravikiraNaspRSTeveti / jIvake prAthamika avasthAme yadyapi kadAcita rAga hotA hai tathApi usameM usakA anubandha na honese vaha usakA kartA nahIM hai / isalie vaha pazcAttApavaza aise naSTa ho jAtA hai jaise sUrya kI kiraNokA nimitta pAkara haridrAkA raMga naSTa ho jAtA hai| 4. sarAgI bhI sambagRSTivirAgI hai ra.sA./mU./50 sammAiTThIkA moTara egaNAma bhAveNa micyAhI bAghA dummAvAlaskala hehi 101 samyadRSTi puruSa samayako vairAgya aura jJAnase vyatIta karate hai / parantu midhyAdRSTi puruSa durbhAva Alasa aura kalaha se apanA samaya vyatIta karate hai / sa.sA./A./167/ka. 136 samyagdRSTerbhavati niyataM jJAnavairAgyazakti. sya vastu mitumaya svAnyarUpAmimupayA yasmAjjJAlA vyatikaramidaM tavasa evaM paraya svasminnAste viramati pAtsarvato rAjayogAt // 136 // yaSTi niyamase jJAna aura vairAgyakI zakti hotI hai, kyoMki vaha svarUpakA grahaNa aura parakA tyAga karanekI vidhike dvArA apane vastutvakA abhyAsa karaneke lie, 'yaha sva hai| ( arthAt AtmasvarUpa hai aura yaha para hai isa bhedako paramArtha se jAnakara svameM sthira hotA hai aura parase--- rAgake yoga viramatA hai| = sa.sA./A./166/135 nAste viSayasevane'pi yat svaM kaI viSayasevanasya nA / jJAnavaibhavavirAgatAbalAt sevako'pi tadasAvasevaka | 135 | yaha ( jJAnI ) puruSa viSayasevana karatA huA bhI jJAna vaibhava aura virAgalA malase viSayasevanake nijako nahI bhogatA prApta nahIM hotA, isalie yaha (puruSa) sevaka hone para bhI sevaka hai | 123 // bra.saM./TI./1/3/11 jimidhyAtvarAgAdizvena ekadezaNinA. asaMyatasamyagdRSTaya. 1 = midhyAtva tathA rAga Adiko jItaneke kAraNa asaMyata samyagdRSTi Adi ekadezI jina hai / -- mo mA 10 / 6 / 467 / 17 kSAyikasamyagdRSTi mithyAtva rUpra raMjanA ke abhAva vItarAga hai| * 5. ghara meM vairAgya va vanameM rAga sambhava hai bhApA / TI, / 66 / 213 para uddhRta vane'pi doSAH prabhavanti rAgiNI gRhe'pi drynigrhstp| akutsite niya pravartate, virAgasya gRha tapovanaM rAgI jIvoko manameM rahate hue bhI doSa vidyamAna rahate hai, parantu jo rAgase vimukta hai unake lie ghara bhI tapovana hai, kyoki ve gharame bhI pA~co indriyoke nigraharUpa tapa karate hai aura akutsita bhAvanAoM meM vartate hai / 399 1. samyagdRSTi ko rAga nahI to moga kyoM bhogatA hai sa.sA./tA.vR/164/268 / 14 udyAgate vyakarmaNi jIvenopabhujyamAne sati niyamAta sukha dukhaM jAyate tAvat .. samyagdRSTirjIvo kumudayati na ca tanmayo bhUtvA ahaM sukhI 6. samyagdRSTiko virAgatA tathA tatsambandhI zaMkA 1 dukhItyAgrahamiti pratyayena nAnubhavati mithyAhaTe punarupAya buddhayA, sukhya dukhyahamiti pratyayena badhakAraNa bhavati / ki ca, yathA ko'pi taskaro yadyapi maraNa chati tathApi varaM gRhIta san maraNamanubhavati / tathA samyagdRSTi yadyapyAtmottha sukhamupAdeyaM ca jAnAti viSayaca he jAnAti tathApi cAritramohodayavareNa gRhIta san tadanubhavati tena kAraNena nirjarAnimittaM syAt / dravyamoM udaya ne jIvake dvArA upayukta hote hai. aura taba niyamase use udayakAlaparyanta sukha-dukha hote hai| tahA~ samyagdRSTi jIva uname rAga-dveSa na karatA huA unhe heya buddhise anubhava karatA hai| 'mai sukhI hU~, mai dukhI hU~' isa prakArake pratyaya sahita tanmaya hokara anubhava nahIM krtaa| parantu mithyAdRSTi to unhe upAdeya buddhise maisulI, mai dukhI' isa prakAra ke pratyayasahita anubhava karatA hai, isalie use bandhake kAraNa hote hai aura bhI-si prakAra koI cora yadi maranA nahI cAhatA to bhI kotavAlake dvArA pakar3A jAnepara maraNakA anubhava karatA hai usI prakAra samyagdRSTi yadyapi AtmAse utpanna sukhako hI upAdeya jAnatA hai, aura viSaya mukhako heya jAnatA hai, tathA cAritramohake udayarUpa kotavAla dvArA pakaDA huA una vaiSayika sukha-dukhako bhogatA hai / isa kAraNa usake lie ve nirjarAke nimitta hI hai| I pa dha /u /261 upekSA sarvabhogeSu saddRSTeSTarogavat / avazyaM tadavasthAyAstathAbhAvo nisargaja | 2611- samyagdRSTiko sarvaprakArabhogameM rogakI taraha aruci hotI hai kyoMki usa samyaktvarUpa avasthAkA pratyakSa viSayome avazya arucikA honA svataH siddha svabhAva hai / 2614 7. viSaya sevatA bhI asevaka haiN| sa. sA / mU./167 seto viNa sevai asevamANo vi sevago koI / pagaraNA parasa piya pAyaraNo ti so hoI-koI to viSayako sevana karatA huA bhI sevana nahIM karatA, aura koI manana karatA huA bhI sevana karanevAlA hai-jaise kisI puruSa prakaraNa kI peSTa pAyI jAtI hai tathApi yaha prAkaraNika nahIM hotaa| sasA / 294 / 146 pUrvajivikA zAni bhavatyupabhoga bhavasya ca rAgaviyogAt nUnamesina pariprabhAva | 146 / pUrvabaddha apane karma ke vipAkake kAraNa jJAnIke yadi upabhoga ho to ho, parantu rAgake viyoga (abhAva) ke kAraNa vAstava meM vaha upabhoga pariSabhAvako prApta nahIM hotA / 9460 - ana dha./8/2-3 mantreNeva viSaM mRtyvaimadhvaratyA madAyavA / na baMdhAya hata jJaptyA na viraktyArtha sevanam |2| jJo bhujAno'pi no bhuGkte viSayAstatphalAtyayAt / yathA paraprakaraNe nRtyannapi na nRtyati / 3 / mantra dvArA jisakI sAmarthya naSTa kara dI gayI aise viSakA bhakSaNa karanepara bhI jisa prakAra maraNa nahI hotA, tathA jisa prakAra binA prItike piyA huA bhI madya nazA karanevAlA nahI hotA, usI prakAra jJAna dvArA utpanna hue vairAgyake antara meM rahanevara viSayopabhoga karmabandha nahIM karatA |2| jisa prakAra nRtyakAra anya puruSa ke vimAhA dineM nRtya karate hue bhI upayogakI apekSA pRthya nahIM karatA hai, isI prakAra jJAnI AtmasvarUpa meM upayukta hai vaha ceSTAmAtra yadyapi ko bhogatA hai, phira bhI use abhoktA samajhanA cAhie |3| 200-204 ) / pa/u/204 samyagdRSTirasI bhogAn sevamAnopya sevkH| nIrAgasya na rAgAya karmAkAmakRta yata 1274 - yaha samyagdRSTi bhogoMkA sevana karatA huA bhI vAstava meM bhogokA sevana karanevAlA nahI kahalAtA hai, kyoki rAgarahita jIvake binA icchAke kiye gaye karmarAgako utpanna karane meM asamartha haiM / 274 | jainendra siddhAnta koza
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjaRSi 400 rAjA samaya premI jIke anusAra vi.saM. 1031-1040 arthAta I 174683 nizcita hai| (bAhubali caritra / zloka. 6, 11), (jai0/1/365)| 8. bhogoMkI AkAMkSAke amAvameM bhI vaha vratAdi kyoM karatA hai pa.dha/u./554,-571 nanu kArya manuddizya na mando'pi pravartate / bhogAkAGkSA binA jJAnI tatktha vratamAcaret / 554 / naiva yata' susiddha prAgasti cAnicchata kriyaa|' zubhAyAzcA'zubhAyAzca ko'vazeSo vizeSabhAk / / 61 / pauruSo na yathAkAma puMsa' karmodita prati / na para pauruSApekSo devApekSo hi pauruSa / 571 = prazna-jana ajJAnI puruSa bhI kisI kAryake uddezyake binA pravRtti nahI karatA hai, to phira jJAnI samyagdRSTi bhogokI AkAkSAke binA vrato kA AcaraNa kyo kregaa| uttara-yaha kahanA ThIka nahIM hai, kyoki yaha pahale siddha kiyA jA cukA hai ki binA icchAke hI samyagdRSTike satra kriyAe~ hotI hai| isalie usake zubha aura azubha kriyAme vizeSatAko batAnevAlA kyA zeSa rahA jAtA hai|561: udayame AnevAle karma ke prati jIvakA icchAnukUla puruSArtha kAraNa nahIM hai kyo| ka puruSArtha kevala pauruSakI apekSA nahI rakhatA hai kintu daivakI apekSA rakhatA hai / 571 / paM. /u /706-707 nanu nehA binA karma karma nehA binA kacit / tasmAnAno hita karma rayAdakSArthastu vA na kA 706 / naiva hetorativyApterArAdAkSINa mohiSu / banyasya nityatApattebhavenmuktera. sabhava 1707) prazna-kahI bhI kriyA ke binA icchA aura icchAke binA kriyA nahI hotii| isalie indriyajanya svArtha raho yA na raho kintu koI bhI kriyA iccha ke binA nahIM ho sakatI hai| uttara-yaha ThIka nahIM hai, kyoki uparokta hetuse kSINakaSAya aura usake samIpake guNasthAnome ukta lakSaName ativyApta doSa AtA hai| yadi ukta guNasthAnome bhI kriyAke sadbhAvase icchAkA sadbhAra mAnA jAyegA to bandhake nityatvakA prasaga Anese mukti honA bhI asambhava ho jAyegA / (aura bhI de savara/2/6) / rAjaRSi-de0 Rssi| rAjakathA-de0 kthaa| rAjadhAnI-1 eka rAjadhAnIme ATha sau gaoNva hote hai| (ma pu| 16/175 ), 2 cakravartI kI rAjadhAnIkA svarUpa-de0 zalAkA puruss/2| rAjapiDa-de0 bhikSA/3 / rAjamati vipralaMbha- AzAdhara (I 1173-1243) dvArA saskRta chandomeM racita grantha / rAjamalla-1. magadha dezake virAT nagarameM bAdazAha akabarake samayameM kavivara rAjamallakA nivAsa thaa| kASThAsaghI bhaTTAraka AmnAyake paNDita the| isIse inhe 'pa banArasIdAsa jI ne pANDe' kahA hai| kSemakIrtike AmnAyame bhAru nAmakA vaizya thaa| usake cAra putra the yathA-dUdA, ThAkura, jAgasI tilok| dUdAke tIna putra the-potA, bholhA, aura phaamn| phAmana eka samaya virATa nagara meM AyA vahA~ eka tAlahU nAma jaina vidvAn se jo hemacandra cAryakI AmnAyakA thA, kucha dharmako zikSA prApta kii| phira vaha kavirAjake pAsa AyA aura inhoMne usakI preraNAse lATo sahitA likhii| isake atirikta samayasArakI amRtacandrAcAryakRta TIkAke Upara sugama hindI vacanikA, pacAstikAya TIkA, pacAdhyAyI, jambUsvAmI caritra, piMgala, adhyAtma kamalamArtaNDakI racanA kii| samaya-vi 16321650. (I. 1575-1563), (tii/4/77)| 2 Apa gaMgavazIya rAjA the| rAjA mArasiha ke uttarAdhikArI the| cAmuNDarAya jI Apa hoke mantrI the| ApaAcArya sihanandi va AcArya ajitasena donoMke ziSya rahe hai / ApakA rAjamalla satyavAkya-isake rAjya kAla meM hI A0 vidyAnandi naM.1 ke dvArA AptaparIkSA, pramANaparIkSA, yuktyAnuzAsana ye tIna grantha likhe gaye the| samaya-I. 816-830 (si. vi/3 SaM. mhendr)| rAjavaMza-de0 itihAsa/3 / rAjavali kathe-I. 1836 dvArA racita kathAnuyoga viSayaka kannaDa kRti| rAjavAtika-A0 akalaMka bhaTTa (I 620-680) dvArA sarvAthasiddhipara ko gayI vistRta saskRta vRti hai| isameM sarvArtha siddhike vAkyo ko vArtika rUpase grahaNa karake unakI TIkA kI gayI hai| yaha grantha jJe sArtha se bharapUrNa hai| yadi ise digambara jaina AmnAyakA koSa kahe to atizayokti na hogii| isapara pa pannAlAla (I 1763 1863 ) kRta bhASA vanikA upalabdha hai| rAjazekhara-Apa eka kavi the| Apane vi.660 karpUra majarIkI racanA kI thii| (dharma zarmAbhyudaya/pra 16/5 pannAlAla ) / rAjasadAna-de0 dAna / rAjIsaha-eka bahuta baDA malla thaa| isane mallayuddhameM sumitra nAmaka mallako jIta liyaa| (ma pu/61/56-60) yaha madhukIDa pratinArAyaNakA dUravartI pUrva bhava hai|-de0 mdhukriidd| rAjAdha 1/1,1,1/gA. 36/57 aSTAdazasakhyAnA zreNInAmadhipativinamrANAm / rAjA spAnmukuTadhara kalpataru sevamAnAnAm 36|jo namrobhUta aThAraha zreNiyokA adhipati ho, mukuTako dhAraNa karanevAlA ho aura sevA karanevAloke lie kalpavRkSake samAna ho usako rAjA kahate haiN| (tri. saa/684)| bha A /vi./421/613/16 rAja zabdena ikSvAkuprabhRtikule jaataa| rAjate prakRti ra jayati iti vA rAjA rAjasadRzo mahaddhiko bhaNyate / - ikSvAkuvaMza, harivaMza ityAdi kula meM jo utpanna huA hai, jo prajAkA pAlana karanA, unako duSToMse rakSaNa karanA ityAdi upAyose anura jana karatA hai usako rAjA kahate hai| rAjAke samAna jo mahadvikA dhAraka hai usako bhI rAjA kahate hai| 2. rAjAke bheda (ardhamaNDalIka, maNDalIka, mahAmaNDalIka, rAjAdhiAraja, mahArAjAdhirAja tathA paramezvarAdi ): (dha, 111,1,1/56/7 kA bhAvArtha), (rAjA, adhIzvara, mahArAja, arthamaNDaloka, maNDalIka, mahAmaNDalIka, trikhaNDAdhipati tathA cakrI Adi), (dha 1/112/gA 37-43 57-58) / 3. adhirAja va mahArAjakA lakSaNa ti 5/1/45 paMcasayarAyasAmI ahirAjo hodi kittibhriddiso| rAyANa jo sahassaM pAlai so hodi mahArAjo ||45||jo pA~ca sau rAjAoMkA svAmI ho vaha adhirAja hai| usakI kIrti sArI dizAoM meM phailI rahatI hai| jo eka hajAra rAjAoMkA pAlana karatA hai vaha mahArAja hai |4||(dh. 11.1/gA.40/57), (tri. saa./684)| jainendra siddhAnta koza
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjImati 401 rAtri bhojana 4. ardhamaNDalIka va maNDalIkakA lakSaNa ti. 5/1/46 dusahassamauDavaddha bhuvabasaho tattha addhmNddlio| caurAja- sahassANaM ahiNAo hoi mddlio|46-jo do hajAra mukuTabaddha bhUpoM meM pradhAna ho vaha ardhamaNDalIka hai| aura jo cAra hajAra rAjAoMkA adhinAtha ho vaha maNDalIka kahalAtA hai|46 (dha.1/1.1.1/gA. 41/57 ); (tri. sA./685) / 5. mahAmaNDalIkakA lakSaNa ti pa./1/42 aSTasahasramahIpatinAyakamAhubuMdhA mahAmaNDalikam / / -budhajana ATha hajAra rAjAoke svAmIko mahAmaNDalIka kahate hai| (dha.1/1,1,1/gA. 47/57); (tri. saa./685)| * ardhacakrova cakravartIkA lakSaNa-de0 zalAkApuruSa/4,2 / * kalki rAjA-de0 karika / rAjImati-bhojavaMziyoMko rAjaputrI thii| neminAtha bhagavAna ke lie nizcita kI gayI thI (ha. 1/11/72) vivAhake divasa hI neminAtha bhagavAnkI dIkSApara atyanta dukhI haI tathA svayaM bhI dIkSA grahaNa kara lo| (ha. pu./5/130-134) antameM solahave svarga meM deva huii| rAjU-(ja.pa./pra/23) Raju ts according to Colebrork the distance which a Deva flies in six months at the rate of 2,057,152 Yojans in on: kSaNa i.c instant of time |-Quited by Von Glassnappin 'Der Jainismus'--Foot Note (Cosmology Old & New P. 105/. isa paribhASAke anusAra rAjukA pramANa isa taraha nikAlA jA sakatA hai- mAha-(540000)xx30424460. (de0 gaNita/1/1/3)prativipalAza yA kssnn| aura-1 yojana-454545 mIla (yA krozaka) lenepara, 6. mAsameM taya kI huI dUrI-454545420571724 65304244604540000 mIla .:. eka rAju-(130866662 . )x (10)21 mIla According G. R Jain.1 rAjU-145x (10)21 mola (DaoN0 AiMsTInake sakhyAta loka trijyA lekara usake anusAra lokake ghanaphalake AdhArapara ) According to pa. mAdhavAcArya-1000 bhArakA golA, iMdralokase nIce girakara 6 mAsameM jitanI dUra pahu~ce usa sampUrNa lambAIko eka rAjU kahate hai| rAjendra-cola vaMzI rAjA thaa| samaya-I. 1062-1063 ( jIva ndhara campU (pra./13/A N. Up.) / rAjya-rucaka parvatastha eka kUTa-de0 loka/5/13 / rAjyavaMza-1. aitihAsika rAjyavaMza-de0 itihAsa/3 / 2. paurANika rAjyavaMza-de0 itihaas/7| rAjyottama-rucaka parvatastha eka kUTa -de0 loka/5/13 / rAtri-1. dina va rAtri pragaTa honekA krama-30 jyotiSa/2/8 / 2 sAdhu rAtriko atyanta alma nidrA lete hai -de0 nidraa/2| 3. sAdhuke lie rAtriko kathaMcit bolane kI aajnyaa| -de0 apvaad/3| rAtripUjA niSedha-de0 pUjA/5 / rAtri bhojana-jaina AmnAyameM rAtri bhojanameM prasa hisAkA bhArI doSa mAnA gayA hai| bhale hI dopaka va candramA Adi ke prakAzameM Apa bhojanako dekha sake para usameM par3ane vAle jIvoM ko nahIM bacA skte| pAkSika zrAvaka rAtri bhojana tyAga vatako sApavAda pAlate hai, aura chaThI pratimAvAlA nirapavAda pAlatA hai| 1. rAtribhojana tyAga vrata nirdeza .. rAtri mojanakA lakSaNa dha. 12/4,2,8,7/282/13 rattIe bhoyaNa rAdi bhoyaNaM / -rAtrimeM bhojana so rAtri bhojn| .. sAdhuke yogya AhAra kAla mU. A./35 udayatthamaNe kAleNAlItiyavajjiya majjhamhi... 35 // -sUryake udaya va asta kAlakI tIna ghaDI choDakara isake madhya kAlame koI bhI samaya AhAra grahaNa karanekA kAla hai| (an.dh| 1/12): (aacaarsaar/1/21)| rA, vA/7/1/18/535/2 jJAnAdityasvendriyaprakAzaparIkSitamArgeNa yugamAtrapUpikSI dezakAle paryaTya yati bhikSA zuddhAmupAdadIta ityAcAropadeza / na cAyaM vidhi rAtrau bhavatIti caDkramaNAdyasaMbhava / - jJAnasUrya tathA indriyoMse mArgakI parIkSA karake cAra hAtha Age dekhakara yatiko yogya deza kAlame zuddha bhikSA grahaNa karanI cAhie' yaha AcArazAstrakA upadeza hai| yaha vidhi rAtrimeM nahIM banatI, kyoki rAtriko gamana Adi nahI ho sktaa| ata rAtri bhojanakA niSedha kiyA jAtA hai| 3. zrAvakake yogya AhAra kAla lA. sa /5/234-235 kAle pUrvAhike yAvatparato'parAha'pi ca / yAmasthAddha'na bhoktavyaM nizAyA cApi dudine 234. yAma madhye na bhoktavyaM yAmayugma na laghayet / AhArasyAstyartha kAlo nauSadhAdejalasya vA 1233 -bhojanakA samaya dopaharase pahale-pahala hai athavA dopaharake pazcAt dina DhalekA samaya bhI bhojanakA hai| aNuvatI zrAvakoko sUrya niklaneke pazcAta Adhe pahara taka tathA sUrya astase Adhe pahara pahale bhojana kara lenA caahie| isI prakAra unheM rAtriko, yA jisa samaya pAnI barasa rahA ho athavA kAlI ghaTA chAneme aMdherA ho gayA ho usa samaya bhojana nahIM karanA cAhie 1234 / aNubatI zrAvakoko pahale paharame bhojana nahIM karanA cAhie kyoki vaha muniyokI bhikSAcaryAkA samaya nahIM hai| tathA unhe dopaharakA samaya bhI nahIM TAlanA cAhie unake lie sUryodayake pazcAta chaha ghaNTe bIta jAnepara bhojana karane kA niSedha hai, parantu auSadha va jalake grahaNa kA nhiiN|235|| 4. rAtri bhojana tyAgake aticAra sA. dha /3/15 muhUrte'ntye tathAdya'ho, balbhAnastamitAzina / gadacchide'pyAmraghatA- pyogaca duSyati / 14 -rAtri bhojana tyAgavratakA pAlana karane vAle zrAvakake dinake antima aura prathama muhartameM bhojana karanA tathA rogako dUra karaneke lie bhI Ama aura dhI vagairahakA sevana karanA aticArajanaka hotA hai / 15 / / 5. rAtri bhojana tyAgameM anya bhI vratoMkA antarbhAva gha. 12/4.2.88/283/1 jeNeda sutta desamAsiya teNettha mahu mAMsa pacu bara visaNa hulla bhakkhaNa surApAna avelAsaNAdINa pi jANAvaraNa pazcayatta, paruvedavya / -kyoki yaha sUtra / rAtri bhojana pratyayase jJAnAvaraNIya vedanA yA bandha hotA hai ) dezAmarSaka hai ata usase yahA~ gadhu, mAsa, paMcadambara phala, nindya bhojana aura phUlAke bhakSaNa, madyapAna tathA Asamayika bhojana Adiko jJAnAvaraNIyakA pratyaya batalAnA caahie| * rAtri bhojanakA hiMsAmeM antarmAva-de0 hiNsaa| * rAtri bhojana tyAga chaThA aNuvrata hai-devt/3/4| jainendra siddhAnta koza bhA0 3-51
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAtri bhojana 6. rAtri bhojana tyAgakA madazva pu. si. u. / 134 kivA bahu pralapitairiti siddha yo mano bacana kArya pariharati rAtriti mahisAsa pAlayati / 124 = bahuta kahane se kyA / jo puruSa mana, vacana aura kAyase rAtri bhojanako tyAga detA hai vaha nirantara ahiMsAko pAlana karatA hai aisA sAra siddhAnta huA / 134| 402 kA. ja./mU./103 jo misi bhuti bajnadi yo ubalAeM karedi chammAsaM / saMvaccharassa majbhe Arabha muyadi rayaNIe / 383 jo puruSa rAtri bhojanako chor3atA hai vaha eka varSa me chaha mahInekA upavAsa karatA hai| rAtri bhojanakA tyAga karaneke kAraNa vaha bhojana va vyApAra Adi sambandhI sampUrNa Arambha bhI rAtriko nahI krtaa| 7. rAtri bhojanakA niSedha kyoM / pu. si. u / 126 - 133 rAtrau bhujAnAnA yasmAd nivAritA bhavati hiMsA hiMsAnirata ratasmAkRtyA rAtribhuktirapi / 1266 rAgAyadayaparasyAdanivRtirnAtivartate hiMsA rAtri dimAmAharata karma hi hisA na saMbhavati / 130| yadyevaM tarhi divA kartavyo bhojanasya parihAra / bhoktavya tu nizAyA netthaM nityaM bhavati hiMsA | 1310 naivaM vAsarabhukta bhavati hi rAgAdhiko rajani bhuktau / annakavalasya bhukta' bhuktAviva mA~sakavalasya / 132 / arkA lokena vinA bhuJjAna. pariharet kathaM hiMsA / api bodhita' pradIpo bhojyajuSA sUkSmajIvAnAm // 133 // rAtrimeM bhojana karane vAloke hisA anivArita hotI hai, ataeva hisAke tyAgIko rAtri bhojanakA tyAga karanA cAhie | 12 | atyAgabhAva rAgAdibhAvoke udayakI utkRSTatAse hiMsAko ullaMghana karake nahIM vartate hai to rAta dina AhAra karane vAloM ke nizcaya kara hisA kaise sambhava nahIM hotI arthAt tIvra rAMgI hI rAtri-dina khAyegA aura jahA~ rAga hai vahA~ hisA hai / 130| prazna- yadi aisA hai to dinake bhojanakA tyAga karanA cAhie, aura rAtriko bhojana karanA cAhie, kyoki aisA karanese hisA sadA kAla na hogI / 1311 uttara - annake grAsake bhojanakI apekSA mAMsa ke grAsa ke bhojana meM jaise rAga adhika hotA hai vaise hI dinake bhojana kI apekSA rAtri bhojanameM nizcaya kara adhika rAga hotA hai ataeva rAtri bhojana hI tyAjya hai / 132 / dUsare sUryake prakAza ke binA rAtrime bhojana karane vAle puruSoke jalAye hue dIpaka meM bhI bhojana meM mile hue sUkSma jIvoko kaise dUra kiyA jA sakegA / ataeva rAtri bhojana pratyakSa hiMsA hai / sA. pa./4/24] ahiMsAvatarArthaM mUlata vizuddhaye na bhukti catu rdhApi, sadA dhIrastridhA tyajet | 24| = vratokA pAlaka zrAvaka ahiMsA kI rakSA ke lie dhairya hotA huA rAtrime mana, vacana va kAyase cAroM hI prakArake AhArako bhI jIvana paryantake lie choDe |24| lA saM / 2 / 45 asti tatra kulAcAra saiSa nAmnA kulakriyA / tA vinA dArzaniko na syAnnAsyAnnamatastathA / 45 // rAtri bhojanakA tyAga karanA pAkSika zrAvakakA kulAcAra vA kulakriyA hai / isa kiyA minA yaha manuSya darzana pratimApArI arthAta pAkSika zrAvaka bhI nahI ho sakatA aura kI to bAta hI kyA 8. dIpa va candrAdike prakAza meM bhojana karanemeM doSa sambandhI rAvA./0/2/17-20/224 syAnmatam - yacAsokanArtha divAbhojanas pradIpacandrAdikAbhitra bhoja kAryamiti na ki 3. rAtri bhojana tyAga pratimA nirdeza kAraNam anekArambhadoSAt / agnyAdisamArambhakaraNakAraNalakSaNo hi doSa syAt / syAdetat parakRta pradIpAdisaMbhave nArambhadoSa. iti tatra kiM kAraNam cakramaNAyasaMbhavAt 'jJAnAdityasvendriyaprakAza parIkSitamArgeNa yugamAtrapUrvApekSI dezakAle paryaTya yati bhikSAM zuddhAmupAdadIta hatyAparopadeza cArya vidhi rAtrau bhavatIti cAbhavasyAnmatam-dinA prArtha paryaTya kanacidbhAjane bhojanAdyAnIya rAtrAvupayoga prasakta iti, tanna; ki kAraNam / uktottarakhAt / uktotarametat-pradIpAdisamArambhaprasaGga iti / neda sayamasAdhanam - AnIya bhoktavyamiti / nApi nissaGgasya pANipAtrapuTAhAriNa. AnayanaM saMbhavati / bhojanAntarasahe anekAmadarzanAta atidInacaritaprasadgAracirAdeva nivRtipariNAmAsaMbhavAcca / bhAjanenAnItasya parIkSya bhojana saMbhavatIti cet; na; yoniprAbhRtajJasya saMyogavibhAgaguNadoSavicArasya tadAnImevopapanItasya punardoSadarzanAta visarjane'nekadoSopapazca || raviprakAzasya sphuTArthAbhivyaJjakA bhUmidevAdAtUnacakramaNAdyannapAnAdipatitamitaraca spaSTamupalabhyate na tathA candrAdiprakAzAnAm asphuTArthAbhivyaJjakatvAt sphuTA bhramyAdya pari stoti divAbhojanameva yuktam // 20 // = prazna - yadi Alokita pAna bhojana ( dekhakara hI bhojana Adi karanekI) vivakSA hai to yaha pradIpa aura candrAdike prakAzameM rAtri bhojana karane para bhI siddha ho sakatI hai| uttara- nahIM, kyoki isameM aneka Arambha doSa hai / dIpake jalAnemeM aura agni Adike karane karAneme aneka doSa hote hai / prazna - dUsareke dvArA jalAye hue pradIpake prakAza meM to koI Arambha doSa bhI sambhava nahIM hai| uttara-aisA nahIM hai, kyoMki bhale vahA~ svayaMkA Arambha doSa na ho to bhI gamana Adi nahIM ho sakate / 'jJAna sUrya tathA indriyo se mArgakI parIkSA karake cAra hAtha Age dekhakara yatiko yogya dezakAlameM zuddha bhikSA grahaNa karanI cAhie' yaha AcArazAstrakA upadeza hai / yaha vidhi rAtrime nahI bntii| prazna- dinake samaya grAmameM ghUmakara kisI bhAjanameM bhojanAdi lAkara rAtrime use grahaNa karanese uparokta dASakI nivRtti ho jAtI hai / uttara- nahI, kyoki isane anya aneko doSa lagate hai- 1. dIpaka AdikA Arambha karanA paDegA, 2. lAkara bhojana karanA' yaha saMyamakA sAdhana bhI nahIM hai; 3. niSparigrahI pANipuTa bhojI sAdhuko bhikSA mA~gakara lAnA bhI sambhava nahIM hai, 4. pAtra rakhanepara aneka doSa dekhe jAte hai-nivRtti A jAtI hai. aura zIghra pUrNa nivRttike pariNAma nahI ho sakate kyoki sarva-sAbaca nivRtti kAla meM hI pAtra grahaNa karanese pAtra nivRttike pariNAma ho sakege, 5 pAtrase lAkara parIkSA karake bhojana karanemeM bhI yoni prAbhRtajJa sAdhuko sayoga vibhAga Adise hone vAle guNadoSokA vicAra karanA paDatA hai, lAnemeM doSa hai, choDane meM bhI aneka doSa hote hai, 6. jisa prakAra sUryaprakAza meM sphuTarUpa se padArtha dikha jAte hai, tathA bhUmi, dAtA, anna, pAna Adi gire yA rakhe hue saba sApha dikhAI dete hai, usa prakAra candramA Adike prakAzameM nahI dikhate / ata. dinameM bhojana karanA hI nirdoSa hai| de0 rAtri bhojana / 2 / 1 ( rAtri meM jalAye gaye dIpakame bhI bhojanameM mile hue sUkSma jantuokI hisAko kisa prakAra dUra kiyA jA sakegA ) / 3. rAtri bhojana tyAga pratimA nirdeza 1 rAtri bhojana tyAga pratimA va aNutakA kakSaNa ra. ka zrI. / 142 annaM pAnaM khAdya lehyaM nAznAti yo vibhAvaryAm / saca rAtribhuktivirata saraveyanurUpamAgamA 142 jI jImoM jainendra siddhAnta koza
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAtri bhojana 403 rAmaputra para dayAyukta citta vAlA hotA huA rAtrimeM, anna, jala, lADU Adi khAdya, aura rabaDI Adi lehya padArthoM ko nahI khAtA baha rAtri bhaktityAga nAmaka pratimAkA dhArI hai / 142 / (kA. anR /382), (sA dh/9/15)| AcArasAra/5/7071 batatrANAya kartavyaM rAtribhojanavarjanam / sarvathAnnAnivRtti tatpokta SaSThamaNuvratam / 7071 - ahiMsA Adi vratokI rakSAke lie rAtriko bhojanakA tyAga athavA usa samaya anna khAnekA tyAga karanA chaThI rAtribhukti tyAga pratimA yA chaThA aNuvata hai| vasu. zrA./266 maNa-vayaNa-kAya-kaya-kAriyANumoehi mehUNaM NabadhA / divasammi jo vivajjai guNammi sosAvao chttttho| =jo mana, vacana, kAya aura kRta, kArita, anumodanA ina nau prakArose diname maithunakA tyAga karatA hai, vaha pratimArUpa guNasthAname chaThA zrAvaka arthAta chaThA pratimAdhArI hai|266| (guNa zrA/171), (sA.dha/7/12), (dra saM/TI /45/165/8) / cA sA./13/2 rAtrAvannapAnakhAdyalehyebhyazcaturthya sattvAnukampayA viramaNaM rAtribhojanaviramaNa sssstthmnnuvtm| cA sA /38/3 rAtribhuktavata rAtrau strINA bhajanaM rAtribhakta tadvatayati sevata iti rAtrivatAticArA rAtribhuktavata' divAbrahmacArItyarthaH / -jIvo para dayAkara rAtrimeM anna, pAna, khAdya aura lehya ina cAroM prakArake AhArakA tyAga karanA rAtribhojana viramaNa nAmakA chaThA aNuvata hai| chaThI pratimAkA rAtribhakta vata nAma hai| rAtrimeM hI striyoke sevana karanekA vrata lenA arthAt diname brahmacArI rahane kI pratijJA lenA rAtribhakta vrata pratimA hai| rAtri bhojana tyAga ke aticAra tyAga karanA hI rAtri bhakta vrata hai| 2. pAkSika zrAvakake rAtri bhojana tyAgameM kucha apavAda sA. dha /2/76 bhRtvAzritAnavRttyArtAt kRpayAnAzritAnapi / bhukhajItAnyambubhaiSajya-tAmbUlai lAdi nizyapi / -gRhastha apane Azrita manuSya aura tiryaMcoko aura AjIvikAke na honese dukhI anAzrita manuSya vA tiryaMcoMko bhI dinameM bhojana kraave| jala, davA, pAna aura ilAyacI Adika rAtrimeM bhI khA aura khilA sakatA hai / 76 sA. dha /2/76 meM uddhRta tAmbUlamauSadhaM toyaM, muktvAhArAdikA kriyAm / pratyAkhyAnaM pradIyeta yAvad prAtadinaM bhvet| =dina uge taka tAmbUla, auSadha aura pAnIko choDakara saba prakArake AhA rAdike tyAgakA bata denA cAhie / lA, sa /2/42 niSiddhamannamAtrAdisthUlabhojyaM vrate dRshH| na niSiddha' jalAdyanna tAmbUlAdyApi vA nizi // 42 / isa vratameM (rAtribhojanatyAga vratameM) rAtrime kevala annAdika sthUla bhojanoMkA tyAga hai, isameM jala tathA Adi zabdase auSadhikA tyAga nahIM hai|42|| 3. chaThI pratimAkA rAtri bhojana tyAga nirapavAda hai lA. saM./2/43 tatra tAmbalatoyAdi niSiddha' yaavdjsaa| prANAnte'pi na bhoktavyamauSadhAdi manISiNA / 43 =usa chaThI pratimAme pAnI, pAna, supArI, ilAyacI, auSadha Adi samasta padArthoM kA sarvathA tyAga batalAyA hai, isalie chaThI pratimAdhArI buddhimAn manuSyako auSadhi va jala Adi padArtha prANAntake samaya bhI rAtrimeM nahI ravAne caahie|433 ( sA. dh./2/76)| de0 rAtribhojana/3/1 (chaThI pratimAdhArI rAtrimeM cAroM prakArake AhArakA tyAga karatA hai|) 4. chaThI pratimAse pUrva rAtri bhojanakA niSedha kyoM lA. sa./2/36-41 nanu rAtri bhuktityAgo nAtroddezyastvayA kvacit / SaSThasavyaka-vikhyAtapratimAmAmAste yata / 39 / satyaM sarvAtmanA tatra nizAbhojanavarjanam / heto kisvatra digmAtra siddha svAnubhavAgamAt / 40 / asti kazci dvizeSo'tra svalpAbhAsorthato mahAn / sAticAro'tra digmAtre tatrAticAravarjitA / 41 // -prazna Apako yahA~ para zrAvakoke mUlaguNoke varNaname rAtribhojanake tyAgakA upadeza nahIM denA cAhie, kyoki rAtribhojana tyAga nAmakI chaThI pratimA pRthak rUpase svIkAra kI gayI hai|31| uttara-yaha bAta ThIka hai kintu usake sAtha itanA aura samajha lenA cAhie ki chaThI pratimAmeM to rAtri bhojanakA tyAga pUrNarUpase hai aura yahA~ para mUla guNoke varNaname apUrNa rUpase hai| mUla guNoMme rAtri bhojanakA tyAga karanA anubhava tathA Agama donose siddha hai|40| yahA~ para isa rAtribhojana tyAgameM kucha vizeSatA hai, yadyapi vaha thoDI pratIta hotI hai, parantu vaha hai mahAn / vaha yaha hai ki yahA~ to vaha vrata aticAra sahita hai, aura chaTho pratimAmeM aticAra rahita hai / 41 / rAtriyoga vidhi-de0 kRtikarma/4 / khadha-sa. sA | mU va A /304 sasiddhirAdhasiddha sAdhiyamArA. dhiyaM ca ey?'| / 304 // pAdravyaparihAreNa zuddhasyAtmana' siddhi' sAdhanaM vA rAdha / saMsiddhi, rAdha (ArAdhanA, prasannatA, pUrNatA), siddha, sAdhita aura ArAdhita ye ekArthavAcI zabda hai|304| para dravyake parihArase zuddha AtmAkI siddhi athavA sAdhana so rAdha hai| rAma-ma.pra /sarga/zloka na.rAjA dazaratha ke putra the (25/22) svayaMbarameM sItAse vivAha kiyA (28/245) mAtA kekayI dvArA banavAsa diyA gayA (31/161) banavAsa kAlame sItAharaNa honepara rAvaNase yuddha kara rAvaNako mArakara sItAko prApta kiyA (76/73) parantu lauTanepara lokApavAdase sItAkA parityAga kiyA (17.108) antame bhAI lakSmaNakI mRtyuse pIDita ho dIkSA grahaNa kara (119/24-27) mokSa prApta kI (122/67) inakA aparanAma 'padma' thaa| ye pye baladeva the| (vizeSa de0 zalAkA puruSa/3) / rAmakathA-AcArya kIrtidhara (I0 600 ) dvArA viracita jena rAmAyaNa hai| isake AdhArapara raviSeNAcArya ne prasiddha padmapurANa tathA svayaMbhU kavine paumacariu likhe hai| rAmAgAra-meghadata kI apekSA amarakaMTaka parvata aura nemicaritakI apekSA girinAra parvata (nemicrit/pr.)| rAmacaMda-1 nandisaMghake dezIyagaNa meM gaNDa vimukta devAmnAya ke devakIti ke ziSya rAmacandra vidya' samaya-I 11581182 / (de itihAsa/7/1) / 2. nandi sagha dezIya gaNa meM kezavanandi ke dIkSA ziSya aura padamanandi ke zikSA ziSya rAmacandra mumukSu / kRtiyeM-puNyAsava kathAkoSa, zAntinAtha caritra / samaya I. za 13 kA madhya / (tii./4/66)| rAmadattA-ma.pu/16 zloka podanapurake rAjA pUrNa candakI putrI thI (210) pati sihasenakI mRtyuse vyAkulita ho dIkSA grahaNa kara lI (202) antase marakara mahAzukra svarga meM deva huI (225-226) yaha megaNadharakA pUrva kA navaoN bhava hai-de0 meru / rAmanaMdi-mAghanandisaghakI gUrvAvali ke anusAra zrI nandisagha kA aparanAma thA-de0 zrInandi / rAmaputra-bhagavAn vIrake tIrtha meM antakRta kevalI hue hai-de0 antkRt| jainendra siddhAnta koza
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAmalya 404 rucira rAmalya-de0 sthuulbhdr| 13 ko pAraNA, 14 ko upavAsa, 15 ko pAraNA kre| ise 8 varSa paryanta kare tathA namaskAra mantrakI trikAla jApya kre| (vatavidhAna rAmAnuja vedAMta-aparanAma viziSTAdvaita-de. vedAMta/4 / sa./pu. 14) / rAmasena-1. inhoMne mathurA nagarameM mAthurasagha claayaa|viirsen ke rukmapAtrAMkita tIrthamaMDalayaMtra-de0 yantra / ziSya / samaya-vi, 880-628 (I. 823-863) / (de. itihAsa/ rukmapAtrAMkita varuNamaMDala yaMtra-de0 yantra / 7/11) / 2. sena saghI AcArya / guru-nAgasena (I. 1047) / zikSA rukmapAtrAMkita vrjmNddlyNtr-yntr| guru-bIracanda, zubhadeva, mahendradeva, vijayadeva, rAmasaina / kRtitatvAnuzAsana / samaya-I. za. 11 kA uttarArdha / (tI/3/232-238) rukmi -1. rA. vA./3/11/4/183/28 rukmasadbhAvAdgurumItyabhidhA3. kASThAsaMgha ke anusAra kSemakIrti ke ziSya, ratnakIrti ke guru / nam / = (ramyaka kSetrake uttara meM sthita pUrvApara lambAyamAna varSadhara samaya-vi 1431 (I. 1374) / (de. itihaas/7/)| parvata hai) kyoki isameM caoNdI pAyI jAtI hai isalie isakA rukmi rAyacada-gujarAta dezameM rAjyAntaragata vavaNiyA gaoNvameM khajI bhAI nAma rUDha hai| 2 rukmiparvata ke vistArAdike lie-de0 lok/6/4| paMcANabhAI mehatAke putra the| mAtAkA nAma devAbAI thaa| kArtika 3. rukmi parvatastha eka kUTa-de0 loka 5/4,4. rukmi parvatastha rukmi zu. 15 vi. saM. 1924 (I. 1867) meM ApakA janma huaa| Apako kUTakA svAmI-de0 loka/5/45. kuNDinapurake rAjA bhISmakA putra jAti smaraNa thA, tathA Apa zatAvadhAnI the| kevala 34 varSakI Ayu thaa| bahana rukmiNoke kRSNa dvArA hara liye jAnepara kRSNa se yuddha meM caitra kR. vi. sa. 1957 ko ApakA svargavAsa ho gayA / samaya kiyA, jisameM bandI banA liyA gayA (ha pu./42/65) 1600 (kA a./pra.1/guNabhadra jain)| rukmiNoM-ha pu/sarga/zloka naM. bhISma rAjAkI putrI thii| rAyadhU-de0 ridhuu| (42/35) kRSNa dvArA harakara vivAha lI gayI (42/34) janmate hI isakA pradya mna nAmakA putra hara liyA gayA tha (43/42) / anta meM rAyamala-1. muni anantakIrtike ziSya the| hanumantacarita va dIkSA dhAraNa kara lI (61/40) / bhaviSyadattacaritrakI racanA kI thii| samaya-vi. 1616-1663 (hiM. jai. sA.I/84 kaamtaa)| 2. sakalacandra bhaTTArakake ziSya the| rucaka-saudharma svargakA 15 vaoN paTala va indraka -de0 svarga/5/3 / humaDa jAtike the| vi. 1667 meM bhaktAmara kathA likhii| (hi jai. rucaka kAMtA-rucaka parvata nivAsinI dikkumArI devI-de0 sA. i/10 kaamtaa)| 3 eka atyanta virakta zrAvaka the| 22 varSakI loka/13 / avasthAmeM aneka utkaTa tyAga kara diye the| Apa paM ToDaramalajIke antevAsI the| ApakI preraNAse hI pa, ToDaramalajIne gommaTTasArakI rucakakotirucaka parvata nivAsinI dikkumArI devI-de0 TIkA likhI thii| phira Apane pa. ToDaramalajIkA jIvanacarita loka/5/13 / likhA / samaya-vi. 1811-1838 (mo. mA. pra./pra./12/paramAnandazA) rucaka giri-puSkara dvIpavat isake madhya bhAgameM bhI eka kuNDalArAvaNa-pa.pra./sarga/zloka naM. ratnazravAkA putra thA (7/201) apara kAra parvata hai| isa parvatapara cAra yA ATha caityAlaya hai / 13 dvIpa nAma dazAnana thaa| lakAkA rAjA thA (6/46) sItAkA haraNa karane caityAlayome inakI gaNanA hai| isapara aneko kUTa hai, jinapara kumArI para rAmase yuddha kiyaa| lakSmaNa dvArA mArA gayA (76/34 ) yaha pvA~ deviyA~ nivAsa karatI hai jo ki bhagavAna ke garbhAvataraNa ke lie pratinArAyaNa thA-(vizeSa de0 zalAkA puruss/5)| unakI mAtAkI sevA karatI hai-de0 loka/4/7 / rAzi-Aggregate (dha/pra.28) any number or num rucaka prabhA-rucaka parvata nivAsinI dikkumArI devI-de0 bers arranged in a difinite order as 11,15.16,56,65,70. loka/2/13 / rASTrakUTa vaMza-de0 itihAsa/3/4 / rucaka vara-madhya lokakA terahavA~ dvIpa va sAgara-de0 lok/5/1| rAsabha-mAlavA (magadha) dezake rAjyavaMzameM (ha pu/60/460) me gandharva yA gardabhinlake sthAnapara rAsabha nAma diyA gayA hai| ata. rucakArucaka parvata nivAsinIdivakumArI mahattarikA-de0 loka 5/13 / gardabhillakA hI dUsarA nAma rAsabha thA-de0 garda bhiSala; itihaas/3/3| rucakAbhA-rucaka parvata nivAsinI dikkumArI mahattari kA rikku-kSetrakA pramANa vizeSa / apara nAma kiSku yA gaja -de0 ___-de0 loka/5/13 / gnnit/I/1| rucako-rucaka parvata nivAsinI dikkumArI devI-de0 loka/5/13 / riTranemicariu-kavi svayaMbhU ( I0734-840) kRta, neminAtha / ruci-de0 nizaMkita/1 (vastukA svarUpa aisA hI hai isa prakAra kA jIvana vRtta / 112 sandhiyoM meM vibhakta 18000 zloka pramANa ___ akapa ruci honA nizakita aga hai|) apabhraMza kAvya / (tii/4/101)| dha 1/1,11/166/7 dRSTi zraddhA ruci pratyaya iti yAvat / - dRSTi, riNa-Minus (ja. pa /pr./108)|-de0 gnnit/11/1/4| zraddhA, ruci aura pratyaya ye paryAyavAcI hai| riNarAzi-mula rAzimese jisa rAziko ghaTAyA jAtA hai| dra, sa /TI/01/165/1 zradvAnaM rucinizcaya idamevetthameveti / =zraddhAna, ruci, nizcaya athavA jo jinendra ne kahA vahI hai / -de0 gaNita/II/9/4 / paM.dha./u/412 sAtmyaM ruci / - tattvArthoke viSayameM tanmayapanA riSTaka saMbhavA-AkAsopapannadeva-de0 dev/II/3| ruci kahalAtI hai| rukmaNivrata-prativarSa bhAdrapada zu 7 ko ekAzana 8 ko upavAsa, rucira-1 rucaka parvatastha eka kUTa-de0 loka/13:2. saudharma ko pAraNA, 10 ko upavAsa, 11 ko pAraNA, 12 ko upavAsa, svarga kA 16 vA~ paTala va indraka-de0 svarga/5/3 / jainendra siddhAnta koza
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ 405 rupastha paramArthI, magalagIta prabandha / samaya-vi. 1663 meM AgarA Aye / (tI./4/255) 12 pa banArasI dAsajo kRta samayasAra nATakake vizada TokAkAra the| samaya-vi 1748 (hi. jai. sA, I/180 kaamtaa)| rUpanibha-eka graha-de0 graha / rUpapAlI-kinnara nAmA vyantara devakA eka bheda-de0 kinnara / rUpayamASa phala-tolakA pramANa vizeSa-de0 gnnit/I/1| rUparekhA-General outline. (dha //pr/28)| rUpasatya-de0 satya/10 rUpastha 1. rUpastha dhyAnakA lakSaNa va vidhi rujA-ni.sA/tA vR/6 vAtapittazleSmaNAM vaiSamyasaMjAtakalevaravipIDa va rujaa| bAta, pitta aura kapha kI viSamatAse utpanna honevAlI kalevara (zarIra) sambandhI pIDA vahI roga (rujA) hai| rudra-1, eka graha-de0 graha / 2. asurakumAra (bhavanavAsI deva)-de0 asura / 3 gyAraha rudra paricaya-dezalAkA puruSa/7 / ti.4/4/521 ruddA rauddakammA ahmmvaadhaarsNlggaa| -(jo) adharmapUrNa vyApArame saMlagna hokara raudrakarma kiyA karate hai (ve rudra kahalAte hai)| rA vA /6/28/2/627/28 rodayatIti rudra krUra ityartha / rulAne vAleko rudra-krUra kahate hai| pa.pra./To./1/42 pazcAta pUrvakRta cAritramohodayena viSayAsakto bhUtvA rudro bhvti| = usake bAda (jinadIkSA lekara puNyabadha karaneke bAda ) pUrvakRta cAritra mohake udayase viSayo meM lIna huA rudra kaha lAtA hai| tri sA./841 vijjANuvAdapaDhaNe diThThaphalA NasaMjamA bhayA / kadici bhave sijhati hu gahidujhiyasammamahimAdo 8411= ye rudra vidyAnuvAda pUrva ke paDhanese isa loka sambandhI phala ke bhoktA hue| tathA jinakA sayama naSTa ho gayA hai, jo bhavya hai, aura jo grahaNa kara choDe hue samyaktva ke mAhAtmyase kucha hI bhavo meM mukti pAyege aise ve rudra hote hai| rudradatta-bhagavAn RSabhadevake tIrtha me eka brAhmaNa thaa| pUjAke lie prApta kiye dravyase juA khelaneke phalasvarUpa sAtaveM narakameM gayA (ha. pu./18/67-101)| rudravasaMta vrata-kramaza 2,3,4,5,6,6, 000 0000 4,3,2 isa prakAra 35 upavAsa kare / 00000 bIcake (.) vAle sthAnomeM sarvatra eka 000000 000000 paarnnaa| namaskAra mantrakI trikAla jApa 0000 kre| (bata vidhAna s/pR.67)| 000 rudrAzva-vijayAdha kI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| rudhira-1. audArika zarIrame rudhirakA pramANa-de0 audArika 1/7 / 2. saudharma svargakA dasavaoN paTala va indraka-de0 svarga/5/3 / rUDhasaMkhyA -Prime (dha 5/pr./28)| rUpa rA. vA./1/20/1/8/4 aya rUpazabdo'nekArtha. kvaciccAkSuSe vartate yathA-rUparasagandhasparzA iti| kvacitsvabhAve vartate yathA anantarUpamanantasvabhAvam iti / -rUpa zabdake aneka artha hai kahIpara cakSuke dvArA grAhya zuklAdi guNa bhI hai, jaise-rUpa, rasa, gandha, sparza / kahIpara rUpakA artha svabhAva bhI hai jese-anantarUpa arthAta ananta svabhAva / (aura bho-de0 mUrta/1) [ ekakI saMkhyAko rUpa kahate vasu. zrA /472-475 AyAsa-phalihasaM Niha-taNuppahAsalila NihiNi vvuData / Nara-suratiroDamaNikiraNasamUhara jiyapayaMburuho / 472 / vara aThThapADiherehi pariuTho smvsrnnmjhgo| paramaparNatacauchayaNNio pavaNamaggaTTho / 473 / erisaocciya parivAravajjio khIrajala himajjhe vaa| vrkhiirvnnnnkNdutthknnnniyaamjjhdesttttho|474| svIruvAhasaliladhArAhiseyadhavalokayaMga svvgo| ja jhAijjai evaM rUvatthaM jANa taM jhANa / 4751. AkAza aura sphaTika maNike samAna svaccha evaM nirmala apane zarIra kI prabhArUpI salila-nidhimeM nimagna, manuSyo aura devoke mukuTo meM lagI huI maNiyoM kI kiraNoM ke samUhase anura jita hai, caraNakamala jinake, aise tathA zreSTha ATha mahA prAtihAryose parivRtta, samavazaraNake madhya meM sthita, parama ananta catuSTayase samanvita, pavana mArgastha arthAt AkAzameM sthita arahanta bhagavAnkA jo dhyAna kiyA jAtA hai, vaha rUpastha dhyAna hai / 4714726 ( jJA/3/1-8), (guNa. zrA./240-241) / 2. athavA aise hI arthAt uparyukta sarva zobhAse samanvita kintu samavazaraNa Adi parivArase rahita, aura kSIra sAgarake madhya meM sthita, athavA uttama kSIrasAgarake samAna dhavala varNa ke kamalakI kaNikAke madhya dezameM sthita, kSIra sAgarake jalakI dhArAoke abhiSekase dhavala ho rahA hai sarvAga jinakA, aise arahanta parameSThI kA jo dhyAna kiyA jAtA hai, use rUpastha dhyAna jAnanA cAhie / 472-474 / ( guNa. shraa/242)| jJA./36/14 36, anekavastusampUrNa jagadyasya carAcaram / sphuratyavikalaM bodhavizuddhAdarzamaNDale / 14 / divyapuSpAnakAzokarAjita rAgavarjitam / prAtihArya mahAlakSmIlakSita paramezvaram / 23 / navakevalalabdhizrIsabhavaM svAtmasabhavam / tUryadhyAnamahAvahnau hutakarmendhanotkaram / 24 / sarvajJa sarvaI sArva vardhamAna nirAmayam / nityamavyayamavyaktaM paripUrNa purAtanam / 30 / ityAdi sAnvayAnekapuNyanAmopalakSitam / smara sarvagata deva vIramamaranAyakam / 31 / ananyazaraNa sAkSAtsatsalIne kamAnasa' / tatsvarUpamavApnoti dhyAnI tanmayatA gata / 32 // tasminirantarAbhyAsa vazAtsaMjAtanizcalA / sarvAvasthAsu pazyanti tameva parameSThinam / 36 / -1 he mune / tU Age likhe hue prakArase sarvajJa devakA smaraNa kara - ki jisa sarvajJa devake jJAna rUpa nirmala darpaNake maNDala meM aneka vastuose bharA huA carAcara yaha jagat prakAzamAna hai / 14 / 'divya puSpavRSTi dundubhi bAjo tathA azoka vRkSo sahita virAjamAna hai, rAga rahita hai, prAtihArya mahAlakSmIse cihnita hai, parama aizvarya karake sahita hai / 23 / anantajJAna, darzana, dAna, lAbha, bhoga, upabhoga, vIrya, kSAyika samvatva aura cAritra ina navala bdhirUpI lakSmIkI jisase utpatti hai, tathA apane AtmAse ho utpanna hai, aura zukladhyAnarUpI mahAn agnimeM homa diyA hai rmarUpa indhanakA samUha aisA hai / 2 / / sarvajJa hai, sabakA dAtA hai, sarva hitaiSI hai, varddhamAna hai, nirAmaya hai, pra. sA./tA vR/203/276/8 antaraGgazuddhAramAnubhUtirUpaka nirgranthanirSikAra ruupmucyte| antaraMga zuddhAtmAnubhUtikI dyotaka nigrantha evaM nirvikAra sAdhuokI vItarAga mudrAko rUpa kahate hai| rUpagalA cUlikA-dvAdazAga zrutajJAname bArahave aMgake uttara bhedomese eka |-de0 zrutajJAna/IIII rUpacaMda pAMDeya-2, kavi banArasI dAsake guru the| adhyayana ke lie salemapura se banArasa Aye the| kRti-paramArtha dohA zataka, gIta jainendra siddhAnta koza
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ rUpAtIta 406 roga parISaha muni sAkSAdyathAnyatva na budhyate / 301 - jaba paramAtmAkA pratyakSa hone lagatA hai taba aisA dhyAna kara ki aisA paramAtmA mai hU~. mai hI sarvajJa hU~, sarva vyApaka hU~, siddha hU~, tathA mai hI sAdhya thaa| saMsArase rahita, paramAtmA, paramajyoti svarUpa, samasta vizvako dekhanevAlA mai hI huuN| mai hI niraMjana hU~ aimA paramAtmAkA dhyAna karai / usa samaya apanA svarUpa nizcala, amUrta, niSkala ka, jagatkA guru, caitanyamAtra aura dhyAna tathA dhyAtAke bheda rahita aisA atizaya sphurAyamAna hotA hai / 28-26 / usa samaya paramAtmAme pRthak bhAva arthAt alagapanekA ullaghana karake sAkSAt ekatAko isa taraha prApta ho jAtA hai ki, jisase pRthaka panekA bilakula bhAna nahIM hotaa|30| nitya hai, avyaya hai, avyakta hai, paripUrNa hai, purAtana hai|30| ityAdika aneka sArthaka nAmasahita, sarvagata, devokA nAyaka, sarvajJa jo zrI vIra tIrthaMkara hai usako he mune| tU smaraNa kara 31 // 2 upayukta sarvajJa devakA dhyAna karanevAlA dhyAnI ananya zaraNa ho. sAkSAta usame hI saMkhlIna hai mana jisakA aisA ho, tanmayatAko pAkara, usI svarUpako prApta hotA hai / 32 / usa sarvajJa devake dhyAname abhyAsa karaneke prabhAvase nizcala hue yogIgaNa sarva avasthAome usa parameSThIko dekhate hai| dra.sa /TI/48/205 para 'uddhRta rUpastha cidrUpaM = sarva cidrUpakA cintavana rUpasthadhyAna hai| (pa pra/To /1/6/6 para uddhRta), ( bhA. pA/TI /06/266 para uddhRt)| * ahaMta citavana padasthAdi tInoM dhyAnomeM samAna hai -de0 dhyey| 2. rUpasthadhyAnakA phala jJA /36/33-38 yamArAdhyaziva prAptA yogino janmanispRhA / yaM smarantya niza bhavyAH zivazrIsagamosukA' / 33 / tadAlambya para jyotistadguNagrAmarabjita / avikSiptamanAyogI tatsvarUpamupAznute / 371 = jisa sarvajJa devako ArAdhana karake sasArase nispRha munigaNa mokSako prApta hue hai tathA mokSa lakSmI ke saMgamameM utsuka bhavyajIva jisakA nirantara dhyAna karate hai / 33 / yogI usa sarvajJadeva paramajyotiko Alambana karake guNa grAmomeM rajAyamAna hotA huA manameM vikSepa rahita hokara, uso svarUpako prApta hotA hai / 37 / rUpAtIta 1.rUpAtIta dhyAnakA lakSaNa va vidhi vasu. zrA/476 vaNNa-rasa-gadha-phAse hi vajjio nnaann-dsnnsruuvo| ja jhAijjai evaM taM jhANaM rUvarahiyaM ti|476| = varNa, rasa, gandha aura sparzase rahita, kevala jJAna-darzana svarUpa jo siddha parameSThIkA yA zuddha AtmAkA dhyAna kiyA jAtA hai, vaha rUpAtIta dhyAna hai / 476 / ( guNa. zrA/243), (dra.saM/TI/51 kI paatnikaa/216/1)| jJA./40/15-26 atharUpe sthirIbhUtacitta prakSINavibhramaH / amUrtamaja- mavyaktaM dhyAtuM prakramate tata 115 // cidAnandamayaM zuddhamamUttaM paramAkSa ram / smaredyatrAtmanAtmAnaM tadrUpAtItamiSyate / 16 / sarvAkyavasampUrNa sarvalakSaNalakSitam / vizuddhAdarzasaMkrAntapratibimbasamaprabham / 261 - rUpasthadhyAnameM sthirIbhUta hai citta jisakA tathA naSTa ho gaye hai vibhrama jisake aisA dhyAnI amUrta, ajanmA, indriyose agocara, aise paramAtmake dhyAnakA prArambha karatA hai / 15 / jisa dhyAnameM dhyAnI muni cidAnandamaya, zuddha, amUrta, paramAkSararUpa, AtmAko AtmA kari ho smaraNarai so rUpAtIta dhyAna mAnA gayA hai / 16 / samasta avayavose paripUrNa aura samasta lakSaNose lakSita aise nirmala darpaNameM paDate hue pratibimbake samAna prabhAvAle paramAtmAkA cintavana karai / 26 / dra, saM/TI/48/205 para uddhRta 'rUpAtota nirnyjnm'| -nira janakA dhyAna rUpAtIta dhyAna hai| (pa,pra/1/6/6 para uddhRta), (bhaa.paa./ttii| 86/236 para uddhRt)| * zukladhyAna va rUpAtItadhyAnameM ekatA -de0 pddhti| * zUnyadhyAnakA svarUpa-de0 zukladhyAna/1 / rUpAnupAta-sa. si./7/31/366/11 svavigrahadarzanaM rUpAnupAtaH / -- (dezavatake aticAroM ke antargata) unhIM puruSoMko (jo udyogamai juTe hai) apane zarIrako dikhalAnA rUpAnupAta hai| rAvA,/7/31/4/556/8 mama rUpaM nirIkSya vyApAramacirAnniSpAdayanti iti sva vigrahaprarUpaNaM rUpAnupAta iti niIyate / - 'mujhe dekhakara kAma jaldI hogA' isa abhiprAyase apane zarIrako dikhAnA rUpAnupAta hai| (cA, sA./16/2) / rUpI-de0 muurt| rUpya kUlA-1. hairaNyavarta kSetrako nadI va kuNDa-de lok/2/6,10| 2.rukmi parvastha eka kUTa va usakA svAmIdeva-de0 loka/5/4/ rUpyavara-madhyalokake antakA dazama sAgara va dvIpa-de0 loka/5/9 / rekhA-sarala rekhA Straight line (ja. pa./pra. 108) / recaka prANAyAma-de0 praannaayaam/2| revatI-1. eka nakSatra-de0 nakSatra / 2. zrAvastI nagarIkI samyaktva se vibhUSita eka zrAvikA thii| mathurAstha muniguptane eka vidyAdharake dvArA isake lie AzISa bhejii| taba usa vidyAdharane brahmA va tIrthaMkara AdikA Dhoga racakara isakI parIkSA lii| jisameM yaha aDiga rahI thii| (vR. ka. ko./kathA 7) / revasyA-pUrvI madhya AryakhaNDastha eka nadI-de0 manuSya/4 / revA-bharata kSetrastha AryakhaNDakI eka nadI-de0 manuSya/4 / rezama-de0 vstr| rainamaMjUsA-haMsadvIpake rAjA kanakaketukI putrI thI / sahasrakUTa caityAlayake kapATa ughADanese zrIpAlase vivAhI gayI thii| phira dhavalaseThake isapara mohita honepara dharma meM sthita rhii| antame dIkSA le, tapakara svarga sidhArI / ( zrIpAlacaritra ) / ravataka-saurASTra dezameM jUnAgar3ha rAjyakA giranAra parvata / (ma. pu/pra. 46/paM. pnnaalaal)| roga-kuSThAdi vizeSa prakArake roga ho jAnepara jina dIkSAkI yogyatA nahIM rahatI hai|-de0 prvjyaa/1|| roga parISaha-sa.si 8/1/425/8 sarvAzucinidhAnamidamanityamaparitrANamiti zarIre ni zaGkalpatvAdvigatasaskArasya guNaratnabhANDasaMcayapravardhanasarakSaNasadhAraNakAraNatvAdabhyupagatasthiti-vidhAnasyAkSa - mrakSaNavada vraNAnulepanavadvA bahUpakAramAhAramabhyupagacchato viruddhAhArapAnasevanavaiSamyajanitavAtAdivikArarogasya yugapadaneka zatasaMkhya 2 dhyeyake sAtha lanmayatA jJA /40/28-30 so'haM sakala vitsAvaM. siddhaH sAdhyo bhavacyuta / paramAtmA para jyotirvizvadarzI nirajjana / 281 tadAsau nizcalo'mUrto niSkala Dko jagadguru / cinmAtro visphuratyuccaiAnadhyAtavivajita 26 // pRthagbhAvamatikramya tathai kyaM paramAtmani / prApnoti sa jainendra siddhAnta koza
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ rocaka zaila pAtrako satyapi tadvazavartitAM vajahato jalloSadhiprApyAdya tapovizeSayoge satyapi zarIranispRhatyAta tikArAnapekSiNa rogaparihasanamavagantavya yaha saba prakArake azuci pAyakA Abhya hai, yaha anitya hai, aura paritrANa se rahita hai. isa prakAra isa zarIra meM sakalpa rahita honese jo vigata saMskAra hai, guNarUpI ratnoMke saMcaya, vardhana, saMrakSaNa aura sadhAraNakA kAraNa honese jisane zarIrakI sthiti vidhAnako bhale prakAra svIkAra kiyA hai, dhurako ogana lagAne ke samAna yA vaNapara lepa karaneke samAna jo upakAravAle bahuta AhArako svIkAra karatA hai, viruddha AhAra- pAnake sevanarUpa viSamatA se jisake vAtAdi vikAra roga utpanna hue hai, eka sAtha saikaDo vyAdhiyoMkA prakopa honepara bhI jo unake AdhIna nahIM huA hai tathA tapovizeSase jalloSadhi aura prApti Adi aneka RddhiyokA sambandha honepara bhI zarIrase nispRha honeke kAraNa jo unake pratikArakI apekSA nahIM karatA usake rogaparISaha sahana jAnanA caahie| (rA. vA./6/6/21/611/24), (cA, sA / 124 / 3) -60 loka/2/28 rocaka zaila - bhadrazAla banastha eka diggajendra parvata / roTa tIja vrata - triloka tIjavat / roma - audArika zarIra meM romoMkA pramANa- de0 audArika / 1 / romaza - eka kriyAvAdI- de0 kriyAvAda / romaharSaNI - eka vinayavAdI - de0 vainayika | 407 roSana sAtA 6 krodhinasya (sasTImapariNAmozeSa | krodhI puruSakA tIna pariNAma vaha roSa hai| rohiNI - 1. bhagavAda ajitanAthakI zAsaka pakSiNI-de0 yaha 2. eka vidyA- de0 vidyA / 3. eka nakSatra - de0 nakSatra / rohiNI vrata - prativarSa rohiNI nakSatrake dina upavAsa kare / tathA usa dina vAsupUjya bhagavAn kI pUjana tathA namaskAra mantrakA trikAla jApya kare / isakA aparanAma azoka rohiNI hai / (basu, zrA / 363265), (dharmaparIkSA / 20 / 11-20) (ma vidhAna se / 12) / rohita-1 haimavata kSetrakI pradhAna mI0 loka /2/11 2. hemanta kSetra meM sthita eka kuNDa jisase ki rohita nadI 3-30 loka /3/10, 3. mahAhimabAda patastha eka phUTa-de0 loka 7 / 4. rohita kuNDakI svAminI devI-de0 loka1/411. rohi phuTakI svAminI devI-de0 lok/2/4| - rohitAsyA - 1. haimavata kSetrakI pradhAnanadI -- de0loka/3/11 haimavata kSetra meM sthita eka kuNDa jisame rohitAsyA nahI nikalatI haide0 loka / 2 / 102. himavAn parvatasya eka kUTa-30 loka /5/41 3. rohitAsyA kUTakI svAminI devI-de0 loka /5/4 / raudradhyAna - hiMsA Adi para kArya karake garvapUrvaka Dhoge mArate rahane kA bhAva raudradhyAna kahalAtA hai| yaha atyanta aniSTakArI hai / dInAdhika rUpa se paMcama guNasthAna taka hI honA sambhava hai, Age nhiiN| 1. raudra sAmAnya kA lakSaNa bha.A./ / 1003/1528 misasAravaNe taha cena abihAra me / ru kaMsAsahiya kANaM bhaNiyaM samAse / 17030 - dUsareke dravya lenekA abhiprAya, jhUTha bolane meM Ananda mAnanA, dUsareke mAranekA abhiprAya, sahakAyake jIvokI virAdhanA athavA asimasa Adi parigrahake Arambha va saMgraha karanemeM Ananda mAnanA inameM jo kaSAya raudradhyAna sahita manako karanA vaha sakSepa se raudradhyAna kahA gayA hai | 1703 | (mU A. / 366 ) | 100 sa.si./6/28/445/10 rudra krUrAzayastasya karma tatra bhavaM vA raudram / - rudrakA artha krUra Azaya hai, isakA karma yA isameM honevAlA (bhAva) raudra hai ( rA mA 6/28/5/620/28) (/26/2) (bhA pATI/ 78/226/17) / 1 - ma. / 29 / 42 prAni ronAsaneSu nimAsta bhagaM roDa viddhi dhyAna caturvidham // 42 // jo puruSa prANiyoko jAtA hai vaha rudra krUra athavA saba jIvome nirdaya kahalAtA hai aise puruSameM jo dhyAna hotA hai use raudradhyAna kahate hai / 42 / (bha.A./ vi. / 1702 / 1530 para uddhRta) / cA. sA./100/2 svasavedyamAdhyAmirka (dhyAna) jise apanA ho AtmA jAna sake use AdhyAtmika dhyAna kahate hai| ni. sA./tA.vR / vaha caurajArazAtravajanavadhavaghanasannibaddhamahada dveSajanita raudradhyAnam / = cora-jAra zatrujano ke badha-bandhana sambandhI mahAdveSa se utpanna honevAlA jo raudradhyAna / 2. raudradhyAnake bheda ta. sU./1/35 hiMsAnRtasteya viSayasarakSaNebhyo rodram... 135 = hisA asatya, corI aura viSaya saMrakSaNa ke lie satata cintana karanA raudradhyAna hai / 35| ma. 22/40 himmAnandaSAmanda steya sarakSaNa [tmaka 43- hiMsAnanda mRSAnanda, steyAnanda aura saMrakSaNAnanda arthAt parigrahakI rakSAmeM rAta-dina lagA rahakara Ananda mAnanA ye raudradhyAnake cAra bheda hai 135 // ( cA. sA./170/2); ( jJA./26/3 ); ( kA a. / 473-474) / cA. sA./100/1 ropa mAdhyAmikabhedena dvividham-rodhyAna bhI bAhya aura AdhyAtmikake bhedase do prakArakA hai 1 3. raudra dhyAnake bhedoMke lakSaNa pA. sA./100/2] tInakaSAyAnuraMjana hisAnandaM prathama svabuddhivikapitayuktibhi pareSA adhevarUpAbhi parayaJcanaM prati mRSAkathane saMkalpAdhyavasAna gumAnayaM dvitIya haThAtkAreNa pramAdamI yA vA parasyApaharaNaM prati saMkalpadhyavasAnaM tRtIya cetanAcetana svaparigraha mameveda svamahamevAsya svAmItyabhinivezAtaupahAra vyApAdanena saMrakSaNa prati sakamyAdhyavasAna saMrakSaNAnandaM caturthaM raudram / =tIvrakaSAyake udayase hiMsAme Ananda mAnanA pahalA raudradhyAna hai| jina para dUsaroko zraddhA na ho sake aisI apanI buddhike dvArA panA kI huI muktiyoMke dvArA dUsaroko Thaganeke lie jhUTha bolaneke saMkalpakA bAra-bAra cintavana karanA gRpAnanda dhyAna hai jabaradastI athamA pramAdakI pratIkSApUrvaka dUsareke dhanako haraNa karaneke sakalpakA bAra-bAra cintavana karanA tIsarA raudradhyAna hai / cetana-acetanarUpa apane parigrahameM yaha merA parigraha hai, mai isakA svAmI hU~, isa prakAra mamatva rakhakara usake apaharaNa karane vAle kA nAza kara usakI rakSA karaneke saMkalpakA bAra-bAra cintavana karanA viSaya sarakSaNAnanda nAmakA cauthA raudradhyAna hai / 1 kA 405406 deza judo asama-vayameNa parigayo jo hu tatyeva ari-cittosa kANa have tassa // 4050 para- disaya-haraNasItosagIya visae surakkhaNe dukkho / taggaya- citAviTTho Nira tara taMpi ruddapi / 476 / jo hisAme Ananda mAnatA hai, aura asatya bolane meM Ananda mAnatA hai tathA usIme jisakA citta vikSipta rahatA hai. usake raudrayAna hotA hai 40 jo puruSa viSayasAmagrIko haranekA svabhAva vAlA hai, aura apanI viSaya jainendra siddhAnta koza
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ raudradhyAna raudradhyAna sAmagrIkI rakSA karane meM catura hai, tathA nirantara jisakA citta ina kAmo meM lagA rahatA hai vaha bhI raudradhyAnI hai| jJA /26/4-34 kA bhAvArtha-hate niSpIDite dhvaste jantujAte kadarthite / svena cAnyena yo hrssstddhisaaraudrmucyte|4| asatyakalpanAjAlakazmalIkRtamAnasa' / ceSTate yajanastaddhi mRSArodraM prakIrtitam / 16 / yazauryAya zarIriNAmaharaha zcintA samutpadyate-kRtvA cauryamapi pramodamatula kurvanti yatsaMtatam / cauryeNApi hRte para. paradhane yajjAyate sabhrama-staccauryaprabhava badanti nipuNA raudra sunindAspadam / 2 // bahArambhaparigraheSu niyataM rakSArthamabhyudyate-yatsaMkalpa paramparA vitanute prANIha raudrAzaya / yaccAlambya mahattvamunnatamanA rAjetyaI manyate-tatturya pravadanti nimaladhiyo raudra' bhavAza sinAma 126-1. jIboke samUhako apanese tathA anya ke dvArA mAre jAne para tathA pIDita kiye jAne para tathA dhvaMsa karane para aura ghAta karane ke sambandha milAye jAne para jo harSa mAnA jAye use hisAnandanAmA raudradhyAna kahate hai|4| bali Adi dekara yazalAbhakA cintavana karanA 7 jIvoko khaNDa karane va dagdha karane Adiko dekhakara khuza honA / / yuddha meM hAra-jIta sambandhI bhAvanA karanA / 10 / vairIse badalA lenekI bhAvanA / 11 / paralokame badalA lenekI bhAvanA karanA / 12 / hisAnandI raudradhyAna hai| (m.puu./21/15)| 2. jo manuSya asatya jhUThI kalpanAoke samUhase pAparUpI bhailase malinacitta hokara jo kucha ceSTA karai use nizcaya karake mRSAnanda nAmA raudradhyAna kahA hai|16| jo ThagAIke zAstra racane Adike dvArA dUsaroko ApadAme DAlakara dhana Adi sacaya kare / 17-16 / asatya bolakara apane zatruko daNDa dilAye / 20 / vacana cAturyase manavAMchita prayojanokI siddhi tathA anya vyaktiyoko ThaganekI 121-22 / bhAvanAeM banAya rakhanA mRSAnandI raudradhyAna hai| 3 jIvoke cauryakarma ke lie nirantara cintA utpanna ho tathA corI karma karake bhI nirantara atula harSa mAneM Anandita ho anya koI corIke dvArA paradhanako harai usameM harSa mAnai use nipuNa puruSa cauryakarmase utpanna huA raudradhyAna kahate hai, yaha dhyAna atizaya nindAkA kAraNa hai / 25 // amuka sthAname bahuta dhana hai jise mai turata haraNa karake lAne meM samartha huuN|26| dUsaroke dvIpAdi sabako mere hI AdhIna samajho, kyoki maiM jaba cAhU~ unako zaraNa karake jA sakatA hU~ / 27-28 ityAdi rUpacintana cauryAnanda raudradhyAna hai| 4. yaha prANI raudra (krUra ) citta hokara bahuta Arambha parigrahome rakSArtha niyamase udyama rai aura usameM hI sakalpakI paramparAko vistAra tathA raudracitta hokara hI mahattAkA avalambana karake unnatacitta ho, aisA mAnai ki mai rAjA hU~, aise pariNAmako nirmala buddhivAle mahApuruSa sasArako vAdhA karane vAle jIvoke cauthA raudradhyAna hai / 26 / mai bAhubalase sainyabalase sampUrNa pura grAmoko dagdha karake asAdhya aizvaryako prApta kara sakatA huuN|30|| mere dhana para dRSTi rakhane vAloko mai kSaNa bharame dagdha kara duuNgaa'|31|| maine yaha rAjya zatru ke mastaka para paoNva rakhakara usake durga meM praveza karake pAyA hai / 33 / isake atirikta jala, agni, sarpa, viSAdike prayogo dvArA bhI mai samasta zatru-samUhako nAza karake apanA pratApa sphurAyamAna kara sakatA huuN|34| isa prakAra cintavana karanA viSaya saMrakSaNAnanda hai| bhuvi // 52 // bAhyantu liGgamasyAhu. 5bhaDga mukha vikriyAm / prasveda maGgakampa ca netrayozcAtitAmratAya / 13 - krUra honA, hisAke upakaraNa talavAra Adiko dhAraNa karanA, hisAkI hI kathA karanA, aura svabhAvase hI hiMsaka honA ye hisAnanda raudradhyAnake cihna mAne gaye hai|4| kaThora bacana Adi bolanA dvitIya raudradhyAnake cihna hai / 50 / steyAnanda aura saMrakSaNAnanda raudradhyAna ke bAhyaciha sasArameM prasiddha hai / 2 / bhauha TeDhI ho jAnA, mukhakA vikRta ho jAnA, pasInA Ane laganA, zarIra ka~pane laganA aura netroMkA atizaya lAla ho jAnA Adi raudradhyAnake bAhyacihna hai / 53 / (jnyaa./26/37-38)| cA, sA /170/1 parAnumeya paruSaniSThurAkozananirbhartsanabandhanatarjanatADanapIDanaparadArAtikramaNAdilakSaNam / -kaThora bacana, marmabhedI vacana, Akroza vacana, tiraskAra karanA, bA~dhanA, tarjana karanA, tADana karanA tathA parastrIpara atikramaNa karanA Adi bAhya raudradhyAna kahalAtA hai| jJA./26/-15 anArataM niSkaruNasvabhAva' svabhAvata krodhakSAyadIpta / madoddhata' pApamati. kuzIla syAnnAstiko ya. sa hi raudradhAmA / abhilaSati nitAntaM yatparasyApakAra, vyasanavizikhabhinnaM vIkSya yttossmeti| yadiha guNagariSTha dveSTi dRSTvAnyabhUti, bhavati hRdi sazasyastaddhi raudrasya liGgam / 13 / hisopakaraNAdAna krUrasattveSvanugraham / nistrizatAdiliGgAni raudra bAhyAni dehina / 15 / - jo puruSa nirantara nirdaya svabhAvavAlA ho, tathA svabhAvase hI krodha kaSAyase prajvalita ho tathA madase uddhata ho, jisakI buddhi pApa rUpa ho, tathA kuzIlA ho, vyabhicArI ho, nAstika ho baha raudradhyAnakA ghara hai / / (jJA /26/6) / jo anyakA burA 'cAhe tathA parako kaSTa ApadArUpa bANose bhedA huA dukhI dekhakara santuSTa ho tathA guNose garuvA dekhakara athavA anyake sampadA dekhakara Sa rUpa ho, apane hRdayameM zalya sahita ho so nizcaya karake raudradhyAnakA cihna hai / 13 / hisAke upakaraNa zastrAdikakA saMgraha karanA, krUra jIvokA anugraha karanA aura nirdayatAdikabhAva raudradhyAnake dehadhAriyoke bAhyacihna hai / 13 5. raudradhyAnameM sammava mAva va lezyA ma.pu /21/44 prakRSTataradurlezyAyopobalavRhitam / antarmuharta kAlotthaM pUrvabadbhAva issyte|44| (parokSajJAnatvAdaudayikabhAva vA bhAvalezyAkaSAyaprAdhAnyAt / cA. saa.)| - yaha raudradhyAna atyanta azubha hai, kRSNa Adi tIna khoTI lezyAoke balase utpanna hotA hai| antarmuhUrta kAla taka rahatA hai aura pahale ArtadhyAnake samAna isakA kSAyopazamika bhAva hotA hai / 44aa (jnyaa./26/36,36)| athavA bhAva lezyA aura kaSAyokI pradhAnatA honese audayika bhAva hai| (cA maa./170/5)| * raudradhyAnakA phala-de0 Ata/2 / 4. raudradhyAnake bAhyacihna 6. rauddhyAnameM sambhava guNasthAna ta. sU./6/25 raudramaviratadeza viratayo / 3 / vaha raudradhyAna avirata aura dezavistake hotA hai| ma. pu./21/43 SaSThAttu tadaguNasthAnAta prAk paJca guNa bhUmikam / yaha dhyAna chaThave guNasthAnake pahale-pahale pA~ca guNasthAnome hotA hai / (cA sA./171/1), (jnyaa./26/36)| dra sa/To./48/201/1 raudradhyAna. tAratamyena midhyAdRSTayAdipaJcamaguNasthAnatijIvasaMbhavam / =yaha raudradhyAna mithyASTise pacama guNasthAna takake jIvoke tAratamatAse hotA hai| ma.pU./21/41-53 anAnRzasya hisIpakaraNAdAnatarakathA / nisarga- hiMsratA ceti lihAnyasya smRtAni vai|4| bAkpAruSyAdiliDga tada dvitIya raudramiSyate / / * pratItaliGgamaivaitada raudradhyAnadvayaM jainendra siddhAnta koza
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ raurava 409 lakSaNa uSNatA AtmabhUta lakSaNa hai aura daNDI puruSakA medaka daNDa anAtma 7. dezavratIko kaise sammava hai sa, si./6/35/448/8 aviratasya bhavatu raudradhyAna, deza viratasya katham / tasyApi hisAdhAvezAdvittAdisaMrakSaNatantratvAcca kadAcita bhavitumaha ti| tatpunarikAdInAmakAraNa; samyagdarzanasAmAt |-prshnraudrdhyaan aviratake hoo, dezaviratake kaise ho sakatA hai| uttara-- hiMsAdike Avezase yA vittAdike sarakSaNake paratantra honese kadAcita usake bhI ho sakatA hai| kintu deza viratake honevAlA raudradhyAna narakAdi durgatiyoMkA kAraNa nahI hai, kyoMki samyagdarzanakI aisI hI sAmarthya hai / (rA. vA./6/35/3/626/16). (jJA./26/36 bhaassaa)| 4. sAdhuko kadApi sambhava nahIM sa si /6/35/448/10 saMyatasya tu na bhavatyeva, tadArambhe saMyamapracyute / - parantu yaha sayatake to hotA hI nahI hai, kyoki usakA Arambha honepara sayamase patana ho jAtA hai| (rA. vA./6/35/4/626/22 ) / raurava-pahale narakakA tIsarA paTala-de0 naraka/5/11 / roruka-prathama pRthivIkA tIsarA paTala-de0 narakA/11 // nyA. dI/1/4/6/4 dvividhaM lakSaNam, AtmabhUtamanAtmamUta ceti / tatra yadvastusvarUpAnupraviSTa tadAtmabhUtama, ythaagneraussnnym| auSNyaM hyagne svarUpa sadagnimavAdibhyo vyAvarttayati / tadviparItamanAtmabhUtam, yathAdaNDa purusssy| daNDinamAnayetyukte hi daNDa puruSAnanupraviSTa eva puruSa vyaavrttyti|lkssnnke do bheda hai-AtmabhUta aura anAtmabhUta / jo vastuke svarUpameM milA huA ho use AtmabhUta lakSaNa kahate hai jaise agnikI ussnntaa| yaha uSNatA agnikA svarUpa hotI huI agniko jalAdi padArthose judA karatI hai| isalie uSNatA agnikA AtmabhUta lakSaNa hai| jo vastuke svarUpameM milA huA na ho usase pRthak ho use anAramabhUta lakSaNa kahate hai| jaise-daNDIpuruSakA daNDa / daNDIko lAo aisA kahanepara daNDa puruSameM na milatA huA hI puruSako puruSabhinna padArthose pRthaka karatA hai| isalie daNDa puruSakA anAtmabhUta lakSaNa hai| 3. lakSaNAbhAsa sAmAnyakA lakSaNa nyA. dI/1/5/7/22 kI TippaNI sadoSalakSaNaM lakSaNAbhAsam / -mithyA-arthAta sadoSa lakSaNako lakSaNAbhAsa kahate hai| laMkA-rAvaNake pUrvaja meghavAhanako rAkSasoke indra ne usakI rakSArtha yaha laMkA nAmakA dvIpa pradAna kiyA thaa| yaha trikUTAcala parvatako talahaTIme hai / ( pa pU./5/157) 1 laMba saMkSetra-Right Prism. ( ja pa./pra.108) / laMbita-kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsrg/1| lakkhaNa-vi za 13 mai aNukya rayaNa paIvake racayitAeka apabhraMza kavi the| ( hi jai. sA i./30 kaamtaa)| lakSaNarA vA /2/8/2/116/6 parasparayatikare sati yenAnyatva lakSyate tallakSaNam / 2 / paraspara sammilita bastuoMse jisake dvArA kisI vastukA pRthakkaraNa ho vaha usakA lakSaNa hotA hai| nyA vi/TI/1/3/5/5 lakSyate'neneti lakSaNam / = jisake dvArA padArtha lakSya kiyA jAye usako lakSaNa kahate hai| dha/7/2,1.11/84/3 ki lakSaNaM / jassAbhAve davyassAbhAvI hodi ta tassa lakSaNa, jahA poggaladavvassa rUva-rasa-gaMdha-phAsA, jIvassa ubjogo| jisake abhAvameM dravyakA bhI abhAva ho jAtA hai, vahIM usa dravyakA lakSaNa hai| jaise-pRdgala dravyakA lakSaNa rUpa, rasa, gandha aura, jobakA upyog| nyA. dI /1/3/5/6 vyatikIrNa-vastuvyAvRttihetulakSaNam / milI huI bastuomese kisI eka vastuko alaga karanevAle hetuko (cihnako) lakSaNa kahate hai| de guNa /1/1 ( zakti lakSaNa, vizeSa, dharma, rUpa, guNa, svabhAva, prakRti, zola, AkRti aura aga ekArthavAcI hai|| nyA sU/To /1/1/2/8/7 uddiSTasya tattvavyavacchedako dharmo lakSaNam / -- uddiSTa ( nAma mAtrase kahe hue ) padArthake ayathArtha (viparIta yA asatya ) bodhake nivAraNa karane vAle dharmako lakSaNa kahate hai| 2. lakSaNake bheda va unake lakSaNa rA vA /2//3/11/11 tallakSaNaM dvividha-AramabhratamanAtmabhUta ceti / tatra AtmabhUtamagnerauSpa yam, anAtmabhUtaM devadattasya daNDa / lakSaNa AtmabhUta aura anAtmabhRtake bhedase do prakAra hotA hai| agnikI 4. lakSaNAbhAsake bheda va unake lakSaNa nyA./dI /9/8/9/5 trayolakSaNAbhAsabhedA' -avyAptamativyAptamasaMbhava ceti / tatra lakSyaikadezavRttyavyAptama. yathA go zAvaleyatvam / lakSyAlakSyavRttyativyAptam, yathA tasyaiva pazutvam / bAdhitalakSyavRttyasabhavati, yathA narasya viSANitvam / lakSaNAbhAsake tIna bheda haiavyApta. ativyApta, aura asambhavi / ( mokSa paMcAzata / 14 ) lakSya ke eka dezame lakSaNake rahane ko avyApta lakSaNAbhAsa kahate hai| jaisegAyakA shaavleytv| zAvaleyatva saba gAyome nahIM pAyA jAtA vaha kucha hI gAyokA dharma hai, isalie avyApta hai| lakSya aura alakSya meM lakSaNake rahaneko ativyApta lakSaNAbhAsa kahate hai| jaise gAyakA hI pazutva lakSaNa karanA / yaha pazutva gAyake sivAya azvAdi pazuoM meM bhI pAyA jAtA hai isa lie pazutva ativyApta hai| jisakI lakSyame vRtti bAdhita ho arthAda jo lakSyame bilakula hI na rahe vaha asambhavi lakSaNAbhAsa hai| jaise--manuSyakA lakSaNa siig| sIga kisI bhI manuSyame nahI pAyA jaataa| ata vaha asambhavi lakSaNAbhAsa hai| ( mokSapacAzata/15-17 ) / mokSapacAzata/17 lakSye tvanupapannatvamasaMbhava itIrita / yathA varNAdi yuktaravamasiddhaM sarvathAtmani / lakSya meM utpanna na honA so asambhava doSakA lakSaNa hai, jaise AtmAmeM varNAdikI yukti prasiddha hai| 5. AtmabhUta lakSaNakI siddhi rA. vA./2/8/8-6/116/24 iha loke yadyadAtmakaM na tattenopayujyate yathA kSIra kSIrAtmaka na tttenaivaatmnopyujyte| jIva eva jJAnAdananyatve sati jJAnAtmanopayujyate / AkAzasya rupAdya pyogaabhaavvt| AtmApi jJAnAdisvabhAvazaktipratyayavazAta ghaTapaTAdyAkArAvagraharUpeNa pariNamatItyupayoga siddha / - prazna-jaise dUdhakA dUdha rUpase pariNamana nahIM hotA kintu dahI rUpase hotA hai / usItaraha jJAnAtmaka AtmAkA jJAnarUpase pariNamana nahIM ho skegaa| ata' jIvake jJAnAdi upayoga nahIM honA cAhie / uttara-cU ki AtmA aura jJAna meM abheda hai isalie usakA jJAna rUpase upayoga hotA hai| AkAzakA sarvathA bhinna rUpAdika rUpase upayoga nahI dekhA jaataa| jJAna paryAyake abhimukha jItra bhI jJAna vyapadezako prApta karake svayaM jainendra siddhAnta koza bhA03-.52
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ lakSaNa paMkti vrata labdhi ghaTa-paTAdi viSayaka avagrahAdi jJAna paryAyako dhAraNa karatA hai ata' dravya dRSTise usakA hI usI rUpase pariNamana siddha hotA hai| 6.lakSya-lakSaNameM samAnAdhikaraNa avazya hai nyA. dI./1/87/2 asAdhAraNadharmavacanaM lakSaNam iti kecit, tadanupapannam, lakSyadharmivacanasya lakSaNadharmavacanena samAnAdhikaraNyAbhAvaprasaGgAta / asAdharaNadharmake kathanako lakSaNa kahate hai aisI kinhIMkA kahanA ThIka nahIM hai| kyoMki lakSyarUpa dharmivacanakA lakSaNarUpa dharma vacanake sAtha sAmAnAdhikaraNyake abhAvakA prasaMga AtA hai| nyA. dI/bhASA/1/15/141/20 yaha niyama hai ki lakSya-lakSaNa bhAvasthala meM lakSya vacana aura lakSaNa vacaname ekArthapratipAdakatva rUpa sAmAnAdhikaraNya avazya hotA hai| * anya sambandhita viSaya 1. lakSya lakSaNa sambandha-de0 saMbadha / 2. lakSaNa nimitta jJAna-de0 nimitt/2| 3. bhagavAnke 1008 lakSaNa-de0 arht/1| lakSya lakSaNa sambandha-de0 sambandha / ladhimA vikriyA Rddhi-de0 Rddhi/3| laghIyastraya-A. akalaMka bhaTTa (I 620-680) / kRta nyAyaviSayaka 78 kArikA pramANa saskRta grnth| isameM choTe-choTe tIna prakaraNokA saMgraha hai-pramANa praveza, naya praveza va pravacana praveza / vAstavameM ye tInoM prakaraNa grantha the, pIche AcArya anantavIrya ne (I. 1741025) ne ina tInoMkA saMgraha karake usakA nAma laghIyastraya rakha diyA hogA aisA anumAna hai| ina tInoM prakaraNoMpara svayaM A, akala ka bhaTTa kRta eka vivRtti bhI hai| yaha vivRtti bhI zloka nibaddha hai| isapara nimna TIkAe~ likhI gayI hai.-1, A. prabhAcandra (I.650-1020) kRta nyAyakumudacandra ,2 A. abhayacandra (I. za. 13) kRta tyAdvAdabhUSaNa / (tii0/2/306)| laghu-pa. pra./TI./1/28 laghu zIghramantarmuhUrtena / = laghu arthAt zIghra arthAt antarmuhUrta me| laghucUNi-de0 koza pariziSTa 1 / laghu tattvasphoTa-AcArya amRtacandra (I. 105-655) kRtaadhyAtma viSayaka saMskRta padya bada grantha / laghuriktha-Logarithum (dha / 28) / -de0 gaNita/11/21 laghu sarvajJa siddhi-A. anantakIrti (I. za. 6 uttarArdha) kRta saskRta bhASAkA eka nyAya viSayaka grantha hai| (tii/3/167)| latAlatAMga-kAlakA pramANa vizeSa-de0 gnnit/I[1/4| latA vakra-kAyotsargakA aticAra-de0 vyutsarga/1 / labdha -Quotient (dha./pra. 28) / labdharAzi rAzika gaNitameM phala icchA pramANa - de0 gaNita/II/ labdhi-zAna Adi zakti vizeSako labdhi kahate hai| samyaktva prAptimeM pA~ca labdhiyokA honA Avazyaka batAyA gayA hai, jiname karaNa labdhi upayogAramaka honeke kAraNa pradhAna hai| inake atirikta jIvameM saMyama yA saMyamAsaMyama Adiko dhAraNa karanekI yogyatAe~ bhI usa-usa nAmakI labdhi kahI jAtI hai| lakSaNa paMkti vrata-kisI bhI dinase prArambha karake eka upavAsa eka pAraNA kramase 204 upavAsa pUre kre| namaskAra mantrakA trikAla jApa kare / aparanAma divya lakSaNapakti vrata hai| (ha. pu./34/113), (vratavidhAna sN./102)| lakSaparvA-eka auSadha vidyA-de0 vidyaa|| lakSmaNa- pra./sarga/zloka rAjA dazarathake putra tathA rAmake bhAI the ( 25/126 ) bhrAtR premase bhAI ke sAtha banameM gaye (31/161) / sItAharaNa para rAvaNake sAtha yuddha kara usako mArA (76/33) / antameM deva kathita rAmakI mRtyuke jhUThe samAcAra sunakara narakako prApta hue (115/8-12), yaha AThavaoN nArAyaNa thA-(vizeSa de0 zalAkA puruss/4)| lakSmaNa purI-vartamAna lakhanaU ( ma pu./pra 50/paM. pannAlAla ) / lakSmaNa deva-NamiNAhacariu ke racayitA mAlavA dezavAsI eka apabhraza kavi / samaya-vi za 14 (tii./4/207)| lakSmaNa sena-1 sena saMghI ahasenake ziSya raviSeNa (padma purANa ke kartA) ke guru the| samaya-vi680-720( I 623-663)-de0itihAsa/7/6 / 2. kASThAsaghI ratnakI tike ziSya tathA bhImasenake guru the| samaya-vi 1481 (I. 1414)-de0 itihaas/7/| lakSmI-1.zikharI parvatastha puNDarIka hRdakI svAminI devii|-de0 loka/3/8 | 2 zikharI parvatastha kuTa aura nivAsinIdevI-de0 loka/ 1/4 / 3 vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka ngr| -de0 vidyAdhara / lakSmIcaMda-1. nandisagha balAtkAragaNakI sUrata zAkhA meM manilabhUSaNa ke ziSya tathA bra0 nemidatta ke guru the / samaya-vi. 1575 ( I. 1518) -de0 itihAsa/7/4 / 2. meghamAlA ke racayitA eka marAThI kavi / samaya-grantha kA racanAkAla zaka 1650 (I 1728) / (tii,/4/321)| 3. aNuvevaravA dohA ke racayitA eka apabhraMza kavi / samaya-(tI/4/243) / lakSmImatI rucaka parvata nivAsinI dikkumArI devI -de0 loka/5/13 / lakSya-pa.pra./TI/1/16 lakSyaM saMkalparUpaM cittam / = saMkalparUpa manako lakSya kahate hai| labdhi sAmAnya nirdeza 1 / labdhi sAmAnyakA lakSaNa 1kSayopazama zAktake artha meM, 2 guNa prAptike artha me; 3 Agamake artha me| jJAna va samyaktvakI apekSA labdhike lakSaNa --de0 upalabdhi / labdhirUpa mati zrutajJAna -de0 baha vaha nAma / labdhi va upayogameM sambandha -de0 upayoga/I / kSAyika va kSayopazamakI dAnAdi labdhiyA~ / kSAyika dAnAdi labdhiyoM tathA tatsambandhI zaMkAe~ -de0 vaha vaha nAma / nava kevalalabdhi nAma nirdesh| jainendra siddhAnta koza
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ labdhi 2 1 2 1 vizuddhi labdhikA lakSaNa 4 prAyogya labdhikA svarUpa / kAla (bhAyogya) labdhirme karaNake binA zeSa cAra labdhiyoMkA antarbhAva -de0 niyati / 2 / samyaktvakI prAptimeM paca labdhikA sthAna / # 5 6 pA~coMmeM karaNa labdhikI pradhAnatA / 3 dezanA labdhi nirdeza 1 dezanA labdhikA lakSaNa / 2 samyagdRSTike upadeza se hI dezanA sambhava hai / 3 midhyAdRSTi ke upadezase dezanA sambhava nhiiN| 4 kadAcit mithyAdRSTi se bhI dezanA kI sambhAvanA nizcaya tatvoMkA manana karanepara dezanA labdhi sambhava hai / dezanAkA saskAra anya bhavoMmeM bhI sAtha jAtA hai 5 * 1 ** 2 3 5 1 2 3 4 upazama samyaktva sambandhI paMca labdhi nirdeza paMca labdhi nirdeza / ayopazama labdhikA lakSaNa / 5 7 8 karaNa labdhi nirdeza karaNakA lakSaNa | apapravRtta Adi trikaraNa - de0 saMskAra / 1 | -de0 10 karaNa ! - de0 0 karaNa karaNa lambhi va antaraMga puruSArthameM kevala bhASA meda hai| pA~coMmeM karaNa labdhikI pradhAnatA / karaNa labdhi bhavya hI hotI hai / karaNa labdhi samyaktvAdikA sAkSAt kAraNa hai| saMyama va saMyamAsaMyama labdhi sthAna sthAnakA lakSaNa | 6 ekAntAnuvRddhi sayama va sayamAsayama labdhi-sthAnakA - de0 landi2 / saMyama va saMyamAsayama labdhi sthAnakA lakSaNa / sayama va sayamAsaMyama labdhi sthAnoMke bheda | pratipadyamAna va utpAda saMyama va saMyamAsayama labdhisthAnakA lakSaNa / pratipAtagata sayama va saMyamAsaMyama labdhi sthAnakA lakSaNa / anubhagata va tadvyatirikta saMyama va samAsayana labdhi lakSaNa / jaghanya va utkRSTa sayama va saMyamAsayama labdhisthAnakA sAmitya / bhedAtIla sthAnoMkA svAmitva | 411 1. labdhi sAmAnya nirdeza 1. labdhi sAmAnyakA lakSaNa 1. kSayopazama zaktike artha meM 1. labdhi sAmAnya nirdeza sasa/2/18/06/2 lambhana labdhi kA punarasI jJAnAvaraNakarmakSayopazama vizeSa | yatsanidhAnAdAtmA idhyendriyanita prativyAdhizabdakA artha-sambhana labdhiprApta honA / jJAnAvaraNa karmake kSayopazama vizeSako labdhi kahate hai / jisake saMsarga se AtmA dravyendriyakI racanA karaneke lie udyata hotA hai| (rA bA /2/18/12/130/10) / gha 1/1.1.33 / 236/2 indriyaniya hetu kSayopazamavizeSe la yasaMnidhAnAdAtmA mendriyanisi pratijJAnAvaraNakSayopazamavizeSo / kSayopazama vizeSo labdhiriti vijJAyate indriyako sikA - nivRttikA kAraNabhUta jo kSayopazama vizeSa hai, use labdhi kahate hai / arthAt jisake sannidhAnase AtmA dravyendriyakI racanAyeM vyApAra karatA hai, aise jJAnAvaraNa ke kSayopadama vizeSako sandhi karate haiN| go. jI //165/11/4 matijJAnAvaraNamA vizuddhijaba syArthagrahaNazaktilakSaNalabdhi / =jIvake jo matijJAnAvaraNa karmakSayopazama utpanna huI vizuddha aura usase utpanna padArthoMkA grahaNa karanekI jo zakti usako labdhi kahate hai / 2. guNaprAptike artha meM sasi./2/40/260/- tapovidapAradviprAsi vidhatapa vizeSase prApta honevAlI Rddhiko labdhi kahate haiM / ( rA vA / 2/47/2/ 151/39) / gha. / 3.49/06/3 sammAna para jIvasta samAgamo rAkhI NAma / - samyagdarzana, samyagjJAna aura samyagcAritrame jo jIvakA samAgama hotA hai use labdhi kahate hai / 12/15-20/23/1 vikaraNA aNimAdayo muktiparyantASTavastUpalambhA labdhya / mukti paryaMta iSTa vastuko prApta karAne vAlI aNimA Adi vikriyAe~ sakahI jAtI hai| nisA vA vR./166 jIvAnA sukhAdiprApte vdhijIvIko mukhAdi kii| 2. Agamake artha meM dha. 13/5,5.50/283 /2 labdhInA paramparA yasmAdAgamAt prApyate yasmin prAyupAyo nirUpyate vA sa paramparAnadhigama | = labdhiyokI paramparA jisa Agamase prApta hotI hai yA jisame unakI prAptikA upAya kahA jAtA hai vaha paramparA labdhi arthAt Agama hai| 2. kSAyika va kSayopazamakI dAnAdi labdhi ta sU / 2 / 5 labdhya paJca ( kSAyopazamikya dAnalabdhila bhilabdhibhagata rupabhogalatirAvA) pA~ca undhi hotI hai- ( dAnalabdhi lAbhalabdhi bhogalabdhi, upabhogalabdhi, aura vIryalabdhi / ye paoNca labdhiyA~ dAnAntarAya Adike kSayopazama hotI hai| (rA. vA 12/4/8/100/28 ) / * dha. 5/1,7,1/161/3 laddhI paMca viyappA dANa-lAha-bhogupabhoga-vIriyamidi / = ( kSAyika) labdhi pA~ca prakArakI hai- kSAyika dAna, kSAyika lAbha, sAyika bhoga, kSAyika upabhoga aura kSAyika mIrya / lasA / / 166/218 sattaNDaM payaDoNaM khayAdu avara tu khaiyaladdhI du / ukalaiyoSA haye | 166 / sAta prakRtiyoM ke kSayase asayata samyagdRSTike kSAyika samyaktva rUpa jaghanya kSAyika jainendra siddhAnta koza
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ labdhi 412 2. upazama samyaktva sambandhI paMcalabdhi nirdeza ya 32 kI vRddhi karatA gakara pUrva yA vRddhi karatA prathamopazama bhAgamAtra labdhi hotI hai| aura ghAtiyA karmake kSayase paramAtmAke kevala- 4. prAyogyalabdhikA svarUpa jJAnAdirUpa utkRSTa kSAyika labdhi hotI hai :166 / (kSayopazama dha. 6/1,6-8,3/204/6 sambakammANamukkasahidimukkassANubhAga ca labdhikA lakSaNa-de0 lbdhi/2)| ghAdiya aMtokoDAkoDITThidimhi veDhANANubhAge ca avaThThANa 3. nava kevalalabdhikA nAma nirdeza pAoggaladdhI NAma / -sarva kAkI utkRSTa sthiti aura utkRSTa dha, 1/1,1,1/gA. 58/64 dANe lAbhe bhoge paribhoge vIrie ya smmtte|| anubhAgako ghAta karake anta'koDAkoDI sthitimeM, aura dvisthAnIya Nava kevala-laddhIo dasaNa-NANaM caritte ya 58 dAna, lAbha, bhoga, anubhAgameM avasthAna karaneko prAyogyalabdhi kahate hai| (la. sA./ paribhoga, vIrya, samyaktva, darzana, jJAna aura cAritra ye nava kevala- m /7/45) / labdhiyA~ samajhanA caahie|18| (vasu. zrA/527), (ja. pa /13/ la. sA/mU./9-32/47-68 sammattahimahamiccho visohivaDhIhi 131-135), (go. jo./jI. pr/63/164/6)| bahamANo hu| aMtokoDAko Di sattaNhaM baMdhaNaM kuNaI / / aMto koDAkoDIThidaM amatthANa sasthaNANaM ca / bicauThANarasaM ca ya 2. upazama samyaktva sambandhI paMcalabdhi nirdeza badhANaM badhaNaM kuNai 24aa micchaNathINati suracau samavajjapasattha gamaNasubhagatiya / NIcukkassapadesamaNukassa vA pabaMdhadi hu / 25 // 1. paMdhalabdhi nirdeza ekaThi pamANANamaNukkassapadesaM badhaNaM kuNaI / 26 / udaillANaM udaye ni. sA./tA. vR./056 labdhi kAlakaraNopadezopazamaprAyogyatAbhedAt patte kaThidissavedago hodi| vicauThANamasatthe satthe udayallarasa paJcadhA / == labdhi kAla, karaNa, upadeza, upazama aura prAyogyatArUpa bhuttI 26 / ajahaNNamaNukassappadesamaNubhavadi sodayANa tu / udayibhedoke kAraNa pA~ca prakArakI hai| llANaM payaDicaukkaNNamudIrago hodi / 30 / ajahaNNamaNukassaM ThidIdha 6/1,6-8,3/gA. 1/204 khayauvasamiyavisohI desANapAuggakaraNa tiyaM hodi sattapayaDINaM / evaM payaDicaukka baMdhAdisu hodi laddhI ya / cattAri vi sAmaNNA karaNaM puNa hoi sammatte / / -kSayopa patteya / 32 / -1 sthitibandha-prathamopazama samyaktva ke sammukha zama, vizuddhi, dezanA, prAyogyatA aura karaNa ye pA~ca labdhi hai| jIva vizuddhatAkI vRddhi karatA huA prAyogya labdhikA prathamase lagAkara pUrva sthiti bandhake saMkhyAtave bhAgamAtra anta koTAkoTI (la. sA /mU /3/44), (go. jI /muu./661/1100)| sAgara pramANa Ayu binA sAta karmoMkA sthitibandha karatA hai / / 2. kSayopazamalabdhikA lakSaNa 2 anubhAgabandha-aprazasta prakRtiyokA dvisthAnIya anubhAga pratisamaya-samaya anantaguNA ghaTatA bA~dhatA hai aura prazasta prakRdha,7/2,1,45/7/3 NANassa viNAso khao NAma, tassa uvasamo ega tiyokA catusthAnIya anubhAga pratisamaya-samaya anantaguNA desakravao, tassa khovsmsnnnnaa| tattha NANamaNNANaM vA uppa- baDhatA baoNdhatA hai / 24 / 3. pradezabandha-mithyAtva, amantAnubandhI jjadi tti khaovasa miyA laddhI vuccde| catuSka, styAnagRdvi trika, devacatuSka, vajraRSabha nArAca, dha.7/2,1,71/108/7 udayamAgadANamaidaharadesaghAdittaNeNa uvasaMtANaM prazastavihAyogati subhagAdi tIna, ba niicgotr| ina 26 prakR jeNa khaovasamasaNNA asthi teNa tatthuppaNNajIvapariNAmo va ova- tiyoMkA utkRSTa va anutkRSTa pradezabandha karatA hai / mahAdaNDakameM kahIM samaladdhIsaNNido / -1, jJAnake vinAzakA nAma kSaya hai| usa 61 prakRtiyokA anutkRSTa pradezabandha karatA hai / 25-26 / 4. udaya kSayakA upazama huA ekadeza kssy| isa prakAra jJAnake ekadezIya udIraNA-udayavAn prakRtiyokA udayakI apekSA eka sthiti jo kSayakI kSayopazama sajJA mAnI jA sakatI hai| aisA kSayopazama hone udayako prApta huA eka niSedha. usahIkA bhoktA hotA hai| para jo jJAna yA ajJAna utpanna hotA hai usIko kSAyopazamika aprazasta prakRtiyokA dvisthAnarUpa aura prazasta prakRtiyoke labdhi kahate hai| 2 udayame Aye hue tathA atyanta alpa deza- catusthAnarUpa anubhAgakA bhoktA hotA hai / 26 / udaya prakRtiyokA ghAtiravake rUpase upazAnta hue samyaktva mohanIya prakRtike deza- ajaghanya vA anutkRSTa pradezako bhogatA hai| jo prakRti, pradeza, dhAtI spardhakokA ki kSayopazama nAma diyA gayA hai, isalie sthiti aura anubhAga udayarUpa ho unhIMkI udIraNA karane vAlA usa kSayopazamase utpanna jIva pariNAmako kSayopazamalabdhi hotA hai|30| 5. sattva-sattArUpa prakRtiyokA sthiti, anubhAga, kahate hai| pradeza ajaghanya anutkRSTa hai / 6. aise prakRti, sthiti, anubhAga, dha 6/1,6-8,3/204/3 puvvasacidakammamalapaDalassa aNubhAgaphadayANi pradezarUpa catuSka hai so bandha, udaya udIraNA sattva ina sabameM jadA visohIe paDisamayamaNaM taguNahoNANi hoNudIrijati tadA kahA / yaha krama prAyogyala bdhike anta paryanta jAnanA / 12 / khaovasamaladdhI hodi / -pUrvasacita karmoMke malarUpa paTala ke anubhAga spardhaka jisa samaya vizuddhike dvArA pratisamaya anantaguNa .. samyaktvakI prAptimeM paMca labdhikA sthAna hIna hote hue udIraNAko prApta kiye jAte hai usa samaya kSayopazama - paM vi/4/12 labdhipaJcakasAmagrIvizeSAtpAtratA gata / bhavya' samyalabdhi hotI hai / (la. sA./mU /4/43) / gdagAdInA ya sa muktipathe sthitaH / 12 / jo bhavyajIva pA~ca 3. vizuddhilabdhikA lakSaNa labdhirUpa vizeSa sAmagrIse samyadarzana-jJAna-cAritrarUpa ratnatraya ko dhAraNa karaneke yogya bana cukA hai vaha mokSamArgame sthita ho dha.6/1,6-8,3/204/5 paDisamayamaNaM taguNahINakameNa udIrida-aNu gayA hai / 12 / bhAgaphaddayajaNidajIvapariNAmo sAdAdisuhakammabaMdhaNi mitto asA go jI./jI.pra./651/1100/8 paJca labdhyaH upazamasamyaktve bhavanti / dAdi asuhakammabadhaviruddho visohI NAma / tisse ubalabho visohi -paoNco labdhi upazama samyaktva ke grahaNa meM hotI hai| (aura bhI laddhI nnaam| -pratisamaya anantaguNitahIna kramase udIrita anu- de0 smygdrshn/IV/2/E)| bhAga spardhakose utpanna huA, sAtA Adi zubha karmoM ke bandhakA nimitta bhrata aura asAtA Adi azubha karmoke bandhakA virodhI 6. pA~coM meM karaNalabdhikI pradhAnatA jo jIva pariNAma hai, use vizuddhi kahate hai| usakI prAptikA nAmadha. 6/1,6-8.3/gA. 1/205 cattAri vi (taddhi) sAmaNNaM karaNaM puNa vizuddhilabdhi hai| (la sA /muu./5/44)| hoi sammatte / / - ina (pA~co) me se pahalI cAra to sAmAnya jainendra siddhAnta koza
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ labdhi 413 4. karaNalabdhi nirdeza 4. kadAcit mithyASTise bhI dezanAkI sambhAvanA lA. saM./16 na vAcyaM pAThamAtratvamasti tasyeha nArthataH / yatastasyopadezAdvai jJAnaM vindanti kecana / 19 / = mithyAdRSTike jo gyAraha aMgakA jJAna hotA hai vaha kevala pAThamAtra hai, usake arthoMkA jJAna usako nahI hotA, yaha kahanA ThIka nhii| kyoki zAstroM meM kahA gayA hai ki mithyAdRSTi muniyoke upadezase anya kitane hI bhavya jIvoMko samyagdarzana pUrvaka samyagjJAna pragaTa ho jAtA hai / 16 / 5. nizcaya tatvoMkA manana karanepara dezanAlabdhi sambhava hai pra. sA./mU./86 .jiNasatthAdo ache paccakravAdI hi bujjhado nniymaa| rakhIyadi mohovacayo tamhA satyaM samadhidavva 186 -jina-zAstra dvArA pratyakSAdi pramANose padArthoM ko jAnane vAleke niyamase mohasamUha kSaya ho jAtA hai, isalie zAstrakA samyaka prakArase manana karanA caahie|86 bha A /vi /105/250/12 ayamabhiprAya'-zraddhAnasahacAribodhAbhAvA ccha tmpyshrutmiti| -zabdAtma zruta sunakara usake arthako bhI samajha liyA parantu usake Upara yadi zraddhA nahI hai to vaha saba suna aura jAna lenepara bhI abhUtapUrva hI samajhanA caahie| isa zabdake adhyayanase apUrva arthoMkA jJAna hotA hai| pu. si. u./6 vyavahArameva kevalamavai ti yastasya dezanA naasti| =jo jIva kevala vyavahAra nayako hI sAdhya jAnatA hai, usa mithyAdRSTike lie upadeza nahI hai|6| hai arthAt bhavya-abhaya donoke hotI hai / kintu karaNalabdhi samyaktva honeke samaya hotI hai| (dha.6/1,6-8,3/205/3), (go, jI./mU./651/1100), (la. sA./mU./3/42), (dra. sa./TI./36/ 156/3 ) / 3. dezanAlabdhi nirdeza 1. dezanAlabdhikA lakSaNa dha.6/1,1-8,/204/7 chahabba-Navapadatthovadezo desaNA NAma / tIe desaNAe pariNadaAiriyAdINamuvala bho, desidatthassa gahaNa-dhAraNavicAraNasattIe sabhAgamo a desaNaladdhINAma / = chaha dravyo aura nau padArthoMke upadezakA nAma dezanA hai| usa dezanAse pariNata AcArya AdikI upalabdhiko aura upadiSTa artha ke grahaNa, dhAraNa tathA vicAraNakI zakti ke samAgamako dezanAlabdhi kahate hai| (la, sA /muu./6/44)| 2. samyagdRSTike upadezase hI dezanA sammava hai ni. sA./mU./53 sammattassa NimittaM jiNasuttaM tassa jANayA purisaa| ataraheU bhaNidA daMsaNamohassa khayapahUdI / 53 samyaktvakA nimitta jinasUtra hai, jinasUtrako jAnane vAle puruSoko antaraMga hetu kahe hai, kyoki unako darzanamohake kSayAdika hai / / 3 / (vizeSa de0 isakI ttiikaa)| i. u / /23 ajJAnopAstirajJAnaM jJAnaM jJAnisamAzrayaH / ...|23 ajJAnIkI upAsanAse ajJAnakI aura jJAnIko upAsanAse jJAnakI prApti hotI hai / 23 / de0 Agama/5 ( doSa rahita va satya svabhAva vAle puruSake dvArA vyAkhyAta honese Agama pramANa hai|) dha 1/1,1,22/166/2 vyAkhyAtAramantareNa svArthApratipAdakasya (vedasya) tasya vyaarnnyaavdhiinvaacyvaackbhaav| prAptAzeSavastuviSayabodhastasya vyAkhyAteti pratipattavyam / = vyAkhyAtAke binA veda svayaM apane viSayakA pratipAdaka nahI hai, isalie usakA vAcya-bAcaka bhAva vyAkhyAtAke AdhIna hai| jisane sampUrNa vastu-viSayaka jJAna ko jAna liyA hai vahI AgamakA vyAkhyAtA ho sakatA hai| sattAsvarUpa/3/15 rAga, dharma, saccI pravRtti, samyagjJAna va vItarAga dazA rUpa nirogatA, usakA Adise anta taka saccA svarUpa svAzritapane usa (samyagdRSTi) ko hI bhAse hai aura vaha hI anyako darzAne vAlA hai| 3. mithyAdRSTike upadezase dezanA saMbhava nahIM pra. sA./mU /256 chadumatthavihidavatthusu bdnniymjjhynnjhaanndaannrdo| Na lahadi apuNabbhAva bhAva sAdappagaM lahadi / 256 / -jo jIva chadmastha vihita vastuoM meM (ajJAnIke dvArA kathita deva, gurudharmAdimeM) vrata-niyama adhyayana-dhyAna-dAnameM rata hotA hai vaha mokSako prApta nahIM hotA, kintu sAkSAtmaka bhAvako prApta hotA hai| dha 1/1,1,22/165/8 jJAnavijJAnavirahAdaprAptaprAmANyasya vyAkhyAtu canasya praamaannyaabhaavaat| --jJAna-vijJAnase rahita honeke kAraNa jisane svaya pramANatA prApta nahIM kiyA aise vyAkhyAtAke vacana pramANarUpa nahIM ho skte| jJA./2/10/3 na samyaggadituM zakyaM yatsvarUpaM kudRSTibhi / / / 3 / -dharmakA svarUpa mithyAdRSTiyoke dvArA nahIM kahA jA sakatA hai| mo mA. pra./1/22/4 vaktA kaisA cAhie jo jaina zraddhAna viSai dRDha hoya __ jAteM jo Apa azraddhAnI hoya tau aura ko zraddhAnI kaise krai| da. pA./pa. jayacanda/2/4/16 jAke dharma nAhI tisatai dharmakI prApti nAhI tAkU dharmanimitta kAhekU' vandie .. / 4. karaNalabdhi nirdeza 1. karaNalabdhi va antaraMga puruSAthameM kevala bhASA dra saM./TI /37/156/5 iti gAthAkathitalabdhipaJcakasaMjJenAdhyAtmabhASayA nijazuddhAtmAbhimukhapariNAmasaMjJena ca nirmalabhAvanAvizeSakhaDgena pauruSa kRtvAkarmazatru hntiiti| dra. sa /TI./41/165/11 AgamabhASayA darzanacAritramohanIyopazama kSayasajJenAdhyAtmabhASayA svazuddhAzmAbhimukhapariNAmasabhena ca kAlAdilabdhivizeSeNa mithyAtvaM vilayaM gatam / =1. pA~ca labdhiyose aura adhyAtma bhASAme nija zuddhAtmAke saMmukha pariNAma nAmaka nirmala bhAvanA vizeSarUpa khaDgase pauruSa karake, karmazatruko naSTa karatA hai| (paM. kA /tA, vR./150/217/14)| 2. Agama bhASAmeM darzana mohanIya tayA cAritra mohanIyake kSayopazamase aura adhyAtma bhASAmeM nija zuddhAtmAke saMmukha pariNAma tathA kAla Adi labdhike vizeSase unakA mithyAtva naSTa ho jaayegaa| 2 karaNalabdhi mavyako hI hotI hai la, sA /bhU /33/66 tatto abhanyaloggaM pariNAma boliUNa / bhabyo hu / karaNaM karedi kamaso adhApavattaM apuvvamaNiyaThi // 33 // abhavyake bhI yogya aisI cAra labdhiyorUpa pariNAmako samApta karake jo bhavya hai, vaha jIva adha.pravRtta, apUrvakaraNa anivRttikaraNa ko karatA hai / 33 / go, jo jo. pra./671/1100/6 karaNalabdhistu bhavya eva syAt / karaNa labdhi to bhavya hI ke hotI hai| jainendra siddhAnta koza
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ labdhi 3. karaNalabdhi samyaktvAdikA sAkSAt kAraNa hai go. jI. jI. / 659/1100/1 karaNastui bhavya eva syAt tathApi samyaktvagrahaNe cAritragrahaNe ca / karaNalabdhi bhavya jIvake hI samyaktva grahaNa vA cAritra grahaNake kAla meM hI hotI hai| arthAt karaNalabdhiko prAptike pIche samyaktva cAritra avazya ho hai / ( la. sA. /jI. pr.3/49/15)| 5. saMyama va saMyamAsaMyama labdhisthAna 1. saMyama va saMyamAsaMyama kabdhisthAnakA lakSaNa rA. vA / 1/1/16-17/286-260 / 31 tatrAmantAnupAyAH kSINA syurakSINA vA, te ca apratyAkhyAnAvaraNakaSAyAzca sarvaghAtina eva, teSAmudayakSayAtrApazamAca. pratyAkhyAnAvaraNarUpAyA. sarvaghAtina eva teSAmudaye sati saMyamatanyAyasatyA saMjvAyAH nava nokapAmAzca dezAtina evaM teSAmudaye sati saMgamA saMyamadhibhavati / tadyogyA prANIndriyaviSayA viratAviratavRttyA pariNata saMyatAsaMyata ityAkhyAyate // 16 // anantAnubandhikapAyeSu kSINeSyakSINeSu vA prAptodayakSayeSu aSTAnAM ca kaSAyANAM udayakSayAt teSAmeva sadupazamAt sajyatamanokAmApA udaye saMyamatacirbhavati / 1. anantAnubandhikaSAya kSINa ho yA akSINa ho tathA sthA khyAna kaSAya sarvaghAtI hai inakA udayakSaya yA sadavasthArUpa upazama honepara tathA sarvaghAThI pratyArUpAnAvaraNa ke udayase saMgamasandhikA abhAva honepara evaM dezavAtI saMjvalana aura nokaSAyoke udayame saMyamAsaMyama labdhi hotI hai| isake honepara prANI aura kavitAvirata pariNAmA saMyatAsaMyata kahalAtA hai| 16 / 2 loga yA akSINa anantAnubandhi pAyokA udaya kSaya honepara tathA pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyokA udayakSaya yA sadavasthA upazama hAnepara aura sajvalana tathA nokaSAyokA udaya honepara saMyama labdhi hotI hai| de0 sayata /1/162 [ isa sayamalabdhiko prApta saMyata kadAcita pramAdavaza cAritrase skhalita honeke kAraNa pramatta kahalAtA hai, aura pramAdarahita avicala saMyama vRtti honepara apramatta kahalAtA hai / ] 2. saMyama va saMyamAsaMyama labdhisthAnake bheda 6/11-12/206 janAsaMgamalakhIe dvANANi paDivAdaTThANa paDivajjaThANa 'apaDivAda paDivajjamANaTThANa / * + . dha. 6/1,6-8,14/283/4 ettha jANi sajamaladdhiTThANANi tANi tivihAmi hoti ta jahA paDivArANagi umpadAni pari tadvANANi c| 1. sthAnapratipAtasthAna, pratipadyamAna sthAna aura amatipAta vidyamAna sthAna ke bheise tIna prakAra hai ( sa sAmU / 106/220) / 2. saMyama labdhisthAna tIna prakArake hote hai| ve isa prakAra hai - pratipAtasthAna, utpAdasthAna aura vyatiriktasthAna ( sa. sA / /192) / la sA / mU/ 168, 184 dubihA carittalakhI dese sayale ya 168 // avaravaradezaladvI * 1184 | = cAritra labdhi do prakAra hai- deza va sakala 16 dezadhijanya utkRSTake bhedate do prakAra hai |14| 3. pradipadyamAna va upapAda saMyama va saMyamAsaMyama lasthAna ke lakSaNa dha. 6/1,6-8,14/283/6 utpAdaTThANaM NAma jamhi ThANe sajama paDivajjaditaM uppAdaTThANa NAma / jisa sthAna para jIva sayamako prApta hotA hai vaha utpAda ( pratipadyamAna ) sthAna hai / 424 5. saMyama va saMyamAsaMyama labdhisthAna sA/jI/10/24110 midhyAdRzciramasya samyavazvavedasaMyamI yugapatpratipadyamAnasya satyamasamaye vartamAnaM jayapratipadyamAnasthAnam prAgasaMyatsamyagdRSTirbhUtyA pazcAdadezasaMyamaM pratipadya mAnasya tatprathamasamaye samavatkRSTapratipadyamAnasthAnas / midhyAlake carama samaya meM dezasaMyatake prathama samayameM pratipadyamAna sthAna hotA hai| * asayatake pazcAt dezasayata ke prathama samayame utkRSTa pratipadyamAna sthAna hai / la. sA. / bhASA/106/220/22 dezasaMyata ke prApta hote prathama samayavi sabhavate je sthAna te pratipadyamAnagata hai / [gha] 6 / 11-8, 14/200/ vizeSArtha saMyamAsayamako dhAraNa karaneke prathama samayame honevAle sthAnoMko pratipadyamAna sthAna rahate hai| 4. pratipAtagata saMyama va saMyamAsaMyama labdhisthAnake lakSaNa gha. 6/11-8, 14/282/2 satya paDivAdadvArA gAma jahi drANe micchataM vA asajamasammattaM vA saMjamAsaMjama vA gacchadi ta paDivAdaTThANa / = jisa sthAnapara jIva mithyAtvako athavA asayama samyaktvako athavA saMyamAsaMyamako prApta hotA hai vaha pratipAtasthAna hai| la. sA./jI. pra. / 188/240/12 pratipAto bahirantaraGgakAraNavazena sayamAtpracyavaH / sa ca saMkliSTasya tatkAla caramasamaye vizuddhihAnyA sarvajadhanyadezayamazaktikasya manuSyasya tadanantarasamaye midhyAtvaM pratipatsyamAnasya bhavati / pratipAta nAma saMyamase bhraSTa hone kA hai so saMkleza pariNAmase saMyamase bhraSTa hote dezasaMyama ke anta samaya meM pratipAtasthAna hotA hai| sA/bhASA/108/230/11 dezasaMyama se ( vA sayama te bhraSTa hote anta samaya bhaya se sthAna te pratipAlagata hai (bha. 6/1.68 14/200 para vizeSArtha) / la. sA. / bhASA/188/242 / 8 mithyAtvako samukha manuSya vA tiyaMcake jaghanya aura asaMyatako saMmukha manuSya mA cikeSTa pratipAta sthAna ho hai / * -- - jainendra siddhAnta koza + 5. anumayAgata va sadyatirikta saMyama va saMyamAsaMyama labdhisthAnoMke lakSaNa gha. 1/9.1-8/4/2030parANAni samyadari TThANANi NAma / ina ( pratipAta va utpAda yA pratipadyamAna sthAnoke) atirikta sarva hI cAritra (ke madhyavartI) sthAnoMko tadvatirikta samandhi sthAna kahate hai (sa.sA./ bhASA / 186) / la. sA /mU / 118,201 aNubhayaMtu / tammajbhe uvarimaguNagahaNAhimuhe ya devA 1138|ra] sAmAi samma hoti parihArA |201 - ( pratipAta va pratipadyamAna sthAnoke) bhIme vA Upara ke guNasthAnoMke samukha hote anubhava sthAna hotA hai so dezasaMyamakI bhA~ti jAnanA | 16 | tinake Upara ( saMyatake Upara) anubhaya sthAna hai ve sAmAyika dheopasthApanA sambandhI hai| tiniya javanya utkRSTake mIca parihAra- vizuddha sthAna hai| sA/jI/188241/14 kA bhAvArtha- mithyA dezasaMyata honeke dUsare samaya meM manuSya va tiyaMcake jaghanya anubhaya sthAna hai / aura asaMyatame dezasaMyata honepara ekAntavRddhi sthAnake anta samaya meM tiryaMcake utkRSTa anubhaya sthAna hotA hai| tathA asaMyata se dezasaMyata hone para ekAnta sthAnake anta samayame sayamako saMmukha manuSyake utkRSTa abhaya sthAna hotA hai| gha. 6/1,16,14/200 / vizeSArtha ina donoM (pratipAdana] utpAda yA pratipadyamAna sthAnoMko chor3akara madhyavartI samayame sambhava samasta sthAnoko apratipAta apratipadyamAna yA anubhayasthAna kahate hai /
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ labdhi akSara 6. ekAntAnuvRddhi saMyama va saMyamAsaMyama labdhisthAnoMke lakSaNa 6/16 - 8, 14/273 / 18 / vizeSArtha-sayatAsaMyata honeke prathama samaya se lekara jo pratisamaya anantaguNI vizuddhi hotI hai, use ekAntAnuvRddhi kahate haiM / (anyatra bhI yathAyogya jAnanA ) / 7. jaghanya va utkRSTa saMyama va saMyamAsaMyama kabdhikA svAmitva 415 1/16-014/201/1 uAssiyA nadI kassa saMjadAsaMjadassa savvavizuddhassa se kAle sajamagAhayassa / jahaNaNayA laddhI kassa / sampA oggasa kiliT sa se kAle micchata gAhayassa sarvavizuddha aura anantara samayame saMyamako grahaNa karanevAle saMyatAsayata ke utkRSTa sayamAsayama labdhi hotI hai / jaghanya labdhi ke yogya saklezako prApta aura anantara samayame mithyAtvako prApta honevAle saMyatAsaMyata ke janya sayamAsaMyama sadhi hotI hai va sA / / 184 / 235) / dha. 6/1,6 - 8,14/285 - 206/6 ettha jahaNa tappA oggasa kileseNa sAmAiTThANAbhimuhacarimasamae hodi / uktassaM savva vizuddhaparihAramuddhisadasya 1 sAmAiyacchedovada ThAvaniyAma ussayasamA sampaviddhassa se kAle sumasAisaja DijjamAgassa / edesi jahAM micyanta gacchatacarimasamara hodi / suhumasAparAiyassa edANi sajamaThANANi / tattha jahaNaM aNiya ThoThA se kAle patisa massa hodi uskara strIsAguNaM parivajjamAgarasa carimasamara bhavadi / = jaghanya saMyamalabdhi sthAna tatprAyogya saMkleza se sAmAyikachedopasthApanA sayama ke abhimukha honevAleke antima samaya meM hotA hai| aura utkRSTa sarva vizuddha parihAra vizuddha saMyatake hotA hai / sAmAyika chedopasthApanA sayamiyokA utkRSTa sayama sthAna anantara kAlame sarva vizuddha sUkSma-sAmparAyika saMyamako grahaNa karane vAleke hotA hai| inakA jaghanya mithyAtvako prApta hone vAle ke antima samaya meM hotA hai| isI kAraNa use yahA~ nahIM kahA hai| sUkSma-sAmparAyika saMyamIke ye saMyama sthAna hai unameM jaghanya sayama sthAna anantara kAlame anivRttikaraNa guNasthAnako prApta karanevAle sUkSmasAmparAyika samIke hotA hai, aura utkRSTa sthAna kSINakaSAya guNasthAnako prApta honevAle sUkSmasAmparAyika samIke antima samaya meM hotA hai ( sA./ e / 202-204) ... de0 labdhi /2/2 (sAta prakRtiyoke kSayase aviratake jaghanya tathA ghAti karma ke kSamase paramAtmA kRSTAdhika labdhi hotI hai| 8. bhedAtIta kadhi sthAnoMkA svAmitva gha. 6/1.1-8/14/286/6 evaM jahAravAdasaMjamaTThANa unasaMtakhINajogi jogINamaikka caina smadirita hodi. kasAyAbhAvAdo / = yaha yathAkhyAta saMyama sthAna upazAntamoha kSINamoha, sayogikevalI aura ayogikevalI, inake eka hI jaghanya va utkRSTake bhedose rahita hotA hai, kyoMki ina satrako pAyokA abhAva hai labdhi akSara0 ara labdhi aparyApta de0 labdhi vidhAna vrata vidhi tIna prakArase varNana kI gayI hai - prathama vidhi-bhAdo, mAgha va caitrakI zu. 1, 3 ko upavAsa tathA 2, 4 ko pAraNA kre| isa prakAra chaha varSa paryanta kare / tathA 'o hI mahAvIrAya namaH' isa mantrakA trikAla jApa kare / ( vrata - lAMtava vidhAna 4) dvitIya vidhi-tIna varSa paryanta bhAdo mAgha va caitra mAsameM kR. 15 ko ekAzana, 1-3 ko telA tathA 4 ko ekAzana kare tathA uparokta mantrakA trikAla jApa kare / ( vratavidhAna se pU. 24) tRtIya vidhiprativarSa bhAdo mAgha va caitrameM zu. 1, 3 ko ekAzana aura 2 ko upavAsa / tathA uparokta mantrakA trikAla jApa kare (vidhAna se pR 54 ) / labdhi saMvega - de0 saMvega | labdhisAra A. nemicandra siddhAntacakravartI ( I. za. 11 kA pUrvArdha) dvArA racita mohanIya karma ke upazama viSayaka 361 gAyA pramANa prAkRta gAthAbaddha grantha hai / isa granthakI nemicandrakRta saMskRta sajIvanI TokA tathA pa ToDaramala (I. 1736 ) kRta bhASA TIkA prApta hai / (jai./1/381, 412) (tI / 2 / 423, 432) | lynkrm-de0/4| --- lalitakIrti 1. yaza kIrti na 3 ke guru aura ratnanandi dvi. ke zikSA guru / samaya- tadanusAra vi. 1271 (I. 1214) / 2 kASThA sabhI gati ke ziSya eka mantravAdI kRtimahApurANa TIkA. nandIzvara vrata Adi 23 kthaaye| TokA kA racanAkAla vi. 12856 (tI / 3 / 452) / 1 lalitAMgadeva - ma. pra./ sarga / zloka "sandekhanAne prabhAva utpanna aizAna svargakA deva (5 / 231-254) namaskAra mantra ke uccAraNa pUrvaka isane zarIra choTA (6/24-15) vaha RSabhanAtha bhagavAnkA pUrvakA AThavA~ bhava hai - de0 RSabhadeva / lallaka - SaSTha narakakA tRtIyapaTala- de0 naraka / 5 /11 | lava- 1. kAlakA pramANa vizeSa 60 gaNita / I / 1/42 pa.pu / sarga / zloka "parityakta sItAke garbha se puNDarIkake rAjA vajrajaMdhake ghara utpanna rAmacandra putra the ( 100/17-18 ) / siddhArtha nAmaka kSullakase vidyA prApta kI ( 100/47) / nAradake dvArA rAmakI prazaMsA tathA kisI sItA nAmaka strIke sAtha unakA anyAya sunakara rAmase yuddha kiyA (102/45) rAma sakSmaNako yuddhameM hAra jaanaa| antameM pitA putrakA milApa ho gayA / ( 103 / 41,47 ) / antame mokSa prApta kiyA (123 / 2 ) | lavaNatApi - AkAzopapanna deva - de0 deva / II / 3 / lavaNasAgara-1 madhya lokakA prathama sAgara de0 loka /4/1 / 2. rA.vA./2/0/2/166/26 lavaNarasenAmbunA yogAsa samudro yaNoda iti saMjJAyate / = khAre jalavAlA honese isa samudrakA nAma lavaNoda par3A hai| (rA. bA./1/13/8/164/10) / lavapura vartamAna lAhaura (ma. pra. 46/5. pannAlAla ) | lAMgala - sanatkumAra svargakA pA~cavA~ paTala va indraka - de0 svarga /5/3 | lAMgalasvastikA - bharatakSetrastha AryakhaNDakI eka nadI - de0 manuSya / 40 - lAMgalAvarta - 1. pUrva videhakA eka kSetra - 30 loka 5 / 2 / 2 pUrva videhastha nalina vakSArakA eka kUTa- de0 loka 5/413 pUrva videhake nalina vakSArapara sthita lAMgalAvarta kUTakA rakSakadeva - de0 loka /5/4 lAMgalikAgati 02 lAMtava -1 kalpavAsI devokA eka bheda-de0 svarga / 3 / 2 lAtava devasthAna de0 svarga / 2 / 31 kama svargIkA sAtayoM ka - 30 svarga /5/2 / 4 lAtatra svargakA prathama paTala va indraka - de0 svarga 222 // jainendra siddhAnta koza
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ lAkSA vANijyakarma lAkSA vANijyakarma - de0 sAvadha 350 lAghava-bha. bA./vi./244/466/5 zarIrasya lAghavaguNo mAhona tapasA bhavati / sadhuzarIrasya AvazyakakriyA zukarA bhavanti / svAdhyAyadhyAne cAkleza saMpAdya bhavataH / tapazcaraNase dehameM lAghava guNa prApta hotA hai arthAt zarIrakA bhArIpana naSTa hotA hai jisase AvazyakAdi kriyA sukara hotI hai, svAdhyAya aura dhyAna klezake binA kiye jAte hai / lATa -- gujarAta ke prAcIna kAla meM tIna bhAga the| unameM se gujarAtakA madhya va dakSiNa bhAga lATa kahalAtA thA / ( ma. pu. pra. / 46 / pannAlAla ) ( ka. pA. 12/pra. 73) lATI saMhitA - rAjamahIne I. 1504 meM racA thaa| yaha -SaM zrAvakAcAra viSayaka grantha hai| isameM 7 sarga aura kula 1400 zloka haiM / (to /4/80) / lar3abAgar3a saMgha - 0 itihAsa 6/7 de0 / lAbha 1. kAma sAmAnyakA lakSaNa gha. 11/5.2.62/334/2 iccidaTThobalI sAho NAma btaaho| icchita arthako prAtikA nAma lAbha hai 120/386/13) aura isase viparIta arthAt na honA alAbha hai| 1 vivarIyo gha. 13/2-20 arthako prAjJikA 2. kSAyika lAbhakA lakSaNa sa.si./2/4/164/5 nAmAntarAyasyAzeSasya nirAsAt parityA hAra kripANI kevalinA yata zarIrabalAdhAnahetavo'nyamanujAsAdhAraNAH paramazubhAH sUkSmA anantA pratisamayaM pudgalA saMbandhamupayAnti sa kSAyiko lAbha' | = samasta lAbhAntarAya karmake kSayase karalAhAra kriyAse rahita kevaliyoMke kSAyika lAbha hotA hai jisase unake zarIrako bala pradAna karanemeM kAraNabhUta dUsare manuSyoMko asAdhAraNa arthAva kabhI prApta na honevAle parama zubha aura sUkSma aise ananta paramANu prati samaya satrandhako prApta hote hai / (rA. vA. / 2 / 4/2/ 104 / 30 ) 3. kSAyika lAma sambandhI zaMkA samAdhAna gha. 14/506, 18/17/3 arahaMtA nadi khINatAhaMtarAcyA to taisi samba tyovalabho kiNNa jaayde| sacca, atthi tesi savtratthovala bhI, gAyattANattAdo / prazna- arahantoke yadi lAbhAntarAya karmakA kSaya ho gayA hai to unako saba padArthoM kI prApti kyo nahI hotI ? uttara - satya hai, unhe saba padArthoM kI prApti hotI hai, kyoMki unhoMne azeSa bhuvanako apane AdhIna kara liyA hai| lAbhAMtarAya karma de0 antarAya / liMgasAdhu Adike bAhya veSako liMga kahate hai| jainAmnAya meM vaha tIna prakArakA mAnA gayA hai- sAdhu, AryikA va utkRSTa zrAvaka / ye tInoM hI dravya va bhAvake bhedase do-do prakAra ke ho jAte haiM / zarIrakA vaiSa dravyaliga hai aura antaraMgI vItarAgatA bhAvaliga hai| bhAvasiMga sApekSa hI dravyaliga sArthaka hai anyathA to svAMga mAtra hai / 416 1. liMga sAmAnya nirdeza 1. liMga zabdake aneka artha nyA. vi. /TI /2/1/1/8 sAdhyAvinAbhAvaniyamanirNayai kalakSaNaM vakSyamANaM liGgam / = sAdhya ke avinAbhAvI panerUpa niyamakA nirNaya karanA hI jisakA lakSaNa hai vaha liMga hai / liMga dha. 1/1.1.35/250/4] upabhokturAtmano'nivRttakarmasaMmanyasya paramezvarazaktiyogAdindramahaMsa svayamarthAca gRhItumasamarthasyopayo gopakaraNaM lihamiti kthyte| jisake karmo kA sambandha dUra nahI huA hai, jo paramezvararUpa zaktike sambandhase indra sajJAko dhAraNa karatA hai. parantu jo svata padArthoMko grahaNa karanemeM asamartha hai. aise upabhoktA AtmAke upayogake upakaraNako liMga kahate hai 0 iMdriya/1/1) / dha. 12/2.2.43/245/6 zikvarNa liMga agnahAya likha ligakA lakSaNa anyathAnupapatti hai| 1 bha. A/vi./10/114/2 zikSAdikriyAyA bhaktAzyAkhyAnakriyAbhUtAyA yogyaparikaramAdarzayitu lopAdAnaM kRtam kRtaparika hi kartA kriyAsAdhanAyodyogaM karoti loke / tathA hi ghaTAdiprakaraNe pravartamAnA dRDhabaddhakakSA kulAlA dRzyante / - zikSA, vinaya samAdhi vagairaha kriyA bhakta pratyAkhyAnakI sAdhana sAmagrI hai| usa sAmagrokA yaha liMga yogya parikara hai yaha sUcita karaneke lie bahake anantara ligakA vivecana kiyA hai| sarva parikara sAmagrI juTanepara jaise kuMbhakAra ghaTa nirmANa karatA hai vaise arha-yogya vyakti bhI sAdhana sAmagrI se yukta hokara sallekhanAdi kArya karaneke lie sannaddha hotA hai / liga zabda cihnakA vAcaka hai| pra. sA./ta.pra./ 172 liGgairindriyai liGgAdindriyagamyAda dhUmAdagnerivalinopayogAyale. lisya mehanAkArasya ni strIpunnapuMsaka vedAnAM .. liGgAnAM dharmadhvajAnAM .. liDgaM guNo grahaNamogholi paryAyo grahaNa navogho... siddha pratyabhijJAna1.moke dvArA arthAt indriyo ke dvArA 2 jaise aise agni grahaNa (jJAna) hotA hai, usI prakAra liMga dvArA arthAta indriyagamya (indriyo jAnane yogyacihna) dvArA 3. liga dvArA arthAta upayoga nAmaka lakSaNa dvArA; 4 ligakA arthAta ( puruSAdikI indriyakA AkAra ) kA grahaNa; 5. ligakA arthAta strI, puruSa, napuMsaka vedoMkA grahaNa; 6. liMga arthAt guNarUpa grahaNa arthAt arthAvamocana arthAta paryAyarUpa grahaNa arthAya arthAvabodha vizeSaH 8 siMga arthAta pratyabhijJAnakA kAraNa rUpa grahaNa arthAta arthAviSodha sAmAnya strI puruSa va napuMsaka liMga de0 da *. 1. ivya bhAva liMga nirdeza m. A./ 108 accelakka loco bosaTTasarIradA ya paDilihaNaM / eso hu ligappo caduvidho hodi NAdavvo / 1081 = acelakatva, kezaloca, zarIrasaMskArakA rayAga aura paudhI ye cAra sigake bheda jAnane cAhie / pra. sA./ /200-206 nadhajAdarUvAda upAdi sasugaM sudhaM / rahi hisAdI pa2i05 / mukhAraM bhavitaM jutta uvajogajogasuddhIhi / ligaM Na parAvekkhaM apuNabhavakAraNaM jehaM | 206 | janma samayake rUpa jaisA rUpavAlA, sira aura dADhImU~cha ke bAlokA loca kiyA huA, zuddha ( akicana ) hisA dise rahita aura pratikarma ( zArIrika zRMgAra se rahita siMga ( zrAmaNyakA bahira cihna) hai | 203 // sU (mamaraNa) aura Arambha rahita, upayoga aura yogakI zuddhise yukta tathA parakI apekSAse rahita aisA jainendra siddhAnta koza
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ 417 2. bhAvaliMgakI pradhAnatA jinendradeva kathita ( zrAmaNyakA antaraMga) liMga hai jo ki mokSakA kAraNa hai / 206 / bhA, pA./mU/16 dehAdisaMgarahio mANakasAehi sayala prictto| appA appammirao sa bhAvaligI have saahuu| jo dehAdi ke pariprahase rahita, mAna kaSAyase rahita hai, apanI AtmAmeM lIna hai, vaha sAdhu bhAva ligI hai / 56 maraNa kre| tathA jisa zrAvikAne apanA parigraha kama kiyA hai vaha ekAnta vasatikAmeM utsarga liga-nagnatA dhAraNa kara sakatI hai| * utsaga va apavAda liMgakA samanvaya-de0 apavAda / 2. bhAvaliMgakI pradhAnatA 3. muni AryikA Adi liMga nirdeza da pA/mU /18 evaM jiNassa rUvaM bIya ukkiTThasAvayANaM tu| avaradivyANa taiyaM cauttha puNa liMgadasaNaM nntthi|18|drshn arthAta zAstra meM eka jina bhagavAnakA jaisA rUpa hai vaha liga hai| dUsarA utkRSTa zrAvakakA liMga hai aura tIsarA jaghanya padameM sthita AryikA kA liMga hai| cauthA liMga darzanameM nahIM hai| de. beda/7 ( AryikA kA liga sAvaraNa hI hotA hai)| 4. utsarga va apavAda liMga nirdeza bha. A/m /77-81/207-210 ussaggiya ligakadassa liMgamussaggiyaM tayaM ceva / avavAdiyaligassa vi pasatthamuvasaggiyaM liMga 77 / jassa vi avyabhicArI doso tihANigo vihArammi / so vihu sathAragado geghejjosmuggiya ligaM 78/ Avasadhe vA appAugge jo vA mahaDio hirim| micchajaNe sajaNe vA tassa hojja avavAdiya liga 71 / accelakkaM loco vosaTTasarIradA samaDilihaNaM / aisohI liMgakappo caduvihI hodi ussagge / 80 / itthIvi ya ja liMga di ussaggiyaM va idaraM vaa| ta taha hodi hu liMga parittamuvadhi retIe / 81 bha. A./vi/80/210/13 liGga tapasvinInA prAktanam / itarAsA pusAmitra yojyam / yadi mahaddhikA lajjAvatI mithyAdRSTi svajanAca tasyA prAktanaM liGga' vivikte Avasathe, utsargAligavA sakalaparigrahatyAgarUpam / utsargaliMga kathaM nirUpyate strINAmityata Aha-tat utsargaliDga tattha strINA hodi bhavati / parittaM alpam / uvadhi parigraham / karetIe kurvtyaa'|1, saMpUrNa parigrahokA tyAga karanA utsarga hai| sampUrNa parigrahoMkA tyAga jaba hotA hai usa samaya jo cihna muni dhAraNa karate hai usako autsargika kahate hai arthAta nagnatAko autsargika liga kahate haiN| yatIko parigraha apavAdakA kAraNa hai ataH parigraha sahita ligako apavAda liMga kahate hai| arthAta apavAda liMga dhAraka gRhastha jaba bhakta pratyArakhyAnake lie udyata hotA hai taba usake puruSa ligameM koI doSa na ho to vaha nagnatA dhAraNa kara sakatA hai / 77 // 2 jisake ligameM tIna doSa (de0 pravrajyA/1/4 ) auSadhAdikose naSTa hone lAyaka nahIM hai vaha vasatikAme naba sastarArUDha hotA hai taba pUrNa nagna raha sakatA hai| sastarArohaNake samayameM hI vaha nagna raha sakatA hai anya samayame usako manA hai 178 // 3 jo zrImAn, lajjAvAna hai tathA jisake bandhugaNa mithyAtva yukta haiM aise vyaktio ekAnta rahita vasatikAmeM savastra hI rahanA cAhie / 74 // 4, vastroM kA tyAga arthAt nagnatA, loca -hAthase keza ukhAr3anA, zarIraparase mamatva dUra karanA, pratilekhana prANi dayAkA cihna-manarapicchakA hAthameM grahaNa, isa taraha cAra prakArakA autsargika liMga hai 1001 5. paramAgama meM striyo arthAt AryikAokA aura zrAvikAoMkA jo utsargaliMga apavAda liMga kahA hai vahI liMga bhaktapratyAraNyAnake samaya samajhanA caahie| arthAt AyikAoMkA bhaktapratyAkhyAnake samaya utsarga liMga vivikta sthAnameM honA cAhie arthAta vaha bhI munivat nagna liMga dhAraNa kara sakatI hai aisI gamAjJA hai|6.prntu zrAvikAkA utsarga liga bhI hai aura apavAda liga bhI hai| yadi vaha zrAvikA saMpatti vAlI, lajjAvatI hogI, usako bAdhavagaNa mithyAtvI ho to vaha apavAda liga dhAraNa kare arthAt pUrvaveSameM hI 1. sAdhu liMgameM samyaktvakA sthAna bha, A./m /770/8RE. ligaragahaNa ca desaNa vihaNaM jo kuNadi NiratthayaM kuNadi 770/- samyagdarzana rahita liga arthAta muni dIkSA dhAraNa karanA vyartha hai| isase muktikI prApti nahIM ho sktii| (zI. pA./m 1 ) / 1. sA./mU./87 kammu Na khavei jo hU parabrahma Na jANei sammaumukko / atyu Na tatthu Na jIvo liMga ghettUNa kiM karaI 1871 = jo jIva parabrahmako nahI jAnatA hai, aura jo samyagdarzanase rahita hai| vaha na to gRhastha avasthAmeM hai aura na sAdhu avasthAmeM hai| kevala ligako dhAraNa kara kyA kara sakate hai| karmoM kA nAza to samyaktvapUrvaka jina liMga dhAraNa karanese hotA hai| de0 vinaya/4/4 (dravya liMgI muni arsayata tulya hai|) rA vA./6/46/11/637/15 dRSTyA saha yatra rUpaM tatra nirgranthavyapadeza' na rUpamAtra iti / -jahA~ samyagdarzana sahita nigraMtharUpa hai vahI nirgrantha hai| dha.1/1,1.14/177/5 AptAgamapadArtheSvanutpannazraddhasya trimUDhAlIDhacetasa' saMyamAnupapatte / simyak jJAtvA zraddhAya yata saMyata iti vyutpattitastadavagate / Apta, Agama, padArthoM meM jisa jIvake zraddhA utpanna nahIM huI hai, tathA jisakA citta mUDhatAose vyApta hai, usake saMyamakI utpatti nahIM ho sktii| * bhale prakAra jAnakara aura zraddhAna kara jo yama sahita hai use saMyata kahate hai| sayata zabdakI isa prakAra vyutpatti karanese yaha jAnA jAtA hai ki yahA~para dravya saMyamakA prakaraNa nahIM hai ( aura bhI de0 caaritr/3/8)| pra. sA./ta pra./207 kAyamutsRjya yathAjAtarUpa Anambya vyavatiSThamAna upasthito bhavati, upasthitastu sarvatra samagdRSTitvAtsAkSAcchramaNo bhavati / kAyakA utsarga karake yathAjAta rUpabAle svarUpako... avalambita karake upasthita hotA hai| aura upasthita hotA huA, sarvatra samAdRSTitvake kAraNa sAkSAta zramaNa hotA hai| 2. mAva liMga hI yathArtha liMga hai sa. sA /mU /410 Na vi esa mokha maggo pAsaDI gihimayANi liMgANi / dasaNaNANacarittANi mokkhamagga jiNA viti / 4101 (na khalu dravyaliDga mokSamArgaH )|-muniyo aura gRhasthoMke liga yaha mokSamArga nahIM hai| jJAna darzana cAritrako jinadeva mokSamArga kahate hai|410| ( dravyaliMga vAstavameM mokSamArga nahI hai ) / mU. A/1002 bhAvasamaNA hu samaNA Na sesasamaNANa suggaI jmhaa| . 1002 bhAva zramaNa hai ve hI zramaNa hai kyoki zeSa nAmAdi zramaNoMko sugati nahIM hotii| li pA.mU/2 dhammeNa hoi liMga Na ligamatteNa dhammasaMpattI / jANehi bhAvadhammaM ki te ligeNa kAyavo za-dharma sahita liga hotA hai, liMga mAtrase dharmakI prApti nahIM hotii| isalie he bhavya / tu bhAvarUpa dharmako jAna, kevala liMgase kyA hogA tere kucha nhiiN| bhA. pA./mU./2,74,100 bhAvo hi paDhamaliga Na daliga ca jANaparamattha / bhAvo kAraNabhUdo guNadosANaM jiNA viti / / bhAvo vi divasibasukkhabhAyaNe bhAvarajjio svnno| kammamalamaliNacitto tiriyAlayabhAyaNo pAvo / 74 pAvati bhAvasavaNA kallANapara parAI sokkhaai| dukkhAI dabasavaNA NaratiriyakudevajI bhA0 3-53 jainendra siddhAnta koza
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ liMga * NIe / 1001 = 1 bhAva hI prathama liMga hai isalie he bhavya jIva / tU dravyaliMgako paramArtharUpa mata jAna aura guNa doSakA kAraNabhUta bhAva hI hai, aisA jina bhagavAn kahate hai |2| (bhA. pA /mU./6,7, 48, 54, 45 ), ( yo, sA a./5/57) / 2. bhAva hI svarga mokSakA kAraNa hai| bhAvase rahita zramaNa pApa svarUpa hai, tiyaMca gatikA sthAnaka hai aura karmamalase malina hai citta jisakA aisA hai 174 / jo bhAva zramaNa hai ve paramparA kalyANa hai jisameM aise sukhoM ko pAte hai| jo dravya zramaNa hai ve manuSya kudeva Adi yoniyomeM dukha pAte hai / 100 / 3. bhAvake sAtha dravya liMgakI vyApti hai dravyake sAtha bhAvakI nahIM sa. sA / tA vR./ 494/508/16 bahiraGgadavyaliGge sati bhAvaligaM bhavati na bhavati niyamo nAsti, abhyantare tu bhAvasiGge sati sagaparidhyAgarUpa yati bhavasyeveti bahiraMga dravyaliga ke honepara bhAvaliMga hotA bhI hai, nahIM bhI hotA, koI niyama nahIM hai / parantu abhyantara bhAvaliga ke honepara sarva saMga ( parigraha ) ke tyAga rUpa bahiraMga dravyaliMga avazya hotA hI hai / mo. mA pra /6/462 / 12 muni liga dhAre binA to mokSa na hoya, parantu muni liga dhAre mokSa hoya bhI ara nAhI bhI hoya / * paMcamakAla bharatakSetrameM bhI bhAva liMgakI sambhAvanA -30 saMyama / 2 3. dravyaliMga ko kathaMcit goNatA va pradhAnatA 1. kevaLa bAhya liMga mokSakA kAraNa nahIM de. varNa vyavasthA / 2 / 3 ( liMga va jAti Adise hI mukti bhAvanA mAnanA mithyA hai | ) pha - sa. sA./mU / 408 - 410 pAsaMDI ligANi va gihiligANi va bahuppayArANi / cittu vadati mUDhA ligamiNaM mokravamaggo tti 408 | du ho moro ligaM Na dehanimmamA arihA TigaM i dasaNaNANacaritANi saMyaMti / 406 // Navi esa mokkhamaggo pAsaMDImahANi nigA 4901 bahuta prakArake munisinoko athavA liMgANi gRhInoko grahaNa karake mUDa (ajJAnI) jana yaha kahate hai ki 'yaha liga mokSamArga hai parantu liMga mokSamArga nahIM hai kyoMki deva dehake prati nirmama hue liMgako choDakara darzana jJAna cAritrakA sevana karate hai / 406 / muniyo aura gRhasthoke liga yaha mokSamArga nahI hai / 4101 . A / 100 siggaNaM ca sajavi jo kuNai NiratthayaM kuNadi / =jo puruSa saMyama rahita jina liga dhAraNa karatA hai, vaha saba niSphala hai / bhA/72 rAmasaMgajuttA jirAbhAvavarahiyadavya viggaMthA na lahaMti te samAhi bohi jiNasAsaNe vimale // 72 // jo muni rAga arthAt antaraga parigrahase yukta hai, jina svarUpakI bhAvanAse rahita hai nirgandha hai| use jinazAsanameM kahIM samAdhi aura bodhakI prApti nahI hotI // 72 // saza./mU / 87 liGga' dehAzrita dRSTa deha evAtmano bhava / na mucyante bhavAttasmAte ye liGgakRtAgrahA 187 = liga (veSa ) zarIra ke Azrita hai, zarIra hI AtmAkA saMsAra hai, isalie jinako liMgakA hI Agraha hai ve puruSa sasArase nahIM chUTate yosA a/5/56 zarIramAtmano bhinna liDgaM yena tadAtmakam / na muktikAraNaM liGgaM jAyate tena tattvata // 56 // - zarIra AtmAse bhinna hai aura liMga zarIra svarUpa hai isalie AtmAse bhinna honeke kAraNa nizcaya nayase liMga mokSakA kAraNa nahIM // 56 // 3. 2. kevala ivyaliMga akiMcirakara va vyartha hai mo. pA. / / 57 NANaM caritahINaM dasaNahINa tabehi sajuttaM / aNNesu bhAvarahiya ligaragahaNeNa ki sokkha // 57 // - jahA~ jJAna cAritrahIna hai, jahA~ tapase to sayukta hai para samyaktva se rahita hai aura anya bhI AvazyakAdi kriyAoMmeM zuddha bhAva nahI hai aise ligake grahaNa meM kaoNla hai|7 1 1 bhA. pA / mU / 6,68,111 jANahi bhAnaM paDhamaM ki te ligeNa bhAvarahieNa / pathiya / siva puripaMtha jiNauvaiTTha payatteNa / 6 / jaggo pAva dukkhaM Naggo saMsArasAgare bhamati / jaggoNa lahai bohi jiNabhAva sevahi uhiliga antaraliMgasuddha mAgyo mAhira ligamaka hoi phuDa bhAvarahiyA 111 hai mune mokSakA mArga bhAva ho se hai isalie tU bhAva hI ko paramArthabhUta jAna aMgIkAra karanA, kevala dravyamAtra se kyA sAdhya hai| kucha bhI nahIM / 6 / jo nagna hai sadA dukha pAve hai, saMsAra meM bhramatA hai| tathA jo nagna hai vaha samyagdarzana, jJAna va cAritrako nahIM pAtA hai so kaisA hai vaha nagna, jo ki jina bhAvanAse rahita hai / hai suniyara tumyantarakI zuddhi pUrvaka cAra prakArake liMgako dhAraNa kr| kyoki bhAva rahita kevala bAhyaliMga akAryakArI hai / 111 / ( aura bhI bhApA / 28.34.81.26) / liMgakI kathaMcit goNatA va pradhAnatA 3. mAva rahita dravya liMgakA atyanta tiraskAra mo. mA. / / 61 bAhiraligena judo antaranirahiyapariyammI / so cariTTI mohaviNAso sAhU 6 liga yukta hai aura abhyantara liMgase rahita hai aura jisameM parivartana hai / vaha muni svarUpAcaraNa cAritrase bhraSTa hai, isalie mokSamArga kA vinAzaka hai|610 de0 liMga / 2 / 2 (dravyaliMgI sAdhu pApamohita yati va pApa jIva hai| naraka ba tithaMca gatikA bhAjana hai / ) bhA pA / 46,66,79,60 daMDayaNayara sayalaM Dahio abbhaMtareNa doseNa / jiligeNa vi bAhU paDio so raurave Naraye |4| ayasANa bhAyaNeNa ki te pAnamatine paisuhAsamacchara mAyAbahuja savaNeNa / 66 / dhammammi NippavAso dosAvAso ya ucchraphullasamo / NipphalaNigguNayAro usavaNo NaggarUveNa // 71 * mA jaNaraMjaNakaraNaM bAhiravayavesa taM kuNa 10 = bAhU nAmaka muni bAhya jina liga yukta thaa| to bhI abhyantara doSase daNDaka nAmaka nagarako bhasma karake saptama pRthivIke raurava nAmaka bila meM utpanna huA |4|| he muni / tere nagnapanese kyA sAdhya hai jisame paizunya, hAsya, matsara, mAyA Adi pariNAma pAye jAte hai| isalie aisA ye nagnapanA pApase malina aura apakIrtikA sthAna hai / 66 / jo dharma se rahita hai, doSokA nivAsa sthAna hai| aura icchu puSpake sadRza jisameM kucha bhI guNa nahIM hai, aisA muninA to nagnarUpama arthA nAcane vAlA bhaoNDa sarIkhA svAga hai / 71 / he mune / tU bAhyavratakA veSa lokakA rajana karane vAlA mata dhAraNa kara || na mokSamArga mokSamArga sa.sA./ / 411 nahIM hai| iyaliMgI kI sUkSma pahacAna de0 sA * anya liMgoko diye gaye ghRNAspada nAma -de0 nindA | * pulAka Adi sAdhu dravyaliMgI nahIM - de0 sAdhu/5 / jainendra siddhAnta koza
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ liMga 419 4.dravya va bhAvaliMgakA samanvaya hotA dhAraNa karane savA sparzanAta kriyA, vIryAcAra, dhAraNa kiya mahAguNa muniratyAga karanese 4. dravya liMgakI kathaMcit pradhAnatA bhA.pA/TI./2/126 para uddhRta-ukta cendranandinA bhaTTArakeNa samayabhUSaNapravacane-dravya liGga samAsyAya bhAvaliGagI bhavedyati / vinA tena na bandA sthAnnAnAvatadharo'pi san 1 // dravyaliGgamida jJeyaM bhAvaliGgasya kAraNam / tadadhyAtmakRtaM spaSTa na netraviSayaM yata / / -indranandi bhaTTArakane samaya bhUSaNa pravacana meM kahA hai ki dravyaliMgako bhale prakAra prApta karake yati bhAvaligI hotA hai| usa dravyaligake binA vaha vandya nahIM hai, bhale hI nAnA vatoMko dhAraNa kyoM na karatA ho| dravyako bhAvaliMgakA kAraNa jAno / bhAvaliMga to kevala adhyAtma dvArA hI dekhA jA sakatA hai, kyoki vaha netrakA viSaya nahIM hai| de0 mokSa//5 (nirgrantha ligase hI mukti hotI hai|) de0 veda/7 ( savana honeke kAraNa strIko saMyatatva va mokSa nahIM hotaa|) 5. marata cakrIne bhI dravyaliMga dhAraNa kiyA sa. sA./tA. vR/414/308/20 ye'pi ghaTikAdvayena mokSaM gatA bharatacakravAdayaste'pi nigraMtharUpeNaiva / paraM kintu teSA parigrahatyAgaM lokA na jAnanti stokakAlatvAditi bhAvArtha / jo ye dIkSAke bAda ghaDIkAla meM hI bharata-cakravartI Adine mokSa prApta kyiA hai, unhone bhI nirgrantha rUpase hI ( mokSa prApta kiyA hai)| parantu samaya stoka honeke kAraNa unakA parigraha tyAga loga jAnate nahIM hai| pa.pra./TI./2/52 bharatezvaro'pi pUrva jinadIkSA prastAve locAnantara hiMsAdinivRttirUpa mahAvatarUpaM kRtvAntarmuhUrte gate . nijazuddhAramadhyAne sthitvA pazcAnniviklpo jAta' / para kintu tasya stokkaalsvaanmhaavrtprsiddhirnaasti| =bharatezvarane pahale jinadIkSA dhAraNa kI, sirake keza luMcana kiye, hiMsAdi pApoMkI nivRtti rUpa 'paca mahAbata aadre| phira antarmuhUrta meM nija zuddhAramAke dhyAnameM Thaharakara nirvikalpa hue| taba bharatezvarane antarmuhUrtameM kevalajJAna prApta kiyA parantu usakA samaya stoka hai,isalie mahAvratakI prasiddhi nahIM huii| (dra. sa /TI./57/231/2 ) / mokSake sAdhana ratnatraya usakA nagnatA cihna hai / isameM jagata pratyayatA-sarva jagatakI isake Upara zraddhA honA, AtmasthitikaraNa guNa hai |sh gratha tyAga-parigraha tyAga, lAghava-halkApana, apratilekhana, parikamvarjanA arthAn vastra viSaya dhonAdi kriyAse rahitapana, gatabhayatva, pariSahAdhivAsanA Adi guNa muni liMgameM samAviSTa hue hai|3| nirvastratA vizvAsa utpanna karAne vAlI hai, anAdara, viSayajanita sukhoMmeM anAdara, sarvatra AtmavazatA tathA zItAdi parISahoM ko sahana karanA cAhie aisA abhiprAya siddha hotA hai|4| jinarUpa-tIrthakrone jo liga dhAraNa kiyA vahI mumukSuko dhAraNa karanA cAhie, bIryAcAra, rAgAdi doSa pariharaNa vastrakA tyAga karanese sarva rAgAdi doSa nahIM rahate saba mahAguNa munirAjako milate haiN|8| sparzanAdi indriyA~ apane viSayoM meM samiti yukta pravRtti karatI hai| sthAna kriyA, Asana kriyA, zayanakriyA, gamanakriyA. ityAdi kAryoM meM samiti yukta vartate hai / guptiko pAlanevAle muni zarIrase prema dUra karate hai| isa prakAra anekoM guNa nagnatAmeM hai / 6 / apavAdaliMgadhArI ailaka Adi bhI apanI cAritra dhAraNakI zaktiko na chipAtA huA karma mala nikala jAnese zuddha hotA hai kyoki vaha apanI nindA gardA karatA hai 'sampUrNa parigrahakA tyAga karanA hI muktikA mArga hai parantu mere pariSahoM ke Darake kAraNa parigraha hai' aisA manameM pazcAttApa pUrvaka parigraha svarUpa karatA hai ata usake karma nirjarA hokara Atmazuddhi hotI hai / 871 ( aura bhI de0 acelakatva ) / 2. dravya liMgake niSedhakA kAraNa va prayojana sa. sA./A/410-411 na khalu dravya liGga mokSamArga , zarIrAvi tatve sati paradravyatvAt / darzanazAnacAritrANyeva mokSamArga AtmAlitatve sati svadravyatvAt / 410 / tata. samastamapi dravyaliGga tyaktvA darzanajJAnacAritre caiva mokSamArgatvAt AtmA yoktavya iti| - dravya liga vAstava meM mokSamArga nahI hai, kyoki vaha zarIrAzrita honese paradravya hai| darzana-jJAna-cAritra hI mokSamArga hai, kyoki ve AtmAzrita honese svadravya hai| isalie samasta dravyaligakA tyAga karake darzana jJAna cAritrameM hI vaha mokSamArga honese AtmAko lagAnA yogya hai / sa. sA./tA, vR./414/508/5 aho ziSya / dravya liGga niSiddhameveti tvaM mA jAnIhi ki tu bhAvalinarahitAnA yatInA saMbodhanaM kRtaM / kth| iti cet, aho tapodhanA. / dravyaliGgamAtreNa satoSa mA kuruta kintudravyaliGgAdhAreNa nirvikalpasamAdhirUpabhAvanA kurut| .. bhAvaliGgarahita dravyaliGga' niSiddha na ca bhAvaliGgasahita / ktha / iti cet dravyaliGgAdhArabhutto yo'sau dehastasya mamattva niSiddha he ziSya / dravyaliMga niSiddha hI hai aisA tU mata jAna / kitu * bhAva ligase rahita yatiyoMko yahA~ sabodhana kiyA gayA hai| vaha aise ki-he tapodhana / dravya liga mAtrase santoSa mata karo kintu dravyaligake AdhArase.. nirvikalpa samAdhi rUpa bhAvanA kro| bhAva liga rahita dravyaliMga niSiddha hai na ki bhAvaliga sahita / kyoki dravya ligakA AdhArabhUta jo yaha deha hai, usakA mamatva niSiddha hai| sa, sA/pa jayacanda/411 yahA~ muni zrAvakake vrata chuDAnekA upadeza nahI hai jo kevala dravyaligako ho mokSamArga mAnakara bheSa dhAraNa karate hai unako dravyaliMgakA pakSa chaDAyA hai ki veSa mAtrase mokSa nahIM hai| (bhA, pA./pa jayacanda / 1131) 3. gyaliMga dhAranekA kAraNa paM vi /1/41 mlAne kSAlanata: kutaH kRtajalAdyArambhata sayamo naSTe vyAkulacittatAtha mahatAmapyanyataH prArthanam / / kaupIne'pi hate paraizca jhaTiti krodha' samutpadyate tannityaM zucirAgahRt zamavatA vastraM kakummaNDalam // 41 // na vastrake malina ho jAnepara usake dhone ke lie 4. dravya va bhAva liMgakA samanvaya 1. ratnatrayase prayojana hainagnatAkI kyA AvazyakatA bha. A./mU./82-87/211-222 nanvaIsya ratnatrayabhAvanAprakarSeNa mRtirupayujyate kimamunA liGga vikalpopAdAnenetyasyottaramAha-jattAsAdhaNacinhakaraNa khu jagapaccayAdAThidikaraNaM / gihabhAvavivego vi ya ligaggahaNe guNA hoti / 8 / gaMthaccAo lAghavamappaDilihaNaM ca gadabhayattaM ca / sasajjaNaparihAro parikamma vivajjaNA ceva / 3 / vissAsakara rUvaM aNAdaro visayadehasukkhesu / savvastha apavasadA parisahaadhivAsaNA ceva 1841 jiNapaDirUvaM viriyAyAro rAgAdidosapariharaNaM / iccevamAdibahugA accelakke guNA hoti / iya sabasamidiraNo ThANAsaNasayaNagamaNakiriyAsu / NigiNaM guttimuvagado paggahidadara parakkamadi / 6 / avadhAdiya ligakado visayAsatti agRhamANo y| NidaNagarahaNajutto sujjhadi uvadhi parihara to|87) -prazna-jo bhakta pratijJA yogya hai usako ratnatrayakA prakarSa karake maranA yogya hai / utsarga liMga athavA apavAda liga dhAraNa karake maranA cAhie aisA haTha kyoN| uttara-nagnatA yAtrAkA sAdhana hai| gRhastha veSase unake viziSTa guNa jJAta na honese gRhastha unako dAna na dege, taba kramase zarIrasthiti tathA ratnatraya va mokSa kI prApti kaise hogI / ata. nagnatA guNIpanekA sUcaka hai isase dAnAdikI pravRtti hotI hai| jainendra siddhAnta koza
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ liMga jala evaM sAbuna AdikA Arambha karanA paDatA hai, aura isa avasthAmeM sayamakA ghAta honA avazyambhAvI hai / vastrake naSTa honepara mahAn puruSoM kA bhI mana vyAkula ho jAtA hai, dUsaroMse usako prApta karaneke lie prArthanA karanI par3atI hai| kevala saMgoTIkA ho apaharaNa ho jAye to phaTase krodha hone lagatA hai isalie munijana sadA pavitra eva rAgabhAvako dUra karaneke lie digmaNDala rUpa avinazvara vastrakA Azraya lete hai | 41| rA. nAhi. /6/461066 jo vastrAdi grantha kari saMyukta hai te nirmantha nAhIM jAte bAhya parigrahakA bhAva ho to bamyantarake granthakA abhAva hoya nAhI / * dravyaliMgI sAdhu ke jJAnakI kathaMcit yathArthatA - de0 jJAna / 1 / 4. jabaradastI vastra udAnese sAdhukA liMga maMga nahIM hotA = sa. sA./tA.vR./414/508/18 he bhagavan / bhAvaliGga e sati bahiraGga dravyaliGga bhavatIti niyamo nAsti parihAramAha- ko'pi tapodhano dhyAnarUddhaSThita nasya kenApi duSTabhAvena vastra AbharaNAdika vA kRta tathApyasau nirgrantha eva / kasmAt / iti ceta, buddhipUrvakamamatvAbhAvAt / prazna - he bhagavAn / bhAvaligake honepara brahiraMgadravyaliga hotA hai, aisA koI niyama nahIM hai| uttara- isakA uttara dete hai - jaise koI tapodhana dhyAnArUDha baiThA hai| usako kisI ne duSTa bhAvase (athavA karuNA bhAvase) vastra lapeTa diyA athavA AbhUpaNa Adi pahanA diye taka bhI vaha nirdhanya hai, kyoMki buddhi pUrvaka mamatvakA unake abhAva hai / " * kadAcit paristhitivaza vastra grahaNakI AjJA 5. donoM liMga paraspara sApekSa haiM prasA / mR. / 207 AdAya ta pi liMga guruNA parameNa taM NamaMsitA / socyA savaI kiriye do hodito samaNo |2001 -parama guruke dvArA pradatta una donoM liMgoMko grahaNa karake, unheM namaskAra karake, vrata sahita kriyAko sunakara upasthita ( AtmAke samIpa - sthita ) hotA huA vaha zramaNa hotA hai // 207 // - de0 acelakatva | 420 bhA.pA./TI./03/216/22 bhAvaliGga ena dravyaliGga' dravyaliGga ena bhAvaliGga' bhavatItyubhayameva pramANI ekAntamatena tena sabai naSTa bhaya tIti diyA aura malinase bhAva liMga hotA hai isalie donoko hI pramANa karanA caahie| ekAnta mata se to sarva naSTa ho jAtA hai aisA jAnanA cAhie / 6. bhAva sahita hI dravyaliMga sArthaka hai - bhASA / 13 bhASaNa hoi go misAI dosa upA davveNa muNI payaDadi ligaM jiNANAe |73 | = pahale mithyAtvAdi doSoko chor3akara bhAvase antaraMga nagna hokara eka zuddhAtmAkA zraddhAna-jJAna va AcaraNa kare pIche dravyase bAhya liMga jina AjJAse prakaTa kare yaha mArga hai / 73 // de liga / 3 / 2 (antara zuddhiko prApta hokara cAra prakAra bAhyaliMgakA sevana kara, kyoMki bhAvarahita vyatiga kAryakArI hai) gosA a/5/2058 mAnivRtasya nAsti nirvR tirenasA | bhAgato'sti vRttasya tAtvika saMvRti puna 500 vijJAyati nirAkRtya nivRtti dravyatastridhA / bhAvya bhAvanivRtena samastai noniSiddhaye |5| jo kevala dravyarUpase viSayoMse dayA nivRtta hai unake pApoMkI nivRtti nahIM, kintu bhAva rUpase nivRtta hai unhI ke karmoMkA saMbara hai| grabhya aura bhAvarUpa nivRttikA bha prakAra svarUpa jAnakara mana, vaca, kAyase viSayoMse nivRtta hokara pApoM ke nAzArtha bhAva rUpase viSayoMse nivRtta honA cAhie sa. sA./tA.vR./11/500/10 bhAvaliGgasahitaM nirmaNyayati siMha.... gRhiliGga seti prayamapi mokSamArge vyavahAranayo manyate / - bhAvaliga sahita nirgrantha yatikA liMga tathA gRhasthakA liMga hai / isalie donoMko (dravya-bhAva ) hI mokSamArga meM vyavahAra nayase mAnA gayA hai| bhA pA/pa. jayacanda / 2 muni zrAvakake dravya tai pahale bhAvaliMga hoya to saccA muni zrAvaka hoya / liMgajabhutajJAna 30] [bhutajJAna/ liMgapAhur3a-A0 kundakunda 10 120-106) sAdhu bhAva ligakA prarUpaka 22 ( prA0 ) gAthA nibaddha grantha hai| isame kevala pa jayacanda chAvaDA ( I0 1867) kRta bhASA vacanikA upalabdha hai 1 (tI0 2/114) / liMga vyabhicAra-de0 naya/III/t/s 6 liMga zuddhi - 30 zuddhi | lipi saMkhyAta kriyA - de0 saskAra / 2 | lipta AhArakA eka doSa- de0 AhAra / II / 4 / 4 / lokha -- kSetrakA pramANa vizeSa - de0 gaNita / I/1/3 | lIlA vistAra TIkA - zvetAmbarAcArya zrI haribhadra sUri ( I0 480-528) dvArA racita eka grantha hai / laMkA- gujarAta deza meM 'aNahila' nagara me kulumbI vaMzIya eka mahAmAnI huA jisane laMkAmata ( DhuMDhiyA mata ) claayaa| samaya - vi0 1527 ( bhadrabAhu carita / 157 - 158 ) / luMkAmata - - iMDhiyA yA sthAnakavAsI matakA apara nAma - de0 zvetAmbara / lepa AhArakA eka bheda 30 AhAra //12 lA 4/2/10 pastu te lAbhyaGgAdiva yat / = tela mardana karanA, ubaTana lagAnA Adi lepa kahe jAte hai / lepakarma-de0/4 levar3a - 1. AhArakA eka bheda - de0 AhAra / I / 1 / 2 bha A / vi. 700/882/7 dadhyAdi / ava apasahita yana hastatalaM vilimpati | = levaDa jo hAthame cipakatA hai aisA patalA padArtha dahI vgairh| alevaDa hAthame na cipakane vAlA moDa tAka vagairaha / lezyA - kaSAyase anuraMjita jIvakI mana, vacana, kAyakI pravRtti bhAva lezyA kahalAtI hai / Agama meM inakA kRSNAdi chaha rago dvArA nirdeza kiyA gayA hai| inameM se tIna zubha va tIna azubha hotI hai| rAga va kaSAyakA abhAva ho jAnese mukta jIvoko lezyA nahIM hoto / zarIrake raMgako dravyalezyA kahate hai / deva va nArakiyome dravya va bhAva lezyA samAna hotI hai, para anya jIvome inakI samAnatAkA niyama nahI hai / dravyalezyA Ayu paryanta eka hI rahatI hai para bhAva lezyA jIvo ke pariNAmo ke anusAra barAbara badalatI rahatI hai| jainendra siddhAnta koza
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA 421 sUcIpatra | bheda lakSaNa va tatsambandhI zaMkA samAdhAna lezyA sAmAnyake lkssnn| lezyAke bheda-prabheda / dranya, bhAva lezyAke lkssnn| kRSNAdi bhAva lezyAoke lakSaNa / alepAkA lakSaNa / lezyAke lakSaNa sambandhI zakA samAdhAna / lezyAke dono lakSaNoMkA samanvaya / 2 | kaSAyAnuraJjita yoga pravRtti sambandhI 1 taratamatAkI apekSA lezyAomeM chaha vibhaag| lezyA nAma kaSAyakA hai, yogakA hai vA donoMkA hai| 3 / yoga va kaSAyose pRthak lezyA mAnanekI kyA aavshyktaa| lezyAkA kaSAyoMmeM antarbhAva kyoM nahIM kara dete| | kapAya zakti sthAnoMmeM sambhava lezyA -de0 Ayu/3/16 / * lezyAme kathacit kaSAyako pradhAnatA -de0 lezyA /1/6 / * | kAyakI tIvratA-mandatAmeM lezyA kAraNa hai -de0 kssaay/3| davya lejhyA nirdeza 1 | aparyApta kAlameM kevala zukla va kApota lezyA hI hotI hai| naraka gatimeM dravyase kRSNalezyA hI hotI hai| jalakI dravyalezyA zukla hI hai| bhavanatrikame chahoM dravyalezyA sambhava hai| AhAraka zarIrakI zuklalelyA hotI hai| kapATa samudghAtameM kApotalezyA hotI hai| bhAvalelyA nirdeza lezyA audayika bhAva hai -de0 udyaa| lezyAmArgaNAmeM bhAvalezyA abhipreta hai| chahoM bhAva lezyAoMke dRSTAnta / lezyA adhikArame 16 prruupnnaaai| vaimAnika devAmi dravya va bhAvalezyA samAna hotI hai, parantu anya jIvoMmeM niyama nhiiN| dravya va bhAvalezyAmeM paraspara koI sambandha nhiiN| -de0 st| | zubha lezyAke abhAbameM bhI nArakiyoMke samyakavAdi kaise| | bhAvalezyAke kAlase guNasthAnakA kAla adhika hai| lezyA nitya parivartana svabhAvI hai-de0 leshyaa/4/56| lezyA parivartana krama sambandhI niyama / mAvalezyAkA svAmitva va zakA samAdhAna samyaktva va guNasthAnoMmeM lezyA / zubha lezyAme samyaktva virAdhita nahIM hotaa| -de0 lezyA/5/1 / cAroM dhyAnoMme sambhava lezyAe~ -de. vaha vaha dhyAna / kadAcit sAdhumeM bhI kRSNalezyAko smbhaavnaa| -de0 sAdhu/5 / uparale guNasthAnoMmeM lezyA kaise sambhava hai| kevaloke lezyA upacArase hai| -de0 kevlii/6| | narakake eka hI paTalameM bhinna-bhinna lezyAe~ kaise sambhava hai| maraNa samayameM sambhava leshyaaeN| aparyApta kAlameM sambhava lezyAe~ / aparyApta yA mizrayogameM lezyA sambandhI zaMkA samAdhAna1. mizrayoga sAmAnyame chaho lezyA smbndhii| 2. mithyASTi va sAsAdana samyagdRSTi ke zubha gnezyA smbndhii| 3 avirata samyagdRSTike chaho lezyA smbndhii| kapATa samudghAtameM lezyA / cAroM gatiyoM meM lezyAkI taratamatA / lezyAke svAmiyoM sambandhI guNasthAna, jovasamAsa mArgaNAsthAnAdi 20 prarUpaNA -de0 sat / lezyAmeM sat ( astitva ) makhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva ba alpabahutvarUpa ATha prruupnnaaeN| -de0 uha baha nAma / lezyA paoNca bhAvoM sambandhI prruupnnaaeN| -de0 bhAva/21 lezyA mArgaNAmeM karmoMkA baMdha, udaya, satva / de0 vaha vaha nAma / azubha lezyA tIrthakaratvake bandhakI pratiSThApanA sambhava nhiiN| -de0 tiirthNkr/2|| AyubaMdha yogya lezyAe~ / -de0 aayu/3| kauna lezyAse marakara kahA janmatA hai -de. janma/6 / zubha lezyAoMmeM maraNa nahIM hotA -de0 maraNa/4 / lezyAke sAtha Ayubandha va janma-maraNakA paraspara sambandha / -de0 janma/5/7 / sabhI mArgaNAsthAnoM meM Ayuke anusAra vyaya honekA niym| ---de0 mArgaNA jainendra siddhAnta koza
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA 422 1 . bheda lakSaNa va tatsambandhI zaMkA samAdhAna 1.bheda lakSaNa va tatsambandhI zaMkA samAdhAna 5. lezyA sAmAnya lakSaNa paM.saM./prA./1/142-143 lippai appI kIrai eyAe Niyaya puNNa pAvaM ca / jIvo ti hoi lesA lesAguNajAgayavakhAyA / 14 / jaha geruveNa kuDo lipai leveNa aampittttnn| taha pariNAmo liSpaha suhAsuha yatti leveNa // 143 - jisake dvArA jIva puNya-pApase apaneko lipta karatA hai, unake AdhIna karatA hai usako lezyA kahate haiM / 142 / (dha.1/1,1,4/gA, 64/150); (go. jI./y /48) jisa prakAra Ama piSTase mizrita geru miTToke lepa dvArA dovAla lIpI yA raMgI jAtI hai, usI prakAra zubha aura azuma bhAvarUpa lepake dvArA jo AtmAkA pariNAma lipta kiyA jAtA hai usako lezyA kahate haiN|143|| dha, 1/1,1,4/146/6 limpatIti lezyA |...krmbhiraarmaanmitydhyaahaaraapekssitvaad / athavAtmapravRttisaMzleSaNakArI lezyA / pravRttizabdasya karma pryaayvaad| jo limpana karatI hai usako lezyA kahate haiM arthAta jo kA~se AtmAko lipta karatI hai usako lezyA kahate haiN| (dha. 1/1,1,136/283/1 ) athavA jo AtmA aura karmakA saMbandha karanevAlI hai usako lezyA kahate haiN| yahA~para pravRtti zabda karma kA paryAyavAcI hai| (dh.7/2,1,3/7/7)| dha,8/3.273/356/4 kA lessA NAma / jIva-kammANaM saMsilesayaNayarI, micchattAsaMjama-kasA yajogA tti bhaNidaM hodi / - jIva va karmakA sambandha karAtI hai vaha lezyA kahalAtI hai| abhiprAya yaha hai ki mithyAdha, asaMyama, kaSAya aura yoga ye lezyA haiM / 2. lejhyAke bheda-prabheda 1. inya va bhAva do bhedasa. si./2/4/156/10 lezyA dvividhA, dravya lezyA bhAvalezyA ceti / = lezyA do prakArakI hai-dravyalezyA aura bhAvalezyA (rA. vA./2/ 6/8/106/22 ); (dha. 2/1,1/41648); (go. jo./jI. pra./486/ 864/12)1 2. dravya-bhAva lezyAke uttara bhedagha. khaM./1/1.1/sU. 136/386 lessANuvAdeNa ayi kiNhalessiyA NIla lessiyA kAulessiyA teulessiyA pammalessiyA sukalessiyA alessiyA cedi / 136 / - lezyA mArgaNAke anuvAdase kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, tejolezyA, pAlezyA, zukla lezyA aura alezyAvAle jIva hote haiM / 136 // 5./16/48/7 / sa.si./2/6/156/12 sA pa vidhA-kRSNalezyA, nIlalezyA. kApota- leNyA. tejolezpA, pAlezyA, zukla lezyA ceti |-leshyaa chaha prakArako hai -kRSNalezyA, nIlalezyA, kApotalezyA, pItalezyA, padyalezyA, zuklalezyA / (rA. vA./2/6/8/106/27 ); (rA.vA/8/7/11/604/ 13): (dha.1/1,1.136/388/5); (go. jI././463/866); (dra. saM./TI./11/38) go. jo./mU./464-463817 davalessA / sA soDhA kiNhAdI aNeya. bheyo sabheyeNa / 464 / chappaya NIlakarodasuhemamaMbujasaMkhasaNi hA baNNe / saMkhejjAsaMskhejANataviyapA sa patteva / 465- dravyalezyA kRSNAdika chaha prakAra kI hai unameM eka-ekake bheda apane-apane uttara bhedoMke dvArA aneka rUpa hai / 4646 kRSNa-bhramarake sadRza kAlA varNa: nola-nIla maNi ke sadRza, kApota kApota ke sadRza varNa, tejo-suvarNa sadRza varNa, padma kamala samAna varNa, zucala-zaMkha ke samAnavarNa vAlI hai| jisa prakAra kRSNavarNa hIna-utkRSTa-paryanta ananta bhedoMko liye hai usI prakAra chahoM dravya-lezyAke jaghanyase utkRSTa paryanta zarIrake varNa kI apekSA saMkhyAta, asaM ravyAta va ananta taka bheda ho jAte haiM / 465 go.jI./jI. pra./704/1141/5 lezyA sA ca zubhAzubhabhedAda dvdhaa| tatra azubhA kRSNanIlakapotabhedAda tredhA, zubhApi tejHpdmshuklbhedaastredhaa| vaha lezyA zubha va azubhake bhedase do prakArakI hai| azubha lezyA kRSNa, nIla ba kapotake bhedase tIna prakAra kI hai| aura zubha lezyA bhI pauta, padma va zukla ke bhedase tIna prakAra kI hai| 3. dravya-mAva lezyAoMke lakSaNa 1. dravya lezyA paM.saM./prA./9/183-184 kiNhA bhamara-savaNNA NIlA puNa NIla-guliya sNkaasaa| kAU kaodavaNNA teU tavANijjavaNNA du / 183) pamhA paumasavaNNA sukkA puNu kAsakusumasaMkAsA / vaNNaM taraM ca ede havaM ti parimitA aNatA vA / 184 - kRSNa lezyA, bhaurake samAna varNavAlI, nIla lezyA-nIlakI golI, nIlamaNi yA mayUrakaNThake samAna vrnnvaalii| kApota-kabUtarake samAna varNavAlI, tejo-tapta suvarNake samAna varNavAlI padma lezyA padmake sadRza vrnnvaalii| aura zuklalezyA kAMsake phUla ke samAna zveta varNavAlI hai| (dha. 16/gA. 1-2/485) / rA.vA./6/7/11/604/13 zarIranAmodayApAditA drvyleshyaa| zarIra nAma karmodayase utpanna dravyalezyA hotI hai| go. jI./mU./464 vaNNodayeNa jaNido saroravaNNo du davvado lessA / -varNa nAmakarma ke udayase utpanna huA jo zarIrakA varNa usako dravyalezyA kahate haiM / 464 / ( go. jI./m./536 ) / 2. bhAvalezyA sa. si./2/6/156/11 bhAvalezyA kaSAyodayaraJjitA yoga pravRttiriti kRtvA audayikotyucyate / -bhAvalezyA kaSAyake udayase anuraMjita yogakI pravRtti rUpa hai, isalie vaha audayikI kahI jAtI hai / (rA. vA./2/6/8/106/14): (dra. sN./ttii./13/3/3)| dha. 1/1,1,4/146/8 kaSAyAnuraJjitA kAyavAGmanoyogapravRttilezyA -kaSAyase anuraM jita mana-vacana-kAyakI pravRttiko lezyA kahate haiM / (go.jI./mU./410/15); (paM.kA./ta.pra./116) / go.jI./mu./536/631 lessaa| mohodayakhaobasamovasamAvayajajIvaphaMdaNaM bhaavo| - mohanIya kama ke udaya, kSayopazama, upazama athavA kSayase utpanna huA jo jIvakA spanda so bhAvalezyA hai| 1. kRSNAdi bhAvaLezyAoMke lakSaNa 1. kRSNalezyA paM. saM./prA./1/144-145 caMDo Na muyadi vera bhaMDaNa-solo ya dhamma dyrhio| duTTho Na ya edi vasaM lavaNamedaM tu kiNhassa / 200 / maMdo buddhi-vihINo NivviNANI ya visaya-lolo y| mANI mAyI ya tahA Alasso ceya bhejjo ya 2010 -tIna krodha karane vAlA ho, vairako na chor3e, lar3anA jisakA svabhAva ho, dharma aura dayAse rahita ho, duSTa ho, jo kisIke vazako prApta na ho, ye saba kRSNalezyAvAloMke lakSaNa haiN|200| manda arthAt svacchanda ho, vartamAna kArya karane meM vivekarahita ho, kalAcAturyase rahita ho, paMcendriyake viSayoM meM lampaTa ho, mAnI, mAyAvI. AlasI aura bhIru ho, ye saba kRSNalezyAvAloM ke lakSaNa haiN|20| (dha.1/1,9,136/gA.200-201/ 388), (go.jI /mU./506-510) / ti. pa./2/261-266 kiNhAditilessajudA je purisA tANa lavaravaNaM evaM / gottaM sakalasaM ekkaM baMchedi mAriduduhro / 26 dhamma dayA paricatto amujhaverI pyNddklyro| bahakoho kiNhAe jammadi dhUmAdi carimaMte / 266 = kRSNalezyAse yukta duSTa puruSa apane hI gotrIya tathA ekamAtra svakalatrako bhI mAranekI icchA karatA hai / 26 // dayA-dharmase rahita, bairako na chor3ane vAlA, pracaNDa kalaha karanevAlA *NArayA jainendra siddhAnta koza
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA 423 1 . bheda lakSaNa va tatsambandhI zakA samAdhAna aura krodhI jIva kRSNalezyAke sAtha dhUmaprabhA pRthivIme antima pRthivI taka janma letA hai| rA vA/4/22/10/233/25 anunayAnabhyupagamopadezAgrahaNa vai rAmocanAticapaDatva - durmukhatva - niranukampatA-balezana - mAraNA - paritoSaNAdi kRSNalezyA lakSaNam / = durAgraha, upadezAvamAnana, tIca vaira, atikrodha, durmukha, nirdayatA, gleza, tApa, hisA, asantoSa Adi parama tAmamabhAna kRSNalezyAke lakSaNa hai| 2. nIlalezyA pa. ma./prA./1/146 NihAvaMcaza-bahulo dhaNa-dhaNNe hoDa tivva-maNNo yA lakkhaNabheda bhaNiyaM samAsado NIla-lemsassa 1202 / - bahuta nidrAlu ho, para vacaname atidakSa ho, aura dhana-dhAnyake sagrahAdimeM toba lAlasAvAlA ho, ye saba sakSepase nIlalezyAvAleke lakSaNa kahe gaye hai|146| (gha 1/1,1,136/gA 202/386), (go jI/ mU/511/560), (es/m./1/274)| ti. pa /2/217-268 siyAsatto vimadI mANI viNNANavajjido mdo| alaso bhIru mAyApaya ca bahUlo ya NihAla 267 / paravacaNapasatto lohaMdho dhaga suhaakrkhii| bahumaNNA NIlAe janmadi ta ceva dhUmataM / 268 - viSayome Asakta, matihIna, mAnI, viveka buddhise rahita, manda, AlasI, kAyara pracura mAyA prapacame salagna, nidrAzIla, dUsaroke ThaganemeM tatpara, lobhame andha, dhana-dhAnyajanita sukhakA icchuka aura bahusaMjJAyukta arthAt AhArAdi sajJAome Asakta aisA jIva nIlalezyAke sAtha dhUmraprabhA taka jAtA hai 1267-268 / rA vA./4/22/11/236/26 Alasya - vijJAnahAni - kAryAniSThApanabhIrutA-viSayAtigRddhi-mAyA-tRSNApatimAnavaJcanAnRtabhASaNa cApalAtilubdhavAdi mIna lezyAlakSNam / Alasya, mUvatA, kAryAniSThA, bhIrutA, ativiSayAbhilASa, aligRhi, mAyA, tRSNA, atimAna, vacanA anRta bhASaga, cAlatA atilobha Adi bhAva nIlalezyAke lakSaNa hai| 3 kApotalezyA pa. sa /prA /2/147-148 rUsaDa Nidai aNNe dUsaNabahano ya soya-bhayabahulo / amubaDa paribhavaDa para pasa saha ya appaya bahuso 1147 / Na ya pattiyai ra so appANa piba para pi maNNa to| tasai aithuvva to ja ya jAgaDa hAgi-baD ddhoo|148| maraNa pattheDa raNe dei su bahuya pi zuncamANo hu| Na gaNai kajjAjja lakravaNameya tu kAussa / 146 / jo dUmaroke jAra ropa karatA ho, dUsarokI nindA karatA ho, dUSaNa bahula ho, zoka bahula ho, bhaya bahula ho, dUsarose IryA karatA ho, parakA parAbhava karatA ho, nAnA prakArame apanI prazamA karatA ho, parakA vizvAsa na katA ho, apane samAna dUmareko bhI na mAnatA ho, stuti kiye jAne para ati santuSTa ho, apanI hAni aura vRddhiko na jAnatA ho, raName maraNakA icchuka ho, stuti yA prazasA kiye jAnepara bahuta dhanAdika deve aura kartavya-atadhako kura bhI na ginatA ho, ye saba kApota lezyAvAteke cida hai| (ti. pa /2/266-381), (dha 1/1,1,136/gA 203-20/381), go jI //512-514/110-611): ( 8 sa./ s/1/26-277)| rA bA/4/22/10/236/28 mAtsaya - pazunya - paraparibhavAtmAzasAparapariNAdavRdvihAnyagaNanAtmIyajo vitanirAzatA prazasyamAnadhanadAnamudramara mAdi kArotalezyAla maNam / = mAtsarya, pai zunya, paraparibhA, ramAnA, paraparivAda, jovana narAzya prazasakako dhana denA, yuddha maraNAdyama Adi kApAta lezyAke lakSaNa hai| 4. pota lezyA pa. sa /prA/9/150 jANai kajjAjja seyAseya ca svvsmpaasii| dama-dANarado ya vidU lavaNameya tu teussa / 150 / =jo apane kartavya aura akartavya, aura sevya-asevyako jAnatA ho, sabame samadarzI ho, dayA aura dAna meM rata ho, mRdu svabhAvI aura jJAnI ho, ye saba tejolezyAvAle ke lakSaNa hai / 150 (dha 1/1,1,136/gA. 206/386), ( go. jI /mU /516/611), (pa sa./sa /2/276), (de aayu/3)| rA. vA /1/22/10/226/26 dRDha mitratA sAnukrozatva-satyavAda dAnazIlAmoyakAryasapAdanapaTuvijJAnayoga - sarvadharmasamadarzanAdi tejolezyA lakSaNam / =-dRDhatA, mitratA, dayAlutA, satyavAditA, dAnazIlatva, svakArya-paTutA ,sarvadharma samadarzitva Adi tejAlezyAke lakSaNa hai| 5. pAlazyA pa.saM /prA /1/151 cAI bhaddo cokho ujju prakammo ya khamai bahuya pi / sAhuguNapUNirao lavaNameyaM tu paumassa :151 / - jo tyAgI ho, bhadra ho, cokhA (saccA) ho, uttama kAma karane vAlA ho, bahuta bhI aparAdha yA hAni honepara kSamA kara de, sAdhujanoke guNoke pUjanameM nirata ho, ye saba padmalezyAke lakSaNa hai / 15 / (dha.1/1,1.136/206/360), (go.jI /mU./116/312). (paM saM/saM./1/151) / rA, vA /4/22/10/236/31 satyavAkyakSamopeta-paNDita-sarivakadAnavizArada caturarjugurudevatApUjAvaraNaniratatvAdi padmAlezyAlakSaNam / >> satyavAk, kSamA. sAtvikadAna, pANDitya, guru devatA pUjaname ruci Adi pAlezyAke lakSaNa hai| 6. zuklalezyA paM sa /prA./1/152 Na kuNei pazvavAya Na vi ya NidANaM samoya savvesu / Natthi ya rAo doso ho vi hu sukkalesassa 1152 / jo pakSapAta na karatA ho, aura na nidAna karatA ho, samame samAna vyavahAra karatA ho, jise parame rAga-dveSa vA sneha na ho, ye saba zuklalezyAke lakSaNa hai / 152 / (dha 1/1,1,136/208/360), (go.jI /mU / 517/612), (pa.sa /sa /1/281) / rA. vA 4/22/10/236/33 vairarAgamohaviraha-ripudoSagrahaNanidAnavarjanasArva-sAvadyakAryArambhaudAsInya-zreyomArgAnuSThAnAdi zukla lezyAla - Nam / nirvaira, vItarAgatA, zatru ke bhI doSo para dRSTi na denA, nindA na karanA, pApa kAryose udAsInatA, zreyomArga ruci Adi zukla lezyAke lakSaNa hai| 5. alezyAkA lakSaNa 1 sa /prA./1/153 kiNhAilesarahiyA sasAra biNiggayA aNa tsuhaa| sidvipurIsa pattA alesiyA te muyanA / 153) - jo kRSNAdi chaho lezvAse rahita hai. paMca parivartana rUpa saMsArase vinirgata hai, ananta sugbI hai, aura Atmopalabdhi rUpa siddhipurIko samprApta hai, aise ayogikevalI aura siddha jIvo ko alezya jAnanA cAhie / 153 / (dha 1/1,1,136/206/360 ), (go. jI /m 556), (pa. saM sa | 1/283) / 6. lezyAke lakSaNa sambandhI zaMkA 1. 'limpatIti lezyA' lakSaNa sambandhI dha 1/1,1,4/146/6 na bhUmilepikayAtivyAptidoSa karmabhirAtmAnamityAdhyAhArApekSitvAt / athavAtmapravRttisazleSaNakarI lezyA / nAtrAtiprasaidoSa pravRtti zabdasya karma paryAyatvAt / prazna-- (limpana karatI hai vaha lezyA hai yaha lakSaNa bhUmilepikA Adime jainendra siddhAnta koza
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA 424 2. kaSAyAnuraMjita yoga pravRtti sambandhI calA jAtA hai / ) uttara--isa prakAra lakSaNa karanepara bhI bhUmi lepikA Adime ativyApta doSa nahIM hotA, kyoki isa lakSaNameM 'karmose AtmAko isa adhyAhAra kI apekSA hai' isakA tAtparya hai jo karmome AtmAko lina karatI hai vaha lezyA hai athavA jo pravRti karmakA sambandha karanevAlI hai usako lezyA kahate hai aisA lakSaNa karanepara ativyApta doSa bhI nahIM AtA kyoki yahA~ pravRtti zabda karmakA paryAyavAcI grahaNa kyiA hai| dha, 1/1,1,136/386/10 kSAyAnura bjitaiva yogapravRttilezyeti nAtra parigRhyate sayogakevalinoDalezyatvApatte' astu cenna, 'zukla lezya. sayogakevalI' iti vacanavyAghAtAt / - 'vaNAyase anurajjitayoga pravRttiko lezyA kahate hai, 'yaha artha yahA~ nahIM grahaNa karanA cAhie', kyoki isa artha ke grahaNa karane para sayogikevalIko lezyA rahitapanekI Apatti hotI hai| prazna-aisA hI mAna le to| uttaranahI, kyoki kevalIko zukla lezyA hotI hai' isa bacanakA vyAghAta hotA hai| 2. 'karma bandha saMzleSakArI ke arthameM dha,7/2,1,61/10/4 jadi baMdhakAraNANaM lessattaM uccadi to pamAdassa vi lessattaM kiSaNa iciujjdi| Na, tassa kasAemu aNtbhaavaado| asaMjamassa kiNNa icchijjadi / Na, tassa vi lessAyamme aNtbhaavaado| micchattassa kNNi icchijjadi / ho tarasa lessAvavaeso, birahAbhAvAdo / kitu kasAyANa va ettha pahANattaM hisAdilessAyammaraNAdo, sessu tdbhaavaado| -prazna-bandha ke kAraNoko hI lezyAbhAva kahA jAtA hai to pramAdako bhI lezyAbhAva kyo na mAna liyA jaaye| uttara-nahIM, kyoMki pramAdakA to kaSAyome hI antarbhAva ho jAtA hai| (aura bhI de0 prtyy/1/3)| prazna-asayamako bhI lezyA kyo nahI maante| uttara-nahI, kyo ki asa yamakA bhI to lezyA karmameM antarbhAva ho jAtA hai| prazna-mithyAtvako lezyA bhAva kyo nahIM maante| uttaramithyAtvako lezyAbhAva kaha sakate hai, kyoki usameM koI virodha nahIM aataa| kintu yahA~ vaSAyokA hI prAdhAnya hai, kyoki kaSAya hI lezyA karma ke kAraNa hai aura anya bandha kAraNomeM usakA abhAva hai| 2. lezyA nAma kaSAyakA hai, yogakA hai vA donoMkA: dha 1/1,1,136/186/11 lezyA nAma yogaH kaSAyastAvubhau vaa| ki cAto nAdyau bikalpau yogakaSAyamArgaNayoreva tasyA antarbhAvAt / na tRtIyavikalpastasyApi tthaavidhtvaad| karmaledekakAryakrtRtvenaikatvamApannayoryogakSAyayolezyAtvAbhyupagamAta / naikatvAttayorantarbhavati dvayAtmakaikasya jAtyAntaramApannasya vevalena kena sahakatvasamAnatvayorvirodhAt / gha. 1/1.1,4/146/8 tato na kevala kaSAyo lezyA, nApi yoga , api tu kaSAyAnuviddhA yogapravRttile zyeti siddham / tato na vItarAgANA yogo lezyeti na pratyavasyeyaM tantratvAdyogasya, na kaSAyamtantra vizepaNatvatastasya prAdhAnyAbhAvAt / - prazna-lezyA yogako kahate hai, athavA, kaSAyako kahate hai, yA yoga aura kaSAya donoko kahate hai| inameM se Adike do vikalpa ( yoga aura kSAya ) to mAna nahIM sakate, kyoki vaisA mAnanepara yoga aura kaSAya mArgaNAmeM hI usakA antarbhAva ho jaayegaa| tIsarA vikalpa bhI nahIM mAna sakate hai kyoki vaha bhI Adi ke do vikalpoke samAna hai| uttara-1. karma lepa rUpa eka kArya ko karanevAle honeko apekSA ekapaneko prApta hue yoga aura kaSAyako lezyA mAnA hai / yadi kahA jAye ki ektAkA prApta hue yoga aura kaSAyarUpa lezyA honese una donomeM lezyAkA antarbhAva ho jAyegA, so bhI ThIka nahIM hai kyoki do dharmoM ke saMyogase utpanna hue dvayAtmaka ataeva ksiI eka tIsarI avasthAko prApta hue kisI eka dharmakA kevala ekake sAtha ekarava athavA samAnatA mAnaneme virodha AtA hai| 2. kevala kaSAya aura kevala yogako lezyA nahIM kaha sakate hai kintu kaSAyAtaviddha yogapravRttiko hI lezyA kahate hai, yaha bAta siddha ho jAtI hai| isase bArahave Adi guNasthAnavartI votarAgiyoke kebala yogako lezyA nahI kaha sakate aisA nizcaya nahI kara lenA cAhie, kyoki lezyAme yogakI pradhAnatA hai, kaSAya pradhAna nahIM hai, kyoMki, vaha yoga pravRttikA vizeSaNa hai, ataeva usakI pradhAnatA nahI ho saktI hai| dha 7/2,1,63/104/12 jadi kasAodae lessAo uccati to vINakasAyANa lessAbhAvo pasajjade / saccabhedaM jadi ksAa'dayAdo ceva lessuppattI icchijja di / kitu sarIraNAmakammodayajaNidajogovi lessAti icchijjadi, kammabaMdha nnimittttaado| 3. kSINa. kaSAya jIvo meM lezyAke abhAvakA prasaga AtA yadi kevala kSAyodayase ho lezyAkI utpatti mAnI jaatii| kintu zarIra nAmamake udayase utpanna yoga bhI to lezyA mAnA gayA hai, kyoki yaha bhI kamake bandhameM nimitta hotA hai| 7. lezyAke donoM lakSaNoM kA samanvaya dha.1/1,1,136/388/1 saMsAravRddhihetulezyeti pratijJAyamAne limpatIti lezyaityanena virodhazcenna, lepAvinAbhAviravena tavRddharapi tdvypdeshaavirodhaat| - prazna-saMsArakI vRddhikA hetu lezyA hai aisI pratijJA karanepara 'jo lipta karatI hai use lezyA kahate hai'; isa vacanake sAtha virodha AtA hai| uttara-nahI. kyoki, karma lepakI abinAbhAvI hone rUpase sasArakI vRddhiko bhI lezyA aisI sajJA denese koI birodha nahIM AtA hai| ata una donose pRthagbhUta lezyA hai yaha bAta nizcita ho jAtI hai| 2. kaSAyAnuraMjita yoga pravRtti sambandhI 1. taratamatAkI apekSA lezyAoM meM chaha vimAga dha.1/1,1,136/38/3 SaDvidha kssaayodyH| tadyathA, tIbatama' tIvratara tIva manda, mandatara mandatamam iti| etebhyaH SaDbhya kaSAyodayeya paripATyA paDU lezyA bhvnti| kaSAyakA udaya chaha prakArakA hotA hai| vaha isa prakAra hai, tIvratama, tIvratara, tIva, manda, mandatara aura mnytm| ina chaha prakAra ke kaSAyake udayase utpanna huI paripATI kramase lezyA bhI chaha ho jAtI hai / -( aura bhI de0 aayu/3/16)| 3. yoga va kaSAyase pRthak lezyA mAnanekA kyA AvazyakatA dha 1/1,1,136/387/5 yomakaSAyakAryAdvayatirikta lezyAvAryAnupalambhAnna tAbhyA pRthaglezyAstIti cenna, yogakSAyAbhyAM pratyanIkatvAdyAlambanAcAryAdiba hyArtha saMnidhAnenApannalezyAbhAvAbhyAM sasAravRddhikAryasya tatkebalakAryAdvayatiriktasyopalambhAta |prshn-yog aura kaSAyo se bhinna lezyAkA kArya nahIM pAyA jAtA hai, isalie una donose bhinna lezyA nahIM mAnI jA sktii| uttara nahI, kyo ki, viparItatAko prApta hue mithyAtva, abirati Adike Alambana rUpa AcAryAdi bAhya padArthoke samparka se lezyA bhAvako prApta hue yoga aura kaSAyose kevala yoga aura kevala kSAyake kAryase bhinna sasArakI vRddhi rUpa kArya kI upalabdhi hai jA kebala yoga aura kevala kaSAyakA kArya nahIM kahA jA sakatA hai, isalie lezyA una donose bhinna hai, yaha bAta siddha ho jAtI hai| jainendra siddhAnta koza
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ leDyA 4. lezyAkA kapAyoMmeM antarbhAva kyoM nahIM kara dete za.vA./2/6/0/10/22 kapAyaracIdAyako vyAkhyAtA to syA narthAntarabhRteti naiSa doSa: kaNayodayatImA bhedAdarthAntaratvam / prazna- kaSAya audayika hotI haiM, isalie lezyAkA kaSAyome antarbhAva ho jAtA hai| uttara- yaha koI doSa nahI hai / kyoMki, kaSAyodayake tIvra-manda Adi tAratamyase anurajita lezyA pRthaka hI hai| 30 zyA/2/2 (kevala kapAyako lezyA nahIM kahate apitu kaSAyAnuviddha yoga pravRttiko lezyA kahate hai ) / 3. dravya lezyA nirdeza 1. aparyApta kAla meM zukla va kApota lezyA hI hotI hai gha. 2/1.1/422 / 6 jahA samma nissovacao sumito bhavadi samhA diggagadI bahanAga-najIbAga sarIrassa suTalessA bhavadi / puNo sarIraM ghettUNa jAba pajjattIo samANedi tAva paramANu - mAna saroratAdo tarasa sarIrassa ssA kAuleseti bhaNya evaM do sarIralessAo bhavaMti jisa kAraNa se sampUrNa kamakA visopacaya zukla hI hotA hai, isalie vipragati vidyamAna sampUrNa jIvoke zarIrako zuklezyA hotI hai / tadanantara zarIrako grahaNa karake jaba taka paryAptiyoM ko pUrNa karatA hai taba taka chaha varNavAle paramANuoM ke jase zarIrakI utpati hotI hai. isalie usa zarIrako kApota lezyA kahI jAtI hai| isa prakAra aparyApta avasthAme zarIra sambandhI do hI lezyAeM hotI hai| (x 2/1.1/4x8/2, 402/21 2. naraka gati meM dravyase kRSNa lezyA hI hotI hai go.jI. jI. 26/818 kiyA kinhA | 466 / nArA sarve nArakI sarva kRSNa varNavAle hI hai| kRSNA evaM 3. jaLakI dravyalezyA zukla hI hai 425 dha 2 / 11 / 601 / 1 sahama AU kAulessA yA vAdarAna kaliha baNNalessA | kudo / ghaNodadhi ghaNavalayAgAsapadida-pANIyANaM dhavalavaNNa daMsaNAdo | dhavala - kisaNa-NIla-pIyala-rattAaMba pANIya dasaNAdaNa dhavalavaNameva pANIyamidi vi pi bhaNati, taNNa ghaDade / kudo| AyAbhAve bhaTTiyAe saMjogeNa jalassa bahuvaNNa-vabahAradasaNAdo / AUNa sahAvaNNI puNa dhavalo caiva / sUkSma apakAyika jIvIke aparyApta kAlame dravya se kApAlezyA aura bAdarakAyika jIyoke sphaTikavarNavAtI zukla kahanA cAhie, kyoMki, dhanodadhivAta aura dhanavalayavAta dvArA AkAzase gire hue pAnIkA dhavala varNa dekhA jAtA hai| prazna- kitane hI AcArya aisA kahate hai ki dhavala, kRSNa, nIla, pIta. rakta aura AtAmra varNakA pAnI dekhA jAnese dhavala varNa hI hotA hai / aisA kahanA nahI banatA ? uttara- unakA kahanA muktisagata nahIM hai, kyoki AdhArake honepara miTTI ke yogase jala aneka varNavAlA ho jAtA hai aisA vyavahAra dekhA jAtA hai / kintu jalakA svAbhAvika varNa dhavala hI hotA hai / 4. mavana trikarme char3oM vyalezyA sambhava hai gha. 2/11/12-16 devAsa kAle pocha lessAo ha tti edaM Na ghaDade, tesi pajjattakAle bhAvado cha - lessAbhAvAdo / jA bhAvalessA tablessA ceva NokammaparamANavI Agaccheti / 532 / Na tAva apajattakAlabhAvalessA. pajjattakAle bhAvalessa pi NiyameNa aNuharaha pajjatta davvalessA.. / dhavalavaNNava layAe bhAvado sukkalessa bhA0 3-54 * 4. bhAva lezyA nirdeza psgaado| davvalessA NAma vaNNaNAmakammodayAdo bhavadi, Na bhaavlessaado| vaNNaNAmakammodayAdo bhavaNavAsiya-bANavetara-joisiyANaM davtrado cha lessAo bhavati, uvarimadevANa teu pamma subaka lessAo bhavati / prazna- devoMke paryAptakAla meM dravyase chaho lezyAeN hotI hai yaha vacana paTita nahIM hotA hai, koki unake paryApta kAsameM bhAvase chaho yAokA abhAva hai| koki jo bhAvalezyA hotI hai usI lezyAvAle hI nokarma paramANu Ate hai| uttara- dravyalezyA aparyAptakAla meM isI prakAra paryApta kAla meM bhI paryApta jIva sambandhI dravyalezyA bhAlezyAkA niyamase anukaraNa nahIM karatI hai kyoMki IsA mAnane para tA gharala vargavArI bagule ke bhI bhAvase zubhAzyAkA prasaga prApta hogaa| dUsarI bAta yaha bhI hai ki dravyalezyA varNa nAmA nAmakarmake udayase hotI hai bhAvalezyAse nahI / varNa nAmA nAmakarmake udayase bhavanavAsI, mAtavyamtara aura yotiSI devo dravyako apekSA chahIM lezyAe~ hotI hai tathA bhavanatrikase Upara devoke teja, padma aura zukla lezyAe~ hotI hai| ( go. jI./mU / 466/868 ) / 5. AhAraka zarIrako zuklalezyA hotI hai gha. 14/5.4.231/227/6 pacavaNyAgamAhArasarIparamANUrNa kathaM zukalatta jujjade / Na, vissAsuvacayavaNNa paDucca dhavalattuvala bhAdo / = prazna- AhAraka zarIrake paramANu pA~ca varNa vAle hai| unameM kevala zuklapanA kaise bana sakatA hai| uttara- nahIM, kyoki visopacaya ke varNakI apekSA dhavalapanA upalabdha hotA hai / kApotalezyA hotI hai| 6. kapATa samudghAta pa. 2/11/254/3 bAhara joginemassi vi sarIrassa kAusessA caiva havadi / ettha vi kAraNaM puvva va vattatvaM sajogikevalissa puvvila - sarIraM chaTavaNaM jadi vi havadi to vitaNNa gheppadi; kavADagadahalasa patanoge vAgassa misarIreNa saha saMbaMdhA bhaavaado| ahvA pullivaNa sarIramassiUNa ubayAreNa davvado sajogikevalissa cha lessAo havaMti / = kapATa samuddhAtagata sayogikevalI ke zarIrakI bhI kApotalezyA hI hotI hai / yahaoNpara bhI pUrva ( aparyAptavat de0 lezyA /3/1 ) ke samAna hI kAraNa kahanA cAhie / yadyapi sayogike pahalekA zarIra yahA~ varNa vAlA hotA hai; kyoki aparyApta yoga meM vartamAna kapATa-samuddhAtagata sayogi kevalIkA pahale ke zarIra ke sAtha sambandha nahIM rahatA hai| athavA pahale ke SaDvarNa - vAle zarIrakA Azraya lekara upacAra dravyakI apekSA sayogikevalIke cholezyAe~ hotI hai| (dha. 2/11/110/2) / 4. bhAva lezyA nirdeza 1. lezyAmArgaNA meM bhAva lezyA abhipreta hai| sa si./2/6/156/10 jIvabhAvAdhikArAta dravyazyAnAdhikRtA / = yahA~ jIvake bhAvokA adhikAra honese dravyalezyA nahI lI gayI hai / (e. vA /2/6/8/106/23 ) | 2/ 11 / 431/2 keI sarIra pivetUna sajadAsajadAdINa bhAvalessa parUvayaMti / taNNa ghaDade, vacanavyAghAtAcca / kamma - levahedUdo joga-kasAyA cetra bhAva -lessA tti divvaM / = kitane hI AcArya, zarIra racanA ke lie Aye hue paramANuoM ke varNako lekara saMyatAsaMyattAdi guNasthAnavartI jIvoM ke bhAvazyAkA varNana karate hai kintu unakA yaha kathana ghaTita nahIM hotA hai | AgamakA vacana bhI vyAghAta hotA hai / isalie karma lepakA kAraNa honese kaSAyase anurajita (jIva ) prakRti hI bhAvalezyA hai| aisA artha grahaNa karanA cAhie / jainendra siddhAnta koza
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA 426 4. bhAva lezyA nirdeza zuklalezyAkI Apatti prApta hogii| dUsarI bAta yaha bhI hai ki dravya lezyA varNanAmA nAma karmake udayase hotI hai, bhAva lezyAse nhii| 5. zuma lezyAke abhAva meM mInArakiyoM ke samyakravAdi kaise 2. chahoM bhAva lezyAoMke dRSTAnta pa. saM./prA/1/112 NimmUla khaMdha sAhA guchA cuNiUNa koi pddidaaii| jaha edesi bhAvA taha biya lesA munneyvaa| = koI puruSa vRkSa ko jaDa-mUlase ukhADakara, koI skandhase kATakara, koI gucchoMko toDa kara, koI zAkhAko kATakara, koI phaloko cunakara, koI gire hue phaloko bInakara khAnA cAhe to unake bhAva uttarottara vizuddha hai, usI prakAra kRSNAdi lezyAoMke bhAva bhI paraspara vizuddha hai / 112 // dha. 2/1,1/gA. 225/533 NimmUlakhadhasAhuvasAhaM vuccitu bAu paDidAi / anbhataralessANabhidai edAI vayaNAha / 225 // po. jI./mU./506 pahiyA je chappurisA paribhaTTAraNamajhadesamhi / phalabhariyaruSakhamega pekkhittA te vicitati / 06 / -1. chaha lezyAvAle chaha pathika vanameM mArgase bhraSTa hokara phalose pUrNa kisI vRkSako dekhakara apane manameM vicAra karate hai, aura usake anusAra vacana kahate hai-( go sA.) 2. jaDa-mUlase vRkSako kATo, skandhako kATo, zAkhAose kATo, upazAkhAose kATo, phaloko toDakara khAo aura vAyuse patita phaloko khAo, isa prakAra ye abhyantara arthAt bhAvalezyAoke bhedako prakaTa karate hai / 22 / (dha. go. sA/ m 507) / 3. lezyA adhikArameM 16 prarUpaNAe~ go jI./mU /161-412866 NiddesavaNNapariNAmasakamo kammalakravaNagadI y| sAmI sAhaNasakhA khetta phAsaM tado kaalo| 461 / atara- bhAvappabahu ahyiArA solasA hava ti tti / lessANa sAhaNaThTha jahAkama tehiM vocchAmi 462= nirdeza, varNa, pariNAma, sakrama, karma, lakSaNa, gati, svAmI, sAdhana, sakhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva, alpa-bahutva ye lezyAoMkI siddhi ke lie solaha adhikAra paramAgamameM kahe hai / 461-462 / 1. vaimAnika devoM meM dravya va bhAvalezyA samAna hotI hai parantu anya jIvoM meM niyama nahIM ti. pa //672 sohammappahudINaM edAo davabhAvalessAo / - saudhamAdika devoke ye dravya va bhAva lezyAe~ samAna hotI hai / (go.jI/ muu./466)| dha. 2/1,11534/6 Na tAva apajjattakAla bhAvalessamaNuharai dabbalessA, uttama-bhogabhUmi-maNussANamapajjattakAle anuha-tti-lessANaM gauravaNNA bhAvApattIdo / Na pajjattakAle bhAvalessaM piNiyameNa azuharai pajjattadavvalessA, chaviha-bhAva-lessAsu pariyaTTata-tirikva maNumapajjattANa davvalessAe anniymppsgaado| dhavalavaNNabalAyAebhAvado sukkalessappasa gaado| AhArasarIrANa dhavalavaNNANa viggahagadi-Thyi-sabba jIvANaM dhavalavaNNANaM bhAvado sukklessAvattIdo cetra / ki ca, dabvalessA NAma vaNNaNAmakammodayAdo bhavadi Na bhAvalessAdo / = dravyalezyA aparyApta kAlameM honevAlI bhAvalezyAkA to anukaraNa karatI nahIM hai, anyathA aparyApta kAlame azubha tIno lezyAvAle uttama bhogabhUmiyaoN manuSyoke gaura varNa kA abhAva prApta ho jaayegaa| isI prakAra paryAptakAla meM bhI paryApta jIvasambandhI dravyalezyA bhAvalezyAkA niyamase anukaraNa nahIM karatI hai kyoki vaisA mAnanepara chaha prakAra kI bhAva lezyAomeM nirantara parivartana karanevAle paryApta tithaMca aura manuSyoke dravya lezyAke aniyamapanekA prasaMga prApta ho jaayegaa| aura yadi dravyalezyAke anurUpa hI bhAvalezyA mAnI jAye, to dhavala varNavAle baguleke bhI bhAvase zukla lezyAkA prasaMga prApta hogaa| tathA dhavala varNavAle AhAraka zarIroke aura dhavala varNa vAle vigrahagatime vidyamAna sabhI jIvoke bhAvakI apekSAse rA, vA./3/3/4/163/30 nityagrahaNAllezyAdyanivRttiprasaGga iti ceta; na, AbhIkSNyavacanatvAta nityaprahasitavava / / / .. lezyAdInAmapi vyayodayAbhAbAnnityatve sati narakAdapracyaba syAditi / tanna, ki kAraNam / AbhIkSNyavacanAnnityaprahasitavata / ..azubhakarmodayanimittavazAta lezyAdayo'nArataM prAdurbhavantIti AbhIkSNyavacano nityazabda prayukta' / eteSAM nArakANA svAyu pramANAvadhRtA dravyalezyA uktA, bhASalezyAstu SaDapi pratyekamantarmuhUrta parivartinya / -prazna-lezyA Adiko udayakA abhAva na honese, arthAta nitya honese narakase acyutikA tathA lezyAkI anivRttikA prasaMga A jaavegaa| uttara-aisA nahI hai, kyoMki yahA~ nitya zabda bahudhAke artha meM prayukta huA hai| jaise- devadatta nitya haeNsatA hai, arthAt nimitta milane para devadatta jarUra ha~satA hai, usI taraha nArakI bhI karmodayase nimitta milane para avazya hI azubhatara lezyA bAle hote hai, yahA~ nitya zabdakA artha zAzvata va kUTastha nahIM hai| * nArakiyo meM apanI Ayuke pramANa kAla paryanta ( kRSNAdi tIna ) dravyalezyA kahI gayI hai| bhAva lezyA to chaho hotI hai aura ve antarmuhUrta meM badalatI rahatI hai| la sA./jI pra/101/138/8 narakagatI niyatAzubhalezyAtve'pi kaSAyANA mandAnubhAgodayavazena tattvArtha zraddhAnAnuguNakAraNapariNAmarUpavizuddhivizeSasabhavasyAvirodhAt / yadyapi nArakiyome niyamase azubhalezyA hai tathApi vahA~ jo lezyA pAyI jAtI hai usa lezyAmeM kaSAyoke manda anubhAga udayake vazase tattvArtha zraddhAnurUpa guNake kAraNa pariNAma rUpa vizuddhi vizeSakI asambhAvanA nahIM hai| 6. bhAva lezyAke kAlase guNasthAnakA kAla adhika hai gha/1,6.308/146/1 lessAddhAdo guNaddhAe bahuttu vdesaa| lezyAke kAlase guNasthApanakA kAla bahuta hotA hai, aisA upadeza pAyA jAtA hai| 7. lezyA parivartana krama sambandhI niyama go. ka /m /166-503 logANamasa khejjA udayaTThANA ksAyagga hoti / tattha kiliTThA asuhA suhAvisuddhA tadAlAbA 466) tivvatamA tibbatarA tibva suhA suhA tahA mdaa| madatarA madatamA chaTThANagayA hu patteyaM / 500 asuhANa varamajjhima avara se kinnhnniilkaautie| pariNamadi kameNappA parihANIdo kilesassa / 501 / kAU NIla kiNha pariNamadi kilesabaDhido appA / evaM kleisahANIbaDhIdo hodi asuhatiya / 502 teU paDame mukke suhANamavarAdi asage appA / suddhissa ya vaDDhIdo hANIdo aNNadA hodi 15031 saMkamaNa sahANaparaTThANa hodi kiNhasukkANaM / vaDDhIsu hi saTThANa ubhayaM hANimmi sesa ubhaye vi / 504 / lessANukkassAdo varahANI avrgaadvrvddddhii| saThANe avarAdo hANI NiyamAparaThANe / 505 // - kaSAyoMke udayasthAna asakhyAta lokapramANa hai| isameM se azubha lezyAoke saMkleza rUpa sthAna yadyapi sAmAnyase asakhyAta lokapramANa hai tathApi vizeSatAkI apekSA asarakhyAta loka pramAName asarakhyAta loka pramANa rAzikA bhAga denese jo labdha Ave usake bahu bhAga saMkleza rUpa sthAna hai aura eka bhAga pramANa zubha lezyAoke sthAna hai / 4 / / azubha lezyA sambandhI tIvatama, tIvratara aura toba ye tIna sthAna, aura zubha lezyA sambandhI manda jainendra siddhAnta koza
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ laizyA mandatara mandatama ye tIna sthAna hote hai / 500| kRSNa, nIla, kApota ina tIna azubha lezyAoke utkRSTa madhyama jaghanya aza rUpameM yaha Atmakramase saklezakI hAni honese pariNamana karatA hai | 501 | uttarottara saMkleza pariNAmoMkI vRddhi honese yaha AtmA kApotase nIla aura nIlase kRSNa lezyArUpa pariNamana karatA hai| isa taraha yaha jIva klezakI hAni aura buddhiko apekSA tIna azubha lezyA rUpa pariNamana karatA hai / 502 / uttarottara vizuddhi honese yaha AtmA pIta, padma, zukla ina zubha lezyAoMke jaghanya, madhyama, utkRSTa aMza rUpa pariNamana karatA hai| vizuddhikI hAni honese utkRSTase anya paryanta zukla padma pIta lezyA rUpa pariNamana karatA hai / 503 / pariNAmoMkI palaTanako saMkramaNa kahate hai usake do bheda hai-svasthAna, parasthAna saMkramaNa | kRSNa aura zukla meM vRddhiko apekSA svasthAna saMkramaNa ho hotA hai| aura hAnikI apekSA dono sakramaNa hote hai| tathA zeSa cAra lezyAoM meM svasthAna parasthAna dono saMkramaNa sambhava hai | 504 / svasthAnakI apekSA lezyAoke utkRSTa sthAnake samIpavartI pariNAma utkRSTa sthAna ke pariNAmase ananta bhAga hAnirUpa hai| tathA svasthAnakI apekSAse hI jaghanya sthAnake samIpavartI sthAnakA pariNAma jaghanya sthAnase ananta bhAga vRddhirUpa hai| sampUrNa lezyAoMke jaghanya sthAna yadi hAni ho to niyamase ananta guNa hAnirUpa parasthAna saMkramaNa hotA hai |503 (no ka/jI/ 546/026/16) / de. kAla /5/18 (zukla lezyAse kramaza kApota nIla lezyAomeM pariNamana karake pIche kRSNa lezyA rUpa pariNamana svIkAra kiyA gayA hai padma po jAnekA niyama nahIM) kRSNa lezmAle pariNatike anantara hI kApota rUpa pariNamana zakti kA abhAva hai ) / kAla/2/16-10 (dakSitako prApta karake antarmuhUrta se pahale guNasthAna yA lezyA parivartana nahI hotaa)| 5. bhAva lezyAoMkA svAmitva va zaMkA samAdhAna 1. samyaktva va guNasthAnoMmeM lezyA paM. sa. 12/1/120-140 kivhatessiyA pItalesiyA kAulesiyA ediyahUDi jAna asajada sammATThati // 137 // selessiyA malesiyA samicchAha TippahUDi jAya appamata saMjadA ti 13 siyANi mandAdvippaDa jAya sajogikemasi tti | 13 | teNa paramalessiyA | 140 | kRSNa lezyA, nIla lezyA aura kApota lezyAvAle jova ekendriyase lekara asayata samyagdRSTi guNasthAna taka hote hai / 137 // pIta lezyA aura padma lezyAvAle jIva sajJI mithyAdRSTise lekara apramatta sayata guNasthAna taka hote hai / 138 / zuk lezyAvAle jIva sahI midhyAdRrise lekara saMyogi kevalI guNasthAna taka hote hai | 13 | terahaveM guNasthAnake Age ke sabhI jIva lezyA rahita hai // 140 // gha. 6/11-812/23/1 kakaravitare tassa maraNa pi hona kAu-u-pama-suphalesthAnamamarAe aisA vi pariNAmamejya | - kRtakRtya vedaka kAla ke bhItara usakA maraNa bhI ho, kApota, teja padma aura zukla, ina lezyAomeMse kisI eka lezyAke dvArA parigamita bhI ho / go. 354/203/24 dono zubhalezyAoM zumalezyAtra dvirAdhanAsaMbhavAda kI virAdhanA nahIM hotii| 2. uparale guNasthAnoM meM lezyA kaise sambhava hai| sa.si /2/6/160/9 nanu ca upazAntakayAsayogakena liniya zuklezyAstasyAgama' tatra kaSAyAnuraJjanAbhAvAdadhikaraNa nopapadyate / naiSa doSa: pUrvabhAvajJApananayApekSayA yAsI yogAti kaSAyAnurabjitA saivetyupacArAdaudayikItyucyate / tadabhAvAdayogakevalezya iti nizcIyate / prazna-upazAnta kaSAya, kSINakaSAya aura yogakevalI guNasthAnameM zuktalesyA hai aisA Agama hai, parantu / 5. bhAva lezyAoMkA svAmitva va zaMkA samAdhAna vahA~para kaSAyakA udaya nahIM hai isalie audathikapanA nahIM bana sktaa| uttara- yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki jo yogapravRtti kaSAyake udayase anurajita hai vahI yaha hai isa prakAra pUrvabhAva prajJApana nayakI apekSA upazAnta kaSAya Adi guNasthAno meM bhI lezyAko auka kahA gayA hai / kintu ayogakevalI ke yoga pravRtti nahI hai isalie ve lezyA rahita hai, aisA nizcaya hai / ( rA vA /2/6/8/106 / 26 ); (go. jI. mU / 533 / 121 ) / de0 sezyA / 2/2 (bArahave guNasthAnavartI mItarAgiyoMke kevala yogako lezyA nahIM kahate, aisA nizcaya nahIM karanA caahie| ) = 4] 1 / 1.1.126 / 2612/8 kathaM sonopazAntakayAyAma zuklazyeti cenna karmanimittayogasya tatra satyApekSA te nasalezyAstitvAvirodhAt / - prazna-jina jIvokI kaSAya kSINa athavA upazAnta ho gayI hai unake zuklalezyAkA honA kaise sambhava hai 1 uttara- nahIM, kyoMki jina jIvoMkI kaSAya kSINa athavA upazAnta ho gayI hai unameM karmale pakA kAraNa yoga pAyA jAtA hai, isalie isa apekSAse unake zukla lezyAke sadbhAva mAnanemeM virodha nahIM AtA / (gha. 2/9.9 / 436/6), (gha. 7/2,1.61/102/1) / 3. narakake eka hI paTalameM bhinna-bhinna lezyAe~ kaise sambhava haiM 4/15.260/ 462/2 samberiyA tasya (pathama pumI) tA tIe ( kInha ) caiva lessAe abhAvA / ekkamhi patthaDe bhiNNalessANaM kathaM saMbhavo virohAbhAvA / eso attho savvattha jANidavvo / - pA~cavIM pRthvIke adhastana prastAra ke samasta nArakiyoMke usI hI (kRSNa) lezyAkA abhAva hai| ( isI prakAra anya pRthiviyo meM bhI ) / prazna- eka hI prastAra meM do bhinna-bhinna lezyAoMkA honA kaise sambhava hai| uttara- eka hI prastAra meM bhinna-bhinna jIvoMke bhinna-bhinna dezyAne honene koI virodha nahIM hai yahI artha sarvatra jAnanA cAhie / 4. maraNa samaya meM sambhava lezyAe~ pa. 8/3.250 / 323 / 1 saye denA mudavaNe netra aNiyameNa agraha / - saba meM = tilessA Nivadeti ti gahiye ye mudadevAsasipi kAulessAe cena pariNAmadhuvanamAdo 1. deva maraNa kSaNa hI niyama rahita azubha tIna lezyAoM meM girate haiM / 2, saba hI mRta devoMkA kApota lezyAmeM hI pariNamana svIkAra kiyA gayA hai| 427 dha 2/11/292/3 rahayA asaMjadasammAdvino padamapuvi Adi jAna hI nipajjavakhANAsa puDhamI dvidA kArsa kA madhusse pena appampo viSAyoggalessAhi saha upati ciki-gIta-kAulessA sati devAmi asasammAThiyo kAlaM kAUNa maNussesu uppajjamAnA teu pamma sukkalessAhi saha masse uvavajjati / 2/11/626/12 devamicchA sAsasammAditei-pamma sukkalesA baTTamASA alessA hoUna tiriyamarameyamANA uppaNNa-paDhamasamae pena kinhI kArasAhi saha pariNamati / -1 prathama pRthivIse lekara chaThI pRthivI paryaMta pRthiviyoMmeM rahanevAle asaMyata samyagdRSTi nArakI maraNa karake manuSyo meM apanI-apanI pRthivIke yogya lezyAoke sAtha hI utpanna hote hai / isalie unake kRSNa, nIla, kApota lezyAe~ pAyI jAtI hai / 2. usI prakAra asayata samyagdRSTi deva bhI maraNa karake manuSyoMmeM utpanna hote hue apanI-apanI pIta, padma aura zukla lezyAoMke sAtha hI manuSyoM meM utpanna hote hai / 3. teja, padma aura zukla lezyAoM meM vartamAna nidhyAdRSTi aura sAsAdana samyaggRhi dena tiryaMca aura manuSyo meM utpanna hote samaya naSTalezyA hokara arthAt apanI-apanI pUrvako tezyAko chora manuSyoM aura i jainendra siddhAnta koza
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ lezyA 428 loka utpanna hone ke prathama samaya kRSNa, nIla aura kApota lezyAse pariNata ho jAte hai / (dha 2/1,1/064/5) / 5. aparyApta kAlameM sambhava lezyAe~ dha, 2/1,11/pakti naM gairaiya-tirikva-bhavaNavAsiya - vANa vitarajoDa siyadevANamapajjattakAle kiNha-NIla kAulessAo bhavati / sodhammAdi uvarimadevANamapajjattakAle teu-pammasukkalessAo bhavati (422/10) asaMjadasammAiTThINamapajjattakAle cha lessAo haba ti (511/7) / orAliya missa kAyajoge bhAveNa cha lessaao| micchAiTa Thi-sAsaNasammAiTThoNa orAliya missakAyajoge vaTTamANANa kiNha-NIlakAulessA ceva havati (54/1,7) / devamicchAiTa ThisAsaNasammAiTThINaM tirikva-maNusse suppajjamANANa saMkleiseNa teu-pamma-sukkalessAo phiTTiUNa kiNha-NIlakAulerasANaM egadamA bhvdi| sammAiTThINa puNa teu-pamma-mukkalessAo cira taNAo jAva atomuhattaM tAva Na Nassa ti| (764/5) / - 1. nArakI, tiryaca, bhavanavAsI. vAna vyantara aura jyotiSI devo ke aparyApta kAlame kRSNa, nIla aura kApota lezyAe~ hotI hai| tathA saudharmAdi Uparake devoMke aparyApta kAla meM pIta, padma aura zukla lezyA hotI hai| aisA jAnanA caahie| 2 asaMyata samyagdRSTiyoke aparyApta kAla meM chahoM lezyAe~ hotI hai| 3 audArika mizrakAyayogI ke bhAva se chaho lezyAe~ hotI hai| audArikamizrakAyayogameM vartamAna mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi jIvoke bhAvase kRSNa, nIla aura kApota lezyAe~ hI hotI hai| 4. mithyAvRSTi aura sAsAdanasamyagdRSTi devoM ke marate samaya sakleza / utpanna ho jAne se teja, padma aura zukla lezyAe~ naSTa hokara kRSNa, nIla aura kApota lezyAmese yathA sambhava koI eka lezyA ho jAtI hai| kintu samyagdRSTi devoke cira tana ( purAnI teja, padma aura zuklalezyAe~ maraNa karaneke anantara antamahataM taka naSTa nahI hotI hai, isalie zukla lezyAvAle mithyAdRSTi aura sAsAdana samyagdRSTi devoke audArikakAya nahIM hotA)(dha 2/1,1/656/12) go, ka jI.pra /625/468/12 tadbhavaprathamakAlAntarmuhUrta pUrvabhavalezyAsadbhAvAt / - vartamAna bhayake prathama antarmuharta kAla meM pUrvabhavako lezyAkA sadbhAva honese / 6. aparyApta yA mizra yogameM lezyA sambandhI zaMkA samAdhAna 1. mizrayoga sAmAnyameM chahoM lezyA sambandhI 7.2/1,1/654/6 devaNeraiyasammAiThiNa maNusagadIe uppaNNANaM orAliyamissakAyajoge baTTamANANaM aviNaTTa'-pubilla-bhAvalessANaM bhAveNa cha lessAo labhaMti ti| - deva aura nArakI manuSyagatimeM utpanna hue hai, audArika mizrakAya yogame vartamAma hai, aura jinako pUrva bhava sambandhI bhAva lezyAe~ abhItaka naSTa nahIM huI hai, aise jIvoMke bhAva se chaho lezyAe~ pAyI jAtI hai| isalie audArikamizra kAyayogI jIvoke chaho lezyAe~ kahI gayI hai| 2. mithyAdRSTi va sAsAdana samyagdRSTike zubha lezyA sambandhI de0 lezyA/5/4 meM dha. 2/1.1/764/5 (mithyA dRSTi va sAsAdana samyagdRSTi devoke marate samaya saMkleza ho jAnese pIta, padma va zukla lezyAe~ naSTa hokara kRSNa, nIla va kApotameM se yathA sambhava koI eka lezyA ho jAtI hai|) 3. avirata samyagdRSTimeM chahoM lezyA sambandhI dha/2/1,1/752/7 chaTThIdo puDhavIdo kiNhalessAsammAiT ThiNI maNusesu je Agacchati tesi vedagasammatteNa saha kiNhaeNlessA labbhadi ti / chaThI pRthivIse jo kRSNa lezyAvAle avirata samyagdRSTi jIva manuSyomeM Ate hai, unake aparyApta kAlameM vedaka samyaktvake sAtha kRSNa lezyA pAyI jAtI hai| de0 lezyA/5/4 me dha 2/1.1511/3 (1-6 pRthivI takke asayata samyagdRSThi nArakI jIva apane-apane yogya kRSNa, nIla ba kApota lezyAke sAtha manuSyomai utpanna hote hai| usI prakAra asaMyata samyagdRSTi deva bhI apane-apane yogya pIta, padma va zuyala lezyAoke sAtha manuSyoM meM utpanna hote hai| isa prakAra avirata samyagdRSTi manuSyo ke aparyApta kAla meM chaho lezyAe~ bana jAtI hai| dha.2/1,1/657/3 sammAiThiNo tahA Na pariNamati, atomuhattaM puyilla lessAhi saha acchiya aNNalerasa gcchti| ki kAraNaM / sammAichoNa buddhiThiya parameTThINa micchAiTThINa maraNakAle sa kilaasaabhaavaado| Neraiya-sammAiTa ThiNo puNa cirANa-lessAhi saha maNusse suppjjti| =samyagdRSTi deva azubha lezyAoM rUpase pariNata nahIM hote hai, kintu tithaMca aura manuSyo meM utpanna honeke prathama samayase lagAkara antarmuhUrta taka pUrva rahakara pIche anya lezyAoko prApta hote hai| kintu nArakI samyagdRSTi tA purAnI cira" tana lezyAoke sAtha hI manuSyoM me utpanna hote hai| isa prakAra samyagdRSTike aparyApta avasthAme chaho lezyAe~ bana jAtI hai| 7.kapATa samuddhAta meM lezyA dha, 2/1.1/54/6 kavAgada-sajogikevalissa mukkle ssA ceva bhavadi / -- kapATa samudrAtagata audArika mizra kAyayogI sayogikeyalI ke eka zuklalezyA hotI hai| 8.cAroM gatiyoMmeM lezyA kI taratamatA mU A./1134-1137 kAU kAU taha kAuNIla NIlA ya NIlakvhiAya / kiNhA ya paramaviNhA lessA radaNAdipuDhavIsu / 11344 teU deU taha teu pamma pammA sa pammasukkA ya / sakkA ya paramasakA lessAbhedo muNeyatro / 1135 // tihaM doNha doNhaM chaNhaM doNha ca terasahaM ca / eto ya coddasaNha lessA bhvnnaadidevaann|1136| eidiyaviyalidiya asaNiNo tiNNi hoti asuhAo / sa kAdIdAUNaM tiNi suhA chapi sesANa 1137 narakagati-ratnaprabhA Adi narakakI pRthiviyo me jaghanya kApotI, madhyama kApotI, utkRSTa kApotI. tathA jaghanya nIla. madhyama nIla utkRSTa naula tathA jaghanya kRSNa lezyA aura utkRSTa kRSNa lezyA hai / 1134 // devagati-bhavanavAsI Adi devo ke kramase jaghanya tej|leshyaa bhavana trikameM hai, do svargoMme madhyama tejolezyA hai, dome utkRSTa tejolezyA hai jaghanya pAlezyA hai, chahameM madhyama padmalezyA hai, dome utkRSTa padmalezyA hai aura jaghanya zukla lezyA hai, terahameM madhyama zukla lezyA hai aura caudaha vimAnoM meM carama zuklalezyA hai / 1135-1136 // tithaMca va manuSya-ekendrI, vikale drI asaMjJIpacedroke tIna azubha lezyA hotI hai, asaMrakhyAla varSa kI Ayu vAle bhogabhUmiyA kubhogabhUmiyA jIvoke tIna zubhalezyA hai aura bAkIke karmabhUmiyA manuSya tiyaMcoke chahoM lezyA hotI hai / 11371 ( sa si /3/3/207/1,4/22/253/4 ) (va.sa./prA./1/185-186); (rA.vA./3/3/4/164/6,4/22/240/24); (go.jii/muu./126-534)| loca-de0 keza loca / loka-kAla kA eka pramANa vizeSa-de0 gaNita/I/1| loka m` ly sm loka svarUpakA tulanAtmaka adhyayana loka nirdazakA sAmAnya paricaya / jaina matAbhimata bhUgola paricaya / vaidika dharmAbhimata bhUgola paricaya / bauddhAbhimata bhUgola paricaya / Adhunika vizva paricaya / uparokta mAnyatAoMko tulnaa| cAturdipika bhUgola paricaya / 445 446 446 446 h m m 450 453 h jainendra siddhAnta koza
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka sUcIpatra " * wor" loka sAmAnya nirdeza lokAkAza va lokAkAzameM dravyoMkA avagAha / -de0 AkAza/3 / lokakA lkssnn| lokakA aakaar| lokakA vistAra vAtavalayoMkA paricaya / 1 bAtabannaya sAmAnya pricy| 2 tIna bAtabalayokA avamthAna krama / 3 pRthiviyoke sAtha bAtacalayokA sparza / 4 vAtabalayokA vistAra / lokake ATha rucaka prdesh| loka vibhAga nirdesh| trasa va sthAvara loka nirdesh| adholoka sAmAnya pricy| bhAvana loka nirdesh| vyantara loka nirdesh| madhya loka nirdesh| 1. dvIpa sAgara nirdesh| 2 tiryakloka manuSyalokAdi vibhaag| | jyotiSa loka sAmAnya nirdeza / jyotiSa vimAnoMkI sNcaarvidhi| -de0 jyotiss/2| Urdhvaloka sAmAnya pricy| jambUdvIpa nirdeza jambUdvIpa sAmAnya nidesh| jambUdvIpameM kSetra parvata, nadI, AdikA prmaann| 1.kSetra nagara AdikA pramANa / 2. parvatokA pramANa / 3 nadiyokA pramANa / 4. draha-kuNDa aadi| kSetra nirdesh| kulAcala parvata nidesh| vijayAdha parvata nirdesh| sumeru parvata nirdeza / 1 sAmAnya nirdesh| 2. merukA aakaar| 3 merukI pridhiyaaN| 4. vanakhaNDa nirdeza / pANDuka zilA nirdeza anya parvatoMkA nirdesh| draha nidesh| kuNDa nirdesh| nadI nirdesh| devakuru va uttarakuru nirdesh| jambU ba zAlmalI vRkSasthala / videhake kSetra nidesh| loka sthita kalpavRkSa va kmlaadi| -de0 vRkSa / loka sthita caityaaly| -de0caitya caityaaly/3|| anya dvIpa sAgara nirdeza lavaNasAgara nidesh| | dhAtakIkhaNDa nidsh| 3 | kAlodasamudra nidesh| 4 puSkara dvIpa nidesh| / nandIzvaradvIpa nidesh| kuNDalavaradvIpa nirdesh| rucakAradvIpa nidesh| svayambhUramaNa samudra nidesh| dvIpa-parvatoM Adike nAma rasa Adi dvIpa samudroMke naam| dvIpa samudroMke adhipati deva |-de. vyantara/4/ 1 jambUdvIpake kSetroM ke nAma 1 jambUdvIpa ke mahAkSetroM ke maam| 2. videhake 32 kSetra va unake pradhAna nagara / dvIpa, samudroM Adike nAmoMkI anvrthtaa| -de0vaha vaha nAma / jambU dvIpake parvatoMke nAma 1. kulAcala Adike naam| 2 nAbhigiri tathA unake rakSaka dev| 3 videha vakSAroke nAma / 4 gajadantoke naam| 5. yamaka parvatoke naam| 6. diggajendroke naam| jambUdvIpake parvatIya kUTa va tannivAsI dev| 1. bharata vijayAI / 2 airAvata vijayArdha / 3. videhake 32 vijayA / 4 himavAn / 1. mahAhimavAn / 6. niSadha prvt| 7. nIla prvt| 8 rukmi parvata / 6 zikharI prvt| 10. videha ke 16 vkssaar| 11. saumanasa gjdnt| 12. vidya tprabha gajadanta / 13 gandhamAdana gajadanta / 14 mAlyavAn gjdnt| 5 sumeru parvatake vanoMmeM kUdoMke nAma va deva / jambUdIpake drahoM va vApiyoMke nAma / 1 himavAn Adi kulAcaloM para / 2 sumeru parvatake bnomeN| 3. deva va uttara kuru meN| 7 | mahA drahake kUToMke nAma / jambUdvIpakI nadiyoke nAma / 1. bharanAdi mahAkSetroMmeM 2. videhake 32 kSetroMmeM 3. videha kSetrakI 10 vibhagA nadiyoMke naam| lavaNa sAgara ke parbata pAtAla va tannivAsI deva / mAnuSottara parvatake kUToM va devoMke nAma / nandIzvara dvIpako vApiyoM va unake deva / kuNDalavara parvatake kUToM va devoMke nAma / jainendra siddhAnta koza
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 430 citra sUcI 6 rucaka parvatake kUToM va devoMke nAma / parvatoM Adike vrnn| dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra ra dvIpa sAgaroMkA sAmAnya vistAra / 2 lavaNa sAgara va usake pAtAlAdi / 3 aDhAI dvIpake kSetroMkA vistAra / / 1 jambUdvIpake kSetra / 2. dhAtakI khaNDake kSetra / 3.puSkarAdha ke kssetr| 4 jambUdIpake parvatoM va kUToMkA vistAra 1. lambe prvt| 2. gola prvt| 3. parvatIya va anyakUTa / 4. nadI, kuNDa, dvIpa va pANDuka zilA aadi| 5 aDhAI dvIpakI sarva vediyaaN| zeSa dIpoMke parvatoM va kUToMkA vistAra / | 1 dhAtakI khaNDake prvt| 2. puSkara dvIpake parvata va kUTa / 3. nandIzvara dvIpake parvata / 4. kuNDalavara parvata va usake kUTa / 5 rucakavara parvata va usake kUTa / 6. svayaMbhUramaNa prvt| aDhAI dvIpake vanakhaNDoMkA vistAra / 1 jambUdvIpake banakhaNDa / 2. dhAtakI khaNDake vanakhaNDa / 3 puSkarArdha dvIpake banakhaNDa / 4 nandIzvara dvIpake vana / aDhAI dvIpakI nadiyoM kA vistAra / 1. jambUdvIpakI ndiyaaN| 2. dhAtakokhaNDakI ndiyaaN| 3 puSkaradvIpako ndiyaaN| madhyalokakI vApiyoM va kuNDoMkA vistAra / 1. jambUdvIpa smbndhii| 2. anyadvIpoM sambandhI aDhAI dvIpake kamaloMkA vistAra / lokake citra vaidika dharmAbhimata bhUgola1. bhUloka 2. jambU dvIpa 3 pAtAla loka 4. sAmAnya loka bauddha dharmAmimata bhUgola 5. bhUmaNDala 6. jambU dvIpa 7. bhUloka sAmAnya cAtuIpika bhUgola tIna loka 10-11 adholoka 10. adholoka sAmAnya 11. pratyeka paTala meM indraka va zreNIbaddha * ratnaprabhA pRthivI * anbahula bhAgame narakoM ke paTala bhAvana loka jyotiSa loka 1. madhyalokameM carajyotiSa vimAnoMkA avasthAna / 2 jyotiSa vimAnokA AkAra / 3. acara jyotiSa vimAnokA avasthAna / 4. jyotiSa vimAnokI sacAravidhi / Urdhva loka 1. svargaloka sAmAnya / -de0 svarga 2, pratyeka paTalameM indraka va zreNIbaddha |-de0 svarga 3 saudharma yugalake 31 paTala |-de0 svarga 4, laukAntikaloka / -de0 laukAntika madhyaloka sAmAnya / 13 jambU dvaap| 14. bharatakSetra / rgNgaandii| | padmadraha / -de0 citra saM0 24 15. vijyaaprvt| 16-20 sumeru prvt| 16. sumeruparvata sAmAnya va cUlikA / 17. nandana va saumanasa vana / 18 ina vanoko puSkariNI 16. pANDuka vn| 20 pANDuka shilaa| 21 nAmigiri parvata | gajadanta parvata yamakavakAJcana giri padmadraha | padma drahake madhyavartI kamala deva kuru va uttara kuru 27 videhakA kacchA kSetra 28 pUrvApara videha-de0 citra saM013 29-32 jambU va zAlmalI vRkSa sthala 26. sAmAnya sthala / 30 pITha para sthita mUla vRkSa / 31.12 bhUmiyoMkA sAmAnya paricaya / 32. vRkSakI mUlabhUta prathama bhuumi| 33-35 lavaNa saagr| 33. sAgara tala 34. utkRSTa pAtAla 35, lavaNa sAgara mAnuSottara prvt| 37 aDhAI diip| nandIzvara dviip| kuNDalavara parvata va dviip| rucakavara parvata va dviip| (prathama dRSTi) rucakavara parvata va dvIpa (dvi0 dRSTi) 7 / - jainendra siddhAnta koza
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 1. loka svarUpakA tulanAtmaka adhyayana 1. lokanirdezakA sAmAnya paricaya 431 pRthivI, isake cAro orakA vAyumaNDala, isake nIcekI racanA tathA isake Upara AkAza meM sthita sauramaNDalakA svarUpa Adi, inake Upara rahanevAlI jIva rAzi, inameM utpanna honevAle padArtha, eka dUsareke sAtha inakA sambandha ye saba kucha varNana bhUgolakA viSaya hai / pratyakSa honese kevala isa pRthivI maNDalakI racanA to sarva sammata hai, hai, parantu anya bAtoMkA vistAra jAnaneke lie anumAna hI ekamAtra AdhAra hai / yadyapi Adhunika yantro se isake atirikta kucha anya bhUkhaNDoMkA bhI pratyakSa karanA sambhava hai para asIma lokakI apekSA vaha kisI gaNanA nahIM hai| yatro se bhI adhika vizvasta yogiyoMkI sUkSma dRSTi hai| AdhyAtmika dRSTikoNa se dekhanepara lokokI racanA ke rUpa meM yaha saba kathana vyaktiko AdhyAtmika unnati va avanatikA pradarzana mAtra hai| eka svatantra viSaya honeke kAraNa usakA digdarzana yahA~ karAyA jAnA sambhava nahIM hai / Aja taka bhArata meM bhUgolakA AdhAra vaha dRSTi hI rahI hai| jaina, vaidika va bauddha Adi sabhI darzanakAroM ne apane-apane DhaMga se isa viSayakA sparza kiyA hai aura Aja ke Adhunika vaijJAnikone bhI sabhI kI mAnyatAeM bhinnabhinna hotI huI bhI kucha aMzo milatI hai| jaina va vaidika bhUgola kAphI azome milatA hai| vartamAna bhUgola ke sAtha kisI prakAra bhI mela baiThatA dikhAI nahIM detA, parantu yadi vizeSajJa cAhe to isa viSayakI gaharAiyoM meM praveza karake AcAryoMke pratipAdanakI satyatA siddha kara sakate hai / isI saba dRSTiyoko saMkSipta tulanA isa adhikAra kI gayI hai| F 2. jainAbhimata bhUgola paricaya I jaisA ki agale adhikAroparase jAnA jAtA hai, isa ananta AkAzake madhyakA vaha anAdi va akRtrima bhAga jisame ki jova pudgala Adi Sad dravya samudAya dikhAI detA hai, vaha loka kahalAtA hai. jo isa samasta AkAzakI tulanA nAke barAbara hai / --loka nAma se prasiddha AkAzakA yaha khaNDa manuSyAkAra hai tathA cAro ora tIna prakArako vAyuoMse veSTita hai| lokake Uparase lekara nIce taka bIcoMbIca eka rAjU pramANa vistAra yukta trasanAlI hai| trasa jIva isase bAhara nahIM rahate para sthAvara jIva sarvatra rahate hai / yaha tIna bhAgoM meM vibhakta hai-adholoka madhyatoka va Urdhvaloka adholokameM nArakI jIvoMke rahane ke ati dukhamaya raurava Adi sAta naraka hai, jahA~ pApI jIva marakara janma lete hai aura Urdhvaloka meM karor3o yojanA ke antarAlase ekake Upara eka karake 16 svargoM meM kalpavAsI vimAna hai / jahA~ puNyAtmA jIva marakara janmate hai| unase bhI Upara eka bhavAvatArI laukAntikoke rahanekA sthAna hai, tathA lokake zIrSa para siddhaloka hai jahA~ ki mukta jIva jJAnamAtra zarIra ke sAtha avasthita hai| madhyalokameM valayAkAra rUpa se avasthita asaMkhyAto dvIpa va samudra ekake pIche ekako veSTita karate hai / jambU, dhAtakI, puSkara Adi to dvIpa hai aura lavaNoda kAloda, vAruNIvara, kSIravara, ikSuvara, Adi samudra hai| pratyeka dvIpa va samudra pUrva pUrvakI apekSA dUne vistAra yukta hai sabase mIca jambUdvIpa hai, jisake bIcoboca meru parvata hai| puSkara dvIpake bIcobIca valayAkAra mAnuSottara parvata hai, jisase usake do bhAga ho jAte hai / 1 jambUdvIpa dhAtakI va puSkarakA amyantara ardhabhAga, ye aDhAI dvIpa haiM inase Age manuSyokA nivAsa nahIM hai| zeSa dvIpome tiyaMca preta Adi vyatara deva nivAsa karate hai| jambUdvIpameM sumeruke dakSiNa meM himavAna, mahAhimavAna va niSadha, tathA uttara meM nIla, 1. loka svarUpa kA tulanAtmaka adhyayana rukmi va zikharI hai jo isa dvIpako bharata, haimavata, hari, videha, ramyaka, hairaNyavata va airAvata nAmavAle sAta kSetro meM vibhakta karate hai| ye parvatapara eka eka mahAhRda hai jiname se do do nadiyA~ nikalakara pratyeka kSetra pUrva va pazcima dizA mukhase mahatI huI lavaNa sAgara meM mila jAtI hai| usa usa kSetra meM ve nadiyA~ anya sahasro parivAra nadiyoko apaneme samA letI hai| bharata va airAvata kSetro me bIcobIca eka-eka vijayArdhaparvata hai / ina kSetrokI do-do nadiyo va isa parvata ke kAraNa ye kSetra cha cha khaNDome vibhAjita ho jAte hai, jiname madhyavartI eka khaNDame Arya jana rahate hai aura zeSa pA~ca meM mleccha / ina dono kSetrome hI dharma-karma va sukha-dukha AdikI hAni vRddhi hotI hai, zeSa kSetra sadA avasthita hai| - videha kSetra me sumeruke dakSiNa va uttara meM niSakSa va nIla parvatasparzI somanasa vidya utprabha tathA gandhamAdana va mAlyavAna nAmake do do gajadantAkAra parvata hai, jinake madhya devakuru va uttarakuru nAmakI do utkRSTa bhogabhUmiyoM hai, jahA~ manuSya va titheca binA kucha kArya pare jati sukhapUrvaka jIvana vyatIta karate hai / unakI Ayu bhI asakhyAtoM varSako hotI hai| ina dono kSetrame javAnI nAmake do vRkSa hai / jambU vRkSake kAraNa hI isakA nAma jambUdvIpa hai| isake pUrva pazcima bhAgame se pratyekame 16.16 kSetra hai / jo 32 videha kahalAte hai / inakA vibhAga vahA~ sthita parvata va nadiyoke kAraNa se huA hai| pratyeka kSetrame bharatakSetravat chaha khaNDo kI racanA hai| ina kSetro meM kabhI dharma viccheda nahIM hotaa| dUsare va tIsare Aye dvIpameM pUrva va pazcima vistAra ke madhya eka eka sumeru hai| pratyeka sumeru sambandhI cha' parvata va sAta kSetra hai jinakI racanA uparoktavat hai / -- lavaNodake talabhAga meM anekoM pAtAla hai, jiname vAyuko hAni-vRddhike kAraNa sAgarake jalame bhI hAni - vRddhi hotI rahatI hai / pRthivItalase 760 yojana Upara AkAza meM kramase sitAre, sUrya, candra, nakSatra, budha, zukra, vRhaspati, maMgala va zanIcara ina jyotiSa grahoke sacAra kSetra avasthita hai, jinakA ullaMghana na karate hue ve sadA sumerukI pradakSiNA dete hue ghUmA karate hai / isIke kAraNa dina, rAta. varSA Rtu AdikI utpatti hotI hai / jenAmnAyame candramAko apekSA sUrya choTA mAnA jAtA hai / - 3. vaidika dharmAbhimata bhUgola paricaya - de0 Age citra saM 0 1 se 4 / ( viSNu purANa / 2 /2-7 ke AdhArapara kathita bhAvArtha ) isa pRthivIpara jambU, plakSa, zAlmala, kuza, krauMca, zAka aura puSkara ye sAta dvIpa tathA sabajI, rasa, suroda sarvissalila, dadhitoya, kSIroda aura svAdusalila ye sAta samudra hai ( 2/2-4 ) jo cUDIke AkAra rUpase eka dUsareko veSTita karake sthita hai| ye dvIpa pUrva pUrva pakI apekSA dUne vistAranAte hai| ( 2/4.80) / ina sabake bIca meM jambUdvIpa aura usake bIca me 4000 khojana U~cA sumeru parvata hai jo 16000 yojana pRthivIme ghusA huA hai| sumeru dakSiNa meM himavAna hemakUTa aura niSedha tathA uttara meM nIla, zveta aura zagI ye cha varSa parvata hai| jo isako bhAratavarSa, kiMpuruSa, harivarSa, ilAvRta, ramyaka, hiraNyamaya aura uttara kuru ina sAta kSetra meM vibhakta kara dete hai |-nott' - jambUdvIpakI cAturdvIpika bhUgolake sAtha tulanA (de0 Age zIrSaka na0 7) / maru parvatakI pUrva pazcima ilAvRtakI maryAdAbhUta mAnyavAna va gandhamAdana nAmake do parvata hai jo nibaMdha va nIla taka phaile hue hai| meruke cAro ora pUrvA dizAoM mandara gandhamAdana, vipula aura supArzva me cAra parvata hai| inake Upara kramaza kadamba, jambU, pIpala va baTa ye cAra vRkSa hai| vRkSake nAmase hI yaha dvIpa jambUdvIpa nAmase prasiddha hai| varSoM bhAratavarSa karmabhUmi hai aura zeSa varSa bhogabhUmiyoM hai| kyoki bhArata meM hI kRtayuga, tretA, dvApara aura kaliyuga, ye cAra kAla jainendra siddhAnta koza
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka vartate hai aura svarga mokSake puruSArtha kI siddhi hai / anya kSetro meM sadA tretAyuga rahatA hai aura mahA~ke nivAsI puNyavAna adhiva rahita hote hai / (adhyAya 2 ) / bharataletrameM mahendra Adi hai, jinase camA badi aneka nadiyA~ nikalatI hai| nadiyoke kinAropara kuru pAcAla Adi) aura pauSTra Adile soga rahate hai| ( adhyAya 3 ) isI prakAra plakSadvIpameM bhI parbata va unase vibhAjita kSetra hai| vahA~ plakSa nAmakA vRkSa hai aura sadA tretA kAla rahatA hai / zAmala Adi zeSa sarva dvopokI racanA plakSadvIpa hai / puSkaradvIpake bIcobIca valayAkAra mAnuSottara parvata hai| jisase usake do khaNDa ho gaye hai / abhyantara khaNDakA nAma dhAtakI hai| yahA~ bhogabhUmi hai isa dvIpa va nadiyA~ nahIM hai isa dvIpako svAdaka samudra beSTita karatA hai| isase Age prANiyo kA nivAsa nahIM hai / ( adhyAya 4 ) / isa bhUkhaNDa ke nIce dasa dasa hajAra yojanake sAta pAtAla haiatala, vitala, nitala, gabhastimat, mahAtala, sutala aura pAtAla / pAtAloke nIce biSNu bhagavAn hajAro phanose yukta zeSanAgake rUpa meM sthita hote hue muNDako jAne sirapara dhAraNa karate hai| citra 1 1 jambU dvIpa lavaNoda 2 lakSadvIpa ikSu rasa, 3 zAlmala dvIpa 412 suroda 4 kuza dvIpa sarpissalila 5 krauca dvIpa dadhitoya .6 zAka dvIpa kSIroda 5 7 abhyantara puSkarArdha dvIpa 1W/ mAnuSottara parvata 7] bAhyArtha puSkarArdha dvIpa svAda salila jainendra siddhAnta koza 1. lokasvarUpakA tulanAtmaka adhyayana 5) (adhyAya 2) pRthivIsa aura jasake nIce raurava kara roSa tAla, vizasana, mahAjvAla, sUkara, ruSirAmbha, vaitaraNI, imoza kRmibhojana, atipatra mana kRSNa, taptakumbha, lavaNa. lohita, lAlAbhakSa, dAruNa, vyavaha Napa, vahnijvAla, sasa kAmasUtra. sandeza, aAzirA kAlasUtra, tamas avIci, zvabhojana, apratiSTha, aura aruci Adi mahAbhayaMkara naraka hai, jahA~ pApI jIva marakara janma lete hai / ( adhyAya 6 ) bhUmi se eka lAkha yojana Upara jAkara eka eka lAkha yojanake antarAlase sUrya, candra va nakSatra maNDala sthita hai, tathAunake Upara do-do lAkha yojanake antarAse, zukra, magata haspati zAni tathA isake Upara eka eka lAkha yojanake antarAlase saptaRSi dhruva tAre sthita hai| isase 1 karoDa yojana Upara maharloka hai jahA~ kampoM taka jIvita rahane so mRgu Adi siddhagaNa rahate hai| isase 2 karoDa yojana Upara jahA~ mahAjIke putra sanakAdi rahate hai| ATha karoDa yojana janaloka hai Upara tapa loka hai jahA~ vairAja deva nivAsa karate hai / bhU loka sapta dvIpa va saptasAgara pUrva pUrva kI apekSA uttarottara dUnA vistAra hai ADA
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 433 1. lokasvarUpakA tulanAtmaka adhyayana citra- 4 sAmAnya loka satyaloka laukAntikade / amara gaNa 1200,00,000 yo. 12 karoDa yojana Upara satyaloka hai, jahA~ phirase na maranevAle jIva rahate haiM, ise brahmaloka bhI kahate hai| bhUloka va sUryalokake madhyameM munijanoMse sevita bhuvalauka hai aura sUrya tathA dhuvake bIca meM 14 lAkha yojana svarloka kahalAtA hai| ye tInoM loka kRtaka hai / janaloka, tapaloka va satyaloka ye tIna akRtaka haiN| ina dono kRtaka va akRtakake madhya meM maharloka hai| isalie yaha kRtAkRtaka hai| ( adhyAya 7) / tapaloka (vairAja deva) sanaka adi) 800,00,000 yo vajanaloka (brahmA putra) 200,00,000 yo mahaloka (bhRgu Adi siddha gA 100,00,000 yo dhruva 1 citra-2 jambU dvIpa 3 100,000 yo. . aMgI parvata utarakuru wereo0 yo. zveta parvata hiraNyamaya 200,000 mo. / 200,000 yo. nIla parvata ramyak BESTHA 200,000 yo. pIpala dRza ra kadana ilAvRta 200,000 yo MONOKA niSadha parvata 2707000 yo HOSTOP yo haimakUTa parvata 100,000 sau. himavAna parvata 100,000 yo kapurUSa bhuva loka maloka bhArata bhUloka) de-pIche citra -1vara (pAtAla) de-pIche cinna-3 bhUloka ke nIce pAtAla loka bhUlokake nIce sapta pAtAla hai|tthaa unake nIce zeSazAyI bhagavAna viSNu vizrAma karate hai mahAjvAla citra 3 TITIT3lavA / sutala pAtAla pAtAla naraka loka atala asipatravana vaitaraNI HUWEZOTETAARNSTLER EN YORUMLAREERITA TENTARA ARARAAN PARA CRETALIATURANTIU ARNAUTAKUT bhalAka bhistala vitala nitala zeSazAyI zAyI viSNa bhagavAna adIci bhA0 3-55 jainendra siddhAnta koza
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 434 1. lokasvarUpakA tulanAtmaka adhyayana 4. bauddhAbhimata bhUgola paricaya (5vIM zatAbdIke vasubandhukRta abhidharmakozake AdhAra para ti pa.. pra87/H. L Jain dvArA kathitakA bhaavaarth)| lokke adhobhAgameM 1600,000 yojana U~cA aparimita vAyumaNDala hai| isake Upara 1120,000 yojana U~cA jalamaNDala hai| isa jalamaNDalame 320,000 yo0 bhUmaNDala hai| isa bhUmaNDalake bIca meM meru parvata hai| Age 80000 yojana vistRta sItA (samudra) hai jo meruko cAro orase veSTita karake sthita hai| isake Age 40,000 yojana vistRta yugandhara parvata valayAkArase sthita hai| isake Age bhI isI prakAra eka eka sItA (samudra) ke antarAlase uttarotara Adhe Adhe vistArase yukta kramaza ISAdhara, khadiraka, sudarzana, azvakarNa, vinataka, aura nimidhara parvata hai| antameM lohamaya cakravAla parvata hai| nimindhara aura cakravAla parvatoke madhyamai jo samudra sthita hai usame meruko pUrvAdi dizAome kramame ardhacandrAkAra pUrva videha, zakaTA kAra jambUdvIpa, maNDalAkAra abaragodAnIya aura samacatuSkoNa uttarakuru ye cAra dvIpa sthita hai| ina cAroke pArzva bhAgome do-do antadvIpa hai| unamese jambUdvopake pAsavAle camaradvIpame rAkSasokA aura zeSa dvIpoMme manuSyoMkA nivAsa hai| jambUdvIpame uttara kI ora kITAdri (choTe parvata) tathA unake Age himavAna parvata avasthita hai| usake Age anabatapta nAmaka agAdha sarovara hai, jisamese gagA sindhu vazca aura sotA ye nadiyoM nikalatI hai| ukta sarovarake samIpameM jambu vRkSa hai| jisake kAraNa isa dvIpakA 'jambU' aisA nAma paDA hai| jambUdvIpake noce 20,000 yojana pramANa avIci nAmaka naraka hai| usake Upara kramaza pratApana Adi sAta naraka aura hai| ina narakoke cAro pArzva bhAgomeM kukla, kuNapa kSuramArgAdika aura khArodaka (abhipatravana, zyAmazabala-zva-sthAna, aya zAlmalI bana aura baitaraNInadI) ye cAra utsada hai| ina narakoke dharAtalameM ATha zIta naraka aura hai| bhUmise 40,000 yojana Upara jAkara candra sUrya bhUmaNDala citra-5 KARANAMA S/REL ATERAraka partata 10,000 ko rika patA 50,000 MERE azvaka) parvata 2500 . ---320 070 sonana pramANa bhUmaNDala jainendra siddhAnta koza
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka paribhramaNa karate haiN| jisa samaya jambUdvIpameM madhyAhna hotA hai usa samaya uttarakurumeM ardharAtri pUrvavidehame astagamana aura abara godAnIya sUryodaya hotA hai| meru parvatako pUrvAdi dizAoMmeM usake cAra pariSaNDa ( vibhAga) hai, jinapara kramase yakSa, mAlAdhAra, sadAmada aura cAturmahArAjika deva rahate hai / isI prakAra zeSa sAta parvatoMpara bhI devoMke nivAsa hai| meruzikharapara apastriza (svarga) hai / isase Upara vimAnome yAma, tuSita Adi deva rahate hai / uparokta devImeM cAturmahArAjika, aura trayastriMza deva manuSyavat kAma meru zikhara ke Upara kI racanA " "" bhUgola sAmAnya rupadhAtu pravIcAra (zarIrotsedha 125 yo0) 16 " citra 6 /anavatara sarovara himavAn parvata 6 kITAdi kaTa " " 12 " 33 " 33 " " "" dr " rUpadhAtu pravIcAra avalokana pravIcAra jambU dvIpa zarIrAtsaMgha 3 hAtha hasita pravIcAra pANi sayoga pravIcAra Aligana pravIcAra kAya pradhIcAra 40,000 yo0 jambU vRkSa gA, sindhu Adi nadiyoMkA udgama sthAna O citra 76) 15 14 13 12 11 10 Ta 6 5 4 17 3 2 1 brahmakAyika 5 4 3 tuSita deva 2 yAma deva 1 trAyastriza rupadhAtu pravIcAra devoM ke brahmakAyika Adi 17 svarga svarga loka kAmadhAtu deva tAre jsk graha candra sUrya 320,000 kho0 bhUmaNDala noTa- bhUmaNDalase nIcekI racanA - de0 citra 7 (kha) 435 1. lokasvarUpakA tulanAtmaka adhyayana bhoga bhogate hai / yAma tuSita Adi kramaza AliMgana, pANisayoga, hasita aura avalokanase vRddhiko prApta hote hai| uparokta kAmadhAtu devoke Upara rUpadhAtu devoke brahmakAyika Adi 17 sthAna hai| ye saba kramaza Upara Upara avasthita hai| jambUdvIpa vAsI manuSyoMkI U~cAI kevala 33 hAtha hai| Age se bahatI huI ana devoke zarIrako ucAI 121 yojana pramANa hai| 5. Adhunika vizva paricaya loka ke svarUpa kA nirdeza karane ke antargata do bAteM jAnanIya hai - khagola tathA bhUgola / khagola kI dRSTi se dekhane para isa asIma AkAza meM asalyAyo golAkAra khaNDa hai| sabhI bhramaNazIla hai| bhautika padArthoM ke Adhika vidhAna ko bhauti inake bhramaNa meM aneka prakAra kI gatiye dekhI jA sakatI hai| pahalI citra- 7 (kha) meru parvata (bhUmaNDala) ke nIce kI racanA jyotiSa loka bhUmaDalase Upara kI racanA ke lie devo barAbara vAlA citra 7 (ka) 320,000 yo manuSya dIpa avara godanIya dvIpa manuSya dvIpa, vizeSa de0 20,000 yo. jainendra siddhAnta koza manuSya dIpa 'manuSya' dvIpa 1120,000. yo. de0citra 6 jambU dvIpa [C] cakravAla 8 260,000 yo. uttara buru samudra parvata aSTama samudra 1 koiu parvata manuSya dvIpa rAkSasa (dvIpa) 8 bhUmaNDala bhASya dIpa pUrva videha manuSya dvIpa citra sa05 22 pratopana naraka avIci naraka jalamaNDala vAyumaNDala | ATha zAMta nagara /
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka gati hai pratyeka bhUkhaNDa kA apane sthAna para avasthita rahate hue apane hI dhurI para laTTU kI bhA~ti ghUmate rahanA / dUsarI gati hai sUrya jaise kisI bar3e bhUkhaNDa ko madhyama meM sthApita karake gAr3I ke cabake meM lage aroM kI bhA~ti aneko anya bhUkhaNDoM kA usakI parikramA karate rahanA, parantu parikramA karate hue bhI apanI paridhi kA ullaMghana na karanA / parikramAzIla ina bhUkhaNDo ke samudAya ko eka saura maNDala yA eka jyotiSa maNDala kahA jAtA hai| pratyeka saura maNDala meM kendravartI eka sUrya hotA hai aura aro ke sthAnavartI aneka anya bhUkhaMDa hote hai, jinameM eka candramA, aneko graha, anekoM upa graha tathA anekoM pRthviye sammilita hai| aise-aise saura maNDala isa AkAza meM na jAne kitane hai / pratyeka bhUkhaNDa gole kI bhA~ti gola hai parantu pratyeka saura maNDala gADI ke pahiye kI bhA~ti cakrAkAra hai / tIsarI gati hai kisI saura maMDala ko madhya meM sthApita karake anya anekoM saura maNDalo dvArA usakI parikramA karate rahanA, aura parikramA karate hue bhI apanI paridhi kA ullaghana na karanA / 436 ina bhUkha DoM meM se aneko para aneka AkAra prakAra vAlI jIva rAzi kA vAsa hai, aura anekoM para pralaya jaisI sthiti hai| jala tathA bA kA abhAva ho jAne ke kAraNa una para Aja basatI honA sambhava nahIM hai / jina para Aja basatI banI hai una para pahale kabhI pralaya thI aura jina para Aja pralaya hai una para Age kabhI basatI ho jAne bAlI hai / kucha bhUkhaMDoM para basane vAle atyanta sukhI hai aura kucha para rahane vAle atyanta duHkhI, jaise ki antarikSa kI Adhunika khoja ke anusAra maMgala para jo basatI pAI gaI hai vaha nArakIya yAtanAyeM oga rahI hai| jisa bhUkhaNDa para hama rahate hai yaha bhI pahale kabhI agni kA golA thA jo sUrya meM se chiTaka kara bAhara nikala gayA thaa| pIche isakA UparI tala ThaNDA ho gyaa| isake bhItara aba bhI jvAlA dhadhaka rahI hai| vAyumaMDala dharAtala se lekara isake Upara uttarottara virala hote hue 500 mIla taka phailA huA hai| pahale isa para jIvoM kA nivAsa nahIM thA, pIche krama se sajIva pASANa Adi, vanaspati, namo meM rahane vAle choTe-choTe kokale, jala meM rahane vAle matsyAdi, pRthivI tathA jala donoM meM rahane vAle meDhaka, klaA Adi miloM meM rahane vAle sarIsRpa Adi AkAza meM ur3ane vAle bhramara kITa pataMga va pakSI, pRthivI para rahane vAle stanadhArI pazu bandara Adi aura anta meM manuSya utpanna hue| tAtkAlika paristhitiyoM ke anusAra aura bhI asakhya jIva jAtiye utpanna ho gayIM / isa bhUkhaNDa ke cAroM ora ananta AkAza hai, jisameM sUrya candra tAre Adi dikhAI dete haiM / candramA sabase adhika samIpa meM hai / tatpazcAt kramaza zukra, buddha, maMgala, bRhaspati, zani Adi graha, inase sADhe nau mIla dUra sUrya, tathA usase bhI Age asaMkhyAto mIla dUra asakhya tArAgaNa hai| candramA tathA graha svaya prakAza na hokara sUrya ke prakAza se prakAzavat dIkhate hai| tAre yadyapi dUra hone ke kAraNa bahuta choTe dIkhate hai parantu inameM se adhikara sUrya kI apekSA lAkho guNA bar3e hai tathA aneko sUrya kI bhA~ti svayaM jAjvalyamAna hai / bhUgola kI dRSTi se dekhane para isa pRthivI para aiziyA yorupa, aphrIkA, amrIkA, AsTreliyA Adi anekoM upadvIpa hai / mudUra pUrva meM ye saba sambhavata paraspara meM mile hue the| bhAratavarSa aiziyA kA dakSiNI pUrvI bhAga hai| isake uttara meM himAlaya aura madhya meM gari satapuDA Adi pahAr3iyoM kI aTUTa zrRMkhalA hai| pUrva tathA pazcima ke sAgara meM girane vAlI gaMgA tathA sindhu nAmaka do pradhAna nadiyA~ hai jo himAlaya se nikalekara sAgara kI ora 1. lokasvarUpakA tulanAtmaka adhyayana jAtI hai| isake uttara meM Arya jAti aura pazcima dakSiNa Adi dizAoM meM drAviDa, bhIla, kaoNla, nAga Adi anyAnya prAcIna athavA mleccha jAtiyA nivAsa karatI hai| 6. uparokta mAnyatAoMkI tulanA 1. + * jaina va vaidika mAnyatA bahuta azoMmeM milatI hai| jaise- 1 cUDI ke AkArarUpase aneko dvIpo va samudrokA eka dUsareko veSTita kiye hue avasthAna / 2 jambUdvIpa, sumeru, himavAna, niSadha, nIla, zveta ( rUkmi) gI (zikharI) ye parvata bhAratavarSa ( bharata kSetra ) harivarSa ramyaka, hiraNmaya ( hai raNyavata) utarakuru me kSetra mAnya vAna va gandhamAdana parvata, jambUvRkSa ina nAmoMkA donoM mAnyatAoM meM samAna honA 3 bhAratavarSa meM karmabhUmi tathA anya kSetroM meM pretAyuga (bhogabhUmi) kA avsthaan| merukI cAro dizAoM meM mandara Adi cAra parvata jainamAnya cAra gajadanta hai / 4 kula parvatose nadiyokA nikalanA tathA Arya va mleccha jAtiyokA avasthAna / 5 plakSa dvazeSame plakSavRkSa jambUdvIpa usameM parvato va nadiyo AdikA ama sthAna vaisA hI hai jaisA pAtako sahame ghATakopa ke samAna dUganI racanA / 6 puSkaradvIpake madhya valayAkAra mAnuSouttara parvata tathA usake abhyantara bhAgame ghAtakI nAmaka khaNDa | 7 puSkara dvIpa se pare prANiyokA abhAva lagabhaga vaisA hI hai, jesA ki puSkarArdha se Age manuSyokA abhAva 8 bhUkhaNDake nIce pAtAlakA nirdeza lavaNa sAgara ke pAtAlose milatA hai / 6. pRthivI ke nIce narakokA avasthAna / 10 AkAzame sUrya, candra AdikA avasthAna krama / 10 kalpavAsI tathA phirase na maranevAle ( laukAntika ) devoke loka / 2 isI prakAra jaina va bauddha mAnyatAe~ bhI bahuta aMzoM milatI haiN| jaise- 1 pRthivIke cAro tarapha nA jalamaNDalakA avasthAna jena mAnya vAtavalayoke samAna hai / 2. meru Adi parvatokA eka-eka samudra antarAtase uttarottara veti valAyAkArarUpeNa avasthAna / 3 jambUdvIpa, pUrvavideha, uttarakuru, jambUvRkSa, himavAna, gaMgA, sindhu Adi nAmokI samAnatA / 4. jambUdvIpa ke uttara meM nau kSudraparvata, himavAna, mahAsarovara va unase gaMgA, sindhu Adi nadiyokA nikAsa aisA hI hai jaisA ki bharatakSetrake uttaramai 11 kUTI yukta himavAna para sthita padma se gaMgA sindhu va rohitAsyA nadiyokA nikAsa : 5 jambUdvIpa ke nIce ekake pazcAt eka karake aneko narakokA avasthAna / 6 pRthivI se Upara candra sUrya kA paribhramaNa / 7 meru zikharapara svargIkA avasthAna lagabhaga aisA hI hai jaisA ki meru zikharase Upara kevala eka bAla pramANa antarase jaina mAnya svargakake prathama 'Rtu' nAmaka paTalakA avasthAna | devo meM kuchakA methunase aura kuchakA sparza yA ava lokana Adi kAma bhogakA sevana tathA Upara ke svargo me kAmabhAgakA abhAva janamAnyatAbada hI hai ( de deva ] [] / 2 / 10) pokA Upara Upara avsthaan| 10. manuSyokI U~cAI se lekara devoke zarIrokI U~cAI taka kramika vRddhi lagabhaga jena mAnyatA ke anusAra hai (de0 avagAhanA / 3,4) 13 - Adhunika bhUgolake sAtha yadyapi jaina [bhUgola] sthUla dRSTi dekhanepara mela nahIM khAtA para AcAryokI zura vartI sUkSmadRSTi va unakI sUtrAtmaka kathana paddhatiko dhyAna me rakhakara vicArA jAye to vaha bhI bahuta aMzome milatA pratIta hotA hai / yahA~ yaha bAta avazya dhyAna meM rakhane yogya hai ki vaijJAnika jano ke anumAnakA AdhAra pRthivI varSa mAtra pUrvakA itihAsa 1 1 - hai, jabaki AcAryako dRSTi kalpo pUrvake itihAsako sparza karatI hai jaise ki 1 pRthivIke lie pahale anikA golA honekI kalpanA, usakA dhIre-dhIre ThaNDA honA aura naye mirese usapara jIvo va manuSyAkI utpattikA vikAsa lagabhaga jainamAnya pralaya ke svarUpase mela khAtA hai ( de0 pralaya ) / 2 pRthivIke cAro orake vAyu jainendra siddhAnta koza
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 437 1. lokasvarUpakA tulanAtmaka adhyayana va uttarakuru) usake varSa banakara raha jAte hai| aura bhAratavarSa nAmavAlA eka anya varSa (kSetra) bhI usIke bhItara kalpita kara liyA jAtA hai / 4. cAturDIpI bhUgolakA bhArata ( jambUdvIpa ) jo meru taka pahu~catA hai, saptadvIpika bhUgola meM jambUdvIpake tIna varSoM yA kSetroM meM vibhakta ho gayA hai-bhAratavarSa, kipuruSa va harivarSa / bhAratakA varSa parvata himAlaya hai| kipuruSa himAlayake parabhAgameM magolokI bastI hai, jahA~se sarasvatI nadIkA udgama hotA hai, tathA jisakA nAma Aja bhI kannaura meM avaziSTa hai| yaha varSa pahale tibbata taka pahu~catA thA, kyoki vahA~ taka magAlokI bastI pAyI jAtI hai| tathA isakA varSa parvata hemakUTa hai, jo katipaya sthAnoM meM himAlayAntargata hI vaNita huSA hai| (jaina mAnyatAme kipuruSake sthAnapara haimavata aura himakUTake sthAnapara mahAhimavAnakA ullekha hai)| harivarSase hirAtakA tAtparya hai jisakA parvata niSadha hai, jo meru taka pahuMcatA hai| isI harivarSakA nAma avestAme harivarajI milatA hai| isa prakAra ramyaka, hiraNyamaya aura uttarakuru nAmaka vaSoMme vibhakta hokara cAturkIpika bhUgolabAle uttarakuru mahAdvIpake tIna varSa bana gaye hai| 6. kintu pUrva aura pazcimake bhadrAzva va ketumAla dvIpa yathApUrva doke do hI cAlUpika bhUgola paricaya (vAyupurANa) citra-8 (sapta dIpaka gola kI apekSA yaha adhika prAcIna hai uttara kuru (vartamAna sIdiyA) TEAmagI parvata Lankar zveta parvata maNDalameM 500 mIla taka uttarottara taralatA jaina mAnya tIna bAtavalayaubata hI hai| 3, eziyA Adi mahAdvIpa jainamAnya bharatAdi kSetroke sAtha kAphI azameM milate hai (de0 agalA shiirssk)| 4. bArya va mleccha jAtiyoMkA yathAyogya avasthAna bhI jaimamAnyatAko sarvathA ullaghana karaneko samartha nhiiN|| sUrya-candra Adike avasthAnamaiM tathA unapara jIva rAzi sambandhI vicArameM avazya dono mAnyatAome bheda hai| anumadhAna kiyA jAya to isameM bhI kucha na kucha samanbaya prApta kiyA jA saktA hai| sAtavIM AThavIM zatAbdI ke vaivika vicArako ne loka ke isa citraNa ko bAsanA ke vizleSaNa ke rUpa meM upasthita kyiA hai (jai 21) / yathA-adholoka bAsanA grasta vyakti kI tama pUrNa vaha sthiti jisameM ki use hitAhita kA kucha bhI viveka nahIM hotA aura svArtha siddhi ke kSetra meM bar3e se bar3e anyAya tathA atyAcAra karate hue bhI jahAM use yaha pratIti nahIM hotI ki usane kucha burA kiyA hai| madhya loka usakI yaha sthiti hai jisameM ki use hitAhita kA viveka jAgRta ho jAtA hai parantu vAsanA kI prabalatA ke kAraNa ahita se haTakara hita kI ora jhukane kA satya puruSArtha jAgRta karane kI sAmathrya usameM nahI hotI hai| isake Upara jyotiSa loka yA antarikSa loka usakI sAdhanA vAlI vaha sthiti hai jisame usake bhItara uttarottara unnata pAramArthika anubhUtiye jhalaka dikhAne lagatI hai| isake antargata pahale bidya taloka AtA hai jisameM kSaNa bhara ko tatva darzana hokara lupta ho jAtA hai| tadanantara tArA loka AtA hai jisameM tAttvika anubhUtiyoM kI jhalaka TimaTimAtI yA Akha micaunI khelatI pratIta hotI hai| arthAt kabhI svarUpa meM praveza hotA hai aura kabhI puna viSayAsakti jAgRta ho jAtI hai| isake pazcAt sUrya loka AtA hai jisameM jJAna sUrya kA udaya hotA hai, aura isake pazcAt anta meM candra loka AtA hai jahA~ pahu~cane para sAdhaka samatA bhUmi meM praveza pAkara atyanta zAnta ho jAtA hai| urdhva loka ke antargata tIna bhUmiye hai-maharloka, janaloka aura tapa loka / pahalI bhUmi meM vaha arthAt usakI jJAna cetanA lokAloka meM vyApta hokara mahAna ho jAtI hai, dUsaro bhUmiyeM kRtakRtyatA kI aura tIsarI bhUmimeM ananta Ananda kI anubhUti meM vaha sadA ke lie laya ho jAtI hai| yaha mAnyatA jaina ke adhyAtma ke sAtha zata pratizata nahIM to 80 pratizata mela avazya khAtI hai / 7. cAtuoMpika bhUgola paricaya ( ja. pa./pra. 1381H. L. Jain kA bhAvArtha )1 kAzI nAgarI pracAriNI sabhA dvArA prakAzita sampUrNAnanda abhinandana granthameM diye gaye, zrI rAyakRSNadAsajIke eka lekhake anusAra, vedika dharma mAnya saptadvIpika bhUgola (de0 zIrSaka na03) ko apekSA cAtudIpika bhUgola adhika prAcIna hai| isakA astitva aba bhI vAyupurANameM kucha-kucha milatA hai| cInI yAtrI megasthanIjake samayameM bhI yahI bhUgola pracalita thA, kyoki vaha likhatA hai-bhAratake sImAntapara tona aura deza mAne jAte hai-saudiyA, bekTriyA tathA eriyaanaa| sIdiyAse usake bhadrAzva va uttara kuru tathA baikTriyA va eriyAnAse ketumAla dvIpa abhipreta hai| azokake samaya meM bhI yahI bhUgola pracalita thA, kyoki usake zilAlekhoM meM jambUdvIpa bhAratavarSa kI sajJA hai| mahAbhASyameM Akara sarvaprathama saptadvIpika bhUgolakI carcA hai| ataeva vaha azoka tathA mahAbhASyakAla ke bIca kI sapanA jAna par3atI hai| 2 saptadIpika bhUgolakI bhaoNti yaha cAturdIpika bhUgola kalpanAmAtra nahIM hai, balki isakA AdhAra vAstavika hai| usakA sAmajasya Adhunika bhUgolase ho jAtA hai| 3 cAturdI pika bhUgolameM jambUdvIpa pRthivI ke cAra mahAdvIpI meM se eka hai aura bhAratavarSa jambUdvIpakA hI dUsarA nAma hai| vahI saptadvIpika bhUgola meM Akara itanA bar3A ho jAtA hai ki usakI barAbarIvAle anya tIna dvIpa (bhadrAzva, ketumAla WARNnIla parvata pazcima videha /"pUrva videha" (ketumAladvIpa) (bhadrAzva dvIpa) (vartamAna bekTriyA) (bartamAna sIdiyA aura eriyAnA)/ (vartamAna pAmAra) WD niSadha parvata haritaSa (amenA para hama hamakTa parvata lipurama (vartamAnajora himavAna parvata bhArata / jambU dvIpa (vartamAna bhAratavarSa) maTA dIpika bhUgolake uttara "hAjambadIpanAma se prasiddha aMtara kAla meM daha sArA kA sArA noTa azokake anusAra 'jamdIpa bhAratavarSakA hI nAma hai 2- maigasthanIjake anusAra bhAratavarSakI sImApara sIdiyA baikTriyA aura raricAnA dvIpa avasthita hai| raha gye| antara kevala itanA hai ki yahA~ ve do mahAdvIpa na hokara eka dvIpake antargata do varSa yA kSetra hai| sAtha hI meruko mekhalita karanevAlA, saptadvIpika bhUgolakA, ilAvRta bhI eka svatantra varSa bana gayA hai / 7. yo ukta cAra dIpAse pallavita bhAratavarSa Adi tIna dakSiNI, harivarSa Adi tIna uttaro, bhadrAzva va ketumAla ye do pUrva va pazcimI tathA ilAvRta nAmakA kendrIya varSa, jambUdvIpake nau varSoM kI racanA kara rahA hai| 8 [jainAbhimata bhUgolameM 6 ko bajAya 10 varSoMkA ullekha hai| bhAratavarSa, kipuruSa va harivarSa ke sthAnapara bharata. haimavata va hari ye tIna meruke dakSiNameM hai| ramyaka, hiraNyamaya tathA uttarakuruke sthAnapara ramyaka hairaNyavata va airAvata ye tIna meruke uttarameM hai| bhadrAzva va ketumAla ke sthAnapara pUrva videha va pazcimavideha ye do meruke pUrva va pazcimameM hai| tathA ilAvRttake sthAnapara devakuru va jainendra siddhAnta koza
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 4388 2. lokasAmAnya nirdeza uttarakuru ye do meruke nikaTavartI hai| yahA~ baidika mAnyatAme to meruke caugirda eka hI varSa mAna liyA gayA aura jaina mAnyatAmeM use dakSiNa va uttara dizAvAle do bhAgome vibhakta kara diyA hai| pUrva va pazcimI bhadrAzva va ketumAla dvIpomeM vaidikajanaune kSetrIkA vibhAga na darzAkara akhaNDa rakhA para jaina mAnyatAmeM unake sthAnIya pUrva va pazcima videhoko bhI 16,16 kSetro meM vibhakta kara diyA gayA ] | 6. meru parvata vartamAna bhUgolakA pAmIra pradeza hai| uttarakuru pazcimI turkistAna hai / sautA nadI yArakanda nadI hai| niSadha parvata hindukuza parvatoko zRkhalA hai| haimavata bhAratavarSakA hI dUsarA nAma rahA hai| (de0 vaha-vaha naam)| 2. lokasAmAnya nirdeza 1. lokakA lakSaNa de. AkAza/2/3 [1 akAzake jitane bhAgame joba pudgala Adi SaT dravya dekhe jAye so loka hai aura usake cAro tarapha zeSa ananta AkAza aloka hai, aisA lokakA nirukti artha hai / 2 athavA SaTa dravyokA samavAya loka hai ] / de. lokaantik/1| [3. janma-jarAmaraNarUpa yaha sasAra bhI loka kahalAtA hai| rA, vA11/12/10-13/455/20 yatra puNyapApaphalalokana sa loka // 10 // ka punrsau| aarmaa| lokati pazyatyupalabhate arthAniti loka / 11 / sarva zenAnantApratihatakavaladarzanena lokyate ya sa loka / tena dharmAdInAmapi lokatva siddhama |13|-jhaaN puNya va pApakA phala jo sukha-dU kha baha dekhA jAtA hai so loka hai isa vyutpattike anusAra lokakA artha AtmA hotA hai| jo padArthoM ko dekhe ba jAne so loka isa vyutpattise bhI lokakA artha AtmA hai| AtmA svaya apane svarUpakA lokana karatA hai ata loka hai| sarva jJake dvArA ananta va apratihata kebaladarzanase jo dekhA jAye so loka hai, isaprakAra dharma Adi dravyoM kA bhI lokapanA siddha hai| 2. lokakA AkAra ti pa/1/137-138 hemiloyAsAro vettAsaNasaNNiho sahAveNa / majjhimaloyAyArI ubhiyamura addhasAriccho / 137 // uparimaloyAAro umbhiyamuraveNa hoi sristto| saThANo edANa loyANa eNhi sAhemi |138|-in (uparokta) tInomeMse adholokkA AkAra svabhAvase vetrAsanake sadRza hai, aura madhyalokakA AkAra khaDe kiye hue Adhe mRdagake UdhrvabhAgake samAna hai / 137 / Urdhva lokakA AkAra rakhaDe kiye hue mRda gake sadRza hai / 118 / (dha, 4/1,3.2/gA06/11) (tri sA./6). ( ja 5/4/4-6), (dra s./ttii/35/112/12)| dha 4/1.3.2/gA, 7/11 tlrukrvstthaanno7| yaha loka tAla vRkSake AkAravAlA hai| ja.pa/pra /24 pro. lakSmIcanda-misradezake giraje meM bane hue mahAstUpase yaha lokAkAzakA AkAra kicita samAnatA rakhatA pratIta hotA hai| 3. lokakA vistAra ti. 5 /1/144-153 seDhipamANAyAma bhAgesu dakviNuttaresu puDha / pubAbaresu bAsa bhUmimuhe satta yekapacekA 146 / cohasarajjupamANo uccheho hodi syllogss| advamurajjassudavo samaggamukhodayasari cho / 150 va hemimajjhimauvarimalouccheho kmeNa rjjuubo| satta ya joyaNalabakha jAyaNa lakkhUNasagarajjU / 11 / iha rayaNasakArAvAlupakadhUmatamamahAtamAdipahA / suravaddhammi mahIo satta cicaya rjjuantriaa|152| ghamAvasAmeghAajaNariThANa unbhmghviio| mAdhaviyA iya tANa puDhavINa bottaNAmANi / 15 / majhimajagassa heTThimabhAgAdo nniggd| pddhmrjjuu| sakara pahapuDhavIe heTThima gammi Ni ThAdi / 154 / tatto doharajjU bAluvapahaTTi smppedi| taha ya taijjArajjU pakapahahehAssa bhAgammi // 15 // dhUmapahAe hAma- bhAgammi samappade turiyarajjU / taha paMcAmayA rajjU tamappahAhAmA paese / 116 / mahatamadiThamayate chaTThI hi samappade rjjuu| tatto sattamarajjU loyassa tala mmi NichAdi 1157 / majhimajagassa ubarimabhAgAdu divaDDharajjuparimANaM / igijoyaNalabAkhUNa sohammavimANadhayadaDe / 15 / vacadi divaDharajjU mAhidasaNakumAra ubrimmi| NiThThAdi addharajjU babhuttara uDDhabhAgammi / 156 / apasAdi addharajjU kAviThassovariThabhAgammi / sa ciyamahasukovari sahasArovari a sa cceya // 160 / tatto ya addharajjU ANadakappassa uvarimapaese / sa ya AraNassa kappassa uvarimabhAgammi gebijja / 161 tatto uparimabhAge NavANuttarao hoti ekrjjuusso| evaM ubarimaloe rajjuvibhAgo samuddicha / 162 / NiyaNiya carimidayada'Dama kapabhUmiavasANaM kappAdIdamahIe vicchedo loyavicchedo / 163-1. dakSiNa aura uttara bhAgameM lokakA AyAma jagazreNI pramANa arthAta sAta rAjU hai / pUrva aura pazcima bhAgameM bhUmi aura mukhakA vyAsa kramase sAta. eka, pA~ca aura eka rAjU hai| tAtparya yaha hai ki lokakI moTAI sarvatra sAta rAjU hai, aura vistAra kramase lokake nIce sAta rAjU, madhyalokameM eka rAjU, brahma svargapara pA~ca rAjU aura lokake antameM eka rAjU hai / 146 / 2 sampUrNa lokakI U~cAI 14 rAjU pramANa hai| ardhamRda gakI U~cAI sampUrNa mRdaMgakI U~cAIke sadRza hai / arthAta ardhamRdaga sadRza adholoka jaise sAta rAjU U~cA hai usI prakAra ho pUrNa mRdagake sadRza Urdhva loka bhI sAta hI rAjU U~cA hai / 150 / kramase adholokakI U~cAI sAta rAjU, madhyalokakI U~cAI 100,000 yojana, aura Urdhva lokakI U~cAI eka lAkha yojana kama sAta rAjU hai / 151 (dha 1/1, 3,2/gA 8/11), (tri sA/113), (ja pa./ 4/11.16-17) / 3. tahA~ bhI -tIno lokomese ardhamRdaMgAkAra adholokame ratnaprabhA, zarkarAprabhA, bAluprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tama - prabhA aura mahAtamaprabhA, ye sAta pRthiviyA~ eka rAjUke antarAlase hai |152dhrmaa, va zA, meghA, ajanA, ariSTA, maghavI aura mAdhavI ye ina uparyukta pRthiviyoke aparanAma hai / 153 / madhyalokake adhobhAgase prArambha hokara pahalA rAjU zarkarAprabhA pRthivIke adhobhAgameM samApta hotA hai / 154 / isake Age dUsarA rAjU prArambha hokara bAlukAprabhAke adhobhAgame samApta hotA hai| tathA tIsarA rAjU pakaprabhAke agrobhAgameM / 15 / cauthA dhUmaprabhAke adhobhAgame, pA~cayoM tama prabhAke adhobhAgame / 156 / aura chaThA rAja mahAtama prabhAke antame samApta hotA hai| isase Age sAtavA~ rAjU lokake talabhAgameM samApta hotA hai|17| [ isa prakAra adholokakI 7 rAjU U~cAIkA vibhAga hai| 4 ratnaprabhA pRthivIke tIna bhAgome se kharabhAga 16.00 yo0 paka bhAga 84000 yo0 aura abbahula bhAga 80,000 yojana moTe hai| de0 ratnaprabhA/2 / 5 lokameM meruke talabhAgase usakI coTI paryanta 100,000 yojana U~cA ba 1rAjU pramANa vistAra yukta madhyaloka hai| itanA hI tiryakaloka hai!-de0 tiryc/3/1)| manuSyaloka citrA pRthivIke Uparase merukI coTI taka 66000 yojana vistAra tathA aDhAI dvIpa pramANa 4500,000 yojana vistAra yukta hai|-de0 manuSya/4/16. citrA pRthivIke nIce khara va eka bhAgameM 100,000 yo0 tathA citrA pRthivI ke Upara merukI coTI taka 66000 yojana U~cA aura eka rAjU pramANa vistAra yukta bhAvanaloka hai|-devyntr/ 41-5 / isI prakAra vyantaraloka bhI jaannaa|-de0vytr/4/1-1|| citrA pRthivIse 760 yojana Upara jAkara 110 yojana pAhaNya va 1 rAjU vistAra yukta jyotiSa loka hai|-de0 jyotisslok/1| 7 madhyalokake UparI bhAgase saudharma bimAnakA dhvajadaNDa 100,000 yojana kama 13 rAjU pramANa U~cA hai / 158 / isake Age 13 rAjU mAhendra va sanarakumAra svarga ke UparI bhAgame, 1/2 rAjU brahmottarake UparI bhAgageM / 15 / / 1/2 rAjU kApiSThake UparI bhAgame, 1/2 rAjU mahAzukra ke UparI bhAgameM, 1/2 rAju sahasrArake UparI bhAga 1600 1/2 rAjU Anatake UparI bhAgameM aura 1/2 rAjU AraNa-acyutake jainendra siddhAnta koza
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 2. lokasAmAnya nirdeza tIna loka 20000 yo. 20000 yo 20000 yo. citra-6 saMketa-yo- yojana ko0 = koza teerup loka ke zikharanI cAlavalaya rAja - siddha loka =321622413 dhanuSa rAja khilA paca anutara nana anudiza navaudeSaka AraNa . .acyuta Anata pANata zAlAra sahasrAra / ka trasanAnI sAntava kAnchi / ((55rAjU bahma samatkumAra mAhendra saudharma aizAna lokake bahumadhya bhAgame lambAyamAna -14 rAjUte jyotiSa lAka 10 go. cinAvalI 40H bhAga -33 rAjU - loka sAmAnya:rAjU------ ----- asa nAlI - 13 rAjU 321622413 dhanuSa kairAprabhA vAtavalaya vAtavanama TT hAtamApramA xvAlavalaya +++o . Y dhe TET0000 yo 60000 yo -darAjU ---- 20000 yo +-200000 loka ke lavatIM vAtavalaya -20000 yo x loka ke nIce vAle eka rAjU pramANa kalakala nAmaka sthAvaraloka ko dhAro jora se prerakara avasthita 60000 yo moTA vaatvly| jainendra siddhAnta koza
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 2. lokasAmAnya nirdeza UparI bhAgameM samApta ho jAtA hai / 16 / usake Upara eka rAjUkI U~cAImai nabazbeyaka, naba anudiza, aura anuttara vimAna hai| isa prakAra UdhrvalokameM 7 rAjUkA vibhAga kahA gayA / 162 / apane-apane antima indraka-vimAna sambandhI dhvajadaNDake agrabhAga taba una-una svA~kA anta samajhanA cAhie / aura kalpAtIta bhUmikA jo anta hai vahI lokakA bhI anta hai / 1633 5. [ loka zikharake nIce 425 dhanuSa aura 21 yojana mAtra jAkara antima sarvArtha siddhi indraka sthita hai (de0 svarga/11) sarvArtha siddhi indrakake dhvajadaNDase 12 yojana mAtra Upara jAkara aSTama pRthivI hai| vaha 8 yojana moTI va eka rAjU pramANa vistRta hai| usake madhya ISat prArabhAra kSetra hai| vaha 4500,000 yojana vistAra yukta hai| madhyameM 8 yojana aura siropara kevala aMgula pramANa moTA hai / isa aSTama pRthivIke Upara 7050 dhanuSa jAkara siddhiloka hai (de0 mokSa/1/7)] 4. vAtavalayoMkA paricaya 1. vAtavalaya sAmAnya paricaya ti pa./2/268 gomuttamuggavaNNA baNodadhI taha ghaNANilao bAU / taNubAdo bahuvaNNo rukkhassa taya va valayAtiyaM / 2681 -gomUtrake samAna varNavAlA ghanodadhi, mUgake samAna varNavAlA ghanavAta tathA aneka varNabAlA tanuvAta / isa prakAra ye tIno vAtavalaya vRkSakI tvacAke samAna (lokako ghere hue) hai|268| (rA vA./3/2/8/160/16); (tri, sA/123), (de0citra saM06 436) / 2. tIna vAtavalayoMkA avasthAna krama ti. pa/9/266 paDhamo loyAdhAro ghaNovahI iha ghaNANilo tto| tapparado taNuvAdo atammi maha Ni AdhAra 266 inameM se prathama dhanodadhi vAtabalaya lokakA AdhArabhUta hai, isake pazcAta dhanavAtavalaya, usake pazcAta tanuvAtavalaya aura phira atameM nijAdhAra AkAza hai| / 26 / / . ( sa. si /3/1/204/3), (rA vA./3/1/8/160/14); (tattvArtha vRtti/3/1/shlo.1-2/112)| tattvArtha vRtti/3/1/111/16 sarvA saptApi bhramayo dhanavAtapratiSThA bartante / sa ca dhanavAta ambuvAtapratiSTho'sti / sa cAmbuvAtastanuvAtastanRpratiSTho vrtte| sa ca tanuvAta zrAkAzapratiSTho bhavati / AkAThAsyAlambanaM kimapi nAsti / dRSTi na.2 --ye sabhI sAtoM bhUmiyoM dhanavAtake Azraya sthita hai| baha dhanabAta bhI ambu ( ghanodadhi ) bAtake Azraya sthita hai aura vaha ambuvAta tanuvAtake Azraya sthita hai| vaha tanuvAta AkAzake Azraya sthita hai, tathA AkAzakA koI bhI Alambana nahI hai| 3. pRthiviyoMke sAtha bAtavalayoMkA sparza ti, 1/2/24 sattacciya bhUbhIo NavadisabhAeNa ghnnovhivilggaa| aTThamabhUmIdasadisa bhAgesu ghaNovahi chibadi 124 // ti,pa8/206-207 sohammadugavimANA ghaNassaruvassa uvari slilss| ceTha te pavaNopari mAhidasaNakkumArANi 2061 bamhAI cattAro kappA ceTThati slilvaaduuddh| ANadapANadapahUdI sesA suddhammi gayaNayale / 2070 sAto (naraka) pRthiviyA~ Udhva dizAko choDakara zeSa nau dizAomeM ghanodadhi vAtavalayase lagI huI hai. parantu AThavIM pRthivI dazo dizAome hI bAtabalayako chUtI hai / 24 / saudharma yugalake vimAna ghanasvarUpa jalake Upara tathA mAhendra va sanatkumAra kalpake vimAna pabanake Upara sthita hai / 206 // brahmAdi cAra kalpa jala va vAyu donoke Upara, tathA Anata prANata Adi zeSa vimAna zuddha AkAzatala meM sthita hai / 2071 4. vAtavalayoM kA vistAra ti.pa/1/270-281 joyaNavIsasahassA bahalaM tammArudANa pattekkaM / aTThAkhidINa heTheloatale uvari jAva igirajjU / 270 / sagapaNa cau joyaNayaM sattamaNArayammi puhavipaNadhIe / paMcacautiyapamANa tirIyakhettassa paNidhoe / 271 / sagapacacausamANA paNidhoe hoti bamhakappassa / paNacautiya joyaNayA uvarimaloyarasa yaMtammi / 272 / kosadugamekkakosaM kicUNekkaM ca loysihrmmi| UNa pamANa daDA caussayA pacavIsa judA / 273 / tIsa igidAladala kosA tiyabhAjidA ya unnvnnyaa| sattamakhi dipaNidhIe bamhajude bAubahulatta / / 280 / do chabbArasa bhAgabhahio koso kameNa vaaughrnn| loyauvarimmi eva loya vibhAyammi raNNatta / 281 -dRSTi na0 1ATha pRthiviyoke nIce loka ke talabhAgase eka rAjUkI U~cAI taka ina vAyumaNDalomeMse pratyekakI moTAI 20000 yojana pramANa hai / 270 / sAtave narakameM pRthiviyoke pArzva bhAgameM kramase ina tIno bAtabalayoMkI moTAI 75 aura 4 tathA isake Upara tiryagloka (maryaloka ) ke pArzvabhAgameM 1,4 aura 3 yojana pramANa hai|271| isake Age tIno vAyuoko moTAI brahma svargake pAca bhAgame kramase 7.5 aura 4 yojana pramANa, tathA Urdhva lokake antama (pArzva bhAgame ) 1. 4 aura 3yojana pramANa hai / 272 / lokake zikhara para (pArzva bhAgame ) ukta tIno vAtavalayokA bAlya kramaza 2 kosa, 1 kosa aura kucha kama 1 kosa hai| yahA~ kucha kamakA pramANa 2425 dhanuSa samajhanA cAhie / 273 / [zikhara para pratyeka ko moTAI 20,000 yojana hai -de0 mokSa/1/7] (tri sA./124-126) / dRSTi na02-sAtabI pRthivI aura brahma yugalake pArzvabhAgameM tIno bAyuokI moTAI kramase 30, 41/2 aura 46/3 kosa hai / 280 loka ziravarapara tIno vAtavalayokI moTAI kramase 11,13 aura 11 kosa pramANa hai| aisA loka vibhAgameM kahA gayA hai |2814--vishess de citra sa. 6 pR. 436. 5. lokake ATha rucaka pradeza rA vA/1/20/12/76/13 merupratiSThAvajrava DUryapaTalAntararucakasaMsthitA aSTAvAkAzapradezalokamadhyam / - meru parvatake nIce bana va vaiDUrya paTaloke bIca meM caukora sasthAna rUpase avasthita AkAzake ATha pradeza lokakA madhya hai| 6. loka vibhAga nirdeza ti. pa /1/136 sayalo esa ya loo NippaNNo se vibidamANeNa / tivi yappo NAdabbo heTimamajjhiklabaddha bheeNa 136 / -zreNI vRndrake mAnase arthAta jagazreNIke ghana pramANase niSpanna huA yaha sampUrNa loka, adholoka madhyaloka aura Urdhvalokake bhedase tIna prakArakA hai / 136 / (bA. a./36), (dha. 13/505050/288/4 ) / 7. brasa va sthAvara loka nirdeza [pUrvokta vetrAsana va mRda gAkAra lokake bahu madhya bhAgameM, loka zikharase lekara usake anta paryanta 13 rAjU lambI va madhyaloka samAna eka rAjU pramANa vistAra yukta nADI hai| trasa jIva isa nADIse bAhara nahI rahate isalie yaha vasanAlI nAmase prasiddha hai| (de0 vs/2/3,4)| parantu sthAvara jIva isa lokameM sarvatra pAye jAte hai| (de0 sthAvara/8) tahA~ bhI sUkSma jIva to lokame sarvatra ThasAThasa bhare hai, para bAdara jIva kevala trasanAlI me hote hai (de0 sUkSma/3/7 ) unameM bhI tejaskAyika jIva kevala karmabhUmiyomeM hI pAye jAte hai athavA adholoka ba bhavanavAsiyoke vimAnomeM paoNco kAyoke jIva pAye jAte hai, para svarga lokame nahIM-de0 kAya/2/5 / vizeSa de.citra sa 6 pR. 436 / / 4. adholoka sAmAnya paricaya (sarvaloka tIna bhAgome vibhakta hai-adho, madhya va Urva-de0 loka/2/2,3meru tala ke nIcekA kSetra adholoka hai, jo betrAsanake AkAra vAlA hai| rAjU U~cA va rAjU moTA hai| nIce 7 rAjU va Upara 1 rAjU pramANa cauDA hai| isame Uparase lekara nIce taka krama jainendra siddhAnta koza
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 2. loka sAmAnya nirdeza cinna saM0-10 rAta mA adholoka Ans sumeza udabhAnta I -pala prabhA - abahula bhAga - mmitmMUNIIIA moTa -pratyeka pRthivIrasoM ora vAsayoMse reSTita hai| adholokakA vizeSa pariyA saketa yo0- yojana -0naraka) dRSTibhava -paTamoke nAmoMme bAtara -2. naraka/111) 1000 yo moTI - citrA 15000 . . 100,000 yogAkhara va paka bhAga vizeSa de0 bhavana/4 sara bhAga ENKEY000.. - pakabhAga AIDSMSSSMDMINS patyeka paTalakA antarAla-1000 yo. -uuuuuuuuuuuuun 1 prathama naraka (dhammA) 3rauruka 2 niraya +mummmmmmmmmmmA HTTAMITA kula bila 30 lAkha 4bhAnta (vizeSa de0.ratnaprabhA) MILITTuITTITAMAIIA bhArata 41mmuT IMILLIA 6 asamAnta M LtitutimumumtituNITIA dAvabhAntaUiLILIAMILLuuuuuuunia tapta -muWIT T IA - 10 jasita-u uyuuuuuuuuuuuNIA Marutiniumuli - raavakAta- UlllNTUTIT TITUTITM 13 vikrAnta EurunninIMITTTTTA vAtavalaya / antarAla pRzvI kI apekSA asaraNyAta guNA hai gAITHIRTAL 2zarkarA prabhAvazA) kula billa 25 lAkha 5.pAta Hit 6 sapAta -80000 yo 2 tanaka stanakasa 4 vanakara manako jihika jilA ma 10lonakalAla + III - tinaka+ vAtavalaya antarAla 3 bAlukA prabhA meghA) kula bila - 15lArava tapta 3zIta na tapana - 32.00ye. rAz2a . - 2070 // yora- - kula adholoka : 0 rAja rAja 12400 yo rAja- 5 nidAgha 4 tApana ujvalita prajvalita 6sampajvanita sajvalita vAtavalaya antarAla 4pakaprabhA(ajanA)2 mAra bila-10 lAkha 4 tatva tAra 6vAda 5tamaka rAja- bila 3lAkha5mina DREALLIA .6khaDakhaDa vAtavalaya unlarAla E m mmmmmmmmmmmuwwWILLINITIALINITIMIRRANTIMILEEDINAMILARILLERHILITICHYA 5dhamAprabhA 2bhramakaILLARITMANORWARWITaimummmmmmmmmmmm00770700112HIMIRMImmm (ariSTa) 3jhaSaka HI M IMILARAMIN A THURATURTHIAWINIITTwwwmumRTHIHITIMIUIIA 20000 yovAvilaHIMIRMIRMIRRITIRUIRHATHIMILIARITRINIUMIRMIRIHITINARIMINAIIMIRMIRRORNHINIITHUTHIMITA % 3 AMLEELAMMARMERABHAL U RUITWITTITUTORIANRITI1000RRIEDITIm vAtavalaya antarAla V va la 4 TmamAucassewSERTREASEARTICuwaSMSIMILSINANCIALAMAUSwarawai . TimesTENSATTISEMEROIZANANUNGISESHINGHASARARIES 3 lalakA NiISATTA 16000 yo vAtavalaya antarAla avabhiyAna [6mahAtama prabhA paYA kalakala pRzvI RAATM (maadhvii| -2 bila.5 7 rAjU x6 tama prabhA ( mghvii| kula bila EUREUREUR65 roja 15.. vAyavya citra sa011 - pratyeka paTala meM indraka va zreNI banda (atimanarakakA (atima paTala prathamanarakakA prathama paTala agneya sImantaka 0 kAla 0 paTa avadhi sthAna paTala 00046000 jhdraka) zreNIbanda 000460000 gahA0 raurava rorava 000480000 yahA~ pratyeka dizA me kaivalaska eka zreNIbanda hai| vidizAo me nahIM hai|nhii prakIrNaka hai| pakIrNaka 000 00048000 / (+)000480000 avadhi-indraka sthAna mahAkAla 000 [prasanAlI me UparakI ora se dekhane para jainendra siddhAnta koza bhA03-56
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 442 2. loka sAmAnya nirdeza se ratnaprabhA, zarkarAprabhA, bAlukAprabhA, paMkaprabhA, dhUmaprabhA, tamaprabhA va mahAtamaprabhA nAmakI 7 pRthiviyA~ lagabhaga eka rAjU antarAlase sthita hai| pratyeka pRthivIme yathAyogya 13,11 Adi paTala 1000 yojana antarAlase avasthita hai| kula paTala 46 hai| pratyeka paTalame anekoM bila yA guphAe~ hai| paTalakA madhyavartI bila indraka kahalAtA hai| isakI cAro dizAoM va vidizAoM meM eka zreNI meM avasthita nila zreNIbadra kahalAte hai aura inake bIca me ratnarAzivata bikhare hue bila prakIrNaka kahalAte hai / ina biloMme nArakI jIva rahate haiM / (de0 naraka/1-3) sAtoM pRthiviyoM ke nIce anta meM eka rAjU pramANa kSetra khAlI hai| ( usame kevala nigoda jIva rahate hai) --de0citra saM. 10 pR.441| * ratnaprabhA pRthivIke khara va paMka mAgakA citra-de0 bhvn/4| * ratnaprabhA pRthivIke abbahula bhAga kA citra -de0 rtnprbhaa| 9. bhAvanaloka nirdeza [uparokta sAta pRthiviyome jo ratnaprabhA nAmakI prathama pRthivI hai, vaha tIna bhAgomeM vibhakta hai-kharabhAga, pakbhAga va abbahula bhaag| kharabhAga bhI citrA, vaiDUrya, lohitAka Adi 16 prastaroMmeM vibhakta hai| pratyaka prastara 1000 yojana moTA hai| uname citrA nAmakA prathama prastara aneko ratnoM va dhAtuokI khAna hai| ( de0 rtnprbhaa)| tahA~ khara va paMkabhAgameM bhAvanavAsI devoke bhavana hai aura abbahula bhAgameM naraka paTala hai (de0 bhvn/1/1)| isake atirikta tiryak lokameM bhI yatra-tatra-sarvatra unake pura, bhavana va AvAsa hai| (de0 vyatara/4/1-5) / (vizeSa de0 bhavana/4 ) ] 10. vyantara loka nirdeza [citrA pRthivIke tala bhAgame lekara sumerukI coTI taka tiryaga. loka pramANa vistRta sarva kSetra vyantaroke rahanekA sthAna hai| isake atirikta khara va pakabhAgameM bhI unake bhavana hai| madhyalokake sarvadvIpa samudrokI vedikAopara, parvatoke kUTaoNpara, na diyoke taTaoNpara ityAdi aneka sthalopara yathAyogya rUpameM unake pura, bhavana va AvAsa hai| (vizeSa de0 vyantara/4/1-5) / 11. madhyaloka nirdeza 1. dvIpa-sAgara Adi nideza ti, pa/5/8-10,27 sabve dIvasamuddA sakhAdIdA bhavaMti samabaTTA / paDhamo doo ubahI carimo majjhammi diiuvhii|8| cittovari bahumajjhe rajjUparimANadIha vikhNbhe| ceTThati dIvauvahI ekkekka veTiUNa hu pprido||| savve vi vAhiNIsA cittarikha di khaMDiNa cetthti| bajjakhidIe uvari dIvA bi hu uvari cittAe / 10 / jambUddIve lavaNo uvahI kAlo ti bAdaI sdde| atrasesA vAriNihI vattavA dIvasamaNAmA 128 -1 sana dvIpa-samudra asarabdhAta evaM samavRtta hai| sana dvApa samudra asalyAna evaM samavRtta hai| inameM se pahalA dvIpa, antima samudra aura madhyameM dvIpa samudra hai|8| citrA pRthivI ke Upara bahumadhya bhAgameM ekarAjU lambe-cauDe kSetrake bhItara eka-ekako cAro orase ghere hue dvIpa va samudra sthita hai / / sabhI samudra citrA pRthivIko khaNDita kara vajrA pRthivIke Upara, aura saba dvIpa citrA pRthivIke Upara sthita hai|10| (mU. A./1076). ( ta sU /3/7-8), (ha. pu./5/2,626-627 ), (ja pa /1/78) / 2. jambUdvIpameM lavaNodadhi aura dhAtakIkhaNDame kAloda nAmaka samuda hai| zeSa samudoke nAma dvIpoke nAma ke samAna hI kahanA caahie| / 28 / (mU A /1077), (rA. vA /3/38/7/208/17), (jp| 11/183) / tri sA /886 bajjamayamUlabhAgA veluriyakayAirammA siharadA / dIvo vahINamate pAyArA hoti savyastha / 886 - sabhI dvIpa va samudro ke antameM paridhi rUpase DUryamayI jagatI hotI hai, jinakA mUla vajramayI hotA hai tathA jo ramaNIka ziravarose sayukta hai| (-vizeSa de0 loka/3/1 tathA 4/1 / noTa-[dvIpa-samudroM ke nAma va samudroke jala kA svAda-de0 loka/12] / tiryakloka, manuSyaloka Adi vibhAga dha. 4/1.3,1/6/3 desabheeNa tiliho, maMdaraciliyAdo, uvarimuDhalogo, bhadaramUlAdo heTThA adhologo, maMdaraparicchiNNo majjhalogo tti / = dezake bhedase kSetra tona prakArakA hai| mandarAcala (sumeruparvata) kI cUlikAse UparakA kSetra Urdhva loka hai / mandarAcalake mUlase nIcekA kSetra adholoka hai| mandarAcala se paricchinna arthAta tatpramANa madhyaloka hai| ha.pu/5/1 tanuvAtAntaparyanta stiryagloko vyavasthita / lakSitAvadhi rUdhvadhio meruyojanalakSayA / / -1 tanuvAtavalayake antabhAga taka tiryagloka arthAta madhyaloka sthita hai| meru parvata eka lAkha yojana vistAravAlA hai| usI meru parvata dvArA Upara tathA nIce isa tiryaglokako avadhi nizcita hai / / [isame asaMkhyAta dvIpa, samudra eka dUsareko veSTita karake sthita hai de0 lok/2/11| yaha sArAkA sArA tirya kaloka kahalAtA hai, kyoki tiryaca jIva isa kSetrameM sarvatra pAye jAte hai| 2. uparokta tiryaglokke madhyavartI, jambUdvIpase lekara mAnuSottara parvata taka aDhAI dvIpa va do sAgarase ruddha 4500 000 yojana pramANa kSetra manuSyaloka hai| devo Adike dvArA bhI unakA mAnuSottara parvatake para bhAgameM jAnA sambhava nahI hai / (-de0 manuSya/ 4/1) / 3 manuSya lokake ina aDhAI dvIpomese jambUdvIpameM 1 aura ghAtakI va puSkarAdha meM do-do meru hai| pratyeka meru sambandhI 6 kuladhara parvata hote hai, jinase baha dvIpa 7 kSetrome vibhakta ho jAtA hai / meruke praNidhi bhAgame do kuru tathA madhyavartI videha kSetrake pUrva va pazcimavartI do vibhAga hote hai| pratyeko 8 vakSAra parvata, 6 vibhagA nadiyA~ tathA 16 kSetra hai| uparokta 7 va ina 32 kSetromese pratyekameM do-do pradhAna nadiyA hai| 7 kSetro meM se dakSiNI va uttarIya do kSetra tathA 32 videha ina sabake madhya meM eka-eka vijayArdha parvata hai, jinapara vidyAdharoMkI bastiyA~ hai / (de0 lok3/)| 4. isa aDhAI dvIpa tathA antima dvIpa sAgarameM hI karma bhUmi hai, anya sarva dvIpa ba sAgara meM sarvadA bhogabhUmiko vyavasthA rahatI hai| kRSyAdi SaTkarma tathA dharma-karma sambandhI anuSThAna jahA~ pAye jAye vaha karmabhUmi hai, aura jahA~ jIva binA kucha kiye prAkRtika padArthoke Azrayapara uttama bhoga bhogate hue mukhapUrvaka jIvana-yApana kare vaha bhogabhUmi hai| aDhAI dvIpake sarva kSetrome bhI sarva videha kSetroM meM trikAla uttama prakArakI karmabhUmi rahatI hai| dakSiNI va uttarI do-do kSetro meM ghaTakAla parivartana hotA hai| tIna kAlome uttama. madhyama va jaghanya bhogabhUmi aura tIna kAlome uttama, madhyama va jaghanya karmabhrami rahatI hai| donoM kuruome sadA uttama bhogabhUmi rahatI hai, inake Age dakSiNa va uttaravartI do kSetroM meM sadA madhyama bhogabhUmi aura uname bhI Ageke zeSa do kSetro meM sadA jaghanya bhogabhUmi rahatI hai (de0 bhUmi ) bhogabhUmime jIvakI Ayu zarIrotsedha bala va sukha kramase vRddhigata hotA hai aura karmabhUmimeM kramaza hAnigata hotA hai| -de0 kaal/4| 5 manuSya loka va antima svayaprabha dvIpa ba sAgarako choDakara zeSa sabhI dvIpa sAgaroM meM vikalendriya va jalacara nahI hote hai| isI prakAra sarva ho bhogabhUmiyo meM bhI ve nahI hote hai| vaira vaza devo ke dvArA le jAye gaye ve sarvatra sambhava hai|-de0 tiryaca/3 / 12. jyotiSa loka sAmAnya nirdeza [ pUrvokta citrA pRthivIse 760 yojana Upara jAvara 110 yojana paryanta AkAzameM eka rAjU pramANa vistRta jyotiSa loka hai| nIcese jainendra siddhAnta koza
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 2. loka sAmAnya nirdeza uttara citra saM0 - 12 madhyaloka sAmAnya dvIpa sAgaroM ke nAma saMketa yo-yojana de loka /5/1 dakSiNa - JCHHI Mathema svayabhramaNa sAgara svayaMbhU ramaNa TrIpa ahIndravara sAgara mahIndravaradIpa sanAloke timoroM taka BAtavalaya spazI svayaMbhUramaNa saagr| 5 JattMEER AILER2427 dUsarA jambUdvIpa va sAgaraLUTIODS SarbarTRE MARE TITANIUNITILIHEADLIRITT TIMI cakabandIpa ekuNDalabara dviIpa A Rialecha E S nandIravara samAra N PANCHE KanitkareMPARAN SSSSSSS RECENT dAruNAvara sAgara vAruNIvara dIpa kara sAgara CISHEL ditAAD POSSES S jitakIsaha va sAga M S .. CHOPAL lAkha lAkha yo lAkha yo IHARIHARAJ TrimsTRETARINE 3 ONSTRATION SSSSSSSSSWITTONARY UNDER 778 lAkha yo N ka W. GE2336 lAkha thora HalA4AHADE ION Talne ALANTIP T asarakhyAta lAkha yo L asaMkhyAta-lAsa yo asaMkhyAta lAkha yoasaMkhyAta lAsa yo asarajyAta lAkha noTa - jasa nAlI me Upara kI ora se dekhane para sesA dikhAI detA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 3. jambUdvIpa nirdeza UparakI ora kamase tArAgaNa, sUrya, candra, nakSatra, zukra, bRhaspati, maMgala, zani va zeSa aneka graha avasthita rahate hue apane-apane yogya saMcAra kSetrameM meruko pradakSiNA dete rahate haiN| inameM se candra indra hai aura sUrya pratIndra / 1 sUrya, 86 graha, 28 nakSatra va 66675 tAre, ye eka candramAkA parivAra hai| jambUdvIpameM do, lavaNasAgarameM 4, dhAtakI khaNDa meM 12. kAlodameM 42 aura puSkarAdha meM 72 candra hai| ye saba to cara arthAt calanevAle jyotiSa vimAna haiN| isase Age puSkarake parArdha meM 8, puSkarodameM 32, bAruNIvara dvIpameM 64 aura isase Age sarva dvopa samudroM meM uttarottara dugune candra apane parivAra sahita sthita haiN| ye acara jyotiSa vimAna haiM-de0 jyotiSa loka / 11. Urdhvakoka sAmAnya paricaya sumeru parvatakI coTose eka bAla mAtra antarase Urbaloka prArambha hokara loka-zikhara paryanta 100400 yojanakama 7 rAjU pramANaUrvaloka hai| usameM bhI loka zikharase 21 yojana 425 dhanuSa nIce taka to svarga hai aura usase Upara loka zikhara para siddha loka hai| svargalokameM Upara-Upara svarga. paTala sthita haiN| ina paTaloMmeM do vibhAga haiM- karapa va klpaatiit| indra sAmAnika Adi 10 kalpanAoM yukta deva kalpavAsI haiM aura ina kalpanAoMse rahita ahamindra kalpAtIta vimAnavAsI hai| ATha yugaloM rUpase avasthita kApa paTala 16 haiM-saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahma, brahmottara, lAntava, kApiSTha, zukra, mahAzukra, zatAra, sahasrAra, Anata. prANata, AraNa, aura acyuta / inase Upara aveyeka, anUdiza va anuttara ye tIna paTala kapAtIta hai| pratyeka paTala lAkhoM yojanoMke antarAlase Upara-Upara avasthita hai| pratyeka paTalameM asaMkhyAta yojanoMke antarAlase anya kSudra paTala haiN| sarvapaTala milakara 63 haiN| pratyeka paTalameM vimAna hai| narakake biloMvata ye vimAna bhI indraka zreNibaddhama prakIrNa kake bhedase tIna prakAroM meM vibhakta haiN| pratyeka kSudra paTala meM eka-eka indraka hai aura anekoM zreNIbaddhaba prkiirnnk| prathama mahApaTalameM aura antimameM kevala eka sarvArthasiddhi nAmakA indraka hai, isakI cAroM dizAoM meM kevala eka-eka zreNIbaddha hai| itanA yaha saba svargaloka kahalAtA hai (noTaH- citra sahita vistArake lie de.svarga) sarvArtha siddhi vimAnake dhvajadaNDase 26 yojana 425 dhanuSa Upara jAkara sikhaloka hai| jahA~ muktajIva avasthita haiN| tathA isake Age lokakA anta ho jAtA hai ( de0 mokss/1/7)|] hai| jisake madhya meM meru parvata hai|| (ti, pa./4/11ba/8); (ha. pU./5/3); (ja. pa./1/20) / 2. usameM bharatavarSa, haimavatavarSa, haribarSa, videhavarSa, ramyakavarSa, haraNyavatavarSa aura airAvatavarSa ye sAta varSa arthAta kSetra haiM / 10 / una kSetroM ko vibhAjita karanevAle aura pUrva-pazcima lambe aise himavAn, mahAhimavAn, niSadha, nola, rukmI, aura zikharI ye chaha varSadhara yA kulAcala parvata haiM / 11 / (ti, pa./4/60-64); (ha.pU./5/13-15): (ja.pa./2/2 va 3/2): (tri. saa./564)| 3. ye chahoM parvata kramase sonA, cA~dI, tapAyA huA sonA, baiDUryamaNi, cA~dI, aura sonA inake samAna raMgavAle haiM / 12 / inake pArzvabhAga maNiyoMse citra vicitra haiN| tathA ye Upara, madhya aura mUla meM samAna vistAravAle haiN|13| (ti.pa./ 4/64-65); (tri. saa./566)|4. ina kulAcala parvatoMke Upara kranase padma, mahApadma, tigicha, kesarI, mahApuNDarIka, aura puNDarIka, ye tAlAba haiN|14| (ha. pu./5/120-129); (ja. p./3/66)| 1. pahilA jo padma nAmakA tAlAba hai usake madhya eka yojanakA kamala hai [isake cAroM tarapha anya bhI anekoM kamala haiM-de0 Age lok/sh| isase Ageke hRdoMmeM bhI kamalA tAlAba va kamala uttarottara dUne vistAra vAle haiM / 17-18 (ha, pR.11/126); (ja. pa./ 3/66). padya hRdako Adi lekara ina kamaloMpara kramase zrI, ho, dhRti, kIrti, buddhi aura lakSmI ye deviyA~, apane-apane sAmAnika, pariSada Adi parivAra devoMke sAtha rahatI haiM--(de0 vyaMtara/32) 1(ha. puu./5/130)| 7. [ uparokta padya Adi drahoM meM se nikala kara bharata Adi kSetroM meM se pratyekameM do-do karake kramase ] gaMgA-sindhu, rohita-rohitAsyA, harita-harikAntA, sItA-sItodA, nArI-narakAntA, suvarNa kUlA-rUpyakUlA, raktA-raktodA nadiyA~ bahatI haiM / 20 / (ha. puu./5/122-124)| [tinameM bhI gaMgA, sindhu va rohitAsyA ye tIna padma drahase, rohita va harikAntA mahApadma drahase, harita va sItodA tigiMdha dahase, sItA va narakAntA kezarI hase, nArI va rUpyakUlA mahApuNDarIkase tathA suvarNa kUlA, raktAba raktodA puNDarIka sarovarase nikalI hai-hi.pU./5/122-135) 118. uparokta yugalarUpa do-do nadiyoMmeMse pahalI pahalI nadI pUrva samudrameM giratI haiM aura pichalo-pichalI nadI pazcima samudra meM giratI hai 121-22 / (ha.pU./5/160); (ja. pa./3/112-163)| 6gaMgA sindhu Adi nadiyoMko caudaha-caudaha hajAra parivAra nadiyA~ hai| [yahA~ yaha vizeSatA hai ki prathama gaMgA sindhu yugalameM se pratyekako 14000, dvi. yugalameM pratyekakI 28000 isa prakAra sItodA nadI taka uttarottara dUnI nadiyA~ haiN| tadanantara zeSa tIna yugaloM meM punaH uttarottara AdhI-AdhI haiN| (sa.si./3/23/220/10 ) ( rA. vA./ a23/3/160/13), (ha. pu./5/275-276)]| 3. jambUdvIpa nirdeza 1. jambUdvIpa sAmAnya nirdeza ta.mU./3/1-23 tanmadhye merunAbhivRtto yojanazatasahastraviSkambho / jambUdropaH / / bharatahamavataharivideharamyakaharaNyavatai rAvatavarSAH kSetrANi 10 tadvibhAjinaH pUrvAparAyatA himabanmahAhimavanniSadhanIlarukmizikhariNo varSadhara rAbatAH // 11 // hemArjunatapanIyavaiDUryarajatahemamayAH / 12 / maNivicitrapArvA upari mUle ca tulyavistArAH // 13 // padmamahApadyatinichakesarimahApuNDarIka puNDarokA hRdAsteSAmupari / 14 / tanmadhye yojanaM puSkaram // 17 // tadadviguNadviguNA hRdAH puSkarANi ca18) tannivAsinyo devyaH zrohotikIrtibuddhilakSmyaH pasyopamasthitayaH sasAmAnikapariSatkAH / 16 / gaGgAsindhurohidrohitAsyAharivarikAvAsotAsItodAnAronarakAntAsuvarNa rUdhyakUlAraktAraktodAH saritastanmadhyagAH / 20 / yodvayoH pUrvAH pUrvagAH 129 // zeSAsvaparagAH // 2 // caturaMzanazesahasraparivRtA gaGgAsinavAdayo nadyaH // 23 // -1. una saba (pUrvokta asaMkhyAta dvIpa samudroM-de0 loka/2/11) ke bIca meM gola aura 100,000 yojana viSkambhavAlA jambUdvIpa ti.pa./4/gA. kA bhAvArtha-10. yaha dvIpa eka ugatI karake veSTita hai 11 // (ha. pu./5/3), (ja. pa./1/26) / 11. isa jagatIko pUrvAdi cAroM dizAoM meM vijaya, vaijayanta, jayanta aura aparAjita nAmake cAra dvAra haiN|41-42| (rA. vA./2/6/1/100/26): ha. pU./ 5/360); (tri. sA./12): ( ja. pa./1/38,52) / 13. inake atirikta yaha dvIpa anekoM bana upavanoM, kaNDoM, gopura dvAroM, deva nagariyoM va parvata, nadI, sarovara, kuNDa Adi sabakI vediyoM karake zobhita haiN|12-13 14. [ pratyeka parvatapara anekoM kUTa hote haiM ( de0 Age una una parvatoM kA nirdeza )pratyeka parvata va kUTa,nadI, kuNDa, draha, Adi vediyoM karake saMyukta hote haiM-(de0 agalA zIrSaka ) / pratyeka parvata, kuNDa, daha, kUToMpara bhavanavAsI va vyantara devoMke pura, bhavana va AvAsa haiM-(de0 vyantara/4/15) pratyeka parvatabAdike Upara tathA una devoM ke bhavanoM meM jina caityAlaya hote haiN| (de0 caityAlaya/3/2)11 jainendra siddhAnta koza
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ koka 3. jambUdvIpa nirdeza .. jambUdvIpameM kSetra parvata nadI bhAdikA pramANa 1. kSetra, nagara AdikA pramANa (ti. pa./4/2366-2367); (ha.pU./2/8-19): (ja. p./5/15)| 3. nadiyoMkA pramANa (ti../4/2380-2385); (ha. pU./5/272-277); (tri. sA./747 750) (ja. pa./2/117-18) pratyeka nAma | kula pramANa vivaraNa nAma gnaa vivaraNa parivAra mahAkSetra bharata haimavata Adi (de0 loka/3/21 kurukSetra devakuru va uttara kuru| karmabhUmi bharata, airAvata va 2 videha / bhogavami haimavata, hari, ramyaka ba hairaNyavata tathA donoM kurukSetra / AryakhaNDa prati karmabhUmi ek| mleccha khaNDa 170 prati karmabhUmi paaNc| rAjadhAnI 34 / / prati karmabhUmi ek| vicAdharoMke 3750 bharata va airAvatake vijayAdhoM meM se ngr| pratyekapara 115 tathA 12 videhoMke vijayAoM meM se pratyeka para 110 (de0 vidyaadhr)| 214000 28002 bharatakSetrameM rohita-rohitAsyA | 228000 hamavata kSetra meM harita-harikAmtA |2000 152002 hari kSetrameM nArI narakAntA 296000 112002 ramyaka kSetra meM ISmuvarNakUlA va 228000 16002 haraNyavata kSetrameM rUpyakulA raktA-raktodA 214000 28002 airAvatakSetra meM chaha kSetroMkI 362012 kula nadiyA~ | sItA-sItodA 284000168002 donoM kuruoMmeM kSetra nadiyA~6414000 | 846064 | 32 videhoMmeM vibhaMgA 12x ...12 - videhako kula nadiyA~ / jambU dvIpako / kI apekSA 1456010 kula nadI vibhaMgA 12 28000 jambUdvIpako 1762010 ti, pa. kI apekSA 17kula nado |1064078 ha.pU.baja.pa. 338000 2. parvatoMkA pramANa (ti, pa.4/2364-2367); ( ha. pu.1/8-10); (tri. sA/731); (ja. p./1/15-18,68)| 4. draha-kuNDa Adi 5 nAma gaNanA vivaraNa naM. nAma gaNanA vivaraNa va pramANa - - 16 2 - / / 3 / kuNDa vRkSa guphAe~ bana 1762010 2 68 aneka - meru jambUddhIpake biicobiic| kulAcala himavAn Adi (de0 loka/3/3 ) / vijayA pratyeka karmabhUmimeM ek| vRSabhagiri pratyeka karmabhUmike uttara-madhya mleccha khaNDameM ek| nAbhigiri haimavata, hari, ramyaka baharaNyavata kSetroMke biicobiic| vakSAra pUrva va apara videhake uttara va dakSiNa meM caar-caar| gajadanta merukI cAroM vidizAoM meM / diggajendra videha kSetrake bhadrazAlavanameM donoM 'kuruoMmeM sItA va sItodA nadIke donoM tttopr| | yamaka do kuruoMmeM sItA va sItodAke donoM tttopr| |10 kAMcana giri | 200 donoM kuruoMmeM pA~ca-pA~ca drahoMke donoM pArzvabhAgoM meM dasa-dasa / kulAcaloMpara 6 tathA donoM kurumeM 10(ja. p./1/67)| nadiyoM ke barAbara (ti.p./4/2386)| jambU va zAlmalI (ha. pu./1/8) 34 vijayAdhoMkI (ha. pu./1/10) meruke 4 vana bhadrazAla, nandana, saumanasa va pANDuka / pUrvApara videhake choropara devAraNyaka va bhUtAraNyaka / sarva parvatoMke zikharoMpara, unake mUla meM, nadiyoMke donoM pArzvabhAgoM meM ityAdi / (ti.pa./4/2366) kuNDa, banasamUha, nadiyA~, deva nagariyA~, parvata, toraNa dvAra, draha, donoM vRkSa, Arya khaNDake tathA vidyAdharoMke nagara Adi sabapara caityAlaya haiM -(de0 caityaaly)| 968 cazyAlaya aneka jaimendra siddhAnta koza
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaNanA loka 446 3. jambUdvIpa nirdeza kevala nadiyo va nAbhigiri parvatake nAma bhinna hai-de0 loka/3/ naM. nAma / gaNanA vivaraNa va pramANa 1/7 va loka/48 4. niSadha parvatake uttara tathA nIlaparvatake dakSiNa meM videha kSetra sthita hai| (ti. pa./4/2474); (rA.vA./3/10/12/ vediyA~ / aneka uparokta prakAra jitane bhI kuNDa Adi 173/4) / isa kSetrakI dizAokA yaha vibhAga bharata kSetrakI apekSA tathA caityAlaya Adi hai utanI hI hai sUryodayakI apekSA nahIM, kyoMki vahA~ ina dono dizAomeM bhI unako vediyA~ hai| (ti pa./4/23- sUryakA udaya va asta dikhAI detA hai| (rA. vA/3/10/13/173/ 88-2360) / 10) / isake bahumadhyabhAgameM sumeru parvata hai (de0 lok/3/6)| [ye jambUdvIpake kSetroko ) kSetra do bhAgoMmeM vibhakta hai-kurukSetra va videha ] meru parvatakI sarva parvatoMkI dakSiNa va niSadhake uttarameM devakuru hai (ti.pa./4/2938-2136) / drahoko meruke uttara va nIlake dakSiName uttarakuru hai (ti. pa./4/2161-21padmAdi drahoM kI (ja.pa// 12) / meruke pUrva va pazcima bhAgameM pUrva va apara videha hai, jinameM kuNDoMkI pRthak pRthak 16,16 kSetra hai, jinhe 32 videha kahate haiN| (ti, pa./4/ 14 gagAdi mahAnadiyoM kI 2166) / (dono bhAgoMkA ikaTThA nirdeza-rA. vA./3/10/13/ 5200 kuNDaja mahAnadiyokI / 173/6) / [noTa-ina dono bhAgoMke vizeSa kathanake lie de0 Age 16 | kamala | 2241856 kula draha -16 aura pratyeka drahameM pRthaka zIrSaka (de0 lok/3/12-14)]| 5. sabase antameM zikharI kamala-140116-(de0 Age brahanirdeza) parvatake uttara meM tIna taraphase lavaNasAgarake sAtha sparzita sAtavA~ airAvatakSetra hai| (rA. vaa./3/10/21/181/28)| isakA sampUrNa 3. kSetra nirdeza kathana bharatakSetravat hai (ti.pa/4/2365), (rA. vA./3/10/22/ 1-jambUdvIpake dakSiNameM prathama bharatakSetra jisake uttarameM himavAn parvata 181/30) kevala isakI dono nadiyoke nAma bhinna hai (de0 loka aura tIna dizAomeM lavaNasAgara hai| (rA. vA./3/10/3/171/- 311/7) tathA 1/8) / 12) / isake bIcobIca pUrvApara lambAyamAna eka vijayAdha parvata 4. kulAcala parvata nirdeza hai| (ti. 8/4/107 ); ( rA. vA /3/10/4/171/17); (ha. pu/5/ 20), (ja. pa /2/32) / isake pUrva meM gaMgA aura pazcimame sindhu 1. bharata va haimavata ina donoM kSetroko sImApara pUrva-pazcima lambAyanadI bahatI hai| (de0 lok/3/1/7)| ye donoM nadiyA~ himavAnake mAna (de0 loka/3/1/2) prathama himavAn parvata hai -(rA. vA./3/ mUla bhAgameM sthita gaMgA va sindhu nAmake do kuNDoMse nikalakara pRthak 11/2/182/6) / isapara 11 kUTa hai-(ti pa/4/1632), (rA.vA./ pRthaka pUrva va pazcima dizAmeM, uttarase dakSiNakI ora bahatI huI 3/11/2/182/16); (ha. pu/1/52), (tri. sA./721); (ja.pa./ vijayA do guphAmese nikalakara dakSiNa kSetrake ardhabhAga taka pahu~cakara 3/36) / pUrva dizAke kUTapara jinAyatana aura zeSa kUTopara yathA aura pazcimakI ora muDa jAtI hai, aura apane-apane samudra meM gira yogya nAmadhArI vyantara deva va deviyo ke bhavana hai ( de0 loka/1/4) / jAtI hai-( de0 loka/3/11 ) / isa prakAra ina do nadiyo va isa parvatake zIrSa para bIcobIca padma nAmakA hrada hai (ti. pa./4/16vijayAse vibhakta isa kSetrake chaha khaNDa ho jAte haiN| (ti.pa/4/ 58), (de0 lok/3/1/4)| 2. tadanantara haimavat kSetrake uttara va 266); (sa, si /3/10/213/6); (rA. vA./3/10/3/176/13) / harikSetra ke dakSiName dUsarA mahAhimavAna parvata hai| (rA. vA./3/11/ vijayAkI dakSiNake tIna khaNDomese madhyakA khaNDa Arya 4/182/31) / isapara pUrvavata ATha kUTa hai (ti pa./4/1724); (rA khaNDa hai aura zeSa pA~ca khaNDa mleccha khaNDa hai -(de0 AryakhaNDa ) / bA/3/11/4/183/4), (ha pu/5/70); (tri. sA./724); (ja.pa./ Arya khaNDake madhya 1246 yo0 vistRta vinItA yA ayodhyA nAma 3/36) / isake zIrSa para pUrvavat mahApadma nAmakA draha hai| (ti.pa./4/ kI pradhAna nagarI hai jo cakravartIkI rAjadhAnI hotI hai| (rA. vaa| 1727), (de0 lok/2/1/4)| 3. tadanantara harivarSa ke uttara va 3/10/1/171/6) / vijayAdhaM ke uttaravAle tIna khaNDo meM madhyapAle videhake dakSiName tIsarA niSadhaparvata hai| (rA. vA./3/11/6/183/ mleccha khaNDake bIcobIca vRSabhagiri nAmakA eka gola parvata hai 11) / isa parvatapara pUrvavata ha kUTa hai (ti pa./4/1758 ): (rA. vA./ 'jisapara digvijaya kara cukanepara cakravartI apanA nAma akti karatA 3/11/6/183/17), (ha pu/1/87), (tri. sA./725); (ja. pa. hai| (ti. pa./4/268-266); (tri sA/710), (ja. pa/2/107 ) / 3/36) / isake zIrSa para pUrvavat tigicha nAmakA draha hai (ti pa./4/ 2 isake pazcAta himavAna parvatake uttarame tathA mahAhimavAnake 1761), (de0 lok/3/1/4)| 4. tadanantara videhake uttara tathA dakSiName dUsarA haimavata kSetra hai (rA vA/3/10/5/172/17), (ha ramyakakSetrake dakSiNa dizAmeM dono kSetroko vibhakta karanevAlA nissdhpu./1457)| isake bahumadhya bhAgameM eka gola zabdavAna nAmakA parvatake sadRza cauthA nIlaparvata hai| (ti. 5/4/2327); ( rA. vA./ nAbhigiri parvata hai (ti pa /1704), (rA vA/3/10/7/172/21) / 3/11/8/23) / isapara pUrvavat ha kUTa hai| (ti. 5/4/2328) (rA. isa kSetrake pUrva meM rohita aura pazcimameM rohitAsyA nadiyA~ bahatI vA/3/11/8/183/24), (ha. pu/5/6 (tri sA /126), (ja. hai| (de0 lok/3/1/9)| ye dono ho nadiyA~ nAbhigirike uttara pa/3/36) / itanI vizeSatA hai ki isa para sthita daha kA nAma kesarI hai| va dakSiNa meM usase 2 kosa pare rahakara hI usakI pradakSiNA deto (ti.pa/4/2332), (de lok/3/1/4)| 5 tadanantara ramyaka va hairaNyavata huI apanI-apanI dizAomeM muDa jAtI hai, aura bahatI huI anta kSetro kA vibhAga karane vAlA tathA mahA himavAna parvata ke sadRza.at me apanI-apano dizAvAle sAgarameM gira jAto hai| -(de0 Age rukmi parvata hai, jisa para pUrvavata ATha kUTa hai| (ti pa./4/2340); loka/3/11 ) / 3. isake pazcAt mahAhimavAna ke uttara tathA niSadha (rA. vA/3/11/10/183/30); (ha. pu/1/102); (tri. saa/727)| isa parvatake dakSiNabhe tIsarA harikSetra hai ( rA. vaa./3/10/6/172/16)| parvata para mahApuNDarIka draha hai| (de. lok/3/1/4)| ti pa kI nIlake uttarame aura rukmi parvatake dakSiName pA~cavaoN ramyakakSetra hai| apekSA isake draha kA nAma puNDrIka hai| (vi. p./4/2344)| 6 anta (rA. vA./3/10/11/181/15) puna. rukmike uttara va zikharI parvata meM jAkara hairaNyavata va airAvata kSetroM kI sandhi para himavAna parvata ke ke dakSiNameM chaThA hairaNyavata kSetra hai| (rA. vA./3/10/18/181/21) sadRza chaThA zikharI parvata hai, jisa para 11 kUTa hai| (ti pa/4/2356); tahA~ videha kSetrako choDakara ina cAroMkA kathana haimavatake samAna hai| (rA. vA./3/11/12/184/3); (ha. pu./5/105); (tri, sA/728), jainendra sidAnta koza
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ . jainendra siddhAnta koza kumAnuSa dvIpa kumAnuSa dvIpa citra se0 14 'kUTa kUTa kUTa sindhu rohitAsyA zrI kUTa 'kUTa' kUTa vaizravaNa haimvata surA himavAn parvata yo, UMcAI 100 yo. caur3AI = 1052 mleccha khaNDa vana khaNDa 1/2 yo0 timisra guphA www. kUTa vaizravaNa vijayArdha parvata uttarArdhabharata timisra vakhaNDa mleccha khaNDa jharokhA guphA 25 yo dvIpa sindhu nadI 32000 yo. prabhAsa dvIpa bharata kSetra eas pUrNa bhada padmadraha 500 yo04 bhabhAkAra praNA 1447160 vRSabha giri mleccha khaNDa 107200 lavaNa 12] yo0 ayodhyA ambU dvIpa kI aMgaThI kUTa vijayArtha 6748 yo. Arya khaNDa kUTa maNibhava - 238 dhanuSa pRSTha pUre mana kA dhanuSa pRSTa 14528 vajayanta dvAra 12000 yo. varatanu dvIpa kuNDa uppres kUTa kUTa ilA gaMgA vistAra " phUTa bharata OM vistAra 10 yo maharA 10 yo A " 5yo0 gaharAI 1/2 ko 0 rakhaNDa prapAta guphA gaMgA nadI: sAgara khaNDa prapAta TE - 1. ko yo0, jala me = 10 yo0 jala ke Upara- 2 yoga / "623 yo." gaharAI ko 32000 yo pazcima kUTa himavAn guphA mAgadha prIpa uttara ii sidhdAyatna leccha khaNDa, dakSiNa kUTa dakSiNArtha bharata siddhA yatana mleccha khaNDa bhArovA pUrva HTT kumAnuSa dvIpa kumAnuSa dvIpa loka 447 3. jambUdvIpa nirdeza
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 448 3. jambUdvIpa nirdeza (ja.pa./3/36)isa para sthita draha kA nAma punDrIka hai (de lok/3/1/4)| ti.pa. kI apekSA isake draha kA nAma mahApunDarIka hai| (ti pa / 4/2360) / 5. vijayAdha parvata nirdeza 1. bharatakSetrake madhyameM pUrva-pazcima lambAyamAna vijayA parvata hai| ( de'lok/3/3/1)| bhUmitalase 10 yojana Upara jAkara isakI uttara va dakSiNa dizAmeM vidyAdhara nagaroMko do zreNiyA~ hai| tahA~ dakSiNa zreNIme 15 aura uttara zreNI meM 60 nagara hai| ina zreNiyose bhI 10 yojana Upara jAkara usI prakAra dakSiNa va uttara dizAmeM abhiyoga devoMkI zreNiyA~ hai| (de0 vidyAdhara/4 ) / isake Upara 6 kUTa hai| (ti 1/4/146), (rA vA/3/10/4/172/10), (ha.pu/5/26), (ja, pa/2/48) / pUrva dizAke kUTapara siddhAyatana hai aura zeSapara yathAyogya nAmadhArI vyantara va bhavanavAsI deva rahate hai / (de0 lok/5/4)| isake mUlabhAgameM pUrva va pazcima dizAomeM tamisra va khaNDaprapAta nAmakI do guphAe~ hai, jinameM kramase gagA va sindhu nadI praveza karatI hai| (ti pa/4/175), (rA. vA/3/10/4/17/171/27); (j.p/2/81)| rA vA va, tri sA ke matase pUrva dizAmeM gagApravezake lie khaNDaprapAta aura pazcima dizAmeM sindhu nadIke pravezake lie tamisra guphA hai (de0 lok/3/10)| ina guphAoM ke bhItara bahU madhyabhAgameM dono taToMse unmagnA va nimagnA nAmakI do nadiyA~ nikalatI hai jo gaMgA aura sindhumeM mila jAtI hai| (ti. pa./4/237), (rA. vA/3/10/4/171/31); (tri. sA./563); (ja.pa/2/65-66), 2. isI prakAra airAvata kSetrake madhyameM bhI eka vijayA hai, jimakA sampUrNa kathana bharata vijayAvat hai ( de0 loka/3/3) / kUToM va tannivAsI devoMke nAma bhinna hai| (de0 lok/1)| 3. videhake 32 kSetroMmese pratyekake madhya pUrvApara lambAyamAna vijayA parvata hai| jinakA sampUrNa varNana bharata vijayAvata hai| vizeSatA yaha ki yahA~ uttara va dakSiNa donoM zreNiyoM meM 15.15 nagara hai| (ti. pa./4/2257, 2260); (rA. vA/3/10/13/176/20), (ha. pu //255-256); (tri, sA./611-665)| inake Upara bhI hakUTa hai (tri. saa| 612) / parantu unake va una para rahane vAle devoke nAma bhinna hai| (de0 lok/1)| vijayA parvatAra pazcima meM pUrva cinna saM0-15 MAST A AREEREY kRSTa MHASY.kRTa utteemaTakaTakaTakaTakhaNDa dakSiNA 2018/vaipravaNa bharata timitra pUrNamaMdra vijayAdhI maNibhadra prapAta bharata 'sindAgatana) TOTTA dAsinpanA timistra guphA ITIHARHATHORITHIvayogAsAga 1000MAUTO90001 6. sumeru parvata nirdeza 1. sAmAnya nirdeza videhakSetrake bahu madhyabhAgameM sumeru parvata hai| (ti.pa./4/1780); (rA. vA./3/10/13/973/16): (ja.pa./4/21) / yaha parvata tIrthakaroMke janmAbhiSekakA AsanarUpa mAnA jAtA hai (ti. pa./4/ 170), (ja. pa./4/21), kyoMki isake zikhara para pANDakavanameM sthita pANDaka Adi cAra zilAoMpara bharata, airAvata tathA pUrva va pazcima videhoMke sarva tIrthaMkaroMkA deva loga janmAbhiSeka karate hai (de0 lok/3/3)| yaha tIno lokokA mAnadaNDa hai. tathA isake meru, sudarzana, mandara Adi anekoM nAma hai (de0 sumeru/2)| 2. merukA AkAra yaha parvata gola AkAra vAlA hai| (ti.p./4/1782)| pRthivItalapara 100,00 yojana vistAra tathA 33000 yojana utsedha vAlA hai| kamase hAni rUpa hotA huA isakA vistAra zivarapara jAkara 1000 yojana raha jAtA hai| (de0 loka/6/1) / isakI hAnikA krama isa prakAra hai-kramase hAni rUpa hotA huA pRthivItalase 500 yojana Upara jAnepara nanda navanake sthAnapara yaha cAroM orase yugapata 500 yojana saMkucita hotA hai / tatpazcAta 11000 yojana samAna vistArase jAtA hai| puna 51500 yojana kramika hAnirUpase jAnepara, saumanasa banake sthAnapara cAroM orase 500 yo, saMkucita hotA hai| yahA~se 11000 yojana taka puna samAna vistArase jAtA hai aura usake Upara 25000 yojana kramika hAnirUpase jAnepara pANDukavanake sthAnapara cAroM orase yugapata 464 yojana saMkucita hotA hai| (ti./4/17881761); (ha. pu/1287-301)| isakA bAhya vistAra bhadrazAla Adi vanoMke sthAnapara kramase 100,00,661465. 427262 tathA 1000 yojana pramANa hai (ti.pa./4/1783 1610+1636+1810); (ha. pu./1287-301) ( aura bhI de0 loka/6/6 meM ina vanoMkA vistaar)| isa parvatake zIza para pANDaka vanake bIcobIca 40 yo, U~cI tathA 12 yo mUla vistAra yukta cUlikA hai| (ti.pa./ 4/1894): (rA. vA./3/10/13/180/14), (ha. pu./5/302); (tri sA./637 ): (ja.pa/4/132), (vizeSa de0 loka/6/4.2 meM cUlikA vistAra ) / jainendra sidAnta koza
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 3. merukI paridhiyA~ mIcese Upara kI ora isa parvatakI paridhi sAta mukhya bhAgo meM vibhA jita hai- haritAsamayI vaidUryamayI sarvaratnamayI vajramayI, madya mayI aura padmarAgamayI arthAta lohitAkSamayI / ina chahone se pratyeka 16500 mo0 U~cI hai| bhUmitala avagAhI sapta paridhi (pRthiya upala bAlukA Adi rUpa honeke kAraNa ) nAnA prakAra hai| (ti 1/4/1802-1804) (1/5/304) dUsarI mAnyatA ke anu citra - 16 6000 yo0 - 36000 yo0 - 625000 yo0 - sumerukA zikhara 1000 yo0 pAIva bhujA caca 202 yo 449 sumeru parvata mUlikA 400 <404 yo0 pANDuka vana - 32720 11000 yo0 42726 yo0 + 500 yo0 saumanasa vana -8854 yo0 11 Suity - carca54 11 yo 0. 3. jambUdvIpa nirdeza sAra ye sAto paridhiyoM kramase lohitAkSa, padma, tapanIya, baiDUrya, baca harisAla aura jAmbUnada suvarNamayI hai| pratyeka paridhika U~cAI 16500 yojana hai pRthivItalake nIce 1000 yo. pRthivI upala, bAlukA aura zarkarA aise cAra bhAga rUpa hai| tathA Upara cUlikA ke pAsa jAkara tIna kANDako rUpa hai| prathama kANDaka sarvaratnamamI, dvitIya jAmbUnadamayI aura tIsarA nikAhai hai| 250 yo0 " Ju . 10000 yo0 190000 500 yo0 nandana vana 500 yo0 - 1500 grA0 . Au 1. jainendra siddhAnta koza * 017+ cUlikA cUlikA -4 yo0 -92 + zito 22000 yoon
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 450 4. vanakhaNDa nirdeza 1 sumeru parvata ke talabhAga meM bhadrazAla nAmakA prathama vana hai jo pA~ca mAgome vima hai-bhadrAsa mAnuSottara, devaramaNa nAgaramaNa aura bhUtaramaNa (ti //1005). (i 50/5/200) isa banakI cAro dizAo meM cAra jinabhavana hai / ( ti pa /4/2003). (tri sA./611), ( 1/4/46) inameM se eka meru pUrva vA sItA nadI ke dakSiNa hai| dUsarA neruDI dakSiNa va sItodAne pUrva hai tIsarA meru pazcima tathA sITodAne uttarame hai aura coyA meruke uttara va sItAke pazcimame hai / ( rA. vA./3/10/178 / 18 ) ina paizyAlaya kA vistAra pANDurU banake caityAlayose caugunA hai ( ti pa / 4 / 2004 ) / isa baname merukI cAro tarapha sItA va sItodA nadIke donoM taTopara eka-eka karake ATha diggajendra parvata hai / (de0 loka / 3 / 12) 2 bhadrazAla vana se 500 yojana Upara jAkara meru parvatako kaTanIpara dvitIya vana sthita hai / (de0 pichalA upazIrSaka 1) / isake do vibhAga hai nandana va upanandana / ( ti pa /4/106), (6/2/300) isako pUrvAdi cAro dizAome parvatake pAsakramase mAna, dhAraNA, gandharva va citra nAmake cAra bhavana hai| jiname kramase saudharma indrake cAra lokapAla soma, yama, varuNa va kubera krIDA karate hai | ) ( ti pa / 4 / 1664-1966 ); ( pu / 315397), (tri. sA. 616. 629). ( pa./2/03-04) kahIM-kahIM ina bhavano ko guphAoke rUpameM batAyA jAtA hai| (rA baa./3/10/12/101/14)| yahA~ bhI meruke pAsa cAroM dizAome cAra jinabhavana hai (ti pa2/1968). (zamA /3/10/11/901 / 12). (25) (tri sA. / 611) pratyeka jinamanake Age do-do kUTa hai - jinapara dikkumArI deviyA~ rahatI hai| ti pa kI apekSA ATha kUTa isa name na hokara saumanasa yaname hI hai / ( 30 loka /2/5) cAro dizAome saumanasa banakI bhA~ti cAra-cAra karake phUla 18 puSkariNayoM hai (ti.pa./4/1968), (rA. nA /3/10/11/206/24) ( //324-210241-146). (tri. sA / 628), (1/4/110-111) isa manako IzAna dizAme eka balabhadra nAmakA kUTa hai jisakA kathana saumanasa banake balabhadra kUTake samAna hai / isapara balabhadra deva rahatA hai / ( ti pa /4/1667), (za vA./3/10/23/976/96), (6/2/320), (tri sA/624 ), ( ja pa / 4 / 66 ) / 3. nandana vaname 62500 yojana Upara jAkara sumeru parvata para tIsarA saumanasa vana sthita hai (de0 loka3.62) isake do bhAga hai-saumanasa va upasaumanasa ti pa /4/1806 ); (ha pu/5/308 ) / isakI pUrvAdi cAro dizAo meM meruke nikaTa vajra, vajramaya, suvarNa va suvarNaprabha nAmake cAra pura hai, 1 ( ti pa / 4 / 1943 ), ( ha pR./5/316 ), ( tri. sA. / 620), (ja. 5/4/61) inameM bhI nandana sake bhavanopaya soma Adi lokapAla krIDA karate hai / (tri sA / 621) | cAro vidizAoM me cAra-cAra puSkariNI hai / (pi./4/1646 2662-1666). 2. jambUdvIpa nirdeza ( rA. vA /3/10/13/180/7) / pUrvAdi cAro dizAome cAra jinabhavana hai (di.1/4/1960). (4.5/2/227); (tri. sA. /611 ); (ja. pa. / 4 / 64 ) / pratyeka jina mandira sambandhI bAhya koToM ke bAhara usake donoM konoMpara eka-eka karake kula ATha kUTa hai| jinapara dikkumArI deviyA~ rahatI hai (de0 loka /2/2) isakI IzAna dizAme balabhadra nAmakA kUTa hai jo 500 yojana to banake bhItara hai aura 500 yojana usake bAhara jAkAzameM nikalA huA hai / ti pa / 4 / 1681), (ja. pa / 4 / 101), isapara balabhadra deva rahatA hai| (ti pa /4/164) matAntarakI apekSA isa manameM ATha kUTa kUTa nahIM hai (rA. mA/3/10/13/180/8) / va balabhadra / (de sAmanevAlA citra ) / 4. saumanasa vanase 16000 yojana Upara jAkara meruke zIrSa para cauthA pANDuka vana hai / (de0 loka /0/61) jo bhUmikAko peTita karake zIrmapara sthita hai (Ti. 14) isake do vibhAga hai-pANDuka upa pANDuka / ( ti pa /4/1806 ), ( ha pu/5/306 ) | isake cAroM dizAome lohita aMjana haridra aura pANDuka nAmake cAra bhavana haiM jinameM soma Adi lokapAla krIDA karate hai| (ti 14/1866 1050); (ha pu. / 5 / 322 ), (tri. sA. / 620 ), ( ja. pa /4/13 ), cAroM vidizAome cAra-cAra karake 16 puSkariNiyA~ hai / ( rA vA /3/10/16/180/26 ) | vanake madhya cUlikAkI cAroM dizAome cAra jinabhavana hai / ( ti pa /4/1855. 1635 ); (rA. vA/3/10/12/180/20) (1.1/2/154) (tri sA / 699 ) (44) banI IzAna Adi dizAo meM artha candrAkAra cAra khilAe~ hai-pAka zilA pANDurvaktA zikSA, raphatA zilA, aura raktazilA / rA vA ke anusAra ye cAro pUrvAdi dizAome sthita hai| ( ti pa /4/1818 1830 - 1834 ), ( rA vA /3/10/13/10/15 ), (i pu/5/340), prasA03). (1/4/130-149) ina sitAoNpara kamase bharata. apara nideha, airAvata aura videhake tIrthaMkarokA janmAbhiSeka hotA hai ( ti. 4/10201031-1835) ( rA vA /3/10/11/180/22 ) (ha. pu. / 5 / 353), (tri. sA./634 ); (ja. pa./4/148-150 ) / citra saM0- 16 pANDuka vana pANDuka vana pUrva videha ke tIrthakara haridra bhavana, varuNa deva 4 rakta zilA rakta jainendra siddhAnta koza age kubera deva pANDuka bhavana G cUlikA 12 yo0 kambalA zilA*. airAvata kSetra ke tIrthakara EE bharata kSetra ke tIrthakara pANDuka zilA SUNIL P 1901 ACADE puSkariNaye Ep kambalA zil lohita bhavana somadeva -90002710 ajana bhavana ( usa usa zilA para usa usa yama deva kSetra ke tIrthakaroM kA janmAbhiSeka hotA hai apara videha ke tIrthakara
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ choka dikkumArI deviyAM 1. 451 nandana va somanasa vana (dRSTi saM0 1) - citra saM0 - 10 . zrI bhadrA Wind Weet 4 bata pral puSkariNiye Top Ww anIka 3. mahattara top to 10, 11. sAgara citra will zrI mahilA || zrI nilayA TWAA Www Www divakumArI deviyAM / WWW vajra zrIkAnta you with Su Sheng Beleefe is lefe W WA sumeru parvata * nandana vana ke bIca 3272 yA saumanasa vana ke bIca 8354 Va pratyeka puSkariNI me indra ke krIDA bhavana hai ww The pop a y 5.7 pp AtmarakSa varuNa pop to pooto to tops natina kubera Vi top top bp m m. trAyastri~za " Vault himavAn // // dikkumArI deviyA' V r Wh yama Yambhu W Th \, eka Adama 2000 Im kura nalina gulmA vyama AtmarakSa trAyAstraza anIka mahatta 1. Vee !!! kumudA Ipur edeuy Wi / niSedha - puSkariNaye WWW.H jainendra siddhAnta koza 1000 yo 127 citra saM0-90 isa vana kI puSkariNI meM indra sabhA kI racanA (ha-pu | 4 | 38340) VILL 500 so0 kumuda prabhA nandana K mandara W prAyastriza 2000 dikkumArI deviyA 3. jambUdvIpa nirdeza kakaka kakaka indra 20 soma ) AtmarakSaka p o w.www toop poww 1- dvi0 dRSTine balabhadra kUTa nandana vaname hI hai, tathA usakA vistAra va UMcAI 100, 100 yojana hai| 2- dvi0 dRSTise kubera Adi lokapAloke 4 bhavanoMko 4 guphAe kahA gayA hai| 3- prathama dvASTase caityAlayoM ke konoMvAle saumasa vaname haiM aura dvi dRSTise nandana vnmeN| 4. pUrva dizAko Adi lekara soma Adi loke 4 kUToka nAma prathama dRSTise kramaza mAna, dhAraNa, gandharva va citra haiM, tathA dvi0 dRSTise vaz2a, vajramaya, svarNa va svarNaprabha hai / 66 02 eka amIka 100 210 mahattara ka
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 452 3. jambUdvIpa nirdeza 7. pANDukazilA nirdeza 8. anya parvatoMkA nirdeza pANDuka zilA 100 yojana lambI 50 yojana cauDI hai, madhyame 8 1 bharata, airAvata va videha ina tInako choDakara zeSa haimavata Adi yojana U~cI hai aura donoM ora kramaza hIna hotI gayI hai| isa cAra kSetroke bahumadhya bhAgameM eka-eka nAbhigiri hai| (he. pu// 161), (tri sA./718-016), (ja.pa/3/206); (vi. de0 prakAra yaha ardhacandrAkAra hai| isake bahumadhya dezameM tIna pITha yukta lok/k)| ye cAro parvata Upara-nIce samAna gola AkAra vAle hai| eka siMhAsana hai aura siMhAsanake dono pArzva bhAgome tIna pITha (ti p./4|1704), (tri. sA./718), (ja. pa /3/210) / yukta hI eka bhadrAsana hai / bhagavAna ke janmAbhiSekake avasarapara citra saM0-21 saudharma va aizAnendra donoM indra bhadrAsanoMpara sthita hote haiM aura svAti devakA vihAra sthAna, bhagavAnako madhya sihAsanapara virAjamAna karate haiN| (ti.pa./4/ nAbhi giri 1816-1826). (rA. vA./3/10/13/180/20); (ha. pU./2/346-392); (tri. sA./635-636), (j.p./4/142-147)| dRSTi naM.1 6460 yo na dRSTi naM.2 citra-20 STAGE0yA pANDuka zilA 2000 yo -2000yo dIva bhadrAsana siMhAsana bhadrAsana V-AVHAVITA cyo0 toraNadvAra 2. meru parvatakI vidizAoM meM hAthI ke daoNtake AkAravAle cAra gajadanta parvata haiN| jo eka ora to niSadha va nIla kulAcaloko aura dUsarI tarapha meruko sparza karate hai| tahA~ bhI meru parvatake madhyapradezameM kevala eka-eka pradeza usase saMlagna hai| (ti, pa./4/2012-2014) / ti. pa. ke anusAra ina parvatoke parabhAga bhadrazAla vanakI vedIko sparza karate hai, kyoki vahA~ unake madhyakA antarAla 53000 yo0 batAyA gayA hai| tathA saggAyaNIke anusAra una vediyosai 500 yo0 haTakara sthita hai, kyoki vahA~ unake madhyakA antarAla 52000 yo0 batAyA hai| (de0 loka/6/3 meM devakuruva uttarakurukA vistaar)| apanI-apanI mAnyatAke anusAra una vAyavya Adi dizAomeM jo-jo bhI nAmavAle parvata hai, unapara kramase 7,6,76 kUTa hai (ti.pa./4/2031, 2046, 2058, 2060); (ha.pu/1/216),(vizeSa de0 lok/5/3)| matAntarase ina para kramase 7,10,7,6 kUTa hai| (rA. vaa/3/10/13/173/23,30,14,18)| citra saM0-22 gajadanta nIla parvata noTa dRSTinara kI apekSA U~cAI Peo yo draSTinaM.2 dono tarapha 500 yo0 hai| (bhadrAsana mI 25010 (isIke tulya hai| sihAsa ---500/ UHMA 50000 HERE yo INDIA -500 yole jainendra siddhAnta koza
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 453 3. jambUdvIpa nirdeza IzAna va naiRtya dizAvAle vidyutprabha va mAlyavAna gajadantoke mUlame sItA va sItodA nadiyoke nikalaneke lie eka-eka guphA hotI hai| (ti, pa /4/2055,2063) / 3 devakuru va uttarakurumeM sItodA va sItA nadIke dono taTopara eka yamaka parvata hai (de0 Age lok/3/12)| ye gola AkAra vAle hai| (de0 loka/6/4 meM inakA vistaar)| inapara ina-inake nAmavAle vyantaradeva saparivAra rahate hai / (ti. pa/4/2084), (rA. vaa./3/10/13/174/28)| unake prAsAdoM kA sarvakathana padmadrahake kamaloMvat hai / (ja.pa/6/12-102) / 4 unhI devakuru va uttarakurumeM sthita drahoke dono pArzvabhAgo meM kAcana zaila sthita hai| (de0 Age lok/3/12)| ye parvata gola AkAra vAle hai| (de0 loka/6/4 me inakA vistaar)| inake Upara kAcana nAmaka vyantaradeva rahate hai| (ti. pa./4/ citra saM0-23 yamaka va kAMcana giri yamaka deva jI kAcanadeva jAna 500 yo ke 750 yo. AMANMata.OOR -1000 yo 100 yo 9. daha nirdeza 1. himavAna parvatake zISapara bIcobIca padma nAmakA draha hai| ( de0 loka/3/4 ) / isake taTa para cAro konoM para tathA uttara dizA meM 5 kUTa hai aura jala meM ATho dizAoM me ATha kUTa hai| (de0 loka/4/3) hradake madhyame eka baDA kamala hai, jisake 11000 patte hai / (ti, pa./1667, 1670), (tri sA./566); (ja, pa./3/75); isa kamala para 'zrI' devI rahatI hai (ti.pa./4/1672); (de0 loka 3/1.6) / isa pradhAna kamalakI dizA-vidizAomeM usake parivArake anya bhI aneko kamala hai| kala kamala 140116 hai| tahA~ vAyavya, uttara va IzAna dizAome kula 4000 kamala usake sAmAnika devoke hai| pUrvAdi cAra dizAomeM se pratyekame 4000 ( kula 16000) kamala AtmarakSakoke hai| Agneya dizAmeM 32000 kamala Abhyantara pAriSadoke, dakSiNa dizAmeM 40,000 kamala madhyama pAriSadoke, naiRtya dizAmeM 48000 kamala bAhya pAriSadoke hai| pazcimameM 7 kamala sapta anIka mahattaroke hai| tathA dizA va vidizAke madhya ATha antara dizAome 108 kamala trAyastrizoM ke hai| (ti. pa,/4/1675-1681), (rA vA /3/17-185/11); (tri. sA./172-576 ). (ja, p./3/11-123)| isake pUrva pazcima va uttara dvArose kramase gaMgA, sindhu va rohitAsyA nadI nikalatI hai| (de0 Age zIrSaka 11) / (de0 citra saM. 24, pR. 470) / 2. mahAhimavAn Adi zeSa pA~ca kulAcaloM para sthita mahApadma, tigiMcha, kesarI, mahApuNDarIka aura puNDarIka nAmake ye pA~ca draha hai / (de0 loka/3/4 ), ina hradokA sarva kathana kUTa kamala AdikA uparokta padmadavata hIjAnanA / vizeSatA yaha ki tannivAsinI deviyo ke nAma kramase hI,dhRti, kIrti, buddhi aura lakSmI hai| (de0 loka/3/986) / va kamalokI saMkhyA tigicha taka uttarottara dUnI hai| kesarIkI tigichavat, mahApuNDarIkako mahApadmavata aura puNDarIkakI padmavat hai |(ti.1/4/1728-1726,1761- 1762:2332-2333, 2345-2361) / antima puNDarIka dahase padmadrahavada raktA, raktodA va suvarNakUlA ye tIna nadiyA~ nikalatI hai aura zeSa drahose do-do nadiyA~ kevala uttara va dakSiNa dvArose nikalatI hai| (de0 loka/3/17 va 11) / / ti. pa. me mahApuNDarIkake sthAnapara rukmi parvatapara puNDarIka aura puNDarIkake sthAnapara zikharI parvata para mahApuNDarIka daha kahA hai-(de0 loka/3/4 ) / 3. devakuru va uttarakurumeM dasa daha haiN| athavA dUsarI mAnyatAse 20 draha hai| (de0 Age loka/3/12) inameM deviyoke nivAsabhUta kamalo AdikA sampUrNa kathana padmadrahavat jAnanA (ti. pa./4/2063, 2126), (ha. pu./2/168-166); (tri. sA./658), (ja. pa /6/124-126) / ye daha nadoke praveza va nikAsake dvArose saMyukta hai| (tri. saa./658)| 4 sumeru parvatake nandana, saumanasa va pANDuka vanameM 16, 16 puSkariNI haiM, jinameM saparivAra saudharma va aizAnendra krIDA karate hai| tahA~ madhyame indrakA Asana hai| usakI cAro dizAomeM cAra Asana lokapAloke hai, dakSiNameM eka Asana pratIndrakA, agrabhAgameM ATha Asana agramahiSiyoke, vAyavya aura IzAna dizAme 8400,000 Asana sAmAnika devoke, Agneya dizAme 1200,000 Asana abhyantara pAriSadose, dakSiNameM 1400,000 Asana madhyama pAriSadoke, naiRtya dizAmeM 1600,000 Asana bAhya pAriSadoke, tathA usI dizAmai 33 Asana trAyastrizoM ke, pazcimameM chaha Asana mahattaroke aura eka Asana mahattarikAkA hai| mUla madhya sihAsanake cAroM dizAomeM 84000 Asana aMgarakSakoke hai| (isa prakAra kula Asana 12684054 hote hai ) / (ti. pa./4/1646-1660), (ha. pu./5/336-342) / 1000 yo 2066), (hapu/3/204), (tri. sA./656) / 5. devakuru va uttarakuruke bhItara va bAhara bhadrazAla vanameM sItodA va sItA nadIke dono taTopara ATha diggajendra parvata hai (de0 lok/3/12)| ye gola AkAra vAle hai (de0 loka/6/4 meM inakA vistaar)| inapara yama va vaizravaNa nAmaka vAhana devoMke bhavana hai| (ti pa/4/2106, 2108, 2031) / unake nAma parvatoMvAle hI hai (ha pu/1/206), (ja, p/2/81)| 6 pUrva va pazcima videhameM sItA va sItodA nadoke dono tarapha uttara-dakSiNa lambAyamAna, 4,4 karake kula 16 bakSAra parvata hai| eka ora ye niSadha va nIla parvatoko sparza karate hai aura dUsarI ora sItA va sItodA ndiyoko| (ti pa./4/2200, 2224, 2230), (ha.pu /5/228-222) (aura bhI de0 Age loka/3/14) / pratyeka vakSAra para cAra cAra kUTa hai; nadIkI tarapha siddhAyatana hai aura zeSa kUToMpara vyantara deva rahate hai| (ti.pa./4/ 2306-2311); (rA. vA./2/10/13/176/4), (ha. puu./5/234235)| ina kUTokA sarva kathana himavAna parvatake kUToMvat hai| (rA. vA /3/10113/176/7) / 7. bharata kSetrake pA~ca mleccha khaNDaumeM se uttara vAle tInake madhyavartI khaNDameM bIcoM-bIca eka vRSabha giri hai, jisapara digvijayake pazcAta cakravartI apanA nAma aMkita karatA hai (de0 lok/3/3)| yaha gola AkAra vAlA hai| (de0loka/6/4 meM isakA vistAra) isI prakAra videhake 32 kSetromeM-se pratyeka kSetra meM bhI jAnanA (de0 lok/3/14|| jainendra siddhAnta koza
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 454 3. jambUdvIpa nirdeza uttara vAyavya citra saM0 - 24 pazcima -* -pUrva padma draha TA MAR " A A AMWAMMAMMINAWAAAAMANA MAINTENAMRATA VAJANM DIRAYERaisapan TTINAMRITERAIAAnalMAPNIND WINNAIRAMA VIM. MANTIMMIN HTANI u kapy.. " zrI saMjaya kUTaMAVAVIWikipya AMADHAN Hit way we zrI saMjaya kUTaOAnamvidalayaNew MAH s A CASSETTLITICLETTLITICTETT L IYA L LLLLLLLLITLITIATTTTTTTTTTTTTTTHOREnel TTTTTTTTTILLLITT...ACTETTTT T TTTTHFEI sitAn . .. HAH WAVAVILMINEWINVAWItAva 249000 karata - topati kamala kata PPR H 100 AAWAANVAR palAnyastraza-pa HA bhA Mara STANDIGATHAWA MARATHI yibly wi-we pani/UCHYViwari AWAYAMICAL Vayarions devI ARA kamalA satamAna mahatara kA nayA gAnA hai| jovedikA SHRAWAN . Vinay AI A nyonyabnrvndd| MARA MPAMMAR citra saM0-25 padmadrahakA madhyavartI kamala -L---2ko0 -.... yo ko-koza yo yojana jainendra siddhAnta koza
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 10.kuNDa nirdeza 1. himavAn parvatake mUlabhAgase 25 yojana haTakara gaMgA kaMDa sthita hai| usake bahumadhya bhAgameM eka dvIpa hai, jisake madhyameM eka zaila hai| zaila para gagA devIkA prAsAda hai| isIkA nagama gagAkUTa hai / usa kUTa ke Upara eka jinapratimA hai, jisake zIzapara gaMgAkI dhArA giratI hai| (ti. pa./4/216-230), (rA vA/3/22/1/187/26 va 188/1); (ha. pu./5/142); (tri. sA./586-587); (ja.pa./3/34-37 va 194-162) / 2. usI prakAra sindha Adi zeSa nadiyoM ke patana sthAnopara bhI apane-apane kSetroM meM apane-apane parvatoke nIce sindhu Adi kuNDa jAnane / inakA sampUrNa kathana uparokta gagA kuNDavata hai vizeSatA yaha ki una kuNDoke tathA tannivAsinI deviyoke nAma apanI-apanI nadiyoke samAna hai| (ti 5/4/261-262, 1666), (rA. vA./3/22/1/188/1,18,26,26 +188/6,6,12,16,20,23,26,26) / bharata Adi kSetromeM apane-apane parvatose una kuNDokA antarAla bhI kramase 25,50,100,200,100.50 25 yojana hai| (ha pu./2/151-157)1 2.32 videhoM meM gaMgA, sindhu va raktA raktodA nAmavAlI 64 nadiyoMke bhI apane-apane nAma vAle kuNDa nIla va niSadha parvatake mulabhAgameM sthita hai| jinakA sampUrNa varNana uparokta gagA kuNDavata hI hai| (rA vA./3/10/13/176/24,26 + 177/11) / 11. nadI nirdeza 1. himavAn parvatapara padmadrahake pUrvadvArase gaMgAnadI nikalatI hai (ti pa/4/166), (rA. vA./3/22/1/187/22 ): (ha. pu/5/132), (tri sA /182), (ja p/3/147)| drahakI pUrva dizAmeM isa nadIke madhya eka kamalAkAra kUTa hai. jisameM balA nAmakI devI rahatI hai| (ti pa /4/205-206); (sa. vaa/3/22/2/188/3)| drahase 500 yojana Age pUrva dizAmeM jAkara parvatapara sthita gagAkUTase 1/2 yojana idhara hI idhara rahakara dakSiNakI ora muDa jAtI hai, aura parvata ke Upara hI usake ardha vistAra pramANa arthAta 52332 yojana Age jAkara vRSabhAkAra praNAlIko prApta hotI hai| phira usake mukha me-se nikalatI huI parvatake Uparase adhomukhI hokara usakI dhArA nIce giratI hai| (ti. pa./4/210-214), (rA. vA/ 3/22/1/187/22); (ha, pu./1/138-140), (tri sA./582584), (ja p/3/147-146)| vahA~ parvatake mUlase 25 yojana haTakara vaha dhAra gaMgAkuNDame sthita gagAkUTa ke Upara giratI hai (de0 loka/3/9) / isa gaMgAkuNDake dakSiNa dvArase nikalakara vaha uttara bhAratameM dakSiNamukhI bahatI huI vijayArdhakI tamisra guphAmeM praveza karatI hai (ti. pa/4/232-233); (rA. vA/3/22/1/187/ 27), (ha pu/5/148), (tri sA/561); (ja p./3/174)| ['rA, vA' va 'tri. sA'meM tamitra guphAkI bajAya khaNDaprapAta nAmakI guphAmeM praveza karAyA hai ] usa guphAke bhItara vaha unmagnA va nimagnA nadIko apanemeM samAtI huI (ti, 1/4/24deg ). (de0 loka/3/5) guphAke dakSiNa dvArase nikalakara vaha dakSiNa bhAratame usake Adhe vistAra taka arthAt 1193 yojana taka dakSiNakI ora jAtI hai| tatpazcAta pUrva kI ora muDa jAtI hai aura mAgadha tIrtha ke sthAnapara lavaNa sAgara meM mila jAtI hai / (ti. pa./4/243-244); (rA. vA/3/22/1/187/28), (ha. pu./5/148-146), (tri. saa/566)| isakI parivAra nadiyA~ kula 14000 hai / (ti. pa /1/244), (ha. pu./5/146),(de0 loka/3/16) ye saba parivAra nadiyoM mleccha khaNDameM hI hotI haiM AryakhaNDame nahI ( de0 mlecch/1)| 2. sindhunadIkA sampUrNa kathana gaMgA nadIvada 3. jambUdvIpa nirdeza hai / vizeSa yaha ki padmAdrahake pazcima dvArase nikalatI hai| isake bhItarI kamalAkArakUTameM lavaNA devI rahatI hai| sindhukuNDameM sthita sindhukUTapara giratI hai| vijayAdha kI khaNDaprapAta guphAko prApta hotI hai athavA 'rA-vA' va 'tri. sA' kI apekSA tamisra guphAko prApta hotI hai| pazcimakI ora muDakara prabhAsa tIrtha ke sthAnapara pazcima lavaNasAgara meM milatI hai| (ti, pa./4/252-264), (rA vA /3/22/2/ 187/31); (ha.pu/5/151); (tri sA /567)-(de0 loka/3/18) isakI parivAra nadiyA~ 14000 hai (ti pa/4/264); (de0 loka/ 3/16) / 3. himavAn parvatake Upara padmadrahake uttara dvArase rohitAsyA nadI nikalatI hai jo uttaramukhI hI rahatI huI parvatake Upara 276 yojana calakara parvatake uttarI kinAreko prApta hotI hai, phira gagA nadIvata hI dhAra banakara nIce rohitAsyA laNDameM sthita rohitAsyAkUTa para giratI hai| (ti pa/4/1665), (rA vA 3/22/3/1887); (ha pu/5/153 + 163); (tri. sA./568) kuNDake uttarI dvArase nikalakara uttaramukhI bahatI huI vaha haimavat kSetrake madhyasthita nAbhigiri taka jAtI hai| parantu usase do kosa idhara hI rahakara pazcimakI aura usakI pradakSiNA detI huI pazcima dizAme usake ardhabhAgake sammukha hotI hai| vahA~ pazcima dizAkI ora muDa jAtI hai aura kSetrake ardha AyAma pramANa kSetrake bIcobIca bahatI huI antameM pazcima lavaNasAgarame mila jAtI hai / (ti, pa/4/ 1713-1716), (rA. vA./3/22/2/188/11); (ha. pu/5/163); (tri sA/568); (de0 loka/3/68) isakI parivAra nadiyauMkA pramANa 28000 hai| (ti 5/4/1716), (de0 loka/3/19) / 4. mahAhimavAn parvatake Upara mahApadma hRdake dakSiNa dvArase rohita nadI nikalato hai| dakSiNamukhI hokara 160585 yo0 parvatake Upara jAtI hai| bahA~se parvatake nIce rohitakuNDame giratI hai aura dakSiNamukhI bahatI huI rohitAsyAvata ho haimavatakSetrame, nAbhigirise 2 kosa idhara rahakara pUrva dizAkI aura usakI pradakSiNA detI hai| phira vaha pUrva kI ora muDakara kSetrake bIca meM bahatI huI antameM pUrva lavaNasAgarame 'gira jAtI hai| (ti pa/4/2735-1737), (rA. vA./3/22/4/188/15), (ha pu/5/154+163), (ja pa/3/212), (de0 lok/3/18)| isakI parivAra nadiyA~ 28000 hai| (ti pa/4/1737), (de0 lok/3/13)|5 mahAhimavAn parvatake Upara mahApadma hadake uttara dvArase harikAntA nadI nikalatI hai| vaha uttaramukhI hokara parvatapara 16055 yo0 calakara nIce harikAntA kuNDameM giratI hai| vahA~se uttaramukhI bahatI huI harikSetrake nAbhigiriko prApta ho usase do kosa idhara hI rahakara usakI pradakSiNA detI huI pazcimakI ora muDa jAtI hai aura kSetrake bIcobIca bahatI huI pazcima lavaNa sAgarame mila jAtI hai| (ti. pa./4/1747-1746 ), (rA. vA/3/22/1/188/ 19), (ha pu./5/151 + 163 ) / (de0 loka/3/18) isakI parivAra nadiyA~ 56000 hai (ti.pa/4/1746); (de0 lok/3/1-6)|6. niSadha parvatake tigiMchadrahake dakSiNa dvArase nikalakara harita nadI dakSiNamukhI ho 74211 yo0 parvatake Upara jA, nIce harita kuNDameM giratI hai| vahA~se dakSiNamukhI bahatI huI harikSetrake nAbhigiriko prApta ho usase do kosa idhara hI rahakara usakI pradakSiNA detI huI pUrva kI ora muDa jAtI hai| aura kSetrake bIcobIca bahatI huI pUrva labaNasAgarameM giratI hai| (ti. pa./4/1770-1772), (rA. vA/ 3/22/6/188/27).(ha. pu/1156+163), (de0 loka/3/108) isakI parivAra nadiyA~ 56000 hai| (ti pa./4/1772), (de0 loka/3/16) 7. niSadha parvatake tigichahadake uttara dvArase sItAdA nadI nikalatI hai, jo uttaramukhI ho parvatake Upara 74213 yo0 jAkara nIce videhakSetra meM sthita sItodA kuNDameM giratI hai| vahA~se uttaramukhI bahatI jainendra siddhAnta koza
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 456 3. jambUdvIpa nirdeza sthita hai| (rA. vaa./3/10/13/176/12)| pratyeka nadIkA parivAra 28000 nadI pramANa hai| (ti. pa/4/2232); (rA.vA/3/10/132/ 176/14) / huI vaha sumeru parvata taka pahuMcakara usase do kosa idhara hI pazcimakI ora usako pradakSiNA detI huI, vidya tprabha gajadantakI guphAme se nikalatI hai| sumeruke ardhabhAgake sammukha ho vaha pazcimakI ora muDa jAtI hai| aura pazcima videhake bIcobIca bahatI huI antameM pazcima lavaNasAgara meM mila jAtI hai / (ti.pa.4/2065-2073); (rA. vA./3/22/7/188/32),(ha. pu./5/157+ 163 ). (de0 lok/3/8)| isakI sarva parivAra nadiyA~ devakurumeM 84000 aura pazcima videhameM 448038 ( kula 532038 ) hai (vibhagAkI parivAra nadiyA~ na ginakara loka/3/2/3 vada); (ti, pa/4/2071-2072) loka/3/11kI apekSA 112000 hai| 8.sItA nadIkA sarva kathana sItodAvat jAnanA / vizeSatA yaha ki nIla parvatake kesarI drahake dakSiNa dvArase nikalatI hai| sItA kuNDa meM giratI hai| mAlyavAna gajadantakI guphAse nikalato hai| pUrva videhameM se bahatI huI pUrva sAgarameM milatI hai| (ti. pa.//4/2116-2121), (rA. vA/ 3/22/8/186/-); (ha. pu./1/156); (ja pa/6/55-56); (de0 loka/3/1.8) isakoparivAra nadiyA~ bhI sItodAvat jAnanA / (ti. pa./4/2121-2122) / 6. narakAntA nadIkA sampUrNa kathana haritavata hai| vizeSatA yaha ki nIlaparvatake kesarI drahake uttara dvArase nikalatI hai, pazcimI ramyakakSetrake bIca meM se bahatI hai aura pazcima sAgarame milatI hai| (ti pa./4/2337-2336), (rA. vA./3/22/6/ 186/11); (ha. pu/1/156),(de0 lok/3/18)| 10. nAro nadI kA sampUrNa kathana harikAntAvata hai| vizeSatA yaha ki rukmiparvatake mahApuNDarIka (ti. pa. kI apekSA puNDarIka) drahake dakSiNa dvArase nikalatI hai aura pUrva ramyakakSetrame bahatI huI pUrvasAgara meM milatI hai| (ti. 5/4/2347-2346 ); ( rA. vA /3/22/10/186/14 ): ( ha. pu./ 5/156), (de0 loka/3/58) 11. rUpyakUlA nadIkA sampUrNa kathana rohitanadobata hai| vizeSatA yaha ki yaha rukmi parvatake mahApuNDarIka hRdake (ti. pa. kI apekSA puNDarIkake ) uttara dvArase nikalatI hai aura pazcima hairaNyavata kSetrameM bahatI huI pazcimasAgarameM milatI hai| (ti. pa/4/2352 ); ( rA. vA /3/22/11/186/18), (ha pU| 1156);(de0 lok/3/18)| 12. suvarNakUlA nadIkA sampUrNa kathana rohitAsyA nadIvata hai| vizeSatA yaha ki yaha zikharIke puNDarIka (ti. pa. kI apekSA mahApuNDarIka ) hradake dakSiNadvArase nikalatI hai aura pUrvI hairaNyavat kSetrame bahatI huI pUrvasAgarameM milajAtI hai| (ti. pa/4/2362), (rA. vA /3/22/12/184/21); (ha. pu./3/156);(de0 lok/3/1.8)| 13-14. raktA va raktodAkA sampUrNa kathana gaMgA va sindhuvata hai| vizeSatA yaha ki ye zikharI parvatake mahApuNDarIka (ti pa. kI apekSA puNDarIka ) hradake pUrva aura pazcima dvArase nikalatI hai| inake bhItarI kamalAkAra kUToke parvatake nIcevAle kuNDo va kUToke nAma raktA va raktodA hai| airAvata kSetrake pUrva va pazcimameM bahatI hai / (ti. pa./4/2367); (rA. vA/3/ 22/13-14/186/25,28); (ha.pu/2/156), (tri. sA/566); (de0 lok/3/18)|15. videhake 32 kSetro meM bhI gaMgA nadIkI bhA~ti gaMgA, sindhu va raktA-raktodA nAmakI kSetra nadiyA~ (de0 lok/3/14)| inakA sampUrNa kathana gaMgAnadIvata jaannaa| (ti.pa./4/2263): (rA. vA./3/10/13/176/27), (ha. pU./1/168); (tri. sA./ 661); (ja. p./7/22)| ina nadiyokI bhI parivAra nadiyA~ 14000,14000 hai / (ti. pa./4/2265), (rA. vA./3/10/13/176/ 28) / 16. pUrva va pazcima videhame-se pratyekameM sItA va sItodA nadIke donoM tarapha tIna tIna karake klala 12 vibhaMgA nadiyA~ hai| ( de0loka/3/14 )ye saba nadiyA~ niSadha yA nIla parvatose nikalakara sItodA yA sItA nadiyoM meM praveza karatI hai (ha pu/1/236-243) ye nadiyA~ jina kuNDoMse nikalatI haiM ve nIla va niSadha parvatake Upara 12. devakuru va uttarakuru nirdeza 1. jambUdvIpake madhyavartI cauthe nambaravAle videhakSetrake bahumadhya pradeza meM sumeru parvata sthita hai| usake dakSiNa va niSadha parvatako uttara dizA. meM devakuru tathA usakI uttara va nIlaparvatako dakSiNa dizAmeM uttarakuru sthita haiM (de0 loka/3/3) / sumeru parvatakI cAro dizAomeM cAra gajadanta parvata hai jo eka ora to niSadha va nIla kulAcaloMko sparza karate hai aura dUsarI aura sumeruko-de0 loka /3/8 / apanI pUrva va pazcima dizAmeM ye do kuru inameM se hI do-do gajadanta parvatoMse ghire hue hai| (ti, pa./4/2131,2161), (ha. pu./20167); (ja. pa/6/2,81) / 2. tahA~ devakurumeM niSadhaparvatase 1000 yojana uttarameM jAkara sItodA nadIke donoM taTopara yamaka nAmake do zaila hai, jinakA madhya antarAla 500 yojana hai| arthAt nadIke taTose nadIke ardha vistArase hona 225 yo0 haTakara sthita hai| (ti. pa./4/2075-2077 ); (rA. vA./3/10/13/175/26); (ha. pu./2/192); (tri. sA.654-655); (ja, p/6/87)| isI prakAra uttara kurumeM nIla parvatake dakSiNa meM 1000 yojana jAkara sItAnadoke dono taTopara do yamaka hai| (ti.pa./ 4/2123-2124). (rA. vA/3/10/13/174/25); ( ha. pu./5/161); (tri sA./654); (j.p./6/15-18)| 3. ina yamakose 500 yojana uttarameM jAkara devakurukI sotodA nadIke madhya uttara dakSiNa lambAyamAna draha hai| (ti. pa/4/2016); (rA. vA./3/10113/175/28); (ha. pu9i66), (ja. pa./6/83) / matAntarase kulAcalase 150 yojana dUrIpara pahalA draha hai| (ha. pu./5/164)| ye draha nadiyoM ke praveza va nikAsa dvAroM se saMyukta hai| (tri. saa./65)| [ tAtparya yaha hai ki yahA~ nadIkI caur3AI to kama hai aura hradoMkI cauDAI adhika / sItodA nadI hradoke dakSiNa dvAroMse praveza karake unake uttarI dvArose bAhara nikala jAtI hai| hrada nadI ke donoM pArzva bhAgoM meM nikale rahate haiN| antima drahase 20921 yojana uttarameM jAkara pUrva va pazcima gajadantoMkI vanakI vedI A jAtI hai / (ti. pa/4/2100-2101); (tri. saa./660)| isI prakAra uttarakurumeM bhI sItA nadIke madhya 5 draha jAnanA / unakA sampUrNa varNana uparoktavat hai| (ti 5/4/2125 ), (rA. vA./3/10/13/14/26); (ha. pu./1/194); (ja pa /6/26) / [isa prakAra donoM kuruoMmeM kula 10 draha haiN| parantu matAntarase draha 20 haiM]-meru parvatako cAro dizAoMmeM se pratyeka dizAmeM pA~ca hai| uparoktavata 500 yojana antarAlase sItA va sotodA nadImeM hI sthita hai| (ti pa./1/2136); (tri.saa./656)| inake nAma Upara vAloMke samAna hai| -(de0/lok/5)| 4 dasa draha vAlI prathama mAnyatAke anusAra pratyeka dahake pUrva va pazcima taTopara dasadasa karake kula 200 kAMcana zaila haiN| (ti. pa./4/2014-2126); (rA. vA /3/10/13/174/2+715/1); (ha. pu./1/200); (ja. pa. 16/44,144 ) / para 20 draho vAlI dUsarI mAnyatAke anusAra pratyeka drahake donoM pArzva bhAgoM meM pA~ca-pA~ca karake kula 200 kAMcana zaila hai| (ti.pa./2/2137 ); (tri saa/656)| 5. devakuru va uttarakuruke bhItara bhadrazAla banameM sItodA va sItA nadIke pUrva va pazcima taToMpara, tathA ina kurukSetrose bAhara bhadrazAla dhanameM ukta donoM nadiyoM ke uttara va dakSiNa taToMpara eka-eka karake kula 8 diggajendra parvata hai| (ti pa./4/2103, 2112, 2130, 2134 ), (rA. vA./3/10/13/178/5); (ha. pu/5/205-206); (tri. sA./661); (ja. p./4/74)| 6. devakurumeM mumeruke dakSiNa bhAga; jainendra siddhAnta koza
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ 3. jambUdvIpa nirdeza vAyavya loka __ citra saM0-26 devakuruva uttara kuru loka cUDAmaNi nAmakA caityAlaya noTa- parvato Adi ke varNa-mAlpavAna vaiyavat nIla, saumanasa- rajatavat zveta, vidyutaprabha tapanIyavat rakta, gandhamAdana ba banavedI-hemabatIta / dRSTibheda-1.gajavantoke avasthAna kramame antara-(de0 lok/53)| 2 imapara sthita kuToke pramANa vanAmome antara-(de0 lok/54)| 3. mehako cAro vizAome nadiyoke bIca 5-5 karake kula 20draha hai-de0loka/3.8) 4 isa zatake anusAra pratyeka dahake dono pAzrva bhAgo me 5.5 kAnana giri hai-(de. loka/3 7) IzAna uttara dakSiNa pazcima kacchA deza indi deza magalAvatI +-336846. yo rajata pUrNabhadra sItA harisaha veDyaMvat nIla 5-40 yo mAlyavAna rajatavat kheta kAMcana viziSTa (saumanasa AMAYALAVAN kaccharasAgara/rajata MAH = = = sItA nadI -22000 yo0+ magalavimalako jambUvRkSa sthala . devakuru manasa devakurumaga +-3820Iyo0 OM -30204yo . < padmottara Odiggajendra enIla diggajendra . 1) pratyeka drahakI pratyeka bAz2a meM 20 kAcana zaila dAyatama/mAlyavAna -100 yo. - 115723.yo. HsItAnadI yAka(yamakaTa) ATMkaisarI hudA -5300yo -- 2000 yo. - 1200yoo 0 yamaka (citrakTa) ReOORI 10,009 yoni 2017 gAjAvAstika HOModiggajendra ETTE .. -50vayo0sItodA nadI . . . . . . 200yo. 100 yo0 diggajendra pratyeka antarAla-500 yo / vApI-1000x500 yo mana sidAyatana301009 TAS == uttarakuragaMdhamAdana sidAyatana RY (vicitrakUTa) yamaka O yo0 padma devakuruvidhAmA ---3020Iyo0 - *-3020/ uttara kuru - Ylohita maMdhavyAsa uttarakura WENDINNWARL - == - -22000 yo0- dijendra EsItodA nadI ==== - svastika tapanapadmA hari sItAdA) rAta uccastA I/-orded) zAlmalI vRkSasthala vidyutprama/ -- * bhadrazAlavana / Ananda gadhamAdana -500 yo. devAraNyaka vana nIla parvata / hamavana pIte - .-- +-33684yo | vanavedI .L -- deza gandhamAlinI niSadha parvata padyA deza jainendra siddhAnta koza bhA0 3-58
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 3. jambUdvIpa nirdeza citra saM0-30 pITha para sthita mUlavRkSa AYAT sItodA nadIke pazcima taTapara tathA uttarakurumeM sumeruke uttara bhAgameM sItA nadIke pUrva taTapara, tathA isI prakAra dono kuruose bAhara meruke pazcimameM sItodAke uttara taTapara aura merukI pUrvadizAmeM sItA nadoke dakSiNa taTapara eka-eka karake cAra tribhuvana cUr3AmaNi nAma vAle jina bhavana hai| (ti. pa./4/2006-2111+ 2132-2133) / 7 niSadha va nIla parvatoMse saMlagna sampUrNa videha kSetrake vistAra samAna lambI, dakSiNa uttara lambAyamAna bhadrazAla vanako vedI hai| (ti pa./4/2114) / 5. devakurumeM niSadha parvatake uttarameM, vidyutprabha gajadantake pUrva meM, sItodAke pazcimameM aura sumeruke naiRtya dizAmeM zAlmalI vRkSasthala hai| (ti. pa./4/2146-2147); (rA vA./3/10/12/175/23), (ha. pu./1/187); (vizeSa de0 Age/loka/3/1) sumerukI IzAna dizAmeM, nIla parvatake dakSiNameM, mANyavaMta gajadantake pazcimame, sItA nadIke pUrvame jambU vRkSasthala hai| (ti. pa./4/2164-2165); (rA. vA / 3/10/13/17/7 ); (ha. pu/1/172 ): (tri. sA./636), (j.p/6157)| 13. jambU va zAlmalI vRkSasthala MANAINMAY na AE yo - 1. devakuru va uttarakurumeM prasiddha zAlmalI va jambRvRkSa hai| (de0 loka/3/12ye vRkSa pRthivImayo hai (de0 vRkSa ) tahA~ zAlmalI yA jambU vRkSakA sAmAnyasthala 500 yojana vistAra yukta hotA hai| tathA madhyameM 8 yojana aura kinAroMpara 2 kosa moTA hai| (ti pa| 4/2148-2146), (ha. pu./2/174); (tri saa/640)| matAntarako apekSA vaha madhyameM 12 yojana aura kinAroMpara 2 kosa moTA +-2yo0- pITha rajata mamI hai (tisa14/2152) noTa -zAlmalI vRkSA meM jinabhavana dakSiNa zAravA para hai aura jambU vRkSa uttara zAravA para ___ citra saM.-26 sAmAnya sthala ---500 yo.. hai| (rA vA./3/7/1/166/18); (ja. pa./6/58, 146) / 2. yaha sthala cAro orase svarNamayI vedikAse veSTita hai| isake bahumadhya bhAgameM eka pITha hai, jo ATha yojana U~cA hai tathA mUlameM 12 aura Upara 4 yojana vistRta hai| pIThake madhya meM mUlavRkSa hai, jo kula ATha yojana U~cA hai| usakA skandha do yojana UMcA tathA eka kosa moTA hai| (ti pa./4/2151-2155), (rA. vA/3/7/1/ 166/16), (ha pu/5/173-177 ); (tri. sA./636-641/648); (ja pa/6/60-64, 154-155) / 3 isa vRkSakI cAro dizAo meM chaha-chaha yojana lambI tathA itane hI antarAlase sthita cAra mahAzAkhAe~ hai| zAlmalI vRkSako dakSiNa zAkhApara aura jambUvRkSakI uttara zAkhApara jinabhavana hai| zeSa tIna zAkhAoMpara vyantara devoMke bhavana haiN| tahA~ zAlmalI vRkSapara veNu va veNudhArI tathA jambU vRkSapara isa dvIpake rakSaka AdRta va anAdRta nAmake deva rahate hai| (ti, pa/4/2156-2165-2166 ): (rA vA/3/10/13/174/7+175/25),(ha. pu./5/177-182+186), (tri. sA./647-646+652); (ja. pa./6/65-67-86; 156-160) / 4, isa sthala para ekake pIche eka karake 12 vediyA~ hai, jinake bIca 12 bhUmiyA~ haiN| yahA~ para ha. pu meM vApiyoM Adi vAlI 5 bhUmiyoko choDakara kevala parivAra vRkSoM vAlI 7 bhUmiyoM batAyI hai| (ti. pa./4/1267 ), (ha pu/5/183); (tri. sA./641); (ja p./6/151-152)| ina sAta bhUmiyoMmeM AdRta yugala yA veNuyugalake parivAra devoMke vRkSa hai| 5. tahA~ prathama bhUmike madhya meM uparokta mUla vRkSa sthita hai| dvitIyameM vana-bApikAe~ hai| tRtIyakI pratyeka dizAmeM 27 karake kula 108 vRkSa mahAmAnyoM arthAta trAyastrizoke hai| caturtha kI cAroM dizAoM meM cAra dvAra hai, jinapara sthita vRkSopara usakI deviyA~ rahatI haiN| pA~cavI meM kevala vApiyA~ hai| chaThI meM vanakhaNDa hai| sAtavIMkI cAro dizAo meM kula 16000 vRkSa agarakSakoke hai / aSTamakI vAyavya, IzAna va uttara dizAmeM kula 4000 vRkSa sAmAnikoke hai| navamakI Agneya dizAmeM kula 32000 vRkSa Abhyantara pAriSadoMke hai| dasavIMkI dakSiNa dizAmeM 40,000 vRkSa madhyama pAriSadoke hai| gyArahavIM kI naiRtya dizAmeM 48000 vRkSa bAhya pAriSadoke hai| bArahabauMkI pazcima dizAmeM sAta vRkSa anoka mahattaroke hai| saba vRkSa milakara 140120 hote hai| (ti pa./ 4/2169-2181), (rA vA./3/10/13/174/10), (ha. pu./5/183-186), (tri. sA./642-646), (j.p/6/68-74,162167)| 6. sthalake cAroM ora tIna vana svaNDa haiN| prathamakI cAro dizAomeM devoMke nivAsabhUta cAra prAsAda hai| vidizAomeM se pratyekameM cAra-cAra puSkariNI hai pratyeka puSkariNIkI cAroM dizAoM meM ATha-ATha kUTa hai| pratyeka kUTapara cAra-cAra prAsAda hai| jinapara una Ahata Adi devoMke parivAra deva rahate hai| [ rA. vaa| me isI prakAra prAsAdoM ke cAro tarapha bhI ATha kUTa batAye hai ] ina jainendra siddhAnta koza
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka citra sa0 - 39 4) sapta amIka mahattaroMphe 7 vRkSa mAniko ke 1500 vRkSa 600.10 245-19 citra saM0-32 vRkSakI mUlabhUta prathama bhUmi PHOOL BED bhUmi sa06 d dhnd of "Devvvvvv M ppprod bhUmisana bhUmisa-e bhUmi sa. 20 @ kAya pAriSada ke 48000 vRkSa bhUmisa-12 bhUmisa Rda spazo ke rAkha ha 6 bhUmiza05 18000000 30 yo0 LAOSLOUD. sAmAniko ke 1000 vRkSa AtmarakSako ke vana khaNDa 250 4444444 459 (C) dvArAvara nAvastrizo ke 20 sa dana 500. 5555 kevala vApiye deviyo ke vRkSa 250 4000 vRkSa bhUmi 202 (6) madhyama pariSadoM ke 40000 vRkSa Veerere karaNA Bus to B mUla vRkSa bhUmisa. 1 mAyastrizo ke 27 vRkSa hArapara daviyoM ke vRkSa @ AtmarakSako ke 4000 vRkSa pratIya vana khaNDa dvitIya vana khaNDa ina saba para Ahata su la yA vaNu yugala ke parivAra deva rahate haiM 7936444anp vegenpea uyastriMzoM ke 20 vRkSa dvAra para deviyoM ke isa n 55505 prathama vana khaNDa pITha ke Upara sthita: mUla vRkSa vv U 6) sAmAniko ke 1500 vRkSa GOOD Evvvvvvv jambU va zAlmalI vRkSasthala 8000080p jainendra siddhAnta koza 4444040 180083044 50 yo0 kyyTnym << 3) AtmarakSa ko ke 4000 vRkSa 20 noTa dRSTi sa02 se ye ATha ATha kUTa vamiyokI cAro dizAo meM hI hai, prasAdoM kI dizAo me nhii| 250 wwwwwww tara pAriSadoM ke 320 Koth 3. jambUdvIpa nirdeza 76777534
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 460 4. anya dvIpa sAgara nirdeza kUToMpara una AdRta yugala yA veNu yugalakA parivAra rahatA hai| (ti. pa//2184-2160), (rA. vaa/3/10/13/174/18)| hai ki dakSiNavAle kSetromeM gaMgA-sindhu nadiyA~ bahatI hai (ti. pa/4/2265-2266) matAntarase uttarIya kSetromeM gaMgA-sindhu va dakSiNI kSetro meM raktA-raktodA nadiyA~ hai| (ti. pa./4/2304 ); (rA. vA./3/10/13/176/28, 31+177/10), (ha. pu./5/267-266); (tri. saa/462)| 3. pUrva va apara dono videho meM pratyeka kSetrake sItA sItodA nadIke dono kinAroM para AryakhaNDomeM mAgadha, baratanu aura prabhAsa nAmavAle tIna-tIna tIrthasthAna hai| (ti. pa./4/2305-2306 ), (rA. vA./3/10/13/177/12), (tri.sA./678) (ja, p./7/104)| 4. pazcima videhake antameM jambUdvIpakI jagatIke pAsa sItodA nadIke dono ora bhUtAraNyaka vana hai / (ti. pa./4/2203,2325), (rA. vA /3/10/13/177/1); (ha. pu./5/281); (tri. saa./672)| isI prakAra pUrva videhake antameM jambUdvIpakI jagatIke pAsa sItA nadIke dono ora devAraNyaka vana hai| (ti. pa/4/2315-2316 ) / (de.citra naM.13) 14. videhake 33 kSetra 1. pUrva va pazcimako bhadrazAla vanakI vediyoM (de0 loka/3/12.7 ) se Age jAkara sItA sItodA nadIke donoM tarapha cAra-cAra vakSAragiri aura tIna-tIna vibhaMgA nadiyA~ eka vakSAra va eka vibhagAke kramase sthita hai| ina vakSAra va vibhaMgAke kAraNa una nadiyoMke pUrva va pazcima bhAga ATha-ATha bhAgoMme vibhakta ho jAte hai| videhake ye 32 khaNDa usake 32 kSetra kahalAte haiN| (ti. pa./4/22002206), (rA,vA /3/10/13/175/30+177/5,15,24); (ha. pu/5/228, 243, 244); (tri, sA./665), (ja. pa./kA pUrA 8 vaoN adhikaar)| 2. uttarIya pUrva videhakA sarvaprathama kSetra kacchA mAmakA hai| (ti.pa./4/2233), (rA. vA./3/10/13/176/14); (ja. p./9/33)| inake madhyame pUrvApara lambAyamAna bharata kSetrake bijayAviva eka vijayA parvata hai| (ti. pa./4/2257); (rA. vA/10/13/176/16) / usake uttara meM sthita nIla parvatakI vanavedIke dakSiNa pArzvabhAgameM pUrva va pazcima dizAoM meM do kuNDa hai, jinase raktA va raktodA nAmakI do nadiyA~ nikalatI haiN| dakSiNamukhI hokara bahatI huI ve vijayArdhakI donoM guphAomeM-se nikalakara nIce sItA nadI meM jA milatI hai| jisake kAraNa bharata kSetrakI bhaoNti yaha deza bhI chaha khaNDomeM vibhakta ho gayA hai| (ti.pa/4/2262-2264), (rA, vA./3/10/13/176/23); (ja.pa/7/72) yahA~ bhI uttara mleccha khaNDake madhya eka vRSabhagiri hai, jisapara digvijayake pazcAta cakravartI apanA nAma akita karatA hai| (ti. 5/4/2260-2261); (tri. sA./710) isa kSetrake AryakhaNDakI pradhAna nagarIkA nAma kSemA hai| (ti. pa./4/2268); (rA, vA/3/10/13/176/32) / isa prakAra pratyeka kSetra meM do nadiyA~ va eka vijayA ke kAraNa chaha-chaha khaNDa utpanna ho gaye hai| (ti. pa./4/2262 ), ( ha pu/3/267), (ti. sA./691) / vizeSa yaha citra saM0-27 pazcima --pUrva videhakA kacchA kSetra dakTio-phAI AcArya gagA sindhuke sthAnapara raktA raktodA diyA kahate hai| 4. anya dvIpa sAgara nirdeza 1. lavaNa sAgara nirdeza 1 jambUdvIpako gherakara 200,000 yojana vistRta valayAkAra yaha prathama sAgara sthita hai, jo eka nAvapara dUsarI nAva mudhI rakhanese utpanna hue AkAravAlA hai| (ti./4/2368-2366); (rA. vA/3/32/3/ 163/8), (ha pu/5/430-441), (tri sA./101); (ja. pa./10/ citra saM0-33 sAgara talava pAtAla dRSTinara 2000 pUrNimA kA jala tala draSTinaM. --------- kosa 10.00 yo - avasthita jala tala Todam. -200.000-gau -- -- citrA prAthavA -50 -- - khira bhAgakA dUsarA paTala dakSiNA nIlaparva 0-21 () gaMgA kaNDa giri dhUpa giri deccha rasADa meccha rakhaNDa timirara guphA bAsukackSA kUTa meccha khaNDa gyaNDa prapAta guphA lA 2-4) tathA gola hai| (tri. sA/867) / 2. isake madhyatalabhAgAmeM cAro ora 1008 pAtAla yA vivara hai| inameM 4 utkRSTa, 4 madhyama aura 1000 jaghanya vistAravAle haiN| (ti pa/4/2408,2406), (tri, sA./866 ); ( ja pa 10/12 ) / taToMse 15000 yojana bhItara praveza karanepara cAro dizAomeM cAra jyeSTha pAtAla hai| 16500 yojana praveza karanepara unake madhya vidizAmeM cAra madhyaya pAtAla aura unake madhya pratyeka antara dizAme 125.125 karake 1000 jaghanya pAtAla muktAvalI rUpase sthita hai| (ti, pa/4/2411+2414 + 2428); (rA vA/3/32/4-6/196/13,25,32); ( ha. pu/5/442,451,456) 100,000 yojana gahare mahApAtAla naraka sImantaka bilake Upara salagna hai| (ti.p./4/2413)| 3. tInoM prakArake pAtAlokI U~cAI tIna barAbara bhAgoMmeM vibhakta hai| tahA~ nicale bhAgameM vAyu, uparale bhAgame jala aura madhyake bhAgameM yathAyoga rUpase jala va vAyu dono rahate hai| (ti. pa./4/2430), (rA. vA./3/32/4-6/166/17, 28,32); (ha. pu./5/446-447), (tri. sA./8 ), (ja.pa./10/ 6-8) 4 madhya bhAgameM jala va vAyuko hAni vRddhi hotI rahatI hai| zukla pakSameM pratidina 22223 yojana vAyu badatI hai aura kRSNa pakSa meM itanI hI ghaTatI hai / yahA~ taka ki isa pUre bhAgameM pUrNimAke dina kevala bAyu hI tathA amAvasyAko kevala jala hI rahatA hai / ( ti. 5./ meLa khaNDa Arya khaNDaleccha khaNDa citrakUTavAra kSemA nagarI -- - --- 6653yo - yo 50 yo. jainendra siddhAnta koza
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. anya dvIpa sAgara nirdeza loka 461 citra saM0-35 lavaNa sAgara dRSTi bheda-sUrya va candra dvIpoko koI AcArya mAnate hai aura koI nahIM noTa-sAgara ke Upara AkAzame velandhara devo kI nagariyA he pazcima dakSiNa -Agneya 4 ni mukha gUga darzana mukha dhUka gula zAdala mukha vidyata apa irina mAgadha varatanu prabhAsadIpa dakavAsa bhI-000000n. 00000000.5pakasI 25 jaghanya pAtAla 000000000 000 L 0000000 125 jaghanya pAtAla 00000000 Adv500yo, 0. 000000000 ... 00000000 pAtAla.0000 mAgadhaH varatanu prabhAsada 166001 00000000 Etahathe bio 00000000 000.6.000-3 dav 115 jaghanya pAtAla 3-0.0000003 000000 A Jojool THE yo bar3atAmukha JODDDDDASE diEEMONOM mN 05060 tto| nAO LEO TATA 09.000000 O 125 jaghanya-pAtAla 8500000000000. kumAnuSa TrIpa 100000 RDAesthetime 000000 004NA . .. 0000003500 00.125 jayapAtAlaCa navaratanu mAgadhanAma 000000000 ON.jaya 0000.0000vAdAna 25 jaghanya pAtAla 06. SoSETTE kadamba mAnuSa dvIpoM kA vistAra va taTase unakA antarAla ti 104/048 loka dimAga binaa| sbmbisn yo yo yo yo udaphavAsa kumAnuSa dvIpa pramAsa varatana mAgadhadAma utkRSTa pAtAla ccharAna meva kha matsa madhyamapAtAla 100/500/100/500 550 kumAnuSa dvIpokA avasthAna krama - dono taTopara taTase ukta antarAla choDakara cAra cAra dvIpa cAro dizAome, cAra cAra vidizAome, ATha ATha antara-dizAome, aura ATha ATha . vijayArthI tathA himavAna va zikharI parvatoke praNidhi bhAgome sthita hai| vizeSa de citra sa. 13 tathA loka/4.1 PO jaghanya pAtAla candradIpa sUrya dvIpa A parvata jainendra siddhAnta koza
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 462 4. anya dvIpa sAgara nirdeza 4/2435-2436), (ha. pu./2/44) pAtAloMmeM jala va vAyukI isa vRddhikA kAraNa nIce rahanevAle bhavanavAsI devokA ucchavAsa ni'zvAsa hai| (rA vaa/3/32/4/193/20)| 5. pAtAlo meM honevAlI uparokta vRddhi hAnise prerita hokara sAgarakA jala zukla pakSameM pratidina 800/3 dhanuSa Upara uThatA hai, aura kRSNa pakSame itanA hI ghaTatA hai| yahA~ taka ki pUrNimA ko 4000 dhanuSa AkAzameM Upara uTha jAtA hai aura amAvasyAko pRthivI talake samAna ho jAtA hai| (arthAta 700 yojana U~cA avasthita rahatA hai / ) ti.pa./4/2440, 2443) logAyaNIke anusAra sAgara 11000 yojana to sadA hI pRthivI talase Upara avasthita rahatA hai| zukla pakSameM isake Upara pratidina 700 yojana bar3hatA hai aura kRSNapakSameM itanA hI ghaTatA hai| yahA~ taka ki pUrNimAke dina 5000 yojana baDhakara 16000 yojana ho jAtA hai aura amAvasyAko itanA hI ghaTakara vaha punaH 11000 yojana raha jAtA hai| (ti. pa./4/2446): (rA. vA./3/32/3/193/10); (ha. pu./54437); (tri. sA./800); (ja.pa. 10/18) / 6. samudrake donoM kinAropara citra - 34 utkRSTa pAtAla mAgadha dvIpa, jagatIke aparAjita nAmaka uttara dvArake sammukha baratanu aura raktA nadIke sammukha prabhAsa dvIpa hai| (ti. pa./4/2473-2475); (tri sA./611-612), (j.p/10/40)| isI prakAra ye tInoM dvIpa jambUhIpake dakSiNa bhAgameM bhI gaMgA sindhu nadI va vaijayanta nAmaka dakSiNa dvArake praNidhi bhAgameM sthita hai| (ti.pa./4/1311, 1396+1318) Abhyantara vedIse 12000 yojana sAgarake bhItara jAnepara sAgarakI vAyavya dizAmeM mAgadha nAmakA dvIpa hai| (rA vA. 3/33/8/164/8); (ha pu./5/466) isI prakAra lavaNa samudra ke bAhya bhAgameM bhI ye dvIpa jaannaa| (ti, pa./4/2477) matAntarakI apekSA dono taTose 42000 yojana bhItara jAnepara 42000 yojana vistAra vAle 24,24 dvIpa hai| tinameM 8 to cAro dizAo va vidizAoke donoM pArzvabhAgoMmeM hai aura 16 ATho antara dizAoke dono pArzva bhAgoMmeM / vidizAvAloMkA nAma sUryadvIpa aura antara dizAvAloMkA nAma candradvIpa hai (tri. sA./106) 18 inake atirikta 48 kumAnuSa dvIpa hai / 24 abhyantara bhAgame aura 24 bAhya bhAgameM / tahA~ cAroM dizAoM meM cAra, cAro vidizAoMmeM 4, antara dizAome 8 tathA himavAn, zikharI va donoM vijayAdha parvatoke praNidhi bhAgameM hai| / ti, pa./4/2478-2476+ 2487-2488); (ha pR.| 1/471-476+781); (tri.sA./613) dizA, vidizA va antara dizA tathA parvatake pAsavAle, ye cAroM prakArake dvIpa kramase jagatIse 500, 500, 550 va 600 yojana antarAlapara avasthita hai aura 100, 55.50 va 25 yojana vistAra yukta hai| (ti.pa./4/2480-2482); (ha.pu./5/477-478); (tri. sA./814); (ha. pu. kI apekSA inakA vistAra kramase 100, 50, 50 va 25 yojana hai) loka vibhAgake anusAra ve jagatIse 100, 550, 500,600 yojana antarAla para sthita hai tathA 100, 50, 100,25 yojana vistAra yukta hai| (ti. pa/4/2461-2464), (ja, pa./10/46-51 ) ina kumAnuSa dvIpomeM eka jA~dhavAlA, zazakarNa, bandaramukha Adi rUpa AkRtiyoM ke dhAraka manuSya basate haiM / (de0 mleccha/3 ) / dhAtakIkhaNDa dvIpakI dizAome bhI isa sAgarame itane hI arthAt 24 antarvIpa haiN| jiname rahanevAle kumAnuSa bhI vaise hI hai| (ti. p/4/2460)| 50 yo jala mAga 143333333yA FREE-2066065 (ASS: nayo pavana va jala ---------100000 yo. - pavana bhAga 333331yo| va zivarapara AkAzameM 700 yojana jAkara sAgarake cAro tarapha kula 142000 velandhara devoMkI nagariyaoN hai| tahA~ bAhya va Abhyantara vedIke Upara kramase 72000 aura 42000 aura madhyameM zikharapara 28000 hai / (ti. pa./4/2446-2454 ); (tri. sA /904 ), (ja, pa./10/36-37) matAntarase itanI hI nagariyaoN sAgarake donoM kinAroM para pRthivI tala para bhI sthita hai| (ti, pa./4/2456) saggAyaNIke anusAra sAgarakI bAhya va Abhyantara vedIvAle uparokta nagara dono vediyoMse 42000 yojana bhItara praveza karake AkAzameM avasthita hai aura madhyavAle jalake zikharapara bhii| (rA. vA /3/32/7/194/1), (ha pu./5/ 466-468) / 7.dono kinAroMse 42000 yojana bhItara jAnepara cAroM dizAomeM pratyeka jyeSTha pAtAlake bAhya va bhItarI pArzva bhAgoMmeM eka-eka karake kula ATha parvata hai| jinapara velandhara deva rahate hai| (ti. pa./4/2457).(ha.pu./1/456); (tri, sA /105), (ja pa./ 10/27); (vizeSa de0 loka/5/8 meM inake va devoke naam)| 8 isa prakAra abhyantara vedIse 42000 bhItara jAnepara uparokta bhItarI 4 parvatoMke dono pArzva bhAgomeM ( vidizAomeM ) pratyekameM do-do karake kula ATha sUrya dvIpa hai| (ti. pa./4/2471-2472 ), (tri. sA./808), (ja pa./10/38 ) sAgarake bhItara, raktodA nadIke sammukha 2. dhAtakIkhaNDa nirdeza 1. lavaNodako veSTita karake 400,000 yojana vistata ye dvitIya dvIpa haiM / isake cAroM tarapha bhI eka jagatI hai| (ti, pa,/4/2527-2531), (rA. vA/3/13/5/565/14), (ha.pu/486); (ja. p./112)| 2. isakI uttara va dakSiNa dizAmeM uttara-dakSiNa lambAyamAna do iSvAkAra parvata hai. jinase yaha dvIpa pUrva va pazcima rUpa do bhAgome vibhakta ho jAtA hai / (ti pa./4/2532); (sa. si /3/33/227/1); (rA.vA./3/33/6/165/25); (ha. pu./5/464); (tri sA./125), (ja.pa/11/3) pratyeka parvatapara 4 kUTa hai| prathama kUTapara jinamandira hai aura zeSapara vyantara deva rahate hai| (ti. pa/4/2536 ) / 3. isa dvIpameM do racanAe~ hai-pUrva dhAtakI aura pazcima dhaatkii| donoM meM parvata, kSetra, nadI, kUTa Adi saba jambUdvIpake samAna hai| (ti. pa | 4/2541-2545); (sa. si./3/33/227/1), (rA. vA./3/33/1/ 164/31), (ha. pu/5/165.466-467); (ja. pa./11/38 ) jambU va zAlmalI vRkSako choDakara zeSa sabake nAma bhI vahI hai| (ti. pa / 4/2550), (rA, vA /3/33/1/11/19), sabhIkA kathana jambUdvIpabata hai| (ti.pa./4/2715) / 4. dakSiNa iSvAkArake dono tarapha do bharata haiM tathA uttara ivAkArake dono tarapha do airAvata hai| (ti.pa./4/2552), (sa. si /3/33/227/4 ). 5 tahA~ sarva kula parvata to dono siroMpara samAna vistArako dhare pahiyeke aroMvata sthita hai aura kSetra unake madhyavartI chidroMvat hai| jinake abhyantara jainendra siddhAnta koza
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. anya dvIpa sAgara nirdeza loka 463 bhAgakA vistAra kama va bAhya bhAgakA vistAra adhika hai| (ti. pa./ 4/2953); (sa, si./2/33/227/4); (rA.vA./2/33/8/196/4); (ha. pu./5/468): (tri. saa./127)| 6. tahA~ bhI sarva kathana pUrva va pazcima donoM dhAtakI khaNDoMmeM jambUdvIpabata hai| videha kSetrake bahu madhya bhAgameM pRthaka-pRthak sumeru parvata haiN| unakA svarUpa tathA unapara sthita jina bhavana AdikA sarva kathana jambUdvIpakva hai| (ti, pa./4/2575-2576); (rA. vA./3/33/6/165/28); (ha pu./ 1/414 (ja, p./4/65)| ina donoMpara bhI jambUdvIpake sumeruvata pANDaka Adi cAra bana haiN| vizeSatA yaha hai ki yahA~ bhadrazAlase 500 yojana Upara nandana, usase 11400 yojana saumanasa bana aura usase 28000 yojana Upara pANDuka vana hai| (ti, pa./4/2584-2588); (rA.vA./3/33/6/16/30):(ha../1/18-513) (ja. p.11|| 22-28)pRthivI talapara vistAra 2400 yojana hai, 500 yojana Upara jAkara nandana vanapara 6350 yojana rahatA hai| tahA~ cAroM taraphase yugapata 500 yojana mukar3akara 8350 yojana Upara taka samAna vistArase jAtA hai| tadanantara 45000 yojana kramika hAni sahita jAtA huA saumanasa vanapara 3800 yojana rahatA hai tahA~ cAroM taraphase yugapat 500 yojana sukar3akara 2800 yojana rahatA hai, Upara phira 10,000 yojana samAna vistArase jAtA hai tadanantara 18000 yojana kramika hAni sahita jAtA huA zISapara 1000 yojana vistRta rahatA hai|(h.pu/5/520-530)| 7. jambUdvIpake zAmalI vRkSavada yahA~ donoM kuruomeM do-do karake kula cAra dhAtakI (A~valeke ) vRkSa sthita hai| pratyeka vRkSakA parivAra jambUdvIpabat 140120 hai| cAro vRkSoMkA kula parivAra 560480hai| (vizeSa de0 loka/3/13) ina vRkSopara isa dvIpake rakSaka prabhAsa va priyadarzana nAmaka deva rahate hai| (ti, pa./4/2601-2603); (sa.si./3/33/227/7), (rA. vA./ 2/33/166/3); (tri, saa/134)| 8 isa dvIpameM parvatoM AdikA pramANa nimna prakAra hai|-meru 2, iSvAkAra 2, kula giri 12; vijayA 68, nAbhigiri 5, gajadanta yamaka 8, kA~cana zaila 400%; diggajendra parvata 16 vakSAra parvata 32: vRSabhagiri 68 kSetra yA vijaya 68 (ja pra./11/81) karmabhUmi bhogabhUmi 12; (ja. pa./11/76 ) mahAnadiyA~ 28; videha kSetrako nadiyA~ 128: vibhaMgA nadiyA~ 24 / draha 32, mahAnadiyoM va kSetra nadiyoMke kuNDa 158% vibhaMgAke kuNDa 24: dhAtakI vRkSa 2: zAlmalI vRkSa 2 haiN| (ja. pa./11/ 26-38) / (ja. pa./11/75-81 ) meM puSkarArdhakI apekSA isI prakAra kathana kiyA hai|) para phira hai| kSetrI, va kSetra auraNA meruoMkA ti donoM 5/5/120-530, DA zoSapara i tadanantara 4. puSkara dvIpa 1. kAloda samudrako gherakara 1600,000 ke vistAra yukta puSkara dvIpa sthita hai| (ti.pa/4/2744); (rA. vA./3/33/6/166/8), (ha.pu./576), (j.p/11/47)| 2. isake bIco-bIca sthita kuNDalAkAra mAnuSottara parvatake kAraNa isa dvIpake do ardha bhAga ho gaye haiM, eka abhyantara aura dUsarA bAhya / (ti. pa./4/2748); (rA. vA./3/34/6/167/7), (ha. pu./5/577); (tri.sA./937); (j.p./11/58)| abhyantara bhAgame manuSyoMkI sthiti hai para mAnuSottara parvatako ullaMghakara bAhya bhAgameM jAnekI unakI sAmarthya nahI hai,(de0 manuSya/4/1) 1(de0 citra saM, 36,pR. 464) |3.abhyntr puSkarArdha me dhAtakI khaNDavata hI do iSvAkAra parvata haiM jinake kAraNa yaha pUrva va pazcimake do bhAgoMme vibhakta ho jAtA hai| dono bhAgomeM dhAtakI khaNDavat racanA hai| (ta. sU./3/34), (ti.pa./4/2784-2785); (ha.pu./5/578) / dhAtakI khaNDake samAna yahA~ ye saba kulagiri to pahiyeke aroMvata samAna vistAravAle aura kSetra unake madhya chidromeM hInAdhika vistAravAle hai / dakSiNa iSvAkArake donoM tarapha do bharata kSetra aura iSvAkArake donoM tarapha do airAvata kSetra hai| kSetroM, parvato Adike nAma jambUdvIpavana hai| (ti pa/4/2764-2746 ), (ha. pu./5/576 )! 4. donoM meruoMkA varNana dhAtakI meruoMvata hai| (ti. pa./4/2812); (tri. sA/606), (ja 1/4/64) / '5. mAnuSottara parvatakA abhyantara bhAga dIvArakI bhA~ti sIdhA hai, aura bAhya bhAgameM nIcese Upara taka kramase ghaTatA gayA hai| bharatAdi kSetroMkI 14 nadiyoMke gujaraneke lie isake mUlame 14 guphAe~ hai| (ti. pa./4/ 2751-2752); (ha pu/5/565-566); (tri. saa./637)| 6 isa parvatake Upara 22 kuTa haiN|-thaaN pUrvAdi pratyeka dizAme tIna-tIna kUTa hai| pUrvI vidizAome do-do aura pazcimI vidizAome eka-eka kUTa hai| ina kUTokI agrabhUmime arthAta manuSyalokakI tarapha cAroM dizAoMme 4 siddhAyatana kUTa hai| (ti. pa./4/2765-2770); (rA vA./3/34/6/197/12); (ha. pu./2/166601)| siddhAyatana kUTapara jinabhavana hai aura zeSapara saparivAra vyantara deva rahate hai| (ti pa./4/2775) matAntarakI apekSA naiRtya va vAyavya dizAvAle eka-eka kUTa nahI hai| isa prakAra kula 20 kUTa haiM / ( ti. pa./4/2783 ) (tri. sA /140 )(de0citra 36pRSTha sa. 464)|7.iske 4 kuruoMke madhya jambU vRkSavata saparivAra 4 puSkara vRkSa haiN| jinapara sampUrNa kathana jambUdvIpakai jammU va zAlmalo vRkSavata haiN| ( sa. si./3/34/228/4); (rA, vA./3/34/5/167/4); (tri, sA./ 634) / 8. puSkarArdha dvIpame parvata kSetrAdikA pramANa bilakula dhAtakI khaNDavat jAnanA (de0 lok/4/2)| 5. nandIzvara dvIpa 1. aSTama dvIpa nandIzvara dvIpa hai| (de0 citra saM. 38, pR. 465) / usakA kula vistAra 1638400,000 yojana pramANa hai| (ti pa./5/52-53); (rA. vA./3/ 35/168/4), (ha. pu! 51647); (tri, sA /666) / 2. isake bahumadhya bhAgame pUrva dizAkI aura kAle raMgakA eka-eka aMjanagiri parvata hai| (ti pa./5/57), (rA vA./3/-/168/7), (ha. pu./-/652); (tri. sA./167) / 3. usa aMjana girike cAro tarapha 100,000 yojana choDakara 1 vApiyA~ haiM / (ti, pa/5/60), (rA.bA./3/35/-/168/8), (ha pu/5/655), (tri. saa./170)| cAro vApiyokA bhItarI antarAla 65045 yojana hai aura bAhya antara 222661 yojana hai (ha. pu/1666-668) / 4. pratyeka 3. kAloda samudra nirdeza 1. dhAtakI khaNDako gherakara 800,000 yojana vistRta valayAkAra kAloda samudra sthita hai| jo sarvatra 1000 yojana gaharA hai| (ti.pa./4/ 2718-2716); (rA bA./3/33/6/166/5); (ha. pu/1562); ( ja p./11/43)| 2 isa samudra meM pAtAla nahIM hai| (ti. pa.// 1716), (rA, vA/3/32/8/164/13); (ja.pa./11/44) / 3.isake abhyantara va bAhya bhAgameM lavaNodavat dizA, vidizA, antaradizA va parvatoke praNidhi bhAgameM 24,24 antadvIpa sthita hai| (ti. pa/4/ 1720), (ha. pu/5/567-572+575); (tri sA./613), (ja. pa. 11/41) ve dizA vidizA Adi vAle dvIpa kramase taTase 500,4k0, 150 va 650 yojanake antarase sthita hai tathA 200, 100,50, 10 yojana hai| (ti.pa/4/2722-2725) matAntarase inakA antarAta kramase 500, 550, 600 va 60 hai tathA vistAra lavaNoda vAlokI apekSA dUnA arthAta 200, 1000 va 50 yojana hai| (ha. pu./5/574)| jainendra siddhAnta koza
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka citra saM0 - 36 | velamba deva rajata kUTa mAnasadeva kanaka kUTa vaiAvaNa deva ajanamUla siddhArtha deva 'amyantara puSkarArdha kI ora kura indiap sarvarala 424 yo0 - 723 yo 464 mAnuSottara parvata dRSTibheda:- 22 kI bajAya 20 kUTa haiN| naiRtya va vAyavya dizA vAle kUTa nahIM haiN| sphaTikkUTa aMka kUTa pravAlakUTa sudarzana deva meghadeva suprabuddha deva 1022 yo0 - (430 yo0 1 ko ga A kAloda dhAtakI adAI khaNDa abhyantara puSkarArdha aMjana azani lohita rUcaka kUTa deva nando mandadeva hyA puSkara dvIpa bAhya puSkarArdha kI ora jainendra siddhAnta koza 4. anya dvIpa sAgara nirdeza vAyavya pazcima prabhaMjana kUTa veNudhArI deva uttara veNu deva ratna kUTa dakSiNa vajrakUTa hanumAna deva IzAna * pUrva Agneya kUTa yazasvAna deva agasTa saugandhI kaTa deva |panIya kUTa deva
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka citra saM0-38 nandIzvara dvIpa dRSTimeva :- pratyeka vApIke pratyeka koNa para eka eka karake cAra ratikara hai| parantu caityAlaya bAhya koNoM vAle do ratikaroM para hI hai| bApiyoM ke nAmoM meM antara - (de0 loka / 5.11) jayaMtI varuNa aMjana giri 84000 yo 1000 yo aparAjitA bhUtAnanda vaijayantI varuNa (dharaNa) 1638 bhA0 3-59 noTa - isI prakAra dadhimukha va ratikara bhI jAnane vizeSatA yaha ki unake raMga kramaza: zveta va lAla haiM; tathA unakA vistAra kramazaH 10000 yo0 va 1000 pI0 hai / suprabhA soma vijayA | veNu azokA soma campakavana 465 sarvatobhadra vaizravaNa BO ramaNIyA yama sAta dvIpa sAgara vItazokA vaizravaNa virajA yama Amra bana dadhi mukha 100,000 yo0 azokavana 100,000 saptaparNa vana jainendra siddhAnta koza ramyA varuNa nandottarA camarendra arajA varuNa ratikara pazcima 4. anya dvIpa sAgara nirdeza uttara STONE dakSiNa nandighoSA vairocana 50,000 yo0 Bergst pUrva 50,000 yo0 4 aMjana giri 6 samudra 7 dvIpa vana meM devoM ke AvAsa nandAvApI * saudharmaindra CHAN vApiyoM ke aMtarAla nandavatI 9=65545 yo. ezAna 2=223661 yo0 16 vApI 64 vana 4 16 ddhimukh| 32 ratikara
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka vApIkI cAro dizAo meM azoka, saptacchada, campaka aura Amra nAmake cAra vana haiM / ( ti pa / 5 / 630 ), ( rA vA / 3/35 /-/ 11 / 20) (6.5/5/109,602), (tri sA / 109) isa prakAra dvIpakI eka dizAme 16 aura cAroM dizAome 64 vana hai / ina saba para avatasa Adi 64 deva rahate hai / ( rA vA / 3/35/-/166/ 3 ), ( pu / 5 /681) / 5 pratyeka vApIme sapheda raMgakA eka-eka dadhimukha parvata hai (ti 5/2/15), ( rA bA./3/35/- 11681 25) (6.10/5/666), (tri sA / 167 ) / 6. pratyeka vApIke bAhya donoM konoMpara ke do ratikara parvata haiN| ti pa / 2/67), (tri.sA./167) loka vinizcayako apekSA pratyeka drahake cAro konopara cAra ratikara hai| ( ti pa / 5 / 66 ), ( rA vA / 3/25/- 1938/39), (6.50/5/603) jinamandira kevala bAharavAle do ratikaroMpara hI hote hai, abhyantara ratikaroMpara deva krIDA karate hai (rA. mA./3/25/-/110/337, isa prakAra eka dizAme eka ajanagiri, cAra dadhimukha, ATha ratikara ye saba milakara 12 parvata hai| inake Upara 13 jinamandira sthita haiN| isI prakAra zeSa tIna dizAo meM bhI parvata draha, vana va jina mandira jAnanA / [ kula milakara 52 parvata, 52 mandira, 16 vApiyoM aura 64 vana hai ( ti pa /5/0075), (rA.vA./12/15/- (116/1), (hapu./5/676 ni. sA / 173) / 8 aSTAhnika parva me saudharma Adi indra va devagaNa vaDI bhakti ina mandiroMkI pUjA karate haiN| (si. 5/03. 102). (4.5/2/680), (tri sA. 105-106) / vahA~ pUrva dizAme kalpavAsI, dakSiName bhayanavAsI pazcimame vyantara aura uttarame deva pUjA karate hai / ( ti pa / 5 / 100-109 ) / 466 6. kuNDalavara dvIpa 1 1 gyAraha dvIpa kuNTalavara nAmakA hai, jisake bahumadhya bhAgame mAnuSottaravat eka kumhAra hai| ( ti pa /2/110), (ha. 6062 tahA~ puryAdi pratyeka dizAme pAra-cAra kUTa hai| unake abhyantara bhAgameM arthAda manuSyalokakI tarapha eka-eka siddhavarakUTa hai| isa prakAra isa parvatapara kula 20 kUTa hai (ti pa/5/120-121) ( rA thA. /3/35/-/166/92+16) (pra.sA./644) jinaToke atirikta pratyekapara apane-apane phuToke nAmayA deva rahate hai| (ti /2/926) matAntarako apekSA ATho dizAo meM eka-eka jinakUTa hai| (sipa /5/128) / 3. loka kI apekSA isa parvatako pUrvAdidizAo se pratyeka meM cAra-cAra kUTa hai| pUrva va pazcima dizAvAle kUTokI agrabhUmi dvIpake adhipati devo do kUTa hai ina dono abhyantara bhAgo meM cAroM dizAome eka-eka jinakUTa hai / (ti 4. anya dvIpa sAgara nirdeza pa/ 5 / 130 - 131), (rA mA 2/36/-1966/0), (ru. 5/3/6-6668 ) / matAntarakI apekSA unake uttara va dakSiNa bhAgome ekaeka jinakUTa hai ( ti pa /5/140) (de0 sAmanevAlA citr)| 0 rucakabara dvIpa 1 terahavA~ dvIpa rucakavara nAmakA hai| usame bIcobIca rucakavara nAmakA kuNDalAkAra parvata hai| ( ti pa / 5 / 141); ( rA vA /3/35/-/166/22 ); ( ha. pu. / 5 / 666 ) 2 isa parva napara kula 44 kUTa hai (ti 1/2/944) pUrvAdi pratyeka dizAme ATha-ATha kUTa hai jinapara dikkumAriyA~ deviyoM rahatI hai, jo bhagavAnke janma kalyANaka ke avasara para mAtAkI sevAmeM upasthita rahatI hai / pUrvAdi dizAoMvAlI ATha-ATha deviyA~ kramase jhArI, darpaNa, chatra ca~vara dhAraNa karatI hai (ti pa./5/145. 140-156 ( sA./640+1) inake abhyantara bhAga cAro dizAome cAra mahAkUTa hai tathA inakI bhI abhyantara dizAome cAra anya kUTa hai / jinapara dizAe~ svaccha karane vAlI tathA rearer jAtakarma karanevAlI deviyA~ rahatI hai| isake abhyantara bhAgame cAra siddhakuTa hai ( de0 citra sa 40. pU. 468 ) / kinhI AcAryoMke anusAra vidizAoMne bhI cAra siddhakUTa hai / ( ti pa /5/162-166 ), (tri sA / 147, 158- 651 ) / 3. loka vinizcayake dizAoMme anusAra pUrvAdi cAra eka-eka karake cAra kUTa hai jinapara diggajendra rahate hai / ina cAroke abhyantara bhAga meM cAra dizAo meM ATha-ATha kUTa hai jinapara uparokta mAtAkI sevA karanevAlI 32 dikkumAriyA~ rahatI hai / unake bhaucakI vidizAoMmeM do-do karake ATha kUTa hai, jinapara bhagavAkA jAtakarma karanevAlI ATha mahatariyA~ rahatI hai| inake abhyantara bhAgane puna pUrvAdi vijJAoMmeM cAra phUTa hai jinapara dizAe~ nirmala karanevAlI deviyoM rahatI hai| inake bamyantara bhAga meM cAra siddhakuTa hai ( ti pa /5/160-108), 1 (rA.vA./3/35/166 / 24 ), ( ha pu/5/704-921) / ( de0 citra saM. 49, pR 466 ) / 8. svayambhUramaNa samudra antima dvIpa svayambhUramaNa hai| isake madhya meM kuNDalAkAra svayaMprabha parvata hai| (ti. 1/2/230) (6.1/5/010 ) / isa parvata ke abhyantara bhAga taka tiryaMca nahIM hote, para usake parabhAgase lekara antima svayambhUramaNa sAgara ke antima kinAre taka saba prakAra tica pAye jAte hai| (20 siyaMca/46) / (de0 citra saM. 120 pR. 443 ) / jainendra siddhAnta koza
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ 4. anya dvIpa sAgara nirdeza 467 loka citra saM0-36 kuNDalavara parvata va dvIpa dRSTibheva -vidizAo vAle siddhAyatana kuToko koI AcArya mAnate hai aura koI nhii| de0 lokA12 pazcima * pazcima pUrva 12 THA sundara deva vizAlanetradeva himavAn kUTa pANDaka deva WARIA rucaka kUTa mandara kUra pANDaradeva 2hilola vajra kuTa saviziSTa deva 23E vajraprabha kUTa paMcazira deva 10 dvIpa kanaka kaTa mahAziradeva 28KEE 10sAgara kanakaprabha kUTa mahAbAhUdeva OM LC kuNDalavara parvata syantara kuNDalavara dvIpa HellulLA kaNDalavara bAhyArdha kuNDalavara dvIpa 4250 vAsukI deva mahAprabhakUTa mahApaya deva suprama kaTa -00000ha padottara deva / pila deva rajata kaTa ratnaprabha kuTa 230yo. - 10220 yo vistAra viSayaka dRSTibheTa yAnamA (de0loka /6.5.1) jainendra siddhAnta koza
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka citra saM.-40 rucakavara parvata va dvIpa dRSTibheva - vidizAoM vAle siddhAyatana kUToko koI AcArya mAnate hai| aura koI nahIM / kUTo va deviyo ke nAmo me antara / (de0 loka / 513) 2 Hao Qu Wo 24 ha 1126 surA bAhyArtha rucakavara dvIpa * 42000 po rucakacara parvata chatra dhAraNa 1000 pI. kala *How rAjyottama kUTa rucakaprabhA devI Willem rucakavara parvata vistArasambandhI dRSTibheda (de0loka /655 468 cavara dhAraNa karatI hai nityodyota kUTa saudAminI devI Da kUTa rucakA devI [12] dIpa 12 sAgara abhyantarArdha svakavara dvIpa e dRSTi sa-1 WWWV samAhAra jainendra siddhAnta koza sarvaratna kUTa karanevAlI - tIrthakaroke janma kalyANakapara jAtakarma ta kUTa devI Chao icchA devI sphaTika kUTa - tIthakaroke janma kalyANakapara tIrthakaroke janma kalyANakapara dizAye nirmala karanevAlI bhagavAnkA devimA 4. anya dvIpa sAgara nirdeza cAyavya * mAtAkI sevA karanevAlI deviyA rucaka rucaka kIrtiM de pazcima uttara * dakSiNa naiRtya kAcana kUTa vaijayantI devI tapana kUTa jayantI devI rI dhAraNa IzAna ajana kuTa svastika kuTa aparAjitA devI subhadra kUTa nandA devI ajanamUla kuTa nandavatI devI deva vajra kUTa nandiSaNA devI pUrva - Agneya
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ 469 4. anya dvIpa sAgara nirdeza loka citra saM0-41 rucakavara parvata va dvIpa dRSTi naM.2 dRSTimeva -kUTo va deviyoke nAmome antr| -(de0 loka/5.13) vAyavya pazcipa-M- pUrva kAcana kaTa vAruNI devI rajata kuTa AzA devI dAkSiNa ajana kuTa AammpuNDarIkiNI devI rucira kUTa zrI devI sphaTika kaTa tIrthakarokajanma kalyANa dhAraNa sATAta saudAminI devI - deviyA tAkI savA karanAlI HTA madrA devI bhadrakUTa yazasvI devI yaza kaTa vaiDUrya kuTa rucekA devI vaiDa kaTa vijayA devI ka 1450 navamikA devI saumanasa kuTa maNibhadra kaTa rucakAttamakuTa svakottamA devI ralAJjaya kaTa aparAjitA devI vijayA devI kAvana kuTa vaijayantI devI kanakAcA detI nAkAnanA devI kumuda kaTa svayaprama kaTa bhArIdhAraNa kanaka kUTa jayantI devI ariSTa kUTa aparAjilo devI (12 dvIpa padmAvatI devI nalina kUda dhAraNA mAdisvastika kura FanandA devI 12sAgara kanakA devI vimala kuTa m pRthivI devI padA kUda nandana kuda nandottarI devI abhyantarArdha rucakavara dvIpa HDAI khajana kaTa AnandA devI surA devI jagatkusuma kUda zavaratna kUTa svakAnto deva ratna kaTa / vaijayantI devI khaprabhA kuTa rucakAmAdevI rucakakaTa ajanamUla kaTa nandivanA devI lohitAna kUTa zatapada de rucakavara pavata EATItyAlo vAhyArtha rucakavara dvIpa ' MARA vasundharA devI AVvandra kUTa kIrtimati devI scakottara kaTa kAlakSmIvatI devI bharucakakara 42000dhokA yazodharA devI bimala kara kAmandara kUTa suprabudA devI IAsupravRdhda kuTa supraNidhi devI (susthitA devI amoghakaTa '000 yA rucakabara parvata vistAra sambandhI dadhibheda-(de-loka/655) diggajendra kaTa 2000 yo nandyAvarta kara padottara diggajendra bhasvastika kUTa 8 sabhadra diggajendra zrIvRkSa kaTa nIla diggejendra 4 barddhamAna ra ajanagiri diggajendra dizA udyotakArI deviyoM ke 4 kUTa tIrthakarake jAtakA kArI deviyoke kaTa 1 jainendra siddhAnta kotha
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 470 5. dvIpa parvatoke nAma rasa Adi 5. dvIpa parvatoM Adike nAma rasa Adi 1. dvIpa samudroMke nAma 2. jambU dvopake kSetroMke nAma 1. jambUdvIpa ke mahAkSetroMke nAma jambUdvIpame 7 kSetra hai-bharata, haimavata, hari, videha, ramyaka, hairaNyavat, va airAvata / (de0 loka/3/1/2) / 2. videha kSetrake 32 kSetra va unake pradhAna nagara 1 kSetroM sambandhI pramANa-(ti. pa./4/2206), (rA. vA./3/10/13/ 176/176/15+ 177/8,16,27).(ha. pu/5/244-252) (tri sA./ 68-690), (ja. pa./kA pUrA 8 vA~ vaha vaoN adhikAra) / 2. nagarI sambandhI pramANa-(ti.pa./4/2263-2301); (rA. vA./3/10/13/ 176/16 + 177/1,20,28), (ha. pu/5/257-264), (tri, sA./ 712-715), (ja. pa./kA pUrA 8-6 vaoN adhikaar)| avasthAna kSetra nagarI 1. madhya bhAgase prArambha karanepara madhyalokameM kramase 1 jambU dvIpa; 2. lavaNa sAgara; dhAtakI khaNDa-kAloda sAgara, 3, puSkaravara dvIpapuSkaravara samudra, 4. vAruNIvara dvIpa-vAruNIvara samudra, 5. kSIravara dvIpa-kSIravara samudra, 6. ghRtavara dvIpa-ghRtavara samudra, 7.kSodravara (ikSuvara ) dvIpa-kSaudravara ( ikSubara ) samudra 8 nandIzvara dvIpanandIzvara samudraH 6 aruNIvara dvIpa-aruNIvara samudra, 10. aruNAbhAsa dvIpa-aruNAbhAsa samudra, 11. kuNDalavara dvIpa-kuNDalavara samudra; 12. zaMkhavara dvIpa-zaMkhavara samudra; 13. rucakavara dvIpa - rucakavara samudra; 14 bhujagavara dvIpa-bhujagavara samudra; 15. kuzavara dvIpakuzavara samudra; 16 krauMcavara dvIpa-kraucavara samudra ye 16 nAma milate hai / (mU A /1074-1078); (sa si /3/7/211/3 me kevala naM. 6 taka diye hai ), (rA. vA./3/7/2/169/30 me naM.8 taka diye hai ); (ha pu /5/613-620 ); (tri. sA./204-307), (ja. pa/11/84-81); 2 saMkhyAta dvIpa samudra Age jAkara puna eka jambUdvIpa hai| (isake Age puna' uparokta nAmokA krama cala jAtA hai| ) ti pa./6/176 ), (ha pu.51166, 367), 3. madhya lokake antase prArambha karanepara-1 svayaMbhU ramaNa samudra-svayabhU ramaNa dvIpa, 2. ahIndravara sAgara-ahIndravara dvIpa; 3. devavara samudra-deva vara dvIpa; 4. yakSavara samudra-yakSavara dvIpa, 5 bhUtavara samudra-bhUtabara dvIpaH 6. nAgavara samudra-nAgavara dvIpa, 7. vaiDUrya samudra--baiDUrya dvIpa; 8 vacavara samudra-vajravara dvIpa; 6. kAMcana samudra-kAcana dvIpa, 10. rupyavara samudra-rupyavara dvIpa; 11. higula samudrahigula dvIpa; 12 aMjanavara samudra-aMjanavara dvIpa, 13. zyAmasamudrazyAma dvIpa, 14 sindUra samudra- sindUra dvIpa, 15 haritAsa samudra-haritAsa dvIpa; 16 mana.zilasamudra-mana.ziladvIpa / (ha. pu./1/622-625 ); (tri. sA./305-307) / uttarI pUrva videhame pazcimase pUrva kI ora dakSiNa pUrva videhameM pUrvase pazcimakI ora 16m com mamrodam Gmxam-16mx com kacchA kSemA ti.pa./4/2268 sukacchA kSemapurI mahAkacchA riSThA (ariSTA) kacchAvatI ariSTapurI AvartA khaDgA lAgalAvartA maMjUSA auSadha nagarI puSkalAvatI puNDarI kiNI (puNDarIkanI) vatsA susImA subatsA kuNDalA mahAvatsA aparAjitA vatsakAvatI prabha karA (vatsava) (prabhAkarI) ramyA aMkA (aMkAvatI) suramyA ( ramyaka) padmAvatI ramaNIyA zubhA magalAvatI ratnasaMcayA padmA azvapurI supA sihapurI mahApadmA mahApurI padmakAvatI (padmavat) / vijayapurI zakhA arajA nalinI virajA kumudA zokA vItazokA dakSiNa pazcima videha me pUrva se pazcimakI ora sarita vijayA vaijayantA jayantA aparAjita 2. sAgaroMke jalakA svAda-cAra samudra apane nAmoke anusAra rasavAle, tIna udaka rasa arthAta svAbhAvika jalake svAdase sayukta, zeSa samudra Ikha samAna rasase sahita hai| tIsare samudrame madhurUpa jala hai| vAruNIvara, lavaNAbdhi, ghRtavara aura kSIravara, ye cAra samudra pratyeka rasa; tathA kAloda, puSkaravara aura svayambhUramaNa, ye tIna samudra udakarasa hai| (ti pa/5/26-30), (ma.A/10761080); (rA vA./3/32/8/164/17), (ha. pu./5/628.626 ). (tri. sA./316), (ja p./11/64-65)| uttarI pazcima videhame pazcimase pUrva kI ora vaprA suvaprA mahAvaprA vaprakAvatI (vaprAvata) gadhA (valgu) sugandhA-suvalgu gandhilA gandhamAlinI cakrapurI khaDgapurI ayodhyA avadhyA jainendra siddhAnta koza
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 3. jambU dvIpake parvatoM nAma 1. kulAcala Adi ke nAma 1. jambudvIpameM yaha kulAcala hai-himavAna mahAhimavAna, niSedha, nIla rukmi aura zikharI (de0 loka/2/102) 2. sumeru parvata ke aneko nAma hai| (de0 sumeru ) 3. kAMcana parvatoMkA nAma kAMcana parvata hI hai / vijayArdha parvatoMke nAma prApta nahIM hai / zeSake nAma nimna prakAra haiM2. nAbhigiri tathA unake rakSaka deva I parvatoMke nAma devoMke nAma naM0 kSetrakA zi. 1. 4] rA.bA.3/10 6.5/2/1.ti.pa./pUrvokta nAma 1704, 1745/7/172/21 + 161; tri.3/206 rA vA. / " 2335, 12350 10 / 102 / 31 sA / 716 ha pu. /5/164 tri.sA./10196 + 16 / 18157 +38/1=1/31/ 1 haimavata 2 hari zabdavAn vijayA 3 ramyaka padma 4 hairaNyavat gandhamAdana 3. videha vazAroMke nAma ( ti 1/4/2210-2214); ( rA. bA./3/10/13/176/32+170/6. 10.23) (./5/228-239) (tri yA 686-66) ja. pa / vahA~ adhikaar)| avasthAna ka uttarIya pUrva videha meM pazcima se pUrva kI ora zraddhAvAn zraddhAvAn zraddhAvatI zAtI (svAti ) vikRtanAt vijaya nikaTA cAraNa (aruNa) vAn vatI gandhavAn padmavAn gandhavatI padma mAlyavAn gaMdhavAn mAnyavAn prabhAsa 5 T dakSiNa pUrva videha meM pUrva se 4 pazcimakI 7 ora ora uttara apara videha meM 1 2 3 padmakUTa 4 8 ti. pa. citrakUTa nalinakUTa pazcima se pUrva - 15 kI ora dakSiNa apara 6 zraddhAvAn videhameM pUrva se 10 vijayAt pazcimakI 11 AzIviSa 12 |13 eka zaila trikUTa vaidhanakuTa ajana zaila AtmAjana sukhAvaha candragiri ( candra mAla ) 14 sUrya giri ( sUrya mAla ) nAgagiri zeSa pramANa citrakUTa padmakUTa eka pola trikUTa 471 caNakUTa ajana zaila Atmajana AzISa sukhAvaha candragiri sUryagiri nAgagiri 16 ( nAga mAla ) devamAla noTa- na ha para ja pa meM zraddhAvatI / na 10 para rA. vA. vikRtavAn tri sA me vijayavAn aura ja. pa meM vijaTAvatI hai / naM 16 para ha . pu meM meghamAla hai / meM * krama 4. gajadantoMke nAma 9 mAyavya Adi dizAoM meM kamase saumanasa, vidyatprabha gancha gAyana va mAyayA ye cAra hai| (di. 18/4/2015) matAntara se gandhamAdana, mANyavAn, saumanasa va vidyutprabha ye cAra hai / (rA.vA./ 310/13/173/27,28 + 175 / 11,17); (ha. pu. / 5 / 210-212); (tri sA./663) / 5. yamaka parvatoMke nAma avasthAna devakuru uttarakuru 5. dIpa parvato nAma rasa Adi dizA pa4/2007-2124 rA vA./2/10/12/ ./2/161-112 tri.sA./14-622 1 pUrva 2 pazcima 3. pUrva 4 pazcima yamakUTa meghakUTa citrakUTa vicitra phUTa 6. disAjendro nAma devane sIzodA nadIke pUrva va pazcima meM krama se svastika, ajana, bhadrazAla vaname sItodAke dakSiNa va uttara taTapara ajana va kumudaH uttarakurume sItA nadIke pazcima va pUrvameva va rocana tathA pUrvI bhadrazAla vaname sItA nadIke uttara va dakSiNa taTapara padmotara va nosa nAmaka diggajendra parvata hai| (vi.pa./4/2103+ 2122+2130+2134 ), ( rA vA /3/10/13/178/6), (ha pu. /5/ 205-201), (tri. sA./661-662), (ja. pa./4/74-75) / 4. jambUdvIpa ke parvatIya kUTa va tannivAsI deva kUTa deva krama kUTa 1. bharata vijayArtha (pUrva se pazcimako ora) (ti. 14/140 + 167). ( rA vA./3/10/4/172/10), ( ha.pu / 5 / 26 ), (tri sA / 732-733), ( ja pa / 2 / 49 ) / sAyana jinamandira 6 2(dakSiNa) bharata (dakSiNArdha) bharata 7 nRtyamAla - maNibhadra ha 3 khaNDa prapAta 4 maNibhadra 2 vijayArtha kumAra vijayakumAra jainendra siddhAnta koza - 104/21:175/26 japa/6/15,1887 citrakUTa yamakUTa memakUTa * noTa - tri. sA. meM maNibhadrake sthAnapara pUrNabhadra aura pUrNabhadra ke sthAna para maNibhadra hai| 7 8 2. airAvata vijayA (pUrva se pazcima kI ora ) (ti 1/4/2360) (/ 5 / 110-112) (tri. sA. / 733-035) 1 viyatana pUrNabhava pUrNabhadra jinamandira 2 (uttarArdha) airAvata (uttarArdha) airAvata timisra guhya : nRtyamAla 3 khaNDa prapAta (dakSiNArdha ) airAvata (dakSiNArdha) kRtamAla maNibhadra 4 maNibhadra airAvata vaizravaNa 2 vijayA kumAra nijaNa kumAra deva pUrNabhadra' timisra uttarArdha) bhArata (ucarArdha) bharata vaizravaNa vaizravaNa mevaNa hA vaizravaNa pUrNa bhadra kRtamAla * noTa-tri sA meM naM. 1 va 7 para kramase khaNDaprapAta va timisra guhya nAma kUTa aura kRtamAlava' nRtyamAlA deva batAye hai|
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 472 5. dvIpa parvatoMke nAma rasa Adi hai kUTa devakrama kUTa deva / 6 vaizravaNa himavAn bharata or m30 44 gaMgA . 1 raktAdevI 3. videhake 32 vijayAdhu-(ti. pa/4/2260, 2302-2303) 8. rukmi parvata-( pUrva se pazcimakI ora ) 1 siddhAyatana | devoke nAma 6 maNibhadradevoke nAma // (ti pa/4/2341+ 1243); ( rA vA /3/11/10/183/31); 2 (dakSiNArdha)svadeza bharata vijayAI 7 timistraguhya | bharata | ( ha.pU./5/102-104 ), (tri. sA /727 ); (ja. pa./3/44 ) / vijayAdha | khaNDa prapAta |1| siddhAyatana / jinamandira || buddhi 8 (uttarArdha)svadeza | vat jAnane 4. rUpyakUlA rukmi (rUpya) | rukmi (rUpya)6 rUpyakulA pUrNabhadra 5 vijayAkumAra ramyaka 7 hairaNyavata ramyaka haraNyavata narakAntA narakAntA 8 maNikAcana maNikAcana 4. himavAda-(pUrva se pazcimakI ora ) (kAMcana) | (kAcana) (ti pa./1/1632+1651), (rA vA/3/11/2/182/24 ), noTa-rA. vA. va tri. sA meM naM.4 para nArI nAmaka kUTa va deva (ha. pu.//53-55), (tri. sA./721), (ja. pa./3/40] rahatA hai| siddhAyatana | jinamandira / | rohitAsyA rohitAsyA himavAn devI 6 zikharI parvata-(pUrva se pazcimakI ora ) bharata sindhu devI 8 sindhu (ti. pa./4/2353-2351 + 1243); (rA.vA./3/11/12/184/4), ilA ilAdevI surA devI surA gaMgAdevI 10 haimavata haimavata (ha. pu/5/106-108), (tri, sA./728), (ja, p/3/45)| zrIdevI 11 vaizravaNa vaizravaNa siddhaaytn| jinamandira 7 | kAcana (suvarNa) kAcana 2 zikharI zikharI 8. raktavatI raktavatI devI hairaNyavata hairaNyavata E gandhavatIgandhavatI 5 mahAhimavAna ( pUrva se pazcimakI ora ) (gAndhAra) | devI (ti. pa/4/1724-1726); (rA, vA/3/11/4/183/4); (ha, pu/ // raivata (airAvata) revata: 71-72), (tri sA/724), (ja, p/3/41)| 11 maNikAcana maNikAMcana 1 siddhAyatana jina mandira / 5 | hari (hrI) lakSmI devI / hari (hI)| 2 mahAhimavAn mahAhimavAn 6 harikAnta harikAnta | * noTa-rA. vA. meM naM. 6,7, 8,6,10,11 para kramase plakSaNakUlA, 3 | haimavata haimakta harivarSa harivarSa lakSmI, gandhadevI, airAvata, maNi va kAMcana nAmaka kUTa va deva devI 4 | rohita rohita 8 | vaiDUrya 6 niSadha parvata-(pUrva me pazcimakI ora) (ti. pa./4/1758-1760 ): (rA vA./3/11/6/183/17), ( ha. pU./ 10 videhake 16 vakSAra1/88-86); (tri, sA./725); (ja. p./3/42)| (ti. pa./4/2310), ( rA bA./3/10/13/177/11), (ha. pU./1 siddhAyatana | jinamandira / 6 / vijaya 5/234-235), (tri saa./743)| vijaya | niSadha niSadha sItodA sItodA 11 siddhAyatana / jinamandira / 3 / pahale kSetrakA | kUTa sadRza 3 harivarSa harivarSa8 apara videha apara videha | nAma | nAma 4 pUrva videha pUrva videha rucaka rucaka || 2 sva vakSArakA | kUTa sadRza |4| pichale kSetrakA | kUTa sadRza 5 ' hari (hI): hari (hrI): / / nAma nAma / nAma *noTa-rA. vA. va tri sA me naM 6 para dhRta yA dhRti nAmaka kUTa va * noTa-ha pu me na. 4 kUTa para dikkumArI devIkA nivAsa batAyA hai| deva kahe hai| tathA ja. pa. me naM 4,5.6 para kramase dhRti, pUrva videha aura harivijaya nAmaka kUTadeva kahe hai| 11 saumanasa gajadanta-( meruse kula giriko ora ) (ti. 5/4/2031+2043-2044), (rA.vA./3/10/13/175/13); 7 nIla parvata-(pUrva se pazcimakI ora ) (ha pu./5/221,227), (tri. sA./736) / (ti pa/4/2328 + 2331); (rA.vA /3/11/8/183/24), (h.pu| // (ti pa., ha pu.: tri, sA.) (rA.vA.) 1/88-101), (tri. sA /726), (ja. pa./3/43) / ||1| siddhAyatana | jinamandira || siddhAyatana |jinamandira 1 siddhAyatana | jinamandira / nArI nArI saumanasa saumanasa 2 saumanasa nIla 7 apara videha apara videha devakuru devakuru devakuru devakuru 3 pUrva videha pUrva tideha ramyaka ramyaka magala magala 4 magalAvata |4 sItA sItA apadarzana apadarzana vimala vatsamitrA devI 5 pUrva videha pUrvavideha | kIti kIrti 6 kAcana suvatsA 6. kanaka suvatsA noTa-rAvA, va tri, sA, me naM.6 para narakAntA nAmaka kUTa va (mamitrA devI)|7 kAcana vatsamitrA devI kahA hai| | viziSTa | viziSTa 8. viziSTa | viziSTa nAma saumanasa maMgala jainendra siddhAnta koza
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 5. dvIpa parvatoke nAma rasa Adi saM kUTa / deva kUTa deva ||saM. kUTa deva sa. Ta 12. vidyutprabha gajadanta-( meruse kula girikI ora) 5. sumeru parvatake vanoM meM kUToMke nAma va deva (ti. pa./4/2045-2046+2053+2054); (rA. vA./3/10/12/ (ti. pa./4/1969-1977); (rA. vA./3/10/13/174/16); 175/18), (ha. pu./5/222, 227 ); (tri. saa./736-740)| (ha. pu./5/326); (tri. sA./627 ); (ja. p./4/105)| (ti. pa. ha. pu., va tri. sA.) (rA. vA.) (ti pa.) somanasa vanameM (zeSa grantha) nandana vaname 1 | siddhAyatana | jinamandira / / siddhAyatana jinamandira vidyA prabhavidyA prabha 12 | vidyatprabha vidyAprabha / / 1 / nandana megha karA |1| nandana meghakarI devakuru devakuru devakuru | devakuru mandara meghavatI 2 mandara meghavatI padma padma niSadha sumeghA 3 | niSadha sumeghA tapana vAriSagAdevI vijaya vAriSeNAdevI|4| himavAn meghamAlinI / 4 haimavata* meghamAlinI svastika balA devI apara videha 5 rajata toyaMdharA | 5 | rajata* toyandharA zataujjva la zataujjvala 7 svastika svastika rucaka vicitrA (zatajvAla) (zatajvAla) zatajvAla zatajvAla 7/ sAgaracitra puSpamAlA sAgaracitra puSpamAlA* sItodA sItodA sItodA sItodA aninditA 8 vajra AnanditA hari Gmmoc00.00 4] padma | padma balAdevI vicitrA vajra 6] hari *noTa-ha. pu. meM balAdezIke sthAnapara acalAdevI kahA hai / *noTa-ha. pu. me saM. 4 para himavata; saM.6 para rajata; saM.8 para citraka nAma diye haiN| ja. pa. meM saM. 4 para himavAna. saM. 5 para vijaya nAmaka kUTa kahe hai| tayA saM.7 para devIkA nAma maNi13. gandhamAdana gajadanta-( meruse kulagirikI ora ) mAlinI kahA hai| (ti.pa./4/2057-2056); (rA. vA./3/10/13/173/24 ); (ha. pu./2/217-218 +227), (tri. saa./740-741)| 1 / siddhAyatana | jinamandira | lohita* bhogavatI 2 | gandhamAdana gandhamAdana 6 | sphaTika bhogahati | devakuru* | devakuru* | (bhoga karA) gandhavyAsa gandhavyAsa 7 | Ananda | Ananda (gandhamAlinI) 6. jambUdvIpake drahoM va vApiyoMke nAma noTa-tri. sA. me saM 3 para uttarakuru kahA hai| aura rA. vA. me || 1. himavAna Adi kulAcaloMparalohitake sthAna para sphaTika va sphaTikake sthAnapara lohita kahA hai| kamase padma, mahApadma, tigicha, kesarI, mahApuNDarIka va puNDa rIka draha hai| ti. pa. meM rukmi parvatapara mahApuNDarIkake sthAnapara 14. mAlyavAna gajadanta-(meruse kulagirikI ora ) puNDarIka tathA zikharI parvatapara puNDarIkake sthAnapara mahApuNDaroka (ti. pa./4/2060-2062 ); ( rA. vA./3/10/13/173/30), kahA hai| (de0 loka/3/14 va lok/3/6)| (ha. pu./5/216-220+224); (tri. saa./738)| (ti. pa., ha. pu.: tri. sA.) (rA.vA.) 2. sumeru parvatake banoMmeM-Agneya dizAko Adi karake (ti.pa./ 1 siddhAyatana jinamandira || siddhAyatana jinmndir|| 4/1646,1662-1963), (rA. vA./3/10/12/176/26); ( hai. pR./ 2 mAkyavAda | mAvyavAca |2| mAlyavAna mAnyavAda 5/334-346), (tri. sA./628-626), (ja. pa./4/110-113) / 3. uttarakuru uttarakuru 3uttarakuru uttarakuru kaccha kaccha kaccha kaccha saumanasavana | nandana vana saumanasakana nandanavana sAgara bhogavatIdevI || vijaya |vijaya (ti, pa.) / (rA.vA.) (ti. pa.) | (rA. vA. (subhogA) rajata bhogamAlinI |6 sAgara bhogavatI |1| utpalagurumA utpalagusamA |7| kajjalA kajjalA devI | nalinA nalinA | kajjalaprabhA kajjalaprabhA 7 pUrNabhadra pUrNabhadra rajata bhogamAlinI utpannA utpalA zrIbhadrA zrIkAntA 8 sItA sItAdevI 8 | pUrNabhadra utpalojjvalA utpalojjvalA 10 zrIkAntA zrIcandrA pUrNabhadra harisaha harisaha 8 sItA 5 bhRgA bhRgA zrImahitA zronilayA 90 hari | bhRganibhA bhR'ganibhA | 12 zrInilayA zrImahitA cm 4 | 111 sItA hari - - jainendra siddhAnta koza bhA0 3-60
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 474 5. dvIpa parvatoke nAma rasa Adi ... saumanasavaname / nandanavaname / saumanasabanameM nandanavaname | 3. videha kSetrakI 12 vibhaMgA nadiyoMke nAma ti pa. rA. vA. ti. pa. | rA.vA. (ti. pa/4/2215-2216), (rA vA /3/10/13/175/33+ 177/7, 13 nalinA (padmA) nalinA (padmA) 15 kumudA 17,25). (ha pu./5/236-243), (tri sA/666-666), (ja.5/ kumudA 14 nalinagulmA | nalinagulmA 16 | kumudraprabhA kumudraprabhA 8-havA~ adhikaar)| (padmagunmA) / (padmagulmA) | nadiyoke nAma avasthAna noTa-ha.pu., tri. sA.va ja pa. meM nandanabanakI apekSA ti.pa. vAle ti pa, rA vA tri sAja. pa. hI nAma diye hai| dravatI grAhavatI gAdha- grahavatI uttarIpUrva videha | vatI meM pazcimase 2 grAhavatI hRdayA- dahavatI drahavatI 3. deva va uttarakurume pUrva kI ora | vatI 3) pakvatI paMkAvatI pakavatI pakavatI (ti. pa./4/2061,2126 ): (rA. vA /3/10/13/174/26 + 175/5,6, (dakSiNI pUrva 1 taptajalA taptajalA taptajalA taptajalA hai, 28), (ha. pu/5/164-166); (tri. sA./657), (ja. pa./4/ videhame pUrvase mattajalA matta jalA mattajalA mattajalA 28,83) / (pazcimakI ora unmatta jalA unmattaja-unmattaja.unmattaja. deva kurumeM kSIrodA kSIrodA kSIrodA / uttarakurume / devakurume (dakSiNI apara uttarakuruma kSIrodA videhama pUrvase 2 sItodA 'saM. dakSiNase uttara- | uttarase dakSiNa- saM. | dakSiNase uttara-| uttarase sItodA sItodA sItodA kI ora | kI ora kI ora | dakSiNakI pazcimakI ora 3 auSadha vAhinI se tAntara soto- soto vAhinI vAhinI vAhinI ora uttarI apara 1 gaMbhIramAlinI gaMbhIramA.gaMbhIramA.gaMbhIramA niSadha sulasa ra videhame pazcima-2 phenamAlinI phenamA. phenamA | phenamA. daivakura uttara kuru vidyut | mAlyavAn || se pUrva kI ora 3 UrmimAlinI UmimA, urmimA urmimA candra (taDitprabha) nIla airAvata .. mahAdrahoM ke kUToMke nAma 1 padmadrahake taTa para IzAna Adi cAra vidizAome vaizravaNa, zrInicaya, kSudrAhimavAn va airAvata ye tathA uttara dizAme zrIsaMcaya ye paoNca kUTa hai| usake jalame uttara Adi ATha dizAome jinakUTa, zrInicaya, vaiDUrya, akamaya, Azcarya, rucaka, zikharI va utpala ye ATha kUTa hai| (zi. 5/4/1660-1665) / 2 mahApadma Adi draho ke kUToke nAma bhI isI prakAra haiN| vizeSatA yaha hai ki himavAnke sthAnapara apane-apane parvatoke nAmavAle kUTa hai / (ti. p/4/1730-1734,1765-1766)| 9. lavaNasAgarake parvata pAtAla va tanivAsI devoMke nAma (ti.pa./4/2410+2460-2466); (ha. pu/5/443,460); (tri. sA./1+105-107); (ja. p./10/6+60-33)| ora 8. jambUdvIpakI nadiyoMke nAma 1. bharanAdi mahAkSetroMmeM kramase gaMgA-sindhu, rohita-rohitAsyA, harita harikAntA; sItA-sItodA, nArI-narakAntA, sUvarNa kUlA-rUpyakUlA, raktA-raktodA ye 14 nadiyA~ hai / (de0 loka/3/1.7 va loka/3/11) / | sAgarake abhyantara | madhyavartI | sAgarake bAhyabhAgakI dizA _bhAgakI ora pAtAlakA | parvata deva nAma parvata / deva pUrva kaustubha kaustubha pAtAla kaustubhAvAsa kaustubhAvAsa | dakSiNa | udaka | ziva kadamba udakAvAsa zivadeva pazcima zaMkha udakAvAsa -baDavAmukha ] mahAzaMkha udaka uttara daka / lohita | yupakezarI | dakavAsa lohitAMka (rohita) noTa-tri. sA. meM pUrvAdi dizAomeM kramase baDavAmukha, kadamaka, pAtAla va yUpakezarI nAmaka pAtAla batAye hai| 2. videhake 32 kSetroMmeM gaMgA-sindhu nAmakI 16 aura raktA-raktodA nAmakI 16 nadiyA~ hai| (de0 lok/2/11)| jainendra siddhAnta koza
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ 475 5. dvIpa parvatoMke nAma rasa Adi loka 10. mAnuSotara parvatake kUToM va devoMke nAma (ti. pa./4/2766+2776-2782); (rA. vA./3/34/6/167/14); (ha. pu./5/602-610): (tri. saa./642)| dizA dizA ti. pa.va rA. vA. ha.pu. tri.sA. pazcima 1. vijayA | azokA vaijayantI | suprabuddhA veNutAla jayantI kumudA varuNa (dharaNa) aparAjitA puNDarIkiNI / bhUtAnanda prabhaM karA ramaNIya yama suprabhA AnandA soma sarvatobhadrA / sudarzanA r'mnn deva baruNa utara uttara / 1 ramyA sumanA dakSiNa 4 noTa- dakSiNake kUToMpara saudharma indrake lokapAla, vyA uttarake kUToMpara aizAna indra ke lokapAla rahate haiN| pazcima vaiDUrya azmagarbha saugandhI rucaka lohita aMjana aMjanamUla kanaka rajata sphaTika aMka pravAla tapanIya ratna prabhajana vajra velamba* sarvaratna* yazasvAn yazaskAnta yazodhara nanda (nandana) nandottara azanighoSa siddhArtha vaizravaNa (kramaNa) mAnasa (mAnuSya) sudarzana meSa ( amogha) suprabuddha svAti uttara Agneya gheNu IzAna 12. kuNDalavara parvatake kUToM va devoMke nAma veNudhArI hanumAna velamma veNudhArI (veNunIta) vAyavya neRtya dRSTi saM01-(ti. 5/5/122-125); (tri. sA./644-645); dRSTi saM02-(ti. pa./2/133); (rA. vA./3/35/-/196/10) (ha. puu./11460-664)| noTa-rA.vA. va ha. pu. meM saM. 19017 va 18 ke sthAnapara kramase sarvaratna, prabhaMjana va velamba nAmaka kUTa haiN| tathA veNutAli, prabhaMjana va velamba ye kramase unake deva haiN| dizA dRSTi saM.) iSTi saM. 2 dakSiNa 1. nandIzvara dvIpakI vApiyA~ va unake deva pUrvAdi kramase (ti. pa./2/63-78); (rA. vA./3/35/-/198/9); (ha. pu./5/656665); (tri. saa./E48-670)| bana vajraprabha kanaka kanakaprabha rajata rajataprabha (rajatAbha) suprabha mahAprabha ka aMkaprabha maNi maNiprabha rucaka* rucakAma* himavAn* sva sva kUTa sadRza nAma viziSTa (trizirA) paMcazira mahAzira mahAbAhU padma padmottara mahApadma vAsukI sthirahRdaya mahAhRdaya zrI bRkSa svastika sundara vizAla netra pANDuka pANDara* pazcima dizA ti, pa.va. tri, sA. rA.vA. / uttara cdn0 mandara* nandA nandavatI nandottarA nandighoSa arajA virajA azokA vItazokA nandA saudharma nandavatI aizAna nandottarA camarendra nandivoSa vairocana vijayA varuNa vaijayantI / yama jayantI soma aparAjitA | vaizravaNa dakSiNa m noTa-rA.vA. va. ha. pu. meM uttara dizAke kUTokA nAma kramase sphaTika, sphaTikaprabha, himavAn ba mahendra batAyA hai| antima do devoMke nAmoM meM pANDukake sthAnapara pANDura aura pANDurake sthAnapara pANDaka batAyA hai| sh >> jainendra siddhAnta koza
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 5. dvIpa parvatoke nAma rasa Adi ti. pa , tri, sA ti. pa., tri. sA. dizA sa 13. rucakavara parvatake kUToM va devoM ke nAma 1. dRSTi saM0 1 kI apekSA (ti. pa./2/145-163), (rA. vA /3/35/-/166/28), (ha pu/5/705-717), (tri. saa./64-658)| deviyokA kAma devI devI | uparokta 1 vimala | kanakA kI abhya 2 nityAloka zatapadA ntara di | (zatahadA zAome 3 svayaprabha / kanakacitrA 4nityodyota saudAminI dizAe~ nirmala karanA deviyokA kAma ti pa.; tri sA. dizA sa. rA. vA. , ha pu deviyokA kAma devI kUTa devI uparokta- 1 rucakarucakakIti kI abhya 2 maNi rucakakAntA ntara di.3 rAjyottama rucakaprabhA zAome 4 vaiDUrya | rucakA 1 kanaka vijayA | vaiDUrya vijayA | 2 kAcana | vaijayantI 2 kAcana | vaijayantI 3 tapana | jayantI | kanaka vaijayantI 4 svatika- aparAjitA ariSTA aparAjitA dizA subhadra nandA dikasvatika nandA 6ajanamUla / nandavatI | nandana nandottarA ajana nandottara aMjana AnandA vajra nandiSeNA ajanamUla nandivardhanA janma kalyANapara bhArI dhAraNa karanA deviyoM kA kAma jAtama karanA jhArI dhAraNa karanA janma kalyAkaNa para dakSiNa | sphaTika rajata 2 kumuda 4 nalina | icchA | samAhAra | amogha suprabuddha mandira vimala | supta ko | susthitA | supraNidhi suprabuddhA yazodharA yazodharA 2 dRSTi saM 2 kI apekSA darpaNa dhAraNa karanA 5 padma 6| candra 7 vaizravaNa 8 vaDUya janma kalyANakapara darpaNa dhAraNa karanA lakSmI zeSavatI citraguptA vasundharA rucaka lakSmIvatI rucakottara | kIrtimatI vasundharA sapratiSTha (ti pa/166-177); (rAbA /3/35/-1166/24); (h.puu/5/702-727)| ba pazcima 1 amodha ilA 2 svastika surAdevI 3 mandara - pRthivI padmA devIkA kAma karanA surA gajendra | devIkA kAma 4 haimavava yANakapara chatra dhAraNa karanA ekanAsA janma kalyANakapara chatra dhAraNa lohitAkSa jagatkusuma padma pRthivI nalina padmAvatI (pdm)| kumuda kAnanA (kAMcanA) saumanasa nabamikA yazasvI (zItA) bhadra bhadrA rAjyottama navamI sItA sudarzana (ti pa.) rA. vA. ha pu. dizA saM / kUTa | devI devI cAro 1 nandyAvarta | padmotara dizAo 2 svastika subhadra sahastI | meM 3 zrIvRkSa nIla / 4 vardhamAna | aMjana giri abhyaMtara dizAmeM 32 de0 pUrvokta dRSTi saM.1 meM pratyeka dizAke ATha kUTa || vidi-1 11 vaiDUrya rucakA zAmeM pra- 2 maNibhadra vijayA vijayA dakSiNA 3 rucaka rucakAbhA rUpase 4 ratnaprabha / vaijayantI ratna | rucakAntA maNiprabha rucakakAntA 6 zaravaratna | jayantI sarvaratna jayantI 7 rucakottama rucakottamA rucakaprabhA 8 ratnoJcaya | aparAjitA uparokta-1 vimala | kanakA citrA ke abhya-2 nityAloka | zatapadA kanakacitrA ntara bhA (zatahadA) gameM cAro 3/ svayaMprabha kanakacitrA | trizirA |dizA 4 nityodyota | saudAminI sUtramaNi bhadrA uttara 1, vijaya | ala bhUSA 2 vaijayanta mizrake zo jayanta | puNDaro kiNI | 4 aparAjita | vAruNI 5 kuNDalaka AzA 6 rucaka satyA ratnakUTa janma kyANakapara caeNvara dhAraNa karanA sphaTika | alabhUSA aka mizrakezI ajana | puNDarI kiNI kAMcana / vAruNI rajata AzA kuNDala | ho rucira (rucaka) janma klyANakapara caeNvara dhAraNa karanA| dizAomeM udyota karanA jAtakarma karanevAlI mahatta dizAoM me udyota karanA jAtakarmakaranevAlI mahattarikA Ge Ge Ge sAla sudarzana omeM / / jainendra siddhAnta koza
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ choka saM. 1 2 3 5 ha 11 12 13 17 14. parvatoM Adi varNa 16 himavAn mahAhimavAda niSadha nIla rucima zikharI vijayArtha vijayArdha ke kUTa sumeru :pANDuka zilA pANDukambalA raktakambalA atirakta nAbhigiri matAntara vRSabha giri gajadanta : saumanasa vidyAbha gandhamAdana mAlyavAn kAMcana matAntara vakSAra vRSabha giri 114 15 26 gaMgAkuMDa jhela nAma gaMgAkUTa padmadrahakA kamalaH mRNAla kanda nAle patte karNikA kesara jambUvRkSasthalasAmAnya sthala isakI vASiyoMke kUTa skandha pITha bediyA~: jambUddIpaka jagatI bhadrazAlavana (vedI) nandanavana vedI ti. 1/4/ yA saM 65 33 107 19 ng 1820 1830 1834 1832 13 22 2260 " 2016 KHl 39 220 221 223 2162 2155 2152 16 2114 1686 rA. vA/3/sU./ mA./pu/piM (13/-/104/19 (va. sU /3/12 53 10|4|171|15 10/13/280/18 ` " KHn - 10/13/175/11 10/12/106/17 10/12/102/16 10/23/105/1 17/1985/6 "2 "9 22/2/100/3 kara 10/13/174 /22 10/13/100/5 10/13/176/6 477 pramANa 6.pU./5/ zlo. saM. 21 347 33 212 210 211 202 175 tri. sA./ gA. saM. 566 jainendra siddhAnta koza 32 2 670 de0sI0/2/64 lA 3/7 > 716 710 663 15 33 633 4/13 39 ja.pa. adhi./gA. 3/3 656 600 710 " KHn 39 19 2/32 . . . 3/210 570 2/73 5. dvIpa parvatoMke nAma rasa Adi upamA suvarNa cA~dI tapanIya vaiDUrya rajata suvarNa rajata suvarNa arjuna suvarNa rajata rudhira samartha tapanIya dadhi suvarNa KHn caoNdI tapanIya kanaka sUrya kAcana totA suvarNa KHn vajra suvarNa rajata ariSThamaNi vaiDUrya lohitAkSa arkamaNi tapanIya ** 1 114 1 pukharAja varNa pIta (rA.vA.) zukla (rA. vA. ) taruNAditya (rakta) mayUragrIva ( rA vA0 ) zukla pIta (rA.bA.) zukla pIta varNa zveta viduma (zveta) lAla rakta zveta 13 sphaTika rA. nA. rakta pIta (nIlA) maiM vai vai ve maiM maiM maiM maiM maiM maiM vai vai vai vaise vai kezara pIta padmavara (rA. vA) 33
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 478 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra pramANa varNa ha.pu./5/- | tri. sA./- ja. pa./zlo. saM. gA. saM. | adhi /gA upamA varNa nAma ti. pa/4/- gA. sa. saumanasavana ( vedI) 1938 pANDakavana vedI jambUvRkSa vedI jambUvRkSakI 12 vediyA~ / 2151 suvarNa padmavara (rA. vA.) rAvA/3/sUtra/- vA.//paMkti 10/13/180/2 10/13/180/12 7/1/166/18 7/1/166/20 tathA 10/13/174/17 (jAmbUnada suvarNa), raktatAyukta pIta suvarNa padmavara suvarNa pIta 3/169 zveta hima kaMdapuSpa mRNAla zakha rajata harita zveta dhavala pIta / 2461 suvarNa sarva vediyoM nadiyoMkA jalagagA-sindhu rohita-rohitAsyA harita-rikAntA sItA-sItodA lavaNasAgarake parvata- pUrva dizA vAle dakSiNa dizA vAle pazcima dizA vAle uttara dizA vAle iSvAkAra mAnuSottara aMjana giri dadhimukha ratikara kuNDalagiri rucakavara parvata akaratna 10/30 10/31 10/32 10/33 rajata zveta bhIla suvarNa pIta 565 indranIlamaNi 666 dahI kAlA sapheda raktatAyukta pIta suvarNa 3/35/-/166/22 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra 1. dvIpa sAgaroMkA sAmAnya vistAra 1. jambUdvIpakA vistAra 100,000 yojana hai| tatpazcAta sabhI samudra va dvIpa uttarottara dugune dugune vistArayukta hai| (ta.sU./3/8); (ti.pa./5/32) 2. kavaNasAgara va usake pAtAlAdi 1. sAgara sthala vizeSa vistArAdi meM kyA pramANa yo, (ha. pu.//434), dRSTi saM.1-(ti. pa/4/2400-2407); (rA. vA/3/32/3/163/8), (tri. sA./615); (ja. p./10/22)| pRthivItala para kinArose 15000 yojana bhItara jAnepara tala me " " " AkAzameM vistAra 200,000 10,000 10,000 1000 700 gaharAI 11000 AkAzame dRSTi sa. 2 loggAyaNIke anusAra uparokta prakAra AkAzameM avasthita (ti. pa./4/2445), (ha. pu./1/434)| dRSTi saM.3 saggAyaNIke anusAra uparokta prakAra AkAzameM aba sthita (ti, p./4/2448)| tIno dRSTiyose uparokta prakAra AkAzame mUrNimAke dina 10000 de0 loka/4/1 jainendra siddhAnta koza
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra 2. pAtAla pAtAla vizeSa vistAra yo. | madhyameM rA vA/3/ 32/4/133/1 ha. pu/gA0) tri sA./ gA. ja.pa/10/ gA. mUlameM gaharAI Upara moTAI / gA. jyeSTha 10,000 100,000 10,000 1000 1000 554 451 10,000 100,000 10,000 1000 madhyama jaghanya 2412 2414 2433 100 1000 3. parvata va dvIpa ti.pa./4/ r'ihiir' nAma vistAra U~cAI tri. sA./ gA. naM ja.pa/10 gAnaM 2458 109 1000 12000 610 parvata sAgarake vistArako dizAmeM 116000 gautama dvIpa | golAIkA vyAsa 12000 vistAra dRSTi saM.1 / dRSTi sa.2 dizAo vAle 100 kumAnuSa dvIpa vidizA vAle 55 antaradizA vAle parvatake pAsa vAle 3. aDhAI dvIpake kSetroMkA vistAra-1. jambU dvIpake kSetra (de0 loka/4/1) 100 nAma bharata sAmAnya dakSiNa bharata uttara bharata haimavat harivarSa videha jIvA pramANa vistAra (yojana) dakSiNa / uttara (yojana) pArzva bhujA (yojana) ti, pa./4/ japa ha pu./gA. tri.sA./gA / a/gA dhanuSapRSTha 526vara 144711 1452815105+ 162 | 18+ 40 604+771/ 2/10 dhanuSapRSTha 23863 974813 976661 184 1447113 181234 | 161 210513 3767416 675532 16667 / 773 842112 7390113 1336114 1736 775 3/228 33684 (madhyameM 100,000 337672 605+777, 73 uttara va dakSiNameM (parvatoMkI jIvA harivarSavat 2335 haimavatavada 2350 bharatavata apane apane parvatoko uttara jIvA 1775 / ramyaka hairaNyavat airAvata | devakuru va uttara kuru dRSTi saM.1 2365 1159266 dRSTi saM.2 dRSTi saM.3 1184262 53000 6041812 / 2140 (dhanuSa pRSTha) 52000 2126 53000 6041813 (dhanuSa pRSTha) - (rA vA./3/10/12/174/3) dakSiNa-uttara 1659223 / 2217+ (rA. vA /3/10/23/RGERY 32 videha pUrvApara 22121 6057/11+20 - jainendra siddhAnta koza
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 2 bhAtakIkhaNDa kSetra nAma bharata haimavata harivarSa videha ramyaka hairaNyamada airAvata nAma dono ru nAma lAMga lAvatI- lambAI mahAkacchA sugandhA kacchakAvatI - gandhA khA dvIpa ke vistAra vat puSkazA suvA prA-puSpalAmatI - mahAvaprA mahApadmA-suramyA padmAvatI-ramyA galinA-mahAmatsA kumudA-suvatsA saritA vatsA abhyantara (yojana ) 661431I 2645821re 10583335 423334312 bANa 366680 pUrva pazcima vistAra dono bAhya videhoke kSetra-ti. 1/4/gA. sa ) (44) ( sA 111-13) kAgandhamAlinI 514154312 509570393 51969336 suyA-gandhitA 526100 5392223 524277116 16 543806332 55321321re 56333521 572742 582864344 dono abhyantara videhoke kSetra - ( ti pa /4/gA. sa ), ( ha pu / 5 / 555 ), ( tri. sA / 631-133 ) padmA-magalAvatI 290039363 294623366 284501212 supadmA-ramaNIyA 279917312 pa /4/2607 ) pratyeka kSetra = 9738 yo0 ( ti. pratyeka kSetra -6633 ( ti pa /4/2607) Adi vistAra madhyama (yojana ) 2012298313 80519416 harivarSa Daimamalavasa bharatatrat 3 12581212 50324344 20 24 12 548629 zava re 558751113 568158312 578280334 *** 52 275094164 264972212 255565312 245442212 236036661 225914212 jovA 223158 madhyama dakSiNa-uttara lambAI ( yojana ) jainendra siddhAnta koza 18547355 74190323 29676331 1187054363 270510262 260388222 250981312 240859212 231452362 221330212 132 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra bAhya (yojana ) 172 - - dhanuSapRSTha 25486 antima ( ti pa /4/2564-2572 ), ( rA vA / 2563 28545536 275333212 pi./gA./5/ro no pramANa /4/') 502-504 ) ( tri sA./ 126 ), ( ja. 3/33/2-7/12/2); pa./11/6-17) 535 518738312 528861366 538268 2646 548390331 5577972 567919233 2650 57732656 587448336 2656 2658 ti pa /4/ gAM. 2622 2634 2638 2642 2670 2674 265926364 2678 255804212 2682 246397312 26-6 236275312 226868111 2664 216746212 2668 2660
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 481 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra 3. puSkarArdhake kSetra vistAra nAma lambAI pramANa abhyantara (yo0) madhyama (yo0) bAhya ( yo0) bharata haimavata lm wld 65446263 2617842113 1047136316 ) hari videha 41579313 166319533 6652773333 2661108343 665277213 166319316 41579:53 dvIpake vistAra vata 53512366 214051363 856207232 3424828296 53512363 214051363 856207233 (ti, pa/4/2805-2817); (rA. vA /3/34/2-5/166/16), ramyaka hairaNyavava airAvata sA /626), (ja pa /11/67-72) m lh wlm 65446263 2617842523 1047136393 (-027/212) 'l nAma vANa jIvA dhanuSapRSTha pramANa dAnoM kuru 1486631 436116 3668335 uparokta dakSiNa uttara lambAI nAma pUrva pazcima vistAra ti pa./4/gA Adima madhyama antima 2848 2852 donoM bAhya videhoM ke kSetra-(ti. pa//gA.naM ), (tri sA /631-633) kacchA-gandhamAlinI 1921874116 1931322313 sukacchA-gandhilA 1942679366 1952128212 mahAkacchA-suvalgu 1962053353 1971502 kacchakAvatI-gandhA 1982859215 1992307313 AvartA-vaprakAvatI 2002233313 2011681313 lAgalAvatI-mahAvaprA 2023038363 2032487333 puSkalA va suvaprA 2042412343 2051860363 vaprA va puSkalAbatI 2063218633 2072666316 donoM abhyantara videhoke kSetra-(ti pa/4/gA ), (tri sA./631-633) padmAvamagalAvatI 1500953393 1491505346 supamA va ramaNIyA 1480148333 1470700262 mahApadmA-suramyA 1460774314 1451326413 ramyA-padmakAvatI 1439968296 1430520321 zaMkhA-vaprakAvatI 14205952ra 1411146365 mahAvaDA-nalina 139978911 13903413212 kumudA-suvaprA 1380415316 1370967262 saritA-vaprA 1940770366 1961576263 198095013 2001755316 2021129353 2041935213 2061309312 208214263 2860 2064 2868 2872 r lh ly 2880 2884 2888 1842057313 1461251314 1441877264 1421072,13 1401698296 1380892316 1361519212 1340713296 2862 2866 2600 1350161312 2604 | 2608 jainendra siddhAnta koza bhA03-61
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 482 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra 4. jambU dvIpake parvato va kUToMkA vistAra 1. lambe parvata noTa-parvatokI nIva sarvatra U~cAIse cauthAI hotI hai / (ha. pU/5/506); (tri. sA./636), (ja. p./3/37)| | dakSiNa vistAra yo jIvA nAma U~cAI yo nIva yo0 uttara jIvA yo0 pArzva bhujA yo0 pramANa rA.vA./ ha. pu | tri.sA./ja. pa/ 3/-1-1-1 /gA. gA. a./gA. ti.pa./ 4/gA. yo kulAcalahimavAn mahAhimavAn niSadha 100 200 105213 42101 168423 nIla rukmi zikharI bharata kSetravijayA guphA videha vijayA -- U~cAIse cauthAI 2493266535019 | 1634 | 11/2/182/11/ 5393166 927619 / 1717 | | 11/4/182/32 2016533 1750 | 11/6/143/12 // niSadhavat - 2327 | 11/8/183/24 mahAhimavAnavata - 2340 11/10/183/31 himavAnavata 2355 - apane apane kSetrako uttara jIvA - 2011 yo0 12 yo0 4883 / 183 | 11 105 | 10/4/171/16 21 + 32 // 770 175 10/4/171/28 50 | 2257 /10/13/206/20 225 / / 25 22124 nAma sthala vizeSa U~cAI yo0 cauDAI yo. lambAI ti. pa./ rA vA /3/10/ ha. pu.| tri.sA./ ja pa./ | 13/.../.. zaMgA. gA. a/gA. 4/gA yo0 yo0 1659222 2231 176/3 176/1 2307 vakSAra sAmAnya nadIke pAsa parvatake pAsa gajadanta sAmAnya dRSTi saM.1 kulAcaloke pAsa | meruke pAsa dRSTi sa.2kulAcaloke pAsa | meruke pAsa -U~cAIse cauthAI - 3020912 | 2024 2017 400 500 400 500 2027 173/16 - - - - jainendra siddhAnta koza
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 483 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra 2. gola pati vistAra nAma - U~cAI gaharAI ti pa./ 4/gA. rA vA/3/10 | ha. pU./ vA//paM. 5/gA, tri sA|| ja pa| agA. mUlame / madhyameM | Upara yo yo. 100 100 710 1000 vRSabhagiri nAbhigiridRSTi saM 1 dRSTi sa.2 ! sumeru - parvata 3/210 1000 1000 7/182/12 1000 1000 750 1706 11000 1000 10,000 de. lokA 1781 7/177/32 83606 4/22 7/180/14 302 627 4/132 2077 cUlikA yamaka - dRSTi saM.1 dRSTi sa 2 kAMcanagiri diggajendra U~cAIse cauthAI x 7/174/26 | 7/175/1 100 2064 | 2104, 1 2113 rom 6/45 4/76 3. parvatIya va anya kUTakUToMke vistAra sambandhI sAmAnya niyama-sabhI kUToMkA mUla vistAra apanI U~cAIkA ardhapramANa hai / UparI vistAra usase AdhA hai| unakI U~cAI apane-apane parvato kI gaharAI ke samAna hai| ha. pu|| /gA. tri.sA/ gA ja.pa./ a/gA. 1633 2355 vistAra tri, pa rA , vA./3/sU. avasthAna U~cAI 4/gA. vA/pR./pa, Upara mUlameM / madhyameM | yo. | yo. / / yo. yo. bharata vijayA | airAvata vijayA bharata vijayAvat himavAn 25 / 183 / 123 mahAhimagana himavAnse dugunA 1725 niSadha himavAnse caugunA 1756 nIla niSadhavata 2327 rukmi mahAhimavAnvata 2340 zivarI himavAnvata himavAnkA siddhAyatana 500 | 500 / 3752 11/2/182/16 zeSa parvata - | himavAnke samAna i (rA. vA /3/11/3/183/5, 6/183/18:8/183/25. 10/183/32: 12/184/5) cAro gajavanta parvatase uparokta niyamAnusAra jAnanA! 2032, | 10/13/173/- cauthAI 2048, | 23 2058, 2060 padmadaha himavAn parvatabata anyadraha apane apane parvatovata bhadrAlavana (de.loka/3/12.5) nandagavana 500 / 375 / 250 1917 saumanasavana 250 1873 / 1971 nandanavanakA balabhadrakara (de0 loka/3/6.2) saumanasa vanakA alabhadra kUTa-- / (de0 loka/3/1.3) dRSTi sa.1 100 100 / 75 | 1978 | dRSTi saM 2 1000 1000 1680 (10/13/176/ 16) jainendra siddhAnta koza 214 / 276 331 / 626 250 1667
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 484 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra 4 nadI kuNDa dvIpa va pANDuka zilA Adi avasthAna UMcAI gaharAI vistAra tri.pa/ 4/gA. rA vA/3/22 vA/pa/paM ha. pu/ gA tri. sA./ gA. ja.pa/ a./gA. | | 8 yo. 10 yo. gaMgAvata 221 nadI kuNDoM ke dvIpagagAkuNDa 2 kosa sindhukuNDa zeSa kuNDayugala | 2 kosa uparokta dvIpoke zaila 1/187/26 2/187/32 3-14/188-186 10yo. uttarottara dUnA vistAra mUla madhya Upara gaMgA kuNDa 10yo, 4 yo. 20 144 2 yo | / 1 yo. cauDAI lambAI pANDukazilAdRSTi sa 1 dRSTi saM.2 yo / 100 yo. 500 yo. 10 yo. / 250 yo 346635 yo. 2816 1821 / 180/20 4/142 vistAra | madhya Upara pANDuka zilAke sihAsana va Asana 100dha, 500 dha. 275 dha. | 250 dha. padmadraha 5 aDhAI dvIpoMkI sarva bediyA~vediyoM ke vistAra sambandhI sAmAnya niyama-devAraNyaka va bhUtAraNyaka banoke atirikta sabhI kuNDo, nadiyoM, bano, nagarau, caityAlayoM AdikI vediyA~ samAna hotI huI nimna vistAra-sAmAnyavAlI hai| (ti pa/4/2388-2361), (ja, pa./1/60-66) aparathAna U~cAI ti pa./ rA. vA./3 /sU / ha.pu/ tri. sA./] ja. pa./ gaharAI vistAra 4/gA. | vA./pR/paM. /gA | gA. a./gA, sAmAnya 1/2 yo. U~cAIse cauthAI 500 dhanuSa 2360 116 1/66 bhUtAraNyaka 1 yo. 1000 / 2361 devAraNyaka himavAn sAmAnya vedIvat 1626 15/-/185/1 zAlmalI vRkSasthala 2168 gajadanta bhUtAraNyaka va 2100,2128/ bhadrazAlavana 2006 dhAta kIrANDakI sarva uparokta vana puSkarArdhakI sarva iSpAkAra sAmAnya vat 2535 mAnuSottara kItaTavedI sAmAnya bat 11 ko - 27:4 zikharavedI 4000 jambUdvIpakI jagatI ghraaii| vistAra / mUla madhya Upara yo, 1/2 yo 12 yo yo. 4 yo 15-27 / 8/9/370/26 / 378 / 885 1/26 praveza | AyAma jagatIke dvAradRSTi sa 1 8 yo. 4 yo 4 yo dRSTi saM 2 750 yo / 500 yo lavaNasAgara - jambUdvIpakI jagatI bat / 11111111 2516
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra loka 5. zeSa dvIpoMke parvatoM va kUToMkA vistAra1. dhAtakIkhaNDake parvata nAma U~cAI lambAI vistAra ti. pa/ 4/gA, rA. vA./3/33/ vA/pR/pa. ha pu/ | tri sA./ /gA. | gA. ja pa / a./gA. 2544-2546 /11/20 467 506 parvatoke vistAra va U~cAI sambandhI sAmAnya niyamakulAcala ( jambUdvIpavata svadIpavat jambUdvIpase dUnA vijayA nimnokta vakSAra gajadanta dRSTi sa01 dRSTi saM.2 jambudvopavat uparokta sarva parvata jambUdvIpase dUnA vRSabhagiri | jambUdvIpavata yamaka kocana diggajendra 2547 vistAra dakSiNa uttara / pUrva pazcima 400 yo. svadvIpabata 1000 yo. jambUdvIpavata jambUdvIpase dUnA | svakSetravava 2533 / 6 / 165/26 / 465 2687+ uparokta sAmAnya niyamavata 125 iSvAkAra vijayA / 11/4 jambUdvIpavata nimnokta jambUdvIpame dUnA 408+ uparokta sAmAnya niyamavata vakSAra gajadantaabhyantara bAhya 2561 2562 XX sumeru parvata 256227 561257 vistAra gaharAI / mUla | madhya Upara 84000 / 1000 4000 de loka | 1000 pRthivIpara 2577 pAza 6/16/28 / 11/18 pAtAlameM dRSTi sa 1 kI apekSA vistAra-10,000 " ,2,, , -6500 - jambUdvIpake meruvat cUlikA 2583 -na dakSiNa uttara vistAra ti,pA nAma U~cAI va cauDAI ___ Adima madhyama antima 4/gA. 519216343 538745312 558274373 577803313 dono bAhya videhoke vakSAra - citra va devamAla kUTa nalina va nAgakUTa padma va sUryakUTa ekazaila va candranAga dono abhyantara videhoke vakSAra zraddhAvAna va AtmAjana aMjana va vijayavAn AzIviSa va vaizravaNa sukhAvaha va trikUTa 5187383913 538268 5577972123 577326332 519693393 | 539222323 558751333 578280346 2632 2640 2648 de0 pUrvokta sAmAnya niyama 2656 tri sA/131-633 2672 285455316 284978333 28450103 265926363 26544932 264972663 2680 246397173 2459H0113 2688 226868163 / 226391113 22591413 - 2696 jainendra siddhAnta koza
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 486 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra 2. puSkara dvIpake parvata va kUTa yo yo jambaddhI pase / rA bA./3/34/ nAma UMcAI lambAI vistAra ti.pa./4/gA. ha pusa/gA tri sA./gA. bA/pR./paM. | yo. parvatoMke vistAra va U~cAI sambandhI sAmAnya niyama / . kulAcala (jambUdvIpavata | svadvIpa pramANa "cauganA 208-2710/160/2 1188.586 vijayA nimnokta vakSAra gajadanta nAbhigiri uparokta sarva parvata dRSTi saM.2 | jambUdvIpavat vRSabhagiri yamaka kAMcana 1761 Ge Ge Ge Ge U~cAI yA.. rA.vA /3/34 ha.pu/11 tri, sA./ bA/pra./paM / gA. / gA / -yA nAma diggajendra meru va iSvAkAra lambAI vistAra reerwyA, jambUdvIpavat - dhAtakIvata vistAra dakSiNa uttara pUrva pazcima 2812 15/167/4 | 586 yo yo. / uparokta jabUdvIpakta uparokta niyama nimnokta svakSetravat / 2826 jabudvIpase caugunA | 2827 + uparokta sAmAnya niyama + uparokta sAmAnya niyama vijayArtha vakSAra gajarantaabhyantara bAhya 257 2813 2814 1626116 2042216 vistAra gaharAI mUla madhya / Upara 1721 cauthAI 1022 2746 mAnuSottaraparvata mAnuSottarake kUTa 6/167/ 8 5616340+642 11/56 dRSTi sa. 1 dRSTi sa 2 loka/6/1/3 meM kathita niyamAnusAra 4301 4301 2154 500 500 / 375 250 6/117/16 mna. - - vistAra ti pa./ 4/gaa| Adima antima madhyama nAma cauDAI dono bAhya videhoke vakSAracitrakUTa va devamAla padma va vaiDUrya kUTa nAlna va nAgaTa eka dona va candranAga dono abhyantara videho ke vakSAraprahapAna va bAramAjana jana va vijayAna Ago vipa va va zravaNa gara yaha viTa de0 pUrvokta sAmAnya niyama 194077036 19/09501 2021129153 20613091 194172541 1981904313 202208451 2062263363 1942679316 1982859-3 2023038363 2063218213 tri. sA./631-633 1481102363 1440923.84 de0pUnAkta sAmAnya niyama 1482057333 1441877366 1401698314 1361519213 148014866 1439968316 13997892 1400743193 136056431 jainendra siddhAnta koza
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 3. nandIzvara DIke ena nAma aMjanagiri dadhimukha rativara nAma 10,000 1000 4. parvata va usake kUTa U~cAI parvata dRSTi saM. 1 nAma pati dRTisa 1 dRSTi sa. 2 isake phUTa dvIpake svAmI dezoM phUTa 5. rucakara va usake kUTa nAma U~cAI dRSTi 2 isake kUTa sa. 1 dRTisa. 2 32 kUTa 6. svapasUramaNapana yo. 84000 nAma deva ragaka bhRtAraNyaka yo. 75000 42000 U~cAI 84000 84000 500 500 nAma jIpa jagatI ke abhyantara bhAga meM vijayA ke dAno pArava nidAna pArzvoneM U~cAI ! pUrvApara 2622 yo gaharAI yo 1000 1000 250 gaharAI yo pata 1000 6. aDhAI dvApake banakhaNDoM kA vistAra 2. umvRdIpake vanakhaNDa gaharAI 1000 10220 1000 mAnuSo tara kehi 25 samaya uparose dune gaharAI sUca yo. 1000 84000 1000 42000 vistAra mUla devAraNyakavat mUla yo, 84000 10,000 1000 mAnuSorako dRSTi sa 2 bada mUla vistAra 2 ko 2 ko, 2 kA 165926 uttara dakSiNa vistAra - madhya 1000 1 750 1000 1000 vistAra | madhya yo, 84000 10,000 1000 yo. 7230 mAnuSottaravata vistAra madhya 84000 42000 487 vistAra madhya Upara 2220 4240 111 Upara 84000 42000 = 500 1000 Upara Upara 118 130 124,131 137 142 si./5/gA. 946 166.101 6. dvIpa kSetra parvata AdikA vistAra 58 42 68 177/2 jainendra siddhAnta kodA rAvA/1/15/ pR./paM 168/8 118/25 138/39 ti.pa./5/gA. rA.vA /3/35/-/ pR/pa ha pu./5/gA tri. sA./gA. 166/ EE/13 166/23 200/20 166/25 115 282 i.pra./7/nA kara 670 674 si.pa./5/gA.pA 3/35/-///gA.trimA/gA. ti pa / 4 / gA | rA.vA / 3 /18/23/1 | ha pR/5/gA | trisA / gA 87 171 1630 687 730 diip goo tri sA / gA. 701 66 12 ti 1/5/gArAmA 3/30/-/pR./1/5/sA./gA. 236 i 33 643 660 160 643 7/12 japa/a/gA.
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 488 6. dvIpa kSetra parvato AdikA vistAra nAma rA.vA./3/10/ 13/pR./paM. ha pu./5/gA. tri sA /gA.ja.pa/a/gA yo. mo. bhadrazAla 178/3 610+612 4/43 vistAra meruke pUrva yA / meruke uttara / uttara dakSiNa ti. pa./4/gA. pazcimameM | yA dakSiNa meM kula vistAra yo. 22000 250 videhakSetravat __2002 valaya vyAsa | abhyantara vyAsa yo. 500 9954 895466 / 1986 / / 427262 / 327266 / 1638+ 1686 1000 | 1810+ 1814 yo. yo. 4/82 nandanavana saumanasavana pANTakavana 100 176/7 180/1 180/12 4/127 4/131 2. dhAtakIkhaNDake vanakhaNDa sAmAnya niyama-sarvacana jambUdvIpa vAloMse dUne vistAra vAle hai / (ha pu/5/506) uttara dakSiNa vistAra nAma pUrvApara vistAra rA.vA./3/33/6/ "ha pu./2/gA. ti.pa.//gA. Adima madhyama antima yo. yo. bAhya abhyantara yo. yo 587448343 590238213 593027316 | 2606 + 2660 216746213 213956362 211167613 | 2606+2700 meruse pUrva yA meruke uttara yA uttara dakSiNa pazcimameM / dakSiNameM kula vistAra yo. 107876 1225 yo. yo. bhadrazAla naSTa 2528 bAhyavyAsa abhyantaravyAsa valayavyAsa yo. 500 yo. yo. 8350 120 nandana saumanasa pANDaka 6350 3800 165/31 166/1 500 2800 524 464 1000 12 cUlikA 127 3. puSkarA dvIpake vanakhaNDa ___uttara dakSiNa vistAra nAma pUrvApara vistAra ti-pa./4/gA Adima madhyama antima devAraNyakabAhya 11688 abhyantara meruke pUrva yA pazcimameM 215758 | 2082114333 | 2087693313 / 2093272323 | 2828+2874 134071331 / 1335134313 1329555233 2828+ 210 meruke uttara yA uttara dakSiNa dakSiNa meM kula vistAra ti.pa./4/gA 245124 2821 dhAtakIkhaNDavata ( de0 loka/4/4.4) bhadrazAla naSTa nandana Adi vana janendra siddhAnta koza
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 4. nandIzvaradvIpake vana vApiyoke cAro ora vanakhaNDa hai, jinakA vistAra ( 100,000450,000) yojana hai / 7. aDhAI dvIpakkI nadiyoMkA vistAra 1. jambUdIpakI nadiyA~ nAma gaMgA siddha rohitAyA rohita harikAntA harita sItodA cauDAI U~cAI gaharAI nadiyoke vistAra va gaharAI Adi sambandhI sAmAnya niyama-bharata va airAvatakSetrako nadiyokA vistAra prArambha meM yo, aura anta meM usase hotA hai| Age-Age kSetra meM videha paryanta vaha pramANa dugunA dugunA hotA gayA hai (ji. sA. / 600), (ja. pa / 2 / 964 ) / nadiyokA vistAra unakI gaharAI 50 guNA hotA hai| ha. puu./5/500)| vRSabhAkAra praNAlI gaMgA-sindhu himapAt 2 ko praveza Age nadI yugala nAma sItA uttarakI cha nadiyA~ - videhakA 64 nadiyoM- vibhagA bhA0 3-62 sthala vizeSa udgama parvatase giranevAlI | | | | | | 2. dhAtakIkhaNDakI nadiyAM 63 yo. 2 ko praveza videha taka uttarottara dugune airAvata taka uttarottara Adhe 64 yo. 1/2 ko saM. 1 dRSTi saM. 2 guphA dvAra para samudra praveza para dhAra pUrva pazcima 10 25 8 yo. | 623 yo. kuNDake pAsa mahAnadI ke pAsa 500 ko dRSTi saM. 2 gaMgAnadIvat gagAse dUnA rohitAsyAvaya rohitane dugunA (gaMgAse caugunA ) harikAntAya hariyA sarvatra 250 yo0 (ti pa./4/2608) hunA maga ATha gunA ) sItodAt kramase haritA divasa gaMgAnadIbada 50 ko. | 16592 rahe (uttara dakSiNa) 489 528861213 548390212 567919333 275333212 255804212 2362754 (ti pa./5/64) (rA. vA./3/36/-/ 110/20) (tri. sA./ 102) 64 patI U~cAI 12 - sarvatra gagAse dUnA - $3 5 ko. Adima sAmAnya niyama- sarva nadiyA~ jambUdvIpase dugune vistAra vAlI hai (si. pa./4/2246 ) dono bAhya videhokI vibhaMgA-| mI UrmimAsinI grahavatI va phenamAlinI gambhIramAlinI va pakAvatI | dono abhyantara videhokI vibhaMgA kSIrodA va unmattajalA mattajalA va sItodA taptajalA va auSadhavAhinI | | | | || 111 uttara dakSiNa lambAI madhyama ti pa /4/ gA. 214 167 213 217 246 252 9816 1737 1748 1773 2074 2122 2218 2216 5289803 548509353 568038213 6. dvIpa kSetra parvato AdikA vistAra 2752142 255685532 236156 rA0vA /3/22/ mA. 6/9/21 0/188/33 8/186/6 1025/101 (de. sopha/3/10) 1/8/63 3/10/11/106/12 1/100/26 2/987/32 151 3/12/2 151 566 8/9==/80 5/100/21 148 146 antima 140 584 151 566 13 156 136 600 " :: 12 32 tri.sA./gA 156 275094263 255565313 236036512 160 600 605 ja.pa./ 3/150 3 / 152 3/153 3 / 964 3/168 7/63 2/107 2/994 3/150 " 3/181 3/182 22 - 7/27 529100 2636 54862961re 1644 51815866 2652 vi.pa./ 18/41, 2606 26-4 2662
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka 3. puSkaradIpakI nadiyA~ nAma Adima sAmAnya niyama sarva nadiyoM se caugunI vistAra yukta hai (ti 12/2088) dono bAhya videhokI vibhagAdravatI va UrmimAlinI grahavatI va phenamAlinI gambhIramAlinI va paMkAvatI dono abhyantara videhokI vibhaMgAkSIrodA va unmattajanA mattajalA va sItodA taptajalA va antarvAhinI 8. madhyalokakI vAdiyoM va kuNDoMkA vistAra 1. jambUdIpa sambandhI nAma puNDarIka mahApuNDarIka devakuruke draha uttarakuru draha nandanavana kI vApiyA~ saumanamanakIbA dRSTi sa. 1 dRSTi saM. 2 - - gaMgA kuNDa - dRSTi saM. 1 dRSTi sa. 2 saM. 3 sindhukuNDa Age sItAsItodA taka Age raktAraktodA taka 32 viveka nadiyoM ke ku vibhaMgAkuNDa 200 dha. 150 100 1000 17 1961576215 200175531 204193521 1461251314 1421072044 138089233 50 yo. 25 " - mahApadmavat - padmavat 75 " 100 dha. 20 dha 15 " 19 10 .. 10 50 500 padmase dugunA - se caugunA -tini gaharAI padmadrahavat devakuruvat - 25 yo 25 " 5. yo. - nandanavanavat - golAIkA vyAsa 10 yo. 60 623," uttara dakSiNa lambAI - gaMgAkuNDavata - uttarottara dugunA - uttarottara AdhA 63 yo. 120 yo. 490 lambAI caur3AI sAmAnya niyama sarovarokA vistAra apanI gaharAI 30 gunA hai./5/200) hokI lambAI apane-apane paryaTokI U~cAI 10 gunI hai. cauDAI 5 gunI aura gaharAI dasaveM bhAga hai / (tri. sA. / 568 ); (ja. pa. / 3 / 71 ) jambUdvIpa jagatI mUlavAsI | utkRSTa madhyama jaghanya padmadraha mahApadma tigiddha kesarI 10 yo. 196181521 2001994312 204217422 1461013 1420833331 1380654312 ti. pa / 4/ gA 23 madhyama " 17 1658 1727 1061 2323 2344 2355 2060 2126 1647 gaharAI 10 yo, 216 + 221 10 " 218 10 216 10 yo. 10 yo. jainendra siddhAnta koza rA.vA./// vA. / pR./pa. 6. dvIpa kSetra parvato AdikA vistAra (ta.sU./3/15-16) 10/13/104/30 10/13/100/0 22/2/180/25 22/5/180/32 22/3-186 22/6-14/186 10/13/176/24 10/12/106/10 antima 1962053312 2002233,44 20424123 4307746 14205952 1380415212 ha. pu. / 5/gA. 126 126 19 11 165 tri. sA./ TIT. 142 de0 uparokta sAmAnya niyama 656 ti pa /4/ gA 57 2850 2858 2866 2006 2064 2602 ja. pa./ a. / gA sAmAnya niyama 5 de0 uparokta 6/57
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ lokacaMdra 491 lokapAla 2. anya dvIpa sambandhI lambAI nAma cauDAI / gaharAI / ti pa. | rA vA/3/sU / /gA. va./ /pa. hai. pu /gA tri sA/ gA ja, pa/ a/ gA. | to yo0 / yo0 - jambUdvIpase dUne - dhAtakIkhaNDake padma Adi draha 33/5/16/23 nandIzvaradvIpako vApiyA~ 100,000 100,000, 1000 / 60 / 35/-168/11 9. aDhAI dvIpake kamaloMkA vistAra U~cAI yA vistAra nAma ti pa./ 4/gA rA. vAziha | 17/-/185/ tri. sA/ kamala / sAmAnya nAla mRNAla pattA kaNikA ko0 ko0 ko0 ko0 ko. pu./ 5/gA ja. pa./ a/ gA. paMkti 1 padmadrahakA UcAImUla kamala dRSTi sa 1 1667 / 128 / 570-571 6/74 dRSTi sa 2 2 / 2 / 1670 8 6 vistAradRSTi sa.1 4 yA.2 1 3 170-571 dRSTi sa.2 2 1667+ | 128 / 1670 / noTa- jala ke bhItara 10 yojana yA 40 kosa tathA Upara do kosa (rA vA /-1185/8), (ha. pu.5/128), (tri. sA/571), (ja. pa./3/74) - 16 3/127 parivAra kamala Age tigiMcha draha saka kesarI Adi drahake himavAn para U~cAI sarvatra uparoktase AdhA - uttarottara dUnA -- ta sU/3/18 tigicha Adi vat - ta. sU./3/26 206 22/2/188/3 jalake Upara | 12 | 1 | 254 - jambUdvIpavAlose dUne - (rA vA/3/33/5/165/23) vistAra kamalAkAra kUTa dhAtakIkhaDake lokacaMdra-nandosagha balAtkAragaNako gurvAvalIke anusAra Apa tri. sA./bhASA/224 jaise rAjAkA senApati taise indrake lokapAla kumAranandIke ziSya tathA prabhAvandra naM.1 ke guru the| samaya-vikrama digIndra hai| zaka saM. 427-453 (I 505-531 ) de0 itihaas/72| 2. cAroM dizAoMke rakSaka cAra lokapAla lokapaMkti-yo.sA./a./8/20 ArAdhanAya lokAnAM malinenAnta 1. indrakI apekSArAtmanA / kriyate yA kriyA bAlerlokapaDaktirasau matA |20|-ant- ti.pa./3/71 pattekkAdayANaM somo yamavaruNadhaNadaNAmA y| puyAdi rAtmAke malina honese mUrkha loga jo lokako rajAyamAna karaneke lie loyapAlA haba ti cattAri cattAri 71 / - pratyeka indrake pUrvAdi kriyA karate haiM use lokapa kti kahate hai| dizAoke rakSaka kramase soma, yama, varuNa aura dhanada ( kubera ) nAmaka cAra-cAra lokapAla hote hai 71 / lokapAla 2. pUjA maNDapako apekSA sa. si/4/4/236/artha carA rakSakasamAnA lokpaalaa| loka pAla pratiSThAsAroddhAra/3/187-188 pUrvadizAkA indra , AgneyakA agni, yantIti lokapAlA 1 jo rakSakake samAna arthacara hai ve lokapAla dakSiNakA yama, naiRtyakA naiRtya, pazcimakA varuNa, vAyavyakA kahalAte hai| tAtparya yaha hai ki jo lokakA pAlana karate hai ve loka vAyu, uttarakA kubera, IzAnakA soma va dharaNendra / pAla kahalAte hai ( rA. vA./4/4/6/213/4); (ma. pu/22/28)| ti.pa./3/66 cattAri loyapAlA sAbaNNA hoti taMtavalANaM / taNurakvANa 3. pratiSThA maNDapake dvArapAloM kA nAma nirdeza samANA sarIrarayaravA surA savve 66|-(indroke parivArameMse) cAroM pratiSThAsAroddhAra/2/136 kumuda, ajana, vAmana, puSpadanta, nAga, kube, lokapAla tantrapAloke sadRza hote hai| haritaprabha, ratnaprabha, kRSNaprabha, va dev| jainendra siddhAnta koza
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ loka pratara 4. vaimAnika indro lokapAlakA parivAra ti.pa./8/287-26 saudharma, IzAna, sanatkumAra, mAhendra, brahma, lAtava, mahAzukra, sahasAra aura AnatAdi cAra ina saba indroke cAra cAra lokapAla hai - soma, yama, varuNa va kubera / ina cAro kA parivAra kramase nimna prakAra hai -1 deviyA~ - pratyekako 33 karoDa 2. Abhyantara pariSad 40,00,61,003 madhyama pariSad - 400, 400, 500,600, 4 bAhya pariSaha 500,500,600,7003 cArIke hI anIko maiM sAmanta apane-apane indro kI apekSA kramase 4000, 4000, 1000, 1000 500, 400,300, 200, 100 hai / 6 sabhI indroke cAro hI lokapAlokI prathama kakSA sAmAnya = 28000, aura zeSa kakSAo meM uttarottara necune hai| vRSabhAdi 2526000 kula anoka-24012000 / 6. vimAna 4666666 / 5. saudharma indrake lokapAla dvicarama zarIrI haiM si.pa./8/2005-2016 ko sahaggamahisI satIyavAsI niyamA ducarimadehA "jhAmahiSI aura lokapAsosahita saudharma indra niyamase dvicarama zarIra hai| anya sambandhita viSaya 1. lokapAla deva sAmAnyake 10 vikalpoM meM se eka hai- de0 deva / 1 | 2. bhavanavAsI va vaimAnika indroke parivAroMmeM lokapAlakA nirdezAdi - de0 bhavanavAsI Adi bheda / 3. janma, zarIra, AhAra, sukha, duHkha, samyaktva, Adi viSayaka - de0 deva / II / 2 / loka pratara - (7) 1 - 46 1 - de. gaNita 1/2/7 loka vibhAga prantha so svarUpakA varNana karatA hai| mUla grantha prAkRta gAthAbaddha A0 sarvanandi dvArA I0 458 me racA gayA thaa| pIche A0 sihasUri ( I. za. 11 ke pazcAt ) dvArA isakA saMskRta rUpAntara kara diyA gyaa| rUpAntara grantha hI upalabdha hai mUla nhiiN| isameM 11 prakaraNa hai aura 2000 zloka pramANa hai / loka zreNI----7 rAjU / lokasenastUpasaMghakI gurvAvalIke anusAra ( de0 itihAsa ) Apa AcArya guNabhadra ke pramukha ziSya the / rAjA akAlavarSa ke samakAlIna rAjA sokAdivyakI rAjadhAnI bApurame rahakara, AcArya guNabhadra racita adhUre uttara purANako zrAvaNa kR. 5 za. 820 me pUrA kiyA thA / tadanusAra inakA samaya-I 867-130 ( jIbandhara campU pra. / 8/A, N, Up.); (ma pU. / pra 25/1 pannAlAla ) - 20 itihAsa / 7 /01 lokAditya-uttara purANako antima prazastike anusAra rAjA akAlIna the| inakI rAjadhAnI bekAra thI tathA rAjA baMkeya ke putra the / AcArya lokasenane inake samayame hI uttarapurANako pUrNa kiyA thA / tadanusAra inakA samaya-za 820 (I. AtA hai| (ma. pu / pra.42 / pannAlAla ) | lokAyata -- de0 cArvAka / lokeSaNA - de0 rAga / 4 / - lokottara pramANa - varSa zreNI Adi ) - de0 pramANa/2 | lokottaravAda gha. 12/5.6.20/2003 lIka evaM laukika lokyanta upaya yasmidIyAH sa loka sa vividha madhyaloka bhedena / sa lokaH kathyate aneneti laukikavAda siddhAnta / loiya 492 lolavatma vAdo tti gar3ha lokottara aloka sa ucyate aneneti lokottaravAda | lokottarIyavAdotti gada / laukika zabdakA artha loka hI hai| jisame jIvAdi padArtha dekhe jAte hai arthAt upalabdha hote hai use khoka kahate hai vaha tIna prArakA madhyaloka aura avaloka / jisake dvArA isa lAkkA kathana kiyA jAtA hai vaha sidvAnta laukikavAda kahalAtA hai| isa prakAra laukikvAdakA kathana kiyaa| lokottara padakA artha aloka hai, jisake dvArA usakA kathana kiyA jAtA hai vaha zruta lokottaravAda kahA jAtA hai, isa prakAra lokottara gakthana kiyA / go ka /m/ 863 saiuTTiyA pasiddhI duvvArA melidehivi surehi / majjhimavakhittA mAlA pacasu vikhitteva / = eka hI bAra uThI huI loka prasiddhi devo bhI milakara dUra nahI ho sakatI ora kI to bAta kyA jese ki draupadIkara kevala arjuna-pADavake gale me DAlI huI mAnAkI poca pAThavoko pahanAyI hai aisI prasiddhi ho gyii| isa prakAra lokavAdI loka pravRttiko sarvasva mAnate hai / aura bhI de0 satya / savRtti va vyavahAra satya ) / lobha1. AhArakA eka doSa- de0 AhAra / II / 4/4/2 vasatikAkA eka doSa- de0 vasatikA / rA. vA 25/02/12 anugrahAya bhiko kRmirAga-kala kaI maharidvArAgadhi dhana AdikI tIva AkAkSA yA gRddhi lobha hai / yaha kirakicI raMga, kAjala, kIcaDa aura haladI ra gake samAna cAra prakArakA he / garhA yA kAMkSAko lobha gha 1 / 1.1,111 / 342 / 8 garhA kAikSA lobha kahate hai / dha. 6/1,6-1,23/41/5 lobho gRddhirityeko'rtha / lobha aura gRddhi ekArthaka hai / gha. 12/4,28,8/283/8 bAhyArtheSu mamedaM buddhirlobha / bAhya padArthoM meM jo 'yaha merA hai' isa prakAra anurAgarUpa buddhi hotI hai vaha lobha hai| nisa992 sthAna to nizcayena I nikhila parivariyA nira jananijaparamAtmasvaparigrahAsa anyat paramANumAtradravyasvIkAro lobha / yogyasthAna para dhana vyayakA abhAva vaha lobha haiM; nizcayase samasta parigrahakA parityAga jisakA lakSaNa hai, aise niraMjana nija paramAtma tatva ke parigrahase anya paramANumAtra dravyakA svIkAra vaha lobha hai / 2. lobhake bheda 1 rA. bA./1/8/*/568/4 somazca prakAra jIvanalobha bArogyalobha indriyalobha upabhogalobhazceti, sa pratyekaM dvidhA bhidyate svapara viSayasvAt / lobha cAra prakArakA hai - jIvanalobha, Arogyalobha, indriya lobha, upabhogalobha ye cAroM bhI pratyeka rava para viSayake bheda dodo prakAra hai (cA. sA./62/5) (inake lakSaNa de0 zauca anya sambandhita viSaya 1. koma kamAyake anya me 2. loka kaSAya sambandhI viSaya 3 lobha va parigraha sajJAmeM antara 4. lobha kaSAya rAga hai 5. lobhakI iSTatA aniSTatA jainendra siddhAnta koza de0 mohanIya /3 - de0 kaSAya / - de0 sajJA / - de0 kaSAya / 4 / - de0 rAga /4 | lola--dUsare narakakA nayA~ paTala-de0 naraka/ 5 /11 | lolaka dUsare marakA dasa paTala-30 naraka/ 2 / 11 / lolavatsadUsare narakakA dasavA~ paTala- de0 naraka / 5 / 11 /
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ lohAgala lohAvala - -vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / lohAcArya - 1 sudharmAcAryakA aparanAma thA- de0 sudharmAcArya // 2 mUlasagha kI paTTAvalI meM inakI gaNanA aSTAMgadhAriyoM athavA AcArAMgadhAriyo meM kI gaI hai| isake anusAra inakA samaya bI. ni 515-565 (I. pU 12-38) prApta hotA hai| (de. itihAsa / 4 /4 ) ( pu / 3 / paM pannAlAla ), ( sa si / 8 / 1 phUlacanda), (koza pariziSTa 23 mArakara kI pahalI ke anusAra ye umAsvAmI ke ziSya tathA yaza kIrti ke guru the samaya - zaka saM. 142-153 (I, 220-231) / (de itihAsa / 7 /1.2) / lohita-samudasya diparvatakA svAmI deva de0/ 6, 2 saudharma svargakA 24 vaoN paTala va indraka - de0 svarga /5/3 / lohitAkSa 1 1 gandhamAdana vijayArdha pUrvastha eka kUTa- de0 /2/22 divasa para svAmI deva-de0 Dona /2/12 mAnuSottarastha eka phUTa01004 ruka eka0 loka/2/132 svarga paTa0 varga 3/3) / lauMca - de0 keza lauca / - laukAMtika deva sa si / 4 / 24/255 / 1 etya tasmin lIyanta iti Alaya AvAsa' / loka Ayo se lokAyA lokAlikA denA veditavyA / brahmaloko loka' tasyAnto lokAnta tasminbhavA laukAntikA iti na sarveSA grahaNam / 'athavA janmajarAmaraNAkIrNo loka saMsAra, tasyAnto lokAnta / lokAnte bhavA laukAntikA !" , si./4/22/26/7 ete sarve svatantrA hInAdhikaraNAbhAvAviSaya rativirahAGgadevaya itareSA devAnAmardhanIyA caturdazapUrvarA [satataM jJAnabhAvanAvahitamanasa sasArA nityamudvignA abhiyA zaraNAdyanuprekSAsamAhitamAnasA, ativizuddhasamyagdarzanAH, rA. vA. ] tIrthaMkara niSkramaNa pratibodhanaparA veditavyA / 1. Akara jisameM layako prApta hote hai, vaha Alaya yA AvAsa kahalAtA hai / brahmaloka jinakA ghara hai ve brahmaloka meM rahane vAle lokAn deva jAnane caahie| laukAntika zabda meM jo loka zabda hai usase brahma loka liyA hai aura usakA anta arthAt prAnta bhAga lokAnta kahalAtA hai| yahA~ jo hote haiM ve lokAntika kahate hai| (4/25/1/242 / 25 ) / 2. athavA janma jarA aura maraNase vyApta saMsAra loka kahalAtA hai aura usakA anta lokAnta kahalAtA hai / isa prakAra saMsArake antameM jo hai ve lokAntika hai| ( ti pa /8/615 ), ( rA. vA /4/24/1-2 / 242 / 25); 3. ye sarva deva svatantra hai. kyoki honAdhiktAkA abhAva hai viSaya ratise rahita honeke kAraNa deva RSi hai| dUsare deva inakI arcA karate hai| caudaha pUrvIke jJAtA hai / [ satata jJAna bhAvanAme nirata mana, sasArase udvigna, anityAdi bhAvanAoke bhAne vAle, ati vizuddha samyagdRSTi hote hai / rAvA, ] vairAgya kalyANakake samaya tIrthaMkaroko sambodhana neme tatpara haiM ( ti pa /-/ 649-646), rAyA /4/25/3/244/4) (tra sA/23-540 ) / .. 2. laukAntika devake bheda .. - 1 sArasvatAvimaruNa tIya citAyAmAcAritAya sU4/25 // 25 // sa.si./4/25/256/3 sArasvatAdityAntare agnyAbhasUryAbhAH / Adityasya ca vanezcAntare candrAbhasatyAbhA' / bahnacaruNAntarAle zreyaskarakSemaMkarAH / aruNagarda toyAntantarAle paTa- kAmacArAgarda tuSitamadhye nirmANarajodigantarakSitA / tuSitAmadhye Atma 493 anyAvAdhAritarAse marusava rakSitasarvarakSA sArasvatAntarA aruNa goya / = sArasvata, Aditya, vahni, anyAcAca aura ariSTa yesaukAntika deva hai | 25 ca zabdase inake madhya meM do-do devagaNa aura hai inakA saMgraha hotA hai yathA-sArasvata aura Aditya ke madhyame agnyAbha aura sUryAbha hai| Adizya aura vahike madhyama aura satyAbha hai / vahni aura aruNake madhyame zreyaskara aura kSemaMkara, aruNa aura gardatoyake madhya meM vRSabheSTa aura vAmacara, gardatoya aura duSitake madhya nirmANarajas aura digantarakSita hai aura tutiyAnAdhane madhyame AtmarakSita aura sarpa rakSita, anyA bAdha aura ariSTake madhya meM marut aura vasu hai / tathA ariSTa aura sArasvatake madhya meM azva aura vizva hai / ( rA vA /4/25/3/243/15) ( ti pa / 8 /616-624) / 3. laukAntika devakI saMkhyA ti pa / 8 /624 - 634 sArasvata 700, Aditya 700 vahni 7007. aruNa 7007, garhatoya 1006, tuSita 6006, avyAbAdha 11011, ariSTa 11011, agnyAbha 7007, sUryAbha 6006 candrAbha 11011, satyAbha 13013, zreyaskara 15010, kSemakara 17017, vRSabheSTa 16016. kAmacara 21029. nirmANaraja 23023, digantarakSita 25025. AtmarakSita 27027, sarva rakSita 26026, maruta, 31031. va 33033 azva 35035, vizva 37037 hai| isa prakAra ina cAlIsa lokAntikokI samagra sakhyA 40786 hai / (rA.vA./4/25/3/243/20) | ti 18/636 loka vibhAga ke anusAra sArasvatadeva 700 hai| laukAntika loka prasa nAlI meM Upara kI ora se dekhane para Hot upal mAruta vimAna 33033 20 sarvarakSita vimAna 22026. 16 AtmarakSita vimAna 20030 6 tumita viMgAna 18 diganta rakSita vimAna24025 17 nirmANa e sa vimAna 23023 jainendra siddhAnta koza 00000000000 21023 zAdatIya vimAna 6006 lokAlika deva 16 kAnavara vimAna 15 tRSaSTa vimAna 13 zreyaskara vimAna 15015 24 vizva vimAna 37038 vAyavya uttara mRtya dakSiNa risTala vimAna 700 6 abhyAsa vimAna 7007 10 sUryAbha vimAna 6006 2 Aditya vimAna 700 IzAna Agneya ke || candrAbha vimAna 1101 12 satyAbha vimAna 13013 3cahni vimAna 8005 4. laukAntika devakA avasthAna sa.si./4/24,25/255/5 teSA hi ( laukAntikAnAM ) vimAnAni mAsyAntaMsthitAni / 24 azasvapi pUrvottarAdiSu di yathAkramamete sArasvatAdayo devagaNA veditavyA / tadyathA-pUrvottara koNe sArasvata vimAna pUrvasyAM dizi AdityavimAna pUrvadakSiNa dizA dakSiNasyA dizi aruNavimAnasa
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ laukika dakSiNAparakoNe gardatoya vimAnam, aparasyA dizi tuSitavimAnam, uttarAparasyAM dizi asthAnA vimAnam uttarasyAM dizi ariSTanamAnam / teSAmantareSu dvau devagaNau / - ina laukAntika devoke vimAna brahmaloka ke prAnta bhAgameM ( kinAre para ) sthita ATha rAjiyoM ( Sectors ) ke antarAla meM ( ti pa. ) hai| pUrva uttara Adi AThoM hI dizAomeM kramase ye sArasvata Adi devagaNa rahate hai aisA jAnanA caahie| yathA- pUrvottara koNameM sArasvatoM ke vimAna pUrva dizAmeM AdityoMke vimAna pUrva bahideoke vimAna dakSiNa dizAmeM aruNa ke vimAna, dakSiNa-pazcima kone meM gardatIya ke vimAna pazcima dizA meM tuSitake vimAna uttara-pazcima dizA meM abhyAsAdhake vimAna aura uttara dizAmeM ariSTa vimAna hai| inake madhya meM do do devagaNa hai / (unakI sthiti va nAma de0 laukAMtika / 2 ), 0/616- 618 (rAmA/4/23/3/242 / 15 ). 624-18) ( ti pa /(ji. sA/ 5. laukAntika deva eka bhavAvadhArI haiN| Eco sasi /4/25/256/7 saukAntikA sarve parItasaMsArAH utaratA eka garbhAvAsaM prApya parinirvAsyantIti / laukAntika deva kyoMki saMsArake pArako prApta ho gaye hai isalie vahA~se vyuta hokara aura eka bAra garbha meM rahakara nirmANako prApta hoge (ti. pa./-/606), (rA. mA. 4/24/242/10 ) / * anya sambandhita viSaya 1. dvicarama zarIrakA spaSTIkaraNa / 2. kaiso yogyatA vAlA jIva lIkAntika de jAtA hai| 2. loka laukika 1 laukika jana sagatikA vidhi niSedha - de0 'saMgati' / 2.sA./251 21 mAsA ( zuddhAtmavRttizuNyajanasabhASaNa ( ta pra ) ] | 253 // NiggaMtha pabbaido vaTTadi jadi ehigehi kamme hi / so logigo tti bhaNido saMjamata saMpajutto vi // 26 // | - laukika jana saMbhASaNa arthAt zuddhAtma pariNati zUnya lokoM ke sAtha bAtacIta....2(33 jo (jIva) nirmantha rUpase dIkSita hone ke kAraNa saMyama tapa sayukta ho use bhI yadi vaha aihika kAryoM (khyAti lAbha pUjAke nimitta jyotiSa mantra vAdiva Adi 'tAna) sahita ho to kahA gayA hai |26| laukika-dUsare kA mApade0/2/11 laukika pramANa de0pramANa 6 - de0 carama / - de0 janma / 51 -de0 svarga | lokosara laukika bAda laukika zuci -- de0 zuci / laugakSi bhAskara -- mImAsA darzanakA ttiikaakaar| - de0 mImAMsA drshn| [va] vaMga - de0 baga | daMgA - madhya Arya khaNDakI eka nadI- de0 manuSya /4 / vaMcanA --- de0 mAyA / vaMdanA - zruta vaMdanAdvAdazAke 14 pUrvameM se tIsarA pUrva 30 jJAna / III/R vaMdanA 1. kRtikarmake artha meM 494 rA. vA / 6 / 24/12/530/13 vandanA trizuddhi dvAsanA catu ziro'vanati dvAdazAvartanA / mana, vacana, kAyakI zuddhi pUrvaka khaDgAsana yA padmAsana se cAra sara zironati aura bAraha Avarta pUrvaka vandanA hotI hai| - (vizeSa de0 kRtikarma ) 1 bha.A./vi./501/728/13 vandanIyaguNAnusmaraNaM manovandanA / vAcA tadguNamAhAtmya prakAzana paravacanoccAraNam / kAyena vandanA pradakSiNIkaraNa kRtAnatiraca vandanA karane yogya guruo bAdike guNoMkA smaraNa karanA manovandanA hai, vacanoMke dvArA unake guNoMkA mahatva pragaTa karanA yaha vacana vandanA hai aura pradakSiNA karanA, namaskAra karanA yaha kAyavandanA hai|- ( aura bhI de0 namaskAra / 1) / ka. pA. 1 / 1-1 / 6 / 111/5 eyarassa titthayarassa NamasaNa vaMdanA NAma / - eka tIrthaMkarako namaskAra karanA vandanA hai| (bhA. pA./ TI / 77/ 221/14 ) / gha. 8/2.41/04/3 uhAjiya lahaDamANAdititthayarAgaM bharahAdikepalI Ahariya-patAlamAdI me kAuNa NamokAro guNagaNamallINo sayakalAvAulo guNANusaraNasarUvo vA vaMdanA NAma / gha. 8/2, 42/12/4 tuhuM niviTThakammo kevala di dhammummuhasigoTThIe puTThAbhayadANo siTUTThaparivAlao duTThaNiggahakaro deva tti pasaMsAbaMdaNA NAma / - RSabha, ajita vardhamAnAdi tIrthaMkara, bharatAdi kevalI, AcArya evaM caityAlayAdikoM ke bhedako karake athavA guNagaNa bhedake Azrita zabda bApa yA guNAnu smaraNa rUpa namaskAra karaneko vandanA kahate haiM / 88| 'Apa aSTa kamako naSTa karanevAle, kevalajJAna se samasta padArthoMko dekhanevAle, dharmonmukha ziTokI goSThI meM abhayadAna denevAle ziSTa paripAlaka aura duSTa nigrahakArI deya hai aisI prazaMsA karanekA nAma bandanA hai| bha. A /vi./ 116/275/1 vandanA nAma ratnatrayasamanvitAnAM yatInAM AcAryopAdhyAyazvartakasya virANAM guNAtizayaM vijJAya zraddhApurasareNa vinaye pravRtti / ratnatrayadhAraka yati, AcArya, upAdhyAya. pravRddhasAdhu inake utkRSTa guNoMko jAnakara zraddhA sahita hotA huA vinayo meM pravRtti karanA, yaha vandanA hai / - ( de0 namaskAra / 1) / 2. nizcaya vandanAkA lakSaNa = yo sA. 246 pavitradarzana jJAnapArizramamuca amAnaM manya mAnasya bandanAkaftha kovidaiH // 46 // =jo puruSa pavitra darzana jJAna aura cAritra svarUpa uttama AtmAkI vandanA karatA hai, vidvAnone usI vandanAko uttama bandanA kahA hai| * 1. vandanA bheda va svarUpa nirdeza bhA./vi./99/205/2 vaMdanA abhyutthAnaprayogabhedena dvividhe vinaye pravRtti pratyeka tayoranekamevatA asthAna aura prayoga ke bheda se do prakAra vinaya meM pravRtti karanA vandanA hai| ina donoMmeM se pratyeka ke aneka bheda hai| (tinameM sthAna jinama to AcArya mAdhu Adike samajha par3e honA. hAtha joDanA, pIche-pIche calanA Adi rUpa hai| isakA vizeSa kathana 'vinaya' prakaraNa meM diyA gayA hai aura prayoga vinaya kRtikarma rUpa hai| isakA vizeSa kathana nimna prakAra hai / / * mana vacana kAya vandanA de0 namaskAra / anendra siddhAnta koza = 3. vandanA Avazyaka adhikAra bha, A /vi/116/275/2 karttavyaM kena, kasya, kadA, kasminkati vArAniti / abhyutthAnaM kenopadiSTaM kiMvA phalamuddizya
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaMdanA 495 vaMdanAmudrA kartavyaM |...updissttH sarve jina. krmbhuumissu| = yaha vandanA kArya kisako karanA cAhie, kisake dvArA karanA cAhie, kaba karanA cAhie, kisake prati kitane bAra karanA caahie| abhyutthAna kartavya hai, vaha kisane batAyA hai, tathA kisa phalakI apekSA karake yaha karanA cAhie / so isa kartavyakA karmabhUmi vAloMke lie sarva jinezvarIne upadeza diyA hai| ( isakA kyA phala va mahattva hai yaha bAta 'vinaya' prakaraNa meM batAyI gayI hai| zeSa bAte Age krama pUrvaka nirdiSTa haiN|) 4. vandanA kinako karanI cAhie cA. sA./156/2 atazcaityasya tadAzrayacaityAlayasyApi bandanA kAryA / ...gurUNAM puNyapuruSoSitaniravadyaniSadyAsthAnAdInAmucyate kriyAvidhAnam / jina bimbakI tathA usake AzrayabhUta caityAlayakI vandanA karanI caahie| AcArya Adi guruoko tathA puNya puruSoke dvArA sevanIya unake niSadyA sthAnokI bandanA vidhi kahate hai| de vaMdanA/1 ( caubIsa tIrthakarokI, bharata Adi kevaliyokI, AcArya, upAdhyAya, pravartaka, vRddha sAdhu, tathA caitya caityAlayakI vandanA karanI caahie|)-(aur bhI de0/kRtikarma/2/4 ) / 5. vandanAkI tIna velAe~ va kAla parimANa dha.13/5,4,28/86/1 padAhiNANamaMsaNAdikiriyANaM tiNNivArakaraNaM tivakhuttaM NAma / adhavA ekkamhi ceva divase jiNaguru risivaMdajAo tiNNivAraM kijjati tti tivakhuttaM nnaam| tisajhAsu ceva baMdaNA kIrade aNNattha kiSNa kride| Na aNNattha vi tppddisehnniymaabhaavaado| tisajjhAsu baMdaNaNiyamaparUvaNa tivavRttamidi bhnnid| pradakSiNA aura namaskAra Adi kriyAokA tIna bAra karanA tri kRtvA hai| athavA eka hI dinameM jina, guru, RSiyoMkI vandanA tIna bAra kI jAtI hai, isalie isakA nAma tri kRtvA hai| prazna-tIno ho sandhyAkAlo meM vandanA kI jAtI hai, anya samayameM kyoM nahIM kI jaatii| uttara-nahIM, kyoki, anya samayamai bhI vandanAke pratiSecakA koI niyama nahI hai| tIno sandhyAkAlomeM vandanAke niyamakA kathana karaneke lie 'tri kRtvA' aisA kahA hai| ana.dha/8/7/807 tisro'honyA nizazcAdyA nADyo vyatyAsitAzca tA. / madhyAhnasya ca SaTakAlAstrayo'mI nityavandane 74/-ukta camuhUrtatritaya kAla saMdhyAno tritaye budhaiH| kRtikarmavidhenitya' paro naimittiko mata' // -tIna sandhyAkAlomeM arthAta pUrvAha, aparAhna, va madhyAhnameM vandanAkA kAla chaha-chaha ghaDI hotA hai| vaha isa prakAra hai ki, sUryodayase tIna ghaDI pUrvase lekara sUryodayake tIna ghar3I pazcAva taka pUrvAhna bandanA, madhyAhnameM tIna ghaDI pUrva se lekara madhyAhnake tIna ghar3I pazcAta taka madhyAhna vandanA, aura isI prakAra sUryAstameM tIna ghaDI pUrvase sUryAstake tIna ghaDI pazcAta taka aparAhika bandanA / yaha tIno sandhyAoMkA utkuSTa kAla hai jaise ki kahA bhI hai-kRtikarmakI nityakI vidhike kAlakA parimANa tIno sandhyAomeM tInatIna muhUrta hai| (ana. dha./6/13 ) / 5 sAdhusaMghameM paraspara vandanA vyvhaar| -de. vinaya/3, 4 / 6. caityavandanA yA devavandanA vidhi / cA. sA /156/5 AtmAdhIna' saccaityAdIca pratibandanAtha gatvA dhautapAdastripradakSiNIkRtyairyApathakAyotsarga kRtvA prathamamupavizyAlocya caityabhaktikAyotsarga karomIti vijJApyotthAya jinendracandradarzanamAtrannijanayanacandrakAntopala vigaladAnandA jaladhArApUrapariplAvitapakSmapuTo'nAdibhavadurlabhabhagavadaha paramezvaraparamabhaTTArakapratibimbada - nijanitaharSotkarSa pula kitatanuratibhaktibharAvanatamastakanyastahastaku - zezayakuDmalo daNDakadvayasyAdAvante ca prAktanakrameNa pravRttya caityastavena tri'parItya dvitIyavAre'pyupavizyAlocya paJcagurubhaktikAyotsarga karomIti vijJApyotthAya paJcaparameSThina stutvA tRtIyavAre'pyupavizyAlocanIyA / ......pradakSiNIkaraNe ca dikcatuSTayAvanatau catu ziro bhavati / eva devatAstavanakriyAyo caityabhakti paJcagurubhakti ca klaryAta / -AtmAdhIna hokara jinabimba AdikoMkI vandanAke lie jAnA caahie| sarva prathama paira dhokara tIna pradakSiNA de IryApatha kAyotsarga kre| phira baiThakara AlocanA kre| tadanantara mai 'cetyabhakti kAyotsarga karatA hU~' isa prakAra pratijJA kara tathA khar3e hokara zrI jinendrake darzana kre| jisase ki A~khome harSAzru bhara jAye, zarIra harSa se pulakita ho uThe aura bhaktise namrIbhUta mastakapara donoM hAthoko jor3akara rakha le| aba sAmAyika daNDaka va thossAmidaNDaka ina donoM pAThoko Adi va antameM tInatona Avarta va eka-eka zironati sahita pddhe| donoke madhyameM eka namaskAra kare (de0 kRtikarma/4) tadanantara caityabhaktikA pATha paDhe tathA baiThakara tatsambandhI AlocanA kre| isI prakAra puna dono daNDako va kRtikarma sahita pacagurubhakti va tatsambandhI AlocanA kre| pradakSiNA karate samaya bhI pratyeka dizAmeM tIna-tIna Avarta aura eka ziromati kI jAtI hai| isa prakAra caitya vandanA yA deva vandanAmeM caityabhakti va pacaguru bhakti kI jAtI hai| (bha, A./vi./116/275/ 11para uddhRta), (ana. dh/9/13-21)| 7. guru vandanA vidhi ana.dha./8/31 ladhvyA siddhagaNistutyA gaNI vandyo gavAsanAt / saiddhAnto'nta zrutastutyA tathAnyastannati vinA / 31 -ukta casiddhabhakyA bRhatsAdhurvandyate laghusAdhunA / laghyA. siddhazrutastutyA saiddhAnta praNamyate / siddhAcAryalaghustutyA vandyate saadhubhirgnnii| siddha zrutagaNistutyA navyA siddhaantvidgnnii| sAdhuoko AcAryakI bandanA gavAsanase baiThakara laghusiddhabhakti va laghu AcAryabhakti dvArA karanI caahie| yadi AcArya siddhAntavettA hai, to laghu siddhabhakti, laghu zrutabhakti va laghu AcAryabhakti karanI caahie| jaisA ki kahA bhI hai-choTe sAdhuoko bar3e sAdhuoMko vandanA laghu siddhabhakti pUrvaka tathA siddhAntavettA sAdhuoM kI vandanA laghusidvabhakti aura laghuzrutabhaktike dvArA karanI cAhie / AcAryakI vandanA laghusiddhabhakti va laghu AcAryabhakti dvArA, tathA siddhAntavettA AcAryakI bandanA laghu siddhabhakti, laghu zrutabhakti aura laghu AcAryabhakti dvArA karanI caahie| 4. vandanA prakaraNameM kAyotsargakA kAla * anya sambandhita viSaya 1. vandanAkA phala guNazreNI nirjraa| 2. vandanAke aticaar| 3. vandanAke yogya Asana mudrA aadi| 4. eka jina yA jinAlayakI vandanAse sabakI vandanA ho jAtI hai| -de0 puujaa/2| -de0 vyutsrg/1| -de0 kRtikarma/3 / de0 kAyotsarga/1 ( bandanA kriyAmeM sarvatra 27 ucchvAsapramANa kAyo tsargakA kAla hotA hai|) vaMdanAmudrA-de0 mudraa| ---de0 puujaa/3| jainendra siddhAnta koza
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaMza 496 vaktA vaza-1. aitihAsika rAjyavaMza-de0 itihAsa/3 / 2. paurANika kevalI ArAtIyazceti / vaktA tIna prakArake hai-sarvajJa tIrtha kara rAjyavaza -de0 itihAsa/713. jaina sAdhuoke vaza yA sagha -de0 yA sAmAnya kevalI, zrutakevalI aura ArAtIya / itihaas/4,5|| 3. jinAgamake vAstavika upadeSTA sarvajJa deva hI haiM vaMzapatra- de0 yoni| de0 Agama/5/5 ( samasta vastu-viSayaka jJAnako prApta sarvajJa devake nirUvaMzA-narakakI dUsaro pRthivii| apara nAma shrkraaprbhaa| -de0 pita honese hI AgamakI pramANatA hai|) zarAprabhA tathA naraka ! de0 divyadhvani/2/15 ( Agamake arthakartA to jinendradeva hai aura granthavaMzAla--vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara / -de0 vidyaadhr| kartA gaNadhara deva hai|) da pA/To/22/20/8 kevalajJAnibhirjinabhaNitaM pratipAditam / kevalavaktavya-1 vastu kathacit vaktavya hai aura kathaM cit avaktavya jJAnaM vinA tIrtha karaparamadevA dharmopadezanaM na kurvanti / anyamunI-de0 saptabha gI/6 / 2. zabda alpa hai aura artha ananta -de0 nAmupadezastvanuvAdarUpo jJAtavya / - kevalajJAniyoke dvArA kahA aagm/4| gayA hai| kevala jJAna ke binA tIrthakara paramadeva upadeza nahI karate / vaktavyatA anya muniyokA upadeza usakA anuvAdarUpa jAnanA caahie| dha1/1,1,1/82/5 vattavvadA tivihA, sasamayavattavvadA parasamayavattabbadA tadubhayavattavvadA cedi / jamhi satyamhi sa-samayo ceva 4. dharmopadeSTAkI vizeSatAe~ vaNijjadi parUvija di paNNAvijjadi taM satthaM sasamayavattavvaM, tassa bhAvo ssmyvttvvdaa| para samayo micchattaM jamhi pAhUDe aNi kurala/adhi /zlo, bho bho' zabdArthavettAra' zAstAra' puNyamAnasA. / yoge vA baNijjadi parUvijjadi paNNAvisjadi ta pAhuDamaNi- zrotRNAM hRdaya bokSya tadahA~ ba ta bhAratIm // (72/2) / vidvadyogo bA parasamayavatta vvaM, tassa bhAvo parasamayavattavvadA NAma / goSTayA nijajJAnaM yo hi vyAkhyAtumakSama / tasya nissAratA jastha do vi parUveUNa para-samayo dUsijjadi sa-samayo thAvijjadi yAti pANDitya sarvatomukham / (73/8) / =ai zabdokA mUla jAnane vAle pavitra purusso| pahale apane zrotAokI mAnasika sattha sA tadubhayavattavyadA NAma bhavadi ! vaktavyatAke tIna prakArasvasamaya vaktavyatA, parasamaya vaktavyatA aura tabhaya vktvytaa| sthitiko samajha lo aura phira upasthita janasamUhakI avasthAke anusAra apanI baktatA denA Arambha kro| (72/2) / jo loga jisa zAstra meM svasamayakA hI varNana kiyA jAtA hai, prarUpaNa kiyA jAtA hai, athavA vizeSa rUpase jJAna karAyA jAtA hai, use vidvAnoMko sabhAme apane siddhAnta zrotAoke hRdaya meM nahIM biThA svasamaya vaktavya kahate hai aura usake bhAtrako arthAt usameM rahane sakate unakA adhyayana cAhe kitanA bhI vistRta ho, phira bhI vaha vAlI vizeSatAko svasamaya vaktavyatA kahate hai| para samaya nirupayogI hI hai| (73/8) / mithyAtvako kahate hai, usakA jisa prAbhUta yA anuyogameM A. anu/5-6 prAjJa prAptasamastazAstrahRdaya' pravyaktalokasthitiH, varNana kiyA jAtA hai, prarUpaNa kiyA jAtA hai yA vizeSa jJAna prAstAza' pratibhApara' prazamavAn prAgeva dRssttottr'| prAya' praznasaha karAyA jAtA hai usa prAbhUta yA anuyogako parasamaya vaktavya kahate prabhu' paramanohAro parAnindayA, brayAddharma kA gaNI guNanidhi' hai aura usake bhAvako arthAt usameM hone vAlI vizeSatAko para praspaSTamiSTAkSara / / zrutama vikalaM zuddhA vRtti parapratibodhane, pari samaya vaktavyatA kahate hai| jahA~para svasamaya aura parasamaya ina tirurudyogo mArga pravartanasadvidhau / budhanutiranutseko lokjJatA donokA nirUpaNa karake parasamayako doSayukta dikhalAyA jAtA hai mRdutAspRhA, yatipatiguNA yasminnanye ca so'stu guru' satAm / / aura svasamaya kI sthApanA kI jAtI hai, use tadubhaya vaktavya kahate -jo prAjJa hai, samasta zAstroke rahasyako prApta hai, lokavyavahArase hai, aura usake bhAvako arthAt usameM rahanevAlI vizeSatAko tadubhaya- paricita hai, samasta AzAose rahita hai, pratibhAzAlI hai, zAnta vaktavyatA kahate hai / (dha./4,1,45/140/3 ) / hai, prazna honese pUrva ho usakA uttara de cukA hai, zrotAke praznoM ko sahana karaneme samartha hai, ( arthAta unhe sunakara na to ghabarAtA hai 2. jainAgamameM kathaMcit svasamaya va tadubhaya vaktavyatA aura na uttejita hotA hai ), dUsaroke manogata bhAvoMko tADane bAlA hai, aneka guNokA sthAna hai, aisA AcArya dUsarokI nindA na dha. 1/1.1,1/02/10 ettha puNa- jIvaTThANe sasamayabattabadA sasamayasseva karake spaSTa eva madhura zabdo meM dharmopadeza denekA adhikArI hotA pruuvnnaado| -isa jIvasthAna nAmaka (dhavalA ) zAstrameM svasamaya hai|5| jo samasta zrutako jAnatA hai, jisake mana vacana kAyakI vaktavyatA hI samajhanI cAhie, kyoki isameM svasamayakA hI nirU pravRtti zuddha hai, jo dUsaroko pratibodhita karane meM praboNa hai, mokSapaNa kiyA gayA hai| mArgake pracArarUpa samocIna kArya meM prayatnazIla hai, dUsaroke dvArA ka pA./2/1,1/ 81/17/2 tattha sudaNANe tadubhayavattavbadA, suNayaduNNa prazasanIya hai tathA svaya bhI dUsarokI yathAyogya prazasA va vinaya yANa dopahaM pi parUvaNAe tattha sNbhvaado| = zra tajJAnameM tadubhaya Adi karatA hai, lokajJa hai, mRdu va sarala pariNAmI hai, icchAose vaktavyatA samajhanA cAhie, kyoki, zrutajJAnameM sunaya aura durna ya rahita hai, tathA jisame anya bhI AcArya padake yogya guNa vidyamAna ina donoMkI hI prarUpaNA sabhava hai| hai, vahI sajjana ziSyokA guru ho sakatA hai|6| vaktA de0 Agama/1/8 (vaktAko AgamArtha ke viSaya meM apanI arase kucha nahIM rA, vA./1/20/12/75/18 vaktArazcAviSkRtavaktRparyAyA dvIndriyAdayaH / kahanA caahie)| --jinameM vaktRtva paryAya pragaTa ho gayI hai aise dvIndriyase aadi| de0 anubhava/3/1 ( Atma-svabhAtra viSayaka upadeza dene meM svAnubhavakA lekara sabhI jIva vaktA hai / (dha 1/1,1,2/117/6). (go jo/jI.pra) ___ AdhAra pradhAna hai|) 365/778/24) / de0 Agama/6/1 (vaktA jJAna va vijJAnase yukta hotA huA hI pramANatA ko prApta hotA hai|) 2. vaktAke bheda de0 labdhi/3 (mokSamArgaka upadeSTA yAsta meM samyagdRSTi honA cAhie sa si /2/20/123/10 trayo vaktAra -sarvajJastIrtha kara itaro vA zruta- mithyAdRSTi nhii|) jainendra siddhAnta koza
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ vakragrIva * amba sambandhita viSaya 2. jIvako vaktA kahaneko vivakSA 2. prAmANikatA se vacanakI prAmANikatA 3. digambarAya va gRhasthAvAyoM ko upadezava Adeza denekA adhikAra hai 4 hita mita va kaTu sabhASaNa sambandhI 5 vyartha sabhASaNakA niSedha 6 vAda-vivAda karanA yogya nahIM para bha-hAnike avasarapara binA bulAye bole * 1 vacanasAmAnya nirdeza 1-2 abhyAkhyAna Adi 12 bheda va unake lakSaNa / 3 gahita sAvadha va apriya vacana | karkaza Adi tathA AmantraNI Adi bheda 2 vakragrIva - 1. kundakunda ( I 127-179 ) kA apara nAma (de, kunda kuda vibhAjana ke antargata pAtra (I.bA.7) ke ziSya aura bajranandi naM. 2 (bi. za. 6) ke ziSya / samayalagabhaga I. za. 6-7 / I. 1125 ke eka zilAlekha meM akalaMka deva ke pazcAt sinandi kA aura unake pazcAta vakragrIva kA nAma AtA hai016 (2/101 1 2 3 - vakrAMta - pahale narakakA 11 vaoN paTala-ve0 naraka / 11 tathA ratnaprabhA / vakSAra - pUrva aura videhake kakSA Adi 32 kSetrone vibhAjita karanevAle 26 parvata hai|- 30 loka 3/140 vacana - de0jI0/2/3 de0 aagm/16| hita mita tathA madhura kaTu sabhASaNa satya va asatya vacana mopAcana corImai antarbhUta nahIM hai| dravya va bhAva vacana tathA unakA mUrta vacanakI prAmANikatA sambandhI vacanayoga nirdeza bhA0 3-63 -de0 AcArya/2 -- de0 satya / 3 / -- de0 satya / 31 - de0 497 10 vAda - de0 bhASA / -- de0 satya / 2 / - de0 vaha vaha nAma / -30] [mUrta/2/3 / - 10 Agama 5-6 vacayoga sAmAnyakA lakSaNa / vacanayogake bheda | vacanayogake bhedoMke lakSaNa / zubha azubha vacana yoga 1 vacana yoga va vacana daNDakA viSaya - de0 yoga / maraNa yA vyApAtake sAtha hI vacana yoga bhI samApta ho jAtA hai - de0 manoyoga / 7 | kevalI ke vacanayogakI sambhAvanA - de0 kevalI / 5 / vacanayoga sambandhI guNaparapAna mArgeNA sthAnAdi 20 prarUpaNAe~ - de0 sava | sat saMkhyA Adi 8 prarUpaNAe~ - de0 vaha vaha nAma ! vacanayogI ke karmokA bandha udaya satva - de0 vaha vaha nAma / 1. vacana sAmAnya nirdeza 1. cacanake abhyAkhyAna Adi 12 bheda 12/4,28/10/285 anbhavA-ra-rahi-niyadi-bhAga-mAya-mosama micyA saNa-popaccae - abhyAkhyAna, kalaha, paizunya, rati, arati, upadhi, nikRti, mAna, meya, moSa, mithyAjJAna, mithyAdarzana aura prayoga ina jJAnAtaraNIya vedanA hotI hai| rA. bA /1/20/12/03/10 mA prayoga zubheta lakSaNopayate abhyA pApAta parasparapa dhanikRSyagamiSasamma miyAnA bhASA sAdhAbha aura azubhake bhedase vAkprayoga do prakArakA hai / abhyAkhyAna, kalaha, paizunya, asabaddha parati varati upaci niti, pragati, moca, samyagdarzana aura mithyAdarzanake bhedase bhASA 12 prakArakI hai / (dha. 1,1.2/116/10 ), ( gha / 6/4, 1.45/217/1 ); ( go, jI/jI 1/365/778/20)1 vacana 2. abhyAkhyAna Adi bhedoMke lakSaNa rA, vA /1/20/12/75/12 hiMsAde karmaNa: kartRviratasya viratAviratasya vAyamasya kartetyabhidhAnam abhyAkhyAnam / kalaha pratIta / pRSThato doSAdhikaraNa peya dharmArthakAmamokSAsanamA bAg asaMbaddhapralApa | zabdAdiviSayadezAdiSu ratyutpAdikA, rativAk / teSvevAratyutpAdikA arativAk yA vAca zrutvA parigrahAjaMnarakSagAvivAsate sopadhivAhAre yAmadhA niti = AmA bhavati yA nikRtivAk yA zruSya tapovijJAnAdhi cvapi na praNamati sA apragativAn / yA zrutvA steye vartate sA sammopadeSTrI samyadarzanAdviparItA miyaadrshnvaan| hisAdimira puni yA ko hisAdikA doSa lagAnA abhyAkhyAna hai ( vizeSa de0 abhyAkhyAna ) / kalahakA artha spaSTa hI hai ( vizeSa de0 kalaha ) / pITha pIche doSa dikhAnA zunya hai (vizeSa de0 dharma mana moha hama cAra puruSArthI ke sambandha se rahita vacana asambaddha pralApa hai / indriyoMke zabdAdi viSayoM meM yA deza nagara AdimeM rati utpanna karanevAlA rativAk hai / inhoMmeM arati utpanna karanevAlA arativAka hai| jise sunakara parigrahake arjana, rakSaNa AdimeM Asakti utpanna ho vaha hai vyApAra me uganeko protsAhana mile ha nikRtiyA hai| jise sunakara taponidhi yA guNI jovoke prati avinayakI preraNA mile hai| jisameM pravRtti ho vaha deza sampadarzanayA hai aura mithyAmArga pravartaka upadeza mithyAdarzanavAk hai / ( dha. 1/1.1. 2 / 116/12); ( gha 6/4, 1,45 / 217/3 ) ; ( go. jo / jI. pra. / 365/ 778/16) (vizeSa de0 vaha vaha nAma ) / / hai 3. garhita sAvadya va apriya vacana A./30-32 vidhA ja kici viplava kahidravayaNaM samAseNa / 830) jatto pANavAghAdI dosA jAyati sAvajjavayaNaM ca / avicAritA yeNaM yeNatti jamAdI |1| parusa kaDuya vayaNaM vera kalaha ca ja bhayaM kuNai / uttAsaNa ca holaNamapiyavayarNa samAse 32 karkaza vacana, niSThura bhASaNa, paizunyake vacana, upahAsakA vacana, jo kucha bhI baDabaDa karanA, ye saba sakSepase garhita vacana hai / 830| [ chedana-bhedana Adike ( pu siu )] jina vacanose prANivadha Adi doSa utpanna ho athavA binA vicAre bole gaye, prANiyoko hisA ke kAraNabhUta jainendra siddhAnta koza
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2. vacanayoga nirdeza vacana sAvadha vacana hai / jaise- ( isa saDai sarovara me ) isa bhaisako pAnI pilAo ||31| paruSa vacana jese- tu duSTa hai, kaTu vacana, vaira utpanna karanevAle vacana, kalahakArI vacana, bhayakArI yA trAsakArI vacana, dUsarIko avajJA - kArI holana vacana, tathA apriya vacana sakSepa se asatya vacana haiM / ( pusi u. / 66-68 ) / 4. moSavacana corImeM antarbhUta nahIM hai dha 12 / 42, 8, 10286 / 3 moSa' steya' / Na moso adattAdANe pavissadi. hRdapadidamuhAdAmimmi assAdAmammi eirasa pasamoSakA artha corI hai yaha noSa adattAdAname praviSTa nahIM hotA, kyoMki isa patita, pramukta aura nihita padArtha ke ThANaviSayaka adattAdAna meM isake praveza vizeSa hai| virohAdo 2. vacanayoga nirdeza 1. vacanayoga sAmAnyakA lakSaNa 498 sa.si./6/9/318/6 zarIranAmakarmodayApAditavAgbargaNAlambane sati nIyantarAyamaparAdhAvaraNakSayopazamApAditAbhyantaramA pikA nidhyeyApariNAnAbhimukhasyAtmana pradezaparispando vAgyoga - zarIra nAmakarmake udayase prApta huI vacanavargaNAokA bAlambana honepara tathA bhIryAntarAya aura matyakSarAdi dvAvaraNa ke kSayopazama se prApta huI bhItarI vacana labdhi ke milane para vacanarUpa paryAya ke abhimukha hue AtmAke honevAlA pradeza parispanda vacanayoga kahalAtA hai (rA. mA/6/1/10/504/13) / gha 1/9.1.40/271/2 vapasa samutpazyardhaprayo tajjanitamIyeMvacanakI utpattike gha 1/1.1.65/308/2 caturNA vacasA sAmAnyaM yaca NAtmapradeza parispandalakSaNena yogo vAgyoga / lie jo prayatna hotA hai, use vacanayoga kahate hai / athavA satyAdi cAra prakArake vacanoM meM jo anvayarUpase rahatA hai, use sAmAnya vacana kahate hai / usa vacana se utpanna hue Atmapradeza parispanda lakSaNa vIryake dvArA jo yoga hotA hai use vacanayoga kahate hai / dha 7/2.1,33/76/7 bhAsAvaggaNApoggalakhadhe avalaMbiya jIvapade sANa socavikoco so abhiyogoM NAma bhASAvargeNAsambandhI pudgalaskandhoke avalambanase jo jIva pradezokA saMkoca vikoca hotA hai vaha vacanayoga hai / ( dha. 10/4, 2, 4, 105 / 437 /10 ) / 2. vacanayogake bheda patra 1/11/ sUtra (2/286 logo vyahorAcanacajogI morAvacijogo samosavacijogo asaccamosavacijogo cedi // 52 // vacanayoga cAra prakArakA hai-satya vacana yoga, asatya vacanayoga, ubhayavacana yoga aura anubhaya vacana yoga | 52 | (bha AsU / 1112 / 1188 ), ( mU. A./314 ); ( rA. vA./1/7/11/604/2 ); ( go. jI. sU / 297/404). sa. / TI / 13/30/7 ) / 3. vacanayogake bhedoMke lakSaNa pa se prA/1/11-12 isa hisacce vaya jo jogI so ducija go / tabbivarIo momo jANubhayaM sacamosa ci / 61| jo va saccamoso ta jANa asuJcamosavacijogo / amaNANaM jA bhAsA saNNINAmataNIyAdI || dasa prakAra ke satya vacanameM (de0 satya ) bacanavargaNA ke nimittase jo yoga hotA hai, use satya vacanayoga kahate hai / basa se viparIta yogako mRSA vacanayoga kahate hai / satya aura mRSA vacanarUpa yogako ubhayavacanayoga kahate hai / jo vacanayoga na to satyarUpa ho aura na mRSArUpa hI ho, use asatyamRSAvacanayoga kahate hai| amajJI jIvokI jo anakSararUpa bhASA hai aura sajJo jIvoMkI jo vajraghoSa AmantraNI Adi bhASAe~ hai ( de. bhASA ) unhe anubhaya bhASA jAnanA cAhie ( vA / 294), ( 2/1.1.22/ 158-151 / 206). (go. jI / mu./220-229 / 440 ) / 1/1,1.52 / 26 caturvidhamanobhyaH samutpannavacanAni caturvidhAnyapi tadvyapadeza pratinabhante tathA pratIyate ca / cAra prakArake manase utpanna hue cAra prakArake vacana bhI unhI sajJAoko prApta hote hai, aura aisI pratIti bhI hotI hai / go, jI / jI. pra / 217/475/5 satyAdyarthe sahayogAt - sabandhAt khalu sphuTaM tA manovacanapravRcaya, udyogA -rAdhyAdivizeSaNaviziSTA, camAro manoyogAcArI mAgyogAzca bhavanti satyAdi padArtha sambandha jo mana vacanakI pravRtti hotI hai. vaha satyAdi vizeSaNa se viziSTa cAra prakArake manoyoga va vacanayoga hai / - vizeSa de0 manoyoga / 4 / 4. zubha-azubha vacanayoga = A. a / 5255 matirAyacorakahAo maNa viyANa asahanidi || sArachedakaraNayayaNa vayamidi jihi ||23||-bhojnkthaa, strIkathA, rAjakathA aura corakathA karaneko azubhavacanayoga aura masArakA nAza karanevAle vacanoko zubha vacanayoga jAnanA cAhie / de0 vidhAna ( nirarthaka azuddha vacanakA prayoga duSTa pravidhAna hai|) rAvA /6/3/12/10/paMkti anRtabhASaNaparu nAsatyavacanAdira zubho vAgyoga 1 (206 / 32) satyabhASaNAdizubhayoga (507/2 / == asatya bolanA, kaThora bolanA Adi azubha vacanayoga hai aura satyahita mita bolanA zubha vacanayoga hai| (sa. si /6/3/616/11 ) / vacanagupti - de0 gupti | vacanabala - 1 10 prANome se eka 30 prAya 2. eka Rddhi / -30 jUddhi / vacanavAdhita0 baadhit| vacanayoga - de0 vacana | 2 | vacana vinaya-de0 vinama vacana zuddhi - de0 samiti / vacanAticAra -- de0 aticAra | vacanopagata- de0 nikSepa / 5 / vajra - 1 nandanavana, mAnuSottara parvata va rucaka parvata para sthita kuTokA nAma 0/22 saudharma rakha paTata 20 sarga/zara bauddha matAnuyAyI eka rAjA jisane nAlandA maThakA nirmANa kraayaa| samaya I za 5 | madhya vajra RSabha nArAca de0 sahanana / bajra khaMDika bharatale manuSya / 4 / vajraghoSa - - ma pu / 73 / zloka naM. - pArzvanAtha bhagavAnkA jova baDe bhAI kamaTha dvArA mArA jAnepara sallakI baname bajravoSa nAmakA hAthI huA / 11-12 / pUrvajanmakA svAmI rAjA sAma lekara dhyAna karatA thaa| usapara upasarga karaneko udyata huA, para pUrvabhavakA sambandha jainendra siddhAnta koza khaNDa eka deza - 60 - de0
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ vajrajaMgha vaDDhamAnacariu vajrabAhu-1. pa. pu./21/zlo.-surendramanyukA putra 771 sasurAla jAte samaya mArgameM muniyoke darzanakara virakta ho gaye / 121-123 / yaha sukauzala munikA pUrvaja thaa| 2. ma pu /sarga/zlo.-banajaMgha (bhagavAn RSabhadevakA pUrvakA sAtavA~ bhava ) kA pitA thaa| (6/29) / puSkalAvatI dezake utpalakheTa nagarakA rAjA thaa| (628) anta meM dIkSita ho gaye the| (8/51-57) / 0000 000 00 vajramadhya vataha pu/34/62-63-racanAke anusAra 5,4,3,2,1,2,3, 4.5 ke kramase 26 upavAsa kre| bIcakaha sthAnomeM pAraNA kre| 00 0000 00000 0 vrata vidhAna saMgraha/pR. 81-racanAke anusAra 1,2,3,4, 1.5,4,3,2 ke kramase 26 upavAsa kre| bocake hai sthAnome pAraNA kare / namaskAra mantrakA trikAla jApya kre| 000 0 0000 jAna zAnta ho gyaa| munirAjake upadezase zrAvakavata agIkAra kiye| pAnI pIneke lie eka tAlAbameM ghusA to kIcaDameM phaMsa gyaa| vahA~ puna, kamaThake jIvane sarpa banakara DaeNsa liyaa| taba vaha marakara sahavAra svarga meM deva huaa|16-24| yaha pArzvanAtha bhagavAnakA pUrvakA AThavaoN bhava hai|-vishess de0 pArzvanAtha / vanajaMgha-1. ma. pu/sarga/zlo.-"puSkalAvatI dezake utpalakheTa nagarake rAjA vajravAhakA putra thaa| (6/26) / pUrvake deva bhavakI devI svaya prabhAme atyanta anurakta thA / (648) / zrImatIkA citra dekhakara pUrva bhava smaraNa ho aayaa| (7/137-140) / aura usakA pANigrahaNa kiyaa| (7/246) / sasurake dIkSA lenepara sasurAla jAte samaya mArgameM muniyoko AhAra dAna diyaa| (8) 173) / eka dina zayanAgArameM dhUpaghaToke sugandhita dhUeNse dama ghuTa jAneke kAraNa akasmAt mRtyu A gyii| (6/27) / pAtradAnake prabhAvase bhogabhUmimeM utpanna huaa| (8/33) / yaha bhagavAn RSabhadevakA pUrvakA sAtavA~ bhava hai| (de0 RSabhadeva) / 2. pa.pU./sarga/zloka-puNDarIka purakA rAjA thaa| (17/183) / rAma dvArA parityakta sItAko vaname dekha use apane ghara le gayA ! (6/1-4) / usI ke ghara para lava aura kuza utpanna hue| (100/17-18) / vajradaMta-ma pu./sarga/zloka-puNDarI kiNI nagarakA rAjA thaa| (6/58) / pitA yazodhara kevalajJAnI hue| (6/108) / vahA~ hI inhe bhI avadhijJAnako utpatti huI / (6/110) / digvijaya karake lauttaa| (6/112-164) / to apano putrI zrImatIko batAyA ki tIsare dina usakA bhAnajA vajrajaMgha AyegA aura caha hI usakA pati hogaa| (7/105) / antameM aneko rAniyoM va rAjAoke sAtha dIkSA dhAraNa kii| (8/64-85) / yaha vajrajaMghakA sasura thaa| -de0 bjrjgh| vajjanaMdi-1. nandisa ke balAtkAragaNakI gurvAvalIke anusAra Apa guNanandike ziSya tathA kumAranandike guru the| samaya-vikrama zaka saM. 364-386 ( I. 442-464) / -(de0 itihAsa/7/2) / 2. A. pUjyapAdake ziSya the| guruse bigaDakara draviDasaghakI sthApanA kii| hariva zapurANa (I 783) meM Apake vacana gaNadharatulya kahe gae hai / kRtiya -- navastotra, pramANa grantha / samaya-vi. za. 6 / (de. itihAsa/7/1); (tI./2/450; 3/2-6) / vajranAbhi-1 ma. pu./sarga/zlo, na,-puNDarIkiNIke rAjA bajra senakA putra thaa| (11/01)1 cakraratna prApta kiyaa| (11/38-55) / apane pitA bajrasena tIrthakarake samIpa dIkSA dhAraNa kara (19/6562) / tIrthakara prakRtikA bandha kiyA (11/79-80) / prAyopagamana snyaaspuurvk| (11/14) / zrIprabha nAmaka parvatapara upazAntamoha guNasthAnameM zarIrako tyAga sarvArthasiddhimeM ahamindra hue| (194110-111 ) / yaha bhagavAn RSabhadevakA pUrva kA tIsarA bhava hai| -de0 Rssbhdev| 2. ma. pu./73/zlo. naM.-padma nAmaka dezake azvapura nagarake rAjA vajravIryakA putra thaa| 26-32 / saMyama dhAraNa kiyA / 34-35 // pUrva bhavake vairI kamaThake jIva kura ga bhIlake upasarga / 38-36 ko jItakara subhadra nAmaka madhyama greveyakameM ahamindra hue|40| yaha bhagavAna pArzvanAthakA pUrvakA cauthA bhava hai|-de0 paarshvnaath| vajramUka-sumeru parvatakA apara nAma-de0 sumeru / vajravara-madhyalokameM antakA aSTama sAgara va dviip|-de0 lokaa||1 vajravAna--gandharva jAtike vyantara devokA eka bheda-de0 gandharva / vajazrRMkhalA-eka vidyA-de0 vidyaa| 2. bhagavAn abhinandana nAtha kI zAsaka ykssinnii| -de0 tIthaMkararA5/3 / vajrAkuzA-1 eka vidyA-de0 vidyaa| 2. bhagavAna sumatinAthako zAsaka yakSiNI-de0 tIrthakara//3 / vajrADhaya-vijayAdha kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / vajrAyudha-1.ma. pu./63/zlo-pUrva videhake ratnasacaya nAmaka nagara ke rAjA kSemakarakA putra thaa|37-36| indrakI sabhAmeM inake samyagdarzanakI prazasA huii| eka deva bauddhakA rUpa dhara parIkSAke lie AyA 48,501 jisako inhone bAdameM parAsta kara diyA 69-70 / eka samaya vidyAdhanane nAgapAzameM bA~dhakara inhe sarovarameM roka diyA aura Uparase patthara Dhaka diyaa| taba inhoMne muSTiprahArase usake TukaDe kara diye / 2-854 dIkSA le eka varSakA pratimAyoga dhAraNa kiyaa| / 131-132 / adhoga veyakameM ahamindra hue|140-141| yaha zAntinAtha bhagavAna ke pUrvakA cauthA bhava hai| de0 zAntinAtha / 2. ma. pu, // 56 // zlo-jambUdvIpake cakrapura nagarake svAmI rAjA aparAjitakA putra thA / 23 / rAjya prApti / 245 // dIkSA dhAraNa / 246 / priguvanameM eka bhIla kRta upasargako sahanakara sarvArthasiddhimeM deva hue / 274 / bhIla sAtave bharakameM gayA / 276 / sajayanta munike pUrvakA dUsarA bhava hai -de0 sNjynt| vaz2Argala vijayAdhako dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / vajrArdhatara-vijayA kI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyaadhr| vaTTakara-'mUlAcAra' ke kartA jinhe kucha vidvAn kundakunda kA apara nAma samajhate hai| Apa dakSiNa dezastha veTTagiri' grAma ke nivAsI the / samaya-kundakunda ke samakAlIna hone se vI. ni.654 706 (I. 127-176) / (tI/2/117-120) / vaDhamANacariu-kavi zrIdhara (vi. za 12 kA uttarArdha) kRta 10 sandhiyo vAlA apabhraza kAvya / (tI./4/142) / vajra nArAca-de0 saMhanana / vajra paMjara vidhAna-de0 pUjApATha / vajrapura-bharatakSetrakA eka nagara |-de0 manuSya/4 / vajraprabha-kuNDala parvatakA eka kUTa-de0 loka/1/12 / jainendra siddhAnta koza
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaNathalI 500 banaspati vaNathalI-vAmanasthalIkA apabhraza hai / saurASTrako jUnAgar3ha sTeTa kA zarIra jalake bulabuleke samAna vizaraNa svabhAva hai, dukhake kAraNako eka kasbA hai| jUnAgaDhase lagabhaga 5 kosa dUra hai| yahA~ vaha sthAna hI ye atizaya bAdhA pahuMcAte hai, mere samyagjJAna, samyagdarzana aura aba bhI pAyA jAtA hai, jahA~ ki viSNune tIna pairase-samasta pRthivI samyaka cAritrako koI naSTa nahIM kara sakatA isa prakAra jo vicAra mApI thii| vahI bAmana rAjAkI nagarI kahI jAtI hai| (nemi- karatA hai vaha basUlIse chIlane aura candanase lepa karane meM samadarzI carita/pra/premI jii)| hotA hai, isalie usake badha parISaha jaya mAnA jAtA hai| (rA. vA./ vaNikarma-30 saavdy/2| 4/6/18/611/4 ): (cA saa./126/3)| vaNibaga-vasatikAkA eka doSa-de0 vstikaa| vadhyaghAtaka virodha-de0virodha / vatsa-1. bharatakSetra madhya AryakhaNDakA eka deza-de0 manuSya/4/1 vanaka-dusare narakakA cauthA athavA tIsarA paTala-de0 naraka/5 / 2 prayAgake uttara bhAgakA maidAna / rAjadhAnI kauzAmbI/(ma. pu./pra. vanamAla-sanatkumAra svarga kA dvi. paTala-de0 svrg/5| 46/paM. pnnaalaal)| vanamAlA-1. pa pu /36/zloka-vaijayantapurake rAjA pRthivIdharakI vatsamitrA-saumanasa gajadantake kAMcanakUTakI svAminI devii| putrI thii| bAlyAvasthAse hI lakSmaNake guNoM meM anurakta thI / 15 / rAmavatsarAja-parihAravaMzI vatsarAja avantIkA rAjA thaa| isIkA lakSmaNake vanavAsakA samAcAra muna AtmahatyA karane banameM gyii|18,16| akasmAt lakSmaNase bheTa huii|41.44| 2.ha.pu./14/ eka putra nAgabhaTTa nAmakA huA hai| ise kRSNarAja prathamake putra dhava zlo-vIraka seThakI strI thI kAmAsaktivaza / (17/84) apane rAjane zaka sa 705 meM parAsta karake isakA deza chIna liyA thaa| patiko chor3a rAjA sumukha ke pAsa rahane lgii| (14/14) / vajrake isakA zAsana avantI va mAlavA prAntoMmeM thaa| samaya-zaka saM. giranese marI / AhAradAnake prabhAvase vidyAdharI huii| (15/12-18) / 700-705 ( I0 778-783) / ( ha. pu/66/55-53): (h.pu./pr.|| isI ke putra harise harivaMzakI utpatti huii| (15/58)|-de0 paM0 pannAlAla ); (de0 itihAsa/3/4 ) rASTrakUTa vNsh)| mnormaa| vatsA -pUrva videhakA eka kSetra-de0 lok/5/2| vanavAsa-karnATaka prAntakA eka bhAga jo Ajakala vanausI kahalAtA vatsAvatI-1. pUrva videhakA eka kSetra--de0 loka:/2 | 2. pUrva hai| guNabhadrAcArya ke anusAra isakI rAjadhAnI bakApura thI jo dhAravidehake vaizravaNa vakSArakA eka kUTa va usakI sgaminI devI-de0 vADa jile meM hai / (ma pu./pra.46/pa. pnnaalaal)| yaha uttara karnATakakA lok/4| prAcIna nAma hai jo tugabhadrA aura varadA nadiyoke bIca basA huA hai| prAcIna kAla meM yahA~ kadaMba vaMzakA rAjya thaa| jahA~ usakI rAjavadatAvyAghAta-svavacanabAdhita hetvAbhAsa |-de0 bAdhita / dhAnI vanavAsI sthita thI, vahA~ Aja bhI isa nAmakA eka grAma vadana-mukha-first term in Arithematical series ( jaM pa./ vidyamAna hai| (dha/pu.1/pra, 32/HL.Jain)| pra. 108). vanavAsthA -bharatakSetrakA eka nagara-de0 manuSya/4 / vaddiga-dakSiNake gaMgAdhara nAmaka dezakA rAjA thaa| pitAkA nAma vanaspati--1 jaina darzanameM vanaspatiko bhI ekendriya jIvakA zarIra (cAlukyavazI ) arikesarI thA jo kRSNarAja tR0 ke adhIna thA / mAnA gayA hai| vaha do prakArakA hai-pratyeka va sAdhAraNa / eka jIvake 'yazastila kacampU' nAma grantha isIkI rAjadhAnImeM pUrNa huA thaa| zarIrako pratyeka aura ananto jIvoke sAjhale zarIrako sAdhAraNa samaya-I0672 ke lgbhg| ( yazastilakacampU/pra. 20/pa. sundara- kahate hai, kyoki usa zarIrameM una ananto jIvokA janma, mrnnlaal)| zvAsocchvAsa Adi sAdhAraNarUpase arthAta eka sAtha samAnarUpase vadha-sa.si./6/12/326/2= AyurindriyabalamANa viyogakAraNaM vdh'| hotA hai| eka ho zarIrameM ananto basate hai, isalie isa zarIrako sa. si./7/25/366/2 daNDakazAvetrAdibhirabhighAta prANinAM badha, nigoda kahate hai, upacArase usameM basanevAle jIvoko bhI nigoda na prANavyaparopaNam, tataH prAgevAsya vinivRttatvAta / 41. Ayu, kahate hai / vaha nigoda bhI do prakArakA hai nitya va itaranigoda / jo indriya aura zvAsocchavAsakA judA kara denA badha hai| ( rA bA./6/ anAdi kAlase Ajataka nigoda paryAyase nikalA hI nahIM, vaha nitya 11/3/516/28), (pa.pra./TI /2/127) / 2. DaMDA, cAbuka aura nigoda hai| aura usasthAvara Adi anya paryAyoM meM ghUmakara pApodayabata Adise prANiyoM ko mAranA vadha hai| yaha vadhakA artha prANokA vaza puna -puna' nigodako prApta honevAle itaranigoda hai| pratyeka zarIra viyoga karanA nahI liyA gayA hai, kyoki aticArake pahale hI bAdara yA sthUla hI hotA hai para sAdhAraNa bAdara va sUkSma donoM prakArahiMsAkA tyAga kara diyA jAtA hai| (rA. vaa./7/25/2553/18)| kA / 2 nitya khAne-pIneke kAmameM AnevAlI vanaspati pratyeka zarIra hai / baha do prakAra hai-apratiSThita aura sapretiSThita / eka hI jIvake pa. pra./TI /2/127/243/4 nizcayena mithyAtvaviSayakaSAyapariNAma zarIravAlI vanaspati apratiSThita hai, aura asaMkhyAta sAdhAraNa rUpabadha strakIyaH / / -nizcayakara mithyAtva viSaya kSAya pariNAma zarIroke samavAyase niSpanna banaspati sapratiSThita hai| tahA~ eka-eka rUpa nijaghAta / vanaspatike skandhame eka rasa hokara asa khyAta sAdhAraNa zarIra hote vadha pariSaha-sa si /8/8/424/6 nizitavizasanamuzalamudgarA- hai, aura eka-eka usa sAdhAraNa zarIrameM anantAnanta nigoda jIva dipraharaNatADanapIDanAdibhirvyApAdyamAnazarIrasya vyApadakeSu manAgapi vAsa karate hai| sUkSma sAdhAraNa zarIra yA nigoda jIva lokame sarvatra manovikAramakurvato mama purAkRtaduSkarmaphalamidamime varAkA ki ThasAThasa bhare hue haiM, para sUkSma honese hamAre jJAnake viSaya nahIM hai| kurvanti, zarIramidaM jalabudbudvadvizaraNasvabhAvaM vyasanakAraNametai- santarA, Ama, Adi apratiSThita pratyeka vanaspati hai aura AlU. barbAdhyate, saMjJAnadarzanacAritrANi mama na kenacidupahanyate iti cinta- gAjara, mUlI Adi sapratiSThita pratyeka / apratiSThita pratyeka vanaspati yato vAsilakSaNacandanAnulepanasamadarzino vadhapariSahakSamA mnyte| patte, phala, phUla Adi bhI atyanta kaciyA avasthAmeM sapratiSThita - tIkSNa talavAra, mUsara aura mudgara Adi astroke dvArA tADana pratyeka hote hai-jaise kopl| pIche paka jAnepara apratiSThita ho jAte aura pIDana Adise jisakA zarIra toDA maroDA jA rahA hai tathApi hai| ananta jIvokI sAjhalI kAya honese sapratiSThita pratyekako mArane vAlo para jo lezamAtra bhI mana meM bikAra nahI lAtA, yaha mere anantakAyika bhI kahate hai| isa jAtikI sarva vanaspatiko yahA~ pahale kiye gaye duSkarma kA phala hai, ye becAre kyA kara sakate hai, yaha abhakSya svIkAra kiyA gayA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati gata 6 A S KASA No 10 1 3 4 5 6 pratyeka zarIra nAmakarmakA lakSaNa / 7 5 6 vanaspati va pratyeka vanaspati sAmAnya nirdeza vanaspati sAmAnyake bheda | pratyeka vanaspati sAmAnyakA lakSaNa / pratyeka vanaspatike bheda / vanaspatike lie hI pratyeka zabdakA prayoga hai| mUlabIja, agrabIjAdike lakSaNa / 7 8 9 pratyeka zarIra vargaNAkA pramANa pratyeka zarIra nAmakarmake asakhyAta bheda hai vanaspatikAdhika jIvIke guNasthAna, jIvasamAsa, mArgaNAsthAnake svAmitva sambandhI 20 prarUpaNAe~ - de0 sat / vanaspatikAyika jIvoMkI sat, saMkhyA, kSetra, sparzana, kAla, antara, alparUpa ATha rUpaNAe~ / - de0 vaha vaha nAma | 2 1 2 nigoda bhI 3 4 vanaspatikAdhika jIvoMme kamoMkA bandha, udaya, sala prarUpaNAe~ / - de0 vaha vaha nAma / pratyeka nAmI udaya, satta prarUpaNArthe - de0 vaha vaha nAma / pratyeka vanaspatijIva samAsakA svAmitva - de0 vanaspati /1/1 nirvRpadazAmeM pratyeka vanaspati meM sAsAdana guNa - de0 nAma / sthAnakI sambhAvanA | - de0 sAsAdana /1 1 mArgaNA prakaraNa meM bhAra mArgaNAkI rahatA tathA vahA~ Ayake anusAra vyaya honekA niyama 30 mArgaNA / udambara phala | vanaspati mAdhyAmakSya vicAra de0 vanaspatikAyikokA lokameM avasthAna / nigoda nirdeza nigoda sAmAnyakA lakSaNa / bheda / -de0 udambara | zyAbhakSya / 4 / - de0 sthAvara / nitya va anitya nigoda ke lakSaNa / sUkSma vanaspati tA nigoda hI hai para sUkSma nigoda vanaspatikAyika hI nahIM hai / pratiSThita pratyeka vanaspatiko upacArane sUkSma nigoda bhI kaha dete ha / pratiSThita pratyeka vanaspatiko upacArase vAvara nigoda bhI kaha dete hai / sAdhAraNa jIvoMko hI nigoda jIva kahate hai| vigrahagatime nigodiyA jIva sAdhAraNa hI hote haiM pratyeka nhiiN| nigodiyA jIvakA AkAra / 501 10 3 1 2 3 5 6 60 4 1 sUcIpatra sUkSma va bAdara nigoda vargaNAeN va unakA lokameM avasthAna / nigodase nikalakara sIdhI mukti prApta karane sambandhI / - de0 janma / 5 / jitane jIva mukta hote hai, utane hI nitya nigoda se nikalate hai / - de0 mol/2| nityamukta rahate bhI nigoda rAzikA anta nhiiN| -60 mokSa / 41 pratiSThita va apratiSThita pratyeka zarIra paricaya pratiSThita apratiSThita pratyekake lakSaNa / pratyeka vanaspati bAdara hI hotI hai| vanaspati ho sAdhAraNa jIva hote hai pRthivI Adine nahIM / pRthivI Adi deva nArakI, tIrthaMkara Adi pratyeka zarIrI hI hote hai / kSINakaSAya jIvake zarIrame jIvoMkA hAnikrama / -de0 kSINakaSAya / kandamUla Adi sabhI vanaspatiyAM pratiSThita va amatiThita donoM prakAra kI hotI hai| apratiSThita pratyeka vanaspatiskandhameM bhI sakhyAta yA asakhyAta jIva hote hai / pratiSThita pratyeka vanaspatiskantha ananta jInoke zarIra kI racanA vizeSa | sAdhAraNa vanaspati paricaya sAdhAraNa zarIra nAmakarmakA lakSaNa / sAdhAraNa jIvokA lakSaNa / sAdhAraNa va pratyeka zarIra nAmakarmake asasyAta bheda hai / 30 nAmakarma / -de0/2/2 sAdhAraNa vanaspatike bheda | yoneke antarmuhUrta paryanta sabhI vanaspati amaticita pratyeka hotI hai / kaciyA avasthAmeM sabhI vanaspatiyA pratiSThita pratyeka hotI hai / pratyeka va sAdhAraNa vanaspatikA sAmAnya paricaya | pratiSThita pratyeka zarIra bAdara jIvoMkA yoni sthAna hai sUkSmakA nahIM -30 vanaspati /2/10 6 eka sAdhAraNa zarIrame ananta jiivoNk| avasthAna sAdhAraNa zarIrakI utkRSTa avagAhanA / sAdhAraNa nAmakarmakI bandha udaya sattva prarUpaNAe~ - de0 vaha vaha nAma | sAdhAraNa vanaspati jIvasamAsokA svAmitva jainendra siddhAnta koza - de0 vanaspati /1/1
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati 502 1. banaspati va pratyeka banaspati sAmAnya nirdeza sAdhAraNa zarIrameM jIvoMkA utpatti krama nigoda zarIrameM jIvoMkI utpatti kramase hotI hai| nigoda zarIrameM jIvoMkI utpatti krama va akrama donoM prakArase hotI hai| janma maraNake krama va akrama sambandhI samanvaya -de0 vnspti/5/2| Age pIche utpanna hokara bhI unakI paryApti yugapat hotI hai| | eka hI nigoda zarIrameM jIdoMke AvAgamanakA pravAha calatA rahatA hai| bIjavAlA hI jIva yA anya koI bhI jIva usa yoni sthAnameM janma dhAraNa kara sakatA hai -de0 jnm/2| bAdara va sUkSma nigoda zarIromeM paryApta va aparyApta jovoMke avasthAna sambandhI niyama / aneka jovokA eka zarIra honemeM hetu| 7 aneka jIvoMkA eka AhAra honemeM hetu / 1. vanaspati va pratyeka vanaspati sAmAnya nirdeza 1, vanaspati sAmAnyake bheda pa. va 1/1,1/sU. 41/268 vaNapphaikAiyA duvihA, patteyasarIrA sAdhAraNasarIrA / patteyasarIrA duvihA, pajjattA apajjattA / sAdhAraNasarIrA duvihA, bAdarA suhumaa| bAdarA duvihA, pajjattA apjjttaa| muhamA duvihA, pajjattA apajjattA cedi / 4 / vanaspatikAyika jIva do prakArake haiM.pratyekazarIra aura sAdhAraNazarIra / pratyeka zarIra vanaspatikAyika jIva do prakArake haiM, paryApta aura aparyApta / sAdhAraNazarIra vanaspatikAyika jIva do prakArake hai-bAdara aura sUkSma / bAdara do prakArake hai, paryApta aura apryaapt| Sa. vaM 14/5.6/sU. 116/225 sarorisaroraparUvaNAe asthi jIvA patteya-sAdhAraNa-sarorA |11|-shrii rizarIra prarUpaNAko apekSA jIva pratyeka zarIravAle aura sAdhAraNa zarIravAle hai| (go. jI./jI pra] 185/422/3) / 2. pratyeka vanaspati sAmAnyakA lakSaNa dha. 1/1,2,41/268/6 pratyekaMpRthakzarIra yeSA te pratyekazarIrAH khadi rAdayo vanaspataya |-jinkaa pratyeka arthAt pRthak-pRthak zarIra hotA hai, unhe pratyeka zarIra jIva kahate hai jaise-khaira Adi vanaspati / (go. jI./jI pr/85/422/4)| dha 3/1.2,87/333/1 jeNa jIveNa ekkeNa ceva ekasarIraTa ThieNa muhadurakhamaNubhavedavamidi kammamuvajjidaM so jIvo pttysriiro| jisa jIvane eka zarIrameM sthita hokara akele hI sukha dukhake anubhava karane yogya karma upArjita kiyA hai, vaha jIva pratyekazarIra hai| dha, 14/5,6,116/225/4 ekkasseva jovassa jaM sarIra ta patteyasarIraM / taM sarIraM ja jIvANaM atthi te patteyasarIrANAma) athavA patteyaM pudhabhUda urIra jesi te ptteysriiraa| eka hI jIvakA jo zarIra hai usakI pratyeka zarIra sajJA hai| vaha zarIra jina jIvoke hai ve pratyeka zarIrajIva kahalAte hai / athavA pratyeka arthAta pRthak bhUta zarIra jina jIvoMkA hai ve pratyekazarIra jIva hai| go jo./jI. pra/186/423/14 yAvanti pratyekazarIrANi tAvanta eva pratyekavanaspatijIvA tatra pratizarIraM ekai kasya jIvasya pratijJAnAda |jitne pratyeka zarIra hai, utane vahA~ pratyeka vanaspati jIva jAnane cAhie, kyoki eka-eka zarIrake prati eka-eka jIvake honekA niyama hai| 3. pratyeka vanaspatike bheda kA. a/mU./128 patteyA vi ya duvihA Nigoda-sahidA taheva rahiyA ya / duvihA hoti tasA vi ya vi-ti caurakkhA taheva pacavaravA / 12 / -pratyeka vanaspatikAyika jIva do prakArake hote hai-eka nigoda sahita, dUsare nigoda rahita / 1128 / (go.jo /jI.pra /185/422/5) / go, jI /jo.1/81-83/201/13 tRNaM ballI guruma' vRkSa' mUlaM ceti paJcApi pratyekavanaspatayo nigodazarIrai prtisstthitaa-prtisstthitbhedaadsh| -tRNa, beli, choTe vRkSa, baDe vRkSa, kandamUla aise pA~ca bheda pratyeka banaspatike hai| ye pA~coM vanaspatiyA~ jaba nigoda zarIrake Azrita hoM to pratiSThita pratyeka kahI jAtI hai, tathA nigodase rahita hoM to apratiSThita pratyeka kahI jAtI hai| (aura bhI de0 banaspati /3/5) / 4, vanaspatike lie hI pratyeka zabdakA prayoga hai dha,11,1,41/268/6 pRthivokAyAdipaJcAnAmapi pratyekazarIravyapadezastathA sati syAditi cenna iSTatvAta / tahi teSAmapi pratyekazarIravizeSaNa vidhAtavyamiti cenna, tatra vanaspatiSviva vyavacchedyAbhAvAta / -(jinakA pRthak pRthaka zarIra hotA hai, unhe pratyeka zarIra jIva kahate hai-de0 banaspati 113) --prazna-pratyeka zarIrakA isa prakAra lakSaNa karanepara pRthvIkAya Adi pA~co zaroroM ko bhI pratyeka zarIra saMjJA prApta ho jaayegii| uttara-yaha AzaMkA koI Apattijanaka nahIM hai, kyoMki pRthvIkAya Adi ke pratyekazarIra mAnanA iSTa hI hai| praznato phira pRthvIkAya Adi ke sAtha bhI pratyeka zarIra vizeSaNa lagA denA caahie| uttara-nahI, kyoki, jisa prakAra vanaspatiyoMmeM prarayeka vanaspatise nirAkaraNa karane yogya sAdhAraNa vanaspati pAyI jAtI hai, usa prakAra pRthivI AdimeM pratyeka zarIrase bhinna nirAkaraNa karane yogya koI bheda nahI pAyA jAtA hai, isalie pRthivI AdimeM alaga vizeSaNa deneko AvazyakatA nahIM hai| (dha 3/1-2,8,7/331/4 ) / 5. mUla bIja agrabIja Adike udAharaNa go. jI./jo, pra 186/423/4 mUla bIja yeSAM te mUlabIjA' / ( yeSA mUla prAdurbhavati te) ArdrakaharidrAdaya / agra bIja yeSA te agrabIjA' ( yeSA agra prarohayati te ) AryakodocyAdaya / parva bIjaM yeSAM te parva bIjA' ikSuvetrAdaya / kando bIja yeSAM te kandabIjA piNDAlasUraNAdaya / skandho boja yeSAM te skandhabIjA sklkiiknnttkiiplaadyH| bIjAt rohantIti bIjaruhA' zAligodhUmAdaya / saMmUrcha samantAt prasRtapudgalaskandhe bhavA sammUchimA mUlAdiniyatabIjanirapekSA / ete mUlabojAdisamUchimaparyantA' sapratiSThitApratiSThitapratyekazarIrajovAste'pi saMmUchimA eva bhavanti / -1 jinakA mUla arthAt jaDa hI bIja ho (jo jar3ake bonese utpanna hotI hai / ve mulabIja kahI jAtI hai jaise-adarakha, haldI aadi| 2. agrabhAga hI jinakA bIja ho (arthAta TahanI kI klama lagAnese ve utpanna ho ) ve agrabIja hai jaise-Aryaka va udIcI Adi / 3, parva hI hai bIja jinakA ve parvabauja jaanne| jaise-Ikha, beta aadi| 4. jo kandase utpanna hotI hai, ve kandabIjI kaho jAtI hai jaise-AlU sUraNAdi / 5 jo skandhase utpanna hotI hai ve skandhabIja hai jaise sala ri, palAza jainendra siddhAnta koza
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati Adi, jAbojane ho u jaise cAvala, gehU~ Adi hotI hai. ve broja kahalAtI hai| aura ko niyata bIja AdikI apekSAse rahita, kevala maTTI aura jala ke sambandhase utpanna hotI hai, unako sammachima kahate hai / jaise- phUI, kAI Adi / ye mUlAdi sammUrchima vanaspati pratikSita prarayeka aura apratiSThita pratyeka dono prakArakI hotI hai aura samako saba sanmUmi hI hotI haiM, garbhaja nhiiN| 6. pratyeka zarIra nAmakarmakA lakSaNa sasi / 8 / 11 / 369/- zarIra nAmakarmodayAnirvartyamAnaM zarIramekAramapabhogakAraNa yato bhavati tatpratyeka zarIra nAma / (ekmekamAtmAnaM prati pratyeka pratyeka zarIraM pratyekazarIram (rA. vA) zarIra nAmakarma ke udayase racA gayA jo zarIra jisake nimittase eka AtmAke upabhogakA kAraNa hotA hai, vaha pratyeka zarIra nAmakarma hai| ( pratyeka zarIra ke prati arthAta eka eka zarIrake prati eka eka AtmA ho, usako pratyekazarIra kahate hai rA. vA) (rA. vA. / 0/11/11/ 878/18) (go. ka / jI. pra / 33/30 / 2 ) / gha. 6/9.1 1.28/82/8 jassa kammassa udaraNa jobo patteyasarI hodi. tassa kammassa patteyasrIramidi saNNA / jadi patteyasarIraNAmakamma Na hojja, to ekkamhi sarIre egajIvasseva uvalaMbho Na hojja / Na ca evaM NijvAhamukta bhaa| jisa karma ke udayase jIna pratyeka zarIrI hotA hai, usa karma kI pratyekahazarIra vaha saMjJA hai| yadi pratyeka zarIra nAmakarma na ho, to eka zarIrameM eka jIvakA hI upalambha na hogA / kintu aisA nahIM hai, kyoki pratyeka zarIra jIvoMkA sadbhAva vAghArahita pAyA jAtA hai / gha. 13/5.5.101/366/8 jassa kammastuvaraNa eDasarIre ekko peva jIvo jIvaditaM kammaM patte yasarIraNAmaM / - jisa karma ke udayase eka zarIrame eka hI jIva jIvita rahatA hai, vaha pratyeka zarIra nAmakarma hai| 7. pratyeka zarIra vargaNAkA pramANa gha. 14/5.6.916/944/2 baTTamAnakAle pateyasarIravaggaNAo usmeNa ajjogasI pena hoti ti niyamAyo / vartamAnakAsameM pratyeka zarIra vargaNAeN utkRSTa rUpase asaMkhyAta loka pramANa hI hotI hai, yaha niyama hai| 2. nigoda nirdeza 1. nigoda sAmAnyakA lakSaNa gha. 14/5.6.63/2/13 ke NigodA gAma pulaviyAo cigodA bhipaMti prazna- nigoda kinhe kahate hai| uttara- saviyoMko nigoda kahate hai / vizeSa de0 vanaspati /3/7 / (dha. 14/5.6.582/470/1) / go. jo/jI/919/426/15 sAdhAraNa nAmakarmodayena jIvA nigodazarIrA bhavanti / ni-niyatAM gA-bhUmi kSetraM nivAsa, anantAnantajojAnA dazati iti nigoda nigoharIra yeSAM se nigodazarIrA iti lakSaNasiddhatvAta / sAdhAraNa nAmaka nAmakarmake udayase jova nigoda zarIrI hotA hai| ni arthAt anantapanA hai nizcita jinakA aise jomoko 'go' arthAt eka hI kSetra, '' arthAta detA hai, usako nigoda kahate hai| arthAta jo ananto jovoMko eka nivAsa de usako nigoda kahate hai / nigoda ho zarIra hai jinakA unako nigoda zarIrI kahate hai| 2. nigoda jIvoMke bheda gha. 14/5,6,128/236/5 ra diudA jovA se dunihA cauggaiNigodA NiccaNigodA cedi / nigodomeM sthita jova do 503 2. nigoda nirdeza prakArake hai - caturgatibhigoda aura nivyanigoda ( ye dono mAdara bhI hote hai sUkSma bhI kA a.) (kA. a./muu./125)| 3. nitya va anitya nigodake lakSaNa 1. nityanigoda 14/5/10/233 asthi anaMtA jovA jehi na pakSI tasAga pariNAmo bhAvakala kaapaurA NigodavAsaM Na sucati // 127 // - jinhoMne atIta kAlame abhAvako nahIM pAyA hai aise ananta jIna hai, kyoMki ve bhAva kalaMka pracura hote haiM, isalie nigodavAsako nahIM tyAgate | 1201 (nU. jA / 1202), ( sa ) prA./1/85), (gha. 1 / 1.2.41 / mA. 148/271), (dha 4/1,5,310/gA. 42 / 477), (go. jI./mU / 164 / 441) ( pa saM . / sa./1/1910), (kA. a /TI./ 125 ) / rA. vA./2/12/20/143/20 triSvapi kAleSu prasabhAvayogyA na bhavanti te nivyanigotA / jo kabhI paryAyako prApta karaneke yogya nahIM hote, ve nitya nigoda hai| gha. 14/5.6.120/236. tya niccanigodA gAma me sammakAla Nigodesu caiva acchati te NiccaNigodA NAma / =jo sadA nigodomeM hI rahate hai ye nitya nigoda hai| 2. anitya nigoda rA. vA. / 2 / 32/27/143 / 21 trasabhAvamavAptA avApsyanti ca ye te anissynigotaa| jinhone jasa paryAya pahale pAyI thI athavA pAyege ve anitya nigoda hai / gha. 14/5.6.120/236/6 je deva-ra-tirikla-mara se sUpaniyaNa puNe gopavisiya acchati te cadragahaNa gigodA nAma jo deva nArakI, tiyaMca aura manuSyoM meM utpanna hokara puna 9 nigAdo me praveza karake rahate hai ve caturgatinigoda jIva kahe jAte hai / (go. jI. jI. pr./167/241/14)| 4. sUkSma vanaspati to nigoda hI hai, para sUkSma nigoda vanaspatikAyika hI nahIM hai . . 7/2.10/ su. 21-22/204 maNadikA manioda jIvapajjattA sambajIvANaM kevaDio bhAgo / 31 / saMkhejjA bhAgA // 32 // gha. 7/2.1.32/5/04/11 vikAie bhaNi puNo maNigodajI vidha bhadi deNa Navtradi jadhA sabave suhumavaNapphadikAiyA cainamaNigodajIvA na hoMti ti jadi evaM to sadhye suhumava phadikAiyA NigodA cevetti edeNa vayaNeNa virujjhadi tti bhaNide viru maNigodAmaNadikAzyA mahAraNA bhaavaado| kAmedaM vde| bAdaraNigodajIvA zigodapadiThidA appajjanttA asaM jyaguNA (1.7/2.11/06/545) zigoda padidiNaM bAdaraNigodajIvA ti pisAvA, bAdaravaNadi kAiyANamutrari NigodajIvA visesAhiyA' (Sa. kha. 7/2,11/ sU.75/ 23) miNA ca / gha. 7/2.11.75/211/11 e codago philame su phavikArahito dhadaNigodAmAmabhAdo na ca vaphaditi vikAiyAdi gigodA sthiti Aera yANAmuvadeso jeNedassa vayaNassa suttattaM pasajjade idi / ettha parihAro vRccadeho NAma tumbhehi yucassa saccataM bahupat aNakadI utari gigodapadasta anasabhAdo nigodANAmuvara -- dikAyANaM paDhaNastuvala bhAvo mahuehi Ahariehi saMmadacAdI ki tu etameva hoditi pAvahAra kArDa ju| so evaM bhaNadi jo codasapuvvadharo kevalaNANI vA / tado thappaM kAUNa ve jainendra siddhAnta koSA
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati 504 2. nigoda nirdeza vi suttA Ni suttAsAyaNabhoruhi Airiehi vakkhANeyavvANi tti| - sUkSma banaspatikAyika va sUkSma nigoda jona paryApta sarva jovoke kitaneve bhAga pramANa hai / / 31 / uparyukta jova sarva jovoke sakhyAta bahubhAga-pramANa hai|32 ... sUkSma vanaspatikAyikako kahakara puna sUkSma nigoda jovoko bhI pRthak kahate hai, isase jAnA jAtA hai ki saba sUkSma vanaspatikAyika hI sUkSma nigoda joba nahIM hote| prazna yadi aisA hai to sarva sUkSma banaspatikAyika nigoda hI hai' isa vacanake sAtha virodha hogA, uttara-ukta bacanake sAtha virodha nahIM hogA, kyoki, sUkSma nigoda jova sUkSma vanaspatikAyika hI hai, aisA yahA~ avadhAraNa nahI hai| prazna-yaha kaise jAnA jAtA hai ? uttara-(bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra aparyAptose nigoda pratiSThita bAdara nigodajIva aparyApta asaMkhyAtaguNe hai| yahaoNpara) nigoda pratiSThita joboke bAda 'nigoda jova' isa prakArake nirdezase, tathA ('vanaspatikAyikose nigoda joba vizeSa adhika hai' isa sUtrameM) bAdara vanaspatikAyikoke Age 'nigoda joba vizeSa adhika hai' isa prakAra kahe gaye sUtrabacanase bhI jAnA jAtA hai| prazna-yahA~ zakAkAra kahatA hai ki yaha sUtra niSphala hai kyoki, vanaspatikAyika jovose pRthagbhUta nigoda joba pAye nahI jaate| tathA vanaspatikAyika jovose pRthagbhUta pRthivIkAyikAdiko meM nigoda jIva pAye nahIM jaate| tathA vanaspatikAyika jobose pRthagbhUta pRthiva kAyikAdikomeM nigoda joba hai' aisA AcAryokA upadeza bhI nahI hai, jisase isa vacanako sUtratvakA prasaMga ho sake / uttara-yahA~ uparyukta zaMkAkA parihAra kahate hai-tumhAre dvArA kahe hue vacanameM bhale hI satyatA ho, kyoki bahutase sUtrome banaspatikAyika jIvoke Age 'nigoda' pada nahI pAyA jAtA, nigoda jIvoke Age vanaspatikAyikoM kA pATha pAyA jAtA hai, aisA bahutase AcAryose sammata bhI hai| kintu 'yaha sUtra hI nahIM hai aisA nizcaya karanA ucita nahIM hai| isa prakAra to vaha kaha sakatA hai jo ki caudaha pUrvokA dhAraka ho athavA kevalajJAnI ho| ataeva sUtrakI AzAtanA (cheda yA tiraskAra) se bhayabhIta rahanevAle AcAryoko sthApya samajhakara dono hI sUtrokA vyAkhyAna karanA caahie| 6 pratiSThita pratyeka vanaspatiko upacArase bAdara nigoda bhI kahate haiM dha. 1/1,1,41/271/5 bAdaranigodapratiSThitAzcArSAntareSu zrUyante, ka teSAmantabhavizceda pratyekazarIravanaspativiti na ma / ke te| snugAIkamUlakAdayaH / - prazna-bAdara nigodose pratiSThita banaspati dUsare AgamomeM sunI jAtI hai, usakA antarbhAva vanaspatike kisa bhedameM hogaa| uttara-pratyeka zarIra banaspati meM usakA antarbhAva hogA, aisA hama kahate hai| prazna-jo bAdara nigodase pratiSThita hai, ve kauna hai| uttara-thUhara, adarakha aura mUlI Adika vanaspati bAdara nigodase pratiSThita hai| dha. 2/1,2,87/347/7 pattegasAdhAraNasarovadiritto bAdaraNigodapadiThidarAsI Na jANijjadi tti vutte sacca, tehi vadiritto vaNapphaikAiesu jIvarAsI Natthi ceva, ki tu patteyasarIrA duvihA bhavati bAdaraNigodajIvANaM joNIbhUdasarIrA tabivarIdasarIrA cedi| tattha je bAdaraNigodANaM joNIbhUdasarIrapattegasarIrajIvA te bAdaraNigodapadiThidA bhaNaM ti| ke te| mUlayaddha -bhanlaya suurnngloi-logesrpbhaado| = prazna-pratyeka zarIra aura sAdhAraNa zarIra, ina dono jIva rAziyoko choDakara bAdaranigoda pratiSThita jIvarAzi kyA hai, yaha nahIM mAlUma paDatA hai ? uttara-yaha satya hai ki ukta dono rAziyoke atirikta banaspatikAyikomeM aura koI jIva rAzi nahI hai, kintu pratyekazaroravanaspatikAyika jIva do prakArake hote hai, eka to bAdaranigoda jovoM ke yonibhUta pratyeka zarIra aura dUsare unase viparIta zarIravAle arthAt mAdaranigoda jIvoke ayonibhUta pratyekazarIra job| unameMse jo bAdaranigoda jIvoke yonibhUta zarIra pratyekazarIra jIva hai unheM bAdaranigoda pratiSThita kahate hai| prazna-ve bAdaranigoda jovoke yonibhUta pratyeka zarIra jIva kauna hai ? uttara-mUlI, adaraka (1), bhallaka (bhadraka), sUraNa, galoi (guDacI yA guravela), lokezvaraprabhA / Adi bAdaranigoda pratiSThita hai| dha,7/2,11,75/540/- NigodANAmuvari vaNapphadikAiyA visesAhiyA hoti bAdaravaNapphadikAiyapatteyasarIrametaNa, vaNapphadikAiyANaM uvari NigodA puNa keNa visesAhiyA hoti tti bhaNide vunycde| taM jahA-vaNapphadikAiyA tti vutte bAdaraNigodapadiThidApadidijIvA Na ghettvvaa| kudo| AdheyAdo AdhArassa bhedada snnaado| vaNapphadiNAmakammodaillattaNeNa savvesimegattamasthi tti bhaNide hodu teNa egattaM, kitu tamettha avivakviyaM AhAraaNAhAratta ceva vivakkhiyaM / teNa vaNapphadikAiesu bAdaraNigodapadi ThiAdApadiThidANa gahidA / vaNapphadikAiyANAmuvari 'NigodA visesAhiyA' tti bhaNide bAdaravaNapphadikAzyapatteyasarIre hi bAdaraNigodapadiThidehi ya visesaahiyaa| bAdaraNigodapadidiApadiThThidANa kadhaM nnigodvveso| Na, AhAre AheovayArAdo tesi nnigodttsiddhiido| vaNaphadiNAmakammodaillANaM savvesi vaNapphadisaNNA sutte dissadi / bAdaraNigodapadi ThidaapadiThidANamestha sutaM vaNapphadisaNNA kiNNa NiviTThA / godamo etthpuccheyvyo| amhehigodamo bAdaraNigodapadiThThidANa vaNamphadisaNNaM Necchadi tti tassa ahippao khio| -prazna-nigodajIvoMke Upara vanaspatikAyika jIva bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra mAtrase vizeSAdhika hote hai, parantu banaspatikAyika jIvoke Age nigodajIva kisameM vizeSa adhika hote hai| uttara-uparyukta zakAkA uttara isa prakAra dete hai-'vanaspatikAyikajoba' aisA kahanepara bAdara nigodoMse pratiSThita apratiSThita jIvoM kA grahaNa nahIM karanA cAhie, kyo ki, Adheyase AdhArakA bheda dekhA jAtA hai| prazna-vanaspati nAmakarma ke udayase saMyukta hone kI apekSA saboke ekatA hai| uttara-banaspati nAmakarmodayakI apekSA ektA rahe, kintu usako yahA~ vivakSA nahI hai| yahA~ AdhAratva aura anA 5. pratiSThita pratyeka vanaspatiko upacArase sUkSma nigoda mI kaha dete haiM dha.7/2.10,32/505/3 ke puNa te aNNe suhamaNigodA suhamavaNapphadikAiye mottUNa / Na, suhamaNigodesu va tadAdhAresu vaNapphadikAiema vi suhumnnigodjiivttsNbhvaado| tado muhumavaNaSphadikAiyA ceva muhumaNigodajIvA Na hoti tti siddh| suhamakammodaeNa jahA jIvANaM vaNapphadikAiyAdINaM suhumatta hodi tahA NigodaNAmakammodaeNa NigodattaM hodi / Na ca NigodaNAmakammodo bAdaravaNaphadipatteyasarIrANamatthi jaiNa tesi NigodasaNNA hodi 'tti bhaNide-Na, tesi pi AhAre AheovayAreNa nnigodttaavirohaado| -prazna-to phira sUkSma vanaspatikAyikoko choDakara anya sUkSma nigoda jIva kaunase hai| uttara-nahIM, kyoMki sUkSma nigoda jIvoke samAna unake AdhArabhUta (bAdara) vanaspatikAyikomeM bhI sUkSma nigoda jIvatvako sambhAvanA hai| isa kAraNa 'sUkSma vanaspatikAyika hI sUkSma nigoda jIva nahIM hote, yaha bAta siddha hotI hai| prazna-sUkSma nAmakarmake udayase jisa prakAra banaspatikAyikAdika jIvo ke sUkSmapanA hotA hai, usI prakAra nigoda nAmakarma ke udayase nigodatva hotA hai| kintu bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra jIvoke nigoda nAmamakA udaya nahIM hai jisase ki unakI nigoda' sajJA ho sake uttara-nahIM, kyoMki bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra jIvoMke bhI AdhArameM AdheyakA upacAra karanese nigodapanekA koI virodha nahIM hai| jainendra siddhAnta koza
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati ghArako ho vivakSA hai| isa kAraNa vanaspatikAyika jIvome bAdara nigodoMse pratiSThita apratiSThita jIvoMkA grahaNa nahIM kiyA gyaa| vanaspatikAyika jIvoke Upara 'nigodajIva vizeSa adhika hai' aisA kahanepara bAdara nigoda jIvoMse pratiSThita bAdara vanaspatikAyika pratyeka zarIra jIvose vizeSa adhika hai| prazna- bAdara nigoda jIvose pratiSThita atiSThita jInoMke 'nigoda' saMjJA kaise ghaTita hotI hai| uttara- nahIM, kyoMki AdhArameM AdheyakA upacAra karanese unake nigoda siddha hotA hai prazna samaspati nAmakarmake uda saba jIvoMke 'vanaspati' sajJAsUtrameM dekhI jAtI hai / bAdara nigoda jIvose pratiSThita apratiSThita jovoke yahA~ sUtrameM vanaspati saMjJA kyoM nahIM nirdiSTa kii| uttara- isa zakAkA uttara gotamase pUchanA caahie| hamane to 'gautama bAdara nigoda jIvose pratiSThita jIvoMke vanaspati saMjJA nahI svIkAra karate' isa prakAra unakA abhiprAya rahA hai| 7. sAdhAraNa jIvako hI nigoda jIva kahate hai mo. jI / sUva jI / 119 / 426 sAhAragodameza godasarI hasa sAmaNNA ||1114- nigodazarIraM yeSAM te nigodarIza iti lakSaNasiddhatvAt / = sAdhAraNa nAmakarmake udayase nigoda zarIrako - dhAraNa karanevAlA sAdhAraNa jIva hotA hai| nigoda (de0 vanaspati / 21) hI hai zarIra jinakA unako nigodarIza kahate hai| kA, a /TI./125/63 sAdhAraNanAmakarmodayAt sAdhAraNA. sAdhAraNanigodA | = sAdhAraNa nAmakarmake udayase sAdhAraNa vanaspatikAyika jIva hote haiM, jinhe nigodiyA jIva bhI kahate hai / 8. vigrahagatimeM nigodiyA jIva sAdhAraNa hI hote haiN| pratyeka nahIM gha. 14/5,6,11/09/10 viggahagadoe vaTTamANA bAdara- suhuma Nigoda jovA patteyasarIrA na hoMti, nigodAma kammodayagate nigAhagadIe vi egadhagamadvANa rAjIvasamUhatAdo vihagadI sarIraNAma kammodayAbhAvAdI Na patteyasarIrattaM Na sAhAraNasarIrattaM / tado te patteyasarIra-bAdara-suhumaNigodavaggaNAsu Na kattha vibutte vaccadeNa esa dosro, viggahagadIe bAdara-suhumaNigodaNAmakammANamudayada sa tatyavibAdara-maNigodavanagANamukta bhAdo edehito madirittA jovA mahidasarIrA agahidasarIza mApate sarIrama hoMti / = vigrahagatimeM vidyamAna bAdara nigoda jIva aura sUkSma nigoda joSa pratyeka zarIrakhAne nahIM hote hai, kyoki nigoda nAmakarma ke udayake sAtha gamana honeke kAraNa vigrahagati me bhI eka baddhanabaddha ananta jIvoMkA samUha pAyA jAtA hai| prazna- vigrahagatime zarIra nAmakarma kA udaya nahIM hotA, isalie vahA~ na to pratyekazarIrapanA prApta hotA hai aura na sAdhAraNa zarIrapanA hI prApta hotA hai| isalie ve pratyeka zarIra, bAdara aura sukSma nigoda vargaNAomese kinhI meM bhI antarbhUta nahIM hotI hai| uttara-yaha koI doSa nahI hai, kyoMki vigrahagatimeM bAdara aura sUkSma nigoda nAmakamakA udaya dikhAI detA hai, isalie vahaoNpara bhI bAdara aura sUkSma nigoda varNagAe~ upalabdha hotI hai| aura inase atirikta jinhone zaroroko grahaNa kara liyA hai yA nahIM grahaNa kiyA hai ve saba jIva pratyekazarIra varga hote hai| 9. nigodiyA jIvakA AkAra de0 avagAhanA / 1/4 ( prathama va dvitIya samayavartI tadbhavastha sUkSma nigodiyAkA AkAra Ayata caturasra hotA hai, aura tRtIya samayavartI tadbhavastha sUkSmanigodakA AkAra gola hotA hai| 505 bhA0 3-64 3. pratiSThita va apratiSThita pratyeka zarIra paricaya 10. sUkSma va bAda nigoda vargaNAe~ va unakA lokameM bhavasthAna 14/5/naM va TokA / 462-414 mAdaravigodavAgagAe jaha NiyAe AvaliyAe asakhejadibhAgametto NigodANAM / 636 | 'suhumaNigodavaggaNAe jahaNiyAe AvaliyAe basa sejadibhAgametI godA // 131' - esA jahaNiyA maNigodavAte patte AgArI vA hodi vyaasbhaassnnmaabhaavaado| 'sahamagigovaggaNAe ukAssimAe babaliyAe asa leSNa vibhAgameo NigodANaM 62 - esA puNa maNigoduggayA mahAmacyasarIre cena hoti Na aNNastha uvdesaabhaavaado| 'bAdaraNigodavaggaNAe ukkassiyAe seDIe asakhejjadi bhAgametto NigodANa | 636 | - mUlayathUhalayAdisu seDIe asa khejjadibhAgametta pulavIo anaMtajIvAvurida ajogasarAo ghetu bAdaraNigI dukhaNA hodi 'edekhi caita godANaM mahAraTThAmANi 640 i govAmidi se samvAdara vigozana maMdi pemagigodA kiNNa gahidA / Na, ettheva te uppajjati aNNastha Na uppajjati tti niymaabhaavaado| - 'jaghanya bAdara nigoda vargaNAmeM nigodakA pramANa Avalike asaMkhyAtaveM bhAgamAtra hotA hai / 636 / ' 'jaghanya sUkSma nigoda vargaNAmeM nigodokA pramANa Avalike asaMkhyAtave bhAgamAtra hai | 637|'---yaha jaghanya sUkSma nigoda vargaNA jalameM, sthala meM aura AkAza meM hotI hai, isake lie dravya kSetra, kAla aura bhAvakA koI niyama nahI hai / 'utkRSTa sUkSma nigoda vargaNAmeM nigodoMkA pramANa Avalike asaMkhyAta bhAgamAtra hai / 6381 - yaha utkRSTa sUkSma nigoda vargaNA mahAmatsyake zarIra meM hI hotI hai, anyatra nahIM hotI, kyoki. anyatra hotI hai aisA upadeza nahI pAyA jaataa| 'utkRSTa bAdaranigoda vargaNAme nigodoMkA pramANa jagazreNike asaMkhyAtave bhAgamAtra hai 63 |' mUlI, dhUvara aura Ardraka AdimeM ananta jIvose vyApta asakhyAta lokapramANa zaroravAlI jagazreNI ke asakhyAtave bhAga pramANa pulaviyoM (pusaviyoko lekara utkRSTa mAdara nigoda vargavAra ) hotI hai / 'inhI saba nigodokA mUla mahAskandhasthAna hai | 640 // saba nigAdokA aisA kahanepara saba bAdara nigodokA aisA grahaNa karanA caahie| prazna- sUkSma nigodokA grahaNa kyoM nahIM kiyA hai / uttara- nahIM, kyoMki yahA~ hI ve utpanna hote hai, anyatra utpanna nahI hote aisA koI niyama hI hai / 3. pratiSThita va apratiSThita pratyeka zarIra paricaya 1. pratiSThita apratiSThita pratyekake lakSaNa go jI jo / 986/491 / 2 pratiSThita sAdhAraNazarIramAbhitaM pratyeka zarIra mevAse pratiSThita pratyekazarorA tenAtizarIza apratiSThitapratyekazarIrA syu / evaM pratyekajovAnA nigodazarIre pratiSThitAprati SThayabhedena dvividha udAharaNadarzanapUrvaka vyAkhyArta pratiSThita arthAt sAdhAraNa zarIrake dvArA Azrita kiyA gayA hai| pratyeka zarIra jinakA, unakI pratiSThita pratyeka sajJA hotI hai / aura sAdhAraNa zarIroke dvArA Azrita nahIM kiyA gayA hai zarora jinakA unako apratiSThita pratyeka sajJA hotI hai| isa prakAra sarva pratyeka vanaspatikArmika jIva nigoda zarIroMke dvArA pratiSThita aura apratiSThita ke bheda se do-do prakAra ke udAharaNa pUrvaka batA diye gaye / 2. pratyeka vanaspati bAdara hI hotI hai pa. 9/11.49/2/1 pratyekazarIravanaspatayo bAdarA evaM na sUkSma sAdhAraNazarIreSyima utsargavidhimA kAlAdavidherabhAvAda pratyeka jainendra siddhAnta koza
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati 506 4. sAdhAraNa vanaspati paricaya zarIra vanaspati jIva bAdara hI hote hai sUkSma nahIM, kyo ki jisa zarIrANi tAvanta eva pratyeka vanaspatijIvA tatra pratizarIra ekekasya prakAra sAdhAraNa zarIrome utsarga vidhikI bAdhaka apavAda vidhi pAyI jIvasya prtijnyaanaat| =eka skandhameM apratiSThita pratyekavanaspati jAtI hai, usa prakAra pratyeka vanaspatimeM apavAda vidhi nahI pAyI jIvoMke zarIra yathAsabhava asarakhyAta vA saMkhyAta bhI hote hai| jAtI hai arthAta uname sUkSma bhedakA sarvathA abhAva hai| jitane vahA~ pratyeka zarIra hai, utane hI vahA~ pratyeka vanaspati jIva 3. vanaspati meM hI sAdhAraNa jIva hote haiM pRthivI AdimeM jAnane caahie| kyoki eka eka zarIrake prati eka-eka hI jIva honekA niyama hai| nahIM 7. pratiSThita pratyeka vanaspati skandhameM ananta jIvoM ke Sa. vaM. 14/5.6/sU 120/225 tattha je te sAhAraNasarIrA te NiyamA vaNapphadikAiyA / avasesA patte yasarIrA / 1201 -unameM (pratyeka va zarIrakI racanA vizeSa sAdhAraNa zarIra bAlomeM) jo sAdhAraNa zarIra jIva hai ve niyamase dha 14/5,6,63/6/1 saMpahi pulaviyANaM ettha sarUuparUvarNa kssaamo| banaspatikAyika hote hai| avazeSa (pRthvIkAyAdi) jIva pratyeka ta' jahA-baMdho aDara AvAso pula viyA NigodazarIramidi paMca zarIra haiN| hoti / tattha bAdaraNigodANamAsayabhUdo baha ehi vakAvAraehi sahiyo 4. pRthivI Adi va deva nArakI, tIrthakara Adi pratyeka bala jaMtavANiyakacchauDasamANo mUlaya-thUhaklayA divavaesaharo khadho NAma / te ca khaMdhA asakhejjalogamettA, bAdaraNigodapadiThidANamazarIrI hI hote haiM makhejjalogamettasa khuvala bhaado| tesiM khadhANaM vavaesaharo tesi dha. 1/1,1,41/26/7 pRthivIkAyAdipaJcAnAmapi pratyekazarIravyapadeza bhavANamavayavA vala juakacchauDapudhAvarabhAgasamANA aMDara NAma / stathA sati syAditi cainna, isstttvaat| -prazna-(jinakA pRthak aMDarassa atoThiyo kacchauDa Dara toTa ThiyavakkkhArasamANo AvAso pRthak zarIra hotA hai, unhe pratyekazarIra jIva kahate hai) pratyeka NAma / aDarANi asaMkhejjalogamettANi / ekke kamhi aDare asakhejjazarIrakA isa prakAra lakSaNa karanepara pRthivIkAyAdi pA~co zarIroMko logamettA AvAsA hoti / ASAsambhaMtare saMThidAo kacchauDaDarabhI pratyeka zarIra sajJA prApta ho jaayegii| uttara-yaha AzakA koI vakravAra toThiyavisiviyAhi samANAo pulaviyAo nnaam| ekkeApatti-janaka nahIM hai, kyoki pRthivIkAya Adiko pratyekazarIra kamhi AvAse tAo asaMkhejalogamaittAo hoti / ekke kkamhi ekkemAnanA iSTa hI hai| 'kisse pulaviyAe-asakhejalogamettANi NigodasarIrANi orAliyadha 14/5,6,61/81/8 puDhavi-Au-teu-bAukkAiyA deva NeraiyA AhAra tejAkammaiyapoggalovAyANa kAraNANi kacchauDaMDaravakkhArapulaviyAe sarIrA pamattasaMjadA sajogi-ajogikevaliNo ca patteyasarIrA- aMtoThThidadavasamANANi pudha pudha aNa tANa te hi NigodajIvehi buccaM ti, edesi NigodajIvehi saha sbNdhaabhaavaado| -pRthivi AuNNANi hoti| tiloga-bharaha jaNamaya-NAmapurasamANANi khadhaDakAyika, jalakAyika, tejaskAyika, vAyukAyika, deva, nArakI, rAvAsa pula visarIrANi tti vA ghettavyaM / -aba yahA~ para pulaviyoAhAraka zarIrI pramatta saMyata, sayogi kevalI aura ayogi ye jIva ke svarUpakA kathana karate haiM-yathA-skandha, aNDara, AvAsa, pulavi pratyeka zarIravAle hote haiM, koMki inakA nigoda jIvose sambandha aura nigoda zarIra ye pA~ca hote hai-1. unase jo bAdara nigodonahI hotA / ( go jI /m./200/446)| kA Azraya bhUta hai, bahuta vakravAroMse yukta hai tathA vala jattavANiya kacchauDa samAna hai aise mUlI, thUara aura Adraka Adi sajJAko 5. kanda mUla Adi sabhI vanaspatiyA~ pratiSThita aprati dhAraNa karanevAlA skandha kahalAtA hai, ve skandha asa khyAta loka SThita hotI haiM pramANa hote hai. kyoMki bAdara pratiSThita jIva asaMkhyAta loka pramANa pAye jAte hai| 2 jo una skandhoke avayava haiM aura jo bala amU. A./213-215 mUlaggaporabIjA kadA taha rabaMdhabIjabIjaruhA / samucchimA ya bhaNiyA patteyANa takAyA ya 1213 / kaMdA mUlA challI kacchauDake pUrvApara bhAgake samAna hai unhe aNDara kahate hai| 3. jo aNDarake bhItara sthita hai tathA kaccha uDaaNDarake bhItara sthita khadha pattaM pavAlapuSphaphala / gucchA gummA vallI taNANi taha pavva barakhArake samAna hai unhe AvAsa kahate hai| aNDara asakhyAta loka kAyA y|214| sevAla paNaya keNaga kavago kuhaNo ya bAdarA kAyA / pramANa hote hai| tathA eka aNDarameM asakhyAta loka pramANa AvAsa sabvevi suhamakAyA savvastha jalasthalAgAse 1215 -1. mUlabIja, agrabIja, parvabIja kandavIja, skandha bIja, bIjaruha, aura sammUchima, hote hai| 4, jo AvAsake bhItara sthita hai aura jo kacchauDaye saba vanaspatiyA~ pratyeka (apratiSThita pratyeka) aura anantakAya aNDaravavarakha rake bhItara sthita piThAviyoke samAna hai unhe pulavi (sapratiSThita pratyeka ) ke bhedase dono prakAra kI hotI hai / 213 / (pa kahate hai| eka eka AvAsameM ve asa khyAta loka pramANa hotI hai| saM/prA./2/81) (dha 1/1,1,43/gA. 193/273) (ta. sA./2/66), tathA eka eka AvAsakI alaga alaga eka eka puna vime asa khyAta lokapramANa nigoda zarIra hote hai jo ki audArika, taijasa aura (go jI/mU./186/423). (paM.sa/sa/1/156) / 2 sUraNa Adi kaMda, adararava Adi mUla, chAli, skandha, pattA, kopala, puSpa, phala, kArmaNa pudgaloke upAdAna kAraNa hote hai, aura jo kacchauDaaNDara bakkhArapula vike bhItara sthita dravyoke samAna alaga-alaga anantA - gucchA, vara jA Adi gulma, vela tinakA aura beta Adi ye sammUrchana pratyeka athavA ana takAyika hai / 2140 3. jalakI kAI ITa AdikI nanta nigoda jIvose ApUrNa hote hai| 1. athavA tIna loka, bharata, kAI, kUDese utpanna harA nIlA rUpa, jaTAkAra, AhAra kAjI Adise janapada, grAma aura purake samAna skandha, aNDara, AvAsa, pulavi, aura zarIra hote hai aisA yahA~ grahaNa karanA caahie| (go jI./utpanna kAI ye saba bAdarakAya jaanne| jala, sthala, AkAza saba jagaha sUkSmakAya bhare hue jAnanA / 215 // m /961-164/434,436 ) / 6. apratiSThita pratyeka vanaspati skandhameM bhI saMkhyAta yA 4.sAdhAraNa vanaspati paricaya asaMkhyAta jIva hote haiM 1. sAdhAraNa zarIra nAmakarmakA lakSaNa go jI./jI pra[186/423/13 apratiSThita pratyekavanaspatijIvazarIrANi sa si /8/11/361/6 bahUnAmAtmanAmupabhogahetutvena sAdhAraNa zarIra yathAsabhava asalmAtAni sakhyAtAni vA bhavanti / yAbanti pratyeka- yato bhavati tatsAdhAraNa shriirnaam| -bAta AtmA oke upabhoga jainendra siddhAnta koza
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati 507 4. sAdhAraNa vanaspati paricaya kA hetu rUpase sAdhAraNa zarIra jisake nimittase hotA hai, vaha sAdhAraNa zarIra nAmakarma hai ( rA vA18/11/20/578/20); (go. jI/jI pr./33/30/13)| dha.6/1,6-1,28/63/1 jassa kammassa udaeNa jobo sAdhAraNasarIro houja, tassa kammassa sAdhAraNasarIramidi saNNA / jisa karma ke udayase jIva sAdhAraNa zarIrI hotA hai usa karmakI 'sAdhAraNa zarIra' yaha sajJA hai| dha 13/50 5.101/365/ha jassa kammasmudaeNa egasarIrA hodUNa aNa tA jIbA acchati taM kamma sAhAraNasarIra / == jisa karmake udayase eka hI zarIravAle hokara ananta jIva rahate hai vaha sAdhAraNa zarIra nAmakarma hai| 2. sAdhAraNa jIvoMkA lakSaNa 1. sAdhAraNa janma maraNAdikI apekSA pa. khaM. 14/5,6/sU. 122-125/226-230 sAhAraNamAhAro sAhAraNamANa pANagahaNaM ca / sAhAraNajIvANa sAhAraNalavaravaNaM bhnnid|122 eyassa aNuggahaNaM bahUNa sAhAraNANameyassa / eyassa jaM bahUNa samAsadota pi hodi eyassa / 123 / samagaM bakkatANa samaga tesi sriirnnippttii| samaga ca aNUragahaNa samaga ussAsaNissAso / 124 / jattheu marai jIvo tattha du maraNa bhave aNatANa / vakkamaha' jattha ekko bakkamaNa tatthatha tANaM / 12 / sAdhAraNa AhAra aura sAdhAraNa ucchvAsa ni zvAsakA grahaNa graha sAdhAraNa jIvokA sAdhAraNa lakSaNa kahA gayA hai 11221 (paM.saM /prA/9/82) (dha. 1/1,1,49/mA 145/270), (go.jI./ma./162)-eka jIvakA jo anugrahaNa arthAda upakAra hai vaha bahuta sAdhAraNa jIvokA hai aura isakA bhI hai| tathA bahuta jIvokA jo anugrahaNa hai vaha milakara isa vivakSita jIvakA bhI hai| / 123 / eka sAtha utpanna hone vAloMke unake zarIrakI niSpatti eka sAtha hotI hai, eka sAtha anugrahaNa hotA hai| aura eka sAtha ucchavAsa-ni zvAsa hotA hai |124|-jis zarIrameM eka jIva maratA hai vahA~ ananta jIvokA maraNa hotA hai| aura jisa zarIrame eka jIva utpanna hotA hai| vahA~ ananta jIvoMkI utpatti hotI hai / 12 / (6. sa /prA./1/83); (dha. 1/1,1,41/gA, 146/270); (go. jii./muu./163)| rA. vA./8/11/20/578/22 sAdhAraNAhArAdiparyApticatuSTayajanma maraNaprANApAnAnugrahopaghAtA sAdhAraNajIvA' / yadai kasyAhArazarIrendriyaprANApAnaparyAptinivRtti. tadevAnantAnAma zarIre ndriyaprANApAna paryAptinivRtti / yadaiko jAyate tadaivAnantA prANApAnagrahaNa bisagauM kurvanti / yadaika AhArAdinAnugRhyate tdaivaanntaa.tenaahaarennaanugRhynte| yadai ko'gniviSAdinopahanyate tdevaanntaanaamupdhaat'| --sAdhAraNa jIvoke sAdhAraNa AhArAdi cAra paryAptiyA~ aura sAdhAraNa hI janma maraNa zvAsocchavAsa anugraha aura upadhAtaAdi hote hai / jaba ekake AhAra, zarIra, indriya aura AnapAnaparyApti hotI hai, usI samaya ananta jIvoke janma-maraNa hojAte haiM / jisa samaya eka zvAsocchavAsa letA, yA AhAra karatA, yAagni viSa Adise upahata hotA hai usI samaya zeSa ananta jIvoke bhI zvAso. cchvAsa AhAra aura upaghAta Adi hote hai| 2. sAdhAraNa nivAsakI apekSA dha 3/1,2,87/333/2 jeNa joveNa egasarIraTa Thiya bahUhi jIvehi saha kammaphalamaNubhaveyaca midi kammamuvajjida so saahaarnnsriiro| jisa jovane eka zarIrameM sthita bahuta jIvoke sAtha sukha-dukha rUpa karma phala ke anubhava karane yogya karma upAjita kiyA hai, vaha joba sAdhAraNa zarIra hai| dha.14/5,6,111/226/5 bahUNa jIvANa jamega sarIra ta sAhAraNasarIra NAma / tattha je basa ti jovA te sAhAraNasarIrA / athavA sAhAraNaM sAmaNNa sarIra jesi jIvANa te sAhAraNasarIrA / = bahuta jIvoMkA jo eka sarIra hai vaha sAdhAraNa zarIra kahalAtA hai| unameM jo jIva nivAsa karate hai ve sAdhAraNa zarIra jIva kahalAte hai| athavA.. sAdhAraNa arthAta sAmAnya zarIra jina jIbokA hai ve sAdhAraNa zarIra jIva kahalAte hai| 3. boneke antarmuhUta paryanta sabhI vanaspati apratiSThita pratyeka hotI haiM dha. 14/5,6,126/gA, 17/232 bIje joNIbhUde jIvo vakkamai so va aNNo vA / je viya mUlAdIyA te patteyA paDhamadAe / 17 / - yonibhUta bIjameM vahI jIva utpanna hotA hai yA anya jIva utpanna hotA hai| aura jo mUlI Adi hai ve prathama avasthAmeM pratyeka hai| (dha. 3/1, 2,83/gA.76/348) (go. jI/mU. 187) / go. jI/jI.pra./187/425/14 ye'pi ca mUlakAdaya pratiSThitapratyekazarIratvena pratibaddhA te'pi khalu prathamatAyAM svotpannaprathamasamaye antarmuhurta kAlaM sAdhAraNajIvairapratiSThitapratyekA eva bhavanti / jo ye mUlaka Adi pratiSThita pratyeka vanaspati prasiddha hai, ve bhI prathama avasthAmeM janmake prathama samayase lagAkara antarmuhUrta kAla paryanta niyamase apratiSThita pratyeka hI hotI hai| pIche nigauda jIvoke dvArA Azrita kiye jAnepara pratiSThita pratyeka hotI hai| 4. kaciyA avasthAmeM samI vanaspatiyA~ pratiSThita pratyeka hotI haiM mU. A./216-217 gUDhasirasaMdhipaba samabhaMgamahIruha ca chiNNaruha / sAhAraNasarIraM tabivarIyaM ca patteya / 216 / hodi vaNapphadi dhallI rukravataNNAdi taheva eiNdii| te jANa haritajIvA jANittA pariharedavyA / 2171 - jinakI nase nahI dIkhatI, bandhana va gaoNThi nahIM dIkhatI, jinake TukaDe samAna ho jAte hai, aura dono bhaGgomeM paraspara tantu na lagA rahe, tathA chedana karanepara bhI jinakI punaH vRddhi ho jAya usako sapratiSThita pratyeka aura isase viparItako apratiSThita pratyeka kahate hai / 216 / (go. jI./mU./188/427) vanaspati bela vRkSa tRNa ityAdi svarUpa hai / ekendriya hai / ye saba pratyeka sAdhAraNa harita kAya hai aisA jAnanA aura jAnakara inakI hisAkA tyAga karanA cAhie / 217 go, jI /mU./186-190 mUle kaMde chlliipvaalsaaldlkusumphlbiije| samabhage sadi Na tA asame sadi hoti patteyA |18haa kaMdassa va mUlassa va sAlAkha dassa bAvi bhultrii| challI sANa tajiyA patteyajiyA tu taNukadarI |188-jin banaspatiyoke mUla, kanda, tvacA, pravAla, kSudrazAkhA (TahanI) patra phUla phala tathA bIjoko toDanese samAna bhaMga ho usako sapratiSThita banaspati kahate hai, aura jinakA bhaMga samAna na ho usako apratiSThita pratyeka kahate hai / 186 / jisa vanaspatike kanda, mUla, kSudrazAkhA yA skandhakI chAla moTI ho usako anantajIva (sapratiSThita pratyeka ) kahate hai| aura jisakI chAla patalI ho usako apratiSThita pratyeka kahate hai / 10 / 5. pratyeka va sAdhAraNa vanaspatiyoMkA sAmAnya paricaya lA. saM./2/61-68, 106 sAdhAraNaM ca keocinmUlaM skandhastathAgamAt / zAkhA patrANi puSpANi parvadugdhaphalAni ca / / tatra vyastAni keSAMcitsamastAnyatha dehinAm / pApamUlAni sarvANi jJAtvA samyak parityajet / 12 / mUla sAdhANAstatra muulkaacaadrkaadyaa| mahApApapradA. jainendra siddhAnta koza
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati 508 5. sAdhAraNa zarIrame jIvokA utpatti krama 7. sAdhAraNa zarIrakI utkRSTa avagAhanA go, jI./jI, pra/186/423/11 pratiSThitapratyekavanaspatijIvazarIrasya sarvotkRSTamavagAhanamapi ghanAGagulAsakhyeSabhAgamAtrameveti pUrvoktAIkAdiskandheSu ekaikasmistAni asakhyAtAni asaMkhyAtAni santi / - pratiSThita pratyeka zarIrakI sarvotkRSTa avagAhanA dhanAMgulake asaMkhyAta bhAga mAtra hI hai| kyoki pUrvokta Adrakako Adi lekara eka-eka skandhameM asaMraNyAta pratiSThita pratyeka zarIra (trairAzika gaNita vidhAnake dvArA) pAye jAte hai| sarve mUlonmUkhvA gRhivate 63 / skandhapatrapaya' parvaturyasAdhAraNA ythaa| gaMDIrakastathA cArkadugdhaM sAdhAraNa matam / / 4 / puSpasAdhAraNA kecitakarIrasarSa paadyH| parvasAdhAraNAzcakSudaNDA sAdhAraNAkA 15 // phalasAdhAraNa rakhyAtaM proktodumbarapaJcakam / zAkhA sAdhAraNA khyAtA kumArIpiNDakAdayaH / / 6 / kumpalAni sa sarveSAM mRdUni ca yathAgamam / santi sAdhAraNAnyeva proktakAlAvadheradha' 187. zAkA' sAdhAraNA' kecitkecitpratyekamUrtayaH / vanya sAdhAraNA' kAzcitkAzcitpratyekakA' sphuTam / 68 / tallakSaNaM yathA bhaDge samabhAga prjaayte| tAvatsAdhAraNaM jJeya zeSaM pratyekameva tat 1106-1. kisI vRkSako jaDa sAdhAraNa hotI hai, kisI kA skandha sAdhAraNa hotA hai, kisIkI zAkhAe~ sAdhAraNa hotI haiM, kisIke patte sAdhAraNa hote haiM, kisIke phUla sAdhAraNa hote hai, kisIke parva (gA~Tha ) kA dUdha, athavA kisIke phala sAdhAraNa hote hai / 11 / inameM se kisI kisI ke to mUla, patte, skandha, phala, phUla Adi alaga-alaga sAdhAraNa hote hai aura kisIke mile hue pUrNa rUpase sAdhAraNa hote haiM / 12 / 2. mUlI, adaraka, AlU, arabI, ratAla, jamIkanda, Adi saba mUla (jar3eM) sAdhAraNa hai / 13 / gaNDIraka ( eka kaDuA jamIkanda ) ke skandha, patte, dUdha aura parva meM cAroM hI avayava sAdhAraNa hote hai / dUdhoMmeM AkakA dUdha sAdhAraNa hotA hai / 14 / phUloMmeM karIrake va sarasoke phUla aura bhI aise hI phUla sAdhAraNa hote hai| tathA paryoM meM IkhakI gA~Tha aura usakA AgekA bhAga sAdhAraNa hotA hai / 15 / pA~co udambara phala tathA zAkhAoM meM kumArI piNDa (gaeNvArapAThA jo ki zAkhA rUpa hI hotA hai) kI satra zAkhAe~ sAdhAraNa hotI hai / 16 / vRkSoMpara lagI koMpale sama sAdhAraNa hai pIche pakanepara pratyeka ho jAtI hai / 17 / zAkoM meM 'canA, methI, bathuA, pAlaka, kulaphI Adi ) koI sAdhAraNa tathA koI pratyeka, isI prakAra beloMmeM koI latAe~ sAdhAraNa tathA koI pratyeka hotI hai / 18 / 3. sAdhAraNa va pratyekakA lakSaNa isa prakAra likhA hai ki jisake tor3ane meM donoM bhAga ekase ho jAye jisa prakAra cAkUse do TukaDe karanepara dono bhAga cikane aura ekase ho jAte hai usI prakAra hAthase toDanepara bhI jisake dono bhAga cikane ekase ho jAye vaha sAdhAraNa vanaspati hai| jaba taka usake TukaDe isI prakAra hote rahate hai taba taka sAdhAraNa samajhanA caahie| jisake TukaDe cikane aura ekase na ho aisI bAkIko samasta vanaspatiyoko pratyeka samajhanA cAhie / 10 / 5. sAdhAraNa zarIrameM jIvoMkA utpatti krama 1. nigoda zarIrameM jIvoMkI utpatti kramase hotI hai Sa khaM. 14/5,6582-586/466 jo Nigodo paDhamadAe bakkamamANo aNaMtA bakamati jIvA / eyasamaeNa aNaM tANa tasAhAraNajIveNa ghetaNa egasarIraM bhavadi asakhejalogamettasarIrANi ghettUNa ego Nigodo hodi / 582 / vidiyasamae asa khejja guNahINA vakkamati / 583 / tadiyasamae asakhejjaguNahINA bakkamati / 584 / evaM jAva asa khejjaguNahINAe seDIe NiraMtaraM bakkama ti jAba ukkasseNa avaliyAe asakhejjadi bhaago| 85 tado eko vA do vA tiNNi vA samae aMtara kAUNa NiraMtara bakamaMti jAva ukasseNa Ava liyAe asakhejjadi bhAgo / 586 // gha.14/56.127/233/5 evaM sAtaraNiraM tarakameNa tAva upapajjati jAva upapattIe saMbhavo asthi / -prathama samayameM jo nigoda utpanna hotA hai usake sAtha ananta jova utpanna hote hai| yahA~ eka samayamai anantAnanta jIvIko grahaNa kara eka zarIra hotA hai, tathA asaraNyAta lokapramANa zarIroko grahaNa kara eka nigoda hotA hai / 582 / dUsare samayameM asaMkhyAta guNe hIna nigoda jIva utpanna hote hai / 583 / tIsare samaya meM asaraNyAta guNe hIna nigoda jIva utpanna hote hai / 584 / isa prakAra Avalike asakhyAtave bhAga pramANa kAlataka nirantara asakhyAtaguNe hIna zreNI rUpase nigoda jIva utpanna hote hai||8| usake bAda eka, do aura tIna samayase lekara Avalike asarakhyAtane bhAga pramANa kAlakA antara karake Avalike asaMkhyAtave bhAgapramANakAlataka nirantara nigoda jIva utpanna hote hai / 586 / isa prakAra sAntara nirantara kramase tabataka jIva utpanna hote hai jabataka utpatti sambhava hai| (go. jI/jI, pra./163/432/5) / go jI /jI.pra./163/132/8 eba sAntaranirantarakrameNa tAyadutpadyante yAvatprathamasamayotpannasAdhAraNajIvasya sarvajaghanyo nityaparyAptakAlo'vaziSyate / 20 punarapi tatprathamAdisamayotpannasarvasAdhAraNajIvAnAM AhArazarIrendriyocchavAsani zvAsaparyAptInAM svasvayogyakAle niSpattirbhavati / isa prakAra sAntara nirantara kramase tabataka jIva utpanna hote hai jabataka prathama samayameM utpanna huA sAdhAraNa jIvakA jaghanya nirvRtti aparyApta avasthAkA kAla avazeSa rhe| phira pIche una prathamAdi samayameM upaje sarvasAdhAraNa jIvake AhAra, zarIra, indriya zvAsocchavAsako sampUrNatA apane-apane yogya kAla meM hotI hai| 2. nigoda zarIrameM jIvoMkI mRtyu krama va akrama donoM prakArase hotI hai Sa khaM, 14/5.6/s.631|485 jo Nigodo jahaNNaeNa vakkamaNakAleNa vakkama to jahaNNaeNa pabadhaNakAleNa pabaddho tesi bAdaraNigodANa tathA pabaddhANa maraNakkameNa Niggamo hodi / 631 // go.jI./jI, pra/188/427/5 taccharIraM sAdhAraNaM-sAdhAraNajodhAzritatvena sAdhAraNa mityupcryte| pratiSThitazarIramityartha |-(prtisstthit pratyeka vanaspatimeM pAye jAnevAle asaMrakhyAta zarIra hI sAdhAraNa hai|) yahA~ pratiSThita pratyeka sAdhAraNa jIvoke dvArA AzritakI apekSA upacAra karake sAdhAraNa kahA hai / (kA.a./TI /128) 6. eka sAdhAraNa zarIrameM ananta jIvoMkA avasthAna pa.kha. 14/5.6/sU. 126,128/231-234 bAdarasuhumaNigodA badA puTThA ya eyameeNa / te hu aNaMtA jIvA mUlayathUhallayAdIhi / 126 / egaNigodasarIre jIvA davaghpamANado ditttthaa| siddhehi aNataguNA samveNa vi tIdakAleNa / 1281-1 bAdara nigoda jIva aura sUkSma nigoda jIva ye parasparame ( saba avayavose ) baddha aura spaSTa hokara rahate hai| tathA ce ananta jIva haiM jo mUlI, thUbara, aura Ardraka Adike nimittase hote haiM / 126 / 2. eka nigoda zarIrameM dravya pramANakI apekSA dekhe gaye jIva saba atIta kAlake dvArA siddha hue jIvose bhI anantaguNe hai / 128 // (pa. sa./prA./1/84 ) (dha,1/1,1,41/gA. 147/270) (dha,4/1,5,31/gA.43/478) (dha. 14/5.6,63/6/12) (dha, 14/ 5,6,63/68/9) (go.jI./mU /166/437) / jainendra siddhAnta koza
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati pa. 14/5.6 631/486/6 ekkamiha sarIre uppajjamANavAdara NigodA kimakameNa uppajjati Aho kameNa / jadi akkameNa uppajjati to meva marameNa vi hodavvaM eka mhi marate sate asi maraNAbhAve saahaarnntmirohaa| vaha kameNa asasejjaguNahINAe seDIe utpajjati to maraNa pi javamajjhAgAreNa Na hodi, sAhAraNattassa vikAsasaMgAdo sie parihAro pade asajjanahI jAe kameNa vi uppajjaMti akkamena vi aNatA jIvA egasayae upajjati / Na ca phiTTadi / edIya gAhAe bhaNidalakkhaNANamabhAve sAhAraNattaviNAsado / tado egasaroruppaNNANa maraNakameNa Niggamo hoditti evaM piNa virujbhade / Na ca egasarIruppaNNA savve samANAuvA cetra hoti tti niyamoM Natthi jega akkame tesi maraNa hojja / tamhA egasarIra ThidANaM pi maraNajavamajjha samilAjavamajjha ca hodi tti ghettavvaM / - - jo nigoda jaghanya utpatti kAlake dvArA bandhako prApta huA hai una bAdara nigodokA usa prakArase bandha honepara maraNake kramAnusAra nirgama hotA hai / 6 31 prazna- eka zarIra meM utpanna honevAle bAdara nigoda jIva kyA akramase utpanna hote hai yA kramase ? yadi akramase utpanna hote hai to akramase ho maraNa honA cAhie, kyoki ekake mAranepara dUsarokA maraNa na honepara unake sAdhAraNa hone meM virodha AtA hai | yadi kramase asakhyAtaguNI hona zreNI rUpase utpanna hote hai, to maraNa bhI yatramadhyake AkAra rUpase nahIM ho sakatA hai, kyoki sAdhAraNapaneke vinAzakA prasaMga AtA hai| uttara-asaMkhyAtaguNI hona zreNike kramase bho utpanna hote hai, aura akramase bhI anantajova eka samayame utpanna hote he| aura sAdhAraNapanA bhI naSTa nahI hai / ( sAdhAraNa AhAra va ucchavAsakA grahaNa sAdhAraNa jovokA lakSaNa hai- de0 vanaspati /4/2 ) / isa prakAra gAthA dvArA kahe gaye lakSaNo ke abhAva meM hI sAdhAraNapanekA vinAza hotA hai| isalie eka zarIrame utpanna hue nigodokA maraNake kramase nirgama hotA hai isa prakAra yaha kathana bho virodhako prApta nahI hotA hai / aura eka zarIra meM utpanna hue sana samAna yuvAle hI hote hai, aisA koI niyama nahIM hai, jisase akramase unakA maraNa hove, isalie eka zarIrameM sthita hue nigodokA maraNa madhya aura zAmilA yavamadhya hai, aisA grahaNa karanA caahie| 509 3. Age-pIche utpanna hokara mI unakI paryApti yugapat hotI hai dha 14/5,6,122/221/2 ekkamhi sarIre je paDhamaM cetra uppaNNA aNatA jIvA je ca pacchA uppaNNA te save samaga vakktA NAma / katha bhikA javAna samagataM sujade ga enasarIrasamaNa tesi savvaimi pi samagata pddivirohaabhaavaado| ekkamhi sarIre pacchA uppajjamANA jIvA atthi, katha tesi paThama caitra uppattI hodi / Na, paDhamasamae uppaNNANa jIvANamaNuggaNaphanassa pacchA paNajIva uvala bhAdo / tamhA egaNigodamarIre utpajjamANasajIvANa' paDhamamamae caiva uppattI edeNa NAeNa jujjade / dha 14/5,6,122/227/2 edamsa bhAvaNyo sajaNeNa pajjattikAle jadi pumbu paNgaNigodajotrA sarIrapajjatti iMdiyapajjattiAhAra - ANa gaNapajjatohi pajjatapadA hoti tamhi sarIre tehi samupaNNamadajogi zigodajIvA vi teNetra kAlaiga edAo pajjattIo samANe ti, aNNA AhAragahaNAdoNa sAhAraNattANuvattadA / jadi dahakAlena paNajImA banArasI manAyeti to taha sarore pacchA upaNajobA teNeva kAleNa tAo pajjattIo samANe ti tti bhaNidaM hodi / saroridiyAjjattIrNa sAhAraNatta kiraNa pruuvid| Na ahAraNAvaNidda e so desAmAsio nti tesi pi estheva atabhAvA = 1 eka zarIrame jo pahale utpanna hue ananta jIva 5. sAdhAraNa zarIrame jIvokA utpatti krama hai, aura jo bAda me utpanna hue ananta jIva hai ve saba eka sAtha utpanna hue kahe jAte hai| prazna-bhinna kAla meM utpanna hue jIvoMkA eka sAthapanA kaise bana sakatA hai| uttara-nahIM, kyoMki, eka zarIra ke samba ndhase una jIvoMke bhI eka sAthapanA honemeM koI virodha nahIM AtA hai / prazna- eka zarIra meM bAdameM utpanna hue jIva hai, aisI avasthA meM unako prathama samaya meM hI utpatti kaise ho sakatI hai| uttara- nahI, kyoki prathama samayameM utpanna hue jIvoMke anugrahaNakA phala bAdameM utpanna hue jIvomeM bhI upalabdha hotA hai, isalie eka nigoTa zarIrameM utpanna honevAle saba jIbokI prathama samaya meM hI utpatti isa nyAya ke anusAra bana jAtI hai| 2 isakA tAtparya yaha hai ki- sabase jaghanya paryApti kAlake dvArA yadi pahale utpanna hue nigoda jIva zarIra indriyaparyApti AhAraparyApta aura ucchvAsa nizvAsa paryApta se paryApta hote hai, to usI zarIra meM unake sAtha utpanna hue mandayogavAle jova bhI usI kAlake dvArA ina paryAptiyoMko pUrA karate hai, anyathA AhAra grahaNa AdikA sAdhAraNapanA nahIM bana sakatA hai / yadi dIrgha kAlake dvArA pahale utpanna hue jIva cAro paryApta prApta karate hai to usI zarIra me pIchese utpanna hue jIva usI kAla ke dvArA una paryAptayoko pUrA karate hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai| prazna - zarIra paryApta aura indriya paryApti ye sabake sAdhAraNa hai aisA ( sUtra ) kyo nahI khaa| uttara- nahIM, kyoMki gAthA sUtra meM 'AhAra' aura AnapAnakA grahaNa dezAmarzaka hai, isalie unakA bhI inhI antarbhAva ho jAtA hai| 4. eka hI nigoda zarIrameM jIvoMke AvAgamanakA pravAha calatA rahatA dha. 14/5,6,583/470/5 egasamaeNa jahi samae anaMtajIvA uppajjati sahi caina samae sarIrassa saviyA ca utpattI hodi tehi miyA simupyantivirohAdI kara viviyA piutpattI hodi, annegsriiraadhaartaado| jisa samayameM ananta jIva utpanna hote hai usI samaya zarIrakI aura putanikI utpati hotI hai, kyoki inake binA ananta jIvokI utpatti honemeM virodha hai / kahIpara savikI pahale bhI utpati hotI hai kyoMki vaha aneka zarIrokA AdhAra hai| go. jI. / jI pra / 163 / 431/16 yannigodazarIre yadA eko jIva svasthitikSayavazena mriyate tadA tannigodazarIre samasthitikA. anantAnantA jIvA sahaiva mriyante / yannigodazarIre yadA eko jIva prakramati utpadyate tathA tannigodazarIre samasthitikA anantAnantA jIvAH sahaiva prakrAmanti emaraNa samakAyamapi sAdhAraNalakSa zira dvitIyAdisamayotpannAnAmanandAnavAnAmapi svasthitikSaye sahana maraNaM jJAtavya evamekanigodazarIre pratisamayamanantAnantajIvAstAvatsahaiva mriyante sadaivAtpadyante yAvadasaMkhyAtasAgaropamakoTimAtrI asaMkhyAtalA kamAtra samayapramitA utkRSTa nigodakAyasthiti' parisamApyate / eka nigoda zarorame jaba eka-eka jIva apanI AyukI ke pUrNa honepara maratA hai hama jinakI Ayu usa gigova zarIra meM samAna ho ve saba yugapat marate hai / aura jisa kAlameM eka jaba usa nigada zarIrame janma letA hai, taba usa hoke sAtha samAna sthitike dhAraka anantAnanta jIva utpanna hote hai| aise upajane maraneke samakAlane ko bhI sAdhAraNa jIvavA lakSaNa kahA hai (de0 vanaspati/ 4 / 2 ) aura dvitIyAdi samayome utpanna hue anantAnanta jIvokA bhI apanI AyukA nAza honepara sAtha hI maraNa hotA hai| aise eka nigoda zarIra meM anantAnanta jIva eka sAtha utpanna hote haiM, eka sAtha marate hai, aura nigoda zarIra jyokA tyo banA rahatA hai| isa nigAda zarIrakI utkRTa sthiti asakhyAta kor3AkoDI sAgara jainendra siddhAnta koza
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanaspati pramANa hai / so asakhyAta lokmAtra samaya pramANa jAnanA / jaba taka vaha sthiti bhArata pUrNa nahI hotI, tatrataka jovokA maranA utpanna honA rahA karatA hai| 5 vAdara va sUkSma nigoda zarIroMmeM paryApta va aparyApta jIvoMke avasthAna sambandhI niyama 510 Sa va 14/5.6/ su. 62-630/483 savtro bAdaraNigodo pajjatto vA vAmisso vA 626| su maNigodavaggaNAe puNa niyamA vA misso | 6301 / dha. 14/5,6, 626/483-485/10 khaMDarAvAsapula viyAo assidUNa evaM sirI ema sarIre pjjntaapjjaajiivaanaavirhaado| sabvo bAdaraNigodo pajjanto vA hodi / kudo / vAdarahitehi saha lagavAmaviyA upamAdaragigoTApajjata atohase kAle missa muve suddhA bAdaraNijatA peparamArANAdo eso heTThA puNa cAdaraNigodo vAmisso hodi, khadhaDarAvAsapulavigrAsu bAdaraNigoda pajjattApajjattANaM aNatANa sahAvaThANa daMsaNAdo / 14/5.60/ gRhamaNimodavanAe yA samati teNa sA piyamA pajjacA samA hodi / kimavA samavadi sumaNi godApA padesakAlasamAbhAkAdo etha pase rati cena kAlamupatI parI Na uppajjati tti jeNe niyamo Natthi teNa sA sambakAle vAmissA tti bhaNida hodi / * saba bAdara nigoda paryApta hai yA mizra rUpa hai | 6| parantu sUkSma nigoda vargaNA meM niyamase mizra rUpa hai / 610 / skandha] aNDara AvAsa aura pulaviyoMkA Azraya lekara yaha sUtra kahA gayA hai. zarIrokA Azraya lekara nahIM kahA gayA hai. kyoki eka zarIra me paryApta aura aparyApta jIbokA avasthAna honemeM virodha hai / saba bAdara nigoda joba paryApta hote hai, kyoki bAdara nigAda ke sAtha skandha, aNDara, AvAsa, aura pulaviyome utpanna hue ananta bAdara nigAda aparyApta jovoke antarmuhUrta kAlake bhItara sabake mara jAnepara vahA~ kevala bAdara nigoda paryAptakoM kA hI avasthAna dekhA jAtA hai| parantu isase pUrva bAdara nigoda vyAmizra hotA hai, kyoki skandha, aNDara, AvAsa aura pulaviyomeM ananta bAdara nigoda paryApta aura aparyApta voMkA eka sAtha avasthAna dekhA jAtA hai / yata sUkSma nigoda jAne paryApta aura apako sarvadA sambhaya hai, isalie vaha se paryApta aura aparyApta jovose mizra rUpa hotI hai prazna usameM sarvakAla kisalie sambhava hai| usaki sUkSma ninoda paryApta aura aparyApta jIvokI utpatike praveza aura kAlakA koI niyama nahI hai| isa pradezameM itane ho kAla taka utpatti hotI hai, Age utpatti nahIM hotI isa prakArakA cU~ki niyama nahIM hai isalie vaha sUkSma nagada vA rUpa hotI hai| * gIjI / jo pra / 163 / 432 / 3 atra vizeSo'sti sa ca ke ekbAdaranigodazarIre sUkSmanigodazarIre vA anantAnantA sAdhAraNajIvA, kelA evopayante punarapi ekadazarIre paryA na ca mizrA utpadyante teSAM samAnakarmodayaniyamAt / = itanA vizeSa hai ki eka bAdara nigoda zarorameM athavA sUkSma nigoda zarIra meM anantAnanta sAdhAraNa jIva kevala paryApta hI utpanna hote hai, vahA~ apayaza nahIM upajate aura koI zarIra meM aparyApta hote hai vahA~ paryApta nahI upajate / eka hI zarIra meM paryApta aparyApta dono yugapat nahIM utpanna hote| kyoki una jIvoke samAna karma ke udayakA niyama hai| naya 6 saneka jI eka zarIra honeme hetu galavipAkavAdA 1 / 0.1,45 / 216/- pratiniyatIprati hAravargaNAdhAnA kA yAkArapariNamanahetubhiraudArikakarmasvandhai. ktha bhinnajIva phaladAtRbhireka zarIra niSpAdyate virodhAditi cenna, pudgalAnAmeka dezAvasthitAnAmeka dezAvasthita mitha samavetajIvasamave tAnA tasyAzepANimayekarIdana na frea' sAdhAraNakAraNatasamutpanna kAryasya sAdhAraNatvAdi kAraNAnu rUpa kAryamiti na niSedha pAte yAcikA - prazna- jIvoMme alaga-alaga ba~dhe hue, pudgala vipAkI honese AhAra-vargaNAke skandhoMko zarIrake AkAra rUpase pariNamana karAne meM kAraNa rUpa aura bhinna-bhinna jIvako bhinna-bhinna phala denevAle audArika karma dhoke dvArA aneka jIvoke eka-eka zarIra kaise utpanna kiyA jA sakatA hai, kyoki aisA mAnanemeM virodha AtA hai / uttara- nahIM, kyoMki, jo eka deza meM avasthita hai aura jo eka deza meM avasthita tathA paraspara sambaddha jIvoke sAtha samaveta haiM, aise pudgala vahaoNpara sthita sampUrNa jIva sambandhI eka zarIrako utpanna karate hai, isameM koI virodha nahI AtA hai kyoki, sAdhAraNa kAraNase utpanna huA kArya bhI sAdhAraNa hotA hai| kAraNake anurUpa hI kArya hotA hai. isakA niSedha bhI to nahIM kiyA jA sakatA hai, kyoki yaha bAta sampUrNa naiyAyika logo prasiddha hai| - * aneka jIvakA eka AhAra hone hetu 4. 14/46. 122 / 220 kathameNa jIve gahido bAhAro ta tattha anaMtANaM jIvANa jAyade Na, teNAhAreNa jaNisattIe pacchA uppaNNajIvANaM uppaNapaDhamasamae ceva uvala maado| jadi eva to AhAro sAhAraNo hodi bAhara disatI sAhAraNe mitavya na esa dosro kArovAreNa AhArajavisalI vihArayaesa siddhiio| prazna- eka jIvake dvArA grahaNa kiyA gayA AhAra usa kAlameM vahA~ ananta jIvokA kaise ho sakatA hai| uttara-nahIM, kyoki usa AhArase utpanna huI zaktikA bAdameM utpanna hue jIvoke utpanna honeke prathama samaya meM hI grahaNa ho jAtA hai| prazna- yadi aisA hai to 'AhAra sAdhAraNa hai isake sthAna meM 'AhAra janita zakti sAdhAraNa hai' aisA kahanA caahie| uttara- yaha koI doSa nahIM hai, kyoki kArya meM kAraNakA upacAra kareM lenese AhAra janita zaktike bhI AhAra saMjJA siddha hotI hai / vanIpaka- AhAra sambandhI eka doSa- de0 AhAra /11/4/4 | vahni - 1. agni sambandhI viSaya- de0 agni / laukAntika devIkA eka bheda - de0 laukAntika / ba] de0 zarIra catra apara nidehakA eka kSetra-de0 loka / 22 bari vakSArakA eka kUTa va usakA svAmo deva-de0 loka /5/4 | vapravAna 1. apara videeka kSetra0/02 sura vakSArakA eka kUTa va usakA svAmI - de0 loka /7 / jainendra siddhAnta koza E vaya pra.sA./tA / 203 / 206/1 zuddhAtmasamitivinAzakAra vAtayauvana' brekaapa varaceti zuddha AtmA ke saMvedanako vinAza karanevAlI, vRddha, bAlaka va yauvana avasthAke use utpanna honevAlI buddhiko vikalatAse rahita vaya hotI hai /
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ varatanu 511 varatanu - lavaNa samudrakI dakSiNa va uttara dizAmeM sthita dvo va unake svAmI deva de0 loka /4/1 1 varavara - ma pu / sarga / zloka - 'pUrva bhaya se 7 meM lolupa nAmaka halavAI thA / ( 8 / 234) / pUrva bhava sa 6 meM nakula huA / (8/241) | pUrva meM uttarakurUmai nanuSya huaa| (2/20) / pUrva bhava sa * 4 me aizAna manoratha mAmaka devA (1/980) pUrva bhana saM 3 meM prabhajana rAjAkA putra prazAnta madana huA / ( 10/152 ) / pUrva bhava saM. 2 me acyuta svarga me deva huA / ( 10/172 ) / pUrvavAle bhaya me aparAjita svarga me ahamindra huvA (11/10) / athasa sarvArthasiddhimeM ahamindra huaa| ( 11/160 ) aura vartamAna varavIra huaa| ( 16 / 3) / jisakA aparanAma jayasena bhI thA / ( 47 / 376 ) |- [ yugapat samarata bhatrA ke lie de0 (47/376-377)] / yaha RSabhadeva ke putra bharatakA choTA bhAI thA / 16 / 3 ) / bharata dvArA rAjya mA~ganepara dIkSA le lii| ( 34 / 126 ) pazcAt mokSa sidhaare| ( 47 / 266 ) / ( / bharata ke mukti jAne ke vararuci - 1 zubhacandrAcArya va kavi kAlidAsake samakAlIna eka vidvAn / samaya-I 1021-1055 / (jJA pra 10 pa bAkalIvAla ) / 2 eka prasiddha vyAkaraNakAra samaya I. ( pa / 11 / A. N. Up ) pannAlAla 500 varAMgakumAra parAga paritra / sarga / zloka samapura ke bhoja go rAjA dharmasenakA putra thA / (2/2) / anupamA Adi 10 kanyA lokA pAkiyA (20) munidarzana ( 23/22.11/02 ) / aNuvrata dhAraNa / ( 11 / 43 | rAjyaprApti (11 / 65) / sautele bhAiyokA dveSa (11182) / yo yantra karake kuzikSita para sAra karAyA / ( 12 / 37 ) | ghoDene andha kUpameM girA diyaa| yahA~se latA pakaDakara bAhara nikalA / ( 12/46 ) | siMhake bhayame sArI rAta vRkSavara baserA ( 12 / 26 ) / hAthI dvArA sihakA hanana / ( 12/66 ) sarovara meM snAna karate hue nakrane paoNva pakaDa liyA (13/3 ) | devane rakSA ko / devIke dvArA vimAhI prArthanA kI jAnepara apane upara raha rhaa| (13/38 ) / bhIlo dvArA bA~dhA gayA / ( 13/46 ) / devIpara bali caDhAneko le gye| bhIlarAjake putrake sarpa kATekA viSa dUra karanese hA~se chuTakArA milaa| (13/65) puna ekasane pakaDa liyA / ( 13 / 78 ) | dono me paraspara prema ho gyaa| bhIloke sAtha yuddha kauzala dikhaayaa| pUjyatA prApta huii| (14/09) / zreSThI pada prApti ( 14 / 86) / rAjA devatsena ke sAtha yuddha tathA vijaya prApti ( 18 / 103) / rAjakanyA sunandAse vivAha / ( 16 / 20 ) / manoramA kanyA ke mohita honepara dUta bhejanA para zolapara dRDha rahanA / (16 / 61) manoramAke sAtha vivAha / ( 20/42 ) / pitA dharmapara zatrukI caDhAI sunakara apane dezame gaye / unake jAte hI zatru bhAga gayA / (2060) | rAjya prApti / ( 20/65 ) dharma va nyAyapUrvaka rAjyakArya kI suvyavasthA / ( sarga 21-27 ) / putrotpatti ( ( 28/5) | dIkSA dhAraNa / (21/00) sarvArtha siddhi deva hue (29/101) / barATaka koDI - 30 ni varAha - vijayArdha kI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / bahira rAjA vikramAditya nayano meM se eka prasiddha kavi the| samaya - I 505-587 ( nyAyAvatAra 1pra1 satIzacandra vidyAbhUSaNa) (bhAcarita 14 paM udayalAla ) | vagaMNA varuNa - 1 lokarAja denokA eka bheda-de0 lokapAla / 2 mallinAtha kA zAsaka gakSa -- de0tIrthakara 5/3 / 3. dakSiNa vAruNIvara dvIpakA rakSaka deva de0 pastara 44 vijayA dakSiName sthita eka parvata-20 manuSya // 4 // 5 pa pu / 16/56 - 61 rasAtalakA rAjA thaa| rAvaNake sAtha hanumAne isake sau putroko bA~dha liyA aura anta meM isako bhI pakar3a liyaa| 6 bhadrazAla vaname kumuda va palAzagiri nAmaka diggajendra parvatoke svAmI deva - de0 loka /3/12/ varuNa DAyika varuNa prabhauttara vAruNIvarahI pakA kantara / 4 / varga 1 rAvA./2/5/4/207/6 udayaprAptasya karmaNa pradezA abhavyAnAmanantaguNA siddhAnAmananta pramANA / tatra sarvajaghanyaguNa pradeza parigRhIta, tarayAnubhAga prajJAchedena tAvaddhA paricchinna' vibhAgo na bhavati te avibhAgaparivezaH sarvajIvAnAmanantaguNA eko rAzi kRta / apara ekAvibhAgaparicchedAdhika; pradeza parigRhIta' tameva tasyAvibhAga-pariccheda kRtA / sa eko rAzirvarna / udaya prApta karmake pradeza abhavyoke ananta guNe tathA siddho ke ananta bhAga pramANa hote hai| unameM se sarva jaghanya guNavAle pradeza ke anubhAgakA buddhike dvArA utanA sUkSma vibhAga kiyA jAye jisase Age vibhAjana na ho sakatA ho| ye avibhAga praticcheda sarva jIvarAzi ananta guNa pramANa hote hai| ekake pIche eka sthApita karake inakI eka rAzi banAnI caahie| sarva jaghanya guNavAle pradeza ke avibhAga praticchedokI isa rAziko varga kahate hai| isI prakAra dUsare-tIsare Adi sarva javanya guNavAle pradeza ke pRthaka-pRthaka varga banAne caahie| puna eka avibhAga praticcheda adhika guNa vAloke sarva jIvarAzike anantaguNa pramANa rAzirUpa varga banAne cAhie | ( rAmAna guNavAle sarva pradezako vargarAziko vargaNA kahate haiM (de0 vargaNA ) ] (ka. pA 5 / 4-22 / 9573/344/1), (dha. 12/4,2,7,166/12/8/ gha. 10/4,2, 4, 178449/6 egajAvapadesAvibhAgaparicchedANa vggvvemaado| eka jIvapradeza ke vibhAga prati varga yaha saMjJA hai / AkAzopapanna deva de0 deva / I ! / 3 1 sasA / 52 zaktisamUhalakSaNo varga / zaktiyokA arthAt avibhAgamA samUha varga hai| go jI //56/113/14) rakSaka vyantara deva-de0 2. jadhanya vagakA lakSaNa la sA / bhASA / 223/277/8 sabate thore jisa paramANu viSai anubhAga ke avibhAga praticcheda pAie tAkA nAma jaghanya varga hai| 2. gaNita prakaraNa meM vargakA lakSaNa kisI rAziko do bAra maoNDakara paraspara guNA karanese tAkA varga hotA hai| arthAt Square vizeSa de0 gaNita 111/the) * dvirUpa vagadhArA 60/5/2 jainendra siddhAnta koza vargeNa saMvargaNa - de0 gaNita / LI/2/6 vargaNA- - samAna guNavAle paramANupiNDako vargaNA kahate hai, jo 5 pradhAna jAtivAle sUkSma skandhoMke rUpameM lokake sarva pradezopara avasthita rahate hue, jIvake sarva prakAra ke zarIro va lokake sarva sthUla bhautika padArthoM ke upAdAna kAraNa hotI hai| yadyapi vargaNAkI
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ vargaNA 512 1. bheda va lakSaNa *GSusm. vyavahArya jAti 5 hI hai parantu sarvamUrtIka va amUrtIka bhautika __ ka. pA.5/4-22/473/344/8 evamegegasarisadhaNiyaparamANU ghettUNa padArthoM meM pradezo kI kramika vRddhi darzAne ke lie usake 23 bheda karake vaNNacchedaNae kariya dAhiNapAse kaMDujjuvapaMtirayaNA kAyavvA jAva batAye gaye hai| usa-usa jAtiko vargaNAse usa-usa jAtike hI abhavasiddhiehi aNaM taguNaM siddhANamaNatabhAgamettakha risadhaNiyaparamANU padArtha kA nirmANa hotA hai, anya jAtikA nhiiN| parantu paramANuoMkI samattA tti / edesi samvesi pi vaggaNA ti saNNA / isa prakAra hAni yA vRddhi ho jAnese vaha vargaNA svaya apanI jAti badala dUsarI (de0 varga) samAna dhanavAle eka-eka paramANuko lekara buddhi ke dvArA jAtiko vargaNAmeM pariNata ho sakatI hai| cheda karake (cheda karanepara jo utane-utane hI avibhAga praticcheda prApta hote hai, una sabako) dakSiNa pArzvameM mANake samAna Rja paMktimeM racanA karate jAo aura aisA taba taka karo jaba taka abhavya rAzise bheda va lakSaNa ananta guNe siddharAzike anantave bhAgapramANa ( ve sabake saba) samAna dhanavAle paramANu samApta hoN| una saba vargoMkI vargaNA sajJA hai| | vargaNA sAmAnyakA lakSaNa / (dha. 12/4,2.7.166/63/8) / prathama dvitIya Adi vargaNAke lakSaNa / sa sA./A./52 vargasamUhalakSaNA vargaNA |-vrgaake samUhako vargaNA kahate dravya kSetra kAla vargaNAkA nirdeza va lkssnn| hai ( go. jI./ma.pra./56/153/14 ) / / vargaNAke 23 bhed| AhAra Adi paoNca vargaNAoMke lakSaNa / 2. prathama dvi bhAdi vargaNAke lakSaNa grAhya agrAhya vargaNAoMke lakSaNa / dha 12/1,2,7.204145/6 baggaNaMtarAdo avibhAgapaDiccheduttarabhAvI va, avazya va sAntaranirantara vargaNAoMke lakSaNa / paDhamaphadAyajAdivaggaNA hodi / tatto paDi Nira tara avipaDicchedupratyeka zarIra va anya vargaNAoke lakSaNa / ttarakameNa baggaNAo gaMtUNa padamaphadayassa carimavaggaNA hodi / mahAskandha-de0 skandha / maka vargaNAntarase eka-eka avibhAga praticchedase adhika anubhAgakA nAma prathama spardhakako Adi vargaNA hai| usase lekara nirantara eka-eka avibhAga praticcheda kI adhikatAke kramase vargaNAe~ jAkara prathama vargaNA nirdeza spardhakakI antima vargaNA hotI hai-(vizeSa de0 spardhaka ) / 1 , vargaNAomeM pradeza va rasAdikA nirdeza / la. sA./bhASA/223/277/6 aisI (jaghanya varga rUpa) jetI paramANU 2 pradezAko kramika vRddhi dvArA vargaNAokI utpatti / hoi tinike samUhakA nAma prathama varvaNA hai| bahuri yAta dvitIyAdi 3 / Upara va nIcekI vargaNAoMke bheda va saghAtase vargaNAnidhipe eka-eka caya ghaTatA kramakari paramANUnikA pramANa hai / vargaNAoMkI utpatti / -(vizeSa de0 spadha ka ) / 4 ; pAca vargaNA ho vyavahAra yogya hai anya nahIM / 5 avyavahArya bhI anya vargaNAokA kathana kyo / 3. dravya kSetra kAla vagaNA nirdeza va lakSaNa 6 / zarIroM va unakI vargaNAoma antara / gha. va 14/5.6/mUtra 71/11 vaggaNa Nikheti chavi hai 7 vargaNAoMne jAtibheda sambandhI vicAra / Nikkhave-zAmavaggaNAvaNa vaggaNA dabavaggaNA khettavaggaNA kAla1 vargaNAo ne jAtibheda nirdesh| vaggaNA bhAva vaggaNA cedi / 71 / 2 tIno zarIro kI vargaNAome kaza cit bhedAbheda / dha.12/5.6,71/52/4 nayAdarita davvaggaNA dunihA-kammavaggaNA No3 ATho karmoko vargaNAome kathacit bhedAbheda / kammaragaNA cedi / tattha kammaragaNA NAma atthkmmkkhNdhviyppaa| kArmaNa bagaMNA eka ho bAra ATha kama kyo nahI ho mesaekkoNavIsa vggnnaaonnaakmmbggnnaao|egaagaasogaahnnpphuddijaatii| -de0 bndh/5/2| pade muttarAdikameNa jAya demUNaghaNana getti tAba edAo khettavagga4 pratyeka zarIrargaNA apanese pahale va pIchevAlI nnaao| kammadaca paDacca samayAhiyAvali yapa Di jAva kammavargaNAose utpanna nI haatii| didi tti nn| kamma"vya padraca egasamayAdi jApa asa khejjA logA 8 Upara va nocekI vargaNAbhi paraspara sakramaNakI tti tAva edAA kaalvaagnnaao| odaiyAdi pacaNNa bhAvANaM je sambhAvanA va samanvaya / bhedA te NoAgama bhAva vaggaNA / vargaNA nikSepakA prakaraNa hai| 9 bhedasaghAta vyapadezakA spaSTIkaraNa / vargaNAni vepa cAra prakArakA hai-nAmavargaNA, sthApanAvargaNA, dravyayoga vargaNA -de0 yog/6| vargaNA, kSetrapaNA, kAlabargaNA aura bhAravargaNA [ inameMse anya saba vargaNAoke lakSaNa nikSepobata jAnane-(de0 nikSepa)] tadvyatirikta noAgama dravyavargaNA dA prakArakI hai-karmavargaNA aura nokrmvrgnnaa| unamese ATha prakAra ke karma skandhoke bheda karmavargaNA hai, tathA zeSa unnIsa prakAra ko bargaNAe~ (de0 agalA zIrSaka) nokavargaNAe~ hai| eka AkAza pradezapramANa avagAhanAse lekara 1. bheda va lakSaNa pradezAttara Adi kramase kucha kama dhanaloka taka ye saba kSetra vargaNAe~ hai| karma dravyakI apekSA eka samaya adhika eka AvalIse lekara 1. vargaNA sAmAnyakA lakSaNa utkRSTa karma sthiti taka aura nokarma dravyakI apekSA eka samayase rA vA./0/11/10/- tatheva samaguNA paktIkRta' vrgaavrgnnaa| ina lekara asarakhyAta lAkpramANa kAla taka ye saba kAla vargaNAe~ samaguNavAle .mamakhyA taka vargoke mamUhako (de0 varga) vagaNA hai| * audapikAdi pA~ca bhAvoMke jo bheda hai ve saba noAgama bhAva vargaNA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ vargaNA 513 1. bheda va lakSaNa 4. vargaNAke 23 bheda dha. 14/5,6,67/gA. 7-8/117 aNusaMkhAsakhejjA tavaNatA vaggaNA agejmAo / AhAra-teja-bhAsA-maNa-kammaiyadhumakkhadhA 19 / sAtaraNira taredaramugNA patteyadeha dhuvsunnnnaa| bAdaraNigodasuNNA muhumA suNNA mahArakhadho / 8 / aguvargaNA, sakhyAtANuvargaNA, asakhyAtANuvargaNA, anantANuvargaNA, AhAravargaNA, agrahaNavargaNA, tejasvargaNA, agrahNavargaNA, bhASAvargaNA, agrahaNavargaNA, manovargaNA, agrahaNavargaNA, kArmaNazarIravargaNA, vaskandhavargaNA, sAntaranirantaravargaNA, bhra vazUnyavargaNA, pratyekazarIravargaNA, dhavalanyavargaNA, bAdaranigodavarNaNA, dhra vazUnyavargaNA, sUkSmanigodavargaNA, dha vazUnyavargaNA aura mhaaskndhvrgnnaa| ye teIsa vargaNAeM hai (Sa. kh/14/5,6| sUtra 76-67/54/117 tathA sUtra 708-718/542-543)1 (dha. 13/01 82/359/11); (go. jo./mU /564-565/1032) / sattamI dhggnnaa| edisme pogga navavadhA tejiysriirpaaogg|| (60/10) / bhAsAdayavaggaNAe paramANupoggalavadhA caduNNaM bhAsANaM paaoggaa| paTaha-bherI-kAhalabbhagajjaNAdisahANa pi esA ceva vaggaNA pAoggA / (61/10) esA ekArasamI baggaNA / edIe baggaNAe davbamaNaNivyattaNaM kriye| (62/14) / esA terasamI vaggaNA / edissa vaggaNAe poggalasvaMdhA atttthkmmpaaoggaa| (63/14)|-audaarik, vaikriyaka aura AhAraka zarIrake yogya puDagalaskandhokI AhAradravyavargaNA sajJA hai| (56/10) / yaha sAtavI vargaNA hai| isake pudgalaskandha taijaszarIrake yogya hote hai / ( 60/10 ) / bhASAvargaNAke paramANupura laskandha cAra bhASAoke yogya hote hai| tathA Dhola, bherI, nagArA aura meghakA garjana Adi zabdoke bhI yogya ye hI vargaNAe~ hotI hai| (61/10) / yaha gyArahavI vargaNA hai, isa vargaNAse dravyamanakI racanA hotI hai| (62/14) / yaha terahavI vargaNA hai, isa vargaNAke pudgalaskandha ATha kamoMke yogya hote hai / ( 63/14) / 6. grAhya agrAhya vargaNAoMke lakSaNa Sa, kha 14/5,6/sUtra/pRSTha aggahaNadavvavaragaNA AhAradabamadhicchidA teyA dabbavaggaNa Na pAvadi tANaM davANamaMtare agahaNa davvaggaNA NAma / (733/548) / agahaNadavyavaggaNA tejAdabbamavicchidA bhAsAdaca Na pAve di tANa davyANamaMtare agahaNadavvavaggaNA NAma / (740/546) / aggahaNada vvavaggaNA bhAsA davyamadhicchidA maNadavvaM Na pAvedi tANaM davANamaMtare agahaNadavbavaggaNA NAma / (747/551) / agahaNa davyavaggaNA [ maNa'] dabamavicchidA kammaiyadabvaM Na pAva di tANa davANamatare agahaNadavyavaggaNA nnaam| (754/552) / -agrahaNavargaNA AhAra dravyase prArambha hokara taijasadravyavargaNAko nahI prApta hotI hai, athavA taijasUdravyavargaNAse prArambha hokara bhASA dravyako nahIM prApta hotI hai, athavA bhASA dravyavargaNAse prArambha hokara manodravyako nahIM prApta hotI hai, athavA manodravyavargaNAse prArambha hokara kArmaNa dravyako nahI prApta hotI hai| ata: una dono dravyoke madhyameM jo hotI hai usakI agrahaNa dravyavargaNA saMjJA hai| 5. AhAraka Adi pA~ca vargaNAoMke lakSaNa Sa. kha. 14/1,6/sUtra/pRSTha orAliya-ubbiya-AhArasarIrANaM jANi davANi ghettUNa orAliyaveubbiya-AhArasarIrattAe pariNAmedUrNa pariNama ti jIvA tANi dabvANi AhAradavvavaggaNA NAma (730/ 546 ) jANi davyANi ghetUNa teyAsarIrattAe pAraNAmedUNa pariNama ti jovA tANi davyANi tejAdavvabaggaNA nnaam| (767/246) / saccabhAsAe mosabhAsAe saccamosamAsAe asaccamosabhAsAe jANi davyANi ghettUNa saccabhAsattAe mosabhAsattAe saccamosabhAsattAe asaJcamosabhAsattAe pariNAmedUNa NissAra ti jIvA tANi bhAsAdavyavaggaNA nnaam| (744/550) / saccamaNassa mosamaNassa saccamosamaNassa asaccamosamaNassa jANi davvANi ghetUNa saccamaNattAe mosamaNattAe saccamosamaNattAe asaccamosamaNattAe pariNAmedUNa pariNamati jovA tANi davvANi maNadabvavaggaNA NAma / (751/552) / NANAvaraNIyassa dasaNAvaraNIyassa veyaNIyassa mohaNIyassa Auassa NAmassa godassa antarAiyassa jANi dabbANi ghettUNa NANAvaraNIyattAe dasaNAvaraNIyattAe veyaNIyattAe mohaNIyattAe Au attAe NAmattAe godattAe aMtarAiyattAe pariNAmedUNa pariNamaMti jobA tANi dakhvANi kammaiyadaThabavaggaNA NAma / (758/553) / -audArika, vaikriyaka aura AhAraka zarIroke jina dravyoko grahaNakara audArika, bai kriyaka aura AhAraka zarIrarUpase pariNamAkara jIva pariNamana karate hai, una dravyokI AhAradravyavargaNA saMjJA hai| (730/546) / jina dravyoko grahaNakara taijas zarIrarUpase pariNamAkara jIva pariNamana karate hai, una dravyoko taijasdranyavargaNA sajJA hai| (737/546) / satyabhASA, moSabhASA, satyamoSabhASA, aura asatyamoSabhASAke jina dravyoko grahaNakara satyabhASA, moSabhASA, satyamoSabhASA aura asatyamoSabhASArUpase pariNa pAra jIva unhe nikAlate hai una dravyokI bhASAdravyavargaNA sajJA hai| (744/550) / satyamana, moSamana, satyamoSamana aura asatyamoSamanake jina dravyoMko grahaNakara satyamana, moSamana, satyamoSamana aura asatyamoSamana rUpase pariNamAkara jIva pariNamana karate hai una dravyokI manodravyavargaNA saMjJA hai| (751/552) / jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanIya, Ayu, nAma, gotra aura antarAyake jo dravya hai unhe grahaNakara jJAnAvaraNarUpase, darzanAvaraNarUpase, vedanIyarUpase, mohanIyarUpase, AyurUpase, nAmarUpase, gotrarUpase aura antarAyarUpase pariNamAvara jIva pariNamana karate hai, ata: una dravyokI kArmaNadravyavargaNA saMjJA hai (758/553) / gha 14/5,6,76-87/pRSTha/pakti orAliyaveuviSayaAhArasarIra-pAoggapoggalakkhadhANa AhAradavya vaggaNA tti snnnnaa| (56/10) / esA 7. dhruva, dhruvazUnya va sAntara nirantara vargaNAoMke lakSaNa dha.14/5.6,716/543/10 pacaNNa sarIrANa jA gejmA sA gahaNapA oggA NAma / jA puNa tAsimagejmA [sA 1 agahaNa pAoggA NAma / = pA~ca zarIroke jo grahaNayogya hai vaha grahaNaprAyogya kahalAtI hai / parantu jo unake grahaNa yogya nahIM hai vaha agrahaNaprAyogya kahalAtI hai / (dha 14/5,6,82/61/3) / Sa kha 14/5,6/sUtra/pRSTha kammaiyavyavaggaNANamuvari dhuvakhaMdhadavyavaggaNA NAma / (88/63) / dhuvabaMdhadambavaggaNANamuvari sAtaraNiraM taradavvavaggaNA NAma / (86/64) sAMtaraNirataradabbavaggaNANamuvari dhuvasuNNavaggaNA NAma / (10/65 ) -- kArmaNa dravyavargaNAoke Upara dhavaskandha dravyavargaNA hai| (88/63) / dhra baskandha dravyavargaNAoke Upara sAntanirantara dravyavargaNA hai| (86/64) / sAntara nirantara dravyabargaNAoke Upara dha vazUnyavargaNA hai / (10/65) / dha, 14/5,6,89-10/pRSTha/paMkti dhuvakvadhaNiddeso aNtdiivo| teNa hechima sambavaggaNAo dhuvAo ceva aMtaravirahidAo tti ghettavvaM / ettoppahuDi uvari bhaNNamANasavvavaggaNAsu agahaNabhAvo NiraMtara mnnuvttttaavedvvo| (64/1) / atareNa saha NiraMtara gacchadi tti sAtaraNirataradavyavaggaNAsaNNA edisse asthaannugyaa| (64/12) / jainendra siddhAnta koza bhA0 3-65
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ vargaNA 514 2. vargaNA nirdeza esA vi agahaNavaggaNA ceba, AhAratejA-bhAsA-maNa-kammANajogattAdo / (65/2) / adIdANAgada paTTamANakAlesu edeNa sarUveNa paramANupoggalasacayAbhAvAdo dhuvasuNNadavvavaggaNA tti atthANugayA saNNA / sapahi ukassasAMtaraNirataradavyavaggaNAe ubari paramANuttaro paramANupoggalakkhadho tisu vi kAlesu Nasthi / dupadesuttaro vi Natthi / eva / tipadesuttarAdikameNa savvajovehi aNataguNamettamaddhANa gatUNa paDhamadhuvasuNNavaragaNAe ukkassavaggaNA hodi| esA solasamI vaggaNA / samyakAla suNNabhAvega avaThThidA / yaha dhra vaskandha padakA nirdeza antardIpaka hai| isase pichalI saba vargaNAe~ dhra va hI hai arthAt antarase rahita hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai| yahA~se lekara Age kahI jAnevAlI saba vargaNAomeM agrahaNapanekI nirantara anuvRtti karanI cAhie / ( 64/1) / jo vargaNA antarake sAtha nirantara jAtI hai, usakI sAntara-nirantara dravyavargaNA sajJA hai| yaha sArthaka sajJA hai| (64/12) / graha bhI agrahaNa vargaNA hI hai, kyoki yaha AhAra, tejas, bhASA, mana aura karma ke ayogya hai| (6/2) / atIta anAgata aura vartamAna kAla me isa rUpase paramANu pudgaloMkA saMcaya nahIM hotA, isalie isako dhra vazUnya dravyavargaNA yaha sArthaka sajJA hai| utkRSTa sAntaranirantara dravyavargaNAke Upara eka paramANu adhika paramANupudgalaskandha tIno hI kAlomeM nahI hotA, do pradeza adhika bhI nahIM hotA, isa prakAra tIna pradeza Adike kramase saba jovose anantaguNe sthAna jAkara prathama zUnya dravyavargaNA sambandhI utkRSTa vargaNA hotI hai / yaha sola vI vargaNA hai jo sarvadA zUnyarUpase abasthita hai| dha, 13/5.5,82/351/16 eratha tevIsa vaggaNAsu cadusu dhuvasuNNavaggaNAsu avaNidAsu egUNavIsa dividhA poggalA hoti / paadekkmnntbhedaa| teIsa bargaNAomese cAra dha va zUnyavargaNAoke nikAla denepara unnIsa prakArake pudgala hote hai| aura ve pratyeka ananta bhedoko liye hue hai| vizeSArtha- (zISa ka sa 1 ke anusAra jabataka vargaNAome eka pradeza yA paramANukI vRddhikA aTUTa krama pAyA jAtA hai, tabataka unakI eka pradezI va AhAraka vargaNA Adi vizeSa sajJAe~ kahI jAtI hai / dhra praskandhavargaNA taka yaha aTUTa krama calatA rahatA hai| tatpazcAt eka vRddhikrama bha ga ho jAtA hai| eka pradeza vRddhike kucha myAna jAne ke pazcAt ekadama sarUpAta yA aparUyAta pradeza adhikavAlI hI vargaNA prApta hotI hai, usase kamakI nhii| puna eka pradeza adhikvAlo aura puna sa khyAta Adi pradeza adhikavAlI vargaNAe~ yAtaka prApta hotI rahatI hai, tabataka unako sAntaranirantara vargaNA sajJA hai, kyoki ve kucha-kucha antarAla choDakara prApta hotI hai| tatpazcAta ekasAtha ananta pradeza adhika vAlI vargaNA hI upalabdha hotI hai| usame kama pradezoMvAlI vagaNA tIna kAlame bhI upalabdha nahI haato| isalie yaha sthAna nargaNAose sarvathA zUnya rahatA hai| jahA~-jahA~ bhI pradeza vRddhikramame aisA zUnya sthAna prApta hotA hai, vahA~-vahA~ ho dha va zunya vargaNAkA nirdeza kiyA gayA hai| yahI kAraNa hai ki ina 4 5 bazanya vargaNAoko pudgalarUpa nahIM ginA hai| ye sat rUpa nahIM hai| zeSa 16 vargaNAe~ sata rUpa honese pudgala sajJAko prApta hai)| 8. pratyeka zarIra va anya vargaNAoMke lakSaNa dha 14/5.6/sUtra/pRSTha/yakti ekakassa jIvassa ekamhi dehe ubacidakamma Na kammAyacA patte yasarIradayavaragaNA NAma / (11/65/12) / bAdaramuhUnaNigAdehi asa bajAvA patte yasarIravANA tti ghettvyaa| / (116/1418) / caNha sarIrarANa bAhiravaggaNA tti siddhA saNNA / ( 117/223/4 )- eka-eka jIvake eka-eka zarIrameM upacita hue kameM aura no kamaskandhoko pratyeka zarIra drabyavargaNA sajJA hai| bAdara nimoda aura sUra manigodase asambaddha jIva pratyekazarIra vargaNA hote hai| paoNca zarIroko bAhyavargaNA yaha saMjJA siddha hotI hai (de0 vargaNA/2/6 ) / de. banaspati/1/7 ( pratyekazarIravargaNA asarakhyAta loka pramANa hai)| de. banaspati/2/10( bAdara va sUkSma nigoda vargaNA Avalike asaMkhyAta bhAgapramANa hai)| dha. 14/5,6,78/18/9 paritta-aparittavaggaNAo suttu diThAo aNa ta padesiyavaggaNAsu ceva nnivdNti| aNaMta aNaMtANaM tehito vadirittaparittaaparittANamabhAvAdo-parIta aura aparIta vargaNAe~ anantapradezI vargaNAomeM hI sammilita hai, kyoki, ananta va anantAnantase atirikta ve upalabdha nahIM hotii| 2. vargaNA nirdeza 1. vargaNAoM meM pradeza va rasAdikA nirdeza Sa kha. 14/5,6/ sUtra 756-783/554-556 padesachAorAliyasarIradavvavaggaNAo padesaTThA aNaM tANata padesiyAo / 756 / paMcavaNNAbo 760 / paMcarasAo / 761 / dugadhAo 762 / aTThaphAsAo 1763 / veubbiyasarIradavyavaggaNAo padesadAe aNaMtANaM tapadesiyA o|764| pacavaNNAo (765 / paMcarasAo // 766 / dugaMdhAo / 767 / aThThaphAsAo / 7684 AhArasarIradavvavaggaNAo padesaTThadAe arNatANa tapadesiyAo 76 / pcvnnnnaao770| paMcarasAo 771 / dugNdhaao|7721 atttthphaasaao|773| tejAsarIradavyavaggaNAo padesa ThadAe aNa tANatapadesiyAo / 774 / paMcaSaNNAo 1775 paMcarasAo 1776 dogdhaao|777) cadupAsAo 1778 / bhAsA. maNa-kammaiyasarIradavaggaNAo padesadAe aNaM tANaMta pdesiyaao|776| pcvnnnnaao780| paMcarasAo (781 // dugaMdhAo 1782 / cadupAsAo / 7831 - (AhArakavargaNAke antargata) audArika, vai kriyaka va AhAraka zarIrokI vargaNA anantAnanta pradezavAlI hai| pA~ca varNa, pA~ca rasa, do gandha va ATha sparzavAlI hai 1756-773 / taijas, bhASA, mano va kArmaNa ye cAro vargaNAe~ anantAnanta pradezavAlI hai / pA~ca varNa, pA~ca rasa, do gandha aura cAra spazavAlI hai 1774 783) dha/pu. 14/5,6,726/545/10 AhAravaggagAe jahaNNavaggaNappara Di jAva mahAkrabaMdhadavbavaggaNe tti tAva edAo aNaMtANatapadesiyavaggaNAo tti etya mutte ghettavbAo / AhAra vargaNAkI jaghanya vargaNAse lekara mahAskandha dravyavargaNA taka ye saba anantAnantapradezI vargaNAe~ hai, isa prakAra yahA~ sUtra meM grahaNa karanA caahie| de anpaba hutva/3/4 -(audArika Adi tIna zarIrokI vargaNAe~ pradezAthatAkI apekSA uttarottara asaMkhyAta guNI hai / tathA isase Age taijas. bhASA, mana va kArmaNa zarIra vargaNAe~ uttarottara anantaguNI hai| avagAhanAkI apekSA kArmaNa, mano, bhASA, tejas, AhAraka, vai kriyaka va audArikakI vargaNAe~ kramase uttarottara asarakhyAta guNI hai| audArika Adi zarIromeM visasopacauMkA pramANa kramase unake jaghanyase utkRSTa paryanta uttarottara anantaguNA hai| 2. pradezoMkI kramika vRddhi dvArA vargaNAoMkI utpatti Sa kha 14/5,6/sUtra/pRSTha-vaggaNaparUvaNadAe imA eyapadesiyaparamANupoggaladambavaggaNA NAma / (76/54 ) / imA dupadesiyaparamANupoggaladAvaggaNA NAma / (70/55) / evaM tipade saya-cadupadesiya-paMcapadesiya chappadesina sattapadesiya-aThThapadesiya, vapadesiya-sapadesiya-sakhe japadesiya-asakhejjapade siya-parisapadesiya-aparittapade - sipa-aNa tapadesiya-aNaM tANaM tapadesiyaparamANupoggala davya vaggaNA NAma (78/57) / aga tANatapadesiyaparamANupoggaladabbavaggaNANamuvari AhArada navaggaNA nnaam| (76/56) / AhAradavyavaggaNANamuvari agahaNadayavaggaNA jaam| (80/56) / aggaNa davavaggaNANa jainendra siddhAnta koza
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ vargaNa 515 mumariyAgyA gAma / 81/60) mAri agahaNadavvaggaNA NAma / ( 82 / 60 ) / agahaNadavvaggaNANamuvari bhAsAdavvaggaNA NAma / ( 83 / 61 ) / bhAsaNANamuvari agahaNa davvavaggaNA NAma / ( 84 / 62 ) / agahaNadavvavaggaNANamuvari maNadavvavaggaNA NAma / ( 85/62) / maNadavvaggaNANamuvari agahaNavyavaggaNA NAma / ( 86/63) / agahaNa dabavaggaNANamuvari kammadhyadatravaggaNA NAma / ( 87/63) / kammaiyadavvavaggaNANamuvari dhruvakkhadhadavtravaggaNA NAma / ( 88 /63) / dhruvaktradaggANamupari sAtaraNira taravvaggaNA NAma / ( 86 / 64 ) / satiraNiraMtaradavyavaggapANamuvari puraNadavvabhaggamA grAma (10/15)pANamuvari patteyasarIramaNa jAna (19/63) pase yasarIradavvaggaNANamuvari dhutrasuNNadavvavaragaNA NAma / (12/53) / dhruvasuNNabaggaNANamuvari mAdaraNigodadA kAma (12/14) bhAira maga dANamari maNNadaggamA kAma ( 64 / 992) / vAmumari mayigodA gAma (15/ 113) / sumaNigodadatravaggaNANamuvari dhutrasuNNadavvaggaNA NAma / (26/116) / vasudAvari mahAstha vaggaNA nAma (16/117) / = gha. 14 / 5, 6, 66/4/4 tattha vaggaNaparUvaNA kimaTTha kiirde| egaparamANugaNapahUDi egapazmAguttarakrameNa jAba mahAsati ThAna savva vaggaNANamegaseDivalavaNa krode / - prazna - yahA~ vargaNA anuyoga dvArakI prarUpaNA kisa lie kI gayI hai / (dha.) uttara- eka paramANurUpa vargaNAse lekara eka-eka paramANukI vRddhi kramase mahAsvandha taka saba vargaNAoMko eka zreNI hai, isa bAtakA kathana karane ke lie ko hai / ( dha ) arthAt ( Sa. kha ) - vargaNAkI prarUpaNA karane para sarvaprathama yaha ekapradezI paramANupudgala dravyavargaNA hai / 76 / usake Upara kramase eka-eka pradezakI vRddhi karate hue nidezI, videzI sakhyAtamadezI asaMkhyAsapradezI, parIta va apatanadezI tathA ananta anantAnantapradezI vargaNA hotI hai / 77-78 / isa anantAnantapradezI vargaNAke Upara [ usI eka pradeza vRddhi ke kramase apane-apane jaghanyase utkRSTa paryanta aura pUrva kI utkRSTa vargaNAse uttaravartI jaghanyavargaNA paryanta kramase ] AhAra agrahaNa, taijasU, agrahaNa, bhASA, agrahaNa, mano, agrahaNa, kArmaNa, vaskandha, sAntara nirantara pratyekazarIramAdaranigoda dhavazUnya, sUkSmanigoda, dha uvazunya aura mahAskandha nAmavAlI vargaNAe~ hotI hai / ( 76-67 ) | ( ina vargaNAoMkA svasthAna va parasthAna pradeza vRddhikA krama nimna prakAra jAnanA -] gha. 14/26.7680/51/6 - urasa agatapadesiyadaparagaNA umari eka ne liyA AhAradavhavaragaNA hodi to buttarakameNa abhayasiddhie hi aga saguNa siddhANamabhAgamesa gaga sampanpadi jaggAdAnassiyA birosAhiyA viseso puga abhavasiddhirahi arNa taguNo siddhANamaNa tabhAgametto hoto vi AhArautsadanavaggaNAe anaMtimabhAgo / ukkssa AhAradavvavaggaNAe upari egarUve pakSitte paDhamaagaNa davvavaggaNAesavvajahaNNavaggaNA hodita rameza agasidvihi anaMtaguNa-sidvANamaNata bhAgametadvANa gatUNa ukkassiyA agrahaNadavtratragaNA hodi / jahaNNAdo utiyA aNataguNA ko guNagAro abhavasiddhiehi avaguNoM siddhANamaNaM tabhAgo / bha. 14/5.6.17/ 1-14/110 a sakhA saguNA parivaragaNama|guNagAro pacaNa aggaNANa abhavtraNataguNo || AhAratejabhAsA maNeNa kammeNa vaggagANa bhave / ukkassa viseso hi thiyo |10| vasatirANaM putramugNassa ya yena gunA jIhi agugo jahaNiyAdI dru ukasse |11| pacAsa khejjadimAga patte pahajAro guNeoga sa 2. vargaNA nirdeza du 12 seDimo bhAgo muNyassa aMgulasya pattidoyamassa hume padassa guNo du sugNassa |13| desi guNagAro jahaNiyAdo du jANa ukasse / sAhiamhi mahatva dhediyo 114- utkRSTa anantaradezI impavargaNA eka aMkake milAnepara jaghanya AhAra dravyavargaNA hotI hai| phira eka adhikane kramase abhayyo anantaguNe aura siddhoke ananta bhAgapramANa bhedoke jAnanepara antima ( utkRSTa ) AhAra dravyavargaNA hotI hai| yaha jaghanyase utkRSTa vizeSa adhika hai vizeSakA pramANa avyoM se anantaguNA aura siddhoM ke anantave bhAgapramANa hotA huA bhI utkRSTa AhAra dravyavargaNA ke anantave bhAga pramANa hai / utkRSTa AhAra dravyavargaNA meM eka aka milAnepara prathama agrahaNa dravyavargaNAsambandhI sarvajaNA hotI hai| phira eka-eka baDhAte hue abhavyoM se anantaguNe aura siddhoM ke anantave bhAgapramANa sthAna jAkara utkRSTa agrahaNa dravyavargaNA hotI hai| yaha jaghanyase utkRSTa anantaguNI hotI hai| makAra abhaya anantaguNA aura siddho anantave bhAga pramANa hai / [ isI prakAra pUrvakI utkRSTa vargaNA meM eka pradeza adhika karanepara uttaravartI janya vargaNA tathA apanI hI jamazya meM kramame eka-eka pradeza adhika karate jAnepara, anantasthAna Age jAkara usakI utkRSTa vargaNA prApta hotI hai / yahA~ anantakA pramANa sarvatra abhavyokA anantaguNA tathA siddhokA anantavA~ bhAga jAnanA / pratyeka vargaNAke utkRSTa pradeza apane hI jaghanya pradezo se kitane adhika hote hai, isakA saMketa nimna prakAra hai ] - vargAkA nAma eka 1 aNuvA 2 sakhyAtAvaNA saMkhyAtaguNA 13 asakhyAtANuvargaNA asaMkhyaguNA 4 anantANuvargaNA anantaguNA 5 AhArapaNA 6 pra0 agrAhya 7 tejas vargaNA 8 dvi0 agrAhya 6 bhASA vargaNA 110 11 12 13 tR0 agrAhya mano va0 catu0 agrAhya kArmaNa vargaNA 14 94 26 17 118 dvi0 zUnya0 E bA0 nigoda0 20 121 22 23 dhruvaskandha 10 sAmbara nirantara0 pra0 zravazUnya pratyeka zarIra0 tR0 dhruva zUnya0 sUkSma nigoda0 catu dha uvazUnya mahA skandha javanya va utkRSTa vargaNAokA alpa bahuva kitanA adhika guNakAra va vizeSakA pramANa jainendra siddhAnta koza viki anantaguNA vizeSAdhika anantaguNA vizeSAdhika anantaguNA vizeSAdhika anantaguNA vizeSAdhika anantaguNA 19 asaMkhya guNA anantaguNA asakhya gugA vizeSAdhika X saMkhyAta asakhyAta ( abhavya x ananta) tathA (siddha/ananta) 53 11 - 19 abhavya X ananta, siddha / ananta sarva jo ananta palya- asa khyAta anantalokapradeza jagazreNI - amakhyAta aguna - amakhyAta patya asakhyAta jagalata a saMkhyAta palya asakhyAta
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ vargaNA 2 vargaNA nirdeza 3. Upara va nIcekI vargaNAoM ke bheda ba saMghAuse vargaNAoMkI utpatti pramANa-pa. sva. 14/5.6||suu. 18-116/120-123 / saMketa-bheda-Uparake dravyake bheda dvArA utptti| saMghAta-nIce ke dravyake saghAta dvArA utpatti / bhedasaMghAta svasthAnameM bheda va saghAta dvaaraa| saM0 sUtra saM0 vargaNAkA nAma utpatti vidhi | bheda | saMghAta | bhedasaghAta dha.14/5,6,726/545/11 tattha AhAra-teja-bhAsA-maNakammaiyavaggaNAo gaNapAoggAo avasesAo agahaNa pooggAo tti ghettavya / - eka pradezI, dvipradezI, tripradezI, sakhyAtapradezI, asaMkhyAtapravezI aura anantapradezI vargaNAe~ to niyamase grahaNake ayogya hai| parantu anantAnantapradezI vargaNAoMmeM kucha grahaNayogya hai aura kucha grahaNa ke ayogya / sUtra 720-726 / unameMse AhAravargaNA, tejasvargaNA, bhASAvargaNA, manovargaNA aura kArmaNavargaNA ye (to) grahaNaprAyogya hai, avazeSa (sarva) agrahaNaprAyogya hai aisA grahaNa karanA caahie| (aura bhI de0 agalA shiirssk)| 5. avyavahArya bhI anya vargaNAoMkA kathana kyoM kiyA dha. 14/5,6,88/64/7 'AhAra-tejA-bhAsA-maNakammaiyavaggaNAo caiva estha parUvedadhAo, baMdhaNijjattAdo, Na sesAo, tAsi bNdhnnijjttaabhaavaado| Na, sesavaggaNaparUvaNAe viNA baMdhaNijjavaggaNANaM parUvaNovAyAbhAvAdo vadiregAvagamaNeNa viNA NicchidaNNayapaccayauttIe abhAvAdo vA |prshn-yhaaNpr AhAra, taMjas, bhASA, mano, aura kArmaNa ye pA~ca vargaNA hI kahanI cAhie, kyoki ve bandhanIya hai| zeSa vargaNAeM nahIM kahanI cAhie, kyoki, ve bandhanIya nahI hai| uttara-nahIM, kyoki, zeSa vargaNAokA kathana kiye binA bamdhanIya vargaNAoMke kathana karanekA koI mArga nahI hai| athavA vyatirekakA jJAna hue binA nizcita anvayake jJAna meM vRtti nahI ho sakatI, isalie yahA~ andhanIya va abandhanIya satra vargaNAokA nirdeza kiyA hai| 68-61 | eka pradezI 2100-103 saMkhyAta prade0 asaMkhyAta prade0 ananta pradezI 104-105 AhAra vargaNA [prathama agrAhya tejas vargaNA dvi0 agrAhya 30 | bhASA vargaNA tR0 agrAhya varga mano vargaNA catu agrAhya vargaNA | kArmaNa vargaNA | 106-108 | vaskandha vargaNA | sAntaranirantara va0 pra0 bhra vazUnya varga -110 | pratyeka zarIra vargaNA ____x dvidhra vazUnya va0 119-112 bAdaranigoda vargaNA tR05 kzUnya varga 21 | 113-114 sUkSma nigoda vargaNA | 22 x | caturtha dha vazUnya va0 23 | 115-116 mahAskandha va0 X hd:::::::::::::xxxxxxxx de0 skandha-(sUkSmaskandha to bheda, saMghAta va bhedasaghAta tInoM prakArase hote haiM, para sthUlaskandha bhedasaMghAtase hote hai) de0 vargaNA/2/8 (dha bazUnya tathA bAdara va sakSma nigoda vargaNAe~ bhI UparI dravyake bheda va nIceke dravyake saghAta dvArA utpanna hone sambhava hai|) 1. zarIroM va unakI vargaNAomeM antara dha. 14/5,6,117/224/1 puvvuttatevIsavaggaNAhito paMcasarIrANi pudhabhUdANi tti tesi baahirvveso| ta jahANa tAva pacasarIrANi acittabaggaNAsu NivadaMti, sacittANa macittabhAva virohaado| Na ca sacittabaggaNAsu Nivadati, vissAsuvacaehi viNA pacaNha sarIrANa paramANUNa cetra ghnnaado| tamhA paMcaNhaM sarIrANa bAhiravaggaNA tti siddhA saNNA / teIsa vargaNAomeM se pA~ca zarIra pRthagbhuta hai, isalie inakI bAhya saMjJA hai| yathA-paoNca zarIra acitta vargaNAogeM to sammilita kiye mahIM jA sakate, kyoki, sacittoko acitta mAnane me virodha AtA hai| unakA sacitta vargaNAoM meM bhI antarbhA nahIM hotA, kyoMki, visvasopacayo ke binA paoNca zarIroke paramANuokA hI sacitta varmaNAomeM grahaNa kiyA hai| isalie pA~ca zarIrokI bAhya vargaNA yaha saMjJA siddha hotI hai| 7. vargaNAoM meM jAti bheda sambandhI vicAra 1 vargaNAomeM jAti bhedakA nirdeza go. jI /jI pr./564-565/1033| para uta zloka-mUtimatsu padArtheSu sasAriNyapi pudgala / armakarmanAkarma jAtibhedeSu vargaNA // 1 // mUrtimAna padArtho va sa sArI jImo me pudagana zabda vartatA hai aura karma, akarma va nokarmakI jAti bhedavAle pudagaloM meM vargaNA zabdakI pravRtti hotI hai| 2 tInoM zarIroMkI vargaNAomeM kathacit bhedAbheda dha.14/5,6,731/547/8 jadi edesi tiSNa sarIrANa baggaNAo oggAhaNabhedeNa sakhAbhedeNa ca bhiNNAo tA AhAradAnaggaNA eko ceve tti kimaThTha uccade / Na, agahaNavaggaNAhi atarAbhAva paDDacca tAsimegattu vesaado| Na ca saMgbAbhedo asiddho, aparibhaNNamANaappAbahueNeva tassa siddhodo|prshn-ydi (audArika, bai kriyaka va AhAraka) ina tIna zarIro kI vargaNAeM avagAhanAke bhedase aura 4. pA~ca vargaNAe~ hI vyavahAra yogya haiM anya nahIM pa.va.14/5.6/sU.720-726/544 agahaNapAoggAo imAo eyapadesiya snycprmaannupoggldbvggnnaao|720| imA dupadesiyaparamANupogala inavaggaNA NAma kiM gahaNapAoggAo kimghnnpaaoggaao|721|| agahaNapAzroggAo / 722 // evaM tipadesiya-cadupadesiya-pacapadesiyachappadesiya-sattapadesipa-aThThapade siya-gavapadesiya-dasapadesiya-sakhe - jjapadesiya-asaMkhejjAdesiya-aNa tapadesiyaparamANupoggaladavbavaggaNA NAma kiM gahagapAoggAo kimghnnpaaoggaao|723| agahaNapAosAo 724 / aga tANaMtapadesiyaparamANupoggaladavyavaggaNA NAma ki gahaNapAoggAo kimagahaNa pooggaao|725|| kAo ci gahaNapAo. ggAo kAo ci aghnnpaaoggaao726| jainendra siddhAnta koza
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ vargaNA 517 saMkhyAke bheda se alaga-alaga hai, to AhAra dravyavargaNA eka hI hai, aisA kisa lie kahate hai uttara nahIM, kyoMki, agrahaNa vargaNAoMke dvArA ? antara ke abhAvakI apekSA ina vargaNAoke ekkA upadeza diyA gayA hai / sakhyAbheda asiddha nahIM hai, kyoki, Age kahe jAnevAle avase hI usakI siddhi hotI hai| bhAvArtha- [ vAstava meM jAtiko apekSA yadyapi tIno zarIrIkI vargaNAe~ bhinna hai. parantu eka pradeza vRddhikrama antara binA inakI upalabdhi honeke kAraNa ina tInoko eka AhAra vargaNAmeM garbhita kara diyA gayA / athavA yo kahie ki jisa prakAra anya sarva vargaNAoke bIca meM agrahaNa vargaNA yA dha uvazUnya vargaNAkA antarAla paDatA hai usa prakAra ina tIno meM nahI paDatA, isa kAraNa inameM ekatva hai / ] 3 AThoM karmoMkI vargaNAoM meM kathaMcit bhedAbheda / gha. 14/5.6.75/3/6 bhAgAvaraNIyassa vANi pAkhomANi davyANi vANi caiva micchattAdiSyahi paMpaNANAyaraNoyasa ru pariNamati Na aNmesi saruvega kujhe appAjaggattAdo evaM sasi kammA va di evaM to kammaragAo ara tti kiraNa parUvidAo / Na aMtarAbhAveNa tathovadesAbhAvAdI / dAo aDaviNAo ki pRdha-putra acchati Aho kara pAo ti / pudha pudha Na acchati kitu kara biyAo / kudo eda Nazvade | 'AubhAgI thovo NANa- gode samo tado ahio' edIe gAhAe nnvvde| sesa jANidUga vattavvaM / = jJAnAvaraNIyake yogya jo dravya hai ve hI miyAla Adi pratyayoMke kAraNa pA~ca jJAnAvaraNIya rUpase pariNamana karate haiM, anya rUpase ve pariNamana nahIM karate, kyoki, ve anyake ayogya hote hai / isI prakAra saba karmoMke viSaya me kahanA cAhie / prazna- yadi aisA hai to kArmaNavargaNAeN ATha hai, aisA kathana kyo nahIM kiyA [ use eka kArmaNa vargagAke nAmase kyo kahA gayA ] uttara - nahIM, kyoki antarakA abhAva honese usa prakArakA upadeza nahI pAyA jAtA (vizeSa dekho UparavAlA upshiirssk)| prazna- ye ATha hI vargaNAe~ kyA pRthak-pRthak rahatI hai yA mizrita hokara rahatI hai ? uttara - pRthak pRthak nahI rahatI hai, kintu mizrita hokara hI rahatI hai| prazna -- yaha kisa pramANase jAtA hai| uttara- ( eka samaya prabaddha kArmaNa dravyame ) Ayu karmakA bhAga stoka hai| nAmakarma ora gotrakarmakA bhAga usame adhika hai| isa gAthAse jAnA jAtA hai / zeSakA kthana jAnakara karanA caahie| - 1= gha. 15/8/31/1 Na ca eyAdo arNeyANa kammANa butpattI virudvA kammaimavaggaNAe aNa tANa tasagyAe aTukrammaNaoggabhAveNa aTThavihattamAvaNNAe eyttvirohaado| patthi ettha ekato, eyAdo SaDAdo aNegrANa khapparANamupapattida snnaado| buna ca 'kamma pa hodi eya aNeyavhi meya badhasamakAle / mUlatarapayaDoNa pariNAmatrameNa jIvANa | 17| joba pariNAmANa bhedeNa pariNAmijjamAnammmaiAgagANa bhedeNa ca kammANa badhasamakAle ce aNeyavihata hoditti ghetadeva ekase aneka karmokI utpatti viruddha hai. aisA kahanA bhI ayukta hai, kyoki ATha karmokI yogyatAnusAra ATha bhedako prApta huI anantAnanta saMkhyArUpa kArmaNa vargaNAko eka mAnanekA virodha hai / dUsare, ekse aneka kAryAkI utpatti nahIM hotI aisA evAnta bhI nahIM hai, kyoMki, eka ghaTase aneka samparokI utpatti dekhI jAtI hai| kahA bhI hai- 'karma eka nahIM hai, vaha jovoke pariNAmAnusAra mUla va uttara prakRtiyoM ke bandhake samAna kAlage hI aneka prakArakA hai | 17|' jIvapariNAmAke bheda se aura pariNAyI jAnevAlI kArmaNa vargapAlI ke bhedame bandha ke samakAlane hI karma aneka prakArakA hotA hai, aisA grahaNa karanA caahie| 2. varmaNA nirdeza 4. pratyeka zarIra NA apane se pahale yA pIchetrAlA utpanna nahIM hotI gha. 24/2.6.110 / 128/3 paramANAdi kA jAra utsavati sAtha svAsinAna gumAgame palesarIradaggA samupadi do utsArati rUSa mottama vAhiyAdirUpeNa pariNamasIe abhAvAdI / patteyasarIra samAgameNa viNA heDimatragaNANa ceva samudayasamAgameNa samuppajjamANapatteyasarI ragaNAzukala bhAdo / kica jogavase egapaNa oziyAmA anaMtA vissA hi upacidA te sAMraritarAdi gAkara visarinamA hoti, pataMnagaNAra asa khebhagAudA bheSeNa dizA yasarI maragaNA upAdi bAdara-mAmaurAsiyA kammasaroud dhesu adhadvidigalaNAe galidesu patteyasarI ravaggaNaM' boledUja heDDA sAtari tarA divasa sari vala bhAdo / uvarimavaggaNAdo AgadaparamANu-poggale hi veba patteyasarIravaggaNANippattIe abhAvAdo / uvarillINa vaggaNANa bhedo nAma viNAso Na ca mAdaramaNigodavanagANaM mamme yAbA mahA saMto pateyasarIramaggagAsarUpeNa pariNamadi pateyamagaNAra ANaM triyampasaMgAdo / - 1. paramANu vargaNAse lekara sAntara nirantara utkRSTa vargaNA taka ina (15) vargaNAoke samudaya samAgama se pratyeka zarIra varmaNA (10vI vargaNA) nahI utpanna hotI hai, kyoMki utkRSTa sAntaranirantara varga mAokA apane svarUpako choDakara eka adhika Adi upari vargaNArUpase pariNamana karanekI zaktikA abhAva hai| pratyekazarIra varga ke samAgama binA kevala nIkI (1 se 15 takar3I) vargagAo ke samudaya samAgama se utpanna honevAlI pratyeka zarIrevargaNAeN nahIM upalabdha hotii| dUsare yogake bazase eka bandhanabaddha audArika tejasa aura kArmaNa paramANupudgalaskandha anantAnanta visopacayo upacita hote hai parantu ve saba sAntara nirantara Adi nIkI vargaNAo meM kahI bhI sahAdhanavAle nahIM hote, kyoki ve pratyeka vargaNAke asakhyAtave bhAgapramANa hote hai / 2 Upara ke dravyo ke bhedake binA pratyeka zarIravargaNA utpanna hotI hai, kyoMki bAdaranigodavargaNA aura sUkSmanigodavargaNA (16vI va 21vI vargaNAe~ ) ke audArika, tejasa aura kArmaNavargaNAskandhauke atha - sthiti gahanAke dvArA gaThita honepara pratyeka zarIra varmAko u ghana kara unakA nIce sahAdhanarUpa sAntara nirantara Adi vargaNArUpase avasthAna upalabdha hotA hai / uparima vargaNAse Aye hue paramANuhugalI se hI pratyeka zarIra vargaNI niSpattikA abhAva hai| prazna- Upara ke avyoM ke bhevase pratyeka zarIradravyAtpatti kyo nahI kahate 1 uttara- nahIM, kyoMki, UparakI vargaNAoke bhedakA nAma ho vimAsa hai, aura bAdaraviNA tathA manigodavarNapAne se eka vargaNA naSTa hotI huI pratyeka zarIra varNArUpase nahI pariNamato kyoki aisA hanegara pratyeka dazarIra varmaNAe~ ananta ho jaayegii| 8 Upara va nIceko vargaNAoM meM paraspara saMkramaNako sambhAvanA va samanvaya he varganA / 2/3 | eka pradezI varga apane vargabheda dvArA utpanna hotI hai aura sampratapradezIko Adi lekara sAntaranirantara paryanta sarva vargaNAeN UparavAlI ke me. se nIcevAlIke saghAtase tathA svasthAname bheda va madhAta donote utpanna hotI hai| isase Upara dhanyase mahAsvandha paryanta kevala svasthAnameM bhedasaghAta dvArA hA utpanna hotI hai / ] - " jainendra siddhAnta koza
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ vargaNA 518 vargamUla honeme virodha AtA hai| mahAskandhake bhedase isa vargaNAkI utpatti hotI hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoki. mahAskandhase alaga hue skandha yata. mahAskandhake bhedase alaga hue hai, ata unakI mahAskandha sajJA nahI ho sakatI aura isalie unakA usase bheda nahIM bana sktaa| isa (paryAyAthika ) nayakA avalambana karanepara UparakI vargaNAoke bhedase yaha.vargaNA nahIM hotI hai, yaha kahA gayA hai| parantu dravyAthika nayakA avalambana karane para UparakI vargaNAoMke bhedase bhI yaha vargaNA hotI hai| paryAyAthika nayakA avalambana kara lenepara nIcekI vargaNAoke saghAtase bhI yaha vargaNA hotI hai, kyoki utkRSTa dha vaskandhavargaNAmeM eka Adi paramANukA samAgama honepara sAntaranirantara vargaNAkI utpatti honemeM koI virodha nahIM hai| kevala svasthAname hI pariNamana hotA hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki, jaghanya vargaNAse eka paramANu adhika vargaNAkI utpatti hone meM virodha AtA hai, dUsare sAntaranirantara vargaNAkA abhAva bhI prApta hotA hai| dhra vaskandhAdi nIceko vargaNAe~ svasthAnameM hI samAgamako prApta hotI hai athavA Uparako vargaNAoMke sAtha samAgamako prApta hotI haiM, kyoMki aisA svabhAva hai| parantu sAntaranirantaravargaNA svasthAnameM hI bhedase, saghAtase yA tadubhayase pariNamana karatI hai, isa bAtakA jJAna karAneke lie (sUtrameM ) 'bhedasaMghAtase honA' kahA hai| dha. 14/5,6,116/136/4 suNNAo sugNatteSNa adhuvAo vi, uvarimahe ThimabaggaNANa bhedasaghAdeNa suNNANa pi kAla tare asuNNuttuvalabhAdo / asuNNAo asuNNataNeNa adhuvAo / kudo / baggaNaraNamegasarUveNa sbddhmvtthaannaabhaavaado| vaggaNAdeseNa puNa savvAo dhuvAo; aNa tANa tavaggaNANa savvaddhamuvala bhaado| muhamaNigodavaggaNAo suNNatteNa adhuvAo, suNNavaggAhi savyakAla suNNattaNeNetra acchidavamidi nniymaabhaavaado| edaM sabhavaM paDuccaparUvida / vatti paDacca puNabhaNNamANe suNNAo suNNatteNa dhuvAo vi atthi; vaTTamANakAle asakhejalogamettasuhamaNigodavaggaNAhi adIdakAleNa vi sabajIvehi aNa taguNameta ThANAvUraNaM paDisamavAbhAvAdo / kAraNa bAdaraNigodANaM va vattavyaM / adadhuvAo vi, ubarima-heTiThamavaggaNANaM bhedasaghAdeza muNNANaM pi kAla tare amuNNatu blbhaado| -zUnya vargaNAe~ zUnyarUpase adhra va bhI hai, kyoki uparima aura adhastana vargaNAoke bhedasaghAtase zUnya vargaNAeM bhI kAlAntarameM anyarUpa hokara upalabdha hotI haiN| azUnya vargaNAe~ azUnyarUpase agha ba hai, kyoki vargaNAoMkA eka rUpase sadA avasthAna nahIM pAyA jaataa| vargaNAdezako apekSA to saba vargaNAe~ dhruva hai, kyo ki, anantAnanta vargaNAe~ sarvadA upalabdha hotI hai| sUkSmanigodavargaNAe~ zUnyarUpase adha va hai, kyoMki, zUnyavargaNAoko sarvadA anyarUpase ho rahanA cAhie aisA koI niyama nahIM hai| yaha sambhavako apekSA kahA hai parantu vyaktikI apekSA kathana karanepara zUnya vargaNA zunyarUpase dhrava bhI hai, kyoki, vartamAna kAlame asakhyAta lokapramANa sUkSmanigoda vargaNAoMke dvArA pUre atItakAla meM bhI saba jIvose anantaguNe sthAnoM kA pUrA karanA sambhava nahI hai| kAraNa bAdaranigoda jIvo ke samAna vAhanA cAhie / ve adha va bhI hai, kyoki uparima aura adhastana vargaNAoke bheda saghAtase zUnyavargaNAe bhI kAlAntarameM azUnyarUpa hokara upalabdha hotI hai| azUnya sUkSmanigoda vargaNAeM anyarUpase adhu va hai, kyoMki, sUkSmanigAdavargaNAoMkA avasthitarUpase avasthAna nahIM pAyA jaataa| dha 14/5.6.107/125/13 Na patte yatrAdarasuhamaNigodavaggaNAbhedeNa hodi, sacittavaggaNANamacittavaggaNasarUveNa prinnaamaabhaavaado| Na ca sacittabaggaNAe kammaNokammakkhadhesu tatto viSphaTTiya sAtaragira taravaggaNANamAyAreNa pariNadesu tambhedeNeve disse samuppattI; tatto viSphaTTasamae ceva tAhito pudabhUdakhadhANa scittvggnnbhaavviro1.do| Na mahAratradhabhedeNedisse samuppatto, mahAkha dhAdo viSphaTTakha dhANaM mahAkhadhabhedehito pudhabhUdANa mahAkha dhavavaesAbhAveNa tesi tmbhedttaaguvvttiido| edammi Nae avala bijamANe ubarilloNa vaggaNANa bhedeNa Na hodi tti parUbida / dabaTiThayaNae puNa avalaM bijjamANe uparillINaM bhedeNa vi hodi| pajjavaThThiyaNae puNa avala bijjamANe he TThillINaM saghAdeNa vi hodi; ukkassa dhuvavadhavaggaNAe egA diparamANusamAgame sAtaraNira tarabaggaNAe samuppatti paDi virohaabhaavaado| Na satyANa ra pariNAmo vi, jahaNNa vaggaNAdo paramANuttarabaggaNAe umpattivirohAdo sAtagira taravaggaNAe abhAvaSpasagAdo c| dhukhadhAdihe ThimavaggaNAo sasthANe ceva samAgamati urimanaggaNAhi vA, saahaavigaado| sAdaraNira taravaggaNA puNa sarathANe ceba bhedeNa saghAdeNa tadubhayeNa bA pariNamadi tti jANAvaNaTTha bheda saghAdeNe tti parU vida / pratyekazarIra, bAdaranigAMda aura mUkSma nigodavargaNAoke bhedame yaha (dha basvandha va sAntara nirantara ) vargaNA nahI hotI yo vi macitta bargaNAoM kA acitta vargaNA rUpa se pariNamana hone me birodha hai| yadi kahA jAye ki sacittAgaNAke karma aura normaskandhA me usame alaga hokara sAmlaranirantara vargaNArUpase pariNata honepara unake bhedase isa vargaNAkI utpatti hotA hai, maiM kahanA bho ThIka nahIM hai, kyoki, unase alaga hone ke samaya hI unaye alaga hue skandhoko sacita vargaNA 9. bhedasaMghAta vyapadezakA spaSTIkaraNa dha. 14/5,6,103/124/6 heTThillurillavaggaNANaM bhedasaghAdeNa appidavaggaNANamuppattI kNNi buccade, bhedakAle viNAsa mottaNa uppattIe abhAva paDivisesAbhAvAdo / Na, tattha evaM vidhnnyaabhaavaado| athavA bheTasaMghAdassa evamattho battavyo / ta jahAbhedasaghAdANaM dopaNaM sajogo satthANa NAma: tamhi Niruddhe ubarillINa heDhilloNa appidANa ca davANa bhedapura gamasaghAdeNa appidavaggaNuppattidaMsaNAdo / sasthANeNa bhedasaMghAdeNa uppattI buccde| sabyo vi paramANusadhAdo bhedapura gamo cevetti sabbAsi baggaNANa bhedasadhAdeNeva uppattI kiNNa buccade / Na esa doso, bhedANa taraM jo sadhAdo so bhedasaghAdo NAma Na atarido, aJcabatthAppasagAdo / tamhA Na savyavaggaNANa bhedsdhaadennuppttii| = prazna-nIcekI aura UparakI vargAoke bhedasaghAtase vivakSita vargaNAoMkI utpatti kyo nahI kahate, kyoMki bhedake samaya vinAzako choDakara utpattike abhAvake prati koI vizeSatA nhiiN| uttaranahIM, kyoki, vahA~ para isa prakArake nayakA abhAva hai| athavA bhedasaghAtakA isa prakArakA artha karanA caahie| yathA-bheda aura saghAta donovA saMyoga svasthAna kahalAtA hai| usake vivakSita honepara Uparake, noceke aura vivakSita dravyoke bhedapUrvaka saghAtase vivakSita vargaNAkI utpatti dekhI jAtI hai| ise svasthAnakI apekSA bheda sa vAtase utpatti ke haro hai| prazna-sabhI paramANusaghAta bhedapUrvaka hI hotA hai, umalie sabhI vargaNAokI utpatti bhedasaghAtase hI kyo nahI bahate ho uttara-yaha koI doSa nahIM hai, kyoki, bhedake anantara jo sabAta hotA hai, use bhedasaghAta kahate haiN| jo antarase hotA hai usako yaha sajJA nahIM hai, kyoki, aisA mAnane para avyavasthAkA pramaga AtA hai| isalie sarva vargaNAokI utpatti bhedasaghAtame nahIM hotii| vagaNA zalAkA-kSa. sA/bhASA/464/578/13- eka spardhaka viSa jo vargaNAnikA pramANa tAkI varga zalAkA koi |-(vishess de. spardhaka ) / ---Square root-(ja, pa/pra.108), (dha.5/pra.28), (vizeSa de. gaNita/II/1/7) / jainendra siddhAnta koza
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ vargazalAkA varNavyavasthA vagaMzalAkA-Logarithum of logarithum (dha.5/pra 28), (ja. gha./pra 108 ) / (vizeSa de0 gnnit/II/2/1)| vargasamIkaraNa-quadratic equatio1-(dha./pra. 28) vagita saMgita-Raising a namber to its own power (saMkhyAta tulya ghAta), (dha 5//28), (vizeSa de0 gaNita/ II/1/8) / varcaska-caturtha narakakA caturtha paTala- de0 naraka/5/11 / varNa 1. varNakA anekoM arthoM meM prayoga sa si /2/20/178/1 varNyata iti varNa / * varNanaM varNa: |jo dekhA jAtA hai vaha varNa hai, athavA varNana varNa hai| (rA. vA/2/20/11 132/32) / sa. si /5/23/264/1 varNyate varNanamAtra vA varNa: |-jiskaa koI varNa hai yA varNana mAtrako varNa kahate hai| dha.1/1,1,33/546/1.ayaM varNazabdaH karmasAdhana / yathA yadA dravyaM prAdhAnyena vivakSita tadendriyaiNa dravyameva sanikarNyate, na tato vyatiriktA sparzAdaya santItyetasyA vivakSAyA karmasAdhanavaM sparzAdInAmavasIyate, varNyata iti varNa / yadA tu paryAyaH prAdhAnyena vivakSitastadA bhedopapatteraudAsInyAva sthitabhAvakathanAdbhAbasAdhanatvaM sparzAdInA yujyate varNana varNa: |=yh varNa zabda karmasAdhana hai| jaise jisa samaya pradhAnarUpase dravya vivakSita hotA hai, usa samaya indriyase dravyakA hI grahaNa hotA hai, kyoki, usase bhinna sparza (varNAdi ) paryAye nahIM pAyI jAtI hai| isalie isa vivakSAmeM sparzAdike karma sAdhana jAnA jAtA hai| usa samaya jo dekhA jAye use varNa kahate hai, aisI nirukti karanA caahie| tathA jisa samaya paryAya pradhAna rUpase vivakSita hotI hai, usa samaya dravyase paryAyakA bheda bana jAtA hai, isalie udAsIna rUpase avasthita jo bhAva hai, usIkA kathana kiyA jAtA hai| ataeva sparmAdike bhAva sAdhana bhI bana jAtA hai| usa samaya dekhanerUpa dharmako varNa kahate hai, aisI nirukti hotI hai| bha. A./vi./47/160/1 varNazabda kvacidrUpavAcI zuklavarNamAnaya zuklarUpamiti / akSaradhAcI kvacidyathA siddho varNa samAmnAya iti / kacita brAhmaNAdau yathAtreva varNAnAmadhikAra iti| kacidyazasivArthI dadAti / - varNa zabdake aneka artha hai / varNa-zuklAdika varNa, jese sapheda ra gako lAo / varNa zabdakA artha akSara aisA bhI hotA hai, jese varNoM kA samudAya anAdi kAlase hai| varNa zabda kA artha brAhmaNa Adika aisA bhI hai / yathA-isa kAryame hI brAhmaNAdika varNoM kA adhikAra hai| yahA~para varNa zabdakA artha yaza aisA mAnA jAtA hai / jaise-yazakI kAmanAse detA hai| de nikSepa/18 (citrita manuSya turaga Adi AkAra varNa kahe jAte hai|) 2. varNa nAmakarmakA lakSaNa sa si /8/11/310/11 yadvetuko varNa vibhAgastadvarNa nAma / = jisake nimittase varNa meM vibhAga hotA hai, vaha varNa nAmakarma hai| ( rA vA./8/ 11/10/277/17), (go ka/jI. pra./33/26/13) / ba 6/1.6-1,28/51/1 jassa kammassa udaeNa jIvasarIre vaNNaNipphattI hodi, tassa kammakkha dhassa vaNNasaNNA / edassa kammassAbhAve aNiyadavaNNa sarIra hojja / Na ca etra, bhamara-kalayaThI-hasa-balAyAdisu muNiyadavaNNuvala bhA / - jima karmake udayase jIvake zarIrame varNa kI utpatti hotI hai, usa karmaskandhakI 'varNa yaha rAjJA hai| isa krma ke abhAva meM aniyata varNa bAlA zarIra ho jaaygaa| kintu, aisA dekhA nahI jaataa| kyoki, bhaurA, koyala, haMsa aura bagulA AdimeM sunizcita varNa pAye jAte hai / (dha. 13/5,5,101/364/6) / 3 varNa va varNa nAmakarmake bheda Sa kha 6/1,6-1/sUtra 37/74 ja ta baNNaNAmakamma taM paMcaviha, kiNha vaNNaNAma NIlavaNNaNAma ruhiravaNNaNAma hAliddavaNNaNAmaM muzilavaNNaNAma cedi / 37 / jo varNa nAmakarma hai, vaha pA~ca prakArakA hai-kRSNavarNa nAmakarma, nIlavarNa nAmakarma, rudhiravarNa nAmakarma, hAridravarNa nAmakarma aura zuklavarNa nAmakarma / (pa.kha./13/5/sUtra 110/370); (paM.sa./prA./4/47/30), ( sa. si./8/11/310/12), (rA vA.// 11/10/577/18), (go. ka./jI. pr./32/26/133/26/13)| sa si /2/23/264/2 sa paJcavidha , kRSNanIlapItazuklalohitabhedAt / - kAlA, nIlA, pIlA, sapheda aura lAlake bhedase varNa pA~ca prakArakA hai| (rA, vA./2/23/10/485/3), (pa. prA. TI./1/21/26/1), .dra sa./TI./7/19/6), (go. jI./jI. pra/476/885/15) / 4.nAmakarmoM ke varNAdi sakAraNa haiM yA niSkAraNa dha.6/1,6-1,28/57/4 vaNNa-gaMdha-rasa phAsakammANaM vaNNa gaMdha-rasa-pAsA sakAraNA NikkAraNA vaa| paDhamapavakhe annvtthaa| vidiyapakkhe sesaNokamma-gaMdha-rasa-phAsA viNikkAraNA hotu, visesaabhaavaa| ettha parihAro uccade-Na paDhame pakkhe uttadoso, annbbhuvgmaado| Na vidiyapakkhadoso vi, kAladamba ba dussahAvattAdo edesimubhayaratha bAvAravirohAbhAvA |prshn-vrnn, gandha, rasa, aura sparza nAmakarmoM ke varNa, gandha, rasa aura sparza sakAraNa hote hai, yA niSkAraNa / prathama pakSame anavasthA doSa AtA hai| ( kyoki jisa anya karma ke kAraNa ye karma varNAdimAna hoge, vaha svayaM kisI anya hI karmake nimittase varNAdimAna hogaa)| dvitIya pakSake mAnanepara zeSa nokarmoMke varNa, gandha, rasa aura sparza bhI niSkAraNa hone cAhie (arthAta unhe varNAdimAna karaneke lie varNAdi nAmakarmoMkA nimitta mAnanA vyartha hai), kyoki, dono meM koI bheda nahIM hai / uttara-yahaoNpara ukta zakAkA parihAra kahate hai-prathama pakSame kahA gayA anavasthAdoSa to prApta nahIM hotA hai, kyoki, vaisA mAnA nahIM gayA hai| (arthAta varNAdi nAma karmoko varNAdimAna karaneke lie anya varNAdi karma mAne nahIM gaye hai| ) na dvitIya pakSame diyA gayA doSa bhI prApta hotA hai, kyoki, kAladravyake samAna dvisvabhAvI honese ina varNAdikake ubhayatra vyApAra karaneme koI virodha nahIM hai| ( arthAt jisa prakAra kAla dravya svaya pariNamana ravabhAvI hotA huA anya dravdhoke bho pariNama name kAraNa hotA hai usI prakAra viida nAma karma svaya varNAdimAna hote hue hI nokarmabhUta zaroroke varNAdime kAraNa hote hai|)| 5. anya sambandhita viSaya 1. zarIroMke varNa 2. vAyu AdikameM varNa guNakI siddhi 3 varNanAmakarmake bandha udaya satva -de0 leshyaa| -de pudgalna/101 -de0 vaha vaha naam| varNalAbha kriyA-de0 saskAra/2 / varNa vyavasthA-gotrakarma ke udayame jIvokA U~ca tathA nIca kulo me janma hotA hai, athavA unameM U~ca va noca saskAroko pratIti hotI hai| usa ho ke kAraNa brAhmaNa kSatriya Adi cAra prakAra varNoM kI vyavasthA hotI hai| isa varNavyavarathAme janma kI apekSA guNakarma adhika pradhAna mAne gaye hai| brAhANa, kSatriya aura vaizya ye tIna hI varNa ucca hone kAraNa jina dIyAke yogya hai| zUdravarNa nIca jainendra siddhAnta koza
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ varNavyavasthA 520 1. gotrakarma nirdeza honeke kAraNa pravajyAke yogya nahIM hai| vaha kevala utkRSTa zrAvaka taka ho sakatA hai| - -- - - - gotrakarma nirdeza gotrakrarma sAmAnyakA lakSaNa / gotrakarmake do athavA aneka bheda / | ucca va nIcagotra ke lkssnn| gotrakarmake astitva sambandhI zaMkA / uccagotra va tIrthakara prakRtimeM antara / ucca nIcagotrake bandhayogya pariNAma / ucca nIcagotra yA varNabhedakA svAmitva va kSetra aadi| | tiryacoM va kSAyika samyagdRSTi saMyatAsaMyatoMmeM gotra sambandhI vishesstaa| gotrakarmake anubhAga sambandhI niyama / donoM gotroMkA jaghanya va utkRSTa kaal| gotrakarma prakRtikA bandha udaya sattvarUpa prruupnnaaeN| -de0vaha vaha naam| gotra parivartana sambandhI -de0 varNa vyavasthA/3/3 / varNavyavasthA nirdeza | varNavyavasthAkI sthApanAkA itihAsa / 2 / jainAmnAyameM cAroM varNoMkA svIkAra / kevala uccajAti muktikA kAraNa nahIM hai| 4 varNasAkaryake prati rokathAma / uccatA va nIcatAmeM guNakarma va janmakI ___ kathaMcit pradhAnatA va gauNatA kathaMcit guNakarmakI prdhaantaa| guNavAna nIca bhI U~ca hai| | samyagdRSTi marakara uccakulameM hI utpanna hotA hai| -de0 jnm/31|| ucca va nIca jAtimeM parivartana / kathaMcit janmakI prdhaantaa| guNa va janmakI apekSAoMkA samanvaya / | nizcayase jIvameM U~ca nIcake bhedako syAna nhii| zUda nirdeza zudrake bheda va lkssnn| nIcakulaM nake ghara sAdhu AhAra nahIM lete unakA / sparza honepara snAna karate hai| -de0 bhikSA/3 / * nIca kulIna va aspRzyake hAthake bhojanapAnakA niSedha -de0 bhakSyAbhakSya/1 / rapRzya zUdra hI kSullaka dIkSAke yogya hai| kRSi savotkRSTa udyama hai -de0 saavdy/6| 1.gotrakarma nirdeza 1. gotrakama sAmAnyakA lakSaNa sa si //3.4 pRSTha/paMkti gotrasyoccairnIcai sthaansshbdnm| (376/ 2) / uccairnIcaizca gUyate zabdyata iti vA gotram / (381/1) / 1. ucca aura nIca sthAnakA sazabdana gotrakarmakI prakRti hai| (rA. vaa/8/3/4/567/5)| 2. jisake dvArA jIva ucca nIca gUyate arthAta kahA jAtA hai vaha gotrama hai| rA vA./6/25/5/531/6 gUyate zabdyate taditi gotram, auNAdikena vaTA niSpatti / - jo gUyate arthAt zabda vyavahArameM Ave vaha gotra hai| dha6/1,61,11/13/7 gamagratyuccanIcakulamiti gotram / uccanIcakulesu uppAdao poggalakvadho micchattAdipaccaehi jIvasabaddho goda midi uccde| - jo ucca aura nIca kulako le jAtA hai, vaha gotrakarma hai| mithyAtva Adi bandhakAraNoke dvArA jIvake sAtha sambandhako prApta, evaM ucca aura noca kunome utpanna karAnevAlA pudgalaskandha gotra' isa nAmase kahA jAtA hai|| dha 6/1,6-1,45/77/10 gotra kula vaMza satAnamityeko'rtha -gotra ___ kula, vaMza, aura santAna ye satra ekArthavAcaka nAma hai| dha 13/5,5,20/206/1 gamayatyuccanIca miti gotram / jo ucca nocakA jJAna karAtA hai vaha gotra karma hai| go. ka./mU /13/6 satANakamegAgayajIvAyaraNassa goda midi snnnnaa| ...13-santAnakamase calA AyA jo AcaraNa usakI gotra saMjJA hai| dra. sa /TI/33/13/1 gotrakarmaNa kA prakRti / guru-lghubhaajnkaarkkumbhkaarvduccniicgotrkrnntaa|-chotte baDe ghaTa Adiko banAnevAle kumbhakArako bhaoNti ucca tathA nIca kulakA karanA gotrakarmakI prakRti hai| 2. gotrakarma ke do athavA aneka bheda / Sa. rakha /6/1,6-1/sU. 45/77 godassa kammassa duve payaDIo, uccAgodaM ceva NicAgoda ceva // 4 // = gotrakarmakI do prakRtiyA~ hai---uccagotra aura nIcagotra / (Sa kha 13/5.su 135/388), (mU. A./1234), ( ta sU./8/12), (pa.sa/prA/2/4/48/16), (gha 12/4,2,14,16/484/13), (go ka /jI pr./33/27/2)| dha. 12/4,2,14,16/484/14 avAtarabhedeNa jadi vi bahuAvo asthi to vi tAo Na uttAo gathabahutta bhaeNa asthAvattIe tdvgmaado| = avAntara bhedase yadyapi ve ( gotrakarmako prakRtiyA~ ) bahuta hai, to bhI grantha baDha jAneke bhayale athavA apitti se unakA jJAna ho jAneke kAraNa unako yahA~ nahI kahA hai| 3. ucca va nIcagotrake lakSaNa sa si./8/12/364/1 yasyodaya lokpUjiteSu kuleSu janma taduccaigargotram / yadusyAigarhiteSu kuleSu janma tanocargotram / = jisake udayase loka pUjita kulo meM janma hotA hai yaha uccagetra hai aura jisake udayase garhita kulo me janma hotA hai vaha nIcagotra hai| (go. ka /jI pra./13/30/17) / rA.vA./8/12/2 31580/23 lopUjiteSu kuleSu prathitamAhAtmyeSu ikSvAkunakuraharijJAtiprabhRtiSu janma sara yodayAdbhavati taducce gotramavaseyam / 2 / garhiteSu daridrApratijJAtadu vAkuleSu yatta prANinA janma tannogautra pratyetavya / / rA vA /6/25/6/531/7 ce sNAne yenAramA krigate tannIcairgotram / - jisake udapale mahatnazAno arthAt ikSvAku ugra, buru, hari aura jJAti Adi va zo meM janma ho ha uccagotra hai| jisake udaya | tIna uccavarNa hI pravrajyA ke yogya hai| -de0 pravrajyA /1/2 / / janandra siddhAnta koza
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ varNavyavasthA 521 1. gotrakarma nirdeza se nindya arthAta daridra aprasiddha aura dukhAkula kulome janma ho vaha nIcagotra hai| jisase AtmA noca vyavahArameM Ave vaha noca gotra hai| dha.6/1,6-1,45/77/10 jassa kammassa udaeNa uccAgodaM hodi tamu cAgoda / gotra' kulaM vaza satAnamityeko'rtha / jassa kammassa udaeNa jovANaM NocagodaM hoditaNIcagoda NAma / = gotra, kula, vaza, santAna ye saba ekArthavAcaka nAma hai| jisa karmake udayase jovoke uccagotra kula yA baMza hotA hai vaha uccagotra karma hai aura jisa kamake udayase jIvoM ke nIcagotra, kula yA vaza hotA hai vaha nocagotrakarma hai| de0 agalA zIrSaka-(sAdhu AcArako yogyatA uccagotrakA cihna hai tathA usako ayogyatA nocagotrakA cihna hai|) 1. gonakarmake astitva sambandhI zaMkA dha. 13/145,135/388/3 uccairgotrasya kya vyApAra / na tAvada rAjyAdilakSaNAyA sapadi, tasyA. sadvedyata' samutpatte / nApi paJcamahAbatagrahaNayogyatA uccairgotreNa kriyate, deveSvabhavyeSu ca tahagrahaNaM pratyayayogyeSu ucca rgotrasya udayAbhAvaprasagAt / na samyagjJAnotpattI vyApAra, jnyaanaavrnnkssgopshmshaaysmygdrshntstdutptt| tiryaga-nArakeSvapi uccairgotrasyodaya: syAta, tatra samyagjJAnasya stvaat| nAdeyarave yazasi saubhAgye vA vyApAraH, teSAM nAmata samutpatte / nekSvAkukulAdya tpattau, kAlpanikAnAM teSAM paramArthato'satvAta viDbrAhmaNasAdhuSvapi uccairgotrasyodayadarzanAt / na saMpannebhyo jovotpattau tadvyApAra' mleccharAjasamutpannapRthukasyApi uccaigrgotrodyprsgaat| nANuvatibhyaH samutpattau tavyApAra., deveSvaupapAdikeSu uccairgotrodayasyAsattva prasaMgAva nAbheyasya nIcairgotratApattazca / tato niSphalamucce rgotram / tata eva na tasya karmatvamapi / tadabhAve na nocairgotramapi, dvamoranyonyAvinAbhAvitvAt / tato gotrakarmAbhAva iti|n jinavacanasyAsattvavirodhAt / tadavirodho'pi tatra tatkAraNAbhAvato'vagamyate / na ca kevalajJAnaviSayo kRteSvartheSu sakalepapi rajojuSA jJAnAni pravartante yenaanuplmbhaajjinvcnsyaaprmaanntvmucyte| na ca niSphalaM gotram, dIkSAyogyasAdhvAcArANAM sAdhvAcArai kRtasabandhAna AryapratyayAbhidhAna-vyavahAra-nibandhanAnA puruSANAM satAna uccairgotraM tatrotpattihetukarmApyuccairgotram / na cAtra pUrvoktadoSA. saMbhavanti, virodhAta / tadviparIta nIcairgotram / evaM gotrasya dve eva prakRtI bhavata / -prazna-uccagotrakA vyApAra kahA~ hotA hai| rAjyAdi rUpa sampadAko prAptimeM to usakA vyApAra hotA nahIM hai, kyoki usakI utpatti sAtAvedanIyakarmake nimittase hotI hai| pA~ca mahAvratoMke grahaNa karanekI yogyatA bhI uccagotrake dvArA nahIM kI jAtI hai. kyoki, aisA mAnanepara jo saba deva aura abhavya jIva paoNca mahAbatoko dhAraNa nahIM kara sakate hai, unameM uccagotrake udayakA abhAva prApta hotA hai / samyagjJAnakI utpattimeM usakA vyApAra hotA hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoki, usakI utpatti jJAnAvaraNake kSayopazamase sahakRta samyagdarzanase hotI hai| tathA aisA mAnanepara tiyaMcoM aura nArakiyoke bhI uccagotrakA udaya mAnanA paDegA, kyoMki, unake samyagjJAna hotA hai| AdeyatA, yaza ora saubhAgya kI prAptimeM isakA vyApAra hotA hai, yaha kahanA bhI ThIka nahI hai, kyoki, inakI utpatti nAmakarmake nimittase hotI hai| ikSvAku kula Adiko utpattimeM bhI isakA vyApAra nahIM hotA, kyoki ve kAlpanika hai. ata' paramArthase unakA astitva hI nahI hai| isake atirikta vaizya aura brAhmaNa sAdhuoMmeM uccagotrakA udaya dekhA jAtA hai| sampanna janoMse jIvoMkI utpattimeM uccagatrikA vyApAra hotA hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai; kyoki, isa taraha to mleccharAjase utpanna hue bAlakake bhI uccagotrakA udaya prApta hotA hai / aNuvratiyoMse jIvoMkI utpattime uccagotrakA vyApAra hotA hai, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoki aisA mAnanepara aupapAdika devomeM uccagotrake udayakA abhAva prApta hotA hai, tathA nAbhiputra nIcagotrI Thaharate hai| isalie uccagotra niSphala hai, aura isalie usameM karma panA bhI ghaTita nahIM hotaa| usakA abhAva hone para nIcagotra bhI nahIM rahatA, kyo ki, ve dono eka-dUsareke avinAbhAvI hai| isalie gotrakarma hai hI nhii| uttara-nahIM, kyo ki, jinavacanake asatya honeme virodha AtA hai / vaha virodha bhI bahA~ usake kAraNoke nahIM honese jAnA jAtA hai| dUsare kevalajJAnake dvArA viSaya kiye gaye sabhI arthome chadmasthoMke jJAna pravRtta bhI nahI hote haiN| isolie chadmasthoko koI artha yadi nahI upalabdha hote hai, to isase jinavacanako apramANa nahIM kahA jA sktaa| tathA gotrakarma niSphala hai. yaha bAta bhI nahI hai, kyoki, jinakA dIkSAyogya sAdhu AcAra hai. sAdhu AcAravAloM ke sAtha jinhone sambandha sthApita kiyA hai ( aise mleccha ), tathA jo 'Arya' (bhogabhUmija ) isa prakArake jJAna aura bacana vyabahArake nimitta haiM, una puruSoko paramparAko uccagotra kahA jAtA hai| tathA unameM utpattikA kAraNabhUta karma bhI uccagotra hai| yahA~ pUrvokta doSa sambhava hI nahIM hai, kyoMki, unake hone meM virodha hai| usase viparota karma nIcagotra hai| isa prakAra gotrakarmakI do ho prakRtiyA~ hotI hai| de0 varNa vyavasthA/3/1/ma.pu/74/461-465-(brAhmaNAdi uccakula ba zUdroM meM zarIrake varNa va AkRtikA koI bheda nahIM hai, na hI koI jAtibheda hai| jo zukladhyAnake kAraNa hai ve trivarNa kahalAte hai aura zeSa zUdra kahe jAte hai|) gha.15/152/7 uccAgode desa-sayalasajamaNibaMdhaNe saMte micchAi TThIsu tadabhAvo tti NAsaMkaNijjaM, tattha, vi uccAgodajaNidasajamajogattAvekvAe uccAgodatta paDi virohAbhAvAdo / -prazna-yadi uccagotrake kAraNa dezasa yama aura sakalasayama hai to phira mithyAdRSTiyo meM usakA abhAva honA cAhie . uttara-aisI AzaMkA karanA yogya nahIM hai, kyoki, unameM bhI uccagotrake nimittase utpanna huI sayama grahaNa kI yogyatAkI apekSA uccagotrake hone meM koI virodha nahIM hai| 5. uccagotra tIrthaMkara prakRtimeM antara rA. vA /8/11/42/580/7 syAnmataM-tadeva uccairgotra tIrthakaratvasyApi nimittaM bhavatu ki tIrthakaratvanAmneti / tannaH kiM kaarnnm| tIrthapravartanaphalatvAt / tIrtha pravartanaphalaM hi tIrtha karanAmejyate noccairgotrodayAt tadavApyate cakradharAdInA tadabhAvAt / -prazna-uccagotra ho tIrthakaratvakA bhI nimitta ho jaao| pRthakase tIrthakarava nAmakarma mAnanekI kyA aavshyktaa| uttara-tIrtha kI pravRtti karanA tIrthaMkara prakRtikA phala hai| yaha uccagotrase nahI ho sakatA, kyoMki uccagotrI cakravartI Adike vaha nahI pAyA jaataa| ata isakA pRthak nirdeza kiyA hai / (aura bhI de0 nAmakarma (4) / 6. ucca nIca gotrake bandhayogya pariNAma bha. A./mU./1375/1322 tathA 1386 kularUvANAbalasudalAbhissarayattha maditavAdI hi / apANamuNNameto nIcAgodaM kuNadi kamma / 1375 // mAyA karedi NIcagoda' .. 1386 - kula, rUpa, AjJA, zarIrabala, zAstrajJAna, lAbha, aizvarya, tapa aura anyapadArthose apaneko U~cA samajhanevAlA manuSya nIcagotrakA bandha kara letA hai / 13750 mAyAse nIcagotrakI prApti hotI hai / 1386 / ta, sU/6/25-26 parAtmanindApraza se sadasadguNocchAdanodbhAvane ca nocairgotrasya / 25 / tadviparya yo nIcaivRttyanuraseko cottarasya // 26 // jainendra siddhAnta koza mA0 3-66
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ varNavyavasthA = sa si./6/26/340/7ka. punarasau viparyaya / AtmanindA, paraprazaMsA, sadguNabhAvanamasadguNAnaM ca guNotkRSTaSu vinayenAvanatirbhIcairvRtti | vijJAnAdibhirutkRSTasyApi satastatkRtamada biraho'nahaMkAratAnutseka / tAnyetAnyurasyosyAkAraNAna bhavanti / paranindA, AtmA yA dUsaroMke hote hue gugoko bhI Dhaka denA aura apane anahota guNoko bhI pragaTa karanA ye nIcagotra ke Asravake kAraNa hai | 25 | unakA viparyaya arthAt AtmanindA paraprazasA, apane hote hue bhI guNoko DhakanA aura dUsareke anahota bhI guNoko pragaTa karanA, utkRSTa guNavAloke prati namravRtti aura jJAnAdime zreSTha hote hue bhI usakA abhimAna na karanA, ye uccagotrake Asayake kAraNa hai (va sA./2/53-64 ) / rA.vA./6/22/6/31/1 jAtikula malarUpatA svaryatapomaparAvajJAnIprahasana para parivAdazIlatA - dhArmikajananindAtmotkarSAnyayazovi - lopAsako pAdana guruparibhaya sabuddhaTTana-doSakhyApana viDana sthAnIyamAna parsana-guNAyasAyana- analisTutyabhivAdanAkaraNa tIrthakavAda | - rA. nA / 6 / 28/4/231/20 jAtikula rUpavIryaparijJAnezvaryavizeSaata AramoranidhAnaM parAvarAnItyanindAyAsaparapari vAdana nivRtti vinihatamAnatA dharmyajanapUjAbhyutthAnAJjalipraNativandanA aidayugInAnyapuruSadurlabha guNasyApyanutsiktatA, ahakArAtyaye citA bhasmAttasme hutabhuja svamAhAramyAprakAzana dharmasAdhaneSu paramasaMbhrama ityAdi / -jAti, bala, kula, rUpa, zruta, AjJA, aizvarya aura tapakA mada karanA, parako avajJA, dUsarekI haeNsI karanA, paranindakA svabhAva dhArmikajana parihAsa, kharamora parayakA vilopa, mithyAkIrti arjana karanA, gurujanokA paribhava, tiraskAra, doSakhyApana, viheDana, sthAnAvamAna bhartsana, aura guNAvasAdana karanA, tathA ajalistuti abhivAdana - abhyutthAna Adi na karanA, tIrthakaropara AkSepa karanA Adi nocagotra ke Asrava ke kAraNa hai| jAti, mata rUpa, mIrya, jJAna, aizvarya aura tapa Adiko vizeSatA honepara bhI apane meM baDappanakA bhAva nahIM Ane denA, parakA tiraskAra na karanA, anauddhatya, asUyA, upahAsa, badanAmI Adi na karanA, mAna nahIM karanA, sAdharmI vyaktiyokA sammAna, inhe abhyutthAna aMjali, namaskAra Adi karanA, isa yugame anya janomeM na pAye jAnevAle jJAna Adi guNoke honepara bhI, unakA ra camAtra ahakAra nahI karanA, nirahaMkAra mata bhasmase haeNkI huI kI taraha apane mAhA ramyakA hiMDorA nahIM pITanA aura dharmasAdhanoM meM atyanta Avazbuddhi Adi bhI uccagotrake Asravake kAraNa hai| (bha.A./ vi. / 446/ 653/3 tathA vahA~ udhRta 4 zloka ) go ka/yU./2016 04 tAdibhato suttarucIpamAnahI yadi cAgAdavivarIko madhye dara 801 - ntAdime bhakti, sUtraruci, adhyayana arthavicAra tathA vinaya Adi ina guNoko dhAraNa karanevAlA ucca karmako bA~dhatA hai aura isameM viparIta nIca gotrako bA~dhatA hai / - 7. ucca-nIca gotra yA varNabhedakA svAmitva kSetra Adi 0/102-103 atyamAha naro nArImA nArI nara nijam / bhoga miravINA nAma sAdhAraNa hi tad 102 uttamA jAtirekapa cAturva pakriyA na svasvAmi pumA saMbandhona liGgina / 1 31 - vaha puruSa strIko AryA aura strI puruSako Arya kahatI hai / yathArtha me bhogabhUmija strI-puruSokA vaha sAdhAraNa nAma hai / 102 / usa samaya sabakI eka hI uttama jAti hotI hai| vahA~ na brAhmaNAdi cAra varNa hote hai aura na ho bani maMsi Adi vaha karma hote haiM. na sevaka aura svAmIkA sambandha hotA hai ora na veSadhArI hI hote 522 1. gotrakarma nirdeza devasthA/1/4 (sabhI deva bhogabhUmi udyagotrI tathA sabhI nArakI, tiryaMca va mleccha nIcagotrI hote hai | ) 1 gha. 12/19/6 cagodara micchAta jAma jogakevali parimasamao tiudIraNA amari masso vA masigI vAsiyA udIredi devo devI vA sajadoM yA niyamA udIreti saMjadAsaMdo siyA udIredi bocagodassa micyAiTippahUDi jAma saMjadAsaMjadassa udIraNA / Navari devesu Natthi udIraNA, tirikhakhaNeraiesa niyamA udIraNA, maNude khiyA udIraNA evaM sAmittaM samate -usagotrakI udIraNA midhyAdRSTise lekara sayogakevalI ke antima samayataka hotI hai| vizeSa itanA hai ki manuSya aura manuSyaNI tathA saMyatAsaMyata jIva kadAcit udIraNA karate hai| deva devI tathA saMyata jIva usakI udIraNA niyamase karate hai / nIcagotrako udIraNA mithyAdRSTi se lekara saMyatAsayata guNasthAnataka hotI hai, vizeSa itanA hai ki devo meM usakI udIraNA sambhava nahIM hai, tiyaMco va nArakiyoM meM usakI udIraNA niyamase tathA manuSyoM meM kadAcita hotI hai| ma.pu / 74 /464-465 acchedo muktiyogyAyA videhe jAtisaMtate / to tunAmagotrImAvininAda 144 devayostu caturve saMtati evaM varNavibhAgaH syAnmanuSyeSu jinA game 1465| videhakSetra meM mokSa jAneke yogya jAtikA kabhI viccheda nahI hotA, kyoki vaha usa jAti kAraNata nAma aura gotrase sahita] jIvo kI nirantara utpatti hotI rahatI hai | 464 | vintu bharata aura rAyata kSetrame caturthakAlane hI jAtikI paramparA calatI hai, anya kAlo meM nhiiN| jinAgama meM manuSyoMkA varNa vibhAga isa prakAra batAyA gayA hai / 465| tri. sA / 010 sada padoNamAdisaM hRdisaThANa majjagAmajudA bhoga bhUmija daMpati Arya nAmase yukta hote hai / ( ma. pu. /3/15) 8. tiyaMcoM va kSAyika samyagdaSTi saMyatAsaMyatoM meM gotra sambandhI vizeSatA pa. 0/3.208/183/10 + sayasammAisajadArAjavesa ucagodassa sodao Nirataro badho tirikkhesu khaiyasammAiTThI sajadAsajadANamavala bhAdo / kSAyika samyagdRSTi sayatAsayatoM meM uccagotrakA svodaya evaM nirantara bandha hotA hai, kyoMki ca kSAyika samyadRSTiyoM sayatAsaMyata jo pAye nahIM jaate| gha. 14/152/4 tirikkhe jIyAgodassa ceva udIraNA hoditi bhaNide Na tirikkhesu sajamAsajama parivAlayatesa uccagodattu balaM bhAdo | prazna- tiyaMcome nIcagotrakI hI udIraNA hotI hai, aisI prarUpaNA sarvatra kI gayI hai / parantu yahA~ 'uccagotrakI bhI unameM prarUpaNA kI gayI hai, ataeva isase pUrvApara kathanameM virodha AtA hai uttara-aisA kahanepara uttara dete hai ki isame putrapara virodha nahIM hai, khoka samAsayamako pAlanevAle tiryatoMmeM umragotra pAyA jAtA hai| 9. gotrakarmake anubhAga sambandhI niyama 12/42118/440/2 sambusavisohI hadasamuppattiye kAvRNa upAdAnubhAga pekhiya muhamasAparAieNa sambaddhaM ma mamucAgo dussAdhubhAgassa aguNa bhAdo godAmAge vinobAbhAgo athiti NAsakaNijjaM, bAdaratekkAraempalidoSamassa asa khejjadibhAgamettakA leNa ubvelida uccAgodesu avisohIe cAdidamIcAgode godassa bhaagmaado| dha. 12/4,2,13.204/449/6 bAdarateuvA ukkAiesa usavisohIe pAdinIbhAgAkariyate jahaNAbhAgeNa saha ugadI mojayatisamayAhAra- tisamaya tanbhavatthassa khezeNa saha bhAvo jahaNao kiraNa jAyade / Na, jainendra siddhAnta koza
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ varNavyavasthA bAdaratena ukAipajjatara jAdajahaNANubhAgeNa saha aNNA upatI abhAvAdo / jadi aNNatya upajjadi to niyamA aNataguNavahoe upajadi hA sarvAkRSTa vizuddhike dvArA hatsamutpatti ko karake utpanna karAye gaye jaghanya anubhAgakI apekSA sarva vizuddha sUkSmasAmparAyika sayatake dvArA bA~dhA gayA uccagotrakA utkRSTa anubhAga anantaguNA pAyA jAtA hai| prazna- gotrake jaghanya anubhAga bhI umragotrakA jagya anubhAga hotA hai| uttara-aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie kyoki jinhone pakyopamake asaMkhyAtave bhAgamAtra kAlake dvArA uccagotrakA udvelana kiyA hai va jinhone atizaya vizuddhike dvArA novagIkA ghAta kara liyA hai una bAdara tejaskAyika jIvomeM gautrakA jaghanya anubhAga svIkAra kiyA gayA hai| ataeva gotrake jaghanya anubhAgame uccagotrakA anubhAga sambhava nahI hai| prazna- jinhone utkRSTa vizuddhike dvArA nagotra anubhAgakA ghAta kara liyA hai, una bAdara tejaskAyika va vAyukAyika jIvomeM gotrake anubhAgako jampa karake usa jaya anubhAgake sAtha Rjugatike dvArA hama ninora jobomeM utpanna hokara trisamayavartI AhAraka aura tadbhavastha honeke tRtIya samaya meM vartamAna usake kSetra ke sAtha bhAva jaghanya kyo nahI hotA ? uttara- nahIM, kyoki, bAdara tejakAyika va vAyukAyika paryApta jIvomeM utpanna jaghanya anubhAgake sAtha anya jIvoMmeM utpanna honA sambhava nahI hai / yadi vaha anya jIvomeM utpanna hotA hai to niyamase vaha anantaguNavRddhi se vRddhiko prApta hokara hI utpanna hotA hai. anya prakArase nahI / 10. donoM gotroMkA jaghanya va utkRSTa kALa gha. 15/20/- pIcagodara jahaNeja egasamao, udyAgodAdo NIcAgodaM gatUNa tattha egasamayamacchiya vidiyasamae uccAgodo udayamAgade esao lambhade | ukasseNa aNsNkheccaapriytttthaa| uccAgodassa jahaNeNa eyasamao, uttarasarIra viuvjiya egasamaeNa mudassa taduvalabhAdo / eva NoSAgossa vi ukkaNa sAgarovamasadapRdhata nIcagotrakA udIraNAkAla jayanyase eka samayamAtra hai, kyoki, uccagotrase nIca gotrako prApta hokara aura vahA~ eka samaya rahakara dvitIya samaya meM uccagotrakA udaya honepara eka samaya udIraNAkAla pAyA jAtA hai / utkarSa se vaha asaMkhyAta pudgalaparivartana pramANa hai / ( tiryaca gati meM utkRSTarUpa itane kAla taka raha sakatA hai)| uccagotrakA udIraNAkAla jaghanya se eka samayamAtra hai, kyoMki, uttara zarIrakI vikriyA karake eka samaya meM mRtyuko prApta hue jIvake ukta kAla pAyA jAtA hai / (uccagotrI zaroravAlA to nIcagotrI ke zarIrakI vikriyA karake tathA nIcagotrI uccagotrI zarIrako vikriyA karake eka samaya pazcAt mRtyuko prApta hove ) nIcagotrakA bhI jaghanyakAla isI prakArase ghaTita kiyA jA sakatA hai| uccagotrakA utkRSTakAla sAgaropama zatapRthaktva pramANa hai| (devo va manuSyo meM bhramaNa karatA rahe to ) - ( aura bhI 0/1/3) 2. varNavyavasthA nirdeza 8. vargavyavasthAkI sthApanAkA itihAsa ti pa / 4 / 1618 cakkavarAu dijANa havedi vasassa uppattI / 1668 / -DAyasapokAla cakravartI kI gayI dviloke varNakI utpati bhI hotI hai| pa/4/11-122 kA bhAvArtha - bhagavAn RSabhadevakA samavazaraNa AyA jAna bharata cakravartIne sagha ke muniyo ke uddezya se uttama uttama bhojana banavAye aura naukarI ke sirapara rakhavAkara bhagavAn ke pAsa pahu~cA / parantu bhagavAn ne uddiSTa honeke kAraNa usa bhojanako svIkAra na kiyA / 61-67 / tatra bharatane anya bhI Avazyaka sAmagrI ke sAtha usa - 523 2. varNavyavasthA nirdeza bhojanako dAna deneke dvArA vratI zrAvakoMkA sammAna karaneke artha unheM apane yahA~ nimantrita kiyA / 103 kyoki AnevAloMmeM samyagdRSTi va mithyAdRSTi sabhI the isalie bharata cakravartIne apane bhavana ke A~gana meM jau, dhAna, mU~ga, uDada Adike aMkura vokara una sabakI parIkSA kI aura samyaSTi puruSokI chaTa kara sI 104 110 bharatakA sammAna pAkara unhe abhimAna jAgRta ho gayA aura apaneko mahAn samajhakara samasta pRthivI talapara yAcanA karate hue vicaraNa karane lage / 111-1140 apane mantrIke mukhase unake AgAmI bhraSTAcArakI sambhAvanA suna cakravartI unhe mAraneke lie udyata huA, parantu ve saba bhagavAn RSabhadevakI zaraNa meM jAkara prArthanA karane lage / aura bhagavAnne bharatako unakA vadha karanese roka diyA / 111-122/ 6. pU./1/33-3 kA bhAvArtha- kalpavRkSoke topake kAraNa bhagavA RSabhadeva prajAko asi masi Adi SaTkamakA upadeza diyA 33- 36 / use sokhakara zilpIjanone nagara grAma AdikI racanA kI / 37-38 / usI samaya kSatriya, vaizya aura zUdra ye tIna varNa bhI utpanna hue| vinAzase jIvokI rakSA karaneke kAraNa kSatriya, vANijya vyApAra ke yogase vaizya aura zilpa Adike sambandhase zuda kahalAye / 1360 (ma. pu / 16/101-103) / ma./16/90-100 kA bhAvArtha unameM bhI zudra do prakAra ke ho gayekArU aura akArU ( vizeSa de0 varNavyavasthA / 4 ) | ye sabhI varNoMke loga apanI-apanI nizcita AjIvikAko chor3akara anya varSakI AjIvikA nahIM karate the / 14-1 ma 38/50-50 kA bhAvArtha-digvijaya karaneke pazcAt bharata cakravartIko paropakAra meM apanA dhana lagAnekI buddhi upajI | 5 | taba mahAmaha yajJakA anuSThAna kiyA / 6 / sahavatI gRhasthoMkI parIkSA karaneke lie samasta rAjAoko apane-apane parivAra va parivara sahita usa usameM nimantrita kiyA | 10| unake vivekI parIkSAke artha apane ghara ke A~gana me akura phala va puSpa bharavA diye | 11 | jo loga binA soce samajhe una akuroko kucalate hue rAjamandira meM ghusa Aye unako pRthak kara diyA gayA | 12 | parantu jo loga akuro Adipara pA~va rakhane ke bhaya se apane dharoko vApasa lauTane lage, unako dUsare mArga A~gana meM praveza karAke bahuta sammAnita kiyaa| 13-201 unako una-unake vrato va pratimAo ke anusAra yajJa pavItase cihnita kiyA | 21-22 (vizeSa de0 yajJopavIta ) / bharatane unhe upAsakAyamana AdikA upadeza dera pUjA Adi unake nitya karma na kartavya batAye | 24-25 // pUjA, vArtA, danti ( dAna ), svAdhyAya, sayama aura tapa ina chaha prakAra kI vizuddha vRttike kAraNa hI unako dvija sajJA dii| aura unhe uttama samajhA gayA / 42-44 / ( vizeSa de0 brAhmaNa ) / unako garbhAnvaya, dosAnvaya aura kartrAntraya ina tIna prakArakI kriyAokA bhI upadeza diyA / - ( vizeSa de0 saskAra ) / 501 1 = ma. /40/221 sa dharmavijayI bharatArAma dharmakA kurA pIpalakSitAntAn dvijat viniyamya samyak dharmapriya samasRjat dvijanlokasargam / 221 / - isa prakAra jisane dharma ke dvArA vijaya prApta kI hai, jo jo nipuNa hai aura jise dharma priya hai, aise bharata kSetra ke adhipati mahArAja bharatane rAjA logokI sAkSIpUrvaka acche-acche vrata dhAraNa karanevAle una uttama dvijoko acchI zikSA dekara brAhmaNa varNakI sRSTi va sthApanA kI / 229 / 2. jainAmnAyameM cAroM varNoMkA svIkAra ti 4/2250 sahayA vasAhavati kacche tiNNi cciya tasya Nahu aNNe / 22501 - videha kSetra kacchA dezameM bahuta prakArake bhedoM me yukta kSatriya, vaizya tathA jainendra siddhAnta koza
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ varNavyavasthA 524 3. uccatA va nIcatAme guNakarma..." zUdrake tIna hI vaza hai. anya (brAhmaNa) vaMza nahIM hai / 22501 (ja. 5/7/56), ( de0 vrnnvyvsthaa/3/1)| de0 varNavyavasthA/2/1 (bharata kSetrame isa huDAvasarpiNI kAla meM bhagavAn mRSabhadevane kSatriya, vaizya va zUdra ina tIna varNokI sthApanA kI thii| pIche bharata cakravartIne eka brAhmaNa varNa kI sthApanA aura kara dii|) de0 zreNI/1 ( cakravartIkI senAme 18 zreNiyoM hotI hai, jinameM brAhmaNa, kSatriya, vaizya va zUda ina cAra zreNiyokA bhI nirdeza kiyA gayA hai)| dha. 1/1.1.1/gA. 61/65 gotteNa godamo vippo cAuvezyasaDaMgavi / NAmeNa idadi tti sIlavaM bamhaNuttamo / 6 / " gautama gotrI, vipravarNI, cAro veda aura SaDaMgavidyAkA pAragAmI, zIlavAna aura brAhmaNo meM zreSTha aisA barddhamAnasvAmIkA prathama gaNadhara 'indrabhUti' isa nAmase prasiddha huaa|61 ma, pu./38/45-46 manuSyajAtirekeva jAtinAmodayodbhavA / vRttibhedAhitAdabhedAcAturvidhyamihAznute / 45 / brAhmaNA vratasaMskArAta, kSatriyA' zastradhAraNAta / vaNijo'rthArjanAnnyAyyAta zUdrA nyagvRttisaMzrayAda 146-yadyapi jAti nAmakamake udayase utpanna huI manuSya jAti eka hI hai, tathApi AjIvikAke bhedase honevAle bhedake kAraNa vaha cAra prakArakI ho gayI hai / 45 // vratoke saMskArase brAhmaNa, zastra dhAraNa karanese kSatriya, nyAyapUrvaka dhana kamAneme vaizya aura nIca vRttikA Azraya lenese manuSya zUdra kahalAte hai|46| (ha. pR./4/36); (ma. pu/ 16/184) / 3. kevala ucca jAti muktikA kAraNa nahIM hai sa. za./mU va. TI | jAtiliGgavikalpena yeSAM ca smyaagrhH| te'pi na prApnuvantyeva parama padamAtmana 186 / jAtiliGgarUpavikalpobhedastena yeSA zaivAdIno samayAgraha AgamAnubandha' uttamajAti-viziSTa hi liGga muktiheturityAgame pratipAditamatastAvanmAtreNeva muktirityevaMrUpo yeSAmAgamAbhiniveza te'pi na prApnuvantyeva parama padamAtmanaH / --jina zaivAdikokA aisA Agraha hai ki 'amuka jAtivAlA amuka veSa dhAraNa kare tabhI muktiko prApti hotI hai| aisA AgamameM kahA hai, ve bhI muktiko prApta nahI ho sakate, kyo ki jAti aura liga dono ho jaba dehAzrita hai aura deha hI AtmAkA sasAra hai, taba sasArakA Agraha rakhanevAle usase kaise chUTa sakate hai| 3.uccatAvanIcata va janmakI kathaMcita pradhAnatA va gauNatA 1, kathaMcit guNakarmakI pradhAnatA kurala/18/3 kulIno'pi kadAcArAta kulIno naiva jAyate / nimnajo'pi sadAcArAn na nimna prtibhaaste|3| uttama kulameM utpanna honepara bhI yadi koI saccaritra nahIM hai to vaha ucca nahI ho sakatA aura hIna vaMzame janma lene mAtrase koI pavitra AcAravAlA nIca nahIM ho sakatA // 3 // ma.pU./74/461-465 varNAkRtyAdibhedAnA dehe'sminnapyadarzanAt / brAhmaNyAdiSu zUdrAdyai garbhAdhAnapradarzanAt / 461 / nAsti jAtikRto bhedo manuSyANA gavAzvavat / AkRtigrahaNAttasmAdanyathA parikalpyate / 462 / jAtigotrAdikarmANi zukladhyAnasya hetavaH / yeSu te syustrayo varNA zeSAH zUdrAH prakIrtitAH MERI acchedo muktiyogyAyA videhe jAtisaMtateH / taddha tunAmagotrADhyajIvAvicchinnasaMbhavAta / 464 / zeSayostu caturthe syAtkAle tjjaatisNttiH| evaM varNa vibhAga' syAnmanuSyeSu jinAgame / 465 // =1. manuSyoke zarIroM meM na to koI AkRtikA bheda hai aura na hI gAya aura ghoDeke samAna unameM koI jAti bheda hai, kyoMki, brAhmaNI AdimeM zUdra Adike dvArA garmadhAraNa kiyA jAnA dekhA jAtA hai| AkRtikA bheda na honese bhI unameM jAtibhedakI kalpanA karanA anyathA hai| 461-462 / jinakI jAti tathA karma zukladhyAnake kAraNa haiM ve trivarNa (brAhmaNa, kSatriya va vaizya ) kahalAte hai aura bAkI zUdra kahe jAte hai| ( parantu yahA~ kevala jAtiko hI zukladhyAnako kAraNa mAnanA yogya nahIM haide0 varNa vyavasthA/2/3 ) 463 / (aura bhI de0 varNavyavasthA/1/4 ) / 2-videhakSetrameM mokSa jAneke yogya jAtikA kabhI viccheda nahIM hotA, kyoki vahA~ usa jAtimeM kAraNabhUta nAma aura gotrase sahita jIbokI nirantara utpatti hotI rahatI hai|464| kintu bharata aura airAvata kSetrameM caturtha kAla meM hI jAtikI paramparA calatI hai. anya kAlomeM nhii| jinAgamameM manuSyokA varNa vibhAga isa prakAra batalAyA gayA hai / 465 -de0 varNa vyavasthA/212 / go. ka /mU./13/ ucca NIca caraNa ucca NIca have goda |13jhaaN U~cA AcaraNa hotA hai vahA~ uccagotra aura jahA~ nIcA AcaraNa hotA hai vahA~ nIcagotra hotA hai| de0 brAhmaNa/3-(jJAna, saMyama, tapa Adi guNoko dhAraNa karanese hI brAhmaNa hai, kevala janmase nhiiN|) de0 varNa vyavasthA/2/2 (jJAna, rakSA, vyavasAya va sevA ina cAra kA~ke kAraNa hI ina cAra varNokA vibhAga kiyA gayA hai)| sA dha/7/20 brahmacArI gRhI vAnaprastho bhikSuzca sptme| catvAro'ge kriyAbhedAduktA varNavadAzramA / 20 / jisa prakAra svAdhyAya va rakSA Adike bhedase brAhmaNa Adi cAra varNa hote hai, usI prakAra dharma kriyAoM ke bhedase brahmacarya, gRhastha, vAnaprastha va sanyAsa ye cAra Azrama hote hai| aisA sAtave aMgameM kahA gayA hai| (aura bhI -de0 Azrama / mo. mA.pra./3/8/8 kulakI apekSA Apako U~cA nIcA mAmanA bhrama hai| U~cA kula kA koI nindya kArya karai to vaha nIcA hoi jAya / ara nIca kulaviSai koI zlAdhya kArya karai to vaha U~cA hoi jAya / mo.mA, pra./6/258/2 kulakI uccatA to dharmasAdhanate hai| jo uccakula viSai upaji hIna Acarana karai, tau vAko ucca kaise mAniye / * dharma paddhativiSa kula apekSA maha tapanA nAhIM saMbhava hai| 4. varNasAMkaryake prati rokathAma ma pu /16/247-248 zUdA zUdreNa voDhavyA nAnyA tA svA ca naigama / vaheta svAte ca rAjanya strA dvijanmA kacicca tA / 247 / svAmimA vRttimutkramya yastvanyA vRttamAcaret / sa pArthivai niyantavyo varNasakoNiranyathA / 2481-1 varNoM kI vyavasthAko surakSita rakhaneke lie bhagavAna RSabhadevane ye niyama banAye ki zUdra kevala zUdra kanyAke sAtha vivAha kare, vaizya vaizya va zUdra kanyAoke sAtha, kSatriya kSatriya, vaizya va zudra kanyAoke sAtha tathA brAhmaNa cAro varNo kI kanyAoMke sAtha vivAha kare ( arthAta svavarNa athavA apane nocevAle vargoMko kanyAko ho grahaNa kare, UparavAle varNokI nahI / 247 / 2 cAro ho varNa apanI-apanI nizcita AjIvikA kare / apanI AjIvikA choDakara anya varNakI AjIvikA karanebAlA rAjAke dvArA daNDita kiyA jAyegA / 248 / (m.pu/16/987)| jainendra siddhAnta koza
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ varNavyavasthA 2. guNavAn nIca bhI U~ca hai 0 samyagdarzana / I / 5 ( samyagdarzanase sampanna mAtaMga dehaja bhI deva tulya hai| midhyAtva yukta manuSya bhI pazuke tulya hai, aura sampanatya sahita pazu bhI manuSyake tulya hai / ) | - nItivAkyAmRta / 12 AcAramanavadyatvaM zucirupakara zarIrI ca vizuddhi' / karoti zudramapi devadvijatapasviparikarmayogya anayatha cAritra rAdhA zarIra vastrAdi upakaraNokI zuddhise zuddha bhI devo dvijo tapasviyokI sevA tathA dharmazravaNakA) pAtra bana jAtA hai| (sA. dha./2/22) / de0 pravajyA / 1/2 - ( mleccha va sat zUdra bhI kadAcita muni va kSullaka dIkSA grahaNa kara lete hai|) (vizeSa de0 vrnnvyvsthaa/4/2)| de0 varNavyavasthA/1/8 (saMyamAsaMyamakA dhAraka vica bhI uccagotrI samajhA jAtA hai ) 2. ucca va nIca jAti parivartana gha. 15/288 / 2 ajasa kitti dubhaga-aNAdejja ko vedao / aguNapaDipaNNI aNNadaro tappA ogo tirathayaraNAmA ko bedao sajogo ajogo vA / uccAgodassa titthyrbhNgo| NIcAgodassa aNAbhago ayaza kIrti, dubhaMga aura anAdevakA vedaka kauna hotA hai ! unakA vedaka guNapratipannase bhinna tatprAyogya anyatara jIva hotA hai| tIrthaMkara nAmakarmakA haka phona hotA hai usakA vedaka sayoga (kemalI) aura bayoga (kevalI) jIva bhI hotA hai| uccagotra udayakA kathana tIrthaMkara prakRtike samAna hai aura nIcagotra udayakA kathana anAdeyake samAna hai / ( arthAta guNapratipannase bhinna jIva gotrakA bedaka hotA hai guNapratipakSa nahIM jaise ki tiyaMca de0 varNavyavasthA/3/2| S de0 varNa vyavasthA/1/10 ( uccagotrI jIva mIcagojIke zarIrakI aura nIcagotrI jIva uccagotrI ke zarIrako vikriyA kare to unake gotra bhI utane samaya ke lie badala jAte hai / athavA uccagotra usI bhavame badalakara nIcagotra ho jAye aura puna badalakara uccagotra ho jAye, yaha bhI sambhava hai| 30 / 2 (kisIke kulameM kisI kAraNavaza doSa laga jAnepara vaha rAjAjJAse zuddha ho sakatA hai kintu dIkSA ke ayogya arthAta nAcanAgAnA Adi kArya karanevAloMko yajJopavIta nahIM diyA jA saktA / yadi ye apanI yogyatAnusAra maTha dhAraNa kara le to jhopa dhAraNa ke yogya ho jAte haiM / ) dharma parIkSA / 10 / 28-31 ( bahuta kAla bIta jAnepara zuddha zItAdi sadAcAra chUTa jAte hai aura jAticyuta hote dekhiye hai / jinhoMne zIla saMyamAdi choDa diye aise kulIna bhI narakame gaye hai / 31 / ) 4. kathaMcit janmako pradhAnatA pujya ne 30 varga vyavasthA/1/3 (umagotra ke udayase ucca janma hotA hai aura nIca gotrake udayase garhita kuloM meM / ) 30/1/2 (mAhmaNa kSatriya vaizya ina tIna kulomelana hue pakti ho prAya hAke yogya samajhe jAte hai / ) de0 0 vyavasthA 2/4 (varNAkardhakI rakSAke lie pratyeka varNakA vyakti apane varNakI athavA apane nIceke varNa kI hI kanyAke sAtha vivAha kare, Upara ke varNa kI kanyAke sAtha nahI aura na hI apane varNakI AjIvikAko choDakara anyake varga kI AjI viza kre|) 0 vyavasthA/4/1 (zudra bhI do prakArake hai sava zura aura basava zUdra / tinameM saba zUdra spRzya hai aura asat zUda aspRzya hai / sat kadAcida ke yogya hote hai, para usa zudra kabhI bhI jyA yogya nahIM hote / ) 525 varNyasamA mo.mA.pra. 16/67/12 kSatriyAdikanika (vAhmaNa, kSatriya va vaizya ina tIna varNa vAloke) uccagotrakA bhI udaya hotA hai / de0 yajJopavIta / 2 ( gAnA nAcanA Adi nIca kArya karanevAle sat zuddha bhI yajJopavIta dhAraNa karane yogya nahIM hai| 5. guNa va janmakI apekSAoMkA samanvaya 0 vyavasthA/2/3 ( yathA yogya ca va nIca kuloMmeM utpanna karanA bhI gotrakarmakA kArya hai aura AcAra dhyAna AdikI yogyatA pradAna karanA bhI / ) 6. nizcayase U~ca nIca bhedako sthAna nahIM pa. pra. / /2/200 eku kare maNa viSNa kari meM kari aNA vise / ekkae~ devoM se basada sihUya ehu ase 1001 he Amada jAtikI apekSA saba jovoko eka jAna, isalie rAga aura dveSa bhata kr| manuSya jAtikI apekSA brAhmaNAdi varNabhedako bhI mata kara, kyoki, abheda nayase zuddhAtmA ke samAna ye saba tIna loka meM rahanevAlI jIva rAzi ThaharAyI huI hai / arthAt jIvapanese saba eka hai / 4. zUdra nirdeza 1. zUdrake bheda va lakSaNa ma pu. / 28/45 zuddhA [ma. pR/16/905-2016 [et zuNAcchUdAste dvighA kaarykaarnn| kAravo rajakAdyA. syu' tato'nye syurakArava. / 1850 kAravo'pi matA dveSAspRzyAspRzyavikalpazyA prajAbAhyA spRzyAH syuH kartA 106 -nIca vRkhiDA Azraya karane se hotA hai| |45 | jo unakI (brAhmaNAdi tIna varNoMkI) sevA zuzrUSA karate the ve zUdra kahalAte the / ve zuddha do prakArake the-kAru aura akAru / dhobI Adi zUdra kAru kahalAte the aura unase bhinna akAru kahalAte the| kArU zUda bhI spRzya tathA aspRzyake bhedase do prakArake mAne gaye hai| unameM jo prajAse bAhara rahate hai unheM aspRzya aura nAI vagairahako spRzya kahate haiN| 1860 (mo, mA. 1 / 8 / 419 / 21) / prAyazcita cUlikA/gA. 144 va usakI TokA" kAriNo dvividhAH feat bhojyAbhokyaprabhedata' yadannapAna brAhmaNakSatriyavidrA bhaujyA bojyA tadviparItalakSaNA / " kArU zuda do prakArake hote hai- bhojya va abhojya / jinake hAthakA annapAna brAhmaNa, kSatriya, vaizya aura zUdra khAte haiM, unhe bhojya kAru kahate haiM aura inase viparIta abhojya kAru jAnane cAhie / 2. spRzya va hI kSuddhaka dIkSAke yogya haiM pra. sA./tA.vR / 225/prakSepaka 10 kI TIkA / 306/2 yathAyogyaM sacchUdrA yapi sadazuma bhI yathAyogya dIkSAke yogya hote hai (arthAta / E zullaka dIkSAne yogya hote hai|| prAyazcita bhUlikA / sa ma TIkA / 124 bhojyeSveva pradAtavyaM sarvadA 154 bhojyeSyeva pradAtavyA sulakadIkSA nApareSu TIkA meM bhI kevala bhojya yA spRSya zUdroMko hI kSullaka dIkSA dI jAne yogya hai, anyako nahIM / varNyasamA - | nyA sU./mU. va bhASya/511/4/288 sAdhyaSTaSTAntayodharma vikalpAdubhayasAdhyatvAcca vayavasAdhyama 12 loha kriyAyA vaha kAmamAtmApi kriyAyA virastu viparyasa yA vizeSa iti sthApanIyo kyoM viparyayAdava to sAdhyanta viparyasto samo bhavataH / jainendra siddhAnta koza
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ vartanA 526 vasatikA zlo. vA/4/1/33/nyA/zlo 342/476 khyApanoyA mato vayaM syAda- varSAyoga- varSAyAmakAja vaSAyAga-1. varSA yAgakA lakSaNa-de0 kAya-kleza/yAga / 2 varSAvayoM viparyayAva / tatsamA sAdhyadRSTAntadharmayoratra sAdhane / 3421 yoga sambandhI niyama-de0 pAdyasthiti klp| 3. varSAyoga pratiSThAprasiddha kathanake yogya varNya hai aura usase viparota avarNya hai| ye pana va niSThApana vidhi-0 kRtikrm/4| donoM sAdhyadRSTAnta ke dharma hai| isake viparyaya vAvarNyasama kahAte hai| jaise loSTa kriyAvAna va vibhu dekhA jAtA hai, usI prakAra AramA valaya-Ring (ja pa./pra 108); (dha /pra 28) / bhI kriyAvAda va vibhu ho jaao| athavA yo kahie ki vaNya to valAhaka-vijayAkI uttara zreNIkA eka nagara / -de0 vidyAdhara / sAdhaneyogya hotA hai aura avarNya asAdhya hai| arthAt-dRSTAntameM valoka-bhagavAn vIrake tIrya ke eka antakRt kevalI / -de0 sandigdhasAdhyasahitapanekA ApAdana karanA varNyasamA hai aura pakSame antkRd| asandigdhasAdhyasahitapanekA prasaga denA varNyasamA hai| valkala- eka ajJAnavAdI-de0 ajnyaanvaad| vatanA-sa.si./5/22/261/4 vRtteNijantAtkarmaNi bhAve vA yuTi strIliGge vartaneti bhavati / vaya'te vartanamAtra vA vartanA iti| valgu-1. saudharma svargakA caturtha paTala / -de0 svarga/5/312 apara -NijantameM 'vRtti' dhAtuse kama yA bhAvameM 'yuTa' pratyayake krnepr| videhakA eka kSetra / apara nAma gandhA / --de0 loka5/213. nAgagiri strIliMgameM vartanA zabda banatA hai| jisakI vyutpatti 'vayate' yA vakSArakA eka kUTa |-de0 loka/1/4 / 'vartanamAtram' hotI hai| (rA. vA /122/2/476/28) / vallabha-vedAntakI eka zAkhAke pravartaka / samaya-I. za. 15 / rA. vA/5/22/4/477/3 pratidravyaparyAyamantarmataikasamayA svasattAnu -de. vedAnta / bhUtirvartanA / 4 / - pratyeka dravya pratyeka paryAyame pratisamaya jo vallAbhakA-1. indroko proti utpanna karanevAlI tathA unhe svasattAkI anubhUti karatA hai use vartanA kahate hai| / ta sA./ 3/41) / apanI vikriyA, prabhAva, rUpa, sparza tathA gandhase ramAnevAlI, unake dra. sa./TI./21/61/4 padArtha pariNateya tsahakAritvaM sA vartanA bhnnyte| abhiprAyake anusAra 16000 vikriyAeM utpanna karanevAlI balla-- padArthakI pariNatimeM jo sahakAropanA yA sahAyatA hai, usako bhikA deviyoM hotI hai| (ja.pa./11/262-267) / 2 pratyeka 'vartanA' kahate hai| indrakI ballabhikA deviyaaN| -de0 devagatikA vaha-vaha nAma / vartamAna kAla valli bhUmi-samavazaraNakI tIsarI bhUmi / -de0 samavazaraNa / bazAta maraNa-de0 mrnn/1| de0 kAla/3/7 (vartamAna kAlakA pramANa eka samaya mAtra hai|) de0 naya/III (vivakSita paryAyake prArambha honese lekara usakA anta vazitva vikriyA Rddhi-de0 Rddhi/3 / hone takakA kAla vartamAna kAla hai| sUkSma va sthUlakI apekSA vaha vaziSTa-ha. pu/33/zloka -eka tApasa thA / 46 / rAjya darabArameM do prakAra hai| sUkSma eka samayamAtra hai aura sthUla antarmuhUrta se lekara sarameMse machaliyaoN nikalane ke kAraNa lajjita huaa|4-57 vIraka sakhyAta-varSa taka hai|) munise dokSA le ekla bihArI ho gayA / 58-74 / eka mahIne kA upavartamAna naigamanaya-de0 naya/III/2 / vAsa dhaaraa| pIche pAraNAvaza nagarame gayA to AhAra lAbha na huA, vardala--SaSTha narakakA dvitIya paTala-de0 nrk/5| kyoki rAjA ugrasenane svayaM AhAra deneke lie prajAko AhAra dAna karaneko manA kara diyA thA aura kAmameM vyasta honeke kAraNa varddhamAna-1.pra.sA/tA vR/1/3/16 aba samantAdRddha vRddha mAnaM svaya bhI AhAra na de sakA thaa| taba vaha sAdhu nidAnapUrvaka marakara pramANa jJAnaM yasya sa bhavati varddhamAna / - 'aba' arthAta samantAta, usI rAjAke ghara kasa nAmakA putra huA, jisane usako bandI Rddham arthAt vRddha, mAna arthAt pramANa yA jJAna / arthAt hara prakArase banAkara bahuta dukha diyA 75-84 / yaha kasakA pUrvakA bhava hai| vRddha jJAna jisake hotA hai aise bhagavAn varddhamAna hai| 2. bhagavAn -de0 kNs| mahAvIrakA aparanAma bhI varddhamAna hai-de0 mahAvIra / 3. rucaka parvatakA eka kUTa hai-de0 loka/1324. avadhijJAnakA eka bheda / vazyakarma-vasatikAkA eka doss| -de0 vasatikA / -de0 avadhijJAna/16 vazyayaMtra-de0 yaMtrA vartamAnAratra-kavi asaga (I.688) dvArA racita 18 sarga vasaMta-sumeruparvatakA apara nAma / -de0 sumeru / pramANa hindI mahAkAvya / (tI./4/12) / varddhamAnayaMtra-de. yNtr| vasatabhavata-kramaza 5.6.7,8.4 isa prakAra 35 upavAsa, kre| bIcake sthAnome eka-eka pAraNA kare / (ha. pu./34/56)| vaki -kauzala dezakA eka nagara-de0 manuSya/4 / vasatikA-mAdhuke ThaharanekA sthAna basatikA kahalAtA hai| vaha vaSa-1. kAlakA eka pramANa / aparanAma savatsara-de0 gnnit//1/4| manuSyoM, tiryaco va zIta-uSNAdikI bAdhAose rahita honA 2. Aja bhI kannaujameM 'varSa' nAma vasatIkA hai-( ja. pa./pra 116/ caahie| dhyAnAdhyayanakI siddhi ke artha ekAnta guphA va zUnya sthAna A.N Up.va H, L.Jain) / hI usake lie adhika upayukta hai| vaSaMdhara-sa. si./3/11/214/11 varSa bibhAgahetutvAdvarSadharaparvatA 1. vasatikAkA sAmAnya svarUpa ityucynte| -himavAn Adi parvatoke kAraNa kSetrokA vibhAga hotA hai, isalie inhe varSadhara parvata kahate hai / -(vizeSa de0 bha A /mU /636-638/836 uggamauppAdaNaesaNAvisuddhAe akiriyAe lok/3/4)| hu| basai asaM sattAe nnippaahuddiyaaesejjaae|636| suhaNivaravavaNadra. saM./To./35/121/1 varSadharaparvatA sImAparvatA ityartha / == parvatakA pavesuNavaNAo aviyaDaaNadhayArAo 16371 ghaNakuDDa sakavADe gAmaartha yahA~ varSadharaparvata athavA sImAparvata hai| bahi bAlabuTTagaNa jogge / 638 // jainendra siddhAnta koza
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ vasatikA 527 vasatikA bha, A./mU./226/442 viyaDAe aviyaDAe samavisamAe bahi ca ato vaa| / 226 / - 1. jo udgama utpAdana aura eSaNA doSose rahita hai, jisameM jantuoMkA vAsa na ho. athavA bAharase Akara jahA~ prANI vAsa na karate ho, saskArarahita ho, aisI vasatikAmeM muni rahate hai| (bha, A /mU /230/443)-(vizeSa de. vasatikA/7) 2 jisame praveza karanA yA jisamese nikala nA sukhapUrvaka ho sake, jisakA dvAra DhakA ho, jahA~ vipula prakAza ho / 637 jisake kivADa va dIvAre majabUta hoM, jo grAmake bAhara ho, jahA~ bAla, vRddha aura cAra prakArake gaNa (muni AryikA zrAvaka zrAvikA) A jA sakate ho / 638| jisake dvAra khule ho yA bhiDe ho, jo samabhUmi yukta ho yA viSama bhUmi yukta ho, jo grAmake bAhyabhAgameM ho athavA antame ho aisI vasatikA muni rahate hai / 226 // 2. dhyAnAdhyayana meM bAdhA kAraka va mohotpAdaka na ho bha. A /mU /228, 635 jattha Na sottiga atthi du saharasarUvagaMdhaphAse hi / sajjhAyajhANavAdhAdo vA basadhI vivittA sA 12284 pacidiyappayAro maNasaMkhobhakaraNo jahi patthi / ciThudi tahi tigutto jjhANeNa sahappabatteNa / 635 // - jahA~ amanohara yA manohara sparza rasa gandha rUpa aura zabdo dvArA azubha pariNAma nahIM hote, jahA~ svAdhyAya va dhyAnameM vidhna nahIM hotA / 228 / jahA~ rahanese muniyokI indriyA~ viSayokI tarapha nahIM dauDatI, manakI ekAgratA naSTa nahIM hotI aura dhyAna nirvighna hove, aisI vasatikAme muni nivAsa karate hai|635|| mU A/146 jattha kasAyuppattirabhattidiyadAraisthijaNabahulaM / dukravamuvasaggabahulaM bhikkhU khettaM vivjjeuu|14| jisa kSetrameM kaSAyakI utpatti ho, AdarakA abhAva ho, mUkhatA ho, indriyaviSayokI adhikatA ho, strI Adi bahuta janokA saMsarga ho, tathA kleza va upasarga ho, aise kSetrako muni avazya choDa de| jJA./27/31 kiM ca kSobhAya mohAya yadvikArAya jaayte| sthAna tadapi moktavyaM dhyaanaavidhvsshngkitaiH|31 = dhyAnavidhvaMsake bhayase kSobhakAraka. mohaka tathA vikAra karanevAlA sthAna bhI choDa denA cAhie / 31 / ( ana. dha/7/30/681) 3. kuzIlasaMsakta sthAnoMse dUra honI cAhie bha. A./mU /633-634/834 gaMdhavaNaTTajaTTassacakkAjataggikammapharuse ya / NattijayA pADahi paaddhiddobnnddraaymgge|633| cAraNa koTTagakallAlakarakace pupphadayasamIpe ca / evavidha vasadhIe hojja samAdhIe baadhaado|634|| gandharva, gAyana, nRtya, gaja, azva Adi zAlAoMke, telI, kumhAra, dhobI, naTa, bhAMDa, zilpI, kulAla Adike gharoke tathA rAjyamArgake tathA bagIce va jalAzayake samIpame vasanikA hAnese dhyAna meM vighna paDatA hai|633-634|| mU A /357 terikkhI mANussiya svikaarinni-devigehisstte| bajjati appamattA Nilae sayaNAsaNaThANe / 357) - gAya Adi tirya cinI, kuzIla strI, bhavanavAso vyantarI devI, asaMyamI gRhastha, inake rahaneke nivAsoko yatnacArI muni zayana karane, baiThane va khaDe honeke lie chodde| rA. vA./6/6/16/567/34 saMyatena zayanAsanazuddhipareNa khokSudracaurapAnAsazauNDazAkunikAdipApajanavAsA vA , zRGgAravikArabhUSaNojjvalaveSavezyAkrIDAbhirAmagItanRtyavAdinAkulazAlAdayazca pariharttavyA' / - zayyA aura AsanakI zuddhi meM tatpara sayatako stro, kSudrajantu, cora, madyapAna, jUA, zarAbo, aura ciDomAra Adike sthAnomeM nahI basanA caahiye| aura zRgAra, vikAra, AbhUSaNa, ujjvalaveSa, vezyAkrIDA, manohara gIta, nRtya, vAditra Adise paripUrNa zAlAo Adime rahane AdikA tyAga karanA caahie| (yo pA./ TI./57/120/20) de. kRtikarma/3/4/3 (rudra Adike mandira tathA duSTa strI puruSose sasakta sthAna dhyAna ke lie atyanta niSiddha hai) 4. striyoM va anya jantuoM AdikI bAdhAse rahita va anukUla honI cAhie bha. A./m /226/442 itthiNausayasuvajjidAra sIdAe usiNAe / 226 / -jo khI puruSa va napasaka janose vajita ho, tathA jo zIta va uSNa ho arthAt garmiyome zIta aura sardiyomeM uSNa ho, aisI vasatikA yogya hai| sa. si /1/16/438/10 vivikteSu jantupIDAvirahiteSu sayatasya zayyA sanam * karttavyamiti / = ekAnta va jantuoko pIDAse rahita sthAno meM muniko zayyA va Asana lagAnA cAhie / (rA.vA/6/16/ 12/616/13) gha. 13/5.4,26/58/8 sthI-pasu-saMDhayAdIhi jjhANajjheya vigdhakAraNehi vajjiya padesA vivitta NAma ! -dhyAna aura dhyeyameM vighnake kAraNabhUta strI, pazu aura napusaka Adise rahita pradeza vivikta kahalAte hai| (bo. pA/TI./57/120/16 tathA 78/222/5 ) de. vasatikA/naM [jisame jantuoMkA vAsa na ho aura jahA~ prANI bAhara se Akara na Thaharate ho, aisA sthAna yogya hai| (vasatikA/1 meM bha. A /mU./636 ) / striyo va bahujana saMsarga tathA kleza va upasargase rahita sthAna muniyoke rahane yogya hai| (vasitakA/2/meM mU A./ 646) / kuzolo striyo, tiryaciniyo, deviyo, duSTa puraSose saMsakta sthAna tathA devI-devatAoke mandira varjanIya hai ( vstikaa/3)|] de kRtikarma/3/4/2 [ pavitra, sama, nijantuka, khiyo, napuMsakoM va pazupakSiyokI kaTaka AdikI bAdhAose rahita sthAna hI dhyAnake yogya hai| 5. nagara va grAmameM basanekA niSedha de. vasatikA/1 me bha. A/mU/226, 638 (munikI yA kSapakakI vasatikA grAmase bAhara yA grAmake anta meM honI caahie|) A. anu /127-160 itastatazca trasyanto vibhAvA~ yathA mRgaa| vanAdvizatyupagrAmaM kalau kaSTa tapasvina 17 varaM gArhasthyamevAdya tapaso bhAvijanmana / zva khokTAkSluNTAklopyavairAgyasapada. 168 / - jisa prakAra sihAdike bhayase mRgAdi rAtrike samaya gaoNvake nikaTa A jAte hai, usI prakAra isa kalikAla meM munijana bhI vanako choDa gaoNvake samIpa rahane lage hai, yaha khedakI bAta hai / 197 yadi AjakA grahaNa kiyA tapa kala striyoke kaTAkSarUpa luTeroke dvArA bairAgya sampattise rahita kara diyA jAya to isa tapakI apekSA to gRhastha jIvana hI kahI zreSTha thaa|168! 6. zUnya gRha, giriguhA, vRkSako koTara, zmazAna Adi sthAna sAdhuke yogya haiM bha, A.mU /gA. suNNagharagiriguhArukhamUla vicittAI / 231 / ujjANa ghare girika dare guhAe va suNNahare / 638 - zUnyadhara, parvatakI guphA, vRkSakA mUla, akRtrima gRha ye saba vivikta vasatikahai / 231 / udyAnagRha, guphA aura zUnyaghara ye bhI vasatikA vakSapakakA sastara karaneke yogya mAne gaye hai|638| mU A /950 girikadaraM masANaM suNNAgAra' ca rukkhamUlaM vaa| ThANaM virAgabahulaM dhIrA bhikkhU NiseveU 18101-parvatakI guphA (va kandarA ) zamazAnabhUmi, zUnyaghara, aura vRkSakI koTara aise vairAgyake kAraNa-sthAnome dhIra muni rhe|650 (mU. A./787-786); ana dh/7/30/681)| jainendra siddhAnta koza
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ vasatikA 528 vasatikA (zaya 9 makAno meM taka giri bo, pA./mU /42 suNNahare taruhiche ujjANe taha masANavAse vA! giriguha girisihare vA bhomavaNe ahaba basite vA / 42 // -sUnA ghara, vRkSakA mUla arthAt koTara, udyAnavana, zmazAnabhUmi, giriguphA, girizikhara, bhayAnakavana, athavA vasatikA inavirSe dIkSAsahita muni tisstth|42|| ta.sU /7/6 zunyAgAravimocitAvAsa. 16= zUnyAgAra vimocitAvAsa ye acauryamahAvatakI bhAvanAeM hai| sa, si /8/16/438/10 zUnyAgArAdiSu vivikteSu.. sayatasya zayyA sanam-- kartavyamiti paJcamaM tapa / zUnyadhara Adi vivikta sthAnomeM sa yatako zayyAsana lagAnA caahie| ye pA~catroM (vivikta zayyAsana nAmakA) tapa hai| (rA vA./6/19/12/616/12), (bo. paa./ttii./78/222/6)| rA vA /4/6/16/567/36 akRtrimagiriguhAtarukoTarAdaya kRtrimAzca zUnyAgArAdayo muktmocitaavaasaa..|-( zayanAsanakI zuddhimeM tatpara sayatako prAkRtika giriguphA, vRkSako khoha, tathA zUnya yA choDe hue makAnomeM basanA caahie| va. 13/5,4,26/18/8 giriguhA-kaMdara-pabbhAra-musANa-muNNaharArAmujjANAo padesA vivittaM NAma / girikI guphA, kandarA, panbhAra (zikSAgRha-de0 agalA zIrSaka ), zmazAna, zUnyaghara, ArAma aura udyAna Adi pradeza vivikta kahalAte hai| de. kRtikarma/3/4/1 (parvatakI guphA, vRkSako koTara, nadIkA kinArA yA pula, zUnya ghara Adi dhyAnake lie upayukta sthAna hai|) .. anuddiSTa dharmazAlA Adi bhI yukta hai bha. A /mU./231,636...AgaMtugAradevakule / akadappambhArArAmagharAdINi ya vicittAI // 2311 AgaMtudharAdisu vi kaDaehi ya cili milIhi kAyayo / khavayassogArA dhammasavaNamaMDavAdI ya / 636 // devamandira, vyApArArtha bhramaNa karanevAle vyaktiyoke nivAsArtha banAye gaye ghara, panbhAra ( zikSAgRha ), akRtrima gRha. krIDArtha Ane-jAnevAloMke lie banAye gaye ghara ye saba vivikta vasatikAe~ hai / 2311 vyApAriyoke Thaharaneke lie nirmANa kiye gaye ghara yA aisI vasatikAe~ upalabdha na ho to kSapakake lie bA~sa va pattoM AdikA AcchAdana yA sabhAmaDapa Adi bhI kAmameM lAye jA sakate hai / 636 / / rA, vA /8/6/16/567/36 kRtrimAzca zUnyAgArAdayo muktamocitAvAsA anAtmoddezanirvatitA nirArambhA sevyA'|-(zayyA aura AsanakI zuddhi meM tatpara saMyatako ) zunya makAna yA choDe hue aise makAnomeM basanA cAhie jo unake uddezase nahIM banAye gaye hoM aura na jiname unake lie koI Arambha hI kiyA gayA ho|( aura bhI de vstikaa/1,6)| 8. vasatikAke 16 doSoMkA nirdeza 1. udgama doSa nirUpaNa bha A./vi./230/443/10 tatrodgamA doSo nirUpyate vRkSacchedastadA nayanaM. iSTa kApAka bhUmikhanana / ityevamAdivyApAreNa SaNNA jIvanikAyAnAM bAdhA kRtvA svena vA utpAditA, anyena va kAritA vasatirAdhAkarmazabdenAcyate / yAvanto dInAnAthakRpaNA Agacchanti liGgino vA teSAmiyamityuddizya kRtA, pASaM DinAmeveti vA zramaNA. nAmeveti, nigranthAnAmeveti sA udesigA vasaditi bhaNyate / AtmAeM gRhaM kurvatA apavaraka sa yatAnAM bhavazviti kRtaM abbhovbbhmityucyte| Atmano gRhArthamAnIta. kASThAdibhi saha bahubhiH zramaNArthamAnIyAlpena mizritA yatra gRhe tatpUtikamityucyate / pApa DinA gRhasthAnAM vA kriyamANe gRhe pazcAtsayatAnuddizya kASThAdimizreNa niSpAditaM vezmamizram / svArthameva kRtaM saMyatArthamiti sthApitaM Thavida ityucyte| saMyata: sa ca yAvadbhidinairAgamiSyati tatpraveza dine gRhasaskAra sakala kariSyAma iti cetasi kRtvA yatsaskArita vezma tatpAhuDigamityucyate / ( yakSanAgamAtRkAkuladevatAdyartha kRtaM gRhaM tebhyazca yathAsva datta tadattAvaziSTa yatibhyo dIyamAnaM balirityucyate ) / tadAgamAnurodhena gRhasaskArakAlApahrAsaM kRtvA vA saskAritA vasati pradIpakaM vA ttpaadusskRtmityucyte| yadgRha andhakArabahulaM tatra bahuprakAzasapAdanAya yatInA chidrIkRtakuDyaM, apAkRtaphalaka, suvinyastapradIpaka vA tatpAdukArazabdena bhaNyate / dravyakrItaM bhAvakrIta iti dvividha krIta vezma, sacittaM gobastIvIdika datvA sayatArtha krIta, acittaM vA ghRtaguDakhaNDAdika datvA krota dravyakotam / vidyAmantrAdidAnena vA krItaM bhAvakrItam / alpamRNaM kRtvA vRddhisahitaM avRddhika pA gRhItaM sayatebhya pamiccha ucyte| madoye vezmani tiSThatu bhavAn yuSmadIyaM tAvadgRha yatibhyaH prayacchati gRhIta priyttttmityucyte| kuDyAdyartha kuTIrakakaTAdikaM svArtha niSpannameva yatsayatArthamAnIta tdbhyhiddmucyte| tdvividhmaacritmnaacritmiti| dUradezAdnAmAntarAdvAnItamanAcarita / iSTakAdibhi , mRtpiNDena, vRtyA, kavATenopalena vA sthagitaM apanIya dIyate yattadudbhinnaM / nizreNyAdibhirAruhya ita Agacchata yuSmAkamiya vasatiriti yA dIyate dvitIyA tRtIyA vA bhUmi sA maalaariihmityucyte| rAjAmAtyAdibhirbhayamupadarya parakIyaM yaddIyate taducyate acchejja iti / anisRSTaM punavividha / gRhasvAminA aniyuktena yA dIyate vasati yarasvAminApi bAlena paravazavartinA dIyate sobhayyapyanisRSTeti ucyte| udgamadoSA nirUpitA / 1. jhADa toDakara lAnA, iMTeM pakavAnA, jamIna khodanA, ityAdi kriyAoMse SaT kAya jIvoko bAdhA dekara svaya vasatikA banAyI ho yA dUsaroMse banavAyI ho vaha vasatikA adha karmake doSase dUSita hai| 2. "dIna, anAtha athavA kRpaNa Avege athavA sarvadharma ke sAdhu Avege, kivA jainadharma se bhinna aise sAdhu athavA nimranthamuni Avege, una saba janoM ko yaha vasatikA hogI", isa uddezyase jo vasatikA bA~dhI jAtI hai vaha uddezika doSase duSTa hai| 3. jaba gRhastha apane lie ghara baMdhavAtA hai, taba 'yaha koTharI sayatoke lie hogI' aisA manameM vicArakara baMdhavAyI gayI vaha vasatikA abbhobbhava doSase duSTa hai / 4. apane gharake lie lAye gaye bahuta kASThAdikoMse zramaNoM ke lie lAye hue kASThAdika mizraNa kara banAyI gayI jo vasatikA vaha pUtikadoSase duSTa hai / 5. pAkhaMDI sAdhu athavA gRhasthoke lie ghara bA~dhanekA kArya zurU huA thA, tadanantara sayatoke uddezyase kASThAdikoMkA mizraNa kara banavAyI jo vasatikA vaha mizradoSase dUSita samajhanA caahie| 6. gRhasthane apane lie hI prathama banavAyA thA parantu anantara yaha gRha sayatoMke lie ho' aisA sa kalpa jisameM huA hai vaha gRha sthApitadoSase duSTa hai| 7. "sayata arthAt muni itane dinoke anantara Avege ata jisa dinameM unakA Agamana hogA usa dinameM saba ghara jhADakara, lIpakara svaccha kareMge," aisA manameM sakalpakara praveza dina meM vasatikAkA saMskRta karanA pAhuDiga nAmakA doSa hai| 8. (mUlArAdhanA darpaNake anusAra pAhuDigase pahile bali nAmaka doSa hai| usakA lakSaNa vahA~ isa prakAra kiyA hai)-yakSa, nAga, mAtA, kuladevatA, inake lie ghara nirmANa karake unako dekara avaziSTa rahA huA sthAna muniko denA yaha bali nAmaka doSa hai| ha. munipravezake anusAra saMskArake kAlameM hrAsakara arthAt unake pUrva hI saMskArita jo vasatikA vaha prAduSkRta doSase dUSita samajhanI cAhie / 10. jisa gharameM vipula andhakAra ho to vahA~ prakAzake lie bhittimeM cheda karanA, vahA~ kASThakA phalaka hai to use nikAlanA, usameM dopakakI yojanA karanA yaha pradukAradoSa hai / 11. dravyakota aura bhAvakrIta aise kharIde hue gharake do bheda haiN| gAya, baila, vagairaha sacitta padArtha dekara saMyatoke lie kharIdA huA jo ghara usako sacitta dravyakrIta kahate haiN| ghRta, guDa, khA~Da aise jainendra siddhAnta koza
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ vasatikA acitta padArtha dekara kharIdA huA jo bara usako ati kahate hai / vidyA mantrAdi dekara kharIda hue gharako bhAvakrota bahate hai / 12 alpa RRNa karake aura usakA sUda devara athavA na dekara sayatoM ke lie jo makAna liyA jAtA hai vaha pAmicchadoSa se dUSita hai / 13 "mere ghara meM Apa Thaharo ora ApakA ghara muniyAko rahaneke lie do- " aisA kahakara unase liyA jo ghara vaha pariSadopase dUSita samajhanA cAhie / 14 apane gharakI bhItake lie jo stambhAdika sAmagrI taiyAra kI thI vaha saMyatoke lie lAnA, so abhighaTa nAmakA doSa hai| isake Acarita va anAcarita aise do bheda hai| jA sAmagrI dUra dezase athavA anya grAmase lAyI gayI hoya to usako anAcarita kahate haiM aura jo aisI nahIM hopa to yaha Aparita samajhanI caahie| 15 IMTa, miTTI ke piNDa, kaoNToko bADI athavA kivADa, pASANoM se dekA huA jo ghara nA karake muniyoM ko rahane ke lie denA vaha udbhi doSa hai| 16. narmanI soDo) rahane yahA~ Aie. Apake lie yaha vasatikA dI jAtI hai," aisA kahakara samatoko dUsarA athavA tIsarA majilA rahane ke lie denA, yaha mAlAroha nAmakA doSa hai / 17 rAjA athavA pradhAna ityAdikose bhaya dikhAkara dUsarokA gRhAdika yatiyoko rahaneke lie denA vaha acchejja nAmakA zeSa hai 1 anisRSTa dopake do bheda hai jo dAnakAryameM niyukta nahIM huA hai aise svAmI se jo vasatikA dI jAtI hai yaha anisRSTa doSa se dUSita hai / aura jo vasatikA bAlaka aura paravaza aise svAmI me do jAtI hai yaha ani doSa se dUSita samajhanI caahie| isa taraha udgama doSa nirUpaNa kiye| 2. utpAdanadoSa nirUpaNa . 1 9 bha. A / vi. 230 / 444 / 6 utpAdanadoSA utpAdanadoSA nirUpyate paJcavidhAnA - dhAtrIkarmaNA anyatamenAtpAditA vasati / kAciddArakaM snapayati, bhUSayati kroDapati Azayati svApayati mA satyarthameopAdA vasatirthAvadoSadRSTA prAmAntarAgarAntarAca dezAdanya dezo vA sambandhinA vArtAmabhidhAyotpAditA dutakarmotpAditA / aGga svaro, naM lakSaNa chinnaM bhIma svapno'ntarikSamiti evabhUtanimitto padezena labdhA basa tirnimittadoSaduSTAtmano jAti, kula, aizvarya bhavAya svAhAkanenoditA mstishjiivshndhenocyte| bhagaAhAradAnAisatidAnAca puNyaM kimu mahaduSajAyate iti pRSTo na bhavatItyukte gRhijana' pratikUlavacanaruSTo vasati na prayacchediti evamiti tadanukUlamuktvA yotpAditA sA vaNigavA zabdenocyate / anya cikitsotpAditA / ghorAditA koSa mAnaM mAyA, lobha vA pramutpAditA krodhAdicatuSTayaduSTA ) / gacchatAmAgacchatA ca yatInA bhavadIyameva gRhamAzraya itIyaM vArtA dUrAdevAsmAbhi zrateti pUrvaM stutvA yA labdhA / vasanottarakAla ca gacchanprazaMsA karoti punarapi vasati sapsye iti evaM utpAditAstadoSadRza vidyayA mantreNa cUrNa prayogeNa vA gRhiNaM vaze sthApayitvA labdhA / mUlakarmaNA vA bhinnakanyAyonisa sthApanA muulkrm| viraktAnA anurAgajanana vA / utpAdanAkhyo'bhihito doSa SoDazaprakAra - 1. dhAtrI pA~ca prakArakI hai - bAlakako snAna karAnevAlI ume vastrAbhUSaNa pahanAnevAlI. usakA mana prasanna karanevAlI. use annapAna karAnevAlI aura use sulAnevAlI / ina pA~ca kAryoMme se kisI bhI kAryakA gRhasthako upadeza dekara, usase yati apane rahaneke lie vasatikA prApta karate hai / ataH vaha vasatikA dhAtrIdoSase duSTa hai| 2. anyagrAma, anya nagara aura anyadezake sambandhIjanokI vArtA zrAvakako nivedita kara vasatikA prApta karanA dUtakarma nAmakA doSa hai / 3. aMga, svara Adi ATha prakArake nimittazAstrakA upadeza kara zrAvakase vasatikAkI prApti karanA nimitta nAmakA doSa hai / 4 apanI jAti, kula, aizvarya bagai 3 bhA0 3-67 529 * vasatikA M rahakA varNanakara apanA mAhAtmya zrAtrakko nivedanakara vasatikAkI prApti karanA AjIba nAmaka dopa hai / 5 he bhagavan / sarva logoko AhAra va vasatikAkA dAna denese kyA mahAn puNyakI prApti na hogI ' aisA zrAvakakA prazna sunakara yadi me puNya prApti nahIM hotI. aisA kahU~ to zrAvaka vasatikA na degA aisA manameM vicAra kara usake anukUla vacana bolakara vasatikAko prApti karanA vagiMga doSa hai| 6. ATha prakArako cikitsA karake vasatikAkI prApti karanA cikitsA nAmaka doSa hai / 7-10. krodha, mAna, mAyA va lobha dikhAkara basatikA prApta karanA krodhAdi catu doSa hai| 11. jAnevAle aura AnevAle muniyoMko ApakA ghara hI Azraya sthAna hai| yaha vRttAnta hamane dUra dezameM bhI sunA hai aisI prathama stuti karake yasakA prApta karanA pUrvastuti nAmakA doSa hai| 12. nivAsakara jAneke samaya puna bho kabhI rahaneke lie sthAna mile isa hetuse ( uparokta prakAra ho ) stuti karanA pazcAtastuti nAmakA doSa hai / 13-15. vidyA, mantra athavA cUrNa prayogase gRhasthako apane vazakara yatikAkI prApti kara lenA vivAda doSa hai| 16. bhinna jAtikI kanyA ke sAtha sambandha milAkara basatikA prApta karanA athavA viraktoM 1 : bhA/20/442/16 atha epamA prAha kima yogyA basatirmeti zaha kisA tadAnImeva zitA satyAlA satI vA tajalapravAheNa vA, jalabhAjanaloThanena vA tadAnImeva liptA vA ricyte| sacittavRthivyA arpA, haritAnAM mojAnA prasAna upari sthApitaM pIThaphalakAdikaM atra zayyA kartavyeti yA dIyate sA cihnitA / cekaNTakaprAvaraNAdyAkarSaNaM kurvatA puroyAyinopa darzitA vasati sAhAraNazabdenocyate mRtajAtayukta gRhijana, masena, vyAdhitena napuMsakena, pizAcagRhItena, nagnayA vA dIyamAnA vasatidavidRSTA / sthAvaraM pRthivyAdibhi se pipI kimaNAdibhi sahitonmizrA adhika vitastimAtrAmA bhUmeradhikAyA api bhuvo grahaNaM pramANAtirekadoSaH / zItavAtAtapAdya pa dravasahitA yatatiriyamiti nindA kurto masanaM dhUmadoSaH nirmAtA. vizAlA, nAtyuSNA zobhaneyamiti tatrAnurAga iMgAla ityucyate / -- 1 "yaha vasatikA yogya hai athavA nahIM hai,' aisI jisa vasatikAke viSAkA utpanna hogI yaha zaMkitadoSase dUSita samajhanI caahie| 2. vasatikA tatkAla hI lIpIM gayI hai, athavA chidrase nikalanevAle jalapravAhase kiMvA pAnIkA pAtra lur3hakAkara jisakI lIpApoto kI gayI hai vaha mrakSita vasatikA samajhanI caahie| 3. sacitta jamIna ke Upara athavA pAnI, harita vanaspati, bIja vA trasajIva inake Upara pITha phalaka vagairaha rakhakara 'yahA~ Apa zayyA kareM' aisA kahakara jo vasatikA dI jAtI hai vaha nikSiptadoSase yukta hai / 4. haritakA banaspati ko sacita mRttikA, vIrahakA AcchAdana haTAkara jo vasatikA dI jAtI hai vaha pihitadoSase zurU hai| lakar3I, bastra, kauTe inakA AkarSaNa karatA huA arthAda inako pasI TatA huA Age jAnevAlA jo puruSa usase dikhAyI gayI jo vasatikA yaha sAdhAraNadoSayukta hotA hai 6. jisako maraNAzIca athavA jananAzauca hai, jo mata, rogI, napuMsaka, pizAcagrasta aura nagna hai aise doSase yukta gRhasthake dvArA yadi vasatikA dI gayI ho to vaha dAyakadoSase dUSita hai| 7 pRthivI jala sthAvara jIvoMse aura coTI khaTamala vagairaha vagairaha trasa jIvoMse jo yukta hai, vaha vasatikA unmadoSa sahita samajhanA caahie| 8 muniyoMko jitane bAlizta pramANa bhUmi grahaNa karanI cAhie, usase adhika pramANa bhI bhUmikA grahaNa karanA yaha pramANAtireka doSa hai / 6. "ThaNDa, jainendra siddhAnta koza anurakta karane kA upAya kara unase vasatikA prApta kara lenA mUlakarma nAmakA doSa hai / isa prakAra utpAdana nAmaka doSake 16 bheda haiM / 3. pAdapa nirUpaNa
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ vasatikAticAra 530 vastutva havA aura kar3I dhUpa bageraha upadrava isa basatikAme hai" aisI nindA karate hue vasatikAmeM rahanA dhUmadoSa hai| 10 "yaha vasatikA vAta rahita hai", vizAla hai, adhika uSNa hai aura acchI hai, aisA samajhakara usake Upara rAga bhAva karanA yaha iMgAla nAmakA doSa hai| 6. anya sambandhita viSaya 1. vItarAgiyoMke lie sthAnakA koI niyama nhiiN| -de. kRtikrm/3/1/4| 2. vivikta vasatikAkA mahatva / -de. vivikta zayyAsana / 3 vasatikAmeM praveza Adike samaya ni.sahI aura asahI zabdakA pryog| -de. ashii| 4. aniyata sthAnoMmeM nivAsa tathA isakA kAraNa prayojana / -de vihaar| 5. eka sthAnapara TikanekI siimaa| -de. vihaar| 6. paMcamakAlameM saMghase bAhara rahanekA nissedh| -de. vihaar| 7. vasatikAke aticAra / -de, aticaar/3| vasatikAticAra-de0 aticaar/3| vasA-audArika zarIrameM basA dhAtukA pramANa-de0 audArika/1 / vasuMdhara-ma. pu/66/zloka sa.-airAvatakSetrake zrIpura nagarakA rAjA thA 744 strIko mRtyuse virakta ho dIkSA dhAra mahAzaka svarga meM utpanna huaa|75-77| yaha jayasena cakravartIke pUrvakA tIsarA bhava hai|-de0 jayasena / -rucaka parvata nivAsinI eka dikkumArI devii| -de0 loka/5/13 / vasu-1. laukAntika devIkA eka bheda-de0 laukAntika / 2 eka ajJAnavAdI-de0 ajnyaanvaad| 3 pa. pu./11/ zloka sa.-ikSvAku kulake rAjA yayAti kA putra 113 / kSIrakadamba gurukA ziSya thA / 14 / satyavAdI hote hue bhI gurumAtAke kahanese usake putra parvatake pakSako puSTa karaneke lie, 'ajejaSTavyam' zabda kA artha tisAlA jo na karake 'bakarese yajJa karanA cAhie' aisA kara diyaa|2| phalasvarUpa sAtave narakame gayA / 73 (ma, pu/67/256-281, 413431) / 4 canderIkA rAjA thaa| mahAbhAratase pUrvavartI hai| "inhone indra va parvata donokA ikaTThe hI havya grahaNa kiyA thA" aisA kathana AtA hai| samaya-I0 pU0 2000 ( Rgveda maNDala sUkta 53 ) / vasudeva-ha. pu |sarga/zloka-andhaka vRSNi kA putra samudra vijayakA bhaaii| ( 18/12 ) / bahuta adhika sundara thaa| striyA~ sahasA hI usapara mohita ho jAtI thii| isalie dezase bAhara bheja diye gaye jahA~ aneka kanyAose vivAha huA / ( sarga 16-31) aneka varSoM pazcAt bhAIse milana huA / ( sarga 32 ) kRSNakI utpatti huii| ( 35 / 16) tathA anya bhI aneka putra hue| (48/54-69) / dvArakA jalanepara saMnyAsadhAraNa kara svarga sidhaare| (61/87-11) / vasudhA- sa, sto/TI./3/7 vasu dravyaM dadhAtIti vasudhA pRthivii| - vasu arthAt dravyoko dhAraNa karatI hai| isalie pRthivI vasudhA kahalAtI hai| vasunaMdi-1 nandisaMdha balAtkAra gaNako gubavilIke anusAra Apa siMhanandike ke ziSya tathA vIranandike guru the| samaya-vikrama zaka saM. 525-531 ( I0 603-606) ( de0 itihAsa/7/2 ) 12. nandisaMghake dezIyagaNakI gubilIke anusAra devendrAcArya ke ziSya aura sa vacandra ke guru the| samaya-vi0 650-680 (ii0863-623)| -de0 itihAsa/7/5 3. nandisagha dezIyagaNa ke AcArya / apara nAma jayasena / guru paramparA-zrInandi, nayanandi (vi. 1100) nemicandra saiddhAntika, vsunndi| kRtiye- zrAvakAcAra, pratiSThAsAra sagraha, mUlAcAra vRtti, vastu vidyA, jinazataka, Apta mImAMsa vRtti / samaya-lagabhaga vi. 1150 (I. 1068-1918) / (tI /3/223,226), (de. itihaas/0/)| vasunaMdi zrAvakAcAra-A vasunandi saM.3 (I za.11-12) / racita prAkRta gAthAbaddha grantha hai / isameM 546 gAthAe hai........ (tii./3/227)| vasupAla-magadhakA eka prasiddha jaina rAjA jisane AbU parvatapara aitihAsika va AzcaryakArI jinamandirokA nirmANa kraayaa| samaya I0 1167 / vasubadhu-I0 280-360 ke 'abhidharmakoza' ke racayitA eka bauddha vidvAn / ( si. vi./pra. 21/5. mahendra ) / vasumAta-1 bharatakSetra AryakhaNDakI eka ndii| -de0 manuSya/4 / 2. vijayArdhakI uttara zreNIkA eka nagara |-de0 vidyAdhara / vasumatkA -vijayA kI uttarameNI kA eka nagara-de0 vidyAdhara / matra-magadhadezakI rAjya vaMzAvalI ke anusAra yaha zaka jAtikA eka saradAra thA, jisane mauryakAla meM hI magadhadezake kisI eka bhAgapara apanA adhikAra jamA rakhA thaa| aparanAma balamitra thA aura agnimitrakA samakAlIna thaa| samaya-vI. ni 285-345 ( I pU. 246-181)-de0 itihaas/3/4| vasuSaNama pra./60/zloka sa -"podanapura nagarakA rAjA thA / 50 / malayadezake rAjA caNDazAsana dvArA strIkA apaharaNa honepara / 51-52 / dIkSA dhAra lI aura nidAna bandhasahita maMnyAsamaraNa kara sahasrAra svargameM deva huaa|64-57) vastuli. vi./mUlavRtti/4/11/263/11 pariNAmo vastulakSaNam / = pari___Namana karate rahanA yahA~ vastukA lakSaNa hai / kA a/pU./225 ja vatthu aNeyaMta te ciya kajjaM karedi NiyameNa / mahu dhammajudaM atyaM kajakara dIsade loe| jo vastu anekAntasvarUpa hai, vahI niyamase kAryakArI hai| kyoki lokameM bahuta dharma yukta padArtha hI kAryakArI dekhA jAtA hai|-(vishess de0 dravya) syA. ma /5/30/6 vastunastAvadartha kriyAkAritva lakSaNam / syA meM 23/272/6 vamanti guNa paryAyA asminniti bastu / - arthakriyAkAritva hI vastukA lakSaNa hai / athavA jisameM guNaparyAye vAsa kare vastu hai| de dravya/1/7-( sattA, sattva, sat, sAmAnya, dravya, anvaya, vastu, artha, vidhi ye saba ekArthavAcI zabda hai)| de dravya/1/4 ( vastu guNaparyAyAtmaka hai)| de. sAmAnya (vastu sAmAnya vizeSAtmaka hai)| de. zrutajJAna/II. ( vastu zrutajJAnake eka bhedakA nAma hai)| vastutva-A. pa/6 vastuno bhAvo vastutvam, sAmAnyavizeSAtmaka vastu / -vastuke bhAvako vastutva kahate haiN| vaha bastu sAmAnya vizeSAtmaka hai| [athavA artha kriyAkArI hai athavA guNa paryAyoko vAsa denevAlI hai (de vastu )] / sa. bha. ta/38/5 svapararUpopAdAnApohanavyavasthApyaM hi vastuno vastutvam |-apne svarUpake grahaNa aura anyake svarUpake tyAgase hI vastuke vastutvakA vyavasthApana kyiA jAtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ vastu vidyA 531 vAtakumAra vastu vidyA-A basunandi (I. 1043-1053) racita eka vAgbhaTTa-1 nemi nirvANa kAvya ke racayitA / samayagrantha / 1075 1125 (tI /4/23) / 2 chandonuzAsana tathA kAvyanuzAsana vastusamAsa-zrutajJAnakA eka bheda-de zrutajJAna/II / ke racayitA kvi| samaya-vi za.14 madhya / (tii/4/37)|. vAcaka-dha.14/5,6,20/22/8 / dvAdazAGgavidvAcaka = bAraha agakA vastra-bhA, pA/TI./7/230/6 paJca vidhAni paJcaprakArANi celAni vastrANi aDaja vA-kozaja tasaricIram (1) voDaja vA kapAsavastraM jJAtA vAcaka kahalAtA hai| (2) romaja vA UrgAmaya vastra eDakoSTrAdiromavastra (vakaja vA vAcanAvalakaM vRthAditvagbhaGgAdichanlivastra taTTAdikaM cApi (4) carmajaM vA ___sa si /8/26/443/4 nirabadyagranthArthobhayapradAna bAcanA / -nirdoSa mRgacarmavyAghracarma citrakacarmagajacarmAdikama vastra pA~ca prakArake grantha, usake artha kA upadeza athavA dono hI usake pAtrako pradAna hote hai-aDaja, voDaja, romaja, vakaja aura crmj| rezamase utpanna karanA vAcanA hai| (rA. vA /8/25/1/624/9), (ta sA/7/17); vastra aMDaja hai| kapAsase upajA voDaja hai| bakare, U~Ta AdikI (cA sA/153/1), (ana. dh/7/83/714)| unase upajA ropaja hai| vRkSa yA bela Adi chAlase upajA vakkaja yA dha.6/4,1,55/262/7 jA tattha Navasu Agamesu vAyaNA aNNesi bhaviyANaM valkalaja hai mRga, vyAgha, cItA, gaja Adike carmase upajA jahAsattIe gthtypruuvnnaa| carmaja hai| dha.1/4,1.54/250/6 ziSyAdhyApana vaacnaa|-1. vAcanA Adi nau 2. rezamI vastrakI utpattikA jJAna AcAryoM ko AgamoMme vAcanA arthAt anya bhavya jIvoMke lie zaktyanusAra granthake arthakI prarUpaNA / (14/5.6,12/6/3) / 2. ziSyoMko avazya thA paDhAnekA nAma vAcanA hai / (dha. 14/5 6,12/8/6) / bha. A./mU /816 veDhei visayahe, kalattapAsehiM duThiyamoehi / koseNa 2. vA banAke bheda va lakSaNa kosiyAruvva dummadI Nicca appANaM |11|-vissyii jIva strIke snehapAzameM apane ko isa taraha veSTita karatA hai| jaise rezamako utpanna dha 6/41.54/252/5 sA caturvidhA nandA bhadA jayA saumyA ceti / pUrvapakSIkRta paradarzanAni nirAkRtya svapakSasthApikA vyAkhyA nndaa| karanevAlA kIr3A apane mukhamese nikale hue tantuose apaneko veSTita karatA hai| tatra yuktibhiH pratyavasthAya pUrvAparavira dhaparihAreNa binA tantrArtha kathanaM jyaa| kvaciva kvacita skhalitavRtteArakhyA saumyaa| vaha * sAdhuko vastrakA niSedha-de0 acelakatva / ( vAcanA) cAra prakAra hai-nandA, bhadrA, jayA aura saumyaa| anya savastra muktikA niSedha-de. ved/7|| darzanoko pUrva pakSa karake unakA nirAkaraNa karate hue apane pakSako sthApita karanevAlI vyAkhyA nandA kahalAtI hai| yuktiyo dvArA vastrAMga-vastra pradAna karanevAlA kalpavRkSa |-vRkss/1 / samAdhAna karake pUrvApara virodhakA parihAra karate hue siddhAntameM vasvAka-vijayAkI uttara zreNIkA eka nagara |-de0 vidyAdhara / sthita samasta padArthoM kI vyAkhyAkA nAma bhadrA hai / pUrvApara virodhake parihArake binA siddhAnta ke arthokA kathana karanA jayA vAcanA vAima-dravya nikSepakA eka bheda-de0 nikSepa/9 / kahalAtI hai| kahI-kahI skhalanapUrNa vRttise jo vyAkhyA kI jAtI hai, vAk--de0 vcn| vaha saumyA vAcanA hai| vAkachala-de0 chala / vAcanopagata-de0 nikSepa/5/8 / vAkusa-bha, A./vi./601/807/8 gihimattaNise jjavAkuse ligo| vAcaspati mizra-vaidika darzanake eka prasiddha bhASyakAra gRhasthAnA bhAjaneSu kumbhakarakzarAvAdiSu kasyacinikSepaNa, tairvA kasyacidAdAnaM cAritrAcAra / gimittaNisejabAkuse arthAta jinhone nyAyadarzana, sAru pradarzana va bedAntadarzanake granthopara gRhasthoke bhAjana arthAta kumbha, ghaDA, karaka-kamaNDalu, zarAba vagairaha aneko TIkAoke atirikta yogadarzanake vyAsabhASyapara bhI pAtro meM se kisI pAtra meM koI padArtha rakhe hoge athavA kisIkA diye tattvakaumudI nAmakI eka TIkA likhI hai| (de0 vaha vaha darzana ) / hoge ye satra cAritrAcAra hai / samaya-I0 840-de0 nyAya/1/7 / vAkya-nyA, vi /va./9/6/137/14 vAkyaM nAma padasadohakatipata vATagrAma-DaoN. AlTeke anusAra vartamAna baDaudA nagara hI vATa grAma nAkhaNDe karUpam / sava kya nAma padoke samUhakA hai, akhaNDa eka hai, kyo ki, baDaudAkA prAcIna nAma baTarada hai aura vaha gujarAta rUpakA nhii| prAnta meM hai / ( ka. pA/pu. 1/pra 74/5 mhendr)| nyA. sU./mU /2/1/62-6 vidhyarthavAdAnubAdavacana viniyogAta 62 / vATavAna-bharatakSetra uttara Arya khaNDakA eka deza |-de0 manuSya/4 / vidhividhAyaka 163 / stutinindA parakRti purAkalpa ityarthavAdaH 64 / vidhivihitasyAnuvacana manuvAda 6 // brAhmaNa granthoMkA tIna vANa-bharatakSetra kA eka deza --de0 mnussy/4| prakArase viniyoga hotA hai-vidhivAkya, arthavAkya, anuvAdavAkya vANijya-vANijyama, viSavANijya, lAkSAvANijya, dnt162| AzA yA Adeza karanevAle vAkya vidhivAkya hai / arthavAda cAra bANijya, kezavANijya, rasavANijya--de0 saavdh/3| prakArakA hai-stuti, nindA, parakRti, aura purAkalpa ( inake lakSaNoke lie de0 vaha baha naan)| vidhikA anuvacana aura vidhise jo vANA-1 pazyantI Adi vANI-de0 bhASA / 2 asambaddhapralApa, vidhAna kiyA gayA usake anuvacanako anuvAda kahate hai / kalaha Adi vacana-de0 vcn/1| * vacanake anekoM bheda va lakSaNa-de0 dhacana / vAtakumAra-bhavanavAsI devokA eka bheda- de0 bhavana/4 / unakA vAkyazuddhi-de0 smiti/1| loka meM avasthAna-de0 bhavana/4 / jainendra siddhAnta koza
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAtavalaya 532 vAtsalya padha/3/806 vAnsalya nAma dAsatva siddhAhahimbavezmam / sadhe catuf- zAstre svAmikArye gubhRtyabat / -svAmI ke kArya me uttama sevakakI taraha siddha pratimA, jina bimba, jinamandira, cAra prakAra saghame aura zAstrame jo dAsatva bhAva rakhanA hai vahI samyagdRSTikA vAtsalya nAmaka apa yA guNa hai| da agale zIrSaka sa.sA. kI vyAkhyA-[ trayANA sAdhUnA' isa padake do artha hote hai| vyavahAra kI apekSA artha karanepara AcArya, upAdhyAya va sAdhu ina tIna sAdhuose vAtsalya karanA samyASTikA dhAtavalaya-sa si./3/1/204/3| TippaNI meM anya pratime gRhIta / pATha-ghana ca dhano mando mahAn Ayata ityarthaH / amvu ca jale udakamityartha / vAtazabdo'ntyadIpaka tata eva sabandhanIya / ghano ghanavAta / ambu ambuvAta / vAtastanuvAta / iti mahadApekSayA tanuriti sAmarthyagamya / anya pATha / siddhAntapAThastu dhanAmbu ca vAta ceti vAtazabda sopkriyte| vAtastanuvAta iti vA / - (mUla sUtra meM 'ghanAmbuvAtAkAzapratiSThA ' aisA pATha hai| usakI vyAkhyA karate hue kahate hai )-dhana, manda, mahAna, Ayata ye ekArthavAcI nAma hai aura ambu, jala va udaka ye ekArthavAco hai| vAta zabda antya dopaka hone ke kAraNa ghana va ambu donoM ke sAtha joDanA cAhira / yathA-ghano arthAt ghanavAta, ambu arthAt ambuvAta aura vAta arthAta tanuvAta / mahata yA ghanako apekSA halako hai, yaha bAta arthApattise ho jAna lI jAtI hai / yaha anya pAThakI apekSA kathana hai / sidvAntapAThake anusAra to ghana va amburUpa bhI hai aura vAtarUpa bhI hai aisA bAta zabdakA abhiprAya hai| bAtakA artha tanuvAta arthAta halakI vAyu hai| de. loka/2/4 [ ghanodadhi vAtakA varNa gomUtra ke samAna hai, dhanavAtakA mUMgake samAna, aura tanubAta kA varNa avyakta hai arthAta aneka varNavAlA hai| * vAtavalayoMkA lokameM avasthAna-de. lok/2| vAtsalyapaM.dha./u./470 tatra bhaktiranauddhatyaM vAgvapuzcetasA zamAt / vAtsatyaM tadvagugotkarSa hetave sodyataM mana / 470 / -darzanamohanIyakA upazama hAnese mana vacana kAyake uddhatapaneke abhAvako bhakti kahate hai, tathA unake guNoke utkarSa ke lie tatpara manako vAtsalya kahate haiN| 2. vAtsalya aMgakA vyavahAra lakSaNa mU. A./263 cAvaNNe saghe cadugadisa saarnnitthrnnbhuude| vacchalla kAdavva vacche bhAvI jahA giddho| -caturgatirUpa sasArase tiraneke kAraNabhUta muni AryikA Adi cAra prakAra sadhameM, bachaDe meM gAyakI protikI taraha prIti karanA cAhie / yahI vAtsalya guNa hai|-(vishess de. Age pravacana vAtsalyakA lakSaNa ) (pusi. u./26) bha. A./vi./45/150/5 dharmastheSu mAtari pitari bhrAtari vAnurAgo vArasatyam / dhArmika logoMpara, aura mAtA-pitA bhrAtAke Upara prema rakhanA vAtsalya guNa hai| cA. sA//3 sadya prasUtA yathA gaurvatse snihyati / tathA cAturvarye sadhe kRtrimasnehakaraNaM vAtsalyam / -jisa prakAra turatakI prasUtA gAya apane baccera prema karatI hai, usI prakAra cAra prakAra ke saghapara akRtrima yA svAbhAvika prema karanA vAtsalya aga kahA jAtA hai|(de. Age zIrSaka saM.4) kA. A./mU./421 jo dhammiesu bhatto aNucaraNaM kuNadi paramasaddhAe / piya vayaNaM japato bacchalla tassa bhavassa / 2214 - jo samyagdRSTi jova priya vacana bolatA huA atyanta zraddhAse dhArmika jano meM bhakti rakhatA hai tathA unake anusAra AcaraNa karatA hai. usa bhavya jobake vAtsalya guNa kahA hai| dra.sa./To/41/175/11 bAhyAbhyantararatnatraprAdhAre caturvidhasa ghe vatse dhenuvatpaJcendriyaviSayanimittaM putrakalatrasuvarNAdisnehavadvA yadakRtrima snehakaraNaM tadanyavahAreNa vAtsalya bhnnyte| - bAhya aura abhyantara ratnatrayako dhAraNa karanevAle muni AryikA zrAvaka tathA zrAvikArUpa cAro prakArake saghameM, jaise gAyakI bachaDe meM prati rahatI hai usake samAna, athavA pA~coM indriyoM ke viSayoke nimitta putra, strI, suvarNa AdimeM jo sneha rahatA hai, usake samAna svAbhAvika sneha karanA, yaha vyavahAranayakI apekSAse vAtsalya kahA jAtA hai| 3. vAtsalyakA nizcaya lakSaNa sa. sA /mU /235 jo kuNadi bacchalatta tiyeha sAhUNa movasvamaggammi / so vacchalabhAvajudo sammAdiTTho munneyvyo| -jo ( cetayitA) mokSamArga meM sthita samyagdarzana jJAna cAritrarUpa tIna sAdhako yA sAdhano ke prati ( athavA vyavahArase AcArya upAdhyAya aura muni ina tIna sAdhuoke prati ) vAtsalya karatA hai, vaha vAtsalyabhAvase yukta samyagdRSTi jAnanA caahie| rA. vA /6/24/1/526/15 jinapraNItadharmAmRte nityAnurAgatA vArasalyam / = jina praNIta ( ratnatraya) dharmarUpa amRtake prati nitya anu rAga karanA vAtsalya hai / (ma pu./63/320); (cA sA/1/3) bha. A /vi/45/150/5 vAtsalya, ratmatrayAdaro va Atmane / athavA apane ratnatraya dharma meM Adara karanA vAtsalya hai| pusi, u./26 anavaratama hiMsAyAM zivasukha lakSmI nibandhane dhrme| sarvedhvapi ca sarmiSu parama vAtsalyamAlambyam / mokSasukhakI sampadAke kAraNabhUta jainadharma me, ahisAmeM aura samasta hI ukta dharmayukta sAdharmI jano meM nirantara utkRSTa vAtsalya ba prItiko avalambana karanA caahie| dra.sa /To/31/176/10 nizcayavAtsalya punastasyaiva vyavahAravAtsalyaguNasya sahakAritvena dhameM dRDhatve jAte sati mithyAtvarAgAdisamastazubhAzubhAbahiviSu prIti tyaktvA rAgAdivikalpopAdhirahitaparamasvAsthyasavittisajAtasadAnandai kalakSaNasukhAmRtarasAsvAda prati prItikaraNameveti saptamAna vyAkhyAtam |-puurvokt vyavahAra vAtsalyaguNake sahakArIpanese jaba dharma meM dRDhatA ho jAtI hai, taba mithyAtva, rAga Adi samasta zubha azubha bAhya padArthoM meM prIti choDakara rAgAdi viksapoMkI upAdhise rahita paramasvAsthyake anubhavase utpanna sadA AnandarUpa sukhamaya amRtake AsvAdake prati prItikA karanA hI nizcaya vAtsalya hai| isa prakAra saptama vAtsalya agakA vyAkhyAna 4. pravacana vAtsalyakA lakSaNa sa si /6/24/336/6 vatse dhenuvatsadhama Ni sneha pravacanavatsalavam / jese gAya bachaDepara sneha rakhatI hai usI prakAra sAdharmiyoMpara sneha rakhanA pravacanavatsalatva hai| (bhA pA /TI./07/221/17) rA vA./6/24/13/530/20 yathA dhenutse akRtrimasnehamutpAdayati tathA sadharmANamavalokya tadgatasnehAdrIkRtacittatA pvcnvtsltvmityucyute| ya sadharmaNi sneha sa eva pravacanasneha' iti| =jase gAya apane bachaDese akRtrima sneha karatI hai usI taraha dhArmika janako dekhakara snehase otaprota ho jAnA pravacanavatsalatva hai| jo dhArmikoMme sneha hai vahI to pravacana sneha hai| dha.8/3,41/10/7 tesu aNurAgo AkarakhA mamedabhAvo pavayaNavacchaladA NAma -( ukta pravacano arthAt siddhAnta yA bAraha agomeM athavA unameM honevAle dezavatI mahAvratI va asaMgatasamyagdRSTiyoM meM-(de. pravacana ) ] jo anurAga, AkAMkSA athavA mamedaM buddhi hotI hai. usakA nAma pravacanavatsalatA hai / (cA, sA./56/5) jainendra siddhAnta koza
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAtsyAyana 533 vAda 5. eka pravacanavAtsalyase hI tIrthakara prakRti bandha sammAvanAmeM hetu gha.8/341/108 tIe titthayarakamma bjmi| kudo| paMcamahavyadAdi AgamatthavisayamukkaTThANurAgassa daMsaNavisujjhadAdohi avinnaabhaavaado| cA, sA 117/1 tenaikenApi tIrthakranAmakarmabandho bhavati / -usa eka pravacana vAtsatyase ho tIrthakara nAmakarmakA bandha ho jAtA hai, kyoki, pA~ca mahAvatAdirUpa AgamArtha viSayaka utkRSTa anurAgakA darzanavizuddhatAdikoke sAtha avinAbhAva hai| (cA sA /57/1), (aura bhI de. bhAvanA/2) 1. vAtsalya rahita dharma nirarthaka hai kurala kAvya/8/7 asthihInaM yathA kITa sUryo dahati tejasA / tathA dahati dharmazca premayanya nRkITakam / 7 / - dekho, asthihIna kI Deko sUrya kisa taraha jalA detA hai| ThIka usI taraha dhamazIlatA usa manuSyako jalA DAlatI hai jo prema nahIM krtaa| vAtsAyana-asapAda gautamake nyAyasatrake sarvapradhAna bhASyakAra / samaya-I za./4/-de. nyAya/1/7 / vAda-cauthe narakakA chaThA pttl|-de. nrk/5/11|| vAda-hAra-jItake abhiprAyase kI gayI kisI viSaya sambandhI carcA vAda kahalAtA hai| vItarAgIjanoMke lie yaha atyanta aniSTa hai| phira bhI vyavahArameM dharma prabhAvanA Adike artha kadAcita isakA prayoga vidvAnoko sammata hai| 1. vAda va vivAdakA lakSaNa de0 kathA ( nyAya/3) ( prativAdIke pakSakA nirAkaraNa karane ke lie athavA hAra-jotake abhiprAyase hetu yA dUSaNa dete hue jo carcA kI jAtI hai vaha vijigISu kathA yA vAda hai|) nyA mUm /1/2/1/41 pramANatarkasAdhanopalambha siddhAntAviruddha paJcAvayabopapanna' pakSapratipakSaparigraho vAda 511- pakSa aura pratipakSa ke parigrahako bAda kahate hai| usake pramANa, tarka, sAdhana, upAlambha, sidvAntase avirudva aura paca avayavase siddha ye tIna vizeSaNa hai| arthAta jisameM apane pakSakA sthApana pramANase, pratipakSakA nirAkaraNa tarkame parantu siddhAntase aviruddha ho; aura jo anumAnake paoNca ava yavose yukta ho, vaha vAda kahalAtA hai| syA ma /10/107/8 paraspara lakSmIkRtapakSAdhikSapadakSa vAdo-vacano panyAso vivAda / tathA ca bhagavAn haribhadrasUri -'lavyakhyAtyathinA tu spada du sthitenAmahAtmanA / chalajAtipradhAno ya sa vivAda iti smRta / dUsareke matako khaNDana karanevAle vacanakA kahanA bibAda hai| haribhadrasUrine bho kahA hai, "lAbha aura khyAtike cAhane vAle kaluSita aura nIca logahala aura jAti se yukta jo kucha kthana karate hai. vaha vivAda hai|" nyA. vi./vR./1/4/110/13 sa vAdo nirNaya eva 'nAta paro vimavAda' iti vacanAt / tadabhAvo visavAda / - savAda nirNaya rUpa hatA hai, kyoki, 'isase dUsarA visaMvAda hai| aisA vacana pAyA jAtA hai| usakA abhAva arthAta nirNaya rUpa na honA aura vaise hI vyartha me carcA karate rahanA, so visavAda hai / 3. vItarAga kathA bAda rUpa nahIM hotI nyA. dI./2/84/80/2 kecidvItarAgakyA bAda iti kathayanti tatpAribhASikameva / na hi loke guru ziSyAdivAgyApAre vaaddhyvhaare| vijigISuvAgvyavahAra eva bAdatvaprasidhe / = koI (nai yAyika loga) dhItarAga kathAko bhI vAda kahate hai| (de0 Age zISa ka naM.1) para baha svagrahamAnya arthAt apane gharakI mAnyatA hI hai, kyoki lokme guru-ziSya Adiko saumya carcAko bAda yA zAstrArtha nahI kahA jaataa| haoN, hAra-jItakI carcAko avazya vAda kahA jAtA hai| 4. vitaNDA Adi karanA bhI vAda nahIM hai vAdAmAsa hai nyA. vim /2/215/244 tadAbhAso vitaNDAdi abhyupetAvyavasthite / - vitaNDA Adi karanA vAdAbhAsa hai, kyoki, usase abhyupeta (agIkRta) pakSako vyavasthA nahIM hotI hai| 5. naiyAyikoMke anusAra vAda va vitaNDA Adi meM antara nyA sU /TippaNa:/1/2/1/41/26 tatra gurvAdibhi saha vAda - vijigISuNA saha jalpavitaNDe / =guru, ziSya AdikomeM vAda hotA hai aura jotane kI icchA karanevAle vAdo va prativAdI meM jalpa va vitaNDA hotA hai| 6. vAdIkA kartavya mi vivR/10/335/21 vAdinA ubhayaM kartavyam svapakSasAdhana parapakSadUSaNam / si vi.//1/11/330/16 vijigISuNobhaya kartavya svapakSasAdhana parapakSadUSaNam / -bAdI yA jItakI icchA karanevAle vijigISuke do kartavya hai-svapakSame hetu denA aura parapakSame dUSaNa denaa| .. mokSamArgameM vAda-vivAdakA niSedha ta. mU./7/6 madharmAvisabAdA / =sarmiyo ke sAtha visaMvAda arthAda merA terA na karanA yaha acaurya mahAvatakI bhAvanA hai| yo sA/a/7/33 bAdAnA prativAdAnA bhASitAro vinizcitaM / neva gacchanti tatyAnta gaterima vilambita 133- jo manuSya vAdaprativAdame ulajhe rahate hai, ve niyamase dhAratavika svarUpako prApta nahI ho skte| nirAma /16 tamhA sagaparasamae kyaNavivAdaMNa kAdamvA / iti / - igalie paramArtha ke jAnanevAlIko svasamayo tathA parasamayo ke sAtha vAra karane yogya nahIM hai| pra.sA/tA. vR /223/prakSepaka gA8 kI TIkA/30/10 idamatra tAtparyamsvayaM varatugvarUpameva jJAtavyaM para prati vivAdo na karttavya' / kasmAt / vivAde rAgadveSotpattirbhavati, tatazca zuddhAtmabhAvanA nazyatIti / yahA~ yaha tAtparya samajhanA cAhie ki svaya vastusvarUpako jAnanA hI yogya hai| parake prati vivAda karanA yogya nahI, kyoki, vibAdameM rAgadveSakI utpatti hotI hai, jisase zuddhAtma bhAvanA naSTa ho jAtI hai / ( aura usase saMsArakI vRddhi hotI haidra s.)| --(dra sa./To./22/67/6) / 2. saMvAda va visaMvAdakA lakSaNa sa. si 16/22/337/1 visaMvAdanamanyathApravartanam / sa si./7/6/345/12 mameda taveda miti samibhirasaMvAda / -1 anyathA pravRtti (yA pratipAdana-rA.bA ) karanA visavAda hai| (rA vaa/6/22/2/128/11)| 2. 'yaha merA hai, yaha terA hai' isa prakAra sAdharmiyose visaMvAda nahI karanA caahie| (rA.bA./7/6/-1536/16); (cA. sA/14/5)) jainendra siddhAnta koza
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAdanyAya 8. paradharma hAni ke avasarapara binA bulAye bole anyathA cuna rahe bha A. / / 26/01 kaNarasa appaNI yA vidhammie visa kan ja a pugiso apohi ya puja - dUsarIkA apanA apanA dhArmika kArya naSTa honekA prasaMga Anevara binA pUche hI bolanA caahie| yadi kArya vinAzakA prasaMga na ho tAja koI pUchegA gola nahIM gAno /6/95 dharmanAze vivAdhyase musidvAndArthaviplabaSTerapi vaktavya tatsvarUpaprakAzane / 151 - jahA~ dharmakA nAza ho kriyA bigato ho tathA samIcIna siddhAntakA lopa hotA ho usa samaya dharmakiyA aura siddhAntake prakAzanArtha binA se bhI vidvAnoko bolanA caahie| anya sambandhita viSaya 2. yogavakatA va vivAda antara 2, vastu vivecanakA upAya / 3, vAda va jaya parAjaya sambandhI / 4 anekoM ekAntavAda na matoke lakSaNa nideza Adi / 534 - de0 yogavakratA / -de0 nyAya / 1 / -- 30 nyAya / 2 | - de0 vaha vaha nAma / de0 anumAna / 3 / hai - de0 vAda / 1 vAdanyAya - A kumAranandi ( I 776 ) kRta saMskRta bhASA meM nyAya viSayaka grantha (tI / 2 / 350, 448) / 5. vAdane pakSa va hetu do hI atrayatra hote hai / 6. gAyika loga nAda pA~ca avayava mAnate vAda mahArNava -zvetAmtrarAcArya zrI abhayadeva ( I za. 10) kRta saMskRta kA nyAya viSayaka grantha / vAdicaMdra - nandisa balAtkAragaNa kI sUrata zAkhA meM prabhA candra ke ziSya aura mahIndra ke guru kRtiye pArzvapurANa, zrIpAla AkhyAna jJAna sUryodaya nATaka, zubhalocanA caritra samaya - vi 1637- 1664 (I 1580-1607) / (de. itihAsa / 7/4), (to/4/71), je 1/406 bAditva Rddhi de0/2 vAdideva sUri tArkika va naiyAyika eka zvetAmbarAcArya jinhAne 'parIkSAmukha' granthapara 'pramANa naya tatvAlakAra syAdvAda ratnAkara' nAmakI TIkA likhI hai| Apake ziSyakA nAma ratnaprabha samaya-I 1910 - 1966 (si. vi./ 20.41/1 mahendra kumAra ) / vAdirAja1 A samantabhadra (I 120-185) kA apara nAma (de. itihAsa / 7 / 1 ) 2 dakSiNa dezavAsI zrI vijaya (I. 150) ke guru / samaya - I za 10 kA pUrvArdha / (tI / 3 /12 ) / 3 draviDasagha nandigaccha uru gala zAkhA mati sAgara ke ziSya zrIpAla ke praziSya, anantavIrya tathA dayApAla ke sahadharmA / ekIbhAva stotra kI racanA dvArA apane kuSTa roga kA zamana kiyaa| kRti- pArzvanAtha caritra, yazodhara caritra, ekIbhAva stAtra, nyAya vinizcaya vivaraNa, pramANa nirNaya / samaya- cAlukya nareza jayasiMha (I 1016 1042) dvArA sammAnita / pArzvanAtha caritra kA racanA kAla zaka 147 ( I 1025) ata I 1010- 1065 / (de itihAsa /6/3) / (tI /3/88-62) / dhAyu vAdIsaha akalaka deva ke guru bhAI puSyasena (I. (20-680) ke ziSya / asalI nAma oDayadeva, tamilanADu ke vAsI kRtiyechatra cUr3AmaNi, gadya cintAmaNi / samaya I. 770-860 / (ve itihAsa/0/2) (sI/3/25-27) 2 vAdirAja ke ziSya, yAdavarAja aireyaMga zAntarAja telagu (I 1103) ko guru / asalI nAma ajita sena / kRti syAdvAd siddhi / samaya-I. 1103 (I za. 12 puurv)| (tI./3/62) / vAnaprastha vA sA / 46 / 2 mAnaprastha aparigRhItanirUpA vastrakhaNDadhAriNo niravimutA bhavanti jinhoMne bhagavA devakAdigambara rUpa dhAraNa nahIM kiyA hai, jo saNDavastroko dhAraNakara niratizaya tapazcaraNa karane meM tatpara rahate hai, unhe vAnaprastha kahate hai / vAnara vaMza itihAsa10/13 vAnAyuja bharata kSetrakA eka deza-de0 manuSya / 4 / vAmadeva- = 1 mUlasaMghI bhaTTAraka / guru paramparA - vinayacanda, lakSmIcandra vAmadeva pratiSThA Adi vidhAnoM ke jJAtA eka jinabhakta kAyastha / kRtiye - bhAvasa graha, trailokyapradIpa, pratiSThA sigraha, trilokasAra pUjA samArthasAra jJAnopana sUktisaMgraha, zrutajJAnodyApana, mandira saMskAra pUjA / samaya-vi za 14-15 ke lagabhaga (je./1/48442) (to 65 vAmana rAjAkI nagarI - de0 vanaspatI | vAmanasaMsthAna de0sasthAna vAmA bhagavAn pArzva kI maataa| apara nAma brAhmI, varmilA, varmA / -30 siikr| vAyavya-pazcimottara koNavAlI vidizA / vAyu vAyu bhI aneka prakArako hai| unameM se kucha acitta hotI hai, aura kucha sacitta / prANAyAma dhyAna Adime bhI vAyumaNDala va vAyavI dhAraNAokA prayoga kiyA jAtA hai / -R 1. vAyuke anekoM bheda va lakSaNa de, pRthivI - (vAyu, vAyukAyika, vAyukAya aura vAyu isa prakAra vAyu ke cAra bheda hai| tahA~ vAyukAyika nimnarUpase aneka prakAra hai ) / mU A. / 212 vAdubhAmo ukkali maDali gujA mahA ghaNu taNU ya / te jANa bAujIvA jANittA pariharedabbA / 212 / sAmAnya pavana, bhramatA huA U~cA jAnevAsA pavana mahuta raja sahita janevAlA pahana pRthivIme lagatA huA cakkaravAlA pavana, gU~jatA huA calanevAlA pavana, mahApAna, ghanodadhi bAta, ghanavAta, tanuvAta ( vizeSa de0 vAtavalaya) - ye vAyukAyika jIva hai / ( pa sa / pra /9/80), (dha. 1/ 1.1.42 / 12 / 273 ) ( ta sA /2/65 ) / bha A /tra /08/05/20 kAmaDali dI vAyo / bAyuke jhajhAvAta aura mANDalika aise do bheda hai| jalavRSTi sahita jo vAyu mahatI hai usako mAdA karate hai ora jo banAkAra bhramaNa karatI hai usako mANDalika vAyu kahate hai / jainendra siddhAnta koza 2. prANAyAma sambandhI vAyu maNDala jJA / 26121.26 vinduko mIzAnam caJcala pa nopela durlakSya vAyumaNDala 21 tiryagvatyavizrAnta pahanAya
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAyu 535 vAruNI SaDaGgula / pavana' kRSNavarNo'sau uSNa zItazca lakSyate / 26 / - suvRtta kahie golAkAra tathA binduo sahita nIlAjana dhanake samAna hai varNa jisakA, tathA cacalA ( bahatA huA) pavana bIjAkSara sahita, durlakSya ( dekhane meM na Ave ) aisA vAyumaNDala hai| yaha pavanamaNDalakA svarUpa kahA / 21 / jo pavana saba tarapha tiryak bahatA ho, vizrAma na lekara nirantara bahatA ho rahai tathA 6 agula bAhara Avai, kRSNavarNa ho, uSNa ho tathA zIta bhI ho aisA pavanamaNDala sambandhI pavana pahacAnA jAtA hai| 5. anya sambandhita viSaya 1. bAdara taijasakAyika AdikoMkA bhavanavAsiyoMke vimAno va AThoM pRthiviyoMmeM avasthAna (de0 kaay2/5)| 2 sUkSma taijasakAyika AdikoMkA lokameM sarvatra avasthAna (de0 kssetr/4)| 3. vAyumeM pudgalake sarva guNoMkA astitva (de0 pudgl/R)| 4. vAyu kAyikoMmeM kathacit trasapanA (de0 sthAvara ) / 5 vAyukAyikoMmeM vaikriyika yogakI sambhAvanA ( de0 vaikriyika ) / 6. mArgaNA prakaraNameM bhAva mArgaNAkI iSTatA tathA tahA aayke| anusAra hI vyaya honekA niyama (de0 maargnnaa)| 7 vAyukAyikoMmeM guNasthAna, jIvasamAsa, mArgaNAsthAna Adi 20 prarUpaNAe~ (de0 sd)| 8. vAyukAyikoM sambandhI sat , sakhyA. kSetra, sparzana, kAla, antara, bhAva va alpabahutva rUpa 8 prarUpaNAe~ (de0 vaha vaha naam)| 9. vAyukAyikoMmeM karmokA bandha udaya sattva (de0 vaha vaha nAma) / 3. mArutI dhAraNAkA svarUpa jJA /37/20-23 vimAnapathamApUrya saMcarantaM samIraNam / smaratyavirata yogI mahAvegaM mahAbalam / 20 / cAlayantaM surAnIkaM dhvananta tridshaalym| dArayanta dhanavAta kSobhayantaM mahArNavam / 21 / vajantaM bhuvanAbhoge sacarantaM hrinmukhe| visapantaM jagannIDe nivizantaM dharAtale 122 / udadhUya tadraja' zIghra tena prblvaayunaa| tata' sthirIkRtAbhyAsa' samIra zAntimAnayeta / 23 / yogI AkAzameM pUrNa hokara vicarate hue mahAvegavAle aura mahAbalavAn aise vAyumaNDalakA cintavana kareM / 20 / tatpazcAt usa pavanako aisA cintavana karai ki-devo kI senAko calAyamAna karatA hai, meru parvatako kaeNpAtA hai, meghoke samUhako bakheratA huA, samudrako kSobharUpa karatA hai / 21 / tathA lokke madhya gamana karatA huA dazo dizAomeM sacaratA huA jagatarUpa gharameM phailA huA, pRthivItalame praveza karatA huA cintadhana karai / 22 / tatpazcAta dhyAnI (muni) aisA cintavana karai ki vaha jo zarIrAdika kA bharama hai ( de0 AgnegI dhAraNA ) usako isa prabala vAyumaNDalane tarakAla uDA diyA, tatpazcAt isa vAyuko sthirarUpa cintavana karake sthira kare / 23 / ta. anu /184 akAra marutA pUrya kumbhitvA rephavAhinA / dagdhvA svavapuSA karma, svato bhasma virecya ca / 184 / - aha mantrake 'a' akSarako pUraka pavanake dvArA pUrita aura kumbhita karake rephako agnise kama cakrako apane zarIra sahita bhasma karake phira bhasmako svaya virecita kare / 184 / 4. bAdara vAyukAyikoMkA loko avasthAna Sa. rakha /41,3/sUtra 24/36 bAdarakAukkAiyapajjattA kevaDi khette, logassa saMkhejjadibhAge / 24 / gha 1,3,17/83/6 madaramUlAdo upari jAva sadarasahassArakappo tti pacarajju ussedheNa logaNAlI samacauraMsA vAdeNa aaunnnnaa| dha 4/3,24/13/8 bAdaravAupajjattarAsI logassa sakhejjadibhAgametto mAraNaM tiya uvavAdagadA sabaloge kiNNa hodi tti vutte Na hodi, rajjupadaramuheNa paMcarajjuAya mega TThidakhette cetra pAeNa tesimuppttiido| bAdara vAyukAyika paryApta jIva vitane kSetrameM rahate hai| lokake sakhyAtave bhAgame rahate hai / 24 / (baha isa prakAra ki)mandarAcala ke mUlabhAgase lekara Upara zatAra aura sahasrAra kalpa taka pA~ca rAju utsedha rUpase samacaturasra lokanAlI vAyuse paripUrNa hai|prshn -bAdara bAyu kAyika paryApta rAzi lokake sakhyAtave bhAgapramANa hai jaba vaha mAraNAntika samudrAta aura upapAda padokA prApta ho tatra vaha sarva lokameM kyo nahI rahatI hai ? uttara-nahI rahatI hai, kyoki, rAjupratarapramANa mukhase aura paoNca rAju AyAmase sthita kSetrameM hI prAya karake una Adara va yukAyika papi jIvo kI utpatti hotI hai| vAyubhUti-ha pu/3/zloka- magadhadeza zAligrAma somadeva brAhmaNa kA putra thA / 100 / muniyo dvArA apane pUrva bhavakA vRtAnta suna ruSTa huaa| rAtriko munihatyAko niklA para yakSa dvArA kIla diyA gyaa| munirAjane dayApUrvaka chuDavA diyA, taba aNuvrata dhAraNa kiyA aura marakara saudharma svarga me upajA / ( 136-146) / graha kRSNa ke putra zambake pUrva kA chaThA bhava hai-de0 zaba / vAyurathama pa/58/80-82 bharatakSetrake mahApura nagarakA rAjA thaa| dhanaratha nAmaka putra ko rAjya dekara dIkSA le lii| prANata svarga ke anuttara vimAname utpanna huaa| yaha 'acalastoka' balabhadrakA pUrvabhava na 2 hai|-de0 acala stoka ! vAriNI-vijapA kI uttara zreNIkA eka nagara-de0 vidyAdhara / vAriSaNa---1. bRhatkathA koza/kathA naM 10/pR0-rAjA zreNika kA putra thA / 35 // vidya ccara corane rAnI celanAkA sUradatta namaka hAra curAkara 36 / kotavAlake bhaya se zmazAna bhUmime yAnaratha inake Age DAla diyA, jisake kAraNa yaha pakaDe gye| rAjAne prANadaNDakI AjJA kI para zastra phUloke hAra bana gye| taba virakta hA dIkSA le lI / 3 / somazarmA mitra ko jabaradastI dIkSA dilAyI / 31 / parantu usakI strI sambandhI zalyako na miTA skaa| tama usake sthitikaraNArtha use apane mahala meM le jAkara samasta rAniyoko gArita honeko AjJA dii| unakA sundara rUpa dekha kara usake manakI zalya dhula gayI aura puna dosita ho dharmame sthita huaa|4| 2. bhagavAn vIrake tIrtha ke eka anuttaropapAdaka-de0 anuttaropapAdaka / vAruNo-jJA 37/24-27 bAruNyA sa hi puNyAtmA ghanajAlacita nabha / indrAyughataDidgarjaccamatkArAkula smaret / 24 / sudhAmbuprabhavai sAndrabindubhirmoktikojjvalai / varSanta te smareddhIra sthUlasthUlai nirantaram // 25 // tato'dvandusama kAnta pura varuNalAJchitam / dhyAyetsudhApaya pUrai plAvayantaM nabhastalam / 261 tenAcintyaprabhAveNa divyadhyAnotthitAmbunA / prAlayati ni zeSa tadraja kaaysbhaam| vahI puNyAtmA ( dhyAnI muni ) indradhanuSa, bijalI, garjanAdi camatkAra sahita megho ke samUhase bhare hue AkAzakA dhyAna varai / 24 tathA una medhoko amRtame utpanna hue motiyoke samAna ujjvala baDe-baDe binduose nirantara dhArapa varpate hue AkAzako dhIra, cIra muni jainendra siddhAnta koza
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ vAruNI smaraNa kare arthAt dhyAna kare | 25 | tatpazcAt arddhacandrAkAra, manohara, amRtamaya, jala ke pravAhase AkAzako bahAte hue varuNapura ( varuNa maNDalakA ) citavana kare / 26 / acintya hai prabhAva jisakA aise divya dhyAna se utpanna hue jalase, zarIra ke jalane se ( de0 AgneyI dhAraNA ) utpanna hue samasta bhasmako prakSAlana karatA hai, arthAt dhotA hai, aisA mana pare ta anU / 105 ha mantro nabhasi dhyeya kssrnnmRtmaarmni| tenAnyattadvinirmANa pIyUSamamujjvala 1858 ko Adha aise dhyAnA cAhie ki usase AtmAme amRta kara rahA hai, aura usa amRta se anya zarIrakA nirmANa hokara vaha amRtamaya aura ujjvala bana rahA hai / vAruNo-1 rucaka parvata nivAsinI eka dikkumArI-de0 loka / 5 / 13 / 2 vijayArdha kI uttara zreNIkA nagara / - de0 vidyAdhara / vAraNIvara madhyalokakA caturthI va sAgara de0 loka/2/1 vAna ma pu / 38/35 vArtA vizuddhavRttyA syAt kRSyAdInAmanuSThita / - vizuddha AcaraNapUrvaka khetI adhika karanA vAsa kahalAtI hai| (cA. sA / 43 / 5 ) / vArtika - zlo. vA / 1/1 paM2/20/10 vArtika hi sUtrANAmanupapati codanA tatparihAro vizeSAbhidhAna prasiddha sUtrake nahI ana tAra hone denekI tathA sUzoke arthako na siddha hone denekI uhApoha yA tarkaNA karanA aura usakA parihAra karanA, tathA grantha ke vizeSa arthako pratipAdita karanA, aise vAkyako vArtika kahate hai / vArSagaNya - sAkhyamatake prasiddha praNetA samaya I0 230 200 1 - de0 sAMkhya | vAlmIki eka vinayavAdI- de0 vainayika | vAlhoka - bharatakSetra uttara Arya khaNDakA eka deza / de0 manuSya / 4 bAbila naraka0 naraka/2/110 vAsanA [TI] [30] arIrAdI zucisthiramIyAdijJAnAnyanidyAstAsAmabhyAsa puna puna pravRttistena janitA saskArA vAsanA / - zarIrAdiko zuci, sthira aura AtmIya mAnanerUpa jo avidyA ajJAna hai usake puna puna pravRttirUpa abhyAsa se utpanna raskAra vAsanA kahalAte hai / * anantAnubandhI Adi kaSAyakA vAsanAkAja - de0 vaha vaha nAma / vAsavagandharva nAmaka vyantara devoMkA eka bheda / - de0 gandharva / vAsukimA svAmI nAgendradeva de0 || 12 | vAsudeva -1 kRSNakA aparanAma hai / - de0 kRSNa / 2 nava vAsudeva paricaya va vAsudevakA lakSaNa de0 zalAkA puruSa / 4 / vAsudeva sArvabhauma- navya nyAyake prasiddha praNetA / samaya - I0 1000-30 vAma/1/7 - - = vAsupUjyazloka pUrva 02 puSpa pUrva meru sambandhI barasakAvatI dezame ratnapura nagara ke rAjA 'padmottara' mahAdeva hue| 13 vartamAna meM 12 me lIvara hue| de0] [TIvara / 536 sami/7/26 'vAstu agAra a vAstu- vAstu kA artha ghara hotA hai / vAhinI -senAkA eka ana / --de0 senA / vidaphala - Volume (ja. pa. pra.108 ) | vikalAveza - viMdhya parvata hai eka giri aura dUsarA vindhyagiri / ( da. sA / pR 16 kI TippaNI / premI jI ) / vidhya varmA - - bhojavazakI vaMzAvalI ke anusAra yaha ajayavarmAkA putra aura subhaTavarmAkA pitA thaa| mAlavAdeza ( magadha ) kA rAjA thaa| dhArA nagarI va ujjainI isakI rAjadhAnI thii| anAma vijayavarmA thA / samaya-- vi0 sa0 1246-1257 ( I0 1112-1200 ) / - 30 itihAsa /2/1 vidhyanyAsI mAgaNyA zimya tathA sAtya darzanakA prasiddha prnnetaa| samaya - I0 250-320 / - de0 sAkhya / vidhyazaktima -ma. pu/58 / zloka - bharatakSetrake mannayadezakA rAjA thA / 63 // bhAI suSeNakI natikIko yuddha karake chIna liyA / 76 / cirakAla taka aneko yoniyo me bhramaNa karaneke pazcAt | 10| bharatakSetrake bhogavarddhana nAmaka nagarake rAjA zrIdharakA 'tAraka' nAmakA putra huA yaha tAraka pratinAyaka dUra pUrvabhava hai| 30 tAraka vidhyAcala bharatakSetra khaNDakA eka parvata yo deza jisame nimna 19. prAnta sammilita haiN| dazA, kiSkramya tripurA nepAla, uttamavarNa, vaidiza, antapa, kauzala, pattana, vinihAnta / -de0 manuSya vikaTa de0 graha / vikathA - de0 kathA | vikala- - 1 vikla doSa / - de0 zUnya / 2 sAdhya sAdhana vikla dRSTAnta - de0 dRSTAnta / vikalana - Distribution /pr.20)| vikalAdeza rAvA./4/42/12/232 / 22 dharmANA bhedena vivakSA dekasyAsthAnekArthapratyAyanazaktyabhAvAta krama / yadA tu kama tadA vikalAdeza', sa eva naya iti vyapadizyate / = jaba vastuke astitva Adi aneka dharmakAmAvikI apekSA bhinna-bhinna miti hote hai, usa samaya eka zabda me aneka arthoke pratipAdanakI zakti na honese kramase pratipAdana hotA hai| ise nikalAdeza bahate hai| saura yaha nayake AdhIna 3 vizeSa0 maya / 1 /2 ( zlo. baa./2/1/6/25996)| ( sa. ma / 22 / 201 / 16 / rA. vA./4/42/16/260/12 niraMzasyApi guNabhedAnA vikalA deza | 16 | svena tatvenApravibhAgasyApi vastuno vividha guNarUpaM svarUpo parajakamapekSya prakalpitamaMzabheda kRtvA anekAtmavai karava vyavasthAyA narasiha sihatvavat samudAyAtmakamAtmarUpamabhyupagamya kAlAdibhiranyonyaviSayAnupravezarasAyana videza na tu kevala sihe sitva ekAtmakatvaparigrahAt / yathA vA pAnakamanekakhaNDavAmazavirA vimAsthAya anekarasAramaya svamasyAmasAya puna svazaktivizeSAdidamapyastIti vizeSanirUpaNaM kriyate, tathA anekApUrvadisAmarthyAsAdhyavizeSAya " dhAraNa' visAveza stha punararthasyAbhimnasya guNo bhavana To hi abhisyArthasya guNastazvabhedaM kampayat yathA paruda bhavA paTurAsIda para evam iti guNaviviktarUpasya vyAsaMbhavAt gulamedena guNino'pi bheda niraMza vastume guNameva azavapanA karanA vikalAdeza hai / svarUpase avibhAgI akhaDa sattAka vastue~ vividha guNokI apekSA aMza kalpanA karanA arthAt aneka aura ephakI avasthAke lie mUlata narasiMhameM bikI taraha samudA = jainendra siddhAnta koza
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ vikalendriya yAtmaka vastusvarUpako svIkAra karake hI kAla Adiko dRSTise paraspara vibhinna aMzokI kalpanA karanA vikalAdeza hai| kevala siMhame siMhatva kI taraha eka meM ekAMzakI kalpanA karanA vikalAdeza nahIM hai / jaise dADima karpUra Adi mane hue dazarcasameM vilakSaNa rasakI anubhUti aura svIkRtike bAda apanI pahicAna zaktike anusAra 'isa zarbata me ilAicI bhI hai karpUra bhI hai' ityAdi vivecana kiyA jAtA hai, usI anekAntAtmaka eka vastukI svIkRtike bAda hetuvizeSase kisI vivakSita aMzakA nizcaya karanA vikalAdeza hai| prazna- guNa abhinna arthakA bhedaka kaise ho sakatA hai / uttara- akhaNDa bhI vastumeM guNo se bheda dekhA jA sakatA hai, jaise galavarSa Apa paTu the, isa varSa para hai' isa prayoga avasthA medase udabhinna prayameM bheda vyavahAra hotA hai| guNa bhedase guNibhedakA honA svAbhAvika hI hai / - ( vizeSa de0 dravya /4/4 ) ( aura bhI ve0 saphalAdeza ) / kho / 2/2/6/06/460/21 sAsavAdakA pratyekaM sadAdivAkyaM vikalAdeza iti na samIcInA yuktistatsamudAyasyApi vikatAvezatvaprasaGgAt sampUrNa vastukA pratipAdaka na honeke kAraNa pratyeka bolA gayA sat asat yadi vAkya vikalAdeza hai, yaha mukti ThIka nahIM, kyokiM yoM to una sAThI vAyapoMke samudAyako bhI vikalAdezapanekA prasaMga hogaa| sAto vAkya samudita hokara bhI vastubhUta artha ke pratipAdaka na ho skege| ( sa bha ta . / 11 / 2 ) / ka. pA 1/1172 / 203/6 ko vikalAdeza | astyeva nAstyeva avaktavya evaM ghaTaiti vikalAdeza kakSameteSA sAnA durnayAnA vikalAdezasya na. ekaviziSTasyeva vastuna pratipAdanAya / praznavikalAdeza kyA hai ? uttara-ghaTa hai hI, ghaTa nahIM hI hai, avaktavyarUpa hI hai. isa prakAra yaha ( saptabhaMgI) vikalAdeza hai / prazna- ina sAto durjayarUpa arthAt sarvathA ekAntarUpa vAkyoMko vikalAdezapanA kaise prApta ho sakatA hai / uttara - aisI AzakA ThIka nahIM ki ye sAto vAkya ekadharmaviziSTa vastukA hI pratipAdana karate hai, isalie ye vikalAdeza rUpa hai / sa.bha./96/6 atra kecit eka dharmAtmakamastu viSayakoSajanaka vAkyatva vikalAdezatvam ityAhu teSA nayavAkyAnAM ca saptavidhavavyAghAta' | ghaTa * - * sa ma ta /17/1 yasu dharmyaSayakadharmaviSayojanAya vikalAdezatvamiti - tanna / dharmivRttitvAvizeSitasya dharmasyApi sAraNasyAsaMbhavAtyahA~para koI aisA kahate hai ki vastuke sattva asattvAdi dharmomeMse kisI eka dharmakA jJAna utpanna karAnevAlA vAkya vikalAdeza hai| unake mata meM nayavAkyoke saptabhedakA vyAghAta hogA (de0 saptabhaMgI ) / aura jo koI aisA kahate hai ki dharmIko chor3akara kevala vizeSaNIbhUta dharmamAtrAviSayaka goSaNama vAkya vikalA deza hai, so yaha bhI yukta nahI hai kyoki dharmImeM vRttitArUpase avizeSita dharmakA bhI zAbdabodha meM bhAna nahI hotA hai / vikalendriyavikalendriya jIvakA lakSaNa - de0 trasa / 1 / 2 vika lendriyo ke sasthAna va dusvarapane sambandhI zakA samAdhAna - de0 udaya / 5 / 3 vikalendriyo sambandhI prarUpaNAe~ -- de0 indriya / vikalpa - vikalpa do prakArakA hotA hai- rAgAtmaka va jJAnAtmaka / rAgake sadbhAva meM hI jJAnameM iSThiparivartana hotA hai aura usake abhAva ke kAraNa hI kevalajJAna, svasaMvedana jJAna va zukladhyAna nirvikalpa hote hai / 1. vikalpa sAmAnyakA lakSaNa 1. rAgakI apekSA ./TI./31/102/1 abhyantare mukhya du mahamiti harSaviSAdakAraNa vikalpa iti / athavA vastuvRttyA saMkalpa iti ko'rtho vikalpa iti bhA0 3-68 - 537 vikalpa tasyaiva paryAya' / = antaraMga me mai sukhI hU~ mai dukhI hU~ isa prakAra jo harSa tathA vedakA karanA hai, vaha vikalpa hai / athavA vAstavame jo patra Adi mere hai. aisA bhAva hai. nahI hai, ava vikalpa kalpaka paryAya hai, kAtA, bR / 7 / 11 /-), (pa pra / TI 9/96/24/9) 2 zAna AkArAnamAsanakI apekSA pra. sA./ta.pra / 124 vikalpastadAkArAvabhAsanam / yastu mukurundahRdayAbhoga iva yugapadabhAvaparAkAro'rtha vikalpastajjJAnas - ( svaparake vibhAgapUrvaka avasthita vizva artha hai| usake bAkAro kA anubhAvipa hai| darpaNa ke nijavistArakI bhA~ti jisameM eka hI sAtha sva- parAkAra avabhAsita hote haiM, aisA artha vikalpa jJAna hai| (arthAta jJAnabhUmi pratibhAsita bAhya padArthoMke AkAra yA pratibimba jJAnake vikalpa kahe jAte hai|) dra sa / TI / 42 / 182/3 ghaTosya paTo'yamityAdigrahaNavyApArarUpeNa sAkAra savikalpaM vyavasAyAtmakaM nizcayAtmakamityartha / - yaha ghaTa hai. yaha paTa hai' ityAdi grahaNa vyApArarUpase jJAna sAkAra, savikalpa, vyavasAyAtmaka va nizcayAtmaka hotA hai / - ( aura bhI. de. AkAra / 1) paM. gha. / 5 / 608 arthAlokavikalpaH / paM. 1 161 AkAro'pi syAdarthaM svaparagocara sopayogA hA arthakA pratibhAsa vikalpa kahalAtA hai / 608 | sAkAra zabdame AkAra zabdakA artha, artha vikalpa hotA hai aura vaha artha sva tathA para viSayarUpa hai / vikalpa zabdakA artha upayogasahita avasthA hotA hai, kyoki, jJAnakA yaha AkAra lakSaNa hai | 3616 ( pa dha / u / 837) 3. ptiparivartanako apekSA paM. dha. / u / 834 vikalpo yogasaMkrAntirarthAjjJAnasya paryaya / jJeyAkAra. samayAntaragata [3] yogokI pravRttike pari nako kahate haiM, arthAt eka jJAnake viSaya artha se dUsare viSayAntaratya ko prApta honevAlI jo hAkArarUpa jJAnako paryAya hai, vaha vikalpa kahalAtA hai / mo. mA. / 7 / 310 / rAgadveSake vazarteM kisI jJeyake jAnaneviSai upayoga lgaanaa| kisI jJeya ke jAnanete DAvanA, aise barAbara upayogakA bhramAvanA, tAkA nAma vikalpa hai| bahuri jahA~ vItarAgarUpa hoya jAka jAneM hai, tAkau yathArtha jAne hai / anya anya jJeyake jAnane ke artha upayoga nAhI bhramAvai hai / tahAM nirvikalpa dazA jAnanI / 2. jJAna savikalpa hai aura darzana saM./TI./4/12/1 nirvikalpaka darzana to nirvikalpaka hai aura jJAna nirvikalpa samikalpaka jJAnaM darzana hai (paM. kAtA / 01 80/12) * jJAnake atirikta sarva guNa nirvikalpa haiM- guNa/ra haiM--de 3. samyagdarzana meM kathaMcit vikalpa va nirvikalpanA paMgha / / 838 vikalpa so'dhikAre'sminnAdhikArI manAgapi / yogasakrAntirUpo yo vikalpo'dhikRto'dhunA / 83 =jJAnakA svalakSaNabhUta va vikalpa samyagdarzana ke nirvikalpa va savikalpake kathanameM kucha bhI adhikAra nahIM hai, kintu yogAtirUpa jo vikalpa vahI isa samaya samyaktva ke savikalpa aura nivikalpake vicAra karate samaya adhikAra rakhatA hai / jainendra siddhAnta koza
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ vikalpa 4. labdhirUpa jJAna nirvikalpa hotA hai pa dha. / / siddhametAvatokena sadhiryA prA nirupayoga rUpatvAnnirvikalpa svato'sti sA / 858 - itanA kahane se yaha siddha hotA hai, ki jisakA lakSaNa kahA jA cukA hai aisI jo labdhi hai, vaha svata upayogarUpa na honese nirvikalpa hai| * mati zruta jJAnakI kathacit nirvikalpatA - de Upara | 5. svasaMvedana jJAna nirvikalpa hotA hai| dra saM / TI /5/16 / 3 yacca nizcayabhAvazrutajJAna tacca zuddhAtmAbhimukhasukhasadatisvarUpaM svavizvAtareNa savikalpamayIndriyamanojagAdivikArahitatvena nizcaya bhAvabhUta jJAna hai, vaha zuddha AtmA ke abhimukha honeme sukhasaMvitti yA sukhAnubhava svarUpa hai / vaha yadyapi nija AtmAke AkAra se savikalpa hai to bhI indriya tathA manase utpanna jo vikalpasamUha hai unase rahita honeke kAraNa hai| 42/984/2) de. joga / 2 /3/3 [ samAdhikAlamai masavedanakI nirmikatA ke kAraNa ho jIvako kathacit jar3a kahA jAtA hai / ] 096 tasmAdidamana' svAtmapraye kilopayogi mana / kiMtu viziSTadazAyAM bhavatIha mana svayaM jJAnam / 716 | paMdha / u / 56 zuddha svAtmopayogI ya svayaM syAta jJAnacetanA nirvikalpa sa ekAntamate 1876| yahA~para yaha kathana nirdoSa hai ki svAtmA ke grahaNa meM nizcaya se mana hI upayogI hai, kintu itanA vizeSa hai ki vizi dazA me mana strata jJAnarUpa ho jAtA hai / 716 / vAstava me svayaM jJAnacetanArUpa jo zuddha svakIya AtmAkA upayoga hotA hai yaha kAtmaka na honese nirvikalparUpa hI hai / 6561 6. svasavedana meM jJAnakA savikalpa lakSaNa kaise ghaTita hogA 538 TI/4/2046 atrAha ziSya ityuktaprakAreNa yannirvikalpa svasaMvedanajJAna bhaNyate tanna ghaTate / kasmAditi cet ucyate / sattAvalokarUpa carAdidarzana jainamanivikalpa kathyate tathA moDamate nirvikalpaka bhagyate / para viniyamapi vikalpajanaka bhavati / jainamate tu vikalpasyotpAdaka bhavatyeva na kiMtu svarUpeNaiva savikalpamiti / tathaiva svaparaprakAzaka ceti / tatra parihAra ca sanirvikalpaka ca tathAhi yathA yasa samiti sakpimiti pAnIhitAnA sadbhAve'pi sati teSA mukhya nAsti tena kAraNena nirvikalpayate tathA svaddhAtmasamitirUpaM vItarAgasa vedajJAnamapisvakAre kavikalpena kimapi bahirvidhapAnIhitasUkSmamA sadbhAve'pi sati teSA mukhyatva nAsti tena kAraNena nirviSayamapi bhavyate yata eveha pUrvasvasavi rAkArAntarmukhamatibhAsahiyAnIkSmA ai santi tata eva kAraNAt svaparaprakAzaka ca siddham / prazna- yahA~ ziSya kahatA hai ki isa kahe hue prakArase prAbhRta zAstrame jo cikalparahita svarUyena jJAna rahA hai. vaha paTita nahIM hotA kyoki jainamatane jaise sattAlokanarUpa darzana Adi hai, usako nirvikalpa kase hai, usI prakAra zrImatame jJAna nirvikalpa hai, tathApi vi ko utpanna karanevAlA hotA hai| aura jainamatame to jJAna vikalpako utpanna karanevAlA hai hI nahIM, kintu svarUpase hI vikalpa sahita hai / aura isI prakAra svapara prakAzaka bhI hai| uttara- parihAra karate hai / - jenasiddhAntame jJAnako kathaMciva savikalpa aura kavacita nirmima vikalpa mAnA gayA hai| so hI dikhAte hai / - jaise viSayo meM AnandarUpa jo svasaMvedana hai vaha rAgake jAmanerUpa vikalpasvarUpa honesesa hai, to bhI zeSa anicchita jo sUkSma vikalpa hai unakA sadbhAva honepara bhI una vikalpoko mukhyatA nahIM, isa kAraNa se usa jJAnako nirvi kalpa bhI kahate hai / isI prakAra nija zuddhAtmA ke anubhavarUpa jo vItarAga svasavedana jJAna hai vaha Atmasavedanake AkArarUpa eka vikalpake honese samaya hai tathA bAhya viSayo anicchita vikalpokA usa jJAname sadbhAva honepara bhI unakI usa jJAnameM mukhyatA nahIM hai, isa kAraNa se usa jJAnako nirvikalpa bhI kahate haiM / tathA- kyoki yahA~ apUrva savitti ke AkArarUpa antaragame mukhya pratibhAsake honepara bhI bAhya viSaya vAle anicchita sUkSma vikalpa bhI hai| isa kAraNa jJAna nija tathA parako prakAza kabhI siddha huaa| 7. zukladhyAna meM kathaMcit vikalpa va nirvikalpapanA - jJA 141 / 8 na pazyati tadA kicinna zRNoti na jighati / spRSTaM cicina jAnAti sAkSAnivR] sitepada usa ( zukta) dhyAnake sAkSAnnirvRttilepavat / samaya citrAmakI mUrti kI taraha ho jAtA hai| isa kAraNa yaha yogI na to kucha dekhatA hai, na kucha sunatA hai, na kucha saMghatA hai aura na kucha sparza kiye hueko jAnatA hai |8| 42-43 yatpunaha nimekatra nairansaga kutracit asti sadhyAnamajJApi kamo namo'yaMta 42 ekarUpamivAbhAti jJAnaM bhyAnaktAta / tat syAt puna punarvRttirUpaM syAtkramavati ca / ||43| kintu jo kisI viSaya me nirantara rUpase jJAna rahatA hai, use dhyAna kahate hai, aura isa dhyAna meM bhI vAstava meM krama hI hai, kintu akrama nahIM hai / 42 / dhyAnako ekAgratA ke kAraNa dhyAnarUpa jJAna akramavati kI taraha pratIta hotA hai, parantu vaha dhyAnarUpa jJAna punapuna usI usI viSayame hotA rahatA hai, isalie kramavartI hI hai|843 8. kevalajJAnameM kathaMcit nidhi va savikalpapanA pra. sA // 42 pariNamadinamAdA dikhAi tarasa NANatti ta jiNidA khavayataM kammamettA |2| = jJAtA yadi jJeyapadArtharUpa parimita hotA hai yaha kahA hai yaha pItA hai aisA fere karatA hai to usake jJAna hotA hI nhiiN| jinendradevo aise jJAnako karmako hI anubhava karanevAlA vahA hai |42 | paMdha / u / 836, 845 asti kSAyikjJAnasya vikalpatvaM svalakSaNAt / nArthAdArthAntarAkArayoga krAntilakSaNAta 1836 nohA tatrApyativyAzi kSAyikAvyakSasavidi syApariNAmazve'pi ma tera sabhavAta / 8451 - svalakSaNakI apekSAse sAvijJAna me jo vikalpapanA hai vaha artha antarAkArarUpa yoga kAntike vikI apekSA nahIM hai ki aMtodaya jJAnane aziSyaziyA prasaMga bhI nahIM AtA, kyoki usame svAbhAvika rUpase pariNamana hote hue bhI punarvRti sambhava nahI hai / 845 // 9. nirvikalpa kevalajJAna zeSako kaise jAne nisA tA./100 thamiti ceta pUrvottasvarUpamAtmAnaM khalu na jAnAtyAtmA svarUpAvasthita satiSThati / yathoSNarava rUpasyAgne svarUpamagni ki jAnAti tathaiva jJAnajJeyamAbhAvAya so'samAramAtmani tiSThati ho prAthamika ziSya agniyadasmAramA vimacetana / kibahunA / tamAtmAna jJAna na jAnAti cedra devadattarahitaparazu idaM hi nArthakriyAkAri, asaena mana sakAzAda jainendra siddhAnta koza
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ vikalpasamA vijJAnavAda vikRtavAna-jambUdvIpa ke harikSetrakAnAbhigiri-de0 loka 5/33 vyatirikta bhavati / tatra khalu sayataM sabhAvavAdinA miti| prazna-vaha (viparIta vitarka ) kisa prakAra hai| pUrvoktasvarUpa AtmAko AtmA vAstava meM jAnatA nahIM hai, svarUpameM avasthita rahatA hai| jisa prakAra uSNatAsvarUpa agnike svarUpako kyA agni jAnatI hai| usI prakAra jJAnajJeya sambandhI vikalpake abhAvase yaha AramA AramAme sthita rahatA hai| uttara-he prAthamika ziSya, agnikI bhaoNti kyA AramA acetana hai| adhika kyA kahA jAya, yadi usa AtmAko jJAna na jAne to vaha jJAna, devadatta rahita kumhADIkI bhA~ti artha kriyAkArI siddha nahI hogA, aura isa lie vaha AtmAle bhinna siddha hogaa| aura yaha vAstavame svabhAva bAdiyoko sammata nahI hai| -(vizeSa de0 kevljnyaan/6)| vikalpasanA-nyA sU/ma. va 11/1/4/288 sAdhyadRSTAntayo Ima vikalvAdumayamAdhyatvAccotkarSApakarSa vAvarNyavikalpasAdhyasamA / 4 / sAdhanadharmayukta dRSTAnte dharmAntara vikalpAtsAdhyadharmavikalpa prasannato vikalpasama / kriyAhetuguNayukta kicida guru yathA loSTa kiMcillaghu yathA vAyurevaM kriyAhetuguNayakta kiMcitkriyAbatsyAd yathA loSTa kicidakriya yathAtmA vizeSo vA vAcya iti / -sAdhanadharma se yukta dRSTAntameM anya dharmake vikalpase sAdhyadharmake vikalpakA prasaga karAnevAlekA nAma 'vikalpasama' hai| 'AtmA kriyAvAda hai, kriyAhetu guNase yukta honeke kAraNa, jaise ki loSTa,' vAdIke aisA kahe jAnepara prativAdI kahatA hai-kriyA hetuguNase yukta hai to AtmAko kucha bhArI honA cAhie jese loSTa yA kucha halakA honA cAhie jaise vAyu / athavA loSTako bhI kucha kiyArahita honA cAhie jaise AtmA / yA vizeSa kahanA caahie| zlo, vA /4/bhASAkAra/1/33/nyA, 337/473/16 pakSa aura dRSTAntame jo dharma usakA vikalpa yAnI viruddha karapa vyabhicArIpana Adise prasa ga denA hai, vaha vikalpasamAke utthAnakA bIja hai| cAhe jisa kisI bhI dharmakA kahI bhI vyabhicAra dikhalA karake dharmapanakI avizeSatAse prakaraNa prApta hetuca bhI prakaraNaprApta sAdhya ke sAtha vyabhicAra dikhalA denA viklapasamA hai| jaise ki 'zabda anitya hai, kutaka honese' isa prakAra vAdIke kaha cukanepara yahA~ prativAdI kahatA hai ki kRtakatvakA gurutvake sAtha vyabhicAra dekhA jAtA hai| ghaTa, paTa, pustaka AdimeM kRtaktva hai, sAthameM bhArIpanA bhI hai| kintu buddhi, dukha, dvitva, bhramaNa, mokSa AdimeM kRtakapanA hote hue bhI bhArIpanA nahI hai| (aura isI prakAra bhArIpanakA bhI kRtakatvake sAtha vyabhicAra dekhA jAtA hai| jala aura pRthivIme gurutva hai aura vaha anitya bhI hai| parantu unake paramANu nitya hai| anityatva va kRtakatva tathA nityatva va akRtakatva ekArthavAcI hai|) vikapta-de0 grh| vikArasa, si/5/24/166/11 ta ete zabdAdaya, pudgldrvyvikaaraa| ye saba zabda Adi (zabda, andha, saumya, sthaulya, sasthAna, bheda, tama, chAyA Adi ) pudgaladravyake vikAra hai| rA bA//20/13/47/28 pariNAmAntara sakrAntinnakSaNasya vikArasya / pariNAmAntara rUpase sakrAnti karanA vikArakA lakSaNa hai| * vikAra sambandhI viSaya-de0 vibhaav| vikArya-de0 brtaa/1| vikAla-de0 graha / vikRti-nivikati-(jisa bhojanase jihvA va manameM vikAra utpanna ho vaha vikRti kahalAtA hai / jaise-ghI, dUdha, caTanI aadi)| vikrama-sAgaNa kA eka jaina kavi thA jisane nemidUta (nemi carita ) nAmakA grantha likhA hai / (nemi carita/pra. 6/premojii)| vikrama prabandha TIkA-A. zrutasAgara (I. 1473-1533) dvArA racita grnth| vikrama saMvata-de0 itihAsa/2 / vikramAditya-1. mAlavA (magadha ) ke rAjA the| inake nAmapara hI inakI mRtyuke pazcAta prasiddha vikramAditya savat pracalita huA thaa| inakI Ayu 80 varSakI thii| 18 varSakI AyumeM rAjyAbhiSeka huA aura 60 varSa paryanta inakA rAjya rhaa| (vizeSa de0 itihAsa/ 2/vikrama sabat ) tathA ( itihAsa/3/magadha dezake rAjyavaza ) 1 2. magadhadezako rAjya va zAvalIke anusAra gRptavazake tIsare rAjA candraguptakA apara nAma thaa| yaha vidvAnoM kA baDA satkAra karatA thaa| bhAratakA prasiddha kavi zakuntalA nATakakAra kAlidAsa isI ke darabArakA ratna thaa|-de0 itihAsa/3/3 13 cInI yAtrI hyUnatsAga (I0626) kahatA hai ki usake bhArata Anese 60 varSa pUrva yahA~ isa nAmakA koI rAjA rAjya karatA thaa| tadanusAra usakA samaya I. 505-587 AtA hai| vikrAMta-prathama narakakA 13 vaoN paTala-de0 nrk/5/11|| vikriyA-1 vikriyA Rddhi--de0 bhuuddhi/3|2 vaikriyaka zarIra va yoga-de0 vai kriyk| vikSepa-- nyA sU /m /12/16 kAryavyAsa gAtkathAvicchedo vikSepaH / - jahA~ prativAdI yo kahakara samAdhAnake samayako TAla deve ki 'mujhe isa samaya kucha Avazyaka kAma hai, use karake pIche zAstrArtha karUMgA' to isa prakArake kathAvikSepa rUpa nigrahasthAnakA nAma vikSepa hai| (zlo. vA/4/9/33/nyA/363/421/7) (noTa -zlo vA. meM isakA niSedha kiyA gayA hai) vikSepiNI kathA--de0 kathA / vijJapti-avAyajJAnakA paryAyavAcI-de0 avAya / vijJAnanyA. vi/vR. me uddhRta/1/11/20 vijJAna meyabodhanam / - jAnane yogya padArthakA jJAna vijJAna hai| -(vizeSa de0 jJAna ) / (dha /pra, 28)-Science vijJAnabhikSu-sAkhyadarzanake prasiddha prnnetaa| inhone hI sArakhya matame IzvaravAdakA samAveza kiyA thaa| (de0 saakhy)| inhone hI yogadarzana ke vyAsabhASyapara yogabArtika likhA hai ( de0 yoga drshn)| tathA avibhAgAdvaitabAdarUpa vedAntake sasthApaka bhI yahI the| vijJAnavAda-1 bhizyA vijJAnavAda' jJA./4/23 jJAnAdeveSTasiddhi syAttato'nya zAstravistara / mukteruktamato bIja vijJAna jJAnavAdibhi / 23 / - jJAnavAdiyoMkA mata to aisA hai, ki ekamAtra jJAnase hI iSTa siddhi hotI hai, isase anya jo jainendra sivAnta koza
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ vijJAnAdvaita vigrahagati kucha hai so sava zAstrakA vistAramAtra hai| isa kAraNa muktikA bIjabhUta vijJAna hI hai|-(vishess de0 sArakhya ba vedaant)| * vidhAnavAdI bauddha-de0 boddha darzana / 2 samyak vidhAnavAda jJA /4/27 meM uddhRta-jJAnahIne kriyA pusi para nArabhate phalam / tarozyAyeva ki labhyA phalazrIna dRSTibhi / / jJAnaM paGgau kriyA cAndhe ni zraddhe nArtha kRdgadvayam / tato jJAnaM kriyA zraddhA traya tatpadakAraNam 12 / hata jJAnaM kriyAnya hatA cAjJAnina* kriyaa| dhAvannapyandhako naSTa' pazyannapi ca paDaka 3jJAnahIna puruSako kriyA phaladAyaka nahI hoto| jisako dRSTi naSTa ho gayA hai. vaha andhA puruSa calatecalate jisa prakAra vRkSakI chAyAko prApta hotA hai, usI prakAra kyA usake phalako bhI pA saktA hai / 1. (vizeSa de0 cetanA//8, dhama/2) / pagumeM to vRkSake phalakA deva lenA prayojanako nahI sAdhatA aura andhemeM phala jAnakara toDanerUpa kiyA prayojanakA nahIM saadhtii| zraddhAna rahitake jJAna aura kriyA dono ho, payojanasAdhaka nahIM hai| isa kAraNa jJAna kriyA, zraddhA tInoM ekatra hokara hI vAchita arthako sAdhaka hotI hai / 2 / kriyA rahita to jJAna naSTa hai aura ajJAnIkI kriyA naSTa hotI hai| daur3ate-dauDate andhA naSTa ho gayA aura dekhatAdekhatA paMgu naSTa ho gayA / 3 / (vizeSa de0 mokssmaarg/1/2)| de. naya/u./1/4 nayanaM 43-(AtmA dravya jJAnanayakI apekSA vivekakI pradhAnatAse siddha hotA hai)| de. jJAna/IV/1/1 ( jJAna ho sarva pradhAna hai| vaha anuSThAna yA kriyAkA sthAna hai)| vijJAnAdvaita-de advet| vigraha-vigraho deha / .. athvaa| sa.si./2/4/182/7 viruddho graho vigraho vyAghAta / karmAda ne'pi nokarma pudgalAdAnanirodha ityartha / sa si /2/27/184/7 vigraho vyAghAta kauTilyamityartha -1 vigraha kA artha deha hai / ( rA bA /2/25/1/ (ta mA /2/16), 106/26 ), (dha 1/1,1,60/266/1) / 2 athavA viruddha grahakA vigraha kahate hai, jisakA artha vyAghAta hai| tArArya yaha hai ki jima avasthAmeM karma ke grahaNa hone para bhI normarUpa pudgaloMkA grahaNa nahIM hotA vaha vigraha hai| ( rA bA /2/25/2/137/4), (dha 1/1.1,60/266/3) / 3. athavA vigrahakA artha vyAghAta yA kuTilatA hai| (rA. vA/2/ 21 / 138/%), (dha 1/1.1,60/266/-) / rA, vA /2/26/1/136/26 audArikAdizagegnAmodayAt tannivRttisamarthAn vividhAn pudgalAn gRhNAti vigRhya te bAsau sasAriNeti vigrahA deha 1-audArikAdi nAmakamake udayase una zarIroMke yogya pudgalokA grahaNa viyaha kahalAtA hai| ataeva saMsAro jobake dvArA zarorakA grahaNa kiyA jAtA hai| isalie dehako vigraha kahate hai| (dha 1/1,1,60/266/8) / dha 4/1.3,2/26/8 vigaho parako kuTilo tti egho|-vigrh, vakra ora kuTila ye saba ekArthavAvI nAma hai| vigrahagati-eka zamero choDakara dUsare zarIrako prApta karaneke gamana hotA hai, use vigrahagati kahate hai| vaha do prakArakI hai moDevAlI aura binA moDebAlI, kyoMki gati ke anuzreNo ho ha'ne kA niyama hai| 1. vigrahagati sAmAnyakA lakSaNa sa si./2/25/182/7 vigrahArthA gtivigrhgtiH| vigraheNa gativigrahagati / -vigraha arthAt zarIrake lie jo gati hotI hai, vaha vigrahagati hai| athavA vigraha arthAta norma pudgaloke grahaNake nirodhake mAtha jo gati hotI hai use vigraha gati kahate hai| (rA. vA /2/25/1/136/30, 2/137/5), (dha. 1/1,1,60/1,4 ); (ta. saa/2/16)| go ka./jI.pra/318/14 vigrahagato tena pUrvabhavazarIraM tyaktvottarabhavagrahaNArtha gacchatA-vigrahagattikA artha hai pUrvabhavake zarIrako chADakara uttarabhava grahaNa karaneke artha gamana karanA / 2.vigrahagatike bheda, lakSaNa va kAla rA, vA./2/20/4/135 AsAM catasRNAM gatInAmA!ktA saMjJA'iSugati , pANimuktA, lAGgalikA, gomUtrikA ceti / tatrAvigrahA prAthamikI, zeSA vigrahavatya / iSugatiriveSugati / ka upamArtha / yathe. SorgatirAlakSya dezAda RjvI tathA sasAriNAM siddhayatAM ca jIvAnAM RjvI gatirai kasamayikI / pANimuktaba paannimuktaa| ka upamArtha / yathA pANinA tiryaprakSiptasya dravyasya gatirekavigrahA tathA saMmAriNAmakavigrahA gati pANimuktA dvaisamayikI / lAGgala miba lAGgalikA / ka upamArtha / yathA lAgala dvivakritaM tathA dvivigrahA gatirlAGgalikA traisamayikI / gomUtrikeva gomUtrikA / ka upamArtha / yathA gomUtrikA bahucakrA tathA trivigrahA gatirgomUtrikA cAtu smyikii| ye (vigraha ) gatiyA~ cAra hai-iSugati, pANimuklA, lAMgalikA, aura gomuutrikaa| ghugati vigraharahita hai aura zeSa vigrahamAhita hoto hai / marala aryAda dhanuSase chaTe hue bANake mamAna moDArahita gatiko iSugati kahate hai| isa gatimeM eka samaya lagatA hai| jaise hAthase tirache pheMke gaye dravyakI eka moDevAlI gati hotI hai, usI prakAra sasArI jIvoMke eka moDevAlI gatiko pANimuktA gati kahate haiN| yaha gati do samayabAlI hotI hai| jaise hala meM do moDe hote hai, usI prakAra do moDevAlI gatiko lAgalikA gati kahate hai| yaha gati tIna samayabAlI hotI hai| jaise gAyakA calate samaya mutrakA karanA aneka moDavAnA hotA hai, usI prakAra tIna moDevAlI gatiko goma trikA gati kahate hai| yaha gati cAra samayavAlI hoto hai| (dha. 1/1,1,60/266/R); (dha.4/1,3,2/26/7); (ta,mA/2/ 100-101). (cA saa/176/2)| ta nA /2/88 savigrahA'vigrahA ca sA vigrahagatidvidhA / -vigraha yA moDesahita aura vigraharahitake bhedame vaha vigrahagati do prakArakI hai| 3. vigrahagati sambandhI kucha niyama ta. ca /2/25-26 vigrahagatI karmayoga' 123anuzreNi gati // 26 // vigrahavatI. prAk -caturmya 128 / eka smyaavigrhaa|26| eka dvau tronyAnAhAraka / 30 / -vigrahagatimeM karma (kArmaNa) yoga hotA hai (vizeSa de0 kArmaNa/2) // 25 // gati zreNIke anusAra hotI hai (vizeSa de0, zIrSaka na 5) / 26 / vigraha yA moDevAlI gati cAra samayose pahale hotI hai; arthAta adhikase adhika tIna samaya taka hotI hai (vizeSa de0 zIrSaka na.5) 28 / eka samayavAlI gati vigraha yA moDerahita hotI hai| (vizeSa de0 zIrSaka na 2 meM dapugatikA lkssnn)|26| eka, do yA tIna samaya taka (vigraha gatimeM ) jova anAhAraka rahatA hai ( vizeSa de0 AhAraka ) / dha 1155 120/378/4 ANupuviudayAbhAveNa ujugadIe gamaNAbhAva psNgaado| -ajugatime AnupUrvI kA udaya nahIM hotaa| dezAmaNa/2 (vigrahagatimeM niyamase kArmaNayoga hotA hai, para Rju gatime kArmaNayoga na hokara audArikamizra aura vaikriyakamizra kAya yoga hotA hai|) de0 abagAhanA/1/3 ( mAraNAntika samuddhAtake binA vigraha va avigraha gatise utpanna honevAle joboke prathama samayameM honevAlI avagAhanAke samayose zoka -2) 26 ) 28eka tIna sama rAhata hotI hai| jainenTa siddhAnta koNa
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ vigrahagati vicAra yA vIcAra samAna hI avagAhanA hotI hai| parantu dono avagAhanAke AkAroM meM jAtA hai taba usa avasthAmeM gati anuzreNI hI hotI hai| isa prakAra samAnatAkA niyama nahI hai|) pudgalokI jo lokake antako prApta karAnevAlI gati hotI hai vaha de0 AnupUrvI-(vigrahagatimeM jIvoMkA AkAra va saMsthAna AnupUrvI anuzreNi hI hotI hai| haoN, isake atirikta jo gati hotI hai vaha nAmakama ke udayase hotA hai, parantu Rjugati meM usake AkArakA kAraNa anuzreNi bhI hotI hai aura vizreNi bhii| kisI eka prakArakI honeuttarabhavakI AyukA satva mAnA jAtA hai|) kA niyama nahI hai| de0 janma/1/2 (vigrahagatimeM jIvoke pradezoMkA sakoca ho jAtA hai|) 6. tIna mor3oM takake niyamameM hetu dha.6/1,6-1,28/64/7 sajogikevaliparaghAdasseva tattha avvattodaeNa avtthaannaado| =sayogikevalIko paraghAta prakRtike samAna vigraha- sa si /2/28/18315 caturthAtsamayAtprAgvigrahavatI gatirbhavati na gatimeM una (anya ) prakRtiyokA avyakta udayarUpase avasthAna dekhA caturthe iti / kuta iti cet / sarvotkRSTavigrahanimittaniSkuTakSetre jAtA hai| utpitsu prANI niSkuTakSetrAnupUrvyanuzreNyabhAvAdiSugatyabhAve niSkuTa kSetraprApaNanimittA trivigrahA gatimArabhate nomi, tathAvidhopapAda* vigrahagatimeM jIvakA janma mAna le to-de. jnm/1|| kSetrAbhAvAt / prazna-moDevAlI gati cAra samayase 'pUrva arthAt * vigrahagatimeM sajJIko bhujagAra sthiti kaise sambhava tIna samaya taka hI kyoM hotI hai cauthe samayame kyoM nahI hotii| hai-de0 sthiti/5| uttara-niSkuTa kSetrameM utpanna honevAle jIvako sabase adhika moDe lene par3ate hai, kyoki vahA~ AnupUrvIse anuzreNIkA abhAva honese 1. vigraha-avigrahagatikA svAmitva iSugati nahI ho paatii| ataH yaha joba niSkuTa kSetrako prApta karane ke lie tIna moDevAtI gatikA ta sU./2/27-28 avigrahA jIvassa 127 vigrahavatI ca sasAriNa Arambha karatA hai / yahA~ isase / 28 / -mukta jIvakI gati vigraharahita hotI hai| aura sasArI adhika moDoMkI AvazyakatA jovA kI gati vigraharahita va vigrahasahita dono prakArako hotI hai / nahI par3atI, kyoki, isa prakAra(ta. saa./2/8F)| kA koI upapAda kSetra nahIM pAyA dha, 11/4,2,5,11/20/10 tasesu do viggahe mottaNa tiNi vigagahANama jAtA hai, ata moDevAlI gati bhaavaado| so meM do vigrahoko choDakara tIna vigraha nahIM hote| tIna samaya taka hI hotI hai, cauthe samayameM nahIM hotii| (rA vA./5. jIva va pudgaloMkI gati anuzreNI hI hotI hai 2/28/4/136/5) / ta. sU./2/26 anuzreNi gali / 26 / = gati zreNIke anusAra hotI hai| (ta saa/2/8)| dha 111,1,60/300/4 svasthitapradezAdArabhyovadhistiryagAkAzapradezAnA kamasaniviSThAnA pakti shrennirityucyte| tayaiva jIvAnA gamana de0 gati/1/7 (gati Upara-nIce va tirache arthAta sIdhI dizAoko choDakara vidizAoM meM gamana nahIM krto)| noNirUpeNa / tataminigrahA gatirna virudvA jIvasyeti / - jo sa. si /2/26/183/7 lokamadhyAdArabhya Urdhvamastiryaka ca AkAza pradeza jahA~ sthita hai vahA~se lekara Upara, nIce aura tirahare kamase prazAnA krama niviSTAnA paDakti zreNi ityucyte| anu' zabda vidyamAna AkApradezoM kI patiko zreNI kahate hai / isa zreNIke syAnuparyeNa vRtti / zreNerAnupUvyeNyanuzreNIti jIvAnAM pudgalAnAM dvArA hI jIvoM kA gamana hotA hai, zreNIko ulla dhana karake nahIM ca gatirbhavatItyartha / nanu candrAdInAM jyotiSkANA merupradakSiNA hotA hai| isalie vigrahagativAle jIvake tIna moDevAlI gati kAle vidyAparAdInA ca vizreNigatirapi dRzyate, tatra kmuicyate virodhako prApta nahIM hotI hai| arthAta aisA koI sthAna hI nahIM hai, anuzreNi gati iti / kAladezaniyamo'tra veditavya / tatra kAna jahaoNpara pahu~caneke lie cAra moDe laga ske| niyamastAva jjIvAnA maraNakAle bhavAntarasakramamuktAnAM cordhvagamana- * upapAda sthAnako atikramaNa karake gamana hone vana kAle anuzreNyeva gati / dezaniyamo'pi Urdhva lokAdayogati , hone sambandhI dRSTibheda-de0kSetra/3/4 / adholokAdU baMgati , tiryaglokAdadhogatirUrvA vA tatrAnuzreNyeva / pudgalAnA ca yA lokAntaprApiNI sA niyamAdanazreNyeca / ittarA gtirbhjniiyaa| = lokake madhyase lekara Upara-nIce aura tirache vighna-sa.si./6/27/341/1 teSA bihanana vighna' / unakA kramase sthita AkAzapradezIkI paMktiko zreNI kahate hai| 'anu' arthAt dAna, lAbha, bhoga, upabhoga va vIryakA nAza karanA vighna hai| ThAta AnupUrvI artha me samasita hai| isalie anuzreNIkA artha (rA bA./6/27/1/531/26) / zreNIkI AnupUrvIse hotA hai / isa prakArakI gati jIva aura vicayapaddhagajokI hotI hai, yaha isakA bhAva hai| prazna-candramA Adi sa si /6/36/446/4 vicayana vicayo viveko vicaarnnetyrthH| jyotiSiyokI aura merukI pradakSiNA karate samaya vidyAdharokI vicayana karanA vicaya hai| vicaya, viveka aura vicAraNA ye vizreNI gati dekhI jAtI hai, isalie jodha aura pudgalokI anu- paryAya nAma hai / ( rA thA /4/36/1/630/2) / zreNI gati hotI hai, yaha kisa lie khaa| uttara-yahA~ kAlaniyama aura deza niyama jAnanA caahie| kAlaniyama yathA-maraNake gha8/3,1/2/3 vicao vicAraNA mImAsA parivarakhA idi ebho| samaya jaba jIva eka bhavako chor3akara dUsare bhava ke lie gamana karate =vicaya, vicAraNA, mImAsA aura parIkSA ye samAnArthaka zabda hai| hai aura muktajIva jana UdhvaMgamana karate hai, taba unakI gati anu -(aura bhI de0 priikssaa)| zreNi hI hotI hai| dezaniyama yathA-jaba koI jIva Urdhvalokase vicAra yA vIcAraapolokake prati yA adholokase Urdhva lokake prati AtA-jAtA ___ta. sU /8/44 bocAro'rtha vyajanayogasa krAnti / 441- artha, vyajana hai| isI prakAra tiryaglokase adholokake prati yA Urdhva lokake prati aura yogakI sakrAnti vIcAra hai| jainendra siddhAnta koza
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ vicikitsA vitaMDA sa si/8/4/455/13 eva parivartana vIcAra ityucyate / - isa prakAra- vijayanagara-vijayA kI uttara va dakSiNa dono zreNiyoke nagara / ke ( artha vyaJjana va yogake ) parivartanako vIcAra kahate hai| (rA - de0 vidyaadhr| vaa/6/44/-/634/13)| rA. vA /1/12/11/55/18 Alambane arpaNA bitarka , tatraivAnumarzana vijayapurI-aparavideha padmavAn kSetrakI pradhAna nagarI-de0loka5/2 vicAra / -viSamra ke prathama jJAnako vitarka kahate hai| usIkA bAra- vijayavaza-nandavaMzakA apara nAma hai| magadha dezakI rAjya vaMzAbAra cintavana vicAra kahalAtA hai| valI ke anusAra digambara AmnAyame jahA~ vijayavazakA nAma diyA de0 vicaya-( vicaya, vicAraNA, parIkSA aura mImAsA ye samAnArthaka hai, vahA~ hI zvetAmbara AmnAyameM nandavazakA nAma diyA hai / -de0 zabda hai|) nndvsh| * savicAra avicAra bhakta pratya khyAna -de0 sllekhnaa/3|| vijaya vamo-vindhyavarmAkA apara naam|-de0vindhy vrmaa| * savicAra va avicAra zukladhyAna -de0 zukladhyAna / / vijayasana-1 zrutAvatArake anusAra bhadrabAhU zrutakevalI ke pazcAt AThave 11 aga va 10 pUrvadhArI hue| samaya- bI0 ni0 vicAra sthAna-de. sthiti/16 282-265 (I0 pU0 245-232 )|-de0 itihAsa/4/4 / 2 tattvAvicikitsA-de0 nivicikitsaa| nuzAsanake racayitA zrI nAgasena ( I01047 ) ke dAdAguru / samayavicitra nAgasena ke anusAra I0 za0 10 / nyA. vi./vR./1/8/148/17 tadviparIta vicitra -kSaNakSaya viSayatvaM vijayA-1 apara videhastha vaprakSetrakI pradhAna ngrii|-de0 lokA/2 prtyksssy| 2 rucaka parvata nivAsinI divakumArI-de0 loka 13 3 bhagavAn nyA vi/vR./1/8/157/16 tadvizinaSTi vicitra zabalaM sAmAnyasya mallinAthakI zAsaka ykssinnii|-de0 tortha kara/5/3 4.nandIpabaradvIpa vizeSAtmaka viSasya saamaanyaatmkmiti| usa (citra) se kI vApI-de0 lok/5/11| viparIta vicitra hai| pratyakSajJAna kSaNakSayI viSaya isakA artha hai / vijayAcAye--apara nAma aparAjita thaa|-de0 apraajit|| vicitra zatrala arthAta sAmAnyakA vizeSAtmaka rUpa aura vizeSakA vijayAdha-1,rA bA /3/10/4/171/16 cakrabhRdvijayAdha karatvAdvisAmAnyAtmaka ruup| jayAdha iti guNata kRtaabhidhaano| - cakravartI ke vijayakSetrakI AdhI vicitrakUTa-vijayArdhako dakSiNa zreNIkA eka nagara / sImA isa parvatase nirdhArita hotI hai, ataH ime vijayAI kahate hai| -de0 vidyaadhr| (vizeSa de0 lok/3-7)| 2. vijayA parvatakA eka kUTa va usakA vicitrAnandanavaname sthita rucaka kUTa kI svAminI divkumaarii| svAmI dev|-de0 lok/5/4| -de0 loka/5/5 / vijayodayA--A0 aparAjita ( I0 za0.) dvArA viracita vicitrAzrayAkoNa-mameruparvatakA apara nAma / - de0 sumeru / bhagavatI ArAdhanA granthakI vistRta saskRta TIkA / (tii/2/127)| vijaskA-vijayArdhako dakSiNa zreNIkA eka ngr| vijaya-1, bhagavAna supArzva nAtha kA zAsaka yakSa-~-de.tIrtha -de0 vidyaadhr| kara/1/3 / 2. kalpAtIta devo kA eka bheda-de svarga/3 / 3. inakA vijAti-1 vijAti upacAra / -de0 upcaar/1| 2. vijAti loka meM avasthAna-de. svrg/5/4|4 vidyatprabha tathA mAlyavAna dravya paryAya = de0 paryAya / gajadanta kA kuTa-de. lok/1/4|5 niSadha parvata kA kuTa tathA -zAstrArtha yA vaad| --de0 kathA / usakA saMpaka deva-de lok/5/4|6 jambUdvIpa kI jagatI kA pUrva dvAra ,de lok/3/1| 7 pUrva videha ke mandara vakSAra ke kaccha- vijiSNu-eka graha-de0 graha / badakaTa kA rakSaka deva-de lok/5/4|8.hrikssetr kA nAbhigiri viDauSadha Rddhi-de0 Rddhi / de loka/5/36nanda navana kA eka kUTa-de loka/5/5 // 10. ma pu / 57/zlo0 pUrva bhana na02 meM rAjagRha nagara ke rAjA vizvabhUtikA / vitaMDAhachoTA bhAI 'vizAravabhUti' thA / 73 / pUrvabhava na 1 me mahAzaka nyA. sU/mU./1/2/3 pratipakSasthApanAhIno vitaNDA |-prtipkss ke sAdhanavargame deva huA 182 / vartamAna bhavame prathama baladeva hue-de0 se rahita jalpakA nAma vitaDA hai| arthAt apane kisI bhI pakSakI shlaakaapuruss/3| 11. bR kathAkoza/kathA na06/pR.-sihaladvIpa sthApanA kiye binA vevala parapakSakA khaNDana karanA vitaDA hai| ke zAsaka gaganAdityakA putra thA / 17 / pitAkI mRtyu ke pazcAta (syA m/10/107/13)| apane pilAke mitrake ghara 'viSAnna zabdakA artha 'pauSTika anna sthA,ma/10/107/15 vastutastvaparAmRetattvAtazva vicAraM mauvarya vitNddaa| samajhakara use khA gayA, para marA nahI / 18 / phira dIkSA le mokSa -- vAratavame tattva atattakA vicAra na karake khAlI bavAsa karaneko sidhAre / 16 // vita DA kahate hai| vijayakauta-nandisaba balAtkAragaNakI ko IDara gaddI meM jJAna * bAda jalpa va vitaMDAmeM antara-de0 vAda/5 / bhUSaNa ke ziSya tathA zubhacandra ke guru ! Apane aneko mUrtiye 2. naiyAyikoM dvArA jalpa vitaMDA Adike prayogakA pratiSThita kraaii| mahArAja mallibhUpAla dvArA sammAnita hue| samaya- vi 1552-1570 (I 1465-1513) / (de itihaas/7/4)| samarthana va prayojana (jai/1/473), (tI /3/362) / nyA sU/mU /5/9/50-51/284 tattvAdhyavasAyasarabhaNArtha jalpavitaNDe bIjaprarohaNa sarakSaNArtha kaNTakazArakhAva raNavat / / tAbhyA vigRhya vijayacarI--vijayA kI dakSiNa zreNIkA eka nagara-de0vidyAdhara / kathanam / pokA viparvata + jainendra siddhAnta koza
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ vitata = nyA. sU./1/2/2/43/10 yamANairaryasya sAdhana taca parajAtinigrahasthAnAmaGgabhAvI rakSaNArthatvAt tAni hi prayujyamAnAni parapakSavighAtena svapakSaM rakSanti / jaise bIjakI rakSAke lie saba ora se kA~TedAra zAkhA lagA dete hai, usI prakAra tattvanirNayakI icchArahita kevala jItane abhiprAyase jo pahale AkSera karate hai, unake dUSaNa ke samAdhAna ke lie jalpa vitaDAkA upadeza kiyA gayA hai // 50 // jItaneko icchAse na ki tattvajJAnakI icchAse jampa aura vitaDAke dvArA vAda kare |1| yadyapi chala jAti aura nigrahasthAna sAkSAt apane pakSa ke sAdhaka nahIM hote hai, tathA dUsareke pakSakA khaNDana tathA apane pakSakI rakSA karate hai / * jaya parAjaya vyavasthA de0 nyAya/2 | vitatavitatha eka prakArakA prAyogika zabda / - de0 zabda / - 135.2.50/2066 vitathamasatyam, na vivi mAdhyamityarthA satya ye samAnArthaka zabda hai / ( vizeSa de0 asatya ) jisa zrutajJAname vitathapanA nahIM pAyA jAtA vaha avitatha arthAt tathya hai / vitarka- rA. sU./1/43 sirpha tam 43 tarkakA artha bhUta hai| zruta de0 UhA - ( vizeSa rUpase UhA yA tarkaNA karanA vitarka arthAt zrutajJAna kahalAtA hai / de0 vicAra - (vaSaya prathama jJAnako sirka kahate hai / ) - sI 48/2036 svazuddhAtmAnubhUtilakSaNaM bhAva tahAcamanta Gerard vA vitarkoM bhaNyate / nija zuddha AtmAkA anubhavarUpa bhAvazruta athavA nija zuddhAtmAko kahanevAlA jo antaraMga jalpa (sUkSma zabda) hai vaha virka hai| vitastA- paMjAbakI vartamAna jhelama nadI / ( ma pu / pra 56/paM. pannAlAla ) / vitasti vidarbha vartamAnakA bAra prAnta isako prAcIna rAjadhAnI nirbha pura (bodara ) athavA kuNDinapura thI / ( ma pu / pra 46 / paM pannAlAla ) | vidarbhapura vartamAnakA bIdara (ma. pra. 41/ paataal)| vidala- de, bhakSyAbhakSya / 3 /20 vidAraNakriyA de kiyA vidizA 1 de dizA / 2 mAlavA prAntame vartamAna bhelasA nagara ( ma pu / 46 / pa - eka bAlizta de0 gaNita / I / 31 - vidura pA -pA pu. / sarga / zloka - bhISmake sautele bhAI vyAsakA putra / ( 7 /117 ) / kaurava pANDavoke yuddha meM inhone kAphI bhAga liyA / kauravako bahuta samajhAyA para ve na mAne / ( 16 / 187 ) / antame dIkSita ho gye| ( 16/5-7) / videha - 1. rA. vA. /3/10/11/172 / 33 vigatadehA' videhA 1 ke punaste yeSAM deho nAsti dharmAdAya me yA satya dehenigatazarIrasaMskArAste videhA udyogApa videhamyapadeza / rAtra hi manuSya ho yatamAnA videhtvmaaskndti| nanu bharata rAvatayorapi videhA santi / satya, santi kadAcinna tu sarvakAlam, tatra tu satata dharmocchedAbhAvAdvidehA santIti prakarSApekSo videhazyapadeza punarasI nIlabahorantarAne tasmaniveza vigatadeha arthAta deharahita bhagavAn videha kahalAte hai, kyoMki unake karmabandhanakA uccheda ho gayA hai| vidyA athavA dehake hote hue bhI jo zarIra ke saMskAroMse rahita hai aise bhagavAn videha hai| unake yoga se usa dezako bhI videha kahate hai| yahA~ rahanevAle manuSya dehakA uccheda karane ke lie ya karate hue videhatvako prApta kiyA karate hai| prazna - isa prakAra to bharata aura airAvata kSetro me bhI videha hote hai / uttara-hote avazya hai parantu sadA nahIM, kabhI-kabhI hote hai aura videhakSetrame to satata dharmocchedakA abhAva hI rahatA hai, arthAt vahA~ dharmakI dhArA abhinna rUpase mahatI hai. isalie vahA~ sadA videzI janata bhagavAn ) rahate hai / ata' prakarSa kI apekSA usako videha kahA jAtA hai| yaha kSetra niSedha aura nIla paraMtoke antarAlame hai [ usake bahu madhya bhAgameM eka sumeru va cAra gajadanta parvata hai, jinase rokA gayA bhU-khaNDa uttara devakuru kahalAte hai| inake pUrva pazcima meM sthita kSetroko pUrva videha aura pazcima videha kahate hai / yaha dono hI videha cAra-cAra mahAra gariyo, sIna-tIna vibhAgA nadiyoM aura sItA va choTodA nAmako mahAnadiyoM dvArA 16-16 deza meM vibhAjita kara diye gaye hai / inheM hI 32 videha kahate haiM / isa eka-eka sumeru sambandhI 12-12 nideha hai| pA~ca sumeruoke milakara kula 160 videha hote hai|] (vido loka3/3.12, 14) / prA./60-601 pesA dumakkhIdImA risigamada hoNA bharidA sadAvi ke lisalAga purisiDDisAhU hi 680 titthadvayalacakkI sadvisaya pRha vareNa avareNa / vIsa vIsa sayale riyaM varado // 681 videhakSetra ke uparokta sarva deza ativRSTi, anAvRSTi, mUsA, TIDI, sUvA, apanI senA aura parakI senA ina sAta prakArakI Itiyose rahita hai| roga marI Adise rahita hai / kudeva, kuliMgI aura kumatase rahita hai / kevalajJAnI, tIrthakarAdi zalAkA puruSa aura RddhidhArI sAdhuose sadA pUrNa rahate hai | 60 sIrthaMkara cakravartI ardhacako nArAyaNa va pratinArAyaNa, ye yadi adhika se adhika hove to pratyeka dezame eka-eka hote hai aura isa prakAra kula 160 hote hai / yadi kamase kama hove yo sItA aura sotodAke dakSiNa aura uttara taTopara eka-eka hote hai, isa prakAra eka videhame cAra aura pA~co videhome 20 hote hai / pA~co bharata va paoNco airAvatake milAne para utkRSTa rUpase 170 hote hai| (mapu/76/466-4672 dvAraraMga (darabhaMgA) ke mA pradeza hai| mithitA yA janakapurI isI dezame hai (ma. pu / pra. 50/1. pannA lAla ) / viddAvaNa - 411/24.22/26/11 aMgadanAdivyApAra vi vaNa NAma prANiyoke agacchedana AdivA vyApAra vidyAtraNa kahalAtA hai / 543 vidvaNU - jJAnapacamI arthAt samacamIta mAhAtmya nAma bhASA chandaracanA kI eka kani samaya vi saM 1422 ( 1106) (hindI jaina sAhitya itihAsa / 6 vA kAmayA prasAda ) / vidyA yA vi/1/10/282 / 1 vicadhA yathAvasthitavasturUpAvalokanazaktyA / vidyAkA artha hai yathAvasthita vastuke svarUpakA abalokana karanekI zakti / - noTa- ( isake atirikta mantra tantro Adike anuSThAna vizeSase siddha kI gayI bhI kucha vidyae hotI hai, jinakA nirdeza nimna prakAra hai / ) 2. vidyAke sAmAnya bhedoM kA nirdeza rAyA |1/20/12/06/0 vidyAnuvAda satrAsenAdInAmalpavidyAnA saptAni mahArohiNyAdInA mahAvidyAnA paJca jainendra siddhAnta koza
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ vidyA 544 vidyAdharma * anya sambandhI viSaya 1. mantra tantra vidyaa| -de0 mntr| 2. sAdhuoMkI kacit vidyAoMke prayogakA niSedha / --de0 mantra / vidyAkarma-de0 maavdyaa3| vidyAdharadha.1/4,1160000 evamedAo tivihAo vijAo hoti vijjAharANa / tega debadaNivAsimaNuA vivijjAharA, sayala vijAo chaDiUNa gahidasajamavijjAharA vi hoti vijjAharA. vijjAvisayaviNNANassa tatthuvala bhaado| paDhidavijjANupavAdA vijjAharA, temi pi vijjAvisayaviNNANuvala bhaado| -- isa prakArase tIna prakArakI vidyAe~ (jAti kula va tapa vidyA) vidyAdharoke hotI hai| isase vaitAdaya parvatapara nivAsa karanevAle manuSya bhI vidyAdhara hote hai / saba vidyAoM ko choDakara sayamako grahaNa karanevAle bhI vidyAdhara hote hai, kyoki, vidyAviSayaka vijJAna vahA~ pAyA jAtA hai jinhoMne vidyAnuprabAdako par3ha liyA hai ve bhI vidyAdhara hai, kyoki unake bhI vidyAviSayaka vijJAna pAyA jAtA hai| tri. sA /706 vijjAharA tivijjA vasati chkkmmsNjuttaa| -vidyAdhara loga tIna vidyAose tathA pUjA upAsanA Adi SaTa kose sayukta zatAni / antarikSabhaumAgasvarasvapnalakSaNavyajanachinnAni aSTau mahAnimittAni / =vidyAnuvAda pUrva meM aMguSTha, prasena Adi 700 alpa vidyAe~ aura mahArogiNI Adi 00 mahAvidyAeM sammilita hai| isake atirikta antarikSa, bhauma, aga, svara, svapna, lakSaNa, vyajana va chinna (cihna) ye ATha mahAnimitta jJAna rUpa vidyAe~ bhI hai| [aSTAMganimittajJAnake lie de0 nimitt/2]|| dha.6/4,1.16/77/6 tivihAoM vijjAo jAtikulanapavijAbheeNa uttaM ca-jAdIsu hoi vijlA kula vijjA taha ya hoi tvvijjaa| vijjAharesu edA tavavijjA hoi sAhaNaM / 20 tattha sagamAdupaekhAdo laddhavijjAo jAdivijAo NAma / pidupavakhuvala ddhAdo kulavijjAo / chaTuTThamA diuvavAsavihANehi sAhidAo tbvijjaao| jAtividyA, kulavidyA aura tapavidyAke bhedase vidyAe~ tIna prakArakI hai| kahA bhI hai-"jAtiyomeM vidyA arthAta jAtividyA hai, kuna vidyA tathA tapavidyA bhI vidyA hai / ye vidyAe~ vidyAdharomeM hotI hai aura tapavidyA sAdhaoke hotI hai / 20 / " ina vidyAomeM svakIya mAtRpakSase prApta huI vidyAeM jAtividhAe~ aura pitRpakSase prApta huI kulavidyAe~ kahalAtI hai| SaSTha aura aSTama Adi upavAso ( vejJA telA Adi ) ke karanese siddha kI gayIM vidyAe~ tapavidyAe~ hai| 3. kucha vidyAdeviyoM ke nAma nirdeza pratiSThAsAroddhAra/3/34-35 bhagavati rohiNi mahati prajJapte vajrazRGkhale svalite / vajrAGkaze kuzalike jAmbanadikestadurmadike / 34. purudhAmni puruSadatte kAlikalAdaye kale mahAkAli / gauri varade guNaDhe gAndhArivAlini jvalajjvAle 31 - bhagavatI,rohiNI,mahatI prajJapti. bajrazRkhalA, vajrAMkuzA, kuzalikA. jAmvanadA, duma dikA, purudhAgni, kAlI. kalA mahAkAlI, gaurI, guNaddhe,gAndhArI.jvAlAmAlinI. (mAnasI, vairoTI, acyutA, mAnasI, mhaamaansii)| 1. kucha vizeSa vidyAoMke nAmanirdeza ha. pu/22/51-73 kA bhAvArtha-bhagavAna RSabhadevase nabhi aura binami dvArA rAjyakI yAcanA karane para dharaNendrane aneka devoMke saga Akara una donoko apanI deviyose kucha vidyAe~ dilAkara santuSTa kiyaa| tahA~ aditi devIne vidyAoke ATha nikAya tathA gandharvamenaka nAmaka vidyAkoSa diyaa| ATha vidyA nikAyoMke nAma-manu, mAnava, kauzika, gaurika, gAndhAra, bhUmituNDa, mUlavIryaka, zakuka / pe nikApa Arya, sAhitya, gandharva tathA vyomacara bhI kahalAte hai| diti devI ne-mAlaMka, pANDDa, kAla, svapAka, parvata, vaMzAlaya, pAMzumUla, vRkSamUla ye ATha vidyAnikAya diye| daitya, pannaga, mAtaMga inake apara nAma hai| ina solaha nikAyoM meM nimna vidyAe~ haiprajJapti. rohiNo, aMgAriNI, mahAgaurI, gaurI, sarva vidyA, prakarSiNI. mahAzvetA, mAyUro. hArI. nivajJazAvalA, tiraskAriNI, chAyAsakrAmiNI, kuSmANDa-gaNamAtA, sarva vidyAvirAjitA, AyakUSmANDa devI, acyutA, AyavatI, gAndhArI, nivRtti, daNDAdhyakSagaNa, daNDabhUtasahastra, bhadrakAlI, mahAkAlI, kAlI, kAlamukhI, inake ati'rikta-ekaparvA, dviparvA, tripaLa, dazaparvA, zataparvA, sahasraparvA, lakSaparvA, utpAtinI. tripAtinI, dhAriNI, antavicAriNI, jalagati aura agnigati samasta nikAyomeM nAnAprakArakI zaktiyose sahita nAnA parvatopara nivAsa karanevAlI evaM nAnA auSadhiyokI jAnakAra haiN| sarvArtha siddhA, siddhArthA, jayantI. magalA, jayA, prahArasakrAmiNI, azacyArAdhinI, pizavyAkAriNI, vaNamarohiNI. savarNakAriNI, mRtasaMjIvanI, ye saba vidyAe~ kalyANarUpa tathA maMtroMse pariSkRta, vidyAbalase mukta tathA logoMkA hita karanevAlI hai| 'ma pu./7/34-334)| 1. vidyAdhara khacara nahIM hai dha. 11/4,2,6,12/195/6 Na vijjAharANaM ravagacarattamaritha vijAe viNA sahAvado cetra gagaNagamaNasamasyeca khgyttppsiddhiido| - vidyAdhara AkAzacAro nahIM ho sakate, kyoMki, vidyAkI sahAyatAke binA jo svabhAvase ho AkAza gamanameM samartha haiM unameM hI khacaratvakI prasiddhi hai| 3. vidyAdhara sumeru parvatapara jA sakate haiM ma. pu 113/216 sAzaka gaganecarai kimidamityAloktio ya sphuranmerormUni sa no'vatAjinavibhorjanmotsavAmbha plava / 216 // - meru parvatake mastaka para sphurAyamAna hotA huA, jinendra bhagavAna ke janmAbhiSekako usa jalapravAhako, vidyAdharone 'yaha kyA hai aisI zaMkA karate hue dekhA thA / 216 / 4. vidyAdhara loka nirdeza ti 5/4/gA kA bhAvArtha - jambadvIpake bharatakSetrame sthita vijayArdha parvatake Upara daza yojana jAkara uma parvatake dono pArzva bhAgomeM vidyAdharokI eka-eka zreNI hai|10| dakSiNa zreNIme 50 aura uttara zreNI meM 60 nagara hai / 111 / isase bhI 10 yo0 Upara jAkara Abhiyogya devIkI do zreNiyA~ hai / 140 videha kSetrake kacchA dezameM sthita vijayAIke Upara bhI usI prakAra do zreNiyA~ hai / 2258 / dono hI zreNiyomeM 55-55 nagara hai / 2256 / zeSa 31 videho ke vijayAdauMpara bhI isI prakAra 55-55 nagaravAlI do do zreNiyA~ hai / 2262 / airAvata kSetrake vijayAdhakA kthana bhI bharatakSetra bat jAnanA / 2065 / jambUdvIpake tIno kSetroke vijayA?ke sadRza hI dhAtakI khaNDa va puSkarAdha dvIpa meM jAnanA cAhie / 2716,262 / (rA vA/3/10/4/172/ 1).(ha pu./22/84)(ma.pu/16/27-30), (ja pa /2/38-36), (tri. saa/665-666)| de0 kAla/4/14-[ isame sadA cauthA kAla vartatA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ vidyAdhara 545 vidyAdhara ti.pa sumukhI aruNI Ge TTTTTTTTT vaijayanta zrIdhara 10 - pura jaya camara 5. vidyAdharoMkI nagariyoM ke nAma naM. ti. pa. ma. pu. | tri. sA. ha pu. (ti.pa./4/112-125), (ha pu/22/85-101); (ma. pu./11/3187); (tri sA./666-708 ) saketa -- jo nAma isa ora likhA hai , vaizravaNakUTa sUryapura / sUryapura / divyauSadha sUryapura candrapura candrapura / arkamUla tri. sA. ha pu. nityodyotino nitprodyotinI udayaparvata nityodyota vimukhI vimukhI amRtadhArA dakSiNa zreNI vimukhI nityabAhinI | nityavAhinI / kUTamAtaMgapura | kinAmita rathanUpura nityavAhinI sumukhI sumukhI bhUmimaDala kinnaragIta Ananda pazcimA pazcimA jambUzaMkupura naragIta cakravAla | uttara zreNI.bahuketu ariMjaya arjuNI Adityanagara puNDarIka maNDita aruNI vAruNI gaganavallabha siMhadhvaja bahuvetu kailAsa camaracampA zvetaketu zvetadhvaja zakTAmukha vAruNI gaganamaDala garuDadhvaja gandhasmRddha vidhu prabha vijaya zrIprabha zivamandira kilakila vaijayanta cUDAmaNi zatrujaya lohArgala rathapura zaziprabha himaa| zaziprabha arijaya arijaya zrIpura 6 vazAla padmAla vajrArgala ratnasaMcaya puSpacUla puSpacUDa puSpacUla ke tumAla vajrADhya vajrAThyapura ASADha hasagarbha rudrAzva vimocitA vimoca vimocipura mAnasa / 12 balAhaka dhanaJjaya jayapurI jaya sUyapura 1133 zivakara vasvauka zakaTamukhI svarga nAbha 14 prosaudha zrIharmya zrIsaudha sAranivaha caturmukha zatahada jayanta bahumukha aGgAvata ziva madara zivamandira zivamandira aparAjita arajaskA jalAvarta vasumatkA vasumaraka vasumatkA varAha virajaskA Avarta pura basumatI hAstina rathanUpura bRhadagRha sarvArthapura mekhalApura zakhavajra (siddhArthapura) siddhArthaka | siddhArtha kSemapura kSemacarI nAbhAnta TRO zajaya saukara aparAjita meghakUTa ketumAla ketumAlA dhvajamAla hastinAyaka kAmapuSpa maNiprabha surapatikAta surendrakAnta surendrakAnta pANDuka 27 gaganacarI kuarAvarta 23 gagananandana kauzika vijayacarI vinayacarI vinayacarI asitaparvata azoka azokA azokA vIra / (vinayapurI) vizoka vizokA vizokA gaurika zakrapurI cakrapura zukra sindhukakSa bItazoka vItazokA vItazokA mAnava sajayanta saMjayantI saMjayantI mahAkakSa alakA manu jayanta jayantI jayantI 28 tilaka tilakA tinakA campA vijaya vijayA vijayA candraparvata abaratilaka kAJcana vaijayanta vaijayantI vaijayantI zrIkUTa mandara mandira mandara aizAna kSemakara gaurIkUTa kumuda maNivaja candrAbha lakSmIkUTa jayAvaha sUryAbha dharAdhara gaganavallabha naimiSa purottama ratikUTa ratikUTa kAla kezapura 34 divyatilaka ca tilaka divyatilaka hAstivijaya 38 citrakUTa ramyapura 35 bhUmitilaka khaNDikA mA | mahAkUTa himapura 36 gandharva pura gandharva pura gandharva nagara maNikAcana suvarNa kUTa hemakUTa kinnarodgIta 37 muktAhara muktAhAra muktAhAra azoka nagara 38 / naimipa nimiSa naimiSa meghakUTa nabhastilaka |36 agnijvAla Ananda magadhasAranalaka'40' mahAjvAla nandana vaizravaNakUTa pAzumUla 41 zrIniketa zrI niketana siha IT Pr / 27 sakalaM ar . hemakUTa veNu trikUTa | vicitrakUTa 3 | medhakUTa vaizravaNakUTa jainendra siddhAnta koza bhA0 3-69
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ vidyAdhara jina vidhAna ti,pa ma pu tri sA jaya jayAvaha agnijvAla mahAjvAla mAlya puru jayAvaha zrInivAsa maNivajra bhadrAzva dhanajaya mAhendra vijayanagara sugandhinI | bajrArddha tara | gokSIraphena akSobha girizikhara dharaNI vAriNI (dhAriNI) bhavanaMjaya dhanaMjaya gokSIraphena gokSIraphena akSobhya akSobha girizikhara girizikhara dharaNI dhAraNa et nandinI vidya prabha mahendra vimala gandhamAdana mahApura puSpamAla meghamAla zaziprabha cUDAmaNi 'durdhara sudarzana sudarzana mahendra mahendrapura durga vijayapura sugandhinI vajrapura vijayapura sugandhinI vajrArddha tara sudarzana ratnAkara ratnapura puSpacUDa hasagarbha valAhaka vazAlaya saumanasa candrapura ratnapura 6. anya sambandhita viSaya 1. vidyAdharoM meM samyaktva va guNasthAna / -de aarykhnndd| 2 vidyAdhara nagaroMmeM sarvadA cauthA kAla vartatA hai| -de. kaal/4/14|| (I 1442-1481) / (tI 13/366, 372) / 3 bhaTTAraka vizAla kIti ke ziSya / I 1549meM inakA svargavAsa huA thaa| (je./1/474)| 4 ApakA ullekha humuccake zilAlekha va varddhamAna manIndrake dazabhaktyAdi mahAzAstrameM AtA hai| Apa sAgAneravAle devakIrti bhaTTArakake ziSya the| samaya-vi. 1647-1667 (I 1560-1640) / (syAdvAda siddhi/pra 18/paM. darabArI lAla); (bhadrabAhu caritra/ pra. 14/paM. udayalAla) vAda- aga zrutajJAnakA navamA~ pUrva-de zrutajJAna/III vidhuccara-vR kathAkoSa/kathA naM. 4/pR asthiracitta somadattase AkAzagAmI vidyAkA sAdhana pUchakara svayaM vidyA siddha kara lii| phira caityAlayokI dhandanA kii|13| dIkSA le / 14 / svarga meM Rddhi dhArI deva huaa|15|| vidhuccora-de. vidyu prbh/6| vidyujjihva-eka graha-de. grh| vidyutkaraNa-Protons and Electrons. (dha.5/pra. 28) / mAra-bhavanavAsI devokA eka bheda-de. bhvn/1/4| vidyutkeza-pa. mu/6/zloka-bhagavAna munisuvatake samaya laMkAkA rAkSasa vazIya rAjA thaa| vAnara baMzIya mahodadhi rAjAke sAtha parama sneha thA / antame dIkSA dhAraNa kara lI ( 222-225) / vidyatprabha-1 eka gajadanta parvata-de, lokshaa3|2 vijayAdhakI uttara zreNIkA eka nagara-de vidyaadhr| 3. vidya tprabha gajadantakA eka kUTa-de. lok5/4|4.devkuruke 10 drahome-se eka-de. loka 5/6 / 1. yaduvazI andhakavRSNike putra himavAdakA putra tathA neminAtha bhagavAnkA cacerA bhAI-de. itihaas110|6 ma. pu./76/zlokapodanapurake rAjA vidya dvAjakA putra thaa| vidya cara nAmakA kuzala cora banA / jambUkumArake ghara corI karane gayA / 46-57 / vahA~ dIkSAko kaTibaddha jambUkumArako aneko kathAe~ batAkara rokanekA prayatna kiyaa|58-107| para svayaM unake upadezose prabhAvita hokara unake sAtha hI dIkSA dhAraNa kara lI / 108-110 // vidhudraSTra-ma pu./26/zloka-pUrva bhava zrIbhUti. sarpa, camara, kurkuTa, sapa', tRtIya naraka, sarpa, naraka, aneka yoniyoM meM bhramaNa, mRgaza g| ( 313-315) / vartamAna bhava meM vidyu draSTra nAmakA vidyAdhara huA, dhyAnastha muni sajayatapara ghora upasarga kiyaa| muniko kevalajJAna ho gyaa| dharaNendrane kruddha hokara use saparivAra samudra meM DubonA cAhA para Adityaprabha deva dvArA bacA liyA gyaa| (116-132) / vidyunmAlA-pazcimI puSkarAdhakA meru-de. lok/7| vidyopajIvana-1 AhArakA eka dopa-de, AhAra/11/4 | 2. vasatikAkA eka doSa-de. vasatikA / vidrAvaNa-de viddaavnn| vidvajjanabodhaka-pa pannAlAla (I. 1763-1863) dvArA racita bhASA chandabaddha eka AdhyAtmika kRti / vidha-de. paryAya/1/1--(aza, paryAya, bhAga, hAra, vidha, prakAra, bheda, cheda, bhaga ye saba zabda ekArthavAcI hai|) vidhAtA-karmakA paryAyavAcI nAma-de krm/2| vidhAna-sa. si /10/22/4 vidhAna prakAra / -vidhAnakA artha prakAra yA bheda hai| (rA vaa./1/7/-138/3)| vidyAdhara jina-de. jina / vidyAdhara vaMza-de. itihAsa1614 / vidyAnanda mahodaya-A. vidyAnandi (I 775-840) kI sarva prathama nyAyaviSayaka racanA hai| anumAna hai ki yaha grantha zloka vArtikase bhI mahAna hogaa| parantu Aja yaha upalabdha nahIM hai| ise kevala 'mahodaya' nAmase bhI kahate hai| (to/2/356) / vidyAnandi-1 Apa,magadharAja avanipAlakI sabhAke eka prasiddha vidvAn the / pUrva nAma pAtrakesarI thaa| vaidika dharmAnuyAyI the, parantu pArzvanAtha bhagavAn ke mandirameM cAritrabhUSaNa nAmaka munike mukhase samantabhadra racita devAgama ratotrakA pATha sunakara jaina dharmAnuyAyI ho gaye the| Apa akla va bhaTTakI hI AmnAyame unake kucha hI kAla pazcAva hue the| ApakI aneko racanAe~ upalabdha hai jo sabhI nyAya va tarkase pUrNa hai / kRtiyA~-1 pramANa parIkSA, 2 pramANamImAsA, 3 pramANa nirNaya 4. pArIkSA, 5 AptaparIkSA, 6 satyazAsana parIkSA, 7 jalpanirNaya, nayavivaraNa 6 yuktyunuzAsana, 10, aSTasahasro, 11 tattvA zloka vAtika, 12. vidyAnanda mahodaya, 13 buddhazabhatrana vyAkhyAna / samaya-vi saM 832-867 (I 775840 } / (je 12/336) / (to /2/352 -353) / 2 nandi sagha balAtkAragaNa kI sUrata zAkhA meM ) Apa devendrakI tike ziSya aura tattvArtha vRttikAra zrutasAgara va mallibhUSaNa ke guru the| kRti-sudarzana caritra / samaya- (vi 1466-1538) jainendra siddhAnta koza
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya vidhi 547 * vidhAna va saMkhyAmeM antara-de, sa khyaa| * pUjA sambandhI vidhAna-de puujaa| vidhigha 13/555550/285/12 katha zrutasya vidhivyapadeza / sarvanayaviSayANAmastitva vidhAyakatvAta / -ca ki vaha saba nayoke viSayake astitvakA vidhAyaka hai, isalie zrutakI vidhi sajJA ucita hI hai| de0 dravya/1/7 (sanA, sattva, sAmAnya, dravya, anvaya, vastu vidhi, avizeSa ye ekArthavAcI zabda hai)| de0 sAmAnya (sAmAnya vidhi rUpa hotA hai aura vizeSa usake niSedha de0 karma/3/1 ( vidhi karma kA paryAyavAcI nAma hai)| 2. anya sambandhita viSaya 1. dAnakI vidhi| -de0 daanaa| 3. vidhi niSedhakI paraspara saapeksstaa| -de0 sptbhgii/3| vidhi caMda-de0 budhjn| vidhi dAna kriyA-de0 sskaar/2| vidhi vidhAyaka vAkya-de. vAkya / vidhi sAdhaka hetu-de0 hetu : vidhyAta saMkramaNa-de0 sakramaNa/5 / vinami--de0 nmi/1| vinayadhara-1. pannATa saghakI gurvAvalI ke anusAra lohAcAya naM.2 ke ziSya tathA gupti zrutike guru the| samaya--vI. ni. 530 ( I. saM.3), (de0 itihAsa/7/8 ) / 2 bR kathA koSa/kathA na 13/pR.--kumbhipurakA rAjA thA 71za sidvArtha nAmaka zreSThi putra dvArA diye gaye bhagavAnake gandhodhaka jalase usakI zArIrika vyAdhiyA~ zAnta ho gyii| taba usane zrAvakavata dhAraNa kara liye| (72-73) / vinaya-mokSamArga meM vinayakA pradhAna sthAna hai| vaha do prakArakA hai-nizcaya va vyvhaar| apane ratnatrayarUpa guNakI vinaya nizcaya hai aura ratnatrayadhArI sAdhuoM AdikI vinaya vyavahAra yA upacAra vinaya hai| yaha dono hI atyanta prayojanIya hai| jJAna prAptimeM guru vinaya atyanta pradhAna hai| sAdhu AryakA Adi caturvidha saghameM parasparamaiM vinaya karane sambandhI jo niyama hai unheM pAlana karanA eka tapa hai / mithyAdRSTi ghoM va kuligiyoMkI vinaya yogya nhiiN| sAmAnya vinaya nirdeza AvAra va vinayabhe antr| jJAnake ATha agoMko jJAna vinaya kahanekA kAraNa / eka vinayasampannatAmeM zeSa 15 bhAvanAoMkA samAbeza / vinaya upakA mAhAtmya / deva-zAstra guruko vinaya nirjarAkA kAraNa hai| -de0 puujaa/2| mokSamArgame vinayakA sthAna va prayojana / upacAra vinaya vidhi vinaya vyavahAra meM zabda prayoga Adi sambandhI kucha niym| sAdhu va AyikAkI saMgati va vacanAlApa sambandhI kucha niym| -de0 saMgati / vinaya vyavahArake yogya va ayogya avasthAe~ / upacAra vinayakI AvazyakatA hI kyA ? | upacAra vinayake yogyAyogya pAna yathArtha sAdhu AyikA Adi vandanAke pAtra haiN| sat sAdhu pratimAvat pUjya hai| -de0 puujaa/3| jo inheM vandanA nahIM karatA so bhithyAdRSTi hai| cAritravRddhase bhI jJAnavRddha adhika pUjya hai / mithyAdRSTi jana va pArzvasthAdi sAdhu bandha nahIM hai| bhidhyAdRSTi sAdhu zrAvaka tulya bhI nahIM hai| -de0 saadhu/4| adhika guNI dvArA hIna guNI vandha nahIM hai| | kuguru kudevAdikI vandanA AdikA kaDA niSedha va usakA kaarnn| dravyaligI bhI kayacit vandha hai| 8 sAdhuko namaskAra kyoM? asayata samyagdRSTi vandya kyoM nahIM ? | siddhase pahale arhantako namaskAra kyo ? -de0 mantra / | 14 pUrvIse pahale 10 pUrvAko namaskAra kyoM ? -de0 shrutkevlii/1|| sAdhu parIkSAkA vidhi niSedha 1 Agantuka sAdhukI vinayapUrvaka parIkSA vidhi| sahavAsase vyakti ke gupta pariNAma bhI jAne jA sakate -de0 praayshcin/3/1| sAdhukI parIkSA karanekA nissedh| sAdhu parIkSA sambandhI zakA-samAdhAna1. zIla saMgramA da to pAlate hI hai| 2. paMcama kAlame aise hI mAdhu sambhava hai| 3 jaise zrAvaka ve se sAdhu ? 4 inameM ho sacce sAdhuko sthApanA kara le| / sat sAdhu hI pratimAvat pUjya hai| --de0 pUjA/3 / bheda va lakSaNa vinaya sAmAnyakA lakSaNa / | vinayake sAmAnya bheda / ( lokAnuvRttyAdi ) mokSavinayake sAmAnya bheda / zAnadarzanAdi ) upacAravinayake bheda / ( kAyika vAcikAdi ) lokAnuvRttyAdi sAmAnya vinayoMke lakSaNa / jJAna darzana Adi vinayoMke lkssnn| upacAra vinaya sAmAnyakA lakSaNa / | kAmikAdi upacAra vinayoM ke lakSaNa / vinaya sampannatAkA lkssnn| -de0 viny/1/1|| jainendra siddhAnta koza
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya 1. bheda va lakSaNa 1. vinaya sAmAnyakA lakSaNa masi /6/20/46/7 jyeSyAvinayapUjya puruSakA Avara karanA vinaya tapa hai / " rA. vA /6/24/2/526/17 samyagjJAnAdiSu mokSasAdhaneSu tatsAdhakeSu gurvAdiSu ca svayAgyavRttyA satkAra Adara kaSAyanivRttirvA vinayasapannatA / mokSa ke sAdhanabhRta samyagjJAnAdikame tathA unake sAdhaka guru AdikomeM apanI yogya rItise sarakAra Adara Adi karanA tathA kaSAyakI nivRtti karanA vinayasampannatA hai / (sa. si /6/24/6/7). (cA. sA/23/1) (bhaa.paa./ttii./00/211/11| gha 13 / 5,4,26/63/4 ratnatrayavatsu nIcaivRttivinaya / -ratnatrayako dhAraNa karanevAle puruSoke prati namra vRtti dhAraNa karanA vinaya hai / (cA. sA / 147/5 ), ( ana dha / 7 /60/702 ) ! ka. pA / 1/1 - 1/660/117/2 guNAdhikeSu nIcairvRttirvinaya' / = vRddha puruSo ke prati namra vRttikA rakhanA vinaya hai / = guNa bha. vA vi./200/11/21 vinayati karmamiti vinaya varma masako nAza karatA hai, isalie vinaya hai (ana pa./0/69/702): ( de0 vinaya / 2 / 2 ) / bha.A./vi./6/32/23 jJAnadarzanacAritratapasAmatIcArA azubhakriyA / tAsAmapohanaM vinaya / = = azubha kriyAeN jJAnadarzana cAritra va tapake aticAra hai / inakA haTAnA vinaya tapa hai / kA asU. 457 samAcarite munisuddho bho hame pariNAmo bArasabhedevi tave so zciya viNao have taisi / darzana, jJAna aura cAritrake viSaya meM tathA bAraha prakArake tapake viSaya meM jo vizuddha pariNAma hotA hai vahI unako vinaya hai| cA sA./ 147 / 5 kaSAyendriyavinayana vinaya / kaSAyo aura indriyoko na karanA vinaya hai| (ana. dha. /7/60/702 ) / prasA/vA/225/306/22 svanizvanazuddhinizvayavinaya tadAdhArapuruSeSu bhaktipariNAmo vyavahAravinaya' / svakIya nizcaya yako zuddhi niyavinaya hai aura usake AdhArabhUta puruSoM AcArya AdikoM kA bhaktike pariNAma vyavahAravinaya hai| sAdha /7/35 sudRgdhIvRttatapasA mumukSonirmalIkRtau / yatno vinaya AbA mI 13 janasamyagdarzana, samyagjJAna samyak cAritra va samyak tapake doSa dUra karaneke lie jo kucha prayatna karate hai, usako vinaya kahate hai aura isa prayatna meM zaktiko na chipA kara zakti anusAra unhe karate rahanA vinayAcAra hai| 2. vinaya sAmAnya bheda ma A / 580 logANuvittiviNao atyanimitte ya kAmata te ya / bhayaviNaa ya cautyo paMcamao mAvakhaviNao ya 15801 -lokAnuvRttivinaya, artha nimittaka vinaya kAmatantra vinaya, bhayavinaya, aura mokSavinaya isa prakAra vinaya pA~ca prakAra kI hai| 1. bheda va lakSaNa 548 ta. sU /1/23 jJAnadarzanacAritropacAra | = vinaya tapa cAra prakArakA hai - jJAnavinaya, darzanavinaya, cAritravinaya aura upacAra vinaya / ghAsA./140/2) (ta. sA / 0/30) / 2015 2. movinaya ke sAmAnya bheda bha. A // 112 yuga pani mihido gArada sacarite / takavia ya cauttho cariyo uvayArio viNao // 112 // - vinaya AcAra pA~ca prakArakA hai- jJAnavinaya, darzanavinaya, cAritravinaya, tapaninaya aura upacAra vinaya ( mU. A / 364, 584 ), ( dha / pu. 13/5.4,26/62/4 ), ( ka. pA. 1 / 1-1 / 660/117/1), ( basu zrA/ 320, ( ana dha / 7/64/703 / dha. 8/3, 41/808 viNao tiviho NANa-da saNa-caritaviNao tti / = vinaya sampannatA tIna prakAra kI hai- jJAnavinaya, darzanavinaya aura cAritravinaya / 4. upacAra vinayake prabheda bha. A /mU / 118/265 kAiyavAiyamANasio ttitiviho du pacamo viNao / so puNa sabbo duvdhiho paccakkho ceva parokkho | 11 | upacAra vinaya tIna prakArakI hai- kAyika, vAcika aura mAnasika unameM se pratyeka ke do do bheda hai-pratyakSa va prokss| (mu.A./372); (cA. sA. / 148/3), vasu zrA/325), 5. chokAnuvRtyAdi sAmAnya vinayoMke lakSaNa . 2015muhAna jaliyAsamadAna va atihipUNA ma somANi devAsa bhASAvRti battaNaM desakAladANaM ca / lokANuvittiviNao ajalikaraNaM ca atthakade |2| emeva kAmataM te bhayaviNao caiva ANupRvvIe paMcamao khalu viNao parUvaNA tassiyA hodi 1583 - Asanase uThanA, hAtha joDanA, Asana denA, pAhuNagati karanA, devatA kI pUjA apanI apanI sAmarthya ke anusAra karanA ye saba lokAnuvRtti vinaya hai / 581| kisI puruSake anukUla bolanA tathA deza va kAlayogya apanA dravya denA - ye saba lokAnuvRtti vinaya hai / apane prayojana yA svArtha vaza hAtha joDanA Adi arthanimitta vinaya hai |2| isI taraha kAmapuruSArtha ke nimitta vinaya karanA kAmatantra vinaya hai / bhayake kAraNa vinaya karanA bhaya vinaya hai / pA~cavI mokSa vinayakA kathana Age karate hai|3| 6. jJAna darzana Adi vinayoMke lakSaNa bha.A./mU./113-110/260-214 kA viye udhANe bahumAne he ba giNhavaNe va anya sabhaye va pANammi niho / 113 // grahaNAdiyA pRthvRttA taha bhaktiyAdiyA va guNAsAdipi ya o sammattaviNao so | 114 | iMdiyakasAyapaNidhANaM piya guttIo cetra smidiio| eso caritaviNao samAsado hoi NAyavvo |11|| uttaraguNaujjamaNa samma adhiAsaNa ca sddddhaae| AvAsayANamunidAna aparihANI asekho / 116 bhI sodhiyasamammi ahalaNAya sesANaM / eso tavammi viNao jahuttacArissa sAdhussa | 1170 kAla, vinaya, upadhAna, bahumAna, anihnaba, vyajana, artha, tadubhaya aise jJAna vinayake ATha bheda hai / ( aura bhI de. jJAna / III/ 21 ) / 193 / pahile kahe gaye ( de. samyagdarzana / 1 / 2) upagUhana Adi samyagdarzanake agokA pAlana, bhakti pUjA Adi guNokA dhAraNa, tathA kAdi doSoMke tyAgako samyaktva vinaya yA darzana vinaya kahate hai / 114 / indriya aura vaSAyoke praNidhAna yA pariNAmakA tyAga karanA tathA gupti samiti Adi cAritrake agokA pAlana karanA saMkSepa me cAritra vinaya jAnanI cAhie / 115 / sayama rUpa uttaraguNoM meM udyama karanA, samyak prakAra zrama va parISahoM ko sahana karanA, yathA yogya Avazyaka kriyAome hAni vRddhi na hone denA -- yaha saba tapa vinaya hai | 116 / tapame tathA tapa karanemeM apanese jo U~cA hai usameM, bhakti karanA tapa vinaya hai / unake atirikta jo choTe tapasvI hai unako tathA cAritradhArI muniyokI bhI ahaMsAnA nahIM karanI caahie| yaha tapa vinaya hai | 1177 mU. A / 365, 367, 366, 370. 209), (jana, bha./0/65-66/704-006 rAdhA 05/010) / jainendra siddhAnta koza
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya 1. bheda va lakSaNa bha A./mU /46-47/153 arahatasiddhaceiya sude ya dhamma ya sAdhuvagge ya / Ayariya uvajjhAe supavayaNe dasaNe caavi|46| bhattI pUyA vaNNajaNaNa ca nnaasnnmvnnnnvaadss| AsAdaNaparihAro dasaviNao samAseNa 147 - arahata, siddha, inakI pratimAe~, zrutajJAna, jina dharma AcArya upAdhyAya, sAdhu, ratnatraya, Agama aura samyagdarzanameM bhakti va pUjA Adi karanA, inakA mahatva batAnA, anya matiyo dvArA Aropita kiye gaye avarNavAdako haTAnA, inake AsAdanakA parihAra karanA yaha saba darzana vinaya hai|46-47| mU. A./gA asthapajjayA khalu ubadiTThA jiNavarehi sudnnaanne| taha rocedi Naro da saNaviNao havadi eso|366| NANa sikravadi NANa guNedi NANaM parassa ubadisadi / NANeNa kuNadi NAyaM NANaviNodo havadi eso / 368 - zruta jJAnameM jinendradeva dvArA upadiSTa dravya va unakI sthUla sUkSma paryAya unakI pratIti karanA darzana vinaya hai / 366 jJAnako sIkhanA, usIkA cintavana karanA dUsareko bhI usIkA upadeza denA tathA usIke anusAra nyAyapUrvaka pravRtti karanA-yaha saba jJAnavinaya hai|368| (mU aa./585-586)| sa. si.//23/441/4 sabahumAna mokSArtha jJAnagrahaNAbhyAsasmaraNAdi nivinaya / zaMkAdidApavirahita tattvArthazraddhAna darzanavinaya / tadvatazcAritre samAhitacittatA cAritravinaya / -bahuta Adarake sAtha mokSake lie jJAnakA grahaNa karanA, abhyAsa karanA aura smaraNa karanA Adi jJAnavinaya hai| za kAdi doSose rahita tattvArthakA zradvAna karanA darzanavinaya hai| samyagdRSTikA cAritramai cittakA laganA cAritravinaya hai| (ta. sA./7/31-33 ) / rA, vA /8/23/2-4/622/16 analasena zuddhamanasA dezakAlAdivizuddhividhAnavicakSaNena sabahumAno yathAzakti niSevyamANo mokSArtha jJAnagrahaNAbhyAsasmaraNAdinivinayo veditabya / yathA bhagavadbhirupadiSTA padArthAH teSA tathAzraddhAne ni zaDa kitatvAdilakSaNopetatA darzanabinayo veditavya / jJAnadarzanavata paJcavidhaduzcaracaraNa zravaNAnantaramudbhinnaromAJcAbhivyajyamAnAntarbhakteH paraprasAdo mastakAjalikaraNAdibhirbhAvatazcAnuSThAtRtva cAritravinaya' pratyetavya / -Alarayarahita ho dezakAlAdikI vizuddhike anusAra zuddhacittase bahumAna pUrvaka yathAzakti mokSake lie jJAnagrahaNa abhyAsa aura smaraNa Adi karanA jJAnavinaya hai / jinendra bhagavAnne zruta mamudrame padArpokA jaisA upadeza diyA hai, usakA usI rUpase zradAna karane AdimeM nizaka Adi honA darzanavinaya hai| jJAna aura darzanazAlI puruSake pA~ca prakArake duzcara cAritrakA varNana sunakara romAca Adike dvArA antabhakti pragaTa karanA, praNAma karanA mastakapara aMjali rakhakara Adara pragaTa karanA aura usakA bhAva pUrvaka anuSThAna karanA cAritravinaya hai / (cA, sA /147/6), (bhA paa/ttii/78/224/11)| vasu. zrA/321-324 Nissakiya saMvegAi je guNA baNiyA mae pRvyaM / tesimaNupAlaNa jaM viyANa so da saNo viNo / 321 / NANe NANuvayaraNe ya jANavatammi taha ya bhttoe| ja paDiyaraNa kIraha Nicca ta NANa viNa o hu / 322 // pacaviha cAritta ahiyArA je ya vaNiyA tassa / jaM tesi bahumANa viyANa cArittaviNao so / 323. bAlo ya buDDho ya sa kappa vajjiUNa tavasINa / ja paNivAya kIrai tabaviNaya taM biyANIhi / 324 / -ni zakti, savega Adi jo guNa mai ne pahile varNana kiye hai unake paripAlanako darzanavinaya jAnanA cAhie / 321 // jJAnameM, jJAnake upakaraNa zAstra Adikame tathA jJAnavata puruSame bhakti ke sAtha nitya jo anukUla AcaraNa kiyA jAtA hai, vaha jJAna vinaya hai / 322 // paramAgamame pA~ca prakArakA cAritra aura usake jo adhikArI yA dhAraka varNana kiye gaye hai, unake Adara satkArako cAritra vinaya jAnanA cAhie / 323 / yaha bAlaka hai, yaha vRddha hai, isa prakArakA sakalpa chor3akara tapasyo janokA jo praNipAta arthAta AdarapUrvaka vandana Adi kiyA jAtA hai, use tapa vinaya jAnanA / 324 // de0 vinaya/2/3-(solaha kAraNa bhAvanAokI apekSA lakSaNa ) / 7. upacAra vinaya sAmAnyakA lakSaNa sa, si./6/23/442/2 pratyakSeSvAcAryAdiSvabhyutthAnAbhigamanAjali karaNAdirUpacAravinaya / parokSeSvapi kAyavADmano'bhiravajalikriyAguNasaMkIrtanAnusmaraNAdi / AcArya Adike samakSa Anepara khaDe ho jAnA, unake pIche-pIche calanA aura namaskAra varanA Adi upacAra vinaya hai. tathA unake parokSame bhI kAya bacana aura manase namaskAra karanA, unake guNokA kIrtana karanA aura smaraNa karanA Adi upacAra vinaya hai / (rA vA./6/2345-6/622/25), (ta sA-//24); (bhA. paa./ttii/78/224/14)| kA. a//458 rayaNattayajuttANa aNukUla jo caredi bhattIe / bhicco jaha rAyANaM udhayAro so have viNao / 458 -jaise sevaka rAjAke anukUla pravRtti karatA hai vaise hI ratnatrayake dhAraka muniyoke anukUla bhaktipUrvaka pravRtti karanA upacAra vinaya hai| 8. kAyikAdi upacAra vinayoMke lakSaNa bha, A /mU /116-126/261-303 abbhuTThANa kidiyamma NavaMsaNa ajalI ya muDANa / paccuggacchaNematto pacchida aNusAdhaNa ceva / 116 / NIca ThANa NIcaM gamaNa NIca ca AsaNaM sayaNaM / AsaNadANa uvagaraNadANamogAsadANaM ca / 120 / paDirUbakAyasaM phAsaNadA paDirUvakAla kiriyA y| pesaNakaraNa sathArakaraNa muvavaraNapaDilihaNaM / 121 / iccevamAditriNao uvayAro kIrade sarIreNa / eso kAiyaviNao jahAriho sAhuvaggammi / 122 / pUyAvayaNaM hidabhAsaNaM ca 'midabhAsaNa ca mahura ca / suttANuvIcitrayaNa aNiTa churamakakasa bayaNa (123. upasa tavayaNamagihatyavayaNamakiriyamahIlaNa vayaNa / eso vAiyaviNao jahAriho hodi kAdabyo / 124 / pApavisottiya pariNAmabajjaNa piyahide ya pariNAmo / NAyavo sakheveNa eso mANassio vinno|125| iya eso paccakkho viNao pArokkhio bi ja gurunno| virahammi 'vivAhijjai ANANisariyAe / 126 - sAdhuko Ate dekha Asanase uTha khaDe honA, kAyotsargAdi kRtikarma karanA, ajulI mastakapara car3hAkara namaskAra karanA, unake sAmane jAnA, athavA jAnevAleko vidA karaneke lie sAtha jAnA / 11 / unake pIche khaDe rahanA, unake pIche-pIche calanA, unase noce baiThanA, nIce sonA, unhe Asana denA, pustakAdi upakaraNa denA, Thaharaneko basatikA denA / 120 / unake balake anusAra unake zarIrakA sparzana mardana karanA, kAlake anusAra kriyA karanA arthAt zItakAlame uSNAkrayA aura uSNakAlameM zItakriyA karanA, AjJAkA anukaraNa karanA, sathArA karanA, pustaka AdikA zodhana karanA / 121 // ityAdi prakAra se jo guruokA tathA anya sAdhuokA zarIrase yathAyogya upakAra karanA so saba kAyika vinaya jAnanA / 122 / pUjya vacanose bolanA, hitarUpa bolanA, thoDA bolanA, miSTa bolanA, Agamake anusAra bolanA, kaThoratA rahita bolanA / 12 / upazAnta vacana, nibandha vacana, sAvadha kriyArahita vacana, tathA abhimAna rahita bacana bolanA vAcika vinaya hai / 124. pApavAryo me du zruti (vikthA sunanA Adi ) meM athavA samyaktvakI virAdhanAme jo pariNAma, unakA tyAga karanA, aura dhopakArame va samyakrava jJAnAdime pariNAma honA vaha mAnasika vinaya hai / 12 / isa prakAra Upara yaha tIna prakArakA pratyakSa vinaya kahA / guruoke parokSa honepara arthAta unakI anupasthitime unako hAtha joDanA jinAjJAnusAra zraddhA va pravRtti karanA parokSa vinaya hai|126| (mU A/373-380), (basu shraa| 326-331) / jainendra siddhAnta koza
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya mU. A / 381-383 aha apacArio khalu viNao tiviho samAsado bhaNi sahAvI 2011 an DANaM saNNAdi AsaNadANa aNuppadANa ca / kidiyammaM paDirUvaM AsaNacAo yaja / 382 // himidaparimidamAsA aNuvIcIbhAsaNaM ca bodhavva / akusalamaNassa rodho kusalamaNapatrattao ceva // | 383 | = saMkSepase kahe to tIno prakArako upacAra vinaya kramale 7, 4 2 prakArakI hai / arthAt kAyavinaya 7 prakArakI, vacana vinaya 4 prakArakI aura mAnasika vinaya do prakArakI hai| 381 Adara se uThanA, mastaka namAkara namaskAra karanA Asana denA, pustakAdi denA, yathA yogya kRti karma karanA athavA zIta Adi bAdhAkA meTanA, guruoke Age U~cA Asana choDake baiThanA, jAte hueke kucha dUra taka sAtha jAnA, ye sAta kAyika vinayake bheda hai / 182 // hita, mitava parimita bolanA tathA zAstra ke anusAra bolanA ye cAra bheda vacana vinaya ke hai| pApa grAhaka cittako rokanA aura dharmameM udyamI manako nA do bheda mAnasika vinayake hai| (ana pa/0/01-72/ 707-706) / 550 cAmA / 148/4 tatrAcAryopAdhyAyastha virapravartakagaNadharAdiSu pUjamIyevasthAnamabhigamanamajjalikaraNaM vandanAnugamanaM rAmaba mAna sarvakAla yogyAnurUpakriyayAnulomatA nigRhItatridaNDatA suzIlayogatAdharmAnurUpakathA dadhanazramaNamacitAgurutata doSavardhana guNavRddhasenAbhilASAnuvartanapUjana yadukta - gururathavirA dibhirnAnyathA tadirayaniza bhArata sameSyako honeva paribhava jAtikuladhanezvaryarUpa vijJAnabalalAbhardviSu nirabhimAnatA sarvatra kSamAparatA mitahirAdezakA sAnuvacanatA kAryAkAryayAsaMkhya 1 yatA ityevamAdibhiraramAnurUpa pAravanaya parokSApacAra vinaya ucyate parokSepyAcAryAdiSvati kriyAguNasaMkIrtanAnusmaraNAvAda kAyavAhananobhiravagantavya rAgaharUna vismaraNerapi na kasyApi pRSThamAsabhakSaNavaraNIyamevamAdi parokSopacAra vinaya pratyeya AcArya, upAdhyAya, sAdhu, vRddha upadezAdi dekara jinakI pravRtti karanevAle tathA aura / = bhI pUjya puruSo ke Anepara khaDe honA, unake sAmane jAnA, hAtha joDanA, bandana karanA, calate samaya unake pIche-pIche calanA, ratna - kA sabase adhika Adara satkAra karanA, samasta bAlake yogya anurUpa kriyAke anukUla calanA, mana vacana kAya tInoM yogokA nigraha karanA, suzIlatA dhAranA, dharmAnu kahanA sunanA tathA bhakti rakhanA, arahanta jinamandira aura gurume bhakti rakhanA, dopokA vA dASiyokA tyAga karanA, guNavRddha muniyo kI sevA karaneko abhilASA rakhanA, unake anukUla bananA aura unakI pUjA karanA pratyakSa upacAra vinaya hai| kahA bhI hai- "vRddha muniyoke sAtha athavA guruke sAtha, kabhI bhI pratikUla na honekI sadA bhAvanA rakhanA, barAbara sAloke sAtha kabhI abhimAna na karanA, hIna logokA kabhI tiraskAra na karanA, jAti kula dhana aizvaryarUpa vijJAna bala lAbha aura Rddhiyome kabhI abhimAna na karanA, saba jagaha kSanA dhAraNa karaneme tatpara rahanA, hita parimita va deza kAlAnusAra vacana kahanA, kArya-akArya se avya kahaneyAgya-na kahane yAgyakA jJAna honA ityAdi kriyAoke dvArA apane AtmAkI pravRtti karanA pratyakSa upacAra vinaya hai| aba Age parokSa upacAra vinayako kahate hai| AcArya Adike parAbha rahate hue bhI mana, vacana, kAyane unake lie hAtha jor3anA, unake guNoM kA varNana karanA, smaraNa karanA aura unakI AjJA pAlana karanA Adi parokSAMpacAra vinaya hai (pUrvaka va haeNmo pUrvatra athavA sejakara bhI kabhI kisIke pITha pIche durAI va nindA na karanA ye saba parokSopacAra vinaya kahalAtA hai| 2. sAmAnya vinaya nideza 2. sAmAnya vinaya nirdeza 1. AcAra va vinaya meM antara ana dha / 7 / zlo / pR. doSocchede guNAdhAne yatno hi vinayo dRzi / dRgApArastu tattvArthasvI paramo masAtyaye // 66 // yatno hi kAsavAdI syAjjJAnavinayo'tra tu / sati yatnastadAcAra pAThe tatsAdhaneSuca samityAdiSu yatno hi pArizravinayo yata / tadAcArastu yasteSu satyanAtha 1901 samyagdarzanameM se doSoko dUra karane tathA usameM guNoko utpanna karaneke lie jo prayatna kiyA jAtA hai, usako darzana vinaya tathA dAnAdi masoM dUra ho jAnepara sArtha zraddhAna prayatna karaneko darzanAcAra kahate hai| kAlazuddhi Adi jJAnake ATha aMgo ke viSaya pravarana karaneko chAnavinaya aura una zuddhi Adiko ke ho jAnepara zrutakA adhyayana karaneke lie prayatna karaneko athavA adhyayanakI sAdhanabhUta pustakAdi sAmagrI ke lie prayatna karaneko jJAnAcAra kahate hai|toko nirmamAneke lie samiti Adi prayatna karaneko cAriva vinaya aura samiti Adiko siddha ho jAnepara vratokI vRddhi Adike lie prayatna karaneko cAritrAcAra kahate hai 1901 2. jJAnake ATha aMgoMko jJAnavinaya kahanekA kAraNa bha, A./ vi / 113/269/22 ayamaSTaprakAro jJAnAbhyAsaparikaro'STavidhaM karma vinayati vyapanayati vinayazabda vAcyo bhavatIti sUrerabhiprAya' / = jJAnAbhyAsake ATha prakAra kamako AtmAse dUra karate hai, isalie vinaya zabdase sambodhana karanA sArthaka hai, aisA AcAryoMkA abhiprAya hai / 3. eka vinayasampannA meM zeSa 15 bhAvanAoMkA samAveza gha. 11.49/80/- padAtiratharAmakam baMdhati / saM jahA - viNao tiviho prANada saNacarittaviNao tti / tattha NANavipAma abhibhavakhaNa jAgeva jogayukttavA mahu NabhattI ca / dasaNaviNao NAma pavayaNesuiT ThasavvabhAva saddaha timradAdo osaraNamamamarahata siddhamantI samapajjhaNadA laddhisa vegasapaNNadA ca caritaviNao NAma sIlavvadesu niradicAradA AvAsa aparihINadA jahAyAme sahA tavo ca sAhUNa pAgaparisthAo taisi samAhidhAraNa se jagadA pavayaNavachalladA ca NANadasaNacarittANa piviNao, tirayaNasamUhassa sAhU binAdo do vijayapathadA ekA vi hoga solasAvayavA / teNedIe viNayasapaNNadAe ekkAe vi titthayaraNAmakamma maNuA bardhati / deva NeraiyANa kadhamesA saMbhavadi / Na, tattha viNANadasaNaviNayANa saMbhavada snnaado| jadi dohi ceva tirathayaranAmakamma bajjhadi to caritaviNao kimida takAraNamadi vuccade / Na esa doso. NANada saNa viSayakajja vir| hicaraNaviNao Na hoditti sAmanayasampannatA hI tIrthaMkara nAmakarmako botA hai vaha isa prakAra kijJAnavinaya darzanavinaya aura cAritra vinayake bhedame vinaya tIna prakAra hai / usameM bArambAra jJAnopayogayukta rahane ke sAtha bahutabhakti aura vacanamatiyA nAma jJAnaniya hai| AgamopadiSTa sarvapadArthAnake sAtha tIna mUDhatAoge rahita honA, ATa maloko choDanA, arahatabhakti, siddhabhakti, kSaNalava pratibuddhatA aura labdhisavegasampannatAko darzanavinaya kahate hai| zIno meM niraticAratA Avazyako me aparihInatA arthAta paripUrNatA aura zaktyanusAra tapakA nAma cAritra vinaya hai / mAoke lie AhArAdikakA dAna unakI samAdhikA dhAraNa karanA, unakI vaiyAvRttime upayoga lagAnA aura pravacanavatsalatA, 1 jainendra siddhAnta koza
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya 551 ye jJAna, darzana aura cAritra tInokI hI vinaya hai, kyoMki ya samUhako sAdhu va pravacana sajJA prApta hai| isI kAraNa kyoki vinayasampannatA eka bhI hokara solaha avayavoMse sahita hai, ata usa eka hI pitA manuSya tIrthakara nAmakarmako gAte hai| praznayaha, vinaya sampannatA deva nArakiyo ke kaise sambhava hai| uttara- ukta zakA ThIka nahIM hai. kyoki uname jJAna va darzana - vinayakI sabhAvanA dekhI jAtI hai| prazna- yadi ( deva aura nArakiyoko ) do hI vinayoMse tIrthaMkara nAmakarma bA~dhA jA sakatA hai to phira cAritravinayako usakA kAraNa kyoM kahA jAtA hai| uttara- yaha koI doSa nahIM, kyoMki, virodhI cAritravinaya nahIM hotA, isa bAtako sUcita karane ke lie cAritra vinayako bhI kAraNa mAna liyA gayA hai| 4. vinaya sapakA mAhAtmya bhA pA.// 102 viSaya pacapayAraM pAlahi maNayaNakAja agiyarAyi tatto muti pAvati / 102 he hune pA~ca prakArakI vinayako mana vacana kAya tIno yogose pAla, kyoki, vinaya rahita manuSya muvihita mutiko prApta nahI karate hai (su. BTT-/33K) 1 bha.A./12-139 nio molAra viSayAze saMjamo to pANaM giraNArAhijai Ayario savvasagho / 126 / AyArajIdakappaguNadIvaNA attasodhiNijbhA / ajjava maddava lAghava bhaktI parahAdakaraNa ca / 130 kittI mettI mANassa bhajaNa gurujaNe ya bahumANo / tirathayarANa ANA guNAmodaya vinayaguNA / 1310 vinaya mokSakA dvAra hai, vinayase saMyama tapa aura jJAna hotA hai aura vinayase AcArya va sarvasakI sevA ho sakatI hai |12| AcArake, jIvaprAyadipatake ora kalpaprAyazcitake guNIkA pragaTa honA. Atmazuddhi. kalaha rahitA Arjana, gArDana, nilabhatA, gurusevA sabako karanA ye saba vinaya hai / 130 sarvatra prasiddhi sarva maitrI ga kA tyAga, AcAryAdiko se bahumAnakA pAnA, tIrthakrokI AjJAkA pAlana, guNo se prema- itane guNa vinaya karane vAleke pragaTa hote hai | 131 | ( mU A. / 386-388) (bha A./vi / 116/275 / 3 ) / a0 / 364 da sagaNANe viNao caritatatra ovacArio viNao / paJcavo viSa pacamagaNAgo bhaNio | 364| darzana, jJAna, cAritra, tapa va upacAra ye pA~ca prakAra ke vinaya mokSa gatike nAyaka kahe gaye hai | 364 | = ba. / 332-36 viNaeNa sakujjasajasohayatiyaditao purisI / savvattha havas suhao taheba AdijjavayaNo ya | 3321 je ts vi uvaesA iha paraloe suhAvahA sati / viNaNa gurujaNANaM savve pAuNa te purisA / 333 | devida cakkaharamaMDalIyarAyAijaM suha soe ta sayaM viSayaphala vivANasaha tahA caiva // 234 // sava mittabhAva jamhA uvayAi viNayasIlassa / viNao tiviheNa tao kAyaaat desafvaraNa | 336 | vinayase puruSa candramA ke samAna ujjvala vazasamUha se digantako dhavalita karatA hai, sarvatra sabakA priya ho jAtA hai, tathA usake vacana sarvatra Adara yogya hote hai | 332| jo koI bhI upadeza isa loka aura para lokameM jInoko mukha vAle hote hai, una sabako manuSya gurujanoMkI vinayase prApta karate hai | 333 | sasArane devendra, cakravartI aura maNDalIka rAjA Adike jo sukha prApta hote hai vaha saba vinayakA hI phala hai aura isI prakAra mokSa sukha bhI ho phala hai | 234 | cU~ki zIta manuSyakA zatru bhI mitrabhAvako prApta ho jAtA hai isalie zrAvako mana, vacana, kAyase vinaya karanA cAhie / 336 | ana dha / 7 /62 / 702 sAra sumAnuSatve'rhadrUpasa padihArhati / zikSAsyA vinaya samyagasmin kAmyA satA guNA / 62 // = manuSya bhAkA sAra 3. upacAra vinaya vidhi AtA kulInatA Adi hai unakA bhI sAra jina liga dhAraNa hai| usakA bhI sAra jinAgamakI zikSA hai aura zikSAkA bhI sAra yaha vinaya hai, kyoki, isake honepara hI sajjana puruSoke guNa samyak prakAra sphurAyamAna hote hai / 5. mokSamArga meM vinayakA sthAna va prayojana bha. A // 128/203 viSaNa viSayasya haradi sikhA girasthiyA savvA / viNao sikhAe phala vijayaphalaM savvakllANaM / 128 = vinayahIna puruSakA zAstra paDhanA niSphala hai, kyoMki vidyA paDhanekA phala vinaya hai aura usakA phala svarga mora kA milanA hai| ( mU.A / 35) (ana /0/23/003) / rasA / gurubhattivihoNANa sissANa sabasagaviradANaM / Usarachette afar suvIyasama jANa sambaNuTTANaM |2| = sarvasaMga rahita guruo kI bhaktivijJAna ziSpoko sarva kriyAeM Upara bhUmime par3e bIja samAna vyartha hai| rA. mA /1/23/7/622 /31 jJAnavAmAcAravizuddhisamyagArAdhanA vinayabhAvanam // 7 // tatazca nivRttisukhamiti vinayabhAvana kriyate / = jJAnalAbha, AcAravizuddhi aura samyaga ArAdhanA Adiko siddhi vinaya se hotI hai, aura anta me mokSasukha bhI isI se milatA hai, ata vinayabhAva avazya hI rakhanA caahie| (cA, sA / 150/2) / bha A / mi / 100/511 zAstropAnApAdhyAyakAlamoradhyayana sarasa prachatazca bhaktipUrvakRtyAgrahaM parigR hune khA niya nirAkaraNa, arthAdya eva bhAvyamAna zrutajJAnaM savara nirjarA ca varoti / anyathA jJAnAvaraNasya kAraNaM bhavet / - zAstrame vAcanA aura svAdhyAyakA jo kAla kahA huA hai| usI kAla me zrutakA adhyayana karo, jJAnako batAnevAle gurukI bhakti karo, kucha niyama grahaNa karake Adarase paDho, guru va zAstrakA nAma na chipAo, artha-vyajana va tadubhayazuddhi pUrvaka paDho, isa prakAra vinayapUrvaka abhyasta huA jJAna kyoMkI savara nirjarA karatA hai, anyathA vahI jJAnAvaraNa karmake bandhakA kAraNa hai / ( aura bhI de. vinaya / 1/6 meM jJAnavinayakA lakSaNa, jJAna / III / 2 / 1 meM samyagjJAnake ATha aMga ) paMvi /6/19 ye guru naiva manyante bhavateSAmudite'pi divAkare / 16 unako upAsanA hI karate haiM, unake andhakAra jaisA hI hai / de vinaya / 4 / 3 ( cAritravRddhake dvArA bhI jJAnavRddha vandanIya hai / ) de. sallekhanA / 10 ( kSapakako niryApakakA anveSaNa avazya karanA caahie| tadupAsti na kurvate / andhakAro jana guruko mAnate hai, na lie sUryakA udaya honepara bhI = 3. upacAra vinaya vidhi 1. vinaya vyavahArameM zabdaprayoga Adi sambandhI kucha niyama jainendra siddhAnta koza .pA. 12-13 ve bAnIsaparIsaha sahati satIhi saMjutA te hoti vadaNIyA kamma syaNijjarAsAhU |12| abaresA je timI dasapaNANeNa sammasa juttA / celeNa ya parigahiyA te bhaNiyA icchaNiujAya |13| = sekaDo zaktiyoMse sayukta jo 22 parISahoko sahana karate hue nitya karmokI nirjarA karate hai. aise digambara sAdhu vandanA karane yogya hai | 12 | aura zeSa liMgadhArI, vastra dhAraNa karanevAle parantu jo jJAna darzana se sayukta hai ve icchAkAra karane yogya hai |13| bhU A / 131, 165 sajamaNANuva karaNe aNNuvakaraNe ca jAyaNe aNje / jogga gahaNa do acchaakaar| du kAvya |1| paca cha satta hatthe
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya 552 4 upacAra vinayake yogyAyogya pAtra catura go senAkA jese menApati pravartaka mAnA jAtA hai vaise yaha bhAva namaskAra bhI maraNa samayame tapa, jJAna, cAritrakA pravartaka hai| surI ajjhAvago ya sAdhu y| parihariUNajjhAo gavAsaNeNeva vaMdati 11651 = sayamopakaraNa, jJAnopakaraNa tathA anya bhI jo upakaraNa uname, auSadhAdime, AtApana Adi yogome icchAkAra karanA cAhie 1131 / AryikAeM AcAryoko pA~ca hAtha dUrase, upAdhyAyako chaha hAtha dUrase aura sAdhuo ko sAta hAtha dUra se gavAsanase beThakara bandanA karatI haiM / 165 mo pA/TI /12/314 para uddhRta gA -"varisasayadikvi yAe ajjAe ajja dikvio sAhU / abhigamaNa-vadaNa-NamasaNeNa viNaeNa so pujjo / / -sau varSakI dIkSita AryikAke dvArA bhI AjakA nabadIkSita sAdhu abhigamana, vandana, namaskAra va vinayase pUjya hai| (pra. sA /tA vR/225 prakSepaka 8/304/27) / mo pA./TI /12/313/16 munijanasya striyAzca paraspara vandanApi na yuktaa| yadi tA bandante tadA munibhina mo'stviti na vaktavya, ki tahi vaktavya / smaadhikrmyo'stviti| -munijana va AryikAoke bIca paraspara vandanA bhI yukta nahIM hai| yadi ve vandana kare to muniko unake lie namo'stu' zabda nahI kahanA cAhie, kintu 'samAdhirastu' yA 'karmakSayo'stu' kahanA cAhie / 2. vinaya vyavahArake yogya va ayogya avasthAe~ mU A/547-566 yakhittaparAhuta tu pamatta mA dAi vaM dijjo / AhAra ca kara to NIhAra vA jadi karedi 517 AsaNe AsaNatthaM ca ubasataM ca upadi / aNuviSNaya medhAvI kidiyamma paujade / / 18 / Ano yaNAya karaNe paDipucchA pUjaNe ya sjjhaae| abarAdhe ya guru vadaNamedesu ThANesu / 563 vyAkula cittabAleko, nidrA vikathA Adi se pramatta dazAko prAptako tathA AhAra va NIhAra karateko vandanA nahI karanI cAhie / 567 / ekAnta bhUmimeM padmAsanAdise svastha cittarUpase baiThe hue muniko vandanA karanI cAhie aura vaha bhI unakI vijJapti lekara / 16 / AlocanAke samaya, prazna ke samaya, pUjA va svAdhyAyake samaya tathA kraghAdi aparAdhake samaya AcArya upAdhyAya AdikI vandanA karanI cAhie 566 / ( ana. dha 19/53-54/772) bha A /ghi /116/275/6 basateH, kAyabhUmita . bhikSAta , caityAta, gurusakAzAta, grAmAntarAdvA aagmnkaale'bhyutthaatvym| gurujanazca yadA niSkrAmati niSkrAmya pravizati vA tadA tadA abhyutthAnaM kAryam / anayA dizA yathAgamamitaradapyanugantavyam / = vasatikA rathAnase, kAyabhUmime (.), bhikSA le kara lauTo samaya, caityAlayase Ate samaya, guruke pAsase Ate samaya athavA grAmAntarage Ate samaya athavA gurujana jaba bAhara jAte hai yA bAharase Ate hai, taba tatra abhyutthAna karanA caahie| iso prakAra anya bhI jAnanA cAhie / 3. upacAra vinayakI AvazyakatA hI kyA bha. A/ma. va vi./756-757/120 nanu samyaktvajJAnacAritratapAMsi sasAramucchindanti yadyapi na syAnnamaskAra ityazaGkAyAmAha-jo bhAvaNamokAreNa viNA smmttnnaanncrnntyaa| Na hu te hoti samatthA sasArucchedaNa kAdu 1756 / yadya va samyagdazanajJAnacAritrANi mokSamArga iti sUtreNa birudhyate / namaskAramAtrameva karmaNA binAzane upAya ityevamuktimArgakayanAdityAzaGkAyAmAha-cadura gAe seNAe NAyago jaha pabattavo hAdi / taha bhAvaNamokAro maraNe tavaNANacaraNA 757) -prazna-samyaktva jJAna cAritra aura tapa sasArakA nAza karate hai, salie namaskArakI kyA AvazyaktA hai| uttara-bhAva namarakArake binA samyaktva jJAna cAritra aura tapa sasArakA nAza karaneme samartha nahI hote hai| prazna-padi aisA hai to 'samyagdarzanajJAna cAritrANi madhamArga ' isa sUtra ke sAtha virodha utpanna hogA, kyA ki, Apake matake anusAra namaskAra akelA ho karmavinAzavA upAya hai ? uttara 4. upacAra vinayake yogyAyogya pAtra 1. yathArtha sAdhu AryikA Adi vandanAke pAtra hai bha A /ma /127/304 rAiNiya arAiNIema ajjAsu ceva gihibgge| viNo jahAriho so kAyajyo appamatteNa 11271 - rAiNiya' utkRSTa pariNAmavAle muni, 'arAiNIya' nyUna bhUmikAbAle arthAta AyikA va zrAvaka tathA gRhastha Adi ina sabakA una unakI yogyatAnusAra Adara va vinaya karanA caahie| (mU A./384) da pA/mU 23 dasaNaNANacarite tabaviNaye NicakAla supasatthA / ede du va dnniiy| je guNavAdI gunndhraannN| -darzana jJAna cAritra tathA tapavinaya iname jo sthita hai ve sarAhanIya va svastha hai, aura gaNadhara Adi bhI jinakA guNAnuvAda karate hai, aise sAdhu bandane yogya hai / 23 / (m A /566 ), (sU pA / /12), ( bo. pA/m /11) paM dha/3/674 735 ityAdyanekadhAnekai sAdhu sAdhuguNe. zrita / namasya zreyase'vazya 674 / nArIbhyo'pitADhyAbhyo na niSiddha' jinAgame / deya samAnadAnAdi lokAnAma viruddhata 173 // = aneka prakArake sAdhu sambandhI guNose yukta pUjya sAdhu hI mokSakI prAptike lie tattvajJAniyo dvArA bandane yogya hai / 674aa jinAgamameM vratose paripUrNa khiyokA bhI sammAna Adi karanA niSiddha nahI hai, isalie unakA bho loka vyavahArake anusAra sammAna Adi karanA cAhie / 735 // de. vinaya/3/1-(sau varSa kI dIkSita AryikAse bhI AjakA navadIkSita sAdhu vandya hai|) 2. jo inheM vandana nahI karatA so mithyAdRSTi hai da pA /mU /24 sahajuppaNNa rUva da jo maNNaeNa mcchrio| so sajamapaDi baNNo micchAiTThI havai eso|24| - jo sahajAtpanna yathAjAta rUpako dekhakara mAnya nahIM karatA tathA usakA vinaya satkAra nahI karatA aura matsarabhAva karatA hai, ve yadi sayamapratipanna bhI hai, to bhI mithyAdRSTi hai| 3. cAritravRddhase bhI jJAnavRddha adhika pUjya hai bha A/vi /116/275/8 vAcanAmanuyoga vA zikSayata avamaratnatrayasyAbhyutthAtavya tanmUle'dhyayana kurvadbhi sarva reva / = jo grantha aura arthaka / paDhAtA hai athavA sadAdi anuyogokA zikSaNa detA hai vaha vyakti yadi apanese ratnatrayame hona bhI hai, to bhI usake Anepara jo jo usake pAsa adhyayana karate hai ve sarvajana khaDe ho jAve / pra sA /tA vR/263/354/15 yadyapi cAritraguNenAdhikA na bharanti tapasA vA tathApi samrajJAnaguNena jyeSThatvAcchu tavina sArtha mabhyuttheyA / pra sA /tA. vR 065/358/17 yadi bahutAnA pArve jJAnAdiguNavRddhayarthaM svaya cAritraguNAdhikA api vandanAdikriyAsu vartante tadA doSo nAsti / yadi puna kevalaM khyAtipUjAlAbhArtha bartante tadAtiprasa gAdodho bhvti| - cAritra va tapame adhika na hote hue bhI samyagjJAna guNase jyeSTha honeke kAraNa zrutakI vinayake artha vaha abhyutthAnAdi vinayake yogya hai| yadi kaI cAritra guName adhika hote hue bhI jJAnAdi guNako vRddhike artha bahuzruta jano ke pAsa bandanAdi kriyAme vartatA hai to koI doSa nahIM hai| parantu yadi kevala khyAti pUjA va lAbhake artha aisA karatA hai taba atidoSakA prasaga prApta hotA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya 553 4. upacAra vinayake yogyAyogya pAtra ana dha/7/52/771 zrAvakeNApi pitarau gurU rAjApyasayatA / kuligina kudevAzca na vandyAste'pi saMyata / / = mAtA, pitA, dIkSAguru va zikSAguru, eva rAjA aura mantrI Adi asayata janokI tathA zrAvakakI bhI sayamiyoko vandanA nahIM karanI cAhie, aura batI zrAvakoko bhI uparokta asayamiyokI vandanA nahIM karanI caahie| da. pA/mU /26 asajadaM Na vde|26| -asaMyata jana vadya nahI hai| -(vizeSa de0 Age zIrSaka naM 8) / 4. mithyAdRSTi jana va pAvasthAdi sAdhu vanya nahIM haiM da pAmU /2,26 daMsaNahINo Na va dibbo 2 / asaMjadaM Na vaMde vacchabihINo vi to Na vNdijj| doNi vi hoti samANA ego vi Na saMjado hodi // 26 // =darzanahIna vandya nahIM hai / 2 / asaMyamI tathA vastravihIna dravyaligI sAdhu bho vandya nahIM hai kyoki dono hI sayama rahita samAna hai // 26 // mU A./564 dasaNaNANacarite tavaviNae~ NiccakAla pAsatyA / ede avadaNijA chippehI guNadharANa // 564 / darzana jJAna cAritra aura tapavinayome sadAkAla dUra rahanevAle guNI sayamiyoke sadA doSo ko dekhane vAle pArzvastha Adi hai, isalie ve vandya nahI hai / 564 / bha, A/vi /116/275/6 nAbhyutthAna kuryAta, pArzvasthapaJcakasya vA / ratnatraye tapasi ca nityamabhyudyatAnA abhyutthAna karttavya kuryAt / mukhazIlajane'bhyutthAnaM karmabandhanimittaM pramAdasthApanopabR haNakAraNAt / - muniyoko pAzvasthAdi bhraSTa muniyokA Agamana honepara uThakara khaDe honA yogya nahIM hai| jo muni ratnatraya va tapazcaraName tarapara hai unake Anepara abhyutthAna karanA yogya hai| jo sukhake vaza hokara apane AcArame zithila ho gaye hai unake Anepara abhyutthAna karanese karmabandha hotA hai, kyoki, vaha pramAdakI sthApanAkA va usakI vRddhikA kAraNa hai| bhA pA /To./2/126/6 para uddhRta-ukta cendranandinA bhaTTArakeNa samayabhUSaNapravacane-'dravyaliDga samAsthAya bhAvaliGgI bhavedyati / vinA tena na bandha syAnnAnAvatadharo'pi sn| =samayabhUSaNa pravacaname indranandi bhaTTArakane kahA hai-dravya ligame samyaka prakAra sthiti pAkara hI yati bhAva-ligI hotA hai| usa dravya-ligake binA vaha bandha nahI hai, bhale hI nAnA vratoko dhAraNa kyo na kiyA ho| pra. sA/ta pra/263 itareSA tu zramaNAbhAsAnA tA pratiSiddhA evN| ma unake atirikta anya zramaNAbhAsoke prati ve ( abhyutthanAdika) pravRttiyA~ niSiddha hI hai| ana. dha./7/12/771 kuligina kudevAzca na vandyAste'pi syte| / 12 / -pArzvasthAdi kuligiyo tathA zAsanadeva Adi kudevo kI vandanA sayamiyoko (yA asayamiyoko bho) nahI karanI caahie| bhA, pA/To./14/137/23 ete paJca zramaNA jinadharmabAhyA na vandanIyA / pathye pArzvastha Adi pA~ca prakArake zramaNa jinadharma bAhya hai, isalie vandanIya nahIM hai| padha./u./674 netaro viduSA mahAn / 7341 =ina guNose rahita jo itara sAdhu hai tattvajJAniyo dvArA vandanIya nahIM hai| 6. kuguru kudevAdikI vandanA AdikA kar3A niSedha va usakA kAraNa da, pA/mU./13 je vi paDati ca tesi jANaMtA lajjAgAravabhaeNa / tesi pi Natthi bohI pAvaM annumoymaannaann|13| = jo darzanayukta puruSa darzanabhraSTako mithyAdRSTi jAnate hue bhI lajjA gArava yA bhayake kAraNa unake paoNvameM paDate hai arthAt unakI vinaya Adi karate hai, tinako bhI bodhikI prApti nahIM hotI hai, kyo ki, ve pApake anumodaka hai / 13 / mo. pA /mU /12 kucchiyadevaM dhamma kucchiyaliga ca vaMdae jo du / lajjAbhayagAravado micchAdiTThI have so hu| =kutsit devako, kutsita dharma ko aura kutsita ligadhArI guruko jo lajjA bhaya yA gAravake vaza bandanA Adi karatA hai, vaha pragaTa mithyAdRSTi hai| zI. pA /mU /14 kumayakusudapasa sA jANa tA bahu vihAI satthAi / sIlavadaNANarahidA Na hu te ArAdhayA hoti / 14 / bahU prakArase zAstrako jAnanevAlA hokara bhI yadi kumata va kuzAstrakI prazasA karatA hai, to vaha zIla, vrata va jJAna ina tInose rahita hai, inakA ArAdhaka nahI hai| ra. ka. pA./30 bhayAzAsnehalobhAcca kudevAgamaliGginAm / praNAma vinayaM cava na kurya zuddhadRSTaya / 30 / - zuddha samyagdRSTi jIva bhaya AzA prIti aura lobhase kudeva, kuzAstra aura kuliMgiyoko praNAma aura vinaya bhI na kre| pa vi/1/167 nyAyAdandhakavartakIyakajanAkhyAnasya sasAriNA, prApta vA bahukalpako Tibhirida kRcchrAnnaratva yadi / mithyAdevagurUpadezaviSayavyAmohanIcAnvaya-prAyai prANabhRtAM tadeva sahasA vaiphalyamAgacchati / 167 / - sasArI prANiyoko yaha manuSyaparyAya itanI hI kaSTa prApya hai jitanI ki andheko baTerakI prApti / phira yadi karoDo kalpakAlome ksiI prakAra prApta bhI ho gayI, to vaha mithyA deva eva mithyAguruke upadeza, viSayAnurAga aura nIca kula meM utpatti Adike dvArA sahasA viphalatAko prApta ho jAtI hai / 1674 aura bhI de0 mUDhatA-( kudeva, kuguru, kuzAstra va kudharmako devaguru zAstra va dharma mAnanA mUDhatA hai|) de0 amUDha dRSTi/3 (prAthamika dazAmeM apane zraddhAnakI rakSA karane ke lie inate bacakara hI rahanA yogya hai|) 5. adhikaguNI dvArA hInaguNI vandya nahIM hai pra. sA./mU /266 guNadodhigassa viNayaM paDicchago jo vi homi samaNo / tti / hojaM guNadharo jadi so hodi aNa tasasArI / jo zramaNyame adhika guNavAle hai tathApi hIna guNavAloke prati (vandanAdi) kriyAomeM vartate hai ve mithyA upayukta hote hue cAritrase bhraSTa hote hai| da. pA /m /12 je dasaNesu bhaTThA pAe pAIM ti dasaNadharANa / te hoti lallamuA bohI puNa dullahA tesiM / 12 / - jo puruSa darzanabhraSTa hokara bhI darzana ke dhArakoko apane paoNvame paDAte hai, ve gUge-lUle hote hai arthAt ekendriya nigoda yonime janma pAte hai| unako bodhi kI prApti durlabha hotI hai| bha A/vi./116/275/5 asa yatasya saMyatAsayatasya vA nAbhyutthAna kuryAt / - manuSyoko asa yata va saMyatAsaMyata janoke Anepara khaDA honA yogya nahI hai| 7. dravya liMgI mI kathaMcit vandya hai yo. sA /a/1456 dravyato yo nivRtto'sti sa pUjyo vyavahAribhi / bhAvato yo nivRtto'sau pUjyo mokSaM yiyAsubhi / 6 / -vyavahArI janoke lie dravyaligI bhI pUjya hai, parantu jo mokSake iccha ka hai unhe to bhAva-ligI hI pUjya hai| sA, dha/2/64 vinyasyaida yugoneSu pratimAsu jinAniva / bhaktyA pUrva munonarcetkRta zreyo'ticacinAm / 6 / / uparokta zlokkI TIkAme uddhRta-"yathA pUjaya jinendrANA rUpa lepAdinirmitam / tathA pUrva municchAyA pUjyA saprati sayatA / jainendra sidAnta koza bhA03-70
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinaya vinayacandra -jisa prakAra pratimAome jinendra devakI sthApanA kara unakI pUjA karate hai, usI prakAra sadgRhasthako isa paMcamakAla me honevAle muniyomeM pUrvakAlake muniyokI sthApanA kara bhaktipUrvaka unakI / pUjA karanI caahie| kahA bhI hai "jisa prakAra lepAdise nirmita jinendra devakA rUpa pUjya hai, usI prakAra vartamAna kAla ke muni pUrvakAlake muniyoke pratirUpa honese pUjya hai| [ parantu anya vidvAno ko isa prakAra sthApanA dvArA ina muniyoko pUjya mAnanA svIkAra nahI hai-(de0 vinaya/5/3) ] / 8. sAdhuoMko namaskAra kyoM dha.6/4,1,1/11/1 hodu NAma sayala jiNaNamokAro pAvappaNAsao, tatya samyaguNANamubala bhAdo / Na desajiNANamedemu tadaNuvalaMbhAdo tti / Na, sayalajiNesu va desajiNesu tiNha rynnaannmublbhaado| -prazna-sakala jina namaskAra pApakA nAzaka bhale hI ho, kyoki, uname saba guNa pAye jAte hai| kintu dezajinoko kiyA gayA namaskAra pApa praNAzaka nahI ho saktA, kyoki inameM ve saba guNa nahI pAye jAte ? uttara-nahI, kyoki, sakala jino ke samAna deza jinAme (AcArya upAdhyAya sAdhume ) bho tIna ratna pAye jAte hai| jo yadyapi apampUrga hai, parantu saphala jinoke sampUrNa ratnose bhinna nahI hai| ]-(vizeSa de0 dev/I/1/5)| 9. asaMyata samyagdRSTi vandya kyoM nahIM dha, 1/4,1,2/11/1 mahandhayavirahidadorayaNaharANaM 1 ohiNANINamaNohiNANINa ca vimaTTha NamokAro Na korde| gAravaguruvesu jIvesu caraNAcArapayaTTAvaNaTaTa utti magga visayabhattipayAsaNa ca Na kaurde| = prazna-mahAvatose rahita dA ratno arthAt samyagdarzana va samyagjJAna ke dhAraka avadhijJAnI tathA apradhijJAnase rahita jIvoko bhI kyo nahI namaskAra kiyA jaataa| uttara-aha kAra se mahAn jIvome caraNAcAra arthAt samyA cAritra rUpa pravRtti karAne ke lie tathA pravRttimArga viSayaka bhaktike prakAzanArtha unhe namaskAra nahIM kiyA jAtA hai| 5. sAdhuko parIkSAkA vidhi-niSedha 1. Agantuka sAdhukI vinaya pUrvaka parIkSA vidhi bha A/m 410-414 Aesa ejjataM anbhuTThiti sahasA hu daThaThurNa / ANAsamavacchalladAe caraNe ya jAdaje / 410 / Aga tugavacchavyA paDilehA hi tu aNNamaNNe hi / aNNoNNacaraNakaraNa jANaNaheda parikvati / 411 AvAsayaThANAdisu pddilehnnvynnghnnnnikveve| sajjhAe ya vihAre bhigavaragahaNe paricchati (412 / Aesassa tiratta NiyamA saghADamA du daadyo| sejjA sathAro vi ya jai vi asabhoio hoi|493|| teNa para aviyAgiya Na hodi saghAio du daadyo| sejjA sathArA vi ya gaNiNA avijuna jogissa / 414 / = 1. anya gaNase Aye hue sAdhuko dekhakara paragaNake saba sAdhu, vAtsalya, sarvajJa AjJA, Agantukako apanA banAnA, aura namaskAra karanA ina prayojanoke nimita uThakara khaDe ho jAte hai / 410 / vaha navAgantuka muni aura isa sabake muni parasparame eka dUsareko pratilekhana kriyA va teraha prakAra cAritra kI parIkSAke lie eka dUsare ko gaurase dekhate hai 311SaT Avazyaka va kAyotsarga kriyAomeM, pIchI Adise zodhana kriyA, bhASA bolane kI kriyA, pustaka Adike uThAne rakhanekI kriyA, svAdhyAya, ekAkI jAne AnekI kriyA, bhikSA grahaNArtha cAM, ina saba kriyA sthAnome paraspara parIkSA kare / / 12 / Aye hue anya saMgha muniko svAdhyAya sastara bhikSA AdikA sthAna batalAne ke lie tathA unakI zuddhatAkI parIkSA karaneke lie, tIna dina rAta taka sahAyaka muni sAtha rahai / 413. (mU. A./160, 163, 164, 162) / 2. tIna dinake pazcAt yadi vaha muni parIkSAmeM ThIka nahI utaratA to use sahAya pradAna nahIM karate, tathA vasatikA va saMstara bhI use nahIM dete aura yadi usakA AcaraNa yogya hai parantu parIkSA pUrI nahIM huI hai, to bhI AcArya usako sahAya vasatikA va saMstara nahIM dete hai / 414 // 2. sAdhukI parIkSA karanekA niSedha sA dha/2/64 me uddhRta-bhuktimAnapradAne tu dA parIkSA tapasvinAm / te santa santvasa-to yA gRhI dAnena zudhyati / ' kAle kalau cale citte dehe cAnnAdikITake / etacitra yadadyApi jinarUpadharA narA - kebala AhAradAna deneke lie muniyoko kyA parIkSA karanI cAhie / ve muni cAhe acche ho yA bure, gRhastha to unhe dAna denese zuddha hI ho jAtA hai arthAta use to puNya ho hI jAtA hai| isa kalikAla meM citta sadA calAyamAna rahatA hai, zarIra eka tarahase kevala annakA kIDA banA huA hai, aisI avasthAme bhI vartamAna me jina rUpa dhAraNa karanevAle muni vidyamAna hai, yahI Azcarya hai / 3. sAdhu parIkSA sambandhI zaMkA samAdhAna mo. mA pra | adhikAra/pRSTha/ktiprazna--1. zIla saMyamAdi pAle haiM, tapazcaraNAdi kareM hai, so jetA kareM titanA hI bhalA hai / uttara-yaha satya hai, dharma thorA bhI pAlyA huA bhalA hai / parantu pratijJA to baDe dharma kI karie ara pAlie thorA tau vahA~ pratijJA bhagata mahApApa hA hai| * zIla sayamAdi hote bhI pApI hI kahie / ...yathAyogya nAma dharAya dharmakriyA karate to pApIpanA hotA nAhI / jetA dharma sAdhai titanA hI bhalA hai| ( 5/234/6) / prazna-2 paMcama kAlake antataka caturvidha saMghakA sadbhAva kyA hai| inako sAdhu na mAniya to kisako mAnie / uttara-jaise isa kAlaviNe hasakA sadbhAva kahA hai ara gamyakSetra viSai isa nAhI dIse hai, to auraniko to hasa mAne jAte nAhI. he sakAsA lakSaNa mile hI hasa mAne jaayeN| taise isa kAla viSe sAdhukA sadbhAva hai, ara gamya kSetra viSai sAdhu na dIse hai, tau auranikau tau sAdhu mAne jAte nAhIM / sAdhu lakSaNa milai hI sAdhu mAne jaayeN| (1/234/22) prazna-3, aba zrAvaka bhI to jaise sambhava taise naahii| tAtai jaise zrAvaka tase muni ? uttara-zrAvaka sajJA tau zAstravidhai sarva gRhastha janau kI hai| zreNika bhI asayamI thA tAko uttara purANa viSe zrAvakottama khaa| bAraha sabhAvipai zrApaka kahe, tahA~ sarva vratadhArI na the| __tAtai gRhastha jenI zrAvaka nAma pAvai hai| ara 'muni sajJA tau nigrantha binA kahI kahI nAhI / bahuri zrAvakakai tau ATha mUlaguNa kahe hai| so madyamAga madhu pattaura barAdi phalanikA bhakSaNa zrAvakanikai hai nAhI, tAta kAhU prakAra zrAvakapanA tau sambhavai bhI hai| ara munikai 28 mUlaguNa hai, so bheSI nikai dIsate hI nAhI / tAta munipano kAhU prakAra kari sambhave naahii| (6/274/1) prazna-4 aise guru tau abAra yahaoN nAhI, tAta jaise ahaMntakI sthApanA pratimA hai, taise guruniko sthApanA ye bheSadhArI hai| uttara-antiAdikI pASANAdime sthApanA banAvai. to tinikA pratipakSI nAhI. ara koI sAmAnya manuSya Apako muni manAye, to vaha muni nikA pratipakSI bhayA / aise bhI sthApanA hotI hoya. tau arahanta bhI ApakI mnaavo| (6/273/15) [paMcaparameSThI bhagavAnke asAdhAraNa guNokI gRhastha yA sAmAnya manuSyame sthApanA karanA niSiddha hai| (zlo, vA 2/bhASAkAra /1/5/54/264/6 / vinayacandra-'uvaesamAlA tathA kahANaya chappaya' nAmaka do apabhraza granthoMke racagitA / samaya I za 13 (hindI jena sAhitya itihAsa 51bA0 kAmatA prsaad)| jainendra siddhAnta koza
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ vinayacArA viparyaya vinayacArI-vijayAkI dakSiNa gokA eka ngr| -de0 vidyaadhr| vinayadatta-mulasagha kI paTTAvalI ke anusAra Apa lAhAcArya ke pazcAt eka pUrvadhArI the| mamaya-ko ni0 565-585 ( I038. 58) / -vizeSa de0 itihAsa/4/4 / vinayapuro-vijayAkI dakSiNa kA eka nagara / -de0 vidyAdhara / vinaya lAlasA-sapta RSiyomese eka |-de0 saptaRSi / vinayavijaya-nyAyakaNikAke kartA eka zvetAmbara upAdhyAya / samaya--za sa 17 ( I0 1670) / (nyAya knnikaa/pr.1| 50 mohanalAla ddisaaii| vinaya zuddhi-de0 shuddhi| dinayasena-~paMcastUpa saghakI gurvAvaloke anusAra Apa dhavalAkAra bIrasena svAmIke ziSya tathA kASThAsagha sasthApaka kumArasenake guru the| samaya- I0820-870 / (si vi/pra 38/50 mahendra); -de0 itihAsa/7/7 / vinAyaka rAkSasa jAtike vyantara devokA eka bhed|-de0 rAkSasa vinAyaka yntr| -de0 yantra / vinAzarA vA./4/42/1/250/16 tatparyAyasAmAnya vinivRtti vinaash| - paryAyako sAmAnya nivRttikA nAma vinAza hai| vinimaya-Barter and Purchase(dha/pra 28) / vinodolAlasahajAdipura nivAsI eka jaina kavi the ( jinhone vi0 1757 meM bhaktAmara kathA aura vi0 1746 me samyaktva kaumudI nAmaka grantha likhe / vipatattva-de0 garuDa tattva / vipakSa-1. pakSa va vipakSoke nAma nirdesh| -de0 anekAnta, 4 / 2.nizcita va zakita vipakSa vRtti / -de0 vybhicaar| vipariNAmarA. vA /4/42/4/250/18 sata evAvasthAnta rAvAptivipariNAma / satakA avasthAntarakI prApti karanA vipariNAma hai| 2. vipariNAmanAke bheda va unake lakSaNa dha, 15/282/14 piparigAmaubakkamo cauniho payadivipariNAmaNA didivipariNAmaNA aNubhAgavipariNAmaNA padesavipariNAmaNA cedi| papaDivipariNAmaNA duvihA-mulapaya DivipariNAmaNA uttarapayaDivipariNAmaNA ti| tattha mUla raya DivipariNAmaNA dubihAdesavipariNAmaNA satavipariNAmaNA cedi / ettha achapada-jAsi payaDoNa deso Nijjarijjadi adhiidagalaNAra sA desapayaDivipariNAmaNA NAma / jA payaDI savANijjarAe Nijjarijjadi sA sayavipariNAmamA nnaam| uttarapayaDivipariNAmaNAe achapada / ta jahA-gijjiegA payaDI deseNa samvaNijjarAe,vA, aNNa panaDIe desasakamega vA mAsa kameNa vA jA sakAminadi esA utarapaya ddiviprinnaamgaannaam| dido ovaTTijjamANA vA ucaTTijjamANA vA aNNa papaDigakAmijjamAcA vA vipariNAmidA hodi| oka Drido vi ukkaDado ci aNNapaya Di NIdo vi aNubhAgo vipariNAmido hodi| ja padesagga NijjiNNa aNNapayaDi vA sakAmida sA padesavipariNAmagA gAma / =1 vipariNAma upakrama cAra prakArakA haiprakRtivipariNAmanA, sthitivipariNAmanA, anubhAgavipariNAmanA aura pradeza viprinnaamnaa| inameM prakRti vipariNAmanA do prakArakA hai-mUla prakRtivipariNAmanA aura uttaraprakRtivipariNAmanA / 2 unameM bho mUlaprakRti vipariNAmanA do prakAra hai-dezavipariNAmanA aura sarva viprinnaamnaa| jina prakRtiyo kA adha sthiti galanake dvArA eka deza nirjarAko prApta hotA hai vaha dezapakRti vipariNAmanA kahI jAtI hai| jo prakRti sarva nirjarAke dvArA nirjarAko prApta hotI he vaha sarva vipariNAmanA kahI jAtI hai / deza nirjarA apaghA sarva nirjarAke dvArA nirjIrNa prakRti athavA jo prakRti dezamakramaNa yA sarva sakramaNake dvArA anya prakRtime sakramaNako prApta karAyI jAtI hai yaha uttaraprakRti vipariNAmanA kahalAtI hai| 3 apavartamAna, udvartamAna athavA anya prakRtiyo meM sakramaNa karAyI jAnevAlI sthiti vipariNAmanA kahalAtI hai| 4. apakarSaNaprApta, utkarSaNaprApta athavA anya prakRtika prApta karAyA gayA bhIanubhAga vipariNAmita hotA hai|5.jo pradezAna nirjarAko prApta huA hai athavA anya prakRtimeM sakramaNako prApta huA hai vaha pradeza vipariNAmanA kahI jAtI hai| viparIta dRSTAMta-(de dRSTAMta ) / viparIta mithyAtva-(de. viparyaya ) / viparyaya-1. viSayayajJAna kA lakSaNa sa si /1/31/137/3 viparyayo mithyetyartha = viparyayakA artha mithyA hai| (rA vaa/1/31/-61/28)| nyA do //SETE/E viparote kakoTinizcayo viparyaya yathA zuktikAyAmidaM rajatamiti jJAnam / = viparIta eka pakSakA nizcaya karanevAle jJAnako viparyaya kahate hai| jaise-sopame 'yaha cA~dI hai| isa prakArakA jJAna honaa| nyA. vivR 1/2/130/25 vivakSite viSaye vividha pari samantAdayana gamana viparyaya sarva sasAravyavahAra ityartha-vivakSita viSayane vividha rUpame saba orase gamana karane ko viparyaya kahate hai| arthAta viparyayakA artha sarva loka vyavahAra hai| 2. viparyaya mithyAtva sAmAnyakA lakSaNa sa.si /8/1/375/6 sapranyo nirgrantha kevalI kbalAhArI, ratrI sidhyatotyevamAdi viparyaya / - magranthako nimrantha mAnanA, kevalIko kebalAhArI mAnanA aura strI siddha hotI hai ityAdi mAnanA viparyaya mithyAdarzana hai / ( rA bA /8//28/564/20), (ta saa/5/6)| dha8/3.6/206 himAlitrayaNa-cojjamehaNaparigaharAgadomamohaNNANehi ceva piNabuI hoi tti ahiNiveso vivarIya micchatta / = hisA aloka vacana, caurya, maithuna, parigraha, rAga, dveSa, moha aura ajJAna, inase ho mukti hotI hai, aisA abhiniveza viparIta mithyAtva kahalAtA hai| ana. dha /2/7/124 ye pramANata ziptA zraddadhAnA zruti rasAt / caranti zreyase hisA sa hisyA moharAkSasa / = moharUpI rAkSasakA hI vadha karanA ucita hai ki jisake vaza meM pahakara prANI pramANase khaNDita kiyA jAne para bhI usa zruti ( vedo) kA hI zradvAna karate hai aura puNyArtha hisA ( yajJAdi ) kA AcaraNa karate hai| goM jo /jo pra/16/42/3 yAjJi kabrAhmaNAdaya viparItamithyAdRSTaya / yajJa karanevAle brAhmaNa Adi viparIta mithyAdRSTi hai| 3. viparIta matako utpattikA itihAsa da, sA /16-17 suJcatitye ujjho rakha rikada butti suddhsmmtto| sImo tassa ya duTTho putto vi ya pAo vko|163 vivarIyamaya kiccA viNApiya saccasajama laae| tato pattA save sattamaNaraya mahAghora 117 - munisuvrata nAyake samaya meM eka kSIravadamba nAmakA upAdhyAya jainendra siddhAnta koza
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ viparyAsa vibhakti thA / vaha zuddha samyagdRSTi thaa| usakA ( rAjA vasu nAmakA eka ) duSTa ziSpa thA aura parvata nAmakA vakra putra thA / 16 / unhone viparIta mata banAkara sasArase sacce sayamako naSTa kara diyA aura isake phalase ve ghora saptama narakameM jA pdde| vipAka kahate hai| karmo ke udaya aura udIraNAke abhAvako avipAka kahate hai| karmo ke upazama aura kSayako avipAka kahate hai, yaha ukta kthanakA tAtparya hai| vipAka avipAka nirjarA-de0 nirjarA / vipAka pratyayika baMdha-de bndh/1| vipAka vicaya-de dhrmdhyaan/1| vipAkasUtra-dvAdazAga zrutakA 11 vA aga -de0zrutajJAna/III / 1. viparyaya mithyAtrake bheda va unake lakSaNa sa si /1/32/136/2 kazcinmithyAdarzanapariNAma Atmanyabasthito rUpAdya palabdhau satyAmapi kAraNaviparyAsa bhedAbhedaviparyAsa svarUpaviparyAsa ca janayati / kAraNaviparyAsastAvat-rUpAdInAmekaM kAraNamamUrta nityamiti kecitkalpayanti / apare pRthivyAdijAtibhinnA' paramANavazcatusvidvaye kaguNAstulyajAtIyAnA kAryANAmArambhakA iti / anye varNa yanti-pRthivyAdIni catvAri bhUtAni, bhautikadharmA varNagandharasasparzA, eteSA samudAyo rUpaparamANuraSTaka ityaadi| itare varNayanti-pRthivyaptejovAyaba' kAThinyAdidravatvAdya SNatvAdIraNasvAdiguNA jAtibhinnA' paramANava' kAryasyArambhakA / bhedAbhedaviparyAsa' kAraNAtkAryamarthAntarabhUtameveti anarthAntarabhUtameveti ca priklpnaa| svarUpa viparyAso rUpAdayo nirvikalpAH santi na santyeva vA / tadAkArapariNata vijJAnameva / na ca tadAlambanaM vastu bAhya miti = AtmAmeM sthita koI mithyAdarzanarUpa pariNAma rUpAdikakI upalabdhi honepara bhI kAraNaviparyAsa, bhedAbheda viparyAsa aura svarUpa viparyAsako utpanna karatA rahatA hai| kAraNa viparyAsa yathA-koI (sAMkhya ) mAnate hai ki rUpAdikA eka kAraNa ( prakRti ) hai, jo amUrta aura nitya hai / koI (baizeSika ) mAnate hai ki pRthibI Adike paramANu bhinna-bhinna jAtike hai| tinameM pRthivIparamANu cAra guNavAle, jalaparamANu tIna guNavAle, agniparamANu do guNavAlA, aura vAyuparamANu kevala eka sparza guNavAlA hotA hai| ye paramANu apane-apane samAna jAtIya kAryako ho utpanna karate hai| koI (bauddha ) kahate hai ki pRthivI Adi cAra bhUta hai aura ina bhUtoke varNa gandha rasa aura sparza ye bhaunika dharma hai| ina sabake samudAyako eka rUpa paramANu yA aSTaka kahate hai| koI kahate hai ki pRthivI, jala, agni aura vAyu ye kramase kAThinyAdi, dravatvAdi, uSNatvAdi aura IraNatvAdi guNavAle alaga-alaga jAtike paramANu hokara kAryako utpanna karate hai| bhedAbheda viparyAsa yathA-kAraNake kAryako sarvathA bhinna yA sarvathA abhinna mAnanA / svarUpaviparyAsa yathArUpAdika nirvikalpa hai, yA rUpAdika hai hI nahI, yA rUpAdikake AkArarUpase pariNata huA vijJAna hI hai, usakA AlambanabhUta aura koI bAhya padArtha nahIM hai ( bauddh)|(go. jI jii.pr./18/43/2)| viparyAsa-de viparyaya / vipala-kAlakA eka pramANa-de. gnnit/I/1/4| vipAkasa mi /-/21/368/3 viziSTo nAnAvidho vA pAko vipAka / pUrvoktakaSAyatIvamandAdibhAvAsava vizeSAdviziSTa pAko vipAra / athavA dravyakSetrakAlabhavabhAvala yaNanimittabhedajanitavaizvarUpyo nAnAvidha pAko vipAka / asAvanubhava ityAkhyAyate / viziSTa yA nAnA prakAra ke pAka kA nAma vipAka hai| pUrvokta kaSAyoMke tIca manda Adi rUpa bhAvAsabake bhedase viziSTa pAka kA honA vipAka hai / athavA dravya, kSetra, kAla, bhava aura bhAvalakSaNa nimitta-bhedase utpanna huA vaizvarUpa nAnA prakArakA pAka vipAka hai / isIko anubhava kahate hai| (rA yaa/8/21/1/583/13)| dha. 14/5,6,14/10/2 kammANamudao udIraNA vA vivAgo NAma, kammANamudaya-udoraNANamabhAvo avivAgo NAma / dammANamuvasamo khao vA avivAgo tti bhaNida hodi / = karmo ke udaya va udIraNAko vipula-1. bhAvikAlIna 15ve tIrthakara / apara nAma bahulaprabha / - de. tIrtha kara/5 / 2. eka graha -de graha / vipulamati-de, mana pryy| vipratipatti-nyA. sU /bhA /2/1/7/58/20 na vRtti samAne'dhikaraNe vyAhatArthoM prabAdau vipratipattizabdasyArtha / eka bastumeM paraspara virodhI do vAdokA nAma 'vipratipatti' hai| [athavA viparIta nizcayakA nAma vipratipatti hai ] / vidhAnasa maraNa-de maraNa/1 / vipluta-nyA vi./vR./1/46/311/21 vividha pluta plavana taraGgAdiSu yasya sa vipluto jalacandrAdi / = vividha prakArase pluta so vipluta arthAta jisakA tara gAdimeM aneka prakArase DUbanA yA tairanA ho rahA hai, aise jala meM paDe hue candra pratibimba Adi vipluta hai| vibhaMgajJAna-1 mithyA avadhijJAna / de.avdhijnyaan/1| 2.vibhaga jJAnameM darzanakA katha cit sadbhAva va abhAva -de. darzana/6 / vibhaMgA-pUrva va apara videho meM sthita 12 ndiyaaN| pUrva me grAhavatI, dravatI, paMkAvatI, taptajalA, mattajalA aura unmattajalA ye 6 hai aura pazcimameM -kSIrodA, sItodA, auSadhavAhinI, gambhIramAlinI. phenamAlinI aura UrmimAlinI ye cha hai / de. loka/3/14 / vibhaktika.pA 2/2-22/S8/6/8 vibhajanaM vibhakti na vibhaktiravibhakti / ___-vibhAga karaneko vibhakti kahate hai aura vibhaktike abhAvako avibhakti kahate hai| ka pA. 3/3-22/4/ pRSTha / pakti-vihattI bhedo pudhabhAvotti eyaTTho (34) / ekisse vi TThiIe padesabhedeNa payaDibhedeNa ca nnaannttuvlNbhaado| (5/8) / mUlapayaDiTa ThidIe sesaNANAvaraNAdimUlapayaDi. didI hito bhedovvttiido| (6/2) / ka pA/3/3-22/8/ pRSTha/paMkti-adhavA Na estha mUla payaDiThThidIe eyattama sthi, jahaNNa ThidippahuDijAva ukkassaThidi tti mabbAsi ThThidINa mUlapayaDiThidi tti ghnnaado| (6/2) / teNa payaDisarUveNa egA ThidI egaTa ThidIbheda paDaccachidivihattI hodi tti siddhaM / =vibhakti, bheda, aura pRthagbhAva ye tIno ekArthavAcI zabda hai| eka sthitimeM bhI pradezabhedakI apekSA nAnAtva pAyA jAtA hai / athavA vivakSita mohanIyako mUlaprakRti sthitikA zeSa jJAnAvaraNAdi mUla prakRtisthitiyose bheda pAyA jAtA hai| athavA prakRtame mUla prakRtisthitikA ektva nahIM liyA hai, kyoki jaghanya sthitise lekara utkRSTa sthiti taka sabhI sthitiyokA 'mUla prakRtisthiti' padake dvArA grahaNa kiyA hai| isalie prakRtirUpase eka sthiti apane sthitibhedokI apekSA sthitivibhakti hotI hai, yaha siddha hotA hai| ka.pA 3/3-22/11/3 ukkassa vittIe ukkalsa addhAchedassa ca ko bhedo| buccade-carimaNiseyassa kAlo ukkassa adbhAchedo NAma / ukkassaTiThadivihattI puNa savvaNiseyANa savvaNiseyapadesANa vA kaalo| * eva jainendra siddhAnta koza
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAva 557 1. vibhAva va vaibhAvikI zakti dirdeza sate sabukassa vihattINa Natthi bhedo tti nnaasknnijj| tANa pi NayavisesavasANaM kathaMci bheduvala bhaado| ta jahA-samudAyapahANA ukAsa vihttii| avayavapahANA savva vihatti / prazna-utkRSTa vibhakti aura utkRSTa adbhAcchedameM kyA bheda hai / uttara- antima niSeka ke kAla ko utkRSTa addhAccheda kahate hai aura samasta niSekoke yA samasta niSakoM ke pradezoke kAlako utkRSTa sthiti vibhakti kahate hai| isalie ina donomeM bheda hai| aisI hote hue sava vibhakti [ sampUrNa niSekokA samUha ( de. sthiti/2)] aura utkRSTa vibhakti ina dono meM bheda nahIM hai, aisI AzakA nahIM karanI cAhie, kyoMki naya vizeSakI apekSA una donome bhI katha cit bheda pAyA jAtA hai| vaha isa prakAra haiutkuSTa vibhakti samudAya pradhAna hoto hai aura sarva vibhakti avayava pradhAna hotI hai| vimAvakA kathaMcit ahetukapanA | jIva bhAvoMkA nimitta pAkara pudgala svayaM karmarUpa pariNamatA hai| -de. kAraNa/III/3| jIva rAgAdirUpase svaya pariNamatA hai| zAniyoM ke karmoMkA udaya bhI akiMcitkara hai| vibhAva-karmoke udayase hone vAle jIvake rAgAdi vikArI bhAvoko vibhAva kahate hai| nimittakI apekSA kathana karanepara ye karmoke hai aura jIvakI apekSA kathana karane para ye jIvake hai| saMyogI honeke kAraNa vAstavame ye kisI ekake nahIM kahe jA skte| zudvanayase dekhanepara inakI sattA hI nahI hai| vibhAvake sahetuka-ahetukapanekA samanvaya karma jIvakA parAbhava kaise karatA hai ? rAgAdi bhAva saMyogI honeke kAraNa kisI ekake nahIM / kahe jA sakate / | zAnI va ajJAnIkI apekSAse donoM bAteM Thoka hai| donoMkA nayArtha va matArtha / donoM bAtoMkA kAraNa va prayojana / vibhAvakA abhAva sambhava hai| -de, raagaa3|| | vastuta rAgAdi bhAvakI sattA nahIM hai| vibhAva va vaimAvika zakti nirdeza vibhAvakA lkssnn| svabhAva va vibhAva kriyA tathA unakI hetubhUtA vaibhAvikI shkti| vaibhAvikI zakti kevala jIva va pudgala meM hI hai| -de0 guNa3/8 vaha zakti nitya hai, para svaya svabhAva yA vibhAvarUpa pariNata ho jAtI hai| svAbhAvika va vaibhAvika do zaktiyA mAnanA yogya nhiiN| svabhAva va vibhAva zaktiyokA samanvaya / rAgAdikameM kathaMcit svabhAva-vibhAvapanA kaSAya jIvakA svabhAva nhiiN| -de kssaay/2/3| kaSAya cAritra guNakI vibhAva paryAya hai| sayogo honeke kAraNa vibhAvako sattA hI nahIM hai| -de, vibhAva/5/6 / rAgAdi jIvake nahI pudgalake hai| -de. muurt||| rAgAdi jIvake apane aparAdha hai| | vibhAva bhI kathacit svabhAva hai| zuddha jIpameM vibhAva kaise ho jAtA hai ? 1. vibhAva va vaibhAvikI zakti nirdeza 1. vimAvakA lakSaNa na. ca. vR./65 sahajAdo rUbaMtaragahaNaM jo so hu vibhAvo / 65 // -- sahaja arthAta svabhAvase rUpAntarakA grahaNa karanA vibhAva hai| A pa./6 svabhAvAdanyathAbhavanaM vibhAva / -svabhAvase anyathA pariNa mana karanA vibhAva hai| paM gha./u /105 tadguNAkArasa krAnti vA vaibhAvikazcita. 1 AtmAke guNokA karmarUpa pudgaloke guNoke AkArarUpa kathaMcita saMkramaNa honA vai bhAvika bhAva kahalAtA hai| 2. svamAva va vimAva kriyA tathA unakI hetubhUtA vaimAvikI zakti pa.dha./u./zlo apyastyanAdisidasya sata svAbhAvikI kriyA vaibhAvikI kriyA cAsti pAriNAmikazaktita / 61 / na paraM syAtparAyattA sato vaibhAvikI kriyA / yasmAtsato'satI zakti kartumanyairna zakyate / 6 / nanu vaibhAvikabhAvAkhyA kriyA cetpaarinnaamikii| svAbhAvikyA. kriyAyAzca ka zeSo hi vizeSabhAk / 63 / naivaM yato vizeSo'sti baddhAbaddhAvabodhayo. / mohakamAvRto baddha' syAdabaddhastadatyayAt / 66 / nanu baddhatva ki nAma kimazuddhatvamarthata. / vAvadUko'tha sadigdho bodhyaH kazciditi kramAt / 71 / arthAdvaibhAvikI zaktiryA sA cedupyoginii| tadguNAkArasakrAntibandha syAdanyahetuka: 172 / tatra bandhe na hetu' syAcchaktirvaibhAvikI param / nopayogApi tariktu parAyatta prayojakam / 73 / asti vaibhAvikI shktistttdrvyopjovino| sA cedabandhasya hetu syAdarthAmukterasaMbhava 74 / upayoga syAdabhivyakti zakte svaarthaadhikaarinnii| saiva bandhasya hetuzcetsarvo bandha samasyatAm // 7 // tasmAddhetusAmagrIsAMnidhye tadguNAkRti / svAkArasya parAyattA tayA baddhoparAdhavAn 76 / -svata anAdisiddha bhI satameM pariNamanazIlatAke kAraNa svAbhAvika va vaibhAvika do prakArakI kriyA hotI hai |6sh vaibhAvikI kriyA kevala parAdhIna nahI hotI, kyoki, duvyakI avidyamAna zakti dUsaroM ke dvArA utpanna nahIM karAyI jA sktii|62| prazna-yadi vaibhASikI kriyA bhI sat kI 4 vimAvakA kathaMcit sahetukapanA * jItra va karmakA nimitta-naimittikapanA / -de kAraNa III/3/3 / 1 / jIvake kapAya Adi bhAva sahetuka hai| 2 jAvakI anya paryAya bhI karmakRta hai| 3 / paudgalika vibhAva sahetuka hai| jainendra siddhAnta koza
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAva pariNamanazIlatA se hI hotI hai to usameM phira svAbhAvikI kripAse kyA bheda hai| uttara- aisA nahI kahanA cAhie, kyoMki dra aura abaddha jJAname bheda (spaSTa ) hai | mohanIya AvRta jJAna baddha hai| au usase rahita aha / 66 / prazna vastutatva va azudvatva kyA hai / 711 uttara- vaibhAvikI zakti ke upayogarUpa ho jAnepara jo pararous nimittase jIva va puigalake guNokA sakramaNa hA jAtA hai vaha bandha kahalAtA hai [2] [ paraguNAdArarUpa pAriNAmikI kriyAbandha hai aura usa kriyA honepara jo igala donAko apane guNoM se cyuta ho jAnA azuddhatA hai- de. azuddhatA / usa bandhame kevala vaibhAvikI zakti kAraNa nahI he aura na kevala usakA upayoga kAraNa hai, kintu una donokA parasparame eka dUsare ke AdhIna hokara rahanA hI prayojaka hai | 3 | yadi vaibhAvikI zakti hI bandhakA kAraNa mAnA jAyegA, to jIva kI mukti hI anambhana ho jAyegI, kyoMki, vaha zakti dravyopajIvI hai | zaktikI apane viSaya meM adhikAra rakhanebAlI vyaktatA upayoga kahalAtA hai| vaha bhI akelA bandhakA kAraNa nahIM hai, kyaM ki, aisA mAnanepara bhI sabhI prakArakA bandha usIme samA jAyegA / 75 / ata usakI hetubhUta samasta sAmagrI ke milanepara apaneapane AkArakA paradravyake nimittase, jisake sAtha bandha honA hai usake guNAkArarUpase sakramaNa ho jAtA hai| isIse yaha aparAdhI huA hai 3. vaha zakti nizya hai para svayaM svabhAva yA vibhAva rUpa pariNata ho jAtI hai pa.pa. 558 para bhAvika zaktiyayoga yogAdvinA ki na syAdvAsti tathAnyathA / satya nityA tathA zakti zaktisvAtta nAza zaktomA nAgata kramAt // 0 // ktui tasyAstathAbhAva zuddhAdanyonyahetuva' / tannimittAvinA zuddha bhAva syAnilasthata 181| asti vaibhAvikI zakti svatasteSu guNeSu ca / janto sarasthAyA bekRtAsti svahetta | prazna - padi vaibhava zakti jIva pudgalake paraspara se bandha karAnene samartha hotI hai to kyA para yogake vaha bandha karAne meM samartha nahIM hai| arthAta karmokA sambandha eTa jAnepara usameM banda karAne sAma rahatI hai yA nhiiN| uttara- tumhArA kahanA ThIka hai, parantu zakti honeke kAraNa anya svAmI zaktikI bhA~ti para bhI nitya rahatI hai, anyathA to kramase eka-eka zaktikA nAza hote-hote dravyakA hI nAza ho jAyegA 76801 kintu usa zaktikA azuddha pariNamana avazya para nimittase hotA hai| nimittake haTa jAnepara svayaM usakA kevala zuddha hI pariNamana hotA hai 1811 nidva jIno ke guNo meM bhI svata siddha vaibhAvikI zakti hotI hai jA jIvako samAra avasthAme vaya anAdikAlase vikRta hA rahI hai 4. svAbhAvika va vaimAvika do zaktiyoM mAnanA yogya nahI padha / u / zlo. nanu vA zaktitA bhavet / eka svAbhAviko bhAvo bhAvo vaibhAvika para // 82 // cenazva hi dezaka sata stana kSati satAmvAbhAviko svabhAve stre svairvibhAvevibhAvajA 84 ne pati paritAli katha vaibhavI svAIpariNAmako pariNAma miza kAcicchaktizcApariNAmikI | vAhaka mAgAbhAvAtsadRSTya bhAvata bhAvika zakti svayaM svAbhAviko bhavet / parikAmAtmikAbhAverabhAve karmaNAm 1501 rana isase samA siddha hotA hai ki zakti to eka hai, para usakA ho pariNamana do 2. rAgAdikamaM kathaMcit svabhAva-vibhAvanA prakArakA hotA hai - eka svAbhAvika aura dUsarA vaibhAvika 83 | to phira dravyomeM svAbhAvikI aura vaibhAvikI aisI do svatantra zaktiyoM mAna lene meM kyA kSati hai, kyoMki, dravyake svabhAvoMmeM svAbhAvikI zakti aura usake vibhAvomeM vaibhAvikI zakti yathA avasara kAma karatI rahegI |4| uttara-aisA nahI hai, kyoki satko saba zaktiyA~ jaba pariNamana svabhAvI hai, to phira yaha vaibhAvikI zakti bhI nitya pAriNAmikI kyo na hogI / 88| koI zakti to pariNAmoM ho aura koI apariNAmI, isa prakAra ke udAharaNakA tathA usake grAhaka pramANakA abhAva hai| isalie aisA hI mAnanA yogya hai ki vaibhAviko zakti sampUrNa karmoMkA abhAva honepara apane bhAvose hI svayaM svAbhA vika pariNamanazIla ho jAtI hai | ha 5. svabhAva va vibhAva zaktiyoM kA samanvaya paM. dha. /u. / 11-63 tata siddha sato'vazyaM nyAyAt zaktidvayaM yata / sasthAna gayo 11 mahAt dazepaTa yasyanayAdapi kAryakAraNayana nAzasyAnmokSayo |2| dvidhAbhAvo yaugapadyAnupagata sati tatra vibhAvasya nira svAdamAdhi isalie yaha siddha hotA hai yAnusAra padArtha meM do zaktiyA~ to avazya hai, parantu una dono zaktiyoM meM sakI avasthA bhedase hI bheda hai / dravyameM yugapat dono zaktiyoMkA dvaita nahIM hai / 61| kyoMki dAnokA yugapat sadbhAva mAnanese mahAn doSa utpanna hotA hai| kyoMki, isa prakAra kAryakAraNa bhAvake nAzakA tathA bandha va mokSake nAzakA prasaMga prApta hotA hai | 12 | na hI eka zaktike yugapat do pariNAma mAne jA sakate hai, kyoMki isa prakAra mAnane se svabhAva va vibhAva kI yugapatatA tathA vibhAva pariNAmakI nityatA prApta hotI hai / 63 / 2 2. rAgAdikameM kathaMcit svabhAva-vibhAvapanA 1. kapAya cAritraguNakI vibhAva paryAya hai 11004, 10 pAra catvAro'pyodayaka smRtA / pArivasya guNasyAsya paryAyA katAramana 1004 sa cAritramohasya karmaNo hyudayAtram / cAritrasya guNasyApi bhAvA vaibhAvikA amI | 1078 / ye cAroM hI kapAye audamika bhArame AtI hai. kyoki ye AtmAke cAritra guNakI vikRta paryAya hai | 10712 sAmAnyarUpase ukta tIno veda ( strI puruSa napatra veda ) cAritra mAha ke udayase hote hai isalie ye tono hI bhAgi nizcaya pArizra guNake hI vaibhAvika bhAva hai| 2. rAgAdi jIvake apane aparAdha haiN| sAsA / / 102 301 jaMbha karedi AdA sa tarasa khalu kattA / ta tassa hodi samma ru tarasa du vedago appA // 102 // rAgo doso mohA jInasva ya aNaNNapariNAmA / eraNa kAraNa u mahAdimu Natthi rAgAdi // 7 = AtmA jiga zubha yA azubha bhAvako karatA hai, usa bhAvakA vaha vAstava meM yartA hotA hai. yaha bhAva usakA karma hotA hai aura vaha AtmA usakA bhoktA hotA hai / 102 / ( sasA / / 10 ) | rAga dveSa aura moha jIvake ho ananya pariNAma hai. isa kAraNa rAgAdika ( indriyo ke ) zabdAdika viSaya meM nahIM hai11011 sa. mA 60 banAdisvarupa vartamAna EEP anAdi kAla se apane puruSArtha ke aparAdha karmama dvArA lipta honese ( ma sA / A / 412 ) / . sasA / / ka.naM bhuGkSe hanta na jAtu me yadi para durbhuta evAsi bho / banca syAdupabhogato yadi na tarika kAmacAro'sti te // 141 // jainendra siddhAnta koza
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAva niyatamamazuddha svaM bhajansAparAdho bhavati niraparAdha sAdhu 980 yadi ati rAgadveSadoSaprasUti kataradaci papa nAsti tatra svayamaNamaparAdhI va sarpazyadha bhavatu viditamastaM yAtvabodho'smi bodha | 2201 he jJAnI / jo tU kahatA hai ki "siddhAnta meM kahA hai ki para-dravya ke upabhogase bandha nahIM hotA isalie bhogatA hU~ " to kyA tujhe bhoganekI icchA hai 1 / 151 | jo sAparAdha AtmA hai vaha to niyamase apaneko azuddha sevana karatA huA sAparAdha hai / niraparAdha AtmA to bhalI-bhA~ti zuddha AtmA kA sevana karane vAlA hotA hai / 187 / isa AtmAge jo rAga-dveSa rUpa doSokI utpatti hotI hai, usameM paravyakA kArDa bhI daSa nahI hai, vahA~ to svayaM aparAdhI yaha ajJAna hI phailAtA hai, isa prakAra vidita ho, aura ajJAna asta ho jAya / 220 | de0 aparAdha - ( rAva arthAta ArAdhanAse hIna vyakti sAparAdha hai / ) 3. vibhAva bhI bathaMcit svabhAva hai prasA/pra/ 196 hi saMsAriyo jIvasthAnAdikamaMgalopAdhisanivipratyayapravartamAnapratikSaNavivartanasya kriyA kila svabhAva nivR tevAsti yahA~ isa jagada) anAdi karmagalakI upAdhike sadbhAba ke Apase jisake pratikSaNa vipariNamana hotA rahatA hai aise sasArI jovako kriyA vAstava meM svabhAva niSpanna hI hai| 182/200/21 karmabandhastAve] rAgAdiparima zudranizcayena svabhAvo bhavyate / karmabandhake prakaraNa meM rAgAdi pariNAma bho azuddha nizcayanayase jIvake svabhAva kahe jAte haiM / (pa kAtA vR./61/113 / 11.64/117/10 / / de0 bhAna/2 (onikAdi sarva bhAva nizcayase jIvake svatasa tathA pAriNAmika bhAva hai | ) 4. zuddha jIva meM vibhAva kaise ho jAtA hai ? sasA /mU va A./86 mithyAdarzanAdizcaitanyapariNAmasya vikAra. iti gAI pariNAma tica mohattarasa micta aNNANa aviradibhAvo ya NAyo / prazna- jIvamithyAtvAdi cetanya pariNAmakA vikAra kaise hai ? uttara - anAdise mohayukta honeme upayogake anAdime tIna pariNAma hai--mithyAtva, ajJAna va aratibhAna / = 3.vibhAvakA kathaMcit sahetukapanA 1. jIvake kaSAya Adi vibhAva sahetuka haiN| 559 sasA samma tapadhiM micchata jinavarehi pari yi soye jIvA mitrAdidvitiya 161 jaha phalimaNI muddA sarvapariName ragija yahi dusA ravIhihi 27 evaM nANI mudrA Na saya pariNamai rAyamohi rAmadi ahi mA rAgAdIhidImehi |27| samyaka netA miyA (karma) hai, aisA jinaparIne kahA hai, usake udayase jo midhyAdRSTi hotA hai| isI prakAra jJAna va cAritrake pratibandhaka ajJAna va kaSAya nAmaka karma hai | 162 - 163 | ( sa sA / m / 157 - 156 ) / 2 jese sphaTikamaNi zuddha hone lalAI Adi rUpamya nahIM pariNamatA, parantu anya raktAdi dravyome rakta Adi kiyA jAtA hai, isI prakAra tAnI ani atmA zuddha hone rAgAdi rUpa svayaM nahIM pariNamatA parantu annAdi zeSAne rAgAdi ke nimina TIkA ) 3 vibhAvakA kathaMcit sahetukapanA rAgI Adi kiyA jAtA hai / 276 - 276 ( sa sA / A /86 ), ( sa. 122/06/29) (30 parisara/2/3 paM. kA //58 kmmeNa vinA udayaM jIvassa Na vijjade uvasamaM vA / khaiya khaovasamiya tamhA bhAvaM tu kammakadaM // 58 // karma binA jIvako udaya, upazama, kSAyika, athavA kSAyopazamika (bhAva) nahIM hote hai, isalie ye cAroM bhArata hai| 10/2 thAna momokss| yahetuoke abhAva aura nirjarAse rAma kamaukA Atyantika kSaya honA hI mokSa hai / ka, pA /1/1 13.14/6285/320 / 2vasthAla kArAsu bajjhAvala baNeNa = vastra aura ala kAra Adi bAhya Alambanake viNA tadappattado / binA kaSAyakI utpatti nahIM hotI hai| de0/2/ karma ke binA karAyI jAti nahIM hotI hai|) de0 kAraNa/111/5/6 ( karma ke udayase hI jova upazAnta-kAya guNasthAnase nIce giratA hai 1 ) = gha 12/4,2, 8, 1/275/4 savaM kamma kajja veva, akajjassa kammassa siMgara abhAvAcI ca eva kohAdikAmasthi saNahANutratodo kammANamatthitamiddhIe / kajja pi savvaM sahaua cena, NikkA raNassa kajjarasa aNukla bhAdo / saba karma kArya svarUpa hI hai, kyoMki, jo karma avAryasvarUpa hote hai, unakA kharagoza ke sIMga ke samAna abhAvakA prasaMga AtA hai / parantu aisA hai nahIM, kyoki, krodhAdi rUpa kAryoMkA astitra binA karma ke bana nahIM sakatA, ataeva karmA astitva siddha hI hai| kArya bhI jitanA hai| vaha saba sakAraNa hI hotA hai, kyoMki, kAraNa rahita kArya pAyA nahIM jaataa| Apa / TI / 97/3266/240/0), na ca / 16 jIve jIvasahArA te bi bihArA hu kammakadA |1| jIvatathA karmakRta usake svabhAva vibhAva meM jo svabhAva hote hai / te hai| 1 1024 kutrApi mAnyarAgAzI buddhipUrvaka sasthA vidhyasya pAkAta dayA 1054 - jahA~ hIM anyatra bho arthAt kisI bhI dazAme budvipUrvaka rAgAza pAyA jAtA hai vaha ke darzana va parijamohanIyake udayase athavA unI ekake use hI hotA hai / 1064 / de0 vibhAva/1/2,3 ( jIvakA vibhAva vaibhAvikI zakti ke kAraNa se hotA be hai aura yaha ki zakti bhI anya sampUrNa sAmagrI ke sadbhAva hI vibhAvarUpa parimana karatI hai|) 2 jIbI anya paryAyeM bhI karmakRta hai sa. sA /mU /257-258 jo mara jo ga duhidA jAyadi kammodayeNa so savyo / tamhA dumArido de duhAvidA cediNa humicchA // 257 // jANa maradi Na ya duhidA no vi ya kammAdayeNa caiva khalu / tamhA mArido No duhAnido cedi Na hu micchA | 258 jo maratA hai aura jo hotA hai hamase hotA hai, isalie maiMne mArA, mene tu khokiyA' aisA terA abhiprAya kyA vAstava meM mithyA nahI hai | 24 11 aura jo na maratA hai aura na dukhI hotA hai vaha bhImasse ho hotA hai. isalie maine nahIM mArA, mene dubo nahI kiyA aisA terA abhiprAya kyA vAstava meM mithyA nahI 25 sAta 10 bhAjyoti svabhAvena svabhAvamabhibhUya kinamA prayojyAti kayaM tathA karmasyabhAvena svasvabhAvamabhibhraya kriyamANA manuSyAdiparyAyA varmakAryam / jisa prakAra jyotike svabhAva ke dvArA telake svabhAvakA parAbhava karake kiyA jAnevAlA dIpajyoti kArya hai, usI prakAra karma svabhAvake dvArA jIvake jainendra siddhAnta koza
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAva 560 4. vibhAvakA kathaMcit ahetukapanA svabhAvakA parAbhava karake kI jAnevAlI manuSyAdi paryAye karma ke kAya hai| de0 karma/2/2 (jIvoke jJAnameM vRddhi hAni karmake binA nahI ho sktii|) de0 mokSa/54 (jIva pradezo kA saMkoca vistAra bhI karma sambandhase hI hotA hai|) de0 kAraNa/III/5/3 - ( zera, bheDiyA AdimeM zUratA-krUratA Adi karmakRta hai|) de0 AnupUrvI-(vigrahagatimeM jIvakA AkAra AnupUrvI karmake udayase hotA hai / ) de0 maraNa/1/8-(mAraNAntika samuddhAtameM jIvake pradezokA vistAra Ayu karmakA kArya hai|) de0 sukha ( alaukika )-(sukha to jIvakA svabhAva hai para dukha jIvakA svabhAva nahIM hai, kyoki, vaha asAtA vedanIya karmake udayase hotA 3. paudgalika vibhAva sahetuka hai na. ca. vR/20 puggaladabve jo puNa vibhAo kAlaperio hodi| so Niddharukravasahido baMdho khalu hoI tasseva / 20= kAlase prerita hokara pudgalakA jo vibhAva hotA hai usakA ho snigdha va rUkSa sahita bandha hotA hai| paM. vi /23/7 yattasmAtpRthageva sa dvayakRto loke vikAro bhavet / lokame jo bhI vikAra hotA hai vaha do padArthoMke nimittase hotA hai| de mokSa/6/4 (dravdhakarma bhI sahetuka hai, kyoki, anyathA unakA vinAza bana nahIM sktaa)| 4. vibhAvakA kathaMcit ahetukapanA 1. jIva rAgAdirUpale svayaM pariNamatA hai sa. sA./mU./121-125, 136 Na saya baddho kamme Na sayaM pariNamadi ko hamAdI hi / jai esa tujha jIvo appapariNAmI tado hodI / 121 // apariNamatamhi saya jIve kohAdiehi bhaavehi| sasArassa abhAvo Sasajjade sabasamao vA / / 1225 puggalakamma koho jIvaM pariNAmaedi kohatta / taM sayamapariNamata kaha Nu pariNAmayadi koho / 123 / aha sayamapyA pariNadi kohabhAveNa esa de buddhii| koho pariNAmayade jIba kohatamidi micchA / 124 / kohuva jutto koho mANuvajutto ya maannmevaadaa| mAuvajutto mAyA lohabajutto havadi lAho / 123 // taM' khalu jIvaNibaddhadhaM kammaiyavaggaNAgaya jiyaa| tajhyA du ho di hedU jobo pariNAmabhAvANaM / 136 / -sAkhyamatAnuyAyI ziSyake prati kahate hai ki he bhAI / yadi yaha jIva karmameM svayaM nahI ba~dhA hai aura krodhAdi bhAvase svaya nahI pariNamatA hai, aisA terA mata hai to vaha apariNAmI siddha hotA hai / 121 / aura isa prakAra saMsArake abhAvakA tathA sAkhyamatakA prasaga prApta hotA hai / 122 / yadi krodha nAmakA pudgala karma jIvako krodharUpa pariNamAtA hai, aisA tU mAne to hama pUchate hai, ki svayaM na pariNamate hueko vaha krodhakarma kaise pariNamana karA sakatA hai / / 123 / athavA yadi AtmA svayaM krodhabhAvarUpase pariNamatA hai, aisA mAne to 'krodha jIvako krodharUSa pariNamana karAtA hai' yaha kathana mithyA siddha hotA hai / 124 / isalie yaha sidvAnta hai ki, krodha, mAna, mAyA va lobhame upayukta AramA svaya krodha, mAna, mAyA va lobha hai / 125. kArmANa vargaNAgata pudagaladravya jaba vAstabame jIvameM ba~dhatA hai tatra jIva (apane ajJAnamaya) pariNAmabhAvoga hetu hotA hai / 136 / sa. sA /A./kalaza na kari svaphalena yatkila balAtkamava to yojayeda, kurvANa phana lipsureva hi phala prApnoti yatvamaNa / / 152 / rAgadveSotpAdaka tattvadRSTayA, nAnyadravyaM vIkSyate vicnaapi| sarvadravyotpattirantazcakAsti, vyaktAtyanta svasvabhAvena yasmAta / 21 / / rAgajanmani nimittatA para-dravyameva kalayanti ye tu te / uttaranti na hi mohavAhinI, zuddhabodhavidhurAndhabuddhaya / 2214 - karma hI usake kartAko apane phalake sAtha balAta nahI joddtaa| phalakI icchAvAlA hI karmako karatA huA karmake phala ko pAtA hai|152| taca dRSTise dekhA jAya to, rAgadveSako utpanna karanevAlA anya dravya kicit mAtra bhI dikhAI nahI detA, kyo ki, sarva dravyokI utpatti apane svabhAvase hI hotI huI antaraMgameM atyanta pragaTa prakAzita hotI hai / 21 / jo rAgakI utpatti meM para dravyakA hI nimittatva mAnate hai, be jinakI buddhi zuddha. jJAnase rahita andha hai, aise mohanadIko pAra nahI kara sakate / 221 // sa. sA //372 na ca jIvasya paradravya rAgAdInaraMpAdayatIti zaDakyaM, anyadravyeNAnyadravyaguNotpAdakasyAyogAi, sarva dravyANA svabhAvena - votpAdAt / 372 / - aisI AzakA karane yogya nahIM, ki paradravya jIvako rAgAdi utpanna karate hai, kyo ki, anya dravya ke dvArA anya dravyake guNoko utpanna karanekI ayogyatA hai, jyoki sarva dravyokA svabhAvase ho utpAda hotA hai / (de krtaa/3/6,7)| pu. si u..13 pariNAmamAnasya citazcidAtmaka ravayamapi svakai bhava / bhavati hi nimittamAtra paulika karma tasyApi |13|-nishcy karake apane cetanA svarUpa rAgAdi pariNAmose Apa hI pariNAmate hue pUrvokta AtmAke bhI pudgala sambandhI jJAnAvaraNAdika drazya karma kAraNamAtra hote hai| de vibhAva// (RjusUtrAdi paryAyArthika nayokI apekSA kaNAma Adi ahetuka hai, kyoki, ina nayokI apekSA kAraNa ke binA hI kArya kI utpatti hotI hai)| de, vibhAva/2/2/3 ( rAgAdi jIvake apane aparAdha hai. tathA kvacita jIvake svabhAva hai)| de, niyati/2/3 ( kAlAdi labdhike milanepara svaya samyagdarzana Adi kI prApti hotI hai)| 2. jJAniyoM ko karmoM kA udaya mI akiMcitkara hai sa. sA/A /32 yo hi nAma phaladAnasamarthatayA prAdurbhaya bhAvakatvena bhavantamapi dUrata evaM tadanuvattarAtmano bhAvyasya vyAta nena haThAnmoha nyakkRtya AtmAnaM saMcetayate sa khalu jitamoho jina |-mohkrm phala denekI sAmathryase pragaTa udayarUpa hokara bhAvakpanese pragaTa hotA hai, tathApi tadanusAra jisakI pravRtti hai, aisA jo apanA AtmAbhAvya, usako bhedajJAnake bala dvArA dUrase hI alaga karanese, isa prakAra balapUrvaka mohakA tiraskAra karake, apane khAtmAko jo anubhava karate hai, ve nizcayase jitamoha jina hai| prasA/tA 1/10/18 atrAha ziSya - audayikA bhAvA bandha kAraNa' ityAgamavacanaM tarhi vRthA bhavati / parihAramAha-audayikA bhAvA bandhakAraNa bhavanti, para kitu mohodaya sahitA / dravyamohodaye'pi sati yadi zuddhAtmabhAvana balena bhAvamohena na pariNamAte tadA bandho na bhvti| yadi puna karmodayamAtreNa bandho bhavati tarhi sasAriNA sarvadaiva karmAdayasya vidyamAnatvAtsarva deva vandha eva na mokSa ityabhiprAya / - [ puNyake phalarUpa ahaMtako bihAra Adi kriyAe~ yadyapi odayikI hai parantu phira bhI mohAdi bhAvose rahita honeke kAraNa unhe kSAyika mAnA gayA hai-pra. sA/mU 45 prazna-isa prakAra mAnanese audayika bhAva bandhake kAraNa hai' yaha Amavacana mithyA ho jAtA hai / uttara-isakA parihAra karate hai| audayika bhAva bandhake kAraNa hote hai kintu yadi mohake udayase sAta ho to| dravya mohake udaya honepara bhI yadi zudAtma bhAvanAke balase bhAnamoharUpase nahI pariNamatA hai, taba vandha nahI hotA hai / yadi jainendra siddhAnta koza
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAva 561 karmodaya mAse banda huA hotA to saMsAriyoko sadaiva mandha hI huA hotA mokSa nahIM, kyoki, unake karmakA udaya sadaiva vidyamAna rahatA hai| [yahA~ dravya mohase tAtparya darzanamohameM samyaktva prakRti tathA cAritramohameM krodhAdikA antima jaghanya aza hai, aisA pratIta hotA hai ] sa. sAtA pR./136/212/13 upamAgateSu vyatyayeSu yadi jIva svasvabhAva rAgAdirUpeNa bhavatyena pariNIti tathA banyo bharatoti modamAtreNa poropasarge'pi pANDavAdivada yadi purudayamAtreNa bandho bhavati tadA sarvadeva saMsAra eva / kasmAditi ceda sasAriNAM sarvadeva karmodayasya vidyamAnatvAt / = udayAgata dravya pratyayoM meM (dravya karmoM meM ) yadi jIva sva svabhAvako chor3akara rAgAdi rUpa bhAvapratyaya ( bhAvakarma ) rUpase pariNamatA hai to use bandha hotA hai, kevala udayamAtrase nhiiN| jaise ki ghora upasarga Anepara bhI pANDava Adi / ( zeSa artha Upara ke samAna ), ( sa sA / tA. vR / 164 165/ 230 /18 ) / de kAraNa/III/ 3 / 5-jJAniyoMke lie karma miTTI ke Dhele ke samAna de badha/3/5,6 1 (mohanIyake jaghanya anubhAgakA udaya upazama zreNI meM yadyapi jJAnAvaraNIya Adi karmoke bandhakA to kAraNa hai, parantu svaprakRti bandhakA kAraNa nahIM ) / " / 5. vibhAbake sahetuka - ahetukapanekA samanvaya 1. karma jIvakA parAbhava kaise kara sakatA hai rAvA/8/4/14/562/0 yathA bhinnAtIyena sIre tejojAtIyasya po'nugraha tatheAmakarmaNozcetanAcetanakhyA anuyajAtIya karma Atmano'hamiti siddham jese pRthivI jAtIya budhase pRthivIjAtIya tejojAtIya cakSukA upakAra hotA hai, usI taraha acetana karma se bhI cetana AtmAkA anugraha Adi ho sakatA hai| ata bhinna jAtIya dravyome paraspara upakAra mAnane meM koI virodha nahIM hai / 6/1.1 1.2 // kama poggaleNa jIvAdI bhUdeva jIvasavakhaNaM pANa viNAsijjadi / Na esa doso, jovAdI pRdhabhUdANaM ghaDa paDa-ttha bhadhapArAdINaM jIvalakkhagaNANaviNAyAmasuralaMbhA prazna jo dravya se pRthagbhUta pudgaladravyake dvArA jIvakA lakSaNabhUta jJAna kaise vinaSTa kiyA jAtA hai " uttara- yaha koI doSa nahIM, kyoMki, jIvadravyase pRthagbhUta ghaTa, paTa, stambha, aura andhakAra Adika padArtha jIvake lakSaNa svarUpa jJAnake vinAzaka pAye jAte hai / 2. rAgAdi bhAva saMyogI honeke kAraNa kisI ekake nahI kahe jA sakate sasA / tA, vR / 111/179 / 98 yathA strIpuruSAbhyAM samutpanna putro vinAzena devadAyA' putro'yaM kecana madanti devadattasya putro'yamiti kecana badanti doSo nAsti / tathA jIvapudgalasaMyogenotpannA mithyAtvagAdibhAvapratyayA azuddhanizcayenAzuddhopAdAnarUpeNa cetanA jIvasamA zuddha nizcayena zuddhopAdAnarUpeNAcetanA paugalikA' / paramArtha punarekAntena na jovarUpA na ca rUpa sudhAri iyo saMyogapariNAmarada / ye kecana vadantyekAntena rAgAdayo jIva sabandhina. pudgalasabandhino vA tadubhayamapi vacana mithyA / * sUkSmazuddha nizcayena teSAmastitvameva nAsti pUrvameva bhaNitatiSThati kathamuttara prayacchAma iti / jisa prakAra strI va puruSa donose utpanna huA putra vivakSA vaza devadattA ( mAtA ) kA bhI kahA jAtA hai aura devadatta (pitA) kA bhI kahA jAtA hai| donoM ho prakArase kahane koI doSa nahIM hai| usI prakAra jova pudgalake sayogase bhA0 3-71 5. vibhAvake sahetuka ahetukApanekA samanvaya utpanna mithyAtva rAgAdi pratyaya azuddhanizcayanaya se azuddha upAdAnarUpase cetanA hai, jIvase sambaddha hai, aura zuddha nizcayanayase zuddha upAdAnarUpase acetana hai. paugalika hai| paramArtha to na ve ekAntase jIvana hai aura na pRgarUpa jaise ki cUne va hadIke saMyogale pariNAmarUpa lAla raMga jo koI ekAntase rAgAdikoko jIvasambandhI mudgala sambandhI kahate hai una dono ke ho bacana mithyA hai sUkSma zuddha nizcayana do to unakA astila hI nahIM hai. aisA pahale kahA jA cukA hai. tuma hamase uttara kese ho (dra. sa / TI / 48 / 206/1 ) 1 1 3. jJAnI va ajJAnIkI apekSAle donoM bAteM ThIka haiN| sa.sA./tA/182/462/29 he bhagavat pUrvamandhAdhikAre maNi rAmAdInAma jJAnI, parajanitarAgAdaya atra tu svakIyabuddhidoSajanitA rAgAdaya pareSA zabdAdipaJcendriyaviSayANA dUSaNaM nAstIti pUrvAparavirodha aramA bandhAdhikAravyAkhyAne jJAMnI mukhyatA jJAnI tu rAgAdibhinaM pariNamati tena kAraNena paradravyajanitA bhaNitA / atra cAjJAnijI sya mukhyatA sa cAjJAnI jIva rupakIyavRddhidoSeNa paradravyanimitamAmAtya rAgA dibhi pariNamati, tena kAraNena pareSA zabdAdipaJcendriyaviSayANAM dUSaNaM nAstIti bhaNita / prazna- he bhagavan / pahale bandhAdhikAra meM to kahA thA ki jJAnI rAgAdikA kartA nahIM hai ve parajanita hai| parantu yahA~ kaha rahe haiM ki rAgAdi apanI buddhike doSase utpanna hote hai, isameM zabdAdi paMcendriya viSayoMkA doSa nahIM hai| ina donoM bAto meM pUrvApara virodha hota hotA hai uttarA~ bandhAdhikAra ke vyAkhyAna meM to jJAnI jIvakI mukhyatA hai / jJAnI jIva rAgAdirUpa pariNamita nahIM hotA hai isalie unheM paradravyajanita kahA gayA hai / yahA~ ajJAnI jIvako mukhyatA hai| ajJAnI jIva apanI buddhike doSa se paradravyarUpa nimittamAtrako Azraya karake rAgAdirUpase pariNati hotA hai, isalie para jo zabdAdi pacendriya viSaya unakA koI doSa nahI hai, aisA kahA gayA hai| 4. donoMkA nayArtha va mahArtha de. nayaJIV/3/6/9 (meganAdi nayA~kI apekSA kamAye tu sAdhana hai, kyoMki, isa nayane kAraNakAryabhAva sambhava hai, parantu zabdAdi nayoMkI apekSA kaSAya kisI bhI sAdhanase utpanna nahIM hotI kyoMki, ina dRSTiyoMge kAraNa ke binA hI kAryakI utpati hotI hai| aura yahA~ paryAyoM se bhinna dravyakA abhAva hai / ( aura bhI de0 naya IV/2/9/1) de0 vibhAva / 5 / 2 ( azuddha nizcayanayase ye jIvake hai. zuddha nizcaya nayase pudgala ke haiM aura sUkSma zuddha nizcaya nayase inakA astitva hI nahIM hai| ) paM.kA.pa. 26/999/6 pUrvoktaprakAreNAtmA karmaNA vartA na bhayatIti dUSaNe datte sati sAMkhyamatAnusAriziSyo vadati ammA mate Atmana karmAkartRtvaM bhUSaNameva na dUSaNa / atra parihAra / yathA zuddha nizcayena rAgAcatudhvamAtmana tathA zuddha nizcayenApya kartRtvaM bhavati tadA dravyakarmabandhAbhAvastadabhAve sasArAbhAva', saMsArAbhAve sarvadevamuktaprasaGga' sa ca pratyakSavirodha ityabhiprAya | - pUrvokta prakAra se 'karmoMkA kartA AtmA nahIM hai' isa prakAra dUSaNa denepara sAkhyamatAnusArI ziSya kahatA hai ki hamAre matameM AtmAko jo batAyA gayA hai, vaha bhUSaNa hI hai, dUSaNa nhiiN| isakA parihAra karate hai - jisa prakAra zuddha nizcayanayase AtmAko rAgAdikA akartApanA hai, yadi usI prakAra azuddha nizcayanayase bhI akartApanA hove to dravyakarmabandhakA abhAva ho jaayegaa| usakA jainendra siddhAnta koza E
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ vibhAva abhAva honepara saMsArakA prabhAva aura saMsAra ke abhAva meM sarvadA mukta hone kA prasaMga prApta hogaa| yaha bAta pratyakSa viruddha hai, aisA abhiprAya hai / 5. donoM bAtakA kAraNa va prayojana sa. sA/A./gA. sarve te'vasAnAiyo bhASA jInA iti yadbhagavadbhi satataM tadatArthasyApi vyavahArasyApi darzana vyavahAro hi vyavahAriNAM mlecchabhASeva mlecchAnAM paramArthapratipAdakatvAdaparamArthe'pi tIrtha pravRttinimittaM darzayituM nyAyya eva / tamantareNa tu zarIrAjjIvasya paramArthato bhedadarzanAsasthAnarANAM bhasmana ina niHzaGkamupamardanena hisAbhAvAdabhavatyeva bandhasyAbhAva tathA mokSopAyaparigrahaNAbhAvAt bhavatyeva mokSasyAbhAva // 46 // kAraNAnu vidhAyini kAryANIti kRtvA yavapUrvakA yathA yathA eveti nyAyena puigala eva na tu jIva / guNasthAnAnAM nityamacetanazva cAgamAccaitanyasvabhAvavyAptasyAtmano'tirittatvena vivecakai svayamupalabhyamA naravAcca prasAdhyam / 68 / svalakSaNopayogaguNavyApyatA sarvadrav po'dhikavena pratIyamAnatvAdaguNeneva saha tAdAtmyalakSaNasaMbandhAbhAvAnna nizcayena varNAdipudgala pariNAmA santi // 5 sArAvasthAyAM kathaM cidvarNAdyAtmakatvasyAptasya bhavato mokSAsthAya sarvathA varNAdyAtmakatvavyAptasyAbhAvatazca jIvasya varNAdibhi saha tAdAtmyalakSaNa saMbandho na kathacanApi syAt / 61 / 1. ye saba adhyavasAna Adi bhAva joba haiM, aisA jo bhagavAn sarvajJadevane kahA hai, vaha yadyapi vyavahAranaya batArtha hai tathApi vyavahAranayako bhI batAyA hai, kyoMki, jaise mlecchoko mlecchabhASA vastusvarUpa batalAtI hai, usI prakAra vyavahAranaya vyavahArI jIvoMko paramArtha kA kahanevAlA hai, isalie aparamArthabhUta honepara bhI dharma tIrthako pravRtti karaneke lie vaha batalAnA nyAya saMgata ho hai / parantu yadi vyavahAra naya na batAyA jAya to paramArtha se jIvako zarIrase bhinna batAyA jAnepara bhI, jaise bhasmako masala denese hiMsAkA abhAva hai usI prakAra, trasa sthAvara jIvoko niHzaMkatayA masala denese bhI hiMsAkA abhAva ThaharegA aura isa kAraNa bandhakA hI abhAva siddha hogaa| isa prakAra mokSake upAyake grahaNakA abhAva ho jAyegA, aura isase mokSakA hI abhAva hogA | 26| ( de0 naya / V/8/4) / 2. kAraNa jaisA hI kArya hotA hai aisA samajhakara jau pUrvaka honevAle jo jau, ve jI hI hote haiM isI nyAyase ve puDhagala hI hai, jIba nahIM aura guNasthAnoMkA acetanatva so Agamase siddha hotA hai tathA caitanya svabhAvase vyApta jo AmA usase bhinnapanese ve guNasthAna bhedajJAniyoMke dvArA svayaM upalabhyamAna hai, isalie unakA sadA hI acetanatva siddha hotA hai / 60 1. svalakSabhUta upayoga guNake dvArA vyApta honese AtmA sarva dravyoM se adhikapane pratIta hotA hai, isalie, jaisA agnika uSNatAke sAtha tAdAtmya sambandha hai vaisA varNAdi ( guNasthAna mArgaNAsthAna Adi ) ke sAtha AramAkA sambandha nahI hai, isalie nizcayase varNAdika ( yA guNasthAnAdika) pariNAma AtmA nahIM hai 1101 kyoMki saMsAra avasthAneM vida rUpatAse vyApta hotA hai ( phira bhI ) mokSa avasthAmeM jo sarvathA varNAdirUpatAkI vyAptise rahita hotA hai| isa prakAra jIvakA inake sAtha kisI bhI taraha tAdAmyalakSaNa sambandha nahI hai / * 6. vastutaH rAgAdi mAvakI sattA nahIM hai sa. sA. A./101/ 21 rAgadveSAviha hi bhavati jJAnamahAnabhAvAta tI vastupraNihitadRzA dRzyamAnI na kicit| samyagdRSTi kSapayatu sraSTA skUTI jJAnajyoti sati sahaja yenapUrNA | 21 | isa jagat meM jJAna hI ajJAnabhAvase rAgadveSarUpa pariNamita hotA hai, vastusthApita dRSTise dekhanepara ke rAgadveSa kucha bhI nahIM hai / samyagdRSTi puruSa tatvadRSTise pragaTatayA unakA kSaya karo ki jisase vimalanAtha pUrNa aura acala jisakA prakAza hai aisI sahaja jJAnajyoti prakAzita ho / ( de naya / // 2 / 5 ); (de vibhAva / 5 / 2 ) / naya - de. naya / IV/ vibhAvAnitya paryAyArthika vibhASA - 6/11-1.3/2/3 vivahA bhASA vihAsA, gavA, viNA vAmadi eTTho vividha prakArake bhASaNa arthAt kathana karaneko vibhASA kahate hai / vibhASA, prarUpaNA, nirUpaNa aura vyAkhyAna ye saba ekArtha vAcaka nAma hai| 562 vibhISaNa pa pu / sarga / zloka - "rAvaNakA choTA bhAI, va ratnazravAkA putra thA / 7 / 225 | antameM dIkSA dhAraNa kara lI (116 / 36 ) / vibhutva zakti sa. sA / A / pari/zakti naM 8 sarvabhAvavyApakekabhAvarUpA vibhutvazakti sarva bhAvome vyApaka aisI eka bhArarUpa vibhutvazakti / ( jaise jJAnarUpI eka bhAva sarva bhAvomeM vyApta hotA hai)| vibhya - kAyotsargakA eka aticAra-de, vyutsarga/ 1 / vibhrama- 1. niSvAdhAnake artha meM yA vi/2/11/202/21 vibhramezva mithyAkAragrahaNazaktivizeSaizca / vibhrama arthAt mithyAkArarUpase grahaNa karane kI zaktivizeSa / ni. sA./tA / vR / 51 vibhramo hyajJAnatvameva / = ( vastusvarUpakA ) ajJAnapanA yA ajAnapanA hI vibhrama hai| saM/ TI 42/2006 anekAntAtmaka vastuno nirakSaNa ke kAntAdirUpeza grahaNa vibhrama / tatra dRSTAnta zuktikAryA rajatavijJAnam / anekAntAtmaka vastuko 'yaha nitya hI hai, yA anitya hI hai' aise ekAntarUpa jAnanA so vibhrama hai| jaise ki sIpameM cA~dIkA aura cA~dI meM sIpakA jJAna ho jAnA / 2 strIke hAva-bhAvake artha meM B pa pra./TI./1/129/191/8 para udghRta- hAvo mukhavikAra syAdbhAvazciupAso netrajo jJeyo vibhramo bhruuyugaantyo|-striiruupke avalokanakI abhilASAse utpanna huA mukhavikAra 'hAva' kahalAtA hai, cittakA vikAra 'bhAva' kahalAtA hai, mu~hakA athavA donoM bhagokA TeDhA karanA 'vibhrama' hai aura netroke kaTAkSako 'mihAsa' kahate hai| - / vibhrAMta - prathama narakaDA azma paTave naraka /4/11 vimarza -. nyAya darzana/bhA/1/1/40/31/12 kimutpattidharmako'nutpattidharmaka iti vimarza / vaha utpatti dharmavAlA hai yA anutpati dharmavAlA hai' aisA vicAra karanA vimarza hai / vimala vijayArdhakoukhara zreNIkA eka nagara devara 2. eka graha de graha / 3 uttara zrIravara samudrakA rakSaka deva - de. vyaMtara 4 / 4. saumanasa nAmaka gajadanta parvatakA eka kUTa - de. loka 5/415. rucaka parvatakA eka kUTa - de. loka5 / 131 6. saudharma svargakA pahala de, svarga /5/300, bhAvI kAsIma 22 tIrthakara - sIrya / 58 vartamAna 11ve tIrthaMkara the| vimaladAsa - 'saptabhagI taraMginI' ke racayitA eka digambara jaina gRhastha / nivAsa sthAna- taMja nagara / gurunAma anantadeva svAmI / samaya- plavaMga saMvatsara / anumAnata I za. 15 ( sa bhaM. ta / pra / 1 ) / vimaladeva- naya cakra ke racayitA zrIdevasena (vi. 660) ke guru the| samaya- tadanusAra vi. 165 (I. 106) / vimalanAtha - ma pu /51 / zloka naM - pUrvabhava naM 2 meM pazcima ghAtakI khaNDa pazcima meru dezake ramyavatI nagarI ke - --- jainendra siddhAnta koza *
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ vimalapurANa rAjA padmamena the / 23 / pUrvabhava na 1 me | 10 | vartamAna bhava meM 13ve tIrthakara hue / sahabAra svarga ne indra hue - de tIrthakara / 5 / vimalapurANa - kRSNadAsa (I0 1617) dvArA racita saMskRta chanda baddha eka grantha hai| isa meM 10 sarga hai| vimalaprabha1 bhUtakAlIna cauthe tIrthaMkara / - de tIrthaMkara / 5 / 2. dakSiNa kSIravara samudrakA rakSaka vyantara / --de vyantara / 4 | vimalavAhana - 1 ma pu / 117 - 116 saptama kulakara the, jinhoMne tabakI janatAko hAthI ghoDe AdikI savArIkA upadeza diyaa| de zalAkA puruSa 21/40/- pUrvavidekI sumomA nagarIke rAjA the / 2-4 dIkSA dhAraNa kara |11| tIrthaMkara prakRtikA bandha kiyA | 12 | samAdhimaraNapUrvaka deha sthAna anusAra vimAnameM utpanna hue | 13 | yaha ajitanAtha bhagavAnkA pUrvakA dUsarA bhava hai / - de ajitanAtha ma pu / 46 / zloka pUrvavideha meM kSemapurI nagara ke rAjA the |2| dIkSA dhAraNakara |3| tIrthaMkara prakRtikA bandha kiyA / sanyAsa vidhime zarIra choDa sudarzana nAmaka navama graiveyaka meM utpanna hue | yaha sambhavanAtha bhagavAnkA pUrvakA dUsarA bhava hai / de. sambhavanAtha / vimala sUri- vijaya sUri ke ziSya aura A. rAhu ke praziSya yApanIya saghI / prAkRta kAvya racanA meM agragaNya / kRtiye paumacariyaM, harivaMza cariyaM / samaya-paumacariyaM kA racanAkAla grantha kI prazasti ke anusAra I za. 1 ( I. 34), parantu jaikobI ke anusAra I. za. 4 / (tI / 2 / 257) / vimalezvara- bhUtakAlIna 18veM tIrthakara - de. tIrthaMkara / 5 / vimA - Dimension ( ja. pa / dra 108 ) vimAna sa.si./4/96/248/3 vizeSeAmasthA katino mAnayantIti vimAnAni jo vizeSata apane meM rahanevAle jIvoko puNyAtmA mAnate hai ve vimAna hai ( rA. baa./4/18/1/222/21)| 1 42.6.64126 nalahirAmaNidA pAsAdA vimANAgi nAma yatabhi aura kUTase yukta prasAda vimAna kahalAte hai| 2. vimAna bheda sa. 4/16/248/4 tAni vimAnAni vividhAni indrazreNIpuSpaprakIrmabhedena / indaka, zreNibaddha aura puSpaprakIrNa kake bheda se vimAna tIna prakArake hai ( rA. vA./4/12/2/222/30) / 2. svAbhAvika va vaikriyika donoM prakArake hote haiN| 1/9/442-233 yAgavimANA dunihA viciriyA sahAve 442 rAjA mAnimAmA vivAsiyo hoti abhimAsiNo ya Nicca sahAbajAdA paramaramA 1443| ye vimAna do prakAra haiMeka vikriyA se utpanna hue aura dUsare svabhAvase | 442 / vikriyA se utpanna hue ve yAna vimAna vinazvara aura svabhAva se utpanna hue ve parama ramya yAna vimAna nizya va avinazvara hote hai / 443 | * indraka Adi vimAna vaha vaha nAma . * deva vAhanoM kI banAvaTa - de. svarga /3/4 563 vimAna paMktivratasvargo meM kula 63 paTala hai| pratyeka paTala meM eka-eka indraka aura usake cAroM dizAoM meM aneka zreNIbaddha vimAna hai| pratyeka vimAnameM jina caityAlaya haiN| unake darzanako bhAvanAke lie yaha vrata kiyA jAtA hai / prArambha meM eka selA kare / phira pAraNA karake 63 paTaloMmeMse pratyeka ke lie nimna prakAra upavAsa kare / pratyeka indrakkA eka belA, cAro dizAoMke zreNIbaddho ke lie pRthak pRthak eka-eka karake cAra upavAsa kre| bIca meM eka-eka pAraNA kare / isa prakAra pratyeka paTala ke 1 velA, cAra upavAsa aura 5 pAraNA hote hai / 63 paTaloMke 63 bele, 252 upavAsa aura 315 pAraNA hote hai / antameM puna eka telA kreN| "o hI UrdhvalokasaMdhi-asaMkhyAta jinacaityAlayebhyo namaH isa matrakA trikAla jApya kare / (ha. pu / 34/06-07 ), ( vasu zrA / 206-281), (yata vidhAna saMgraha / , pR 115 ) vimAnavAsI deva svarga vimicitA- vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka vidyAdhara / zreNAbaddhakA 1 upavAsa zreNIbaddhakA 1 upavAsa virata indrakakA 1 belA zreNAddhakA 1 upavAsa jainendra siddhAnta koza zreNIbaddhakA eka upavAsa eka nagara - de. vimukha yAvi/1/20/217 / 24 viSayAda vibhinna mukha rUpa yasya tava jJAnaM trimukhajJAnam / jJeya viSayoMse vibhinna rUpavAle jJAnako vijJAna kahate haiN| vimukhI - vijayArdhakI dakSiNa zreNIkA eka vidyAdhara / vimoha nisA / tA pU./11 vimoha zAkyAdipro vastuni nizraya zAkya Adi (buddha Adi ) kathita vastumeM nizcaya karanA vimoha hai| i. sa. TI 42/100/8 parasparasApekSa nayadvayena dravyaguNaparyAyAdiparijJAnAbhAvo vimoha. tatra dRSTAnta - gacchattaNarpa zavaddigmoharA / -gamana karate hue manuSyako jaise pairoMmeM tRNa (dAsa) AdikA spardhA hotA hai aura usako spaSTa mAlUma nahIM hotA ki kyA lagA athavA jaise jaMgala me dizAkA bhUla jAnA hotA hai, usI prakAra paraspara sApekSa impArthika paryAyAdhika nayoke anusAra jo dravya, guNa aura paryAyo AdikA nahI jAnanA hai, usako trimoha kahate hai / nagara / - de. virajA - 1 apara videhake nalina kSetrakI pradhAna nagarI - de. loka / 5/202 nandIzvara dvIpakI dakSiNa dizAmeM sthita vApIde, loka/2/19| virata -sa si /6/45/458/10 sa eva puna. pratyAkhyAnAvaraNakSayoparAmakAraNapariNAma vizuddhiyogAda vizrAmyapadezabhAk san / maha ( samyagdRSTi bhAvaka ) hI pratyAkhyAnAvaraNa ke kSayopazama nimittaka "riNAmokI vizuddhimaza nirata saMyata ) saMjJAko prApta hotA hai| rA. yA 1/45/- ) 636/- nirdiSTa tato vizuddhiprakarSAta punarapi sarvagRhasthasagavipramukto nirddhanyAnubhava mirata iyabhipyate / phira ( vaha zrAvaka ) vizuddhi prakarSase samasta gRhastha sambandhI parigraho se mukta ho nirgranthatAkA anubhava kara mahAvratI bana jAtA hai / usIko 'virata' aisA kahA jAtA hai / ---vizeSa de. sayata / virata - eka graha - de. graha /
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ viratAvirata 564 virodha virataparata-sa si 10/21/356/4 etai te sapano gRhI viratAvirata ityucyte| - ina (12) batose jo sampanna hai vaha gRhI viratAvirata kahA jAtA hai|-(vishess de sayatAsayata)birAta-sa zi/7/1/342/5 tebhyo viramaNaM virati / - unase (hiMsAdikase ) virakti honA virati hai| (rA bA./7/1/2/ 533/13) viralana-Distribution-, Spreading (dha 5/pra. 28) (vizeSa de, gaNita/I1/1/8) viralana deya-Spread and give. (dha,5/pra. 28)-( vizeSa de gaNita/II/P/E) virAgarA vA/7/12/4/536/12 rAgakAraNAbhAvAta viSayebhyo virajjana virAga / rAgake kAraNoM kA arthAta cAritramohake udayakA abhAva ho ja nese pacendriyake viSayose virakta honekA nAma virAga hai| pra. sA./tA vR/236/prakSepaka gA. 1 kI TIkA/332/12 paJcendriyasukhAbhilASayAgo viSayavirAga / pA~coM indriyoke sukhakI abhilASA kA tyAga viSayavirAga hai| virAga vicy-de.dhrmdhyaan/1| virATa-pAM. pu./sarga/zlo-virATa nagarakA rAjA thaa| (17/41) / vanavAsI paoNvoM pANDavoMne chadmavezamaiM sIkA Azraya liyA thaa| (17142 ) / gokula haraNa karaneko udyata kauravoke sAtha yuddha karatA huA unake bandhanameM par3a gyaa| (18/23) / taba guptavezameM arjunane ise mukta karAyA / (18/40) / prasanna hokara apanI kanyA uttarA arjunake putra abhimanyuse paraNA do| (18/163) / virAdhanani. sA /tA, vR/84 vigato rAdho yasya pariNAmasya sa virAvana / / jo pariNAma rAdha { ArAdhanA) rahita hai, vaha virAdhana hai| virAdhita-pa pu./sarga/zlo-candaurakA putra thaa| yuddhame rAmakA sarvaprathama sahAyaka thaa| (8) / antama dIkSita ho gyaa| (196/38) / viruddha dharmatvazakti-- sa. sA /A./pari./zakti naM. 28 tadatadrUpamayatvalakSaNA viruddhadharmatva zaktiH / tadrUpamayatA aura atadrUpamamatA jisakA lakSaNa hai aisI viruddha dharmasva zakti hai| viruddha rAjyAtikramasa si /7/27/367/4 ucitanyAyAdanyena prakAreNa daangrhnnmtikrm| biru rAjya virudvarAjya, virudvarAjye'tikrama virudvarAjyAtikrama / tatra halpamulyala yAni mahAyANi dravyANIti prayatna / - viruddha jo rAjya vaha viruddharAjya hai| rAjyameM kisI prakArakA pirAdha hone para maryAdAkA na pAlanA viruddharAjyAtikama hai| yadi vahA~ alpamUlyame vastueM mila gayIM to unheM mahaMgA becanekA prayatna karanA ( arthAt blekamArkeTa karanA) viruddharAjyAtikama hai| nyAya mArgako choDakara anya prakArase vastu lI gayI hai, isalie yaha atikrama yA aticAra hai| (rA vA/7/27/3/154/11) viruddha hetvAbhAsapa mu/6/26 viparItanizcitAvinAbhAyo viru dro'pariNAmI zabda kRtakatvAt / majisa hetuko vyApti yA avinAbhAva sambandha sAdhyase viparItake sAtha nizcita ho use viruddhahetvAbhAsa kahate hai| jaisezabda pariNAmI nahI hai. kyoki, kRtaka hai / yahaoNpara kRtakatva hetukI vyApti apariNAmitva se viparIta pariNAmitvake sAtha hai, isalie kRtakatva hetu viruddhahetvAbhAsa hai / (nyA dI /2/10/86,662/101) nyA vi/ /2/160/226/1 viruddho nAma sAdhyAsa bhava evaM bhaavii| jo hetu apane sAdhyake prati asambhava bhAvI hai vaha viruddha kahalAtA hai| nyA dI /3/621/70 viruddha pratyakSAdibAdhitam / pratyakSAdise bAdhitako viruddha kahate haiN| nyA sU (m (2/2/6 siddhAntamabhyupetya tadvirodhI biruddha / -jisa siddhAntako svIkAra karake pravRtta ho, usI siddhAntakA jo virodhI (dUSaka ) ho vaha, viruddha hetvAbhAsa hai| (zlo vA 4/bhASA/1/33/ nyaa./273/426/16)| 2. bheda va unake lakSaNa nyA. vi./ /2/197/226/1 sa ca dvedhA vipakSavyApI tadekdezavRttizceti / tatra tathApi niranvaya vinAzasAdhana , sattvakRtaktvAdi tena pariNAmasyaiva tadvipakSasyaiva sAdhanAta, sarvatra ca pariNAmini bhAvAta / tadekadezavRtti prayatnAnantarIyaktvazrAvaNatvAdi tasya tatsAdhanasyApi vidya dAdau pariNAminyapyabhAvAt / -viruddha hetvAbhAsa do prakArakA hai-vipakSa vyApI aura tadekadezavRtti / niranvaya vinAzake sAdhana sattva, kRtakatva Adi vipakSavyApI hai| kyoMki unase niranvaya vinAzake vipakSI pariNAmakI hI siddhi hotI hai, sabhI pariNAmI vastuoM meM sattva pAyA jAtA hai| tadekadezavRtti isa prakAra hai jaise ki usI zabdako nitya siddha karaneke lie diyA gayA prayatnAnantarIyakatva va zrAvaNatva hetu, kyoki, vidya tu Adi anitya padArthoMme bhI usakA abhAva hai| viruddhopalabdhi hetu-de0 hetu / virodha-- rA vA/4/42/18/261/20 [ anupalambhasAdhyo hi virodha.-(sa.bha. ta./83/2]-iha virodha karapyamAna vidhA vyavatiSThate-badhyadhAtakabhAvena vA sahAnavasthAtmanA vA pratibandhyapratibandhakarUpeNa vaa| tatra badhyaghAtakabhAva ahinakulAgnyudakA diviSayaH / sa tvekasmin kAle vidyamAnayo sati saMyoge bhavati, saMyogasyAnekAzrayatvAt dvitvavat / nAsaMyuktamudakamagniM vidhyApayati sarvatrAgnyabhAvaprasaGgAt / tata. sati saMyoge balIyasottarakAla mitarada bAdhyate / .. sahAnavasthAmalakSaNo virodha' / sa hyayugapatkAlayorbhavati yathA Amraphale zyAmatApItatayo' pItatorapadyamAnA pUrvakAlabhAvinI zyAmatA nirunnddhi| pratibandhyapratibandhaka...virodha'. / yathA sati phalavRntasayoge pratibandhake gauravaM patanakama nArabhate pratibandhAta, tadabhAve tu patanakarma dRzyate "saMyogAbhAve gurutvAta patanam [vaize. sU 1/1/7] iti vacanAt / [ sati maNirUpapratibandhake vahninA dAho na jAyata iti maNidAyo. pratibadhyapratibandhakabhAvo yukta (sa bha ta /8/E)] / =anupalambha arthAta abhAvake sAdhyako virodha kahate hai| virodha tIna prakArakA haibadhyaghAtaka bhAva, sahAnavasthAna, pratibandhaka bhAva / badhyaghAtaka bhAva virodha sarpa aura nevale yA agni aura jalameM hotA hai| yaha do vidyamAna padArthoMme saMyoga honepara hotA hai| sayogake bAda jo balavAt hotA hai vaha nirbalako bAdhita karatA hai| agnise asayukta jala agniko nahI bujhA sakatA hai| dUsarA sahAnavasthAna virodha eka vastukI kramase hone vAlI do paryAyoM meM hotA hai| nayI paryAya utpanna hotI hai to pUrva paryAya naSTa ho jAtI hai, jaise AmakA harA rUpa naSTa hotA hai aura pIta rUpa utpanna hotA hai| pratibandhya pratibandhaka bhAva virodha aise hai jaise AmakA phala jabataka DAlame lagA huA hai tabataka jainendra siddhAnta koza
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ vilasita 565 vivikta zayyAsana phala aura DaThana kA saMyoga rUpa pratibandhakke rahanese gurutva maujUda rA. vA./7/28/1/555/22 sadyasya cAritramohasya codayAtra vivahana rahanepara bhI Amako nIce nahI giraataa| jaba sayoga TUTa jAtA hai kanyAvaraNa vivAha ityaakhyaayte| - sAtA vedanIya aura cAritratama gurutva phalako nIce girA detA hai| sayogake abhAva meM gurutva mohake udayase kanyAke varaNa karaneko vivAha kahate hai| patanakA kAraNa hai, yaha siddhAnta hai| athavA jaise dAhake pratibandhaka * vivAha sambandhI vidhi vidhAna-20 sNskaar/2| candrakAnta maNike vidyamAna rahate agnise dAha kriyA nahIM utpanna hoto isalie maNi tathA dAha ke pratibadhya pratibandhaka bhAva yukta hai| 2. vivAha santAnotpattike lie kiyA jAtA hai, ( sa bha t./87/4)| vilAsake lie nahI dha 1/1,1.13/174/1 astu gugAnA parasparaparihAralakSaNo virodha iSTatvAta, anyathA teSA svarUpahAniprasaGgAt / -guNomeM paraspara ma. pu./38/134 saMtAnArthamRtAveva kAmasevA mitho bhajet / = kevala parihAralakSaNa virodha iSTa hI hai, kyoki, yadi guNokA eka dUsarekA santAna utpanna karanekI icchAse RtukAla meM hI paraspara kAmaparihAra karake astitva nahIM mAnA jAve to unake svarUpakI hAnikA sevana kre| prasaMga AtA hai| zlo. vA./2/bhASAkAra/1/8/3/561/17 jJAnako mAna lenepara saba 3. mAmA phUphI AdikI santAnameM paraspara vivAhakI padAthoMkA zUnyapanA nahI bana pAtA hai aura savakA zUnyapanA mAna prasiddhi lenepara svasavedanakI sattA nahIM ThaharatI hai| yaha tulyabala vAlA ha pu./33/26 svasAra pradadau tasmai devakI gurudakSiNAm / =kasane guruvirodha hai| dakSiNAsvarUpa basudevako apanI 'devakI' nAmakI bahana pradAna kara dii| [ yaha devakI vasudevake cacA devasenakI putrI thii-]| * anya sambandhita viSaya ma. pu/7/106 pitRSvastrIya evAya tava bhartA bhaviSyati / = he putrii| 1. sva vacana bAdhita virodha / -de0 baadhit| vaha lalitAga tero buAke hI putra utpanna huA hai aura vahI terA bhartA hogaa| 2. vastuke virodhI dharmoM meM avirodha / -de0 anekAntA / ma.pu/10/143 cakriNo'bhayaghoSasya svasayo'ya yato yuvaa| tatazcakri3. AgamameM pUrvApara virodhameM avirodh| -de0 aagm//6| sutAnena pariNinye manoramA 1143 / -taruNa avasthAko dhAraNa karanevAlA vaha suvidhi abhayaghoSa cakravartIkA bhAnajA thA, isavilAsata-amarakumAra jAtikA eka bhavanavAsI deva / -de0 lie usane unhe cakravartIko putrI manoramAke sAtha vivAha kiyA asura / thA / 143 / vilAsa-netra kaTAkSa |-de0 vibhrama/2 / ma. pu./72/227-230 kA bhAvArtha-(somadevake-somadatta somila vilepana-candana va kaMkuma Adi dravya / -de0nikssep/5/8| aura somabhUti ye tIna putra the| una tInoM ke mAmA agnibhUtike dhanazrI, mitrazrI, aura nAgazrI nAmakI tIna kanyAe~ thI, jo usane villAla-malavAra kArTI rijyumeM sara thAmasa sI rAisake anu- uparokta tInoM putroke sAtha-sAtha paraNA dii|) sAra maisurake jaina rAjAoM meM eka villAla vazake rAjA bhI the, jo pahale dvArasamudrataka rAjya karate the, aura pIche zragApaTAmake * cakravartI dvArA mleccha kanyAoMkA grahaNa 12 mIla uttara tonUrake zAsaka hue| inakA Adhipatya pUrNa -de0 pravajyA /1/3 / karNATakamai thaa| isa vazake saMsthApaka cAmuNDarAya (I. 663 4. gandharva Adi vivAhoMkA niSedha 713) the| de brahmacarya/2/3/2 parastrI tyAga vatakI zuddhikI icchAse gandharva vivAha vivakSA Adi nahIM karane cAhie aura na hI kinhI kanyAokI nindA sa bha. ta /2/3 prAznikapraznajJAnena pratipAdakasya vivakSA jAyate. karanI caahie| vivakSayA ca vAkyaprayoga / praznakataki prazna jJAnase hI pratipAdana karanevAleko vivakSA hotI hai, aura vivakSAse vAkya prayoga * dharmapatnIke atirikta anya striyoMkA niSedha hotA hai| -de, strii/12|| stra sto/25/64 bakta ritta kA vivakSA / -baktAko icchAko vivakSA vivAha kriyA-de sskaar/2| kahate hai| [arthAta nayako vivakSA kahate hai| -de0 naya/7/1/1/2] / vivAha paTala-A. brahmadeva (I. 1212-1323 ) dvArA racita eka grnth| * vivakSAkA viSaya-de0 syaadvaad/2,3|| vivikta zayyAsanavivara-lavaNa samudrakI talIme sthita baDe-baDe ravaDa, jinhe pAtAla sa si /6/16/438/10 zUnyAgArAdiSu vivikteSu jantupIDAvirahiteSu bhI kahate haiN| uttama, madhya va jaghanyake bhedase ye tIna prakArake hote saMyatastha zayyAsanamavAdhAnyayabrahmacarya svAdhyAyadhyAnAdiprasiddhayartha haiM-(vizeSa de0 lok/4/1)| karttavyamiti paJcama tapa / ekAnta jantuokI pIDAse rahita vivataM-nyA. vi.//1/10/178/11 pariNAmo vivatta / - pari zUnya ghara Adime nirvAdha brahmacarya, svAdhyAya aura dhyAna NAma yA pariNamanako vivarta kahate hai| -(vizeSa de0 pariNAma ) / AdikI prasiddhi ke lie saMyatako zayyAsana lagAnA caahie|vivaad-de0 vaad| (vizeSa de basatikA/6) (rA. vaa/8/16/12/616/12)| kA. a./mU/447-446 jo rAyadosahedra AsaNa sijjAdiya priccyi| vivAha appA Nibisaya sayA tassa tabo pacamo paramo / 447 / pUjAdisu jainendra siddhAnta koza
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ vivira viveka hiravegavo ssaarshriir-bhog-nnighinnnno| azbha taratabakumalo ubasamasIlo mahAsaMto / 448 / jo Niva se di masANe vaNagahaNe NijjaNe mahAbhIme / aNNattha vi eyaMte nassa vi eda taba hodi / 446 / =jo muni rAga aura dveSako utpanna karanevAle Asana zayyA vagairahavA parityAga karatA hai, apane AtmasvarUpameM ramatA hai, aura indriyoke viSayoMse virakta rahatA hai, usake vivikta zayyAsana nAmakA pA~cavA~ utkRSTa tapa hotA hai / 447 / apanI pUjA mahimAko nahI cAhanevAlA, pasAra zarIra aura bhogose udAsIna, prAyazcina Adi abhyantara tapameM kuzala, zAnta pariNAmI, kSamAzIla, mahAparAkramI, jo muni zmazAnabhUmimeM, gahana vanameM, nirjana mahAbhayAnaka sthAnameM, athavA kisI anya ekAnta sthAnameM nivAsa karatA hai, usake vivikta zayyAsana tapa hotA hai| -de vasatikA /6 / 2. vivikta zayyAsanakA prayojana bha. A/mU./232-233 kalaho bolo jhajhA vAmohomamatti ca / jjhANajjhayaNa vidhAdo patthi vivittAe vasadhIe / 232 / iya salloNamuvagado suhappavattehiM titthajoehiM / pacasamido tigutto AdaThThaparAyaNo hodi / 233 / kalaha, vyagra karanevAle zabda, sakleza, manakI vyagratA asayata janoM kI sagati, mere terekA bhAva, dhyAna adhyayanakA vidhAta ye saba bAte vivikta vasatikAmeM nahIM hotI / 232 / sukha pUrvaka AtmasvarUpameM lIna honA, mana vacana kAyakI azubha pravRttiyoko rokanA, pA~ca samiti, tIna gupti. ina saba bAtoko prApta karatA huA ekAntavAsI sAdhu Atma prayojanameM tatpara rahatA hai / 233 // gha 13/5,4,26/58/10 kimahameso korade / asabhajaNadasaNeNa tassahavAseNa jaNida-tikAla visayarAgadosapariharaNacha / prazna-yaha vivikta zayyAsana tapa kisa lie kiyA jAtA hai| uttara-asabhya janoMke dekhanese, aura unake sahavAsase utpanna hue trikAla viSayaka doSoMko dUra karaneke lie kiyA jAtA hai| bha A /vi /6/32/16 cittavyAkulatAparAjayo viviktazayanAsanaM / ____-cittakI vyagratAko dUra karanA vivikta zayanAsana hai / de. vivikta zayyAsana/1-nidhi brahmacarya, svAdhyAya aura dhyAna AdikI prasiddhike lie kiyA jAtA hai| * sAdhu yogya vivikta vasatikA kA svarUpa -de, vstikaa| * vivikta zabda kA lakSaNa-de. vasatikA / vivira-de. vivr| vivRta yoni-de, yoni / vivekasa. si.//22/440/7 sasaktAnapAnopakaraNAdivibhajana viveka' / saMsakta hue arthAt parasparameM mile-jule anna pAna AdikA athavA upakaraNAdikA vibhAga karanA viveka prAyazcitta hai / (rAbA/8/22/ 51621/26 ) (ta. sA./7/25 ) ( ana. dha /7/46) / dha. 13/5,4.26/10/11 gaNa-gaccha-daba-khettAdohito osAraNa vivego NAma pAyacchitta / = gaNa, gaccha, dravya aura kSetra Adise alaga karanA viveka nAmakA prAyazcitta hai / bha A./vi./6/32/21 yena yatra vA azubhopayogo'bhUttannirAkriyA, tato parAsanaM viveka / bha. A./vi /10/46/11 evamaticAranimittadravyakSetrAdikAnmanasA apagatistatra anAhativiveka / -jisa jisa padArtha ke abalambanase azubha pariNAma hote hai, unako tyAganA athavA unase svaya dUra honA yaha viveka tapa hai| aticArako kAraNIbhUta aise dravya kSetra aura kAlAdikase manase pRthak rahanA arthAt doSotpAdaka dravyAdikokA manase anAdara karanA, yaha viveka hai| cA sA /142/1 samanteSu dravyakSetrAnapAnopakaraNAdiSu doSAnnivartayitumalabhamAnasya tadravyAdi vibhajana viveka / athavA zaktayanagRhanena prayatnena pariharata kutazcitkAraNat prAsukgrahaNagrAhaNayo prAsukasyApi pratyAkhyAtasya vismaraNAtpratigrahe ca smRtvA punastadutsarjana viveka / - kisI munikA hRdaya ksiI dravya, kSetra, anna, pAna athavA upakaraNameM Asakta ho aura kisI doSako dUra karaneke lie guru una muniko vaha padArtha prApta na hone de, usa padArthako una munise alaga kara le to, vaha viveka nAmakA prAyazcitta kahalAtA hai / 2 athavA apanI zaktiko na chipAkara prayatnapUrvaka jIvoM kI bAdhA dUra karate hue bhI ksiI kAraNase aprAsuka padArthako grahaNa karIle athavA jisakA tyAga kara cuke hai, aise prAsuka padArthoM ko bhI bhUlakara grahaNa kara le aura phira smaraNa ho Anepara una sabakA tyAga kara de to vaha bhI viveka prAyazcitta kahalAtA hai / (ana. dha/7/50) 2. vivekake bheda va lakSaNa bha A /mU /168-169/381 iMdiyakasAyauvadhINa bhattapANassa cAvi dehassa / esa vivego bhaNido paMcavidho dbbhaavgdo|168| ahvA sarIrasejjA sathAruvahINa bhttpaannss| vejjAvaccakarANa ya hoi vivego tahA ceva / 166 / - indriyaviveka, kaSAyaviveka bhaktapAna viveka, upadhiviveka, dehaviveka aise vivekake paoNca prakAra pUrvAgamameM kahe gaye hai / 168 / athavA zarIraviveka, vasatisaMstaraviveka, upakaraNa viveka, bhaktapAna viveka aura vaiyAvRttyakrama viveka aise paoNca bheda vahe gaye hai| ina pA~ca bhedome pratyekake dravya aura bhAva aise do do bheda hai / 16 / (sA. gha./8/44) bha A./vi. 168-166/382/2 rUpAdiviSaye cakSurAdInAmAdareNa kopena vA apravartanam / idaM pazyAmi zRNomIti vA / .. iti vacanAnuccAraNaM dravyata indriyaviveka / bhAvata indriyaviveko nAma jAte'pi.. vijJAnasya rAgakopAbhyA vivecanaM, rAgakopasahacArirUpAdi viSayamAnasajJAnApariNatirvA / dravyata kaSAya viveko nAma kAyena vAcA ceti dvividha / bhUlatAsaMkocana.. ityAdi kAyavyApArAvaraNaM / hanmi * ityAdi vacanAprayogazca / paraparibhavAdinimittacittaklaGkAbhAvo bhAvata krodhaviveka / tathA gAtrANAM standhAkaraNaM matta. kovA zrutapAraga - iti vacanAprayogazca manasAhaMkAravarjanaM bhAvato mAnakaSAyaviveka' / anya bravata ivAnyasya yadvacanaM tasya tyAgo mAyopadezasya vA vAcA mAyAviveka / anyatkurvata ivAnyasya kAyenAkaraNaM kAyato mAyAviveka / yatrAsya lobhastaduddizya karaprasAraNaM etasya kAyApArasyAkaraNaM kAyena lobhaviveka / *etanmadIyaM vastugrAmAdikaM vA vacanAnuccAraNa vAcA lobhaviveka / mamedabhAvarUpamohajapariNAmApariNatirbhAvato lobhavivekaH / 168 / svazarIreNa svazarIropadvApariharaNaM kAyaviveka zarIrapIDA mA kRyA ityAdyavacanaM / mA pAlayeti vA iti vacanaM vAcAviveka / vasatisastarayoviveko nAma kAyena basatAvanAsana praagdhyussitaayaa| sastare vA prAktane azayanaM anAsana / bAcA tyajAmi vasatisaMstaramiti vcn| kAyenopakaraNAnAmanAdAna / parityaktAnImAni jJAnopakaraNAdIni iti vacana vAcA upadhiviveka / bhaktapAnAzanaM vA kAyena bhaktapAna viveka / eka bhUta bhaktaMpAna vA na gRhNAmi iti bacanaM vAcA bhaktAna vivekaH / baiyAvRttya karA sva ziSyAdayo ye teSA kAyena viveka te sahAsavAsa / mA kRthA vaiyAvRttya iti vacanaM / / sarvatra zarIrAdau anurAgasya mameda bhAvasya vA manasA akaraNaM bhAvavivekaH / 166 = rUpAdi viSayome netrAdika indriyokI Adarase athavA kopame pravRtti na honaa| arthAta yaha rUpa mai devatA hU~, zabda mai suna rahA hU~ aise vacanokA uccAraNa na karanA dravyata. indriya viveka hai| rUpAdika viSayokA jJAna hokara bhI ra gadveSase bhinna rahanA arthAta rAgadveSayukta aisI rUpAdika viSayome mAnasika jJAnakI pariNati na jainendra siddhAnta koza
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ vivecana 567 vizuddha honA bhAvata' indriyaviveka hai / dravyata kaSAya vivekake zarIrase aura vacanase do bheda hai| bhauhe sakucita karanA ityAdi zarIrakI pravRtti na homA kAyakrodha viveka hai| mai mArUMgA ityAdi vacanakA prayoga na karanA vacana krodha viveka hai| dUsarokA parAbhava karanA, vagairahake dveSapUrvaka vicAra manameM na lAnA yaha bhAvakrodhaviveka hai| isI prakAra dravya, mAna, mAyA va lobha kaSAya viveka bhI zarIra aura vacanake va bhAvake bhedase tIna tIna prakArake hai| tahA~ zarIrake avayavoko na akaDAnA, merese adhika zAstra pravINa kauna hai aise vacanokA prayoga na karanA ye kAya va vacanagata mAnaviveka hai| manake dvArA abhimAnako choDanA bhAva mAnakaSAya viveka hai| mAno anyake viSayameM bola rahA hai aisA dikhAnA, aise bacanakA tyAga karanA athavA kapaTakA upadeza na karanA vAcA mAyAviveka hai| zarIrase eka kArya karatA huA bhI mai anya hI kara rahA hU~ aisA dikhAnekA tyAga karanA kAya mAyA viveka hai| jisa padArtha meM lobha hai usakI tarapha apanA hAtha pasAranA ityAdika zarIra kriyA na karanA kAya lobha viveka hai| isa vastu grAma AdikA mai svAmI hU~ aise vacana uccAraNa na karanA vAcA lobha viveka hai / mamedaM bhAvarUpa mohaja pariNatiko na hone denA bhAva lobha viveka hai / 168 / apane zarIrase apane zarIrake upadravako dUra na karanA kAya zarIra viveka hai| zarIrako tuma pIDA mata karo athavA merA rakSaNa karo isa prakArake vacanokA na kahanA vAcA zarIra viveka hai| jisa vasatikAmeM pUrva kAlameM nivAsa kiyA thA usameM nivAsa na karanA aura iso prakAra pahile vAle sastarameM na sonA baiThanA kAya vasatisastara viveka hai| mai isa basati va sastarakA tyAga karatA huuN| aise vacanakA bolanA bAcA vasatisaMstara viveka hai| zarIrake dvArA upakaraNoko grahaNa na karanA kAya upakaraNa viveka hai / maiM ne ina jJAnopakaraNAdikA tyAga kiyA hai aisA vacana bolanA vAcA upakaraNa viveka hai| AhAra pAnake padArtha bhakSaNa na karanA kAya bhaktapAna viveka hai| isa tarahakA bhojana pAna mai grahaNa nahIM karU gA aisA vacana bolanA vacAbhaktapAna viveka hai| vaiyAvRttya karanevAle apane ziSyAdikokA sahavAsa na karanA kAya vayAvRttya viveka hai| tuma merI vaiyAvRttya mata karo aise vacana bolanA vAcA vaiyAvRtya viveka hai| sarvatra zarIrAdika padArthoMparase premakA tyAga karanA athavA ye mere hai aisA bhAva chor3a denA bhAvaviveka hai| 1. viveka tapake aticAra bha A./vi./487/707/22 bhAvato'viveko vivekAticAra' / pariNAmoke dvArA vivekakA na honA vivekakA aticAra hai| * viveka prAyazcitta kisa aparAdhameM diyA jAtA hai -de, praayshcitt/4| vivecana-1. vastu vivecana vidhi-de, nyaay| 2. Agama va adhyAtma paddhati-de. paddhati / vizadasi. vi./m./9/6/38 pazyan svalakSaNAnyekaM sthUlamakSaNika sphuTam yavyavasyati vaizadya' tadviddhi sadRzasmRte / / / - parasparameM vilakSaNa nira za kSaNarUpa svalakSaNoko dekhanevAlA sthUla aura akSaNika eka vastuko spaSTa rUpase nizcita karatA hai| ata vezadya vyavasAyAtmaka sa vikalpakapratyakSase sambaddha hai| pa. mu/2/1 pratItyantarAvyavadhAnena vizeSavattayA vA pratibhAsana vaizadya / -jo pratibhAsa binA kisI dUsare jJAnakI sahAyatAke svatantra ho, tathA harA pIlA Adi vizeSa varNa aura sIdhA TeDhA Adi vizeSa AkAra liye ho, use vaizadya kahate hai| nyA, dI./2/2/24 kimidaM vizadapratibhAsatvaM nAma / ucyate; jJAnA- varaNasya kSayAdviziSTakSayopazamAdvA zabdAnumAnAdyasabhavi yannairmalyamanubhavasiddham dRzyate khavyagnirastItyAptavacanAmAdi liGkAccotpannAjjJAnAdayamagnirityutpannasyandriyasya jJAnasya vizeSaH / sa eva nairmalya, vaizadyam, spaSTatvamityAdibhi zabdairabhidhIyate / - praznavizada pratibhAsa ksiko kahate hai 1 uttara-jJAnAvaraNa karmake sarvathA kSayase athavA vizeSa kSayopazamase utpanna honevAlI aura zabda tathA anumAnAdi ( parokSa ) pramANose nahI ho sakanevAlI jo anubhavasiddha nirmalatA hai vahI vizada-pratibhAsa hai| kisI prAmANika puruSake agni hai' isa prakArake bacanase aura 'yaha pradeza agnivAlA hai, kyoki, dhuA~ hai| isa prakArake dhUmAdi ligase utpanna hue jJAnakI apekSA 'yaha agni hai| isa prakArake indriyajJAnameM vizeSatA dekhI jAtI hai| vahI vizeSatA nirmalatA, vizadatA, aura spaSTatA ityAdi zabdoM dvArA kahI jAtI hai| vizalyA-pa.pra/64/zlo naM.rAjA droNamedhakI putrI thii|6| pUrva bhavake kaThina tapake prabhAvase usake snAna jalameM sarvaroga zAnta karanekI zakti thii| rAvaNako zaktike prahArase mUcchita lakSmaNako isaune jIvana diyA thaa|37-38| isakA vivAha bhI lakSmaNase huA thaa| vizalyAkAriNI-eka vidyA-de vidyaa| vizAkhanaMdi-ma pU./17/zlo naM -rAjagRhIke rAjA vizvabhUtike choTe bhAI vizAkhabhUtikA putra thA 7i3 / vizvabhUtike putra vizvanandi kA vana chIna lenepara yuddha huA, jisameM yaha bhAga gayA / 75-77 // dezATana karatA huA mathurAmeM rahane lgaa| vezyAke ghara baiThe vizvanandIkI gAya dvArA girA diyA jAnepara ha~sI uDAyo / 0-81 cira kAla paryaMta aneka yoniyo me bhramaNa kiyaa|87| vizAkhabhUti-ma Y /17/zlo.-rAjagRha nagarake rAjA vizvabhUti kA choTA bhAI thA / 73 / pitAke dIkSA leneke anantara isane bhI apane tAUke putra vizvanandIke sAtha dIkSA le lii|78| mahA zukra svargame deva utpanna huaa|82|| vizAkhA-eka nakSatra-de nakSatra / vizAkhAcArya-bhUtAvatArake anusAra Apa bhadrabAhu prathamake pazcAt prathama 11 aga va 10 pUrvadhArI the| [ dvAdaza varSIya durbhikSake avasarapara Apa bhadrabAhu svAmIke sAtha dakSiNakI ora cale gaye the| bhadrabAhu svAmIkI to vahA~ hI samAdhi ho gayI para Apa durbhikSa samApta honepara puna ujjaina lauTa Aye (bhadrabAhu carita 3)] samaya-vI, ni, 162-172 ( I. pU. 365-355 )|-de0 itihaas/4/4| vizAlA-bharata kSetra Arya khaNDakI eka nado-de0 mnussy/4| vizAlAkSa-kuNDala parvatake sphaTikaprabha kUTakA svAmI nAgendradeva -de0 loka/71 viziSTa-1 dha. 10/4,2,4,3/23/6 si visiTThA, kayAI vayAdo ahiyAya dsnnaado|-(jnyaanaavrnniiy dravya ) syAt viziSTa hai, kyoki kadAcit vyayakI apekSA adhika Aya dekhI jAtI hai| * nooma noviziSTa-de oma / 2. saumanasa parvatakA eka kUTa va usakA rakSaka deva-de0 loka/5/4 / viziSTAdvaita-de. vedAnta/4 vizuddhasa si /2/48/168/4 vizuddhakAryavAdvizuddhavyapadeza / vizuddhasya puNyakarmaNa azabalasya niravadyasya kAryavAdvizumityucyate tantUnA kAsavyapadezavat |-vishuddhrmkaa kArya honese AhAraka zarIrako jainendra siddhAnta koza
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizuddhi vizuddha kahA hai| tAtparya yaha hai ki citra vicitra na hokara nirdoSa ho, aise vizuddha puNyakarmakA kArya honese AhAraka zarIrako bhI vizuddha kahate hai | yahA~ kArya meM kAraNakA upacAra hai / jaise tantuoM meM kapAsakA upacAra karake tantuoM ko bhI kapAsa kahate hai / (rA.vA / 2/46/2/152/26 / vizuddhi-sAtA bedanIya ke bandhameM kAraNabhUta pariNAma vizuddhi tathA asAtAvedanIyake bandhameM kAraNabhUta saMkleza kahe jAte hai / jIvako prAya marate samaya utkRSTa sakleza hotA hai| jAgRta tathA sAkAropayogako dazAmeM hI utkRSTa sakleza yA vizuddhi sambhava hai| 568 1. vizuddhi va saMklezake lakSaNa = sa.si / 2 / 24/130 / tadAvaraNakSayopazame sati Atmana prasAdo vizuddhi mana paryayajJAnAvaraNakarmakA kSayopazama honepara jo AtmA nirmalatA AtI hai use vizuddhi kahate hai / ( rA. vA./1/24/ - 185/16) / 1 pa. 6/13-02/100/6 asAramaMthanoggapariNAma saMkitaso kAma kA visohI sAdabaMdhajogapariNAmo ukrasaTa ThidIdo uparimavidayAdiThidIo badhamAnasya pariNAma disohi ta udi jahaNaTThidI uvarima-vidiyAdidvidIo baMdhamANassa pariNAmo saklesotti kevi AiriyA bhaNaMti, taNNa ghaDade / kudo / jahaNNukkapariNAme mosUna sesamajjhimadvidIya pariNAmA pa sakile visohippasaMgAdo / Na ca evaM ekkassa pariNAmassa lakkhaNabhedeNa viNA dubhAvavirohAdo / - asAtAke bandhayogya parigAmako hai aura sAvAke bandha yogya pariNAmako vizuddhi kahate hai / kitane hI AcArya aisA kahate hai ki utkRSTa sthiti se adhastana sthitiyoko bA~dhanevAle jIvakA pariNAma 'vizuddhi' isa nAmase kahA jAtA hai, aura jaghanya sthitise uparima-dvitIya tRtIya Adi sthitiyoMko bA~dhanevAle jIvAkA pariNAma sakleza kahalAtA hai| kintu unakA yaha kathana ghaTita nahIM hotA hai; kyoMki, jaghanya aura utkRSTa sthitike ba~dhaneke yogya pariNAmoMko choDakara zeSa madhyama sthitiyoM ke bA~dhane yogya sarva pariNAmo ke bhI deza aura vizuddhatAkA prasaMga AtA hai| kintu aisA hai nahIM, kyoMki, eka pari nAmake lakSaNa bhedake binA dvibhAva arthAt do prakAra ke honekA virodha hai| = dha. 11/4, 2, 6, 166-170 / 314/6 aitiJcakasAyAbhAvo madakasAo visuddhA tti ghettavtrA / tattha sAdassa cauTThANabadhA jIvA savvavisuddha bhiNidedasaMkisA cirA jagadvidibaMdhakAraNa jIvapariNAmo vA visuddhA NAma / sAda caTTaNamaMdharahito sAdasmetidvANAmAgamaMcayA jobA sakisisadarA, kasA ukA tti bhaNida hodi / = atyanta tIvra kaSAyake abhAva meM jo manda kaSAya hotI hai, use vizuddhatA padase grahaNa karanA cAhie / ( sUtra meM ) sAtA vedanIyake catu sthAnabandhaka jIva sarva vizuddha hai, aisA para 've atizaya manda saMzase sahita] hai aisA braha karanA caahie| athavA jaghanya sthitibandhakA kAraNasvarUpa jo jIvakA pariNAma hai use vizuddhatA samajhanA caahie| sAtAke catusthAna kI apekSA sAtAke hI tristhAnAnubhAgaka jIva sakliSTatara hai, arthAt ve unakI apekSA utkaTa kaSAyavAle haiM, yaha abhiprAya hai / 1 kapA4/3-22/630/15/13 ko saMkileso NAma / koha- mANa- mAyAlohapariNAmaviseso / krodha, mAna, mAyA lobharUpa pariNAmavizeSako sabaleza kahate hai / 2. saMkleza va vizuddhi sthAnake lakSaNa .pA./5/4-22/11/180/0 kANi visohidvANANi / baddhANubhAgasatassa bAdahedajIva pariNAmo jIva jo pariNAma bA~dhe gaye anubhAga satkarmake ghAta ke kAraNa hai, unhe vizuddhisthAna kahate hai / . 19/4.26.59/208/2 sahi sakilesANA visohidvANA ca ca ko bhedo| pariyattavANiyANaM sAda-thira- subha-subhaga-sussaraAjAdI zubhapaDaNaM madhakAraNavasAyAnAmi visohA pANi, asAda athira-aha dubhana [ dussara ] aNAdejAdINa pari yattamANiyANamasuhapayaDINa baMdhakAraNakasAudayaTThANANi sakalesaTTAzApita eso tesi bhedo prazna yahA~ sazasthAnoM aura vizuddhisthAno meM kyA bheda hai ? uttara -sAtA, sthira, zubha, subhaga susvara aura Adeva Adika parivartamAna zubha prakRtiyoM ke madha kAraNabhUta kaSAyasthAnoM ko vizuddhisthAna kahate haiM, aura basAtA asthira, azubha, dubhaMga, [dusvara) aura anAdeya Adika parivartamAna azubha prakRtiyoMke mandhake kAraNabhUta kaSAyoMke udayasthAnoMko klezasthAna kahate hai, yaha una donomeM bheda hai| / vinuddhi sasA / A./53-54 kamAyAko kaNAni saMklezasthAnAni / .. pAyavipAkAnulakSaNAni vidisthAnAni kaSAyoMke vipaka kI atizayatA jinakA lakSaNa hai aise jo saklezasthAna tathA kapAyoMke vipAkakI mandatA jinakA lakSaNa hai aise jo vizuddhi sthAna | 3. varddhamAna va hIyamAna sthitiko saMkleza va vizuddhi kahanA ThIka nahIM hai / 1/1.10.2/101/1 kilesa visohI mAhImala bhedo viruditi Na, vaha Di-hANi dhammANaM pariNAmattAdo jIvadavyamANArtha pariNAmataresa asaMbhavAnaM pariNAmalakkhaNavirohAdo paranabarddhamAna sthitikI klezA aura hIyamAna sthitiko vizuddhikA lakSaNa mAna lenese bheda virodhako nahIM prApta hotA hai utara nahIM, kyoMki, pariNAmasvarUpa honese jIna dravyaneM avasthAnako prApta aura pariNAmAntaroMmeM asambhava aise vRddhi aura hAni ina donoM dharmoke pariNAmakA virodha hai| vizeSArtha( sthitiyoMkI vRddhi aura hAni svayaM jIvake pariNAma hai jo kramaza sanaleza aura vRddhirUpa pariNAmakI vRddhi aura hAnise utpanna hote hai sthitiyoMkI aura sabase vizuddhi vRddhi aura hAnimeM kArya kAraNa sambandha avazya hai, para unameM lakSaNa lakSya sambandha nahIM mAnA jA sakatA / ] varddhamAna va hIyamAna kapAyako bhI saMkleza vizuddhi kahanA ThIka nahIM | gha 6 / 1,6-7,2/181/3 Na ca kasAyabaDDhI saMkilesa lakkhaNaM dvidibaMdhauDDhIe aNNahANutravattIdo, visohiadvAra baDDhamANakasAyarasa sa kilesa sattappasaMgAdo Na ca visohiaddhAra kasAyauDDhI Natthi tti motu ta khArAdInaM bhujgaarbNdhaabhaasspsNgaa| na ca asAdasAdabaMdhA sakisa visohIo moga agmakAraNa marica avalamA / + sAudI asAdanaMdhakAraNaM tanakAle sAdassa hubabhAga hANi tisse vi sAhAraNattAdo |=SAyakI vRddhi bhI sakleza nahIM hai, kyoki 1 anyathA sthitibandhakI vRddhi mana nahIM sakatI hai aura 2 viddhi kAlameM varddhamAna kamAyAle jIvake bhI kleza prasaMga AtA hai aura vizuddhike kAlame kaSAyokI vRddhi nahIM hotI hai. aisA kahanA bhI zurU nahIM hai, kyoMki jaisA mAnane para sAtA Adike bhujagArabandhake abhAvakA prasaga prApta hogA / tathA asAtA aura jainendra siddhAnta koza
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizuddhi sAtA ina dAnoke bandhakA sakleza aura vizuddhi, ina donoko choDa kara anya koI kAraNa nahI hai, kyoMki, baisA koI kAraNa pAyA nahI jAtA hai / 3. kaSAyokI vRddhi kevala asAtAke bandhakA kAraNa nahIM hai, kyoMki, usake arthAt kaSAyokI vRddhike kAla me sAtAkA bandha bhI pAyA jAtA hai| isI prakAra kaSAyokI hAni kevala sAnAke bandhakA kAraNa nahIM hai, kyoMki, vaha bhI sAdhAraNa hai. arthAta kaSAyokI hAnike kAla meM bhI asAtAkA bandha pAyA jAtA hai / - " dha. 11/4 2,6,51/208 /6 vaDDhamANakasAo sakileso, hAyamANo visohi tti kiraNa gheNpade / Na, sakilesa - visohi ThANANa saMkhAe sAmagamapyagAdo do vakasapariNAmAna jahAra meNa visohi sakilesa niymdsnnaado| majjhimapariNAmANa ca sa kilesavisopita samAsa kise visohi ThANANa sakhAe samAgamatyi sammattampatI mAdadvANaparNa kAma puNo saki lesavisohINa parUtraNaM kuNamANA vakkhANAiriyA jANAveti jahA hAyamAsAdayAmANi na visohisavidAsa bhagave nAma taya tathAbhAvo dasa-caritamohanalovasAmaNAsa puthvilasamaya udayamAgado anubhAgadarahitA guNahoSaphayAgamudaraNa jAdakasAya udayaTThANassa visohittmuvgmaado| Na ca esa niyamo sasArAvatthAe asthi, tattha chabbivaDhihANIhi sAuda ThANA utpttisaado| sasArAmA himagaMga aNubhAgaphaddayANa udao asthi tti vutte hodu tattha vi tadhAbhAva pahu~ca bisohizambhupagamAdo eva avaguNahINayAgadara upasAda bisohi tighe eca ena vividhaFarbhAvAda | kitu sAdabadhapAoggaka sAudaTThANANi visoho asAvadhapAogyavasAyamA saktiso simA visodiTThANAnamussadie dhomantamirohAdo sina baDatI huI kaSAyakI sakte aura hona hotI huI pAyako vizuddhi kyo nahI svIkAra karate uttara-nahI, kyoki, 4 vaisA svIkAra karanepara sakleza sthAnI aura vizuddhisthAnokI saMkhyA ke samAna honekA prasaMga AtA hai| kAraNa yaha hai ki jaghanya aura utkRSTa pariNAmoke kramaza vizuddhi aura samatezakA niyama dekhA jAtA hai. tathA madhyama pariNAmokA sakleza athavA vizuddhi ke pakSame astitva dekhA jAtA hai / parantu saMkleza aura vizuddhisthAnome saMkhyAko apekSA samAnatA hai nhiiN| prazna- samyaktvotpattime sAtAvedanIyake adhvAnakI prarUpaNA karake pazcAt sakleza va vizuddhiko prarUpaNA karate hue vyApAnAcArya yaha jJApita karate hai ki hAniko prApta honevAle mAyake udayasthAnoMkI hI vizuddhi sahA hai| uttara-maha para jaisA kathana ThIka hai, kyoki 1. darzana aura cAritra mohakI kSapaNA va upazAmanA meM pUrva samayame udayako prApta hue anubhAgaspardhakokI apekSA na honanubhAgampako udayase upanna hue kaSAyodayasthAnake vizuddhatA svIkAra kiyA gayA hai| parantu yaha niyama sasArAvasthAme sambhava nahI hai, kyoMki, vahA~ chaha prakAra kI vRddhi hAniyose kaSAyodayasthAnakI utpatti dekhI jAtI hai / praznAvasthA bhI antarmuhUrta kAla anantaguNe hIna kramase anubhAga spardhako kA udaya hai hI? uttara - 6. sasArAvasthA me bhI unakA udaya banA rahe.. vahA~ bhI ukta svarUpakA Azraya karake vizuddhatA svIkAra kI gayI hai parantu yahA~ anantaguNe hI spardha udayase utpanna kaSAyodayasthAnako vizuddhi nahI grahaNa kiyA jA sakatA hai, kyoMki, yahA~ isa prakArako vivakSA nahIM hai| kintu sAtAvedanIyake pAyodaya sthAnoko vizuddha aura aAveda nIyake bandhayogya kaSAyodayasthAnoko sabaleza grahaNa karanA cAhie. kyoki isake binA utkRSTa sthiti vidyudbhisthAnokI svoktAkA virodha hai / bhA0 3-72 569 * darzana vizuddhi darzana zuddhi 5. jIvoM meM vizuddhi va saMklezakI taratamatAkA nirdeza vizuddhi Sa. kha. 11/4, 2, 6 / sUtra 167 - 174 / 312 tattha je te sAdabadhA jIvA te tivihA- cauTThANabadhA tiTThANabadhA viTThANabadhA 167 / asAdayA jIvA tinA vidvANamadhA vidyANamathA cAdhA ti 16 viddhAsAdassa udvAnalA jIvA tiTThANaca jIvA kilidarA | 170 | biTThANabaMdhA jIvA sakiliTThadarA | 1711 sambavimukhA asAvassa miTThANanaghA jIvA 172 tiTThANa mA jIvA kiliTThadarA | 173 | cauTThANabaghA jIvA sakiliTThadarA | 174 | == sAtabandhaka jIva tIna prakAra hai - catu sthAna bandhaka, tristhAnabandhaka aura dvisthAnabandhaka / 167 // asAtabandhaka jIva tIna prakAra ke hai -- dvisthAnabandhaka, tristhAnabandhaka aura catu sthAnabandhaka / 168 / sAtAvedanIya catu sthAnabandhaka jIva sabase vizuddha hai | 16 | tristhA bandhaka jIva sakliSTatara hai | 1702 dvisthAnabandhaka jIva saMvilaSTatara hai | 171| asAtAvedanIyake dvisthAnabandhaka jIva sarvavizuddha hai / 172 | namakIna liTara hai / catusthAnaka jIva saMkliSTatara hai | 174| 6. vizuddhi va saMklezameM hAnivRddhikA krama dha 6/1,6-7-3/182/2 visohIo ukkassaTiTThadimhi thovA hoNa gaNaNA vaDDhamANAo Agacchati jAva jahaNaThiditi / sakilesA puNa didiha dhonA hodUSa upari pakkheu sarameNa mamANA gatijA sididi / tado sakihito visohIbI dAo pAo tadodimeda sAdama jogapariNAmo visohi tti / vizuddhiyA~ utkRSTa sthitime anya hokara gaNanA kI apekSA baDhatI huI jaghanya sthititaka calI AtI hai / kintu sakleza jaghanya sthitime alpa hokara Upara prakSepa uttara kramase, arthAt sadRza pracayarUpase baDhate hue utkRSTa sthititaka cale jAte hai / isalie saksezose vizuddhiyoM pRthagbhUta hotI hai, aisA abhiprAya jAnanA caahie| ataeva yaha sthita huA ki sAtAke bandha yogya pariNAmakA nAma vizuddhi hai / pANi dippaDa . 19/4,26.21/220/9 visAyI vasova sAhitya gacchati [] visohiDA hito saksesa hA pANi visesAhiyANi ti siddha / ataeva saklezasthAna jaghanya sthiti se lekara uttarottara vizeSa adhikake kramase tathA vizuddhisthAna utkRSTa sthiti se lekara vizeSa adhika kramase jAte hai| isalie vizudvisthAno kI apekSA saklezasthAna vizeSa adhika hai| 7. dvicarama samaya meM hI utkRSTa saMkleza sambhava hai 10/4,2,4/10/100 durimalina rimasamae ukassasa kilesa gado |30| gha. 10/42.4,30//kti do samaya motRA basamapatu pirasara saklesa kiyA do ede samae mosU tirakassa sakilese mahAmahAbhAvAda (100/2) heTThA savvatya samayaviroheNa ukkssasa kleiso cena / (108/2) 1 = dvicarama va tricarama samaya me utkRSTa saklezako prApta huaa| prazna- ukta dA samayako chor3akara bahuta samayataka nirantara utkRSTa saklezako kyo nahI prApta karAyA gyaa| uttara-nahIM, kyoMki, ina do samayoko choDakara nirantara utkRSTa macalezake sAtha bahuta kAlataka rahanA sambhava nahI hai / carama samayake pahile to sarvatra yathA samaya utkRSTa sahI hotA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ vizuddhi labdhi 570 viSaya saMrakSaNa dhyAna * gaNita viSayameM vizeSakA lakSaNa-Commondifference, caya-de. gaNita/II/5/3 / vizeSa guNa-de gunn/1| vizeSa naya-de, ny/J||5|| vizeSAvazyaka bhASya-zvetAmbara AmnAya kA prAkRta gAthA maddha yaha vizAlakAya grantha kSamAzramaNa jinabhadra gaNI ne vi. sa.650 (I. 563) meM pUrA kyiA thaa| (de prishisstt)| vizoka-vijayAko uttara zreNIkA eka nagara-de vidyAdhara / vizleSaNa-Analysis (dha./pra 28) vizva-eka laukAntika deva-de, laukAtika / vizvanandi-mapU/57/zlo -rAjagRhake rAjA vizvabhU tikA putra thA / 72 / cacA vizAvabhUtike putra vizAkhanandi dvArA isakA dhana china jAnepara usake sAtha yuddha karake use parAsta kiyaa| pIche dIkSA dhAraNa kara lii| (75-78) / mathurA nagarIme eka bachaDene dhakkA dekara girA diyA, taba vezyAke yahA~ baiThe hue vizAkhanandine isakI sI uddaayii| nidAnapUrvaka marakara cacAke yahA~ utpanna huaa| (79-82) (ma. pu/74/86-118 ) yaha barddhamAna bhagavAnkA pUrvakA 15vA bhava hai| --de baddha mAna / 8. mAraNAntika samuddhAtameM utkRSTa saMkleza sambhava nahIM gha. 12/4,2,13,7/378/3 mAraNa tiyassa ukssa sa kilesAbhAveNa ukkassa ja gAbhAveNa ya ukkssdvsaamittvirohaado| =mAraNAntika samudhAtame jIvake na to utkRSTa saMkleza hotA hai aura na utkRSTa yoga hI hotA hai. ataeva baha utkRSTa dravyakA svAmI nahIM ho sktaa| 9. aparyApta kAlameM utkRSTa vizuddhi sammava nahIM dha 12/4,2,7,38/30/7 appajjattakAle sanbukkassavisohI Natthi / aparyAptakAlame sarvotkRSTa vizuddhi nahIM hotI hai| 10.jAgRta sAkAropayogIko hI utkRSTa saMkleza vizuddhi sammava hai dha, 1144,2,6,204/333/1 dasaNovajogakAle aisakilesa visohINama bhaavaado| dha 12/4.2,7,38/30/8 sAgAra jAgAradvAsu ceva savukkassapisohIyo samvu massasa kilesA ca hoti tti / =darzanopayogake samaya meM atizaya ( sarvotkRSTa ) saMkleza aura vizuddhikA abhAva hotA hai| sAkAra upayoga va jAgRta samayameM ho sarvotkRSTa vizuddhiyA~ va sarvotkRSTa saMkleza hote hai| vizuddhi labdhi-de. labdhi/2 / vizeSasa, si /6/8/325/6 viziSyate'rtho'ntirAditi vizeSa / -jisase eka artha dUsare arthase vizeSatAko prApta ho vaha vizeSa hai| (rA. vA. 6/8/11/514/16 , (rA. vA 1/1/1/3/23 ) nyA vi /mU/1/121/450 samAnabhAva sAmAnya vizeSo abhyo vyapekSayA / 121 // =samAna bhAvakA sAmAnya kahate hai aura usase anya arthAt visamAna bhAvako vizeSa kahate hai| nyA. vivR /1/4/121/11 vyAvRttabuddhihetutvAdvizeSa / =vyAvRtti arthAta bhedakI buddhi utpanna karanevAlA vizeSa hai| (syA. ma 141 68/26) dra.saM To./28/06/3 vizeSA ityasya ko'rtha / paryAya / = vizeSakA artha paryAya hai|-de apavAda/1/1 / syA, ma/4/17/15 sa eva ca itarebhya sajAtoyavijAtIyebhyo dravyakSetrakAlabhAvairAtmAna vyAvartayan vishessvypdeshmshnute| -yahI ( ghaTa padArtha ) dUsare sajAtIya aura vijAtIya padArthose dravya kSetra kAla aura bhAvase apano vyAvRtti karatA huA vizeSa kahA jAtA hai| dha./u /2 astyalpavyApako yastu vizeSa sadRzetara / / -jo visahazatAkA dyotaka tathA alpa dezavyApI vizeSa hotA hai| 2. vizeSake bheda pa mu./4/6-7 bizeSazca/6/ paryAyavyatirekabhedAt / 7 - paryAya aura vyatirekake bhedase vizeSa bhI do prakArakA hai|-(in donoke lakSaNa de, vaha vaha nAma) 3. jJAna vizeSopayogI hai paM kA./ta pra/40 vizeSagrAhijJAnam / == vizeSako grahaNa karanevAlA jJAna hai| syA ma /1/10/23 pradhAnavizeSamupasarjanIkRtasAmAnya ca jJAnamiti |saamaanyko gauNa karake vizeSako mukhyatApUrvaka ksiI vastu ke grahaNako jJAna kahate hai| vasta sAmAnya vizeSAtmaka hai-de. sAmAnya / vizvabhU-ma pR/67/214-455 sagara cakravartI kA mantrI thaa| isane SaDyantra racakara apane svAmIkA vivAha sulasAse karA diyaa| madhupigalase nahIM hone diyaa| vizvabhUSaNa-bhaktAmara caritake racayitA eka digambara sAdhu / (jJA /pra 1/pa. pannAlAla bAkalIvAla ) vizvasena-bhagavAna pArzvanAthake pitA-tIrthakara/5 / vizvAsa-de. zraddhAna / viSaga-sva sto/TI/66/172 mamedaM sarva vyAdika iti saMbandho viSaDaga / -strI Adi saba mere hai, isa prakArakA sambandha viSaMga kahalAtA hai| viSa-1. viSa vANijya karma-de sAvadyA5 / 2. niviSa Rddhi-de. addhi/1 / viSama dRSTAnta-nyA vi./ /2/12/212/24 dRSTAnto viSamo dASTAnti kasadRzo na bhavati / =jo dAntika ke sadRza na ho use viSama dRSTAnta kahate hai| viSamadhArA-de gnnit/II/5/2| viSayasa. si /1/25/132/4 viSayo jJeya / = viSaya jJeyako kahate hai| (rA. vA/1/25/-186/15 ) go jI./m /176/885 pacarasapacavaNNA do gadhA aTThaphAsasattasarA / maNasahidaThAvIsA idiyavisayA muNedavyA / 474 - pA~ca rasa, pA~ca varNa, do gandha ATha sparza aura sAta svara aise yaha 27 bheda to pA~co indriyoke viSayo ke hai aura eka bheda manakA aneka vikalparUpa viSaya hai| aise kula viSaya 28 hai| viSaya vyavasthA hAni-de. hAni / viSaya saMrakSaNa dhyAna de raudradhyAna / jainendra siddhAnta koza
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ viSaratha 571 visaMyojanA viSaratha-- kathA koSa/kathA naM./-ujjainIke rAjAkA putra thA / 15 / ati bhojana karanese visucikA roga ho gayA aura antameM mara gyaa|16|| viSkabha-Width-(ja, 5./pra. 108 ) | de gnnit/II/72| viSkaMbha krama-de, krm/2| viSkaMbha sUco-de, sucii| viSTA-1. audArika zarIrameM viSThAkA pramANa-de. audArika 1/7 / 2. mala mUtra kSepaNa vidhi|-de samiti/1/pratiSThApanA / viSNu-ti 1/3/118 taha ya tiviThThaduviThThA sayaMbhu purisuttamo purissoho| puDarIyadattaNArAyaNA ya kiNho huvaMti Nava viNhU 1918) = tripRSTha, dipRSTha, svayambhU, puruSottama puruSasiMha, puNDarIka, datta, nArAyaNa aura kRSNa ye nau viSNu (nArAyaNa ) hai |11|-(vishess de. zalAkA puruss/4)| de0jIva/1/3/5-(prApta hue zarIrako vyApta karaneke kAraNa jIvako viSNu kahate hai|) dra. sa./TI./14/47/3 sakala vimala kevalajJAnena yena kAraNena samasta lokAloka jAnAti vyApnoti tena kAraNena vissnnurbhnnyte| - kyoki pUrNa nirmala kevalajJAna dvArA loka-alokameM vyApta hotA hai, isa kAraNa vaha paramAtmA viSNu kahA jAtA hai| * parama viSNuke apara nAma -de0 mokSamArga/2/5 // viSNukumAra-ha. pu/20 zlo. "mahApadma cakravartIke putra the| pitA ke sAtha dIkSA le ghora tapa kiyA / 14 / akampanAcAryake 700 muniyoke saMghapara bali kRta upasargako apanI vikriyA dvArA dUra kiyA / 26-62 / antameM tapa kara mokSa gaye / 63 / " viSNudatta-bR. kathA koSa/kathA 3/pR. eka daridra andhA thA / / / vRkSase sara TakarAne ke kAraNa oNkhe khula gyii|| dUsare andhone bhI usakI nakala kI para saba mara gaye / / viSNunAda-zrutAvatArake anusAra Apa bhagavAn vIrake pazcAt paMcama zrUtakevalI hue : samaya-vI.ni. 62-76 (I. pU. 465-451) / apara nAma nandi thA-de0 itihaas/4/4| viSNu yazodharma-caturmukha nAmaka hanavaMzI kAkI raajaa| samaya-vI. ni. 1055-1073 (I 528-546) / (de. iti,/3/3)| catuSkake skandhoke paraprakRti rUpase pariNamA deneko visaMyojanA kahate hai| go. ka /jo pra/336/487/1 yugapadeva visayojya dvAdazakaSAyanokSAyarUpeNa pariNamya / anantAnubandhI catuSkakI yugapat visayojanA karake arthAta bAraha kaSAyo va nava nokaSAyoM rUpase pariNamA kr| 2. visaMyojanA, kSaya va upazamameM antara ka pA /2/2-22/1246/216/7 Na parodayakammabakhavaNAe viyahicAro, tesi parasarUveNa pariNadANa puNaruppattIe abhaavaado| = vi 'yojanAkA isa prakAra lakSaNa karanepara, jina kamaukI para-prakRtirUpase kSapaNA hoto hai, unake sAtha vyabhicAra ( ativyApti) A jAyegI so bhI bAta nahIM hai, kyoki anantAnubandhIko choDakara pararUpase pariNata hue anya karmoko puna utpatti nahI pAyI jAtI hai| ataH visayojanAkA lakSaNa anya kaukI kSapaNAme ghaTita na honese ativyApti doSa nahI AtA hai|| de0 upazama/1/6 ( apane svarUpako choDakara anya prakRti rUpase rahanA anantAnubandhIkA upazama hai aura udayameM nahI AnA darzanamohakI tAna prakRtiyokA upazama hai|) 3. visaMyojanAkA svAmitva ka. pA./2/2-22/3 245/218/5 aTThAvIsasaMtakammieNa aNa tANubaMdhI visajoide caubIsa bihattIo hodi| ko visjoao| smmaaditttthii| micchAiTThINa visajoedi tti kudo nnvvde| sammAdiTThI vA sammAmicchAdiTThI vA caubIsa vittio hodi tti edamhAdo suttAdo nnvvde| aNatANuvadhi visajoidasammAdimhi micchattaM paDivaNNe cauvIsa vihatto kiNNa hodi / Na, micchattaM paDivaNNapaDhamasamae ceva carittamohakammavarakha dhesu aNa tANubadhisarUveNa pariNadesu atthtthaaviispyddisNtuppttiido| .. avisaMjoeMto sammAmicchAiTThI kadha cuvaasvihttiio| Na, caubIsa satakammiyasammAdiTThIsu sammAmicchattaM paDivaNNesu tastha cauvIsapayaDisatuvala bhAdo / cArittamohanIya tattha aNa'tANuna dhisarUveNa kiNNa pariNamai / Na, tattha tappariNamanahedumicchattu dayAbhAvAdo, sAsaNe iba tivasaM kilesAbhAvAdo vaa| - aTThAIsa prakRtiyoM kI sattAvAlA jIva anantAnubandhIkI visayojanA kara denepara caubIsa prakRtiyokI sattAvAlA hotA hai| prazna-visayojanA kauna karatA hai / uttara -samyagdRSTi jIva visayojanA karatA hai| prazna-mithyAdRSTi jIva visayojanA nahI karatA hai, yaha kaise jAnA jAtA hai / uttara- 'samyagdRSTi yA samyagmithyASTi jIva caubIsa prakatika sthAnakA svAmI hai' isa sUtrase jAnA jAtA hai| prazna- anantAnubandhIkI visayojanA karanevAle samyagdRSTi jIvake mithyAtvako prApta ho jAne para mithyAdRSTi jIva caubIsa prakRtiva sthAnakA svAmI kyo nahI hotA hai| uttara-nahIM, kyoM ki, aime jIvake mithyAvako prApta honeke prathama samayame hI cAritra mohanopa ke karmaskandha anantAnubandhI rUpase pariNata ho jAte hai| ata usake caubIsa prakRtiyo kI sattA na rahakara aThAIsa prakRtiyo kI hI sattA pAyI jAtI hai| prazna-jaba ki samyagmithyAdRSTi jIva anantA nubandhIkI visaMyojanA nahI karatA hai to vaha caubIsa prakRtika sthAnakA svAmI kaise ho sakatA hai / uttara- nahIM, kyoki, caubIsa karmokI sattA vAle samyagdRSTi jIvoke sambagmithyAtva ko prApta honepara unake bhI caubIsa prakRttiyo kI sattA bana jAtI hai| prazna-samyagmithyAtva guNasthAname jIva cAritramohanIyako anantAnubandhI rUpase kyo nahIM pariNamA letA hai| uttara-nahI kyoki, vahA~ para cAritramohanIyako anantAnubandhorUpase pariNa mAnekA kAraNa viSNuvardhana-karNATaka dezake popsala nareza the| gaMgarAja inake mantrI the, jisane apane guru zubhacandrakI niSadyakA za. sa. 1045 meM banavAyI thii| yaha pahale jaina the jinhone za saM.1036 (I. 1117) meM vaiSNava dharma svIkAra karake haleveDa arthAta dorasamudrame aneka jinamandira kA dhvasa kiyA thaa| usake uttarAdhikArI nArasiha aura tatpazcAt vIra baralAladeva hue jinhone jainiyoke kSobhako nIti pUrva zAnta kiyaa| samaya-anumAnata' za. sa 1025-1050 (I. 1103-1128), (dha, pra. 11/H, L. Jain)! visayAjanA-upazama va kSAyika samyaktva prApti vidhimeM anantA nubandhI krodha, mAna, mAyA, lobhakA apratyAkhyAnAdi krodha, mAna, mAyA, lobha rUpase pariNamita ho jAnA visayojanA kahalAtA hai| 1. visaMyojanAkA lakSaNa ke pA./2/2-22/6246/216/6 kA visNyojnaa| aNa tANubaMdhicaukkakvaM vANa parasarUveNa pariNamanaM visayojanA / -anantAnubandhI jainendra siddhAnta koza
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ visayojanA 572 vistArAsaMkhyAta bhUta mithyAtvakA udaya nahI pAyA jAtA hai| athavA sAsA dana guNasthAnameM jisa prakAra ke tIvra saklezarUpa pariNamA pAye jAte hai, samyagmithyAdRSTi guNasthAname usa prakAra ke tIna saklezarUpa pariNAma nahIM pAye jAte hai| dha. 12/4,2.7,178/2/8 jadi sammattapariNAmehi aNatANuSadhINaM visajojaNA kIrade to sabasammAiTThIsu tabbhAvo pasajjAda tti butte Na, bisiThehi ceva sammattapariNAmehi tavisajoyaNabhuvagamAdotti / - prazna-yadi samyaktvarUpa pariNAmokI apekSA anantAnubandhI kaSAyokI visayojanA kI jAtI hai, to sabhI samyagdRSTi jIvomeM usakI visayojanAkA prasaga AtA hai| uttara-nahIM, kyoki, biziSTa samyaktva rUpa pariNAmoke dvArA hI anantAnubandhI kaSAyoko visayojanA svIkAra kI gayI hai| * punaH punaH visaMyojanA karanekI sImA ply| asaM. bAra-de0 sym/2| 5. anantAnubandhIkI visaMyojanA vidhimeM trikaraNa dha. 6/1,6-8,14/28816 jo vedagasammAiTThI jIvo so tAva putvameva aNa tANubadhI visa joedi / tassa jANi karaNANi tANi parUvedavvANi / ta jadhAadhApavattakaraNa apavdhakaraNa aNiyaTTIkaraNaM ca / -- (upazama cAritrakI prApti vidhimeM) jo vedaka samyagdRSTi jIva hai vaha pUrva me hI anantAnubandhI catuSTayakA visayojana karatA hai| usake jo kAraNa hote hai unakA prarUpaNa karate hai| vaha isa prakAra haiadha pravRttakaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa / - (vizeSa de0 upazama/2/1) (la sA./5 /112/150), (go.ka./jI.pra./ 550/743/16) / 4. visaMyojanAkA jaghanya utkRSTa kAla ka. pA. 2/2-22/ 283-284/246/2 cauvIsa vihattI kevacira kaalaado| jahaNNeNa atomuhutta (cUrNa sUtra) kudo / aTThAvIsasatakammiyassa sammAiTThassa aNa tANuva dhicaukka visaMjoiya cauvIsa vihattIe Adi kAdUNa sabvajahaNNa tomuhUttamacchiya khavidamicchattassa cavIsa bihattIe jahaNNa kAlubala bhAdo / ukkasseNa vechAvaTThi-sAgarovamANi sAdireyANi / (cUrNa sUtra ) / kudo| chabbIsasaMtakammiyassa lAtabakAviTThamicchAividevassa cohasasAgarovamAuDhidiyassa tatye paDhame sAgare atomuhuttAvasese uvasamasammata paDivajjiya savvalahueNa kAleNa aNa tANuna dhicaukka visajoina cauvAsavihattIe Adi kAdUNa vidiyasAgarovamapaDhamasamae vedagasammatta paDijjiya terasasAgarovamANi sAdireyANi sammattamaNupAledUNa kAla kAdUNa puvakoDivAumaNussesuvavajjiya puNo edeNa" (Age kevala bhAvArtha diyA hai) -1 (caubIsa prakRti sthAnakA kitanA kAla hai / jaghanya kAla antarmuhUrta hai| (cUrNa sUtra ) / vaha aise ki 28 prakRtika sthAnavAle kisI jIvane anantAnubandhI catuSkakI visa yojanA karake caubIsa prakRtika sthAnakA prArambha kiyaa| aura antarmuhUrta kAlataka vahA~ rahakara mi yAtva kA kSaya kiyaa| 2. caubIsa prakRtika sthAnakA utkRSTa kAla sAdhika 132 sAgara hai| (cUrNa sUtra) vaha aise ki-26 prakRtika sthAnavAle kisI lAtava kApiSTha svarga ke mithyAdRSTi devane apanI Ayuke prathama sAgarame antamahataM zeSa rahanepara upazama samyaktvako prApta kiyaa| tahA~ sarva laghukAla dvArA anantAnubandhIkI ksiyojanA karake 24 prakRtika sthAnako prArambha kara letA hai| phira dUsare sAgarake pahale samaya meM vedaka samyaktvako prApta karake sAdhika 13 sAgara kAla taka vahA~ samyaktvakA pAlana karake aura marakara pUrvakoTi pramANa AyuvAle manudhyome utpanna huaa| tatpazcAta 22 sAgara AyuvAle deva, manuSya tathA 31 sAgara AyuvAle devomeM utpanna hotA hai| vahA~ samyagmithyAtvako prAptakara puna samyaktvako prApta hotA hai| vahA~se marakara kramase manuSya, 20 sAgara AyuvAle deva, manuSya, 22 sAgara AyuvAle deva, manuSya, 24 sAgara AyuvAle deva tathA manuSyomeM utpanna hokara antame mithyAtvakA kSaya karatA hai| (noTa-manuSyokI Ayu sarva koTi pUrva tathA devokI Ayu sarvatra koTi pUrva kama vahabaha-vaha Ayu jAnanI caahie| isa prakAra 13+22+31+20+ 22+24=132 sAgara prApta hotA hai| isa kAlame antarmuhUrta pahilA tathA antarmuhUrta adhika ATha varSa antima bhavake joDanepara sAdhikakA pramANa AtA hai, kyoki antima manuSya bhavame itanA kAla botanepara mithyAtvakA kSaya karatA hai| * punaH sayojanA ho jAnepara antarmuhUrta kAlake binA maraNa nahIM hotA-de0 maraNa/3/6 / 6. anantAnubandhI visaMyojana vidhi mo, ka jI. pra./550/743/16 adha pravRttakaraNaprathamasamayAtprAguktacaturAvazyakAni kurvan taccaramasamaye sarva bisayojitaM dvAdazakSAyanavanokaSAyarUpa nIta / - [ koI eka vedaka samyagdRSTi jIva adha'pravRtta karaNake yogya cAra Avazyakoko karake tadanantara apUrvakaraNako prApta hotA hai| vahA~ bhI usake yogya cAra Avazyakoko karate hue prathamopazama samyaktvakI utpatti meM athavA sayama yA sayamAsayamakI utpattimeM guNazreNI dvArA prati samaya asaMkhyAta guNe anantAnubandhIke dravyakA apakSaNa karatA hai| isase bhI asa khyAta guNe dravya anya kaSAyo rUpase pariNamAtA hai| anantara samayame anivRttikaraNa meM praveza pAkara sthiti sattvApasaraNa dvArA (de0 apakarSaNa/3) anantAnubandhIkI sthitiko ghaTAtA huA antame ucchiSTAvalI mAtra sthiti zeSa rakhatA hai| abhivRttikaraNakAlakA antima avalI meM usa AvalI pramANa dravya ke niSekoko eka-eka karake prati samaya anya prakRti rUpa pariNamA kA galAtA hai aura isa prakAra usa ucchiSTAbalIke antima samaya anantAnubandhI catuSkakA pUrA dravya bAraha kaSAya aura nava nokaSAya rUpa ho jAtA hai|] [noTa-trikaraNokA svarUpa de0 'karaNa' ] * samyaktva va mizra prakRtikI udvezanA -de0 sNkrmnn/4| visaMvAda-de0 bAda / visadRza-pa.dha./pU./328 yadi vA tadiha jJAna pariNAma pariNamanna taditi yata / svAvasare yatsattva tadasatva paratra nayayogAt / 328 / - jJAnarUpa pariNAma pariNamana karatA huA 'yaha pUrva jJAnarUpa nahIM hai| yaha visadRzakA udAharaNa hai| kyoki vivakSita pariNAmakA apane samayameM jo sattva hai dUsare samayame paryAyArthika nayase usakA vaha sattva nahI hai| visadRza pratyabhijJAna-de0 pratyabhijJAna / vistAra-1. jIvakI sakoca vistAra shkti| -de0 jIba/3 / Width or diameter. (ja.pa/pra. 108) / 3. Details (dha. 5/pra 28) / vistAra samyaktva-de0 smygdrshn/I/1| vistAra sAmAnya-de0 krama/6/tiryaka pracaya / vistArAsaMkhyAta-de0 asaMkhyAta / jainendra siddhAnta koza
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ vivasopacaya visvasopacaya , dha. 14/5, 6. 502/430/11 ko vissAsutra caoNAma / pa caNNaM sarIrANaM paramANuyoggalAna ke viddhAdiguNehi te paMcasarIrapoggale lagA poglA tesi vissAsuvacao tti saNNA / tesi vissAsuvacayANaM sabadhassa jo kAraNa paMcasarIraparamANupoggalagao NiddhAdiguNo rAssa ni virasAmu ci sakhyA kArane kajjunadhArAdo / - prazna - visrasopacaya kisakI saMjJA hai / uttara-pA~ca zarIroke paramANUzake madhya jo pugala snigdha Adi guNoke kAraNa una pA~ca zarIrAkepudgalo meM lage hue hai, unako sisopA hai| una vivasopacayoke sambandhakA pA~ca zarIroke paramANu pRdgalagata snigdha Adi guNarUpa jo kAraNa hai usakI bhI visasopacaya saMjJA hai, kyoMki, yahA~ kArya me kAraNakA upacAra kiyA hai / go. jI./mU va jI pra. / 246/515/15 jIvAdoNa taguNA paDiparamANumhi visvacayA jIveNa va samavedA evakevaka parisamAnA hU | 24 visasA svabhAvenaiva AtmapariNAmanirapekSatayaiva upacIyante tattatkarmanokarma paramANusnigvarUkSaNena kamtA pratipante iti visaso pacayA karmano karmapariga tira hilaramAna iti bhAvaH karma yA nokarma ke jitane paramANu jIvake pradezoM ke sAtha hai. unameM se ekaeka paramANu ke prati jIvarAzise anantAnanta guNe visasopacayarUpa paramANu jIvapradezo ke sAtha eka kSetrAvagAhI rUpase sthita hai | 24| visA arthAt AtmapariNAmase nirapekSa apane svabhAvase hI upacIyate arthAt milate hai ve paramANu visasopacaya hai| narma va nokarma rUpase pariName binA jo unake sAtha snigdha va rUkSa guNake dvArA eka skandharUpa hokara rahate hai ve visasopacaya hai aisA bhAva hai / vivasopacaya yandha de0 pradezaman vivasopacayoM meM - hu03 573 vihAyogati - sa, si /8/11/- 11/7 vihAya AkAzam / tatra gatinirvartaka tadvihAyogan2inAma / vihAyaskA artha AkAza hai usameM gatikA nivartaka karma nihAyogati nAmakarma hai ( rA.mA./8/12/10/278/11). (. 8/9.6-1.28/8/1). (go. ka / jI /33/21/22) / / 4. 13/5.1.101/362/2 jassamada bhUminoga vA jIvANamAgAse gamaNa hodita vihAyagadiNAmaM / = jisa karmake udayase bhUmikA Azraya lekara yA binA usakA Azraya liye bhI jovokA AkAzamai gamana hotA hai vaha vihAyogati nAmakarma hai| gha. 6/9.6-1.28/691/2 tivikhamasAna bhUmIpagamana kassa kammassa udaraNa / vihAyagadiNAmassa / kudo / vihatthi me tappAyajIva pade se hi bhramimoTThahiya sayalajIvapaesANAmAyAse gamaNuvalabhA / praznasiyaMtra aura manuSyakA bhUmi gamana sikarmake udayase hotA hai uttara- vihAyogati nAmakarmake udaya kyoki vihastimAtra ( bAraha agula pramANa ) pA~vavAle jIvapradezo ke dvArA bhUmiko vyApta karake jIvake samasta pradezokA AkAzame gamana pAyA jAtA hai / 2. vihAyogati nAmakarmake bheda 1 6.46-1/ sUtra 43/06 ta vihAyA duvi pasatyavihAyogadI appasatya vihAyogI cedi / 43 / jo vihAyogati nAmakarma hai vaha do prakArakA hai- prazasta vihAyogati aura aprazasta vihAyogati / ( pa saM / prA / 2 / 4 / vyAkhyA/46 / 11 ), ( sa si / 8/11/311/7 ), ( rA. bA //11/18/578/12 ), ( go, ka./ jI pra / 33/26/22) / vihAra 3. prazastA prazasta vihAyogati nAmakarma rA.vA./8/11/18/08/12 varavRSabha dviradAdiprazastagatikAraNa pAsta vihAyogatinAma / uSTrakhAstagatimimizasta vihAyogatinAma ceti / - hAthI baila AdikI prazasta gatimeM kAraNa prazasta vihAyogati nAmakarma hotA hai aura U~Ta, gadhA Adiko Azasta gatimeM kAraNa aprazasta vihAyogati nAmakarma hotA hai| 4. manuSyoM AdimeM vihAyogatikA lakSaNa kaise ghaTita ho rAvA. / 8 /11/18/578/14 siddhyajjIvapudgalAnAM vihAyogati kuta iti cet / sA svAbhAvikI / nanu ca vihAyogatinAmakarmodaya pakSyAdiSveva prApnoti na manuSyAdiSu kRtavihAyasi gAbhA mAya naiSa doSa sarveSA vihAyasyaiva gatiravagAhanazaktiyogAt / prazna- nAma karma ke abhAva meM guktamImo aura galI meM gati kaise hotI hai uttara unakI gati svAbhAvika hai de, gati / 1 ) / ? ( prazna- vihAyogati nAmakarmakA aisA lakSaNa karane se vaha pakSiyoMmeM hI ghaTita hogA manuSyAdikome nahIM, khoki, unake AkAzamai gamanakA abhAva hai ' uttara - yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki, avagAhanA zaktike yoga sabhI prANiyoM ke AkAzameM hI gati hotI hai|aur bhI de, vihAyogati meM /4) / vihAyogati nAma kamake baMdha udaya satya sambandhI viSaya yaha vaha nAma vihAra eka sthAna para rahane se rAga baDhatA hai isalie sAdhu jana nitya vihAra karate haiM / varSAyoga ke atirikta adhika kAla eka sthAnapara nahI Thaharate / saghame hI vihAra karate hai, kyoki, isa kAla meM akele bihAra karanekA niSedha hai / bhagavAnkA vihAra icchA rahita hotA hai| 1 sAdhukI bihAra caryA ekla vihArI sAdhukA svarUpa de0 ekala vihArI / 1. ekAkI vihAra va sthAnakA niSedha mU. A /gA. svacchaMda gadAgadasayaNaNisiyaNAdANa bhikkhavosaraNe / svacchadaparociya mA me satturiva egAgI / 150 guruparivAdo sudavochedo titthassa mahalaNA jaudA / bhebhalakusIlapAsatthadA ya 151 // kaMTakhaNyAmAgeNAdisampame cchehi / pAvai AdavivattI viseNa va visUiyA cetra / 152| gAravio nijIo mAilI banasamma gacchevi saMvato ha saghADya mado | 153| ANA aNavatthA vitha micchattArAhaNAdaNAso y| sajamavirANA vi ya ede du nikAiyA ThANA | 154 | tattha Na kapar3a vAso jattha ime Natthi paca AdhArA / AzyiuvajjhAyApavattatherA gaNadharA ya / 155 AiriyakulaM muccA vihara di samaNo ya jo du egAgI / Na ya gehadi uvadesa pAvasamaNoti buccadi du / 656 | AyariyataNa turio puvva sisrattaNa akAUNa / hiDar3a DhaDhAyario rikuso maNahari 660 sonA, baiThanA grahaNa karanA, zikSA, malatyAga karanA, ityAdi kAryoMke samaya jisakA svacchanda gamanAgamana hai, svecchAse hI binA avasara bolanemeM anurakta hai, aisA ekAkI merA berI bhI na ho / 1501 ganako choDa akele vihAra karanemeM isane doSa hote hai- dIkSAguruko nindA vinAza jinAna meM klaka (jaise saba sAtha hI aise hone vihalatA, kuzIlapanA, pArzvasthatA 1151 / jo svacchanda vihAra karatA 9 19 jainendra siddhAnta koza
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ bihAra 574 1. sAdhuko vihAra caryA hai vaha kaoNTe, sthANu, krodhase Aye hue kutte baila Adi, sarpa, mleccha, viSa, ajIrNa, inake dvArA maraNa va duHkha pAtA hai / 152 / zithilAcArI muni Rddhi Adi gauravavAlA, bhogaukI icchAvAlA, kuTila svabhAvI, udyama rahita, lobhI, pApabuddhi, hotA huA munisamUhame rahate hue bhI dUsareko nahIM cAhatA / 153 / ekAkI svacchanda vihArI sAdhuko AjJAkopa, atiprasaMga, mithyAtvakI ArAdhanA, apane samyagdarzanAdi guNokA dhAta, sayamakA dhAta, ye pApasthAna avazya hote hai / 154 / aise gurukula meM rahanA ThIka nahI, jahA~ AcArya, upAdhyAya, pravartaka, sthavira aura gaNadhara ye pA~ca munirAja saghake AdhArabhUta na ho / 1531 jo zramaNa sapako choDakara sagha rahita akelA vihAra karatA hai aura diye upadezako grahaNa nahIM karatA hai vaha pApazramaNa kahA jAtA hai / 15 / jo pahile ziSyapanA na karake AcAryapanA karaneko vegavAna hai vaha pUrvApara vivekarahita DhoDhAcArya hai, jaise akuzarahita matavAlA haathii|660| sU pA./ma./ ukkiTThasohacariyaM bahupariyambho ya garuya bhAro y| jo virahi sacchadaM pAva gacchadi hodi micchatta / / / == jo muni hokara utkRSTa sihavRtti rUpa pravartatA hai, bahuta tapazcaraNa Adise / saMyukta hai, baDA padadhAro hai, parantu svacchanda pravartatA hai, vaha pApa va mithyAtvako hI prApta hotA hai / 1 // sthitikaraNa, ratnatrayako bhAvanA va abhyAsa, zAstra-kauzala, tathA samAdhimaraNake yogya kSetrakI mArgaNA, itanI bAte prApta hotI hai|142|| aniyata bihArIko tIrthakaroMke janma, niSkramaNa, jJAna Adike sthAnokA darzana honese usake samyagdarzana meM nirmalatA hotI hai|143| anya muni bhI usake savega vairAgya, zuddha lezyA, tapa Adiko dekhakara vaise hI bana jAte hai, isalie use sthitikaraNa hotA hai / 144 / [tathA anya sAdhuoke guNoko dekhakara vaha svaya bhI apanA sthitikaraNa karatA hai |146priissh sahana karanekI zakti prApta karatA hai / 147 / deza-dezAntarokI bhASAo AdikA jJAna prApta hotA hai / 1481 aneka AcAryoke upadeza sunaneke kAraNa sUcakA vizeSa artha va artha karanekI aneka paddhatiyokA parijJAna hotA hai / 146 / aneka muniyokA sayoga prApta honese sAdhuke AcAra-bihAra AdikI vizeSa jAnakArI ho jAtI hai 1150] 5. vItarAga sarvadA aniyata vihArI hai bha A /mU./153/350 vasadhIsu ya uvadhIsu ya gAme Nayare gaNe ya snnnnijnne| sabvattha apaDibaddho samAsado aNi yadavihAro 153 / - vasatikA, upakaraNa, gA~va, nagara, svasagha, zrAvakaloka, ina sabo meM jo mamatva rahita hai, vaha sAdhu bhI aniyata vihArI hai| aisA saMkSepame jAnanA cAhie / 153) * cAturmAsameM va anya kAloM meM vihAra karane sambandhI kucha niyama-de0 vihAra/1/2 // * ekAkI sthAnameM rahaneko vidhi-de0pivikta zayyAsana / ta jagahameM rahatA dhairyavAna prAmaka paJcarAtI (42/907 2. eka sthAnameM Thaharane kI avadhi mU. A./785 gAmeyarAdivAsI jayare pacAvAsigo dhiiraa| savaNA phAsuvihArI vivittaegatavAsI ya |585-jo grAmameM eka rAta aura nagarameM pA~ca dinataka rahate hai ve sAdhu dheryavAha prAsuka vihArI hai, strI Adi rahita ekAnta jagahameM rahate hai-de. vstikaa| bo, pA./TI/42/107/1 vasite vA grAmanagarAdau vA sthAtavyaM, nagare paJcarAtre sthAtavya, grAme vizeSeNa na sthAtavyaM / athavA, vasatikA yA grAma nagara AdimeM ThaharanA caahie| nagarameM pA~ca rAta ThaharanA cAhie aura grAmameM vizeSa nahI ThaharanA caahie| de. mAsaikavAsatA-(vasaMtAdi chaho Rtuo meM se eka eka RtumeM eka mAsa paryaMta hI eka sthAname muni nivAsa kare, adhika nhii)| de. pAdya sthiti kalpa-[varSAkAla meM ASADha zu 10 se kArtika zu. pUrNimAtaka eka sthAna meM rahate hai| prayojanavaza adhika bhI rahate hai| paristhitivaza isa kAla me hAni vRddhi bhI hotI hai| 3. sAdhuko aniyata vihArI honA cAhie bha.A/vi./utthAnikA/142/324/8 yogyasya gRhItamustyupAyaliGgasya zratazikSApArasya paJcavidhavinaya vRtta' svavazIkRtamanasa aniyatavAso yukt| jo samAdhimaraNake lie yogya hai, jisane muktike upAyabhUta ligako dhAraNa kiyA hai, jo zAstrAdhyayana karanemeM tatpara hai, paoNca prakArakA vinaya karanevAle, apane manako vaza karane vAle. aise muniyo ke lie grAma nagara Adika aniyata kSetrame nivAsa karanA hai| 4. aniyata vihArakA mahattva bha. A/mU /142-150/324-344 dasaNasodhI ThidikaraNabhAvaNA, adiyattakusalatta / kheparimaggaNAvi ya aNiyadavAse guNA hoti 1142 / jammaNa abhiNivakhavaNa NANuppattI ya titthnnishiio| pAsaMtassa vijANa suvisuddha da saNaM hodi / 143 / sa vigga sa vigmANa jaNayadi suvihido| suvihidANa jutto AuttANa visuddhalesso sulessANaM / 144 / aniyata bihArI sAdhu ko samyagdarzanakI zuddhi, 6. vihAra vidhi yogya kRtikarma bha. A./vi./150/344/6 svAvAsadezadezAnnirgantumicchatA zItalAduSNAdvA dezAccharIrapramArjana kArya, tathA vishtaapi| kimartha / zItoSNajantUnAmAbAdhAparihArArtha athavA zvetaraktaguNAsu bhUmiSu anyasyA ni krameNa anyasyAzca pravezane pramArjana kaTipradezAdadha' kArya / anyathA virudayonisakrameNa pRthivIkAyikAnA tabhUmibhAgotpannAnA sAnA cAbAdhA syAt / tathA jalaM pravizatA sacittAcittarajaso padAdiSu lagnayonirAsa / yAvacca pAdau zuSyatastAvanna gacchejjalAntika eva tiSTheta / mahatonA nadInA uttaraNe ArAdbhAge kRtasiddhavandana' yAvatparakUlaprAptistAvanmayA sarva zarIrabhojanamupakaraNa ca parityaktamiti gRhItapratyAkhyAna samAhitacitto droNyAdikamArohet / parakUle ca kAyotsargeNa tiSThet / tadaticAravyapohAtha / == sva AvAsadezase dezAntarako jAnekA icchuka sAdhu jaba zItala rathAnase uSNa rathAna meM athavA uSNa sthAnase zItala sthAna meM, zveta bhUmise rakta bhUmime athavA rakta-bhUmise zveta bhUmime praveza karatA hai taba use komala pIchIse apane zarIrakA pramArjana karanA cAhie anyathA viruddha yoni saMkrama dvArA kSudra pRthivIkAyika va trasa jIvoko bAdhA hogii| jalame praveza karane ke pUrva sAdhuko paoNva Adi avayavose sacitta ba acitta dhUliko dUra karanA cAhie aura jalase bAhara Anepara jabataka paoNva na sUkha jAya tabataka jala ke samIpa ho khar3A rahe / baDI nadiyoMkI ullaghana karate samaya prathama taTa para siddha vandanA kara dUsare taTakI prApti honetakake lie zarIra AhAra AdikA pratyAkhyAna karanA cAhie / pratyAkhyAna karake naukA vagairahapara ArUDha hove| aura dUsare taTapara pahu~cakara ati cAra dUra karaneke lie kAyotsarga karanA cAhie / (bha.A/vi /66/234/8,1206/1204/6) / * avasara par3anepara naukAkA grahaNa-de0 Upara vAlA shiirssk| jainendra siddhAnta koza
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ vihAra 7. sAdhuke vihAra yogya kSetra va mArga bhaA // 12 / 141 saMjajaNassa ya jahiM phAmuvihAro ya mulabhabutIya khetaM viharato pAhidi solo 1132 phAmuvihAro ya prAtukaM viharaNa jIvabAdhArahitaM gamanaM atrasaharitamahulAkamayAca kSetrasya sulabhattIya sukhenAmaleyona labhyate vRttirAhAro yasmimle ta secaM kSetraM yamI muniko zasuka aura sulabha vRtti yogya kSetrakA alokana karanA yogya hai / jahA~ gamana karanese jIvoko bAdhA na ho, jo trasa jIvo va manaspatiyoMse rahita ho, jahA~ bahuta pAnI va kIcaDana ho vaha kSetra prAzuka hai| muniyoMke nihArake yogya hai jisa kSetrane niyoko sulabhatA se AhAra milegA yaha kSetra apaneko va anya muniyoko sallekhanAke yogya hai / mU. A./304-306 sayaDaM jANa juggaM vA raho vA evamAdiyA / bahuso jeI so magyo phAmukhI have // 204 // hamI arasoM kharIdI bA gomhisglyaa| mahuso peNa bhavati so maggI kA have / 205 icchI pusAditi AdAvega tha ja hara satyaparido caitra so maggo phAio have |306 gADI, hAthIkI avArI, DolI Adi, ratha ityAdika bahuta bAra jisa mArga se calate ho vaha mArga prAmuka hai | 2044 hAthI, ghoDA, U~Ta, gAya, bhaiMsa, bakarI Adi jo bahuta bAra jisa mArga se gaye ho, vaha mArga prAsuka hai | 305 | strI, puruSa, jisa mArga meM tejIse gamana kare aura jo sUrya Adike AtA vyApta ho tathA hatAdise jItA gayA ho, vaha mArga prAmuka hai| aise mArga se calanA yogya hai / 306 / 2. ahaMta bhagavAnkI vihAra caryA * bhagavAnkA vihAra icchA rahita hai - de0 divyadhvani /1/2 1. bhAkAzameM padavikSepa dvArA gamana hotA hai| svasto / 108 / bhUrapi ramyA pratipadamAsIjjAta vikozAmbujamRduhAsA | 108 he maktinAtha jina Apake bihAra ke samaya pRthivI bhI pada-padapara vikasita kamalose mRdu hAsyako liye hue ramaNIka huI thii| ha. pu/3, 24 pAdapadma' jinendrasya saptapadme pade pade / bhuveva nabhasAgacchadudgacchadbhi prapUjitam | 24| = bhagavAn pRthivIke samAna AkAza mArgase cala rahe the, tathA unake caraNa kamala pada-padapara khile hue sAta-sAta kamalose pUjita ho rahe the / 24 caityabhakti 1 kI TokA) / ekIbhAvastotra / 7 pAdanyAsAdapi ca punato yAtrayA tejilokI, hemAbhAso bhavati surabhi zrInivAsazca padma 1 " = he bhagavan Apake pAvanyAsa se yaha trilokI pRthivI svarNa sarIkhI ho gayI / bhaktAmara stotra / 16 pAdau padAni tava yatra jinendra dhatta padmAni tatra vibudhA parikalpayanti / 36 he jinendra Apa jahA~ apane dono caraNa rakhate hai vahA~ hI deva jana kamalokI racanA kara dete hai / de0 arhata / 6 - ( 'AkAza gamana' yaha bhagavAnke kevalajJAnake atizayo me se eka hai ) | cera bhakti / TokA/1 tepAmA pracArI racanA 'pAdanyAse padma pura pRzataraca sata ityevaMrUpa tatra mammI prvRtaa| - | vRtta 'hemAmbhojapracAravibhatA' aisA pada hai usakA artha karate hai|] bhagavA cuke donoM caraNakA pracAra arthAt racanA bhagavAn 575 vItarAga stotra pAdanyAsa ke samaya unake caraNoke nIce sAta sAta kamaloMkI racanA hotI hai| usase unake caraNa zobhita hote hai / 2. AkAza meM caraNakrama rahita gamana hotA hai| caitya bhakti / TIkA / 9 pracAra praze'nyajanAsaMbhavI caraNakramasaMcArarahitAcAro gamanaM tena vijA 'sau vilasitI zobhito - [mUla zlokame 'hemAmbhojapracAravijRmbhitau' yaha pada diyA hai / isakA artha karate hai ] pracAra arthAt prakRSTa cAra yA gamana / anya janoko jo sambhava nahI aisA caraNakrama saMcArase rahita gamana ke dvArA bhagavAke dono caraNa zobhita hote hai| 3. kamalAsanapara baiThe-baiThe hI vihAra hotA hai| jina sahasranAma (jJAnapITha prakAzana ) / pR 207, 108, 60, 167, 183 kA bhAvArtha - [bhagavAda suSabhadevakA kevalajJAna kA kucha kama pUrvakoTi aura bhagavAna mahAvIrakA 20 varSa pramANa (de0 sIkara)] uparokta prabhAgo me bhagavAnko skRta kucha na pUrvakoTi aura kadanyata 20 varSapramANa kAmaka padmAsana se sthita rahanA batAyA hai / isa prakAra apane sampUrNa kevalajJAna kAlame eka Asanapara sthita rahate hue hI bihAra va upadeza Adi ' dete haiM / athavA jisa 1000 paoNkhuDI vAle svarNa kamalapara 4 aMgula U~ce sthita hai vahI kamalAsana yA padmAsana hai / aise padmAsana se hI ye upadeza bihAra bAdi karate hai| vihAravat svasthAna vIcAra-vicAra vIcArasthAna de. sthiti / 1 / vItabhaya - ma. pra./51 / zloka - pUrva ghAtakI khaNDameM rAjA adAsakI putrI se utpanna eka balabhadra thA / dIrghakAla rAjya kiyA / 276-276 // antame dIkSA le lAntava svarga meM utpanna huA 1250 / yaha 'meru' nAmaka gharakA pUrvakA dUsarA bhava hai - de meru / vItarAga- 1. lakSaNa gha. 1/1.1.11 / 108/1 bIto naho rAgo yeSA te vItarAgAjinakA rAga naSTa ho gayA hai unhe vItarAga kahate hai / pra. sA / tA. pra / 14 sakala mohanIyavipAka vivekabhAvanAsauSThava sphuTIkRtanikArAtmasvarUpAdvigatarAma sakala mohanIyale vipaka mekI bhAratakI utAse (samasta mohanIya karmake udayase zinatvako utkRSTa bhAvanAse nirvikAra AtmasvarUpako pragaTa kiyA hone se jo vItarAga hai. yaha bhramaNa khopayogI hai)| la sA./jI. pra. / 304/384/17 vIto'pagato rAga saMklezapariNAmo yasmAdasI vItarAga rAga arthAta sarateza pariNAma na ho jAnese vItarAga hai / vairAgya 1 de. sAmAyika / 1 / samatA ( samatA, mAdhyasthya, zuddhabhAva, vItarAgatA, cAritra, dharma, svabhAvakI ArAdhanA me sama ekArthavAcI hai|)( aura bhI ve mokSamArga (2/2) vairAgya va vairAgI vItarAga kathA -- de. kathA vItarAga cAritra - de. cAritra / 1 / vItarAga chadmastha - de. chadmastha / 2 / vItarAga samyagdarzana-dena 114 // vItarAga stotra zvetAmvarAcArya hemacandrasUri (I. 10801173 ) kRta eka saskRta chandabaddha stotra | jainendra siddhAnta koza -
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ vItazoka vItazoka- - 1. eka graha - de. graha / 2 vijayArdhako uttara zreNIkA eka nagara -- de. vidyAdhara / 576 vItazokA- 1. apara bidehake sarita kSetrakI pradhAna nagarI-de, loka / 22. nandIzvara dvIpako dakSiNa dizAme sthita eka nApI04/2/19 vIra1. ni. /sA./tA.vR./1 boro vikrAnta vIrayate zUrayate vikrA mati karmArAtIn vijayata iti vIra zrI varddhamAna-sanmatinAtha - mahatimahAvIrAbhidhAne sanAtha paramezvaro mahAdevAdhideva pazcimasonAtha vIra arthAdi vikrAnta (parAkramI), mIratA pragaTa kare, zaurya pragaTa kare, vikrama (parAkrama) darzAye, karma zatruopara vijaya prApta kare, vaha 'vora' hai / aise vIrako jo ki zrI varddhamAna, zrI sanmatinAtha, zrI ativIra tathA zrI mahAvIra ina nAmose yukta hai. jo paramezvara hai, mahAdevAdhideva hai tathA antima torthanAtha hai |-(vishess mahAmaura 2 ma. pU. /sarga/ro apara nAma guja * thA / ( 47/375 ) / pUrva bhava naM. 6 me nAgadatta nAmakA eka vaNikaputra thA / (8/231) / pUrva bhava na. 5 meM vAnara ( 8 / 233 ) / pUrva bhava na. 4 me uttarakurume manuSya (6/10) pUrvabhaya na. 3 me aizAna svarga me deva 107) pUrvabhavanaM 2 meM ravimeva rAjAkA putra citrA (10/1951) | pUrvabhava na. 1 meM acyuta svargakA indra ( 10 / 172 ) athavA jayanta svarga me ahamindra ( 11 / 10, 160 ) / vartamAna bhavame vIra huA (16/3) [ yugapat sarvabhava de . 5/40/204375] bharata cakravartIkA choTA bhAI thA ( 16 / 3 ) / bharata dvArA rAjya mA~ganevara dIkSA dhAraNa kara sI (342/926) bharatako ke pAva bhagavAn RSabhadeva ke guNasena nAmaka gaNadhara hue (40/375) / antame mokSa sidhAre ( 47 / 366 ) / 3 vijayArdhako uttara zreNIkA eka nagara - de, vidyAdhara / 4 saudharma svargakA vA~ paTala - de svarga /5/3 / * vIracaMdra 1 nAgasena (I. 1047) ke zikSA guru / samaya tadanusAra Iza 11 pUrva / (de, nAgasena / 2 nandisagha balAtkAra gaNa kI sUrata zAkhA meM lakSmIcandra ke ziSya / kRtiye-vIra vilAsa phAga, jambU svAmI li. jinAntara sImandhara svAmI gIta ityAdi kAvya / samaya-vi 1666 1485 (ve itihAsa /0/4). (tii./3/274)| vIra jayaMtIvrata bhagavAn vIrakI janma tithiko arthAt caitra zu. 13 ko upavAsa kre| 'o ho zrI mahAvIrAya namaH ' isa mantrakA trikAla jApya kare / vIranaMdi -1 nandisagha balAtkAragaNakI gurvAvalIke anusAra Apa vasunandike ziSya tathA ratnanandike guru the / samaya - vikrama zaka 431-661 01-621) - ( de itihAsa / 0/ 2) 2 nandi saMgha dezIyagaNa ke anusAra Apa pahale megha ke ziSya the aura pIche vizeSa adhyayana ke lie abhayanandi kI zAkhA meM A gae the indranandi tathA nemicandra siddhAnta cakravartI ke sahadharmA the, parantu jyeSTha hone ke kAraNa Apako nemicandra guru tulya mAnate hai / kRtiye - candraprabha caritra (mahAkAvya), zilpasaMhitA, AcArasAra / samaya - nemicanda ke anusAra I 150-666 / (de itihAsa / 7/5), (to / 3 / 53-55) / 3. nandisaMgha dezIyagaNa kI guNananda zAkhA ke anusAra Apa dAma nandi ke ziSya tathA zrIdhara ke guru the| samayavi. 1025-1055 (I. 168-668) / (de itihAsa / 7 / 5) / 4. nandisagha dezIyagaNa ke anusAra Apa meghacandra traividya deva ke ziSya hai / kRti - AcArasAra tathA usakI kannar3a TIkA / samaya- meghacandra ke vIrya samAdhikAla (zaka 1037 ) ke anusAra I. za. 12 kA madhya / (tI / 3 / 271) / vIranirvANa saMvat itihAsa / 22.10 (vizeSa de koza 1/ pariziSTa / 1 9) / vIra mAtaMDI - vAmuNDarAya ( I. za 10-11 ) dvArA racita gomaTTasArako kannaDa vRtti | vIravita punnATasabakI gurvAvalI ke anusAra Apa sihnanake ziSya tathA padmasenake guru the-de itihAsa / 7/8 / vIra zAsana divasa de. mahAvIra / vIra zAsana jayaMtIvrata bhagavAn bIrakI divyadhvanikI prathama tithi zrAvaNa kR. 1 ko upavAsa kare / 'o hI zrI mahAvIrAya nama isa mantrakA trikAla jApya kre| (vrata vidhAna sagraha / pR 104 ) vIrasAgara - bambaI prAntake vIra grAma nivAsI eka khaNDelavAla jaina the| pitAkA nAma rAmadAsa thaa| zrI zAntisAgara ke ziSya tathA 1681 A. zivasAgara ke guru the| Azvina zu. 11 mi. ko dakSisa hue| apane antima do varSoM meM AcArya padapara AsIna rahe / samayavi. 1981-2014 ( I 1624-1657 ) ke anvaya 1. pacastUpa sagha vIrasenameM Apa Aryanandi ke ziSya aura jinasena ke guru the| citrakUTa nivAsI ailAcArya ke nikaTa siddhAnta zAstroM kA adhyayana karake Apa bATagrAma (baDaudA ) A ge| vahA ke jinAlaya meM SaTakhaNDAgama tathA kaSAyapAhuDa kI A arpadeva kRta vyAkhyA dekhI jisase prerita hokara Apane ina donoM siddhAnta granthoM para dhaklA tathA jayaghavalA nAma kI vistRta TIkAye likhii| inameM se jayadhavalA kI TIkA inakI mRtyu ke pazcAt inake ziSya jinasenAcArya ne I. 837 meM pUrI kI thii| dhavalA kI pUrti ke viSaya meM matabheda hai| koI I. 896 meM aura koI I. 781 meM mAnate hai / harivaza purANa meM punnATasaghIya jinaSeNa dvArA jayadhavalAkAra jinasena kA nAmollekha prApta hone se yaha bAta nizcita hai ki zaka 703 (I. 781) meM unakI vidyamAnatA avazya thii| (de, koSa 2 meM pariziSTa 1) punnATa saMtha ko gurvAvalI ke sAtha isakI tulanA karane para hama vIrasena svAmI ko zaka 660-7041 (I 770 - 827) meM sthApita kara sakate hai /1/245 (tI./2/224) 2. mAdhura kI gurvAvalI ke anusAra Apa rAmasena ke ziSya aura devasena ke guru the / samaya - vi. 650 - 680 (I 883-123) / (de itihAsa / 7 /11) / 3 lADavAgaDa gaccha kA gurvAvalI ke anusAra Apa brahmamena ke ziSya aura guNasena ke guru the| samaya- vi. 1905 (I. 1048) / (de. itihAsa / 7 /10 ) / vIrasena - *ha pu / 43 / zlo. na - vaTapura nagara kA rAjA thA | 163 / rAjA manu dvArA strIvA apaharaNa ho jAne para pAgala ho gayA | 177 | tApasa hokara tapa kiyA, jisake prabhAvase dhUmaketu nAmakA vidyAdhara huA |221| yaha pradyumna kumArako haraNa karanevAle dhUmaketukA pUrva bhava hai| de0 dhUmaketu vIrAsana -- de Asana / vIrya - sasi /6/6/323 / 12 dravyasya svazaktivizeSo vIryam / dravyakI apanI vIrya hai| rA.vA./6/6/6/12/7) / jainendra siddhAnta koza
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ vIrya pravAda dha. 13/5,5,138/360/3 vIrya zaktirityartha: |-viirykaa artha zakti hai| mokSa paMcAzata/47 Atmano nirvikArasya kRtakRtyatvadhIzca yaa| utsAho vIrya miti tatkIrtitaM munipuNgvai||47-nirvikaar AtmAkA jo utsAha yA kRtakRtyatvarUpa buddhi, use hI munijana vIrya kahate hai| sa, sA/A./pari/zakti naM.6 svarUpanirvartanasAmarthyarUpA vIryazakti' / -svarUpa ( AtmasvarUpakI) racanAkI sAmarthyarUpa vIrya zakti hai| harivaMzalAla khuzAlacanda sahArU sAha sItA rAma hIrAnanda sAha lAla jI / / / / / dharmacandra rAjArAmaabhayarAja udaya rAjabhoja rAjajoga rAja 2. vIryake bheda na. ca. vR14 ko TippaNI-kSAyopazamikI zakti kSAyikI ceti zaktedA~ bhedI |kssaayopsh mikI va kSAyikIke bhedase zakti do prakAra hai| mahAvIra- vRndAvana prasAda / ajitadAsa zikhara canda sundaradAsa puraSottamadAsa haridAsa ziromaNI 3. kSAyika vIryakA lakSaNa sa, si /2/4/154/10 vIryAntarAyastha karmaNo'tyantakSayAdAvirbhUtamanantavIrya kSAyikam / vIryAntarAya karmake atyanta kSayase kSAyika ananta vIrya pragaTa hotA hai| (rA. vA /2/4/6/106/1) / rA. bA /2/4/7/114/15 kevalajJAnarUpeNa anantavIryavRti / - siddha bhagavAn meM kevalajJAnarUpase ananta vIryakI vRtti hai / pa pra./TI/1/61/69/12 kevalajJAnaviSaye anantaparicchittizaktirUpamanantaboyaM bhnnyte| kevalajJAnake viSaya meM ananta padArthoM ko jAnanekI jo zakti hai vahI anantavIrya hai (dra, sa /TI/14/42/11) / hanumAnadAsa, gulAbadAsa, mahatAba, bulAkaMcanda kRtiyaoN-1 tIsa caubIsI pATha, 2 caubIsI pATha, 3. samavazaraNa pUjA pATha, 4. arhatpAsAkevalI, 5. chandazataka, 6 vRndAvana vilAsa, (piMgala grantha), 7. pravacanasAra ttiikaa| samaya, I.1803-1848 / vi. 1860-1605 |vi.1905 meM antima kRti pravacanasAra TIkA pUrI kii| (vRndAvana vilAsa/pra premI jI) / (tI0/4/266) vRMdAvana vilAsa-kavi vRndAvana (I 1803-1848 ) racita eka bhASA pdsNgrh| vRMdAvalI-AvalIke smy/3| vRkArthaka-bharatakSetra madhya AryakhaNDakA eka deza-de. manuSya/4 / vRkSa-jainAmnAyameM kalpavRkSa va caitya vRkSoMkA prAyaH kathana AtA hai| bhogabhUmime manuSyokI sampUrNa AvazyakatAoMko cintA mAtrase pUrI karane vAle kalpavRkSa hai aura pratimAoke AzrayabhUta caityavRkSa hai| yadyapi vRkSa kahalAte hai, parantu ye sabhI pRthivIkAyika hote hai, vanaspati kAyika nhii| 4. vIryaguNa jIva va ajIva donoM meM hotA hai go. ka./jI. pra/16/11/10 vIrya tu jIvAjIvagatamiti / vIrya jIva tathA ajIba donoM meM pAyA jAnA hai| 5. vIrya sarva guNoMkA sahakArI hai dra, saM./TI/1/15/7 chadmasthAnAM vIryAntarAyakSayopazama kebalinA tu niravazeSakSayo jJAnacAritrAdya tpattI sahakArI sarvatra jJAtavyaH / =-chadmasthAnoM ke to vIryAntarAyakA kSayopazama aura kevaliyoke usakA sarvathA kSaya jJAna cAritra AdikI utpattime sarvatra sahakArI kAraNa hai| * siddhoMmeM ananta vIrya kyA-de daan/2| vIrya pravAda-zrutajJAnakA tIsarA pUrva-de. zrutajJAna/III / vIrya labdhi -de, labdhi /1 / vIryAMtarAya-de. antraay| vIryAcAra-de. aacaar| 1. kalpavRkSa nirdeza 1. kalpavRkSakA sAmAnya lakSaNa ti.pa/4/341 gAmaNayarAdi savya Na hodi te hoMti smykpptruu| NiyaNiyamaNasaMkappiyavatthUNi deti jugalANaM / 341 // - isa ( bhogabhUmike) samaya vahA~para gA~va va nagarAdika saba nahIM hote, kevala ve satra kalpavRkSa hote hai, jo jugaloMko apane-apane manakI kalpita vastuoko diyA karate hai| 2. 10 kalpavRkSoMke nAma nirdeza ti /4/342 pANaMganUriyaMgA bhasaNavatthaMgabhoyaNaM gA ya / AlayadIviyabhAyaNamAlAtejaga Adi kappatarU 342 / -bhogabhUmimeM pAnAga, tUryAMga, bhUSaNAga, vastrAga. bhojanAMga, AlayAga, dIpAga, bhAjanAga, mAlAga aura tejAga Adi kalpavRkSa hote hai / 342 / (ma. pu/8/36), (tri sA./787) / 3.10 kalpavRkSoMke lakSaNa ti. pa/4/343-353 pANaM madhurasusAdaM charase hi juda pasatthamaisIda / banosabhedajutta pANagA deMti tuThThipuTTiyara / 343 // tUra gA vRdAvana-zAhAbAda jileke banArasa va ArAke madhya bArA nAmake grAmame vi 1842 meM janma huaa| apravAlavazake goyala gotrI the| pIche bi. sa. 1860 me bArA choDakara kAzI rahane lge| bhASAke prasiddha kavi the| pravacanasArakI prazastike anusAra ApakI vaMzAvalI nimna prakAra hai jainendra siddhAnta koza bhA0 3-73
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRkSa 578 1. kalpavRkSa nirdeza baravINApaTupaTahamuiMgajhalarIsaMkhA / daMdubhibhabhAbherIkAhalapahUdAi deti tUraggA |344 / tarao vi bhUsaNa gA kknnkddisutthaarkeyuuraa| maMjIrakaDayakuMDalatirIDamauDAdiya deti / 34 // vatthaMgA Nitta par3acINasuvarakhaumapahudivasthANi / maNaNayaNANa dara NANAvasthAdi te deMti 1346 / solasavihamAhAra solasameyANi veMjaNANi pi| codasabihasobAI' ravajjANi viguNaca uvaNa 3471 sAyANaM ca payAre tesaTThIsaMjudANi tisayANi rasabhedA / tesaTThI deti phuDaM bhoyaNa gadumA / 318 / sathiaNadAvattapyamuhA je ke vi dibvpaasaadaa| solasabhedA rammA deti hute AlamagadumA / 346) dIvadumA sAhApabAlaphalakusumama kurAdIhiM / dovA iva pajja lidA pAsAde deti ujjoba / 350 bhAyaNaagA kacaNabaharayaNaviNimmiyAi dhavalAi / bhiMgArakalasagaggaricAmarapIDhAdiya deti // 3516 vallItarugucchaladumbhavANa solasasahassabhedANa / mAlAgadumA deti hu kusumANa vivihamAlAo / 352 // tejagA majjhadiNa diNayarako DINakiraNasaMkAsA / Navattaca dasarappahudoNaM katisaharaNA (253 // ma. pR/3/37-36 madyADA madhumaireyasIdhvariSTAsavAdikAn / rasabhedAstatAmodAna vitarantyamRtopamAna / 371 kAmoddIpanasAdhAta mdymityupcryte| tArako rasabhedo'ya ya sevyo bhogabhUmijai |38mdsy karaNa madya pAna zauNDai ryadAratam / tadvarjanIyamANAm anta karaNamohadam 36 - inameM se pAnAMga jAtike kalpavRkSa bhogabhUmijoko madhura, susvAdu, chaha rasose yukta, prazasta. atizIta aura tuSTi eva puSTiko karanevAle, aise battIsa prakArake pe dravya diyA karate haiN| (isIkA apara nAma madyAga bhI hai, jisakA lakSaNa atame kyiA hai ) 343 / tUryAga jAtike kalpavRkSa uttama bINA, paTu, paTaha, mRdaMga, jhAlara, zarakha, dudubhi, bhaMbhA, bherI aura kAhala ityAdi bhinna-bhinna prakArake vAditroMko dete hai|314| bhuSaNAga jAtike kalpavRkSa kakaNa, kaTisUtra, hAra, keyUra, ma jora, kaTaka, kuNDala, kirITa aura mukuTa ityAdi AbhUSaNoko pradAna karate hai|31| ve vastrAga jAtike kalpavRkSa nitya cInapaTa eva uttama kSaumAdi vastra tathA anya mana aura nayanoko Anandita karanevAle nAnA prakArake vastrAdi dete hai|346| bhojAga jAtike kalpavRkSa solaha prakArakA AhAra va solaha prakArake vya jana, caudaha prakArake sUpa (dAla Adi ), eka sau ATha prakArake khAdya padArtha, svAdya padArthoke tIna sau tiresaTha prakAra, aura tiresaTha prakArake rasabhedoko pRthak-pRthak diyA karate hai| 347 348 / AlayAMga jAtike sapavRkSa, svastika aura nandyAvata ityAdika jo solaha prakAra ke ramaNIya divya bhavana hote hai unako diyA karate hai| 1346 / dIpAMga jAtike kalpavRkSa prAsAdome zAkhA, pravAla (navajAta patra), phala phUla aura akurAdike dvArA jalate hue dIpakoke samAna prakAza dete hai / 350 bhAjanAMga jAtike kalpavRkSa suvarNa eva bahutase ratnoMse nirmita dhavala jhArI, kalaza, gAgara, cAmara, aura AsanAdika pradAna karate hai / 3.1 / mAlAga jAtike kalpavRkSa vallI. taru, guccha, aura latAose utpanna hue solaha hajAra bhedarUpa puSpokI vividha mAlAoko dete hai / 342 // jAga jAtike krupavRkSa madhya dinake karoDo suryoMkI kiraNoM ke samAna hote hue nakSatra, candra, aura sUryAdikkI kAntikA saharaNa karate he| 353 / (ma pu/8/36-48) (pAnAMga jAti ke kalpavRkSako madyAga bhI kahate hai) iname madyAga jAti ke vRkSa phailatI huI mugandhIse yukta tathA amRta ke samAna mIThe madhu-maireya, sIdhu, arie aura Asava Adi aneka prakArake rasa dete hai / 37 / kAmoddIpanakI samAnatA hone se zIghra hI ina madhu Adiko upacArase mdya kahate hai| bAstavame ye vRkSoke eka prakAra ke rasa hai jinhe bhogabhUmi meM utpanna honevAle Arya puruSa sevana karate hai / 38 / madyapAyI loga jisa madyakA pAna karate hai. vaha nazA karane vAlA hai aura anta karaNako ma'hita karane vAlA hai, isalie Arya puruSoM ke lie sarvathA tyAjya hai / / * vRkSoM va kamaloM AdikA avasthAna, vistAra va citra -de0 lok| 1. kokameM varNita saba vRkSa va kamala Adi pRthivI kAyika hote haiM ti pa/4/gAthA naM, gaMgANaINa majjhe ubhAsa di eu maNimao kUDo / / 205 / viyaliyakamalAyAro rammo deruliyaNAlasatto / 206 cAmIyarakesarehi saMjutto / 207 / te savve kappadumA Na baNapphadI No vetarA savve / Navari puDhavisarUvA puNNaphala deti jIvANaM / 354 // sahido viyasiakusumehi suhasa cayarayaNaraci dehi / 1656 / dahamajjhe araviMdayagAla bAdAlakosamuvviddha / igikosa bAhavalaM tassa muNAlaM ti rajadamayaM / 1667 kado yariTTharayaNa NAlo veruliyarayaNa nnimmvido| tassuvari daraviyasiyapauma caukosamuvyiddha 1668 sohedi tassa khaMdho phura tavarakriNapussarAgamao / 2153 / sAhAsu pattANi mrgyveruliynniiliidaanni| vivihAi kakkeyaNacAmIyarabindumamayANi (2157 samma litaruNo akura kusumaphalANi vicittarayagANi / paNapavaNNasohidANi NiruvamarUvANi reti / 2158 / sAmalirukkhasariccha ja burukkhANa baNNaNa sayalaM / 2166 / ti pa/8/405 sayalidama dirANaM purado NaggohapAyavA hoti| ekkekka puDhamimayA pucodida jabudumasa risA / 405 / -1 gagA nadI ke bIca meM eka maNimaya kUTa prakAzamAna hai / 20 / yaha maNimaya kUTa vikasita kamala ke AkAra, ramaNIya aura baiDUryamaNi mAlame saMyukta hai / 206 // yaha suvarNa maya parAgase saMyukta hai / 2074 (ti. 5/4/353-356) / 2 ye saba kalpavRkSa na to vanaspati hI hai aura na koI vyantara deva hai, kintu vizeSatA yaha hai ki ye saba pRthivIrUpa hote hue jIvoMko unake puNya karmakA phala dete hai / 354 / (ma pu/8/46), (ana dha / 1/38/58 para uddhRt| 3. padma draha zubha sa caya yukta ratnose race gaye vikasita phUloM se sahita hai 1656 / tAlAbake madhya meM vyAlIsa kosa U~cA aura eka kosa moTA kamalakA nAla hai| isakA mRNAla rajatamaya aura tIna kosa bAlya se yukta hai / 1667 / usa kamalakA kanda ariSTa ratnamaya aura nAla baiDUrya maNise nirmita hai| isake Upara cAra kosa U~cA vikasita padma hai / 1668 / ( so kamala pRthivI sArarUpa hai banaspati rUpa nAhI hai-(tri, sA/bhASAkAra) (tri. sA./ 566) / 4 usa zAlmalI vRkSakA prakAzamAna aura uttama kiraNose sayukta purakha rAjamaya skandha zobhAyamAna hai| 2155 / usakI zAkhAoMmeM marakata, vaiDUrya. indranIla, karketana, suvarNa aura muMgese nirmita vividha prakArake patte hai / 2157 / zAlmalI vRkSaka vicitra ratnasvarUpa aura pA~ca varNose zobhita anupama rUpavAle aMkura, phUla eva phala zobhAyamAna hai / 2158 / jambUvRkSoMkA sampUrNa varNana zAlmalI vRkSoke hI samAna hai / 2166 / / 5 samasta indra mandiroke Age nyagrodha vRkSa hote hai| iname eka eka vRkSa pRthibIsvarUpa aura pUrvokta jambUvRkSa ke sadRza hai / (8/104) / sa, si //sUtra/pRSTa/pakti uttarakurUNA madhye jambUvRkSo'nAdinidhana' pRthivIpariNAmo'kRtrima saparivAra / (6/212/6) jambUdvIpe yatra jambUvRkSa sthita , tatra dhAtakIkhaNDe dhAtakIbRkSa sprivaar.| (33/ 227/6 ) / yatra jambRvRkSastatra puSkara saparivAram / (34/228/4) / - uttarakurumeM anAdi nighana, pRthivI se banA huA, akRtrima aura parivAra vRkSose yukta jambuvRkSa hai| jambUdvIpame jahA~ jambUvRkSa sthita hai, dhAtakI khaNDa dvIpame parivAra vRkSoM ke sAtha vahA~ dhAtakI vRkSa sthita hai| aura puSkara dvIpameM vahA~ apane parivAra vRkSoMke sAtha puSkara vRkSa hai| tri sA/648 NANArayaNuksAhA pavAlasumaNA midigasarisaphalA / pRDhabimayA dasata gA majhagge chccduvyaasaa| vaha jambUvRkSa nAnA jainendra siddhAnta koza
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRkSa prakAra ratnamayI upazAkhAo se mU~gA samAna phUlose tathA mRdaga samAna phakta pRthivImaya hai, canarapatirUpa nahIM hai| 2. caitya vRkSa nirdeza 1. jina pratimAo prAzraya sthAna hote haiM tice mUsa parokara udisAmutra ceti jipaDimA paliyakaThiyA surehi mahanilA 135 vRkSa ke mUla cAroM dizAodizA pAsa sthita aura devAme pUjanIya pA~ca-pA~ca jina pratimAe~ virAjamAna hotI hai -3 (di. pa / 3 / 137), (trisA / 215 ) | di 2/0 mamimahADahera juttA esamma patAra tAra eka-eka ke Azrita ATa mahAprAtihAryo se sayukta cAra cAra maNimatra jina pratimAe~ hotI hai / 07 / (tri sA / 254, 1002) ( 2. caitya vRkSa kA svarUpa va vistAra ti, pa /3/31-36 tabbAhire asoyaM mattacyadaca pacavaNapuNNA / NiyajANatA ceti cetamA 31 doNi samA joyaNANi paNNAsA / cattAro majmammiya ate kosadUdha12 ucviANi piiddaagi| poTovara marammA ceti cetamA 3 paka avagAhaM kAsamekamuddi N / joyaNakha ducche ho sAhAdIhattaNa ca cattAri |4| vivihvararayaNa sAhA vicittakusumo vasobhidA savve / varamaragayacarattA divvatarU te virAyati |35| vividha kurucecajhyA vidhiharU vihirayaNapariNAmA chAdita juttA baTAlAdiramapijjA 36 ] bhavanavAsI devoMke bhavano ke bAhara beDiyoM hai ] vediyo ke bAhya bhAga caityase sahita aura apane nAnA vRjhose yukta pavitra azoka vana, saptacchadavana, capakatrana aura Amravana sthita hai | 31 cair sthalakA vistAra 250 yojana tathA U~cAI madhyame cAra yojana ora anta kosapramANa hotI hai 32 pIDhokI bhUmikA vistAra yaha yojana aura U~cAI cAra yojana hotI hai| ina pIThIka upara bahumadhya bhAgame ramaNIya caitya vRkSa sthita ha e hai / 33 / pratyeka vRkSakA avagADha eka kosa, skandhakA utsedha eka rojana aura zAkhAokI lambAI yojanapramANa kaho gayA hai / 34 / ve taba divya vRta vividha prakAra ke uttama ratnokI zAkhAAse yukta, vicitra puSpose alakRta aura utkRSTa marakata maNimaya uttama patra se vyApta hote hue atizaya zobhAko prApta hote hai |33| vividha prakAra ke akurose maNDita. aneka prakArake phalose yukta, nAnAprakAra ke ratnose nirmita chatrake Upara chatrase sayukta ghaNTAjAla ramaNIya hai |36| 4 tho 579 220 yo ti pa /4/806-813 kA bhAvArtha 2 samavazaraNomeM sthita caityavRkSo ke Azrita tIna-tIna koTose veSTita tIna pITho ke ppara cAra-cAra mAnastambha hote hai | jo bAniyo krIDanazAlAo va nRtyazAlAo va upamiyo zobhita hai| 210-012 ( isakA citra de 'samavazaraNa) kI U~cAI apane-apane rokI U~cAI se 12 guNa hai| caityavRkSa bhUmi 10 2. vRkSa * pramaSTa 2. caityavRkSa pRthivIkAyika hote hai ti 1/4/20 AdikSiNeNa hogA pRDhanimmA joliyA hosimAmA devoke bhavano meM sthita ) ye saba cetyakSa pradianta se rahita tathA pRthivIkA pariNAmarUpa hote hue niyamase jIvokI utpatti aura binAzake nimitta hote haiN| isI prakAra pANDusmanake caiyAvaya tathA vyantaradevo bhavaname sthita jo vaizya hai unake sambandhame bhI jAnanA] ( 1/2/200), (ti 1/6/2) ( aura bhI de UparakA zIrSaka } jainendra siddhAnta koza nirdaza 4. caityavRkSoke bheda nirdeza ti pa / 3 / 136 sassatyasattatraNa- sapalajanU ya vetasava DabA / taha pIgusarisA palAsarAyamA kama / 136 / ti pa /6/28 kamaso asopracapaNAgadumatvUra ya gohe | kaTayarukkho tulasI kadama vidao tite 28 azurakumArAdi dasa prakAra ke bhavanavAsI devoke bhavano kramase - azvattha ( pIpala ), saptaparNa, zAlmalI, jAmuna, vetasa, kadamba tathA priyagu, zirISa, palAza aura rAjadrama ye daza prakArake caityavRkSa hote hai | 136 | kinnara Adi ATha prakAra ke vyantara devoke bhavano me kramase - azoka, campaka, nAgadruma, tambUru, nyagrova ( vaTa), kaNTakavRkSa, tulasI aura kadamba vRkSa ye ATha prakAra ke hote hai |28| = ti pa /4/805 ekkekAe uvatraNakhidie taravo yasoyasattadalA / capaya . cUdA sudarabhUdA cattAri cattAri |50| = samavazaraNo meM ye azoka, saptacchada, campaka va Amra aise cAra prakArake hote hai / 805
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRkSamUla vRtti parisaMkhyAna 5. caityavRkSa devoMke cihna svarUpa haiM 1218 / eka-do Adi phATako taka prApta ho athavA vivakSita phATakmeM prApta hI, athavA vivakSita gharake oNganameM grApta hI, athavA vivakSita ti.pa./4/135 olagasAlApurado cettadumA hoti vivihrynnmyaa| phATakakI bhUmi meM prApta hI, (gharameM praveza na karake phATakakI bhUmi meM hI asurappahudi kulANaM te ciNhAI imA hoti / 13 / / - (bhavanavAsI yadi prApta hogA to), athavA eka yA do bAra parosA hI, athavA eka devo ke bhavanomeM ) olagazAlAoke Age vividha prakArake ratnose yA do Adi dAtAoM dvArA diyA gayA hI, athavA eka yA do Adi nirmita caityavRkSa hote hai| ve ye caitya vRkSa asurAdi devoke kulose grAsa hI, athavA piNDarUpa hI dravarUpa nahIM, athavA dravarUpa hI piNDarUpa cihnarUpa hote hai| nahI, athavA vivakSita dhAnyAdirUpa AhAra milegA to grahaNa karUgA anyathA nahIM / 216 / kulatyAdi dhAnyoMse mizrita hI, athavA thAlI6. azokavRkSa nirdeza ke madhya bhAta rakhakara usake cAro ora zAka purasA hogA to, athavA ti, pa./4/615-616 jesiM tarUNamUle uppaNNa jANa kevala NANaM / upa- madhyameM anna rakhakara cAro tarapha vyaMjana rakhe hoge to, athavA vyaMjanoMsahappahudijiNANaM te ciya asoyarukkha tti|61|| NaggohasattapaNaM ke bIcame puSpoke samAna anna rakhA hogA to, athavA moTha Adi sAla saralaM piyaMgu taM ceva / sirisaM NAgatarU vi ya akkhA dhUlI dhAnyase amizrita tathA caTanI vagairaha vyajanose mizrita hI, athavA palAsa teMdUvaM / / 16 / pADalajabUpippaladahivaNNo NaMditilayacUdA lebaDa (hAthako cikanA karanevAlA AhAra) ho, athavA alevaDa hI, y| kaMkalli caMpabaula mesayasiMga dhava sAla / / 17 / sohaMti asoyatarU athavA bhAtake siktho sahita yA rahita hI bhojana milegA to lUgA pallavakusumANadAhi sAhAhi / laMbaMtamAladAmA ghaTAjAlAdiramaNijjA anyathA nahIM / 220 // suvarNa yA miTTo Adike pAtrameM purasA hI, athavA 1818 / NiyaNiyajiNaudaeNaM bArasaguNidehi sarisaucchehA / usaha- bAlikA yA taruNI Adi vivakSita dAtArake hAthase hI, athavA jiNappahudINaM asoyarukravA viyara ti|16-Rssbh Adi tIrthakaroM bhUSaNa-rahita yA brAhmaNI Adi vivakSita strIke hAtha se hI AhAra ko jinavRkSoke nIce kevalajJAna utpanna huA hai (de. tIrtha kara/5) milegA to grahaNa karUMgA anyathA nahI1 ityAdi nAnAprakArake niyama ve hI azokavRkSa hai / 11 / nyagrodha, saptaparNa, sAla, sarala, priyagu, karanA vRttiparisakhyAna nAmakA tapa hai / 221 // zirISa, nAgavRkSa, akSa (baher3A). dhUlipalAza, tedU, pATala, jambU. mU A./355 goyarapamANadAyagabhAyaNaNANavidhANa ja gaNNaM / taha pIpala, dadhiparNa, nandI, tilaka, Amra, kakeli ( azoka ), campaka, esaNassa gahaNaM vividhassa vRttiparisaMkhA / 3531 - gRhokA pramANa, bakula. meSazRga, dhava aura zAla ye 24 tIrthaMkaroke 24 azokavRkSa hai, bhojanadAtAkA vizeSa, kaoNse Adi pAtrakA vizeSa, mITha, sattU Adi jo laTakato huI mAlAose yukta aura ghaNTAsamUhAdikase ramaNIka bhojanakA vizeSa, inameM aneka tarahake vikalpakara bhojana grahaNa karanA hote hue pallava evaM puSpose jhukI huI zAkhAose zobhAyamAna hote vRttiparisakhyAna hai / 353 // (ana, dha./7/26/675 ) haiN|616-618| RSabhAdi tIrthaMkaroMke uparyukta caubIsa azokavRkSa bArahame guNita apane-apane jinako (tIrthakarakI) U~cAIse yukta sa.si /8/11/438/7 bhikSArthino munerekAgArAdiviSaya. sakalpa hote hue zobhAyamAna hai|616 [pratyeka tIrtha karakI U~cAI-de, cintAbarodho vRttiparisaravyAnam / --bhikSAke icchuka munikA eka tIrthakara/5] ghara Adi viSayaka sakalpa arthAt cintAkA avarodha karanA vRtti parisakhyAna tapa hai| vRkSamUla-1. varSAkAlame vRkSake nIce dhyAna lagAnA vRkSamUla yoga rA, bA./8/16/4/618/24 ekAgArasaptavezmarathyAI prAmAdi viSaya, kahalAtA hai-de, kaayklesh| 2. vRkSamUla Adi vanaspati-de. saMkalpo vRttiprisNkhyaanm| -eka athavA sAta ghara, eka-do Adi banaspati / vRtta-Circle-(jaM.pa./pra. 108); (dha.5/pra.28) galI, Adhe grAma Adike viSayameM saMkalpa karanA ki eka yA do gharase hI bhojana lUgA adhikase nahIM, so vRttiparisaMkhyAna tapa hai| (cA. -de. maNita/II/7 ! sA./13541) vattaviSkaMbha-Drameter, width of a ring vRtta viSkaMbha nikAlanekI prakRti-de. mnnit/II/7| gha. 13/5,4,26/57/4 bhoyaNa-bhAyaNa-ghara-vADa-dAdArA buttI NAma / tisse vuttIe parisaMvANaM gahaNaM vRttiparisaMkhANa NAma / edammi vRtti-1, nyA, vi./q./2/30/62/14 vRttiH vartanaM smvaayo|| buttiparisakhANe paDibaddho jo avaggaho so buttiparisarakhANa NAma -vRtti arthAta vartana yA smvaay| guNa guNIkI abhinntaa| tavo tti bhaNidaM hodi| -bhojana, bhAjana, ghara bAra (muhallA) 2 gocarI Adi paoNca bhikSA vRtti-de, bhikSA/1 / aura dAtA, inakI vRtti saMjJA hai| usa vRttikA parisakhyAna arthAta grahaNa karanA vRttiparisakhyAna hai / isa vRttiparisakhyAnameM pratibaddha vRtti parisaMkhyAna jo avagraha arthAda parimANa niyantraNa hotA hai vaha vRttiparisakhyAna bha. A./na./218-221/433 gattApaJcAgada ujju vIhi gomuttiyaM ca pela- nAmakA tapa hai, yaha ukta kathanakA tAtparya hai| kyi / sabUkAvaTTa'pi ya padaMgavIdhIya gopariyA / 21 / paDiyaNiyasaNa bhikkhA parimANa dttighaasprimaann| piDehaNA ya pANesaNA ya ta. sA /7/12 ekvstudshaagaarpaanmudgaadigocrH| saMpa. kriyate yatra jAgUya puggalayA / 216 / sasi phaliha parivaravA pRSphovahida va bRttisakhyA hi tttp.112|| = maiM Aja eka vastukA hI bhojana suddhagovahidaM / 220 pattassa TAyaggassa ya avAgaho bahuviho karUMgA, athavA daza gharase adhika na phirUMgA, athavA amuka paanssttiie| iccetramAdividhiNA NAdabA buttiparisaMkhA / 221 // mAtra hI karUMgA yA mUMga hI khAU~gA ityAdi aneka prakArake saMkalpa -jisa mArga se AhArArtha gamana kiyA hai, usI mArga se lauTate samaya, ko vRttiparisaMkhyA tapa kahate hai| athavA sarala rAstese jAte samaya, athavA gomUtravava mor3osahita ___ kA a/mU/445 egAdi-gihapamANa kiccA saMkappa-kampiyaM virasa / bhramaNa karate hue; athavA sandUka yA peTIke samAna catuSkoNa rUpase bhoja pasuvva bhuMjadi vittipamANaM tavo tassa / jo muni AhArabhramaNa karate hue, athavA zaMkha ke samAna AvauMsahita bhamaNa karate ke lie jAnese pahile apane manameM aisA saMkalpa kara letA hai ki Aja hue, athavA pakSiyokI paMktikI bhaoNti bhramaNa karate hue, athavA jisa eka ghara yA do ghara taka jAU~gA athavA nIrasa AhAra milegA to zrAvakake gharameM AhAra grahaNa karanekA sakalpa kiyA hai usI meM, AhAra grahaNa karUMgA, aura vaisA AhAra milanepara pazukI taraha use ityAdi prakArase AhAra milegA to grahaNa karU gA anyathA nahI cara letA hai, usa munike vRttiparisa khyAna tapa hotA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ vRttimattva 581 vRSabha 2. vRtti parisaMkhyAna tapakA prayojana jJAnarUpa Alokase baDhAyA huA jJAnarUpI netra hai unako vidvAnone vRddha kahA hai / 4 / jo muni tapa, zAstrAdhyayana, dhairya, viveka (bhedasa si./1/16/438/8 vRttiparisakhyAnamAzAnivRttyarthamavagantavyam / jJAna), yama tathA sayamAdikase vRddha arthAta baDhe hue hai ve hI vRddha -vRttipariekhyAna tapa AzAkI nivRttike artha kiyA jAtA hai| hote hai| kevala avasthA mAtra adhika honese yA keza sapheda honese ho (rA, vA/8/16/4/618/25); (cA sA /135/2) koI vRddha nahI hotA / / jo vRddha hokara bhI honAcaraNose vyAkula dha 13/5.4,26/57/6 esA kesiM kAyayA / sagatavoviseseNa bhavvajaNa ho bhramatA phire vaha taruNa hai aura satsagatise rahatA hai vaha taruNa mukhasamedUNa sagarasa-ruhira-mAsasosaNavAreNa iMdiyasaMjamamicchatehi honepara bhI satpuruSokI-sI pratiSThA pAtA hai / 10 / sAhahi kAyavvA bhAyaNa-bhoyaNAdivisayarAgAdipariharaNa cihi bha A./vi./116/275/- vAcanAmanuyoga vA zikSayata' avmrtnvaa| prazna-yaha kisako karanA caahie| uttara-jo apane tapa trayasyAbhyutthAtavyaM tanmUle'dhyayanaM kurvadbhi sarvereva / - jo grantha vizeSake dvArA bhavyajanoko zAnta karake apane rasa, rudhira aura mAsa aura artha ko par3hAtA hai athavA sadAdi anuyogoM kA zikSaNa ke zoSaNa dvArA indriya saMyamakI icchA karate hai, una sAdhuoko detA hai, vaha vyakti yadi apane se ratnatraya meM hona bhI ho to bhI karanA cAhie, athavA jo bhAjana aura bhojanAdi viSaya rAgAdiko usake Ane para jo jI usake pAsa adhyayana karate hai ve sarvajana khaDe dUra karanA cAhate haiM, unhe karanA cAhie (cA. sA /13541) ho jaaye| bha A./vi./6/32/18 AhArasaMjJAyA jayo vRttiparisalyAnaM / AhAra pra. sA/tA./ /263/354/15 yadyapi caritra guNenAdhikA na bhavanti saMjJAkA jaya karanA vRttiparisaMkhyAna nAmakA tapa hai| tapasA vA tathApi samyagjJAnaguNena jyeSThatvAcchatavinayArtha3. vRttiparisaMkhyAna nitya karane kA niyama nahIM mbhyuttheyaa| bha. A. ma./vi./147/469 aNuputveNAhAraM saMvaThThato ya sallihai deh| pra. sA./tA./4 /267/358/17 yadi bahuzrutAnA pArzve jJAnAdiguNadivasuggahieNa taveNa cAvi sallehaNa kuNai / 2471 divasugahigeNa vRddhayartha svaya cAritraguNAdhikA'pi bandanAdikriyAsu vartante tadA taveNa cAvi ekaikadinaM pratigRhItena tapasA ca, ekasmindine'nazanaM, doSo nAsti / yadi puna. kevala khyAtipUjAlAbhArtha' vartante tadAtiekasmindine vRttiparisakhyAna iti / -kramase AhAra kamI karate- prasagAhoSo bhavati |-caaritr va tapa meM adhika na hote hue bhI karate kSapaka apanA deha kRza karatA hai| pratidina jisakA niyama samyagjJAna guNa se jyeSTha hone ke kAraNa zrutakI vinaya ke artha vaha kiyA hai aise tapazcaraNase arthAt eka dina anazana, dUsare dina vRtti- abhyutthAnAdi vinaya ke yogya hai| yadi koI cAritra guNa meM adhika parisaMkhyAna isa kramase kSapaka sallekhanA karatA hai, apanA deha kRza hote hue bhI jJAnAdi guNa kI vRddhi ke artha bahuzruta jano ke pAsa karatA hai| vandanAdi kriyA meM vartatA hai to koI doSa nahIM hai| parantu yadi 1. vRttiparisaMkhyAna tapake aticAra kevala khyAti pUjA va lobha ke artha aisA karatA hai taba ati doSa kA prasaga prApta hotA hai| bha. A./vi./487/707/8 vRttiparisakhyAnasyAticArA' | gRhasakameva pra sA. mU./266 guNadodhigassa viNayaM paDicchago jo vi homi samaNo pravizAmi, ekameva pATakaM daridragRhameka / evaMbhUtena dAyakena dAyi tti.| hojjaM guNadharo jadi so hodi aNa tsNsaarii| jo zramaNya kayA vA datta gRhISyAmIti vA kRtasaMkalpa / gRhasaptakAdikAdadhika meM adhika guNa vAle hai tathApi hona guNavAloM ke prati (vandanAdi) praveza', pATAntarapravezazca / paraM bhojayAmItyAdikaH / = "maiM sAta kriyAoM meM vartate hai ve mithyA upayukta hote hue cAritra se bhraSTa gharoM meM hI praveza karUMgA, athavA eka daravAje meM praveza karU gA, kivA hote haiN| daridrI ke gharame hI Aja praveza karUMgA, isa prakAra ke dAtAse athavA isa prakArako khIse yadi dAna milegA to lege"-aisA sakalpa kara sAta gharose adhika gharome praveza karanA, dUsaroMko mai bhojana karAU~gA rA. vA./4/42/4/250/18 anuvRttapUrvasvabhAvasya bhAvAntareNa AdhikyaM isa hetuse bhinna phATakame praveza karanA, ye vRttiparisakhyAnake ati- vRddhi| -pUrva svabhAvako kAyama rakhate hue bhAvAntararUpase adhicAra hai| katA ho jAnA vRddhi hai| 2. caya arthAda Common difference, vRttimattva--vRttitA sambandhase padArtha meM anvayavAlA / jaise-'bhUtale 2. anya sambandhita viSaya ghaTo'sti' yahA~ vivakSita bhUmipara ghaTakA bRttimattva hai| 1. SaT vRddhiyoMke lie niyata sahanAniyA~ / -de0 gaNita//3/4 // vRttimAna-vRttivAlA yA vRttisahita / jaise dravya apane guNoMkI 2. gunnhaani-vRddhi| -de0 gaNita/II//3 vRttisahita hone ke kAraNa vRttimAna hai| . vRSa-sva. sto./5/13 vRSo dharmaH / = vRSa arthAt dharma / vRttivilAsa-kannaDa bhASAke 'dharma parokSA' grantha ke kartA eka jaina kavi / samaya --bi. za. 12 / (samAdhitaMtra/pra.6/paM jugala kizora ) vRSabha-dra. sa./TI 1/6/1 vRSabho pradhAna / -1. vRSabha arthAt pradhAna / bha A/pU./1070/1066 therA vA taruNA bA bUr3hA sIle hi hoti buuddhiihi| sva, sto.TI.1/3 vRSo dharmastena bhAti zobhate sa vA bhAti pragaTI therA vA taruNA vA taruNA sIle hi taruNehi / 1070 = manuSya vRddha ho bhavati yasmAdasau vRssbhH| -vRSa nAma dharmakA hai| usake dvArA athavA taruNa yadi usake kSamA Adi zIla guNa vRddhigata hai to vaha zobhAko prApta hotA hai yA pragaTa hotA hai isalie vaha vRSabha kahavRddha hai aura yadi ye guNa vRddhigata nahI hai to vaha taruNa hai| / kevala lAtA hai-arthAt AdinAtha bhagavAn / vaya adhika honese vRddha nahIM hotaa|) ti. pa./4/215 siMgamuhakaNNa jihAloyaNabhUAdiehi gosriso| basaho jJA /15/4.5,10 svatatva nikaSobhUta vivekAlokabaddhitam / yeSAM tti teNa bhaNNai rayaNAmarajI hiyA tattha / 21 / -(gaMgA nadIkA) bodhamaya cakSuste vRddhA viduSA matA 4) tapa zrutadhRtidhyAnaviveka- vaha kUTamukha sauMga, mukha, kAna, jihvA, locana aura bhrakuTI Adikayamasayamai / ye vRddhAste'tra zasyante na puna' palitAGkarai / / hInA- se gauke sadRza hai. isalie usa ratnamayI jihikA (jambhikA) caraNasaMbhrAnto vRddho'pi trunnaayte| taruNo'pi satAM dhatte zriya ko vRSabha kahate hai| (ha. pu./1/140-141), (tri. sA./583); sarasagavAsita. 10 = jinake AtmatattvarUpa kasauTIse utpanna bheda- (ja pa./3/151) / jainendra siddhAnta koza
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ bRhat kSetra samAsa vRSabha giri- ti pa /4/268-266 sesA vipaca ruDA NAmeNa hoti mlecchakhaDa ti / uttaratiyakhaDesu majjhimavaDassa bahumajbhe // 265 // cakkINa mANamalaNo NANAcakAharaNAma saMchaNNo / mUlovarimamajbhes rayaNamao hodi vasahagiri / 266 | = ( bharata kSetra ke AryakhaNDako chor3akara) zeSa pA~co ho khaNDa mlecchakhaNDa nAmase prasiddha hai letara bhArata ke lona khaNDone se madhyakhaNDa ke bahu madhya bhAgame cakravartiyoke mAnakA mardana karanevAlA, nAnA cakravatiyo ke nAmose vyApta aura mUlame Upara evaM madhyame ratnoMse nirmita aisA vRSabha giri hai | 268 266 / (tri sA / 710) / isI prakAra airAvata kSetra meM jAnanA / de0 loka / 3/3 | vRSabhasena - ma. pu/sarga / zlo pUrvabhava na 7 meM pUrva videhame prItivardhana rAjAkA senApati (0/211) pUrvabhavana me uttarapuru manuSya (8/212) / nameAna svarga prabhAra nAmakA deva / ( 8/214), pUrvabhava naM 4 me akampanamenika) (8/21 ama2 ), pUrvabhava na 2 meM rAjA vajrasenakA putra 'pITha' / (11/13) / pUrvabhava naM 1 me sarvArthasiddhime ahamindra / (11/160 ) / vartamAna bhava meM bhadevakA putra bharatakA choTA bhAI / ( 16 / 2 ) / [ yugapat sarva bhatra - 47 / 367-366 ] purimatAla nagarakA rAjA thaa| bhagavAn RSabhadeva ke prathama gaNadhara hue| ( 24 / 172 ) / antameM mokSa sidhAre (40/366) / veNA - 1. bharatakSetrame AryakhaNDakI eka nadI (de0 manuSya / 4 ) | 2 bambaI prAnta meM sitArA jilAkI eka nadI / vartamAna nAma ', / 19/H L.Jam) veNu - vijayArthako uttarakA nagara vidyAdhara) 2. mAnuSosara parvatake ramaTakA razamI kumAradeva00/201 1. 3. zAlmalI vRkSa kA rakSaka deva / - de. loka / 3 / 13 / veNudhArI mAnuSAntara parvata ke sarvaratna kUTakA svAmI suparNakumAra deva - de0soka /5/10/20 zAkmalI vRkSa kA rakSaka neba - (de0 loka 3 / 13 ) / veNuna - "hAlAra aura baraDo prAntake bIcakI parvata zreNIko 'baraDo' kahate hai / isI zreNIke kisI parvatakA nAma veNuna hai| (nemi carita/pra./ premI jI ) / veNupura dakSiNa karnATaka dezakA vidrI nAmaka grAma (vizeSa 0vii)| veNumatimAnuSottara parvata ke sarvaratnakUTa kA svAmI eka bhavanavAsI kumAra deva de0 loka/7 1 - veNuvatI-pUrvI khaNDakI eka nadI0manuSya 4 vettA - jIvako vettA kahanekI vivakSA de0 jIva / 1/3 / vetravatI- 1 'meghadUta' kI apekSA yaha mAlavAdezakI nadI hai| aura - 'nemicarita' kI apekSA dvArikAke prAkArake pAsa hai / gomatI nadIkA ho dUsarA nAma 'baijanI' pratIta hotA hai (macarita pra / premo jo ) / 2 vartamAnako mAlavA dezakI betavA pa. 46 / paM. pannAlAla ) nadI ( ma. pu. / vetrAsana ke samAna AkAra (ja. pa / pra.25) / veda -- vyaktime pAye jAnevAle khotva, puruSatva va napusakatvake bhAva veda kahalAte hai / yaha do prakArakA hai-bhAva va dravyaveda / jIvake uparokta bhAva to bhAvaveda hai aura zarIrame strI, gopA vizeSa dravyaveda hai / dravyaveda janma paryanta nahIM badalatA puruSa va napuMsaka ke 582 para bhAvaveda kapAya vizeSa haneika kAraNa kSaNamAtra me badala sakatA hai / dravya vedase puruSako ho mukti sambhava hai para bhAvavedase tInako mokSa ho sakatI hai| 1 * 5 2 1 veda mArgaNAme bhAnave raha hai| veda jIvakA audayika bhAva hai / veda kaSAya rAgarUpa hai / jIvako vyapadeza / * 3 bheda, lakSaNa va tadgata zaMkA samAdhAna veda sAmAnyakA lakSaNa 1 liga ke artha me / 2 zAstra ke artha meM / veda ke bheda | strI Adi vedoke lakSaNa | dravya va bhAvavedake lakSaNa | sAdhuke dravyabhAva liMga / apagata vedakA lakSaNa | arh lakSaNa sambandhI zakAe~ / veda nirdeza 4 5 - de0 vaha yaha nAma - de0 liMga / veda va maithuna sajJAmeM antara / apagata veda kaise sambhava hai / tIno vedoMkI pravRtti kramase hotI hai| tInoM vedoMka bandha yogya pariNAma / veda mArgaNAme karmoM kA banya udaya sa - de0 kaSAya / 4 / - de0 jiiv2/3| - de0 sajJA / -de0 mohanIya/3/41 - de0 vaha vaha nAma / puruSAdi veda kamakA bandha udaya sattra - de0 vaha vaha nAma ! mArgaNA sthAnoM meM Apake anusAra vyava honekA niyama / - de0 mArgaNA / 3 tInoM vedoM ke artha meM prayukta zabdoM kA paricaya 1 strI puruSa napuMsakakA prayoga 2 tica va tiryacanokA prayoga / 3 4 5 4 1 donoMke kAraNabhUta karma bhinna cha / 2 3 tiryaca va yonimatI vicakA prayoga manuSya manuSyaNI va yonimatI manuSyakA prayoga / uparokta zabdoM saiddhAntika artha drava va bhAvavedameM paraspara sambandha jainendra siddhAnta koza donoM kahIM samAna hote hai aura kahIM asamAna / cAroM gatiyoM kI apekSA donoMmeM samAnatA aura asamAnatA / bhAvaveda meM parivartana sambhava hai / dravyaveda meM parivartana sambhava nhii| sAdhuke dravya va bhAvaliMga sambandhI carcA va samanvaya / -de0 liga /
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ veda 583 1. bheda, lakSaNa va tadgata zaMkA-samAdhAna ..... | 5 | gati AdikI apekSA veda mArgaNAkA | svAmitva | veda mArgaNA meM guNasthAna mArgaNAsthAna Adi rUpa 20 prruupnnaaeN| -de0 sat / veda mArgaNAke svAmI sambandhI sat saMkhyA kSetrakAla bhAva va alpabahutva rUpa 8 prruupnnaaeN| -de0 vaha-vaha naam| 1 narakameM kevala napuMsakaveda hotA hai| 2 | bhogabhUmija tiryaMca manuSyoMmeM tathA sabhI devoMmeM do hI veda hote hai| 3 karmabhUmija vikaleMdriya va sammUcchima tiryacoMmeM ___ kevala napuMsakaveda hotA hai / 4 | karmabhUmija sazI asazI tiryaMca va manuSya tInoM vedavAle hote hai| 5 ekendriyoMmeM vedabhAvako siddhi / cIMTI Adi napuMsakavedI hI kaise| vigrahagatimeM avyakta veda hotA hai| vedamArgaNAmeM samyaktva va guNasthAna samyaktva va guNasthAna svAmitva nirdesh| apazasta vedomeM kSAyika samyagdRSTi atyanta alpa hote hai| samyagdRSTi marakara striyoMmeM bhI utpanna nahIM hote -de. jnm/3| manuSyaNImeM 14 guNasthAna kaise| -debed/7/6| | Uparake guNasthAnoMmeM vedakA udaya kaise|-de0 sajJA / aprazastaM vedake sAtha AhAraka Adi RddhiyoMkA niSedha / 1. bheda, lakSaNa va tadgata zaMkA-samAdhAna 1.veda sAmAnyakA lakSaNa-ligake artha meN| sa. si /2/12/200/4 vedyata iti veda liGgamityarthaH / = jo vedA jAtA hai use veda kahate hai / usakA dUsarA nAma liMga hai| (rA. vA./ 2/12/1/157/2): (dh.1/1,1,4/140/5)| paM. saM./prA./1/101 vedassudariNAe bAlatta puNa Niyacchade bahuso / itthI purisa NauMsaya veyati tado havadi vedo / 1011= vedakarma kI udIraNA honepara yaha jIva nAnA prakArake bAlabhAva arthAt cAcalyako prApta hotA hai aura strIbhAva, puruSabhAva eva nasabhAvakA vedana karatA hai| ataeva veda karma ke udayase honevAle bhAvako veda kahate hai| (dha, 1/1,1,4/gA. 86/141), (go. jI /muu./272/563)| dha1/1,1,4/pRSTha/pakti-vedyata iti vedaH / (140/5) / athavAtmapravRtteH samohotpAdo vedaH / (140/7) / athavAtmapravRtte maithunasaMmohotpAdo veda' / (141/1) / dha. 1/1,1.101/341/1 vedana veda' -1, jo vedA jAya anubhava kiyA jAya use veda kahate hai| 2. athavA AtmAkI caitanyarUpa paryAyameM sammoha arthAt rAgadveSa rUpa cittavikSepake utpanna honeko moha kahate hai| yahaoNpara moha zabda vedakA paryAyavAcI hai| (dha.7/2,1,3/7); ( go jI/jI. pr./272/564/3)| 3. athavA AtmAkI caitanyarUpa paryAyameM maithunarUpa cittavikSepake utpanna honeko veda kahate hai| 4. athavA vedana karaneko veda kahate hai| dha.141,7,42/222/8 mohaNIsadayakammarabaMdhI tajjaNidajIvapariNAmo vA vedo| -mohanIyake dravyakarma skandhako athavA mohanIya karmase utpanna honevAle jIvake pariNAmako veda kahate hai| strI pravrajyA va mukti niSedha strIko tadbhavase mokSa nhiiN| phira bhI bhavAntarameM muktikI abhilASAse jina dIkSA letI hai| tadbhava muktiniSedhame hetu usakA caMcala va pramAda bahula svbhaav| tadbhava muktiniSedhameM hetu sceltaa| strIko bhI kadAcit nagna rahanekI aashaa| -de0 lig/1/4| AryikAko mahAvratI kaise kahate ho| phira manuSyaNIko 14 guNasthAna kaise kahe gye| strIke savastraligameM hetu| muktiniSedha hetu uttama saMhananAdikA abhAva / mukti niSedhameM hetu zukladhyAnakA abhAva / -de0 shukldhyaan/3| strIko tIrthakara kahanA yukta nhiiN| 2 zAstrake arthameM dha 13/5,5.50/286/8 azeSapadArthAn vetti vediSyati avedIditi vedaH siddhaant| etena sUtrakaNThagranthakathAyA vitatharUpAyA' vedatvamapAstam / = azeSa padArthoM ko jo vedatA hai, vedegA aura veda cukA hai, vaha veda arthAt siddhAnta hai| isase sUtrakaNThoM arthAta brAhmaNokI granthakathA veda hai, isakA nirAkaraNa kiyA gayA hai| ( zrutajJAna hI vAstava meM veda hai|) 2. vedake bheda Sa. vaM 11/1,1/sUtra 101/340 vedANuvAdeNa atyi ithivedA purisavedA ___Nava'sayavedA avagadavedA cedi / 10 / -vedamArgaNAke anuvAdase strI veda, puruSaveda, napuMsakaveda aura apagatavedavAle jIva hote haiM / 1010 paM. saM./prA./1/104 ithi purisa Nausaya veyA khalu davvabhAvado hoti / -strIveda, puruSaveda aura narpasaka ye tInoM hI veda nizcayase dravya aura bhAvakI apekSA do prakArake hote hai| sa.si /2/6/156/5 liga tribhedaM, strIveda' vedo napuMsakaveda iti / =liMga tIna prakArakA hai-strI veda, puruSaveda aura napuMsakveda / (rA. vA./6/7/11/604/5 ), (dra.saM./TI /13/37/10) / sa.si./2/12/200/4 tad dvividha-dravyaliDga bhAvaliGga cedi|iske do bheda hai-dravyaliMga aura bhaavliNg| (sa si./6/47/ 462/3 ), ( rA. vA./2/6/3/106/1), (rA. vA/6/47/4/638/10); (p.dh./u./1076)| 3. dravya va bhAva vedake lakSaNa sa. si /2/12/2005 dravyaliGga yonimehanAdinAmakarmodayanirvatitam / nokaSAyodayApAditavRtti bhaavlinggm| jo yoni mehana Adi nAma karma ke udayase racA jAtA hai vaha dravyaliga hai aura jisakI jainendra siddhAnta koza
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMda sthiti nokavAyake udaya prApta hotI hai vaha bhAga hai| (go. jI. yU. / 201 / 261), (ghaTa / 1080-1082 ) / rAvA /2/6/3/106/2 dravyaliGga nAmakarmodayApAditaM. bhAvaliDgamAtmapariNAma. strIpuMnapuMsakAnyonyAbhilASalakSaNa sa punazcAritramohavikalpasya yasya strIvedapuvedanapuMsaka vedasyodayAdbhavati / - gAmakarmake use honevAlA upasiga hai ora bhAga liga AtmapariNAmarUpa hai| vaha strI puruSa va masaka ina sInome paraspara eka dUsarekI abhilASA lakSaNa vAlA hotA hai aura vaha cAritramohake vikarUpa] strI puruSa napuMsakaveda nAmake nokaSAyake udayase hotA hai| 4. apagatavedakA lakSaNa paM.saM.prA.3/1/108 avayavedA jIvA sayasaMbhavaNaM tavarasokkhA | 108 | karitA maggIsarisapariNAmavedakA jo kArISa arthAt kaNDekI agni tRNakI agni aura iSTapAkakI agni ke samAna kramaza strIveda, puruSaveda aura napuMsakamevarUpa pariNAmoke vedanale unmukta hai aura apanI AtmAmeM utpanna hue zreSTha ananta sukha ke dhAraka yA bhoktA haiM, ve jIva apagata bedI kahalAte hai| ( dha 1 / 1,10 101/gA. 173 / 343) (go.jI./mU./276/567 ) / dha. 1/1,1,101/342/3 apagatAstrayo'pi vedasatApA yeSA te'pagatavedA' / prakSINAntardAha iti yAvat / = jinake tIno prakArake vedose utpanna honevAlA santApa yA antardAha dUra ho gayA hai ve vedarahita jIva hai / = 5. vedake lakSaNa sambandhI zaMkAe~ gha. 1/1.1.4/140/5 me iti veda aDakanoMdayasya vedavyapadezaH prApnoti vedyat pratyavizeSAditi centra, 'sAmAnyayodanAzca vizeSepyanaThinte iti vizeSAvagA utpatti iti vA / athavAtmapravRtte. saMmohotpAdo veda / atrApi mohodayasya sakalasya vedavyapadeza' syAditi cenna, atrApi rUDhivazAdvedanAmnAM karmaNAmudayasyaiva vedvypdeshaad| athavAtmavRtte meM dhunasaMmohotpAdo veda / = jo bedA jAya use veda kahate hai| prazna- vedakA isa prakArakA lakSaNa karanepara ATha karmoM ke udayako bhI veda sajJA prApta ho jAyego, kyoMki, vedanako apekSA veda aura ATha karma dono hI samAna hai ' uttara-aisA nahI hai. 1. kyoki sAmAnyarUpase kI gayI koI bhI prarUpaNA apane vizeSo meM pAyI jAtI hai, isalie vizeSakA jJAna ho jAtA hai| (dha. 7/2.1.27/01/1) athavA 2, roDika zandokI utpatti rUDhi adhIna hotI hai, isalie vedAn puruSavedAdi rUDha honeke kAraNa 'vaidya' arthAta jo vedA jAya isa vyutpattise vedakA hI grahaNa hotA hai, jJAnAvaraNAdi ATha karmoke udayakA nahI / athavA Atma pravRttimeM sammohake utpanna honeko veda kahate hai / prazna -- isa prakArake lakSaNake karanepara bhI sampUrNa mohake udayako meda saMjJA prApta ho jAyegI, kyoki, vedakI taraha zeSa moha bhI vyAmohako utpanna karatA hai ? uttara- aisI zakA nahIM karanI cAhie, kyoMki, rUDhike balase veda nAma ke karmake udayako hI veda sajJA prApta hai / athavA AtmapravRtti meM maithuna kI utpatti veda hai / < 0/2/1 sokane mehanAdi liMgako strI puruSa Adi panA prasiddha hai, para yahA~ bhAva veda iSTa hai dravya veda nahI ) / 2. veda nirdeza 1. vedamArgaNA mAvaveda iSTa rAvA/8/1/4/04/22 nanu loke pratIta yonimudustanAdistrIda liGgam, na tasya nAmakarmodayanimittatvAta, ata paMso'pi strI 584 2. veda nirdeza 1 vedodaya / kadAcidyoSito'pi vedodayo'pyAbhya / zarIrAkArastu nAmakarmamiti etenetarI vyAkhyAtI / rA.vA./2/6/3/101/2 prasiddha nAmakarmodayApAdita tadiha nAthikRtam AtmapariNAmaprakaraNAt bhAvaliGgamAtmapariNAma praznato yoni va mRdustana Adiko strI veda yA siga kahate hai, Apa dusarI prakAra lakSaNa ke se karate hai uttara nahIM, kyoMki 1. vaha nAmakarmodayase utpanna hotA hai, ataH kadAcit antaraMga pariNAmokI vizeSatAse dravya puruSako strIvedakA aura dravya strIko puruSavedakA uda dekhA jAtA hai (04) zarIroke AkAra nAmakarmase nirmita hai, isalie anya prakArase vyAkhyA kI gayI hai / 2 yahA~ jIvake auyikAdi bhAvokA prakaraNa hai, isalie nAmakarmodayApAditavya ligakA yahA~ adhikAra nahIM hai| bhAvasiMga Atma pariNAma hai, isalie usakA hI yahA~ adhikAra hai| / gha. 1/1.1.104/3435/1na dravyavedasyAbhAvastena vikArAbhAvAt / adhikRto'tra bhAvavedastatastarabhAvAdapagatavedo nAnyatheti yadyapi guNasthAna se Age dravyavedakA sadbhAva pAyA jAtA hai; parantu kevala apavedase hI vikAra utpanna nahIM hotA hai| yahaoNpara to bhAvavedakA adhikAra hai| isalie bhAvaveda ke abhAva se ho una joSoko apagataveda jAnanA cAhie, medake abhAva se nahIM vizeSa de. zIrSaka na 3 ) / .2/16/12/- vedo adado ni asthi, etha bhAvavedena papaI vedeza ki kAraNaM bhAgadavedo vivAdo - manuSya striyoM ke ( manuSaNiyoke) strIveda aura apagata veda sthAna bhI hotA hai / yahA~ bhAvavedase prayojana hai, dravya vedase nahIM / isakA kAraNa yaha hai ki yadi yahA~ dravyavedase prayojana hotA to apagata vedarUpa sthAna nahI bana sakatA thA, kyoMki, dravyaveda caudahave guNasthAnake antata hotA hai parantu apagata veda bhI hotA hai isa prakAra vacana nirdeza nIce guNasthAnake aveda bhAgase kiyA gayA hai ( . . . 1/1.1 / sUtra 104 / 344) / jisase pratIta hotA hai ki yahA~ bhAnavedase prayojana hai dravyase nhiiN| jainendra siddhAnta koza Na ca gha. 11/4,2,6,12/114/6 devaNeraiyANaM ukkassAuabaMdhassa tIhi vedehi viroho Natthi ci jANAvaNaTTha isthivedasma vA purivedassa vA sadasya vA tti bhaNida / ettha bhAvavedassa gahaNamaNNahA davtritthavedeNa vi NeraiyANamukkassAuassa badhappasaMgAdo / roNasa tassa baco, A pacamIti sohA itthao jati chaTTiyapuDhavi tti deNa sutteNa saha virohaado| Na ca devANa ukassAuba dabbiritha vedeNa saha vajDa, NiyamA NiggaMthaligeNe tti suteNa saha virohAdo / Na ca davvitthINa Niggathattamatthi / =devo aura nArakiyokI utkRSTa Ayuke bandhakA tIno vedoke sAtha virodha nahI hai, yaha jatalAneke lie 'itthi vedassa vA purisavedassa vA Navasa sayavedassa vA' aisA uparokta sUtra naM. 12 me kahA hai / yahA~ bhAvavedakA grahaNa karanA cAhie, kyoki 1. dravyavedakA grahaNa karanepara dravya strIvedake sAtha bhI nArakiyokI utkRSTa Ayuke bandhakA prasaMga AtA hai| parantu usake sAtha nArakiyoko utkRSTa AyukA bandha hotA nahI hai, kyoMki, paoNcavI vinIta siMha aura baThI pRthivI taka striyoM jAtI hai| isa sUtra ke sAtha virodha AtA hai / ( de. janma / 6 / 4 ) / devokI bhI utkRSTa Ayu dravya strIvedake sAtha nahIM ba~dhatI, kyoki, anyathA 'acyuta kalpase Upara niyamata nirgrantha ligase hI utpanna hote hai isa sUtra ke sAtha virodha AtA hai / (de0 janma /6/3.6 ) aura dravya striyoM ( va dravya napuMsako) ke nirgranthatA sambhava nahI hai (de. veda/7/4) / de. mArgaNA - sabhI mArga mAokI prarUpaNAone bhAga mArgaNAe~ isa hai dravya mArgaNAeN nahIM ) /
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ veda 585 3. tIno vedoMke arthame prayukta zabdokA paricaya 2. veda jIvakA audAyika bhAva hai rA. bA /2/6/3/106/2 bhAvaliGgamAtmapariNAma / * sa punazcAritramohavikalpasya nokaSAyasya strIvedavedanapusakavedasyodayAdbhavatItyaudayikA / -bhAvaliga AtmapariNAma rUpa hai| vaha cAritramohake vikalpa rUpa jo strI puruSa va napuMsakaveda nAmake nokaSAya unake udayase utpanna honeke kAraNa audayika hai (paM.dha./u./1075); (aura bhI. de. udy/6/2)| 3. apagata veda kaise sambhava hai dha.5/1,7,42/222/3 ettha codago bhaNadi-joNimehaNAdIhi samaNNidaM sarIra vedo, Na tassa viNAso asthi, saMjadANaM mrnnppsNgaa|nn bhAvavedaviNAso vi asthi, sarIre aviNaThe tabbhAvassa viNAsa birohaa| tadoNAvagadavedattaM jujjade idi / ettha parihAro uccade-Na sarIramitthipurisavedo, NAma kammajaNidassa sarIrassa mohaNIyattabirohA / Na mohaNIyajaNidamavi sarIra, jIvavivAiNo mohaNIyassa pogglvivaaittvirohaa| Na sarIrabhAvo vi vedo, tassa tado pudhabhUdassa annuvlNbhaa| parisesAdA mohaNIyadavya kammavaravaMdho tajjaNidajovapariNAmo vA vedo| tatya tajjaNidajIvapariNAmassa bA pariNAmeNa saha kammakkhaMdhassa vA abhAveNa avagadavedo hodi tti teNa Nesa doso tti sidbhaprazna-yoni aura liga Adise sayukta zarIra veda kahalAtA hai| so apagatavediyoke isa prakArake vedakA vinAza nahI hotA, kyoki aisA mAnanese apagatavedI sayatoM ke maraNakA prasaMga prApta hotA hai| isI prakAra unake bhAvavedakA vinAza bhI nahIM hai, kyoMki, zarIrake vinAzake binA usake dharmakA vinAza mAnane meM virodha AtA hai| isalie apagatavedatA yukti saMgata nahIM hai| uttara-na to zarIra strI yA puruSaveda hai. kyoki nAmakarmajanita zarIrake mohanIyapanekA virodha hai| na zarIra mohanIyakarma se hI utpanna hotA hai, kyoki, jIvavipAkI mohanIya karma ke pudgalavipAko honekA virodha hai / na zarIrakA dharma hI veda hai, kyoki zarIrase pRthagbhUta veda pAyA nahIM jaataa| pArizeSa nyAyase mohanIyake dravya karmaskandhako athavA mohanIya karmase utpanna honevAle jIvake pariNAmako veda kahate hai / unameM veda janita jIvake pariNAmakA athavA pariNAmake sahita mohakarma skandhakA abhAva honese jIva apagata vedI hotA hai| isalie apagatavedatA mAnanemeM uparyukta koI doSa nahIM AtA, yaha siddha huaa| 1.tInoM vedoMkI pravRtti kramase hotI hai dha. 1/1,1,102/342/10 ubhayorvedayorakrameNaikasmis prANini sattvaM prApnotIti cenna, viruddhayorakrameNaikasmin sattvavirodhAda / -prazna-isa prakAra to dono vedokA eka jIvameM astitva prApta ho jaayegaa| uttara-nahI, kyoki, viruddha do dharmoM kA eka sAtha eka jIvameM sadbhAva mAnane meM virodha AtA hai|-(vishess de. ved/4/3)| dha. 1/1.1,107/346/7 trayANAM vedAnAM krameNava pravRtti krameNa paryAyatvAt / tIno vedokI pravRtti kramase hI hotI hai, yugapata nahI, kyoki veda paryAya hai| 3. tInoM vedoMke arthameM prayukta zabdoMkA paricaya 1. strI puruSa va napuMsakakA prayoga de. veda/5 ( naraka gatimeM, sarva prakArake ekendriya va vikalendriyomeM tathA sammUrcchana manuSya va pacendriya tiryaco meM eka napuMsaka beda hI hotA hai| bhogabhUmija manuSya va tiryacomeM tathA sarva prakArake devoMmeM strI va puruSa ye do veda hote hai| karmabhUmija manuSya va paMcendriya tiryacoMmeM strI puruSa va napuMsaka tIno veda hote hai|) de0 janma/3/3 ( samyagdRSTi jIva saba prakArako striyomeM utpanna nahI hote|) 2.tiyaca va tiyacanIkA prayoga dha 1/1,1,26/204/4 tirazcISvaparyAptAddhAyA mithyAdRSTisAsAdanA evaM santi, na zeSAstatra tnniruupkaarssaabhaavaat| tatrAsaMyatasamyagdRSTImAmutpatterabhAvAt / tiryacaniyoke aparyAptakAlameM mithyAvRSTi aura sAsAdana ye do guNasthAna hI hote hai, zeSa tIna guNasthAna nahIM hote, kyoki tiyaMcaniyomeM asa yata samyagdRSTikI utpatti nahI hotii| de0 veda/6 (tiya ciniyo meM kSAyika samyagdarzana nahIM hotaa|) de. vedAM5 ( karmabhUmija va tiyaMcaniyome tIno veda sambhava hai| para bhogabhUmija tiryacaume strI va puruSa do hI veda sambhava hai|) 3 tithaMca va yonimati tiryacakA prayoga de0 tiryaca/2/1,2 (tiyaMca cauthe guNasthAna meM kSAyika samyagdRSTi hote hai, parantu pA~caveM guNasthAname nahIM hote| yonimati paMcendriya tiryaca cauthe va pA~cave dono hI guNasthAnomeM kSAyika samyagdRSTi nahIM hote|) de. veda/6 ( kyo ki, yo nirmAta pacendriya tiyaMco meM kSAyika samyagdRSTi marakara utpanna nahIM hote|) dha.8/3, 64/194/3 joNiNIsu purisavedabaMdho prodo| -yonimatI tiyaMcomeM puruSa vedakA bandha parodayase hotA hai / 4. manuSya va manuSyaNIkA prayoga go jI./jI pra/704/1141/22 kSAyikasamyaktvaM tu asaMyatAdicatu guNasthAnamanuSyANA asayatadezasaMyatopacAramahAvratamAnuSINAM ca karmabhUmivedakasamyagdRSTInAmeva / =kSAyika samyagdarzana, karmabhUmija vedaka samyagdRSTi asaMyatAdi cAra guNasthAnavI manuSyoMko tathA asaMyata aura dezasaMyata aura upacArase mahAvratadhArI manuSyaNIko hI hotA hai| de0 beda/5-(karmabhUmija manuSya aura manuSyanImeM tonoM veda sambhava hai| paraM bhogabhUmija manuSyomeM kevala strI va puruSa ye do hI veda sambhava hai|) de. manuSya/3/1, 2 (pahale va dUsare guNasthAnameM manuSya va manuSyaNI dono hI paryApta va aparyApta dono prakArake hote hai, para cauthe guNasthAnameM manuSya to paryApta va aparyApta dono hote hai aura manuSyaNI kevala paryApta hI hotI hai|5-6 guNasthAna taka dono paryApta hI hote hai| de0 veda/6/9/go jI. ( yonimati manuSya pA~cave guNasthAnase Upara nahI jaataa|) de0 AhAraka/4/3 ( manuSyaNI arthAt dravya puruSa bhAva strIke AhAraka va AhAraka mizra kAya yoga nahIM hote hai, kyoki aprazasta vedImeM unakI utpatti nahIM hotii|) 5. uparokta zabdoMke saiddhAntika artha / veda mArgaNA meM sarvatra strI Adi vedI kahakara nirUpaNa kiyA gayA hai (zIrSaka nN.1)| tahA~ sarvatra bhAva veda grahaNa karanA cAhie (de0 bed/2/1)| gati mAgaNAmeM tiryaMca, tiryaMcanI aura yonimato tiryaMca ina zabdokA tathA manuSya va manuSyaNI va yonimatI manuSya ina zabdokA prayoga upalabdha hotA hai| tahA~ tiryaca' va 'manuSya' to jaisA ki agale sandarbha meM spaSTa batAyA gayA hai bhAva puruSa va napuMsaka liMgIke lie prayukta hote hai| ticinI va manaSyaNI zabda jaisA ki prayogoMparase iSTa hai dravya puruSa bhAva strIke jainendra siddhAnta koza bhA0 3-74
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ veda 5. gati AdikI apekSA veda mArgaNAkA svAmitva dApi manuSyaNAta gauNa hai. sI. manuSya meM to lie prayukta hai| yadyapi manuSyaNI zabdakA prayoga dravya strI artha me bhI kiyA gayA hai, para vaha atyanta gauNa hai, kyoki, aise prayoga atyanta alpa hai| yonimatI tipaMca va yonimatI. manuSya ye zabda vizeSa vicAraNIya hai| tahA~ manuSyaNI ke lie prayukta kiyA gayA to spaSTa hI dravyastrIko sucita karatA hai, parantu tiyaMcome prayukta yaha zabda dravya va bhAva dono prakArakI striyoke lie samajhA jA sakatA, kyo ki, tahA~ ina donoke ho AlApome koI bheda sambhava nahIM hai| kAraNa ki tiyaMca puruSoM kI bhaoNti tiryaMca striyA~ bhI pA~cave guNasthAnase Upara nahIM jaatii| isI prakAra dravya strI ke lie bhI pA~cave guNasthAna taka jAnekA vidhAna hai|) ka. pA. 3/3-22/426/241/12 maNusso tti vutte purisaNavaMsayavedodaillANa gaNa / maNussiNo tti vutte isthivedodayajIvANa gahaNaM / - sUtrame manuSya aisA kahanepara usase puruSaveda aura napuMsakavedake udayavAle manuSyokA grahaNa hotA hai| manuSyanI' aisA kahanepara usase strIveda ke udayavAle manuSya jIvokA grahaNa hotA hai| ( ka. pA. 2/2-22/6338/212/1) / 4. dravya va bhAva vedoMmeM paraspara sambandha 1. donoM ke kAraNabhUta karma minna haiM 5.saM./prA./1/103 udayAdu NokasAyANa bhAvavedo ya hoi jaMtUrNa / joNI ya ligamAI NAmodaya davvavedo du / 103 -nokaSAyoke udayase jIvoke bhAvaveda hotA hai| tathA yoni aura liga Adi / dravya veda nAmakarmake udayase hotA hai / 10 / (ta sA./2/98), (go. jI/mU./271/561), (aura bhI de0 veda/9/3 tathA veda/2) / 2. donoM kahIM samAna hote haiM aura kahIM asamAna paM sa prA /1/102, 104 tivveda eva savve vi jIvA diTThA hu~ dbbhaavaado| te ceva hu vivarIyA sabhavati jahAkama sanve / 102 // ityI purisa NauMsaya veyA khalu dravvabhAvado hoti| te ceva ya vivarIyA hava ti savve jhaakmso|104| -dravya aura bhAvakI apekSA sarva hI jIva tIno vedavAle dikhAI dete hai aura isI kAraNa ve sarva hI yathAkramase viparIta vedavAle bhI sambhava hai / 102 / strI veda puruSaveda aura napa saka veda nizcayase dravya aura bhAvakI apekSA do prakArake hote hai aura ve sarva hI vibhinna nokaSAyoke udaya honepara yathAkramase viparIta vedavAle bhI pariNata hote hai|104| [arthAta kabhI dravyase puruSa hotA huA bhAvate strI aura kabhI dravya se strI hotA huA bhAvase puruSa bhI hotA hai-de0 veda/2/1] go jI/ mU/271/161 puricchisa DhavedodayeNa purisicchisa Dao bhAve / NAmoda yeNa dave pAeNa samA kahi visamA / 271 / = puruSa strI aura napuMsaka vedakamake udayase jIva puruSa strI aura napusaka rUpa bhAvavedoko prApta hotA hai aura nirmANa nAmaka nAmakama ke udayase dravya vedoMko prApta karatA hai| tahA~ prAya karake to dravya aura bhAva donoM veda samAna hote hai, parantu kahI-kahI pariNAmokI bicitratAke kAraNa ye asamAna bhI ho jAte hai / 271 / -(vizeSa de0 ved/2/1)| 1. cAroM gatiyoMko apekSA donomeM samAnatA va asamAnatA go. jI. jI. pra /271/562/2 ete dravyabhAvavedA prAyeNa pracuravRttyA devanArakeSu bhogabhUmisarvatiryagmanuSyeSu ca samA dravyabhAvAbhyA samavedodayAGkitA bhavanti / kvacitkarmabhUmi-manuSyatiryaggatidvaye viSamA:-visadRzA api bhavanti / tadyathA- dravyata puruSa bhAvapuruSa bhAvastrI bhAvanapusaka / dravya striyAM bhAvapuruSa' bhAvastrI bhAvanapasaka / dravyanapuMsake bhASapuruSa bhAvastrI bhAvanapusaka iti viSamatva dravyabhAvayoraniyama kathita / kuta dravya puruSasya kSapakaNyArUDhAnivRttikaraNasavedabhAgaparyantaM vedatrayasya paramAgame "sesodayeNa bi tahA mANubajuttA ya te du sijhati / " iti pratipAdakatvena sabhavAt / -ye dravya aura bhAvaveda dono prAyaH arthAta pracura rUpase deva nArakiyomai tathA sarva hI bhogabhUmija manuSya va tiryaco meM samAna hI hote hai, arthAda unake dravya va bhAva donoM hI vedokA samAna udaya pAyA jAtA hai| parantu kvacit karmabhUmija manuSya va tithaMca ina dono gatiyome 'viSama yA visadRza bhI hote hai| vaha aise ki dravyabedase puruSa hokara bhASa vedase puruSa, strI va napusaka tIno prakArakA ho sakatA hai| isI prakAra dravyase strI aura bhAvase strI, puruSa va napusaka tathA dravyase napuMsaka aura bhAvase puruSa strI 6 napusaka / isa prakAra kI viSamatA honese tahA~ dravya aura bhAvaveda kA koI niyama nahI hai / kyoki, Agamame nave guNasthAnake savedabhAga paryanta dravyase eka puruSaveda aura bhAvase tInoM veda hai aisA kathana kiyA hai|-de0 veda/7 / (paM. dha /u./1062-1065)| 4. bhAvavedameM parivartana sambhava hai| dha. 1/1,1,107/346/7 kaSAyavannAntarmuhUrtasthAyino vedo AjanmaH AmaraNAttadudayasya stvaat| = [paryAyarUpa honeke kAraNa tIno bedokI pravRtti kramase hotI hai-(de0 veda/2/4 ) , parantu yahA~ itanI vizeSatA hai ki jaise vivakSita kaSAya kevala antarmuhUrta paryanta rahatI hai, vaise sabhI beda kevala eka-eka antarmuhUrta paryanta hI nahI rahate hai, kyoki, janmase lekara maraNataka bhI kisI eka vedakA udaya pAyA jAtA hai| ja, 4/1,5,61/366/4 vedatarasakaMtIe abhaavaado| -- bhogabhUmime veda parivartanakA abhAva hai| 5. dravya vedameM parivartana sambhava nahIM go jI /jI pra./271/561/18 puvedodayena nirmANanAmodayayuktAGgopAganokarmodayavazena zmazruka- ziznAdiliGgAGkitazarIraviziSTo jIvo bhavaprathamasamayamAdi kRtvA tadbhavacaramasamayaparyaMta dravyapuruSo bhvti| bhavaprathamasamayamAdi kRtvA tadbhavacaramasamayaparyantaM dravyatro bhvti| * bhavaprathamasamayamAdi kRtvA tadbhavacaramasamayaparyanta dravyanapasaka jIvo bhvti| - puruSavedake udayase tathA nirmANa nAmakarma ke udayase yukta aMgopArA nAmamake udayake vazase macha dADhI va liga Adi cihno se aMkita zarIra viziSTa jIva, bhavake prathama samayako Adi karake usa bhavake antima samayataka dravya puruSa hotA hai / isI prakAra bhavake prathama samayase lekara usa bhavake antima samayataka dravya-strI va dravya napuMsaka hotA hai| 5. gati AdikI apekSA veda mArgaNAkA svAmitva 1. narakameM kevala napuMsaka veda hotA hai Sa kha /9/1.1/ sU. 105/345 NeraiyA cadusu hANesu suddhA Navu syvedaa| 105 - nArakI jIva cAro hI guNasthAno meM zuddha (kevala ) nasakavedI hote hai-(aura bhI de ved/1/3)| pa.dha/3/1086 nArakANA ca sarveSA vedakazcaiko napuMsaka / dravyato bhAvatazcApi na stra vedo na vA pumAn / 1086 / sampUrNa nArakiyoke dravya va bhAva dono prakArase eka napaMsaka hI veda hotA hai unake na sI veda hotA hai aura na puruSa veda / 1086 // jainendra siddhAnta koza
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ beda 2. bhogabhUmija vica manuSyoM meM tathA sabhI devIne do hI veda hote hai kha. 1/11 / sUtra 110/347 devA cadusa ThANesu duvedA itthavedA purisadA / 110 - deva cAra guNasthAna me strI aura puruSa isa prakAra dogale hote hai / ma A./1926 devAya bhogabhUmA alakhabAsAugA maNunatirigaNa / te hAti dosu vede pratthi taisi tadiyavedo / 1126 / cAro prakAra ke deva tathA asaMkhyAta kI AyuvAle manuSya aura tiryaMca, inake do (strI va puruSa ) hai tIsarA save) nahIM 1/1.1.110/300/12) / C 587 ta sU. basa si./2/51/266 na devA / 590 na teSu napumAni santi / - dezo meM nadI nahIM hote ( rA vA /2/29/126/20 ( tasA / 2 / 80 ) / go. jI / nU / 12 / 214. devabhoga hote hai| surabhogabhUmA purisicchIvedagA caiva // 13 // manuSya va tirmaya kevala puruSa va strI bedI hI 2000-1080 yathA divijanArINA mArIvedo'sti netara / devAnA cApi sarvekSA pAka paveda eva hi / 1057 / bhogamau nArINAM nArIvedo na cetara / eveda kevala pusA nAnyo vAnyonyasaMbhava / 2068 - jese sampUrNa debAganAoMke kevalastrI vedakA udaya rahatA hai anya davA nahIM, seho sabhI deva eka puruSavedakA hI udaya hai anyakA nahIM | 1080 bhogabhUmi meM striyoke strI veda tathA puruSaveda hI hotA hai anya nahIM strI vedI ke puruSaveda aura puruSa bedI ke strIbeda nahIM hotA hai / 1000 aura bhI ve0/ved/4/3)| 2. karmabhUmija vikalendriya va sammUcchima viyaMca va manuSya kevala napuMsaka vedI hote haiN| 1/11 / sUtra 206/245 tiriksA suddhA evaM sagavedA eha diya-vi jAna uridiyA / 106 / yiMga ekendriya jomose lekara catu rindriya taka zuddha (kevala ) napusakavedI hote hai / 106 / A. / 9928 eidiya nigalidiya pAraya sammukhamA khasa vedo gavasagA te NAdavtrA hoti niyamAdu / 1128 ekendriya, vikalendriya, nArakI sammUcchima asajJI va sajJI tiyaMca tathA sammUmi manuSya niyamase napuMsaka liMgI hote hai| (ji.saa/231)| ta. sU. / 2 / 50 nAraka saMmUcchino napuMsakAni // 50 // =nAraka aura mammUcchima napuMsaka hote hai ( . sA/2/80) (mojo //10/214) 1 / 1.1.110/300/11 tiryamanRtaparyA dviprAzca napusakA eva / labdhyaparyApta tiryaMca aura manuSya tathA sammUrcchana pacendriya jIva napuMsaka ho hote hai / padha 9010-2011 tiryagjAta sarveSA ekAkSANA napusaka vedo vikalatrayANA vanIba. syAt kevala. kila / 1060 / paJcAkSAsaMjJinA cApi tirazvA syAnnapuMsaka / dravyato bhAvatazcApi vedo nAnya kadAcana 18611 = tiyaMcajAtiyoM meM bhI nizcaya karake dravya aura bhAva dAnoko apekSAse sampUrNa ekendriyoM ke vikale jiyo ke aura samma sandriyoM kevala eka napusaka veda hotA hai, anya veda kabhI nahI hotA / 1060-1061 / - 4. karmabhUmija saMjJI asaMjJI tithaMca va manuSya tInoM vedavAle hote haiM Sa kha 1/11 / sUtra 107-106 / 346 tirakkhA tivedA asaNNipacidiyapahUDi jAva sajadAsajadA ti // 107 // maNussA tivedA micyAiThippahUDi jAna aNi 100 paraveza di 106 // 5. gati Adi kI apekSA veda mArgaNAkA svAmitva = tiryaca asazI pacendriya se lekara sayatAsayata guNasthAna taka tIno bedo me pukta hote hai / 100 manuSya midhyAdRSTi guNasthAna ra anivRttikaraNa guNasthAna taka tInoM vedavAle hAte hai | 108 // navameM dhAna ke sabhAgake Age sabhI guNasthAnavAle jI veda rahisa hate hai | 06 mU A / 1130 pacidiyA du sesA saNNi asaNNa ya tiriya maNumAya / te hoti irithapurisA NapuMsagA cAvi devehi / 91301 = uparokta sarva vikalpose zeSa jo sajJI asajJI pacendriya tiyaMca aura manuSya strI puruSa va napuMsaka tIno vedAvAle hote hai | 11301 ta sU / 2 / 52 zeSAstrivedA 152 = zeSake saba jIva tIna veda vAle hote hai (t.saa./2/20)| gojo //12/294 ra siriye siSNi hausinara aura ti meM tInoM veda hote hai / tri sA / 131 tivedA gabhaNara tiriyA / garbhaja manuSya va tiryaMca tIno bedanA hote hai| paM. dha / u / 1062 karmabhUmau manuSyANA mAnuSINA tathaiva ca / tirazcA vA tirazcInA] prayo vedAstayodayAta 2012 karmabhUmi manuSyoM ke aura manuSyaniyoMke tathA tiyaMSoMke aura tiyaMciniyoM ke apane-apane ke anusAra tomo meda hote hai / 2062 [arthAt ya bedI apekSA [puruSa] [] [strI vedI hAte hue bhI unake bhAvakI apekSA tIno mese anyatama veda pApA jAtA hai / 10631065 / ] 5. ekendriyoM meM vedabhAvakI siddhi gha. 1/ 2.1.102 / 342/0 ekendra nayaveda katha taraya tatra sattvamiti cenmAbhUttatra dravyaveda, tasyAtra prAdhAnyAbhAvAt / athavA nAnupalabdhyA tadabhAva siddhayet sakalaprameyavyApyupalambhabalena tatsiddhi / na sa chadmastheSvasti / ekendriyANAmapratipastrIpuruSANA vayaM strIpuruSAlA ghaTa satra aprastrIyena bhUmigRhAnta dvimupagatena pUnA puruSeNa vyabhicArAya | prazna- ekendriya jIvoke dravyaveda nahIM pAyA jAtA hai, isalie parako upalabdhi nahIM honepara ekendriya jIyome nayA vedanA astitva ke se batalAyA / uttara- ekendriyome dravyaveda mata hoo, kyoki, usakI yahA~ para pradhAnatA nahIM hai / athavA dravyavedako ekendriyoM meM upalabdhi nahI hotI hai, isalie usakA abhAva siddha nahIM hotA hai kintu sampUrNa prameyome vyApta hokara rahanemA upalambha pramANa (kevalajJAnase) usakI siddhi ho jAtI hai / parantu vaha upalambha (kevalajJAna ) chadmasthoMmeM nahIM pAyA jAtA hai| prazna-jI strIbhAva aura puruSabhAva se sarvathA anabhijJa hai aise ekendriyo kI strI aura puruSa viSayaka abhilASA kaise bana sakatI hai ? uttara - nahIM, kyoki, jo puruSa strIveda se sarvathA ajJAta haiM aura bhUgRhake bhItara vRddhiko prApta huA hai, aise puruSake sAtha ukta kathanakA vyabhicAra dekhA jAtA hai| . 6. cITI Adi napuMsaka vedI hI kaise gha. 1/1,1.106 / 346/2 pipIlikAnAmaNDadarzanAnna te napuMsaka iti cenna, aNDAnA garbhe evotpattiriti niyamAbhAvAda / - prazna- cITiyoM ke dekhe jAte hai, isalie veda nahIM ho sakate hai| uttara- agDokI utpati garbha meM hA~ hotI hai| aisA koI niyama nahI / 7. vigraha gatimeM bhI avyakta veda hotA hai gha. 11.1.106/246/3 vigrahagatau na vedAbhAvastatrApyavyakta vedasya vAda-vigrahagatimeM bhI bedakA abhAva nahIM hai, kyoMki vahA~ bhI avyakta veda pAyA jAtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ 588 7. strIpravrajyA va muktiniSedha dha/1,8,75/278/10 kudo / appasatyavedodaeNa daMsaNamohaNIya rakhaveta jIvANaM bahUNamaNuvala bhaa| - kevala vizeSatA yaha hai ki manuSyaNiyome asayata samyagdRSTi, sa yatAsayata, pramatta sayata aura apramattasayata guNasthAname kSAyikasamyagdRSTi jIva sabase kama hai|75| kyoki, aprazasta vedake udayake sAtha darzanamohanIyako kSapaNa karanevAle jIva bahuta nahI pAye jAte hai| 3. aprazastavedake sAtha AhAraka Adi RddhiyoMkA niSedha de |veda/6/1-mai ka. pA-(aprazastavedake udayake sAtha mana paryaya jJAna AdikA honA sambhava nhiiN|) de. AhAra /4/3-(bhAva puruSa dravya strIko yadyapi saMyama hotA hai, parantu unako AhAraka Rddhi nahI hotii| dravya strIko to saMyama hI nahIM hotA, tahA~ AhAra RddhikA prazna hI kyaa|) . go. jI./mU. va jI pra./715/1154/5,6 maNusiNi pamatta virade AhAra dugaM tu Natthi nniymenn| 715 // nuzabdAt azubhavedodaye mana paryayaparihAravizuddhI api na / - manuSyaNIko pramattavirata guNasthAnameM niyamase AhAra va AhAraka mizra yoga nahIM hote| 'tu' zabdase azubha vedake udayame mana paryayajJAna va parihAravizuddhi saMyama bhI nahIM hotA, aisA samajhanA caahie| go. jo/mU. jI. pra./724/1160/2.5 Navari ya saMDhicchINaM Nasthi hu AhAragANa durga 1724-bhAvaSaNDadavyapuruSa bhAvastrIdravyapuruSa ca pramattasaMyate AhArakatanminAlApau na / = itanI vizeSatA hai ki napusaka va strI vedIko AhArakadvika nahIM hote haiN| tAtparya yaha ki bhAvanapusaka dravyapuruSoM athavA bhAvastrI dravyapuSarume pramattasaMyata guNasthAnameM AhAra va AhArakamizra ye AlApa nahIM hote hai| 6. vedamArgaNAmeM samyaktva va guNasthAna 1. samyaktva va guNasthAna svAmitva nirdeza de. veda//naM. [ naraka gatimeM napu saka vedI 1-4 guNasthAna bAle hote hai ||tiyNc ta no vedovAle 1-5 guNasthAna vAle hote hai|4| manuSya tIno vedome 1-1 guNa sthAnavAle hote hai| aura isase Age veda rahita hote hai / 4 / deva strI va puruSa veda meM 1-4 guNasthAna vAle hote hai / 21] de0 naraka/4/ na [narakakI prathama pRthivIme kSAyika aupamika va kSAyopazamika tIno samyaktva sambhava hai, parantu zeSa cha pRthiviyome kSAyika rahita do hI sambhava hai / 2 / prathama pRthivI sabhyagdRSTi paryAptaka va aparyAptaka dono avasthAomeM hote hai para zeSa cha' pRthiviyomeM paryAptaka hI hote hai 131] de tiyaMca/2/naM.tiyaMca va yonimati tithaMca 1-5 guNa sthAnavAle hote hai| tiyaMcako cothe guNasthAname kSAyika samyaktva sambhava hai, parantu pocave guNasthAname nhii| yonimato tiryacako cauthe va pA~caveM dono hI guNasthAnomeM kSAyiksamyagdarzana sambhava nhii|11 tiryaca to cauthe guNasthAnameM paryApta va aparyApta donoM sambhava hai, parantu yonimati tiyaMca kevala paryApta ho sambhava hai| pA~caveM guNasthAname dono hI paryApta hote hai aparyApta nahIM /21] de manuSya/3/na. [ manuSya va manuSyaNI dono hI sayata va kSAyika samyagdRSTi hone sambhava hai / / manuSya to samyagdRSTi paryApta va aparyApta dono prakAra ke hote hai, parantu manuSyaNI samyagdRSTi kevala paryApta hI hote hai| zeSa5-14 guNasthAnome dono paryApta hI hote haiM / 2 / ] de deva./3/naM.[kalpavAsI devome kSAyika aupazAmika va kSAyopazamika tInoM samyaktva sambhava hai, parantu bhavanatrika devo va sarva deviyoMmeM kSAyika rahita do hI sabhyaktva sambhava hai / 1 / kalpavAsI deva to asaMyata mamyagdRSTi guNasthAnamai paryApta va aparyApta dono hote hai, para bhavanatrikadeva va sarva deviyA~ niyamase paryApta hI hote hai / 21] ka. pA. 3/3-22/6426/241/13 jahA appasattha vedodaeNa maNapajjavaNA- NAdINaM Na saMbhavo tahA daMsaNamohaNIyababavaNAe tattha ki saMbhavo atyi Natthi tti saMdeheNa ghulaM tahiyassa sissasadehaviNAsaNaTTha maNusassa maNusiNIe vA tti bhaNidaM / jisa prakAra aprazasta vedake udayake sAtha mana paryaya jJAnAdikakA honA sambhava nahI hai-(de zIrSaka naM. 3) isI prakAra aprazasta vedake udayameM darzanamohanIyako kSapaNA kyA sambhava hai yA nahIM hai, isa prakAra sandehase jisakA hRdaya ghula rahA hai usa ziSyake sandehako dUra karaneke lie sUtrame 'maNusassa maNussaNIe vA' yaha pada kahA hai| ( manuSyakA artha puruSa va napuMsaka vedI manuSya hai aura manuSyaNIkA artha strIvedI manuSya hai|-de. veda/3/5 / ata tIno vedome darzanamohakI kSapaNA sambhava hai|] go. jI /jI./pra/714/1153/11 asayatatairazcyA prathamopazamakavedakasamyaktvadvayaM, asaM yatamAnuSyA prathamopazamavedakakSAyiksamyaktvatraya ca sabhavati tathApi eko bhujyamAnaparyAptAlApa ev| yonimatInA paJcamaguNasthAnAdupari gamanAsabhavAva dvitIyopazamasamyaktva nAsti / --asayata tiryacaume prathamopazama va vedaka ye do hI samyaktva hote hai aura manuSyaNoke prazamopazama, vedaka va kSAyika ye tIno samyaktva sambhava hai| tathApi tahA~ eka bhujyamAna paryApta AlApa hI hotA hai| yonimatI manuSya yA tiryacakA to paMcamaguNasthAnase Upara jAnA asambhava honese yahA~ dvitIyopazama samyaktva nahIM hotaa| 2. aprazasta vedoMmeM kSAyika samyagdRSTi atyanta alpa hote haiM Sa. stra 1/1,8/sU 75/208 Navari viseso, maNusiNIsu asaMjada saMjadAsajada-pamattApamattasajadANe savayovo khaiyasanmAiTThI 175 // 7. strIpravrajyA va maktiniSedha 1. strIko tadbhavase mokSa nahIM hotA zI. pA/m /26 suNahANa ya gopasumahilANa dosade mokkho| je zodhaMti cautthaM picchijjatA jaNehi savvehiM / 26 / = zvAna, gardabha, gau Adi pazu aura khI inako mokSa hote hue kisane dekhA hai| jo cauthe mokSa puruSArtha kA zodhana karatA hai usako hI bhukti hotI hai / 26 // pra.sA./prakSepaka/225-8/304 jadi dasaNeNa suddhA suttajjhayaNeNa cAvi sNjuttaa| ghora caradi ya cariya itthissa Na NijjarA bhaNidA / / -samyagdarzanase zuddhi, sUtrakA adhyayana tathA tapazcaraNarUpa cAritra ina kara sayukta bhI khIko karmoMkI sampUrNa nirjarA nahI kahI gayI hai| mo. pA /To./12/313/11 khINAmapi muktirna bhavati mahAvatAbhAvAt / mahAbatokA abhAva honese striyoko mukti nahIM hotii|-(aur bhI de. zIrSaka na.4) de. zIrSaka na.4-(sAvaraNa honeke kAraNa unhe mukti nahI hai|) de. mokSa/4/5-(tIno hI bhAva 'ligose mokSa sambhava hai, para dravyase kevala puruSavedase hI hotA hai)| 2. phira bhI bhavAntarameM muktikI abhilASAse jina dIkSA letI haiM pra. sA/tA, vR /prakSepaka 225-8/305/7 yadi pUrvoktadoSA' santa. strINAM tahi sItArukmiNIkuntIdraupadIsubhadrAprabhRtayo jinadIkSA gRhItvA viziSTatapazcaraNena kathaM SoDazasvarga gatA iti cet / parihAramAha-tatra doSo nAsti tasmAtsvargAdAgatya puruSavedena mokSa yAsyantyagre / jainendra siddhAnta koza
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ veda tadbhavamokSo nAsti bhavAntare bhavatu ko doSa iti / prazna- yadi khiyoke pUrvokta saba doSa hote hai ( de. Ageke zIrSaka ) to sItA, rukmiNI, kuntI, draupadI, subhadrA Adi satiyA~ jinadIkSA grahaNa karake viziSTa tapazcaraNa ke dvArA 16ve svarga meM kaise calI gyiiN| utara- isameM koI doSa nahIM hai, isalie ki svarga se Akara bAge puruSavedase mokSako prApta kregii| khIko bhabase mokSa nahIM hai, parantu bhavAntarase mokSa ho jAne kyA doSa hai| 3. tadbhava mukti niSedhameM hetu caMcalasvabhAva pra. sA. prakSepa gAthA/ 222-2 se 6/202 pahaDapanAdamazyA etAsi vitta bhAsayA pamadA / tamhA tAo pamadA pamAdabahulotti NiciTaThA || saMta dhuvaM madAna mohapadAsA bhayaM nApi pitA mAyA tamhA tAsi Na NivvANaM // 4 // Na viNA vaTTadi NAro ekkaM vA tesu jIvaloyamhi / Na hi saMuDaM ca gattaM tamhA tAsi ca saMvaraNa |5| cittassAvo tAsi sitthinlaM attavaM ca pakkhalaNaM / vijjadi sahasA sAmu // 6 // khiya praNAdakI murti haiN| pramAdakI bahulatAse hI unhe pramadA kahA jAtA hai | 3| una pramadAoko nitya moha, pradveSa, bhaya, dugaMdha AdirUpa pariNAma tathA citta citra-vicitra mAyA banI rahatI hai, isalie unheM mokSako prApti nahIM hotI // 4 // khiyA~ kabhI bhI doSa rahita nahIM hotIM isalie unakA zarIra sadA vastrase DhakA rahatA hai |5| striyoMko cittakI cacalatA va zithilatA sadA banI rahatI hai 6 ( yo sA - 4. tadbhava muhi niSedhameM hetu sacelatA sU. pA./mU./22 liMga itthI hanadi muMja pi surayakAmma ajjiya vi ekavasthA vatthAvaraNeNa bhaMjei | 22| = strIkA liga aisA hai- eka kAla bhojana kare, eka vastra ghare aura bhojana karate samaya bhI bako na utAre / hi jamhA kyoki pra. sA. / / prakSepaka / 221-2/302 picchado itvIpa siddhI dizA tamhA tappaTa va siMgamaravI 12 khiyoko nizcayase usI janmase siddhi nahIM kahI gayI hai, isalie striyokA liga sAvaraNa kahA gayA hai |2| ( yo sA /a / 8 / 44 ) de, mo./4/5 saya ligase mukti sambhava nahI) gha. 1/1.13/333 / 9 asmAdevA dravyakhINAM nivRtti siddhayediti caitra, samAsAdayAkhyAnaguNasthitAnAM sNymaanuppte| bhASasaMyamastAsAM sabAsasAmapyaviruddha iti ceta, na tAsA bhAvasaMyamo'sti bhAvAyamA vinAbhAvivakhAdyupAdAnAnyathAnupapatte - prazna- isI Agamase ( manuSya jiyo meM saMyata guNasthAnake pratipAdaka sUtra naM. 13 se) dravya striyokA mukti jAnA bhI siddha ho jAyegA ? uttara- nahI, kyoMki, vastrasahita honese unake saMyatAsaMyata guNasthAna hotA hai ataeva unake saMyamakI utpatti nahIM ho sktii| prazna-vastra sahita hote hue bhI una dravya striyoke bhAvasaMyamake honemeM koI virodha nahIM AnA cAhie ? uttara-- unake bhAvasayama nahIM hai, kyoki, anyathA arthAt bhAvasaMyamake mAnanepara, unake bhAva asaMyamakA avinAbhAvI vastra AdikA grahaNa karanA nahI bana sakatA hai| 589 gha. 12/4.2,6,12/194/11 cINaM Nizvattamarica, cehAdiparicAeNa viNA tAsiM bhaavnniggNthttaabhaavaado| Na ca davvatthiNavaMsayavedeNa celAdicAgo asthi, chedasutteNa saha virohaado| dravya khiyoke ninyatA sambhava nahIM hai, kyoMki, bakhAdi parityAgake binA unake bhAvanirgranthatAkA abhAva hai / dravya strIvedI va napusakavedI vastrAdikA tyAga karake nirgrantha liMga dhAraNa kara sakate hai, aisI AzakA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki paisA svIkAra karanepara cheda ke sAtha virodha hotA hai / 7. strIpravrajyA va muktiniSedha 5. AryikAko mahAvratI kaise kahate ho prasA/tA vR./ eka gAthA / 221-8/304/24 ayama-yadi mokSo nAsti tahi bhavadIyamate kimarthamajikAnA mahAvatAropaNam / parihAramAha- dupAraNa kulayyavasthAnimita na popacAra sAkSAdbhavitumarhati / ktui yadi tadbhave mokSo bhavati strINA tarhi zatavarSa dIkSitAyA arjikAyA adAdine dIkSita sAdhuH kathaM vandyo bhavati / saiva prathamata ki na vandyA bhavati sAdho / prazna- yadi khauko mokSa nahIM hotA to ArthikAoko mahAmatIkA Aropa kisa lie kiyA jAtA hai| uttara- sAdhusaMghakI vyavasthAmAtra ke lie upacArase ve mahAvrata kahe jAte hai aura upacAra meM sAkSAta honekI sAmarthya nahIM hai / kintu yadi tadbhavase strI mokSa gayI hotI to 100 varSakI dIkSitA Arthika ke dvArA AjakA navadIkSita sAdhu vandya kaise hotA / vaha AryikA ho pahile usa sAdhukI yA kyoM na hotI (mo pATo / 12 / 313/18); ( aura bhI de. AhAraka /4/3, veda / 3/4 go jI ) 6. phira manuSyaNIko 14 guNasthAna kaise kahe gaye " 11.1.12/033/4] kathaM punastAsu caturdaza guNasthAnAnIti cenna bhAvastrIviziSTamanuSyagatau tatsattvAvirodhAta | bhAvavedo bAdarakSAyAnnoparyastIti na tatra caturdazaguNasthAnA saMbhava iti cenna, atra vedasya prAdhAnyAbhAvAt / gatistu pradhAnA na sArAdvinazyati / vedavizeSaNAyAM gatau na tAni saMbhavantIti cenna, vinaSTe'pi vizeSaNe upacAreNa tayapadezamAdadhAnamanuSyata tatsattvAvirodhAt prazna- to phira 'striyoM meM caudaha guNasthAna hote hai yaha kathana kaise bana sakatA hai " uttara-- nahIM, kyoMki, bhAvasI meM at sI bedayukta manuSyagati meM caudaha guNasthAno ke sadbhAva mAna lenemeM koI virodha nahIM AtA hai| prazna - bAdara kaSAya guNasthAnake Upara bhAvaveda nahIM pAyA jAtA hai, isalie bhAvaveda me 14 guNasthAnoM kA sadbhAva nahI ho sakatA hai ? uttara - nahIM, kyoki, yahA~para vedakI pradhAnatA nahIM hai, kintu gati pradhAna hai, aura vaha pahile naSTa nahI hotI hai prazna yadyapi manuSyagati 14 guNasthAna sambhava haiM, phira bhI use beda vizeSaNa se yukta kara denepara usameM caudaha guNasthAna sambhava nahIM ho sakate uttara nahIM, kyoMki, vizeSaNa ke naSTa ho jAnepara bhI upacAra se usa vizeSaNa yukta sajJAko dhAraNa karanevAlI manuSya gatimeM caudaha guNasthAnokA sahabhAva gAna lene koI virodha nahIM AtA hai| jainendra siddhAnta koza = 7. strIke vastra liMgameM hetu pra. sA./mU / prakSepaka gAthA / 225/5 - 6 Na viNA vaTTadi NArI ekkaM vA tesu jIvaloyahi / Na hi sauDaM ca gataM tamhA tAsi ca savaraNaM // 5 // attavaca pakkhalaNaM / vijjadi sahasA tAsu a uppAdo suhamamaNuAI hi hi yaiNaM vare vAhikakhapadesesa bhaNido hunupatAsi kaha jo hodi 101 samhA taM parUivaM nirga vAsi jiNehi NidiTTha 181 =1 striyA~ kabhI doSake binA nahIM rahatIM isIlie unakA zarIra nakhase DhakA rahatA hai aura viraka avasthAmai vastrasahita liga dhAraNa karanekA hI upadeza hai / 53 (yo, sA / a./8/ 47) / 2 pratimAsa cittazuddhi vinAzaka rakta sravaNa hotA hai / 6 / ( yo sA/a/4) ( zukladhyAna /3/5) 3. zarIra meM bahuta se sUkSma jIvoM kI utpatti hotI hai| unake kaoNla, yoni aura stana bahuta-se sUkSma jIva utpanna hote rahate haiM. isalie) unake pUrNa sayama nahI phala sakatA | 7| ( sU. pA /mU./24); (yo. sA/a./8/48041) (mo.pA./TI./12/212/12) 4 isIlie " jinendra bhagavAn sriyo ke lie sAraNa jigakA nirdeza kiyA hai| Adi
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaMdaka vedanA 8. mukti niSedha hetu uttama saMhananAdikA abhAva pra sA/tA. vR /prakSepaka 22.-8/304/18 kica yathA prathamamahananAbhAvAtso saptamanaraka na gacchati tathA nirvaannmpi| puveda vedaMtA purisA je va nagame DimArUDhA / sesodayeNa vi tahA mANuvajuttA ya te du sijha ti / iti gAthAkathitArthAbhiprAyeNa bhAvatINA katha nirvANa miti cet / tAsA bhAvasroNA prathamasahananamasti dravyastrIvedAbhAvAttadbhavamAyapariNAma pratibandhakatIvakAmodreko'pi naasti| dravyamINA prathamasahanana nAstIti, smAnnAgame kathitamAsta iti cet / prazna-jisa prakAra prathama sahanana ke abhAvase strI saptama naraka nahI jAtI hai, usI prakAra nirvANako bhI prApta nahIM karatI hai| siddhabhaktime kahA hai ki dravyase puruSavedako athavA bhAvame tIno vedoko anubhava karatA huA jIva kSapakazreNIpara ArUDha dhyAnase sayukta hokara siddhi prApta karatA hai| isa gAthAme kahe gaye abhiprAyase bhAvastriyoko nirvANa kaise ho sakatA hai| uttara-bhAvastroko prathama sahanana bhI hotA hai aura dravya skhIvedake abhAvase usako mokSapariNAmakA pratibandhaka tIvra kAmodreka bhI nahI hotA hai| parantu dravya khoko prathama sahanana nahI hotI, kyoki, AgamameM usakA niSedha kiyA hai| 9. strIko tIrthakara kahanA yukta nahIM -de. shnn| pra sA./tA vR /prakSepaka 225-8/305/3 kiMtu bhavanmate mallitIrthakara' nIti kathyate tadapyayuktam / tIrthakarA hi samyagdarzanavizudbhayAdipAMDazabhAvanA pUrvabhave bhAvayitvA pazcAdbhavanti / samyagdRSTe srIvedakarmaNo bandha evaM nAsti kathaM strI bhvissytiiti| ki ca yadi malitIrtha karo vAnyaH ko'pi vA vIbhUtvA nirvANa gata tahi strIrupapratimArAdhanA ki na kriyate bhavadabhi / = kintu Apake matameM mallitIthaMkarako strI kahA hai, so bhI ayukta hai, kyoMki, tIrthaMkara pUrvabhavame SoDazakAraNa bhAvanAoko bhAkara hote hai| aise samyagdRSTi jIva khoveda karmakA andha hI nahIM karate, taba ve strI kaise bana sakate hai| [ samyagdRSTi jIva striyome utpanna nahI hote-de0 janma/3] / aura bhI yadi mallitIrthakara yA koI anya strI hokara nirvANako prApta huA hai to Apa loga strIrUpa pratimAkI bhI ArAdhanA kyo nahI krte| de0 tIrthakara/2/2 (tIrthakara prakRtikA bandha yadyapi tIno vedomeM hotA hai para usakA udaya eka puruSavedame hI sambhava hai|) vedaka-la sA/bhASA/272/326/7 vedaka kahie udayakA bhoktaa| 2 vedakakA sattvakAla-de0 kaal/6| vedaka samyagdarzana-1 vedaka va kRtakRtya vedaka samyagdarzana nirdesh| -de0 samyagdarzana / IV/4 / 2--vedaka va kSAyopazamika samyaktvameM antara |-de0kssaayopshm/2| vedana-tyA, vi. /1/2/17/21 vedanam jJAnam / =vedana arthAta dha 12/1,2.10.1/302/7 anubhavanaM vednaa| - anubhava karanekA nAma vedanA hai| de. upalabdhi-(cetanA, anubhUti, upalabdhi va vedanA ye ThAbda ekArthavAcI hai|) 2. karma va nokarmake artha meM dha 11/1,2,10,1/302/4 vedyate vediSyata iti vedanAzabdasiddha / aThThabihakammapoggalakrabaMdho veyaNA / NokAmapoggalA vi vedijjati tti tesi veyaNAsaNNA kNNi icchjjde| Na, avihakammaparUvaNAe parUvijamANAe NokammaparUvaNAe sNbhvaabhaavaado| =jisakA vartamAnameM anubhava kiyA jAtA hai, yA bhaviSya meM kiyA jAyegA vaha vedanA hai. isa niruktike anusAra ATha prakArake karma pudgalasbandhako vedanA kahA gayA hai| prazna-nokarma bhI to anubhava ke viSaya hote hai, phira unakI vedanA saMjJA kyoM abhISTa nahIM hai| uttara-nahI, kyoki, ATha prakArake karmakI prarUpaNAkA nirUpaNa karate samaya nokarma prarUpaNAkI sambhAvanA hI nahI hai| gha 14/5.6,68/4/3 vaidyanta iti vedanA / jIvAdo pRdhabhUdA kammaNokammabaMdhapAoggarakhaMdhA avadhaNijjA nnaam| tesi kadhaM vedaNAbhAvo jujjade / Na, damba khettakAlabhAvehi vedaNApAoggesu davya ThThiyaNayamassidUNa vedaNAsaddapavuttIe abbhuvgmaado| vedanAtvamAtmA svarUpaM yeSA te vedanAtmAna pudgalA' iha gRhItavyA' / kudo| aNNesiM bdhnnijjttaabhaavaado| te ca badhaNijjA poggalA khaMdhasamuddiTThA, khadhasarUvANa tANaM taparamANupoggala samudayasamAgameNa baMdhapAoggapoggalasa - muppttiido| jo vede jAte hai unhe vedana kahate hai, jIvase pRthagbhUta bandhayogya karma aura nokarma skandha bandhanIya kahalAte hai| prazna-ve vedanarUpa kaise ho sakate hai| uttara-nahI, kyoki, jo dravya kSetra kAla aura bhAvakI apekSA vedanAyogya hai, unameM dravyAthika nayakI apekSA vedanA zabdakI pravRtti svIkAra kI gayI hai| vedanapanA jinakA AtmA arthAt svarUpa hai ve vedanAtmA kahanAte hai| yahA~ isa padase pudgalokA grahaNa karanA cAhie, kyo ki anya koI padArtha andhanIya nahIM ho skte| ve bandhanIya pudagala skandhasamuddiSTa arthAta skandha svarUpa kahe gaye haiM, kyoki skandharUpa anantAnanta paramANupudgaloMke samudAyarUpa samAgamase bandhayogya pudgala hote haiN| 2. nikSepoMkI apekSA vedanAke bheda va lakSaNa dha. 10/1,2,1.3./7/8 tavadi rittaNoAgamadavvaveyaNA kammaNokmmabheeNa duvihA / tattha kammaveyaNA NANAvaraNAdibheeNa aTThavihA / NokammaNoAgamadabaveyaNA sacitta-acitta-missabheeNa tivihA / tattha sacittadavvaveyaNA kammaNokmmabheeNa vihA / tattha sacittadavvaveyaNA sidvajobadavya / acittadavvaveyaNA poggala kAlAgAsa-dhammAdhammadavvANi / missadabaveyaNAsa sArijIvadavya, kammaNokmmajIvasamavAyassa jIvajIve hito pRdhbhaavdsnnaado| -[nAma, sthApanA, Adi nikSepo rUpa bheda to yathAyogya nikSepoyata jAnane ] tadvacatirikta noAgama dravya vedanA kama aura nokarma ke bheda se do prakArakI hai| unamese karmavedanA jJAnAvaraNa Adi ke bhedase ATha prakAra kI hai' tathA nokarma noAgama dravya vedanA sacitta, acitta aura mizrake bhedase tIna prakArakI hai| unameM se sacitta dravyavedanA siddhajIva dravya hai / acitta dravya vedanA pudagala, kAla, AkAza, dharma aura adharma dravya hai| mizra dravyavedanA saMsArI jIvadravya hai, kyoki, ma aura novarmakA jIvake sAtha huA sambandha jIva aura ajIbase bhinna rUpase dekhA jAtA hai| ..badhyamAna dravyako vedanA sajJA kaise dha 12/4,2,10,3/104/8 siyA majjhamANiyA veyaNA hodi, tatto aNNANAdi phaluppattidaM snnaado| bajjhamANassa kammarasa phalama vedanA 1 sukha duHkha arthameM sa si 18/12/447/5 vedanAzabda sukhe dU khe ca bartamAno'pi Artasya prakRtatvAd dukhavedanAyA prvrtte| ='vedanA' zabda yadyapi sukha aura dukha dono arthome vidyamAna hai para yahA~ Arta dhyAnakA prakaraNa honese usase dukhavedanA lI gayI hai| (rA vA /8/32/1/628/20) / rA.vA./6/11/12/521/6 videzcetanArthasya grahaNAta / vide curAdiNyantasya cetanArthasyedaM vedyamiti / == bid, vidala, vinti aura vidyati ye cAra vid dhAtueMkramA jJAna, lAbha, vicAra aura sadbhAva arthako kahatI hai| yahA~ cetanArthaka viddha dhAtuse curAdiNyanta pratyaya karake vedya zabda banA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedanAbhaya kuNa tassa kadhaM veyaNAvavaeso Na uttarakAle phaladAittaNNahANuvavato baMdhasamae vi vedaNabhAvasiddhIe / kathaMcit badhyamAna vedanA hotI hai ki usase ajJAnAdirUpa phalakI utpatti dekhI jAtI hai| prazna- cU~ki bA~dhA jAnevAlA karma usa samaya phalako karatA nahIM hai, ata usakI vedanA sakSA kaise ho sakatI hai| uttara-nahIM, kyoMki, isake binA vaha uttarakAlameM phaladAtA bana nahIM sakatA, ataeva bandhasamaya meM bhI use vedanA siddha hai / * vedanA nAmakA AdhyAna de0 dhyAna ArtadhyAna / vedanAbhaya - de0 bhaya / vedanA sannikarSa. -de, sannikarSa / - vedanA samudghAtarA. vA./1/20/12/07/13 yAtikAdirogavidyAdivyasaMmbhasaMtApApAditavedamAkRta vedanAsamudrAta vAta pittAdi vikAra janita roga yA viSapAna AdikI tIvravedanAse Atma pradezakA bAhara linA vedanA samudrAta hai| gha. 4/1.3.2/26/0 tasya vedasamugdhAdo NAma atri-sirovedaNAdIhi jIvANamukharasema sarIratiguNa viSNaMne vedanA, zirovedanA, Adike dvArA jovoke pradezoMkA utkRSTata zarIrase tiguNe pramANa visarpaNakA nAma vedanAsamudghAta hai / (6.7/2.6.1/211/8 ); (dha. 19/4.2.5.6/18/7 ) 1 i.saM./TI./10/25/3 tImavedanAnubhavAsavArIramavyavasthA AtmapradezAnAM bahirnigamanamiti vedanAsamudAta tIna pIDAke anubhavase mUla zarIra na choDate hue jo AtmAke pradezoMkA zarIrase bAhara nikalanA so vedanA samudghAta hai / 2. vedanA samudghAtameM pradezoMkA vistAra - = dha. 19/4,2,5,6 /18/7 veyaNAvaseNa jIvapadesANaM vikvaM bhussehe hi tiguNavipaMjaNaM veyaNAsamugdhAdo NAma / Naca esa niyamo savesi jIvapadesA beyaNAe tiguNaM caiva vipuMjaMti si, kiMtu sagavibhAdo tara tamasarUpa diveNAvaseja egadopadesAdIhi vi bar3I hodi 1-vedanAke base jIna pradezoMke viSkambha aura utsedhakI apekSA tigune pramANa meM phailanekA nAma vedanA samudghAta hai| (dha. 7) 2.6.1.211/-); (UparavAlA lakSaNa (go.jI./jI. 2/04/2023 / 8 ) / 2. parantu sabake jIvapradeza vedanAke vazase tiguNe hI phailate ho, aisA niyama nahIM hai kintu taratama rUpase sthita vedanA ke bAse apane viSkambhakI apekSA eka do pradezAdiko se bhI vRddhi hotI hai| 3. nigoda jIvako vaha sambhava nahIM dha.19/4,2.1.12/21/2 nigove suSpajamANassa ativyaveNAbhAveNa nigoda jIvomeM saratipAdassa abhAvAda / utpanna honevAle jInake atizaya tIna vedanAkA abhAva hone va kSita zarIrase tiguNA vedanA samudracAta sambhava nahIM hai| 4. jIva pradezoM ke khaNDita hone kI saMbhAvanA 591 / sthA. maM./1/102/16 zarIra bhayAtmamadezebhyo hi katidhyAtmapradezAna khaNDita zarIrapradeze'vasthAnAdAtmanaH khaNDanam / taJcAtra vidyata eva / anyathA dArIrAt pRthagbhUtAvayavasya kampopalabdhirna syAt na ca paNDitasyAtmapradezasya pRthagAtmatprasaGga preza pravezAda khaNDitAya saMcana pazcAda iti veda. ekAntena vedAna pupagamAta padmAsantu mAthi svIkArAya / - zarIra se sambaddha Atma-pradezoMmeM kucha AtmapradezoMke khaNDita zarIra meM rahane kI apekSAse AtmAkA khaNDana hotA hai, anyathA talavAra bAdise kaTe hue zarIrake pRthagbhUta asvakampana na dekhA jAtA / khaNDita avayavo meM praviSTa AtmapradezoM meM pRthak AtmA vedanIya kA prasaga bhI nahIM AtA hai, kyoMki, ve phirase pahale hI zarIra meM lauTa Ate hai / prazna- AtmA ke avayava khaNDita ho jAnepara pIche phira eka kaise ho jAte hai ? uttara-hama unakA sarvathA vibhAga nahI mAnate kamasanAsake rAmtuo kI taraha AtmA pradezakA cheda svIkAra karate hai| * anya sambandhita viSaya * baddhAyuSka va avadvAyuSka sabako hotA hai| de0 maraNa /2/0 * vedanA va mAraNAntika samudghAtameM antara / * vedanA samudvAtakA svAmitva - de0 kSetra/3 / * vedanA samudghAtakI dizAe~ va kAla sthiti / - de0 samudghAta / vedanIya: "bAhya sAmagrI ke saMyoga va viyoga dvArA jIvake bAhya sukha-duHkhako kAraNa vedanIya do prakArakA hotA hai-sukhako kAraNabhUta sAtAvedanIya aura dukhako kAraNabhUta asAlA vedanIya kyoMki mAdya padArthoMge iTAnikI kalpanA mohake AdhIna hai, isalie isa karmakA vyApara bhI mohanIyake sahamata hai| 1. vedanIya karmakA sAmAnya lakSaNa sa.si /8/4/380/4 vedayati vedyata iti vA vedanIyam / sa.si /8/3/206/1 vaidyasya sadasalakSaNasya sukhasvedana jo vedana karAtA hai yA jisake dvArA vedana kiyA jAtA hai vaha vedanIya karma hai| sada- alakSaNanAle vedanIyakarma kI prakRti sukha va dukhakA saMvedana karAnA hai| ( rA thA / 2/3/2/568/1+4/467/3). (gha. 6/1.2-1.7/10/066 (go94/10); (go.ka./ zrI. pra./20/13/14) / 6/1.1 1.0/10/3 jIvassa hAyapoglo mictAdipazcayayasena kammapAya pariSado jIvasamavedo vedaNIyamidi bhaNNade / =jIvake sukha aura dukhake anubhavanakA kAraNa, mithyAtva Adike pratyayoke vazase karmarUpa paryAyase pariNata aura jIvake sAtha samavAya sambandhako prApta pudgalaskandha 'vedanIya' isa nAmase kahA jAtA hai| gha. 13/22.16/208/0 jIvasya saha-dukhapApa kI mAma jIvake sukha aura dukhakA utpAdaka karma vedanIya hai| (dha. 15/3/6 / 6 ), (dra.saM./ TI / 33/12/10) / 2. vedanIya karmake bheda-prabheda Sa. vaM./6/1,6 - 1 / sUtra 17 - 18/34 vedaNIyassa kammassa duvai payaDIo | 17 | sAdAvedaNIyaM ceva asAdAvedaNIyaM cetra | 18 | = vedanIya karma kI do prakRtiyA~ hai | 17 | sAtAvedanIya aura asAtAvedanIya, ye do hI bedanIya karmako prakRtiyoM hai | 181 ( pa . / 11 / 4.2.14/sUtra 60/409) (1/11/202 / 000 / 354 ) ( ma. naM. 1/15/20) (sU. A. / 1226), (ta.su /8/-), (paM.saM./prA./2/4 ); ( ta, sA./5/27 ); (go. ka / jI. pra. / 25/17/7) / dha. 12 / 4,2, 14, 7/481 / 4 sAdAvedaNIyamasAdA vedaNIyamidi do caiva sahAvA, suhadusvaveyaNAhito dhanudAra aNisse yaNAra aNusaMbhAdo suibhedeNa duibhedena ca varNataviyapeNa veyaNIyamas atAo sattIo kiraNa paDhidAo / saccamedaM jadi pajjavara ThiyaNao avalaMvido kiMtu ettha davvaTThiyaNao avalaMbido tti veyaNIyassa Na tattiyamettasattIo, duve caiva / sAtAvedanIya aura asAtAvedanIya isa prakAra vedanIyake do hI svabhAva hai, kyoMki, gulama dukharUpa vedanAose bhinna anya koI vedanA pAyI nahIM jAtI / prazna - ananta vikalpa rUpa sukhake bhedase aura dukhake jainendra siddhAnta koza
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedanIya 592 vaMdanIya maMdase vedanIya karmako ananta zaktiyoM kyoM nahIM kahI gayI haiM! uttara-yadi paryAyAthika nayakA avalambana kiyA gayA hotA to. yaha kahanA satya thA, parantu cUMki yahA~ dravyAthika nayakA avatambana kiyA gayA hai, ataeva vedanIyakI utanI mAtra zaktiyA~ sambhava nahIM hai, kintu dA ho zaktiyA~ sambhava haiN| 6. sAtA-asAtA vedanIyake lakSaNa sa. si.///384/4 yadudayAvAdigatiSu zarIramAnasasukhaprAptistatsa dva dAm / prazastaM vedya sahRdyamiti / yatphalaM duHkhamanekavidhaM tadaravadyam / aprazastaM vedymsdvaidymiti| -jisake udayase devAdi gatiyoM meM zarIra aura mana sambandhI sukha kI prApti hotI hai vaha sadadya hai| prazasta vadyakA nAma sadvadya hai| jisake phalasvarUpa aneka prakAra ke duHkha milate haiM vaha asadvedya hai| aprazasta vaidyakA nAma asaddha hai| (go. ka./mU./14/10); go, ka./jA.pra./35/ rA. vA./8/8/1-2/273/20 devAdiSu matiSu bahuprakArajAtiviziSTAsu yasyAdayAta ana gRhotAta dravyasaMbandhApekSAta prANinAM zarIramAnasAnekavidha mutrapariNAmastatsadvadyam / prazastaM vedya sadvedya // 1 // nArakA dipu gatipu nAnAprakArajAtivizeSAvakIrNAmu kAyika bahuvidha mAnasaM vAti duHsahaM janmajarAmaraNapriya viprayogApriyasaMyogavyAdhibadhabandhAdijanita duHkhaM yasya phalaM prANinI tavasadvadyam / aprazasta baMdyam asadadyam / bahuta prakArakI jAti-viziSTa deva Adi gatiyoM meM iSTa sAmagrIke sannidhAnako apekSA prANiyoM ke aneka prakArake zArIrika aura mAnasika sukhoMkA, jisake udayase anubhava hotA hai vaha sAtAvedanIya hai aura jisake udayase nAnA prakAra jAtirUpa vizeSoMse avakIrNa naraka Adi gatiyoM meM bahuta prakArake kAyika mAnasa atiduHsaha janma jarA-maraNa priya biyAga apriyasaMyoga vyAdhi badha aura bandha Adise janma duHkhakA anubhava hotA hai vaha asAtAvadanIya hai| gha. 6/1,6-1,18/35/3 sAdaM suha, taM vedAdi bhuMjAvedi tti sAdAvedaNIyaM / asAdaM dukravaM, taM vedAvedi bhaMjAve di tti asAdA. vednniiyN| -sAtA yaha nAma sukhakA hai, usa mukhako jo vedana karAtA hai arthAta bhoga karAtA hai, vaha sAtAvedanIya karma hai| asAtA nAma dukhakA hai, use jo baMdana yA anubhavana karAtA hai use asAtA vedanIya karma kahate haiN| (dha. 13/5,5,88/357/2) / go, ka. jo. pra./26/17/8 ratimohanoyodayabalena jIvasya sukhakAra NIndrayaviSayAnubhavanaM kArayati tatsAtavadanIyaM / duHkha kAraNendriyaviSayAnubhavana kArayati aratimohanIyodayabalena tdsaatbNdnaay| -ratimohanIya karma ke udayase sukhake kAraNa mUta indriyoMke viSayoM kA jo anubhava karAtA hai vaha sAtavedanoya karma hai| duHkhake kAraNabhUta indriyoMke viSayoM kA anubhava, arati mohanIyakarmake udayase jo karAtA hai vaha asAtavedanIya karma hai| 4. sAtAvedanIyake bandha yogya pariNAma ta. sU./6/12 bhUtavatyanukampAdAnasarAgasaMyamAdiyogaH kSAntiH zauca miti sdvedysy|12| sa. si./3/12/331/paMkti 'Adi zabdena saMyamAsaMyamAkAmanirjarAbAla tapo'nurodhaH / 2 / ...iti zabdaH prakArArthaH / ke punaste prkaaraaH| arha pUjAkaraNatatparatAbhAla vRddhatapasvibayAvRttyAdayaH / bhUta-anukampA, vratI anukampA, dAna aura sarAga saMyama AdikA yoga tathA kSAnti aura zauca ye sAtA vedanIyakarma ke Asrava haiN| sUtroM sarAgasaMyamake Age diye gaye Adi padase saMyamAsaMyama akAmanirjarA aura bAlatapakA grahaNa hotA hai| sUtrameM AyA huA 'iti' zabda prakAravAcI hai| ve prakAra ye haiM, -arhantakI pUjA karanemeM. tatparatA tathA bAla aura vRddha tapasviyoMkI vaiyAvRttya AdikA krnaa| (rA. vA.//12/7/522/26:13/523/13); (ta, sA./4/25-26); (go, k./muu./801/680)| 5. asAtAvedanIyake bandhayogya pariNAma ta. sU./6/11 duHkhazokatApAkrandanavadhaparidevanAnyAtmaparobhayasthAnyasadyasya / 13 - apanemeM athavA parameM athavA donoM meM vidyamAna duHkha, zoka, tApa, Akrandana, vadha aura paridevana ye asAtAvedanIya karma ke Asrava haiN| (ta. saa./4/20)| rA.vA./4/11/11/321/12 ime zokAdayaH duHkhavikaspA duHkhabikalpAnAmupalakSaNArtha mupAdIyante, tato'nyeSAmapi saMgraho bhavati / ke punste| azubhaprayogaparaparivAda - paizunya - anukampAbhAva - paraparitApanAGgo - pAGgacchedana-bhedana-tADana-trAsana-tajana-bhartsana-takSaNa-vizaMsana-bandhanarodhana-mardana-damana-vAhana-biheDana-ha paNa-kAyarokSya-paramindAramaprazaMsAsaklezaprAdurbhAvanAyurvahamAnatA-nirdayatva-sattvavyaparopaNa-mahArabhbha parigraha - vizrambhopaghAta- bakrazolatApApakarmajIvizvAnathaM daNDavimizraNa - zarajAlapAzavAgurApaJjarayantrApAyasarjana-malAbhiyoga - zakhapradAna-pApamizrabhAvAH / ete du:khAdayaH pariNAmA AramaparobhayasthA asadudyasyAsavA veditvyaaH| -uparokta satra meM zAkAdikA grahaNa duHkhake vikalpoMke upalakSaNa rUpa hai| ataH anya vikalpoMkA bhI saMgraha ho jAtA hai| ve vikalpa nimna prakAra haiM-azubhaprayoga, paraparivAda, paizunya pUrvaka anukampAbhAva, paraparitApa, agopAMgacchedana, bhedana, tADana, trAsana, tarjana, bharasana, takSaNa, vizaMsana, bandhana, rodhana, mardana, damana, vAhana, viheDana, hapana, zarIrako rUkhA kara denA, paranindA, AtmaprazaMsA, saMklezaprAdurbhAva, jovanako yoM hI barabAda karanA, nirdayatA, hiMsA, mahAArambha, mahAparigraha, vizvAsaghAta, kuTilatA, pApakarmajIvitva, anartha daNDa, viSamizraNa bANa-jala pAza rassI piMjarA, yantra, Adi hiMsAke sAdhanoMkA utpAdana, jabaradasto zastra denA, aura duHkhAdi pApamizrita bhAva / ye saba duHkha Adika pariNAma apane meM, parameM aura donoMmeM rahane vAle hokara asAtAvedanIyake Asravake kAraNa hote haiN| (ta. saa/4/21-24)| bha. A./vi./446/653/18 para uddhRta-anyeSAM yo duHkhamajJo'nukampA tyaktvA tIvra tAvasaMklezayuktaH / bandhacchedaistADanariNazca dAhai rAdhezcApi nityaM karoti / saukhyaM kakSannAtmano duSTacitto nIco nAcaM karma kurbnsdaiv| pazcAttApa tApinA yaH prayAti badhnAtyeSo'sA tavedya' sadaivam / -rogAbhibhavAnnaSTavuddhiceSTaH kathameva hitodyoga kuryAt / -jo mUrkha manuSya dayAkA tyAga kara tIna saMkleza pariNAmI hokara anya prANIko bA~dhanA, tor3anA, pITanA, prANa lenA, khAneke aura pAneke padArthoMse baMcita rakhanA aise ho kArya hamezA karatA hai| aise kArya meM ho apaneko sukho mAnakara jo nIca puruSa aise hI kArya hamezA karatA hai, aise kArya karate samaya jinake mana meM pazcAttApa hotA nahIM, usIko nirantara asAtAvedanIya karmakA bandha hotA hai, jisase usakA deha hamezA roga pIr3ita rahatA hai, taba usakI buddhi va kriyAeM naSTa hotI haiN| vaha puruSa apane hitakA udyoga kucha bhI nahIM kara sktaa| 6. sAtA-asAtAke udayakA ja. u. kAla va antara dha. 13/5,4,24/53/11 sAdAvedaNIyassa udayakAlo aMtomuttametto phiTTidUNa desUNa putrako Dimetto hodi ce-Na, sajogikevali mottaNa aNNastha udayakAlassa aMtomuhUttaNiyamabhuvagamAdo / -prazna-isa taraha to sAtAvedanIyakA udayakAla antarmuhUrta vinaSTa hokara kucha kama pUrvakoTi pramANa prApta hotA hai| uttaranahIM, kyoMki, sayogikevalI guNasthAnako chor3akara anyatra udayakAlakA antarmuhurta pramANa niyama hI svIkAra kiyA gayA hai| . jainendra siddhAnta koza
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedanIya vedanIya dha. 15/pRSTha/paMkti-sAdassa jahaSNaeNa eyasamao, ukkasseNa nahIM hai, kyoMki, bhinna-bhinna viSayoMvAle, nayoM kA eka viSaya mAnane meM chmmaasaa| asAdassa jahaNNaeNa egasamao, ukkasseNa tettIsasAgaro- virodha AtA hai|-de. naya/IV/3/3 | bamAgi aMtomuhUttabhahiyANi / kudo| sattamapuDhavipavesAdo putra gha. 13/14.88/317/4 aNNANaM pi duvappAyayaM dissa di tti tassa vi pacchA ca asAdassa aMtomuttametakAlamudIraNubalaM bhaado| (6242) / asAdAvedaNIyattaM kiNNa psjjde| Na, aNiyameNa dukratuppAyassa sAdassa jahaNNaNa egasamao, ukkasseNa tettIsaM sAgarovamANi sAdi- asAdase saMte kharagamoggarAdINaM pi asaadaavednniiyttppsNgaado| reyaanni| sAirasa gadiyANuvAdeNa jahaNNamaMtaramaMtomuhattaM, ukasse -prazna--ajJAna bhI to dukhakA utpAdaka dekhA jAtA hai, isalie, pi aMtomuhUttaM cetra / asAdassa jahaNNamaMtaramegasamao ukkassaM / use bhI asAtA vedanIya kyoM na mAnA jAye ! uttara-nahIM, kyoMki, chmmaasaa| maNusagadoe asAdassa udIraNaMtaraM jahaNNeNa eyasamao. aniyamase duHkhake utpAdakako asAtA vedanIya mAna lenepara talavAra ukkasseNa tomuhuttaM / (68/6) / = sAtAvedanIyakI udIraNAkA aura mudgara Adiko bhI asAtA vedanIya mAnanA pdd'egaa| kAla jaghanyase eka samaya aura utkarSase chaha mAsa hai| asAtA 4. vedanIyakA kArya bAhya sAmagrI sampAdana hai vedanIyakI udoraNAkA kAla jaghanyase eka samaya aura utkarSataH antarmuhUrta se adhika tettIsa sAgaropama pramANa hai, kyoMki, sAtavIM dha.6/1,6-1,18/36/paMkti-dukkhuvasamaheusudabbasaMpAdaNe tassa bAbArAdI pRthivA meM praveza karanese pUrva aura pazcAva antarmuhUrta mAtra kAla 'Na ca suhadukvaheudabyasaMpAdayamaNNaM kammamaritha si aNuvataka asAtAvedanoyakI udoraNA pAyI jAtI hai| sAtAvedanIyakI lNbhaado|71 = duHkha upazamaneke kAraNabhUta suvyoMke sampAdanameM udIraNAmeM antarakAla jaghanyase eka samaya aura utkarSa se sAdhika sAtAvedanIya karma kA vyApAra hotA hai| sukha aura duHkhake kAraNabhUta tettIsa sAgaropama pramANa hai| gatike anuvAdase sAtAbedanIyakI dravyoM kA sampAdana karanevAlA dUsarA koI karma nahIM hai| udoraNAkA antarakAla jaghanya va utkRSTa bhI antamuharta hI hai| dha. 13/5.6.88/357/2 dukkhapaDikArahedudayasaMpAdayaM.. kammaM sAdAvedaasAtAvedanIyakA javanya antara eka samaya aura utkRSTa chaha mAsa NIyaM NAma |..dukrvsmnn hedavyANamavasArayaM ca kammamasAdAvedaNIyaM pramANa hai| manuSya gatimeM asAtAkI udIraNAkA antara jaghanyase NAma / -duHkha ke pratIkAra karane meM kAraNabhUta sAmagrIkA milanevAlA eka samaya aura utkarSa se antarmuhUrta pramANa hai| karma sAtAvedanIya hai aura duHkha prazamana karane meM kAraNabhUta dravyoMkA dha. 12/4,2,13,55/400/2 gheyaNIyauktassANubhAgabaMdhassa TiTadI apasAraka karma asAtAvedanIya kahA jAtA hai| baarsmuhuttmttaa| -vedanIyake utkRSTa anubhAgakI sthiti bAraha dha. 15/3/6/6 duvaskhuvasamahe udatavAdisaMpattI vA suhaM NAma / tattha veyaNIyaM muhUrta mAtra hai| Nibaddha tduppttikaarnnttaado| -duHkhopazAntike kAraNabhRta dravyAdi kI prApti honA, ise sukha kahA jAtA hai| unameM vedanIya 7. anya karmoko vedanIya nahIM kahA jA sakatA karma nibaddha hai, kyoMki vaha unakI utpattikA kAraNa hai| dha. 6/1,6-1.7190/7 vedyata iti vedanIyam / edIe uppattIe savva- paM.dha./pU./581 sadyodayabhAvAn gRhadhanadhAnyaM kalatraputrAMzca / svayamiha kammANa vedaNIyattaM pasajade / Na esa doso, rUDhibaseNa kusalasaho karoti jotro bhunakti vA sa eva jIvazca / 5811 -sAtAvedanIyake va appidapoggalapaMje cetra vednniiyshputtiido| -prazna-'jo udayase prApta honevAle ghara dhanadhAnya aura sI putra vagairahako jIva vedana kiyA jAya vaha vedanIya karma hai' isa prakArakI vyutpatti ke svayaM hI karatA hai tathA svayaM hI bhogatA hai| dvArA to sabhI karmoMke vedanIyapanekA prasaMga prApta hotA hai ! uttara- de. prakRtibaMdha/3/3 (aghAtI kA~kA kArya saMsArakI nimittabhUta yaha koI doSa nahIM, kyoMki, rUDhike vazase kuzala zabdake samAna ___ sAmagrIkA prastuta karanA hai|) vivakSita pudgala puMjameM hI vedanIya, isa zabdakI pravRtti paayii| varNavyavasthA/1/4 (rAjyAdi sampadAkI prAptimeM sAtA vedanIyakA jAtI hai| jame 'kuzala' zabdakA artha 'kuzako lAnevAlA' aisA hone- ___vyApAra hai)| para bhI vaha 'catura' artha meM prayoga hotA hai, isI prakAra sabhI karmoMmeM vedanIyatA hote hue bhI vedanIya saMjJA eka karma vizeSake lie 9. upaghAta nAma karma uparokta kAryameM sahAyaka hai dha. 6/16-1,28/16/5 jIvassa dukkhuppAyaNe asAdAvedaNIyassa bAvAro dha.10/4.2,3,3/16/6 vedaNA NAma suha-dukkhANi, loge tahA saMvabahAra- ce, hodu tattha tassa vAvAro, kiMtu uvadhAdakammaM pi tassa shkaaridNsnnaado| Na ca tANi suhadukkhANi veyaNIyapoggalabaMdhaM kAraNaM hodi, tdudynnimittpoggldvysNpaadnnaado| -jIvake duHkha mottaNa aNNakammadave hito upajjati, phalAbhAveNa beyaNIya- utpanna karane meM to asAtAvedanIya karma kA vyApAra hotA hai| [phira kammAbhAvappasaMgAdo / tamhA savyakammANaM paDisehaM kAUNa yahA~ upaghAta karmako jIva pIr3AkA kAraNa kaise batAyA jA rahA hai ] : pattodayaveyaNIyadavvaM ceva beyaNA tti uttaM / aNNaM kammANamu- uttara-tahA~ asAtA vedanIyakA vyApAra rahA Ave, kintu upadhAtadayagadapoggalakkhaMdho bedaNA ti kimaRs ettha Na gheppade / karma bhI usa asAtAvedanIyakA sahakArI kAraNa hotA hai, kyoMki, Na, edamhi ahippAe tadasaMbhavAdo / Na ca aNNamhi ujusude usake udayake nimittase duHrakhakara pudagala dravyakA sampAdana hotA hai| aNNassa ujusudassa saMbhavo, bhiNNa visayANaM nnyaannmeyvisyttvirohaadaa| -vedanAkA artha sukha dukha hai. kyoMki, lokameM vaisA vyavahAra 10. sAtAvedanIya kathaMcit jIvapudgala vipAkI hai dekhA jAtA hai| aura ve sukha-dukha bedanIya rUpa pudagalaskandhake sivA gha.6/1,6-1,18/36/2 evaM saMte sAdAveyaNIyassa poggalavivAita abhya karma dravyoMse nahIM utpanna hote haiM, kyoMki, isa prakAra phalakA hoi ti NAsaMkaNiuja, dukkhabasameNuppaNNa suvasthiyakaNassa dukravAabhAva honese vedanIya karmake abhAvakA prasaMga AtA hai| isalie viNAbhAvissa uvayAreNeva lasuhasaNNAssa jIvAdo pudhabhUdassa heduttaprakRta meM saba karmoM kA pratiSedha karake udayagata vedanIya dravyako hI NeNa mutte tassa jIva vidhaaittmuhheduttaannmubdesaado| to vi jIvavedanA aisA kahA hai| prazna-ATha karmokA udayagata pudgalaskandha poggala bivAittaM sAdAvedaNIyassa pAyedi ti ce Na, ittaado| vedanA hai. aisA yahA~ kyoM nahIM grahaNa karate-de. vedanA / uttara-nahIM, tahobaeso Nasthi tti ceNa, jIvassa asthittaNNahANuvavattIdo tahovakyoMki, vedanAko svIkAra karanevAle ajusUtra nayake abhiprAyameM vaisA desasthitta siddhiie| Na ca suha-dukkha heudavasaMpAdayamaNNaM kammamasthi mAnanA sambhava nahIM hai| aura anya ajusUtrameM anya ajusUtra sambhava tti aNuvalaM bhaado| - [sukhake hetubhUta bAhya sAmagrI sampAdatameM jainendra siddhAnta koza bhA0 3-75
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ tedanIya vedAnta sAtAvadanIyakA vyApAra hotA hai| isa vyavasthAke mAnanepara sAtAvedanIya prakRtike pudgala vipAktvi prApta hogA, aisI bhI AzakA nahI karanI cAhie, kyoki du khake upazamase utpanna hue dukha ke avinAbhAvI upacArase hI sukha sajJAko prApta aura jIvase apRthagbhUta aise svAsthyake kNakA hetu honese sUtra meM sAtAbedanIya kamake jIvavipAkitvakA aura sukha hetutvakA upadeza diyA gayA hai| yadi kahA jAya ki uparyukta vyavasthAnusAra to sAtAvedanIya karma ke jIvavipAkIpanA aura pudgala viSAkIpanA prApta hotA hai, so bhI koI doSa nahI hai, kyoki, yaha bAta hameM iSTa hai| yadi kahA jAye ki ukta prakArakA upadeza prApta nahI hai, so bhI nahIM, kyoki, jIvakA astittva anyathA bana nahI saktA hai, isalie usa prakAra ke upadezako siddhi ho jAtI hai| sukha aura dukhake kAraNabhUta dravyokA sampAdana karane vAlA dUsarA koI karma nahIM hai, kyoki vaisA pAyA nahIM jaataa| de0 anubhAga/3/3 (ghAtiyA karmoke binA vedanIya apanA kArya karaneko samartha nahIM hai, isalie use ghAtiyA nahIM kahA gayA hai|) 14. vedanIyake bAhya va antaraMga vyApArakA samanvaya dha. 13/5,5,63/334/4 ityasamAgamo aNi?tyaviogo ca suhaM NAma / aNiThThattha samAgamo iTThattha viyogo ca dukha nnaam| = iSTa arthake samAgama aura aniSTa artha ke viyogakA nAma sukha hai| tathA aniSTa artha ke samAgama aura iSTa artha ke viyogakA nAma dukha hai| aura mohake kAraNa binA padArtha iSTAniSTa hotA nahI hai|-de0 rAga/2/5 / gha. 15/3/6/6 siroveyaNAdI dukkhaM NAma / tassa uvasamo tadaNuppattI vA dukkhuvasamaheudabAdi saMpattI vA suhaM gAma / tattha veyaNIyaM Nibadbha, taduppattikAraNa taado| sirakI vedanA AdikA nAma dukha hai| ukta vedanAkA upazAnta ho jAnA athavA usakA utpanna hI na honA, athavA dukhopazAntike kAraNa bhUta dravyAdikkI prApti honA, ise sukha kahA jAtA hai| usameM vedanIya karma nibaddha hai| de0 vedanIya/10 (du khake upazamase prApta aura upacArase sukha saMjJAko prApta jIvake svAsthyakA kAraNa honese hI sAtA vedanIyako jIva vipAkI kahA hai anyathA vaha pudgala vipAkI hai|) de0 anubhAga/3/3,4 ( mohanIya karma ke sAtha rahate hue vedanIya dhAtiyA __vava hai, anyathA vaha aghAtiyA hai)| de0 sukha/2/10 (du kha avazya asAtAke udayase hotA hai, para svAbhAvika surava asAtAke udayase nahIM hotaa| sAtA janita sukha bhI vAstavameM duHkha hI hai|) de0 vedanIma/3 (bAhya sAmagrI ke sannidhAna meM hI surava-dukha utpanna hotA hai|) +vedanIya kama jIva vipAkI hai-de, prakRti bndh/2| 11. aghAtI honese kevala vedanIya vAstava meM sukhakA vipakSI nahIM hai pa dha/u/1114-1115 karmASTakaM vipakSi syAta munasyaikguNasya ca / asti kicinna kamakaM tadvipakSaM tata pRthak // 1114 / vedanIya hi kama kamasti cetadvipakSi ca / na yato'syAstyaghAtitvaM prasiddha' paramAgamAt / 1115 / - AtmAke sukha nAmaka guNake vipakSI vAstava meM ATho ho karma hai. pRthakse koI eka karma nahI / 1114 / yadi aisA kaho ki usakA vipakSI eka vedanIya karma hI hai to yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoki, paramAgamameM isa vedanIya karmako aghAtiyApanA prasiddha hai / 1115 -( aura bhI de mokSa/3/3) 12. vedanIyakA vyApAra kathaMcit sukha-duHkhameM hotA hai Sa kha 14sU 3, 15/pRSTa 6, 11 veyaNIya suhadukkhamhi nnibddh| sAdAsAdANamapyANamhi Nibadho 13 vedanIya sukha va dukhameM nibaddha hai|3| sAtAvedanIya aura asAtA vedanIya AtmAmeM nibaddha pra. sA /ta. pra/76 vicchinna hi sdsdvedyodyprcyaavitsdvdyodyprvRstyaanubhvtvaadubhuutvipksstyaa| -vicchinna hotA huA asAtA vedanIyakA udaya jise cyuta kara detA hai, aise sAtAvedanIyake udayase pravartamAna hotA huA anubhavameM AtA hai, isalie indriya sukha vipakSakI utpattivAlA hai| de anubhAga/3/4 ( vedanIya karma katha cit ghAtiyA prakRti hai|) de. vedanIya/1/3 ( sAtA sukhakA anubhava karAtA hai aura asAtAvedanIya dukhakA / ) 13. mohanIyake sahavartI hI vedanIya kAryakArI hai anyathA nahIM * anya sambandhita viSaya1. vedanIya karmake udAharaNa / -de0 prkRtibndh/3| 2. sAtA asAtAkA udaya yugapat bhI sambhava hai| -de0 kelI /4,11,12, / 3. vedanIya prakRtimeM dasoM karaNa sambhava hai| -de0 karaNa/2 // 4. vedanIyake bandha udaya satva / -de0 vaha vaha nAma / 5 vedanIyakA kathaMcit ghaatii-aghaatiipnaa| -de0 anubhAga 3 / 6. tIrthakara va kevalImeM sAttA asAtAke udaya Adi smbndhii| -de0 kevlii/4| 7 vedanIyake abhAvase sAsArika sukha naSTa hotA hai| svAbhAvika sukha nhiiN| -de0 sukh/2/11|| 8 asAtAke udayameM auSadhiyaoN Adi bhI sAmathyahIna ho jAtI hai| -de0 kAraNa/III/5/4 vedAnta dha 13/5,4,24/53/2 vedidaM pi asAdavedaNIya Na vedidaM. sagasahakArikAraNaghAdikammAbhAveNa dukkhjnnnnsttirohaado| - asAtA vedanIyase ve dita hokara bhI ( kevalI bhagavAn ) vedita nahI hai, kyoki apane sahakArikAraNabhUta ghAti karmoM kA abhAva ho jAnese usame dukhako utpanna karanekI zakti mAnane meM virodha hai| -aura bhI de0 kevalI/ 4/12/1 / 1 vedAnta sAmAnya sAmAnya paricaya pravartaka, sAhitya va samaya jaina va vedAntakI tulanA dvaita va advaita darzanakA samanvaya bhartRprapaMca vedAnta jainendra siddhAnta koza
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedAnta 595 1. vedAnta sAmAnya 1. vedAnta sAmAnya 1. sAmAnya paricaya In an n m x 5 w 2 zaMkara vedAnta yA brahmAdvaita zaMkara vedAntakA tattva vicAra mAyA va sRSTi indriya va zarIra paMcIkRta vicAra mokSa vicAra pramANa vicAra mr arrom | bhAskara vedAnta yA dvaitAdvaita sAmAnya vicAra tatva vicAra | mukti vicAra syA ma/pari ca/438 1. uttara mImAsA yA brahmamImAsA hI vedAMta hai| vedo ke antima bhAgame upadiSTa honeke kAraNa hI isakA nAma vedAnta hai| yaha advaitavAdI hai / 2. inake sAdhu brAhmaNa hI hote hai / ve cAra prakAra ke hote hai-kuTIcara, bahUdaka, hasa aura paramahasa / 3 inameM se kuTIcara maThame rahate hai, tridaNDI hote hai, zivA va brahmasUtra rakhate hai| gRhatyAgI hote hai / yajamAnoMke athavA kdAcita apane putrake yahA~ bhojana karate hai| 4 bahUdaka bhI kuTIcarake samAna hai, parantu brAhmaNo ke ghara nIrasa bhojana lete hai| viSNukA jApa karate hai, tathA nadI meM snAna karate hai| / hasa sAdhu brahma sUtra va ziravA nahIM rkhte| kaSAya vastra dhAraNa karate hai, daNDa rakhate hai, gaoNvame eka rAta aura nagarameM tIna rAta rahate hai| dhuA nikalanA vanda hA jAya taba brAhmaNo ke ghara bhojana karate hai / tapa karate hai aura deza vizeSa meM bhramaNa karate hai| 6. AtmajJAnI ho jAnepara vahI hasa paramaha sa kahalAte hai| ye cAro vargoM ke ghara bhojana karate hai| zakarake vedAntakI tulanA Bradley ke siddhAntose kI jA sakatI hai| isake antargata samayasamayapara aneka dArzanika dhArAe~ utpanna hotI rahI joadvatakApratikAra karatI huI bhI kinhI-kinhI bAtome dRSTibhedako prApta rhii| unameMse kuchake nAma ye hai-bhatR prapaca vedAnta (I za 7), zakara vedAnta yA brahmAdvaita (I. za8), bhAskara vedAnta, rAmAnuja vedAnta yA viziSTAdvaita (I za 11), mAdhvavedAnta yA dvaitavAda (I za.1213), ballabha vedAnta yA zuddhAdvaita (I za 15), zrIkaNTha bedAnta yA avibhAgadvaita (I za. 17) / 20 ar mx 5 rAmAnuja vedAnta yA viziSTAdvaita sAmAnya paricaya tattva vicAra jJAna va indriya vicAra sRSTi va mokSa vicAra pramANa vicAra 5 2. pravartaka sAhitya va samaya on om | niMbAkaM vedAnta yA dvaitAdvaitavAda sAmAnya vicAra tatva vicAra zarIra va indriya w or arm | mAdhva vedAnta yA dvaitavAda sAmAnya paricaya tattva vicAra drabya vicAra guNa karmAdi zeSa padArtha vicAra sRSTi va pralaya vicAra mokSa vicAra kAraNa kArya vicAra zAna va pramANa vicAra x 5 w syA. ma /pari ca /438 1 vedAntakA kthana mahAbhArata va gItAdi prAcIna granthome milatA hai| tatpazcAta auDalomi, Azmarathya, kAsakRtsna, kASNajini, bAdari, Aya aura jaiminI vedAnta darzana ke pratipAlaka hue| 2 vedAnta sAhityame bhAdarAyaNakA brahmasUtra sarva pradhAna hai| jisakA samaya I0 400 hai| 3. tatpazcAta bodhAyana va upavaryane unapara vRtti likhI hai| 4 draviDAcArya Taka va bhatR prapaca (I. za.7) bhI TIkAkAromeM prasiddha hai| 5 gauDapAda ( I0780) unake ziSya govinda aura unake ziSya zakrAcArya hue| inakA samaya I0 800 hai / zakarAcArya ne IzA, kena, kaTha Adi 10 upaniSadopara tathA bhagavadgItA va vedAnta sUtropara TokAe~ likhI hai| 6 maNDana aura maNDana mizra bhI zakarake samakAlIna the| maNDanane brahma siddhi Adi aneka grantha race / 7 zakarake ziSya surezvara (I0820) the| inhoMne naiSkarya siddhi, vRhadAraNyaka upaniSada bhASya Adi grantha likhe| naiSkarmya Adi ke citsukha Adine TIkAe~ likhii| 8 padmapAda ( I0 820) zakarAcAryake dUsare ziSya the| inhone pacapada Adi granthokI racanA kii| 6 vAcaspati mizra (I0840) ne zakara bhASyapara bhAmatI aura brahmasiddhipara tattva samIkSA likhii| 10 sUrezvarake ziSya sarvajJAtma muni (I0100) the, jinhone sakSepa zArIrika nAmaka grantha likhaa| 11 inake atirikta Anandabodha ( I0 za0 11-12) kA nyAya marakanda aura nyAya dIpAvalI. zrI harSa (I0 1150) kA khaNDana khaNDa khAdya, citsukhAcArya (I01250) kI citsukhI, vidyAraNya (I. 1350) ko paMcazatI aura jIvanmuktiviveka , madhusUdana sarasvatI ( I0 za016 kI) advaita siddhi, appaya dIkSita ( I0 za0 17 ) kA siddhAnta leza aura sadAnandakA bedAnta sAra mahattvapUrNa grantha hai| a 9 or | zuddhAdvaita (zaiva darzana) sAmAnya paricaya tatva vicAra sRSTi va mukti vicAra o ar jainendra siddhAnta koza
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedAnta 2. zaMkara vedAnta yA brahmAdvaita hai| isI meM ghirA huA caitanya upacArase jIva kahalAtA hai, jo krtA, bhoktA, sukha, dukha, janma maraNa Adi sahita hai| 5 isa zarIra yukta caitanya (jIva) meM hI jJAna, icchA va kriyA rUpa zaktiyaoN rahatI hai / vAstavame (caitanya ) brahma ina sabase atIta hai / 6. jagata isa brahmakA vivartamAtra hai| jo jala-budbuddhat usameM se abhivyakta hotA hai aura usIme laya ho jAtA hai| 1. jaina va vedAntakI tulanA (jainamata bhI kisI na kisI apekSA vedAntake sidvAntoko svIkAra karatA hai, sagraha va vyavahAranayake Azrayapara vicAra karanese yaha rahasya spaSTa ho jAtA hai| jaise-para sagraha nayakI apekSA eka sat mAtra hI hai isake atirikta anya kisI cIjakI sattA nhiiN| isI kA vyavahAra karanepara yaha sat utpAda vyaya dhauvya rUpa tIna zaktiyose yukta hai, athavA jIva va ajIva do bheda rUpa hai| sat hI vaha eka hai, vaha sarva vyApaka, brahma hai| utpAda vyaya dhauvya rUpa zakti usakI mAyA hai| jIva ba ajIva puruSa va prakRti hai| utpAdAdi trayase hI usameM pariNamana yA caMcalatA hotI hai| usIse sRSTikI racanA hotI hai / ityAdi ( de0 sAkhya ) isa prakAra donome samAnatA hai| parantu anekAntavAdI honeke kAraNa jena to inake vipakSI nayoko bho svIkAra karake advetake sAtha dveta pakSakA bho grahaNa kara lete hai| parantu vedAnto ekAntabAdI honeke kAraNa dvetakA sarvathA nirAsa karate hai| isa prakAra donome bheda hai| vedAntavAdo sagrahanayAbhAsI hai| (de0 anekAnta/2/6) / 4. dvaita va advaita darzanakA samanvaya pa.vi.//26 dvaitaM sasRtireva nizcayavazAdadvetamevAmRta, saMkSepAdubhayatra janiyatamidaM paryantakASThAgatam / nirgatyAdipadAcchanai' zabalitAdanyasamAlambate. ya' so'sajJa iti sphuTa vyavahate brahmAdinAmeti ca // 26 // -nizcayase dveta hI sasAra tathA adveta hI mokSa hai, yaha donoke viSayameM sakSepase kathana hai, jo carama somAko prApta hai| jo bhavya jIva dhIre-dhIre isa prathama (dveta ) padase nikalakara dUsare advaita padakA Azraya karatA hai vaha yadyapi nizcayata' vAcya vAcaka bhAvakA abhAva ho jAneke kAraNa sajJA (nAma) se rahita ho jAtA hai, phira bhI vyavahArase vaha brahmAdi (para brahma paramAtmA Adi ) nAmako prApta karatA hai| de. dravya/4 vastu svarUpa meM dveta va advetakA vidhi niSedha va usakA samanvaya / de utpAda/2 (nitya pakSakA vidhi niSedha va usakA samanvaya )1 5. martRprapaMca vedAMta syA. ma./pari-ca/pR. 440 bhartR prapaMca nAmaka AcArya dvArA calAyA gyaa| isakA apanA koI grantha isa samaya upalabdha nahIM hai / bhatRprapaMca vaizvAnarake upAsaka the| zakarakI bhA~ti brahmake para apara do bheda mAnate the| 2. mAyA va sRSTi (tattva bodha ), (bhAratIya darzana ) 1. sattvAdi tIna guNokI sAmyAvasthAkA nAma avyakta prakRti hai| vyakta prakRtime satva guNa hI pradhAna honepara usake do rUpa ho jAte hai-mAyA va avidyA / vizuddhi sattva pradhAna mAyA aura malina sattva pradhAna avidyA hai| 2. mAyAse avacchinna brahma Izvara tathA avidyAse avacchinna jIva kahAtA hai| 3. mAyA na sat hai na asata, balki anirvacanIya hai / samaSTi rUpase eka hotI huI bhI vyaSTi rUpase aneka hai| mAyAvacchinna Izvara sakalpa mAtrase sRSTiko racanA karatA hai| cetanya to nitya, sUkSma va apariNAmI hai / jitane bhI sUkSma va sthUla padArtha hai ve mAyAke vikAsa hai| triguNokI sAmyAvasthAmeM mAyA kAraNa zaktirUpase vidyamAna rahatI hai| para tamoguNakA prAdhAnya hone para usakI vikSepa zaktike sampanna caitanyase AkAzakI, AkAzase vAyukI, vAyuse agnikI, agnise jalakI, aura jalase pRthivIkI kramaza utpatti hotI hai| inhe apacIkRta bhUta kahate hai| inhIse Age jAkara sUkSma va sthUla zarIrokI utpatti hotI hai| 4. avidyAkI do zaktiyA~ hai--AvaraNa va vikssep| AvaraNa dvArA jJAna kI hInatA aura vikSepa dvArA rAga dveSa hotA hai| 2. zaMkara vedAMta 1. zakara vedAMtakA tattva vicAra SaDdarzana samuccaya/68/67); ( bhAratIya darzana ) 1. sattA tIna prakAra hai-pAramArthika, prAtibhAsika va vyaavhaarik| iname se brahma hI eka pAramArthika sat hai / isake atirikta ghaTa, paTa Adi vyAvahArika sat hai| vAstabameM ye saba rassIme sarpako bhaoNti prAtibhAsika hai| 2. brahma, eka nirvizeSa, sarvavyApo, svaprakAza, nitya, svayaM siddha cetana tattva hai| 3. mAyAse avacchinna honeke kAraNa isa ke do rUpa ho jAte hai-Izvara va prAjJa / donomeM samaSTi va vyaSTi, eka va aneka, nizuddha sacca va malina sattva, sarvajJa va almajJa, sarvezvara va anIzvara, samaSTikA kAraNa zarIra aura vyaSTikA kAraNa zarIra Adi rUpase do bheda hai| Izvara, niyantA, avyakta, antaryAmI, sRSTikA racayitA va jovoM ko unake karmAnusAra phaladAtA hai| 4. sAkhya prarUpita buddhi va paoNco jJAnendriyose milakara eka vijJAnamaya koza banatA 3. indriya va zarIra (tattva bodha ), ( bhAratIya darzana ) 1 AkAzAdi apaMcIkRta bhUtoke pRthaka-pRthak sAttvika aMzose kramaza zrotra, tvaka, cakSu, jihA, aura ghANa indriyakI utpatti hotI hai| 2. inhI paoNcake milita sAttvika azome buddhi, mana, citta va ahaMkArakI utpatti hotI hai| ye cAro milakara aMta karaNa kahalAte hai| 3. buddhi va pA~ca jJAnendriyoke sammelako jJAnamaya koSa kahate hai| isameM ghirA huA caitanya hI jIva kahalAtA hai| jo janma maraNAdi karatA hai| 4. mana va jJAnendriyoke sammelako manomaya koSa kahate haiN| jJAnamaya koSakI apekSA yaha kucha sthUla hai / 5. AkAzAdike vyaSTigata rAjasika aMzose pA~ca karmendriyA~ utpanna hotI hai / 6. aura inhI pA~coke milita aMzase prANakI utpatti hotI hai| vaha pA~ca prakArakA hotA hai-prANa, apAna, vyAna, udAna aura smaan| nAsikAmeM sthita vAyu prANa hai, gudAkI ora jAnevAlA apAna hai, samasta zarIrameM vyApta vyAna hai, kaNThameM sthita udAna aura bhojanakA pAka karake bAhara nikalanevAlA samAna hai| 7. pA~ca karmendriyo va prANake sammelase prANamaya koSa banatA hai| 8. zarIrame yahI tIna koSa kAma Ate hai| jJAnamaya koSase jJAna, manomaya koSase icchA tathA prANamaya koSase kriyA hotI hai| 6 ina tIno koSoke sammelase sUkSma zarIra banatA hai| isImeM vAsanAeM rahatI hai| yaha svapnAvasthA rUpa tathA anupabhogya hai| 10. samaSTi rUpa sUkSma zarIrase AcchAdita caitanya sUtrAtmA yA hiraNyagarbha yA prANa kahA jAtA hai tathA usIke vyaSTi rUpase AcchAdita caitanya taijasa kahA jAtA hai / 11. pacIkRta uparokta 5ca bhUtose sthUla zarIra banatA hai| ise hI annamaya koSa kahate hai| yaha jAgRta svarUpa tathA upabhogya hai| vaha cAra prakArakA hai-jarAyuja, aNDaja, svedaja, va udbhija (bnspti)| 12. samaSTi rUpa sthUla zarIrase AcchAdita caitanya vaizvAnara yA virATa kahA jAtA hai| tathA vyaSTi rUpa sthUla zarIrase AcchAdita caitanya vizva kahA jAtA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaidAnta 4. rAmAnuja vedAnta yA viziSTAdvaita 1. paMcIkRta vicAra (tattva bodha), (bhAratIya darzana) pratyeka bhUtakA AdhA bhAga grahaNa karake usame zeSa cAra bhUtoke 1/8-1/8 bhAga milA denese vaha pacIkRta bhUta kahalAtA hai| jaise-1/2 AkAza+1/8 vAyu+1/8 tejasa +1/8 jala + 1/8 pRthivI, inhI pacokRta bhUtose samaSTi va vyaSTi rUpa sthUla zarIroko utpatti hotI hai| 5. mokSa vicAra (tattva bodha ); ( bhAratIya darzana ) avidyA vaza Izvara va prAjJa. sUtrAtmA va tejasa, vaizvAnara va vizva Adime bhedakI pratIti hoto hai| tattvamasi aisA gurukA upadeza pAkara una sarva bhedose pare usa advaita brahma kI ora lakSya jAtA hai| tatra pahale 'sA'haM' aura pIche 'aha brahma'ko pratIti honese ajJAnakA nAza hotA hai| citta vRttiyA~ naSTa ho jAtI hai| citpratibimba brahmase ekAkAra ho jAtA hai| yahI jIva va brahmakA aikya hai| yahI brahma sAkSAtkAra hai| isa avasthAkI prAptike lie zravaNa, manana, nididhyAsana, va aSTAga yoga sAdhanakI AvazyakatA paDatI hai| yaha avasthA Anandamaya tathA abAr3amanasagocara hai| tatpazcAt prArabdha kama zeSa rahane taka zarIrameM rahanA par3atA hai| usa samaya taka vaha jIvanmukta kahalAtA hai| antameM zarIra chUTa jAnepara pUrNa mukti ho jAtI hai| 6. pramANa vicAra (bhAratIya darzana) 1. pramANa chaha hai-pratyakSa. anumAna, upamAna, Agama, arthApatti va anuplbdhi| pichale cArake lakSaNa mImAMsakoM vata hai| citta vRttikA indriya dvArase bAhara nikalakara viSayAkAra ho jAnA pratyakSa hai| para brahmakA pratyakSa citta vRttise nirapekSa hai| 2 isa pratyakSake do bheda hai-savikalpa va nirvikalpa athavA jIvasAkSI va Izvara sAkSI athavA jJaptigata va jJeyagata athavA indriyaja va atIndriyaja / savikalpa va nirvikalpa to naiyAyiko vata hai| anta'karaNako upAdhi sahita caitanyakA pratyakSa jIva sAkSI hai jo nAnA rUpa hai| isI prakAra mAyopahita caitanyakA pratyakSa Izvara sAkSI hai jo eka rUpa hai / jJaptigata svaprakAzaka hai aura jJeyagata Upara kahA gayA hai| paoNcoM indriyokA jJAna indriya pratyakSa aura sukha-dukhakA vedana atIndriya pratyakSa hai| 3, vyApti jJAnase utpanna anumatike kAraNako anumAna kahate hai| vaha kevala anvaya rUpa hI hotA hai vyatireka rUpa nhii| naiyAyikokI bhaoNti tRtIya liga parAmarzakA svIkAra nahIM krte| 3. bhAskara vedAnta yA dvaitAdvaita 1. sAmAnya paricaya syA./saM ma./pari-ca./441 I. za 10 meM bhaTTa bhAskarane brahmasUtrapara bhASya rcaa| inake yahA~ jJAna va kriyA dono mokSake kAraNa hai| sasArame jIva aneka rahate hai / parantu mukta honepara saba brahmameM laya ho jAte hai| brahma va jagata meM kAraNa kArya sambandha hai, ata dono hI satya hai| 2. tattva vicAra (bhAratIya darzana) 1. mUla tattva eka hai / usake do rUpa hai-kAraNa brahma va kArya brahma / 2, kAraNa brahma eka, akhaNDa. vyApaka, nitya, caitanya hai aura kArya brahma jagata svarUpa va anitya hai| 3. svata' pariNAmI hone ke kAraNa vaha kAraNa brahma hI kArya brahmameM pariNamita ho jAtA hai| 4. jIva va jagatkA prapaJca ye donoM usI brahmakI zaktiyA~ hai| pralayAvasthAmeM jagatkA sarva prapaJca aura muktAvasthAmeM jIva svayaM brahmameM laya ho jAte hai| jIva usa brahmakI bhovatRzakti hai aura AkAzAdi usake bhogya / 1. jIva aNu rUpa va nitya hai| kartRtva usakA svabhAva nahIM hai / 6.jar3a jagat bhI brahmakA hI pariNAma hai| antara kevala itanA hai ki jIvameM usakI abhivyakti pratyakSa hai aura usameM aprtykss| 3.mukti vicAra (bhAratIya darzana) 1. vidyAke nirantara abhyAsase jJAna pragaTa hotA hai aura AjIvana zama, dama Adi yogAnuSThAnoke karanese zarIrakA patana, bhedakA nAza, sarvajJatvakI prApti aura kartRtvakA nAza ho jAtA hai| 2. nivRtti mArga ke kramameM indriyA~ maname, buddhi AtmAmeM aura antameM vaha AtmA bhI paramAtmA laya ho jAtA hai| 3. mukti do prakAra kI hai-sadyomukti va krmmukti| sadyomukti sAkSAta brahmako upAsanAse tatkSaNa prApta hotI hai| aura kramamukti, kArya brahma dvArA satkRtyoke kAraNa devayAna mArgase aneko lokomeM ghUmate hue hiraNyagarbha ke sAtha-sAtha hotI hai| 4. jIvanmukti koI cIja nhii| binA zarIra chUTe mukti asambhava hai| 4. rAmAnuja vedAnta yA viziSTAdvaita 1. sAmAnya paricaya (bhAratIya darzana) yAmuna munike ziSya rAmAnujane I. 1050 meM zrI bhASya va vedAntasArakI racanA dvArA viziSTAdvaitakA pracAra kiyA hai / kyoki yahA~ cit va acitko Izvarake vizeSa rUpase svIkAra kiyA gayA hai / isalie ise viziSTAdvaita kahate hai| isake vicAra bahuta prakArase nimbArka vedAntase milate hai| (de, vedAnta/5 ) 2. tattva vicAra bhAratIya darzana tattva ci. cit. acit aciva Izvara baddha mukta nitya zuddhasattva mizrasattva sacvazUnya sa Ata para yuha vibhava antaryAmI arvAvatAra saMkarSaNa pradya mna aniruddha mukhya gauNa 1. mama buddhise bhinna jJAnakA AzrayabhUta, aNu pramANa, niravayava, nitya, avyakta, acintya, nirvikAra, AnandarUpa jIvAtmA cita hai| yaha Izvarako buddhike anusAra kAma karatA hai| 2. saMsArI jIva baddha hai inameM bhI prArabdha karmakA Azraya lekara mokSako pratIkSA karanevAle dRpta aura zIghra mokSakI icchA karanevAle Arta hai| anuSThAna vizeSa dvArA baikuNThako prApta hokara vahA~ bhagavAnkI sevA karate hue rahanevAlA jIva mukta hai| yaha sarva loko meM apanI icchAse vicaraNa karatA hai| kabhI bhI sasArameM na AnevAlA tathA sadA IzvarecchAke AdhIna rahanevAlA nitya jIva hai| bhagavAnke avatArake samAna isake bhI avatAra svecchAse hote haiN| 3. aciva jaDa tattva va vicAravAna hotA hai| rajatama guNase rahita tathA Anandajanaka zuddhasattva hai / baikuNTha dhAma tathA bhagavAnke zarIroke nirmANakA kAraNa hai| jaDa hai yA ajar3a yaha nahIM kahA jA sktaa| triguNa mizrita tathA baddha puruSoM ke jJAna va AnandakA Avaraka mizrasattva hai| prakRti, mahata,, ahaMkAra, mana, jainendra sidAnta koza
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedAnta 598 5. nimbArka vedAnta yA dvaitAdvaita vAda 5. pramANa vicAra bhAratIya darzana pramANa indriya, viSaya, va bhUta isa hoke pariNAma hai / yahI avidyA pA mAyA hai| triguNa zUnya tathA sRSTi pralayakA kAraNa kAla sattvazUnya hai| 4. cit acita tattvokA AdhAra, jJAnAnanda svarUpa, sRSTi va pralaya kartA, bhakta pratipAlaka va duSTokA nigraha karanevAlA Izvara hai| nitya Ananda svarUpa va apariNAmI 'para' hai| bhaktokI rakSA va duSTokA nigraha karanevAlA vyUha hai| sakarSaNase sahAra, pradya mnase dharmopadeza va vargoMkI sRSTi tathA aniruddhase rakSA, tattvajJAna va sRSTi hotI hai| bhagavAnakA sAkSAta avatAra mukhya hai aura zaktyAveza avatAra gauNa / jIvoMke anta karaNakI vRttiyokA niyAmaka antaryAmI hai aura bhagavAnkI upAsya mUrti arcAvatAra hai| pratyakSa anumAna zabda / ___ pratyakSa savikalpa nirvikalpa beda purANa aitihA arvAcIna anarvAcIna indriyaja anindriyaja 3. jJAna va indriya vicAra (bhAratIya darzana) 1. jJAna svayaM guNa nahI dravya hai / sukha, duHkha, icchA, prayatna ye jJAna ke hI svarUpa haiN| yaha nitya Ananda svarUpa va ajar3a hai| AtmA saMkoca vistAra rUpa nahIM hai para jJAna hai| AramA sva prakAzaka aura jJAna para prakAzaka hai| acita ke sasargase avidyA, karma, va vAsanA va rucise veSTita rahatA hai| baddha jIvokA jJAna avyApaka, nitya jIvoMkA sadA vyApaka aura mukta jIvoMkA sAdi ananta vyApaka hotA hai| 2. indriya aNupramANa hai| anya loko me bhramaNa karate samaya indriya jIvake sAtha rahatI hai| mokSa honepara chUTa jAtI hai| svayaMsiddha divya 1. yathArtha jJAna svata' pramANa hai| indriyajJAna pratyakSa hai| yogaja pratyakSa svayasiddha aura bhagavatprasAdase prApta divya hai| 2. vyAptijJAna anumAna hai| pA~ca avayavokA pakSa nhiiN| 5.3, vA 2 jitane bhI avayavose kAma cale prayoga kiye jA sakate hai| upamAna arthApatti Adi saba anumAnameM garbhita hai| avamAna hai| pAMca bAra bhagavatprasAda indriyajJAna / 4. sRSTi va mokSa vicAra basthAme mAna jJAnendriya kA pralaya paryanta mahA indriyA~ (bhAratIya darzana) 1 bhagavAn ke saMkalpa vikalpase mizrasattvakI sAmyAvasthAme vaiSamya Anepara jaba vaha karmonmukha hotI hai to usase mahata ahaMkAra, mana jJAnendriya va karmendriya utpanna hotI hai| mukta jIvokI choDI huI indriyA~ jo pralaya paryanta saMsArameM par3I rahatI hai, una jIvoke dvArA grahaNa kara lI jAtI hai jinhe indriyoM nahIM hotii| 2. bhagavAna ke nAbhi kamalase brahmA, unase kramaza devaSi, brahmarSi, prajApati, 10 dikpAla, 14 indra, 14 manu, 8 vasu, 11 rudra, 12 Aditya, devayoni, manuSyagaNa, tiyaMggaNa, aura sthAvara utpanna hue (vizeSa de. vedAnta/6 / / 3. lakSmInArAyaNako upAsanAke prabhAvase sthUla zarIra ke sAtha-sAtha sukRta duSkRtake bhogakA bhI nAza hotA hai| taba yaha jIva suSumnA nADIme praveza kara brahma-randhrase nikalatA hai| sUryako kiraNoke sahAre agni lokame jAtA hai| mArgame-dina, zukla pakSa, uttarAyaNa va savatsarake abhimAnI devatA isakA satkAra karate hai| phira ye sUryamaNDalako bhedakara pahale sUryalokmeM pahuMcate hai| vahA~se Age krama pUrvaka candravidyu da varuNa, indra va prajApatiyo dvArA mArga dikhAyA jAnepara ativAhaka gaNoke sAtha candrAdi lokose hotA huA vaikuNThakI sImAmeM 'virajA' nAmake tIrtha me praveza karatA hai| yahA~ sUkSma zarIrako choDakara divya zarIra dhAraNa karatA hai, jisakA svarUpa caturbhuja hai| taba indra Adiko AjJAse vaikuNThame praveza karatA hai| tahA~ 'eramada' nAmaka amRta sarovara va 'somasavana' nAmaka azvattha ko dekhakara 500 divya apsarAose satkArita hotA huA mahA maNDapake nikaTa apane AcArya ke palaMgake pAsa jAtA hai| vahA~ sAkSAta bhagavAnako praNAma karatA hai / tathA usakI sevAme juTa jAtA hai / yahI usakI mukti hai| 5. nimbArka vedAnta yA dvaitAdvaita vAda 1. sAmAnya paricaya I za. 12 meM nimbArkAcAryane sthApanA kii| vedAnta pArijAta, saurabha va siddhAnta ratna isake pramukha grantha hai| bhedAbheda yA dvaitAdvaita vAdI hai| inake yahA~ zUdroko brahma-vidyAkA adhikAra nahIM / pApiyoko candragati nahIM miltii| dakSiNAyaNameM maranepara vidvAnoko brahma prApti hotI hai| yamAlayameM jAnevAloko dukhakA anubhava nahI hotaa| viSNuke bhakta hai| rAdhA-kRSNako pradhAna mAnate hai| rAmAnuja vedAntase kucha milatA-julatA hai|--de. vedAnta/4 / 2. tattva vicAra 1. tattva tIna hai-jIvAtmA, paramAtmA va prakRti / tInoko pRthak-pRthak mAnanese bhedavAdI hai aura paramAtmAkA jIvAtmA va prakRtike sAtha sAgara taraMga bat sambandha mAnanese abhedavAdI hai| 2. jIvAtmA tIna prakArakA hai sAmAnya, baddha va mukta / sAmAnya jIva sarva prANiyomeM pRthak-pRthak hai| bandha va mokSakI apekSA paramAtmA para nirbhara hai| aNurUpa hote hue bhI isakA anubhavAtmaka prakAza sAre zarIrame vyApta hai, Anandamaya nahIM hai para nitya hai| zarIrase zarIrAntarameM jAne vAlA tathA caturgatime Atmabuddhi karane vAlA baddha-jIva hai| mukta jIva do prakArakA hai-nitya va saadi| garuDa Adi bhagavAn nitya mukta hai| satkarmoM dvArA pUrva janmake karmoMko bhogakara jyotiko prApta jIva sAdi mukta hai| IzvarakI lIlAse bhI kadAcit saklapa mAtrase zarIra utpanna karake bhoga prApta karate hai| para sasArameM nahI rahate / 3 paramAtmA svabhAvase hI avidyA asmitA, rAga-dveSa, tathA abhiniveza ina pA~ca doSose rahita hai| Ananda svarUpa, amRta, abhaya, jJAtA, draSTA, svatantra, niyatA vizvakA va jIboko janma, maraNa, duHkha, sukhakA kAraNa, jIvoko karmAnusAra phaladAyaka, para svayaM puNya pApa rUpa karmose atIta, sarvazaktimAna hai / jagatke AkAra rUpase pariNata hotA hai| vaikuNThameM bhI jIva isIkA dhyAna karate hai| pralayAvasthA, yaha jIva jainendra siddhAnta koza
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedAnta 6. mAdhya vedAnta yA dvatavAda isI meM lIna ho jAtA hai| 4. prakRti tIna prakAra hai-aprAkRta, prAkRta aura kAla / tIno hI nitya va vibhu hai| triguNose atIta aprAkRta hai / bhagavAn kA zarIra isIse banA hai / triguNa rUpa prAkRta hai| sasArake sabhI padArtha isIse bane hai| ina donose bhinna kAla hai| 3. zarIra va indriya pRthivIse mAsa va mana, jalase mUtra, zoNita va prANa; tejase haDDI, majjA va vAk utpanna hote hai| mana pArthiva hai| prANa aNu prANa hai tathA avasthAntarako prApta vAyu rUpa hai| yaha jIvakA upakaraNa hai| indriya gyAraha hai-pA~ca jJAnendriya, pA~ca karmendriya, aura mana / sthUla zarIrakI garamIkA kAraNa isake bhItara sthita sukSma zarIra hai| (vizeSa de0 vedAnta/2 ) / 6. mAdhva vedAnta yA dvaitavAda 1. sAmAnya paricaya I. za. 12-13 me pUrNa prajJA mAdhva deva dvArA isa matakA janma huaa| nyAya sudhA va padArtha sagraha isake mukhya grantha hai| aneka tattva mAnanese bhedavAdI hai| 2. tattva vicAra padArtha 10 hai - dravya, guNa, karma, sAmAnya, vizeSa, viziSTa, aMzI, zakti, sAdRzya va abhAva / 3. dravya vicAra 1. dravya do-do bhAgomeM vibhAjita hai--gamana prApya, upAdAna kAraNa, pariNAma va pariNAmI dono svarUpa, pariNAma va abhivykti| usake 20 bheda hai--paramAtmA, lakSmI, jIva, avyAkRtaAkAza, prakRti, guNatraya, mahattattva, aha kAra, buddhi, mana, indriya, tanmAtrA, bhUta, brahmANDa, avidyA, varNa, andhakAra, vAsanA, kAla tathA pratibimba / 2, paramAtmA-yaha zuddha, citsvarUpa, sarvajJAtA, sarva draSTA, nitya, eka, doSa va vikAra rahita, sRSTi, sahAra, sthiti, bandha, mokSa AdikA ktA, jJAna zarIrI tathA mukta puruSase bhI pare hai| jIvo ba bhagavAn ke avatArome yaha ota-prota hai| mukta jIva to svecchAse zarIra dhAraNa karake choDa detA hai| para yaha aisA nahIM krtaa| isakA zarIra aprAkRta hai| 3 lakSmI-paramAtmAkI kRpAse lakSmI, utpatti, sthiti va laya Adi sampAdana karatI hai| brahmA Adi lakSmIke putra hai| nitya mukta va Apta kAma hai| lakSmI paramAtmAkI patnI samajhI jAto hai| zrI, bhU, durgA, nRNI, ho. mahAlakSmI, dakSiNA, sItA, jayatI, satyA, rukmiNI, Adi saba lakSmIkI mUrtiyA~ hai| aprAkRta zarIra dhAriNI hai| 4. jIvabrahmA Adi bhI sasArI jIva hai| yaha asakhya hai| ajJAna, dukha, bhaya Adise AvRta hai| eka paramANu pradezameM ananta jIva raha sakate hai| isake tIna bheda hai-mukti yogya, tamo yogya va nitya ssaarii| brahmA Adi deva, nAradAdi RSi, vizvAmitrAdi pitR, cakravartI va manuSyottama mukti yogya sasArI hai| tamo yogya saMsArI do prakAra hai-caturguNopAsaka, ekaguNopAsaka hai| upAsanA dvArA koI isa zarIrame rahate hue bhI mukti pAtA hai| tamoyogya jIva puna' api cAra prakAra hai-daitya, rAkSasa, pizAca tathA adhama manuSya / nitya sasArI jIva sadaiva sukha bhogate hue narakAdime ghUmate rahate hai| ye ananta hai| 5. abyAkRta AkAza-yaha nitya va vibhu hai, parantu bhUtAkAzase bhinna hai| vaizeSikake dik padArtha bata hai| 6. prakRti jaDa, pariNAmI, sattvAdi guNatrayase atirikta, avyakta va nAnA rUpA hai| navIna sRSTikA kAraNa tathA nitya hai| liga zarIrakI samaSTi rUpa hai| 7 guNatraya-satva, rajasU va tanas ye tIna guNa hai| inakI sAmyAvasthAko pralaya kahate hai / rajo guNase sRSTi, sattva guNase sthiti, tathA tamoguNase sahAra hotA hai| 8 mahatatriguNoke aMzo ke mizraNa se utpanna hotA hai / buddhi tattvakA kAraNa hai| ahaMkAra-isakA lakSaNa sAkhya bat hai| yaha tIna prakArakA hai-vaikArika, tejasa ba tAmasa / 10. buddhi- mahatse buddhi kI utpatti hotI hai| yaha do prakAra hai-tattva rUpa va jJAna ruup| 11. manas-yaha do prakAra hai-tattvarUpa va tattva bhinna / prathamakI utpatti vaMkArika aha kArase hotI hai| tattva-bhinna mana indriya hai| vaha do prakAra hai-nitya va anitya / paramAtmA Adi saba jIvoke pAsa rahanevAlA nitya hai| bada jovokA mana acetana va mukta jIvokA cetana hai| anitya mana bAhya padArtha hai| tathA sarva jIvoke pAsa hai| yaha pA~ca prakAra hai-mana, buddhi, ahakAra, cita va cetnaa| mana sakalpa vikalpAtmaka hai| nizcayAtmikA buddhi hai| parame svako mati ahaMkAra hai| smaraNakA hetu citta hai| kArya karanekI zakti svarUpa cetanA hai| 12 indriyatattvabhUta va tattvabhinna dono prakArakI jJAnendriyoM va karmendriyoM, nitya va anitya do-do prakArakI hai| anitya indriyA~ taijasa aha kArakI upaja hai| aura nitya indriyA paramAtmA va lakSmI Adi saba joboke svarUpa bhUta hai| ye sAkSI kahalAtI hai| 13. tanmAtrA-zabda sparzAdi rUpa paoNca hai| ye do prakAra hai| tattva rUpa va tattva bhinna / tattva rUpakI upaja tAmasa aha kArase hai| (sAMkhya vt)| 14. bhUta-pA~ca tanmAtrAose utpanna hone vAle AkAza pRthivI Adi pA~ca bhUta hai / (sAkhya vata) / 15. brahmANDa-- pacAsa koTi yojana vistIrNa brahmANDa 24 upAdAnose utpanna hotA hai| viSNukA bIja hai| ghaDeke do kapAlo bat isake do bhAga hai| UparalA bhAga 'yau' aura nicalA bhAga 'pRthivI' kahalAtA hai| isI me caudaha bhuvanokA avasthAna hai / bhagavAnne mahat Adi tattvoke azako udarameM rakhakara brahmANDame praveza kiyA hai| tava usakI nAbhimeM kamala utpanna huA, jisase caturmukha brahmAkI utpatti huii| tatpazcAt devatA. mana, AkAza Adi pA~ca bhUtokI kramazaH utpatti huii| 16 avidyA-pA~ca bhUtoke pazcAt sUkSma mAyAse bhagavAnne sthUla avidyA utpanna kI, jisako usane catumukhameM dhAraNa kiyaa| isakI pA~ca zreNiyA~ hai-moha, mahAmoha, tAmisra, andha tAmisra, tathA tama, viparyaya, Agraha, krodha maraNa, tathA zArvara kramaza inake nAmAntara hai| 17. varNatattva-sarva zabdoMke mUla bhUta varNa 51 hai| yaha nitya hai tathA samavAya sambandhase rahita hai| 18. andhakAra-yaha bhAva rUpa dravya hai| jaDa prakRtise utpanna hotA hai| itanA dhanIbhUta ho sakatA hai ki hathiyAroMse kATA jA sake / 16. bAsanA-svapnajJAnake upAdAna kAra ko vAsanA kahate hai| svapna jJAna satya hai| jAgratAvasthAke anubhavose vAsanA utpanna hotI hai, aura anta'karaNameM Tika jAtI hai| isa prakAra anAdikI vAsanAeM saMskAra rUpase vartamAna hai, jo svapnake viSaya banate hai| 'manoratha' prayatna sApekSa hai aura 'svapna' adRSTa saapekss| yahI donomeM antara hai / 20 kAla-prakRtise utpanna, kSaNa laba Adi rUpa kAla anitya hai, parantu isakA pravAha nitya hai| 21. prativimba - bimbase pRthaka, kriyAvAn, tathA bimbake sadRza pratibimba hai| paramAtmAkA pratibimba daityo meM hai| yaha do prakAra hai-nitya va anitya / sarva jIvo meM paramAtmAkA pratibimba nitya hai tathA darpaName mukhakA pratibimba anitya hai / chAyA, pariveSa, candracApa, pratisUrya, pratidhvani, sphaTikkA lauhitya ityAdi bhI pratibimba kahalAte hai| jainendra siddhAnta koza
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedAnta 6. mAdhva vedAnta yA dvaitavAda 4. guNa karmAdi zeSa padArtha vicAra 1. dravyake lie de0 uparokta zIrSaka / 2. doSase bhinna guNa hai| yaha aneka hai -jaise rUpa, rasa, gandha, sparza, sakhyA, parimANa, sayoga, vibhAga, paratva, aparatva, dravatva, gurutva, laghutva, mRdutva, kAThinya, sneha, zabda, buddhi, sukha, dukha, icchA, dveSa, prayatna, dharma, adharma, saskAra, Aloka, zama, dama, kRpA, titikSA, bala, bhaya, lajjA, gAMbhIrya, saundarya, dhairya, sthairya, zaurya, audAya, saubhAgya Adi / rUpa, rasa, gandha, sparza va zabda ye pA~ca guNa pRthivI meM pAkja hai aura anya dravyome apAkaja / ye loga pIlupAka vAda (de0 vaizeSika ) nahI maante| 3 puNya pApakA asAdhAraNa va sAkSAt kAraNa karma hai, jo tIna prakAra hai... vihita. niSiddha aura udAsIna / veda vihita kriyAe~ vihita karma hai / yaha do prakAra hai-phalecchA sApekSa 'kAbhya rma tathA Izvarako prApta karaneke lie 'akAmya' karma / kAmya karma do prakAra hai-prArabdha aura aprArabdha / aprArabdha bhI do prakAra haiiSTa va aniSTa / veda niSiddha kArya niSiddha karma hai| utkSepaNa, apakSepaNa, Akucana, prasAraNa, gamana, bhramaNa, bamana, bhojana, vidAraNa ityAdi sAdhAraNa ma udAsIna karma hai| karma ke anya prakAra bhI do bheda hai-nitya aura anitya / Izvara ke sRSTi sahAra Adi nitya karma hai| anitya vastu bhUta zarIrAdike kArya anitya karma hai| 4 sAmAnyado prakArakA hai-nitya aura anitya / anya prakArase jAti va upAdhi ina do bhedo rUpa hai / brAhmaNatva Adi jAti sAmAnya hai| aura prameyatva jIvatva Adi upAdhi sAmAnya hai| yAvadvastu bhAvi jAti nitya sAmAnya hai aura brAhmaNatvAdi yAvadvastu bhAvi jAti anitya sAmAnya hai| sarvajJatva rUpa upAdhi nitya sAmAnya hai aura prameyapAdi anitya sAmAnya hai| 5 dekhane meM bheda na honepara bhI bhedake vyavahArakA kAraNa guNa guNIkA bheda vizeSa hai| nitya va anitya do prakAra kA hai| IzvarAdi nitya dravyomeM nitya aura ghaTAdi anitya davyome anitya hai| 6 vizeSaNAke sambandhase vizeSakA jo AkAra vahI viziSTa hai / yaha bhI nitya va anitya hai| sarvajJatvAdi vizeSaNose viziSTa parabrahma nitya hai aura daNDese viziSTa daNDI anitya / 7 hAtha, bitasti Adise atirikta paTa, gagana Adi, pratyakSa siddha padArtha azI hai| yaha bhI nitya va anitya do prakAra hai| AkAzAdi nitya azI hai aura paTa Adi anitya / 8. zakti cAra prakAra hai|-acinty zakti, sahaja zakti, Adheya aura pada shkti| paramAramA va lakSmI Adi kI aNimA mahimA Adi zaktiyA~ acintya hai / kAryamAtrake anukUla svabhAva rUpa zakti hI sahaja zakti hai jaisedaNDa Adime ghaTa banAnekI zakti / yaha nitya dravyome nitya aura anitya dravyome anitya hotI hai| Ahita yA sthApita Adheya zakti kahalAtI hai jaise pratimAme bhagavAn / pada va usake artha meM vAcya vAcakapanekI zakti padazakti hai| vaha do prakAra hai -mukhyA 4 prmukhyaa| paramAtmAmeM saba zabdokI zakti paramukhyA hai, aura zabda meM kevala mukhyaa| yaha usake sahaza hai'aise vyavahArakA kAraNa padArtha 'sAdRza' kahalAtA hai| yaha nAnA hai| nitya dravyame nitya aura anitya dravyame anitya hai| 10. jJAnameM niSedhAtmaka bhAva 'abhAva' hai| vaha cAra prakAra hai-prAk, pradhvasa, anyonya va atyanta / kAryakI utpattise pUrva abhAvako prAgabhAva, usake nAza ho jAnepara pradhvaMsAbhAva hai| sArvakAlika parasparameM abhAva anyonyAbhAva hai| baha nitya va anitya do prakAra hai / anitya padArthomeM paraspara abhAva anitya hai aura nitya padArthomeM nitya / aprAmANika vastume atyantAbhAva-jaise zazazu g| 5. sRSTi va pralaya vicAra 1, saSTikA krama nimna prakAra hai-icchA yukta paramAtmA 'prakRti'ke garbhameM praveza karake usake triguNome viSamatA utpanna karaneke dvArA use kAryonmukha karatA hai| phala svarUpa mahadase brahmANDa paryanta tattva tathA devatAokI sRSTi hotI hai| phira cetana acetana azoko udarameM nikSepakara hajAra varSa pazcAta nAbhimeM eka kamala utpanna hotA hai, jisase caturmukha brahmA utpanna hote hai| brahmAke sahasra varSa paryanta tapazcaraNase prasanna paramAtmA pacabhUta utpanna karatA hai, phira sUkSma rUpeNa caudaha lokokA caturmakhameM pravezakara sthUla rUpeNa caudaha lokoko utpanna karate hai| bAdame saba devatA aNDake bhItarase utpanna hote hai / (aura bhI de vedAnta 4) 2. dharma sakaTa meM par3a jAnepara daza avatAra hote hai-matsya, kUrma, varAha, nRsiha, vAmana, rAma, parazurAma, zrI kRSNa, buddha. katakI / zrIkRSNa svayaM bhagavAn hai aura zeSa avatAra paramAtmAke ash| 3. pralaya do prakAra hai-mahApralaya va avAntara pralaya / mahApralayame prakRtike tIna guNokA va mahata Adi tattvokA tathA samasta devatAokA vidhvasa, bhagavAn ke mukhase pragaTI jvAlAme ho jAtA hai| eka baTa ke patrapara zUnya nAmake nArAyaNa zayana karate hai, jinake udarame saba jIva praveza karake rahate haiN| avAntara pralaya do prakAra hai- dainaMdika tathA mnuprly| dainandikmeM tIno lokokA nAza hotA hai| para indrAdika maharlokako 'cale jAte. hai| manuprala yame bhUlokame manuSyAdi mAtrakA nAza hotA hai. anya dono lokoke vAsI maharlokako cale jAte hai / 6. mokSa vicAra 1. bhakti, kIrtana, japa vratAdise mokSa hotA hai| vaha cAra prakAra haikarmakSaya, utkAntilaya, acirAdi mArga aura bhog| inameM se naM.2 va 3 vAlA mokSa manuSyoko hI hotA hai, devatAoM Adiko nhii| 2 aparokSa jJAna utpanna honepara samasta navIna puNya va pApa karmoMkA nAza ho jAtA hai| kalpo paryanta bhoga karake prArabdha karmakA nAza hotA hai| prArabdha karma ke nAzake pazcAta suSumnAnADI yA brahmanADI dvArA dehase nikala kara AtmA Upara uThatA hai / taba yA to caturmukha ( brahmA) taka aura yA paramAtmA taka pahu~ca jAtA hai| yahI karmakSaya mokSa hai| atyanta dIrgha kAlake lie deva yonimeM cale jAnA atikrAnti mukti hai, yaha vAstavika mukti nhiiN| krama mukti-uttarottara dehome kramaza laya hote-hote, caturmukhake mukhame jaba jIva praviSTa hotA hai taba brahmAke sAtha-sAtha virajA nadIme snAna karanese usake liga zarIrakA nAza ho jAtA hai / isake nAza honepara jIvatvakA bhI nAza samajhA jAtA hai|-(vishess de0 vedAnta/6 ) / 4. bhogamokSaapanI-apanI upAsanAkI tAratamyatAke anusAra sAmIpya, sAlokya, sArUpya, aura sAyujya, ina cAra prakArake mokSoMme brahmAdikoMke bhogome bhI tAratamyatA rahatI hai, para ve sasArameM nahI aate| 7. kAraNa kArya vicAra kAraNa do prakAra hai-upAdAna va apAdAna yA nimitta / pariNAmI kAraNako upAdAna kahate hai / kAryakI utpattise pUrva vaha sata hai aura utpattike pazcAva asat / upAdAna va upAdeyameM bheda va abheda donoM hai| guNa kriyA AdimeM abheda hai aura dravyake sAtha na rahanevAlome bheda va abheda dono| 8.jJAna va pramANa vicAra 1 AtmA, mana, indriya va viSayoMke sannikarSase honevAlA AramAkA pariNAma jJAna hai| vaha savikalpa hI hotA hai| mamatA rUpa, va aparokSa ruup| mamatA rUpa sasArakA aura aparokSa rUpa mokSakA kAraNa hai| tathA vairAgya Adise utpanna hotA hai| RSiloga antaSTi, manuSya bAhA dRSTi aura devatA loga sarvadRSTi hai| 2. sva prakAzaka honeke kAraNa jJAna svata. pramANa hai| vaha tIna prakAra hai-pratyakSa anumAna va zabda / 3. pratyakSa ATha prakAra hai- sAkSI, yathArtha jainendra siddhAnta koza
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ vedAnta vaikriyika jJAna, tathA cha' indriyose sAkSAt utpanna jJAna / 4. anumAna tIna prakAra hai-kevalAnyayI, kevalavyatirekI aura anvyvytirekii| pA~ca avayavokA niyama nhii| yathAvasara hInAdhika bhI ho sakate hai| zabda-do prakAra hai-pauruSeya va apauruSeya / Aptokta pauruSeya hai aura veda vAkya apauruSeya hai / 7. zuddhAdvaita ( zaiva darzana) 1. sAmAnya paricaya I za. 15 meM isakI sthApanA hii| vallabha, zrIkaNTha va bhAskara isake pradhAna saMsthApaka the| zrIkaNThakRta zivasUtra va bhAskara kRta vArtika pradhAna grantha hai| inake matameM brahmake para apara do rUpa nahIM mAne jaate| para brahma hI eka tattva hai| brahma azI aura jaDa va ajaDa jagat isake do aMza hai| 2. tattva vicAra 1.zika hI kevala eka satra hai| zaMkara vedAnta mAnya mAyA va prakRti sarvathA kucha nahIM hai| usa zibakI abhivyakti 16 prakArase hotI hai-parama ziva, zakti, sadAziva, Izvara, zuddhavidyA, mAyA, mAyAke pA~ca kuMcaka yA kalA, vidyA. rAga, kAla, niyati, puruSa, prakRti, mahAt yA buddhi, ahakAra, mana, pA~ca jJAnendriya, pA~ca karmendriyoM, pA~ca tanmAtrAe~, aura pA~ca bhuut| unameM se puruSa Adi tattva to sAMkhyavat hai| zeSa nimna prakAra hai|-2. eka vyApaka, nitya, caitanya, svarUpa ziva hai| jaDa va cetana sabameM yahI otaprota hai| AtmA, paramezvara va parAsaM vit isake aparanAma hai / 3 sRSTi, sthiti va sahAra (utpAda, dhauvya vyaya) yaha tIna usa zivakI zaktiyA~ hai / sRSTi zakti dvArA vaha svaya vizvAkAra hotA hai| sthiti zaktise vizvakA prakAzaka, saMhAra zaktise sabako apane meM laya kara letA hai| isake pA~ca bheda hai-cit, Ananda, jJAna, icchA va kriyaa| 4. 'ahaM' pratyaya dvArA sadA abhivyakta rahanevAlA sadAziva hai| yahA~ icchA zaktikA prAdhAnya hai|5. jagatakI kramika abhivyakti karatA huA vahI sadAziva Izvara hai| yahA~ ida aha' kI bhAvanA honeke kAraNa jJAna zaktikA prAdhAnya hai / 6 'ahaM ida' yaha bhAvanA zuddhavidyA hai| 7. 'ahaM' puruSa rUpame aura 'idaM prakRti rUpameM abhivyakta hokara dvaita ko spaSTa karate hai yahI zivakI mAyA hai| 6. isa mAyAke kAraNa vaha ziva pA~ca kacukomeM abhivyakta hotA hai| sarva kAMse asarva kartA honeke kAraNa kalAvAna hai, sarvajJase asarvajJa honeke kAraNa vidyAvAna, apUrNatAke bodhake kAraNa rAgI, anityatvake bodhake kAraNa kAla sApekSa tathA sakucita jJAna zaktike kAraNa niyativAn ho jAtA hai| 6. ina pA~ca ka cukose AveSTita puruSa saMsArI ho jAtA hai| 1. sRSTi va mukti vicAra 1. jaise vaTa bIjameM vaTa vRkSakI zakti rahatI hai vaise hI zivameM 35 tattva saTA zaktirUpase vidyamAna hai| uparokta kramase baha ziva hI saMsArI hotA huA sRSTikI racanA karatA hai| 2. pA~ca kacukose AvRta puruSakI zakti sakucita rahatI hai / sUkSma tattvameM praveza karanepara vaha apaneko prakRtike sUkSma rUpake barAbara samajhatA huA 'yaha mai hU~' aise dvaitakI pratIti karatA hai| isa pratI timeM 'yaha' aura 'maiM' samAna mahatvabAle hote hai / tatpazcAt 'yaha mai hU~' kI pratIti hotI hai| yahA~ 'yaha' pradhAna hai aura 'maiM' gauNa / Age calakara 'yaha' "bhai' meM antarlIna ho jAtA hai| taba 'mai hU~' aisI pratIti hotI hai| yahA~ bhI mai' aura 'hU~' kA dvaita hai / yahI sadAziva tattva hai / pazcAt isase bhI sUkSma bhUmimeM praveza karanepara kevala 'ahaM'kI pratIti hotI hai yahI zakti tattva hai| yaha parama zivako unmIlanAvasthA hai| yahA~ AnandakA prathama anubhava hotA hai| yaha pratIti bhI pIche parama zivameM lIna honepara zUnya pratIti raha jAtI hai| yahA~ vAstavameM sarva cinmaya dIkhane lagatA hai| yahI vAstavika advaita hai| 3. jabataka zarIra meM rahatA hai tabataka jIvanmukta kahAtA hai| zarIra patana honepara zivameM praviSTa ho jAtA hai| yahA~ Akara 'ekamevAdvitIyaM neha nAnAsti kiMcana' tathA 'sarva khalvidaM brahma kA vAstavika anubhava hotA hai| vedikA-parvata nadI dvIpa Adiko ghere rahanevAlI dIvArako vedikA kahate hai| lokame inakA avasthAna va vistAra-de0 loka/7 / vedikA baddha-kAyotsargakA eka aticAra-de0 vyutsarga/1 / vedima-dravya nikSepakA eka bheda-de0 nikSepa/VRI vedI-Boundary wall -de0 loka 3/1176/4 // vedya-de0 vednaa/1| velaMba-mAnuSottara parvatakA eka kUTa va usakA rakSaka eka bhavanavAsI deva-de0 loka/5/101 vezyA - vezyA gamana niSedha-de0 brhmcry/3| vaikAlika-go jI |jI. pra/367/980/6 viziSTA' kAlA vikAlAsteSu bhavAni vai kAlikAni / daza vai kAlikAni varNyante'sminniti dazavaikAlikaM tacca munijanAnAM AcaraNagocaravidhi piNDazuddhilakSaNaM ca varNa yti| -vizeSarUpa kAlako vikAla kahate hai| usa kAlake honepara jo hote hai ve baikAlika kahalAte hai| isameM daza vaikAlikakA prarUpaNa hai, isalie isakA nAma dazavakAlika prakIrNaka hai| isameM muniyoM ke AcAra va AhArakI zuddhatA aura lakSaNakA prarUpaNa hai| vaikriyika-devo aura nArakiyoke cakSu agocara zarIra vizeSako vai kriyika zarIra kahate hai| yaha choTe baDe halake bhArI aneka prakArake rUpoM meM parivartita kiyA jA sakatA hai| kinhI yogiyoko Rddhike balase pragaTA vaikriyika zarIra vAstavame audArika hI hai| isa zarIrake sAtha honevAlA Atma pradezoMkA kampana vaikriyika kAyayoga hai aura kucha AtmapradezoMkA zarIrase bAhara nikala kara phailanA vaikriyika samuddhAta hai| vaikriyika zarIra nirdeza vaikriyika zarIrakA lakSaNa / baikriyika garIrake bheda va unake lakSaNa / vaikriyika zarIrakA svAmitva / kauna kaisI vikriyA kre| vaikriyika zarIrake u. ja. pradezoMkA svAmitva / manuSya tiryacoMkA vaikriyika zarIra vAstabameM apradhAna hai| tiyaca manuSyoMmeM vaikriyika zarIrake vidhi niSedhakA smnvy| upapAda va labdhi prApta vaikriyika zarIroMmeM antara / vaikriyika va AhArakameM kathaMcit pratighAtIpanA / isa zarIrakI avagAhanA va sthiti |-de vaha vaha nAma pA~cau zarIroMmeM uttarottara suukssmtaa| -de shriir/1| jainendra siddhAnta koza bhA03-76
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaikriyika 602 1. vaikriyika zarIra nirdeza vaikriyika zarIra nAmakarmakA baMdhaudaya stv| -de. vaha vaha nAma / vaikriyika zarIrako saMbAtana parizAtana kRti| (-de. gha. 1/4,9,54/355-451) vikriyA Rddhi| -de.Rdvi/3|| vaikriyika va mizra kAyayoga nirdeza vaikriyika va mizra kAya yogake lakSaNa / vaikriyika va mizra kAyayogakA svAmitva / paryAptako mizrayoga kyoM nhii| -de. kAya/3 / bhAva mArgaNA iSTa hai| -~-de. maargnnaa| isake svAmiyoke guNasthAna mArgaNAsthAna jIva samAsa Adi 20 prruupnnaaeN| -de, sat / isake svAmiyoMke sat saMkhyA kSetra sparza kAla antara bhAva va alpbhutv| -de. vaha vaha nAma / isa yogameM karmokA bandha udaya sattva / -de. vaha vaha nAma / vaikriyika samudghAta nirdeza vaikriyika samudghAtakA lakSaNa / * | isameM AtmapradezokA vistaar| -de. ve kriyika/9/8 | isakI dizA va avsthiti| -de. samudrAta / isakA svaamitv| * isameM mana vacana yogakI smbhaavnaa| --de. yog/4| 3. vaikriyika zarIrakA svAmitva ta. sU /2/46,47 aupapAdika vai kriyikam // 46 // labdhipratyayaM ca / 47 / ve kriyika zarIra upapAda janmase paidA hotA hai / tathA labdhi (Rddhi ) se bhI paidA hotA hai| rA. vA /2/46/8/153/23 vai kriyika devanArakANAma, tejovAyukAyikapaJcendriyatiryamanuSyANA ca keSAcit / -deva nArakiyoko, (paryApta) teja va vAyu kAyikoko tathA kinhI kinhI ( paryApta ) pa cendriya tiryaMco va manuSyoko vai kriyika zarIra hotA hai| (go. jI./mU./ 233/466) / dha, 4/1.4.66/246/3 teukkAiyapajjattA ceva beubbiyasarIra uThAve ti, apajjattesu tadabhAvA / te ca pajjattA kammabhUmIsu ceva hoti tti / -tejaskAyika paryAptaka jIva hI vaikriyika zarIrako utpanna karate hai, kyoki aparyAptaka jIvome vaikriyika zarIrake utpanna karanekI zaktikA abhAva hai| aura ve paryApta jIva karmabhUmi meM hI hote hai| de. zarIra/2 ( pA~co zarIroke svAmitvako odha Adeza prruupnnaa/.)| 1. kauna kaisI vikriyA kare rA. vA/2/47/4/152/6 sA ubhayI ca vidyate bhvnvaasivyntrjyotisskklpvaasinaam| vaimAnikAnA AsarvArtha sidhe prazastarUpakatva vikriyev| nArakANA trizUlacakrAsimudgaraparazubhiDivAlAdyanekAyudhaikatvavikriyA na pRthaktvavikriyA A SaSThayA / saptamyA mahAgokITakapramANalohitakunthurUpaikatvavikriyA nAnekapraharaNavikriyA, na ca pRthktvvikriyaa| tirazcA mayUrAdInA kumArAdibhAvaM prativiziSTai katvavikriyA na pRthktvvikriyaa| manuSyANA tapovidhAdiprAdhAnyAta prativiziSTai katvapRthaktvavikriyA / bhavanavAsI vyantara jyotiSI aura solaha svargoke devoke ekrava va pRthaktva donoM prakArako vikriyA hotI hai| Upara aveyaka Adi sarvArtha siddhi paryantake devoke prazasta ekatva vikriyA hI hotI hai| chaThave naraka takake nArakiyoke trizula cakra talavAra mudgara Adi rUpase jo vikriyA hotI hai vaha ekatva vikriyA hI hai na ki pRthaktva vikriyaa| sAtaveM narakameM gAya barAbara kIDe loha Adi rUpase ekatva vikriyA ho hotI hai, AyudharUpase pRthak vikriyA nahI hotii| tiryacomeM masUra Adike kumAra Adi bhAvarUpa ekatva vikriyA hI hotI hai pRthaktva bikriyA nahIM hotii| manuSyoke tapa aura vidyAkI pradhAnatAse ekatva va pRthaktva dono vikriyA hotI hai| gha.6/4,1,71/355/2 Neraiesu ubiyaparisAdaNakadI Nasthi pudhviubbnnaabhaavaado| nArakiyome vaikriyika zarIrakI parizAtana kRti nahIM hotI, kyoki unake pRthaka vikriyAkA abhAva hai| go. jI./jI. pra.233/467/3 yeSAM jIvAnAM audArikazarIrameva vigUrvaNAtmaka vikriyAtmaka bhavet te jIvA apRthagvi kriyayA pariNamantItyartha / bhogabhUmijA' cakravartinazca pRthaga vigUrvanti / jina jIvoke audArika zarIra hI vikriyAtmaka hote hai arthAt tiryaca aura manuSya apRthak vikriyAke dvArA hI pariNamana karate hai| parantu bhogabhUmija aura cakravartI pRthaka vikriyA bhI karate hai| 5. vaikiyika zarIrake u. ja. pradezoMkA svAmitva Sa. khaM. 14/5,6/sUtra 431-444/411-413 ukkassapadeNa ve uvviyasarIrassa ukkassaya padesaga kassa / 431 // aNNadarassa AraNaaccudakappavAsiyadevassa bAvIsasAgarovamadvidiyassa / 432 // teNe paDhamasamayaAhAraeNa paDhamasamayatambhavatyeNa ukkasrajogeNa AhArido / 433 // ukkassiyAe vaDDhoe vddhido|434| atomuhUtteNa savvalahUM savvAhi pajjattIhi pajjatta pado // 43 // tassa appAo bhAsaddhAo 1436 / appAo maNajogaddhAo / 437 Nasthi avicchedA 4381 appadaraM 1. vaikriyika zarIra nirdeza 1. vaikriyika zarIrakA lakSaNa sa si /2/36/1616 aSTaguNaizvaryayogAdekAnekANumahaccharIravividhakaraNaM vikriyA, sA prayojanamasyeti vaikriyikam / =aNimA mahimA Adi ATha guNoke ( de, Rddhi/3) aizvaryake sambandhase eka, aneka, choTA, baDA Adi nAnA prakArakA zarIra karanA vikriyA hai| vaha bikriyA jisa zarIrakA prayojana hai vaha bai kriyika zarIra hai| (rA.vA /2/36/6/146/7); (dha. 141,1,56/261/6) Sa vaM. 14/5,6/mU. 238/325 'vivihaiDDhiguNajuttamidi veudhiyaM / 538 / - vividhaguNa Rddhiyose yukta hai (de0 Rddhi/3), isalie vaikriyika hai / 238 / (rA. vA./2/46/8/153/13), (de0 va kriyika/ 2/1) / 2. vikriyAke bheda va unake lakSaNa rA. vA./2/47/4/152/7 sA dvedhA-ekatvavikriyA pRthaktvavikriyA ceti / tatraikaraba vikriyA svazarorAdapRthagbhAvena sihavyAvahasakurarAdibhAvena vikriyaa| pRthaktvavikriyA svazarIrAdanyatvena praasaadmnnddpaadivikriyaa|vh vikriyA do prakArakI hai-ekatva va pRthaktva / tahA~ apane zarIrako hI siMha vyAghra hiraNa haMsa Adi rUpase banA lenA ekatva vikriyA hai aura zarIrase bhinna makAna maNDapa Adi banA denA pRthaktva vikriyA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaikriyika 2. vaikriyika va mithakAyayoga nideza viuvido|436| thovAbasese jIvidabbae tti jogajaba majjharasuvarimatomuttadvamacchido / 440 / carime jovaguNahANi hANaM tare AvaliyAe asakheja dibhaagmcitrdo|441| carima carimasamae ukassajoga gado / 442 // tassa carimasamayatabbhavatyassa tassa ve udhiyasarIrassa ukassapadesamma / 443 / tavadirittamaNukkassa / 444 / Sa. kha 14/4/sUtra 493-486/424-421 jahaNNave udiSayasarIrassa jahaNNaya padesaga kassa 1483 / aNNadarassa devaNerajhyassa asaNNipacchAyadassa 1484 / paDhamasamayaAhAra yassa paDhamasamayatambhavasthassa jahaNNajogissa tassa ve ubbiyasarIrarasa jANaya padesamma 1485 // tabbadirina majahaNNaM / / 86 - utkRSTa pada kI apekSA va kriyikazarIrake utkRSTa pradezAgrakA svAmI kauna hai|431| jo bAIsa sAgarakI sthitivAlA AraNa, acyuta, klapavAsI anyataradeva he 14.21 usI devane prathamasamayameM AhAraka aura tadbhavastha hokara utkRSTa yogase AhArako grahaNa kiyA hai / 433 / utkRSTa vRddhi se vRddhiko prApta huA hai 1434sarvalam antarmuhartakAla dvArA satra paryAptiyome paryApta huA hai|435| usake bolane ke kAla alpa hai|436| manAyAgake kAla calpa hai|437| usake aviccheda nahIM hai / 438 / usane alpatara vikriyA ko hai|436| jIvitavyake stoka zeSa rahanepara vaha yogayavamadhyake Upara antarmuharta kAla taka rahA / 440 / antima jIvaguNahAnisthAnAntarame Ava like asaMkhyAtave bhAgapramANa kAla taka rahA / 441. carama aura dvicarama samayameM utkRSTa yogako prApta huaa|442| antima samayame tadbhavastha huA, vaha jIva vai kiyika zarIrake utkRSTa pradezAprakA svAmI hai|443| usase vyatirikta anutkRSTa hai / 444 / jaghanya padako vedi yika zarIrake jaghanya pradezAgra kA svAmI kauna hai / 48 asajJiyome Akara usanna huA jo anyataradeva aura nArakI jIva hai 11 prathama samayame AhAraka aura tadbhavastha huA jaghanya yogavAlA baha jIva vai kriyika zarIrake pradezAgrakA svAmI hai|485| usase anyatara ajayanya pradezAgra hai / 486 / 6. manuSya tiryacoMke vaikriyikazarIra apradhAna haiM dha 111.1.68/266/6 tiryaJco manuSyAzca be kriyikazarIrA zrUyante tatkaya gharata iti cenna, audArikazarIra dvividha vikriyAtmavamavikriyAtmakamiti / tatra yatikriyAtmaka tadvai kiyika miti tatrokta na tadatra parigRhyate vividhaguNa ddharva bhAvAt / atra vividhaguNAtmaka parigRhyate, tacca devanArakANAmeva / =prazna-tiyaM ca aura manuSya bhI vaikriyika zarIravAle sune jAte hai, ( isalie unake bhI 4 kriyika kAyayoga honA caahie)| uttara-nahI, kyoki, audArika zarIra do prakArakA hai, vikriyAtmaka aura avi kriyAtmaka / uname jo vikriyAtmaka audArika zarIra hai vaha manuSya aura tiyaMcoke ve ki. yika rUpameM kahA gayA hai / usakA yahaoNpara grahaNa nahIM kiyA hai, kyoki usameM nAnA guNa aura RddhiyokA abhAva hai| yahaoNpara nAnA guNa aura Rddhiyukta vaikriyika zarIrakA hI grahaNa kiyA hai aura vaha deva aura nArakiyoke hI hai tA hai / (dha 1/4.1.66/327/12) dha 1/1,1,66/327/12 Nariza tirikkhamaNussema veubviyasarIra, edesu ve ubviysriiraannaamkmmodyaabhaavaado| = tiryaca va manuSyo ke vaijiyika zarIra sambhava nahIM hai, kyovi, inake kriyikazarIra nAmakarmakA udaya nahI pAyA jaataa| 7. tiryaca va manuSyoM meM vaikriyika zarIrake vidhiniSedhakA / samanvaya rA. vA /2/28/0/153,25 Aha cadaka -- jIvasthAne yogabhaGga saptavidha kAyayogasvAmiprarUpaNAyAma-"audArikAyayoga audArikamizrakAyayogazca tirya DamanuSyANAma, kriyika kAyayogo ve kriyikamizra kAyayogazca devanArakANAm" ukta , iha tirtha manuSyANAma pItyucyate, tadidamArSaviruddhamiti, atrocyate-na, anyatropadezAt / vyAkhyAprajJaptidaNDaveSu zarIrabhaGga vAyogaidArikye kriyikta jasakAmaNAni catvAri zarIrANyukAni manuSyANA paJca / evamapyArpa yostayovirodha , na virodha , abhiprAyakatvAt / jIvasthAne sarvadevanArakANA sarva kAla vai kriyikadarzanAta tadyogavidhirityabhiprAya , neva tiryagamanuSyANA labdhipratyaya ve kriyika sarveSA sarvakAlamasti kAdAcitkasvAt / vyAkhyAprajJaptidaNDave pu tvastitvamAtramabhipretyAtam / praznajIva sthAnake yogabhaga prakaraName tiryaMca aura manupyoke audArika aura Adaurikamizra tathA deva ora nArakyioke ye kriyika aura ye kriyikamizra kAya yoga batAyA hai (de vaikriyika/2), para yahA~ to tiryaca aura manuSyoke bho ve kriyikakA vidhAna kiyA hai| isa taraha paraspara virAdha AtA hai| uttara-vyAkhyAprajJapti daNDaka ke zarIra bha game vAyukAyikake AdArika, vai kriyika, tejasa aura kArmANa ye cAra zarIra tathA manuSyoke AhAraka sahita pA~ca zarIra batAye hai (de zarIra/ 2/2) / bhinna-bhinna abhiprAyose likhe gaye ukta sandarbhome paraspara virodha bhI nahIM hai| jIvasthAname jisa prakAra deva aura nArakiyoke sarvadA ve kriyika zarIra rahatA hai, usa taraha tiryaca aura manuSyo ke nahI hotA, isalie tirthaca aura manuSyo ke vai kriyika zarIrakA vidhAna nahIM kiyA hai| jaba ki vyAkhyA prajJaptime usake sadabhAvamAtrase hI usakA vidhAna kara diyA hai| 8. upapAda va labdhiprApta kriyika zarIromeM antara rA vA /2/47/3/152/1 upapAdo hi nizcayena bhavati janmanimitta sAta, labdhistu kAdAcitko jAtasya sta uttarakAla tapovizeSAdya pekSatvAditi, ayamanayorvizeSa / = upapAda to janmake nimittavaza nizcita rUpame hotA hai aura labdhi ksiIke hI vizeSa tapa Adi karanepara kabhI hotI hai| yahI ina donome vizeSa hai| gA jI /bhASA/543/648/3 ihA aisA artha jAnanA-jo devanikai mUla zarIra tau anyakSetravi tiSTha hai ara vihArakara kriyArUpa zarI. anya kSetra viSaitiSTha hai| tahA doUnike bIci AramAke pradeza sUcya gunakA asalyAtavA bhAgamAtra pradeza U~ce cauDe phele hai ara yaha murabyatAko apekSA saMkhyAta yojana la ve kahe hai ( de vekriyik/3)| bahuri deva apanI-apanI icchAta hastI ghoTaka ityAdika rUpa vikriyA kara tAko avagAhanA eka jIvako apekSA sakhyAta dhanAgula pramANa hai / (gA jI /bhASA548/657/18) 9. vaikriyika va AhAraka zarIrameM kathaMcit pratighAtIpanA sa si./2/40/163/11 nanu ca kriyikAhArakayorapi nAsti prati ghAta / sarvatrApratighAtA'tra vivakSita / yathA tejasakArmaNayorA lokAntAt sarvatra nAsti pratighAta na tathA ye kriyikAhArakayA =vai kriyika aura AhArakkA bhI pratighAta nahI hotA, phira yahA~ taijasa aura kAmaNa zarIrako ho apratighAta kyo kahA ( de zarIra, 15) uttara-isa mUtrame sarvatra pratidhAtakA abhAva vivakSita hai jisa prakAra taijasa ora kArmA zarIrakA lokaparyanta sarvatra pratidhAra nahIM hotA, vaha bAta vai kriyika ora AhAraka zarIrako nahIM hai| 2. vaikriyika va mizrakAyayoga nirdeza 1. vaikriyika va mizrakAyayogake lakSaNa pa ma /prA11/65-66 vivihaguNaiDhijutta beuvviyamahaba vikiri, ceva / tisse bhava ca Neya baubviyakAyajogo so 185 / atomuhUtta. majma biyANa missa ca aparipuNNo tti| jo teNa sapaogo vaiuviyamissakAyajogo so 1841 -vividha guNa aura Rddhiyose yukta, athavA viziSTa kriyAvAle zarIrako bai kriyika kahate hai| usameM jainendra siddhAnta koza
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaikriyika hiza utpanna honevAlA jo yoga hai, use vaikriyikakAyayoga jAnanA cAhie ve kriyika zarIrakI utpatti prArambha honeke prathama samaya me lagAkara zarIra paryApta pUrNa hone antarmuhUrta ke madhyavartI aparipUrNa zarIrako vai kriyikamizra kAya kahate hai / usake dvArA honevAlA jo sayoga hai ( de. yoga / 1 ) vaha vai kriyikamizra kAyayoga kahalAtA hai| arthAta deva nArakiyoMke utpanna honeke prathama samaya se lekara zarIraparyApta pUrNa honetaka kArmaNazarIrakI sahAyatAse utpanna honevAle kriyAyogako vaikisikamizra kAyayoga kahate hai (dha 1/ 1 1.1.36/ 162-163/269) go jI // 232 - 224/416417 ) gha 1 / 1.1.36/2696 tadamahammada samutpannaparispanyena yoga ka fromrusoga | kAmagame kriyasvanda samupavIryeNa yoga vaikriyikamizrakAyayoga / usa ( vai kriyika) zarIrake avalambana se utpanna hue parispanda dvArA jo prayatna hotA hai use vaikriyika kAyayoga kahate hai| kArmaNa aura vaikriyika vargaNAoM ke nimita utpanna huI zakti jo parispandake lie prayatna hotA hai, use ye kAyayoga kahate hai| gojI/jI/ 223/412/15 vekika 604 pariNamanayogya zarIravargaNAskandhAkarSaNazakti viziSTAtmapradezaparispanda sa baigU vikakAyayoga iti jJeya jJAtavya / athavA vai kriyikakAya eva vaikriyikakAyayoga kAraNe kAryopacArAt / go.jI./jI./224/468 / 1 vai kikikAmizreNa saha yA saprayoga karma nokarmAkarSaNazaktisagatAparyAptakAla mAtrAtmapradeza parispandarUpo yoga sa me kivikakAya mizrayoga aparyAptayoge nidhakAyayoga ityarthakriya zArIrake artha tisa zarIrarUpa pariNamane yogya jo AhAraka vargaNArUpa skandhoke grahaNa karanekI zakti, usa sahita AtmapradezoM ke caMcalapaneko vaikrilika kAyayoga kahate hai / athavA kAraNameM kAryake upacArase vaikriyika kAya ho vaikiyika kAya yoga hai / vai kriyika kAyake mizraNa sahita jo saMprayoga arthAt karma va nokarmako grahaNa karanekI zakti, usako prApta aparyApta kAlamAtra Atma- pradeza ke parispandanarUpa yoga, vaha baikifre mizra kAyayoga hai| aparyApta yogakA nAma mizrayoga hai, aisA tAtparya hai| 2. vaivika va zriyogakA svAmitva 1. kha./1/11/14 kAyajogo missAjoga devarANaM / ( 38 / 266) / veuvviyakAyajogo saNNimicchAiThippahUDi jAva asaMjadasammAiTThiti / ( 62/305) / veuvtriyakAyajogo pajjanttANa uyimissakAyajogo apajja(77/317) | deva aura nArakiyoke vaikikikAyayoga aura vaikivika mitrakAyayoga hotA hai / vaikivikakA yoga aura baikikamikAyayoga sahI midhyAdRSTise lekara asayata samyagdRSTi taka hote hai / 62 / vaikriyikakAyayoga paryAptakoke aura baiMkigAyoga aparyApta ko hotA hai 1001 aura bhI de0 kimi0/2/3 ) / 3. vaikiyika samudghAta nirdeza 1. vaikriSika samudrAtakA lakSaNa 9. = rA. vA./1/20/12/77/16 ekaravapRthaktvanAnAvidhavikriyazarIravAkUpracArapraharaNAdivikriyAyojana vaikakisamudvAsa' ekAva pRthak Adi nAnA prakArako vikriyAke nimitta se zarIra aura vacanake pracAra, praharaNa Adiko vikriyAke artha vaikriyika samudraghAta hotA hai / gha. 1/1.3.2/28/ yasarI umAda pAma varAnanesAmAviyamAgAra ghaDiyAgAreNa / = vaikriyika zarIra ke udayavAle deva aura nArakI jIvokA apane svAbhAvika AkArako chor3akara anya AkArase rahane takakA nAma vaikriyika samuddhAta hai / pa. 0/26.1/266/10 vividvitsa mAha sakhejjAsa khejjIya pANi sarIreNa ohiya aTThANaM veDavviAdonAma | vividha diyoke mAhAtmya saMkhyAta va asaMkhyAta yojamoko zarIrameM vyApta kara ke jIvapradezoM ke avasthAnako vaikriyika samudrAta kahate hai| dra / = sa./TI./10/20/2 sazarIramaparityajya kimapi vikartumArapradezAnA mahirgamana miti vikriyAsamuddhAta kisI prakArako vikriyA utpanna karaneke lie arthAt zarIrako choTA baDA yA anya zarIra rUpa karaneke lie mUla zarIrakA na tyAga kara jo AtmAkA pradezoM kA bAhara jAnA hai usako 'vikriyA' samudghAta kahate hai / vaikharI vANI0 bhASA vaijayaMta 1 vijayArdhako dakSiNa va uttara zreNIke do nagara / - de0 vidyAdhara / 2 eka graha - de0 graha / 3. eka yakSa-de0 yakSa / 4. svarga ke paca anuttara vimAnoM meM se eka / -- de0 svarga / 3.5 / 5 jambUdvIpakI vedikAkA dakSiNa dvAra-de0 loka/3/11 vaijayaMtI vaidhamya - - 1. apara videhake suprabha kSetrakI pradhAna nagarI / - de0 loka2/22 nandIzvara dvIpako pazcima dizAmeM sthita eka bA - de0 loka 5 / 1113. rucaka parvata nivAsinI divakumArI devI va mahattarikA - de0 loka / 5 /13 | vaidUryaloke anta me samma sAgara dvIpa -30 soka/7/1 2 sumerU parvatakA apara nAma kA hai de0 sumeru 3. mahA himAlakA eka phUTa usakA rakSaka deva 30 loka/2/44. hrada sthita eka kUTa - de0 loka /5/7 / 5 mAnuSottara parvatakA eka Ta0/2/2006. rupaka pakAeka Ta0 loka 5/130 sodharma svargakA 140 svrg/5/3| vaitaraNI - 1. narakakI eka nadI 2 bharatakSetra Arya khaNDakI eka nadI-30 manuSya vaitaraNI arakumAra jAtikA eka bhavanavAsI deva de0 ara vaitADhya - bharata aura airAvata kSetrake madhyame pUrvApara lambAyamAna vijayA parvatako sabhA 32 videhoM 12 vijayArthIko vetAkya kahate hai / haimavata Adi anya kSetrake madhya zabdavAn Adi kUTAkAra pAte hai de0 loka 6.7 / - / 1 vaitRSNA -- de0 upekSA | vaitRSNya --- samatAkA paryAyavAcI -30 sAmAyika/1 / de0 vaidarbha - bharata kSetra Arya khaNDakA eka deza-de0 manuSya / 4 / vaidika darzana vaidika darzana va unakA vikAsakrama 30 darzana vaidiza-vartamAna bhelasA nAmaka grAma (yu. a.pra. 36 / pa. jugala kishor)| vaidyasAra A. pUjyapAda (I. za. 5) kRta Ayurveda viSayaka saMskRta grantha0 pUjyapAda vaidharmya- - 1. sa bhaM, ta. / 53/3 - vaidhamyaM ca sAdhyAbhAvAdhikaraNAvRttitvena nizcitatvam sAdhyake abhAva ke adhikaraNameM jisakA -- jainendra siddhAnta koza
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaidhamrmyasamA avRtti jatana rahanA nizcita ho usako vaidha kahate hai| 2 udAharaNakA eka bheda - de0 udAharaNa | vaidharmyasamA - de0 sAdharmyasamA / vainayika - 1. vainayika mithyAtvakA svarUpa . sa. si/0/2/305/8 sarvadevatAnA sarvasamayAnA ca samyagdarzana vi km| - saba devatA aura satra matoko eka samAna mAnanA vainayika mithyAdarzana hai / ( rA vA /8/1/28/564/21), ( ta sA /5/8 ) / gha 83.6/20/0 aihiya-pAratiyamuhAi sammApi vijayAda e pAma- saNa tamoravAsa kile se ho ti ahijiso veiyamicchattaM / =aihika evaM pAralaukika sukha sabhI vinayase ho prApta hote hai, na ki jJAna, darzana, tapa aura upavAsa janita kleza se, aise abhinivezakA nAma vainayika mibhyAraNa hai| vasA 10-12 va tithe yA samubhayo ai sAmukhiyasIsA siMhino gaMgA ke yaduva ya samayA bhattI ya savvadeSANaM NamaNaM da Duvtra jaNe parikaliya tehi mUDhehi |16| = sabhI tIrthaMkaro ke tIrthome vainayikokA udbhava hotA rahA hai| unameM koI jaTAdhArI, koI muNDe, koI zikhAdhArI aura koI magna rahe hai| cAhe duSTa ho cAhe guNavAn dono samAnatA se bhakti karanA aura sAre hI devoko daNDavat namaskAra karanA, isa prakArake siddhAntoko usane logo calAyA |16| 1 bhAvagraha veNaiyamicchAdiTTI habai phuDaM tAvaso hu aNNANI / NiguNjaNaM pi viNao paujjamANo : hu gayaviveo vivAdo iha mola kina pugU roNa gahAI anuniya guNAguNeNa ya viSaya micchattanaDie || = vainayika midhyAdRSTi abhinetrI tApasa hote hai| nirguNa jano kI yahA~ taka ki kabhI vinaya karane athavA unheM namaskAra Adi karanese mokSa hotA hai, aisA mAnate hai / guNa aura avaguNase unhe koI matalaba nahI / go /// 1000 maNavaya kAyadA gari suraviNANi * dAte pamma ca kAya cedi ama. rAjA, jJAnI, yati, vRddha, bAlaka, mAtA, pitA ina AThokI, manavacana, kAya va dAna, ina cAroM prakArose vinaya karanI caahie| (ha pu / 10 / 56 ) / ana dha / 2 / 6 / 123 zivapUjAdimAtreNa muktimabhyupagacchatAm / ni zaka mRtapATho'yaM niyoga ko'pi duvidha | 6| ziva yA gurukI pUjAdi mAtra se mukti prApta ho jAtI hai, jA aisA mAnane vAle hai, unakA durdaiva nizaka hokara prANivadha me pravRtta ho sakatA hai / athavA unakA siddhAnta jIvoko prANivadhakI preraNA karatA hai / bhA. pA. TI / 133/203/21 mAtRpitRlokAdivinayena mohAcA tApasAnusAriNA prAvizantAni bhavanti mAtA pitA rAjA yaso Adi vinayase mosa mAnanevAle tAsAnusArI maTha 12 hote hai / / = 2. vinayavAdiyoMke 32 bheda 1 rA. vA /8/1/12/562 / 10 vaziSThapArAzarajatukarNa vAlmIkiromaharSiNisatyadattAselA putrI pamanyavendradattAyasthUlAdi mArgabhedAt vainayikA' dvAtrizagaNanA bhavanti vaziSTha, pArAzara, jatuka bAtamIki, romaharSaNi satyadatta, vyAsa, esAputra zrIpamanyu, aindradatta, ayasthUla Adiko mArgabheda baika 32 hote hai| (zaba ( 4. 1/1.1.2/108/2), (/6/4,1.45/ 20/12/74/7). 202/7) / 605 vaivAvRtya ha pu/10/60 manovAkkAyadAnAnA mAtrAdyaSTakyogata | dvAtriMzatparisaMkhyAtA vainayikyo hi dRSTaya 1601 = [ deva, rAjA Adi AThakI mana, vacana, kAya va dAna ina cAra prakArose vinaya karanI cAhie- de0 pahale zIrSaka goka./888] isalie mana, vacana, kAya aura dAna ina cArakA deva Adi AThake sAtha sayoga karanepara vainayika mithyAdRSTiyoke 32 bheda ho jAte hai / amya sambandhita viSaya 1. samyaka vinayavAda / 2 - de0 vinaya / 1/2 / dvAdazAga zrutajJAnakA pA~catroM aMga / - de0 zrutajJAna / III | 3. vainayika mithyAtva va mizraguNasthAname antara / - de0 mizra / 2 | vaibhAvika zakti- -de0 vibhAva / 1 / vaibhASika - de0 bauddha darzana / vaimanaska vaimAnika deva vaiyadhikaraNya narakakA pA~ca de0 naraka/3/194 de0svarga /10 zlo vA / 4 / 2 / 33 / nyA. / 456/551/16 para bhASAkAra dvArA uddhRt| yugapadanekAvasthitirvaiyadhikaraNyam eka vastu eka sAtha do virodhI dharmoke svIkAra karanese, naiyAyika loga anekAntavAdiyo pararaNya doSa uThAte hai| = == bharA./82/9 astitvAdhikaraNamnAstitvasyAdhikaraNamanya divyastniAsriyorisa | [ca] vibhinnkrnnvRttitys| astikA adhikaraNa anya hotA hai aura nAstikA anya hotA hai, isa rIti se astitva aura nAstitvakA vaiyadhikaraNya hai| vaiyadhikaraNya bhinna-bhinna adhikaraNa meM vRttitvarUpa hai / [ arthAt isa anekAnta bAdameM astitva aura nAstitva dono eka hI adhikaraName hai / isalie naiyAyika loga isapara vaiyadhikaraNya nAmakA doSa hai|]] vaiyAkaraNI11 veSika darzana zabdArtha parase siddhAntakA nirdhAraNa karaneke kAraNa vaiyAkaraNI hai- de0 vaizeSika drshn| 2. vaiyAkaraNI marA zabda samabhirUdra va esa nAbhAsI hai de0 anekAnsa/2/6 vaiyAvRtya - 1. vyavahAra lakSaNa - 8. ka zra./ 112 vyApattivyapanoda padayo savAhanaM ca guNarAgAta / vaiyAvRttya yAvAnupagraho'nyo'pi saryAminA / 112 / = guNome anurAgapUrvaka saMyamI puruSo ke khedakA dUra karanA, paoNva dabAnA tathA aura bhI jitanA kucha upakAra karanA hai, so vaiyAvRttya kahA jAtA hai| si./6/24 / 226/3 guNavadu khopanipAte niravayana vidhimA tada paharaNa vaiyaavRty| sa.si /6/20/436/7 kAyaceSTayA dravyAntareNa copAsanaM vaiyAvRttyam / = 1. guNI puruSo ke dukha meM A paDanepara nirdoSa vidhi se usakA dukha dUra karanA vaiyAvRttya bhAvanA hai| ( rA. vA /6/24/6/530/4), (cA. sA/24/9) (sa sA./0/20) (bhA.pA./TI./07/221/1) 2. zarIrakI ceSTA yA dUsare dravya dvArA upAsanA karanA vaiyAvRtya tapa hai ( rA vA / 1/24/2/23/1) / rA. vA./1/24/15-16 / 623 / 31 teSAmAcAryAdInA vyAdhiparISa manapA prAmukopathiyAtipIThastaraNAdibhirdhamaupakaraNe statpratIkAra. samyaksvapratyavasthApanamityevamAdi yAsyam // 15 // bAhyaspoSacabhaktapAnAverasabhave'pi svakAyena zleSmAntakApakarSaNAdi tadAnuSThAnaM cA jainendra siddhAnta koza
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyAsva vRSyamiti yate / 16 / - una AcArya Adipara vyAdhi parISaha mithyAtva AdivA upadrava honepara usakA prAsuka auSadhi AhArapAna Azraya caukI tantA aura sAyarA Adi dharmopakaraNoMse pratIkAra karanA tathA samyaktva mArgame dRDha karanA vaiyAvRttya hai | 15| auSadhi Adike abhAva me apane hAthase khakAra nAka Adi bhItarI manakA sApha karanA aura unake anukUla vAtAvaraNako banA denA Adi bhI vRSya hai| (cA sA./122/1) / 8.21/88/ vyApa yAvRSyamvyApta arthAt rAgAdise vyAkula sAdhuke viSaya me jo kucha kiyA jAtA hai usakA nAma vaiyAvRtya hai / 15.4.26/63/6 vyAdi kiyA-Apatti ke samaya usake nivAraNArtha jo kiyA jAtA hai vaha vaiyAvRtya nAmakA tapa hai| 606 cA sA0/100/ 3 kA duSpariNAmavyudAsArthaM kAvyAreNApadedonaca vyAvRttasya satkarma devazarIrako pIDA athavA duSTa pariNAma ko dUra karaneke lie zarIrakI ceSTAme, kisA auSadha ANi anya se abavA upadeza dekara pravRtta honA athavA koI bhI kriyA karanA vaiyAvRtya hai| (ana dha /7/78 /711) / kA a / /456 jo utrayaradi jadoNa uvasagga jarADa khINakAyANa / yAdapi beAyaca po tassa 256 - jo muni upasargane pIDitA aura Adike kAraNa jinako kAma kSINa ho gayI ho / jo apanI pUjA pratiSThAko apekSA na karake una muniyokA upakAra karatA hai, usake vaiyAvRtya tapa hotA hai| nizcaya lakSaNa kA / m /460 jo brAvara maruve samadamabhAvammi mudra uvajutto / yAdo parama vizuddha upyogame puta huA jo muni zamadama bhAva rUpa apane AtmasvarUpa me pravRtti karatA hai aura loka vyavahArame virakta rahatA hai, usake utkRSTa vaiyAvRttya tapa hotA hai| 2. vaiyAvRtya ke pAtroM kI apekSA 10 bheda A / 260 gugadhI umkAe varisa sisse yahubbale sAhugaNe kule sabai samaNuNNeya cApadi // 3101 = guNAdhikame, upAdhyAyome, tapasviyoM meM ziSyome, durbalome, sAdhuome gaName, sAdhuo ke kulacaturvidhame, manoz2ame, ina dasame upadrava Anepara vaiyAvRttya karanA karttavya hai / 1 ta. sU./1/24 AcAryodhyAyatapasvi zekSaglAnagaNa kula saghasAdhumanojJAnAm // 24 // - AcArya, upAdhyAya, upasvI, dIsa (ziSya), glAna ( rogI ), gaNa, kula, sagha, sAdhu aura manojJa inakI vaiyAvRttya ke bhedase keyAzya isa prakArakA hai 24 (13/54.26/1/6), (cA. sA./15013), (bhA pA/TI./08/224/16 ) | 2. vaiyAvRtya yogya kucha kArya bha. A / mU / 305-306 / 516 sejjAgAsa NisejjA ubadhI paDilehaNAuhiMde AhAro sahAyaka samAdI 205 | adAna tena sAvayarAyaNadIrAgAsa ume mejAvaraca utaM saMgahaNArakkhaNoveda | 306 | zayanasthAna- baiThanekA sthAna, upakaraNa inakA zodhana karanA, nirdoSa AhAra - auSadha dekara upakAra karanA, svAdhyAya arthAt vyAkhyAna karanA, azakta munikA mailA uThAnA, use karavaTa dilAnA baiThAnA vagairaha kArya karanA / 305 thake hue sAdhuke pova hAtha va aga dabAnA, nadIse ruke hue athavA roga pIDitakA udyA Adi dUra karanA, durbhikSa pIDitako subhikSa deza meM vaiyAvRtya lAnA ye saba kArya yAvRtya kahalAte hai A / 361-312), (A / 230-340) ( aura bhI de0/1) ( aura bhI de0 salekhanA / 5) / 4. vaiyAvRtyakA prayojana va phala bha. A / mU / 301-310/523 guNapariNAmo saDDhA bacchallaM bhattipattalabho y| saghANa tavapUgA avvocchitI samAdhI ya | 306 | ANA sajamasAkhilladA ya dANa ca avidigichA ya vejjAvazcassa guNA pabhAvaNA vajjapuNANi / 310| guNagrahaNa ke pariNAma zraddhA, bhakti, vAtsalya, pAtra kI prApti, vicchinna samyaktva AdikA puna sadhAna, upaja, tIrtha, abhyucchiti, samAdhi | 306 janA, saMyama, sahAya. dAna. nirvicikitsA, prabhAvanA, kArya nirvAhaNa ye vaiyAvRttyake 18 guNa hai (bha. A. suu./324-328)| samAdhyAdhAnavicikitsAbhAvapravacanavAtsasa.si /1/24/4402/19 tyAdyabhivyaktyartham | yaha samAdhikI prApti, vicikitsAkA abhAva aura gravacana vAtsyakI abhivyaktike lie kiyA jAtA hai / ( rA vA / 6 / 24/17/624 / 1) ( cA sA./152/4 ) / dharma/7/2 (sakoyAvRtya nirjarAko nimitta hai| 5. vaiyAvRtya na karanemeM doSa 200-308/21 mahilApario jyo deseNa / jadiNa karedi samatyo sato so hodi NiddhammA 1307 | tithavarAgAko suvidhA aNAyAro appApapaNa mahAsamartha hote hue tathA apane balako nahAte hue bhI jinoTa vaidhavRtya jo nahIM karatA hai vaha dharmabhraSTa hai | 3073 jinAjJAkA naga, zAstra kathita dharmakA nAza, apanA sAdhuvargakA va AgamakA lAga, aise mahAdoSa vaiyAvRttya na karane se utpana hote hai / 305 (ora bhI de sAya /- ) | bha.A./mU./1466/1363 vejja va bassa guNA je putraM vireNa akkhAdA / tesi phaDiyo so hoha jo uveckheja ta khavaya 19416 vaiyAvRtya ke guNakA pahale zIrSaka na 4 me) vistArase varNana kiyA hai| jo kSapakakI upekSA karatA hai vaha una guNose bhraSTa hotA hai / 1466 / 6. vaiyAvRtyako atyanta pradhAnatA bha.A./vi./122 / 549 pade gugA mahatlAnAgapudassa bahuyA ya / appaTa Thido hu jAyadi sajjhAya caiva kubbato 326 | Atmaprayojanapara evaM Ayane svAdhyAyameva kurvavaizyastu sva para boddharatIti marate / vaiyAvRtya karanevAleko uparokta (zIrSaka) bahuta smokI prApti hotI hai|" svAdhyAya karanevAlA svata kI hI Atmonnati kara sakatA hai, jaba ki vaiyAvRttya karanevAlA svayako va anyako donoko unnata banAtA hai ( aura bhI de, sallekhanA / 5) / - [bha] A. lArA TIkA / 326 / 242/0 svAdhyAyakAriNau'pi viSapani pAte svAdhyAya karanevAlepara yadi vipatti AyegI to usako vaiyAvRttya vAleke mukhakI tarapha hI dekhanA paDegA / de /3/2-vRta karanekI preraNA dI gayI hai / 7. vaiyAvRtya meM zeSa 15 bhAvanAoMkA antarbhAva dha 8 / 3.41 / 88 /= jeNa sammatta NANa arahaMta bahusudabhatti-pavayaNavacchadijIva sojjAjogI vegava vi tAe evaM bihAeekAe vi tiratharaNAmakamma badhai / ettha sesakAraNANa jahAsabhaveNa atabhAvo vattatro / jisa samyaktva, jJAna, arahantabhakti, bahuzrutabhakti evaM pravacanavatsalatvAdise jIva vaiyAvRttyame lagatA hai vaha beyAvRtya jainendra siddhAnta koza
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ baira yoga arthAt darzana vizuddhatAdi guNa hai, unase sayukta honekA nAma vaiyAvRttyayogayuktatA hai| isa prakArakI usa eka hI vaiyAvRttyayogayuktatA se tIrthaMkara nAmakarma ba~dhatA hai| yahA~ zeSa kAraNoMkA yathAsambhava antarbhAva kahanA cAhie / 8. vaiyAvRtya gRhasthoMko mukhya aura sAdhuko gauNa hai pra. sA./mU./253-254 nAcaNami nisAna gurumAlabuddhasamayAnaM / logigajaNasabhAsA Na NididA vA suhovajudA / 253 | esA pasatthabhUdA samaNANaM vA puNo gharatthANa / cariyA paretti bhaNidA tAeva paraM lahadi sokkhaM // 254 ma. sA. / / 254 evameSa prazastacaryA rAgasaMgamAigINaH zramaNAnAM gRhiNAM tu kramata parama nirvANasaukhyakAraNatvAca mukhya rogI, guru bAla tathA vRddha zramaNokI vaiyAvRtyake nimitta zubhopayogayukta lokako sAthI bAtacIta nizcita nahIM hai | 253 // yaha prazastabhUta caryA rAgasahita honeke kAraNa zramaNoko gauNa hotI hai| aura gRhasthIko kramaza paramanirmANa saukhyakA kAraNa honese mukhya hai aisA zAstroMmeM kahA hai| * anya sambandhita viSaya * eka vaiyAvRttyase hI tIrthaMkaratvakA bandha sambhava hai -30 bhAvanA / 20 * sallekhanAgata kSapakake yogya vaiyAvRttako vizeSatAe~ -30 khanA - de0 sAvadha / + vaiyAvRtyakA artha sAvadha karmayogya nahIM vaira-sAmyabhAvake prabhAva se jAti virodhI bhI jIva apanA paira choDa dete hai / - de0 sAmAyika /3/7 / vairakumAra bR. kathA koSa / kathAnaM 12 / pRSTha - isake pitA somadattamaiM isake garbha meM rahanepara ho dokSA letI thii| isakI mAtA isako dhyAnastha apane patike caraNome choDa gyii| taba divAkara nAmake vidyAdhara ne ise uThA liyA / 61 / apane mAmAse vidyA prApta kI / eka vidyAdhara kanyAse vivAha kiyA aura apane choTe bhAIko yuddha harAyA / 62-63 / jisake kAraNa mAtA ruSTa ho gayI, tabhI apane vidyAdhara pitA se apanI kathA sunakara pitA somadatta ke pAsa meM dIkSA le lI / 64-65 / bauddhoke rathase pahale jainokA ratha calavAkara prabhAvanA kii|6679 vairAgya rAjA / 7 /12/4/11/13 virAgasya bhAvakarma mArAgyam (viSayoMse virakta honA virAga hai / de0 virAga ) virAgakA bhAva yA karma vairAgya hai dra sa / TA. / 35 / 112/8 para uddhRta - saMsAradehabhogesu viratabhAvo ya vairaggaM / =sasAra deha tathA bhogoM meM jo virakta bhAva hai so vairAgya hai| 1 de sAmAyika (mAdhyasthya, samatA, upekSA, berAgya, aspRhA, vaitRSNya, paramazAnti, ye saba ekArthavAcI hai / ) 2. vairAgya kI kAraNabhUta bhAvanAe~ sAmya, ta. sU. /7/12 jagatkA yasvabhAvau vA saMvegavairAgyArtham | 12 | sasi / 7 / 12 /30 /3 jagatsvabhAvastAvadanAdinidhano betrAsanamA harImRdainibha atra jIvA anArisa sAre'namsakAla nAnAyoniSudra kha bhAja bhoja paryaTanti / na cAtra kicinniyatamasti jalabudabudApama jIvitam vidyanmedhAdivivAracA bhogasaMpada iti| evamAdiNagabhAvacintanasaMsArAtsayego bhavati / kAyasvabhAvazca anityatA 607 dukhahetutvaM nisAratA azucitvamiti / evamAdikAyasvabhAva nAdviSayarAga nivRtte vairAgyamupajAyate / iti jagatkAyasvabhAvo bhAvatithyau / -saMvega aura vairAgya ke lie jagat ke svabhAva aura zarIra ke svabhAvakI bhAvanA karanI cAhie / 12 / jagatkA svabhAva yathA - yaha jagat anAdi hai, abhidhana hai, betrAsana, maharI aura mRdaMgake samAna hai (de. loka / 2) / isa anAdi saMsArameM jova ananta kAlataka nAnA yoniyoM dukhako pUna' puna bhogate hue bhramaNa karate hai| isameM koI bhI vastu niyata nahIM hai| jIvajasake bulabule ke samAna hai, aura bhoga sampadAe~ bijalI aura indradhanuSake samAna caMcala hai / ityAdirUpase jagat ke svabhAvakA cintana karanese saMsArameM saMvega yA bhaya utpanna hotA hai| kAyakA svabhAva yathA - yaha zarIra anitya hai, dukhakA kAraNa hai, nisAra hai aura azuci hai ityAdi isa prakAra kAyake svabhAvakA cintana karanese viSayose Asakti haTakara vairAgya utpanna hotA hai / ata jagat aura kAyake svabhAvakI bhAvanA karanI cAhie / ( rA. vA. / 7 / 12 / 4 / 536/15 ) / de anuprekSA (anitya avAraNa Adi 12 bhAvanAokA punaH puna cinta . isIlie ve 12 vaizagya bhAvanA jana karanA vairAgya ke artha hotA hai kahalAtI hai)| samyagdaSTi virAgI hai de, rAga/ 6 / vairAgyamAlA - A. zrIcandra (I. 1468 - 1518 ) dvArA racita eka upadezAtmaka saMskRta grantha vaizatrika mU A / bhASA / 270 AdhI rAtake bAda do ghaDI bIta jAnepara vahA~se lekara do ghaDI rAta rahe tabataka kAlako vairAtrika kAla kahate hai / vairisiMha eka rAjA / samaya- vi. 600 ( I 843 ) ( sA. dha / paM AzAdharakA paricaya / 6 ) ! - vaizeSika vairoTI - 1, bhagavAn anantanAthakI zAsaka yakSiNI-de tIrthaMkara / 5 / 3 / 2 eka vidyA ( - de. vidyA) / vaivasvata yama- - ikSvAku vaMzake eka rAjA the ( rAmAkRSNA dvArA kuzAvalI / zodhita vaizAkha - vR kathAkoSa / kathA naM 8 / pRSTha - pATalIputra nagara ke rAjA vizAkhakA putra thA / sAta dinakI nava vivAhitA patnIko chor3a mitra munidatta muniko AhAra dAnakara dIkSA le lii| 28 / strI marakara - vyatarI huI, jisaka upasarga ke kAraNa eka mahInA taka upavAsa karanA paDA / celanAne paradA DAlakara AhAra diyaa| anta meM mokSa padhAre | 2 | vaizeSika - 1. sAmAnya paricaya 1 (vaizeSika loga bhedavAdI hai. ye dravya guNa paryAya tathA vastuke sAmAnya va vizeSa azokI pRthak pRthak sattA svIkAra karake samavAya sambandhase unakI ekatA sthApita karate hai / Izvarako sRSTi va pralayakA kartA mAnate hai / zivake upAsaka hai, pratyakSa va anumAna do pramANa svIkAra karate hai / inake sAdhu vairAgI hote hai | ) 2. pravartaka, sAhitya va samaya isa mata ke Adya pravartaka kaNAda RSi the, jinhe unakI kApotI vRttike kAraNa kaNa bhakSa tathA ulUka RSikA putra honeke kAraNa aulUkya kahate the| inhone hI vaizeSika sUtrakI racanA kI thii| jisapara anekoM bhASya va TIkAe~ prApta hai, jaise- prazastapAda bhASya, rAvaNa bhASya, bhAradvAja vRtti| iname se prazastapAda bhASya pradhAna hai jisapara anekoM vRttiyA~ likhI gayI hai, jaise--marovara yogI zrIdharakRta nyAyakandalI, udayanakRta kiraNAvalI. zrI vatsakRta lIlAvatI, jagadIza maTTAcAryakRta bhAgya vRddhi tathA zaMkara mizrakRta jainendra siddhAnta koza
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaizeSika 608 vaizeSika kaNAda rahasya / isake atirikta bhI zivAdityakRta sapta padArthI, logAkSibhAskarakRta tarkakaumudI, vizvanAthakRta bhASA pariccheda, tarkasaMgraha, tarkAmRta Adi vaizeSika darzanake mahattvapUrNa grantha hai| inamese vaizeSika sUtrakI racanA I. za. 1 kA anta tathA prazastapAda bhASyakI racanA I. za. 5-6 anumAna kI jAtI hai| [sa. ma /pari-ga | pR.418) 3. tattva vicAra (vaize. sU adhikAra 1-5) (SaTa darzana samuccaya/60-66/63-66) (bhAratIya darzana) 1 padArtha 7 hai-dravya, guNa. karma, sAmAnya, vizeSa, samavAya va abhAva / 2. dravya hai-pRthivI, jala, tejas, vAyu, AkAza, kAla, dik , AsmA tathA mns| prathama 4 nitya va anityake bhedase do-do prakAra hai aura zeSa pA~ca anitya hai| nityarUpa pRthivI Adi to kAraNa rUpa tathA paramANu hai aura anitya pRthivI Adi usa paramANuke kArya hai| inameM kramase eka, do, tIna ba cAra guNa pAye jAte hai| nitya dravyomeM AtmA, kAla,dika va AramAkAza to vibhuhaiaura manas abhautikaparamANu hai| AkAza zabdakA samavAyi kAraNa hai| samaya vyavahArakA kAraNa kAla, aura dizA-vidizAkA kAraNa dik hai| AtmA va manas naiyAyikokI bhAMti hai| (de. nyAya/1/5) / 3. kAryakA asamavAyi kAraNa guNa hai / ve 24 hairUpa, rasa, gandha, sparza, saMkhyA, parimANa, pRthaktva, sayoga, vibhAga, paratva, aparatva, gurutva, dravyarava, sneha, zabda, jJAna, sukha, duHkha, icchA, dveSa, prayatna, dharma, adharma tathA saMskAra / prathama 4 bhautika guNa hai, zabda AkAzakA guNa hai, jJAna se saskAra paryanta AtmAke guNa hai aura zeSa ApekSika dharma hai| dharma va adharma dono guNa jIvoke puNya pApAtmaka bhAgyake vAcaka hai| ina donoko adRSTa bhI kahate hai / 4. karmakriyAko karma kahate hai| vaha pA~ca prakArako hai-utkSepaNa, avakSepaNa, AkuMcana, prasAraNa, va gamanAgamana / vaha karma tIna prakArakA haisatpratyaya, asatpratyaya aura apratyaya / jIvake prayatnase utpanna kAyika ceSTA satpratyaya hai, binA prayatnakI ceSTA asatpratyaya hai aura pRthivI Adi jaDapadArthoM meM honevAlI kriyA apratyaya hai / 5. aneka vastuoMme ekatvakI buddhikA kAraNa sAmAnya hai / yaha nitya hai tathA do prakAra hai-para sAmAnya yA sattA sAmAnya, apara sAmAnya yA sattA vizeSa / sarva vyApaka mahA sattA para sAmAnya hai tathA pratyeka vastu vyApaka dravyasva guNatva Adi apara sAmAnya hai, kyoki apanese UparaUparako apekSA inameM vizeSatA hai| 6. dravya, guNa, karma Adime paraspara vibhAga karanevAlA vizeSa hai / 7. ayuta siddha padArthoM meM AdhAra Adheya sambandhako samavAya kahate hai jaise-dravya va guName sambandha, yaha eka va nitya hai / 8.abhAva cAra prakArakA hai prAgabhAva, pradhva sAbhAva, anyonyAbhAva va atyantAbhAva (de. baha-vaha naam)| 1 ye loka naigama nayAbhAsI haiN|-(de anekAMta/2/8) 4. Izvara, sRSTi va pralaya 1 yaha loga sRSTi kartA vAdI hai| zivake upAsaka hai ( de. paramAtmA/ 315) / 2. AhArake kAraNa ghaTa Adi kArya dravyoke avayavomeM kriyA vizeSa utpanna hone se unakA vibhAga ho jAtA hai tathA unamese saMyoga guNa nikala jAtA hai| isa prakAra ve dravya naSTa hokara apaneapane kAraNa dravya paramANuomeM laya ho jAte hai| ise hI pralaya kahate hai| isa avasthAmeM sRSTi niSkriya hotI hai| samasta AtmAe~ apane adRSTa, manas aura saMskAroke sAtha vidyamAna rahatI hai| 3. IzvarakI icchA honepara jIvake adRSTa tathA paramANu kAryonmukha hote hai, jisake kAraNa parasparake saMyogase dviaNuka Adi sthUla padArthoM kI racanA ho jAtI hai| paramANu yA dviaNuko ke milanese sthUla dravya nahI hote triaNukoMke milanese hI hote hai| yahI sRSTikI racanA hai / sRSTikI prakriyAme ye loga pIlupAka siddhAnta mAnate hai-(de Age naM. 5) / 4 pUrvopArjita karmoke abhAvase jIvake zarIra, yoni, kula bAdi hote hai| vahI saMsAra hai| usa adRSTake viSaya samApta ho jAnepara mRtyu aura adRSTa samApta ho jAnepara mukti ho jAtI hai / 5. pIlupAka va piTharapAka siddhAnta (bhAratIya darzana) 1 kArya vastue~ sabhI chidavAlI ( Porous ) hotI hai| unake chidrome taijasa dravya praveza karake unhe pakA detA hai| vastu jyo kI tyo banI rahatI hai| yaha piTharapAka hai| 2, kArya va guNa pahale samavAyi kAraName utpanna hote hai| pIche una samavAyi kAraNoke saMyogase kArya drabyokI utpatti hotI hai, jaise-ghaTako AgameM rakhanese usa ghaTakA nAza ho jAtA hai phira, usake paramANu pakakara lAla ra gase yukta hote haiM, poche ina paramANuoke yogase ghaDA banatA hai aura usame lAla raMga AtA hai| yaha pIlupAka hai| 6. jJAna pramANa vicAra (vaize. da./adhikAra 6-8), (SaTdarzana samuccaya/67/66), (bhAratIya darzana ) 1 naiyAyikobata buddhi va upalabdhikA nAma hI jJAna hai, jJAna do prakAra hai-vidyA va avidyaa| pramANa jJAna vidyA hai aura saMzaya Adiko avidyA kahate hai| 2 pramANa 2 hai-pratyakSa, anumAna / naiyAyiko vata indriya jJAna pratyakSa hai. anumAnakA svarUpa naiyAyikobat hai| yogiyoko bhUta, bhaviSyagrAhI prAtibha jJAna ArSa hai| 3. avidyA-cAra prakArakI hai-saMzaya, viparyaya, anadhyavasAya, tathA svapna / sazaya, viparyaya va anadhyavasAyake lie de vaha vaha nAma nidrAke kAraNa indriyoM maname vilIna ho jAtI hai aura mana manovaha nADIke dvArA purItata nADIme calA jAtA hai| tahA~ adRSTake sahAre, saskArova vAta pitta Adike kAraNa use aneka viSayokA pratyakSa hotA hai| use svapna kahate hai| 7. sAdhu caryA (sa ma/pari-ga./pR. 410) inake sAdhu, daNDa, kamaNDalu, yA tumbI, kamaNDala, la~goTI va yajJopavIta rakhate hai, jaTAeM baDhAte hai tathA zarIrapara bhasma lagAte hai| nIrasa bhojana yA kandamUla khAte hai| zivakA dhyAna karate hai| koI-koI strIke sAtha bhI rahate hai| parantu utkRSTa sthitime nagna va rahita hI rahate hai| prAta.kAla daoNta, paira Adiko sApha karate hai| namaskAra karanevAloko 'OM nama: zivAya' tathA saMnyAsiyoko 'nama. zivAya' kahate hai| 2.vaizeSikoM va naiyAyikoM meM samAnatA va asamAnatA syA maM./pari-ga./pR 410-411/-1 naiyAyika va vaizeSika bahutasI mAnyatAome eka mata hai| udyotakara Adike lagabhaga sabhI prAcIna nyAyazAstroMmeM vaizeSika siddhAntokA upayoga kiyA gayA hai| 2. pIche vaizeSika loga AtmA anAtmA va paramANukA vizeSa adhyayana karane lage aura naiyAyika tarka aadikaa| tama iname bheda par3a gayA hai| 3. dono ho vedako pramANa mAnate hai| vaizeSika loka pratyakSa va anumAna do hI pramANa mAnate hai, para naiyAyika upamAna va zabdako bhinna pramANa mAnate hai| 4 vaizeSika sUtrome dravya guNa karma Adi prameyakI aura nyAya sUtrome tarka, anumAna Adi pramANokI carcA pradhAna hai / 5. nyAya sUtra meM Izvara kI carcA hai para vaizeSika sUtromeM nhiiN| 6. vaizeSika loga mokSa ko ni zreyasa yA mokSa kahate hai| aura naiyAyika loga-apavarga / 7. vaizeSika loga pIlupAka vAdI hai aura naiyAyika loga pITharapAka vaadii| * vaidika darzanoMkA dhamakI ora vikAsakrama -de. drshn| jainendra siddhAnta koza
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ vaizya jaina va vaizeSika matakI tulanA e. vaizeSiko kI bhA~ti jaina bhI paryAyArthika va sadbhUta vyavahAra nayakI dRSTise dravyake guNa va paryAyoko, usake pradezo ko tathA usake sAmAnya va vizeSa sarva bhAvoko pRthak-pRthak mAnate hue dravya kSetra, kAla va bhAva rUpa catuSTayase vastu bheTa karate hai (ENV/4 parantu usake sAtha-sAtha dravyArthika nayako dRSTise usakA virodhI abheda pakSa bhI svIkAra karaneke kAraNa jaina to anekAntavAdI hai (de naya / V / 2.1), parantu meoSika loga abheda pakSako sarvathA svIkAra na karaneke kAraNa ekAntavAdI hai| yahI dAnome antara hai / ) vaizya -ma pu / sarga / zloka - vezyAzca kRSivANijyapazupA jovitA / ( 16 / 104] / UrubhyA darzayan yAtrAm asAkSIda caNi prabhu jasvalAdiyAtrAbhi yA yata / ( 16 / 244 ) / vaNijo'rthArjanAnnyAyyAt / ( 38 / 46 ) / jo khetI, vyApAra tathA pazupAlana Adike dvArA jIvikA karate the ve vezya kahalAte the / ( 16 / 184 ) / bhagavAn ne apane uruose yAtrA dikhalAkara arthAt paradeza jAnA sikhanAkara vaizyokI racanA kI so ThIka hI hai, kyoki, jala, sthala Adi pradezome yAtrA kara vyApAra karanA hI unakI mukhya AjIvikA hai / ( 16 / 244 ) | nyAya pUrvaka dhana kamAne se vezya hotA hai / ( 38/46 ) / vaizravaNa- -1 lokapAla devokA eka bheda - de0 lokapAna / 2 AkAzopapanna devome se eka de0 [dev]/11/2| 3 vipAkI dakSiNa zreNIkA eka nagara - de0 vidyAdhara / 4 himavAn parvatakA eka kUTa va usakA rakSaka deva-de0 loka 5 / 4 / 5. vijayArdha parvatakA eka kUTa va usakA rakSaka deva - de0 loka 5/46 padma hRdake vaname sthita eka kUTa- de0 loka5 / 7 / 7 rucaka parvatakA eka kUTa- de0 loka5/18 pUrva videhakA eka vakSAra va usakA kUTa tathA rakSaka deva de0 loka 3/31 mAnuSottara parvatake nAra kumAra deva de0 soca/5/10 / 609 vaizravaNa- 1 pa pu / 7 / zloka - yakSapurake dhanika vizravasakA putra thA / 126 vidyAdharoke rAjA indra dvArA pradatta lakAkA rAjya kiyA, phira rAvaNa dvArA parAsta kiyA gayA | 246 / antameM dIkSita ho gayA / 2511 2, ma pu / 66 / zloka - kacchakAvatI dezake vItazoka nagarakA rAjA thA |2| tapa kara tIrthaMkara prakRtikA bandha kiyA aura marakara aparAjita vimAname ahamindra huA / 14 - 16 / yaha mallinAtha bhagavAnakA pUrvakA dUsarA bhava hai / de0 mallinAtha / vaizvAnara - apara nAma vizAlanayana thA / yaha caturtha rudra hue hai- de0 zalAkA puruSa / 7 / vaiSNava darzana--1. darzanako apekSA bheda paricaya isa darzana meM bhaktiko bahuta mahattva diyA jAtA hai| isake cAra pradhAna vibhAga hai- zrI sampradAya, haMsa sampradAya, brahma sampradAya, rudra sampradAya | zrI sampradAya viziSTAdvaitavAdI hai jo rAmAnandI bhI kahalAte hai / (de0 vedAnta / 4 ) / hasa sampradAya dvaitAdvaita yA bhedAbhedavAdI hai / inhe harivyAsI bhI kahate hai ( de0 vedAnta / 111, V) / brahma sampradAya dvaitavAdI hai inhe madhya yA gauDiyA bhI kahate hai (de0 vedAnta) sampradAya khAta nAhI hai| ise viSNu svAmI yA vallabha sampradAya bhI kahate hai / vedAnsa 7. - de0 2. zakti va mati AdikI apekSA bheda va paricaya zaktisaMga tantra ke anusAra isake 10 bheda hai- vaikhAnasa, zrI rAdhAbalabhI, gokuleza, vRndAvanI, rAmAnandI, harivyAsI, nimbArka, bhAgavata, pAcarAtra aura vIra vaiSNava / 1. vaikhAnasa munike upa bhA0 3-77 vyaMtara dezAnusAra dIkSita honevAle ye smArta vaiSNava kahe jAte hai / 2 zrI rAma Artika 1503 I me harivaza gosvAmI hue| ye loga japa, tyAga Adi vyavahArame salagna rahate hai / 3 gokuleza kRSNako keli yA rAsalIlAke upAsaka hai| gauose prema karate hai| apane zarIrako satAo. AbhUSaNoM va mugadita dravyose sajAte hai / zaktike upAsaka hai / 4 vRndAvanI viSNuke bhakta hai| apane pUrNakAma mAnate hai| khiyAke dhyAna meM rahate hai | zarIrapara sugandhita dravyoMkA prayoga karate haiM / sArUpya muttiko svIkAra karate hai / 5 rAmAnandI zakti zivake sAmarasya prayukta Anandame magna rahate hai| rAmAnanda svAmI dvArA I 1300 meM isakA janma huA thA / 6 harivyAsI viSNu bhakta va jitendriya hai / yama niyama Adi aSTAga yogakA abhyAsa karate hai / I 1510 me harirAma zuklane isakI sthApanA kI thii| 7 nimbArka viSNu bhakta hai pUjAke bAhya svarUpa niyama pUrvaka lage rahate hai / zarIra evaM vanoMko svaccha rakhate hai / bhAgavata viSNuke bhakta aura zivake kaTTara dveSI hai / indriya bazI hai| pAcarAtra ziva ke dveSI va 'paNDA' ko zrIkRSNa ke nAmase pUjane vAle hai| pacarAtri cata karate hai / 10 vIra viSNu kerala triSNuke bhakta tathA anya sarva devatAo ke dvapI hai| sAdRzya-30 vainasika kriyA - de0 kriyA/2/- 1 besika baMdha - 300/ vaisika zabda - 0 vyaMjana sa.si /1/18/1967 vyaJjanamavyakta zandAdijAta / sasi /6/44/455/6 vyaJjana vacanam / 1 avyakta zabdAdike samUha ko vyajana kahate hai ) ( rA vA / 1/18/-/66/27 ) / 2. vyajanakA artha vacana hai ( vA 2/44/-1634/10 ) / = dha 13/55.45 / / 1/2/248 vyaJjana khaImAtrakam / vyaMjana ardha mAtrA vAlA hotA hai| vyaMjanakI apekSA akSaroMke bheda-prabheda--de akSara / nimittajJAna vizeSa - de0 nimitta / 2 | vyaMjana saMgama naya--02 vyaMjana paryAya de0 3 / vyaMjana zuddhi- / / 112/261/10 rAtra vyaJjanazuddhirnAma yathA gaNadharAdibhirdvAtriMzadoSajitAni sUtrANi kRtAni teSA tathaiva pATha | zabdazrutasyApi vyajate jJAyate aneneti grahe jJAnazabdena gRhItatvAt tanmUla hI zrutajJAnaM gaNadharAdi AcAryoMne battIsa dopoMse rahita sUtroMkA nirmANa kiyA hai. unako doSa rahita paDhanA vyajana zuddhi hai| zabda ke dvArA hI hama vastuko jAna lete hai / jJAnotpatti ke lie zabda kAraNa hai / samasta zrutajJAna zabda kI bhittipara khar3A huA hai / ata zabdoMko 'jJAyate'nena' isa vigrahase jJAna kaha sakate hai / - (vizeSa de0 ubhaya zuddhi ) / janAvagraha - 20 vyaMtara-bhUta, pizAca jAtike devoMko jainAgama me vyatara deva kahA gayA hai / ye loga vaikriyika zarIrake dhArI hote hai| adhikatara madhyalokake sune sthAnoMmeM rahate hai| manuSya va tiyaMcoke zarIra meM praveza karake unheM lAbha hAni pahu~cA sakate hai| inakA kAphI kucha vaibhava ba parivAra hotA hai| jainendra siddhAnta koza
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaMtara 1 1 1 1 2 3 vyataroMke AhAra va zvAsakA antarAla / vyaMsake dhAna va zarIrakI zakti vikriyA aadi| 4 5 vyaMtaradeva manuSyoMke zarIroMmeM praveza karake unheM vikRta 4 vyaMtara deva nirdeza vyaMtara devakA lakSaNa devomed| kinara kipuruSa Adike uttara bheda kara sakate hai| 6 vyataroMke zarIroMke varNaM va caitya vRkSa / 1 2 3 4 5 - de0 vaha vaha nAma / vyaMtara marakara kahA~ janme aura kauna sthAna prApta kare / de0 janma / 6 | 7 , svaMtarIkA janma divya pazarIra, AhAra, mukha, du:kha samyaktvAdi / -de0 dena 11/2/20 - de0 vaha vaha nAma / vyatakI Ayu va avagAhanA / -- de0 vaha vaha nAma / vyaMtaroMmeM sambhava kaSAya, lezyA, veda, paryApti Adi / vyataroMge guNasthAna, mArgaNAsthAna Adi kI 20 prarUpaNA | vyaMtaroM sambandhI sat sakhyA kSetra sparzana kAla aMtara bhAva va alpabahutva / vyaMtara indra nirdeza vyatara indroMke nAma va saMkhyA / vyaMtaredroMkA parivAra / vyaMtaroMmeM karmoMkA bandha udaya sattva / - de0 - de0 vaha vaha nAma / - de0 sat / kI deviyoMkA nirdeza 16 indroMkI deviyoMke nAma va saMkhyA / zrI hI Adi deviyoMkA parivAra / 10 vaha vaha nAma / vyaMtara loka nirdeza vyaMtara loka sAmAnya paricaya | nivAsasthAnoMke bheda va lakSaNa / vyaMtaroMke bhavanoM va nagaroM Adi kI saMkhyA / bhavanoM va nagaroM AdikA svarUpa / madhyaloka vyantaroM va bhavanavAsiyoMkA nivAsa madhyalokameM vyaMtara deviyoMkA nivAsa / dvIpa samudroke adhipati deva / bhavana AdikA vistAra 610 1. vyaMtaradeva nirdeza 1. vyaMtaradevakA lakSaNa sa.si./4/11/243/10 vividhadezAntarANi yeSA nivAsArale 'vyAmsarA. ityanvarthA sAmAnyayamaSTAnAmapi vikalpAnA jinakA nAnA prakArake dezo meM nivAsa hai, ve vyantaradeva kahalAte hai| yaha sAmAnya saMjJA sArthaka hai jo apane ATho hI bhedoMmeM lAgU hai| (rA. vA./4/11/9/210/15) / 2. vyaMtaradevoMke bheda 1. vyaMtara deva nirdeza ta. sU / 4 / 11 vyantarA kinara kiMpuruSamahoragagandharvayakSarAkSasabhUta pizAcA. [11] vyantaradeva ATha prakAra ke hai- kinnara, kimpuruSa, mahoraga, gandharva, yakSa, rAkSasa, bhUta aura pizAca ( ti.pa./6/25 ); { tri. sA. / 251 ) / 3. vyaMtaroMke AhAra va zvAsakA antarAla ti pa /6/88-86 palAujude deve kAlo asaNassa paMca divasANi / doNi cicaya zAdanyo dasamAsasahassa Aummi 88 pariyomamAuto pacamutehi edi usAso so ajUdAujude betaravammi asatta pAhi = patyapramANa Ayuse yukta devoke AhArakA kAla dina, aura 10,000 varSa pramANa AyuvAle devoke AhArakA 5 kAla do dina mAtra jAnanA cAhie vyantara devo meM jo palyapramANa Ayuse yukta hai ve pA~ca muhUrttome aura jo daza hajAra pramANa Ayuse saMyukta hai meM sAta prANo (upavAsa nizvAsaparimita kAla vizeSa de0 gaNita //1/4) meM ucchvAsako prApta karate hai | (vi. sa. 201) / 4. vyaMtaroM ke jJAna va zarIrako zakti vikriyA Adi ti pa / 6 /gA. aba bAhiritI ajudAradassa paMcakosANi / ukkiTThA paNNAsA heTThovari passamANassa || palido mAu juto betaradevo tattammi uparigmi amIra jImaNArtha ekka lakkha paloedi |11| dasavAsa sahassAU ekkasaya mANusANa mAreduM / pomedu pi samatyo ekkeko betarI devo isa paNNAdhiyasaya pamA vibhahuta so khela giya sattI uklanirNa khavedi aNNattha | 3 | palladRdi bhAjehi chakkhANi pi ekkapalAU | mAredu posedu tesu samatyo ThidaM loya // 64 // ukkasse rUpasadaM devo vikaredi ajuttA udare saruvANi majjhimANa |1| aisA betaradevA niyaNiya ohINa jettiyaM khetta / pUra titetiya pipatvaka vivaraNale saMkhejjajoyagANi saMkhenAU ya ekkasamayeNa / jAdi asaMkhe jANi tANi asaMkhejjAU ya / 177 nIce va Upara dekhanevAle daza hajAra varSa pramANa Ayuse yukta vyantara devoM ke jaghanya avadhikA viSaya pA~ca koza aura utkRSTa 50 koza mAtra hai ||vasthopamamA Ayuse yukta vyantaradeva avadhijJAna se nIce va Upara eka lAkha yojana pramANa dekhate hai / 161 / daza hajAra pramANa AyukA dhAraka pratyeka vyantara deva eka sau manuSyoMko mArane va pAlaneke lie samartha hai |2| vaha deva eka sau pacAsa dhanuSapramANa vistAra va bAhaya se yukta kSetrako apanI zaktise ukhADakara anyatra pheMka sakatA hai | 13 | eka patyapramANa AyukA dhAraka pratyeka vyantara deva apanI bhujAoM se chaha khaNDoM ko ulaTa sakatA hai aura unameM sthita logoMko mArane va pAlane ke lie bhI samartha hai / 64 / daza hajAra varSamAtra AyukA dhAraka vyaMtara deva utkRSTarUpase sau rUpoMkI aura anya rUpase sATha rUpakI vikriyA karatA hai / madhyamarUpase vaha deva sAtase Upara aura sau se nIce vividha rUpoMko vikriyA karatA hai | 15| bAkI ke vyantara devomeMse pratyeka deva apane-apane avadhijJAnoM kA jitanA kSetra hai jainendra siddhAnta koza
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaMtara 3. vyaMtarokI deviyokA nirdeza utane mAtra kSetrako vikriyA balase pUrNa karate hai / 16 / sarakhyAta varSapramANa Ayuse yukta vyantara deva eka samaya me sarakhyAta yojana aura asakhyAta vardhapramANa Ayuse yukta asa rakhyAta yojana jAtA hai / 6) 5. vyataradeva manupyoMke zarIroM meM praveza karake unheM vikRta kara sakate haiM bha, A/mU /1177/1741 jadi vA esa Na kI rejja vidhI to tattha devadA koii| AdAya taM kalevaramuThijja ramijja bodhejja / 1977 / yadi yaha vidhi na kI jAvegI arthAt kSapakke mRta zarIra ke aMga bA~dhe yA chede nahI jAyege to mRta zarIrame krIDA karanekA svabhAvavAlA koI devatA (bhUta athavA pizAca ) usame praveza karegA / usa pretako lekara vaha uThegA, bhAgegA, krIDA karegA / 1977) syA,maM/11/135/10 yadapi ca gayAzrAdvAdiyAcanamupalabhyate, tadapi tAdRza vipralambhakabibhagajJAnivyantarAdikRtameva nizceyam / = bahutase pitara putroke zarIrameM praviSTa hokara jo gayA Adi tIrtha sthAnome zrAddha karaneke lie kahate hai, ve bhI koI ThaganevAle vibha gajJAnake dhAraka vyantara Adi nIca jAtike deva hI huA karate hai| 2. vyaMtarendrokA parivAra ti, 5/6/68 paDiidA sAmaNiya taNurakkhA ho ti tiNi prisaao| sattANIya-paiNA abhiyogaM tANa patteya / 68 / - una uparokta indromese pratyekake pratIndra, sAmAnika, tanurakSa, tIno pAriSada, sAta anIka. prakIrNaka aura Abhiyogya isa prakAra ye 8 parivAra deva hote hai (aura bhI de0 jyotiSa/1/5) / de0 vyatara/3/1 (pratyeka indrake cAra-cAra deviyA~ aura do-do mahattarikAe~ hotI hai|) pratyeka indra ke anya parivAra devo kA pramANa - (ti. pa/6/66 76 ): (tri sA /276-282) / | parivAra devakA nAma gaNanA naM0 parivAra devakA nAma gaNanA 1 4000 16000 6. vyaMtaroMke zarIroMke varNa va caitya vRkSa ti 5/6/gA, naM. (tri. sA./252-253) 1 pratIndra sAmAnika AtmarakSa abhyatara pAri0 5 madhya pAri0 6 bAhya pAri0 anIka pratyeka anIkkI prathama kakSA 28000 dvi0 Adi kakSA dUnI dUnI hAthI (kula) 3556000 sAto anIka 24862000 prakoNaka asakhya Abhiyogya va | , (tri.sA. kilviSa 11 10,000 12,000 12 varNa / nAma gA 25 varNa vRkSa ! nAma / gA.55-56, gA 28 / gA 25 57-58 gA. vRkSa gA 28 kinnara priya gu kimpuruSa mahorama | zyAma suvarNa | yakSa rAkSasa azoka campaka nAgadruma tumbura zyAma | nyagrodha | zyAma kaNTaka vRkSa zyAma tulasI kajjanna kadava 3. vyaMtaroMkI deviyokA nirdeza gandharva pizAca 2.16 indroMkI deviyoM ke nAma va saMkhyA (ti 5/6/35-54), (tri. sA./258 278 ) / gaNikA ballabhikA naM0 indrakA nAma -- na01 na02 . na01 naM02 2. vyaMtara indra nirdeza 1. vyantaroMke indroMke nAma va saMkhyA ti. pa /6/gA tANaM kipurusA kNirA duve idA // 35 // iya kpuirisAjiMdA sappuruso tANa saha mhaapuriso|31 mhorgyaa| mahAkAo atikAo iMdA 36gadhavvA / godaradI gIdarasA iNdaa|41 tANa ve mANipugNabhahiMdA / 433 ravarakhamaidA bhImo mhaabhiimo||45|| bhUdidA sarUvo paDirUvo / 4 / pisAcaidA ya kAlamahAkAlA / 4 / solasamomhidANa kiNarapahudoga hoti / 50 / paDhamuccAridaNAsA dakSiNa iMdA haba ti edesu / carida uccAridaNAmA uttaraidA pabhAvajudA // 16 // (tri sA./273-274) / kipuruSa kinnara 8 devakA | devakA nAma / dakSiNedra uttara dra madhurA susvarA satpuruSa puruSAkAtA mahApuruSa puruSadarzino 5 mahAkAya bhogavatI atikAya | bhujagapriyA gItarati sughoSA gItarasa susvarA | maNibhadra bhadrA 10 pUrNabhadra | padmamAlinI bhoma sarva senA mahAbhIma rudravatI bhUtakAntA pratirUpa bhUtaraktA 15 kAla kalA 16 mahAkAla surasA madhurAlApA abata sA ketumatI mRdubhASiNI ratisenA | ratipriyA somyArAhiNI navamI bhogA hI | puSpavatI bhujagA bhogAbhogavatI vimalA AnanditA puSpagadhI aninditA sarasvatI svarasenA subhadrA nandinI / priyadarzanA mAlinI kundA bahuputrA sarvazrI tArA uttamA rudrA vasumitrA bhUtA ratnADyA canaprabhA mahAvAha rUpavatI baharUpA ambA sumukhI susImA kamalA kamala prabhA sadanikA utpalA sadarzanA dakSiNe dra / uttaredra nAma padmA kinnara 12 kpuiruSa mahoraga kipuruSa kinnara yakSa maNibhadra satpuruSa mahApuruSa | rAkSasa bhIma mahAkAya | atikAya bhUta svarUpa gAtarati gotarasa pizAca kAla pUrNa bhadra mahAbhIma pratirUpa mahAkAla 8 gadhava rasA isa prakAra kinnara Adi sAlaha vyantara indra hai|5|| jainendra siddhAnta koza
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaMtara 612 4. vyaMtara loka nirdeza . zrI hI Adi deviyoMkA parivAra ti pa/4/gA kA bhAvArtha- himavAn Adi 6 kunnadhara parvatoke padma Adi 6 hrado meM zrI Adi 6 vyatara deviyA~ saparivAra rahatI hai| tahA~ zrI devI ke sAmAnika deva 4000 (gA 1674), trAyastriA 108 (gA 1686), abhyatara pAriSada 32000 (gA 1678), madhyama pAriSada 40,000 (gA 1676) bAhya pAriSada 48000 (gA 1680), AtmarakSa 16000 (gA. 1676), sapta anIkameM pratyeka ko sAta-sAta kakSA hai| prathama kakSAme 4000 tathA dvitIya Adi uttarottara dUne-dUne hai| (gA 1683) / ho devIkA parivAra zrIke parivArase dUnA hai (gA 1726) / [dhRtikA hrIse bhI dUnA hai| ] kIrtikA dhRtike samAna hai| (gA, 2333) budrikA kotise bAdhA arthAt hoke smaan| (gA,2345) aura lakSmIkA zrIke samAna hai (gA 2361)|-(vishess de0 loka/3/6 ) / 3. vyaMtaroMke bhavanoM va nagaroM AdikI saMkhyA ti 5/6/gA. evaviharUvANi tIsa sahassANi bhavaNANi / 20 / codasasahassamettA bhavaNA bhUdANa rabarabasANa pi| solasasahassasavA sesANa Nathi bhavaNANi / 26 / joyaNasadattiyadIjide padarassa sakhabhAgammi / ja la da ta mANa betaraloe jiNapurANa / -1 isa prakArake rUpavAle ye prAsAda tIsa hajAra pramANa hai / 20 tahA~ (kharabhAgameM ) bhUtoke 14000 pramANa aura (paMkabhAgameM ) rAkSasoke 16000 pramANa bhavana hai / 26 / (ha. pu/4/62), (tri. sA /210), (ja.pa/11/ 136) / 2. jagatpratarake sarakhyAtabhAgameM 300 yojanake vargakA bhAga denepara jo labdha Ave utanA vyantaralokame jinapurokA pramANa hai / 102 // 1. bhavanoM va nagaroM AdikA svarUpa 4. vyaMtara loka nirdeza 1. vyaMtara loka sAmAnya paricaya ti 5/6/5 rajjukadI guNidabA NavaNaudisahassa adhiyalavakheNa / tammajjhe tiSiyappA betaradevANa hoMti purA rAjuke vargako 166000 se guNA karanepara jo prApta ho usake madhyameM tIna prakArake pura hote hai / / tri. sA /265 cittabairAdu jAvaya merudaya tiriya loya vitthAra / bhommA havaM ti bhavaNe bhavaNapurAvAsage jogge / 266 / - citrA aura vajrA pRthivIrkI madhyasa dhise lagAkara meru parvatakI U~cAI taka, tathA tiryak lokake vistAra pramANa lambe cauDe kSetra meM vyatara deva bhavana bhavanapura aura AvAsome vAsa karate hai / 266 / / kA, a/mU./145 'kharabhAya pakabhAe bhAvaNadevANa hoti bhavaNANi / vitaradevANa tahA duNha pi ya tiriyaloyammi 1456 kharabhAga aura pakabhAgameM bhavanavAsI devoMke bhavana hai aura vyaMtaroke bhI nivAsa hai| tathA ina donoke tiryakalokame bhI nivAsa sthAna hai| / 145 / (pakabhAga-84000 yo., kharabhAga-16000 yo, merukI pRthivIpara U~cAI-66000 yo / tInaukA yoga =166000 yo.| tiryak lokakA vistAra 1 raaju2| kula ghanakSetra-1 rAju2416. 1000 yo.]| ti. 5/6/gA kA bhAvArtha / 1. bhavanoM ke bahumadhya bhAgame cAra vana aura toraNa dvAro sahita kUTa hote hai / 11 / jinake Upara jinamandira sthita hai / 12 / ina kUToke cAro aura sAta ATha majile prAsAda hote hai| 118 / ina prAsAdokA sampUrNa varNana bhavanavAsI devoke bhavanoke samAna hai / 20 / ( vizeSa de0 bhavana/4/5); tri saa./266)| 2. ATho vyataradevoke nagara kramase aMjanaka vajradhAtuka, suvarNa, mana zilaka, vajra, rajata, higulaka aura haritAla ina ATha dvIpome sthita hai|60 dvIpako pUrvAdi dizAome pA~capA~ca nagara hote haiM. jo una devoMke nAmose akita hai| jaise kinnaraprabha, kinnarakrAnta, kinnarAvarta, kinnaramadhya / 61 / jambUdvIpake samAna ina dvIpo meM dakSiNa indra dakSiNa bhAgameM aura uttara indra uttara bhAgameM nivAsa karate hai|62| sama caukoNa rUpase sthita una puroke suvarNamaya koTa vijaya devake nagarake koTake (de0 agalA sandarbha) caturtha bhAgapramANa hai / 63 / una nagaroke bAhara pUrvAdi cAro dizAomeM azoka, saptacchada, campaka tathA AmravRkSoke vana hai|64| ve vana 1000,00 yojana lambe aura 50,000 yojana caur3e hai|6| una nagaroM meM divya prAsAda hai|66 [prAsAdokA varNana Upara bhavana va bhavanapurake varNaname kiyA hai|] (tri, saa./283-286)| ha pu.// zlokakA bhAvArtha-vijayadevakA uparokta nagara 12 yojana cauDA hai / cAro ora cAra toraNa dvAra hai| eka koTase veSTita hai| 367-366 / isa koTakI pratyeka dizAme 25-25 gopura hai|400| jinako 17-17 majila hai|402| unake madhya devokI utpattikA sthAna hai jisake cAro ora eka vedikA hai|403-404| nagarake madhya gopurake samAna eka vizAla bhavana hai|405| usakI cAro dizAomeM anya bhI aneka bhavana hai| 406 / (isa pahale maNDala kI bhA~ti isake cAro tarapha ekake pazcAta eka anya bhI pA~ca maNDala hai)| sabhI meM prathama maDalakI bhaoNti hI bhavanokI racanA hai| pahale, tIsare va pA~cave maNDaloke bhavanokA vistAra uttarottara AdhA-AdhA hai| dUsare, cauthe va chaThe maNDaloke bhavanokA vistAra kramaza. pahale, tIsare va pA~cave ke samAna hai|407-403| bIcake bhavana meM vijayadevakA siMhAsana hai / 411 / jisakI dizAoM aura vidizAome usake sAmAnika Adi devoM ke siMhAsana hai / 412-415 / bhavanake uttarame sudharmA sabhA hai / 417 / usa sabhAke uttara meM eka jinAlaya hai, pazcimottarameM upapArzva sabhA hai| ina donokA vistAra sudharmA sabhAke samAna hai| 1418-414 / vijayadevake nagarame saba milakara 5467 bhavama hai / 420 // ti. pa./4/2450-2452 kA bhAvArtha-lavaNa samudrakI abhyaMtara vedIke Upara tathA usake bahumadhya bhAgame 700 yojana Upara jAkara AkAzameM kramase 42000 va 28000 nagariyA~ hai| 2. nivAsasthAnoMke bheda va lakSaNa ti. 5/6/6-7 bhavaNaM bhavaNapurANi AvAsA iya bhaveti tiviyappA / 6 / rayaNappahapuDhavIe bhavaNANi diiuvhiuvrimmi| bhavaNapurANi dahagiri pahUdINaM upari AvAsA 171 -(vyataroke ) bhavana, bhavanapura va AvAsa tIna prakArake nivAsa kahe gaye hai|6| inamese ratnaprabhA pRthivIme arthAta khara va paka bhAgameM bhavana, dvIpa va samudroke Upara bhavanapura tathA draha eva parvatAdike Upara AvAsa hAte hai| (tri sA/ 264.265) / ma. pu./31/113 vaTasthAnavaTasthAMzca kUTasthAna koTaroTajAn / akSapATAt kSapATAzca viddhi ma sAI sarvagAn / 113 / - he sArva (bharateza)' baTake vRkSoMpara, choTe choTe gaDDhome, pahADoke zikharopara, vRkSokI kholo aura pattokI jhopaDiyo meM rahanevAle tathA dina rAta bhramaNa karanevAle hama logneko Apa saba jagaha jAnevAle smjhie| jainendra siddhAnta koza
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaMtara 5. madhyaloka meM gyantaro va bhavanavAsiyoMke nivAsa ti./4/gA, naM0 ti pa 4/gA 25 77 86 140 143 164 205 1654 1663 Zhong Xue 1712 1726 1733 1745 rovo 1768 1602-1600 padma 1843 1847 1851 1617 1684 1664 jambUdvIpako jagatIkA mahoraga abhyantara bhAga uparokta jagatIkA vijaya dvArake vijaya Upara AkAza meM uparokta hI anya dvAropara anya deva vijayA dono pA abhiyogya uparokta zreNIkA dakSiNottara saudharmeMdra ke vAhana bhAga vArtha ke kUTa vRSabha girike Upara himavAntake 10 phUTa 2053 2058 2061 2084 padma hadake kUTa padma hRdake jala meM sthita kUTa 2012 2066 2103-2108 hari kSetra meM vijayavAn nAbhigiri cAraNa niSedha parvatake ATha kUTa niSedha parvata tihi vyatara bAhya 5 kUTa 1836-2016 sumeru parvatApavanako lokapAla pUrva dizA soma uparokta vanakI dakSiNa dizA pazcima sthAna haimavata kSetrakA zabdavAn parvata mahAhimavAn parvatake 7 kUTa mahApadma ke bAhya 5 kUTa yy " " 37 11 1668 uparokta vanakA balabhadra kUTa 2042 2044 saumanasa gaja kUTa gajadantake 6 " uparokta vanakA balabhadra kUTa sumeru parvatake nandana nemakI cAro dizAo 11 uttara "1 kI vApiyoke cahu~ ora 9643-1646] sumeru parvata ke saumanasa panakI uparokta cAro dizAo meM lokapAla gijadanta phUTa gandhamAdana gajadantake 6 kUTa . 8 kUTa mAlyavAna 19 deva kuruke 2 yamaka parvata devakuruke 10 hone kamala devakula kAcanapa deva diggaja parvata antara vRSabha saudharmeMdra ke parivAra yama varuNa kubera deva balabhadra uparokta lokapAla utara nagara nagara vyatara saparivAra zrI bhavana devI zAlI 11 phUToke nAmamAle nagara vyaMtara nagara 20 4 bhavana kUToke nAmavAle nagara nagara valabhadra Toke nAmavAle deva parvatake nAma hoke nAmavArI 2113 anAdi 2124 nagara kAcana yama (vAhanadeva) nagara zreNI 99 bhavana bhavana nagara bAle deva vAhanadeva 2131-2135 uttara di bhavana 2158-2160 devakurumeM zAlmalI vRkSa va saparivAra veNu usakA parivAra uttarakuru saparivAra javRkSa bhavana 11 35 pura 4 bhavana 39 bhavana pura 31 " va 613 " vi.pa./ 4 / gA. 11 2167 2266-2303 2306 - 2311 2326 2330 2336 2343 2351 2356 26 2315- 2324 pUrva va apara videhake madhya va pUrva pazcima sthita devazaraNyaka 2456 usangdeuleun 2473 - 2476 2536 2016 2775 ti. pa./5/ gA. 76.81 125 138 170 sthAna devakuruke diggaja parvata uttara kuruke 2 yamaka 180 206 236 4. vyaMtara loka nirdeza va bhUtAraNyaka vana nIla parvata ke ATha kUTa ramyaka kSetrakA nAbhi giri rukmi parvata 7 kUTa hairaNyavata kSetrakA nAbhigiri deva videhake kacchA dezake vijayArtha bAhanadeva ke ATha kUTa varuNa (vAhana deva) bhavana parvatake nAma [isI prakAra zeSa 29 vijayA] videhake ATha vakSAroke tIna- vyaMtara tIna kUTa yugatA saparivAra rucakavara parvatakI dizAome cAra kUTa asakhyAta dvIpa samudra jAkara dvitIya jambUdvIpa pUrvadizA ke nagara ke prAsAva jainendra siddhAnta koza Adara - anAdara khodharmendrakA parivAra kUToke nAmavAle prabhAsa kUToMke nAmavAle (bharata) zikharI parvatake 10 phUTa airAvata kSetra ke vijayArtha pabha giri Adi para 2446 - 2454 lavaNa samudrake Upara AkAza meM velaMdhara va bhujaga nagara sthita 42000 va 28000 nagara uparokta ho anya nagara saNasamujhame sthita AThapaTa lavaNasamudrame sthita mAgadha va prabhAsa dvIpa mAgadha prabhAsa dhAtakI khaNDake 2 iSvAkAra vyatara poTIna-tIna kUTa sarva parvata Adi mAnuSora parvata 18 kUTa deva beghara nandIzvara dvIpake 64 vanomese vyatara pratyeka meM eka-eka bhavana kuNDalagiri 16 phUTa kuNDala giriDI cAroM dizAo meM 4 kUTa 11 vijaya Adi deva vijaya azoka 237 dakSiNAdi dizAo me vaijayatAdi ti pa /5/ saba dvIpa samudroke uparima bhAga una unake svAmI 50 kUToke nAmavAle kuNDaladvIpa ke adhipati cAro cAra diggajendra bhavanAdi 19 :: " 11 19 11 nagara bhavana ::::::: 31 bhavana 91 09 11 bhavana nagara AvAsa nagara bhavana 19 nagara nagara
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaMtara 4. vyaMtara loka nirdeza 6. madhyalokameM vyaMtara deviyoMkA nivAsa ti. pa // ti.pa./4/ devI sthAna bhavanAdi sthAna / devI bhavanAdi 2056 2062 204 | gaMgA nadIke nirgamana sthAnakI dikkumAriyA | bhavana | 2043 saumanasa gajadanta vimalakUTa zrIvatsamitrA nivAsa samabhUmi 2054 vidya tprabha gajadamtakA svastika balA gaMgA nadIme sthita kamalAkAra | balA ..kA kanakakUTa vAriSeNA jambUdvIpakI jagatImeM gaMgA nadI | dikkumArI gandhamAdana gajadantapara lohitakUTa bhogavatI ke biladvArapara .. , sphaTika kUTa bhogaMkRti sindhu nadIke madhya kamalAkAra avanA yA lavaNA mAlyavAn gajadantapara sAgarakUTa | bhogavatI kUTa .. , rajatakUTa bhogamAlinI himavAn ke mUla meM sindhukUTa sindhu 2173 | zAlmalIvRkSa sthalakI cauthI veNu yugalakI himavAn parvatake 11 me se 6 kUTa | kUTake nAmavAlI bhUmike cAra toraNa dvAra / deviyoM 1672 padma hradake madhya kamalapara jambUvRkSa sthalakI bhI cauthI Adara yugalakI 1728 mahA padma hRdake ,, ... hrI bhUmike cAra toraNa dvAra deviyA~ 1762 tigicha...... dhRti |ja.pa.// devakuru va uttarakuruke 20 dahoke | saparivAra nIla- bhavana 1976 sumeru parvatake saumanasa vanakI medha karA Adi 8 nivAsa| 31-43 / kamaloMpara / kumArI Adi cAro dizAome 8 kUTa ti. pa./5/ rucakavara parvatake 44 kUTa dikkanyAe~ | 2043 | saumanasa gajadantakA kAcana kUTa | subatsA 144-172 .. dvIpa samudroMke adhipati deva (ti. pa/5/38-46); (ha, pu./5/637-646); (tri. sA./661.665) saMketa-dvo-dvIpa; sA=sAgara, --jo nAma isa ora likhA hai vahI yahAM bhI hai| malapara zrI ' - ti pa./4/38-46 ha pu/5/637-646 tri. sA./661-665 dvIpa yA samudra dakSiNa uttara dakSiNa uttara dakSiNa uttara Adara prabhAsa priya kAla padma cakSu anAvRta susthita priyadarzana anAdara priyadarzana darzana mahAkAla puNDaroka sucakSu padma puNDarIka jaMbU dvI0 lavaNa sA dhAtakI kAloda puSkarArdha mAnuSottara puSkarAdha puSkara sA0 vAruNIvara dvI0 sA kSIravara dvI0 , sA0 dhRtavara dvI0 1x1 cakSuSmAna sucakSu zrIprabhu varuNa madhya pANDura vimala prabha suprabha uttara kanaka vimala suprabha kanaka sA0 knaka zrIdhara varuNaprabha madhyama puSpadanta vimala ghRtavara mahAprabha kanakAma pUrNabhadra mahAgandha nadiprabhu subhadra aruNaprabha sarvagandha kanakaprabha puNyaprabha kSaudravara dvI0 sA0 gandha nandI vimalaprabha mahAprabha kanakAbha pUrNa prabha mahAgandha nandIprabha subhadra aruNaprabha sarvagandha nadIzvara dvI0 gandha nandi bhadra aruNa aruNavara dvI sA0 sugandha candra aruNa sugandha - kathana naSTa hai - aruNAbhAsa dvI anya jainendra siddhAnta koza
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaMtara 8. bhavanoM AdikA vistAra 1. sAmAnya prarUpaNA ti pa./6/gA kA bhAvArtha - 1. utkRSTa bhavano kA vistAra aura bAhalya kramase 12000 va 300 yojana hai / jaghanya bhavanokA 25 va 1 yojana athavA 1 koza hai 18-10 utkRSTa bhavanapurokA 51000,00 yojana aura jaghanyakA 1yojana hai | 21 | [tri sA / 300 me utkRSTa 2. vizeSa prarUpaNA ti pa/4/gA. 25-28 30 32 74 77 166 225 1653 1671 1726 1756 1036-37 1644 1665 2050 2107 2162 2185 2540 80 147 181 185 186 165 115 232-233 ti pa / 6 / gA. 76 sthAna [jI] jagatIpara jagatIpara vijaya dvAra vijayArtha gaMgAkuNDa himavAsa padma hada anya hRda mahAhimavAna Adi pAMDukavana saumanasa nandana yamakagiri diggajeMdra zAlmalI vRkSa " sthala iSvAkAra maMdIzvarake banoge rucakabara dvI. dvijambUdvIpa vijayAdike uparokta nagarake uparokta nagarake madhya uparokta nagarake prathama do maDala tR0 catu0 maDala caitya vRkSake bAhara taroMkI gaNikAoke bhavanAdi bhavana pura nagara prAsAda bhavana bhavana bhavanaM prAsAda pura bhavana prAsAda bhavana prAsAda bhavana nagara bhavana prAsAda 33 nagara 615 vyakalanAnA yA Substraction- (de0 gaNita / II / 410 / / vyakta rAga-30 / 3 vyakti myA. sU./2/2/14 vyaktiguNavizeSAyamUrti ja. u.ma. vyakti bhavanapurakA vistAra 1000,00 yojana batAyA hai / ] utkRSTa AvAsa 12200 yojana aura jaghanya 3 koza pramANa vistAravAle hai / ( tri. sA. / 28-300 ) / [ noTa - U~cAI sarvatra lambAI va cauDAIkemadhyavartI jAnanA, jaise 100 yo lambA aura 50 yo. cauDA ho to U~cA 75 yo hogaa| kUTAkAra prAsAdokA vistAra mUlameM madhya 2 aura Upara 1 hotA hai| U~cAI madhya vistArake samAna hotI hai| ja. u. AkAra jainendra siddhAnta koza caukora kUTAkAra caukora 11 :::: :::: :::: 1 17 " 31 lambAI 100 gha 300 dha. 200 dha. X 12000 yo0 1 ko. X 1 ko 20 ko X 125 ko, 1 ko 31 yo 12000 yo. 2.yo. X X 3000 dha. 31 yo. 1/2 ko. padma hadase uttarottara duun| - himavAnase uttarottara dUnA | 15 ko 1 ko. - pAMDuvanavAse dugune - - saumanasa vAlese dugune - 125 ko. 250 ko, 623 ko. 933 ko. 1/2 ko. 3/4 ko, niSedha parvatavat -| 31 yo, 62 yo, - gautamadeva ke bhavana ke samAna - (6000 yo ) 31 yo 125 bo X - madhya prAsAdavat ---- 4000yo cauDAI 1 50 dha 150 dha. 100 dha 2 yo. 6000 yo. 1/2 ko U~cAI 75 dha. 22. 150 dha 4 yo. 3/4 ko. 2000 dha 623 yo. 3/4 ko. 250 yo. - madhya prAsAdase AdhA - 313 yo. 84000 yo. 623 yo. 1. grahaNa nyA. sU./bhA/9/2/6/242/16 vyaktimA karane yogya vizeSaguNoko AzrayarUpa mUrti vyakti hai / 2. athavA svarUpake lAbhako vyakti kahate hai| myA vi. /vR/1/192/426/96 vyaktiraca samAna rUpe 'yazyata iti vyakti" iti vyutpte| jo vyakta hotA hai use vyakti kahate haiM aisI vyutpatti hone ke kAraNa dRzyamAna rUpa vyakti hai / X
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyatikara 612 vyabhicAra nyA. vi ./1/34/257/14 anabhivyakti apratipatti / - apratipatti arthAta vastuke svarUpakA jJAna na honA anabhivyakti hai / vyatikarasyA maM/24/212/11 yena svabhAvena sAmAnya tena vizeSa', yena vizeSastena sAmAnyamiti vyatikara / padArtha, jisa svabhAvase sAmAnya hai usI svabhAvase vizeSa hai aura jisa svabhAvase bizeSa hai usIse sAmAnya hai anekAntavAdameM yaha bAta darzAkara naiyAyika loga isa sidvAntameM vyatikara doSa uThAte hai| sa. bha ta./82/8 parasparaviSayagamana vyatikra / == jisa avacchedaka svabhAvase astitva hai usase nAstitva kyo na bana baiThe aura jisa svabhAvase nAstitva niyata kiyA hai usase astitva vyavasthita ho jAya / isa prakAra parasparameM vyavasthApaka dharmoMkA viSayagamana karaneme anekAnta pakSameM vyatikara doSa AtA hai, aisA naiyAyika kahate hai| vyatikrama-sAmAyika pATha / amitagati/ha vyatikrama zIlavatevi laDdhanam / -zIla vratoMkA ullaMghana karanA vyatikrama hai| vyatirekarA vA./4/42/11/252/16 atha ke vyatirekA / vAgvijJAnavyAvRttiliGgasamadhigamyaparasparavilakSaNA utpattisthitivipariNAmavRddhikSayavinAzadharmANa gatIndriyakAyayogavedakSAyajJAnasa yamadarzanalezyAsamyaktvAdaya / -vyAvRttAkAra arthAta bheda dyotaka buddhi aura zabdaprayogake viSayabhUta paraspara vilakSaNa utpatti, sthiti, vipariNAma, vRddhi, hrAsa, kSaya, binAza, gati, indriya, kAya, yoga, veda, kaSAya, jJAna, darzana, sayama. lezyA, samyaktva Adi vyatireka dharma hai| pa mu/4/9 arthAntaragato visadRzapariNAmo byatireko gomahiSAdivat / -bhinna-bhinna padArthome rahanevAle vilakSaNa pariNAmako vyatireka vizeSa kahate hai, jaise gau aura bhesa / de0 anvaya-(anvaya Sa vyatireka zabdase sarvatra vidhi niSedha jAnA jAtA hai|) 2. vyatirekake bheda paM.dha./pU /bhASAkAra/146 dravyakSetra kAla va bhAvase vyatireka cAra prakArakA hotA hai| vizeSa de0 sptbhNgii| 3. vyake dharmoM yA guNoM meM paraspara vyatireka nahIM hai paM.dha./pU /zlo nanu ca vya tirekatva bhavatu guNAnA sadanvayatve'pi / tada- nekatvaprasiddhau bhAvavyatirekta satAmiti cet / 145 // tanna yato'sti vizeSo vyatirekasyAnvayasya cApi yathA / vyatirekiNo hyaneke'pyeka syAdanvayI guNo niyamAda / 146 / bhavati guNAMza kazcit sa bhavati nAnyo bhavati sa cApyanya / so'pi na bhavati tadanyo bhavati tadanyo'pi bhAvavyatireka 1150 tallakSaNaM yathA syAjjJAnaM jIvo ya eSa tAzci / jIvo darzanamiti vA tadabhijJAnAta eva tAvAzca // 15 // prazna-svata sat rUpa guNo meM sat sat yaha anvaya barAbara rahate hue bhI, unameM paraspara anektAkI prasiddhi honepara uname bhAvavyatireka hetuka vyatirekatva honA cAhie ? / 14 / uttara-yaha kathana ThIka nahI hai, kyoMki anvayakA aura vyatirekakA parasparameM bheda hai| jaise-niyamase vyatirekI aneka hote hai aura anvayI guNa eka hotA hai / 146 / [bhAva vyatireka bhI guNoM meM paraspara nahIM hotA hai, balki ] jo koI eka guNakA avibhAgI praticcheda hai, baha vaha hI hotA hai, anya nahI ho sakatA, aura vaha dUsarA bhI vaha pahilA nahIM ho sakatA, kintu jo usase bhinna hai vaha usase bhinna ho rahatA hai / 150 / usakA lakSaNa aura guNome bhAvavyatirekakA abhAva isa prakAra hai, jaise ki jo hI aura jitanA hI jIva jJAna hai vahI tathA utanA hI jIva ekatva pratyabhijJAna pramANase darzana bhI hai / 15 // * paryAya vyatirekI hotI hai -de pryaayaa| * anvaya vyatirekameM sAdhyamAdhaka mAva -de mptbhgii| vyatireka vyAsa anumAna-de anumAna / vyatireko dRSTAMta-de. dRSTAta / vyatirekI hetu-de hetu| vyadhikaraNa-kisI eka dhIme eka dharma rahatA hai aura anya koI dhama nahI rhtaa| taba vaha abhAvabhUta dharma usa pahale dharmakA vyadhi karaNa kahalAtA hai| jese paTatva dharma ghaTatvakA vyadhikaraNa hai| vyabhicArarA vA/1/12/1453/5 atasmistaditi jJAna vyabhicAra' 1 = atatko tada rUpase grahaNa karanA vyabhicAra hai| 2. vyabhicArI hetvAbhAsa sAmAnyakA lakSaNa pa.mu /6/30 vipakSe'pyaviruddhavRttirane kAntika' 130 =jo hetu pakSa, vipakSa va sapakSa tInome rahe use anai kAntika kahate hai| nyA dI /3/640/86/11 savyabhicAro'kAntika (nyA, suum| 1/2/5) yathA-'anitya zabda prameyatvAta' iti / prameyatvaM hi hetu sAdhyabhUtamanityatva vyabhicarati, gaganAdau vipakSe nityatvenApi saha vRtte / tato vipakSAvyAvRttyabhAvAdanai kAntika / pakSasapakSavipakSavRttiranai kaantik| -jo hetu vyabhicArI ho so anai kAntika hai| jaise-'zabda anitya hai, kyoki vaha prameya hai', yahA~ 'prameyatva' hetu apane sAdhya anityatvakA vyabhicArI hai| kAraNa, AkAzAdi vipakSame nityanbake sAtha bhI vaha rahatA hai / ata vipakSase vyAvRtti na honese anekAntika hetvAbhAsa hai|40| jo pakSa, sapakSa aura vipakSame rahatA hai vaha anaikAntika hetvAbhAsa hai|62| 3. vyabhicArI hetvAmAsake bheda nyA do./3/963/101 sa dvividha -nizcitavipakSavRttika' zaGkitavipakSavRttikazca / - baha do prakArakA hai-nizcita vipakSavRtti aura zakita vipkssvRtti| 4. nizcita va zaMkita vipakSa vRttike lakSaNa pa.mu /6/31-34 nizcitavipakSavRttiranitya zabda prameyatvAt ghaTakva // 31 // AkAze nitye'pyasya nizcayAt / 323 zaGkitavRttistu nAsti sarvajJo vaktRtvAta / 33 / sarvajJatvena vaktRtvAvirodhAta 34 / - jo hetu vipakSameM nizcita rUpase rahe use nizcita vipakSavRtti anai kAntika kahate hai| jaise-zabda anitya hai, kyoki prameya hai jaise ghaDA / 31-32 // jo hetu vipakSameM sazayarUpase rahe use zakitavRtti anekAntika kahate hai| jaise-sarvajJa nahI hai, kyoki, vaktA hai| nyA dI./6/62/101 tatrAdyo yathA dhUmavAnaya pradezo'gnimattvAditi / atra agnimattva pakSIkRte sadihyamAnadhUme purovattini pradeze vartate, sapakSe dhUmavati mahAnase ca vartate, vipakSe dhUmarahitatvena nizcite'DgArAvasthApannAgnimatipradeze vartate iti nizcayAnnizcitavipakSavRttika / dvitIyo yathA, garbhastho maitrItanaya' zyAmo bhavitumarhati maitrItanayatvAditaratattanayavaditi / atra maitrItanayatva hetu pakSIkRte garbhasthe vartate, sapale itaratatputre vartate, vipakSe azyAme vartetApIti zaGkAyA anivRtte zaGkitavipakSavRttika / aparamapi zaGkita vipakSavRttikasyodAharaNam, arhatsarvajJo ne bhavitumarha ti vaktRtvAta rathyApuruSavaditi / vaktRtvasya hi heto pakSIkRte arhati, sapakSe rathyApuruSe yathAvRttirasti tathA vipakSe sarvajJe'pi vRtti sabhAvyeta, vaktRtvajJAtRtvayoravirodhAta / yaddhi yena saha virodhi tatkhalu tadvati na btte| naca jainendra siddhAnta koza
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyaya vacanajJAnayorloke virodho'sti pratyuta jJAnavata evaM vacanamauSThava spaSTa dRSTam tato jJAnotpati sarva vacanApatti riti / 1 unameM pahalekA ( nizcitavipakSavRttikA) udAharaNa yaha hai - yaha pradeza dhUmavAlA hai, kyoki vaha agnivAlA hai|' yahA~ 'agni' hetu sadigdha vAle sAmane pradeza rahatA hai aura pakSa rasoIghara meM rahatA hai tathA vipakSa dhUmarahita rUpase mizrita rUpa se nizcita agArasvarUpa agnivAle pradezameM bhI rahatA hai, aisA nizcaya haiM, ata: vaha nizcita vipakSa vRtti anaikAntika hai / 2. dUsarekA ( zaMkita vipakSa vRttikA) udAharaNa yaha hai- 'garbhastha maitrIkA putra zyAma honA cAhie, kyoki maitrIkA putra hai, dUsare maitrIke putro kI saraha' yahA~ 'maitrIkA putrapanA hetu garbhastha maitrIke putra rahatA hai. pakSa dUsare maMtrI putro meM rahatA hai aura vipakSa azyAma gore putra bhI rahe isa zakAkI nivRtti na honeme arthAt vipakSameM bhI usake rahane kI zakA banI rahane se vaha zakti vipakSavRtti hai / 3 zakti vipakSavRttikA dUsarA bhI udAharaNa hai - ahaMta sarvajJa nahI honA cAhie, kyoki vaktA hai, jaise rAha calatA puruSa' / yahA~ 'vaktApana' hetu jisa prakAra ahaMsane aura samabhUta jyApuruSameM rahatA hai usI prakAra sarvajJameM bhI usake rahane kI sambhAvanA kI jAya, kyoki vaktApana aura jJAtApanakA koI virodha nahI hai / jisakA jisake sAtha virodha hotA hai, vaha usavAleme nahI rahatA hai, aura vacana tathA jJAnakA lokame virodha nahIM hai ki lAnI hone caturAI athavA sundaratA spaSTa dekhaneme AtI he / ata viziSTa jJAnavAna sarvajJame viziSTa vaktApana ke honeme kyA Apa hai isa taraha bakkApanako vipakSabhUta sarvajJame bhI sambhAvanA honese vaha zakti vipakSavRtti nAmakA bhAsa hai| * upagraha Adi vyabhicAra de naya/11/ vyaya - de. utpAda vyaya dhauvya / vyavacchedavAvi/1/46/6 vyavacche nirAsa - nirA karaNa yA nivRtti karanA vyavaccheda hai / anyayoga Adi vyavaccheda - de, eva / vyavasAya vyavasAyo nyA. vi. / trR./1/7/140/17 avasAyo'dhigamastadabhAvo nizabdasyAbhAvAtvA vimalAdivat adhigama arthAt jJAnako avasAya kahate hai / usakA abhAva vyavasAya hai, kyoki, 'vi' upasarga bhAvArtha hai jaise vimala' kA artha mata rahita hai| 1 dra. sa / 42 / 181/4 vyavasAyAtmakaM nizcayAtmakamityartha | vyavasAyAma arthAta nishcyaatmk| de. avAya - (avAya, vyavasAya, buddhi, vijJapti, AmuMDA, aura pratyAmuMDA ye paryAyavAcI nAma hai / ) 617 * kRSi vyavasAyakI uttamatA de, samaya 41 vyavasthArAvA./2/2/26/433 / 2 atiSThante padArthoM anayA AkRtyetyavasthA, vividhA avasthA vyavasthA vividhasaMnivezo, vetrAdyAsanAkAra ityartha. / = jisa AkRtike dvArA padArtha ThaharAye jAte hai vaha avasthA kahalAtI hai / vividha avasthA vyavasthA hai / vetrAsanAdi AkArarUpa vividha sanniveza, yaha isakA artha hai / noTa - ( kisI viSayameM sthitiko vyavasthA kahate hai aura usase viparItako avyavasthA kahate hai / ) vyavasthA pada pa bhA0 3-78 vyavasthA hAni hAni vyavahAra - * manuSya vyavahAra-de manuSya vyavahAra / vyavahAratva guNa - / /448 /603 pacavivahAra jo vicAra bahuso yadiTThakyohAra hoi 1448 | = pA~ca prakArake prAyazcittako jo unake svarUpasahita savistAra jAnate haiM jinhone anya AcAyako prAyazcita dete hue dekhA hai, aura svayaM bhI jinhone diyA hai, aise AcAryako vyavahAramA AcArya kahate hai| vyavahAradravyadena/4/2/4 vyavahAra nayade naya /\/4-6 / vyavahAra palya- de gaNita // 2 / 5,6 / vyavahAra satya - de, satya / 1 / vyavahArAbalaMbI desA / 2 / vyasana 1 vi/1/16.12 samasasurA vezyA seTacIryaparAhanA mahApApAni sapteti vyasanAni tyajedabudha' / 16 / na paramiyanti bhavanti vyasanAnyaparANyapi prabhUtAni tyaktvA satpathamapathapravRttaya kSudrabuddhInAm |32| 1 juA, mAsa, madya, vezyA, zikAra corI aura parakhI, isa prakAra ye sAta mahApAvarUpa vyasana haiM / buddhimAn puruSako ina sabakA tyAga karanA caahie| (paM vi /6/10), (vasu zrA0 / 56 ); (cA. pA / TI / 21/43 / 1ra uddhRta ), ( lA saM / 2 / 113) / 2. kevala itane hI vyasana nahIM hai, kintu dUsare bhI bahutase hai alpamati puruSa samIcIna mArgako chor3akara kutsita huA karate hai |32| kAraNa ki mArga meM pravRtta * anya sambandhita viSaya 1. vezyA vyasanakA niSedha 2. parakhI gamana niSedha 3. corI vyasana 4. dyUta Adi anya vyasana vyAkaraNa- 1. Agama jJAnameM vyAkaraNakA 2 vaiyAkaraNI loga zabda samabhiva evaM anekAMta/2/1 " vyAkhyA prazapti jainendra siddhAnta koza - de. - 1 bahmacarya / 3 cry| - de, asteya / - de. vaha vaha nAma / sthAna- de. Agama / 3 / nayAbhAsI hai|-de. vyAkaraNa- 1. A pUjyapAda devanandi (I. za. 5) dvArA racita 3000 sUtra pramANa saMskRta kI jainendra vyAkaraNa / TIkAyeM- pUjyapAda kRta jenendra nyAsa, prabhAcandra naM 4 kRta zabdAmbhoja bhAskara, abhayanandi kRta mahAvRtti, zrutakIrti kRta paMcavastu / (jai / 12 / 387) (tI / 2 / 230 ) / 2 pUjyapAda (I. za 5) kRta mugdhabodha vyAkaraNa | 3 hemacandra sUri (I 1088 1173) kRta prAkRta tathA gujarAtI vyAkaraNa / 4 nayasena ( I 1125) kRta kannaDa vyAkaraNa / (to /3/265) / 5 zrutasAgara (I. 1481-1466) kRta prAkRta vyAkaraNa / 6. zubhacandra (I 1516-1556) kRta prAkRta vyAkaraNa / vyAkhyA- nandA bhadrA Adi vyAkhyAe~ - de. baoNcanA / vyAkhyA prajJapti-5 dvAdazAMgakA eka bheda - de. zrutajJAna / III | 2. A amitagati (I. 183-1023) dvArA racita eka saMskRta grantha / (de. amita gati) / 3. A bappadeva (vi. za. 7) kRta 60,000 zloka pramANa karma viSayaka prAkRta grantha (de. pariziSTa ) /
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyAghAta vyAghAta gha. 7/2.2.67/151 / 8 adhavA kAyayogadvAkhaNa maNajoge Agade niyama mAghAdissara ko caiva jagado gha. 7/ 2.2.121/960/10 kosa vAyAdeva esao gari bAdhAdide vi kodhasseva smuppttiido| = = athavA kAyayogake kAlake kSayase manoyogako prApta hokara dvitIya samayame vyAghAta ( maraNa ) ko prApta hue usako phira bhI kAyayoga hI prApta huA / krodha vyAghAta se eka samaya nahI pAyA jAtA, kyoMki, vyAghAta ( maraNa ) ko prApta honepara bhI na krodhakI hI utpatti hotI hai| la. sA. / bhASA / 60 / 12 / 1 jahA~ sthiti kANDakaghAta hoi so vyAghAta khie|- (vizeSa de, apakarSa 4) vyAghrabhUti - eka akriyAvAdI - 30 akriyAvAda / vyAghrahastI - punnATa saghakI gurvAvalI ke anusAra Apa padmasenake ziSya aura nAgahastike guru the| - de. itihAsa / 0/8 vyAghrI- -bharata kSetra meM AryakhaNDakI eka nadI- de, manuSya / 4 | vyAja - Interest (dha. 5 / 28) dha. vyApaka - 4 / 1.3.1/8/2 AgAsaM gagaNaM devapa gogAcari avagAhana AdheyaM viyApaNa mAghArI bhUmiti eyo / 1. AkAza, gagana, devapatha, gulakAcarita (yakSoMke vicaraNakA sthAna ), avagAhanalakSaNa, Adheya, vyApaka, AdhAra aura bhUmi ye saba noAgama dravya kSetrake ekArthavAcaka nAma haiM-de, kSetra / 1 / 13 / 2 jova zarIrame vyApaka hai para sarva vyApaka nahIM hai-de, jIva / 3 / vyApakAnupalabdhi- anumAnakA eka bhedade anumAna 1 / 618 vyApAra rA. vA./1/1/1/3/28 vyAvRtipArA artha prApaNasamartha kriyAprayoga | vyAvRtipAra isa vyutpanike anusAra artha prApta karanekI samartha kriyA prayogako vyApAra kahate hai / pra. sA /tA, vR / 205/276/8 cicamatkArapratipakSabhUta Arambho vyApAra' / = cicamatkAra mAtra jo jJAtA draSTAbhAva usase pratipakSabhUta ArambhakA nAma vyApAra hai| vyApti . -nyA, do./3/364/104/2 vyAptirhi sAdhye vayAdau satyeva sAdhana dhUmAdirasti, asati tu nAstIti sAdhyasAdhana niyatasAhacaryalakSaNAM / etAmeva sAdhyaM vinA sAdhanasyAbhAvAdavinAbhAvamiti ca vyapadizyante sAdhya agni Adike honepara ho sAdhana pramAdika hote hai tathA unake nahIM honepara nahIM hote, isa prakArake sAhacaryarUpa sAdhya sAdhanake niyamako vyApti kahate hai / isa vyAptiko hI sAdhyake binA sAdhana ke na honese avinAbhAva kahate hai / - ( vizeSa de. tarka 11) raM vyatirekavyApta anumAna 2, avyApta, ativyApta lakSaNa | 3. anvayavyatireka vyApta dRSTAnta 4. anvaya vyatireka vyApta hetu / paM. dha // 864 vyAptitvaM sAhacaryasya niyamaH sa yathA mitha' / sati yatra ya syAdeva na syAdevAsatIha yaH 1864 =paraspara meM sahacara niyamako kahate hai isa prakAra hai ki vahaoNpara jisake honepara jo hove aura jisake na honepara jo nahIM hI hoveM / - ( vizeSa de. tarka ) * anya sambandhita viSaya 5 vyApta vyApaka sambandha / 6. kAraNa kAryameM paraspara vyApti / - de. anumAna / - de. lakSaNa / vyucchitti vyApya - 1 vyApya vyApaka sambandha-de sambandha / 2. vyApya hetu de hetu 3. vyAbhAsa asiddha vyAmoha - mopA // 20/222/12 vyAmoha putra mitrAdisneha' / bAmAnA khINA vA oho vAmauha tattathoktaM samAhAro dvandva / putra kalatra mitrAdikA sneha vyAmoha hai / athavA vAma arthAt khiyA~kA omAna oha hai bAma oha aisA yahA~para samAsa hai / 1 vyAvRtti - nyA. vi. / vR./2/31/63/7 vyAvRtti svalakSaNAnAM viccheda | lakSaNoMkA viccheda vyAvRti hai| syA / maM /4/17/1 vyativRttiH sarvathA vyavaccheda | rupA/maM./14/1660 vyAvRti vyAvRttiH, sajAtIyavijAtIyaibhya' vyAvRti vizeSa va apanA me ekArtha vimatipadArthe itara padArtha pratiSedhaH // -sajAtIya aura vijAtIya padArthoMse sarvathA alaga honevAlI prItiko vyAvRti athavA vizeSa kahate hai| athamA vikSita padArtha dUsare padArtha ke niSedhako vyAvRtti kahate haiM / /1/1/2 bAbI hai|) vyAsa -Diameter ( dha 5 / pra. 28 ) / - de, gaNita / II / 7 / 4 | vyAsa - 1. pAM. pu. / sarga / zloka -- bhISmakA sautelA bhAI thaa| dhovarakI kanyAse utpanna pArAzarakA putra thaa| ( 7/ 114-117) / isake sIna putra pRtarASTra pANDava vidu (7/110) apara nAma dhRtasthA ( 8/10) / 2. mahAbhArata Adi purANoke rcyitaa| samaya - atyanta prAcIna / 3 yogadarzanake bhASyakAra / samaya-I. za./ 4 (de0 yogadarzana) / 4. vyAsa elAputra eka vinayavAdI thaa| - de0 vainayika | - de. dRSTAnta / - de hetu / -de sambandha | -de kAraNa / I / 3 / " jainendra siddhAnta koza - apane vyucchitti - gha /2/3.4/pRSTha / ti edammi guNa ThANe edAsi pa dInaM bodo holi gugaTThAgANi tAsi paDI maMsAmiyANi ti siddhIdo kica bocchedo duvo utpAdAcye vAdAcchedo urapAda satya anu vinAza' abhAva nIrUpitA iti yAvat / utpAda evaM anuccheda' utpAdAnuccheda bhAva eva abhAva iti yAvat / eso vytttthiynnyvyvhaaro| Na ca eso eyateNa cappalao, uttarakAle appidapajjAyassa viNAsa~ga visiddavyastha pustikAle vi ubhA (20) / anutpAdakha anucchedo vinAza anutpAda evaM anuccheda + ( anutpAdAnuccheda ) asata. abhAva iti yAvat, sata asttvvirodhaar| eso pajjapiyavahAro evaM pUNa uppAvANucchedama ssipa jaina sutakAreNa amAmavyavahAro kado roga bhAgo cai = yasa vido semedassa gaMvasta vasAmittavicayasampA ghaDaditti / 1 paditi (/) 1 isa guNasthAna meM itanI prakRtiyoMkA manvantara hotA hai, aisA kahanepara usase nIceke guNasthAna una prakRtiyoMke bandhake svAmI hai yaha svayameva siddha ho jAtA hai / 2 dUsarI bAta yaha hai ki vyuccheda do prakArakA hai- utpAzanuccheda aura anutpAdazamuchera utpAdakA artha satva aura anu cchedakA artha vinAza, abhAva athavA nIrUpIpanA hai / utpAda hI anuccheda so upAdAnuccheda (isa prakAra yahA~ karmadhAraya samAsa hai| ukta kathanakA abhiprAya bhAva yA sattvako hI abhAva batalAnA hai / yaha dravyArthika nayake Azrita vyavahAra hai, aura yaha sarvathA mithyA bhI nahIM hai. kyoki, uttarakAlameM vivakSita paryAyake vinAza se viziSTa dravya pUrvakAla meM bhI pAyA jAtA hai / anutpAdakA artha asara aura anucchedakA artha vinAza hai| anutpAda hI anu
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ byuccheda vyutsarga ccheda arthAt asat kA abhAva honA anutpAdAnuccheda hai. kyoki satke asattvakA virodha hai| yaha paryAyArthika nayake Azrita vyava. hAra hai / 3 yahaoNpara cUki sUtrakArane utpAdAnuccheda kA ( arthAt pahale bhedakA) Azraya karake hI abhAvakA vyavahAra kiyA hai, isalie prakRtivandhakA sadbhAva hI nirUpita kiyA gayA hai / isa prakAra isa granthakA bandhasvAmitva vicaya nAma saMgata hai| go. ka./jI. pra /14/80/4 ba bavyucchittau dvau nayau icchantiutpAdAnucchedo'nutpAdAnucchedazceti / tatra utpAdAnucchedo nAma dravyArthika tena sattvAvasthAyAmeva vinAzamicchati / asattve buddhiviSayAtikrAntabhAvena vacanagocarAtikrAnte sati abhAvavyavahArAnupapatte / tasmAta bhAva eva abhAva iti siddh| anutpAdAnucchedo nAma paryAyArthika' tena asattvAvasthAyAmabhAvavyapadezamicchati / bhAve upalabhyamAne abhAvatvavirodhAt / * atra puna' sUtre dravyAthikanaya. usAdAnucchedo'valambita utpAdasya vidyamAnasya anuccheda. avinAza. yasmin asau utpAdAnucchedo naya / iti dravyAthikanayApekSayA svasvaguNasthAnacaramasamaye bandhavyucchitti. bandhavinAza / paryAyAthikanayena tu anantarasamaye bandhanAzaH / - vyucchittikA kathana do nayase kiyA jAtA hai-utpAdAnuccheda aura anutpaadaanucched| tahA~ utpAdAnuccheda nAma dravyArthikanayakA hai| isa nayase sattvako avasthAmeM hI vijJAza mAnA jAtA hai, kyoki buddhikA viSaya na bananepara taba vaha abhAva vacanake agocara ho jAtA hai, aura isa prakAra usa abhAvakA vyavahAra ho nahIM ho sakatA / isalie sadabhAvame hI asadabhAva kahanA yogya hai yaha siddha ho jAtA hai| anutpAdAnuccheda nAma paryAyArthika nayakA hai| isa nayase asattvakI avasthAmeM abhAvakA jyapadeza kiyA jAtA hai| kyoki, sadabhAvake upalabdha honepara abhAvapaneke honekA virodha hai| yahA~ sUtra meM dravyAthika naya arthAt utpAdAnuccheda kA abalambana lekara varNana kiyA gayA hai| utpAdakA arthAta vidyamAnakA anuccheda yA vinAza jisame hotA hai arthAta sadbhAvakA vinAza jahA~ hotA hai, vaha utpAdAnuccheda naya hai| isa prakAra dravyArthika nayako apekSAse apaneapane guNasthAnake carama samayameM bandhavyucchitti arthAt bandhakA vinAza hotA hai| paryAyArthika nayase usa carama samayake anantara vAle agale samayame bandhakA nAza hotA hai, aisA samajhanA caahie| vyuccheda-de0 vyucchitti / vyutsage-bAharameM kSetra vAstu AdikA aura a-pantarame kaSAya AdikA athavA nitya va aniyata kAlake lie zarIrakA tyAga karanA vyutsarga tapa yA vyutsarga prAyazcitta hai| vyutsarga prAyazcittakA apara nAma kAyomarga hai jo daivasika, rAtrika, cAturmAsika Adi doSoke sAdhanArtha vidhi pUrvaka kiyA jAtA hai| zarIraparase mamatva buddhi choDakara, upasarga Adiko jItatA huA, antarmuhUrta yA eka dina mAsa va varSa paryaMta nizcala khaDe rahanA kAyotsarga hai| 1. kAyotsarga nirdeza 1. kAyotsagakA lakSaNa ni sA /m /121 kAyAIparadaThave thirabhAva pariharatta, appANaM / tassa have taNusagga jo jhAyaha NinviappeNa / 1213 -kAya Adi paradravyoM meM sthira bhAva choDakara, jo AtmAko nirvikalparUpase dhyAtA hai, use kAyotsarga kahate hai / 121 // mU. A /28 deva ssiyaNiyamAdisu jahUttamANeNa uttakAlamhi / jiNaguNa citaNajutto kAosaggo taNuvisaggo / 2 / -daiva sika nizcita kriyAome yathokta kAlapramANa paryaMta uttama kSamA Adi jinaguNoM kI bhAvanA sahita dehame mamatvako chor3anA kAyotsarga hai| rA vA/6/24/11/530/14 parimitakAla viSayA zarIre mamatva nivRtti kAyotsarga: / parimita kAla ke lie zarIrase mamatvakA tyAga karanA kAyotsarga hai / (cA sA /56/3) / bhA A/vi /6/32/21 dehe mamatva nirAsa kAyotsarga / =dehameM mamatvakA nirAsa karanA kAyotsarga hai| yo. sA./a./1/12 jJAtvA yo'cetana kAya nazvara karmanirmitaM / na ___ tasya vartate kArye kAyotsarga karoti sa. 1521 -dehako acetana, nazvara va karma nirmita samajhakara jo usake poSaNa Adike artha koI kArya nahIM karatA, vaha kAyotsargakA dhAraka hai| kA, a./mU./467-468 jalamalalittagatto dussahavAhIsu 'NippaDIyAro / muhadhovaNAdi-virao bhoyaNasejjAdiNiravekkho / 461 sasarUvaciMtaNarao dujjaNasuyaNANa jo hu majjhattho / dehe vi Nimmamatto kAosaggo tao tassa / 468 / -jisa munikA zarIra janla aura malase lipta ho, jo dussaha rogake ho jAnepara bhI usakA ilAja nahIM karatA ho, mukha dhonA Adi zarIrake saMskArase udAsIna ho, aura bhojana zayyA AdikI apekSA nahIM karatA ho, tathA apane svarUpake cintanameM hI lIna rahatA ho. durjana aura sajjanameM madhyastha ho, aura zarIrase bhI mamatva na karatA ho usa munike kAyotsarga nAmakA tapa hotA hai| ni. sA/tA. vR./70 sarveSAM janAnAM kAyeSu bayaH kriyA vidyante, sAsA nivRtti' kAyotsargaH, sa eva guptirbhvti| -saba janoMko kAyasambandhI bahuta kriyAe~ hotI hai, unakI nivRtti so kAyotsarga hai| vahI gupti hai| de0 kRtikarma/3/2( khaDe-khaDe yA baiThe baiThe zarIrakA tathA kaSAyauMkA tyAga karanA kAyotsarga hai|) 2. kAyotsargake bheda va unake lakSaNa mU. A./673-677 uThThidauThida uThThida NiviThTha uvaviThTha-uThidI ceva / uvaviThThadaNi viTTho vi ya kAosaggo caduraThANo / 673 / dhamma sukka ca duve jhAyadi jjhANANi jo Thido sto| eso kAosaggo iha uThThidauThdio NAma / 674 / aTTa rudda ca duve jhAyadi jhANANi jo Thido sato / eso kAosaggo uThThidaNiviThdio NAma / 37 // dhamma sukka ca duve jhAyadi jhANANi jo NisaNNo du / eso kAusaggo ubaviuThido NAma / 676 / aTTa ruda ca duve jhAyadi jhANANi jo NisaNNo du| eso kAusaggo NisaNNidaNisaNNido NAma / 6771 -asthitAsthita. utthita niviSTa. upaviSTosthita aura upaviSTa niviSTa, isa prakAra kAyotsarga ke cAra bheda hai / 673 / jo kAyotsargase khaDA huA dharma zukla dhyAnoko cintavana karatA hai vaha utthitotthita hai|674| jo kAyotsargase khaDA huA Arta raudra dhyAnoko cintavana karatA hai vaha utthitaniviSTa hai|675| jo baiThe hue dharma va zukladhyAnokA cintavana karatA hai vaha upaviSTotthita hai / 676 / aura jo baiThA huA Ata raudra dhyAnokA cintavana karatA hai vaha upaviSTopaviSTa hai / 6771 (ana.dha. 9/123/833) / bha. bA./vi/116/278/27 utthitotthita, utthita niviSTam, upaviSTotthita , upaviSTopaviSTa iti catvAro vikalpA / dharme zukle vA pariNato yastiSThati tasya kAyotsarga' usthitosthito nAma / dravyabhAvosthAnasamanvitatvAdutthAnaprakarSa usthitosthitshbdenocyte| tatra dravyotthAnaM zarIra sthANubadUvaM avicalamavasthAna / dhyeyaikavastuniSThatA jJAnamayasya bhAvasya bhaavosthaan| Artaraudrayo pariNato yastiSThati tasya usthitaniSaNNo mAma kaayotsrgH| zarIrotthAnA jainendra siddhAnta koza
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ byutsarga dusthita zubhapariNAmo gatirUpasyotthAnasyAbhAvAniyata ityu cyte| ataeva virodhAbhAvo bhinnanimittatvAdRzyAnAsanayo ekatra ekadA yAsIna evaM dharma zudhyAnapariNatimupaiti tasya uri niSaNNo bhavati pariNAmotyAnArAyAnAstu SzumadhyAnaparastasya niSaNNani / kAyAzubha pariNAma yA anutthAnAt / =kAyotsarga ke utthitotthita, utthita niviSTa, upaviSTastha aura unaviSTopaviSTa aise cAra bheda rahe hai| dharma na zukladhyAna meM pariNata hokara jo khar3e hote hai unakA kAyotsarga utthitotthita nAmavAlA hai| kyoMki dravya va bhAva donokA utthAna honeke kAraNa yahA~ utthAnakA prakarSa hai jo utthitotthita zabda ke dvArA kahA gayA hai| tahA~ zarIrakA khambeke samAna khar3A rahanA dravyotthAna hai tathA jJAnakA eka dhyeya vastumeM ekAgra hokara ThaharanA bhAvosthAna hai Arta aura raudradhyAna se pariNata hokara jo khar3e hote hai unakA kAyotsargasthita hai| zarIra ke utthAna se usa aura zubha pariNAmo kI ugaTirUpa utthAnake abhAva se nimiTa hai| zarIra va bhAvarUpa bhinna-bhinna kAraNa honese paratAvasthA aura AsanAvasthAme yahA~ virodha nahI hai / jo muni baiThakara hI dharma aura zukladhyAna meM bazIna hotA hai usakA upaviSTosthita kAyotsarga hai, kyoki usake pariNAma to khar3e hai, para zarIra nahI khaDA hai| jo muni baiThakara azubhadhyAna kara rahA hai vaha niSaNNaniSaNNa kAyotsarga yukta samajhanA caahie| kyoMki, vaha zarIrase baiThA huA hai aura pariNAmo se bhI utthAnazIla nahIM hai| kAyotsarga baiThe va khar3e donoM prakArase hotA hai 0/1/2 3. mAnasika va kAyika kAyotsarga vidhi / va. A./gA vosaridabAhujugalo cadura gulaaMtareNa samapAdo / sabbagacalaNarahio kAusaggo visuddho du / 650 je keI uvasaggA deva mANusatirakyA te sate ase kAoge Thiyo6556 kAosamma Thido cicidu iriyAvacassa aticAra ta samma samANittA dhamma sukka ca citejjo | 664 | = jisane dono bAhu lambI ko hai, cAra aMgulake antara sahita samapAda hai tathA hAtha Adi agokA cAhana nahI hai vaha zuddha kAyotsarga hai | 650 deva manuSya, tiyaMca va acetanakRta jitane bhI upasarga hai sabako kAyosarvameM sthita huA meM acchI taraha sahana karatA hU~ / 665 // kAlo meM tiSThA IryApathake aticArake nAzako cintavana karatA muni una saba niyamako samApta kara dharmadhyAna aura zukladhyAnakA cintavana karo / 1664 ( A /vi/116/200/20), (ana dha /0/06/804) / bha. A / vi / 506 / 0726 / 16 manasA zarIre mamedaM bhAvanivRtti mAnasa kAyotsargapralambhujasya caturaGgulamAtrapAdAntarasya nizcatAva sthAnaM kAyena kAyotsarga. manase zarIra meM mameda buddhikI nivRtti mAnasakAyotsarga hai aura ( 'mai zarIrakA tyAga karatA hU~ aisA vacanodhAra karanA vacanakRta kAmotsarga hai)| bAhu noce choDakara pAra agulamAtra antara dono pA~voM meM rakhakara nizcala khaDe honA vaha zarIra ke dvArA kAyotsarga hai / 1 620 jana. 6/22-24/866 jinendramudayA gAthA dhyAyet prItivikasvare / paMkaje pravezyAnta nirudhya manasA nilam | 12 | pRthag dvikSagAthAzacintAnte recayecchane / navakRtva, prayoktaiva dahatyaha sudhormahat / // 23 // cApasarge kAryoM va samAdhika puNya zataguNaM caitta sahasraguNamAvahet | 24| vyutsargake samaya apanI prANavAyuko - 1. kAyotsarga nirdeza 4 bhItara praviSTa karake use Anandase vikasita hRdayakamalame rokakara jinendra mudrAke dvArA NamokAra mantrakI gAthAkA dhyAna karanA cAhie | 23 | gAthA ke do-do aura eka azako pRthak-pRthak cintavana karake antame usa prANavAyuko dhIre-dhIre bAhara nikAlanA caahie| isa prakAra nau bAra prayoga karanevAleke cirasacita mahAt karmarAzi bhasma ho jAtI hai | 23 | prANAyAmameM asamartha sAdhu vacanake dvArA bhI usa mantra kA jApa kara sakatA hai, parantu use anya koI na sune isa prakAra karanA caahie| parantu vAcanika aura mAnasika japoke phalame mahAn antara hai| daNDako ke uccAraNakI apekSA saugunA puNya saMcaya vAcanika zApa hotA hai aura hajAraguNA mAnasika jApame |24| 4. kAyotsargake yogya dizA va kSetra bha. A // 550/063 pAcIgodI cimuha miva kudi gate / AloyapattI kAusagga aNAbAdhe / 5501 = pUrva athavA uttara dizAkI tarapha mu~ha karake kivA jinapratimAkI tarapha mu~ha karake AlocanA ke lie kSapaka kAyotsarga karatA hai| yaha kAyotsarga yaha ekAnta sthAnameM abAdhita sthAnameM arthAt jahA~ dUsarokA AnAjAnA na ho aise amArga meM karatA hai| 5. kAyotsargake yogya avasara sU. A / 683.665 mate pANe gAmatare yacamAviricarime pAUNa Thati dhIrA ghaNidaM dukkhakkhayaTThAe / 663 | taha divasiya rAdiyapavicamAviricarine ta savya samAjitA dhamma sukka ca jhAyejjo | 665 / bhakta pAna, grAmAntara, cAturmAsika, vArSika uttamArtha, inako jAnakara dhIrapuruSa atizayakara dukhake kSayake artha kAyotsargame tiSThate hai / 663 | isI prakAra devasika, rAtrika, pAkSika, cAturmAsika, vArSika va uttamArtha ina saba niyamo - ko pUrNa kara dharmadhyAna aura zukladhyAnako dhyAve / 665 / 1 de0 agalA zIrSaka- ( hisA Adi pApo ke aticAromeM, bhakta pAna va gocarIke pazcAta, tIrtha va niSakA Adiko vandanArtha jAnepara sa dIrgha zaMkA karanepara, granthako Arambha karate samaya va pUrNa ho jAnepara ke doSokI nivRtike artha kAyotsarga kiyA jAtA hai | ) 6. yathA avasara kAyotsargake kAlakA pramANa su. 624-669 barAra mussa bhiNmu jaNarya hodi sesA kAma hota age ThANe 656 / asada devasiya ka pakkhiyaM ca tiNisayA / ussAsA kAyavyA niyamatA appamatteNa / |657| cAdummAse cauro sadAI savatthare ya pacasadA / kAosaggussAsA pacasu ThANesu NAdavvA 68 pANivaha musAvAe adatta mehuNa pariggahe ce ya / aTThasada ussAsA kAosaggamhi kAdavvA // 656 / bhatte pANe gAmatare ya arahahata samaNasejjAsu uccAre passavaNe paNavIsa hoti ussAsA | 660| udese Nidese sajjhAe vaMdaNeya paridhANe / sasAmusAkhA kAosammahi kAdavyA 16616 kAyotsarga eka utkRSTa aura antarmuhurta pramANa jaghanya hotA hai| zeSa kAmo dina-rAtri Adike bheda bahuta hai ||36| jainendra siddhAnta koza
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ myutsarga 621 1. kAyotsarga nirdeza uccha avasara vAsa 400 108 daivasika pratikra. rAtrika pAkSika cAturmAsika .. vArSika 500 hiMsAdirUpa aticAromeM gocarIse Anepara nirvANa bhUmi ahaMta zayyA - " niSadyakA zramaNa zayyA laghu va dIrgha zakA granthake ArambhameM granthakI samApti vandanA azubha pariNAma kAyotsargake zvAsa bhUla jAnepara adhina noTa-sarva pratikramaNoMmeM yaha kAyotsarga vIra bhaktike pazcAta kiyA ___ jAtA hai| (bha. A./vi./116/278/22); (cA. sA/158/1); (ana. gh./8/72-73/801)| 7. kAyotsargakA prayojana va phala mU. A./662.666 kAomagga iriyAvahAdicArassa mokkhmggmmi| bosaTThacattadehA kara ti dukkhakkhayaTThAe / 662 / kAosaggamhi kade jaha bhijjadi aNguvNgsNdhiio| taha bhijjadi kammaraya kAusaggassa karaNeNa 666 -IryApathake aticArako sodhane ke lie (tathA uparokta sarva avasaropara yathAyogya doSoko zodhaneke lie) mokSamArga meM sthita zarIrameM mamatvako choDanevAle muni dukhake nAza karaneke lie kAyotsarga karate hai|662|| kAyotsarga karanepara jaise aMgopAgokI saMdhiyA~ bhida jAtI hai usI prakAra isase karmarUpI dhUli bhI alaga ho jAtI hai / 666 / (ana, dha./8/76/804 ) / * kAyotsarga va dharmadhyAnameM antara-de0 dharmadhyAna/3 / * kAyotsarga va kAyaguptimeM antara-de0 gupti/1/7 / .. kAyotsarga zakti anusAra karanA cAhie ma. A./667,671-672 balavIriyamAsejja ya khette kAle sarIrasa haDaNaM / kAosagga kujjA ime du dose parihara to|667. NivakUDa savisesa balANurUva kyANurUvaM c| kAosagga dhIrA kara ti dukravakkhayahAe / 671 / jo puNa tIsadisariso sattarivariseNa paarnnaaysmo| bisamo ya kUDavAdI NiviNNANI ya so ya jaDo / 672 / -bala aura Atma zaktikA Azrayakara kSetra kAla aura sahanana inake balakI apekSA kara kAyotsarga ke kahe jAnevAle doSokA tyAga karatA huA kAyotsarga kare / 667 / mAyAcArIse rahita (de, Age isake aticAra ) vizeSakara sahita, apanI zaktike anusAra, bAla Adi avasthAke anukUna dhIra dhuruSa duHkhake kSayake lie kAtyotsarga karate hai|671| jo tIsa varSa pramANa yauvana avasthAvAlA samartha sAdhu 70 varSavAle asakta vRddhake sAtha kAyotsargakI pUrNatA karake samAna rahatA hai vRddhakI barAbarI karatA hai, vaha sAdhu zAnta rUpa nahIM hai, mAyAcArI hai, vijJAnarahita hai, cAritrarahita hai aura mUrkha hai / 672 / 9. maraNake binA kAyakA tyAga kaise ? bha. A./vi./116/278/13 nanu ca AyuSo niravazeSagalane AtmA zarIramutsRjati nAnyadA tasvimucyate kAyotsarga iti|" anapAyitve'pi zarIre azucitvaM tathAnityatva, apAyitvaM, durvahatvaM, asAratvaM, du,khahetutva, zarIragatamamatAhetukamanantasaMsAraparibhramaNaM ityAdikAnsapradhArya doSAnneda mama nAhamasyeti sakalpavatastadAdarAbhAvAtkAyasya tyAgo ghaTata eva / yathA prANebhyo'pi priyatamA kRtAparAdhAvasthitA hyeka sminmandire tyaktetyucyate tasyAmanurAgAbhAvAnmameda bhAvavyAvRttimapekSya evmihaapi| kica.. zarIrApAnirAkaraNAnutsukazca yatistasmAya jyate kaaytyaag'| = prazna-1 Ayuke niravazeSa samApta ho jAnepara AtmA zarIrako choDatI hai, anya samayameM nahI, taba anya samayameM kAyotsargakA kthana kaisA ? uttara-zarIrakA vichoha na hote hue bhI, isake azucitva, anityatva, vinAzazIla, asArasva, du.khahetutva, anantasasAra paribhramaNahetutva ityAdi doSokA vicAra kara yaha zarIra merA nahIM hai aura mai isakA svAmI nahIM hU~' aisA sakalpa manameM utpanna ho jAnese zarIrapara premakA abhAva hotA hai, usase zarIrakA tyAga siddha hotA hai ! jaise priyatamA patnIse kucha aparAdha ho jAnepara, patike sAtha eka hI gharameM rahate hue bhI, patikA premakA haTa jAneke kAraNa vaha tyAgI huI kahI jAtI hai| isI prakAra yahA~ bhI smjhnaa| 2. aura bhI dUsarI bAta yaha hai ki zarIrake apAyake kAraNako haTAne meM yati nirutsuka rahate hai, isalie unakA kAyatyAga yogya hI hai| 10. kAyotsargake aticAra va unake lakSaNa bha. A /vi./116/276/8 kAyotsarga prapannaH sthAnadoSAn pariharet / ke te iti ceducyte| 1 turaga iva kuNTIkRtapAdena avasthAnam 2. latevetastatazcalato'vasthAna, 3. stambhavatstabdhazarIra kRravA sthAna, 4. ratambhopAzrayeNa vA kuDyAzrayeNa vA mAlAvalagnazirasA vAvasthAnama.lambitAdharatayA, stanagatadRSTyA vAyasa iva itastato nayanodvartanaM kRtvAvasthAnama, 6, khalInAvapIDitamukhahaya iva mukhacAlanaM sapAdayato'vasthAna, 7. yugAvaSTabdhabalIva iva ziro'dha pAtayatA, 8, kapitthaphalagrAhIva vikAzikaratalaM, saMkuMcitAGgulipaJcakaM vA kRtvA, 6. zirazcAlanaM kurvan, 10. mUka iva hukAra saMpAdyAvasthAna, 11 mUka iva nAsikayA vastUpadarzayatA vA, 12. aDgulisphoTanaM, 13. dhUnartana vA kRtvA, 14. zabaravadhUriva svakaupInadezAcchAdanapurogaM, 15. zRGkhalAbaddhapAda ivAvasthAna, 16. pItamadira va paravazagatazarIro vA bhUtvAvasthAnaM ityamI doSA. / =1. muniyoko utthita kAyotsarga ke doSokA tyAga karanA cAhie / una doSoMkA svarUpa isa prakAra hai-1. jese ghoDA apanA eka paoNva akaDa laeNgaDA karake khaDA ho jAtA hai vaise khar3A honA ghoTakapAda doSa hai| 2 bela kI bhaoNti idhara-udhara hilanA latAvakra doSa hai| 3 stambhavat zarIra akaDAkara khaDe honA staMbhasthiti doSa hai| 4. khambeke Azraya staMbhAvaSTaMbha / 5. bhittike AdhArase kuDyAzrita / 6. athavA mastaka Upara karake kisI padArthakA Azraya dekara khaDA honA mAlikodahana doSa hai / 7.adharoSTha lambA karake khaDe honA yA, 8. stanakI ora dRSTi dekara khaDe homA stana dRsstti| 6 kauvekI bhaoNti dRSTiko itastata' phekate hue khaDe honA kAkAvalokana doSa hai| 10. lagAmase pIDita ghoDecaca mukhako hilAte hue khaDe honA khalInita doSa hai| 11. jaise baila apane kandhase jUyekI mAna nIce karatA hai usapara kandhe jhukAte hue khar3A honA yugakandhara pIDita bAla apane kA honA yugakandha jainendra siddhAnta koza
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyutsarga 622 1. kAyotsarga nirdeza devahA stanAya / manoduSTa 100 matsyota matam / doSa hai| 12. kaithakA phala pakaDanevAle manuSyakI bhaoNti hAthakA talabhAga pasArakara yA pA~co aMgulo sikoDakara arthAt muTThI baoNdhakara khar3e honA kapitthamaSTi hai| sirako hilAte hue khaDe honA siracAlana doSa hai| 13. gaMgekI bhA~ti hukAra karate hue khaDe honA aMgulIse nAka yA kisI vastukI ora saketa karate hue khaDe honA mUkasaMjJA doSa hai| 14. aMgulI calAnA yA cuTakI bajAnA aMgulicAlana hai| 15. bhauha TeDho karanA yA nacAnA bhra.kSepa doSa hai| 16. bhIlakI strIkI bhA~ti apane guhya pradezako hAtha se Dhakte hue khaDe honA zabarIguhyagRhana doSa hai| 17. beDose jakDe manuSyakI bhaoNti khaDe honA zaskhalitA doSa hai| 18. madyapAyIvata zarIrako idharaudhara jhukAte hue khaDe honA unmatta doSa hai| aise ye kAyotsarga ke doSa hai ( ana. dha./8/112-116, zeSa de0 aage)| cA. sA /156/2 vyutsRSTabAhuyugale sarvAGgacalanarahite kAyotsarge'pi doSA' syuH| ghoTakpAda, latAvakra, stambhAvaSTambha, kuDyAzrita, mAlikodvahanaM, zabarIguhyagRhana, zRGkhalita lambitaM uttarita, stanadRSTi , kAkAlokanaM, khalInitaM, yugakandharaM, kapitthamuSTiH, zIrSaprakampita, mUkasa jJA, aDa gulicAlana, bhrUkSepa, unmattaM. pizAca, aSTadigavalokana, grovonnamana, grovAvanamana, niSThIvana, agasparzanamiti dvAtrizaddoSA bhavanti / -jisame dono bhujAe~ lambI choDa dI gayI hai, cAra agulake antarase dono paira ekase rakkhe hue hai aura zarIrake agopAMga saba sthira hai aise kAyotsargake bhI 32doSa hote haighoTakapAda, latAvakra, stabhAvaSTaMbha, kuDyAzrita, mAlikodvahana, zabarIguhyagRhana, khalita, laMbita, uttarita, stanadRSTi, kAkAlokna, khalInita, yugakandhara, kapitthamuSTi, zISa praka pita, mUkasa jJA, agulicAlana, bhrUkSepa, unmatta, pizAca, pUrva dizAvalokana, Agneya dizAvalokana, dakSiNa dizAvalokana, naiRtya dizAvalokana, pazcima dizAvalokana, vAyavya dizAvalokana, uttara dizAvalokana, IzAna dizAvalokana, grIvonnamana, grIvAvanamana, niSThIvana, aura agasparza / [ inameM se kucha ke lakSaNa Upara bh-aa| vi meM de diye gaye hai, zeSake lakSaNa spaSTa hai / athavA nimna prakAra hai|] ana.dha.//115-121 lambita namanaM mUTa stasyottaritamunnama / unnabhayya sthitirvakSa' stanadAvastanonnati. 111 // zorSakampanam / 117 zira' prakampita sajJA. / / 1181 . UdhvaM nayanaM zirodherbahudhApyadha' / 11 / niSThIvanaM vapu sparzo nyUnatvaM digavekSaNam / mAyAprAyAsthitizcitrA vayopekSA vivarjanam / 120 / vyAkSepAsaktacittatvaM kaalaapekssaavytikrm| lobhAkulatvaM mUDhatva pApakarmaksargatA / 121 // -1. zirako nIcA karake khaDe honA lambita doSa hai / 2. zirako Uparako uThAkara khar3e honA uttarita doSa hai| 3. bAlakako dUdha pilAneko udyata strIvat bakSa sthala ke stanabhAgako Upara uThA kara khaDe honA stanonnati doSa hai| 4. kAyotsarga ke samaya zira hilAnA zIrSaprakampita. 5. grovAko Upara uThAnA grovonayana / 6 grIvAko nIcekI tarapha jhukAnA grIvAdhonayana yA grIvAvanamana doSa hai 1115-114 / 7.thUkanA Adi niSThIvana / 8. zarIrako idhara-udhara sparza karanA vapu sprsh| kAyotsargake yogya pramANase kama kAla taka karanA hona yA nyuun| 10. AThoM dizAoMkI tarapha dekhanA digvlokn| 11. logoko AzcaryotpAdaka Dhagase khaDe honA mAyAprAyAsthiti / 12. aura vRddhAvasthAke kAraNa kAyotsargako choDa denA vayopekSAvivarjana nAmaka doSa hai / 120 / 13. manameM vikSepa honA yA calAyamAna honA vyaakssepaasktcitttaa| 14. samayako kamIke kAraNa kAyotsargake azoko choDa denA kAlApekSA vyatikrama / 15. lobha vaza cittame vikSepa honA lobhAkulatA / 16 vartavya akartavyake vivekase zUnya honA mUDhatA aura kAyotsargake samaya hiMsAdike pariNAmokA utkarSa honA pApaka kasargatA nAmaka doSa 11. vandanAke aticAra va unake lakSaNa mU. A./603-607 aNAdiTTha' ca yaddha' ca paviTu' paripIDidaM / dolAi yamakusiyaM tahA kacchabhariMgiya / 603 / macchravvattaM maNodUTa vediyAbaddhameva y| bhayadoso babhayatta iDhigArava gAravaM / 604 / teNidaM paDiNidaM cAvi paduTTha tajjida tdhaa| sada'ca hIlidaM cAvi taha tivlidkNcidN|6051 dimadiTTha' cAvi ya sagassa karamoyaNaM / AladdhamaNAladdha' ca hINamuttaracUliyaM / 606 / mUgaM ca dadduraM cAvi cululidamapacchima / battIsadosavisuddha kidiyamma paucade 16071 - anAdRta, stabdha, praviSTa, paripIDita, dolAyita, aMkuzita, kacchaparigita, matsyodvarta, manoduSTa, vedikAbaddha, bhaya, vibhya, Rddhigaurava, anya gaurava, stenita, pratinota, praduSTa, tajita, zabda, hIlita, trivalita, kucita, dRSTa, adRSTa, saghakaramocana, Alabdha, anAlabdha hIna, uttaracUlikA, mUka, dardura, calulita, ina battosa doSoMse rahita vizuddha kRtikarma jo sAdhu karatA hai, usake bahuta nirjarA hotI hai / 603.6071 ( cA. saa./155/3)| ana.dha./8/68-111/822 anAvRtamatAtparya bandanAyAM madodhRtiH / stabdhamatyAsannabhAva' praviSTa parameSThinAm / / hastAmyA jAnunoH svasya saMsparza paripIDitam / dolAsitaM calana kAyo dolAvata pratyayo'thavA reu bhAleDakuzavadaGguSThavinyAso'DakuzitaM matam / niSeduSa' kacchapavadriDavA kcchpringgitm|100aamtsyodvt sthitimatsyodvartavata tvekapAzvata / manoduSTa khedakRtigurvAyu pari cetasi 1101 / vedibadha stanotpIDo dobhyA~ vA jAnubandhanam / bhayaM kriyA saptabhayAdvibhyatA vibhyato guro 1100 bhakto gaNo me bhAvIti bandAroddhigauravam / gaurava svasya mahimanyAhArAdAvatha spRhaa|103| syAdvandane corikayA gurvAde stenitaM mle| pratinItaM gurorAjJArakhaNDana prAtikUnyataH // 104 / praduSTaM vandamAnasya dviSThe'kRtvA kSamA tridhaa| tarjitaM tarjanAnyeSA svena svasyAtha sUribhiH // 105 / zabdo jalpakriyAnyeSAmupahAsAdi helitam / trivalitaM kaTigrovAibhaGgo bhRkuTirnavA / 106 // karAmarzo'tha jAnvanta' kSepaH zIrSasya kuJcitam / dRSTa pazyan diza stauti pazyansvAnyeSu suSchu vA / 107 / adRSTa gurudRDmArgatyAgo vApratilekhanam / viSTi saghasyeyamiti dhI. saMghakaramocanam / 108 / upadhyAttyA kriyAlabdhamanAlandhaM tdaashyaa| hInaMnyUnAdhikaM cUlA cireNottaracUlikA / 106 / mUko mukhAntavandArohaGkArAdyatha kurvata / durdaro dhvaninAnyeSAM svena cchAdayato dhvanIca / 110 // dvAtrizo vandane gotyA doSaH sullitaayH| iti doSojjhitA kAryA vandanA nijarArthinA / 1111-1. bandanAmeM tatparatA yA AdarakA abhAva anAhata doSa hai, 2. ATha madoke vaza hokara aha kAra sahita vandanA karanA stabdha doSa hai, 3. ahaMtAdi parameSThiyoMke atyanta nikaTa hokara vandanA karanA praviSTa doSa hai, 4. vandanAke samaya jadhAokA sparza karanA paripIDita doSa hai, 5. hiDolekI bhA~ti zarIrakA athavA manakA DolanA dolAyita doSa hai / 8-61. akuzakI bhaoNti hAthako mastakapara rakhanA akuzita doSa hai, 7.baiThe-baiThe idhara udhara rauMganA kacchapariMgita doSa hai / 10018. machalIkI bhA~ti kaTibhAgako Uparako nikAlanA matsyodvarta doSa hai. 6. AcArya Adike prati AkSepa yA khinnatA honA manoduSTa doSa hai / 1011 10. apanI chAtIke stanabhAga mardana karanA athavA donoM bhujAoMse donoM ghuTane bA~dhakara baiThanA vedikAbaddha doSa hai, 11. saptabhaya yukta hokara vandanAdi karanA bhayadoSa, 12. AcArya Adike bhayase karanA vibhya doSa hai / 102 / 13. catu' prakAra saghako apanA bhakta banAneke abhiprAyase vandanAdi karanA Rddhi gaurava, 14. bhojana, upakaraNa AdikI cAhase karanA gaurava doSa hai / 1033 11. gurujanose chipAkara karanA stenita, 16. aura guruko AjJAse pratikUla karanA pratinIta doSa hai / 104 / 17, tInoM yogoMse dveSIko kSamA dhAraNa karAye minA yA jainendra siddhAnta koza
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyutsarga 623 use kSamA kiye binA karanA praduSTa, aura 18. tarjanI aMgulIke dvArA anya sAdhuoko bhaya dikhAte hue athavA AcArya Adise svayaM tajita hokara vandanAdi karanA tajita doSa hai / 10 / 16. vandanAke bhIcameM bAtacIta karanA zabda, 20. vandanAke samaya dUsaroMko dhakkA Adi denA yA unako ha~sI Adi karanA helita, 21, kaTi grIvA mastaka Adipara tona bala paDa jAnA tribalita doSa hai / 106 // 22. donoM ghuTanoMke bIca meM sira rakhanA kuMcita, 23. dizAoM kI tarapha dekhanA athavA dUsare usakI ora dekheM taba adhika utsAhase stuti Adi karanA dRSTa doSa hai / 107 / 24, gurukI dRSTise ojhala hokara athavA pIchese pratilekhanA na karake vandanAdi karanA adRSTa, 25. 'saMgha jabaradastI mujhase bandanAdi karAtA hai| aisA vicAra AnA 'saMghara mocana doSa hai / 108 / 26, upakaraNAdikA lobha ho jAnepara kriyA karanA Alabdha, 27. upakaraNAdikI AzAse karanA anAlabdha, 28. mAtrApramANakI apekSA hIna adhika karanA hIna, 26. vandanAko thoDI hI derameM hI samApta karake usakI cUlikA rUpa AlocanAdiko adhika samaya taka karanA uttara cUlikA doSa hai / 10 / / 10. mana manameM paDhanA tAki dUsarA na sune athavA vandanA karate karate bIca-bIca meM izAre Adi karanA mUka doSa hai, 31. itanI jora jorase pAThakA uccAraNa karanA jisase dUsaroMko bAdhA ho so durdara doSa hai / 110 / 32. pAThako paMcama svarameM gA gAkara bolanA sulalita yA calita doSa hai / isa prakAra ye vandanAke 32 doSa kahe (11 // 2. vyutsarga tapa yA prAyazcitta nirdeza 1. vyutsarga tapa va prAyazcittakA lakSaNa sa. si./6/20/436/- AtmA'tmIyasaMkalpatyAgo vyutsrgH| sa. si./9/22/140/8 kAyotsargAdikaraNaM vyutsrg| sa. si./6/26/443/10 vyutsarjana vyutsargastyAgaH / 1. ahaMkAra aura mamakArarUpa saMkalpakA tyAga karanA vyutsarga tapa hai| 2. kAyotsarga Adi karanA vyutsarga prAyazcitta hai| (rA. vA./8/22/6/621/28); (ta. saa./7/24)| 3. vyutsarjana karanA vyutsarga hai| jisakA nAma tyAga hai| (rA. vaa./6/26/1/624/26)| gha.8/3,41/8/2 sarIrAhAresu hu maNavayaNapavuttIo osAriya jjhayammi eaggeNa cittaNiroho viosaggo NAma / zarIra va AhAra meM mana evaM vacanakI pravRttiyoMko haTAkara dhyeya vastukI ora ekAgratAse cittakA nirodha karaneko vyutsarga kahate hai| gha. 13/5,4.26/61/2 jhANeNa saha kAyamujjhidUNa muhutta-divasa-pakkhamAsAdikAlamacchaNaM ubasaggo NAma pAyacchittaM / kAyakA utsarga karake dhyAnapUrvaka eka muhUrta, eka dina, eka pakSa aura eka mahInA Adi kAla taka sthita rahanA vyutsarga nAmakA prAyazcitta hai| (cA. sA./1423); ( an.dh./7/11/665)| ana dha./7/64/721 bAhyAbhyantaradoSA ye vividhA bandhahetava' / yasteSAmuttamaH sargaH sa vyutsargoM nirucyate / 64aa bandhake hetubhUta vividha prakArake bAhya aura abhyantara doSokA uttama prakArase tyAga karanA, yaha 'vyutsarga' kI nirukti hai| 2. vyutsarga tapake bheda-prabheda mU.A406 duviho ya viusaggo abbhatara bAhiro munneymvo|406| vyutsarga do prakArakA hai-abhmantara va bAhya / (ta. sU 1/26); (ta. saa./7/26)| cA,sA/pRSTha/paMkti abhyantaropadhivyutsarga sadvividhA-yAvajjIvaM, niyata- kAlazceti / ( 154/3) / tatra yAvajjIva trividha-bhaktapratyAkhyAneGginImaraNaprAyopagamanabhedAt / (154/3) / niyatakAlo dvividha' 2. vyutsarga tapa yA prAyazcitta nirdeza nityanaimittikbhedena / ( 155/1) abhyantara upadhikA vyutsarga do prakArakA hai-yAvajjIva va niytkaal| tahaoN yAvajjIva vyutsarga tIna prakAra hai-bhaktapratyAkhyAna, iMginI, aura prAyopagamana / niyatakAla do prakArakA hai-nitya va naimittika / ( ana dha /7/6668/721); ( bhA. pA/TI./78/225/16) / 3. bAhya va abhyaMtara vyutsargake lakSaNa mU. A./406 abhyaMtaraH krodhAdiH bAhya kSetrAdika dravyaM 1406 // - abhyantara upadhirUpa krodhAdikA tyAga karanA abhyantara vyutsarga hai aura bAhya upadhi rUpa kSetra vAstu AdikA tyAga karanA bAhyopadhi vyutsarga hai / 406 / vizeSa (de0 grantha/2) / sa. si./6/26/443/11 anupAttaM vAstudhanadhAnyAdi bAhyopadhiH / krodhaadiraatmbhaavo'bhyntropdhi| kAyatyAgazca niyatakAlo yAvajjIvaM vAbhyantaropadhityAga ityucyte| -AtmAse ekatvako nahIM prApta hue aise vAstu, dhana aura dhAnya Adi bAhya upadhi haiM ora krodhAdi AtmabhAva abhyantara upadhi haiN| (inakA tyAga bAhya va abhyantara upadhi vyutsarga hai)| tathA niyata kAla taka yA yAvajjIvana taka kAyakA tyAga karanA bhI abhyantara upadhityAga kahA jAtA hai| (rA. vA /8/26/3-4/624/30); ( ta sA /7/26); (cA. sA/154/1); (ana dh0/7/63,66/720)| cA, sA./155/2 nitya aavshykaadyH| naimittika' pArvaNI kriyA niSadyAkriyAdyAzca |-kaay sambandhI abhyantara vyutsarga niyata va aniyatakAlakI apekSA do prakArakA hai| tahA~ aniyatakAla vyutsarga bhaktapratyAkhyAna, iginI va prAyopagamana vidhise zarIrako tyAganekI apekSA tIna prakArakA hai / ( ina tInoke lakSaNa de. sllekhnaa/2)| niyatakAla vyutsarga nitya va naimittikake bhedase do prakArakA hai(ve. vyutsarga/2/2)] ina donoM meM se Avazyaka Adi kriyAoMkA karanA nitya hai tathA parva ke dinomeM honevAlI kriyAe~ karanA va niSadyA Adi kriyA karanA naimittika hai| (ana. dha /9/67-68/722 ) / bhA, pA/TI/225/16 niyatakAlo yAvajjIvaM vA kAyasya tyAgo'bhyantaropadhivyutsargaH / bAhyastvanekaprAyo vyutsarga' | kAyakA niyatakAlake lie athavA yAvajjIvana tyAga karanA abhyantaropadhi vyutsarga hai| bAhyopadhi vyutsarga aneka prakArakA hai| * bAhya va abhyantara upadhi-de. grnth/2| 4. vyutsargatapakA prayojana sa si /8/26/443/12 nissaMgatvanirbhayatvajIvitAzAvyudAsAdyartha, rA, vA./8/26/10/625/14 nisaGgatva mirbhayatvaM jIvitAzAvyudAsaH, doSocchedo, mokSamArgaprabhAvanAparatvamityevamAdyoM vyutsagoM'bhi dhIyate dvividha / =ni saMgatva. nirbhayatva, jIvitAzAkA tyAga, doSoccheda aura mokSamArgaprabhAvanA, tatparatva Adike lie donoM prakArakA vyutsarga karanA Avazyaka hai| (cA. sA./166/5), (bhA pA /TI /7/225/17) 5. vyutsargatapake aticAra bha. A /vi/487/707/23 vyutsargAticAraH / kuto bhavati shriirmmtaayaamnivRtti.| = zarIraparase mamatA haTAnA vyutsarga tapa hai| parantu mamatva dUra nahI karanA yaha vyutsarga tapakA aticAra hai| 6. vyutsarga tapa va prAyazcittameM antara rA, vA/8/26/8/625/7 atha matametata-prAyazcittAbhyantaro vyutsargastataH punastasya vacanamanarthakamiti; tannaH kiM kAraNam / tasya pratidvandvibhAvAt, tasya hi vyutsargasyAticAraH pratidvandvI vidyate, ayaM jainendra siddhAnta koza
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ vyudAsa 624 vrata * * -** * * * * * punaranapekSa kriyate ityasti vizeSa / - prazna-prAyazcittake bhedo meM vyutsarga kaha diyA gayA / puna tapake bhedo meM use ginAnA nirarthaka hai ? uttara-aisA nahI hai, kyoki iname bheda hai| prAyazcitta meM ginAyA gayA vyutsarga, aticAra honepara usakI zuddhike lie kiyA jAtA hai, para vyutsarga tapa svaya nirapekSabhAvase kiyA jAtA hai / 7. vyutsargatapa va parigrahatyAga vratameM antara rA bA /8/6/6/625/1 syAdetat-mahAvatopadezakAle parigraha nivRttiruktA, tata punarida vacanamanarthakamiti, tanna, ki kAraNam / tasya dhanahiraNyavasanAdiviSayatvAt / prazna-mahAvatoMkA upadeza dete samaya parigrahatyAga kaha diyA gyaa| aba tapa prakaraNa meM puna vyutsarga kahanA anarthaka hai ? uttara-aisA nahIM hai, kyo ki, parigrahatyAga vratameM sonA-cA~do Adike tyAgakA upadeza hai, ata yaha usase pRthak hai / 4. vyutsargatapa va tyAga dharmameM antara rA. vA/6/6/16/168/6 syAnmata-vakSyate tapo'bhyantara SaDvidhama, tatrotsargalakSaNena tapasAgraNamasya siddhamityanarthaka tyAgagrahaNamiti; tanna, ki kAraNam / tasyAnyArthatvAt / taddhi niyatakAla sarvotsarga lakSaNama, aya punastyAga yathAzakti aniyatakAla' kriyate ityasti bheda / = prazna-chaha prakAra ke abhyantara tapameM utsarga lakSaNavAle tapakA grahaNa kiyA gayA hai, ataH yahA~ dasa dharmoke prakaraName tyAgadharmakA grahaNa nirarthaka hai / uttara-nahI, kyoki, vahA~ tapake prakaraNa meM to niyatakAlake lie satyAga kiyA jAtA hai aura tyAga dharma meM aniyatakAla ke lie yathAzakti tyAga kiyA jAtA hai| rA vA./6/26/7/625/4 syAdetata-daza vidhadharme'ntarIbhUtastyAga iti punarida vacanamanartha kamiti, tannA ki kAraNam / prAsukanirabadyAhArAdinivRttitantratvAt tasyA-prazna-daza dharmoMme tyAga nAmakA dharma antarbhUta hai ata yahA~ vyutsargakA vyAkhyAna karanA nirarthaka hai| uttara-aisA nahI hai, kyoki, tyAga dharma prAsuka auSadhi va niravadya AhArAdikA amuka samaya taka tyAgake lie tyAga dharma hai / ata: yaha usase pRthak hai| * vyutsarga prAyazcitta kisako kaba diyA jAtA hai vyudAsa-de abhAva / --de. praayshcitt/4| vyutkrAMta-prathama narakakA 11 vaoN paTala / de. naraka/5 / vyuparata kriyA nivRtti-de. shukldhyaan| vyuSTi-kriyA-de. sNskaar(2| vaNamukha-audArika zarIra meM inakA pramANa |-de.audaarik/9/71 vrata-yAvajjIvana hisAdi pApoMkI ekadeza yA sarva deza nivRttiko bata kahate hai| vaha do prakArakA hai-zrAvako ke aNubata yA ekadezavata tathA sAdhuoke mahAvata yA sarvadezabata hote hai| inhe bhAvanAsahita niraticAra pAla nese sAdhakako sAkSAta yA paramparA mokSakI prApti hotI hai, ataH mokSamArga meM inakA bahuta mahattva hai| * * * | vrata nizcayase eka hai / byavahArase pAca hai| -de chedopsthaapnaa| vrata sAmAnyake bheda / - guNa va zIta vratoMke bheda va lakSaNa / -de vaha vaha naam| vratoMmeM samyaktvakA sthaan| ni.zalya vrata hI yathArtha hai| -de. vrtii| saMyama va vratameM antara / -de sym/2| vratake yogya pAtra / -de agalA zIrSaka / vrata dAna va grahaNa vidhi| vrata grahaNameM dravya kSetrAdikA vicAra / -de bata/1/58 tathA apvaad/2| vrata guru sAkSImeM liyA jAtA hai| 7 | vratabhaMgakA niSedha / kathaMcit vratamaMga kiipaashaa-de0dhrm/6/4vcaaritr6/4|| vratamaMga zodhanArtha prAyazcitta grhnn| akSayavrata Adi kucha vratoMke nAma-nirdeza / akSayanidhi Adi vratoMke lkssnn| -de. vaha vaha nAma / vrata dhAraNa kA kAraNa va prayojana -de0 prtrijyaa/1/7|| vratakI bhAvanAe~ va aticAra pratyeka vratameM pA~ca pA~ca bhAvanAe~ va aticAra / bhAvanAoMkA prayojana vratakI sthiratA -de. bt/2/1| pRthak-pRthak vratoMke aticAra -de. vaha vaha nAma / vrata rakSArtha kucha bhaavnaaeN| ye bhAvanAe~ mukhyataH muniyoM ke lie hai| kathaMcit zrAvakoMko bhI bhAnekA nirdeza / 5 | vratoMke aticAra choDane yogya haiN| mahAvrata va aNuvrata nirdeza mahAvrata va aNuvratake lkssnn| sthUla va sUkSmavratakA tAtparya / mahAvrata va aNuvratoMke paoNca meda / 4 rAtribhukti tyAga chaThA aNuvrata hai| * | zrAvaka va sAdhuke yogya vrt| -de. vaha vaha nAma / strIke mahAvrata kahanA upacAra hai| -de, veda/7/5 / | mithyAdRSTiko vrata kahanA upacAra hai| -de. cAritra/6/8 | aNavatIko sthAvaraghAta AdikI AzA nhiiN| | mahAvratako mahAvrata vyapadezakA kAraNa / aNuvratako aNuvrata vyapadezakA kAraNa / aNuvratameM kathaMcit mhaavrtpnaa| aNuvratako mahAvrata nahIM kaha skte| - de. saamaayik/3| mahAvratameM kathaMcit ekadeza vrtpnaa| aNuvrata aura mahAvratake phaloMmeM antara / wx mm" * * * 1 * vrata sAmAnya nirdeza vrata sAmAnyakA lkssnn| nizcayase vratakA lkssnn| vyavahAra nizcaya vratoMmeM Asrava saMvarapanA / -de. sNvr| nizcaya vyavahAra vratoMkI mukhyatA gaunntaa| -de. caaritr/4-7| * . jainendra siddhAnta koza
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ 625 1 vrata sAmAnya nirdeza 1. vrata mAmAnya nirdeza 1. vrata sAmAnyakA lakSaNa ta su/7/1 hiMsAnRtasteyAbrahmaparigrahebhyo virati tada / / - hisA, amatya, corI, abrahma ora parigrahame (yAvajjIvana de bha A/vi tathA dra saM/To) nivRtta honA vrata hai |sh (gha 8/3,41/02/1), (bha. A/vi/1185/1171/16), (bha A/vi /421/614/16,20) (dra sN/ttii/35/101/1)| sa.si./7/9/342/6 batamabhisadhikRto niyama', idaM kartavyamida na kartavyamiti baa| pratijJA karake jo niyama liyA jAtA hai vaha vrata hai |ythaa yaha karane yogya hai, yaha nahIM karane yogya hai' isa prakAra niyama karanA bata hai / (rA vA./7/1/3/531/15), (cA. saa/8/3)| pa pra/To /2/12/173/5 vrataM ko'rthaH / sarva nivRttipariNAma / =sarva nivRttike pariNAmako vrata kahate hai| sA dha/2/80 saMkalpapUrvaka sevye niyamo'zubhakarmaNa / nivRtti vata syAdvA pravRtti zubhakarmaNi 101 kinhI padArthoM ke sevanakA athavA hiMsAdi azubhakarmokA niyata yA aniyata kAla ke lie saMkalpapUrvaka tyAga karanA bata hai| athavA pAtradAna Adi zubha karmo meM usI prakAra makalpapUrvaka pravRtti karanA vrata hai| 4. vatoM meM samyaktvakA sthAna bha Adi /116/277/16 para uddhRta-pacabadANi jadIrNa aNubadAi ca desaviradANa / Na ha sammattaNa viNA tau sammatta paDhamadAe / - muniyoke ahisAdi paca mahAvrata aura zrAvakoke pA~ca aNuvrata, ye samyagdarzanake binA nahIM hote hai, isalie prathamata AcAryoMne samyaktvakA varNana kiyA hai| cA. sA /16 eva vidhASTAGga viziSTa samyaktvaM tadviklayoraNuvatamahAvratayo mApi na syAta / - isa prakAra ATha agoMse pUrNa samyagdarzana hotA hai| yadi samyagdarzana na ho to aNuvata tathA mahAbatokA nAma taka nahI hotA hai| a.ga. zrA/2/27 davIya kurute sthAna mithyaavRssttirbhiipsitm| anyatra gamakArIba ghoraryukto vrtairpi|271-ghor vratoM se sahita bhI mithyAdRSTi vAMchita sthAnako, mArgase ulaTA calanevAlekI bhA~ti, ati dUra karatA hai| de dharma/2/6 ( samyaktva rahita batAdi akicitkara hai. vAla mata hai| de, cAritra/6/8/(mithyAdRSTi ke batoko mahAvrata kahanA upacAra hai)| de agalA zIrSaka (pahile tattvajJAnI hotA hai pIche vrata grahaNa karatA hai)| 2. nizcayase vatakA lakSaNa dra sa/TI (35/100/13 nizcayena vizudvajJAnadarzanasvabhAvanijAtmatatva bhAvanotpannasukhasudhAsvAdabalena samastazubhAzubharAgAdi-vikalpanibRttiba tam / nizca yanayakI apekSA vizuddha jJAnadarzana rUpa svabhAva dhAraka nija AtmatattvakI bhAvanAse utpanna sukharUpI amRtake AsvAdake balase saba zubha va azubha rAga Adi vikalpoMse rahita honA vrata hai| pa.pra./2/67/1862 svAtmanA kRtvA svAtmanirvatana iti nizca yavataM / zola arthAta apane AtmAse apane AsmAmeM pravRtti karanA, aisA nizcaya vrt| paM.dha./u./zlo. sarvata' siddhamevaitadvata bAhya dayAjiSu / batamanta' kaSAyANAM tyAgasaiSAtmani kRpA 753 / arthAdrAgAdayo hisA cAsyadharmo vratacyuti' / ahiMsA tatparityAgo vrata dharmo'thavA kila 1755 / tata. zuddhopayogo yo mohkrmodyaate| cAritrAparanAmaitadvavataM nizcayataH param / 7581-1. prANiyoMpara dayA karanA bahiraMga vrata hai, yaha bAta saba prakAra siddha hai| kaSAyoMkA tyAga karanA rUpa svadayA antaraMga vrata hai 753.2. rAga AdikA nAma hI hisA adharma aura abata hai, tathA nizcayase usake tyAgakA hI nAma ahiMsA vrata aura dharma hai 1753 ( aura bhI de ahisaa/2/1)| 3. isalie jo mohanIya karmake udayake abhAvameM zuddhopayoga hotA hai, yahI nizcayanayase, cAritra hai dUsarA nAma jisakA aisA utkRSTa vrata hai / 758 5. vratadAna va grahaNa vidhi bha A/vi/421/614/11 jJAtajIvanikAyasya dAtavyAni niyamena vratAni iti SaSTha sthitikalpa / acelatAyA sthita uddezikarajapiNDapariharaNodyata' gurubhaktikRtavinIto vratAropaNA) bhavati / .. iti vratadAnakramo'yaM svayamAsIneSu guruSu, abhimukhaM sthitAbhyo viratibhyaH zrAvakazrAvikAvargAya bataM prayacchet svaya sthita' sUri' svavAmadeze rithatAya viratAya batAni dadyAda / jJAtvA zraddhAya pApebhyo viramaNa vrataM-jisako jIvoM kA svarUpa mAlUma huA hai aise muniko niyamase vrata denA yaha vratAropaNa nAmakA chaThA sthiti kalpa hai| jisane pUrNa nirgrantha avasthA dhAraNa kI hai, udadezikAhAra aura rAjapiDakA tyAga kiyA hai, jo guru bhakta aura vinayI hai, vaha vratAropaNa ke lie yogya hai| (yahA~ isI artha kI dyotaka eka gAthA uddhRta kI hai ) bata denekA krama isa prakAra hai-jaba guru baiThate hai aura AryikAe~ sammukha hokara baiThatI hai, aise samayameM zrAvaka aura zrAvikAoMko gata diye jAte hai| bata grahaNa karanevAlA muni bhI guruke bAyI tarapha baiThatA hai| taba guru usako bata dete hai| bratoMkA svarUpa jAnakara tathA zraddhA karake pApoMse virakta honA bata hai| ( isalie guru use pahale voMkA upadeza dete haiM-(de0 isI mUla TIkAkA agalA bhAga ) / bata dAna sambandhI kRtikarma ke lie-de0 kRtikarma ) / mo mA. pra/7/359/17 va 352/7 jaina dharmavirSe to yaha upadeza hai, pahaleM tau tattvajJAnI hoya, pIche jAkA tyAga karai,'tAkA doSa pahicAne / tyAga kie guNa hoya, tAko jaan| bahuri apane pariNAmaniko ThIka krai| vartamAna pariNAmani hIkai bharosai pratijJA na kari baitthe| AgAmI nirvAna hotA jAnai tau pratijJA karai / bahuri zarIrakI zakti vA dravya kSetra kAla bhAvAdikakA vicAra krai| aise vicAri pIche pratijJA karanI. so bhI aisI karanI jisa pratijJAta nirAdarapanA na hoya, pariNAma caDhate rhai| aisI jainadharmakI AmnAya hai| samyagdRSTi pratijJA karai hai, so tattvajJAnAdi pUrvaka hI vrata sAmAnyake bheda ta. sU./7/2 dezasarvato'zumahatI |21-deshtyaagruup aNuvrata aura sarva syAgarUpa mahAvata, aise do prakAra vrata haiM / (ra. ka zrA./50) / ra. ka. zrA./51 gRhiNAM tredhA tiSThatyaNuguNazikSAnatAtmaka caraNaM / paJcatricaturbhedaM traya yathAsaMkhyamAkhyAtaM 511- gRhasthokA cAritra pA~ca aNunata, tIna guNavrata aura cAra zikSAbata isa prakAra 12 bhedarUpa kahA gayA hai| (cA, sA./13/7); (paM vi/6/24:7/5); (vasu. prA./207); (sA. gha./2/16) / 1. vrata guru sAkSImeM liyA jAtA hai de. vrata/1/5 (guru aura AryikAoM Adike sammukha, gurukI bAyIM ora baiThakara zrAvaka va zrAvikAe~ bata lete haiN| jainendra siddhAnta koza mA0 3-79
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ vrata 2. bratakI bhAvanAe~ va aticAra mukhAvalokana, jinarAtri, jyeSTha, NamokAra paitIsI, tapo vidhi, tapo zuddhi, triloka tIja, roTa tIja, tIrthara vata, telA vrata triguNasAra, trepana kriyA, daza niniyAnI, dazalakSaNa, akSayaphaladazamI, uDaMDa dazamI, camaka dazamI, chahAra dazamI. jhAvadazamI, tamora dazamI, pAna dazamI, phala dazamI, phUladazamI, bArA dazamI. bhaNDAra dazamI, mugandha dazamI, saubhAgya dazamI, dIpamAlikA, dvAdazIbata, kAjI bArasa, zrAvaNa dazamI, dhanakalaza, navavidhi, nakSatramAlA, navakAra vrata, pacaporiyA, AkAza paMcamI, RSi paMcamI, kRSNa paMcamI, kokila paMcamI, gAruDa paMcamI, nirjara paMcamI, zrutapaMcamI, zveta paMcamI, lakSaNa paMkti, parameSDIguNa bata, pallava vidhAna, puSpAMjalI, bAraha tapa, bAraha bijorA, belA, tIrthakara belA. zivakumAra belA, SaSThama belA, bhAvanA vrata, paMcaviMzati-bhAvanA, bhAvanA paccIsI, murajamadhya, muSTi-vidhAna, meghamAlA, mauna vrata, rakSA bandhana, ratnatraya, ravivAra, dugdharasI, nityarasI, SaTrasI, rukmaNI, rudravasaMta, labdhividhAna, vasantabhadra, zIlavata, zrutajJAnavrata, paca-zrutajJAna, zrutaskandha. SaSThIvrata, candana SaSThI, SoDazakAraNa, sakaTa haraNa, kaumAra saptamI, nandasaptamI, nirdoSa saptamI, mukuTa saptamI, mokSasaptamI, zIlasaptamI, samakti caubIsI, samavazaraNa, sarvArthasiddhi, bhAdravana-siMha-niSkrIDita, sukhakAraNa, sudarzana, sauvIra bhukti| noTa-[inake atirikta aura bhI aneko bata-vidhAna prasiddha hai, tathA inake bhI anekoM uttama-madhyama Adi bheda hai| unakA nirdeza-de0 baha-vaha naam| mata, rakSA cAso, surajamadhya, bhAvanA bata de bata/1/7 ( guru sAkSImeM liyA gayA vata bhaMga karanA yogya nhiiN)| de. saskAra/2 (vratAropaNa kriyA gurukI sAkSImeM hotI hai)| 7. bata maMgakA niSedha bha. A/mU /1633/1480 arahaMtasiddhakevali aviuttA savasaMghasavikhassa / paJcakravANassa kadassa bhaMjaNAdo varaM maraNaM / 1633 / pacaparameSThI, devatA aura sarva saMghakI sAkSImeM kRta AhArake pratyAkhyAnakA tyAga karanese acchA to mara jAnA hai / 1633 / (a ga. zrA./ 12/44) / sA dha./7/12 prANAnte'pi na bhaktavyaM gurusAkSizritaM vrataM / prANAntastarakSaNe dukhaM batabhaGgo bhave bhave / / 2 / prANAnta honekI sambhAvanA honepara bhI guru sAkSI meM liye gaye vratako bhaga nahIM karanA caahie| kyoMki, prANoM ke nAzase to tarakSaNa hI duHkha hotA hai, para vrata bhaMgase bhava-bhavame dukha hotA hai| de. digbata/3 (maraNa ho to ho para vrata bhaMga nahIM kiyA jaataa)| mo mA. pra/7/pRSTha/paMkti-pratijJA bhaMga karanekA mahA pApa hai| isateM tau pratijJA na leMnI hI bhalI hai| (351/14) |...mrnn paryanta kaSTa hoya to hohu, parantu pratijJA na choDanI / ( 352/5) / vata bhaMga zodhanArtha prAyazcitta grahaNa sA, dha/2/76 samIkSya batamAdeyamAttaM pAvya prayatnataH / chinnaM dostamAdAdvA pratyavasthApyamaJjasA 76) dravya kSetrAdiko dekhakara bata lenA cAhie, prayatnapUrvaka use pAlanA caahie| phira bhI kisI madake Avezase yA pramAdase vrata chinna ho jAye to usI samaya prAyazcitta lekara use punaH dhAraNa karanA caahie| 9. akSayavrata Adi kucha vratoMke nAma nirdeza ha. pu/34/zlo, naM.-sarvatobhadra (12), basantabhadra (16), mahAsarvato- bhadra (57), trilokasAra (56), vajramadhya (62), mRdaGgamadhya (64), murajamadhya (66), ekAvalI (67), dvikAvalI (68), muktAvalI (61), ratnAvalI (71), ratnamuktAvalI (72), kanakAvalI (74), dvitIya ratnAvalI (76), siMhaniSkrIDita (78-80), nandIzvaravata (84), merupaktivata (86), zAtakumbhavata (87), cAndrAyaNa vrata (10), saptasaptamatapobata (11), aSTa aSTama vA navanavama Adi vata (62), AcAmla varddhamAna vrata (65), zrutavata (17), darzanazuddhi vata (18), tapa' zuddhi bata (66), cAritrazuddhibata (100), eka kalyANavata (110), paMca kalyANa vrata (111), zIla kalyANakavata (112), bhAvanA vidhivata ( 112), paMcaviMzati kalyANa bhAvanAvidhi bata (114), dukhaharaNa vidhi bata (118), karmakSaya vidhi bata ( 121), jinendraguNa saMpatti vidhi vrata ( 122), divya lakSaNa paMkti vidhivata (123), dharmacakra vidhi vrata, paraspara kalyANa vidhi vrata.(124) / (cA. sA/15141 para uparoktamese kevala 10 vratoMkA nirdeza hai)| vasu zrA/zloka naM.-paMcamI vrata (355), rohiNIbata (363), azvinI bata ( 366), saukhya sampatti kta (36), nandIzvara paMkti vrata ( 373), vimAna paMkti vrata ( 376) / bata vidhAna saMgraha-[uparokta sarvake atirikta nimna bokA adhika ullekha milatA hai |]-akssynidhi, anastamI, aSTamI. gandhaaSTamI, nizalya aSTamI, manacintI aSTamI, aSTAhnikA, AcArabardhana, esonava, esodaza. kaMjika, karmacUra, karma nirjarA, zrutakalyANaka, kSamAvaNI, jJAnapaccIsI, caturdazI, ananta caturdazI, kalI caturdazI, cautosa atizaya, tIna caubIsI, AdinAtha jayantI, AdinAtha nirvANa jayantI, AdinAtha zAsana jayantI, vIra jayantI, vIra zAsana jayantI, jina pUjA purandhara, jina 2. vratakI bhAvanAeM va aticAra 1. pratyeka vratameM pA~ca-pA~ca bhAvanAe~ va aticAra ta. sU.//324 tatsthai ryArtha bhAvanA paJca-paJca / 3 / batazIlepu pazca-pazca yathAkramam / 24 / -una batoko sthira karaneke lie pratyeka vatakI pA~ca-pA~ca bhAvanAeM hotI hai|3| vratoM aura zIlome pA~ca-pA~ca aticAra hai jo kramase isa prakAra hai / 24 / (vizeSa dekho usa-usa vatakA naam)| (ta. saa./4/62)| ta. sA./4/83 samyaktvavatazIleSu tathA sllekhnaavidhii| atocArAH pravakSyante paJca-paJca yathAkramam / / -samyaktva vrata zIla tathA sablekhanAkI vidhimeM yathAkrama pA~ca-pA~ca aticAra kahate hai| 2. vrata rakSaNArtha kucha mAvanAe~ ta. sU./0/8-12 hiMsAdiSvihAmutrApAyAvadyadarzanam / duvameva vA 101 maitrIpramodakAruNyamAdhyasthAni ca sattvaguNAdhikaklizyamAnAvineyeSu / 11 / jagatkAyasvabhAvau vA saMvegavairAgyAthaM // 12 // =1 hiMsAdi pA~ca doSoM meM aihika aura pAralaukika apAya aura avadyakA darzana bhAvane yogya hai / / athavA hiMsAdi duHkha hI hai aisI bhAvanA karanI cAhie / 10 / 2. prANImAtrameM maitrI, guNAdhikoM meM pramoda, klizyamAnomeM karuNA vRtti, aura avineyoM meM mAdhyastha bhAvakI bhAvanA karanI cAhie / 11 / (jJA./27/4); ( sAmAyika pATha/amitagati/1) / 3. savega aura vairAgyake lie jagatke svabhAva aura zarIrake svabhAvakI bhAvanA karanI cAhie |12|-(vishess de0 vairAgya ) / 3. ye bhAvanAe~ mukhyataH muniyoM ke lie haiM ta. sA./4/62 bhAvanA saMpratIyante munInA bhAvitAtmanAm / 2 / ye pA~ca-pA~ca bhAvanAeM munijanoMko hotI haiN| jainendra siddhAnta koza
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ vrata 627 3. mahAvrata va aNuvrata nirdeza sA dha./4/5 virati sthUlavadhAdermanovaco'GgakRtakAritAnumate / kvacidapare'pyananumate paJcAhisAdyaNuvatAni syu 11 - sthUla vadha Adi paoNco sthUla pApokA mana vacana kAyase tathA kRta kArita anumodanAse tyAga karanA aNuvata hai| pa. dha /u /720-721 tatra hisAnRtasteyAbrahmakRtsnaparigrahAt / dezato 'virati prokta gRhasthAnAmagubratam 1720 / sarvato viratisteSA hiMsAdInA brata mahat / naitatsAgAribhi katuM zakyate liGgamarhatAm // 72 // = sAgAra va anAgAra dono prakArake dharmo me hisA jhUTha corI kuzIla aura sampUrNa parigrahase eka deza virakta honA gRhasthokA aNuvata kahA gayA hai / 720 / unhI hiMsAdika pA~ca pApokA sarvadezase tyAga karanA mahAvata kahalAtA hai| yaha jinarUpa muniliga gRhasthoke dvArA nahI pAlA jA sakatA / 721 / 1. kathaMcit zrAvakoM ke lie bhI bhAnekA nirdeza lA. saM.//184-186 sarvasAgAradharmeSu dezazabdo'nuvartate / tenAna-. gArayogyAyA kartavyAstA api kriyA. 184 / yathA samitaya' paJca santi tistrazca guptaya / ahisAvatarakSArtha kartavyA dezato'pi ta. 18 // na cAzaDkyamimA. paJca bhAvanA munigocarA' / na punarbhAvanIyAstA dezatovratadhAribhi / 187 / yato'tra dezazabdo hi sAmAnyAdanuvartate / tato'NuvatasajJeSu vratatvAnnAvyApako bhavet / 188) alaM vikalpasakalpai kartavyA bhAvanA imA / ahisAvatarakSArtha dezato'NuvatAdivata 184aa mAla gRhasthoke dharma ke sAtha deza zabda lagA huA hai, isalie muniyoke yogya kartavya bhI eka dezarUpase use karane cAhie / 184 / jaise ki ahisAvatakI rakSAke lie zrAvakako bho sAdhukI bhaoNti samiti aura guptikA pAlana karanA cAhie / 18 / yahA~para yaha zakA karanI yogya nahIM ki ahisAvatakI 'samiti, gupti Adi rUpa' ye pA~ca bhAvanAe~ to muniyokA kartavya hai, isalie dezavatiyoko nahI karanI cAhie / 187 / kyoki yahA~ deza zabda sAmAnya rItise calA A rahA hai jisase ki yaha batokI bhaoNti samiti gupti Adime bhI eka deza rUpase vyApakara rahatA hai / 188 / adhika kahanese kyA, zrAvakako bhI ahiMsAvratakI rakSAke lie ye bhAvanAeM aNuvratako taraha hI avazya karanI yogya hai / 18 / -(aura bhI de0 agalA zIrSaka ) / 5. vratoMke aticAra chor3ane yogya haiM sA. dha/4/15 muJcan bandhaM badhacchedamatibhArAdhiropaNaM / bhuktirodha ca durbhAvAdbhAvanAbhistadAvizet // 1 // =durbhAvase kiye gaye badha bandhana Adi ahisA batake pA~ca aticAroko choDakara zrAvakoko usakI pA~ca bhAvanAorUpa samiti gupti AdikA bhI pAlana karanA caahie| bata-vidhAna saMgraha pR 21 para udhRta-"vatAni puNyAya bhavanti jantonaM sAticArANi nissevitaani| zasyAni kiM vApi phalanti loke malopalIDhAni kadAcanApi : =jIvako brata puNyake kAraNa se hote hai, isalie unhe aticAra sahita nahI pAlanA cAhie, kyA lokameM kahIM mala lipta dhAnya bhI phala dete hai| de0 vrata/1/7,8 ( kisI prakAra bhI vrata bhaga karanA yogya nhiiN| paristhiti vaza bhaga ho jAne athavA doSa laga jAnepara turata prAyazcitta lekara usakI sthApanA karanI caahie|) 2. sthUla va sUkSma vratakA tAtparya sA. dha /4/6 sthUla hisAdyAzrayatvAtsthUlAnAmapi duI shaa| tattvena vA prasiddhatvAdvavAdi sthuulmissyte|6| = hisA Adike sthUla Azrayoke AdhArapara honevAle, athavA sAdhAraNa mithyAdRSTi logomeM prasiddha, athavA sthUlarUpase kiye jAnevAle hisAdi sthUla kahalAte hai / arthAt loka prasiddha hisAdiko sthUla kahate hai, unakA tyAga hI sthUla bata hai| -vizeSa de0 zIrSaka n.6| de, zrAvaka/4/2 [madya mAMsa Adi tyAga rUpa aSTa mUla guNomeM va sapta vyasanomeM hI pAkSika zrAvakake sthUla aNuvrata gabhita hai|] 3. mahAvata va aNuvratoMke pA~ca bheda bha A./mU /2080/1766 pANavadhamusAvAdAdattAdANaparadAragamaNehi / aparimidicchAdo vi ya aNuvvayAi viramaNA -prANa vadha, asatya, corI, parastrI sevana, parigrahameM amaryAdita icchA, ina pApoMse virakta honA aNuvrata hai / 2080 / cA pA./mU /30 hisAvirai ahisA asaccaviraI adattaviraI ya / turiyaM aba bhaviraI pacama saMgammi viraI y| -hisAse virati so ahisA aura isI prakAra asatya virati, adattavirati, abrahmavirati aura pA~cavI parigraha virati hai|30|| mU. A./4 hisAviradI sacca adattaparivajjaNa ca abhaM ca / sagavimuttI ya tahA mahavvayA paca paNNattA / 4 / =hisAkA tyAga, satya, corIkA tyAga, brahmacarya, aura parigrahatyAga ye pA~ca mahAvata kahe gaye hai|4| de. zIrSaka naM 1-[aNuvrata va mahAvata dono hI hisAdi pA~coM pApoke tyAgarUpase lakSita hai| 4. rAtribhukti tyAga chaThA aNuvrata hai sa. si./7/1/343/11 nanu ca SaSThamaNuvratamasti rAtribhojanaviramaNaM tadihopasaMkhyAtavyam / na, bhAvanAsvantarbhAvAt / ahisAvatabhAvanA hi vakSyante / tatrAlokitapAnabhojanabhAvanA' kaayti| -praznarAtribhojanaviramaNa nAma chaThA aNuvrata hai, usakI yahA~ parigaNanA karanI thii| uttara-nahIM, kyoki, usakA bhAvanAoM meM antarbhAva ho jAtA hai| Age ahiMsAvatakI bhAvanAe~ khege| unameM eka Alokita pAna-bhojana nAmako bhAvanA hai, usame usakA antarbhAva hotA hai| (rA vaa/7/1/12/534/28)| pAkSikAdi pratikramaNa pATha meM pratikramaNabhakti-'AdhAvare chaThe aNuvvade saba bhate ! rAIbhoyaNaM paccakkhAmi / - chaThe aNuvrata-rAtribhojanakA pratyAkhyAna karatA huuN| cA sA/13/3 pacadhANuvataM rAjyabhukti. paSThamaNuvrataM / pA~ca prakArakA aNuvrata hai ora rAtribhojana tyAga' yaha chaThA aNuvrata hai| 3. mahAvrata va aNuvrata nirdeza 1. mahAvrata va aNuvatake lakSaNa cA. pA./mU (24 thUle tasAyabahe thUle moSe adatta thUle y| parihAro paramahilA parigahAra bhaparimANa / 24 / -sthUla hisA mRSA va adattagrahaNa kA tyAga, para-strI tathA bahuta Arambha parigrahakA pari mANa ye pA~ca aNuvrata hai / 24 / ( vasu zrA/208) / ta. sU./7/2 dezatarvato'gumahatI / 2 / - hisAdikase eka deza nivRtta honA aNu-vata aura saba prakArase nivRtta honA mahAvrata hai| ra ka. zrA/52, 72 prANAtipAta vitathavyAhArasteyakAmamUcchebhya, / sthUlebhya pApebhyo vyuparamaNamaNuvataM bhavati // 52 // paJcAnA NapAnA hisAdInAM manovaca kAye / - kRtakAritAnumodai styAgastu mahAvata mahato / 72 / = hisA, asatya, corI, kAma (kuzIla ) aura mULa arthAta parigraha ina pA~ca sthUla pApose virakta honA aNuvrata hai / 52 / hiMsAdika pA~coM pApoMkA mana, bacana kAya va kRtakArita anumodanAse tyAga karanA mahApuruSokA mahAvata hai / 53 / jainendra siddhAnta koza
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ 628 vrata pratima tathe vAsazyabacanaparihAre'pi satyavacanapravRktirasti / tathaiva cAdattAdAnaparihAre'pi dattAdAne pravRttiramtItyekadeza pravRttyapekSayA deza batAni teSAmera dezavatAnA triguptilakSaNa nivikApasamAdhikAra tyAga / -prazna-prasiddha ahisAdi mahAvrata ekadezarUpa se ha gaye / uttara-ahisA, matya aura acaurya mahAvatAme yadyapi jIva ghAtakI, asatya bolanekI tathA adatta grahaNakI nivRtti hai, paranta jIvarakSAkI, satya bolane aura dattagrahaNakI pravRtti hai| isa ekadeza pravRttiko apekSA ye eka dezavata hai| triguptilakSaNa nivikalpa samAdhi kAlame ina eka dezabatokA bhI tyAga hA jAtA hai [ arthAt unaka vikalpa nahI rhtaa| -de0 cAritra/7/10] [pa. pra/TI./2/52 173/7), (de0 svr/2/3)| de0 dharma/3/2 [ bata va avatase atIta tIsarI bhUmikA hI yathArtha vara 5 aNuvatIko sthAvara ghAta AdikI bhI anumati nahI hai ka pA. 1/11/gA 55/105 sajadadhammakahA biya uvAsamANa sadAra sNtoso| tasatraha viraIsivaravA thAvara ghAdo tti NANumado 55 - sayatadharmako jo kathA hai usame zrAvako ko ( kevala ) svadArasatoSa aura trasabadha piratikI zikSA dI gayI hai / para isase unhe sthAvara ghAtakI anumati nahIM dI gayI hai| sA gha,/4/11 yanmuktyamahisaiva tanmumukSurupAsaka / ekAkSavadha mapyujjhA sthAnAvagaMbhogakRta / 11 / = jo ahisA hI mokSakA sAdhana hai usakA mumukSu janoko avazya sevana karanA cAhie / bhaugopabhogameM honevAlI ekendriya jIvo kI hisAko choDakara arthAt usase bace zeSa ekendriya jIvokI hisAkA tyAga bhI avazya kara denA caahie| 1. mahAvratako mahAvrata vyapadezakA kAraNa bha,A./ma /1184/1170 sAdhe ti jaMmahatya AyariidA ca ja mhllehi| ja ca mahallAi saya mahavvadAi have tAi / 11841- mahAn mokSarUpa arthakI siddhiM karate hai|mhaan tIrthaMkarAdi puruSone inakA pAlana kiyA hai. saba pApayogokA tyAga honese svata mahAn hai, pUjya hai, isalie inakA nAma mahAvata hai / 1184 / (mU A /264), (cA pA /m /31) / 7. aNuvratako aNuvrata vyapadezakA kAraNa sa si /7/20/358/6 aNuzabdo'lpavacana / aNUni ghatAnyasya aNuvrato'gArItyucyate / kathamasya vrtaanaamnnurvm| srvsaavaanivRttysbhvaat| kutastahyasau nivRtta / trasaprANivyaparoparopaNAnivRtta agArItyAdyamaNuvatam / snehamohAdivazAd gRhavinAze grAma vinAze bA kAraNamityabhimatAdasatyavacanAnivRtto gRhIti dvitIyamaNuvratam / anyapIDAkara pArthivabhayAdivazAda vazya parityaktamapi padadatta tata pratinivRttAdara zrAvaka iti tRtIyamaNuvatam / upAttAyA anupAttAyAzca parAGganAyA saGgAnivRttaratigRhIti caturthamaNuvatam / dhanadhAnyakSetrAdInAmicchAvazAta kRtaparicchedo gRhIti pacamamaNubatam / - aNu zabda alpavAcI hai| jisake vrata aNu arthAta alpa hai, vaha aNuvratavAlA agArI kahA jAtA hai| prazna-agArIke vrata alpa kese hai| uttara agArIke pUre hisAdi doSokA tyAga sambhava nahI hai, isalie usake vrata alpa hai| prazna-to yaha kisakA tyAgI hai / uttara-yaha trasajIvokI hisAkA tyAgI hai, isalie isake pahilA ahisA aNuvrata hotA hai| gRhastha sneha aura mohAdike vazase gRhavinAza aura grAmavinAzake kAraNa asatya vacanase nivRtta hai isalie usake dUsarA satyANuvrata hotA hai| zrAvaka rAjAke bhaya Adike kAraNa dUsareko pIDAkArI jAnakara binA dI huI vastuko lenese usakI prIti ghaTa jAtI hai, isIlie usake tIsarA acauryANavata hotA hai / gRhastha ke svIkAra kI huI yA binA svIkAra ko huI parastrIkA saga karanese rati haTa jAtI hai, isalie usake parastrItyAga nAmakA cauthA aNuvata hotA hai| tathA gRhastha dhana, dhAnya aura kSetra AdikA svecchAse parimANa kara letA hai, isalie usake pA~cavA parigrahaparimANa aNuvata hotA hai / (rA. vA /7/20/-1547/4 ) / 8. aNuvratameM kathacit mahAnatapanA de. digbata, dezavrata-[kI huI maryAdAse bAhara pUrNa tyAga honese zrAvaka- ke aNuvrata bhI mahAvratapaneko prApta hote hai|' ve. sAmAyika/3 [ sAmAyika kAlame zrAvaka sAdhu tulya hai|] 9. mahAvratameM kathaMcit dezavatapanA i.saM./TI./10/230/4 prasiddhamahAvatAni kathamekadezarUpANi, jAtAni / iti ceducyate-jIvaghAtanivRttI satyAmapi jIvarakSaNe prvRttirsti| 10. aNu va mahAvratoMke phaloM meM antara cA, sA /6/6 samyagdarzanamaNuvratayukta svargAya mahAvratayukta mokSAya ca / - aNubata yukta samyagdarzana svargakA aura mahAbata yukta mokSaka kAraNa hai| vratacaryA kriyA-de, saskAra/2 / vrata pratimAra.ka zrA/138 niratikramaNamaNuvratapaJca kamapi zIla saptakaM cApi / dhArayate ni zalyo yo'sau vatinA mato batika 1138 / jo zalya rahita hotA huA aticAra rahita pA~co aNubatoko tathA zIla saptaka arthAta tIna guNavato aura cAra zikSAbatoko bhI dhAraNa karatA hai, aisA puruSa vratapratimAkA dhArI mAnA gayA hai| (va. zrA/207 ), (kA. A./mU/330), (dra, s/ttii/4/165/4)| sA dha/4/1-64 kA bhAvArtha-pUrNa samyagdarzana va mUla guNo sahita niraticAra uttara guNoko dhAraNa karanevAlA batika zrAvaka hai / / tahA~ ahisANuvrata gau AdikA vANijya chodde| yaha na ho sake to unakA bandhanAdi na kre| yaha bhI sambhava na ho to nirdayatAse bandhana Adi na kare / 16 / kaSAyavaza kadAcita aticAra lagate hai / 17 / rAtri bhojanakA pUrNa tyAga karatA hai / 271 antarAya TAlakara bhojana karatA hai / 30 / bhojanake samaya / 34 // va anya Avazyaka kriyAoke samaya mauna rakhatA hai / 38 / satyANuvrata-jhUTha nahIM bolatA. jhUThI gavAhI nahI detA, dharohara sambandhI jhUTha nahIM bolatA parantu svapara ApadAke samaya jhUTha bolatA hai|39| satyasatya, asatyasatya, satyAsatya to bolatA hai para asatyAsatya nahI boltaa|40 sAvadya vacana va pA~co aticArokA tyAga karatA hai / 4 / acauryANuvrata kahIpara bhI gaDA huA yA par3A huA dhana Adi adatta grahaNa nahIM karatA / 48 / apane dhanameM bhI sazaya ho jAnepara use grahaNa nahIM karatA / 46 // aticAroMkA syAga karatA hai / 10 / brahmacaryANuvrata--svadArake atirikta anya saba striyokA tyAga karatA hai / 51-52 / isa vratake pA~co aticArokA tyAga karatA hai|8| parigrahaparimANavata--eka ghara yA khetake sAtha anya ghara yA kheta joDakara unhe eka ginanA, eka gAya rakhaneke lie garbhavatI rakhanA, apanA adhika dhana sambandhiyoko de denA ityAdi kriyAokA tyAga karatA hai / 6 / / sA. dha./5/15.23 bhogopabhoga parimANa vratake antargata sarva abhakSyakA tyAga karatA hai / 15-16 / 15 prakArake khara karmokA tyAga karatA hai / 21-23 // sA.dha./6/18-26 anavadya vyApAra kare / 18 / udyAnameM bhojana karanA, puSpa toDanA AdikA tyAga kare / 20 / aneka prakArake pUjana vidhAna Adi kre|23| dAna deneke pazcAta svaya bhojana kare / 24 / Agama carcA kare / 26 / jainendra siddhAnta koza
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ vrata zuddhi 629 vratI *bata va anya pratimAoMmeM antara -de. vaha vaha naam| vrata zuddhi-de. shuddhi| vatAropaNa yogyatA-de. vrata/1/5 / vratAvaraNa kriyA-de. saskAra /2 / vratIsa. si./6/12/330/11 vratAnyahisAdIni vakSyante, tadvanto batina / --ahiMsAdika batokA varNana Age rege| ( kozameM unakA varNana vratake viSayameM kiyA jA cukA hai)| jo una vratose yukta hai ve vratI kahalAte hai / (rA. vA./6/12/24522/14 ) / 2. vratIke bheda va unake lakSaNa ta. sU./9/16 agAryanagArazca / 13 / usa bratIke agArI aura anagArI ye do bheda hai| sa. si /6/12/330/12 te dvividhA / agAra prati nivRttItsukyA saMyatA' gRhiNazca saMyatAsayatA' / -ve vratI do prakArake hai-pahale ve jo gharase nivRtta hokara saMyata ho gaye hai| aura dUsare gRhastha saMyatAsaMyata / (rA. vA6/12/2/522/51)! ta. sA./4/71 anagArastathAgArI sa dvidhA prikthyte| mahAyatA nagAra syAdagArI syAdaNuvata 71 / ve vratI anagAra aura agArIke bhedase do prakArake hai| mahAbatadhAriyoko anagAra aura aNupratiyoko agArI kahate hai| (vizeSa de. baha vaha nAma athavA sAdhu va zrAvaka) 2. vratI niHzalya hI hotA hai bha A./mU /1214/1213 Nissalelaseva pRNo mahabbadAi svvaaii| badamuvahammadi tohi duNidANamicchattamAyAhi / 1214 / -zalya rahita yatike sampUrNa mahAvato kA sarakSaNa hotA hai| parantu jinhone zalyokA Azraya liyA hai, unake bata mAyA mithyA va nidAna ina tInase naSTa ho jAte hai| ta sU./7/18 ni zalyo vrtii|18| -jo zalya rahita hai vaha vratI hai| (cA, saa./7/1)| sa. si 19/18/35618 atra codyate-zalyAbhAvAnni zalyo batAbhisabandhAda vatI, na nizzalyatvAda vatI bhavitumarhati / mahidevadatto daNDasambandhAcchatrI bhavatIti / atrocyate-ubhayavizeSaNa-- viziSTasyeSTatvAt / na hisAdhu para timAtravratAbhisabandhAd vratI bhavatyantareNa zalyAbhAvam / sati zalyApagame vratasaMbadhAi vratI vivakSito yathA bahukSIraghRto gomAni ti vyapadizyate / bahu kSIraghRtAbhAvArasatISvapi goSu na gomAstathA sazalyatvAtsarasvapi vrateSu na vrtii| yastu ni zalya' sa vrtii| = prazna-zalya na honese ni zalya hotA hai aura vratoke dhAraNa karanese vratI hotA hai / zalyarahita honese batI nahIM ho sktaa| jaise-devadattake hAthameM lAThI honese vaha chatrI nahI ho saktA ? uttara-vatI honeke lie dono vizeSaNomeM yukta honA Avazyaka hai| yadi kisIne zanyokA tyAga nahIM kiyA aura kevala hisAdi doSoko choDa diyA hai to vaha vratI nahIM ho sktaa| yahA~ aisA vratI iSTa hai jisane zalyokA tyAga karake vratoko svIkAra kiyA hai / jai se jisake yahA~ bahuta ghI dUdha hotA hai, vaha gAya vAlA kahA jAtA hai| yadi usake ghI dUdha nahIM hotA aura gAyeM hai to vaha gAyavAlA nahIM khlaataa| usI prakAra jo sazalya hai, vratoke hone para bhI vaha vratI nahI ho sktaa| kintu jo ni zalya hai vaha vratI hai / (rA. vA./7/18/5-7/546/4 ) / jJA /16/63 vratI ni zalya eva syAtsazalyo bataghAtakaH...63 =vratI to nizakya hI hotA hai| sazakya vratakA ghAtaka hotA hai| (bha, A /vi /116/277/13) / a ga. zrA/7/16 yasyAsti zakya hRdaye tridheyaM, pratAni nazyantyakhilAni tsy| sthite zarIraM hyabagAhya kANDe, janasya saukhyAni kutastanAni / 13 / jisake hRdayameM tIna prakArakI yaha zalya hai usake samasta brata nAzako prApta hote haiM / jaise-manuSya ke zarIrameM bANa ghusA ho to use sukha kaise ho sakatA hai / 11 / * saba vratoMko eka deza dhAranese vratI hotA hai mAtra eka yA dose nahIM-de. zrAvaka/3/6 / iti tRtIyaH khaNDaH jainendra siddhAnta koza
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ [pariziSTa] bhAva jisa prakAra amitagati kRta paMcasaMgraha para dikhAI detA hai usa prakAra isa para dikhAI nahIM detA hai| isa para se yaha anumAna hotA hai ki gomaTTasAra kI racanA DaDDhA kRta paMcasa graha ke pazcAta huI hai| (jai /1/372-375) / paMcasaMgraha-isa nAma ke cAra grantha prasiddha hai,-do prAkRta gAthAbaddha haiM aura do saMskRta zlokabaddha / prAkRta vAlo me eka digambarIya hai aura eka zvetAmbarIya / 325 / ina donoM para hI aneko TIkAyeM haiN| saMskRta vAle donoM digambarIya prAkRta ke rUpAntara mAtra hone se / / 326 / digambarIya haiN| pAMca pAMca adhikAro meM vibhakta hone se tathA kamestava Adi Agama prAbhRtoM kA saMgraha hone se inakA paMcasaMgraha' nAma sArthaka hai / 343 / gomaTTasAra Adi kucha anya grantha bhI isa nAma se apanA ullekha karane meM gaurava kA anubhava karate hai| ina sabakA krama se paricaya diyA jAtA hai| 1. digambarIya prAkata paMcasaMgraha-sabase adhika prAcIna hai| isake pAMca adhikAroM ke nAma hai-jIvasamAsa, prakRtisamutkIrtanA, karmastava, zataka aura sptitkaa| SaT khaNDAgamakA aura kaSAyapAhuDakA anusaraNa karane vAle prathama do adhikAroM meM jIvasamAsa, guNasthAna mArgaNA sthAna Adi kA tathA mUlottara karma prakRtiyoM kA vivecana kiyA gayA hai| karmastava Adi apara tIna adhikAra usa usa nAma vAle Agama prAbhRtoM ko AtmasAta karate hue karmoM ke bandha udaya sattva kA vivecana karate hai / 343 / isameM kula 1324 gAthAyeM tathA 500 zloka pramANa gadya bhAga hai| samaya-isake racayitAkA nAma tathA samaya jJAta nahIM hai / tathApi akalaMka bhaTTa (I.620-680) kRta rAjabArtika meM isakA ullekha prApta hone se isakA samaya vi. zaM.8 se pUrva hI anumAna kiyA jAtA hai|351 / (jai 1/pRSTha) / DA. A.N.Up. ne ise vi za 1.8 meM sthApita kiyA hai / (paM. s./pr.34)| 5-6 paMcasaMgraha kI TIkAyeM-5 digambarIya pacasaMgraha para ho TokAye upalabdha hai| eka vi.1526 kI hai jisakA racayitA ajJAta hai| dUsarI vi. 1620 kI hai / isake racayitA bhaTTAraka sumatikIti hai / 448 / parantu bhrAntivaza ise muni padmanandi kI mAna liyA gayA hai| vAstava meM grantha meM isa nAma kA ullekha granthakAra ke prati nahIM, pratyuta usa prakaraNa ke racayitA kI ora saMketa karatA hai jise granthakartA bhaTTAraka sumatikIrti ne padmanandi kRta 'jaladIva paNati' se lekara grantha ke 'zataka' nAmaka antima adhikAra meM jyoM kA tyo AtmasAta kara liyA hai / 446 / paMcasaMgraha ke AdhAra para likhI gayI hone se bhale ime TIkA kaho, parantu vividha granthoM se uddhRta gAthAo tathA prakaraNoM kI bahulatA hone se yaha TIkA to nAmamAtra hI hai / 448 / lekhaka ne svayaM TIkA na kahakara 'ArAdhanA' nAma diyA hai / 445 / cUrNiyoM kI zailI meM likhita isameM 546 gAthA pramANa to padyabhAga hai aura 4000 zloka pramANa gadya bhAga hai| (jai./9/pRSTha saMkhyA), (tii/3/376)| 6. inhIM bhaTTAraka sumatikIrti dvArA racita eka anya bhI pacasaMgraha vRtti prApta hai| yaha vAstava meM akele sumatikIrti kI na hokara inakI tathA jJAnabhUSaNa kI sAjhalI hai / vAstava meM paMcasaMgraha kI na hokara gomaTTasAra ko TIkA hai. kyoMki isakA mUla AdhAra 'pacasaMgraha' nahIM hai. malika gomaTTasAra kI 'jIvaprabodhinI' TIkA ke AdhAra para likhita 'kama prakRti' nAmaka grantha hai| grandhakAra ne ise 'laghugomaTTasAra apara nAma - saMgraha' kahA hai / samaya-vi. 1620 / (jai /1/471-480) / 2. zvetAmbarIya prAkata pacasaMgraha-zvetAmbara AmnAya kA prAkRta gAthAbaddha yaha grantha bhI digambarIya kI bhAMti / adhikAroM meM vibhakta hai| unake nAma tathA viSaya bhI lagabhaga vahI haiM / gAthA saMkhyA 1005 hai / isake racayitA candrarSi mahattara mAne gae haiM, jinhoMne isa para svayaM 8000 zloka pramANa 'svopajJa' TIkA likhI hai| isake atirikta A.malayagiri (vi.za.12)kRta eka saMskRta TIkA' bhI upalabdha hai| mUla grandha ko AcArya ne mahAna yA yathArtha kahA hai / 351 / samaya-candrarSi mahattara kA kAla vi. za. 10 kA antima caraNa nirdhArita kiyA gayA hai / 366 / (de. candrarSi), (jai /1/351 366) / __ anyAnya paMcasaMgraha-inake atirikta bhIpaMcasagraha nAmaka kaI granthoM kA ullekha prApta hotA hai| jaise 'gomaTTasAra' ke racayitA zrI nemicandra siddhAnta cakravartI ne use 'paMcasaMgraha' kahA hai zrIhari dAmodara vela kara ne apane jinaratna koza meM 'pacasagraha dIpaka' nAma ke kisI grantha kA ullekha kiyA hai. jo ki inake anusAra gomaTTasAra kA indra vAmadeva dvArA racita saskRta padyAnuvAda hai| pAMca adhikAroM meM vibhakta isameM 1468 padya haiN| ( saM./pra. 14 A.N. Up.). 3-4. saMskata paMcasaMgraha-do upalabdha haiN| donoM hI digambarIya prAkRta paMcasaMgraha ke saMskRta rUpAntara mAtra hai| inameM se eka citrakUTa (cittauDa) nivAsI zrIpAla mata DaDDhA kI racanA hai aura dUsarA A amita gati kii| pahale meM 1243 aura dUsare meM 700 anuSTupa padha haiM, aura sAtha sAtha kramazaH 1456 aura 1000 zloka pramANa gadya bhAga hai| samaya-A amitagati vAle kI racanA vi. sa. 1073 meM honI nizcita hai / DaDDhA vAle kA racanAkAla nimna tathyoM para se vi 1012 aura 1047 ke madhya kabhI honA nirdhArita kiyA gayA hai| kyoki eka ora to isameM amRtacandrAcArya (vi. 662-1012) kRta tattvArthasAra kA eka zloka isameM uddhRta pAyA jAtA hai aura dUsarI ora isakA eka zloka A jayasena naM.4 (vi 1050) meM uddhRta hai| tIsarI ora gomaTTasAra (vi. 1040) kA paddhati TIkA-indranandI kRta zrutAvatAra ke kathanAnusAra A. zAma kuNDa ne 'kaSAyapAhuDa' tathA 'SaTakhaNDAgama' ke Adya pA~ca khaNDoM para 'paddhati' nAmaka eka TIkA likhI thI, jisakI bhASA saMskRta tathA prAkRta kA mizraNa thI, parantu zAmakuNDa kyoMki kunda kunda kA hI koI bigar3A huA nAma pratIta hotA hai isalie kucha vidvAnoM kA aisA anumAna hai ki A. kunda kunda kRta 'parikama TIkA' kA hI yaha koI apara nAma hai / (jai./1/274) / jainendra siddhAnta koza
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ pariziSTa 632 vyAkhyA prajJapti parikama TokA-indranandI kRta tAvatAra ke kathanAnusAra A kAla meM hone kI sUcanA upalabdha hone se inako hama vi. za. 12 ke kundakunda ne paTavaNDAgama ke Adya 5 khaMDoM para 12000 zloka pramANa pUrvArdha meM sthApita kara sakate hai / 360 / (jai./9/pRSTha sNkhyaa)| isa nAma kI eka TIkA racI thI / 264 / dhavalA TIkA meM isake uddharaNa prAya 'jIvasthAna' nAmaka prathama khaDa ke dvitIya adhikAra mahAbandha-30,000 zloka pramANa yaha siddhAnta grantha A bhUtabalI mahAbandha-... 'dravya pramANAnugama' meM Ate hai, jisa para se yaha anumAna hotA hai (I. 66-156) dvArA racita SaTvaMDAgama kA antima khaMDa hai, jo ki isa TIkA meM jIvoM kI sakhyA kA pratipAdana bahUlatA ke sAtha atyanta vizAla tathA gambhIra hone ke kAraNa eka svatantra grantha ke kiyA gayA hai| dhavalAkAra ne kaI sthAnoM para 'parikarma sUtra' kahakara rUpa meM prasiddha ho gayA hai| vibaraNAtmaka zailI meM ati vistAra yukta isa TIkA kA hI ullekha kiyA hai, aisA pratIta hotA hai / 268 / tathA subodha hone ke kAraNa kisI bhI AcArya ne isa para koI TIkA kunda kunda kI samayasAra Adi anya racanAoM kI bhAMti yaha grantha nahIM likhI / A. vIrasena svAmI ne bhI khaMDoM para to vistRta gAthAbaddha nahIM hai, tadapi prAkRta bhASAbaddha avazya hai| pa. kailAzacanda TIkA likhI, parantu isa SaSTama khaMDa para TIkA likhane kI Avaise kundakunda kRta mAnate haiM / (jai /1/pRSTha sNkhyaa)| zyakatA nahI smjhii| (jai./1/152)| isa grantha meM svAmitva bhAgA bhAga Adi anuyoga dvAroM ke dvArA vistAra ko prApta prakRti, sthiti, bappadava-indranandi kRta zrutAvatAra zloka na.171-176 ke anusAra anubhAga va pradeza bandha kA aura unake mandhakoM tathA 'bandhanIyoM kA bhAgIrathI aura kRSNA nadI ke madhya arthAta dhAravADa yA belagAMva vivecana nibaddha hai| (jai./1/153) / isa grantha kI prArambhika bhUmikA jile ke antargata utkalikA nagarI ke samIpa 'magaNavallI' grAma meM 'satkarma' nAma se prasiddha hai, jisa para 'satkarma patrikA' nAmaka A zubhanandi tathA zivanandi (I za 2-3) se siddhAnta kA zravaNa vyAkhyA upalabdha hai / (de. satkarma pbjikaa)| karake Apane kaSAyapAhuDa sahita. SaTava DAgama ke Adya pAca khaMDoM para 60,000 zloka pramANa aura usake mahAbandha nAmaka SaSTama vizeSAvazyaka bhASya-A jinabhadra gaNI kSamAzramaNa dvArA racita khaMDa para 8000 zloka pramANa vyAkhyA likhI thii| (jai /1/2711, yaha eka vizAlakAya siddhAnta viSayaka zvetAmbara grantha hai / grantha (to./2/65) / inhone SaTkha DAgama se 'mahAbandha' nAmaka SaSTama khaMDa samApti meM isakA samApti kAla vi 666 batAyA gayA hai| parantu paM. ko pRthaka karake usake sthAna para uparyukta 'byAkhyA prajJapti' kA sukhalAla jI ke anusAra yaha isakA lekhana kAla hai| grantha kA racanA saMkSipta rUpa usame milA diyA thaa| samaya-inake guru zubhanandi ko kAla usame pUrva lagabhaga vi, 650 meM sthApita kiyA jA sakatA hai| bI ni za 5 kA vidvAna kalpita karake DA nemicandra ne yadyapi (jai./2/331)| bI. ni za.5-6 I. za. 1) meM pratiSThita kiyA hai, parantu indranandi kRta zrutAvatAra ke anusAra ye vi. za. 7 (I. za 6-7) ke vidvAna hai| vyAkhyA prajJapti-SaTakhaNDAgama ke cha' khaMDoM se adhika vaha ati rikta khaDa jise A, bhUtabalI ne choDa diyA thA, aura jise A. bappadeva (vi za.7) ne 60,000 zloka pramANa vyAkhyA likhakara marUyAgAra-karma prakRti/263,sittari yA saptatikA / 3181, pUrA kiyA thA / bATagrAma (baDaudA) ke jinamandira meM ise prApta karake pacasaMgraha / 360 / Adi zvetAmbara granthoM ke TIkAkAra eka prasiddha ho zrI bIrasena svAmI ne 'satkarma' nAma se dhavalA ke pariziSTa rUpa svetAmbarAcArya / samaya-'karmaprakRti' kI TIkAye gargarSi (vi.za 10) eka atirikta rakhaDa kI racanA kI thii| (de satkarma) (indranandi aura pacasagraha kI racanA gujarAta ke cAlukyavaMzI nareza ke zAsana- zrutAvatAra zla 173-181); (jai /1/276), (tI/2/66) / samApta jainendra siddhAnta koza