Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ ... zabda saMkhyA 10545 AyurvedIya vizva-koSa 854 (AyurvedIya koSa kA tRtIya khaNDa ) An Onoyclopeedical syurvedic Dictionary ( With full details of Ayurvedic, Unani and Allopathicterms. ) arthAt zrAyurveda ke pratyeka aGga pratyaGga sambandhI viSaya yathA nighaNTu, nidAna, roga-vijJAna, vikRta-vijJAna, cikitsA-vijJAna, rasAyana-vijJAna, bhautika-vijJAna, kITANu-vijJAna ityAdi prAyaH sabhI viSaya ke zabdoM enaM unakI anya bhASA (dezI, videzI, snAnIya evaM sAdhAraNa bolacAla) keparyAyoM kAvistRta vyAkhyA sahita apUrva saMgraha / vyAkhyA meM prAcIna va arvAcIna matoM kA cikitsA-praNAlI-traya ke anusAra tulanAtmaka evaM gaveSaNApUrNa vivecana kiyA gayA hai| isameM 4000 se adhika vanaspatiyoM, samagra khanija evaMcikitsAkArya meM AnevAlI prAyaH sabhI zrAbazyakaprANivarga kI tathA rAsAyanika auSadhoM ke Ajataka kI zodhoM kA sarvAGgIna sundara subodha evaM prAmANika varNana hai / isake sivA isameM sabhI prAcIna arvAcIna rogoM kA vistRta nidAna cikitsAdi bhI varNita hai / saMkSepa meM Ayurveda (yUnAnI tathA DAkTarI) sambandhI koI bhI viSaya aisA nahIM,cAhe... vaha prAcInaho yA arvAcIna jisakA -isameM samAveza nA ho 14 lekhaka tathA saMkalana-kartA - zrI bAbU rAmajItasiMha jI vaidya zrI bAbU dalajItasiMha jI vaidya rAyapurI cunAra, (yU0pI0) prakAzakaJ zrI paM0 vizvezvaradayAlu jI vaidyarAja sampAdaka-anubhUta yogamAlA' barAlokapura iTAvA, (yU0 pI0) 1 ma saMskaraNa, 1000 prati ) sarvAdhikAra ( mU0 sajilda 6 / ) samvat 1666 vi0 tathA san 1642 / prakAzakAdhIna hai ( ajilda 5) EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE zrI paM. vizvezvaradayAlu jI ke prabandha se zrI harihara presa, barAlokapura-iTAvA meM mudrita /
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ bAbU rAmajItasiMha jI vaidya, rAyapura mudraka evaM prakAra zrI harihara phAina ArTa barAlokapura-iTAvA kUpI
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ vijJapti usa jagatpitA paramAtmA kI asIma kRpA se AyurvedIya vizvakoSa kA yaha tIsarA bhAga hama Apake kara kamaloM meM samarpita kara rahe haiM isakI hameM bar3I prasannatA hai, isa bhISaNa parivartanakArI samaya meM jaba ki bar3e zaharoM ke bar3e 2 kArakhAne sthAnAntari ho cukehaiM jinase hama apane liye Avazyaka sAmAna kharIdane the / ataH eka 2 ke cAra 2 dene para bhI manonukUla sAmigrI kA milanA nitAnta hI kaSTa kara evaM saMbhava ho rahA hai, aura kI kyA kaheM kAgaja kI aisI bhISaNa tejI jaba ki kAgaja kA dAma sAdhAraNatayA chaH gunA ho rahA hai aura itane para bhI icchita prApta kI saMbhAvanA hai| sabhI sAmAna asaukarya isa para bhI hamane apanI pUrva pratijJA ke anusAra pratyeka jilda 800 pRSTha arthAta 100 phArma dene kI thI, usI ke anurUpa viSayakI kamI bar3hIke anusAra kisI meM kama aura kisI meM jyAdA pRSTha kara tInoM bhAgoM kI pRSTa saMkhyA 2438 karake pratyeka bhAga ke 800 pRSTa pUre kara hI diye gaye haiN| aura vahI purAnI bheSa bhUSA va kImata rakhI gaI hai, jo samaya ko dekhate huye atyadhika kama hai aura hameM atyadhika ghATe meM DAla rahI hai, paraMtu sevAbhAva aura pustaka prakAzana ko pUrNa karane kI pratijJA meM vRddha hokara hama isakI paravAha nahIM kara rahe haiM, yaha kamI bhagavAna hI pUrNa kareMge yA Apa loga hI / hameM duHkha to sirpha yahI hai ki hama itane bar3e upayogI kArya ko lekara jisa AzA se vaidya samAja ke sanmukha Aye the usa prakAra Apane usakA svAgata nahIM kiyA. hamane socA thA ki isake grAhaka hamAre vaidyabandhu bahuta bar3I tAdAda meM bana jAveMge aura koSa hAthoM hAtha nikala jaavegaa| parantu vaha AzA bAdala ke puSpavata hI bekAra huI aura koSa ke itane bhI grAhaka na huye ki lAgata mAtra bhI vyaya vasUla ho jAtA / isa prakAra pratyeka bhAga meM anumAnika 5000 hajAra kI rakama baTTe khAte meM hI par3atI rahI isase prakAzaka lekhakoM ko bhI saMtuSTa na kara sakA jisase vaha bhI bar3I mandagati se kArya utsAha rahita ho karane lage aura prakAzaka bhI mUladhana ko gamAkara dravya kI AzA meM hI cAtakavata TakaTakI lagAye rhaa| kArya to lAbhArtha kiyA gayA thA para gamAyA mUladhana bhI ? aisI sthiti meM anya koI bhI prakAzaka hotA to vaha aise jaTila kArya ko sadaiva ke liye hI chor3a detA parantu yahAM to vicitra hI gatividhi hai vaha hai kevala jIvana meM zrAyurveda kI sevA usakI bichur3I huI sAhitya ko pUrNakara usakI pratiSThA kI dhAka jamAnA apane vaidya bandhuoM ko pUrNa cikitsaka banA saMsAra kA kalyANa karane ke liye pUrNa rUpa se jJAnAnvita karanA, isI uddezya ko lekara itane bhISaNa prahAra para bhI hama apanI pratijJAnusAra ise prakAzita hI kiye jA rahe haiN| hAM ? dravya saMcaya ke liye samaya adhika laga rahA hai jaba itanA prakAzana yogya dravya baca rahatA hai taba hama zana kI tarapha daur3ate haiM aura lekhakoM ko utsAhita karate haiM taba vaha meTara tayAra kara hameM dete haiM aura ha bhI apanA kArya calAte huye ise chApakara Apake pAsa pahu~cAte haiM isa prakAra san 1634 meM isa koSa kA prathama bhAga prakAzita kiyA gayA thA aura dUsarA bhAga 1637 meM yaha tIsarA bhAga 1640 meM prakAzita ho rahA hai isake prakAzana meM pUre pAMca varSa kA samaya calA gayA arthAt 6 sAla kevala tI bhAga hI nikala sake itane samaya meM sampUrNa koSa nikala jAtA parantu kyA kareM hama dravya sa vivaza dravya bhI nikala AtA to hameM koI cintataM phArma 100 dina meM roSa 4 mahIne meM sakatA hai isa prakAra pratyeka varSa meM eka bhAga ke grAhaka itane bhI bana jAte ki koSa kA lAgata bhara * koSa kA hI kAma hotA rahatA 100 10 phArmA meTara presa yogya 6 mAsa meM bana mila sakatA hai|
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ kha ] phira bhI yaha nahIM mila rahA hai, isakA sArA javAba vaidya samAja evaM Ayurveda premiyoM para hai, kisI bhI kSetra meM dekhiye koI bhI navIna sAhitya prakAzita hote hI caTa samApta ho jAtAhai, isakA kAraNa yahI hai ki una 2 kSetroM ke vidvAna usa navIna sAhitya ko par3hane kI ruci rakhate haiM aura kharca kara apane jJAna kI vRddhi karanA cAhate haiM, parantu Ayurveda kSetra meM yaha gati vidhi nahIM, vedya bandhu apane jJAna kI vRddhi hI nahIM cAhate, vaha to lakIra ke phakIra bane rahane meM masta haiN| vaha to zAGgadhara, mAdhava nidAna ko hI paryAptasamajha do rupaye mUlya kI pustakoMse hI pUre vaidya rAja banane ko tayArahaiM, isake alAvA vaha kucha navInatA apane meM lAne ko tayAra nahIM haiN| yadi aisA sAhitya aMgrejI meM nikalatA to kaI gunI kImata honeparabhI Aja kaI saMskaraNoM meM vibhAjita ho gayA hotA, aMgrejI sAhityakI Ajakala kadara hai, aMgrejI par3he sAhitya premI haiM, vaha apane ko navIna 2 jJAnoM se pUrNa dekhanA cAhate,tabhI vaha sAhitya Aja sabase ucca hai| jaba taka aisI bhAvanA vaidya samAja meM nahIM hotI, taba taka isakA sAhityaka kSetra pUrNatayA bar3ha nahIM sakatA aura na vaidya hI pUrNa jJAnayukta ho sakate haiM / yaha koSa kitanA upayogI hai, vaidyoM ko isase kitanA lAbha hogA, yaha bAta to Apane vidvAnoM ke dvArA hI sunI hogI isakI chapI huI AlocakAoM meN| sahayogiyoM kI bhASA meM bhI suniye, vanauSadhi caMdrodayakAra apanI bhUmikA meM likhate haiN| lekhakoM ne jisa mahAna parizrama se yaha kArya uThAyA hai use dekhakara kahanA par3atA hai ki agara yaha graMtha aMta taka saphalatA pUrvaka prakAzita ho gayA to rASTra bhASA hindI ke gaurava ko pUrI taraha se rakSA karegA, yaha grantha anupama hogA isameM saMdeha nhiiN| -caMdrarAja bhaMDArI itanA hone para bhA hamane pRSTa saMkhyA, viSaya kI uttamatA meM aura mUlya kI svalpatA meM krAMti kI hai, aba taka kA koI bhI prakAzana itane kama mUlya kA dekhane para bhI na milegA, aba taka ke sabhI koSa kevala vanauSadhi guNa pradarzaka hI hai| parantu isa koSa meM aura bhI kaI vizeSatAyeM haiM, zarIra, khanija, bhautika, vijJAna ke sivAya nighaNTu, cikitsA prasiddha yogasaMgraha isakI anupama dena hai / parantu hama to lAgata mUlya meM hI dene ko tayAra the tAki thor3e dAma meM hI laiMga isakA saMgraha kara lAbhase vaMcita na raha jAya / saca pUchiye to yaha koSa pRSTa saMkhyA meM, viSaya kI uttamatA eThAM navInatA meM, mUlya kI nyUnatA meM saMsAra meM krAMti sthApita kara rahA hai Aja taka koI bhI pustaka itanI upAdeya dar3ane para bhI na milegI phira bhI koSa ke liye aisA pramAda kyA samAja ko zobhA detA hai| aura kaI vizeSatAyeM bhI haiM parantu hamAre pAsa propegaNDA karane kA samaya nahIM hai pUrNa jJAna ke liye Apako anya koSoM ke hote huye bhI isa koSa se hI paryApta sahAyatA lenA hogii| isake prakAzana kI derI Apake jimme hI hai Apa hI usake jabAbadAra haiN| yadi isI prakAra kI zithilatA rahI to saMbhava hai koSa pUrNa bhI na ho sake isIliye dayA karake pratyeka vaidya bandhu ko isakI eka 2 prati avazya kharIdanA cAhiye aura apane jAne huye mitra vaidyoM ko bhI grAhaka banAkara isakI bikrI bar3hAne kI dayA karanI cAhiye, tAki koSa jalda se jalda pUrNa ho Ayurveda kSetra meM camatkAra pradarzita karane meM saphalatA prApta kreN| hamArA jo kartavya thA hamane pUrNa kiyA aba ApakA kartavya hai use jisa prakAra cAheM pUrNa kareM sArI vyavasthA Apake sAmane hai| bhagavAna icchA pUrNa kare yahI kAmanA hai| aise upayogI prakAzanoM ke liye dhanI mAnI, rAjA, raIsa bhI sahAyatA pradAna karatehaiM ata: vaidyoM ko isa tarapha bhI dhyAna dekara sahAyatA dalAkara isa kArya ko pUrNa karane meM hameM sahayoga denA yA dilAnA cAhiye tAki yaha kArya pUrA ho jAya / prakAzaka:
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ * zrI dhanSantarayenamaH OM nikhila bhAratavarSIya saptaviMzatitama vaidyasammelanaM nAgapura / pradarzana-vibhAga pramANa-patram You You You You You You You You You You You You You You You You You You You You You You You You You You De You You You You You You You You You You You 6 zrImatAM barAlokapura nivAsinI paM0 vizvezvaradayAlu rAjavaidya ityeteSAM pradarzana - samAgato AyurvedIya vizva-koSa graMtho nitAntavaidyopayukta ityavadhAryatebhyaH svarNapadakena saha, prathamazreNyAH pramANapatrametatsammAna pUrvakaM pradIyate AzAsyate ca viSaye'sminnativRddhiM kurvantu nitarAmiti / padarzanAdhyakSa:vaidyarAja gaMgAdhara viSNu purANika panavela parIkSaka samitibhiSaka kezarI zrI govardhana zarmA chAMgANI prANAcArya sundaralAla zuklaH lakSmIkAnta dAmodara purANIka gaNeza zAstrI jozI aayurvedaacaary| pradarzana maMtriNaH tA. 17-8-38
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ [kha] AyurvedIya vizva-koSa para prasiddha-prasiddha vidvAnoM kI sammatiyAM suprasiddha vanaspati zAstrajJa evaM vanauSadhi-anveSaka zraddhaya ThA0 valavaMta siMhajI M. S. C. prophesara Ayurveda kAleja hiMdU vizva vidyAlaya koSa ke sambandha meM isa pUkAra apane udgAra prakaTa karate haiM"Ayurveda kI zAstrokta paribhASA jitanI vyApaka ho sakatI hai, AyurvedIya vizva-koSa kA viSaya kSetra bhI utanA hI vyApakarakhA gayA hai / yaha bAta koSa ke lekhaka dvaya hamAre mitra ThA0 rAmajIta siMha jI tathA ThA0 dalajItasiMha jA ke udAra aura vistRta dRSTikoNa kI paricAyaka hai| aneka kSetroM ke vizeSajJa tathA bar3e 2 vidvAnoM kI prazaMsAtmaka sammatiyAM unakI saphalatA kI dyotaka haiN| vanaspati-vijJAna aura tatsambandhI khojoM meM adhika ruci hone ke kAraNa maiMne prastuta graMtha ke vanaspati viSayaka aMza ko dhyAna se dekhA / mujhe isa bAta kI prasannatA huI ki isa kSetra meM hamAre yazasvI lekhakoM ne saMdigdha dravyoM para nirNayAtmaka buddhi se vicAra karane tathA prakAza DAlane kA prayatna kiyA hai jaisA ki Ajakala ke virale hI lekhaka karate hai| saMjJAoM kI vyutpatti kA jJAna saMdigdhatA nivAraNa kA eka pradhAna sAdhana hai jise Apa logoM ne apanAyA hai| yaha tabhI sambhava hai jaba dravyoM kA pratyakSa jJAna ho aura tatsambandhI sampUrNa sAhitya kA avalokana kiyA gayA ho / ina dizAoM meM lekhaka mahodayoM kI vyAkula jijJAsA tathA unakI udyamazIlatA tathA anavarata prayatna ko dekhakara hameM AzA karanA cAhiye ki koSa ke AgAmI khaMDoM meM kramazaH adhikAdhika khoja pUrNa vicAroM kA samAveza hotA jaaygaa| Ayurveda-kAleja ) zrIyut ThA0 valavaMtasiMha jI hiMdU vizvavidyAlaya kAzI tA0 20 apraila 1942 I.) AyurvedIya vizva koSa dvitIya khaMDa ke sambandha meM Ayurvedika kAleja-patrikA (hiMdU vizvavidyAlaya ) kI rAyaupayukta pustaka meM Ayurveda, yUnAnI evaM elopaithI meM prayukta zabdoM ke artha aura unakI vyAkhyA dI gaI hai / pustaka ko dekhane se yaha patA lagatA hai ki yaha vizva-koSa gaMbhIra adhyayana aura parizrama se likhA gayA hai / Ayurveda-saMsAra meM isa prakAra kA yaha prathama prayAsa hai| bahuta dinoM se jisa kamI kA anubhava vidvAna loga kara rahe the, nissaMdeha isase vaha kamI pUrI ho jaaygii| pUrNa prakAzita hone ke bAda yaha eka Ayurveda kA ujjvala ratna hogaa| vidyAthiyoM se lekara vidvAna vicArakoM taka ke liye paThanIya mananIya aura saMgrahaNIya hai / prakAzaka aura saMkalana kartAoM ke isa kArya kI hama sarAhanA karate haiM ki ve ise pUrNa karane kA nirantara prayatna karate raheMge jisase yaha mahAn graMtha zIghra hI taiyAra ho /
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ ga ] 'vanaspati-caMdrodaya' kI bhUmikA prathama bhAga pR0 7 para ___graMtha ke lekhaka mahAzaya likhate haiM-harSa hai ki hAla hI meM hindI meM cunAra-nivAsI bAbU rAmajIta siMha aura bAbU dalajIta siMha vaidya ne mahAna parizrama ke sAtha eka AyurvedIya vizva-koSa kA praNayana prArambha kiyA hai| isa graMtha ke do bhAga nikala cuke haiM / lekha koM ne jisa mahAna parizrama se yaha kArya uThAyA hai use dekhakara kahanA par3atA hai ki agara yaha pratha aMta taka saphalatA pUrvaka prakAzita ho gayA to rASTra-bhASA hindI ke gaurava kI pUrI taraha se rakSA kregaa| DAkTara bhAskara goviMda ghANekara, bI0 ela0 sI0, ema. bI. bI. esa. AyurvedAcArya, prophesara Ayurveda kAleja, hiMdU vizva vidyAlaya vanArasa likhate hai'AyurvedIya koSa kA prabhama vibhAga maiMne AdyopAMta dekhA / isake aura bhI kaI bhAga nikala cuke haiM / isakA nirmANa karake lekhaka dvaya ne vaidya-samAja ke Upara atula upakAra kiyA hai| yadyapi graMtha kA nAma AyurvedIya koSa hai tathApi isameM Ayurveda, yunAnI aura elopaithI ina tInoM cikitsA praNAliyoM ke sampUrNa viSayoM kA vive vana akArAdi krama se kiyA gayA hai / arthAt yaha graMtha vaidyaka kA jJAnakoSa hai jo lekhaka dvaya ke anavarata parizrama kA phala hai / isa prakAra ke eka do koSa pahale ho cuke haiN| parantu unase yaha koSa adhika vistRta aura adhika upayogI hai / isaliye vaidya mahAnubhAvoM se merI prArthanA hai ki ve isa graMtha ko kharIda kara apanA jJAna bar3hAveM, tathA sAhasI lekhaka dvaya kI utsAha vRddhikara 'eka paMtha do kAja' kI kahAvata caritAtha kreN| sudhAnidhi nAmaka Ayurveda patrikA meM usake yazasvI saMsthApaka aura sampAdaka, isa graMtha kI samAlocanA karate huye likhate haiM"isameM Ayurvedika viSayoM ke sAtha hI tibbI aura elopaithI sambandhI zabdo kA bhA saMgraha kiyA gayA hai| Aja taka kI khojoM kA phala bho isameM dekhane ko milegA; anannAsa jaise bahuta se navona padArthoM kA samAveza bhI isameM milegaa| aise vRhat-graMthoM meM jo dhana-rAzi lagatI hai usaka lagAne kA sAhasa kara paMDita vizvezvaradayAlu jI ne AyurvedIya jagata kA bar3A upakAra kiyA hai, sabase adhika dhanyagada to isake saMkalanakartA cunAra-nivAsI bAbU rAmajItasiMha jI vaidya aura bAbU dalajItasiMha jI vaidya ko hai, jinhoMne varSoM parizrama kara aura jaMgala pahAr3oM kI khAka chAnakara tathA rasAyana, bhautika vijJAna, jantuzAstra, vanaspati zAstra, zarIrazAstra, dravyaguNa zAstra, zarIra kriyA vijJAna, zavaccheda, auSadha nirmANa, prasUtizAstra, byavahAra-Ayurvada, strI-roga, vAlaroga, viSataMtra Adi ke graMthoM kA Alocana kara zabda-saMgraha aura unakA artha diyA hai| kahIM-kahIM Avazyaka vizada byAkhyA kara graMtha kA mahatva bar3hA diyA gayA hai / vaidyoM ko isase acchI sahAyatA milegii|"
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ "AyurvedIya vizva-koSa" ke dvitIya khaNDa ke saMbandha meM Arogya-darpaNa ke saMpAdaka likhate haiM"isameM aMka zabda se lekara eksaTai kTam "zavda taka cikitsA-vijJAna meM vyavahRta zabdoM kI byAkhyA kI gaI hai / prAyaH cikitsA sambandhI sabhI zAkhAoM ke zabdoM kA saMkalana akArAdi krama se kiyA gayA hai aura unakI vyAkhyA vistRtarUpa se kI hai| Ayurveda, yUnAnI aura DAkTarI ke aneka viSayoM kI jAnakArI jitanI isa graMtha se ho sakatI hai utanI kisI anya se nahIM ho sktaa| isa graMtha ke lekhaka aura prakAzaka samasta vaidya-samAja ke dhanyavAda ke pAtra haiN| pratyeka vaidya aura vaidyaka saMsthA ko ise avazya maMgAnA cAhiye / yadi vedya-samAja utsAha-varddhana na kare, to phira AyurvedIya sAhitya aise grathoM se zUnya hI rhegaa| pustaka ke AkAra aura upayogitA ko dekhate huye mUlya bhI ucita hI hai| vaidyaratna kavirAja pratApasiMha, prANAcArya, rasAyanAcArya, prophesara aura suparinaTenDenTa ___ Ayurveda-kAleja hiMdU vizva vidyAlaya banArasa likhate haiM "AyurvedIya vizva-koSa" kA dvitIya bhAga avalokana kiyaa| yaha koSa Ayurveda cikitsA vyavasAyiyoM ke liye upAdeya hai| vividha prakAra ke cikitsA sambandhI-viSayoM kA saMkalana bar3e parizrama aura anusaMdhAna ke sAtha kiyA gayA hai| AzA hai baidya-samAja isa graMtha ratna ko apanAkara saMkalayitAoM kA utsAha parivardhana kreNge| kalakattA ke 'jarnala Apha Ayurveda' patra ke saMpAdaka likhate haiM In 'Ayurvediya. Vishwa-Kosh' by Babus Ramjit Singh and Daljit Singh ji Vaidya, published from Anubhut Yogmala Office, Baralokpnr Etawah (U. P.), the joint authors have employed monumental labourg in compiling an encyclopoedic dictionary of Ayurve dic literature. Such books are really precious additions to this wealth of Ayurvedic culture, embracing a wide range of comprehensive study. The authors deserve congratulations for the gigantic ventre they have embarked upon, and the first two volsmes that have al ready seen light well justify the high hope thatthe subsequent parts completing the colossal task will, by its successful fulfilment, largely help to facilitate the cultivation of Ayurvedic lore in these days of our sastras. Renaissance couched in the rashtra bhasha of Hindustani the 'kosh' will be of all India utility. Kaviraj M. K. Mukherjee B. A. Ayurvedshastri Journal of Ayurved Calcutta
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ rAjavaidya paM0 ravIndra zAstrI kavibhUSaNa isa graMtha kI samAlocanA karate huye likhate haiMAyurvedIya vizva-koSa ke prathama khaMDa ko maiMne khUba acchI taraha dekhA hai| graMtha ke sAMgopAMga adhyayana ke bAda maiM isa nizcaya para pahu~cA hU~ ki vAstava meM yaha krAntakArI aura advitIya graMtha na hai, AyurvedIya nighaMTu ke sAtha hI elopethika tathA hikamatI nighaNTu kA ulleba hone se sone meM sugandha ho gaI hai pratyeka zabda kA varNana Ayurvedika dRSTikoNa se hone para bhI sAdhAraNa janatA bhI isase bahuta lAbha uThA sakatI hai, merA vizvAsa hai ki isa pustaka ke prakAzana se Ayurvedika sAhitya ke eka pradhAna aMga kI pUrti ho gaI hai, jo vaidya mAtra ke liye abhimAna kI bAta hai| pustaka ke lekhaka mahodayoM ne nizcaya hI apane jJAna ora anveSaNa kA sadupayoga karake vaidyoM kA na kevala hita hI kiyA hai apitu unake liye eka Adarza bhI banA diyA hai / pustaka ke prakAzaka mahodaya ne vAstava meM aise vizAlakAya graMtha kA prakAzana karake apane satsAhasa aura Ayurveda prema kA paricaya diyA hai / maiM lekhaka aura prakAzaka donoM ko hI isa sadudyoga ke liye dhanyavAda detA huuN| vaidya mAtra se merI yaha apIla hai ki vaha apanI jJAna vRddhi ke liye pustaka kI eka prati apane pAsa avazya rkkheN| kavirAja zazikAnta bhiSagAcArya, pUrva sampAdaka jIvanasudhA isa graMtha kI upayogitA para likhate haiMAyurveda sAhitya meM isa prakAra ke mahA koSa kI nihAyata jarUrata thI, jisake svAdhyAya se vaidyaka DAkTarI aura yUnAnI kA pUrNa jJAtA ho sake, yaha bAta AyurvedIya vizva koSa se pUrNa ho sakatI ' hai, hiMdI meM abhI taka aisA abhUta pUrva graMtha nahIM thaa| yaha abhAva bhagavAna vizvezvara ke dvArA pUrNa ho rahA hai, Ayurveda kA sAhitya saMsAra ke saba sAhityoM se pichar3A huA hai| jaba taka isa prakAra kI jJAna vardhita anupama pustakoM kA nirmANa nahIM hogA, taba taka Ayurveda sAhitya nahIM bar3ha sktaa| o kArya Ayurveda mahA maMDala ke hAthoM dvArA kabhI kA samApta ho jAnA cAhiye thA, vaha gurutara kArya paM0 vizvezvaradayAlu jI apane nirbala kaMdhoM para uThA rahe haiM, ata: ve dhanyavAda ke pAtra haiN| kiMga jArjasa meDIkala kAleja DipArTamenTa Apha phArmAkAlAjI lakhanaU 23 mArca san 1936 I0 priya mahAzaya ! Apane jo apane 'AyurvedIya koSa' kA prathama khaMDa preSita kiyA, usake liye maiM Apako dhanyavAda detA hU~ / isa prakAra kI racanA dIrgha prayAsa evaM mahAna yogyatA kI apekSA rakhatI hai| mujhe isameM koI sandeha nahIM ki, bhAratIya cikitsA praNAlI ke premiyoM dvArA yaha pUrNatayA abhinandita hogaa| maiM Apake isa udyoga kI saphala nA kA abhilASI huuN| vI0 ena0 byAsa ema0 vI0, rAyabahAdura, pradhAnAdhyakSa nighaNTu vibhAga vizvavidyAlaya-lakhanaU
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ ca ] bhArata prasiddha Ayurveda mArtaMDa, ni0 bhA0 vaidya sammelanoM ke sabhApati zrI yAdava jo trikamajI AcArya bambaI likhate haiM "ApakA bhejA huA 'koSa' milA, isa koSa ke prasiddha karane kA ApakA prayatna stutya hai / zabdoM kI vyAkhyA isameM dekhane ko mila sakatI hai| kevala eka hI 'koSa' se aneka koSoM ke rakhane kI takalIpha nahIM uThAnI pdd'egii| vaidyoM ko isakA saMgraha avazya karanA cAhiye / " ni0 bhAratavarSIya vaidya sammelana ke bhUtapUrva sabhApati labdhapratiSTha bayovRddha AyurvedAcArya zrI paM0 govardhana zarmA chAMgANI Ayurveda ratna, bhiSak kezarI nAgapura se tA0 12-6-38 ko likhate haiMAyurvedika bhautika sAhitya ko prakAza kara vastutaH Apane Ayurveda saMssAra ko RNI banA diyA hai| paramAtmA Apako lomazAyu pradAna kare tAki phira bhI Apa uttarottara maulika sevA Ayurveda kI kara skeN| sampAdaka - navarAja sthAna akolA / lekhaka tathA saMkalanakartA sarva zrI rAmajIta siMha jIvaidya aura dalajIta siMha jo vaidya prakAzaka paH vizvezvaradayAla jo vaidyarAja barAlokapura iTAvA bhUlya 6 ) sajilda ajilda 5 ) ru0 | bhArata anAdi kAla se adbhuta vizeSatAoM ke liye jagata prasiddha rahA hai / usane saMsAra ko jahAM darzana aura vijJAna kA Alaukika saMdeza dekara apanA mastaka UMcA kiyA hai vahAM vaha cikitsA vijJAna meM bhI sarvopari rahA hai| kintu dhIre dhIre ye sArI vizeSatAyeM hamArI mAnasika gulAmI ke kAraNa hama se dUra bhAga rahI hai aura hama pratyeka kSetra meM parAvalambI bana rahe haiM bhArata kI AyurvedIya auSadhiyAM apane guNoM Adi meM apanI sAnI nahIM rakhatIM vazarte ki unakA upayoga samyak rUpa * meM yathA vidhi kiyA jAya / 1 prastuta koSa meM rasAyana, bhautika vijJAna, zalya zAstra Adi Ayurveda viSayaka hindI saMskRta aura vibhinna bhASAoM ke zabda unakI vyutpatti evaM paribhASA sahita akArAdi krama se parizrama pUrvaka saMgrahIta kiye gaye haiM / aneka sthaloM para khoja pUrNa noTa diye gaye haiM jina se prAcIna aura zravocInavaidyoM kI aneka zaMkAoM kA nivAraNa sahaja hI ho jAtA hai a se lekara ajJAta yakSmAtaka lagabhaga 10210 se bhI adhika zabdoM kA yaha upayogI koSa pratyeka baidya ke liye upayogI siddha hogA isa meM sandeha nahIM / zrI gaNapaticandra kelA, sampAdaka 'dhanvantari' vijayagar3ha (alIgar3ha) se likhate haiM 66 " AyurvedIya - koSa" milA, hArdika dhanyavAda ! aisA Avazyaka vizAla Ayojana Apa uThA , rahe haiM, isake liye donoM hI racAyatAgaNa hamAre hArdika dhanyavAda ko svIkAra kareM / vizvezvara bhagavAna ne prakAzitakara vaidya samAja kA jo upakAra kiyA hai, vaha stutya hai / aise vizada vizAla vizeSopayogI graMtha ke saMkalana meM samasta baidya-samAja aura saMsthAoM ko sahAyatA dekara utsAha bar3hAnA cAhiye / "
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ cha ] sampAdaka 'Ayarveda saMdeza' lAhaura ( 15 sitambara 1934 I. ) ke aGka meM likhate haiM "yaha koSa apanI paddhati kA pahilA hI koSa hai, jisameM vaidyaka, yUnAnI aura elopaithI meM prayukta zabdoM ke na kevala atha diye gaye haiM, varana sampUrNa sarva matAnusAra vyAkhyA kI gaI hai. yathA azvagaMdhA kI vyAkhyA 5 pRSThoM meM samApta kI gaI hai / arthAt asvagaMdhA kA svarUpa, paryAya, aMgrejI nAma vAnaspatika varNana, utpatti sthAna, AkRti, prasiddha-prasiddha yAga tathA azvagaMdhAriSTa, azvagaMdhA pAka, azvagaMdhA cUrNa, azvagadhA ghRtAdi, mAtrA, guNa, anupAnAdi sahita eva bhinna-bhinna dravyoM kA zArIrika rogoM para sarvamatAnusAra acchA prakAza DAlA gayA hai, jisase pAThaka paryApta jyoti prApta kara sakate haiN| isa vistRta vyAkhyA ke kAraNa hI koSa ke prathama bhAga meM jo 600 pRSThoM meM vibhakta hai, 10225 zabdoMkA varNana hai / isa bhAga meM anukramaNikAnusAra abhI taka 'ka' akSara kI bhI samApti nahIM huii| yadi isI zailI kA anukaraNa agale bhAgoM meM bhI kiyA gayA, to kaI bhAgoM meM samApta hogaa| pustaka kA AkAra caraka tulya 22426-- pejI hai| ise Ayurveda kA "mahAkoSa" samajhanA cAhiye / saMpAdaka-'ArogyadarpaNa' ahamadAbAda, janavarI san 1935 I0 ke aMka meM likhate haiM "yaha Ayurveda kA eka abhUta pUrva mahAn koSa hai, jo dIrgha adhyayana aura parizrama ke pazcAt likhA gayA hai / isa bhAga meM 'a' se ajJAtayakSmA' taka ke zabdoM kA saMgraha kiyA hai| isa meM Ayurveda kI sabhI zAkhAoM se sambandha rakhane vAle zabdoM kA saMgraha hai aura zabdoM kA kebala artha hI nahIM kiyA gayA, balki vistRta vivecana kiyA gayA hai / bAstava meM ise 'zabda-koSa' nahIM. 'vizva koSa' kahanA cAhiye aura koSa kI bhAMti nahIM, sAhitya granthoM kI bhAMti par3hanA cAhiye ! isameM kevala prAcIna vaidyaka (bhAratIyAyurveda ) ke hI nahIM, apitu yUnAnI aura DAkTarI ke zabdoM ko bhI saMgrahIta kiyA gayA hai| hama isa koSa kA hRdaya se svAgata karate haiM aura pratyeka Ayurveda premI se prArthanA karate haiM ki vaha isa kI eka eka prati avazya kharIda kara lekhakoM aura prakAzaka kA utsAha bar3Ave / yaha koSa Ayurveda ke choTe se choTe bidyArthI se lekara diggaja paMDitoM taka ke liye bhI upayogI hai| hama isa koSa ko itanA upayogI samajhate hai, ki ime Ayurvedika sAhitya meM eka ujvala ratna kahane meM saMkoca nahIM hotaa| 8. R. caube pharukhAbAda, linate hai"AyurvedIya-koSa" ko dekha hRdaya ko ati hI prasannatA huii| saMkalana-kartA aura prakAzaka donoM dhanyabAda ke pAtra haiN|" dekhie "svarAjya" khaDavA, 11 jUna san 1935 kI saMkhyA 41 meM apane kaise joradAra udgAra pragaTa karatA hai| ___ "isa viSaya meM Ajakala jitane bhI grantha prakAzita hue haiM, unameM prastuta 'AyurvedIya koSa' ko U~cA sthAna milanA caahiye| granthakAroM ne isa koSa ke saMkalana meM jo parizrama kiyA hai, vaha sarvathA prazaMsanIya hai|"
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrImAn bAbU jugalakizora jI var3avAnI-sI0 AI0 likhate haiM ApakA 'AyurvedIya koSa' yaha khaMDa bhAga milA / prathama khaMDa bahuta acchA nikalA hai |aise koSa ke prakAzita karane para Apa badhAI ke pAtra haiM / vaidya lekhakoM kA parizrama zatamukha se sarAhanIya hai|" zrImAn paM0 AyurvedAcArya kRSNaprasAda jI trivedI bI. e. ___ cA~da (sI0 pI0 ) se likhate haiM"hamAre mitradvaya vaidyarAja, puruSasiMhoM ne jo parizrama kiyA hai aura kara rahe haiM, isake liye kevala Ayurveda hI nahIM, apitu hindI bhASAvijJa samasta saMsAra, unakA tathA prakAzaka mahodaya, sarvamAnya cikitsaka saidyarAja paM0 vizvezvaradayAlu jI kA AbhArI hai / yaha kevala 'AyurvedIya koSa' hI nahIM, pratyuta 'AyurvedI vizva-koSa' kahalAne ke yogya hai / yadyapi 'Ayurveda' zabda meM isa vyApaka artha kA samAveza hai tathA lekhakoM ne prastAvanA meM isakA spaSTIkaraNa bhI kiyA hai, tathA Adhunika kAla meM yaha zabda eka prakAra se yoga rUr3ha artha kA hI bodha karAtA hai / jaise yadyapi paMkaja' meM kIcotpanna samasta vastuoM kA samAveza hai, tathApi sarvasAdhAraNata: 'kamala' ke hI artha meM usakA upayoga kiyA jAtA hai| tadvat 'Ayurveda se yadyapi saMsAra kI sana auSadha praNAliyoM kA bodha vyApaka artha meM hotA hai, tathApi AryoM kI vedokta prAcIna nidAna evaM cikitsA-praNAlI kA hI bodhaka hai| isake atirikta isa graMtha meM akala akalaMka, akAma, akulIna, akhila, akuzala ityAdi katipaya sarva sAdhAraNa zabdoM kA bhI artha diyA gayA hai / isIse isa graMtharatna ko kevala 'AyurvedIya koSa' ke nAma se pukAranA, usakI kImata ko ghaTAnA hai| aba Age isa graMtha ko 'AyurvedIya vizva-koSa' isa nAma se prasiddha karane se isakA vizeSa mahatva evaM pracAra hogA, aisI merI vinIta sUcanA hai| baidyabhUSaNa zrI harinandana zarmA, phalaudI ( mAravAr3a ) se likhate haiM ApakA "koSa" prApta huA, dhanyavAda ! isakI jitanI prazaMsA kI jAya- thor3I hai| Ayurveda kSetra meM eka bar3I pUrti huI hai / abhI taka koI koSa aisA nahIM thA, jo DAkTarI va yUnAnI tathA anya bhASAoM kI vaidyakIya auSadhiyoM ke paryAya guNAdi ko pragaTa kreN| hamAre zarIra kI racanA ke yazasvI lekhaka svargIya DA0 trilokInAtha jI varmA L M.S. sivilasarjana jaunapura, likhate haiM nissaMdeha ApakA koSa' eka atyanta upayogI grantha hai| pratyeka cikitsA premI ko isa se lAbha uThAnA caahiye|" graMtha ke isa tRtIya khaMDa meM 'ka' varNa se prArambha hone vAle prAyaH saba zabdoM kA artha bar3I gaveSaNApUrNa dRSTi se likhA gayA hai|
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIdhanvantarayenamaH AyurvedIya vizva-koSa (e) eksaTrakTama-rahIyAI eksare eksTrakTam-rahIyAI-le0 Extractum-Rhei] Sennae Liquidum ] sanAya kA tarala usArahe-rAvanda / revandacInI kA sata / de0 : : sAra / de0 "sanAya" / "revNd"| | eksTrakTam-simisiphyugI-likviDamsa le0 ExeksTrakTam-lepTaiMDrI-[le. Extractum Lep-| tractum Cimicifugae Liqui tandrae ] lepTaiNDrA kA sata / de0 "lep- dum ] simisiphyugA kA tarala sAra / de. ttaiNddraa"| "simisiphyugaa"| eksTrakTam lepaTaiNDI-likiDama-le. Extrac / eksTrakTam-sisempeliyAI-likiDama-[ le0 Ext tum-Leptandrae-Liquidum ] lepa ractum-Cissampelii-Liquidum] TeMDrA kA tarala satva / de. "lepttaiNddraa"| pAThA-tarala satva / de. "paatthaa'| eksTrakTam-lyupyulInAI-phluiDam(likiDam)-[le0 | eksTrakTam-sTe moniyAI- le0 Extractum Stramonii ] videzI dhatUrA kA sata / de. Extractum-upulini-Fluidum ] | "dhtuuraa"| "hazIzatuddInAra kA tarala stv"| eksTrakTam-sTrophainthiyAI-[ le0 ExtractumeksTrakTam-vAibarnAI-dhUnIpholiyAI-[ le0 Ex- Strophanthii ] sTrophainthasa kA sata / de0 tractum-Viburni Prunifolii ]| "sttrophainths"| zrIparNa stv| le0 ExtractumeksTrakTam vAibAI punIpholiyAI likiDama- Hydrastis ] pItamUla satva / de. "hAiDrA[le. Extractum-Viburni Pruni ssttis"| folii-Liquidum ] amerikeya zrIparNa kA eksTrakTam-hAiDrASTisa-likiDam-[ le0 Extratarala stv| ctum-Hydrastis-Liquidum ] ftaeksTrakTam-sAipripIDIyAI-phluiDam- le0 Ex. mUla-tarala-satva / de0 "haaiddraassttis"| tractum-Cypripedii-Fluidum 1/eksTrakTam-hAyosAyamAI-virIDI-le0 Extraamerikeya jaTAmAMsIkA taralasatva / khulAsahe-sumbula | ctum-Hyoscyami-Viride ] pArasIkaamarIkI-sayyAla / yamAnI kA harita satva / ajavAyana khurAsAnI kA harA sata / de. "ajvaain-khuraasaanii"| eksTrakTam-sAsa-likiDam-[ le0 Extractum, " eksTrakTam-hImeTaoNksilAI-likiDam- le0 Ex. Sarsae-Liquidum ] uzbAmag2arabI kA | tractum Haematoxyli Liquidtarala-satva / um ] amerikeya-pataMga kA tarala satva / de. eksTrakTam-siMkonI-likiDam-(le0 Extractum "ptNg"| Cinchonae-Liquidum ] siMkonA kA | eksa-re-saMjJA strI0 [aM. X-ray] vidyutse utpannakI tarala-sAra / de0 "siNkonaa"| huI eka prakAra ko razmiyA~ jo asvaccha vastu, jaise eksTrakTam-senI-likiDam- le0 Extractum- lohA, lakar3I prabhRti ke bhI vAra-pAra jA sakatI
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ eksare haiM / yadyapi ina kiraNoM ko hama apanI A~khoM se nahIM dekha sakate, tathApi inake guNadharma jAne jA sakate haiN| eksa - razmiyoM kA eka vizeSa dharma yaha hai, ki jaba yaha razmiyA~ kucha viziSTa padArthoM para par3atI haiM, taba ve prakAzamAn hone lagate haiN| una padArthoM meM se eka soDiyam kA kA~ca ( aisA kA~ca jisake saMghaTana meM soDiyam kA samAveza kiyA gayA ho ) hai / isa kA~ca se prAyaH eksa-razmiyoM ko lakiyA~ prastuta kI jAtI haiN| jaba ina nalakiyoM ke bhItara kiraNa kA zrAvirbhAva hotA hai, taba ve ukta lakI ke pArzva para bhItara kI ora par3atI haiM / isa taraha kA~ca prakAzamAna ho jAtA hai aura aisA jJAta hotA hai, ki eksa - razmiyA~ nalakI se nikala rahI haiN| 1746 ina razmiyoM kA jJAna prApta kiye abhI kucha adhika kAla to nahIM huA / kahA jAtA hai ki san 1865 I0 meM jarmanI ke eka pramukha vaijJAnika rAMTajana ( Rontgen ) ko akasmAt isakA jJAna huA / ve eka dina aMdhere kamare meM katipaya aisI nalakiyoM se parIkSaNa kara rahe the, jinameM vAyu cApa kama hotA hai / unhoMne dekhA ki prayoga- kAla meM katipaya pleTeM pragaTa ( Expose ) ho gaI haiN| cU~ki kamarA tamasAcchanna thA / astu, vaha Azcaryacakita the ki una pleToM para prakAza kahA~ se par3A, jisase ve prakAzita ho gaI haiN| aMtataH anveSaNa karane ke uparAMta unheM isa bAta kA patA lagA ki be kiraNeM nalakiyoM se nikala rahI haiM / cUMki ye razmiyA~ pahale ajJAta thIM / astu, unhoMne inako eksa-rez2a-eksa- razmi vA ( lAzua) nAma se abhihita kiyA / kabhI-kabhI inheM inake anusaMdhAnakartA ke nAma para rAMTajanIya kiraNa bhI kahate haiM / kisI dravya meM eksa - razmiyoM ke vyApta hone kI kSamatA usake viziSTa gurutva ke anukUla hotI hai / jitanA koI dravya adhika ghana hotA hai, utanI hI eksa - razmiyA~ usameM nyUna praveza kara sakatI haiM / astu, ye kASTha meM 6 iJca taka praveza kara jAtI haiM / kiMtu lauha meM 11/2 iMca kI moTAI mAtra meM se hI guz2ara sakatI haiN| eksare eksa-rez2a ke isa vizeSa guNa ke kAraNa hama mAnava zarIra kI AbhyaMtarika sthiti kA jJAna prApta kara sakate haiM / asthi kA viziSTa gurutva mAMsa htra dhaka hai / isaliye eksa - razmiyA~ mAMsAdi meM se bhedana kara jAtI haiM aura zarIra ke bhItara kI asthiyA~ spaSTatayA naz2ara Ane lagatI haiN| vartamAna yuga meM cikitsA evaM zastrakarma meM ina eksa-razmiyoM se bahuta sahAyatA lI jAtI hai / inase yaha niHsaMdeha jJAta ho jAtA hai ki zarIra ke tara asthi bhaMga huI hai vA nahIM aura yadi bhaMga huI hai, to kisa jagaha / isa prakAra yadi kisI vyakti ko golI lagI ho, to eksa-razmiyoM se yaha jAnA jA sakatA hai ki golI kisa sthAna meM sthita hai | yadi koI zizu sikkA, sUI vA pina prabhRti nigala gayA ho, to unako dekhA jA sakatA hai / zrAntrika zotha aura zrAmAzayagata nAsUra ko bhI mAlUma kiyA jA sakatA hai / inase yaha bhI dekhA jA sakatA hai ki phupphusa rogAkrAnta haiM vA noroga | isake sivA vRkka, gavInodvaya, vasti pittAzaya inako pathariyoM evaM mahAdhamanyabuda aura zrAmAzaya - zrAntrAvarodha ke nidAna meM eksakiraNoM se sahAyatA lI jAtI | vartamAna samaya meM katipaya DAkTaroM ne eksa- razmiyoM ke sAhAyya se garbhagata zizu ko vibhinna avasthAoM kA bhI nirIkSaNa kiyA hai| 1 ki cikitsaka yaha bhI smaraNa rakhanA cAhiye vA zastrakarma karanevAlA vaidya prAyaH eksa-razmiyoM kI sahAyatA se zarIra ke bhItara kA parIkSaNa nahIM karatA; varan unake dvArA phoTo ke citra le letA hai / isakA eka kAraNa to yaha hai ki prakAza-paTa ke dvArA dera taka parIkSaNa karanA rogI ke liye bhayAvaha ho sakatA hai / dUsare parIkSaNa kI dazA meM mApaviSayaka kalpanA ThIka nahIM utara sakato / jarrAha vA zastra-cikitsaka mAnavI deha ke jisa bhAga kA citra lenA cAhatA usako vaha seMsiTiva pleTa para sthApita kara detA hai / usake Upara phuTa kI dUrI para eksa - razmiyoM kI nalakI hotI hai jisako tubdha karake pleTa ko eksapoz2a kiyA jAtA hai, jisase asthiyoM kI banAvaTa aura sthAnAnukUla
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ ekhaNDa 1747 egropAiram eksa-razmiyoM kI mAtrA pleTa para asara karatI hai||| mana-[aM. egg-plant, commpunaH isa pleTa ko aMdhere kamare meM le jAkara lAla- on ] jaMgalI baiMgana / vRhatI / vanabhaMTA / prakAza ke sAmane usakA parIkSaNa kiyA jAtA hai, egalAMTa, siliNDikala-[aM. egg-plant, jisase pleTa para asthi, mAMsa, tvak zrAdi kA citra cylindrical ] kaulo baiMgana / laMbA bhaMTA / bana jAtA hai| egaphlipa-[aM. egg-flip] madyAMDa prapAnaka / eksa-razmiyoM se cikitsA meM bhI sahAyatA | de. "elakohala'' prApta kI jAtI hai / katipaya tvag rogoM meM isakA | egisa-[te0] vijayasAra / pItazAla / upayoga atIva hitAvaha pramANita huA hai| kaMDU egethIna-[aM. agathin] eka auSadha jisakI safeda roga meM jaba koI anya cikitsA-vidhi kalyANa- vA haridAbha zveta kalameM hotI hai, jo jala meM nahIM kArI siddha nahIM hotI, taba eksa-razmiyoM se prAyaH ghulatIM / de0 'esiDam sailisilikam" / lAbha hotA hai| vicarcikA aura caMbala vA aparasa | egaiTa-[aM. Agate] eka prakAra kA bahumUlya meM bhI inakA prayoga upayogI siddha huA hai| ptthr| vizeSataH hathelI aura talave ke rogoM meM isakA | egaurika-[aM0 Agaric ] de. "agArika / upayoga ati hI guNakArI hai| dad, mAMsAzI, | egz2Aila (yelo) oNliyaNDara-[aM. exile vraNoM aura prAmAzayika rogoM meM bhI inakA upayoga (yellow) oleander ] pIlA kanera / hitakara pramANita huA hai| dUSita arbuda rogoM meM pIta karavIra / bhI isakA prayoga kiyA jAtA hai| sabase vicitra egjilereMTa-[aM0 exhilarant ] AhlAdakAraka / bAta to yaha hai ki na inase kevala vAhya zarIra ke / ullAsa-janaka / harvotpAdaka / mufarriha / samIpavartI abudoM meM lAbha huA hai, apitu | egz2akam-[ le0 exacum ] de. "eksekam" / zarIrAbhyaMtarIya abu'doM para bhI prabhAva par3A hai| egjolasa-paoNligenam-[ le. exolus polygeksa-razmiyoM dvArA karkaTa-cikitsA vizeSa khyAti anum ] caulaaii| prApta kara cukI hai| yadi rogArambha meM hI usakA egnAina-[aM0 agnine ] de. "eDepsalenI" / Thoka nidAna ho jAya, to zastrakarma hI zreSThatara | egyu- aM0 ague] maileriyA jvara / viSama jvara / upAya hai| ukta avasthA meM zastra-karma ke uparAMta ! egyurIna-aM0 agurin ] eka prakAra kA sUkSma eksa-razmiyoM kA upayoga kalyANakara hotA hai| cUrNa, jo eka bhAga, 2 bhAga jala meM saralatApUrvaka kiMtu jaba usake nidAna meM vilamba ho vA kisI ghula jAtA hai / yaha soDiyam esiTeTa aura thiyoanya kAraNa se zastra-karma asambhava ho, taba eksa- bromInakA eka yaugika hai| razmi-cikitsA ho zreSTatara ciki sA hai| ukta mAtrA-7 se 15 grena taka / sabhI rogoM meM eksa-razmiyA~ vikArI sthala para egya-vIDa-aM0 Ague-weed] (Grindelia DAlo jAtI haiN| parantu isa bAta kA dhyAna rakhA Squarrosa ) de. "griNDeliyA" / jAtA hai, ki vikArazUnya zarIrAMga surakSita rheN| egrimanI-[aM0 Agrimony ] eka prakAra kA ekhaNDa-[ko0] acorus calamus vc| ekhanI-saMjJA strI0 [phA0] mAMsa kA rs| mAMsa kA | egrimoniyA-yupeToriyam-(le0 AgrimoniaeuzorabA / ykhnii| mAMsa-rasa / ___patorium, Linn.] g2Afisa / zatrUtula barAgosa / ekhara-saM0 ahikhara ] tAlamakhAnA / kokilAkSa / ekharo-[ gu0 ] tAlamakhAnA (biij)| | egropAiram-[ le0 Agropyrum ] paryAesa-[aM. egg ] (pakSI Adi kA) aMDA / egropAiram rIsa Agropyrum RepeegasAMTa-[aM. egg-plant] baiMgana / bhaMTA / ns, TriTikam rIsa Triticum Repens | (le0)| kaucagrAsa couchgrass, DA~ga grAsa bhttaa|
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ epropAiram 1748 Dog.grass (aN0)| gyAhasaga (phaa0)| (aN0)| zvatRNa kI tarala rasakriyA / khulAsahe zvAnatRNa, kuttAghAsa-hiM0 / hazIzatula kalba- hazIzatula kalba / sayyAla usArA gyAha sg| a0| nirmANa-vidhi:-egropAiram kA naM0 20 tRNa varga kA cUrNa 20 zrAuMsa, elakohala (100) aura pAnI AvazyakatAnusAra / pahale cUrNa ko (N. 0. Graminaceae) tIna bAra karake 100 pAuMsa khaulate hue pAnI meM utpattisthAna-yaha ghAsa prASTraliyA tathA pUrabI pakAe~ athavA kiMcit uSNa sthAna meM dera taka tathA uttarIya amerikA ke upanivezoM meM upajatI hai| bhigo rakheM aura isase jo drava prApta ho, use itanA isa ghAsa kI jar3a auSadhArtha vyavahAra meM AtI hai| A~ca para ur3Ae~, ki 15 aAu~sa drava avaziSTa raha ise vasaMta-Rtu meM ikaTThA karate haiM aura isa para se jAya / phira usameM 5 aAu~sa elakohala milAkara taMtu zrAdi pRthak kara lete haiN| use chAna leN| jar3a-halake pIta varNake se 1 iMca laMbe Tukar3e, mAtrA-1 se 2 phluiDa DAma-(2 se dhana jinakA vyAsa prAyaH - se - iMca taka hotA hai / zatAMzamITara) 12 10 pratyeka Tukar3e ko lambAI meM eka rekhA hotI hai guNa-dharma tathA prayogaaura vaha madhya se khAlI hotI hai / isameM se kisI yaha eka utkRSTa snigdhatAsampAdaka ( Dem. prakAra kI gaMdha nahIM pAtI. svAda kiMcit madhura uleent) aura mUtra-pravartaka zrauSadha hai| isako hotA hai| isameM se goMda kI taraha eka satva nika adhikatara vasti-pradAha aura pUyameha meM dete haiN| latA hai, jise TriTisona ( Triticin ) arthAt noTa-kahate haiM ki isakI tAjI jar3a meM hI zvatRNa satva kahate haiN| ukna guNa vartamAna hotA hai / sUkhI jar3a ukna guNa se hIna hotI hai| sammata yoga egropAyarona-rIpeMsa-[ le0 Agropyron (Official preparations) Repens, Beauv. ](Couch-grass) (1) DikaoNkTam propAirAI-Decoctum | zvAnatRNa / de0 "egropAiram" / Agropyri (le0)| DikaoNkzana oNpha egro- | ejala-[te. ] telanI makkhI / pAyaram Decoction of Agropyrum | ejilaippAlai-tA0] (Alstonia Schola(aM0 ) / zvatRNa kAtha / jozA~dahe hazIzatul- | ris. Br.) sativana / saptapaNaM / chAtima / kalba- (10) / jozA~dahe gyAha saga-(phA0) ejIserAsa-greTara-[aM0 Aegi-) nirmANa-vidhi-egropAiram arthAt kaucagrAsa ceras greater. (eka prakAra kA kI jar3a ke choTe-choTe kATe huye Tukar3e 1 pAuMsa ejIserAsa-mejasa-le0 Aegi. | pedd'| hlsii| ceras majus] aura pAnI 20 phluiDa pAuMsa / davA ko pAnI meM eTipAla-[te. ] pAnI jamA / jala jamanI / chirehaTA / 10 minaTa taka kathita kareM / punaH zItala hone para chilahi~Da / sevttaa| chAna leN| eTipucca-[te. ] indrAyana / indravAruNI / mAtrA-1 se 2 phluiDa grAuMsa=(15 se 60 eToTa-[le0 ] eka prakAra kI oSadhI / ghana zatAMzamITara) eToma-saMjJA pu0 [aM0 Atom ] paramANu / prabhAva-mUtrapravartaka / eTropA-[le. Atropa ] de. "aiTropA" / (2) eksTa kTam egropAirI likviDam eTTika-koTTai- tA0 ] kucilA / kAraskara / viSamuSTi / Extractum Agropyri Liqidum eDa-vi0 [saM0 tri0 ] badhira / bahirA / zramaH / (le0)| likviDa eksTa kTa oNpha egropAyaram / / saMjJA pu0 [saM0 pu.] meSa / mer3hA / bher3A / Liquid Extract of Agropyrum | saMjJA strI0 [saM0 eDUka haDDI yA haDDI kI taraha
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ er3aka (kAkhya ) 1746 eDikola chAtima / eDAkula-ponna- kar3AkhanI ke pIche paira kI gaddI kA nikalA huA upalabdha hotI hai / yaha padArtha upavRkta ke aMtaHstha bhAga / edd'ii| paarnni| bhAga meM banatA hai| yaha atyanta upayogI vastu hai saMjJA puM. [paM0] bhUTiyA bAdAma / ladAkhI jo piMgalanADImaMDala kA uttejaka hai| vi0 de0 bAdAma (almo0)| me0 mo0 / "granthi stv"| er3aka ( kAkhya)-saMjJA pu0 [saM0 pu.] [strI0 eDarsa-TaGga, piMDiMga-[aM0 Adder's tongue, er3akA] (1) pRthu zRGga meSa / winding ] bhuutraaj| (Ophiogloss"eDakaH pRthuzRGgaH syAnmedaH-pucchastu dumbakaH / __um Flexuosum.) er3akasya palaM jJeyaM meSAmiSa samaM guNaiH / / eDahastI-saMjJA pu [saM0 pu.] cakavaDa / cakramaI / medaH pucchodbhavaM mAMsaM hRdyaM vRSyaM zramApaham / eDAkula-ariTi-) pittazleSmakA kiJcidvAtavyAdhi vinAzanam" // eDAkula-pAla- ( [te.] sativana / sasaparNa / (bhA0 pU0 1 bha0 mAMsa va0 / (2) banelA bakarA / jaMgalo bakarA / trikaa0| (3) eka prakAra kA tRNa / hogalA / eDAkulapunnA-[te. ] vivaraNasa.ci07 a. / (4) majITha / mNjisstthaa| semala ke vRkSa kI taraha kA eka per3a eDakaghRta-saMjJA pu[saM0 klo] bheMr3a kA gho| jisako pratyeka TahanI para 7-7 pattiyA~ hotI haiN| guNa-atyanta bhArI hone ke kAraNa komala pattiyoM ke do-do jor3e hote haiN| haraeka ke sAta prakRti ke logoM ke liye varjita hai / yaha buddhi ko kaMgUra hote haiN| sAta zAkhAoM se adhika nahIM paripakka karanevAlA aura valakAraka hai / rA. ni. hotI / puSpa turre ko bhA~ti aura usase bar3e hote v015| haiN| isameM se sugaMdhi pAtI hai| isakI pattiyA~ er3akanavanIta-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] bheMr3a kA prazasta pIle raMga kI evaM manohara hotI haiN| makkhana / saptaparNa / chAtima / guNa-zItala, lavu, kaSAya, hRdya, gurupAkI, prakRti-uSNa / puSTa, sthUlatAkAraka evaM maMdAgni dIpana hai / rA. guNa, karma, prayoga-yaha kaphanAzaka evaM ni0 va. 15 vamana-prazAmaka hai| khAja, phor3e-phunsI evaM er3akA-saMjJA strI0 [saM0 strI ] bheMr3a / messii| zra0 paittika raka-doSa meM lAbhakArI hai| tajakiratulhinda ttii0raa0| ke lekhaka ke vacanAnusAra isameM yugma patra nahIM eDakula-pAla-[te. ] saptaparNa / sativana / chAtima / hote / ve ise amja kaSAya evaM tIkSNa batalAte eDaga-saMjJA pu0 [saM0 strI0 ] bheMr3a / meSa / haiM yaha vAta vikAra evaM kaphanAzaka hai / yaha khunAka eDagaja (jA)-saMjJA pu0, strI0 [saMjJA pu0, strI.] evaM khanAjIra (kaMThamAlA) prabhRti kaMTharogoM meM (1) cakavaDa / cakramaI tupa | pamAr3a / rA0ni0 lAbhakArI hai| isakA phala grAhI evaM gurupAkI va05 / bhA0 pU0 1 bha0 somarAja taila / ca. hai| yaha kapha doSa ko bhI nivAraNa karatA hai| sU0 3 a0| dhanva0 nighaH / (2) vanya elaa| kha0 a0| jaGgalI ilaaycii| ca0 da. kusstth-ci0| noTa-eDAkulapunnA "eDAkulapona" tailaMgI eDaga-mAMsa-saMjJA puM. [saM0 pu.] bheMr3a kA mAMsa / zabda kA apabhraMza hai jo saptapaNaM kA tailaMgI eimU-vi0 [saM. vi.] (1) vadhira / bhraa| paryAya hai| (2) gUMgA aura bahirA (puruss)| vAk zruti eDApaNDa-[te. ] sadAphala / cakotarA nIbU / varjita / me0 kacatuSka / eDieNTam-[ le0 Adiantum ] haMsarAja / eDarInalIna-saMjJA strI. [aM0 Adrena. in ] | de0 "addiennttm"| eka prANija auSadhi jo upavRkka nAmaka pranthi se eDikkola-te. ] cAkasU / cazmIz2aja / .
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ eDibla-DeTa 1750 eNa eDibla-DeTa-[aM0 Edible date.] khjuur| roma, khecara jIvoM ke paroM aura anya jaMtuoM ke eDibla-pAina-aM0 Edible pine] sanobara / vividha aMgoM meM pAyA jAtA hai| eDibla-mA~sa-[aM0 Edible moss ] kAI / eDepsa lenI hAiDrosasa-[ le0 Adeps Lanae eDiThala-hibiskasa-aM0 Edible hibiscus]] _hydrosus ] udorNa vasA / sajala UrNa vasA / raamtorii| __ Una kI pAnIvAlo c:| hAiDsa bala phaiTa er3I-saMjJA strI0 [hiM0 ] de. "eDa" / | Hydrous wool-fat, lainolIna LinoeDka-vi0 [saM0 vi.] badhira / bahirA / me| | lin, egnona Agni -aM0 / de. "Una" / eDUnAiDo kAhidIna-[aM. Adonido qu- | eDepsIna-[ aM0 Adepsine ] de ercitrin ] eka prakAra kA nAraMgI raMga kA | ___"pettroliym"| kriyAtmaka satva jo aDUnisa se prApta hotA hai| eDepsIna-[aM0 Adepsine ] de. "peTroliyam" / eDUnisa-le0 Adonis ] de. "aDUnisa" eDepsona oNila-aM0 Adepsine oil ] de0 eDena-eloja-aM0 Aden Aloes ] adana | "pairAphIna likviDam" / deza meM hone vAlA eka prakAra kA ghokubaar| eDeliyA kASTAinA kApA-[ le0 Adelia CasteDenainyerA-palo phlAvaDe-aM0 Adenanth- | ina carpa ] baula kuukrii| era yellow flowered ] rakta candana, eDeliyA ceSTa-naTa lAika-[ aM0 Adelia, lAla candana / ___chest-nut like.] baula kUkarI / eDenantherA-pevoniyA-le0 Adenanthera | eDarU-aM0 Adrue] (Cyperus Articulpavonia] lAla candana / atus) eka prakAra kA mothA / eDepsa-[ le. Adeps ] sUara ko carbI / eDhIsiva-sASTara-[ aM0 Adhesive plaszUkara vsaa| ter.1( Emplastrum Resinae ) eDepsa iNDyoreTasa-[ le0 Adeps Indurat rAla kA stara / de0 "raal"| us ] ( Indurated Lard ) dRr3hIkRta | eNa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] [strI0 eNI ] zUkara vasA / saqhta ko huI sUara ko carbI / (1) hariNa / hirana / rA. ni. va. 16 / de. "suubr"| (2) hirana ko eka jAti jisake paira choTe eDesa pripeyareTasa-[aM. Adeps prepar aura A~kheM bar3I hotI haiN| yaha kAle raMga kA hotA hai / yaha jaGghAla jAtIya mRga hai| kastUrI ___atus ] pripeyarDa lADe / de. "suuar"| mRga / kRSNa mRga vizeSa / hariNa / rA0 niH| eDepsa beMjoeTasa- le. Adeps benzo kRSNa sAra hirana / karasAila hirana / ( Antiatus.] lovAnAka shuukaavsaa| sUara ko lope cervicapra, Linn.)Indian lobAnadAra carbI / de0 "suuar"| Antilope or Black Buck. eDepsa mAiriSTiko-le0 Adeps myris- guNa, prayoga-mAMsa kasailA, madhura, hRdya, rakA ticae.] jAyaphala kA tela / pitta tathA kaphavAtanAzaka, ruciprada, dhAraka aura eDepsa-leno-[ le. Adeps lanae ] Una kI vatya hai / su0 sU0 46 a0 / bhA0 pU0 1 bha0 / ca: / UNaM-vasA / de, "uun"| jvara meM isakA mAMsa vizeSa rUpa se prazasta mAnA eDepsa leno anhAidosata- le. Adeps La- jAtA hai / ( cakrapANi) yaha halakA, zItala, nae anhydrosus] anudorNa vasA / jala vRSya, tridoSanArAka, paDsa-utpAdaka, aura rucizUnya Una ko coM / anhAiDsa bUnakaiTa Anh- kAraka hai / rA0 ni0 20 17 / soMgavAle jAnaydrous wool-fat yaha vizuddha ko leSTrona voM meM hirana zreSTha hai aura isakA mAMsa baladAyaka arthAt bher3a ke Una kI carcA hai jo mAnavo tvacA, rucikAraka, dIpana, tridoSanAzaka, halakA, pAka
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ eka maiM madhura aura jvaravAle rogI ko kSatakSaya, arza, pANDu, arocaka se kAsa - zvAsa rogI ko ee-mAMsa hotA hai / tri0 / eNaka--saMjJA pu N0 [saM0 pu ] ( 1 ) hirana / hariNa za0 0 / (2) kAlA hirana / kastUrI mRga / kRSNasAra / karasAyana / ekA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] hirana / hiranI / 1751 hitakArI hai / pIr3ita aura sukhakArI mRgI / mAdAM eNAjina-saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] mRgacarma / mRga mRgI / mAdA chAlA / hirana kA camar3A / eNI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 hiranI / eNIdAha-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 [ eka prakAra kA sannipAta jvara / bhA0 pU0 1 bha0 / eNIpada - saMjJA puM0 [saM0 cittIdAra sA~pa / su0 de0 "sA~pa" / egrIpadI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] makar3I vA lUtA kA eka bheda / isake kATane se mRtyu hotI hai / isakA kATA rogI asAdhya hotA hai / su0 kalpa 0 80 de0 " makar3I" / pu0 ] maNDalI sarpa / kalpa0 4 zra0 1 eNTarika - [ zraM0 Enteric ] de0 " TAyaphAyaDa " / eNDu - drAkSa - paNDu - [ te0 ] kizamiza / munakkA / de0 " ara" | eDrAkanI kaoNrDipholiyA - [ le0 Andrachne cordifolia, Mil.] kurakanI / gugulI / ( paM0 ) / e - [ mala0 ] [ bahu0 eraNa kala ] taila / tela / eraNeya - [ tA0 ][ bahu0 eNyagala ] taila / tela / zvAsa | he0 ca0 / etaza--saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) ghor3A (2) brAhmaNa / etA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) mRgI / enalajana hariNI / mAdA hirana / vai0 nigha0 / (2) khajUra 1 kA per3a / etoka - [ lepa0, haz2A0 ] chAna | me0 mo0 / etolIsa - [ yU0] eka prakAra kI prasiddha bUTI | etthuH - [ kanA0 ] go / gAya / baila | ethiDIna - [ zraM0 Ethidene ] ethIDIna bAI 11 mAtrA - 6 mA0 se 1 to0 1 // mA0 taka / ( qha0 a0 ) edhatu-saMjJA pu N0 [saM0 pu ] puruSa / zrAdamI | edhitA - vi0 [saM0 kri0 ] vardhamAna / bar3hanevAlA / eta - vi0 [saM0 tri0 ] [strI0 etI ] karvara varNa / ena - [ zru bahu0 ] [ e0 va0 ai nAy ] ve striyA~ jinakI citakabarA raMga | sundara hoN| etana - saMjJA puM' [saM0 pu0 ] nizvAsa ! varhimukha enalagesika - [ zraM Analgesic ] de0 "aGgamaI prazamana" / klorAiDa | eda - [ zra0 ] dammula avaina / de0 "aidazru" / edamAmIda - [ sura0 ] edamAmI - [] vivaraNa - "baharuljavAhara " ke anusAra eka prakAra kA vRkSa jisakI DAliyoM para Una kI bhA~ti eka cIz2a hotI hai| burhAnameM kahA hai ki yaha eka vRkSa hai, jo bAhara se dekhane meM Una kI taraha hotA hai / maqhz2ana ke anusAra isakA raMga hariyAlI lie hotA hai / isameM zAkhAe~ bahuta hotI haiM aura yaha anya jaMgalI vRkSoM para paidA hotA hai| tanakAbana meM yaha "vAqhaja" kahalAtA hai / TippaNI- burhAnaqAti aura baharuljavAhara meM ise "edamAmIda" likhA hai / burhAna ke anusAra yaha siriyAnI bhASA kA zabda hai / prakRti - zItala evaM rUta / guNa-dharma-prayoga -- yaha grAhI aura atisAra nAzaka hai / isako jalAkara yA binA jalAye huye hI kSata sthAna para chir3akane se yaha raktasrAva ko baMda karatA hai| isakI jalAI huI rAkha phor3oM para lagAne se atyanta lAbha hotA hai / enalajana-saMjJA puM0 [0 Analgen] eka safeda sphaTikI nirgandha tathA svAdarahita cUrNa jo rAsAyanika saMghaTana tathA guNadharma meM pheneseTIna ke tulya
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ enaljesIna 1752 enimApargeTiva hai| kiMtu isameM phenola kI jagaha koInolIna kA nika saMghaTana asthi jaisA hotA hai| isako hiMdI A~kar3A hotA hai| bhASA meM rucaka vA dantaveSTa bhI kahate haiN| pAya-enalajIna Analgen,beMjaenala- enAsAiklasa pAirIthama-[ le. Anacyclus jIna Benzanalgen, kinalajIna Quin- pyrethrum , DC. ] akarakarA / zrAkAraalgen ( aN0)|avsntiin (hiN0)| mukhadda | karabha / riin-(a.)| enimala cArakola-[aM0 Animal charcoal] ghulanazIlatA-yaha pAnI meM nahIM ghulatA, jAMtavika aMgAra / har3I kA koyalA / Ithara meM bhI bhalI bhA~ti nahIM ghulatA, zItala yA | enimala jelATIna-[ Animal gelatin ] uSNa madyasAra meM bhI bahuta kama ghulatA haikintu | jAMtavika sresh| korophaoNrma meM kisI prakAra adhika aMza meM ghula enimala bAtha-[aM0 Animal-bath ] kisI jAtA hai| avayava ke svedanArtha snAna kA eka bheda |yh atyaMta prAcIna aura manuSya ko asabhyatA ke yuga ke guNadharma tathA prayoga snAna kI eka vidhi hai / aba bhI araba, ajama, vedanAsthApaka rUpa se isako vAtaja vedanA aphagAnistAna aura turkistAna ityAdi pradezoM kI (Neuralgia), gRdhrasI ( Sciatica), somAoM para svedanArtha vividha rogoM meM isakA avibhedaka (Hemicrania) aura kAsa vyavahAra hotA hai| jAMtava snaan| gusale (Bronchitis) ityAdi meM koI 2 cikitsaka havAnI / isakA vyavahAra karate haiN| para kabhI-kabhI isake enimA-[aM0 Enema] vastikarma / de0 "vsti"| sevana ke pazcAt hAnikara prabhAva pragaTa hote haiN| enimA-emolieNTa-[aM0 Enema emolliastu, kabhI to isase rakavaNaM kA mUtra zrAne lagatA hai aura kabhI anya viSAkta lakSaNa prakAzita ho ent] snigdhatAkAraka-vasti / sneha vasti / anuvAsana vasti / de0 'vsti"| jAte haiN| maatraa-7|| grena se 15 grena-(0.5 se 1 enigA-eloz2a-[aM0 Enema aloes ]musabbara dvArA prastuta vasti / grAma taka) enimA-aiNTispaijmoDika-[aM0 Enema antipatrI-lekhana viSayaka saMketa ___spasmodic ] AkSepahara vasti / isako sAdhAraNataH kocaTsa meM DAlakara yA enimA-ainthelmiNTika-[aM Enema-anthelkampresDa TebaleTsa (choTI-choTI gola yA dabAkara mintic ] kRmighna vasti / kRminAzaka-vasti / banAI huI TikiyoM ) ke rUpa meM diyA jAtA hai| / / " enaljesIna-[aM analgesine ] de. "aiNTipA- enimAaiSTrijeNTa-aM Enema-astringent ] yriin"| / saMgrAhiNI-vasti / saMkocanIya vasti / kaSAya enAmirTA kAkyulasa-[ le* Anamirta Coc- vasti / culus, W. e. A.] kAkaphala / kAka- | enimA-oNliyAI rIsAinAI-[aM0 Enemamaarii| ___olei recini ] eraNDa taila mizrita vasti / enAmi penikyuleTA-[le. Anamirta pen- enimA-opiyAI-[aM0 Enema-opii] ahi. iculata] kAkaphala / kAkamArI / phenAka vasti / enAmirTIna-[aM0 Anamirtin ] kAkaphala kA enimA-nyaTieNTa-[aM0 Enema-nutrient] __sata / kAkamArIna / poSaka vasti |enaamel-sNjnyaa0 pu. [aM0 Enamel ] dA~ta kA enimA-pargeTiva-[aM. Enema-purgative ] sabase bAhara kA vaha zveta bhAga, jisakA rAsAya- virecanIya vasti /
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ enimA-siDeTiva -1753 enugadantaM enimA siDeTiva - [ 0 Enema sedative ] enisomelisa - [ le* Anisomelos ] de0 "aniavasAdana vasti / somelisa" enimUna - [ 0 Anemone ] de0 "anImUna" / enimeTA - [ le0 Enemata ] animA / vasti / de0 " vasti" | enila - [ 0 Anil ] [ zru0 annIla ( l + nIla saM0 nolI ) ] nIla kA paudhA vA raMga enilIna - [ 0 Aniline ] eka prakAra kA rAsAyanika dravya jo sarva prathama nIla ke paudhe se prApta huA thA / para aba vizeSataH alakatare se prApta kiyA jAtA hai / yaha aneka prakAra ke raMgoM kA mUlAdhAra hai / enilIna - reDa - [ 0 Aniline-red] de0 "phra UzIna" / Fuschine. } zranIsUna / enisa - [ phrAMo Anis ] e (a) nisa - [ zraM0 Anise] enisa kAmana -[ zraM0 Anise, common ]zranIsUna / enisa phrUTa - [ zraM0 Anise-fruit ] anIsUna / enisa- bAibella - [ ja0 Anis-biberrell ] nasUna / enisama - [ le0 Anisum ] anIsUna / enisa - vATara - [ 0 Anise - water ] arka anIsUna / arka bAdiyAne rUmI / de0 "anIsUna" / enisa sTAra - [ aM0 Anise-star ], bAdiyAneqhatAI / anAsaphala / enisa kemphara - [ zraM0 Anise camphor ] (Anethol ) anIsUna kA satva / de0 " zranIsUna" / enisAI - phrakTasa - [ 0 Anisi-fructus ] anIsUna / enisaoNkilasa -[ le0 Anisochilus ] de0 "ani sokilasa" / enisika- esiDa - [ 0 Anisic-acid ] anIsUnAmla / zranIsUna kA tez2Aba / de0 "zranIsUna" / enasIDa - [ 0 Aniseed ] zranIsUna kA bIja / anIsUna / enisokilasa - [ le0 Anisochilus ] de0 "anisokilasa" / 2 phA0 * enI - saMjJA pu N0 [deza0 ] eka bahuta bar3A vRkSa, jo dakSiNa meM pazcimI ghATa para hotA hai| 'enI' kA hI eka dUsarA bheda 'DIla' hai, jisakI lakar3I camakadAra hotI hai tathA jisake bIja aura phala kaI taraha se khAe jAte haiM / enITIna - [ zraM0 Anytin ] isameM 33 pratizata ikthiyola salphonika esiDa hotA hai / de0 "soDiyAI salpho ikthiyola" / enITolsa - [ zraM0 Anytols ] eka DAkTarI yoga jisameM 40 pratizata meTAkrisola hotA hai / de0 "soDiyAI salpho ikthiyolAsa" / enItham - [ le0 Anethum ] sonA / enomsovA - [ le0 Anethum-sowa ] sonA / zatapuSpA / enIthAI phrakTasa - [ le0 Anethi-fructus ] soe ke bIja / de0 ' 'sozrA" / enIthIna - [ zraM0 Anethene ] eka prakAra kA sthira taila jo soe ke bIja meM vartamAna hotA hai / enIthU (tU) na - [ yU0] sonA / enIthola [aM. Anethol ] zranIsUna kA satva / karanI / de0 ' 'zranIsUna" / enImiyA - [ zraM0 Anemea ] raktAlpatA nAmaka roga / yaha kRmijanya hotA hai / enasUna - [ yU0] anIsUna / enIsola - [ zraM0 Enesol ] eka prakAra kA safada raMga kA cUrNa, jisameM 38 pratizata pArada hotA hai / isake ghola ke tvagstha sUcIbharaNa se darda nahIM pratIta hotA / ise "markarI- sailIsila- zrAsIneTa" bhI kahate haiM / de0 " pArA" / enIsTAila - [ zraM0 Anestile ] Ithila aura mIthila klorAiDs ko paraspara milAne se "enIsTAila" prApta hotA hai / yaha maMda tApa para vASpIbhUta hojAtA hai / hni0 me0 me0 de0 "mIthila korAiDa" / enasthona - [ sIna" / enugadanta - [ te0 ] karIla / o Anesthone ] de0 "anasthe
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ enuga-palleru-mullu 1754 pinA enuga-palleru-mullu -[ te0 ] bar3A gokharU | qhasaka- enogIsasa-leTipholiyA - [ le0 Anogeissus kalA~ / latifolia ] dhAtakI / dhava / dhavA / enoDAina - [ 0 Anodyne ] zraGgamaI - prazamana / enugapippallu -[ 0 ] gajapippalI ! gajapIpala / enUna - saMjJA pu N0 [0 e nUna] kitAbulfalAhata ke racayitA g2AfiqI kahate haiM ki isa zabda kA vyavahAra ina bUTiyoM ke artha meM hotA hai - ( 1 ) isase zrabhiprAya eka atyanta tikra vanaspati se hai, jisakI zAkheM kar3I aura patalI hotI haiM / isakI pattiyA~ "nAsa" kI pattiyoM kI taraha aura maz2abUta hotI haiM / DAliyoM kA raMga na khulA huA lAla hotA hai, na khulA huA kAlA -- donoM raMgoM ke boca hotA hai / TahaniyoM meM kAlApana liye suramaI raMga ke puSpa zrAte haiM, jo dunnI cavannI kI taraha gola hote haiM / yaha parvatoM meM utpanna hotI hai / ( 2 ) isa jAti ke patte marue ke pattoM kI taraha sugaMdhita aura unase dIrghatara hote haiN| zAkheM lagabhaga do gaja ke lambI, patalI, khar3I aura sapheda hotI haiM aura tane meM se jar3a ke samIpa se phUTatI haiM / TahaniyoM kI choroM para pIle raMga ke phUla lagate haiM / isake carvaNa karane se jihvA meM khiMcAvaTa jAna par3atI hai / yaha jAti bhI pahAr3oM meM utpanna hotI hai aura guNadharma meM prathama jAti kI apekSA nirApada hai / spena dezIya cikitsaka prathama jAti ko "sanAtha eldI" kahate haiN| apharIkA meM eka giroha kA yaha zrabhimata hai ki yahI mAhIz2ahara hai / prakRti -- tRtIya kakSA ke prathamAMza meM uSNa evaM rUkSa / hAnikarttA - hallAsakAraka hai / darpanAzaka - unnAba aura anIsUna / mAtrA- 7 mA0 se 10 mA0 taka / guNa-karma-prayoga--spenanivAsI ise sanAya | makkI kI jagaha prayoga karate haiN| kyoMki kapha, pitta tathA vAyu ko yaha dastoM kI rAha nikAlatA hai| vizeSakara vAyu tathA kapha ko nikAlane ke liye paramopayogI hai| isakA kAtha pIne se kaTi, saMdhi, kuti evaM rIMgana vAyu kA zUla nivRtta hotA hai / kha0 zra0 / enthI phelANDriyam - [le0Enanthe-phellandrium ] vATara-phenela sIDa / vedanAhara | enoDAina- kolaoNiDa - [ 0 Anodyne-colloid] de0 " kaloDiyam" | enoDAina TiMkcara - [ zraMo Anodyne tincture] zUlanivAraka TiMkcara | de0 " postA " / enoDAina- vesIkaiMTa - [ zraM0 Anodyne vesi cant] vyathAhara phoskAjanaka | de0 " kaintharisa" | enotherA - bAiennisa - [ le0 Enothera bie nnis ] IvaniMga prAimaroz2a | enonA - [ ? ] rAmaphala / de0 "anonA" | endaru- } [ siM0 ] eraMDabIja / raiMDI | endaru-a endaru- gaTTA - [ siM0] eraMDavRkSa / reMr3a / viMdIdAru / endaru- tela - [ siM0] eraNDa tela / reMr3I kA tela / kaiTara Aila | endAru -[ siM0] eraMDabIja | reMr3I | endrAnI - [ siMdha ] bIjabanda / macoTI / kesarI | sAurrAI - (0) / haz2Arabanda ka - ( phrA0 ) / phA0 iM0 3 bha0 / endru aTTa - [ siM0 ] de0 "endaru zraTTa" / enyulIna - [ zraM0 Enulin ] inyulona / ensala, enasala - [ [saM0] choTI ilAyacI / sUkSmailA / enhAiDrasa-bUla-phaiTa-[ zraM0 Anhydrouswool fat ] de0 "eDepsa lenI nhAIDrosas" / enhAiDrA-phlakacuansa- [ le Enhydrafluctuans, Lour.] hilamocikA / heleJcA | hiMcA / harkuca / epiIna -[ zraM0 A piin. ] eka prakAra kA satva jo ajamode meM hotA hai / epieSTram - [ le0 A piastrum. ] kabIkaja / deva kANDara / epioNla - [ aM0 Apiol ] ajamode kA tela / de0 " ajamodA " | epithImUna-[ yU0 ] ana matImUna / epinArDa - ( kAnU ) - [phrAM0 Epinard Cornu] pAlaka | pAlakya /
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ epinADa-lisse . ...... 1755 eposAinam kennAbInam epinArDa-lisse-[ phrAM. Epinard lisse ] halakA bhUrA yA pItAbha-cUrNa, jo jala meM ghula palama / zAka / ( Spinacea glabra.) | jAtA hai / de0 "epomArphInI-hAiDro-korAiDam" / epinIna-[aM* Epinene ] saMdhAna kriyA vidhi | epokoDIna-[ aM0 Apocodeine ] koDIna dvArA prastuta kI huI eka prakAra kI dhana auSadhi | ghaTita eka DAkTarI auSadha / de. "koddaainaa"| jo upavRkkIna (Suprarenin) jaisI hotI hai| epoDala-DAka-[ aM0 ] linimeNTam-seponisa de0 "upavRkka" / Linimentum-saponis. epiyam-invAlyukreTam-le0 Apium involu- epothesIna-[aM0 Apothesine ] ekoIna jaisI ___cratum.] ajamodA bheda / __eka DAkTarI auSadha / de0 "koken"| epiyam-greviyoleMsa-[ le0 A pium-graveo- | eponAla-[ aM0 A ponal ] de. "emAilIna ___lens. ] ajamoda / karafsa / haaidd"| epiyam-peTo selinam-[ le0 A pium-petro- eponogeTana-mA~naiSTikana-[ le0 A ponogeton___sel num. ] ajmod| , monastychon ] ghIcU / epiyola-[aM0 A piol. ] de0 "epirol"| eponogeTana-simpala-sTaoNkaDa-[aM0 A ponogeepiyola kemphara-[aM. Apiol-cam phor.]| ton-simple-stalked ] ghecU / ajamode kA kapUra / ajamode kA sphaTikIya tail| epomArphIna-mithila-bromAiDa-[aM0 A pomorpde0 "ajmodaa"| ___hine-methyl-bromide ] eka DAkTarI epiyolIna-[ aM0 Apioline.] eka prakAra kA | dvaa| pIta drava, jo epiyola ke sAbunIkaraNa dvArA epomArphIna-hAiDro-lorAiDa-[ aM0 A pomorprApta hotA hai / 2 bUda kI mAtrA meM kaipazUla meM | phine-hydrochloride ] de. 'eporakhakara aise prArttava sambandhI prAyaH sabhI rogoM meM mArphAnI haaiddroloraaiddm'| isakA vyavahAra karate haiM, jinameM epiyola vyava- epomArphInI-hAiDroklorAiDam-[ le* ApomorhRta hotA hai| phine-bydro-chloridum ] eka epilobiyam- a Tikosam- Epilobrium- DAkTarI auSadha, jisakI choTI-choTI zvetAbha dhUsara fruticosum.] bana lauMga / camakadAra kalameM hotI haiM aura jo mArphIna hAiDroepisa-[ le. ] mdhumkkhii| klorAiDa yA koDAIna hAiDroklorAiDa ko zIze epispaiSTiksa-[aM. Epispastics. ] prAbalA ko nalakI meM lavaNAmla( hAiDrokrorika esiDa) DAlanevAlI davA / phoskAkAraka auSadha / ke sAtha uttApa pahu~cAne se prApta hotA hai / vAyu epI-[?] nAz2abU kA paudhA / tulsii| evaM prakAza ke prabhAva se yaha harA hojAtA hai| epIjiyA- risa-[ le0 Epigaea-repens ] | vi0 de0 "postaa"| (Gravel plant) grevala plaanntt-(aN0)| epolAisIna-[aM0 A polysin] eka DaoNkTarI epIphIgasa-varjinienA-[ le. Epiphegus-vi- | auSadha / de. "saaittrophen"| rginiana ] bIca-Dapa Beech-doop- eposAinam-le0 apocynum] amerikanabhA~ga / aN0| de0 "bhaaNg"| epIriyona-[.aM0] de. "nolthailiin"| eposAinam eNDosemipholiyam- le0 apocyeperiTola-[aM0 A peritol ] eka DAkTarI vire-! num androsemifolium ] eka cana auSadha jise 1 // ratI (3 grena) kI mAtrA meM! vanaspati / dene se binA zUla va darda ke dasta pAte haiN| eposAinam kennAbInam- leapocynum epokoDAinI-hAiDro-lorAiDam-[ le0 Apoco- | cannabinum ] amerikana bhNg| de0 deinae-hydro-chloridum ] eka | "bhA~ga" /
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ eposAinina eposAinina - [ 0 apocynin ] eka prakAra kA rAladAra sata jo amerikIya bhA~ga ( apocynum) kI jar3a se prApta hotA hai / de0 "bhA~ga " / eposAinIna - [ 0 apocynien ] glyUkosAiDa ke varga kA eka satva jo "eposAinam" kI jar3a se prApta hotA hai| / epasAinesII - [le0 apocynaceae ] zroSa dhiyoM kA eka varga / zatamUlIvarga / epyam viyoleMsa - [vapium graveolens] de0 "epiyam greviyoleMsa" / eprikaTa - [ apricot ] khUbAnI / z2aradAlU / epla - [ 0 apple ] seva / siMvitikA / epsama sAlTa - [ 0 Epsom salt ] de0 "maine ziyAI salphAsa " / epharaveseMTa ipsama sAlTa - [ zraM0 Effervescent epsom salt ] jorAdAra magneziyA / de0 "maigneziyAI salphAsa " / epharaveseMTa kephInI sAiTrAsa - [ 0 Effervescent caffeine citras ] eka prakAra kA dAnedAra jorA khAnevAlA yoga / yoga - soDA bAI kArba 51 bhAga, TArTarikaesiDa 27 bhAga, sAiTrika esiDa 18 bhAga, zUgara (cInI) 14 bhAga aura kephInI sAiTUTa 4 bhAga / mAtrA - 60 se 120 grena / prabhAva - hRdaya - baladAyaka tathA mUtrala / prayoga - zirAvedanA evaM zraddhavibhedaka ke liye upayogI hai| epharaveseMTa grenyUlja - [ aM0 effervescent-granules] eka prakAra kI mizrita zrauSadha jo pAnI meM DAlane se jorA khAne lagatI hai / isa prakAra ke sabhI yoga dAnedAra cUrNa rUpa meM hote haiM / inameM se kevala TArTareTeDa soDA pAuDara dAnedAra cUrNa meM nahIM hotA, pratyuta vaha sAmAnya cUrNa hotA hai / isaliye yaha " bRTiza phArmAkopiyA" cUrNo ke antargata varNita hai / isa prakAra ke yoga amla (esiDsa ) aura kSArIya auSadha (elkalAiDsa) ko paraspara milAkara punaH usameM zarkarA yojita kara vA binA zarkarA ke ephakheseMTa soDiyam sailisileTa mizraNa ke banAye jAte haiM / astu, kephIna sAiTUTa, maigneziyama salpheTa aura soDiyama sAiTro TAraTreTa meM zarkarA milI huI hotI hai / parantu soDiyama phaoNspheTa, soDiyama salpheTa aura lIthiyam sAiTa zarkarAzUnya hote haiM / samagra jorA khAnevAlI miti zroSadhe susvAdu hotI haiN| epharaveseMTa-TArTreTeDa-soDA- pAuDara- [ zraM0 Effervescent tartrated Soda-powder ] eka prakAra kA jorA khAnevAlA sAdhAraNa 'vUrNa / yoga - TATU TeDa soDA 120 grena, soDAbAikArba * 40 grena - donoM ko milAkara nIle raMga ke kAgaja meM pur3iyA banAe~ aura 38 grena TArTarika esiDa kI eka sapheda raMga ke kAgaja meM pur3iyA banAe~ / guNadharma-virecana / noTa - ise sIDalITz2a pAuDara bhI kahate haiM / epharaveseMTa pAuDaz2a - [ zraM Effervescent po wders ] de0 " epharaveseMTa grenyUlz2a " / epharaveseMTa-maigneziyam salpheTa - [ aM0 Effervescet-magnesium sulphate ] eka prakAra kA joza khAnevAlA dAnedAra cUrNa / 1756 yoga - maigneziyama salpheTa 50 grena, soDiyam bAIkArba 36 grena, TArTarika esiDa 16 prana, sAiTrika esiDa 12 / grena aura zUgara 101/2 prana / mAtrA - 60 se 240 grena (1/2 se 1 AuMsa) / prabhAva - amlatvanAzaka (eNTesiDa ) aura virecana | epharaveseMTa- lIthiyam-sAiTra Ta - [ aM0 Liferve - cent lithium citrate] de0 "lIthiyam" / epharaveseMTa-soDiyam-phaoNspheTa - [ zraM Effervesc ent sodium phosphate ] de0 "soDi yAI- phaoNsphaoNsa" | epharaveseMTa-soDiyam-salpheTa -[ zraM Effervescent sodium sulphate ] de0 " soDiyam" / epharave seMTa-soDiyam-sAiTro-TArTreTa - [ zraM0 Effervescent sodium citro tartrate ] de0 "soDiyam" / epharaveseMTa - soDiyam - sailisileTa - [ Efferve
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________ ephiDrA 1757 ephiDU scent Sodium-Salicylate.] de0 khaMDA, khAmA, (kanAvAra ) / phoka-(satalaja "soDiyama sailisilett"| kI ghaattii)| soma klpltaa-(bN0)| mAhuaMga ephir3A-saMjJA pu. [ le. Ephedra. ] eka -(ciin)| maaroh-(jaapaan)| oSadhi ji.sakA paudhA choTI jhAr3I vA supa ko noTaH-(1) ukta saMjJAoM kA vistRta vivataraha hotA hai| isakI jar3a meM se hI stambha raNa ephiDA ke bhedoM ke sAtha diyA jAyagA / samUha nikalate haiM, jinameM se patalI lambI zAkhAe~ (2) ecIzana ( Aitchison ) ke anuphUTatI haiN| ye patrazUnya dRggocara hotI haiN| sAra yadyapi lAhaula meM epiDA vatgairisa ke katizAkhAoM meM katipaya pora vA granthiyA~ hotI haiN| payAMza kA auSadhIya upayoga hotA hai. to bhI stambha sAdhAraNa paMsila se adhika moTe nahIM bhAratavarSa meM prAcInakAla meM isa proSadhi kA hote aura bhUmi kI ora jhuke hote haiN| pRthvI auSadha kI koTi meM parigaNana nahIM huA / prAcIna ke samIpa se kAMDa se zAkhAe~ adhika phUTatI hai| AyurvedIya evaM yUnAnI granthoM meM ephir3A kA aura jhAr3a kI taraha phailatI yA sodhI Upara ko ullekha nahIM dekhA jAtA / parantu kucha logoM kA khar3I rahatI hai| kAMDa kucha kar3A aura bAdAmI vicAra hai ki ekiDA kI eka jAti jo sambhavataH raMga kA hotA hai| usa para kahIM-kahIM saphedI ephir3A iMTaramiDiyA (Ephedra Interlie caur3e-caur3e cihna pAe jAte haiN| zAkhAe~ media ) hai aura jisakA ullekha Age sarala gambhIra harita varNa kI, patalI, komala aura AyegA, vaha Ayurvedika suprasiddha somalatA lagabhaga 12 iMca dIrgha, rekhAyukra, taraMgAyita aura nAmaka oSadhi hai, jisakA svarasa vaidika kAla meM masRNa hotI haiN| isameM 4-5 jor3eM pAI jAtI haiN| bhAratIya RSigaNa pAna karate the| parantu isake samayadi vahA~ dhyAnapUrvaka dekhA jAya, to pattoM kI / rthana meM koI sarvavAdisammata pramANa upalabdha nahIM jagaha do sammukhavartI aura tiryaka AvaraNa-koSa hote / yahI kAraNa hai ki ephiDA ko koI prAcIna se vartamAna hote haiM, jinake zIrSa sUkSmAna evaM vaidyakIya saMjJA bhI nahIM dI gaI hai| hA~! kisI bAdAmI hote haiN| siroM kI noka kiMcit pIche kisI sthAna meM isake katipaya dezI nAma avazya ko mur3I hotI hai| zAkhAgata mAdhyamika porve milate haiM, jinheM Upara diyA gayA hai| vide kiMcit khuradare hote haiM / stambha ko cIrakara dekhane "amsaaniyaa"| se kucha taMtu se dikhAI dete haiM aura usake bhItara ___ ephiDrA varga gUdA aura kendra se tvacA kI aora majAgata (N. 0. Gnetaceae.) kiraNa (Medullars-roys) bhI phUTatI udbhavasthAna-uttara cIna deza, bhAratavarSa ke huI dikhAI detI haiN| tAjI zAkhAoM meM halakI aneka sthala, tibbata se lekara sikkama taka tathA sI sugaMdha hotI hai jo zuSka hone ke uparAMta jAtI bhUmaNDala ke anya aneka sthala meM yaha utpanna rahatI hai| zAkhAoM kA svAda kaSAya hotA hai| hotA haiN| zAkhAoM para choTe-choTe bera jaise lAla phala ephir3A kI anya jAtiyA~bhI lagate haiM jo bahirAvaraNa (chilakA) yukta vanaspatizAstra-vettAoM ne ephir3A ke bahusaMkhyaka aura sarasamaMjarIvat hote haiM / bIja kA eka pArzva bheda sthira kie haiN| isa prakAra ke anveSaNa vA ubhaya pArzva unnatodara vA natodara hote haiN| karanevAle videzI haiN| isalie epi.DrA ke bhedoM patalI zAkhA meM prabhAvAtmaka auSadhAMza adhika ke sAtha una anveSakoM ke nAma bhI lage hote haiM pAyA jAtA hai| stambha nirarthaka vA prabhAva zUnya samajhA aura aMgrez2I meM usI prakAra prayoga meM Ate haiM / jAtA hai / sUkhI TahaniyoM meM bhI auSadhIya prabhAva hamAre yahA~ una bhedoM kI dezI saMjJAe~ ajJAta sI cirakAla taka sthira rahatA hai| haiN| isalie bhAratavarSa ke pratyeka bhAga meM ye usI pagyoya-amasAniyA, butazura, cevaa-(pN0)| prakAra aparicita sI haiM, jisa prakAra AMgla vA
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________ ephiDrA leTina saMjJAe~ ho sakatI haiM isI kAraNa hamane bhI a~garez2I pAribhASika saMjJAoM kohI sthira rakhanA nitAMta Avazyaka samajhA / jisameM kama se kama aMgarejI jAnanevAle mahAnubhAva isa bhUma se bace raheM / hama yahA~ sarva prathama isake jaoNrja vaiTa ( G. Watt ) dvArA ullikhita bhedoM kA ullekha karate haiM, jo unhoMne san 1860 I0 meM nirdhArita kie the| ginatI meM ve sirfa ye tIna haiM-- ( 1 ) ephiDrA valaurisa Ephedra Vul. garis, Rich. (F1. Br. Indica ) jise ephiDrA jirADienA B. gerardiana, Wall., ephiDa jaoNnokiyA Emonostachya, Linn. aura ephiDA DiSTekyA bhI kahate haiM / yaha vaha bheda hai jisake nAma hamane isase pUrva zramasAniyA, cevA, butazura Adi batalAye haiM / 1758 yaha choTI sI, sIdhI khar3I jhAr3a hai, jo himAlaya parvata para pAI jAtI hai| pazcimI tibbata se lekara sikkima taka yaha samazItoSNa himAlaya ke zuSka patharIle pradezoM meM evaM adhika U~cAI para bhI bahutAyata se hotI hai / simalA ke uttara zAlAI ke parvatoM para jo nyUnAdhika 10000 phuTa U~ce hoMge, yaha pracura parimANa meM upalabdha hotI hai| (2) ephiDrA pecIkleDA Ephedra pa chyclada, Boiss. f E. Intermedica, Shrenk, and Meyer. ft kahate haiN| deza meM yaha 'huma' vA 'homa' (fArasa ), 'gehamA' (bamba0 ) aura zromana ( paztu ) zrAdi saMjJAoM se suprasiddha hai / yaha eka U~cA jhAr3IdAra paudhA hai, jo pazcimI tibbata aura himAlaya ke zuSka evaM patharIle pradezoM meM milatA hai / (3) ephiDrA peDaMkyulerisa Ephedra p3duvcularis, Boiss ko jise e. DrA elTe E. Alte, Brand. aura ephiDrA aleTA E. Alata, Meyer saMjJA se bhI abhihita karate haiM, deza meM kucana, nikkikurkana, bATA, taMdala, staka, maMgaravAla, badukAI kahate haiM / yaha bhI khar3A phAr3IdAra cupa hotA hai, jisakI ephiDrA zAkhAe~ atyanta patalI aura komala hotI haiM / yaha siMdha, paMjAba aura rAjapUtAne kI patharIlI bhUmi para svayaM utpanna hotA hai / uparyukta bheda ke atirikta bhAratavarSa meM isakI yaha do jAtiyA~ aura pAI jAtI haiM, jo utanI prasiddha nahIM haiN| jaise - ( 1 ) ephiDrA phaoNlieTA Ephedra foliata, Boiss. ( Fl. Orient. ) aura ( 2 ) ephiDrA jilisa Ephedra fragilis ( Flowering Plants of Baluchistan, I. H. Barkhi]].) / brAMDIz2a ( Brandes ) mahAzaya ne svaracita iMDiyana TrIz2a vA bhAratIyavRkSasaMjJaka grantha meM, jo san 1906 I0 meM prakAzita huA hai, ekiDrA ke ina pA~ca bhedoM kA, jo bhAratavarSa meM pAe jAte haiM, ullekha kiyA hai / ve the haiM - ( 1 ) ephiDrA phAlieTA Ephedra foliata, Boiss. ; (2) ephiDrA jirADienA E. Gerardiana. Wall. jisakA anyatama paryAya ephiDrA valgerisa Epbedra vulgaris, Hook. ( Flora of British ladcia ) bhI hai; (3) ephiDrA neboDeMmisa E. Nebrodensis, Tineo., (4) ephiDrA iNTaramIDiyA E.Intermedia, Shrenk, & Meyer. aura (5) ephiDrA pecikleDA E. Pachyelada, Boiss. inameM ekA netrosisa tathA ephiDrA jirADienA meM koI vyakta pradhAna antara nahIM hai / astu, inameM se prathamo ko isake dvitIya bheda meM hI sammilita samajhanA caahie| isI taraha isakA pA~cavA bheda kabhI-kabhI caturtha bheda arthAt ephiDA iNTaramIDiyA kA paryAya samajhA jAtA hai / parantu deharAdUna ke phAreSTa - risarca insTITayUTa ke vanaspati- zranveSaka tIsare bheda - ephiDrA netroDeMsisa ko dUsare bheda - ephiDrA jirArDienA se bhinna samajhate haiM / ephiDrA nebroDeMsisa blUcistAna ke pradezoM meM samudratala se 7000 se 10000 phuTa kI U~cAI para tathA bAlatistAna aura lAhaula meM bhI upalabdha hotA hai /
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________ ephiDrA 1756 uttarI ephir3A kI uparyukta jAtiyA~ bhAratavarSa ke vividha bhAgoM meM upajatI haiN| jaise- bazahara, cakarAtA, kA~gar3A, kullU, balUcistAna, kAzamIra, hajArA, kAgAna, sImAnta ke anya pradeza aura vajIristAna prabhRti vibhinna sthAnoM se ephiDrA ke namUne lAkara unakA pRthakkaraNa kiyA gayA, jisase yaha jJAta huA, ki uttarI-pazcimI bhAratavarSa ke zuSkatara pradezoM meM, jo ephiDA pAyA jAtA hai, usameM kSAroda kI pratizata mAtrA apekSAkRta adhika hotI hai / yahA~ taka ki aneka dazAoM meM cIna dezIya ephiDrA ke bhedoM se bhI bar3ha jAtI hai / isakI bhAratIya jAtiyoM meM dArodIya prabhAvAtmaka arthAt eDrIna ( Ephidrine ) ke vicAra se ephiDrA nebrosisa sarvAdhika balavattara hai aura ephiDrA iNTaramiDiyA sabakI apekSA nirbalatama / isakI bhAratIya jAtiyoM meM ephiDrona kA anupAta utpattisthAna kI U~cAI ke anusAra nahIM bar3hatA ghaTatA / hA~ ! kisI pradeza kI vRSTi ke tAratamya kA zravazya usa para prabhAva par3atA hai / lephTinenTa karnala copar3A aura unake sahakAriyoM ne san 1626 I0 meM ephiDrA ke do bhedoM kA nirIkSaNa kiyA thA, jo jhelama kI ghATI se lagI huI parvata zreNiyoM para eka dUsare kI bagala meM khar3e the | ephiDrIna ke vicAra se ye avazya dhyAna dene yogya haiM / yadyapi donoM meM ephiDrona aura tadvat dUsare khAre prabhAvAtmaka aMza ( alkaloid) evaM syuDo-ephiDrona kA anupAta paraspara bahuta hI bhinna hai / ukta donoM bheda yaha haiM ( 1 ) ephiDA valgairisa Ephedra Vulgaris yA e0 jirArDienA E. Gerardiana jise sthAnIya bola-cAla kI bhASA meM janUsara kahate haiM / yaha saba lagabhaga sodhI khar3I jhAr3a haiM, jo eka-do phuTa se adhika U~cI nahIM hotI / yaha kurrama kI ghATI ke hariyAba jile meM bhI 1000 phuTa kI U~cAI para aura himAlaya parvata para 8000 se 14000 hajAra phuTa kI U~cAI para pAyA jAtA hai / punaH sikkima kI zrAbhyantarastha pahAr3iyoM para samudratala se 16500 phuTa kI U~cAI para upalabdha hotA hai / isameM kula * ephiDrA kSArIya kriyAtmaka sAra kA anupAta 0.8 se 1.4 pratizata taka hai, jisameMse lagabhaga AdhI ephiDrona aura zeSa syuDo-ephiDrona arthAt nakalI ephiDrIna hotI hai / patalI TahaniyoM aura tane ke kSAroda kA anupAta bhI bahuta bhinna hotA / udAharaNataH ephiDA valgairisa ke tane meM jitane parimANa meM kSAroda ( kSArIya kriyAtmaka sAra ) hotA hai, harI TahaniyoM meM usase caugunA kriyAtmaka sAra pAye jAya~ge aura ephiDrA inTaramIDiyA meM to aura bhI adhika arthAt lagabhaga chaH gunA hoMge / (2) ephiDrA iNTaramIDiyA Ephedra Intermedia ko, ephiDrA TibeTikA (tibba tIya ) Ephedra Tibetica jisakI eka jAti hai, siMgha kI bola-cAla kI bhASA meM " huma" vA "homa" kahate haiM / yaha bhI kSudra sIdhI jhAr3I hai, jo citra kI prAbhyantarika ghATiyoM meM, zuSka patharIle DhAloM para 4000 se 5000 phuTa kI U~cAI para evaM gilagitta, jausakara, UrddhacanAba aura ka~vAra meM 6000 se 1000 phuTa kI U~cAI para aura balUcistAna meM bhI upalabdha hotI hai| isa jAti meM kriyAtmaka sAra kA anupAta 0.2 se 10 pratizata taka hotA hai, jisameM se 0025 se 2056 pratizata taka ephiDrIna aura zeSa syuDoeka Drona hotI hai / 1 TippaNI-kabhI - kabhI ephiDA jirADiainA aura ephiDrA iMTaramIDiyA ko ephiDrA ekiseTinA E. Equisetina samajha liyA jAtA hai, jo Agar paudhA hai / parantu uttara kathita paudhe kI lakar3I kabhI kar3I nahIM hotI tathA isakA tanA bhItara se khokhalA hotA hai aura isameM patte bhI adhika lagate haiM aura zIrSa para antaragranthiyoM ke caturdika lipaTe rahate haiN| yaha jAti cInadeza meM bhI milatI hai| ephiDrA ke phala, jar3oM aura stambha meM ephiDrIna atyalpa hotI hai / kevala harI zAkhAoM meM hI yaha (kSAroda ) pracura parimANa meM hotI hai| hima pAta se pUrva zarada Rtu meM hI isameM vIrya (alka loid) kI adhikatA hotI hai / astu, ukta samaya hI isake saMgraha kA uttama kAla hai /
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1760 ephiDrA after faget Ephedra foliata, Boiss. ) ko deza meM ' kUcara" kahate haiM / yaha balUcistAna, siMdha, kurrama kI ghATI, paMjAba ke dakSiNI maidAnoM aura namaka kI pahAr3iyoMmeM 3000 phuTa kI U~cAI para milatA hai| isameM kiso prakAra kA kriyAtmaka sAra vartamAna nahIM hotA / itihAsa - zrAyurvedIya evaM prAcIna yUnAnIgranthoM meM ephir3A kA kahIM bhI ullekha nahIM pAyA jAtA / paraMtu cIna dezavAsI gata pA~ca sahasra varSa se isakA barAbara zroSadhIya upayoga karate A rahe haiM / pichalI sadI se pAzcAtya cikitsakoM kA dhyAna bhI isa padhi kI ora adhika AkRSTa huA aura unhoMne isakA kriyAtmaka sAra pRthak kara isakA rogiyoM para parIkSaNa kiyA / sarva prathama TokiyonivAso jApAnI cikitsaka ena0 negAI ne san 1887 I0 meM isase ephiDrona nAmaka sAra nikAlA / punaH san 1317 I0 meM do aura cikitsakoM ne, jinake nAma zramTasa aura kaboTA haiM, isake zrauSadhIya prabhAvoM kA bhalI bhA~ti parIkSaNa kiyaa| jo kucha zeSa thA usakA pUraNa DaoNkTara cyU tathA roDa (Read) evaM zroroM ne san 1625 I0 meM kara dI, jisase phrAMsa dezIya anya zranveSakoM ko bhI isa zroSadhi aura isake auSadhIyAMza ke parIkSaNa kI prabalecchA paidA ho gaI / pazcAt ke anveSaNoM se patA calA ki ephiDrA kevala uttarI cIna taka hI parimita nahIM hai, apitu isakI bhaugolika somA sudUravartI pradezoM taka bhI vistArita hai| isakI jAtiyoM kI saMkhyA bhI acchI khAsI hai| liyU (Liu ) nAmaka anveSaka' | kA kathana hai, ki koI bhI deza ephiDrA se rikta nahIM ho sakatA / yaha satya bhI hai, kyoMki bhArata bhUmi meM hI isakI bahusaMkhyaka jAtiyA~ sulabha haiM, jo adhikatara himAlaya ke zuSka pradezoM meM upalabdha hotI haiM / isake katipaya bheda, jo samatala bhUmi para pAe jAte haiM, unameM auSadhIya ghaTaka zratyanta nyUna hote haiM vA unakA sarvathA zrabhAva hotA hai / himAlaya ke samazItoSNa aura ucca pradezoM meM bhI yaha kisI na kisI zraMza meM avazya pAyA jAtA hai| ephiDrA 15 rAsAyanika saMghaTana -- ( 1 ) ephiDrona Ephedrin ( (C10H ON ) jo eka varNahIna sphaTikIya dravya hai / isake hAiDroklorAiDa kI vivarNa sUciyA~ hotI haiM / ( 2 ) syuDo-ephiDrona Pseudo - ephedrine yA zrAiso ephiDrona ( Isephidrine ) rAsAyanika sUtra C10H15 ON jo ephiDA jirADiainA aura ephiDrA iMTaramIDiyA meM ephiDrIna ke sAtha pAyA jAtA hai / yaha ephiDrona ko hAiDroklorika esiDa ke sAtha uttApa pahu~cAne se prastuna hotA hai / sambhavataH vikRtizUnyatA ( Stability ) hI ephiDrIna kA sarvapradhAna guNa hai | uSNatA, prakAza evaM vAyu ke prabhAva se isake vilayana bigar3ate nahIM aura purAnA hone se isake guNoM meM koI aMtara nahIM hotA hai / anya bhAratIya vanaspatiyA~ jinameM ephiDI na pAI jAtI hai - ( 1 ) balA (Sid cordifolia ) - vaise to isake sarvAGga meM ephiDrona vartamAna hotI hai, kintu pattI meM sabase adhika pAI jAtI hai / (2) sahijana (Moringa pterygosper* ma ) - isameM ephiDrInavat eka prakAra kA satva pAyA jAtA hai / ephiDrIna kI nyUnAdhikatA ke kAraNa nimna kAraNoM se pratyeka prakAra ke ephiDrA meM ephiDrIna kI mAtrA nyUnAdhika huA karatI hai-- (1) jAti bheda - amarikana jAtIya meM prAyaH ephiDrIna nahIM hotI / yUropiyana jAtIya meM syuDro ephiDrona nAmaka eka zrAisomerika padArtha hotA hai / conI aura bhAratIya jAtiyoM meM ephiDrona aura syuDo-ephiDrona prAyaH donoM pAI jAtI haiN| ina donoM kSArodoM meM se pratyeka parimANa usakI jAti para hI nirbhara karatA hai / (2) U~cAI - isake utpatti-sthAna kI U~cAI ke anusAra ephiDrIna kI mAtrA meM bheda huA karatA hai / parantu yaha bAta bhAratIya jAtiyoM meM nahIM pAI jAtI / (3) vRSTi - jahA~ jitanIhI adhika vArSika vRSTi hotI hai, vahA~ ke ephiDrA meM utanI hI adhika
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________ ephiDrA ephiDrA ephiDrona pAI jAtI hai / yahI nahIM, apitu sahasA adhika vRSTi ho jAne se ephiDrIna kI,ausata mAtrA ghaTa jAtI hai| (4) Rtu bheda-ephiDrona ko mAtrA maI mahIne se ghaTanA prArambha hotI hai, yahA~ taka ki agasta arthAt varSAMta meM jAkara isako mAtrA sabase adhika kama ho jAtI hai| isase prAge punaH kSAroda kI mAtrA bar3hanA zurU hotI hai aura zarada arthAt akTabara-navambara meM jAkara yaha carama somA ko pahu~catI hai / isake uparAnta punaH isakA kramazaH hAsa hone lagatA hai| (5) saMgraha-havA meM bhalI bhA~ti sukhAkara | aura sUkhe sthAna meM rakhe huye ephir3A meM ephiDrona kI mAtrA cAhe vaha kitanA hI dina rakhA rahe, nahIM ghaTatI / bAda pradeza aura zrAdra vAyu-sparza se isake vIrya kA hAsa hotA hai / astu, zarada Rtu meM ephor3A ke kAMDoM ko saMgraha kara chAyA meM sukhAkara bartana kA mukha DhaMka kara use zota,vAyu aura prArdratA rahita pradeza meM rakhate haiN| vyavahAropayogI aMga-jar3a aura zAkhAe~ tathA phala / noTa-isake patrAvRta, choTe-choTe kAMDa hI vIryavAna hote haiM / astu, unhIM ko cUrNakara kAma meM lAnA caahiye| auSava-nirmANa-ephIDA ke paudhe kA satva(1) ephIDona vA (2) syuDo-ephIDrona aura * (3) paudhe kA cUrNa / mAtrA-4 ratto se 15 rattI taka, kiso-kiso ke mata se 5 ratto se 8 rattI tk| (4) kAtha-1 tolA ephIDrA ko jaukuTa kara eka sera pAnI meM maMdAgni para kathita kareM aura arddhAvazeSa rahane para vastra-pUtakara botala meM bhara rkheN| maatraa-2||2|| tolA kI mAtrA meM dina meM tIna bAra sevana kreN| (5) surA-ghaTita rasakriyA (Alcoholic extract ) vA TiMkcara aura (6) ephIDIna cakrikA ( Ephedrine tabloids ) ityAdi / DAkTaragaNa prAyaH isake sata-ephIDrIna kA hI vyavahAra karate haiM / parasmaraNa rahe ki isake paMcAMga kA cUrNa isake satva se kahIM adhika guNakAro hai, jaisA ki Age ullakha hogA / dezI kaMpaniyA~ aba isakA zarbata (Syrup) evaM pravAhI satva (Liquid extract) bhI prastuta karane lagI haiN| bhAratIya ephIDrA dvArA prApta ephIDrIna aura syuDo-ephIDrIna nAmaka satva ke prabhAva isake anveSaNa ke uparAnta lagabhaga san 1887 I0 meM rAsAyanika dRSTikoNa se ephIDIna kI ora bahuta hI dhyAna diyA gayA. para isake kanonikAvistAraka prabhAva ke sivA, jisakI sUcanA jApAnI anveSaka negI ( Nagai) ne dI, isake prabhAva ke saMbaMdha meM aura adhika unnati nahIM huI / san 1624 I0 meM cena (Chen) aura zmiTa (Schmidt) ne san 1624 I0 meM ephoDrona ke auSadhIya guNadharma viSayaka apane patra prakAzita karAye aura eDronelIna se isake nikaTa indriya-vyApArika evaM zinikala-saMbaMdha kA pratipAdana kiyaa| ephIr3A ke bhAratIya bhedoM dvArA prApta ephIDrona aura syuDo-ephIDrona nAmaka satvoM ko kriyA kA lekhaka aura usake sahayogiyoM dvArA pUrNa jJAna prApta kiyA jA cukA hai / ukta ephIDrIna kA prabhAva cono podhe dvArA prApta ephIDrona ke sarvathA samAna pAyA gayA, jisakA vividha prayogakartAoM dvArA vistRta adhyayana kiyA jA cukA hai| para syuDo-ephIDrona kI ora bahuta hI kama dhyAna diyA gayA hai| cUki yaha kSAroda ephIDrA ke bhAratIya bhedoM meM pracura parimANa meM pAyA jAtA hai| isaliye lekhaka tathA usake sahakAriyoM ne isakA sAvadhAnatayA adhyayana kiyA / (60 DU. ___ ephIDrona aura syuDo-ephIDIna ke prabhAvabheda-saMkalita prAyogika noToM se yaha spaSTa hai ki syuDo-ephIDrIna kI kriyA kA ephIDrIna kI kriyA se nikaTa sAdRzya hai / donoM kSAroda yakRta se aparivartita dazA meM hI utsargita ho jAte haiM aura apanA sAdhAraNa prabhAva utpanna karate hai; cAhe unheM ( Mesenteric vein ) meM
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________ ephiDrA 1762 ephiDAna antaHkSepita ( Inject ) kiyA jAya vA | sAMsthAnika zirA ( Systemic vein. ) meM / ye ubhaya dAroda aAmA rAya-prAMtra-patha se zIghratApUrvaka abhizoSita ho jAte haiM aura tristha pezikA ( Musculature. ) para inakA pratirodhaka prabhAva (11.hibitingeffect.) lagabhaga samAna hotA hai| ubhaya kSAroda rakta praNAliyoM ko saMkucita karate aura spaSTatayA rakta-cApa kI vRddhi karate haiN| inameM se ephoDrona kA, jo koSThastha gatyutpAdaka nAr3iyoM ke choroM ( Vasomotor uerve) para prAyaH niHzeSa kArya karatI haiM, koSTIya vegavarddhanIya prabhAva (Vasopressor effect) adhika balavatA hotA hai, jabaki syuDo-ephoDIna (Pseudo-Ephedripe ) figna afztkAoM ( Musculature of the vessels ) para bhI kucha kArya karatI huI batalAI gaI hai / syuDo-ephoDrona se phusphusoya aura ( Portal ) kSetroM meM cApa-vRddhi bhI kama lakSita hotI hai| vAyu-praNAlikAoM para isake vistAraka prabhAva tathA uso prakAra nAsikA ko zlainika kalAoM para zrAkucanakArI prabhAva ko zakti meM ephoDIna se aAvazyaka bheda nahIM hotA / ubhaya kSArodoM ke vRkka para prabhAva karane kA pariNAma raka-praNAliyoM kA prasAra karanA aura vRkka ko Ayatana-vRddhi karanA hai; parantu syuDoephIDona ko dazA meM ekIr3ona dvArA utpAdita prArambhika kSaNika saMkoca kA abhAva hotA hai| prathamoka kSAroda ( syuDo-ephor3ona) ko dazA meM mUtrana prabhAva adhikAdhika spaSTa hotA hai| aicchika aura anaicchika mAsa-peziyoM para ubhaya kSArodoM ko kriyA lagabhaga eka samAna pratIta hoto hai / (iM0 DU. I0) ephIDrIna prAmArAya-phusphusIyA vA prANadA (vagus) nAr3iyoM evaM icchAdhIna( Autonomic) vAtavahAnAr3iyoM ko ceSTA dvArA ranavega ko vRddhi karato hai ora zvAsanAr3o evaM usakI zAkhA-prazAkhA ko vistArita karatI hai; paraMtu zvAsakendra para isakA kucha bhI prabhAva nahIM hotaa| isakA vilayana (100 meM 4 bhAga) pacIsa minaTa meM hI A~kha kI putalI ko prasArita kara detA hai aura mastiSka meM pravRddha rakvegajanita anidrA roga kA prAdurbhAva karatA hai| samasta kSupa vA milita ubhaya kSAroM kI kriyA-prayoga dvArA jisa prakAra ye zvAsa-nAr3I aura usakI zAkhA kA vistAra karate haiM, usI prakAra rakta-cApa ko vRddhi nahIM krte| ukta 'hArodoM ko pRthak-pRthaka upayoga karane kI zrotA inakA sammilita prayoga vizeSa upayogI hotA hai| inake adhika kAla taka sevana karane se koI apakAra nahIM hotaa| bhAratIya ephIr3A ke cikitsopayogI prayogayaha pahale likhA gayA hai ki ephIDrA kI aneka bhAratIya jAtiyoM meM atyadhika parimANa meM syuDoephIDIna vartamAna hotI hai| aneka dazAoM meM isakI vibhinna jAtiyoM se samasta dArodoM meM se ephoDona ko prApti 50 pratizata se adhika nahIM hoto / paraMca usase prAyaH bahuta hI kama mAtrA meM hotI hai / vartamAna kAla meM kArodoM kA mUlya lagabhaga 600) prati pauMDa hai aura itane para bhI ye paryApta mAtrA meM prApya nahIM hote| katipaya bhAratIya jAtiyoM meM syuDo-ephIDIna kI mAtrA ephIDona kI apekSA bahuta adhika hotI hai| ina ghaTanAoM para dRSTi rakhate hue hama logoM ne yaha jAnane kA prayatna kiyA, ki cikitsA-kArya meM ephIDIna kI jagaha syuDo-ekIr3ona kA upayoga kahA~ taka sambhava hai| ___ zvAsa-cikitsA aura ephIDrIna evaM syuDoephIDrona-usa samaya se jaba se ki ephIDrona kI kriyA (Sympathomimetic action) kA anveSaNa huA, zvAsa-roga kI cikitsA meM isa bAroda kA vipula prayoga kiyA jA cukA hai| isake dvArA prApta lAbha yadyapi sarvathA eDonelInavat prAzukArI nahIM, tathApi zotra aura nizcita avazya hai / isake atirikta mukha dvArA isakA upayoga ho sakatA hai / etadartha sUcIkAbharaNa (Injection) dvArA isake prayoga kI AvazyakatA nahIM
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________ ephiDrA hotI / isI kAraNa, bahusaMkhyaka rogiyoM para isakA vivekapUrNa upayoga kiyA gayA hai, jisakA kabhIkabhI viparIta phala bhI huA hai / hameM una rogiyoM kA jJAna karAyA gayA hai jo kaI mAsa paryanta dina meM do bAra zraddhagrena kI mAtrA meM isa kSAroda ke lene ke abhyAsa rahe haiM / kalakattA ke ( School of Tropical medicine) hamAre zvAsa- klinika ( Asthma clinic ) maiM isake upadravayuka lakSaNa ko cikitsA meM ukta kSAropayogajAta hamArA anubhava sarvAMza meM saMtoSadAyaka nahIM hai / ni.saMdeha yaha vegoM ko niyantrita karatA aura cauthAI ghaMTe se Adha ghaMTe meM lakSaNoM kA upazamana karatA hai / para isase abhaya pArzvavikAra utpanna honA saMbhava hai / kisI-kisI rogI ke hRtpradeza meM isase 10 se 20 miniTa taka ugra vedanA hotI huI bhI dekhI gaI hai| ukta auSadha ke sevana karanevAle bahusaMkhyaka rogiyoM ke hRdAvaraNa meM pIr3Anubhava honA isakA eka sAdhAraNa upasarga hai, jisakA kAraNa koSThIya gatyutpAdaka nAr3I-prAMtoM kI uttejanA dvArA utpAdita tanAva-vRddhi ( Hyper-tension) hai| isase kisI-kisI rogI kA dila dhar3akane lagatA hai, tvacA bhabhaka uThatI hai aura prAMtastha nAr3iyA~ zithila ho jAtI haiM aura unameM jhunajhunAhaTa evaM zUnyatA pratIta hotI hai aura hRtsphuraNa ( Tachycardia ) tathA behozI ke daure taka ho sakate haiM / isake fear piMgala nAr3I-maMDala para honevAlI kSAroda kI uddIpanIyA kriyA, haThIlI malavaddhatA jo kisI nirdiSTa prakAra ke zvAsa roga kI vRddhi karatI hai, utpanna karane ke liye dAyI hai / isase prAya: bhUkha jAtI rahatI hai aura sAtha hI sAdhAraNataH pAcana vikAra ho jAtA hai| ukta zrauSadha kAphI laMbe samaya taka hamAre upayoga meM nahIM rahI hai, jisase ki isake samagra viparIta evaM viSAla prabhAvoM kA jJAna ho jAtA; parantu unako upasthiti nizcita hai / isaliye isake upayoga meM vizeSakara isa prakAra ke upadrava sahita lakSaNa ( Symptom complex ) ko dIrghakAlIna cikitsA meM sAvadhAna rahane ko ziphArisa ko jAtI hai| isake dvArA upalabdha rogoparAma prAyaH alpakAlAnubaMdho 1763 ephiDrA hotA hai, jisase ukta auSadha ke bAra-bAra sevana kA pralobhana milatA hai / astu, binA kAraNa kI khoja kie vega ke niyaMtraNa ke lie isakA niyamita sevana saqhta varjita honA cAhiye / hamane prathama hI batalAyA hai ki syuDo- ephIDrIna kI dabAva DAlanevAlI kriyA ekIDrIna kI apekSA bahuta hI nirbala hai / parantu, usakI zvAsanalikAvistAraka kriyA sarvathA vaisI hI spaSTa pratIta hotI hai / phusphusAyA dhamano kI zAkhAoM kA zrAkucana zlaiSmika kalA ke phulAva ( Turgescence) kA upamana karatA hai aura sAtha isake vAyupraNAliyoM kA vyakta vistAra vegopazamana meM sahAyaka hotA hai / hama logoM ne ukta avasthA ke parihArArtha syuDo- ephIDrona kA upayoga kiyA aura isase AzAnurUpa phala prApta huA / ukta kSAroda ko 21/2 grena ko mAtrA meM mukha dvArA prayojita karane se 15 miniTa se Adhe ghaMTe ke bhItara vakSa ke caturdika jo jakar3anasI pratIta hotI hai, vaha upazamita ho jAtI hai aura rogI kA zvAsa-prazvAsa svasthAvasthA para zra jAtA hai| daure ke jJAna kI pUrva sUcanA milate hI vaisI hI eka mAtrA sevana karane se sAdhAraNataH vega ruka jAtA hai / vastutaH isakA prabhAva utanA hI zIghra hotA hai, jitanA ekIDrona kA / yadyapi hamane kAphI lambe paimAne para tathA kAphI lambe samaya taka isakA vyavahAra nahIM kiyA hai| tathApi jahA~-jahA~ isakA upayoga kiyA gayA, vahA~ phala zrAzAjanaka hI huA hai aura isake dvArA utpanna pArzva prabhAva utane apriya nahIM rahe haiN| zvAsa roga evaM una anya dazAoM ke pratikArArtha, jinameM ephIDrIna kA vyavahAra horahA hai, yadi isa kSAroda kA prayoga bar3hAyA jAya, to na kevala isase cikitsA meM honevAlA vyaya ghaTa jAya; zrapitu pUrvokta zrauSadhajanya priya pArzva vikAroM se bhI nijAta pAnA saMbhava ho jAya / bhAratIya ephIDrA se taiyAra kI huI surAghaTita rasakriyA ( Alcoholic Extract ) vA Asava ( Tincture ) - yaha prAyaH ephIDrA jirArDienA tathA ephIr3A iMTaramIDiyA nAmaka paudhe se prastuta kiyA jAtA hai| prathama ukta paudhe kI zuSka TahaniyoM ko 60 pratizata surAsAra ke sAtha ekjhASTa
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________ ephir3A 1764 ephiDA (Exhaust) kareM, phira usameM itanA kAphI pAnI sammilita kareM, jisameM elakohala kI zaki laga-bhaga 45 pratizata rahe / 5.0 ghanarAtAMrAmITara rasakriyA meM samasta kSAroda kI mAtrA grena rahanI cAhiye / isa eksTrakTa ko cAhe akelA vyavahAra meM lAyeM yA aijamA bhikscara ke sAtha sammilita kA / yaha zvAsa ke vega niyantrita karane meM atIva guNakArI hai| vizuddha jJArodoM kI apekSA yaha bahuta hI sastI hai / astu yaha garIba janatA ke upayoga meM bhI pA sakatI hai| isakA nirbala TiMkcara bhI bAjAra meM upalabdha hotA hai| zvAsa evaM zvAsayantragata anya rogoM meM ephIDA kA tvarita viziSTa phala hotA hai| jaba zvAsa ke vega ke kAraNa rogI ko prANAnta kleza aura pIr3A ho rahI ho, usa samaya isake cUrNa ke upayoga se vaha tatkAla prarAbhita ho jAtI hai| isake niyamita prayoga se sadA ke liye zvAsa roga ko nivRtti hotI hai| isakA kvAtha bhI vAtakaphaja zvAsanalikAkSepa meM vA avarudva kaphaja zabdAdi meM upakArI hotA hai| ____ isI prakAra bAlakoM kI zvAsa nalikA evaM usakI zAkhA prazAkhopazAkhAkSepa, vAta-kAsa (Whooping cough) tathA zvAsayantra pIr3A ko yaha vizeSataH prazabhita karatA hai aura jinako svabhAvataH pratizyAya aura kAsa ho jAtA hai, sIne meM kapha zabda karatA hai, unheM isake kucha kAla ke niyamita prayoga se zubha vipAka dikhAI detA hai / zvasanaka ( Pneumonia) aura | ... galagraha ( Diphtherin) Adi rogoM meM | hRdaya ke balAdhAnArtha isakA pratidina prayoga karate haiN| . vaktavya-yaha koI atizayokti nahIM hai ki isa bhUtala para zvAsarujAta mAnava-samAja ke liye . ephIDA IzvarIya vAdAna hai| ise zvAsa-roga ko amogha auSadha kahane meM koI saMkoca nahIM ho sktaa| jina logoM kA yaha vizvAsa hai ki "damA damake sAtha jAtA hai", bhalAve ekabAra isakA prayogakA dekheM / punaH una para hamArI bAta ko satyatA vyakta . huye binA na rhegii| akhila bhUkhaMDa ke DAkTara isakA satva ( Alkaloid ) zvAsa-roga meM vartate haiN| isaliye isakI atIva prati ThA-vRddhi huI hai| para vidita ho ki prayoga evaM parIkSaNoM dvArA yaha bAta bhalI-bhA~ti pramANita ho cukI hai ki isa paudhe kA cUrNa isake kSArodoM kI apekSA kahIM adhika guNakArI hai| itanA hI nahIM, varan jahA~ isake satva ke upayoga se rakta-cApaM ityAdi bar3hakara nAnA prakAra ke upasarga utpanna ho jAte haiM, vahA~ ukra podhe ke cUrNa ke upayoga se unakA kahIM darzana bhI nahIM hotA tayA rogI aura cikitsaka donoM hara prakAra surakSita rahate haiM / isa prakAra jahA~ Apa adhikAdhika lAbhaprApta kareMge, vahA~ garIba janatA bhI Apako cikitsA se lAbhAnvita ho skegii| vega ke samaya jaba rogI jala-vihIna mona kI bhA~ti tar3apa rahA ho aura usakA khAnA-pInA, uThanA-baiThanA bhI harAma ho rahA ho, isako 4 se 15 rattI ko eka hI mAtrA tAje pAnI ke sAtha bhotA jAne se kSaNamAtra meM ekatrobhUta kapha niHsarita hokara zvAsa-nalikA sarvathA pariSkRta ho jAtI hai aura rogI sukha kI nIMda so jAtA hai| isake atirikta tIna-cAra saptAha nirantara 6 rattI cUrNa prAtaH kAla aura vaisI hI eka mAtrA rAtri meM sote samaya tAje pAnI ke sAtha sevana karAte rahane se zvAsa se sadA ke liye mukti lAbha hotA hai| ekoDIna aura syuDo-ephIDrona ke hRdayoddIpaka prabhAva-kra-cApa para ina kSArodoM kI uddIpanIya kriyA suvidita hai / isI hetu hRdayottejaka rUpa se inakA upayoga kiyA jA cukA hai| hama pahale hI batalA cuke haiM, ki jaba ki ephIDIna, vizeSataH bahula parimANa meM, hRtpeziyoM para nirbalatAkAraka prabhAva karatI hai, usake viparIta dUsarI ora syuDoephIDIna usa para uddIpaka prabhAva karatI hai / koSThagatyutpAdaka nAr3I-prAMtoM para apane nirdiSTa prabhAva ke sivA uttara kathita kSAroda dhamanikAoM ke mAMsatantuoM ko bhI uttejita karatA hai| asta. lekhaka ne hRdayottejaka rUpa se ephIDA rasakriyA kI, jisameM ephIDrIna aura syuDo-ephIDIna donoM vartamAna hotI haiM ( usameM bhI uttara kathita kSAroda hI adhika parimANa meM hotA hai) parIkSA ko, aura usase zrAzA
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________ ht 1765 janaka phala prApta huye / aise rogiyoM ko jinake hRdaya kI kriyA nirbala thI thora hRdaya DUba rahA thA, isa auSadha ke prayoga se vyakta kalyANaprada prabhAva pragaTa huA | 1/2 DrAma se 1 DrAma taka dina meM 2-3 bAra una zrauSadha bahusaMkhyaka rogiyoM ko sevana karA dene se, yaha jJAta huA ki isase rakta-vega niyata mAtrA meM bar3ha gayA ( pArA 10 se 20 mili mITara taka car3ha gayA ) | paryApta zoNita-saMcAlana ke kAraNa jina rogiyoM ke vRkka kI kriyA avyasthita ho gaI thI, unameM vyakra mUtra pratrAva pragaTa ho gayA / zvasanaka jvara ( Pneumonia ), galagraha ( Diphtheria ) zrAdi jaise rogoM ko chUta se honevAlI hRdayako viSAkta dazAoM meM ephIr3A kA TiMkUvara uttama hRdayottejaka bhI hai| lephaTeMTa aga (Lt.Col. Vere Hodge, I. M. S. ) ne ukta avasthAoM meM 2 DrAma kI mAtrA meM isakA TiMkcara dina meM 3-4 bAra prayogita karAyA aura isase uttama phalaprApta huye / Ara0 ena0 coparA ema0 ema0 e0 DI0 (Indigenous drugs of India ). yaha parivarttaka, mUtravirecanIya, zrAmAzaya bala prada aura valya hai / umra zramavAta meM isakA kvAtha aura cUrNa lAbhadAyaka sAbita huye haiM / parantu cirakArI avasthA meM ye upayogI nahIM hai| dasa-bAraha dina taka ukta bUTI ke sevana se hI saMdhiyoM kI sUjana aura pIr3A jAtI rahatI hai aura rogI svAsthya lAbha karatA I "iMDiyana meTIriyA meDikA" meM to yahA~ taka likhA hai ki umra zramavAtAdi meM jaba sailisileTa zraoNpha soDA, aiNTipAyarIna aura airiphetrIna Adi DaoNkTarI zroSadhe niSphala pramANita hotI hai, taba yaha bUr3hI pUrNa lAbha pradAna karatI hai aura ukta SoM kI bhA~ti isase hRdaya nirbala nahIM hone pAtA / pratyuta usake virudva isase hRdaya ko kisI bhA~ti zakti hI prApta hotI hai / isake kAthAdi ke sevana se yakRta ko nirbalatA ke kAraNa honevAle ajIrNa-roga meM spaSTa lAbha hotA hotA hai / kyoMki isake upayoga se yakRta kI kriyA niyamita ho jAtI hai aura ucita parimANa meM ephIDrA - paicikleDA pittotsarga hote lagatA hai / isaliye khAnA bhalI bhA~ti haz2ama hone lagatA hai aura sudhAkI kamI evaM malabaddhatAdi yakRnna baityajanya upasarga bhI jAte rahate haiM / jaisA ki Upara varNita huA hai, ki isake upayoga se yakRta kI kriyA svAbhAvika ho jAtI hai aura pitta bhI taralIbhUta hokara bhalI prakAra utsargita hone lagatA hai / isaliye pitta yakRta meM ekatrIbhUta hokara raka meM milane kI jagaha zrAhAra para apanA pUrA prabhAva karatA huA mala ke sAtha niHsarita ho jAtA hai, jisase kAmalA- roga kA nAza hokara yakRta ko sUjana kama ho jAtI hai / isake phala kA svarasa zvAsanalikAgata vikAroM payogI hai| isakA kAya parivartaka hai aura ugra pezIya evaM saMdhijAta zramAta aura phiraMga meM prayogita hotA hai / zrAmAzaya baladAyaka rUpa se yaha pAcana ko sudhAratA auratoM ko zakti pradAna karatA hai / noTa - ephIr3A ke zeSa varNana ke liye de0 "zramasAniyA" / ephIDrA - aleTA - [le0ephedra-alata, Meyers] kucana, lastuka, maMgaravala, nikki - kurkana / de0 "ephIDrA peDaMkyulerisa" | ephIDrA - iMTaramIDiyA - [ 0 ephedra-interm edia, schrenk. & Meyer.] de0 " ephor3A pecikreDA" / ephIDrA - elTI - [le0 ophedra-alte, Brand.] de0 " ephIr3A - peDaMkyulerisa" / ephIDrA - jirADie nA - [ le0 eph dra-gerardi ana, Wall. ] de0' ' ephIr3A- valgairisa" | ephIDrA-DAisTaikiyA - [ le0 ephedra distac hya, Linn.] de0 "ephIDA-klaoNrisa " / ephIDrA-peDaMkyulerisa - [ le0 ephedra pedun cularis, Boiss.] kucana, lastuka / de0 " ephIr3A" / ephIDrA- paicikleDA [ze0 ephedra pachyclada, Boiss. ] hUma - ( fA0 ) / zromana - ( paztu) / gehyA- (bamba0) /
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________ ephIDrA-phaoNlieTA 1766 ephIDronI-hAiDro-klorAiDam ephIDrA phaoNlieTA-[ le* ephenira-fo iata, paryA-sintheTika ephIDrIna Synth. - Boiss.] eka prakAra kA ephir3A |de "ephiDA" tic Ephedrine yaha PhenylimethylephIDrA-phraugilisa-[ le* ephedra fragilis] aminopropanol kA eka hAiDrokorAiDa ___ eka prakAra kA ephir3A / de0 "ephidd'aa"| yaugika hai, jisakA ephIDIna se nikaTa kA ephoDrA-maoNnoSTaikiyA-[ le0 ephedra mono- sambandha hai aura guNa svabhAva meM yaha ephIDrona stachya, Linn.] amsAniyA de0 "ephiddaa"| vA eDInelIna ke samAna hotA hai| jina dazAoM meM ephIDrA-valgairisa-[ le* epbedra vulgaris, eDonelIna dI jAtI hai, prAyaH unhIM avasthAoM Rich.] amsAniyA / de0 "ephidd'aa"| meM yaha bhI mukha dvArA prayogita hotI hai| ephIDrAna-[aM. ephedrine ] eka prakAra kA isako grena kI cakrikAe~ aura tvagadhaH anta:kSArIya saca jo vividha bhA~ti ke ephIr3A se prApta kSepa ke lie aimpalasa milate haiN| hotA hai / vi0 de0 "ephiddaa'| guNa-dharma tathA prayoga ephIDrInI hAiDroklogayaDam-saMjJA strI0 [ le. ephi.DIna kA vyavahAra unhIM dazAoM meM hotA ephedrinae hydrochloridum.] hai, jinameM eDInalIna dene kA vidhAna hai| ise ephIDA sinikA, ephIr3A ekIseTinA tathA rattI ko mAtrA meM dina meM 2-3 bAra mukha dvArA ekIr3A ke anya bhedoM se prApta ephIDrona nAmaka sevana karane se phuphphusa-praNAlIjAta zvAsaroga kSAroha kA hAiDroklorAiDa yaugika jisake nirgandha ke vega 20-30 miniTa ke bhItara ruka jAte haiN| varNarahita sphaTika hote haiN| ye surAsAra (601) zvAsa ke ugra vegoM meM yaha eDarInaMlonavat balaaura jalavileya hote haiN| inake jalIya vilayana zAlinI nahIM hotI aura rogI bahuta zIghra isakA se liTamasa patra meM koI parivartana nahIM pAtA / zrAdI ho jAtA hai| astu, uka prabhAva hetu isakI (Ephedrine hydrochloride.) adhika mAtrA apekSita hotI hai| isake sevana se asammata yoga kisIrako ugra sveda evaM anidrA roga hojAtA hai| (Non-official Preparations.) jabaki grana kI eka hI mAtrA dene se etadbhinna vyakriyoM para isakA kucha bhI prabhAva nahIM (1)-eliksira ephIr3inI hAiDrokrorAiDAI / Elixir Ephedrinae Hydrochloridi hotaa| (B. P. C.)-le| kyoMki yaha zvAsoccha vAsa-kedroM ko uttejita yoga-isake pratyeka DrAma meM grena ephIDina karatI hai; isaliye madakArI viSoM meM isakA upahAiDrokrorAiDa hotI hai| yoga hotA hai aura una dazAoM meM yaha kAphIna (kahavona ) tathA STriknIna (viSamuSTona ) kI mAtrA-1 se 2 DrAma (2 se 8 miligraam)| apekSA hI nahIM, apitu kArbana DAya AksAiDa kI (2) nebulA eDimelinAI eTa ephIr3inI apekSA bhI zreSTatara hotI hai| Nebula Adrenalmi et Ephed 10-12 varSIya bAlaka ko sote samaya ise / rinae (B. P C.)-le| rattIkI mAtrA meM dene se rAtri-zayyA-mUtra roga meM yoga-eDronelIna hAiDrokorAiDa kA vilayana 2 // aAuMsa, ephIDIna hAiDrAkrorAiDa 200 upakAra hotA hai| 2 se - rattI yaha auSadha di. grena; gilisarIna oNpha phenAla 200 bUMda, sinne- meM do bAra dene se eka varSIya zizu kI, vizeSataH mana vATara utanA, jitane meM kula drava 20 zrAuMsa dvitIya zreNI meM pahu~cI huI kUkarakhA~sI pArAma hojAya / hotI hai| (3) ephITonIna Ephetonin kuSThagata vAta-vedanA meM eDarInalIna ke sUcIvedha - kI apekSA isase kahIM adhika upakAra hotA hai| ( Merck.)
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________ ephroDAina / 1767 emalziyo lesIthIna viSAkta lakSaNa noTa-fiksDa prAila (sthira taila) aura ise adhika mAtrA meM sevana karane se hRtspaMdana vicchila arthAt lasadAra auSadhiyoM ko cInI ke (Tachycardia); kaMpa, zirobhramaNa, kharala meM paraspara milAne se uttama emalzana bana hRtsphuraNa ( Palpitation ), sveda, utneza sakatA hai| asthira taila (vAleTAila pAilz2a), aura vastistha dobha prabhRti lakSaNa upasthita hote kSArIya emalzana aura kama lasadAra dravyoM kA haiM / raktacApa-vRddhi ke sAtha una lakSaNa prakAza emalzana botaloM meM hI banAyA jA sakatA hai / pAte haiM aura use punaH apanI pUrvAvasthA para pahu~cane pryaay-musthlv-(0)|shiiraa-(phraa0)| ke sAtha hI ve viluptaprAya ho jAte haiN| emalzana-oNpha-kaoNDalivara-oNyala-[ aM. emulephroDAina-[aM. aphrodine ] de. "yohimbIna sion of cod liver oil.] kADa nAmaka haaiddokohaadd'| samudrIya machalI ke tela kA emalzana / e. bI. sI. linimeMTa-[aM0 A. B. C.Lini- emalziyo-AyoDophArmAI-le.emulsio-Iodo nment ] eka prakAra kI pralepauSadha / de0 "bacha ___formi. ] zrAyoDophArma kA imalzana / de0 naag"| "praayoddophoNrm"| ebelmaoNskasa-eskyuleMTasa-[ le0 abelmosch emalziyo-AlIyAI oNlivI kampAjiTA-[ le0 us-esculentus, W.& A.] bhiNddii| rAmataroI / ttinnddish-sN0| emulsio-olei oliva. co. (B.P.S.)] ebelmAskasa-maoNskeTa sa-[le. abelmoschus de0 "emalziyo oNliyAI morahuI kmpaajittaa"| moschatus, Moen.] muzkadAnA / latA- emalziyo-aliyAI-mAhu'I-[ le0 emulsiokstuurikaa| oleimorrhuae.] matsya yakRttaila imalzana / ebyuTilana-[le. abutilon] de. "abyuttiln"| de. "mohuii-boliym"| emalzaJja-[aM. emulsions bahu.] de0 emalziyo-AliyAI-mohu i-kampAjiTA-[ le. "mlshn"| emulsio-clei-morrhuae. camposemalzana-saMjJA puM. [aM. emulsion][bahu0 emala ita.] yaugika matsya-taila imalzana / zA] kiso avileya dravya kA aisA tarala miNa, emalziyo-peTrAliyAI kama hAipophAsphAiTibasajisameM ukta dravya ke atyanta sUkSma kaNa kisI [le. emulsio-petrolii-cum-hypolasadAra padArtha ke dvArA jala meM avalaMbita vA prosphitibus. (B. P. C.)]. bhile huye hote haiN| isameM rAlayukta vA tailIyAMza ___ "pairAphInam likviddm"| ke pAnI meM avalaMbita hone ke kAraNa uka mizraNa " emalziyo-mohuI-paina kReTikA-[ le0 emulsio. kSoravat saphedI lie hotA hai| __morrhuae pancreatica. ] kADa __ emalzana do prakAra se banAe jAte haiM-(1) matsya taila imalsana / de0 "kADa mchlii"| seponIphikezana (sAbuna banAne kI bhA~ti ) jo kisI sthira taila meM hAra yA TiMkcara killAI vA | emAlzayA-mAhu i. va emalziyo-mohu I-painkReTikA kama eksTai kTo TiMkcara senegI (jinameM seponIna tatva vidyamAna | mAlTAI- le. emulsio-morrhuae hotA hai) ke milAne se banatA hai| (2) saspeM Pancreaticacum Extracto malti] zana (avalaMbana) dvArA, jo kiso rAlayukta klomIyamAlTAka kADamatsya taila ilmazana / de0 auSadha ko kisI lasadAra padArtha (lubhAba) yA "mohuI aaNliym"| aMDe kI jardI prabhRti meM milAkara banAyA jAtA | emalziyo-lesIthIna-[ le0 emulsiolec. hai| jaise, tArapIna-taila kA emalzana banAyA | ithin. ] kukkuTANDa-pItaka sAra ilmazana / jAtA hai| de. "lesiithiin"|
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________ emalziyonIja emalziyonIja -[ le0 bahu0 emulsiones. ] de0 "emalzana" | emalasIna - [ 0 emul.in.] kar3ave bAdAma ke tela kA eka saMyojaka zravayava / emaraNTa (ntha )- [ zraMo amirant (h) ] de0 " zramAreNTa (tha)" / emAlaAisonyuTila - [ zraM0 amyle-iso bu. tyl.] de0 " emAila nAiTrisa " / emAila - kollaoNiDa - [ zraM0 amyle colloid. ] vedanAhara koloDiyana / de0 " koloDiyam" | emAila - nAiTrAiTa - [ zraM0 myle nitrite. ] de0 "emAila nAiTrisa" / emAila-nAiTrAiTa-kaipzUlja - [ zraM0 amylenitrite capsulee ] de0 " emAila nAiTrisa" | 1068 emAila - nAiTrisa -saMjJA pu N0 [le0 amyl-nitris.] eka halake pItavarNa kA ItharIya drava jisase eka vizeSa prakAra kI sugaMdha AtI hai / yaha nAiTrasa esiDa emA ilika elakohala kI jo 1280 aura 1320 phAranahAiTa ke madhya ke uttApa para parita kiyA gayA ho, paraspara eka dUsare para ghaTita tarkriyA dvArA prastuta hotA hai / isameM pradhAnataH zrAiso emAila nAiTrAiTa ( 1so-amyl nitrite) hotA hai| isake atirikta isameM eka prakAra ke anya nAiTrAiTa kA bhI samAveza - hotA hai / isakI pratikriyA kiMcidamlatAyukra arthAt amla hotI hai aura isakA zrApekSika bhAra0 800 se 0880 taka hotA hai / yaha zrati hI sthira hotA hai aura adhika samaya taka rakhane se vikRta ho jAtA hai / 10- emAila nAiTrAiTa amyl paryA nitrite ( zraM0 ) / vileyatA - yaha - yaha surAsAra-elakohala (10%), I ora korophArma meM to vileya hotA hai, kiMtu jala meM vileya hotA hai / mizraNa vA khoTa- phrI esiDa aura aimAyala nAiTeTa saMyoga-viruddha--elkalAina kArboneTsa, emAila nAiTrisa poTesiyam zrAyoDAiDa, poTesiyam, bromAiDa aura pherasa sAlTsa | prabhAva - dhamanI - vistAraka ( Arterial or Vasodilator ) aura hRdaya kI gati ko tIvra karanevAlA evaM dhAmanika AkSepa para prabala prabhAvakArI hai / mAtrA - prANArtha 2 se 5 minima taka aura khilAne ke liye 1/2 se 1 minima taka kaipazUla meM DAlakara / asammata yoga (Not official preparations) ( 1 ) miracyurA emAila nAiTrAiTisa (Mistura amyl-nitritis )-- yoga - emAila nAiTrAiTa 1 5 minima, dU~gekaMtha 1 grena, sirapa 30 minima aura parizruta jala itanA jitane meM kula 4 phluiDa DrAma ho jAve | (briTiza phArmAkopiyA ke pariziSTAnusAra ) (2) emAila nAiTrAiTa kaipzUlja (Am* yl nitrite capsules ) - yaha zIze kI bahu patalI aMDAkAra vaTikAe~ hotI haiM jinameM eka-do-tIna yA pA~ca bU~da taka emAila nAiTrAiTa bharA hotA hai / isa kepazUla ko rUmAla meM tor3akara 1 (3) Aiso byuTila - nAiTrAiTa ( 1sobutyl-nitrite ) -- isake prabhAva tathA prayoga emAila nAiTra eTa ke saharA haiM aura ise usake sthAna meM prayogita karate haiM / (4) TarziyarI emAila nAiTrAiTa (Fortiary amyl nitrite ) vA briToMnisa Ithara ( Birtonis ether ) - yaha darziyarI emAilika elakohala (emAilIna hAiDreTa) se nirmita kiyA jAtA hai| isameM emAila nAiTrAiTa ke samagra guNa-dharma vidyamAna hote haiM / paraMtu isameM vizeSatA yaha hai ki zrati mAtrA meM bhI isakA nirApada upayoga ho sakatA hai / isase mukhamaMDala rAgayukta nahIM hotA / mAtrA - 5 minima - ( 30 ghana zatAMzamITara ) zarkarA para DAlakara yA rikta kepazUla meM DAlakara prayojita kareM /
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________ raise nAsi 1766 (5) emAila vailerienAsa (Anyl Va. lerians ) - yaha eka vivarNa drava hai jisase phaloM vA mevoM kI sI tIvra gaMdha AtI hai / prabhAva -- avasAdaka ( Sedative ) aura AkSepahara (Antispasmodic ) mAtrA -2 se 3 bU~da taka = ( . 12 se.16 ghana zatAMrAmITara ) rikra kaipazUla meM bharakara dete haiM / emAila nAiTreTa ke prabhAva vAhya prabhAva emAila nAiTra eTa kA sthAnIya prayoga karane se, thor3e samaya ke liye, yaha jJAnavahA nAr3iyoM ( Sensary nerves ) ko zithila kara detA hai / kiMtu yaha prabhAva prati zIghra jAtA rahatA hai / astu, isa prayojana ke liye isakA upayoga nahIM kiyA jAtA / zrabhyantarika prabhAva emAila nAiTreTa ko yadi su~ghAyA jAya, to phuphphusa dvArA aura khilAyA jAya, to zramAzaya dvArA yaha tatkSaNa rakta meM praviSTa ho jAtA hai aura soDiyam nAiTra eTa ke rUpa meM zoNita meM bhramaNa karatA hai / yadi ise adhika mAtrA meM sUghA jAya arthAt zrati mAtrA meM abhizoSita ho jAya to, yaha zirA aura dhamanI sthita zuddhAzuddha evaM anya prakAra ke zoNita kA varNa zyAmatAyuka kara detA hai| kyoMki yaha hImoglobIna (zoNitasthita rakrANu) ko mIthahImogloarrar nAiTro-oNksAiDa hImoglobIna (vikArI jo raktANuoM ke varNa ko syAha kara dete haiM ) meM pariNata kara detA hai / isaliye raktakaNoM meM alpa mAtrA meM vajana abhizoSita hotA hai aura zoNita kA varNa zyAmatAyukta ho jAtA hai| sAmAnya mAtrA meM isakA upayoga karane se to isakA ukta prabhAva sUkSmatara hotA hai| mItha- hImoglobIna punaH zIghra zroSajanIkRta ( Oxidised ) ho jAtI hai| kiMtu viSAkka mAtrA meM prayogita karane se ye parivartana ghAtaka pramANita huA karate haiM / hRdaya aura raktapraNAliyA~ - emAila nAiTra eTa ke sUMghate hI kSaNa mAtra meM mukhamaMDala, zira aura grIvA garama aura rAgayukta ho jAtI hai / grIvA kI I 4 phA0 emAila nAiTrisa phUlI huI aura spaMdita hotI huI ggocara hotI haiM, zira meM gurutA kA bodha hotA hai aura hRdaya zIghra zIghra evaM jora se gati karane lagatA hai / taduparAMta avilaMba zirozUla evaM zirobhramaNa kA prAdurbhAva hotA hai, sA~sa tIvra ho jAtI hai aura kanInikAe~ prasArita ho jAtI haiN| aura yadi auSadha kI mAtrA adhika ho, to sampUrNa zarIra kI dhanikAe~ ( Arterioles ) vistArita ho jAtI hai| jisakA kAraNa unake paizIya staroM kA kSINa evaM vAtagrasta ho jAnA hotA hai; kyoMki ye rageM taba hI prasArita huA karatI haiM, jaba unake pezIya stara vAtagrasta ho jAyA karate haiM / astu, raktacApa aura dhAmanika tanAva bahuta ghaTa jAtA hai| kiMtu nADo kI gati tIvra ho jAtI hai / yadyapi usakI zakti meM kisI prakAra kI vRddhi nahIM hotI / jisakA kAraNa saMbhavataH yaha hotA hai, ki rakkracApa ke kama ho jAne ke kAraNa prANadA nADI ( baigasa- narva) mUla zithila ho jAte haiN| isa davA ko viSailI mAtrA meM suMghAne se saMbhava hai ki svayaM hRdayagata peziyoM ke vAtagrasta ho jAne ke kAraNa vaha prasArita (Diastole) dazA meM gati karane se ruka jAya / zvAsocchvAsa - zvAsocch vAsa kendra para mAinAiTra eTa kA prathamata: uttejaka prabhAva hotA hai, jisase sA~sa gambhIra aura jaldI-jaldI zrAne lagatI hai; para bAda meM dhIre-dhIre evaM kaSTa se zrAtI hai aura antataH zvAsocch vAsa kendra ke vAtagrasta ho jAne se zvAsa zravarUddha hokara mRtyu upasthita hotI hai / nAr3I-maMDala - emAila nAiTra eTa ke sudhAne se bahuzaH vAtajanita lakSaNa, yathA- ziraH zUla, ziro bhramaNa, zira ke bhItara tar3apa pratIta honA, kanInikA - vistAra zrAdi samagra lakSaNa mastiSka aura suSumnAgata dhamanikA ( Arterioles )vistAra ke kAraNa prAdurbhUta hote haiM / ise adhika parimANa meM dene se saughumna gati - kendra vAtagrasta ho jAte haiM / astu, parAvartita kriyA sarvathA naSTaprAya ho jAtI hai aura mRtyu se kucha kSaNa pUrva jJAnavahA aura ceSTAvahA nAr3iyoM ke vyApAra aniyantrita ho jAte haiM /
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________ emAila nAiTrisa 1770 zArIra-tApa - emAila nAiTra eTa ke prabhAva se zArIrika USmA svAsthya aura jvara donoM dazAoM meM kama ho jAtI hai| zArIrika tApa ke kama hone kA ukka kArya prAntastha praNAliyoM ( Periphe ral vessels ) ke_vistArita ho jAne aura zArIrika saMvartana kriyA ( Metabolism ) ke vikRta ho jAne ke kAraNa huA karatA hai / prasrAva - emAila nAiTra eTa kA nAiTrAiTsa aura nAiTra eTsa ke rUpa meM mUtra dvArA utsarga hotA hai / yaha kiMcid mUtrala bhI hai / TippaNI- kabhI - kabhI isake upayoga se pezAba meM zarkarA zrAne lagatI hai arthAt madhumeha (Giycosurea ) nAmaka vyAdhi ho jAtI hai, jisakA kAraNa saMbhavataH yakRta kI raMgoM kA prasArita ho jAnA hotA hai / emAila nAiTra eTa ke cikitsopayogI prayogainhalezana ( su~ghAnA ) - DAkTara braNTana ( Brunton ) mahAzaya ne san 1867 I0 meM isa bAta kA patA lagAyA, ki hRcchUla nAmaka vyAdhi meM rogAkramaNa ke samaya prAntastha praNAliyA~ zratIva saMkucita ho jAtI haiN| usane yaha bhI avalokana kiyA ki emAila nAiTra eTa ke upayoga se ve raMgeM vistArita ho jAtI haiN| isa laye unhoMne ukta vyAdhi meM isa auSadhi ko sudhAyA / phala yaha huA ki prAntaHstha raMgeM phaila gaI ' aura hRcchUla vilupta ho gayA / para kabhI aisA bhI hotA hai ki hRcchUla meM zarIragata prAntastha praNAliyA~ nahIM phailatIM / kiMtu emAila nAiTra eTa ke zraghANa karAne se ukta zravasthA meM bhI kalyANa ho jAtA hai / zrataH zraba hara prakAra ke hRcchUla meM ukta bheSaja ko sughAte haiM pradhAnataH usa samaya jaba vedanA vega kramAnusAra hotI / isake su~ghane prAyaH do-tIna minaTa ke uparAMta hI rogI lAbha anubhava karatA hai / vakSa ke dhamanyarbuda-janita pIr3A meM bhI isa auSadha ke upayoga se lAbha hotA hai| rajonivRtti (Menopause ) kAla meM katipaya striyoM ke jo mukhamaMDala vA zarIra ke anya bhAga garama aura rAgayuka ho jAte haiM, unako bhI isa auSadhi ke emAile nAiTrisa sU~ghane se bahuta upakAra huA karatA hai / mRgI meM roga kA vega prArambha hone ke samaya hI yadi yaha auSadha zrAghrANa karAI jAya, to prAyaH vega ruka jAyA karatA hai / zItajvara ( Ague) meM kaMpa prArambha hote hI, yadi ukta bheSaja zrAghrANa karA diyA jAya, to jvaravega saMkSepa ho sakatA hai| arddhAvabhedaka ( Migraine) meM, jo cehare ke eka ora kI raMga ke AkSepagrasta ho jAne ke kAraNa 1 karatA hai aura jo apanI pAMDu - pItavarNatA dvArA pahacAnA jA sakatA hai, emAila nAiTreTa ke su~ghAne se kabhI-kabhI kalyANa hotA hai / sanyAsa ( Syncope), mUrcchA, ( Fainting ) aura zvAsAvarodha vA zvAsakRcchratA meM bhI jaisA ki DUbane vA phA~sI lagane meM huA karatA hai, ukta bheSaja kalyANaprada pramANita huA hai / klorophArma sughAte samaya yadi hRdayAvasAda ke kAraNa cehare kA raMga phIkA par3a jAya, to usa dazA meM bhI isa auSadhi ke su~ghAne se upakAra hotA hai / zrahiphena janita viSAkratA meM bhI isakA hitAvaha pramANita huA hai / cU~ki isase raktacApa ghaTa jAtA hai; astu, raktaniSThIvana ( Haemoptysis ) aura raktavamana ( Haematemesis ) nAmaka rogoM meM isakA upayoga hitakara anumAna kiyA gayA hai / kintu ukta vyAdhiyoM meM isakI upayogitA bhI saMdeha rahita nahIM kahI jA sakatI / damA vA zvAsa roga ( Asthma ) meM jaba isake sAtha anya upasarga vartamAna na hoM, taba mAila nAiTeTa ke sughAne se kSaNamAtra meM ho zvAsa kRcchratA nivRta ho jAtI hai / hArdIya zvAsa kRcchatA / hRdaya ke vistArita aura sthUla ho jAne se sA~sa ke kaSTa se zrAne ( Cardiac dispnoea. ) meM, jaba ki usake sAtha jalaMdhara - roga bhI vidyamAna ho, ukta auSadhi ke suMghAne se Upara se dekhane meM lAbha ho jAyA karatA hai / sAmudra-roga ( Sea sickness ) meM bhI
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________ emAila nAiTrisa 1771 emAilAI AyoDiseTama yaha auSadha hitakara hai / striyoM ke kaSTaraja ( Dy- emAilam-[ le0 amylum ] godhUmaja-sAra / smenorrhoea) roga meM kahate haiM ki isake nizAstA / nazA / zvetasAra / upayoga se roga-yaMtraNA kama ho jAtI hai| yaha emAila-vaileriyenAsa-[aM0 amyl-valeriayonyAkSepa ( Uterine spasm ) kA nivA- nas ] de. "emAila nAiTrisa" / raNa karatA hai aura jaccA ke hastapAdAdi meM zrAkSepa emAila-vaileriyeneTa-[ aM0 amyl-valerianhone ( Eclampsia) ko rokatA hai| ate ] eka DAkTarI auSadha jo vaileriyana (jaTA suSumnA-kAMDa para isa auSadha kA avasAdaka mAMso) ko pratinidhi svarUpa kAma meM pAtI hai / de. prabhAva hotA hai / astu, dhanuSTaGkAra ( Tetan- | "bornivala" us )aura kucalIna-janya viSAkratA (Strychn- emAila-sailisileTa-[ aM0 amyle salicyl. ine poisoning) meM bhI isako dete haiN| ate ) saMdhAna-kriyA vidhi se prastuta kiyA huA __ sUcanA-komala prakRti yA vAta-prakRti ke eka prakAra kA zItaharita taila (Aila aAphaloga isa davA ke prabhAva se adhikAdhika prabhAvita viNTaragrIna ) jo mIthila sailisileTa kI pratihote haiM / astu, ukta prakRti ke vyaktiyoM ko bahuta nidhi rUpa se vyavahAra kiyA jAtA hai| yaha atyaMta sAvadhAnIpUrvaka isa auSadha kA vyavahAra karanA kSobhaka tathA maMda gaMdhayukta hotA hai| ise praamvaacaahiye| aise rogiyoM ko jo mahAdhamano ( Aor tAkrAMta saMdhiyoM para lagAkara Upara se UnI kapar3e ta) kI kiso vyAdhi se akrAnta ho yA se AcchAdita kara dete haiM aura 5 bUMda kI mAtrA jinakI dhamaniyoM ke stara vasAdi meM pariNata ho meM ise kaipzUlja meM DAlakA mukha dvArA prayogita gaye hoM vA phuphphusIyAdhmAna ( Emphyse- karate haiM / borniyo-kemphara (bhImasenI-kapUra) dvArA ma) ke rogI ko aura raka-prakRti ke rogiyoM ko prastuta kiye huye seliTa vA "borniyola sailisiar farcasret #12 ( Chronic Bronchi- leTa" ke bhI upayukta guNa-prayoga haiN| sAdhAraNataH tis) rogiyoM ko isa auSadha kA prayoga kadApi ise samAna bhAga jaitUna tela meM DAyalUTa kara, na karanA caahiye| zrAmavAtAkrAMta saMdhiyoM para lagAte haiN| emisAla patrI-lekhana viSayaka Adeza--yaha auSadha (amysal) "emAila sailisileTa" ke yoga prAyaH sudhAI jAtI hai, yadyapi ise mukha aura se banA huA eka prakAra kA mizrita prAiMTameMTa hai, svagIya sUcikAbharaNa dvArA bhI prayogita kara sakate jisakA prayoga prAmavAtika saMdhiyoM para hotA hai| haiM / astu jaba ise sughAnA ho, taba cAra-pA~ca bUMda isa | hvi0 me0 me| auSadha ko rUmAlapara chir3akakara vA isakA eka glAsa | emAila-hAiDrAiDa-[ aM7 amyle-hydride ] kaipzUla rumAla meM tor3akara satarkatApUrvaka sudhaaeN| hIMgolona ( rhigolene) / de. "hIMgoyadi mukha dvArA prayojita karanA ho, to sarA- liin"| sAra (60%) meM vilIna karake vA kiMcid emAilAi-AyoDiseTam-leamyli-IodisbrAMDI meM milAkara yA katIre ke lubhAba ( Muci atum ] eka DAkTarI asammata (nATaAphilage Tragacanth) meM milAkara deN| zala) auSadha / isa auSadha ke glAsa kaipzUla bhAratavarSa meM vikRta prastuta-krama-5 bhAga prAyoDona ko thor3e jala nahIM hote| meM AloDita kara, 15 bhAga godhUmaja zvetasAra meM TippaNI-rogI isa davA ke sUghane ke sAvadhAnIpUrvaka ragar3ate haiM / yaha prAyoDIna ke prayoga abhyAsI ho jAyA karate haiM / astu, kucha kAlopa- kA eka sAdhana hai / ise 1 DrAma ko mAtrA meM dUdha rAMta aise rogiyoM ko eka bAra auSadha suMghAne se vA jala meM ghoTakara bartate haiN| zuSka hosiMga rUpa kucha bhI lAbha nahIM huA karatA hai, jaba taka unheM | se yaha una pratyeka dazAoM meM prayukta ho sakatA hai, kaI bAra yaha auSadha na suMghAI jaay|| jinameM "AyoDIna" kA vyavahAra hotA hai| kisI
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________ emAilAi klorAiDam 1772 emAdiyUna vivAta auSadhajanya viSAkratA ke ajJAta hone para dene se kucha lAbha nahIM hotA, yaha auSadha hitakara usake pratividha svarUpa se bhI isakA upayoga pramANita huI hai| kiyA jAtA hai| noTa-isa auSadha ke sevanoparAMta koI hAniemAilAi-klorAiDam-[le. amyli-chlorid. kA upasarga nahIM prakAzita hote / jahA~ doghaM kAla __um ] de. "emAilAi praayoddisettm"| ... paryanta nidrAjanaka auSadha kA vyavahAra karanA ho, emAilAi-bromAiDam-[ le0 amyli-Bromid- vahA~ para isakA upayoga zreyaskara hotA hai| um ] de. "emaailaai-aayoddisettm"| patrIlekhana viSayaka Adeza-isako jala vA emAilIna-klorala-[aM. amylene-chloral] madyasAra (60%) meM gholakara denA caahiye| yaha eka caparA tailIya drava hai, jo klorala para ise kaipzUraja meM bhI dete haiN| astu, isake 10 emAilona hAiDreTa kI kriyA dvArA prApta hotA hai / bUda vAle kaipazUlja bane banAye bikate haiM aura ise "DAmiyola" (darmiol ) bhI karate haiN| kabhI-kabhI vasti (iMjekazana) dvArA bhI isakA yaha bhI nidrA utpanna karatI hai| upayoga karate haiM / isako tvagIya picakArI dvArA __ mAtrA-5 se 10 minima ( baMda)=(.3 se | prayoga nahIM karanA cAhiye / kyoMki isase vahA~ para ghana shtaaNshmiittr)| vedanA hone lagatI hai| noTa-isakA prAyaH 50 pratizata kA ghola emAilo Dekspana-[aM0 amylo-dextrin.] vikraya hotA hai, para isake ke gUla (pratyeka kaipa- eka vizeSa prakAra kA skaTikIya cUrNa / zUla meM 7 // bUMda yaha proSadha hoto hai ) prayoga meM emAilopasIna-[ aM0 amylopsin. ] kromalAnA caahiye| granthi-sa meM pAe jAnevAle cAra prakAra ke upayoga-mAlIkholiyA meM yaha zrauSadha upa- phoToM meM se eka / isakA kArya khAdyagata zvetayogI pAI gaI hai / yaha asammata vA nATa zrAphizala sAra ( starch ) ko rArA meM pariNata ... (Not official ) hai / karanA hai| emAilIna-hAi iTa-[aM0 amylene-Hydr- | emAilophaoNrma-[aM. amyloform. ] eka prakAra ate] eka prakAra kA svaccha varNarahita tailIya kA gandharahita avileya zveta cUrNa jo uSNatA drava, jisakI gaMdha vizeSa prakAra kI ugra tathA svAda / se parivartita nahIM hotA aura jo zvetasAra para tIvra hotA hai| phaoNrma elDIphAiDa ke kriyA karane se prastuta pA0-TarziyarI-emAilika elakohala Ter- hotA hai| tiary Amylic Alcohol-vio emAdiyUna-[yU.] eka vanaspati jo sajala sthAna meM - asammata yA nATa Apizala upajatI hai| isameM bAraha se adhika patra nahIM ( Not official) hote / yaha puSpa aura phala se rahita hotI hai / vileyatA-eka bhAga yaha pATha bhAga pAnI isakI jar3a patalI aura kAle raMga kI hotI hai| aura elkohala (60%) meM sahaja meM dhula gandha tIvra tathA svAda phIkA hotA hai| yaha jAtA hai| zItotpAdaka hai| isameM jalIya drava hotA hai| __ mAtrA-~-30 se 80 bUMda taka=(1.8 se 4.72 ise pIsakara strI ke stana para lepa karane se usakI dhana zatAMzamITara ) / rakSA hotI hai| yadi jaitUna kA tela milA leM, prabhAva tathA prayoga to aura bhI lAbha ho, yadi puruSa 10 // mAse isakI paha nidvAjanaka hai| meniyA arthAt unmAda | jar3a vA patto lekara zarAba ke sAtha khAle, to rAga aura pradhAnataH mAnomeniyA (ahiphe- napuMsaka bana jAya / isI prakAra RtusnAnononmAda) meM tathA DelIriyam TU meMsa (madAtyaya) parAMta yadi strI ise bhakSaNa kara le, to vandhyA ora ugra prakAra kI mRgIroga meM,jisameM bromAiDa ke hojAya / (kha0 a0) ,
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________ emika potu 1773 emlASTrama ekonAiTAi emika-voggu-te. ] haDDI kA koyalA / asthyaGgAra / emerAlDa-[aM. emerald. ] de. "ImerAlDa" / emikalu-[te0] haDDI / asthi / | emerIliDezII-[aM0 amaryllidaceae ] emigDalasa-kamyunisa- le0 amygdalus- | oSadhiyoM kA eka varga / sukhadarzana vA musalI. . communis, Linn.] bAdAma / vAtAda / vrg| emiNDalasa-(lA) amArA-le0 amygdalus | emairIlisa-[ le0 amaryllis.] de. "ebherI (- la) amara. ] kar3avA bAdAma / kaTu. liDe shiiii"| - vAtAda / bAdAme talkha / emoDIna-[aM. emodin.] eka sata jo cakaemigDalasa (-jA) Dalsisa- le. amygdalus baiMDa ( cakramaI) aura revandacInI (pItamUlI) (.la) dulcis. ] mIThA vAdAma / miSTha- kI jar3a se bhI prApta hotA hai / isakI rAsAyanika 2. vaataad| racanA krAisophenika ke bahuta kucha samAna emigDalasa-parsikA-[ le0 amygdalus.tel. hotI hai| ___sica, Linn.] aADU / aadd'| | emonAikam-[ le0 ammoniacum. ] emigDalIna-[aM0 amygdalin.] vAtAdIna / uzzaka / de0 "ushshk"| bAdAma kA sA / yaha eka prakAra kA sphaTikIya emonAikama-eNDa markarImASTara- aM. ammon. ... glyUkosAiDa hai, jo kar3ave vAdAma se prApta ____iacum and mercury plaster.] / hotA hai| pAradArazaka-pralepa / de0 "uzaka" / emigDelika-esiDa-[aM0 amygdalic aid. JemonAiAma-miksacara-[aM0 ammoniacum vAtAdAmla, vAdAma kA tejAba / __mixture.] uzzaka mizraNa / de. "ushshk"| emigDophenIna- aM0 amygdophenin. ] emoniyam- le0 ammonium. ] de. sAiTrophenavat eka prakAra kA lavaNa, jo utanI hI "amoniym"| mAtrA meM kocaTsa meM DAlakara diyA jAtA hai / yaha | emonieTeDa-markarI- aM0 ammoniated - aGgamaIprazamana tathA prAmavAtamna hai / de. _inercury. ] hAiDU.NirAI emonieTam "sAiTo phen"| ____hydrargyri ammoniatum. de. emiDopAirIna-[ aM0 amidopyrin. ] de. ___ "amoniym"| "piraamiddn"| emola-[aM. emol. ] phUlara mRttikA (fallen's eminobez2a-[ aM0 aminobenz. ] de0 ___earth) jaisA eka prakAra kA bArIka cUrNa / "arthiiphaarm"| emolieTa-[aM. emollient. ] mRdutAkAraka emiliyA-saoNlipholiyA-[ le0 emilia-sonch __ auSadha / _ifolia. nC.] hirnkhurii| sudhimudi / emolieTa AiMTameMTa-[aM0 emollientoint / saadaamNddo| emisAla-[aM.. amysal.] de. "emAila ___ment ] mRdutAjanaka amyaMga / de. "Una" / sailisilett"| emlASTa m- le0 emplastrum. ] [ bahu. emeTIna-[.aM. emetine. ] eka prakAra kA emnASTrA ] de. "emplaassttraa"| .... satva jo ipIkekAnA kI jar3a se prApta hotA hai| emlASTa m-AyoDAiDAI-[le. emplastrumde. "ipiikekaanaa"| -iodidi.] shraayoddiinoplep| AyoDona dvArA emeTIna-hAiDroklorAiDam-[ le0 emetine nirmita eka prakAra kA prlep| ____bydrochloridum. ] de. "ipikekvaanaa"| emplASTram-ekonAiTAi-[le. emplastrumemeTIna-hAiDrobromAiDam- le. emetine by _aconiti ] bachanAga kA palastara / vatsanAbhopadrobromidum. ] de. "ipiikekkaanaa"| lepa / de0 ''bchnaag"| /
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________ emAlASTrama-e konAiTAi eTa belADonI 1774 eyaransa raoNDa emplASTrama-ekonAiTAi-eTa-belADonI-le0 em- emplASTram-belADonI-[ le0 emplastrum plastrum aconiti et belladonn-| belladonnae ] belADonA palastara / de. ae] bachanAga aura yabaruja kA palastara / belA- "belaaddonaa"| DonA vatsanAbhopalepa / de. "bchnaag"| emplASTrama-balADonI-phluiDam-le. emplastemplASTama-emonAisAi-kama hAiDrAjiro-le-em- rum-belladonnae-fluidum ] belA plastrum ammonicicum hydra- ____DonAdravopalepa / de0 "belaaddonaa"| . rgyro ] uzzaka pAradopalepa / de. "uzzaka" emplASTram-mAilebriDisa-[le0 emplastrumva 'paaraa"| __mylabridis ] telanomakkho kA palastara / emlASTram-opiyAi-[ le. emplastrum- de. "telanI mkkhii"| " opii ] aphIma kA palastara / ahiphenoplep| emplASTram-menyola-[ le* emplastrum-mede. "postaa"| _nthol ] mentholopalepa / pudIne ke jauhara kA emplASTram-kainthegiDisa-[ le0 emplastrum- ___ palastara / de. "pudiinaa"| cantharidis] TelanImakkhI kA plastara / emplASTram-rejAinI- le. emplastrum-re snigdha mAvikopalepa / de0 "lanI mkkho"| ___sinae ] rAla kA palastara / de0 "raal"| emplASTram-kaipsisAI- le0 emplastrum- emlASTram-seponisa- le0 emplastrum capsici ] lAla miraca kA prastara / kumaricopa- sponis] sAbuna kA palastara |de. "saabun"| lepa / de. "miracA laal"| emAlASTram-hAiDrArjirAI-[le. emplastrumemplATama kailiphesiensa-[le. emplastum- hydrargyri] pAre kA palastara / de. calefacience] UnotpAdaka upalepa / garamI ___ "pArA" / pahu~cAnevAlA palastara / emlASTrA- le0 emplastra] [ emplASTram kA emplASTram-kailIphezeMsa-mAilebriDisa-[ le0 em- bahu.] vastra vA carma-khaNDa para prastArita aura plastrum-calefaciens mylabrid cipakanevAlI auSadha / pralepa / prastara / paassttr| is] telanImakkhI kA garama palastara / de0 uplep| "telanI mkkhii"| embeliyA-iNDikA- le0 embelia indica ] emplASTam-kokenI-[le. omplastrum-co viDaGga / bAyaviDaMga / . cainae ] kAkAna kA palastara / kaaknaaplep| embeliyA-glaiNDithuli kerA-[ le0embelia glade. "kokiin"| ndulifera] viDaGga / bAyaviDaMga / emplASTram-gAlabenAI- le0 emplastrum- | embeliyA-ribesa-le. embelia ribes, galbani ] jAvazIra kA palastara / gohIropa- | ____Burm. ] biDaGga / baayviddNg| lepa / de. "gaay"| embeliyA robaSTA-[le. embelia robusta, emplASTram-pAisisa-[le. emplastrum-pi- ___Rorb.] viDaGga / bAyaviDaMga / cis] piksbrgnnddikoplep| emblIkA-oNphisinelisa-[ le0 emblica offi emplASTram-plambAI-[ le0 emplastrum-| _cinalis. ] zrAmalako / dhAtriphala / A~valA / plumbi ] muradAsaMkha kA palastara / mRdArasaM- emblika-mAirobelana-[ aM0 enblic myro___ gopalepa / de. "murdaasNkh"| ___balan ] A~valA / aaamlkii|| emplASTram-plambAI-AyoDAiDAI- le. empl- eyaransa-bIyarDa-[ aM0 aaran's beared ] astrum-plumbi-iodidi ] sIsA aura vanaspati vizeSa / AyoDIna kA palastara / sosanailidopalepa / de0 eyaransa-raoNDa-[aM. aaran's-rod] golDena rAr3a "sosaa"| ___Golden rod..
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________ eyaralAeMTa 1775 eraNDapAka ltaa| eyaralANTa-[aMo air pant] akAzabela / amara | eraNDa-kharabUjA-saMjJA puM0 [saM0 eraNDa+hiM0 khara bUjA ] aNDa khrbuujaa| papItA / reDa khrbuujaa| eyara-bAtha-[aM0 nir bath ] vaayu-snaan| de0 / eraNDa-cirbhiTa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] aNDa khr"paanii"| bUjA / ppiitaa| eyara-likiDa--[aM. air-liquid ] drava vAyavya / eraNDaja-saMjJA pu. [saM0 lI0 ] raMDI kA tela / eyarojena-[aM. airogen ] eka prakAra kA harApana eraNDa taila / liye huye, svAdahIna avileya cUrNa, jo atyanta | eraNDa-taila-saMjJA puM. [saM0 krI0 ] raMDI kA tela / pravala pacananivAraka hai| yaha prAyaDophArma kI prati- rAja / vA0 TI0 hemA0 / rA0ni0 va0 15 / nidhi svarUpa vyavahAra meM AtA hai| atri0 14 a0 / vi0 de0 "reN"| eyarolaoNjI- aM0 airology ] vaayu-vijnyaan| eraNDa-taila-mU -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] vidhiera(Da) paM0] bhUTiyA bAdAma / ladAkhI bAdAma / majITha, nAgaramothA, dhaniyA~, triphalA, vaijantI kA eraka-saMjJA puM. [saM0 kI.] (1) rAmabAna / phA0 phUla, hovera, jaMgalI khajUra, vaTakA zugA, haldI, iM. 3 bh0| (2) eka prakAra kI ghAsa / dAruhaldI, nalikA ( pavArI) nAma kI oSadhI hogalA / vai0 nigha0 / de. "erkaa"| . aura ketakI-mUla pratyeka samAna bhAga / rer3I kA erakA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) nAgaramothA / tela 1 prastha (64 tolA) meM dahI aura kA~jI (2) eka prakAra kI ghAsa jo jaMgala meM utpanna eka-eka zANa (4 mA0) DAlakara manda-manda agni / hotI hai aura jisake patte lambe hote haiM / rAmabANa, se vidhipUrvaka pAcana kreN| bhai0 ra0 / mothItRNa-hiM0 / erakA-gu0 / erakA, pANalahvalA- | eraNDa-dvAdazaka-saMjJA pu0 [saM0 lI.] bAraha zroSamarA0 / puna-siMdhutaTa / hoglaa-bN0| mothItRNa- dhiyoM kA eka yoga jisameM eraNDa pradhAna hai(mraa0)| ca0 sU0 3 a0| eraNDa ke bIja, eraraDa-mUla, choTI kaTelI, bar3I paryA-gundramUla, zimbI, gundrA, zarrA / kaTelI, gokharU, mudgaparNI, mASaparNI, zAlaparNI, er3akaH, edd'kaakhyH| pRzniparNI, sahadevI, Ikha kI jar3a aura siMhapucchITypha angusitfolia, Jinn.-le| inheM samAna bhAga le kvAtha bnaaeN| isameM javAkhAra (N. O. Typhacea) kA prakSedapa DAlakara pIne se pRthak-pRthak doSoM se utpattisthAna-siMdhutaTa / utpanna tridoSaja zUla naSTa hotA hai| vR0 yo0 ta. guNa-yaha madhura, snigdha, viSTambhI, zItala aura 64 t| bhArI hai / bhA0 pU0 1 bha0 matsya v0| (2) paraNDa-patraviTapA- ) saMjJA strI0 [saM0 strI.] majITha / maJjiSThA / eraNDa-patrikA- eraDane-dantI-[ kA0] bar3I dntii| vRhddntii| choTI dntii| hasvadantI / eraNDapatrI- eraDu-[ kA0 ] rana guJjA / lAla ghcii| ) rA. ni0 v06| eraDu-ANDala-[kA0] lAla rer3a / raka eraNDa / / eraNDa-pAka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] aNDo ke pakke eraNDa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] reNdd| reDI / bheraiNDa bIjoM kI mIMgI 1 prastha (16 pala)lekara 2 ADhaka gaach-bN0| bhA0 pU01 bha0 gu00| rAja0 / (128pala) dUdha meM mandAgni para pakAe~ |khovaa ho jAne para use - pala ghRta meM bhUnaleM aura punaH eraNDaka saMjJA puM. [saM0 pu.] rer3a / eraNDa / parvata 2 prastha (32 pala) khA~r3a kI cAzanI karake eraNDa / pahAr3I reDa / bharata0 / milAleM aura isameM soMTha, mirca, pIpala, tejapAta, eraNDa-kakar3I-saMjJA strI0 [saM0 eraNDa+hiM0 kakar3I] dAlacInI, nAgakezara, ilAyacI, pIpalAmUla, eraNDa karkaTI / aMDa qhabUjA / papItA / cItA, cavya, sovA, sauMpha, kacUra, belagirI, ajaeraNDa-karkaTI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] aNDa- vAyana, sapheda jIrA, kAlAjIrA, haldI, dAruhaldI, khabUjA ! ppiitaa| vilAyatI reMDa / asagaMdha, khireTI, pAThA, hAUbera, bAyaviDaMga,
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________ eraNDaphalA 1776 eraNDAdi puSkaramUla, gokharU, kUTha, triphalA, devadAru, kAlA eraNDam-[ gu0 ] reMDI kA tela / eraNDa taila / vidhArA, lajAlU (avAlukA) aura zatAvara, eraNDaziphA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] reMr3a kI jar3a / pratyeka kA cUrNa 1-1 karSa milAkara vidhivat pAka - eraNDamUla / bhA0 vA0 vyaa0|kr rkhleN| eraNDa sapta (dvAdaza)ka-saMjJA puM. [saM0 pu. ] guNa-ise yathocita rogAnukUla anupAna ke - zUla roga meM prayukta uka nAma kA eka yoga-eraMDa sAtha :cita mAtrA meM sevana karane se vAtavyAdhi, ___ kI jar3a, bela kI chAla, pamAr3a bIja, siMhapucchI, zUla, sUjana, aNvRddhi roga, udara roga, aphArA, jambIramUla, patharacaTA aura gokharU 23-23 rattI. vastiyUla, gulma, zrAmavAta,kaTizUla, Urugraha aura yavahAra, hIMga, seMdhAnamaka evaM eraNDa taila 1-1 mAzA hanustambha roga kA nAza hotA hai| yo0 20 vAta ke sAtha khAne se bhayAnaka zUla kA nAza hotA hai| vyA0 ci0| eraNDa-saptaka-kaSAya (kAtha)-saMjJA puM0 [saM0 krI.] vAtavyAdhi meM prayukta ukta nAma kA eka eraNDa-phalA-saMjJA strI0 [saM0 bI0 ] choTI dantI kA aAyurvedIya kvaath| paudhA / huusvdntii| yoga-eraNDamUla, vijaure kI jar3a, gokharU, eraNDabIja-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] redd'ii| eraNDa bar3I kaTerI, choTI kaTerI, pASANabheda aura velaphala / eraNDa kA biiyaa| girI inheM samAnabhAga lekara kvAtha banAkara isameM eraNDa-bhasma-yoga-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra raMDI kA tela, hIMga pamAr3a ke bIja javAkhAra aura ___ kA AyurvedIya yoga jo eraNDa bhasma dvArA prastuta ucita mAtrA meM seMdhAnamaka milAkara pIne se ... hotA hai / jaise-eraNDa ke mUla aura pattoM ko stanapIr3A, skaMdha, mer3ha, kaTi aura hRdaya kI pIr3A ... lekara baratana meM banda karake bhasma kreN| ise 1-1 | dUra hotI hai / zA0 saM0 vAtavyA0 ci0| karSa kI mAtrA se 1 pala gomUtra ke sAtha sevana eraNDa-safeda-saMjJA pu0 [saM0 eraNDa+hiM0 sAda] karane se tillI roga kA nArA hotA hai| vR0ni0 mogalI reMDa / bAgabaraiMDA / bAga bherNdd| - 20 udara ro0 ci0| eraNDa-svarasa-saMjJA pu0 [saM0 krI.] reMDa kA svaeraNDamUla-saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] rer3a kI jdd'| rasa prAdhA karSa, dUdha meM milAkara tIna dina paryaMta eraNDa shiphaa| jaise-"eraNDamUla siddhvaa"| pIne se aura lavaNarahita ghRta tathA dUdha kA ca0 da. viSamajvara ci0| bhojana karane se kAmalA-roga kA zIghra nAza hotA hai| vR0ni0ra0 kAmalA ci0| eraNDa-mUlAdi-kvAtha-saMjJA puM0 [saM0 kI0 ] zUla | roga meM prayukta una nAma kA yoga-do pala eraNDa eraNDA-saMjJA strI0 [saM0 strI.](1) bar3I dantI / vRhddntii| mada0 v01| (2) pippalI / mUla ko 16 pala pAnI meM pakAe~, jaba caturthAMza pIpala / za0 c0| zeSa raha jAya, taba chAnakara isameM yavakSAra ucita eraNDA gAcha-[40] jaMgalI eraraDa kA paudhA / mAtrA meM DAlakara piyeN| isase pArzvazUla, hRcchUla aura jaMgalI reNdd| kaphaja zUla kA zIghra nAza hotA hai| vR0ni0 20 eraNDAdi-saMjJA pu0 [saM0 pu.] AyurvedIya zroSazUla ci0| dhiyoM kA eka varga / isa varga meM nimna zroSadhiyoM eraNDamUlAdi-cUrNa-paMjJA puM0 [saM0 klI0 ] ukta nAma kA samAveza hotA hai| kA eka yoga, jo zUla roga meM prayukra hotA hai / jaise- - (1)reMDa kI jar3a, anantamUla, kizamiza, eraNDamUla, tumburu, viDanama , hulahula, har3a aura sirasa, gaMdhaprasAriNI, mASaparNI, mudgaparNI, hIMga-inheM samAna bhAga lekara bArIka cUrNa banA | vidArIkaMda tathA ketakI kI jar3a 18-18 rattI / jala ke sAtha ucita parimANa meM sevana karane se guNa-vAta-pitta-zAmaka / rasacandrikA / zUla aura gulma roga kA nAza hotA hai / mAtrA- (2) eraNDamUla, bela kI jar3a kI chAla, 1 se 6 mA0 taka / vR0 ni0 ra0 zUla ci0| choTI kaTerI, bar3I kaTerI, kAlAnamaka, soMTha, mirca,
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________ eraNDAdi guTI pIpara, hIMga. vijaurA nIbU, seMdhAnamaka- inheM samAnabhAga lekara vidhipUrvaka kvAtha banAkara pIne se dhanurvAta kA nAza hotA hai / yo0 20 vAta vyA0 ci0 / 1777 (3) eraNDa, aDUsA, gokharU, giloya, khireTI aura Ikha kI jar3a sabako samAnabhAga lekara kvAtha banAkara pIne se purAtana jAnuoM taka phailA huA sphuTita evaM Upara ko calanevAlA vAta-rakka naSTa hotA hai / bhA0 vAta 20 ci0 / ( 4 ) eraNDamUla, giloya, majITha, raktacandana, devadAru, padmakASTha pratyeka samAna bhAga / mAtrA-1 se 2 to0 taka / zraSTaguNa jala meM kvAthakara pIne se garbhiNI striyoM kA jvara naSTa hotA hai / bhaiSa0 strI-ro0 ci0 / eraNDAdi-guTI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eraDabIja, soMTha aura mizrI samAnabhAga lekara yathAvidhi goliyA~ banAe~ / guNa--ise sevana karane se AmavAta kA zIghra nAza hotA hai / vR0 ni0 20 zrAmavA0 ci0 / eraNDAdi taila-saMjJA puM0 [saM0 kI 0 eka tailo Sadha / yoga tathA nirmANa-vidhi - eraNDa kI jar3a, sahijana kI chAla, varunA aura mUlI- inakA svarasa, muleThI aura kSIrakAkolI 2-2 tolA lekara sila para pAnI ke sAtha pIseM / punaH do sera dUdha aura 1 pAva tila taila milAkara yathA-vidhi pAka kareM 1. guNa -- ise nasya, mAliza aura karNapUraNa ke kAma meM lene se karNanAda, baharApana aura karNa zUla nAza hotA hai / ram kaimpe eraNDAdya-nirUha-saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] nirUha vizeSa / de0 "reMDa" / eraNDanu - jhADa - [ gu0 ] eraNDa vRtta / reMDa kA per3a / eraNDanu tela - [ gu0 ] reMDI kA tela / eraNDa taila / eraNDI-saMjJA strI0 [saM0 eraNDa ] ( 1 ) raiMDa kA bIja / reMDI / ( 2 ) eka jhAr3I jo sulemAna parvata aura pazcimI himAlaya ke Upara 6000 phuTa taka kI U~cAI para hotI hai / isakI chAla, pattI aura lakar3iyA~ camar3A sijhAne ke kAma meM AtI hai / ise turaMgA, AmI, canizrAta vA dagar3I bhI kahate 1 1 | saMjJA strI0 [ marA0 ] reMDa / eraNDa | eraNDI-ca-jhADa-[ marA0 ] reNdd| eraMDa vRkSa / eraNDI ca tela - [ marA0] raiMDI kA tela / eraNDataila | eraNDI-ca-bIja -[ marA0"] reMDI / eraNDa-bIja / eraNDIna - [ saM0 eraNDa + Ina ( pratya0 ) ] eraNDa satva / eraNDela -[ marA0 ] reMDI kA tela / eraNDataila / eraNDo -[ gu0, siMdha ] reMr3a | eraNDa-vRkSa / eraNDolI - [ marA0 ] sapheda eraNDa bIja / erandu (Du )- [ siM0 ] bAgabheraNDa / kAnana eraNDa | mogalI | jAr3A (ur3i0 ) / erabadu- gahA - [ siM0] pA~garA / palotA madAra | pAribhadra | eramudapu - [ te0 ] raiMDa / eraNDa | eram -[ leo arum.] zraruI / ghuiyA~ / eram-ArcaDa-[ zraM. arum-arched.] bIsa kacU / bIrabakI / eram-ijipziyana - [ 0 arum-egyptian. ] aravI / ghuiyA~ / eram-iNDikam - [ le0 arum-indicum. ] mAnakanda | mANaka | kacU / eraNDAdi bhasma yoga-saMjJA puM0 [saM0 pu0] zUla roga meM prayukta ukta nAma kA yoga - eraNDamUla, cotA zambUka ( ghoMghA ), punarnavA aura gokharu samAna bhAga lekara hA~DI meM bandakara bhasma kareM / ise ucita mAtrA meM garama jala ke sAtha pIne se zUlaroga kA nAza hotA hai / yo0 ra0 zUla ci0 / eraNDAdya ghRta-saMjJA pu N0 [saM0 krI0 ] dhRta vizeSa / eram-kaimpenyuleTasa - [ le0 arum-campanude0 " reMr3a" / erama - karveTam - [ le0 arum-curvatum. ] gUrina / Dara / kirkicAlU / kirakala / jaMguza - ( paM0 ) / latus. ] jimIkanda / sUrana / zrola / 1 kA0
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________ eram kailokeziyA 1778 erithInA pisipyulA eram-kailokeziyA-[ le0 arum-calocasia] erApoSTisa-bonI- le0 eragrostis-broaravI / ghuiyaaN| ___wnei, Nees. ] bharI (aliigddh')| eram-TAcyu osam-[ le0 aun-tortuc- | erApoSTisa-sAinosyurAiDisa-[ le0 erag10 sum, Wall.] kiri-kI-kukrI-paM0 / ___stis cynosuroides,Beeuv.] kushaa| eram-nimphII-pholiyam-[ le0 arum-nynip DAba / boya-u0pU0 prAM0 / kussaa-pN0| haei folium. ] ghuiyA~ kI jAti kA eka | erATrI-[aM. ara-tree.] sandarusa / candrasa / paudhA / sarakacU / eriAkaTI-[ te0] sugaMdhavAlA / hovera / eram-phomikeTam-[le0 arum-fomicatum.] | erikA-[ mala0 ] sapheda madAra / alarka / bIsa kacU / biirbkii| erijirona-aiSTeraoNiDisa-[le0 erigeron-asteerama-bela zepaDa-[aM0 arum-bell-shaped.] roides Roxb. ] mareDo-(hiM0, gu0)| . sUrana / jimIkanda / aola / sosalI-( mraa0)|saustii (bmb0)| erama-mArgereTIpheram- le0 arum-margarot- erijirona-kenADeMsisa-[ le0 erigeron-can iferum, Roxb.] aravI kI jAti kA eka ___adensis, Linn.] eka paudhA / paudhaa| eriJjiyam-seruliyam-le. eryngium-coer eram-lilI-[aM. arum-lily. ] aravI kI jAti ulium, Bieb.] dudhAlI-hiM0 / pahAr3I kA eka paudhaa| gAjara (pN0)| zakAkula nijI (a)| garja eram-vAilDa-[ aM0 Arum wild. ] jaMgalI | daztI (phraa0)| ghuiyA~ / bana arvii| eritherIna-[ aM0 ery therine.] eka prakAra eram-sesiliphloram-[ le0 arum sessili kA kSAroda, jo harasiMgAra kI chAla se prApta florum, Roxb.] loTha / hotA hai| eram-spesiosam-[ le0 arum-speciosum.] m.] erithAksilam-kokA-[ le0 ery throxylumsampa kI khuba, kiri-ko-kukrI, kirlu-pN0|| ___coca. ] kokA vRkSa / eravA-[ te0 ] cauka-tA0 / kAsarIkI-(mAyasUra) erithAksIlIna-[ aM0 erythroxyline.] me0 mo0| eraoNiDII-[ le0 aroideae. zroSadhiyoM kA eka kokena kA eka dUsA nAma / varga / sUraNa varga ( araceae.) / | erithAksilona-kokA-[ le0 erythroxylonerAka-saMjJA puM0 [a0] [vi0 erAkI ] araba ___ coca] kokA nAma kA vRkSa / deza kA eka pradeza jahA~ ke ghor3e acche hote haiN| erithAksilona-monogAinam-[ le0 erythroxerAkI-vi0 [phA0] erAka deza kA / erAka kA / ____ylon-monogynum, Road ] nATa kA saMjJA pu0 vaha ghor3A jisakI nasla erAka deza devdaar| kI ho / yaha acchI jAti ke ghor3oM meM ginA | erithInA-iMDikA-[ le0 erythrina-Indica, jAtA hai| Lum.] (1) palItAmadAra / pAMgarA / (2) erAgrASTisa-nyuTaMsa-[ le0 eragrostis-nn hrsiNgaar| tans, Retz.] darbha bheda / erithInA-koreloDeNDAna-[ le0 erythrina-coerAproSTisa-la mosA-[ le* eragrostis plu- rralo-dendron, Linn. ) fgreat arifa mosa, Linls. ] phularavA, bhurabhurI, galagala, / eka prakAra kA paudhA ji.sase "erithIna" nAmaka jhUsA-u0 pU0 prAM0 ___ eka saMjJAhara kSAroda prApta hotA hai| erApoSTisa-phlekcuaosA-[ le0 eragrostis. | erithronA-pisipyulA-[ le. erythiina-pisciflexuosa, Roxb.] darbha bhed| pula, Linn.] jaimikA DAga vuDa Jamica
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________ erithInA-maoNnosparmA dog-wood mulugu, murugu / erinA mAnosparmA -[ 0 erythrina-mouo* sperm 1 ] DhAka | palAza / erithInA-STrikTA - [ le0_ erythrina-stricta, Roxb. ] mura| murukku - ( marA0 ) / erIyA - rAksa bagiyAI - [ le0 erythrwa roxburghii G. Don ] carAyatA / luntaka(bamba0 ) / girmI - ( baM0 ) / erIyA seNTAnI - [ 0 erythraeacentany] erithI yA seNToriyA - erythraeac.ntaurea ] erithoniyama-iMDikam [ le0 erythronium-In 1776 kastUriyUna / dicum ] kA~dA | jaMgalI pyAja / vana palANDu | erithro-phlIInI-hAiDroklorAsa -[ le0 erythro phloeinae-ydrochloras ] saisobArka ( Sassy bark) dvArA nirmita eka prakAra kA sapheda sphaTikIya kSAroda jo jala meM ghula jAtA hai| prabhAva tathA prayoga -- hRdroga tathAhArdIya jalodara meM DijiTelIna kI apekSA yaha adhika balazAfeat auSadha hai aura hRdvistAra meM upayogI hai / erithU phlIyam - gvinInsI - [le0 erythrophiveum-guinense. ] ( erythrophloeum judiciole ) eka paudhA / erithrola - [ 0 erythrol] AyoDAiDa grApha biz2matha siMkonIDona / erIkolInI hAiDroklorAiDam ndron anfra tuosum, Dc.] zveta zAlmalI / sapheda semala 1 eriyophoram - kAmosam - [ le0 eriophorumcotosum, Wall. ] bhAbara / bAba / bAbilA / ( u0 pa0 sU0 ) / panatrabIyo( zralamo0 ) / eriyo bAyA - jaiponikA -[ le0 eriobotryajaponica, Lindle. ] lukATa / lakuTa / eriyobAyA - beMgAleMsisa - [le0 eriobotrya-be ng lensis, Hook:. ] berakuGga - ( lepa0 ) / eriyolInA - kai. DoliyA - [ le0 eriolaena-candolia 1 eka paudhA / eriolaona. eriyolInA - kkinkkIlo kyulerisa - [ le0 eriolaera quinquelo cularis, Wight.] budjarI / dha-mUna - ( bamba. .) 1 erigelInA-spekTevilisa -[ le0 spectabilis, Planch.] narabosku - (se0)| raMga - (berA0 ) / kuTkI bhoMDera - ( goM0 ) / eriyolInA - hUkeriyenA - [ le0 eriolaena-hookeriana, W. & A. ] de0 "eriyolInA spe sTebilisa" / erithU/la-TeTrAnAiTra eTa-[ zraMo erythrol- tetranitrate ] eka prakAra ko varNahIna svAdarahita sUcikAkAra kalameM jo jala meM kama ghulatI haiN| de0 "TrAinAiTroglIsarIna" / erimAsTekisa vikeriyAI - [ le0 eremostachys vicaryi, Benth. ] guragunna / khalAnA / revandacInI - paM0 / erimyurasa-spekTebilisa - [ le0 eremurus / spectabilis, Bieb- ] zilI / zrI / prau (paM.) eriyoDikTayona glyuTinosam - [ le0 eriodictyon glutinosum ] yerbA - ( saMtA0 ) / eriyoDeNDrona-anphreMcuosam- [ le0 eriode erI - [ asA 09 ] reMDa / eraNDa | erIkA - [ zraM0 areca ] [ pu0 tA0 zraDaikAya ] khajUra yA tAr3a kI jAti kA eka per3a / erIkA kAnsinnA - [ areca-concinna,D.C.] guvAka / supArI kA per3a / erIkA- kaiTezU zyU - [ le0 areca_cat chu, Linn.] guvAka / supArI kA per3a / erIkAnaTa- [ 0 areca-nut ] supArI / pUgI phalaM / erIkI - seminA - [ le0 arecae-semina ] supArI / ekaIDIna - [ 0 arecaidein ] supArI se prApta honevAlA eka prakAra kA sata / erIkeIna - [ zraM0 arecaine ] eka prakAra kA sa jo supArI se prApta hotA hai / erIkolInI- hAiDroklorAim -[ le0 arocolinaehydrochloridum ] eka prakAra kA safeda raMga kA cUrNa jo jala tathA elkohala meM saralatA
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________ erIneriyA-hAloSTIAiDisa 1780 eleriyA DijiTeTA pUrvaka ghula jAtA hai; parantu Ithara aura klorophArma siddhArtha / zveta srssp| sapheda sarasoM / jIra meM kaThinatA se ghulatA hai| -a0 / iihukaan-phaa0| prabhAva-lAlA pravartaka, dharmakara aura kRmi- erukka-[ mala0 ] pAka / madAra / arka / - nAzaka hai / de0 "supaarii"| erukkama ma- }[tA0 ] pAka / madAra / arka / erIneriyA-hAloSTIAiDisa- le0 arenaria erukuholosteoides, Edge.] kakutrA / ga~di-esa erunela-[baM* ] satanI / titalI / sudaab| eppiccha-te. ] kunnddlii| cudra agnimantha / __yl-(60)| ciki-(ldaa0)| eruvadI-tA0] zIzama / sIso / zizapA / erIfArUna-[yU0 ] eka prakAra kI vanaspati jisakI ekavalI-[ tA0 ] niilmdii| pizInA-[ ] / pattI jarjIra kI pattI kI taraha hotI hai| isakA erusarumAnu-te. ] jhAvuka / bhAU / puSpa nIla varNa kA hotA hai| isameM puSpa adhikatA ke sAtha zAte haiM jinameM seba tulya sugaMdhi pAtI e(a)reGgA-saikeripherA-[ le0 arenga.sacch arifera] tauNg-rNg-(br0)| hai| unake bhItara sapheda bAloM kI taraha sIdhe tAra | erekisa-hAipojiyA- le. arachis-hypog. lage hote haiN| yaha grISmakAla meM puSpita hotA hai| apa1 de. "airekis-haaipojiyaa"| isakA tanA eka hAtha U~cA hotA hai, jisakA raMga erekthAiTIz2a-hIrosipholiyA- le0 erechthilalAI lie hotA hai / yaha bIhar3a evaM Upara tathA ___tes-heirocifolia ] Fire-weed. kSArIya bhUmi meM utpanna hotA hai| isakI jar3a prabhAva phAyara viidd-(aN.)| zUnya hotI hai| eregrASTisa-plUmosA-le. eragrostis plu- prakRti-paraspara viruddha guNa-dharma sampanna (mura __mosa, Link. ] phularavA / bhurabhurI / galakkibula kuvA) / kisI-kisI ke anusAra yaha gala / mUsA / u0 50 suu|| atyanta zItala hai| eregrASTisa-brAuniAI-[ le0 eragrostis. guNa, karma, prayoga-isameM thor3I sI zotha ___brownei, Nees. ] bhii-(aliigddh')| vilIna karane kI zakti hai / kudura ke sAtha isake eregrASTisa-sAinosyurAiDIsa-[le. eragros* phaloM aura pattoM kA pralepa vAtasUtragata 'kSata evaM ___tis-cynosuroides, Reta.] kurA / anya aMgoM ke 'datoM ko lAbhakArI hai| isI prakAra kusa / ddaabh| isake bhItara ke tAra sirake ke sAtha pIsa kara raMTiyA-Akhya jopholiyA- le0 ehretiapralepa karane se lAbha pradAna karatA hai| isake ___obtusifolia ] eka jhAr3I jo siMdha aura pApoM kA pralepa aMDazotha evaM gudastha zotha ko paMjAba prAnta meM hotI hai| lAbhaprada hai| isako tAz2A bhakSaNa karane se tatkAla ereTiyA-ekyumineTA-[le. ehretia-acumikhanAka utpanna ho jAtA hai| isake guNa-dharma khubI nata] arjuna / kukuna / punyana / nalazunatulya haiM / isake bhakSaNa se yadi koI vikAra utpanna (naipaa0)| kulshraaj-(bN0)| na (gddh')|. ho, to khubI janita vikAravat usakI cikitsA ereTiyA-baksipholiyA-[le. ehretia-buxikreN| (kha0 a.)| ___folia, Roxb. ] kurupigi-(tA0) erImApevela-[ mala0 ] dhArakarelA / vaahs| ereTiyA-levisa-le0ehretialaevis,Roxb.] erImASTakIz2a-vikeriyAI-[ le0 aremosta- camarur3a / kodd-hiN0| chys-vicaryi, Benth. ] revaMdacIna / eremyurasa-spekTebilisa-[ le. eremurus. khalAnA / gurgunnaa-(pN0)| ___spectabilis, Bieb. ] zilI / bre| eru-vi0 [saM0 tri0] clnevaalaa| gamanazIla / / praau-(60)| gantA / | ereliyA-DijiTeTA-le0 aralia digitata, erukA-seTivA-le0 eruca-sativa, Lam.] | Rorb. ] DAina /
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________ eresII 1781 elakohala ithilikam eresII-[ le. araceae ] oSadhiyoM kA eka ltaa| phuutt| bar3I kkdd'ii| (2) vileya. ___ varga / zUraNavarga / mRg| eroppa kaiTa-[ mala. ] de0 "provi amerikenaa'| | ervArutaila-saMjJA pu0 [saM0 klI0 ] kakar3I ke bIja era-[te.] rana / lAla / sukhkha / 1ed. dvArA nikAlA huA taila / kakar3I ke bIja kA tela / e-usirika-te. ] lAla bhuI shraavlaa| . kA~kur3a biije| tail-bN| era-erusarumAnu-te. ] lAla jhAU / guNa-baher3e ke tela jaisA / yaha ghAta pittaere-kAzci-ceTTa- nArAka, bAloM ko hitakArI, kaphakAraka. zItala 1 lAla makoya / era kAmaJci-ceTTa aura bhArI hai / vA0 taila0 v0| era kuTi-[te. ] sugaMdhavAlA / hobera / ela-[ mala0 ] patra / patA / pttii| e-gandhakamu-[te0 ] rakka gaMdhaka / lAla gNdhk| ela-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) ilAyacI / erI-gandhapu-ceka-[te. ] raka candana / lAla candana / elA / (2) elvaaluk| si. yo. aroca. era-gasagasAla-ceTTa-[te. ] lAla postA / / ci0 zrIkaNTha "rAsnailahiMgu lvnnottmaanaaN"| ca. ere-goma-mAya-[te. ] lAla ambAr3I / lAla pttushraa| da. vAta jva. raasnaadi| erI-gomgUra-te. ] lAla ambAr3I / la la paTunA / -[aM. ale ] eka prakAra kA madya / de0 era-gAMyyA-paNDu-[. ] lAla amruud| "elkohl"| ela-kAya-[ tA0, te0 ] choTI ilAyacI / citramUlam- [te. ] rana citraka / lAla cItA elanomara:-[sinegala ] gorakha imalI / UfA / era-jAma-paNDu-te. ] lAla amarUda / isake phala ko ela koGgalIz2a bhI kahate haiM / phA. ere-jiriki-vittulu-[te. ] lAla dAnA / rnbiij| iM01 bha0 / de. "gorkhimlii"| eraM-jilagana-[20] bRhaccakrabheda / elaka-saMjJA puM0 [saM0 01 meSa / bher3a / rA0ni0 era-tAmara-[te. ] kamala / tAmarasa / va0 16 / (2) maidA cAlane kI calanI / era-duNDiga-ceTTa-[te. ] jaMgalI jamAlagoTA / haakuuii| -[te.] kapittha / kaThabela / kaitha / era-paccarI-[te. ] bAMdara sirisa / erra-puniki ceTTa-[te. ] kavile / tabasi / | elakatIrulmakkI-[a0] dammulavaina / hIrAdokhI / khUnA khraabaa| erI-purva-[te. ] dhAtakI / dhaurI / elakala-[?] ere-posta kAya-ceTTa-[te. ] lAla pose kA paudhA / eraM-vulli gaDDulu-[te. ] palANDu / rakta palANDu / elakA-[ tA0] elakAya- tA0, te0] lAla pyaaj| koTI ilaaycii| era-zirisaru-mAnu-[te. ] lAla jhaauu| elakAya-vittulu-[te0] elakAya-virai-[ tA0] elikha-hATA-[aM. ebrlich hata] eka nUtana zrAvikRta DAkTarI auSadha / de0 "upadaMza" vA elakulu-te. ] ilAyacI dAnA / elAbIja / elakezI-saMjJA strI0 [saM0 elA+keza] eka prakAra "zrAtazaka" / evaMDosa-[ bamba0 ] sauNph| kA baigana jo baMgAla meM hotA hai / evam-leMsa-le.. ervum-leus, Linn.] masUra elakoGgalIz2a (sa)-[sinegala nadI ] gorakha imalI msurii| __ kA bIja / ernAru-saMjJA pu0 [saM0 pu.] karkaTI latA / kakar3I ela kohala-saMjJA pu0 [aM. alcohol, saM0 kohala] vija0ra0 / raa0ni0| __ madyasAra / surAsAra / zarAba kA phUla / ervAruka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] karkaTI / kkdd'ii| | elakohala-ithilikam-[ le0 alcohol ethyli. ebArukA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) karkaTI cum ] Ithilika madya saar|
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________ elakohala aiksolyuTam elakohala - aibsolyuTam - [ le alcohol absolutam ] vizuddha surAsAra / jala zUnya madyasAra / elakohala - sailisilika - [ le alcohol salysilic ] sailisilika elakohala / elakohalika eksTraikTa - [ zraM0 alcoholic-extract ] surasAra ghaTita rasakriyA / elakohala - paoNijaniMga - [ zraM0 alcoholic-pois oning ] madyasArajanya vipAkRtA / madAtyaya | elakohalijma - [ 0 alcoholism ] mahAtyaya / pAnAtyaya | elli - [mala ] thUhara / soja / sehu~r3a / pattoM kI seMDa | dharma 1 vAlu sugandhi atyanta zItala, viSanAzaka, atyanta ugra tathA kuSTha, khAja evaM vraNanAzaka hai ( dha0 ni0 candanAdi 3 va0 ) / elavAluka pratyugra, kalelA kapha-vAta- nAzaka tathA jvara, dAha, mUrcchanAka aura rucikAraka hai / ( rA0 ni0 zatAhvAdi 4 va0 vA0 sU0 15 zra0 rodhAdi0) / dravyanighaMTu meM ise viSanna, madanapAla meM mUtraroganAzaka, bhAvaprakAza meM zvAsa tathA zrarucinAzaka, vipanna, hRdroganAzaka aura gudadoSanAzaka likhA hai / yadeva nighaMTu meM ise pAka meM kaTu, zItala laghu, kaMDUnAzaka, vraNa, chardi tathA tRSAnAzaka aura kuSTha, kAsa evaM balAsa ( kapha ) nAzaka, raktapittazAmaka balya aura kRminAzaka likhA hai 1 elavAlu kuSTha, kRmi, viSa aura hRdroga nAzaka hai / pa0 mu0 / "saijabAlu pripelvmocaaH"| (2) tejabala / ca0 sU0 4 0 / ( 3 ) vAluka / sugaMdhavAlA | vai0 nigha0 2 0 20 pi0 ci0 dUrvA ghRta / ( 4 ) vAlU kA sAga (hiM0 ) / bAlU-ca-bhAjI - ( marA0 ) / bAlukA - ( baM0 ) / phA0 iM0 2 bha0 pR0 105 / iM0 me0 me0 / elamaruGa - [mala0 ] ghAvapattA | z2akhmehayAta kA pattA / elam - [ tA0] ilAyacI dAnA | [ zraMo alum.] phiTakarI / sphaTikA / elamnola - [ zraM0 alumnol.] eka prakAra kA sapheda raMga kA cUrNa jo jala meM saralatApUrvaka ghula jAtA hai / de0 "phiTakarI " / paryA0 - elabAluka, elavAluka, bAlUka, elam- brAthagAz2a -[ 0 alum-broth-gauze.] vAluka, harivAluka, kaviratha, durvarNa, prasara, ida, de0 " pArA" / elakkAya - [ tA0 ] choTI ilAyacI | sUkSmatA / elakkAya- varai - [ tA0 ] choTI ilAyacI / sUnaelA / elakkI - [ kanA0 ] choTI ilAyacI / sUkSma elA / elaGga - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kI machalI / rAyakar3A | rAyakhA~r3A / elaGgA - ( baM0 ) / 1782 guNa - madhura vRdhyagrAhI, kapha tathA vAtanAzaka tathA jaTharAgni puSTikara, zItala aura bhArI hai / rA0ni0 va 16 / elaGga - [ mala0 ] vaku | maulasarI / elacI - [ marA0, gu0 ] ilAyacI | elA / elaeDai - [ tA0 ] bera | badara | ettara- [ mala0 ] choTI ilAyacI / sUkSma elA / elantapU-paja.ma - [ mala0 [] bera | badara | elanda-pa. - [ 0 ] bera / badara | elaphola - [ 0 alphol ] eka prakAra kA safeda raMga kA vileya cUrNa | de0 " naiphthola" / elabAla - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] elabAluka / bhA0 4 bha0 ne0 ze0 ci0 sAmAnyAJjana / "saindhavaMcailavAlukam" / ding elabAlu (ka) - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] ( 1 ) eka prakAra kA sugaMdha dravya / isakI pattiyA~ kapittha ( kaitha) kI taraha aura sugaMdhita, phala dRr3ha gola ilAyacI tulya gaMdhavAlA aura chAla sugandhita aura DAliyA~ phailanevAlI honI cAhie / elam brAthagAz2a ( dhanva0 ni0 candanAdi 0 3 ) elavAluka, kaviratha, durvarNa, prasara, dRr3ha, elAgandhika, elAhna, gugandhi, sugandhika, elAphala, dvisaptAhvaya ( rA0 ni0 zatAhnAdika va0 4 ) / gandha, svapaMca kucha gandhi, sugandhi, prasara, elAluka (ke0 de0), etAlu ( madaH ), kapittha-patra ( bhA0 ), gaMdhatva ( gaNa0 ), kaMkola saharA, kuSTha gandhi, ( bhA0 ma0 bha0 ) / (gieskia pharnaceoides, Linn.) /
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________ elam bAtha sAlTa elam-brAthasAlTa - [ zraM0 alum-broth-salt. ] de0 "pArA" / elama-roz2a-gAgala-[aM. alum-rose-gargle.] sphaTika gulAba - gaNDUSa / de0 " phiTakarI " / elavaGGap-paTTa-[ mala0 ] taja / elavAlu (ka ) - saMjJA pu N0 " elabAluka" / [saM0 kI 0 ] de0 1783 elA - [?] eka prakAra kA kA~TedAra jaMgalI vRkSa, jisakA phala imalI kI taraha mIThA aura khaTTA hotA hai / patte dIrgha hote haiN| raMga bhUrA hotA hai / svAda mIThA aura khaTTA | prakRti - madhura, prathama kakSA meM uSNa evaM tara aura khaTTA tathA prathama kakSA meM sarda evaM tara / hAnikarttA - uSNa prakRti ko / guNa - phala kI mIMgI khAne se pAkhAnA khulakara sApha hotA hai aura malAvarodha dUra hotA hai / yaha prAyaH aMgoM ko balapradAna karatA hai tathA pattika rogoM aura sAMdravAyu ko naSTa karatA hai / ( 0 0 ) saMjJA strI0 [saM0 [strI0 ] ( 1 ) choTI ilAyacI | su0 / rA0 ni0 / rAja0 bhA0 pU0 1 bha0 / ( 2 ) nIlI / saMjJA strI. [saM. malA elAm ] ( 1 ) ilAyacI vizeSa ' de0 "ilAyacI / " ( 2 ) vana rIThA / saMjJA puM0 [deza0 ] eka prakAra kI ka~TIlI latA jisakI pattiyoM kI caTanI banAI jAtI hai / vi0 de0 "rasaul" / elAica - [ baM0 ] elAyacI / elAku - [ te 0 ] choTI ilAyacI / sUkSmaelA / elAgandhika - saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] elabAluka / rA0 ni0 ca0 4 / elADu -[ ? ] zrajJAta / elAGgAkAya - [ tA0 ] kaitha / kapittha / elAca elAci- [ baM0] ] choTI ilAyacI | sUkSmaelA / lATariyUna - [ yU0] tIkSNa virecana "kisAu lhimAra" / elAdikaSAya- saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] elAdikAtha - saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] / vi0 de0 elAdi gur3ikA jisake sevana se patharI, zarkarA aura kA kAtha mUtrakRccha roga kA nAza hotA hai / yoga tathA nirmANa-vidhi - choTI ilAyacI, pIpara, muleTI, pASANabheda, reNukA (meMhadI ke bIja), gokharU, sA aura eraNDamUla - inako tIna-tIna mAze lekara kAtha kareM aura eka yA do mAze zuddha zilAjIta milAkara pilAe~ / elAdigaNa-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] zrAyurveda meM padhiyoM kA eka varga / yathA, - choTI ilAyacI, bar3I ilAyacI, zilArasa, kUTha, gaMdha priyaMgU, jaTAmAMsI, netravAlA, dhyAmaka, (rohiSatRNa ), sTakkA, coraka, dAlacInI, tejapAta, tagara, sthauNeyaka ( thunera ), camelI, bola, sopa, nakha, devadAru agara zrIvAsa (gaMdhAvirojA), kesara, cora (sugaMdhavAlA ), guggula, rAla, zallakI niryAsa (birojA), punnAga aura nAgakesara / eka prakAra guNa - yaha vAta-kapha, khujalI, piTikA aura kucha ko dUra karatA hai tathA zarIra ke raMga ko sundara banAtA hai / vA0 sU0 15 zra0 / vA0 TI0 hemA0 / elAdi guTikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] elAdi guDhI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gur3iyA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ) pitta meM prayukta eka prakAra kA yoga vizeSa / } elAdi rakra nirmANa - vidhi - ( 1 ) choTI ilAyacI, tejapAta aura dAlacInI pratyeka 1 to0, pIpara 4 to0, mizrI, muleThI, chohAr3A aura munakkA hara eka 8 to0 - inako yathAvidhi cUrNa kara zahada meM ghoTa kara 10-10 mA0 kI goliyAM banAe~ / guNa- isake sevana se kAsa, zvAsa, jvara hikkA chardi, mUrcchA, mada, bhrama ( cakkara ), raktaniSThIvana, tRSA, pArzvazUla, zraruci, zotha, plIhA, zrADhyavAta, svarabheda, kSata aura kSaya kA nArA hotA hai / yaha tarpaNI, vRdhya aura rakta-pittavinAzaka hai / ca0 da0 rakta pi0 ci0 / rasa0 20 / sA0 kau0 / yo0 ciMtA0 / yo0 taraM0 ura0 ci0 / ( 2 ) choTI ilAyacI, pIpara, har3a, soMTha, citraka, bhunA suhAgA, rAI, sajjI, zorA, vAyaviDaMga, seMdhAnamaka, jIrA pratyeka samAna bhAga inako yathA
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________ elAdi ghRta 1784 elAdimantha vidhi cUrNa kara purAtana gur3a ke sAtha 1 mA0 | pIpala, pIpalAmUla, cavya, citraka, soMTha, mirca, pramANa kI goliyA~ bnaaeN| ajavAina, vRkSAmla (kokam ), amalaveta, ajaguNa-yaha yakRta aura plIhAroganAzaka hai| moda, asagaMdha, kauMcavIja pratyeka 1-1 karSa, svaccha elAdi-ghRta-saMjJA0 puM0 [saM0 kI ] kSaya roga meM cInI 4 pala lekara yathAvidhi cUrNa bnaaeN| prayukta ukra nAma kA yoga / yathA-choTI ilAyacI, guNa-yaha yauvanadAtA, rucivardhaka, tillI, ajamoda, AMvalA, har3a, baher3A, katthA, nImasAra udararoga, arza, zvAsa, zUla aura jvaranAzaka (nIma kA goMda), asanasAra (pIle sAla kA tathA agnivardhaka va vala ora varNakAraka, vAtagoMda), zAlasAra (rAla), bAyaviDaMga, zuddha nAzaka, netroM ko hitakArI, hRdya evaM kaMTha aura bhilAvA~, citrakamUla, trikuTA, nAgaramothA, saurASTra- jihvA zodhaka hai| yo0 ci0| mRttikA (abhAva meM phiTakarI), inako pRthak pRthak (4) choTI ilAyacI 1 bhA0, dAlacInI 2 8- pala lekara (ina sabake parimANa se) 16 bhA0, mirca 3 bhA0, soMTha 4 bhA0, pIpala 5 bhA0, gunA pAnI meM DAla kara kvAtha bnaaeN| SoDazAMza nAgakezara 6 bhA0, mizrI sarva tulya milAkara zeSa rahane para chAna leN| punaH 1 prastha govRta yathAvidhi cUrNa bnaaeN| milAkara yathAvidhi pakAe~ / siddha ho jAne para guNa--yaha yakSmA, arza, saMgrahaNI, gulma, isameM 30 pala mizrI aura 6 pala vaMsalocana donoM rakrapitta, kaMTharoga, aruci aura plIharoga nAzaka hai| ko cUrNa kara milaale| punaH ghRta se dviguNa zuddha elAdi taila-saMjJA pu0 [saM0 kI.] eka prakAra kA zahada milAkara rakha leN| ukta nAma kA yogaguNa-ise pratidina 1-1 pala kI mAtrA meM | pAkArtha-tila tela 4 sera, dahI 4 sera aura sevana karane se yakSmA, zUla, pANDu tathA bhagaMdara dUdha 4 sera / kAthanIya dravya-valAmUla 8 sera / kA nAza hotA hai| kAthasAdhanArtha-jala 64 sera, avaziSTa kvAtha mAtrA- se 1 to0 tk| 16 ser| kalkadravya-choTI ilAyacI, murAanupAna-godugdha / (ca0 da0 kSaya ci0)| mAMsI, sarala kASTha, char3IlA, devadAru, reNukA, elAdi cUrNa-saMjJA pu' [saM0 klI. ] (1) choTo corapuSpI, kacUra, nalada (khasa, jaTAmAMsI) ilAyacI, kezara, taja, jAvitrI, tamAlapatra, lavaMga, campe kA phUla, nAgakezara, pranthiparNI, gandharasa, jAyaphala, rUmImastagI, akarakarA, soMTha, zuddha pUti (gaMdha mArjAra vIrya), tejapAta, khasa, saralaaphIma aura pIpara pratyeka samAna bhAga aura mizrI niryAsa (cIDha kA goMda), kundura (lohabAna), sarva tulya / kASThAdi zroSadhiyoM se arddhabhAga uttama nakha, sugaMdhavAlA, dAlacInI, kUTha, kAlI agara, kastUrI lekara yathAvidhi cUrNa prastuta kreN| nAgaramothA, kAkar3AsiMgI, zrIcaMdana (sapheda mAtrA-1-4 maa0| caMdana ), jAyaphala, majITha, kezara, spRkkA, turuSka guNa tathA prayoga-ise madhu ke sAtha sAyaM- (zilArasa), laghu (agara ), saba auSadhiyA~ kAla sevana karane se do pahara vIrya kA staMbhana milita 1 sera / saba zroSadhiyoM ke sAtha yathAhotA hai| yo0 ci0| vidhi-sAdhita kvAtha tathA kalkAdi ke sAtha yathA(2) sapheda ilAyacI, pASANabheda, zilA. vidhi taila pAka kreN| jIta aura pIpara-inakA cUrNa purAne cAvala ke guNa-isake sevana se vividha prakAra ke vAtadhovana ke sAtha sevana karane se nikaTa mRtyuvAlA - roga dUra hote haiM aura vala tathA varNa kI vRddhi, mUtrakRccha, rogI jIvita hotA hai| yo0 ci0| hotI hai / ca0 d0| (3) choTI ilAyacI, nAgakezara, dAlacInI, | elAdimantha-saMjJA pu0 [saM0 pu.] yamAroga meM tejapAta, tAlIzapatra, vaMzalocana, munakkA, anAra . prayukta ukta nAma kA yoga-choTI ilAyacI, dAnA, dhaniyA~, donoM jIrA pratyeka do-do karSa, AmalA, ajamoda, har3a, baher3A, khadirasAra, nIma,
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________ elAdilepa zrAsana, sAla, vAyabiDaMga, bhilAvA~, citraka, trikuTA, nAgaramothA aura gopIcaMdana- inake kAtha se yathA-vidhi 1 prastha ghRta siddha karake ThaMDA hone para -- mizrI 30 pala vaMsalocana 6 pala aura zahada 2 prastha milAkara mathanI se matheM ise pratidina prAtaHkAla 1-1 pala khAkara Upara se sAvadhAnI pUrvaka ucita mAtrAnusAra dUdha pInA caahie| yaha maM zratyanta medhAvardhaka, netroM ko hitakArI, zrAyuvardhaka, yacamAnAzaka evaM zUla, aura bhagandaranAzaka hai| yaha sevana yogya rasAyana hai, evaM isameM kisI prakAra ke paraheja kI bhI zrAvazyakatA nahIM hai / ca0 da0 rAja0 ci0 / elAdi lepa - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ilAyacI, kUTha, pANDu dArUhaldI, mothA, citraka, vAyaviDaMga, rasauta aura har3a - inheM pIsakara lepa karane se kucha kA nArA hotA hai / ca0 ci0 7 zra0 / 1085 elAdya guTikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de0 "elAdi guTikA" / elAdya-modaka-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] apasmAra roga meM prayukta ukta nAma kA yoga -- choTI ilAyacI, muleThI, citraka, haldI, dAru-haldI, har3a, baher3A zravalA, rakazAlI (lAla dhAna ), pIpala, munakkA, chohAr3A, tila, jau, vidArIkanda, gokharU, nizotha, zatAvara haraeka samAnabhAga aura sabase dviguNa mizrI kI cAzanI kara yathAvidhi modaka prastuta kreN| mAtrA - 10 mA0 / guNa tathA sevana-vidhi - ise dhAroSNa godugdha ke sAtha yA mU~ga ke yUSa ke sAtha sevana karane se madyapAna janita samasta vikAra evaM anya bImAriyA~ jo duHsAdhya ho cukI hoM, zIghra naSTa hotI haiM / bhaiSa0 pa0 ci0 / elAcariSTra - saMjJA puM0 [saM0 pu0] ilAyacI 50 pala ( 200 to 0 ), aDUse kI chAla 20 pala ( 80 to0 ), majITha, indra-jau, dantImUlatvak, haldI, dArUhaldI, rAsnA khasa, muleThI, sirasa kI chAla, khadira, arjuna kI chAla, cirAyatA, nIma kI chAla, kUTha aura sauMpha pratyeka 10-10 pala / sabako kUTakara 8 droNa jala meM pakAe~ / jaba eka droNa jala zeSa bace, taba chAnakara usameM punaH 6 phA0 elAyugma 16 pala, zahada 300 pala, dho ke phUla dAlacInI, tejapAta, nAgakezara, ilAyacI, trikuTA, donoM candana, murAmAMsI, jaTAmAMsI, mothA, bhUri charIlA, zvetasArivA, kRSNasArivA pratyeka 1-1 pala kUTakara milAe~ punaH ise eka miTTI ke pAtra meM rakha usakA mukha dRr3ha banda kara pRthvI meM gAr3a deN| ise eka mAsa pazcAt nikAlakara chA zrara botala meM bhara surakSita rakha leN| mAtrA - 1-2 tolA / guNa - isake sevana se visarpa, masUrikA, romAntikA, zItapitta, viSphoTaka, viSama jvara, nAr3I vraNa, duSTa vraNa, dAruNakAsa, zvAsa, bhagaMdara, upadaMza, evaM prameha pIDikA kA nAza hotA hai / bhaiSa0 ra0 pari0 / elAna -saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] nAgaraMga / nAraMgI / nAreGgA le - baM0 / hiraMvephala marA0 / guNapakA khAne meM madhura, zItala, balakAraka tathA vAta-pittanAzaka hai / kaccA phala khaTTA, garama, bhArI, dastAvara aura vAtazAmaka hai / rA0ni0va0 11 / elAndam - [a0] dammul avena / hIrAdokhI / khUnakharAbA / 1 elApatra - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] eka prakAra kA sA~pa / elaparNI-saMjJA strI0 saM0 strI0 ] prakAra kA per3a / kA~TA zramarUlI / ( 2 ) rAstA | rAyasana / bhA0 pU0 1 bha0 / elAphala - saMjJA puM0 [saM0 kI0 ] ni0 0 4 / ( 1 ) eka elAni - baM0 1 elabAluka / rA0 saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] madhUka vRkSa / mahue kA per3a | vai0 nigha0 / elAbA (vA) luka-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] (1) elavAluka | rA0 ni0 0 4 / ( 2 ) kuSTha gandhi phala ke samAna eka phala / su0 sU0 37 zra0 / elAbU - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] alAbU / kaha / zrAla / elAbU-vIja-saMjJA pu N0 [saM0 elAbU+vIja ] ka kA bIyA / tukhma kaDha / elAmiccam pa ma -[ tA0] bijaurA nIbU | elAm - [ mala0 ] ilAyacI / elA / lAvI / elAyugma -saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] donoM prakAra kI ilAyacI | choTI aura bar3I ilAyacI / "elA
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________ elAluka 1756 yugma turuSka kuSThaphalinI" / vA0 sU0 15 zra0 elAdi / elA luka - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] elabAluka / rA0 ni0 va0 6 / bhA0 pU0 1 bha0 / elAvatI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] elAlatA / ilAyI kI bela / elAvAluka-saMjJA pu N0 [saM0 kI0 ] de0 "elabAluka" / elAvIja- saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] ilAyacI kA bIyA / ilAyacI dAnA / elAha- saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] elavAluka / rA0 ni0 va0 4 / elio - [ gu0 ] eluvA / musabbara / elikA pasa-leMsIIpholiyasa - [le0 elocarp us lanceafolius, Roxb.] sapheda pAtI (madrAsa), ( nepa0 ) / sahalaGga - ( asA0 ), ( silahaTa ) / eliokArpasa-vernuA-[ le0 elaocarpus verunua, Ham.] tuttIlya saulakurI( asA0 ) / me0 mo0 / eliokArpasa - sireTasa - [le0 elaeocarpus serratus Linn.] jalapAI - (0) / me0 mo0 / elio - DeNDrona glAkam - [ le0 lodendron glaucum, Pers.] caulI / zauriyA - u0 pa0 sU / me0 mo0 / elioDeNDron-rAgjabagiyAI - [ le0 elroden dron roxburghii, W. & A. ] tamaraja bamba0 / erisa - hisTasa - [ le0 eleonurus hirsutus, Vahl.] bhaMjurI - u0 pa0 sU0 / me0 mo0 / elikempena - [ * elecampane ) eka prakAra kA paudhA jisakI pattiyA~ aura jar3a tika sugaMdhimaya hotI hai / rAsana | eliksara pepsInI eTa kinInI kama-phero noTa- a~garez2I eliksira zabda vAstava meM arabI zabda zraiksora hI hai, kevala tanika uccAraNa mAtra kA bheda ho gayA hai| arabI meM iksIra kA artha davAezAfI hai arthAt vaha auSadhi, jo pratyeka roga ko naSTa kare vA jisake khAne se kabhI manuSya bImAra na ho / de0 " aksIra" / tibbI iksIra zuSka vA Ardra hara prakAra kI ho sakatI hai; parantu DAkTarI eliksira prAya: zarbata kI taraha drava hotI hai / astu, briTiza 1 phArmAsyuTikala kAnphareMsa dvArA pramANita eliksira kairI saigaDI phArmAkopiyA ke sirUpasa kaiskarI sairreDI ke samAna hotI hai / ( 2 ) aksIra rasAyana / eliksara-Apha-viTriyal-[zraM0 elixir-of vitriol] Aromatic Sulphuric-acid iksIra z2Aja / de0 "gaMdhaka" eliksara- ipIkAinI - [ le0 elixir epec uanha' ] iksIra ipIkA / iksIra i. ke u.z2ahaba / de0 "ipIkekAinI" / eliksira - [ zra0 elixir ] [a0 zraliksIra ] yaha katipaya zroSadhiyoM se prastuta kiyA huA eka prakAra kA nirbala prAsava ( TiMkcara ) hai, jisameM sugaMdha - dravya tathA zarkarA milAkara susvAdu evaM grAhya banA lete haiM / iksIra / likasIra / eliksara- enisAI - [ le0 elixir anisi] iksIra nasUna / de0 "anIsUna" / eliksara- eliTrAiTisa - [ le0 elixir aletridis ] iksIra gyAha sitAraH / de0 " elITrisa " / eliksira - kaira kairI - [ le0 elixir cascarae] iksIra kaiskArA / de0 "kaiskArA saigreDA" / eliksara - kokI - [ le0 elixir-cocae ] iksIra kokA / de0 " kokA" / eliksira-glyUsAiDAI-[le0 elixir-glusidi] iksara zakarena / de0 " lyUsAiDam" / eliksara - gvArAnI - [ le0 elixir-guaranae ] iksora gvArAnA | de0 " gvArAnA" / eliksira pekTorela - [le0 elixir-pectorale] iksIra sahI / vAkSIya zravasIra / de0 "muleThI" / eliksara- pepIna -[ 0 elixir papain ] iksara jauhara - papayyaH / de0 " aNDakhabU jA" / eliksira - pepsInI-eTa-kamphero -[ le0 elixir pepsini et cum ferro ] eliksira vizeSa | eliksara pepsInI-eTa kinInI kama phero - [ le0
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________ eliksira pepsInI eTa bismyuthAI 1787 eliyam sphIrosiphelam elixir-pepsini et quininae-cum | elignasa-kaoNnpharTA-[ le0] ferro] saloha peppIna va vinIna aksor| govArA-hiM0 / me0 mo0 / de0 "pensiinm"| elignasa-laiTipholiyA- le0 eleagnuseliksira-pepsInI-eTa-bismyuthAI-[ le0 elixir Jatifolia Linn. ghivaI mijhanalA-hiM0 / pepsini et bismuthi ] pepsIna bismatha me0 mo0| aksIra / de0 "pe sonm"| elignasa-hArTensisa-le. eleagnus harteeliksira-eTa-vismyuthAi-kampojiTam-[le.elixir nsis, M. Bieb.] zivalika-u0pa0 sU0 / ___pepsine et bismuthi-composi- saMjIta-apha0 / ziraziGga-tibbata / me0 mo0| tum] niti pesona bismatha aksora / de0 elipheMTApasa skebara- le0 elephantopus"pepsiin"| scaber. Linn. ] gobhI / hastipAtaeliksira-pepsonI eTa bismyuthAI kamphero-[ le0 bamba0 / elixir-pepsini-et bismuthi-cum | eliyam-[le. allium. ] lahasuna / rasona / ferro] saloha pe sona-bismatha-aksIra / de0 . eliyama-RSabhaka-le. allium rishbhakal "pepsiinm"| eliksira pepsInI-eTa bismyuthAI eTa STikanInI RSabhaka nAma ko zroSadhi jo aSTavarga meM sammilita hai| kamaphero- le. elixir-pepsini et eliyam-aimpelopresama-[le. allium-ampelobismuthi et strychninae cum prasum. ] rasona varga kI eka zroSadhi / ferro]saloha-pepsona-bismatha-viSamuSTona iksor| eliyam-aiskelonikam-[ le0 allium-ascade0 "pepsonm"| ___lonicum ] eka pothiyA lahasuna / eliksira-phAsphorAI-[ le elixir-phos pho- eliyam-kI(se)pA-le0allium cepa,Linn.] ri] sphurAksora / iksora-phAsphorasa / de0 'phAspho palANDu / pyaaj'| rs"| eliyam-jIfopeTelam-[ le0 allium.] jaMgalI eliksira-yuphArbiyA-[lera elixir euphorbia] lahasuna / vana rson| de0 "sehuN"| | eliyam jIvaka-le0 allium jivak ] jIvaka eliksira-bAibAi-punIpholiyAI kampojiTA[le0 dAla0 nAma kI oSadhi jo aSTavarga meM sammilita hai| ..elixir-viburni prunifolii compoeliyama Tayabarosam-allium-tuberosum ] sita (B. P. C.)] mishrit-shriiprnn-aksor| rasona jAti ko eka oSadhi / de0 "vaaibrnm"| eliksira-rahIyAI-le0 elixir rhei] iksora eliyam-pAram-[ le0 allium-porrum, Li m.] parU-baM0 / kirAsa-a0 / rAvaMda / de. "revndciinii"| eliksira-lesIthIna- le0 clixin-lecithin.1 | eliyam-maiksienAI- le0 allium maclea kukkuTANDa pItaka aksIra / de0 "lesiithiin"|| ni, Buker. ] baadshaah-saalp| eliksira-senI- le0 elixir.senne. ] eliyam-rayubaliyam- le0 allium-rubelli. iksora snaa| de0 "snaay"| um. Bieb.] jaMgalI pyAja | baranI byAja / eliksira-hImoglobIna-[ le0 elixir-haemo cirIpiyAz2I / .globii.] iksora-hImoglobIna / de0 "hImo- eliyam-lepaTophAilam- le. allium-leptopglobiin"| hyllum, Wall. ] himAlayana pyAz2a / elignasa-ambIleTA-[le. elaeagnus-umb-eliyam-seTivama-[ leallium-sativuni, Li elluta, Thunbera.] kNkolii| ghaaNii| nn.] rasona / lahasuna / ghivaI / bammivA-paM0 / me0 mo0 / | eliyam-sphIrAsiphelam [ le0 allinm-sphoer
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________ paliyA elITrisa kADiyA rocephalum, Linn. ] eka prakAra kA udarazUlAri mUla, peTa pIr3Ahara jar3I-hiM0 / hazIpyAja / shtunnjmii-(a0)| gyAha sitArA / bIkha kulaMja / eliyA-saMjJA puM. [gu0 eliyo ] musabbara / eluvA / asammata eliyA Aphisinelisa-[ le0 albaer offici (Not Official) ___halis ] aNjl| utpattisthAna-yaha oSadhi amerikA meM upaeliyurAyaTIja-kArDeTA-[ le0 aleurites cord- jatI hai| isakI jar3a zroSadhArtha vyavahAra meM -_ara] akharoTa bhed| AtI hai| eliyurAyaToz2a maoNlakenA- le0 aleurites-mo prabhAva-tika baladAyaka, prAmAzaya balaprada, luccana, Willd.] akharoTa / zrAkSoTa / mUtra pravattaka, garbhA rAya baladAyaka aura virecaka hai| e layo-[ gu0 ] musabbara / eluvaa| para isako adhikatayA strIroga meM vartate haiM / eliyoDeNDAna-glAkama-le0 alaeodenron mAtrA-15 se 1 grena taka / glau cum, Per's. ] caurii| jamarasI / yogabakarA-hiM0 / bhUtapAla, tAmaruja-marA0 / (1) eksTa kTam eloTrAiDisa ExtraceliyoDeNDona-penimyuleTama- le0 alaeolen- tum Aletridis _dron peniculatum, ] vanaspati vizeSa / mAtrA-1 se 2 gren| eliyoDeNDona-rAksabagiyAI- le0 ulacoden (2) eksTrakTam eloTAiDisa likviDa ___dron.oxburghii ] tamaraja / Extractum Aletridis Liq. elisAikArpasa-[ le0 alysical pus] eka mAtrA-1 se 1 ddraam| __ DAkTarI davA / (3)TiMkacara elITAiDisa Tincture elila thiyo-yUriyA-[ le0 :.1lyl.thiorurta ] Aletridis eka DAkTarI auSadha / mAtrA-2 se 1 ddraam| elila-salphAiDa-[aM. ally-sulpbide ] eka (4) eliksira elITrAiDisa Elixir . prakAra kA ItharIya taila, jo hIMga kA kriyAtmaka Aletridis. sAra hai| de0 "lhsun"| mAtrA-2 se 1 ddraam| elila salpho-kArbAmAiDa- le. al:yl sulpho (5) elITrisa kArDiyala Aletris Corcar baumide ] de. "phaaibrolaaison"| dial. elIisa gvinInsisa-[le. elosis.guineen- mAtrA-1 ddraam| sis ] aphrikana zrAila-pAma (African oil prabhAva tathA prayogapalm) mUtra pravartaka rUpa se isako jalaMdhara aura purAelIkA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] choTI ilAyacI / tana prAmavAta meM aura virecaka rUpa se udarazUla meM sUkSma elA / raa0ni0v06| dete haiN| adhikatayA ise garbhAzaya balaprada rUpa se eloka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eluvaa|| prayogita karate haiM / astu, riyu kemikala kampanI elIkempena-[ aM0 elecampane ] rAsana / amerikA nirmita elITrisa kArDiyala nAmaka auSadha, kuzte zAmI / ( Inula Helenium ) jisameM upayukta auSadha ke atirikta aura bhI kaI elITeriyA-kArDamam-le- elettaria carda eka sugaMdhita proSadhiyA~ par3I huI hotI haiN| rajaH momum, Maton.] choTI ilaaycii| rodha, kaSTaraja aura zveta pradara prabhRti rogoM meM bartane suukssmelaa| se atyanta lAbha hotA hai| eloTrisa- le0 aletris ] sTAragrAsa Star-| elITrisa-kArDiyala- aM0 aletris-cordial ] grass, kAlikarUTa Colicroot.-S0 / hRdya udarazUlAri mUla / de0 "eliittris"|
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________ elITrisa phairosA 1786 elITrisa phairinosA - [ 0 aletris farinosa ] elekTrArgola [ zra0 eka vanaspati | start Sadha | elIpA - [ gu0 ] de0 " yApAna" / elapIna -[2] aly pin ] eka prakAra kA nirgandha sphaTikIya zvetavarNa kA cUrNa / de0 "kokIna " | e (I) lImAi - [ 0 elemi ] mansima kI rAla | tInajula munzim | de0 " mansim" / elIya-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] elabAluka | eluA - saMjJA pu N0 [ zra0 ] eluvA / eluina -saMjJA strI0 [ 0 ] musabbara kA sata / jauhara sitra / eluka - saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] elavAluka | elukAkhyA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] elabAluka / epa - [ tA0 ] madhUka / mahuA / iru (lu) pai - tA0 / elupa - [ tA0 ] ippA | soma-30 | ( Mimuso ps manilkara) elumbukAra - [ ] haDDI kA koyalA / zrasthi zrRGgAra | elumbugala - [ tA0 ] haDDI / zrasthi / elumiccam - tolazi - [ tA0 ] rAma-tulaso / phiraMjamizka-( zru0 ) / elepheNTa electrargol eka eleksiphArmika - [ 0 alexi pharmic ] de0 "aileksiphArmika " / elegAram - [ 0 ] suhAgA | TaMka elego dainika esiDa - [ zraM0 ellagu-tannic acid ] zrA~vale meM pAyA jAne vAlA eka prakAra kA tez2Aba / elegjeriyana senA - [ zraM0 alexandrian senna ] sanAya iskaMdarI / svarNapatrI bheda | elejiyama - TomeTosa - [ le0 alangium-tometosum ] zraGkola bheda / Dhere kA eka elumiccam pa ma - [ tA0 ] jambIra | nIbU | elumincai - [ tA0 ] jambIra | nIbU | eluvA-saMjJA pu N0 [ zraM0 aloe elo ] ghIkuvAra kI sukhAyA huA rasa / musabbara / de0 " ghokucAra" / eluvA mudabbara- [ zra0 ] zuddha kiyA huA musabbara / de0 " musabbara" | prakAra / elajiyam-DekA peTelama - [ le0 alangium (iccaetalum, Lam.] zraMkola / DherA / eleJjiyam-siksapeTelDa - [ zraM0 alangium six petalled ] kAlA aMkola / elejiyam-lemArkiyAI - [ zraMo alangium-lam arckii, Thwaites. ] zraMkola / deza / alaGgI (marA0 ) / eleJjiyam- heksA peTalam - [ zraM0 alangiumhexapetaium, Lam.] kAlA aMkola / kAlA akolA / eleJjIna - [ zraM0 alangin ] aMkolona / eka prakAra kA asphaTikIya tila kSAroda jo elakohala, korophArma aura Ithara meM vileya; parantu jala meM vileya hotA hai / elu - [ kanA0 ] asthi / haDDI / eleTarIna - [ zra0 elaterin ] ) jauhara kissA e-Iddalu - [ kanA0] haDDI kA koyalA / asthi- eleTarInam - [ zraM0 elateniuum] ulhimAra | eleTariyam - [ le0 elaterium ] qissAulhi aGgAra | elUka - de0 "eluka" / mAra / / elekTuarI-[ zraM0 electuary] [ le0 bahu0 elekTuarIz2a ] avaleha / lata / caTanI | elekTuriyam - [ le0 lectuarium ] [ yU0 ] avaleha | caTanI / de0 "kanphekziyonIz2a" / elekTuarI-leniTiva - [ zraM0 electuary-leni - tive ] de0 "kanphekziyo" / elekTrika oNsmosisa - [ zraM0 electric-osmo sis ] de0 ' kaiTAphoresisa" / eleTeriyA kArDemAmam [le0 elettaria-carda momum, Matton. ] choTI ilAyacI | sUkSma elA / eleTeriyA - mejara - [ le0 elettaria major ] bar3I ilAyacI | bRhad elA / eleTeriyA - peMsa - [ le0 elattaria.repens ] ilAyacI / elA / ele (lI) phesTa - [ zraM0 elephant ] hAthI |
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________ elephaiNTa epla 1760 elo liTorelisa | elo, kAmana-[aM0 aloe common ] ghIku9 (I) lephaiNTa-epla- aMo alephant- pAra / kumArI / apple ] kaitha / kpitth| | elokeziyA iNDikA- le. alocasia-indi. e (I) lephaiNTa-krIpara-[aM0 e:ephant cre- ____ca, Schott.] mAnakaMda / mANaka / eper ] samudra shaass| | elokeziyA-maikohAiz2A-[ le0 alocasia-mae (I) lephaeTa-grAsa-[aMo elephant.grass- | corrhiza, Schott. ] isakA vRzcika-daMza . erakA / rAmavANa / para uttama prabhAva hotA hai| elephaiNTApasa-skebara- le0 elepha : topus- elogz2olam egelokam-le0 aloexylum ag.. seab.", Linn ] gobhI / gojihvA / allocham ] eka prakAra ke agara kA pedd'| elephaiNTiesisa-[ aM0 elephantiasis ] elo-cAinensis- le. alos-chinesis ] de0 zlopada / phiilpaa| ___ "eloverA" / (I)laM phaielsaphUTa-priklI lIDa-[ aM0 ele | eloz2a- aM0 bahu. aloes] [yU0] [e: va0 phant's foot, prickly leaved ] ___aloe ] elugA / musabbara / eloz2a-eDena- aMo aloes aden ] adana deza meM gojihvA, gobhI, bngobhii| honevAlA gvAra / e(I)lephaiNTsa milka-[ aM0 elephant's eloja-jApharAbAda-[aM. aloes jaferabad ] milk ] hathinI kA dUdha / hastinI dugdha / eleborasa-[yU0 ] de. "khArbaka jApharAbAdI musabbara / eloja-bAi~Doz2a-[aMo aloes barbadoss ] ailemiccam- tA0 ] zarbatI nIbU / mIThA nIbU / / ___barvedI eluaa| elembrAtha-sAlTa-[aM0 alambroth salt] de. eloz2a-mokA-[ aM0 aloes-mocha] adana "paaraa"| ___ yA yamanI musbbr| elelega-[ kA0 ] saptapaNaM / sativana / chAtima / | eloja yamanI-[aM0 aloes-yamani ] yamanI elevam-[tA. ] deva kapAsa / naramA / ____ eluvaa| elaisapeSTa-aMo allen's-paste ] elena prlep| eloja-sokATrAina-[aM0 aloes-socotrin) ] de. "sNkhiyaa"| sakotarI eluvA / elegika-esiDa- aM. ellagic-acid ] eka | elo-polieTA-[aloe-perfoliata], musabbara prakAra kA tez2Aba / de0 "jaamun"| kA eka bheda / elo-[aM. aloe [bahu0 eloz2a ] paudhoM kI eka | eloperiyAI-[le. aloe-parryi, Baker.] jAti jinake bIca se eka sodhI puSpa-DaMDI sakotarA dvIpa meM honevAlA gvAra / (Aloe nikalatI hai aura jinase eka prakAra kA tika rasa Socotrina.) nikalatA hai| elopesiyA-[ aM0, alopecia ] bAlakhorA / elo, amerikana-[ aM0 aloe-american ]| caaii-cuunaaN| . / rAkasapattA / | elopona-[aM0 alopon ] de. "praamnopon"| elo-iNDikA-[ le0 alos-indica ] ghIkumAra / elobAbeMDeMsisa-[ le0 alos-barbadinsis ] eloIna-[aMloin ] musabbara kA sata / eluvA barbadI gvAra / sitra brbdii| kA sata / kumArI-satva / elomelI- yU0 ] shiirkhrisht|| eloinam- le. aloinum ] de0 "eloiin"| | elo-liTorelisa-[ le0 aloe-litoralis, elo-ebisInikA- aloe-abyssinica, Lam./ Koening. ] choTA kavAra | choTAgvAra / jApharAbAdI ghokumaar| . . . . . choTA raakspttaa| ..
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________ elo valgerisa 1761 - elyuminiyama nAiTreTa elo-valaurisa-[ le0 aloe-vulgaris] balo- elma-[elm ] eka prakAra kA vRkSa, jisakI pattiyA~ riyA deza meM honevAlA gvAra / khuradarI hotI aura donoM kinAre kA~TAdAra elo-vuDa-[aM. aloe-wood ] agara / ela/varA-[le. aloe vera, Linn.] ghiikuvaar| elma-lIhvaDa-sumAka-[ aM0 em-leaved.suku~vAragaMdala / ____mach] sumAqa / ttrk| elosakoTrAinA-[ le. aloe-succotrina, | elyuminA-[ aM0 alumina] eka prakAra ko mittttii| Linn. ] sakotaro ghokuvaar| . elyumIniyama kI bhasma / elosokoTrAinA-[ le0 aloe-socotrina] | elyuminaTeDa kApara-[aM. aluminated-copskotrii-ghiikuvaar| ___per ] amonita taamr| elo spAika phlAvaDe-[ le0 aloe-spike-flo- elyumIna-[ le. alumen ] phittkrii| sphaTikA / ___wered ] chottaagvaar| . elyumIna-eksI keTam-[ le alumen-exsic elospikeTA-[aM.alos spicata, Thunb.] _catum ] bhunI huI phiTakarI / phUla kI huI - phiTakarI / eka prakAra kA ghokuvaar|| | elyumIna-emoniyo-pherika-[ le0 dlumenelka-saMjJA pu0 (aM* elk] eka prakAra kA bahuta ___ammonio-ferric] eka DAkTarI auSadha / bar3A bArahasiMgA jo yuropa aura eziyA meM milatA hai / yaha uttarI amerikA meM bhI pAyA jAtA hai / elyumIna-pyoriphikeTam- le0 alumen-puri ficatum ] zuddha sphaTikA / zuddha phittkrii| ise thUthana hotA hai / garadara choTI hone ke kAraNa | elyu-mIniyam-[ le0 aluminium ] eka yaha jamIna parako ghAsa ArAma se nahIM cara sktaa| ___prakAra kI zuddha zvetavarNa kI dhAtu / vi0 de0 yaha per3a kI pattayA~ aura DAliyA~ khAtA hai| "sphttikm"| isakI TA~geM carate samaya chitarA jAtI haiN| isaliye yaha hirana kI taraha na kUda sakatA hai aura elyu-mIniyam-AlieTa-[aM. aluminium oleate ] eka prakAra kA cUrNa / de0 "phiTana daur3a sakatA hai| isakI ghrANazakti atyanta kirii"| tIbra hotI hai / elkalAi- aM. alkali ] de. "ailklaai"| elyumIniyam-esITeTa-TArTa Ta-[aM0:luminiumelkallI-[ mala0 ] thUhara / sehu~cha / vajra / acetate-tartrate ] eka prakAra kI sabala nirviSaila pacananivAraka auSadha / elqAtirulmakI-[10] dammulavaina / horaadokhii| khuunaakhraabaa| elyumoniyam-esITeTa solyuzana-[ aM0 alumielDara-phlAvara-[aM. elder-flower ] khammAna nium acetate.solution ] sphaTikazukrikA phUla / gula khammAna / taghola / de0 'phittkirii"| elDara-phlAvara-vATara-[ aM0 elder-flower- elyumIniyam-esIToTArTa Ta-[aMo aluminium water.] aka lAmmAna / (aqua-sam- aceto-tartrata ] de0 "phittkirii'| buci.) elyumIniyam-kesIneTa-[ aM0 aluminium elDara-phlAvasa-[ aM0 elter-flowers ] gula- caseinata ] eka prakAra kA pItAbha zveta varNa khammAna kabIra / samboci-flowers. kA svAdarahita cUrNa jo jala meM avileya hotA elDihAiDa-[aM0 aldehyde ] hai| de0 "phittkirii"| elbo-kArbana-[ aM0 albo-carbon ] de. elyumIniyam-klorAiDa-[aM. aluminium-ch'nephthaaliin"| ____loride ] de." phittkirii"| elbopherAina-[ aM0 albo-ferine ] de0 elyumIniyam-nAiTreTa-[aM. aluminium-nit"lohaa"| rate] de. "phittkirii"|
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________ eNya elyuminiyam nephthAla salphoreTa 1742 elyumIniyam-nephthAla-salphoreTa-[aM. alumini- | evarDa yupAija-[aM. avoirdu pois ] sthUla evaM um na phthol-sulphorate ] eka zuSka vastuoM ke taulane ko eka prakAra kI ___ prakAra kA zveta varNa kA cUrNa / de. "phittkirii"| mApa / elyumIniyam-salikeTa-[ aM0 aluminium- evAporezana-[ aM0 evaporation ] (1) silicate ] de0 'keproliinm"| vASpIkaraNa / (2) vAppI bhavana / 'elyusIna-korokenA-[le. eleusine-coroca-evaM-avya0 [saM0] (1) barAbara / sAmya / (2) na, Gertn.] maD zrA-dhAna / mNdduaa| aise hI / sAdRzya / mkdd'aa| evekkaNTsa -[aM. evacuants ] zodhana / muphaelyusInI-iNDikA-[ le0 eleusine indica, riMgAta / / Gaertn.] kiMjhora / gadhA-u0pa0 bhA0 / evoDiyAma ksini-pholiyA- le. evodia'elyusInI-IjipaTikA-[ le* eleusine-aegy. ___fraxini-folia ] eka prakAra kA paudhA, ptica, Pers.] makarA / mkrii| jisakA phala-koSa tumburu tulya hotA hai| elyusInI-phlegelIpherA-[ le0 eleusine flag. evAlvyulasa-alsinAiDija-[ le0 evolvu. ___ellifera, Nees. ] guTuba-u0pa0 bhA0 / lus-alsinoides, Linn.) viSNugandhi / ella-[ mala0 ] haDDI / asthi / shNkhpusspii| ella-imbula-[siM0] polo kpaas| isake goMda ko | ezA(ziyA) Tika greviyA-[ le0 fasiatic. katIrA kahate haiN| grevia] phAlasA / prussk| palla-erie-[siM0] dugdha / dUdha / ezA(ziyA)Tika bArberI- le. asiaticellu-[ tA0] tila / tillI / kujada / ___barberry ] eka prakAra kI dAruhaldI jo ellenA-[ kanA0 ] tila / tillI / kujada / / ___ gar3havAla se haz2ArA taka.adhikatA ke sAtha hotI hai / elva-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] elabAluka / su0 ci0 ezopagola-[40] isabagola / 16 a0| elvA-[da0] eluvA / musabbara / eSaNa-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) zallako vRkSa / elvAlu-saMjJA puM. [saM0 kI.] ) vai0 nigha0 / (2) lohanirmita vANa / tiir| elvabAluka-saMjJA puM0 [saM0 vI0] elbaaluk| (3) anveSaNa / khoja / (4) icchA / (5) elvavAluka-saMjJA puM. [saM0 kI.] ) khuracane kI kriyaa| eSaNikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 (1) sonA Adi elvabAlvAla-saMjJA puM. [saM0] elbaaluk| taulane kA kA~TA / tulA / zrama / (2) naztara / elzATajiyo-paoNliSTakA-[ le0] meMhadI / vraNa khuracane kA salAkA / elzInIja-) elzanIja- kalauMjI / maiNgrailaa| upakuJcikA / epaNI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA naztara elzonIz2a-) (salAkA ) / isakA mukha kecuve ke mukha jaisA 'elsAbaniyaH-[a0] sAbunI buuttii| (sapona . hotA hai / isa astra ko vraNa ke madhya meM lagAkara ___ria-vaccaria.) pUyAdi srAva karAyA jAtA hai / su0| elhabbetu-ltiz2A-[10] magaraila / upakuJcikA / / [2] sonA Adi taulane kI tulA (traajuu)| elhabbatussaudA-[a0 ] upkunycikaa| magaraila / eSaNIya-vi0 [saM0 tri0] vizrAvya / naztara dene elhAgu- mizra0 ] [ a0 alhAju ] durAlabhA / yogya / khAre shutr| eSikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] khasa / uzIra / ca. elhegaliga mizra0] inggdii| hiMgoTa / hiMguvA / ci0 3 0 / agarAdi taila / evana-[phA0] cobacInI / eSya-vi0 [saM0 vi0] vAMchanIya / cAhane yogya /
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________ eSyA 1763 esiDa Arsenika eSyA-saMjJA strI0 [saM0 strI0) A~valA / AmalakI / esiDa-saMjJA pu. [ aM0 acid ] [ bahu0 ratnA0 / __ esaDsa ] abhla / tez2Aba / drAva | .. esaka-dantikurra-te. ] elabAluka / esiDa akIliika-[aM0 acid achilleic ] esakAlI-[ nepA0 ] zrAkhI / kunycii-pN0| ___ekonAiTika esiDa / de. "bacchanAga" / esabagola-[marA0 ] isabagola / ISadgola / esiDa-agArika-[aM. acid-agaric] chatriesamaduga-[maMda0 ] kacanAra / kAmla / de. "agArikasa elbs"|| esara-[kumA0 ] zrAkho / kuJcI-paM0 / esiDa-agArisinika-[aM.acid-agaricinic] esara-kesiyam-le0 acer-caesium ] de. "gaarikuunaaml"| esara pikTam-le0 acer-pictum ] de0 | esiDa-amiDo-esATaka-[ aM0 acid-amido"kilpttr"| . ____acetic ] glAikokAla / de0 "biitten"| esarAiDIna-[aM. eseridine ] phAisASTigmIna | | esiDa ambara-[aM. acid-amber ] ambara kA tejaab| arthAt kailebAra-bIna meM pAyA jAnevAlA eka | esiDa Aiso esiTika-[aM0 acid Iso-acestv| esarIna-[aM. eserine ] de. "phaaisssttigmiin"| tic] eka dRr3ha vasAmla jo vyAghra-eraNDa-tela ___ dvArA prApta hotA hai| dravantyamla / esarIna-salpheTa-[ aM0 eserine-sulphate ] esiDa-AksInejhyoika-[aM0 acid-oxynaeka prakAra kA halakA bhUre raMga kA amUrta cUrNa jo | ___phthoic ] de. "esiDam aaksiinephthoikm"| atyanta prArdratAzoSaka aura avileya hotA hai / esiDa-Akselika-[aM.acid-oxalic] cukrAmla / de. "phaaisaassttigmiin"| de. "esiDam Akselikam" / esarIna-sailisileTa-[ aM. eserine-salicyl- esiDa-Ajmika-[ aM0 acid-osmic ] de. ate ] de. "phAisASTigmIna" / "esiDam shraamikm"| esarIna-hAiDrobromAsa-[aM. eserine-hydro- esiDa-Aphelika-[aM. acid-ophelic] cirA bromas] eka prakAra kA saphedI liye huye amUrta | yate kA eka kriyAtmaka-sAra / kirAtatikAmla / carNa, jo kiJcita ArdratAzoSaka aura atyanta jala- de0 "ciraaytaa"| vileya hotA hai| de0 "phaaisaassttigmiin"| esiDa-AyoDika-[ aM0 .cid-iodic ] de0 esaremIna-[ aM. eseremine ] kailebArabIna "esiddm-shraayoddikm"| arthAt phAisoSTigmIna se prApta honevAlA eka | esiDa-Aroklorika-[aM0 acid-aurochloric] ise "esiDa TikorAiDa-oNpha golDa" bhI kahate prakAra kA stv| haiN| yaha samAna mAtrA meM "pArIeTa soDiyAI esala-[siM0] amalatAsa / pAragvadha / klorAiDam" ke samAna prabhAva karatA hai| esAiTrIna[aM. acitrin ] eka pANDu-pIta sphaTikIya cUrNa, jo phenila-siMkonAinikAmla (zrATo | esiDa-Argenika-[aM. acid organic ] aindri lATA yaka amla / phena) kA IthAila ISTara hai / saMdhivAta (Gout) esiDa-Arthophenola-salphonika-[aMcacid orthomeM isase yurikAmlotsarga atyanta bar3ha jAtA hai; ___phenol-sulphonic ] eka prakAra kA parantu kahA jAtA hai, ki yUreTsa para isakA tejaab| atyalpa prabhAva hotA hai| | esiDa-Arseniyasa-[aM0 acid-arsenious ] mAtrA prAdi-ise 10 grena (5 rattI) kI esiDa-Aniyojana-[ aM0 acid arsemAtrA meM dina meM 3 yA 4 bAra bhojanottara jala niosum ] meM milAkara prayogita kreN| | esiDa-Arsenika-[aM.acid arsenic ] esAphITiDA-[aM. asafoetida ] hIMga / hiNgu| gaurI pASANAmla / malla / de. "saMkhiyA" / 7 phA0
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDa AlIika 1764 esiDa kaiphIlika esiDa-AlIika-[aM. acid-oleic ] tailaaml| kA tejAba jo madyasAra meM kaThinatApUrvaka vileya esiDa-Asmika-[ aM0 acid-osmic ] de0 hotA hai "esiDam shraasmikm"| / esiDa-kAino-Tainika-[aM. acid kino-tanic] esiDa-inphyujana Apha roz2ez2a-[aM.acid infu- eka prakAra kA kaSAya sAra jo laoNgavuDa ( log sion of roses ] gulAbAmla-phANTa / de. wood.) arthAt patA kI lakar3I dvArA prApta "gulaab"| hotA hai| esiDa-enisika-[ aM. acid anisic] anI- | esiDa-kArbajoTika-[aM. acid carbazotic ] sUnAmla / de. "aniisuun"| pikrika esidd| esiDa-enoDAinika-[aM. acid anodynic] | esiDa-kArbolika-[aM0 acid carbolic ] eka ___ enoDAinika esiDa / vedanAsthApanIyAmla / suprasiddha svaccha kRmighna sphaTikIya dravya, jo alaesiDa-enthemika-[aM. acid anthemic] enthe- katare ke bhAgika sravaNa aura punaH vizeSa zodhanoM mika esidd| se prApta hotA hai| kArbolikAmla / esiDa-embelika-[aM0 acid embelic ] viDaM- esiDa-kArbolika-likviphAiDa-[ aM0 acid cargAmla / de0 "baaybiddngg"| bolic-liquified ] drAvita kArbolikAmla / esiDa-elegoTainika-[aM. acid ellagotanic] esika-kumerika-[ aM0 acid coumaric ] elaigoTainika esidd| kumerikAmla / eka prakAra kA tez2Aba jo inolulaesiDa-esiTika-[aM. acid acetic ] zukrAmlA malika se prApta hotA hai| sirake kA tejAba / esiDa-kekoDAilika-[aM0 acid cacodylic ] esiDa-esITika-gleziyala-[aM. acid acetic kekoDAilika esidd| glacial ] zuddha zukkAmla / esiDa-kebulinika-[aM. acid chebulinic ] esiDa-esITika-sailisilika-[aM.acid acetic eka prakAra kA aindriyaka amla jo har3a se prApta salicylic] zukna vetasAmla / aispiriin| de0 "esiddm-esittil-sailisilikm"| hotA hai / harItakyamla / esiDa-aiJjalika-[ aM0 acid-anjelic. ] para | esiDa-kaiTezUTainika-[ aM0 acid catechude. "aijelika esidd"| tannic ] khadirakaSAyAmla / khaira kA tez2Aba vA esiDa-aiDhAToDika-[aM0 acid-adhatodic] saar| __ aATaruSakAmla / aDUse kA tejAva / de."addsaa"| esiDa-kathArTika-[ aM0 acid cathartic ] esiDa-ainAkADika-[aM. acid-anacardic] | eka prakAra kA virecanIya amla jo sanAya, kuTako ityAdi aneka zroSadhiyoM meM pAyA jAtA hai| yaha eka prakAra kA tejAba jo kAjU ke phala-koSa se | unakA eka kriyAtmaka sAra hai| prApta hotA hai| de. "kaajuu"| esiDa-kaiprika-[aM. acid capric ] kabarAmla / esiDa-airekika-[aM. acid arachic ] bhUcaNa | esiDa-kaiphIika- aM0 acid caffeic ] kahave kAmla / mUgaphalI kA roz2Aba / ___ kA tejAba / de0 "kahavA" / esiDa-airebika-[aM0 acid-arabic ] babUlaniryAsAmla / ajhaina / babUla ke goMda kA satta / airebIna esiDa-kaiphIenika-[ aM0 acid caffeanic] arabin-aN0| eka prakAra kA amlIya sAra jo kahave se prApta esiDa-ailANTika-[aM. acid-ailantic] mahA hotA hai| nimba tvagAmla / eka prakAra kA tez2Aba jo mIThe esiDa-kaiphIo-Tenika-[ aM0 acid caffeotanIma kI chAla se prApta hotA hai| nnic ] kahavA kaSAyAmla / de. "kahavA" / esiDa-kAinika-[aM. acid-kinic ] eka prakAra esiDa-kaiphIlika- aM0 acid caffeilic ]
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDa kaimphorika 1765 esiDa Tiglinika kahave se prApta honevAlA eka prakAra kA tej'aab| esiDa-kinovika-[aM. acid-quinovic ] eka de0 "khvaa"| prakAra kA tejAbI sata jo siMkonA se prApta esiDa-kaimphorika-[aM0 acid.camphoric ] hotA hai| krpuuraaml| / esiDa-killeika-[ aM0 acid-quillaic ] ke esiDa-keriyo-phAilika- aM0 acid.caryo. nilAmla / eka prakAra kA tez2Aba jo sAbUnI bUTI phyllic ] lavaGgAmla / keriyophAyalIna para se prApta hotA hai| natrikAmla kI kriyA dvArA yaha tez2Aba prastuta esiDa-garjanika-[aM0 acid-gurjunic ] garjahotA hai| nAmla / de0 "grjn"| esiDa-kelambika-[ aM0 acid columbic] esiDa-gAinokArDika-[ aM. acid-gynocarkalambAmla / jauhara sAkala hamAma / ____dic ] tuvarakAmla / cAlamugarAmla / esiDa-komairika-[ . acid-coumaric ] esiDa-gArDanika-[ aM0 acid-gardenic ] de0 "esiDa kumairik"| DikAmAlI kA sata / nAr3IhiMgvamla / esiDa-kolailika-[aM. acid cholalic] eka esiDa-gailoTainika-[aM0 acid-gallo-tannic] prakAra kA kriyAtmaka sAra jo pitta se nikAlA mAjUkaSAyAmla / de0 "maajuu"| jAtA hai| pittAmla / koleliinaa-| esiDa-glisaro-phAspheTa-[ aM0 acid-glyceroesiDa-kyubebika-[aM0 acid cubebic ] kaMko. phosphate ] glisarophAspheTAmla / lAmla / tejAba kbaabH|| | esiDa-glisIra hAijika-[aM0 acid-glycyresiDa-krAisophenika-[ a. acid chryso ___hizic ] eka prakAra kA kriyAtmaka sAra jo phanic.] revandacInI tathA gozrApAuDara ityAdi muleThI se prApta hotA hai| madhuyaSTikAmla / se prApta honevAlA eka amlIya sAra / krAisAro esiDa-gvAyekAnika-[aM0 acid-guaiaconic] bIna / de0 "araarobaa"| pavitrayaSTikAmla / esiDa-kriyAjoTika-[aM. acid-creosotic ] " esiDa-gvAyesika-[aM0 acid-guaicic ] pavitrakriyoz2oTikAmla / yaSTikAmla / esiDa-kresilika-[aM. acid-cresylic ] de0 esiDa-gvAyesinika-[aM0 acid-guaiacinic] "esiddm-krsilikm"| pavitrayaSTikAmla / esiDa-kroTana-AlIika-[ aM0 acid-croton esiDa-cAlamUgrika-[ aM0 acid.chaulmoooleic ] eka prakAra kA amlIya kriyAtmaka sAra gric] tuvarakAmla / cAla mUgarA kA tej'aab| jo jamAlagoTe ke tela dvArA prApta hotA hai / jaipAlatailAmla / esiDa-jibeNTika-[ aM0 acid-jibantic ] esiDa-kroTanika- aM0 jIvaMtI kA sata / jIvantyamla / acid-crotonic ] jaipAlAmla / esiDa-jijiphrika-[aM0 acid-zizyfic] vadaesiDa-kromika-[ aM0 acid-chromic ] de. rAmla / bera kA tez2Aba / "esiDam kromikm"| esiDa-jiz2iphoTainika-[ aM. acid-zixyphoesiDa-klorojInika-[ aM0 acid.chlorog- tnnic ] vadarIkaSAyAmla / ____enic ] de. "khvaa"| | esiDa-jimnemika-[aM0 acid-gymsuemic ] esiDa-kinika-[aM0 acid-quinic ] de. "esi- gur3amAra kA sata / meSazRGgyamla / Dam kvinikm"| | esiDa-TArTArika-[ aM0 acid.tartaric ] esiDa-kinIna-hAiDro-klorAiDa-[aM0 acid-qui-| tintiDikAmla / imalI kA sata / nine-hydrochloride ] de. "kunaina" / esiDa-Tiglinika-[ aM0 acid-tiglinic ]
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDa Tainika 1766 esiDa mekonika - jayapAlArala / jamAlagoTe kA tez2Aba / de0 "jamA- esiDa-pAirogailika-[aM. acid-pyrogallic] lgottaa"| esiDam pAirogailikam / esiDa-Tainika-aM0 acid tannic ] kathAyAmla / esiDa-pAligonika-[aM. acid-polygonic.] valkalAgla / jauhara aNjbaar| esiDa-Triklora-esITika-[aM0 acid-trichlor- esiDa-pikrika-[aM0 acid-picric ] esiDam ___acetic ] esiDam-Trinora-esITikam / / pikrikam / esiDa-Trikloraphenika-[aM. acid-trichlorp.- esiDa-pepAika-[aM. acid-pa payic ] papI epie de. "esoDama-Tijora-phenikam / tAla / de. "shrnnddkhrbjaa"| esiDa-DAiithila-bArbiTya rika-[aM0 acidl die- esiDa-pairAksi-beJjoika-[aM0 // c.d-p raoxy. thv]-harbituric] de. "baabittonm"| benzo c] kampillAmla / esiDa-DAipalila-bAvi-Tyu rika- aM0 acid- esiDa-poTAziyam-TArTareTa-[ aM. acid-pota diallykarbituaric ] DAilila-bArSi- ssium tartrate ] pAMzu TareTAmla / de0 Tyu rikAmla / "poTAziyAI ttaatts'| esiDa-DAiklora-esITika-[aMo acid-di ho1- | esiDa-yuniko Tainika-[ aM0 acid punico_acetic ] DAikora-esiTikAmla / ____tannic ] dADima kaghAyA-la / de. "anAra" / esiDa-DAibromogailika-[o acid-dibycnic- esiDa-pyumerika-[aM0 acid pumeric ] pyu____gallic ] gailobromola / merika esidd| esiDa-Desa AksIkolika-[aM.acid-des-oxy- | esiDa-sika-[aM0 acid prussic ] graMsika clholic] eka prakAra kA kriyAtmaka sAra jo esidd|| pitta se prApta hotA hai| / esiDa-ma mierika-[aM. acid plumieric ] esiDa-DaiTayurika-[aM. acid-datric] dhatU- gulAcIna kA sata / jauhara prAcIna / rAmla / dhustUrAmla / esiDa-phAsphorika-[aM0 acid-phosphoric] esiDa-thAiminika-[aM. acid-thyminic] | / sphUrakAmla / agiyA-betAla kA tez2Aba / thAibhinika esiDa / de. "nyukIna" / esiDa-phAsphorika-DAyalyUTa-[aM. acid-phoesiDa-nAiTrika-[aM0 acid-nitric ] zorakAmlA sphoric-dilute ] jalamiti sphUrakAmla / natrikAmla / zore kA tej'aab| | esiDa-phyumerika-[aM. acid-fumaric ] parpaTaesiDa-nAiTrika-DAyalyuTeDa-[aM. acid-nitiic- kAmla / jauhara shaahtrH| ___diluted ] jalamiti zorakAmla / esiDa-beJjoika-[aMwacid-benzoic ] lobAniesiDa-nAiTro-hAiDroklorika-[ aM0 acid-nitro kAmla / ___hydro-chloric ] zorakodaharikAmla / esiDa-borika- aM0 acid-boric ] TakaNAmla / esiDa-nyuklIika-[aM. acid-nucleic] suhAge kA tez2Aba / esiDa-nyuklIinika-[aM0 acid-nucleinic IA || esiDa-borekika-[aM. acid-boracic ] TaMkanyunInikAmla / esiDa-nyuklIproTIna-phAsphorika- aM0 acid- | NAmla / nucleotin phosphoric ] esiDa thAi | esiDa-bohIika-[ aM. acid-boheic ] eka minik| __ prakAra kA tez2Aba jo cAya se prApta hotA hai| esiDa-parAsmika-[ aM0 acid-perosmic ] esiDa-mAiriSTika-[ aM.jacid-myristic ] esiDam zrAsmikam / jAtIphalAmla / esiDa-pAiperika-[aM0 acid-piparic ] kRSNa- esiDa-mekonika-[aM0 acid-meconic ] eka maricAmla / amla / yaha aphIma ke mekonIna nAmaka tikta
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDa-mIthila kroTanika 1767 esiDam-kAbolikam kriyAtmaka sAra ke sAtha milA huA paayaa| isa amla aura jala kA mizraNa hai / isake sivA jAtA hai| kaI amla vanaspatiyoM ke rasa meM aura kaI jaMtuoM esiDa-mIthila kroTanika- aM0 acid methyl- | ke sveda-mUtrAdi meM bhI yaha milatA hai / de0 "shukraaml"| ___erotonic ] mIthila jayapAlAmla / esiDa-mAnokloraesITika- aM0 acid-mono- esIDam-esITikam-glezielI-[le. acidum___chloracetic] monokora esiTika esidd| aceticun glaciale ] eka svaccha, varNa esiDam-le. acidum] [bahu0 esiDA Acida] | rahita, ugragandhi aura tIpaNa tarala amla / tez2Aba / amla / esiDa / kSAra kA ulaTA / vi. (Glacial Ac tic acid) zuddha zukrAmla / de0 "zukrAmla" / de0 "amla" vA "tej'aab"| esiDam-agArikam-[aM. acidum-agari esiDam-e sITila-sailisilikama-[ le0 acidum -acetyl salicylicum ] eka prakAra kA ____ cum ] zilIMdhrAmla / de. "agArikasa-elbasa" esiDam-ambara-[le0 acidum-smber] ambara sapheda kucha-kucha svAdarahita sphaTikIya cUrNa jI vetasAmla (Salicylic acid) para esITika ___ kA st| anahAiDAiDa vA aisoTila norAiDa ko kriyA esiDam-argoTikam-[ le. acidun-ergoti dvArA prApta hotA hai aura prAyaH prAspAyarIna vA ____cum ] argaTAmla / de0 "agoNttaa"| aispirIna saMjJA se suprasiddha hai| esiDam-Arsenioz2ama-[ le. acilum-arse paryAya-esITila sailisilika esiDa ___niosum ] zuddha saMkhiyA / malla / ( acetyisalicylic acid ), helIkona esiDam-Akselikam-[ le* acidum-oxali- (Helicon ), heticia Saletin, ( Xa cum ] eka prakAra kA amla jo pahale kASTha ara), aisoTola ( ace tol) selaesITIna cUrNa ( Saw-dust)dvArA prApta kiyA jAtA (Sulacetin) ityAdi / thA; parantu aba ise zarkarA vA godhUma-cUrNa para rAsAyanika saGketa sUtra ghana natrikAmla kI kriyA se banAyA jAtA hai| yaha naisargika rUpa se cAMgerI Adi vanapastiyoM meM (Cg.H 8.04.) bhI pAyA jAtA hai / kASThikAmla / cukrAmla / cUke prabhAva-jvaranAzaka, AmavAtahara aura vedakA sata / amarolA kA sata / (Oxalic acid) naasthaapk| vi0 de0 "kaasstthikaaml"| mAtrA-5 se 15 grena ( = 3 se 10 esiDam AlIikam- le0 acidum ole- ddesiigraam)| icum ] eka prakAra kA tez2Aba jo loM se noTa-yaha vetasona (Salicin) kA eka prApta kiyA jAtA hai / (Oieic acid ) de0/ yoga hai / vizeSa vivaraNa ke lie de0 "sailisi"tailaaml"| lika esidd"| esiDam AlpheToluikam-le0acidum-alpha- | esiDam-airomeTikam-DAyalyUTam-[aM. acidum. to-luicum ] de. "zrAlpheToluika esidd"| aromaticum-dilutum ] jalamizrita esiDam-eleNTikam-[ le0 acidum-allan- surabhita amla / ticum ] eka prakAra kA satva jo elIkempena esiDam-aisITo-propAyonikam-[aM. acidumse prApta hotA hai| yaha jala meM avileya, kintu aceto-propionicum ] esiDa lobyulielakohala meM vileya hotA hai| yaha prabala pacana- nik| nivAraka hai| esiDam-kArbolikam-[ le0 acidum-carboesiDam-esITikam-[ le. acidum-acetin | licum ] eka suprasiddha kRmighna dravya jo cum ] eka prakAra kA amla / zukra vA sirakA alakatare (kolaTAra) ke bhAgika sravaNa aura
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDam-kArbolikam-likiDam punaH vizeSa zodhanoM se prApta hotA hai| kArbolika esiDa / kArbolikAla / vi0 de0 "kArbolikAmla " / esiDam-kArbolikam-likviDam [ le0 acidumcarbolicum liquidum ] jalamizrita kArbalika amla | esiDa kArbolika sintheTikam - [ le0 acidum carbolicum syntheticum ] saMdhAna kI vidhi dvArA prastuta kArbalikAla 1 esiDam-kethArTikam [ le0_acidum-catharticum.] kaithArTika esiDa / esiDam-kainthArI/Dasa - [ le0 acidum-cantharidis ] tela nImakkhI kA tez2Aba / esiDam-kresIlikam - [ le0 acidum-cresylicum ] kresola (cresol ), kresilika esiDa cresylic acid ( zraM0 ) / kresolAja - hiM0 / hara jula kresilika / hAni. kresi lika, tez2Aba kresilika ( u0 ) / yaha eka varNahIna vA ISat pIta varNa kA drava hai jo katare ( kola TAra ) se prApta hotA hai / isase TAra kI sI gandha zrAtI hai / isa abhla ko uttama zIze kI DATavAlI aMbarI raMga kI zIzI meM rakhanA cAhie / vileyatA - yaha eka bhAga 80 bhAga pAnI meM tathA elakohala, Ithara, krorophArma, glIsarIna aura zrAlihna zraila meM saralatApUrvaka ghula jAtA hai / 1768 guNa-dharma tathA prayoga yaha ni:saMkramaNa kAraka (DisainphekTeMTa) aura jIvANu nAzaka (aiMTIsepTika ) hai | isako su~ghAne se hUpiMga - kapha (kukara khA~sI) tathA zvAsa ke anyAnya rogoM meM upakAra hotA hai / parantu isakA upayoga kisI bhA~ti ucita nahIM hai / yoga - ( Preparations ) (1 ) lAikara krIsolisa kaMpoz2iTasa Liguor Ciesolis compositus. (le0 ) / mizrita krIsola drava | nirmANa krama - kresola 50 bhAga linasIDa ila 35 bhAga, poTeziyama hAiDro zrAksAiDa babhAga, pulakohala 4 bhAga zrora jala zrAvazyakatA esiDam-kresIlakam nusAra vA itanA, jitane se sampUrNa drava pUrA sau 100 bhAga hojAve / noTa- sabhI zraMza taula kara DAleM, mopa kara nahIM / prabhAva - yaha kArbolika esiDa kI apekSA pravalatara kITana ( Germicide) batalAyA jAtA hai / ( 2 ) lAikara krIsolI saiponeTasa-- ( Liquor cresoli Saponatus ) ( le0 ) / nirmANa vidhi - kaccA ( krUDa ) kresola 1 bhAga, saipokailIsana 1 bhAga, donoM ko garama karake milAveM / yaha eka bhUrA pItAbha drava bana jAtA hai| noTa-Daca pradeza ke phArmAkopiyA meM bhI yaha yoga sarvathA aisA hI hai / bheda kevala itanA hI hai ki usameM do pratizata jala bhI milA diyA jAtA hai / isI yaugika kI anya saMjJA lAisola hai jisakA ullekha Age AyegA / (3) solyUziyo kresolisa saiponeTisaSolutio Cresolis Sponatis (le0 ) / nirmANa vidhi - kresola 50 bhAga linasIDa ila 18 mAga, poTAziyam hAiDrAksAiDa 4 bhAga, elakohala 2 bhAga,glIsarIna 6 bhAga, parita jala utanA jitane meM ki saMpUrNa drava pUrA eka sau bhAga hojAya / noTa - samagrAMzoM ko mApakara hI DAlanA cAhiye / z2ez2aphluiDa nAmaka zradholikhita yoga kaI eka peTeNTa auSadha kA pradhAna zravayava hai / ( 4 ) jez2aphluiDa Jey's fluid--yaha - TAra zrAila kA eka yaugika hai / isameM 20 pratizata TrAi sola, rAla evaM khAra ke sAtha sAbuna kI zakala meM saMmizrita hotA hai / yaha jala ke sAtha milakara eka sthAyI emalazana kA nirmANa karatA hai / isakA eka vA do pratizata kA dilayana kArbalika solyuzana ke sthAna meM upayogita hotA hai / yaha pUyameha (sUz2Aka ) tathA nAsA daurgandhya meM upakArI hotA hai / 400 bhAga meM 1 bhAga kI isakI uttaravasti aura raktAvarodhaka aura kRminAzaka
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDama kresIlim 176 esiDam kromikam prabhAva ke kAraNa yaha prasUtopacAra meM paramopayogI | esiDama-krAisophenikama-[le. acidum-chrhai / visape ( irIsepalasa) nAmaka roga meM isakA y so-phanicum ] de. "araarobaa"|| malahama lagAne se lAbha hotA hai| esiDama-kromikama-[ le0 acidum-chromi(5) piyarasansa-aiNTisepTika Paars- | cum ] kromikAmla / hamjulkromika / hAmi.z2aon's antiseptic-piyarasana mahAzaya kA kromika / tez2Aba-kromika / kromika anhAiDrAiDa kRminAzaka drava / jez2aphluiDa kI taraha yaha bhI eka | Chromic anhydride, kromika esiDa prakAra kA yaugika hai| Chromic acid.-(aN0)| (6) yurophena Europhen-yaha eka saMketa-sUtra Cr 3. sUkSma pItAbha gaMdumo raMga kA cUrNa hai jise zarbata oNphizala Official meM milAne se sugaMdha AtI hai| yaha prAyaDophArma nirmANa-vidhi-poTAziyam bAI kromeTa para kI pratinidhi hai| ise cUrNa ('owder) gaMdhakAmla kI kriyA dvArA yaha tez2Aba prApta vA malahama rUpa meM prayogita kiyA jAtA hai| hotA hai| noTa-yaha jala aura glIsarIna meM to avi- lakSaNa-isake gaMbhIra rakravarNa ke sUcIvat leya hai; para elakohala, klorophArmazora Ithara meM sara- bArIka kaNa hote haiM jo vAyu meM khulA rakhane se latApUrvaka vileya hotA hai| pighala jAte haiN| (7) losophAna Losopha ]]-yaha eka vileyatA-lagabhaga do bhAga yaha amla eka zveta vA pItAbha zveta cUrNa hai jo jala, bhAga jala meM vilIna hojAtA hai| kiMtu madyasAra meM elako hala, Ithara aura korophArma meM vilIna ho | milAne se isake avayava viyojita hojAte haiN| jAtA hai| prabhAva-vizuddha kromika esiDa bhakSaka vAdAhaka (8)TAmeTola Traumatol-isako (cor osive), pacananivAraka ( disinfectAyaDokresola bhI kahate haiN| yaha donoM yaugika ant) aura durgandhanAzaka hai| krosola aura prAyoDIna ke yaugika haiM, jo prAyaDo ___ sammata yoga phArma ko jagaha kAma meM Ate haiM / (Official preparations.) lAikara-esiDAI-kromisAI ( Liquor(E) lAiso(jo)la Lysol-yaha eka Acidi-chromici (le0)| solyuzana oNpha svaccha bhUre raMga kA zarbatI drava hai jo jala ke kromika esiDa Solution of chromicsAtha milakara eka sApha solyuzana kA nirmANa acid (aN0)| kromikAmlIya-drava(hiM0) sAila karatA hai / isake eka pratizata vilayana (6 se hamja lkromika / sAila tejAba-kromika / 12 ghana zatAMzamITara kI mAtrA meM ) kA mastiSka nimANa-bidhi-1 auMsa kromika esiDa ko sauSumna-pradAha roga meM suSumnA ke bhItara sUcIvedha 3 zrosa parisra ta jala meM ghola leN| zakti-isameM karate haiM / isakA jalIya vilayana (20/0) yoniprakSAlanArtha ( Vaginal douch ) aura vraNa, 25 pratizata kromika-esiDa hotA hai aura isakA zastrAdi ke dhAvana ke liye zalya cikitsA meM prApekSika bhAra 1185 hotA hai| aAjakala adhika prayukta hotA hai / phArmAkolAjI arthAt kromika esiDa ke prabhAva-bahiHprabhAva-vizuddha kromika esiDa noTa-yaha bhI luka se prApta hotA hai aura atizaya prabala pradAhaka hai / isase oNksIjana gaisa phInola tulya gaMdha detA hai| saralatApUrvaka pRthak hojAtA hai aura yaha nimna (10) saoNlaviyola Solveol-yaha bhI koTi ke kITANuoM ko naSTa kara detA hai / astu, krIsola kA eka yaugika hai jo dAhaka nahIM hotA / yaha atyuttama niHsaMkrAmaka (Disinfec tant) isako zastra-karma meM prayogita karate haiN| evaM durgandhanAzaka hai|
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDam kromikam 1800 esiDam thAiminikam therApyuTiksa arthAt Amayika prayoga elakohala, Ithara vA glIsarIna meM milAne se tatkSaNa prajvalita hone kI AzaMkA rahatI hai| ataH lAikara esiDAI kromisAI dAhaka rUpa se | ina dravyoM ke sAtha use kadApi na milAnA massoM (Warts), phiraGga janita caTToM ( Con caahiye| dylomata ), duSTa vraNoM ( Lupus ) koSamaya gheghA (Cystic goitre) evaM esiDamgelikama-[ le0 acidum-gallicum] anya koSAkAra arbudoM (Cystic tumo mAyikAmla / de0 "maajuu"| urs) prabhRti ke pradagdha karane meM kAma AtA hai| esiDam-TATArikam-[ le. acidum-tartarikiMtu isakA prayoga bahuta hI caturatApUrvaka karanA | cum ] TAraTArika esiDa tartaric acil cAhiye / astu ise nokadAra zIze kI kalama se (aN0)| titiDi kAmla, imalI kA sata, imalI lagAnA cAhiye aura ukta sthala ke Asa-pAsa ke __ kA tejAba, aMgUra kA st-(hiN.)|hm juttIrI, tantuoM ko surakSita rakhane ke lie usa para plASTara milhuttIrI, ttorulkhmr-(30)| nirmANa-vidhi-drAkSA-svarasa arthAt aMgUra vA malahama lagA denA cAhie tathA liMTa kA eka ke zarAba banane ke uparAMta zarAba ke pIpoM meM Takar3A pAnI meM bhigokara apane pAsa rakhanA cAhie: jo vastu lagI raha jAtI hai, use AMgla bhASAvid jisameM yadi tejAba kucha adhika laga jAya, to use TAraTAra kahate haiN| use hI arabI bhASA meM tIra liMTa se tatkAla abhizoSita kara liyA jAya / aura phArasI meM darde-zarAba kahate haiN| isIse prati auMsa jala meM 10 grena kromika esiDa poTeziyama TArTareTa banAI jAtI hai aura poTeziyam DAlakara banAyA huA ghola mukhajJata vizeSataH TArTa reTa se TArTarika esiDa nirmita hotA hai / yaha phiraMgajanya kSatoM ( Syphilides ) ke lie amlatitir3ikA ( imalI) aura apakka drAkSA aura bahuta hI upayogI hotA hai| parantu renyulA zrAmrAdi phaloM meM pracuratA se pAyA jAtA hai. aura liMgvala epithailiyomA ko pradAhita karane ke aura unase hI pRthaka karake sphaTikAkAra "TArTarI" lie tIvra ghola kI AvazyakatA par3atI hai| ise nAma se vikraya hotA hai| lagAne ke kucha miniTa uparAMta elyuminiyA esI- noTa-yaha ala amlikA (imalI) aura TeTa ke ghola se prakSAlita kara DAlanA caahiye| khaTTatUta meM bhI hotA hai| isaliye kabhI unase alsareTeDa gamz2a (kSatayukta masUr3hoM) aura phAula | bhI isako prApta kara liyA karate the / para adhunA soja (durgadhimaya-kSatoM) ke prakSAlanArtha isakA sAdhAraNataH yUrupa meM isako poTeziyama TArTareTa se nirbala ghola, jaise, kI zakti kA vA usase hI prastuta karate haiM / vi0 de0 "tintiddikaaml"| | esiDama-Tainikam-[ le0ncidum-tannicum] kiMcit tIvra upayoga meM lAyA jAtA hai| isake eka prakAra kA amla jo babUla, khadirAdi aneka 1 grena prati auMsavAle ghola ko jala meM milAkara vRkSoM kI chAloM se prApta kiyA jAtA hai| usase kaMTha rogoM meM gaMDUSa karAte haiN| (Tannic acid) kaSAyAmla / vlklaaml| zveta pradara-( Leucorrhoea) aura vi0 de0 "vlklaaml"| pUyameha ( sUz2Aka) meM isake 2000 vA 4000 esiDam DAiAksiphenikam-[ le0 acidumbhAga jala meM 1 grena esiDa kI zakti ke solyuzana dioxyphenicum ] DAiAksiphenika kI uttara-vasti karane se lAbha hotA hai| pairoM se esidd| adhika sveda-srAva hone para isake tIna pratizata esiDam DAiAyoDo-sailisilikam- le0 acike ghola kA prayoga upakArI hotA hai| dum-di-iodo-salicylicum ]errariyoga-nirmANa viSayaka Adeza Dosailisilika esidd| kromika esiDa apane saMvaTana se AksIjana esiDam-thAiminikam-[ le0 acidum-thysaralatApUrvaka pRthak kara detA hai| ataeva isako minicum ] solyurola (Solurol.) /
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDa nAiTrikam iticum ] esiDam- nAiTrikam - [ le0 acidum eka prakAra kA amla jo zore para ghana gaMdhakAmla DAlakara tapAne se prApta hotA hai / natrikAmla / zorakAmla / zore kA tez2Aba | ( Nitric acid ) de0 " natrikAmla " | esiDam- nAiTrikam - DAyalyUTam - [ le0 acidum - mitrican-dilutam ] jalamizrita natrikAmla / de0 'natrikAmla " | esiDa nAiTro-myunikeTam -[ le0 acidum nitro-muricatum ] zuddha natrika udahari kAmla / alarAja / esiDam- nAiTro - hAiDroklorikam - [ le0 acidum * vit o hydro-cloricum ] amlarAja | esiDam-pArogailikam - [ le0_acidum-pyro gillicum ] pAirogailika esiDa Pyrogallic acid. pAirogaijola Pyrogallol (zraM0 ) / pAirogailikAmla - (hiM0 ) / hAmiz2a pAirogailika / rAsAyanika sUtra C N 6. (0H, ) asammata ( Not Official.) nirmANa vidhi - mAcikAmla (Gallic acid) ko 185 se 200 zatAMza ke tApa para UrdhvapAtita karane se vaha pAirogailika esiDa aura kArbanika meM vicchinna ho jAtA hai / lakSaNa - isa tez2Aba ke laghu zvetavarNa ke sphaTikIya gucche hote haiN| tIvra prakAza se yaha raMgIna ho jAtA hai, vizeSataH isakA solyuzana / astu, isako prakAza meM na rakhakara kisI gambhIra ambarI varNa kI dRr3ha DATavAlI zIzI meM rakhanA cAhiye / vileyatA - yaha 1 bhAga 21/2 bhAga pAnI meM tathA elakohala, Ithara aura vasA meM vilIna ho jAtA hai| 3. 1801 prabhAva - dhAraka (astringent.) aura zoNita-sthApaka (Hemostatic ) / mAtrA - 2 se 9 1/2 grena taka / noTa - ahorAtra meM 15 grena se adhika kadApi sevana na kare, anyathA ugra viSAkratA upasthita hone kI zrAzaMkA rahatI hai / 800 esiDam pAirogai kama AksiDAijDa guNadhama tathA upayoga isa amla ko adhikatara chAyA citroM (phoTo grAphI) meM tathA nAiTeTa Apha silvara ke sAtha milAkara kezaraJjana meM prayogita karate haiM / para koI koI DAkTara vicarcikA ( Psoriasis. ) Adi rogoM meM isakA vAhya aura rakra-niSThIvana (himApaTisisa) prabhRti meM Abhyantara prayoga bhI karate haiM / astu, isakA 10 pratizata kA ghola buruza dvArA vicarcikA prabhRti rogoM meM vAhya rUpa se lagAte aura rakta-niSThIvana prabhRti rogoM meM isakA zrAbhyantarika upayoga karate haiM / isakA 10 pratizata kA ghola vicarcikA para dina meM do bArabururA se lagAkara use rUI se yA svaccha vastra - khaNDa se zrAcchAdita karanA prAyaH lAbhakArI siddha huA eka zroMsa phleksibla kaloDiyam meM 40 grena ukta amla yojita kara bhI vicarcikA para lagAte haiM / isakA yaha pralepa bhI zratIva guNakArI hai-- pAirogelika esiDa 30 prana, ekthiyola 30 grena, esiDa sailIsilika 15 grena aura sAphTa perAphina 1 sa paryanta / 1 esiDam- pAirogailikam - AksiDAijDa - [oacid um-pyrogallicum-oxidised ] eka prakAra kA kAlApana lie bhUrA cUrNa; jise pAirelAksIna ( Pyralosin ) bhI kahate haiM / yaha jala meM zIghra ghula jAtA hai / yaha na to viSavat prabhAva karatA hai aura na isase tvacA para pradAha hI utpanna hotA hai / hAla hI meM isakI katipaya carma rogoM meM parIkSA kI gaI aura ise lAbhadAyaka pAyA gayA / vicarcikA roga para isakA yaha malahama vA ghola lagAne se atyanta upakAra hotA hai malahama - pAilAksona 30 grena, sailisilika esiDa 10 grena aura vaiz2elIna 1 auMsa | ghola- 1 bhAga, pAirelAksIna ko 2 bhAga beMz2ola vA 8 bhAga esITola meM milAkara rogasthala para lagAe~ / noTa- - umra vyAdhiyoM meM vA jaba vaha tIvra gati se phaila rahI ho taba isakA vyavahAra na kareM / paraMtu jaba ukta vyAdhi kI vRddhi ruka gaI ho aura vaha ghaTanelagIho usa samaya isake upayogase prAyaH lAbha huA karatA hai|
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1802 esiDam pikrikam esiDam moraM huIkam zizuoM ke zira para jo dadra, (riMgavarga) ho | karatA hai / yaha amla pipIlikAoM ke daMza meM pAyA jAtA hai, use dUra karane ke nimitta yaha malahama jAtA hai / unake kATane para vedanA isI amla ke prAyaH phalaprada siddha huI hai-pAireloksIna 10 kAraNa hotI hai / unake atirikta yaha bicchU bUTI prena, presipiTaTeDa salphara 30 grena, emonieTeDa (Stinging pettle ) gai falat sigui markarI 15 grena, vaijelIna 1 auMsa-inase yathA- ' ke mUtra, svedAdi meM bhI pAyA jAtA hai / prathama to vidhi malahama prastuta kara prayoga meM laaeN| yaha amla pipIlikAoM ko hI jala sahita sravaNa noTa-yaha bRTiza meTIriyA meDikA meM nATa karane se prApta karate the| para aba ise saMdhAna-vidhi Aphiziyala hai| (Synthesis) dvArA prayogazAlAoM meM bhI yugelola-( Eugalol ) yaha pItAbha prastuta karane lage haiN| bhUre raMga kA eka zarbatI drava hai jo pAirogailola guNa-dharma tathA prayoga se prastuta hotA hai / ise bhI sorAyasisa (vica- yaha pravala mAMsapezyuttejaka hai / astu, yaha zAMti cikA) para lagAte haiN| ko dUra karatA evaM kAryakSamatA ko vizeSatayA bala lenIgelola-( Lenigallol ) yaha pradAna karatA hai / valya guNoM meM yaha kolA, kokA eka zveta varNa kA cUrNa hai jo "pAirogailola" se aura kephIna ke sarvathA samAna hotA hai / yaha mUtrala banatA hai / yaha na to biSavat prabhAva karatA hai, bhI hai| kintu thiyobromIna se nyUnatara hai| thor3I aura na isase tvacA para kharAza hotI hai| isakA mAtrA meM dene se yaha kSudhA kI vRddhi karatA hai aura 5 yA 10 pratizata kA malahama sabaekyUTa kRminAzaka bhI hai / isake pIne se viSavat pradAha (nUtana ) yA krAnika (purAtana) pAmA (ekjemA) va vAnti hokara mRtyu ho jAtI hai| para, jo prAyaH zizuoM ke kAnoM aura mukhamaNDala mAtrA-2 se 5 bUMda taka soDAvATara prabhRti Adi para nikalA karatI hai, lagAne se lAbha | meM milAkara deN| hotA hai| ___ noTa-kaMpa (koriyA) roga meM bhI isase sailIgailola-( Saligallol) yaha bhI meM lAbha hotA hai| pAirogailola aura sailisilika esiDa kA eka | esiDam-phAsphorikam-[le0 acidum-phosph yoga hai jise carma roga meM yojita karate haiN| oricum] eka prakAra kA amla ( PhosphesiDam-pikrikam-[ le0 acidum-picricum] | _oric acid) / vi0 de0 "sphurkaaml"| eka amla jo phInola para ghana gaMdhakAmla aura esiDam-phAsphorikam-kanseNTraTama-le-acidum natrikAmla ke mizraNa kI kriyA se prApta hotA hai| phosphoricum consentratum ] vi0 de0 "pikrikaaml"| / dhana sphUrakAmla / esiDam-phArmikam-le0acidum-formicum] esiDam-phAsphorikam-DAyalyUTam [ le0acidum phArmika esiDa Formic-acid (aN0)| phosphoricum-dilutum ]jalamizrita pipIlikAmla-hiM / hAmi jula phaarmik-(u0)| sphUrakAmla / rAsAyanika sUtra esiDam-borikam- le. acidum boricum ] (H.C02.) - TaMkaNAmla / de. "suhaagaa"| yaha ekavarNahIna pAtAzoSaka zrora ugra gaMdhamaya esiDama-bejoikam-le. acidum-benzoidrava hai / yaha jala aura madyasAra meM ghulajAtA hai tathA cum ] lobAna kA sata / lobAnikAmla / de. kArbanitoM para DAlane se unheM vicchinna kara detA hai arthAt kA zro 2 ko nikAlatA hai aura pipIli- esiDam-moraM huIkam- leacidum-morrhui kita ( Formate) nAmaka lavaNa banAtA hai| cum ] kADamatsyayakRttailAmla / de. "kADha"svacApara par3ane se yaha vedanA.dAha aura sphoTa utpanna mchlii"|
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1803 * esiDa lIvyUlinikam esiDam - lIvyulinikam -[ le0 acidum levu linicum ] esiDa lobyulinika / esiDam-laikTikam-[ le0 cum ] dugdhAmla / esiDam-laikTikam-DAyalyUTam [ le0 acidum lacticum dilutum ] jalamizrita dugdhAmla / esiDam-lorIsikam - [ le0 acidum-lauricicum ] lorisika esiDa / esiDam-salphyurikam - [ le. acidum-sulphuricum ] gandhakAmla | de0 " gandhaka" / esiDam-salphyurikam-eromeTikam-[le0acidum sulphuricum aromaticum ] surabhita gandhakAmla | de0 " gandhaka" / esiDam- salphyurikam - DAyalyuTam [ le0acidum sulphuricum-dilutum ] jalamiti gandhakAmla | de0 "gandhaka" / esiDam- salphyurosam - [ le0acidum-sulphurosum ] eka prakAra kA varNa rahita drava, jisameM se gaMdhaka kI tIvra gandha zrAtI hai / yaha bhI eka prakAra kA gaMdhakAmla hai / paryAo [0 - salphyurasa esiDa / gandhakAmla / phizala (Official.) rAsAyanika sUtra ( H2SO 2) nirmANa-kama-gaMdhaka ko khulI havA yA zroSajana (Oxygen ) meM jalAne yA gandhakAmlako kASThAGgAra- lakar3I kA koyalA yA pArada vA tAmra ke sAtha kathita karane se salphyurasa anuhAiDrAiDa ke jo vA prAdurbhUta hote haiM, unako jala meM jaba kara lete haiN| isameM pA~ca pratizata ( bhAra meM ) salphyurasa nhAiDrAiDa hotA hai| isakA zrApekSika bhAra 1025 hotA hai / acidum-lacti mizraNa vA khoTa - salphyurika esiDa (gaMdhakAla) aura khanija padArtha / prabhAva - yaha parAzrayI kITaghna (Antiparasitic.), pacananivAraka (Antiseptic ) aura daurgandhyahara hai / mAtrA - 2 se 1 phluiDaDrAma = ( 20 se 40 ghana zatAMza mITara ) / esiDam salphyurosam sammata yoga (Official preparations ) soDiyAI salphisa ( Sodii sulphis ) / de0 "soDiyam sAlTsa" / asammata yoga Not official preparations soDiyAI hAipo - salphisa Sodii Hyposulphis, soDiyam viyosalpheTa ( Sodium theosulphate ) - yaha sphaTikIya hotA aura samAnabhAga jala meM vilIna ho jAtA hai; kintu elakohala meM vileya hotA hai| isakA 10 pratizata kA solyuzana ( ghola ) qozrAjmA ( vyaGga vAI) aura riMgavarma ( da ) prabhRti para lagAne se upakAra hotA hai| AdhmAna (Flatul ent) meM isako 5 prana kI mAtrAmeM bhojana ke do ghaMTe ke uparAMta dene se lAbha hotA hai| mAtrA -10 se 60 prena =5 se 30 rattI taka = ( 65 se 4 grAma ) salphyurasa esiDa ke prabhAva tathA upayoga ( vAhya ) salphyurasa esiDa eka prabala zodhaka - kRminAzaka aura daurgandhyahara hai / isaliye prAyaH saMkrAmaka rogoM maiM gRha ko roga kI chUta se svaccha-surakSita rakhane ke lie, usameM gandhaka sulagAyA karate haiN| jisa kamare meM gandhaka sulagAnA ho, usake sabhI daravAje aura khir3akiyA~ banda kara denI caahie| yadi chidra Adi hoM, to unapara kAg2az2a cipakA deN| punaH gaMdhaka ko eka do geThiyoM meM sulagA kara aura kamare ke bhItara rakhakara, turaMta bAhara nikala AnA cAhie / noTa - (1) kamare ke bhItara gaMdhaka sulagA kara usake kapArTI ko 6 yA 7 ghaNTe taka baMda rakhanA caahie| aura phira usake samagra daravAje aura khir3akiyA~ khola denI cAhie, jisameM kamare meM zuddha vAyu kA bhalIbhA~ti AvAgamana hone lage / (2) prati sahasra ghana phuTa vAyu ko svaccha evaM kITazUnya karane ke lie do pauMDa gandhaka jalAnA cAhiye / (3) kamare meM gaMdhaka jalAne se pUrva, usa kamare ke pharza ko pAnI se vara kara denA cAhiye,
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDam sAiTrikam 1804 esiDama hAipo klorosam jisameM gandhaka ke vASpa usa para bhalI bhAMti prabhAva | esiDam-sailisilikam-[ le. acidum-sali kara skeN| kyoMki sUkhe pharza para unakA pUrNa prabhAva _cylicum ] eka prakAra kA amla / de. "veta. nahIM hotaa| saaml"| (4) dhAtu ke baratana zrAdi prathama to kamare esiDam-skloroTikam-[ le0 acidum-sclese bAhara nikAla lene cAhie, kyoMki gandhaka ke roticum ] eka prakAra kA prabhAvAtmaka sAra vApa se ve kRSNa varNa ke ho jAyA karate hai aura jo agaTa se prApta hotA hai| yadi vahIM rahane denA ho, to unapara koI tela Adi esiDama-hAiDiyADikam-[ le acidum hidriomala denA caahie| dicum ] de. "hAidriyADika esiDa" / (5)raMgIna parde yA vastra prabhRti kamare se bAhara hara esiDam-hAiDriyADikam-DAyaluTam-[levacidumnikAla lene cAhiye, kyoM ki gaMdhaka ke vASa se _bidriodicum-dilutam ] DAilyuTeDaunapara dhabbe par3a jAte haiN| paraMtu jo vastra malina gigfegifex gfat Diluted hidriodic yA kRtadAra hoM aura unheM gandhaka vApa dvArA zuddha _acil. (aN0)| vi0 de0 "hAiDiyADika karanA ho, to unheM kamare meM kiso rasso prabhRti para esidd"| DAla kara phailA denA caahiye| esiDam-hAiDroklorikam- le. acidum bydeha ko khUba malakara upaNa jala se snAna karane _drochloricum ] eka prakAra kA amla ke uparAMta yadi gaMdhaka kI dhUnI dI jAya, to jo sAdhAraNa lavaNa para gandhakAmna kI kriyA se skebIja arthAt tara khAja bahuta zIghra ArAma ho prApta hotA hai| lavaNAmla / udaharikAmna / jAtI hai| isa amla ko samabhAga glosarIna meM namaka kA tej'aab| Hydrochloric acid milAkara yA 1 A~sa pAnI meM 2 DAma tez2Aba de. "lvnnaaml"| milAkara ise riMgavarma (dadra ) phAula alsara | esiDama-hAiDroklorikama-DAyalyuTam-[le01cidum (duSTa vraNa) aura kloAjamA (vyaGga) prabhRti liydrochloricum-dilutum ] jala para lagAne se bahuta lAbha hotA hai| mizrita lavaNAmla / (Abhyantara) esiDam-hAiDro-phlorikam-[ le0 acidum-bygaiMgrInasa sTomeTAyaTisa (mukha pAka ) aura dro-floricum ] udaphlorikAmla / de0 DiphdheriTika :alsarz2a ( rohiNIjanya vraNa ) meM isakA davApAza yantra (Spray) dvArA vikRta esiDam-hAiDronomikam-[le0 acidum-hydro sthala para chir3akane se lAbha hotA hai| isakA bromicum ] udabomikAmla / vi0 de0 AmAzaya para bhI vaisA hI pacana-nivAraka 'bromiin"| (antiseptic ) prabhAva hotA hai jaisA ki esiDama-hAiDrosyAnikam-[ le. acidom-hytvacA pr| isaliye phamaiTeTiva DispesiyA (qhamIra drocyanicuin ] hAiDrosyAnikAmla / hAijanita ajIrNa) aura pAirosisa (eka prakAra DosyAnika esidd| kA ajINaM jisase mukha meM pAnI bhara AtA hai esiDam-hAiDrosyAnikam-DAyalyuTam-[ le. aciora prAnAzaya meM zUla huA karatA hai ) meM dene dum-hydrocyanicum-dilutum ] se kisI kisI ke mata se lAbha hotA hai| jalamitrita hAiDrosyAnika esiDa / de. "hAiDrovamana rokane ke lie ise pAnI meM milAkara aura syaanikaaml"| zAMtrika sannipAtajvara (TAyaphAiDa) meM zrAntra- esiDam-hAipoklorosam-[ le0 acidum-hypozodhaka rUpa se diyA karate haiN| _chlorosum ] eka DAkTarI auSadha / de0 siDam-sAiTrikam-[le. acidum-eitricum] "yusola Busol" tathA "soDI klorineTI lAi. nikAmla, nIbU kA tez2Aba / de0 "niibuu"| / kr"| .
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDam hAipophAsphorosam 1805 esiDa sIrulika esiDam-hAipophAsphorosam- le. acidum. aura poTAziyam ke sAtha milakara lavaNa banAtA bypophosphorosum ] esiDa hAipo- hai, jinheM saksinita (succinates) kahate phAsphorasa (Acid Hypophosphorus.) haiN| zUla kI aneka dazAoM meM jaise garbhAzaesiDa-yuphaoNbika-[aM0 acid-suphorbic ] yika, vRtIya aura yAkRdIya vedanAoM meM evaM sata phAyU'na / yuphArSikAmla / snuhyamla / de0 | gauNa rakasthApaka rUpa se bhI 5 grena kI mAtrA meM "phlyuun"|. isakA prayoga kiyA gayA hai| esiDa-yUrika-[aM. acid uric ] yUrikAmla / kA esiDa-salpha-AlInika- aM. acid-sulph. ___ olenic] pAlInika esiDa salpha / esiDa-rahIyoTainika-[aM0 acid-rheotanic] . esiDa-salpho-kArbolika-[aM. acid-sulpho. eka prakAra kA kaSAyAmlIya sata jo revandacInI | ___carbolic] eka amla / se prApta hotA hai| de. "revndciino'| esiDa-risina-oNlIika-[ aM0 acid-ricin esiDa-salpho-thAimolika-[aM. acid-sulpho ____thymolic] eka amla vizeSa / _oleic] eraNDa tailAmla | de0 "reMDa" / esiDasalphyu rasa-[aM. acid-sulphurous ] esiDa-risina-elaiDika-[aM0 acid-ricin-elai de0 "esiDam salphyu rosm"| dic) eka amlIya saar| esiDa-salphyurika-[ aM0 acid-sulphuric ] esiDa-laoNrika-[ aM0 acid-aurie ] lArika ____gaMdhakAmla / esidd| | esiDa-salphyurika-eromeTika-[0 acid-sulph esiDa lana-pAlIika-[aM. acid-lin-oleic ] '' uric-aromatic ] surabhita gaMdhakAmla / / ataso-tailAmla / de. "prtso"| esiDa-salphyurika-DAyalyUTa-[aM. acid-sulph esiDa-lignoserinika-[aMoncid-lignoceri- | ____uric-dilute ] jalamilita gaMdhakAmla / . nic] sata mUgaphalo / de0 "muuNgphlii'| esiDa-sAiTrika-[aM. acid-citric] nimbukAmlA / esiDa-laikTika-[aMo acid-lactic ] dugdhAmla / nIbU kA sata / de0 "nIbU" / esiDa-laikTika-Dila-aM. acid-'actic-dil ] esiDa-sAiTrosailika-[aM. acid-citrosalic] . jalamiti dugdhAmla / ___eka amla jisakA byApArika nAma-novA aispiesiDa-laikTayukika-[ aM. acid-lactucic ] rIna hai| _____ satakAhU / de. "kaahuu"| | esiDa-sikoTainika-[ aM0 acid-cincho-taesiDa-vAibAnaka-[aM. acid-viburnic ] nara- nic ] siMkone kA kaSAyAMrA / yaha jala tathA belAmla / de0 'nrbel'| mayasAra meM ghula jAtA hai| esiDa-vAyolInika-[ aM0 acid-violenic ] esiDa-siMkonA-aM0 acid-cinchona]siMkosata-banaphzA / de. "bnphshaa"| nAmla / de. "siMkonA" / esiDa-viriDinika-[ aM. acid-virndinic ) esiDa-sinnemAilika-[aM.acid-cinnamylic] kahave kA eka sata / de0 "kahavA" / de0 "esiDa sinemik"| esiDa-vailerienika-[aM. acid-valerianic] esiDa-sinnemika-[ aM. acid-cinnamic ] jaTAmAMsyamla / de. "jaTAmAMso" / valkalAmla / tvagamla / esiDa-zakiminaka-[aMka acid shikiminic] esiDa-sillA- aM0 acid-scilla ] vilAyatI jauhara anAsaphala / ____ vanapalAMDa kA tez2Aba / de0 "bnplaaNdd"| esiDa-sakkinika-[aM0 acid-succinic ] eka | esiDa-sIlika-[aM. acid-caerulie.] eka amlasAra, jo ambara se ghAtaka stravaNa-vidhi dvArA | | prakAra kA amlasAra jo kahave se prApta hotA hai| prApta hotA hai| yaha loha, soDiyama, amoniyam de0 "kahavA" / ..........
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________ esiDa sailisilika 1806 esITa enIlAiDam esiDa-sailisilika-[ aMo acid-salicylic ] | esiDa-hAipoklorasa-[aM. acid hypochlo_.. vetasAmla / yaha jvaraghna hai| rous ] de. "esiddm-haaipokrorosm"| esiDa-sojAlika-[aM.acid-sozolic ] salpho- esiDa-hAipojIika-[aM0 ncid hypageic ] kAbolika esiDa kA eka nAma / / bhUcaNakAmla / jauhara mUMgaphalI / de0 "mUMgaesiDa-solyuzana Apha makyurika nAiTa Ta-[ aM0 phalI' / acid-solution of mercuric nitr-| esiDa-hAipophAsphorasa-[aM. acid-hypopho ate ] pArada natrita amladrava / de0 "paaraa"| pborous ] de. "esiDam hAipophAsphoroesiDa-skloroTika-[aM0 acid-sclerotic] / sm"| esiDa-rakloroTinika-aMoacid sclerotinic esiDa-hippyurika-[ aM0 acid-hippuric ] de0 "agoNttaa"| benAila-glAikokAla | isake pravileya sphaTikavat esiDa-Tiyarika-[aM. acid-stearic ] sTirika kaNa hote haiN| esiDa / isase krIma prastuta kiyA jAtA hai / yaha esiDa-hennoTainika-[aM0 acid-hennotannic] nArikela dvArA prApta hotA hai| hinA kA raMjaka padArtha / raJjanI-kaSAya amla / esiDa-phesAlinika-[aMo acid-sphacelinic] | esiDa-hesperITika-[aM. acid-hesperetic] de. "agaattaa"| eka prakAra kA amla / esiDa-harminika-[ aM0 acid-herminic ] esiDA-le. acid: ] [ e. va. esiDam ] de0 ___ jauhara-haramala / de. "hrml"| "esiDam" / esiDa-hAiDiADika-[aM. acid.hydriodic] siDA-DAyalyUTA-[le. acida-diluta] jalahAiDijhADika esiDa / miti amla / DAyalyUTa esidd| mRdu amla / esiDa hAiDiADika-DAyalyUTam-[ aM0 acid- esiDika-AksAiDa-[ aM. acidic-oxide] hydriodic dilutum ] jalamizrita aAdhunika rasAyana-zAstra ke anusAra amlajida 4 hAiDijhADika esidd| (Oxide) kA eka bheda / amlIya amlaesiDa-hAiDroklorika-[ aMo acid-hydroch- jida / amloSid / . - loric , lavaNAmla / esiDiTI-[aM. acidity] (1) amlatA / esiDa-hAiDro-phlorika-[ aM0 acid-hydro. ___ amlarava / (2) amla pitta / _fluoric] de0 "esiDam hAiDrophlorikam" / | esiDola-[aM. acidol ] bITena kA eka hAhaDoesiDa-hAiDronomika-[aM0 acid-hydrobro- noraaidd| __mic ] de0 "esiddm-haaiddronomikm"| esiDsa-[aMc acids][aM0 esiDa kA bahu.] esiDa-hAiDrobromika-DAyalyUTa-[aM0 acid hy- tez2Aba / amla / de0 "esiDa" / drobromicdilute ] jala mizrita-udavra- e. sI. I0 miksacara- aM0 A. C. E. mix. maNikAmla / de0 "esiDam hAiDropromikam" / ____ture ] elakohala, krorophArma aura Ithara kA eka esiDa-hAiDromyAnika-[ aM0 acid-hydrocy- yoga vizeSa / de. "korophaarmm"| anic ] de0 "hAiDrosyAnika aml"| esITa(aise-)-[aMo acet] sirakA (Vinegar) / esiDa-hAiDrosyAnika-DAyalyUTa-[aMo acid hy. zukra / drocyanic dilute ] jalamiti hAi- esITa-enIlAi2-[ aM. acet-anilide ] de. DrosyAnika amla / de0 'hAiDrosyAnika amla" / ___"esiitt-eniilaaiddm"| esiDa-hAiDomyAnika-zIla-[aM. acid-hydro- esITa-enIlAiDam-[le. acet-anililum ] cyar ic, Scheel.] zIla kA hAiDrosyAnika eka DAkTarI auSadha, jo zuddha zukrAmla aura eniiesidd| yaha jala mibhita hAiDrosyAnika amla ____ lIna ( Aniline ) ko paraspara milAkara uttApa se 21 gunA tIvratara hotA hai| ... pahu~cAne aura paritnAvita karane se prApta hotA hai /
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________ esITa enIlAiDama isake varNarahita, nirgandha camakadAra aura partadAra kaNa hote haiM, jinakA svAda kisI prakAra tIvra hotA hai / yaha 236.5 aMza phAranahAiTa ke tApa para dravIbhUta ho jAtA hai / paryAya-jvara harI, jvarAri, jvaraghnI - (saM0, hiM0 ) / aisTiphetrIna Antifebrin, phenila esITa emAiDa Phenylacetamide, esITaanIlAiDa Acetanilide - ( zraM0 ) / noTa - aiNTiphebrina saMjJA do zabdoM airiTa = virodhI + phebrIna kA jo yUnAnI zabda phebrisa arthAt jvara se 'vyutpanna hai, yaugika / astu, airiTIna kA zrartha jvaraghnI huzrA / oNphizala (Official) arthAt sammata rAsAyanika sUtra (Cg Hg NO.) itihAsa -- jarmana deza nivAsI DAkTara caraharDa mahAzaya ne san 1853 I0 meM rAsAyanika vidhi se una zrauSadha ko prastuta kiyA aura isakA nAma esITa- zranIlAiDa rakhA / para isake uparAMta DAkTara kAhana prabhRti ne isake vizada guNa-dharma kA anvepaNa kara isakA nAma eriTa-phejIna rakha diyA aura taba se yaha isI nAma se suprasiddha ho gayA / san 1860 I0 meM ise briTiza phArmAkopiyA meM sammi lita kara liyA gayA / 1807 vileyatA - eka bhAga aisTiphetrIna 110 bhAga zItala jala meM, eka bhAga 16 bhAga khaulate huye pAnI meM, eka bhAga 4 bhAga rekTIphAiDa spiriTa (madyasAra ) meM tathA Ithara, beMz2ola aura krorophArma meM sugamatApUrvaka ghula jAtA hai / mizraNa vA khoTa - esITona, phenAjUna aura enIlIna ke lavaNa ityAdi / prabhAva -- jvaradhana aura vedanAsthApaka / mAtrA-2 se 1 grena (12 se 30 seNTigrAma) noTa - ise cAra-cAra ghaMTe ke uparAnta usa samaya taka de sakate haiM, jaba taka ki isake prabhAva pragaTa na hoM / kintu ise 5 grena se adhika mAtrA aura dina rAta meM 20 grena se adhika kadApi na deN| esITa enIlA iDam prayoga vidhi--isako kIcaTsa meM DAlakara yA kiMcid brANDI yA zarAba meM vilIna kara aura usameM thor3A jala mizrita kara vyavahAra meM lAe~ / athavA thor3A sA katIre kA cUrNa pAnI meM DAla kara aura usameM isako milAkara deM / prabhAva tathA upayoga -- guNadharma tathA prabhAva aiTIna phenAnam (['henazonum) aura pheneseTInam (Phenacetinum ) ke samAna hai| isaliye ukta auSadhazraya ke prabhAva di kA eka hI jagaha "phrenAjunam" ke antargata vizada ullekha kiyA gayA hai / astu, vahA~ hI dekheM | isake upayoga se zraddhavibhedaka nAmaka ziraHzUla dUra hotA hai / 1 noTa- zrAjakala jvara utArane meM isakA vyavahAra nahIM hotA | kyoMki isake upayoga se pariNAma bhayaMkara hokara mRtyu ho jAtI hai| naoNTa oNphizala pripeyarezaJja tathA peTenTa auSadheM (Not Official Preparations) (1) emonola Ammonol - emonieTeDa phenila esITa emAiDa AmmoniatedPhenyl-acetamide - (shrN0)| eka zveta varNa kA cUrNa jo jala meM alpa vileya hotA hai / isameM eNTiphetrIna, soDiyama kArboneTa aura zramo - niyama kArboneTa tInoM samabhAga hote haiM / mAtrA - 5 se 20 grena = 2 // se 10 rattI= ( 32 se 1*30 grAma ) upayoga - ise kaSTArttava ( Dysmenorrhoea) roga meM dete haiM / (2) palvisa esITa - enIlA iDAI kampoz2iTasa Pulvis Acet-anil id Compo situs --- yaha aisTiphejhIna kA eka yaugika cUrNa hai, jo ki briTiza phArmAkopiyA ke pariziSTa meM bhI samAviSTa hai| noTa - airiTakAmaniyA Antikamnia jo amerikA kI eka prasiddha auSadha hai, kahate haiM ki vaha vastutaH aisTibIna kA uparyukta yaugika cUrNa hI hai, jisameM 7 bhAga aisTiphebIna, eka bhAga phIna aura 2 bhAga bAIkArboneTa zrApha soDiyam hotA hai|
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________ sITa elAiDa 1808 upayoga - aiNTikAmaniyA ko jvarahara (Antipyretic), sparzAjJatAjanaka (Anodyne ) ora vedanAsthApaka ( analges.c) rUpa se jvara, vAtaja vedanA, ziraHzUla, zramavAta prabhRti vyAdhiyoM meM dete haiM / ( 3 ) aiNTinarvona Antinervin-- saiomailiDa Saloromalid isameM sailIsilika esiDa, aisTiphetrIna aura poTAzim zrImAiDa milI huI hotI hai / 14 yoga - vAtavedanA ( Neuralgia ) mRtipa meM guNakArI hai| prabhR ( 4 ) aiNTisepsIna Antisepsin yA monobroma esITa zranIlAiDa MouobromAcet-anilide -- isake sapheda nukIle svAda rahita bArIka-bArIka rave hote haiN| isameM bhI airiTaphetrIna milo huI hotI hai / upayoga - yaha davA mukha maMDalagata vAtavedanA (Facl neuralgia ), nADI- pradAha( Neuritis ) ra zramavAta ( Rheum atism ) meM guNakArI hai / mAtrA -1 se 8 prana= 1/2 se 4 rattI taka | noTa - isa auSadha ko bhI aisTiphebrIna kI taraha adhika mAtrA meM dene se zarIra nIlA par3a jAtA hai, ityAdi / (de0 phenAjUnam ke aMtargata aiNTiphetrIna janya viSAkratA zrAdi ) (5) hinona Hypnone --yaha eka beraMga tarala zroSadha hai, jo 1 // se 5 bUMda taka kI mAtrA meM goMda ke lunAba yA zarbata prabhRti meM milAkara nidrAjanana prabhAva ke lie vyavahAra meM zrAtI hai / parantu isakA ukta prabhAva vizvasanIya nahIM tathA isake upayoga meM sAvadhAnI nitAMta pekSita hotI hai / (6) mereTIna Maretin -- yaha bhI eka safa eda sphaTikIya cUrNa hai, jisameM aiNTiphetrIna hotI hai / yaha pAnI meM atyalpa vilIna hotA hai| vAtaja ziraHzUla ( Neuralgic headache ) meM yaha eka guNakArI auSadha hai| isake upayoga se zirozUla tatkAla nivRtta hotA hai / jvaraghna rUpa se uraH tatajanya tIvra jvara meM bhI isakA upayoga karate haiM / esaTIDa mAtrA - 3 se 10 prana=1 // se 5 rattI taka / (7) nyuronala Neuronal -- isameM 41 pratizata bromIna hotI hai / mAtrA - 10 se 20 prona = 5 se 10 rattI taka | upayoga - yaha zroSadha nidrAjanaka ( Hypnotic) aura zravasAdaka ( Sedative ) guNa ke liye bahuprayukta hotI hai / noTa- mRgI meM yaha zrauSadha vizeSa upakArI pramANita huI hai / isameM adhika parimANa meM bromIna hone ke kAraNa yaha vAta- sUtroM ke kSobha nivAraNa karane meM uttama siddha hotI hai / isase nIMda aura zAMti (tasakIna ) donoM hI guNa bhalI-bhA~ti prApta hote 1 briTiza meDikala jarnala ke san 1975 I0 ke cune huye lekhoM meM yaha ullekha hai ki eka pAgalakhAne meM 40 unmAda rogiyoM para nidrAjanana evaM zravasAdana guNa ke liye isa zrauSadha kA upayoga kiyA gayA, ( zraddha' grena kI mAtrA se ukta zrauSadha kA prayoga prArambha kiyA gyaa| para jaba roga kA vega hotA to isakI mAtrA 3 prona taka kara dI jAtI / tathApi zraharnizi meM 6 prena se adhika eka rogI ko nahIM dI gaI / ) phalataH anya nidrAjanaka zrauSadhoM kI apekSA ise AzuprabhAvakArI pAyA gayA / laMDana kA laiMseTa nAmaka prasiddha patra bhI isakA prazaMsaka hai| usake anusAra zranidrA (Irso mnia) aura kama tIvra unmAda ( Subacute mania) meM yaha eka pratyupayogI zrauSadha hai / isako kaI dina taka niraMtara dete rahane se isakA koI hAnikara prabhAva prakaTa nahIM hotA / jaba ise parityAga kara diyA jAtA hai to anya nidrAjanaka auSadhoM ke viruddha, ise tyAga dene se rogI ko kisI prakAra kA kaSTa anubhava nahIM hotaa| kyoMki vaha isakA abhyAsI nahIM hojAtA / (8) phenalajIna Phenalgin--yaha bhI aisTiphebIna aura zramoniyA prabhRti kA eka safa eda raMga kA cUrNa hotA hai, jo jala meM vileya
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________ esITa elDIhAiDa esIToTArTeTa Apha elyuminiyam hotA hai / isako vedanAsthApaka (Analgesic), | esITika-Ithara-[ aM0 acetic-ars ther ] jvaraghna (Antipyretic) aura nidrAkAraka | zukra thara / (Hypnotic) prabhAvoM ke liye jvara, esITika-esiDa-[aM. acetic-acid ] zuklAmla / anidrA aura vAtaja vedanAoM Adi meM bartate haiN| de0 "esiDam esiittikm"| mAtrA-5 se 20 gren=2|| se 10 rttii| esITika-esiDa-gleziyala-[ acetic-acid-gla(6) sailaphebrIna Salefebrin jise cial ] zuddha zukkAmla / de. "esiDam esITisailIsila enIlAiDa Salicylanilide bhI km"| kahate haiM / yaha eka safeda raMgakA cUrNa hai,jo jala meM esITila-eTaoNksila-[aM. acetil-atoxyl ] avileya hotA hai| yaha sailIsilika esiDa kI aArsa esITona / ArsAmIna / somIna / taraha prabhAva karatA hai / yaha ugra AmavAta (Ac esITila-phenila-hAiDrAjIna-[aM. acetyl-phute rheumatism) aura avibhedaka | enyl-hydrazin ] eka jvararodhaka auSadha, (Migraine) meM lAbhakArI hai| jise hAiesITIna bhI kahate haiM / pAiroDIna / mAtrA-5 gren-2|| rttii| mAtrA-3 grena (1 // rttii)| esITa-elDIhAiDa-[ aM0 acet-aldehyde] esI Tela-sailisilika esiDa-[aM. acetyl-sa. eka drava jo Ithila madyasAra se prApta hotA hai| ___licylic acid ] de. "aispirIna" / shukaalddihaaidd| / esITila-sailola-[aM0 acetyl-salol ] vesiesITam- le0 acetam ] [ bahu0 esITA] | esATA pAirIna / de0 "sAlaesITola" / sirakA / zuk / esITam-arjIniI- le0 acetum-urgineae] | , esITIna-[aM0 acetin ] kADalivara zraoNila kA banapalANDu-zukka / jaMgalI kA~de kA sirkaa| .. eka kriyAtmaka saar| esITam-ipIkekAinI-[ le. acetum-ipeca- | esITIlIna-[aM. acetylin] eka vivarNa, dugaMdhi evaM jvalanazIla gaisa / khaTika kArbida(calcium _cuanae ] ipIkekkAine kA sirkA / esITam-kaintherIDija le0 acetum-cantha- | _carbide) para zanaiH zanaiH pAnI par3ane se isa gaisa kI utpatti hotI hai| rides ] kendherIDoz2a kA sikaLa / de0 'kainthe esITeTa-[aM. acetate ] ghana zukrAmla ke yoga se bane hue lavaNa, jaise, soDiyam zukrita (sodiesITam-mAilebriDisa- le0 acetum-myla um acetate ) zrAdi / zukrita / bridis ] snigdhamAkSIya zukla / telanImakkhI kA sirkaa| esITeTa-Apha-kaoNpara-[aM.acetate of coppesITam-yuji ola-[le. acetum-euginol] er ] tAmrazukrita / jNgaar| eka prakAra kA saca jo lauMga ke tela se prApta e mITeda-Apha-poTAziyam- aM0 acetate of hotA hai| ___potassium ] pAMzu zukrita / esITam-sillI-le0 actum-scilla] vilAyatI | esITainIlAiDa-[ aM0 acetanilide ] de. vanapalANDu zukra / videzIya vanapalANDu kA | ___"esiitteniilaaidd"| sirkaa| | esITojAla-[aM. acetosal ] "aispirIna" / esITam-hAigrophilI- le. acetum-hygro- esITojUna-[aM0 acetozone ] eka kITana philae] kokilAkSazukra / tAlamakhAne kA mizraNa / de0 "beJjAila esITila para aaksaaidd"| sirkaa| esIToTArTa Ta Apha elyuminiyam- aM0 acetoesITA-[ le0 aceta epITam kA bahu.] zukna / tartrate of aluminium] eka DAkTarI sirakA / de. "sirkaa"| auSadha / phA. ris"|
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________ esITona 1810 yaaddh| esITona-[aMo aceton ] alakatarekA eka saMyo- eseMziyA-enIsAI- le0 essentia-anisi ] jaka drvy| (Essence of Anise) anIsUna sAra / esITopAirIna-[aM. acetopyrin ] eka zveta eseMziyA-kaimphorI-[le. essentia camph sphaTikIya cUrNa, jo phInejUna aura esoTika esiDa orae ] kapUrasAra / kapUrArka / (zukrAmla) ke yoga se prastuta hotA hai| de0 / eseMsa-saMjJA puM. [aM. essence ](9) raasaa"phenej'n"| yanika prakriyA dvArA khIMcA huA puSpoM kI sugaMdhi kA sAra / puSpa-sAra / atara / (2) vanaspati zrAdi / esITophenUna-aM0 acetophenone ] yaha eka kA khIMcA huA sAra / arka / araka / (3)sugaMdhi / varNarahita drava hai / de. "phenez2ana" / eseMsa Apha enisa-[aM0 essence of anise] e. sI0 miksacara-[aM0 A. C. mixture ] arka anIsUna / anIsUna sAra / elakohala aura klorophArma kA eka yoga / de0 | eseMsa-Apha kemphara-[aM. essence of cam"korophaarmm"| ___ phor ] karpUrArka / arka kapUra / esalIsa-ya01 eka vanaspati, jisakI pattI kulUmasa esopagola-gu0] Isabagola / kI taraha hotI hai aura una para bahuta se roMgaTe eskaroTiksa-[aM.escharotics]de0 "kaoNSThika" / hote haiN| isakI pattiyA~ jar3a ke Asa-pAsa se eskelIna-[aM0 escalin ] de. 'iskyulasa-hippo phUTatI haiN| isakA tanA caukora khuradarA evaM mIThA kaipttenm"| hotA hai| phala maTara ke dAne ke barAbara hotA hai| eskolTaz2iyA-kailiphornikA-[ le0 escholtg. pratyeka phalI meM do dAne hote haiM / isakI jar3a bahu- ia-californica ] eka paudhA vizeSa / zAkhI hotI hai / zAkhAe~ lambI aura moTI hotI eskyuleNTa-okro-[aM. esculent okro] haiM jo sukhakara kar3I aura kAle raMgakI ho jAtI haiN| bhiNDI / raamturii| guNa-isakI jar3akI zAkhAoM ko kvathita kara eskyuleNTala-phAkurchAI-[le. bakucI / somarAjI / pIne se muMha kI rAha rakapAta honA baMda ho jAtA | espInho-DU-leDrA-[purta0a spinho-do-ladra] hai| sIne aura kaMTha kI khuzkI evaM pArzvazUla aura limdd'ii| kA~ca / dhn-(mraa0)| kAkaTohulI gRdhrasI ko lAbha pahuMcatA hai| isako pIsakara (ml.)| zahada ke yoga se avaleha prastuta kiyA jAtA hai, | eNr3I-saMjJA strI0 [saM0 eraNDa] eka prakAra kA rezama jisameM uparoka guNa pAyA jAtA hai / (kha0 a0) kA kIr3A jo aMDI ke patte khAtA hai| yaha pUrvI eseza-[ bamba0 ] kudur| lobAna / baMgAla tathA aAsAma ke jiloM meM hotA hai| eseMzala-Aila Apha kaimphara-[aM. essential navambara, pharavarI aura maIke mahIne meM rezama banAneoil of camphor ] kapUra kA ur3anazIla vAle kIr3oM kA rezama uttama samajhA jAtA hai| taila / mUgA se aMDI kA rezama kucha ghaTakara hotA hai / eseMzala-Ailz2a-[aM0 essential oils ] sugaM- (2) isa kIr3e kA rezama / aMDI / mUMgA / (3) dhita taila / ur3anazIla taila / pANI / paira kA ubhar3A huzrA pichalA hissA / (ai) ai-saMskRta varNamAlA kA bArahavA~ aura hindI vA deva- aikazapha-saMjJA puM. [saM0 krI0 ] (1) nAgarI varNamAlA kA navA~ svaravarNa / isakA . gadahI / (2) gadahI kA ghii| gaIbhI ghRta / uccAraNa-sthAna kaMTha aura tAlu hai| su|
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________ aikAhi + vi0 [saM0 tri0 ] eka khuravAle pazu saMbaMdhI / eka khuravAle pazu kA | 1811 aikAhika - vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) eka dina meM hone vAlA / ( 2 ) eka dina chor3akara hone vAlA / vaha jo eka dina bIca meM nAgA dekara ho / eka bIca meM chor3akara dUsarA / aMtarA / saMjJA puM0 [saM0] aikAhika jvara / tarA jvara / aikAhika jvara - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 | vaha jvara jo eka dina nAgA dekara zrAtA hai| aMtarA jvara / aikTina DainI DAiko-TomA -[ le0 _actinodaphne-dichotoma ] mayUrazikhA / mora paMkhI / de0 "morazikhA" / aikTinoDephanI- hUkerAI - [le0 actinodaphne* hookeri, Meison.] pisa ( bamba0 ba0 ) aikTinopTerisa DAikoTAmA - [ le0 actinopteris-dichotoma ] morazikhA / mayUraka | morapaMkhI | aikTa-sImojI-raiDiksa - leoactaer-racemosae radix ] sImIsIphyugA kI jar3a / aikTIyA aikyumineTA - [ le* actaea-acuminata) paudhA vizeSa | aikTIyA - rai sImosA - [ le 0 mosa ] de0 "sImIsIphyugA " / actaea-race ai +TIyAspikeTA - [ le0 actaea-spicata ] paudhA vizeSa / aikTola [ zraMo actol ] eka prakAra kA sapheda raMga kA cUrNa, jisakI sUcikAkAra bArIka kalameM hotI haiM / vi0 de0 "cA~dI" / aiknIsilasa -[ zraM0 acne-bacillus ] yauvana par3A kI / mu~hAse ke rogANu / aiGga ulara lIhvaDa phijika naTa jo utpanna hone ke uparAMta piTyuTrI nAmaka graMthi ke kharaDa ke adhika kArya karane se hotA hai / lakSaNa - isa roga meM hAtha-paira nIce kA jabar3A aura cehare kI haDDiyA~ bar3I hojAtI haiM; puruSoM meM napusakatA hotI hai aura jiyoM ke rajodarzana nahIM hotA; mUtra meM drAkSauja ( glukosAiDa) Ane lagatI hai aura zarIra dubalA hotA jAtA hai| (i0 aiknI - baisilasa vaiksIna -[zraM0 acne-bacillus - vaccine ] mu MhAse kA TIkA / de0 | "mu~hAsA" / aikrIphlevina - [ zraM0 acriflavine ] Trypa - flavine ] de0 " piksa kArbonisa pripereTA" / aikonIkiyA -lArI phAliyA - [ le0 acronychia za0 ra0 / airika - [ zraM0 agaric ] de0 "zragArika" / aivI - [ 0 agave] de0 "agevi" / aigmela - [ 0 xgm3l] meksikana zrovI ( mexi can-agve or magney ) kA sAMdrIkRta svarasa, jise cirakArI brAiTa nAmaka vyAdhi meM 1/2oN kI mAtrA meM prayogita karate haiM / meksiko meM isakA niSuta svarasa ( Fermentedsap ) madya vizeSa ( Beer ) kI pratinidhi svarUpa svacchandatayA vyavahAra meM AtA hai / aigyu - [ zraM0 ague ] de0 "maileriyA" / - miksacara - [oague-mixture ] maileriyA meM prayuka isa nAma kA eka DAkTarI yoga jo yaha hai-kInInI salpha 5 grena, hAiDroklorika esiDa 20 bU Mda, pherIsalpha 1 gra ena, maigasalpha 1 DrAma aura paristrata jala shraavshyktaanusaar| prathama konInI salpha aura esiDa ko dravIbhUta kara punaH pherIsalpha milAe~ / yaha eka mAtrA auSadha hai / ise maleriyA jvara ke prArambha meM dene se jvara zrAno ruka aigyurana - [ zraMo agurin ] eka prakAra kA zvetAbha sphaTika jo jala meM atyanta vileya hotA hai / ise soDiyo-soDika aisITeTa (sodio-sodic-acetate ) bhI kahate haiM / de0 thiyopromIna" / aiGgAla-kAza-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kArbana dvayoSit ( Carbondioxide. ) / aina da-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] iGga udIphala | hiMgoTa kA phala | goMdanI kA phala / zrama0 / bhaiSa0 / saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] iGga udI vRkSa | hiMgoTa vRkSa / laurifolia, Blume. ] arkeda (siM0 ) / aiko milI - [ zraMo acromegly ] eka roga | aiGga lara-lIhaDa- phijika-naTa - [ zraM0. angular
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________ aicchika 1812 leaved-physic-nut ] kAnana eraMDa / jaMgalI reMDa / banabheraNDa - ( baM0 ) / aicchika - vi0 [saM0 tri0 ] jo apanI-apanI icchA yA pasaMda para nirbhara ho / jo apanI icchAnusAra ho yA ho sake / icchAdhIna / vaikalpika | Voluntary. muhardika-biliAdaH - zra0 / jaiseaicchika gati; aicchika -mAMsa | aicchika kalA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] icchAdhIna kalA / aicchika-gati-saMjJA strI0 [saM0 ] zarIra kI vaha gati, jo hamArI icchAnusAra hotI hai aura ho sakatI hai / jaise, calanA, phiranA, bolanA, hAtha uThAnA, bhojana cabAnA / icchAdhIna-gati / aicchika mAMsa-pezI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA mAMsa taMtu, jo kaMkAla se lagA huA aura peziyoM meM vibhakta hotA hai / icchAdhIna mAMsa / (Voluntary-muscle.) I aiz2A ajA - [ yU0] eka vRkSa jo Una kI taraha hotA hai / koI-koI kahate haiM, ki isakI DAliyoM para Una kI taraha eka cIz2a hotI hai| kisI-kisI ..ke mata se yaha eka udbhija hai, jisakI pattiyA~ " zrAsa" kI pattiyoM kI taraha jar3a aura pattoM meM se aMgUra kI bela kI taraha eka laMbe Dore kI taraha zrAkarSaNI nikalatI hai, jo zrAsa-pAsa ke vRkSoM para cimaTa jAtI haiM / ina taMtuoM kI choroM para phUla lagate haiN| isake carvaNa se jihvA para atyanta khiMcAvaTa pratIta hotI hai / TippaNI - gIlAnI ke anusAra yaha zabda fArasI ke sadRza hai / hotI haiM / isakI guNa-dharma, prayoga -- isake nau mAze cUrNa khAne se raktapAta ruka jAtA hai aura atIsAra kI zAMti hotI hai / yaha zrAMtrata meM upayogI hai| isake prayoga se zrArttava strAva aura garbhAzayika parisrAva ruka jAtA hai / yahI guNaisake hare evaM zuSka pattoM ke pralepa se bhI hotA 1 hai| jar3a meM saMgrAhaka zakti vizeSa hai / yaha samasta aMgoM se rakrakSaraNa hone ko bhI rokatA hai / ( kha0 shr0)| aijADirekTA - iMDikA- [ le0 aiJjalikA aije kola - [ zraM0 a jecol ] eka prakAra kA tailIya drava, jise vedanA dUra karane ke liye vyathA-sthAna para lagAte haiM / de0 "cAekola" / aijmA - [ zraM0 asthma ] zvAsaroga / damA / buhara / aijmA pAuDara - [ azadirachta indica ] nIma vRkSa / zrAjJAda- darakhte hiMdI | 0 asthma-powder] zvAsahara cUrNa | de0 " poTeziyAI nAiTrAsa" vA " zorA" / aijamA-vIDa [aM. asthma-weed] eka prakAra kA paudhA / aijelikA -[ zraM0 angelica ] zrArkazraJjelikA fafafa ( Archangelica-officinalis. ) paryAya- zra0aiTropariyA (A. Atropurpurea ) le0 / gArDena zraGgelikA (Garden angelica ) iM0 / sumbule qhatAI - zru0 / zraGgalInahU - phrA0 / bAlachar3a bheda - hiM0 | ( pI0 vI0 ema; I0 hai0 gA0 ) garjara vA ajamodAdi varga (N. O. Umbelliferce.) utpattisthAna -- yUrUpa kA eziyA aura amerikA / uttarI bhAga, vAnaspatika vivaraNa - yaha cupa 2 se 4 phITa U~cA, dvivarSIya evaM jalIya sthaloM meM ugatA hai aura lagabhaga samagra saMyukrarAjya meM mArga-taToM para sarasabz2a naz2ara AtA hai| isameM jUna se sitambara mAsa taka puSpa zrAte haiN| kaliyA~ harita-zveta hotI haiN| isakI jar3a vRhat mAMsala ( gUdAdAra ), rAladAra, caraparI aura sugaMdhiyukta hotI hai / haimbarga (Hamburg ) se yaha zrauSadhI zuSkAvasthAmeM lAI jAtI hai / laMDana ke caturdika bhI isakI kRSi kI jAtI hai / prayogAMza-mUla, paudhA aura bIja / auSadha-nirmANa evaM mAtrA - jar3a kA cUrNa; 30 se 60 grena ( 15-30 rattI ) / tarala satva ( jar3a kA ); 30 se 60 minima ( bU~da ) / tarala satya ( bIja kA ); 5 se 30 minima ( bU~da ) /
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________ aijelikA ArkeolikA 1813 aiTropInI saiNTAnAsa prabhAva tathA upayoga aiTilosiyA-bArbeTA-[ le0 atylosia-barb. isakI jar3a sugaMdhita prAmAzaya-balaprada aura ata, Baker.) bhASaparNI / vanamASa / vAyu-nissAraka hai aura prAmAzaya ko zanipradAna aiTIbIna-[aM. a tebrin ] eka DAkTarI auSadha, kara kSudhA utpanna karatI hai| balakara (balya) jo hAla hI meM rAsAyanika prakriyA dvArA nirmita auSadhiyoM ke sAtha saMyojita karane se yaha zrAdhmAna, kI gaI hai| yaha kvInIna se pA~ca sau gunA adhika udarazUla aura nirbalatAyukta prAmA rAya kI pIr3A prabhAva rakhatI hai| mUlyavAna hone ke kAraNa sarvameM lAbhaprada hai| isake phala meM bhI ye hI sAdhAraNa isake guNa se aparicita haiN| abhI (prAgukra) guNa haiN| isake komala kANDa evaM hAla hI meM yaha jarmana rasAyanazAstriyoM dvArA 'pattiyoM kI naseM zarbata meM ubAlI jAtI hai / zuSka AviSkRta huI hai| hone para yaha sazarkarIya aGgalInaha bana jAtI hai| aiTripleksa-lesinieTA-[ le0 atriple x laci. bhojanAnantara bhatraNa karane se yaha ati grAhya evaM a, Linm.] mApaparNI / banamASa / prAmAzaya balaprada hotI hai| isakI tAjI jar3a ko | 1-[le0 atriplex-hartekUTa-pIsakara granthi para prastara karane se vaha laya ho lisis, Linn.] paudhA vizeSa / jAtI hai / isako sirake meM dubo rakhakara use aiTropA-ekyuminaTA-le0 atropa-acuminapAna karane se yaha saMkramaNa vA mRta ke viparIta ta, Royle.] belADonA kA bheda / eka avyartha rakSaka hai / (pI0 vI0 em0)| aiTropA-belADonA-[ le0 atropi.be!Jadon), aijelikA-AkaMjelikA- le angelion. Linn.] luphAha brii| de. "belaaddonaa"| archangelica.] bAlachar3a kA eka bhed| aiTropA meNDrAgorA-[le0 atropa-mandragosubulkhtaaii| de0 "ailikaa'| ___ra] yabarUjussanam / lunAha / de. "belaaddonaa"| aiolikA-gArDana-[aM. angelica-garden ] aiTropIna-[aM.atropine]dhantUrIna / jauharalunAha / bAlachar3a kA eka bheda / subulkhtaaii| / de. "belaaddonaa"| aijelikA-glAkA-[le. ungelica-glauca, aiTropIna-AinTameNTa-[ aM0 atropine-oint - Edge.] aijelikA bheda / ment ] dhntuuriinaabhyngg| de0 "belaaddonaa"| aijelikA-rUTa-[aM.angelica-root ] bAlachar3a aiTropIna-mIthila-nAiTeTa-[ aM0 atropinemUla / bIqha subulaqhatAI / aMgalInaH / __methyl-nitrate ] eka prakAra kA zveta aiJjalikA-sIDa-aM0 angelica--eed ] bAla cUrNa, jo jala meM ghula jAtA hai| ise yumiDrona char3a kA bIja / turUma subulkhtaaii| bhI kahate haiM / de0 "belaaddonaa"| aijelim-[aM0 6.ngelim ] jaoNkamArI / jainggnii| aiTropIna-salpheTa-[aM. atropine-sulphate] aina lim-amaragoso-[aM. angelim-ama ___dhantUrIna gandhita / de0 "belaaddonaa"| _rgoso ] araarobaa| aiTropInA- le. atopinn ] de0 "eTropIna" / | aiTroponI-mIthila-bromAiDa-[ le0 atropineaijjelim-Asisa-[ le0 angelim-arven___sis ] joMkamArI / jainggnii| methyl-bromide ] yaha eka sapheda kalama dAra cUrNa hai| ise 'miDriesIna' bhI kahate haiM / de0 aiTalaiNTiyA-mAnophAilA-[ le0 atalantia- "belaaddonaa"| rmonophylla, Corr. ] aTavI jmbiir| peTropInI-vailerienAsa-[ le. atropine-valemAkar3a-lincha / jaGgalI nIbU / rianas ] de0 "belaaddonaa"| aiTAlugala-[ u0 50 sU0 ] mdhumaaltii| aiTropInI-salphAsa-[ le0 atopine-sulphas] aiTipuccha-[ te0 ] indrAyana / indrvaarunnii| dhantUrIna gandhit / de0 "belADonA" / aiTimAla-[te. ] chireTA / chilahi~Da / pAnIjamA / aiTropInI-saiNTonAsa-[le. atropine-santojalajamanI / / Vas ] de. "belaaddonaa"|
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________ aiTropInI sailisilAsa 1814 aiNTigonoriyA sIram peTropInI-sailisilAsa-[ le. atropine-sali- aiDrInelenI-hAiDroklorikam (le0adrenalinae cylas ] eka prakAra kA zveta sphaTikIya cUrNa hydrochloricum] de. "eddriinliin"| jo kevala meM hI kisI prakAra vilIna hotA hai| aiDroveina-[ le0 adrovaine ] de0 "upvRkk"| er3a-vi0 [saM0 vi0 ] balakAraka padArtha yukr| aiDhAToDA vaisikA-[ le0 adhatoda vasica, air3aka-saMjJA pu. [ saM0 pu.] eka prakAra kA Nees. ] aDUsA / vAsaka / bheMDA / aiDhIsiva-sASTara-[aM. adhysive plaster ] aiDajivarthiyA-gArDanaro-[aM0] kdhuuttii| zrImalI- de. "emplASTram rej'inii"| (nepA0) I0 haiM. gA0 / aiNa-vi0 [saM0 tri0] kAle hirana kA camar3A aadi| aiDamAsa-le0 admas ] hIrA / vana / almAsa | aiNika-vi0 [saM0 tri.] kAle hirana kA zikAra (phraa0)| karanevAlA / eNa mRga ghAtaka / byAka0 / aiDarsaTaMga,-viMDiMga-[aM.adder's, tongue wi- aiNeya-vi0 [saM0 tri.] kAlI hiranI kA camar3A nding ] bhUtarAja / (Ophioglosum shraadi| floxnosum.) saMjJA puM0 [saM0 pu.] kRSNasAra mRga / air3aka-saMjJA pu0 [saM0 kkI0 ] de. "edduk"|| kAlAhirana / aiDamUna-[aM. adamon ] eka prakAra kA zveta | aiNeyaka-saMjJA pu0 [saM0 krI0 ] elabAluka / svAdarahita cUrNa jo apasmAra aura yodhApasmAra aiNTierisa-AinoksiyA-[ le0 antiaris. (hisTIriyA) meM upayogI hai| innoxia, Bl. ] paudhA vishess| . mAtrA-10 se 15 grena (5 se 7 // rttii)| | aiNTierisa-ovelipholiyA- le. antiarisaiDelIna-[aM. adalin ] eka sapheda raMga kA ____ovalifolia.] paudhA vizeSa / sphaTikIya cUrNa, jise nikTAla Nyctal (Br aiNTierisa-dAksikeriyA-[le antiaris-toxiowodiethylacetyluren)bhI kahate haiN| ___caria, Lesch. ] caaNdkudd'aa| cA~dula-baM0 / - guNa-dharma tathA upayoga aiNTierisa-saiksiDorA-[ le0 antivris-sacci jidAjanaka rUpa se isakA pracura prayoga hotA ____dora, Dale.] paudhA vizeSa / hai| isameM alpa vedanAsthApaka guNa bhI hai| kiMtu | | aiNTierIna-[le. antiarin] sauMpasuNDI kA aisA pratIta hotA hai, ki vAta prakRti ke rogiyoM | eka kriyAtmaka saar| (Neurotic) para, isakA kucha avasAdaka aiNTi-ain ksasIrama-[aM. anti-anthrax. prabhAva hotA hai| 5 se 7 // rattI kI mAtrA meM | ____serum ] de. "ainyU ks"| TikiyA rUpa meM vA kIcaTsa meM DAlakara rAtri meM zayana se prAdha ghaMTe pUrva sevana karane se sAdhAraNa aiNTikAmaniyA-[aM. antikamania] aiNTianidrA roga meM isakA saMtoSadAyaka nidrAjanaka | | phebIna miti eka DAkTarI yoga / de. "aiseTaprabhAva hotA hai / (hvi0 me0 me0)| aniilaaiddm"| aiDInelIna-aM. adrenalin ] upabRkka kA aiNTikarisa-arebikA- le. anticharis-ara kriyAtmaka saar| vi0 de0 "eddiinliin"| | bica.] paudhA vizeSa / aiDrInelIna-klorAiDa-solyuzana-[aM0 .drenalin- aiNTikolIna-[aM0 anticolin ] de. "kaumisa" chloride-solution] upavRkkIna harin aiNTi-gAiTara vaiksina-[aMo antigoitre-vavilayana / de0 "upavRkka" / ___ccine ] galagaNDa nAzaka sIrama / aiDrInelInam (le0 adrenalinum] upavRkkona / aiNTigono-kAksasIram- aM. anti-gonode. "upvRkk"| coccus serum ] pUyamehakITaghna soram / aiDrInAla-[aM0 adrenal ] de. "upvRk"| aiNTi-gonoriyAsIrama-[0 antigonorrho
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________ aiNTiTaoNksika sIram 1815 aiNTi pAyarIna pavAra easerum vaccine ] sUz2Akahara sIrama aiNTitharmina-[ aM0 anti-thermin ] saMdhAnavA TIkA / de0 "sujaak"| kriyA-vidhi dvArA prastuta eka nUtana auSadha / yaha aiNTi-TAksikasIrama-[aM.antitoxic-serum tApahara hai| parantu isase udarazUla utpanna hotA viSaghna rakavAri / hai| astu isakA adhika vyavahAra nahIM hotaa| aiNTiTAksIna-[aM0 antitoxin ] de0 'eNTi mAtrA-- grena ( 4 rattI) vayaska mAtrA / aiNTithAirAiDa-sIram [ aM0 anti thyroid siirm"| aiNTi-TAyaphAiDa-sIram-aM0 anti-typhoid ___ serum ] culikAhara sIram / serum ] aAMtrikajvarahara ranavAri / de0 "TAya- | aiNTithAirAiDIna-mobiyasa-[ le. antithyroiphaaidd"| ____din-moebius]de0 "aiNTithAirAiDa siirm"| aiNTi-TeTenasa-sIrama-[aM. anti-tetanus ) eNTinIna-[aM. anti-nelvin ] de. "esITa ___serum] eniilaaiddm"| aiNTi-TeTenika sIram-[aM0 anti-botanic aiNTinosina-[aM. anti-nosin ] yaha nosophina serum ] ___ kA soDiyama sAlTa hai / de0 "prAyoDophArma" / dhanuSTaMkArahara sorm| aiNTinyubhokAkikasIram-[aM. anti-pneumo aiNTiT yubarakulosisa-sIram-[aM0 anti-tub.) ___coccic-serum ] nyumoniyAnAzaka rktvaari| erculosis serutn] de0 "nyumoniyaa"| aiNTi-Tyubarakala-sIram-[aM. anti-tuberc | aiNTi nyurAljika-[aM0 anti-neuralgic] le-geruin ) yakSmAnAzaka rnvaari| ___vAtajavedanAnAzaka / aiNTi-Tyu sIna-[aM0 anti-tussin ]de0 "esi | aiNTi-parTassisa-vaiksIna-[aM0 anti-pertussis Dam haaiddrophlorikm"| ___vaccine ] kUkarakhA~sI kA TIkA / aiNTi-DiphtheriTika-sIrama-aM. anti-diphth | aiNTipAyarIna-[aM. anti-pyrin ] de."phIne___eritic-serum ] galarohiNInAzaka soram / juun"| aiNTi-DiseNTorika-sIram- aM0 antidysent aiNTipAyarIna-aimigDaleTa-[aM. anti-pyrine ___eric-serum ] pravAhikAhara soram / ___amygdalate] Tassola / / aiNTi-DiseNTerikA-[ le0 antidysenterica ] | aiNTipAyarIna-aisITo-saulasileTa- aM0 antikuraiyaa| kur3A / kuTaja / pyrine-acetosalicylate ] gatetara. aiNTiDesmA-aileksiTeriyA-[ le0 anti-desma | rIna / de0 "monej'n'| ___ alexiteria ] noli-tali-maram-( ml0)| | aiNTipAyarIna-kaiphIno-sAiTrikam- aM0 antiaiNTiDa smA-gIsembilA-[ le0 antidesma. pyrine-cafeino-citricum] migrenIna / ghaesembilla] jonharI / jvAra / de. "kahavA" vA "kaaphiinaa"| aiNTiDa smA-DAieNDa m-[ le0 antidesma | aiNTipAyarIna-kephIno-sAiTUTa-[aM0 anti-pyri_____diandrum ] aglo / amaarii| srsolii| | ne caffeino-citrate ] migrenIna / de. aiNTiDa smA-byuniyasa- le. anti-desma bu "khvaa"| nius, Muell.] noli-tli-(mraa0)| himala aiNTipAyarIna-TebaleTsa-[ aM0 anti-pyrinecerii-naipaa0]| tablets ] airipAyarIna dvArA nirmita TikiyA / aiNTiDesmA-menesu-[ le0 antidesma mena de0 "phiinejuun"| aiNTipAyarIna-phavvAra- aM. anti-pyrinesu] kumbyuGga / tunggcr-(lep0)| peNTiDoTa-[aM0 antidote ] prativiSa / viSaghna / favvar ] aiNTipAyarInA efaraveseMsa (bI. agd| pI0 sii)| de. "phriinejuun"|
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________ rosTapAyarIna maiNDileTa 1816 aiNTimoniyelisa palva aiNTipAyarIna-maiNDileTa-aM. anti-pyrine- | aiNTimanI-TATasa-[aM. a1 timony-tartra. mandilate ] eka prakAra ke kaNayukta sphaTika | tus ] de0 "anyjn"|| jo jalavileya hote haiN| Tassola / de. "phIne- | aiNTimanI-salphyureTeDa-[aM. antimony-sul. juun"| phimated ] de. "anyjn"| aiNTipAyarInasailisileTa-[ le0 anti-pyrine | aiNTimAlTA-phIvara-sIram-[ aM0 antimalth. fever-serum] mAlTAjvaranAzaka soram / / , Salicylate ] eka DAkTarI auSadha / isakI | aiNTi-mAskiTo-lozana-[aM. antim squitosapheda kiMcit madhura kalameM hotI haiM / yaha jalavileya hotI haiN| sailIpAyarIna / de. "phIne ___lot on ] mazakavAraNoya drava / de0 "esiDam kAbolikam / jana" / aiNTimeniJjAiTisa-sIrama-aM. antimeninaiNTilaga iMnAkyulezana-[aM0 anti-plague gitis-serum ] aiNTimeniokaoNkasa-sIram _innoculation ] tAUna kA TIkA / aiNTilaga-vaiksIna-[aM. antiplague] (Antimeningococcus Serum ) / mastiSka-sauSumna jvaranAzaka rktvaari| gardanator3avaccine] aiNTila ga sIram-[antiplagus se jvaranAzaka sIram / rum] aiNTimoniyam-[ lekaantimonium] surmaa| de0 tAUna kA ttiikaa| "anyjn'| aiNTiphebIna-[aM. antife brin ] eka DAkTarI aiNTimoniyam-(-yAI) oNksAiDam- le0 an11 jvaranAzaka auSadha / de0 "esiitteniilaaiddm"| monium (-nii) oxidum ] aJjanoaiNTi-phlAjiSTika-[aM. anti-phlogistic ] mida / de0 'anyjn"| | aiNTimoniyam-TA Tam-[ le0 antinioniumzothahara / pradAhanAzaka / aiNTi-phlAjiSTIna-[ aM0 anti.phlogistin ] ___tartra tum ] tintir3itAJjanA de0"anyjn"| eka peTenTa auSadha jise pradAhayukta sthala para lepa aiNTimoniyama nAigram-pyuriphikeTam-[ le0] zuddha kAlA surmaa| karane se vedanA, sUjana aura jalana kama hojAtI hai| aiNTimoniyam-salphyureTam-[ le0antimovium isalie isako nyUmoniyA ( phuphphusauSa) aura sulphuratum ] srotaanyjn| surmA / de. phuphphusAvaraNa pradAha (plurisI) Adi pradAhika "anyjn"| rogoM meM darda evaM pradAha sthala para pralapa aiNTimoniyalapAuDara-[aM. antimonial-pokarate haiN| ___wder ] aJjana cUrNa / de0 "anyjn"| yoga-nirmANa-borika esiDa, sailisilika aiNTimoniyala-vAina-[ aM0 antimonialesiDa, AyoDIna, pherasakAbIneTa, glIsarIna aura ___wine ] zaJjana ghaTita surA / de0 "aJjana" katipaya sarabhita rela ityAdi / vi0 de0 "glIsa aiNTimoniyasa-AksAiDa-[aM.an timonious raainm"| ___-oxide ] aJjanomid / de0 "aNjn"| aiNTi-beriberIna-[aM. antiberiberin ] berI- aiNTimoniyasa-TArTareTam-[ le0 antimoniousberI nAzaka / ___tartratum ]tintir3itAJjana / de."anyjn"| aiNTimanI-[ aM. antimony ] surmA / de0 | aiNTimoniyasa-salphAiDa-[aM. antimonious"anyjn"| ___salphide ] de. "anyjn"| aiNTimanI-klorAiDa-[ aM0 antimony-chlo- | aiNTimoniyAI-AksAiDam-[ le0 antimonii. ___ride de. "anyjn"| ____oxidum ] de. "ennttimoniym-shraaksaaiddm"| aiNTimanI-TA, Tam-aM. antimony-tantr- | aiNTimoniyelisa-palva-[aM0 antim on alisatum ] de. "anyjn"| | pulv ] de. "plvis-ainnttimoniyelis"|
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________ aiNTimoniyelisa vAina 1817 aiNDU knI kArDipholiyA aiNTimoniyelisa-vAina-[aM. antimoniajis- aiNTisepTika-lozana-[aM* antiseptic loti__wine ] de. "vAinam ainnttimonielis"| ____ on ] pacananivAraka ghola / vizodhaka drava / aiNTirumIna-aM. anti.rlieurnin ] de. "esi- aiNTisepTIna-[aM* antiseptin ] eka DaoNkTarI ___ Dam haaiddrophlorikm"| ___ yoga / de. "z2insAI slphaas"| eNTirumeTika-sIram-[aM. anti-rheumatic- aiNTisepTola-[aM. anti-septol ] de0 'zrA___serum ] de0 "ainnttissttrpttokaakaai-siirm"| yoDophArma" / aiNTirumeTIna-[aMo antirheumatin ] mithi- aiNTisepsIna-[aM. anti-sepsin ] eka DAkTarI lIna blyU aura soDAsailisilAsa kA eka yog| ___ auSadha / de. "aiseTa anIlAiDam" / de0 "mithilIna blyuu"| aiNTiseribrospAinala phIvara sIrama-[ aM0 antiaiNTirahAinikaesiDa-[aM.] eka prakAra kA glyu cerebrospinal fever-serum ] de. kosAiDa jo DijiTelisa kI pattiyoM se prApta hotA _ "ainnttimenijhokaakik-siirm"| hai / de0 "ddijittelis"| aiNTiskALa Tika-[ aM. anti-scorbutic ] aiNTi-hAinam-[aM.anti-rrhinum] (Stap- ska rviihr| ___dragon) paudhoM kI eka jAti / aiNTi-sTaiphilA-kaoNkika-vaiksIna-[ aM0 antiaiNTira hAinam-glAkam- le. antirrhinum. ___staphylo coccic vaccine ] sTaiphilo glaucum ] paudhA vizeSa / kAkikahara vaiksIna / aiNTira hAinam-jhumAila-[le0 antirrhipurn- | aiNTisTai pTo-kAkika-sIram-[S. anti-strep. bumile ] shaahtraa| to-coccic-serum ] TepTokAkikahara rkrvaari| aiNTiliTika-sIram-[aM. anti-lytic-3erum] | aiNTi-spaijmIna-[aM. anti-s pasmin ] nAraparyA-reNTilyusIna (antilusin), (nor-| mal horse serum ) do DrAma kI mAtrA meM | sIna (narceine) aura soDiyam sailisi leTa kA eka mizraNa / de."postA" vA "naarsaan"| svagadho'ntaHkSepa dvArA athavA mukha dvArA isakA bhUri prayoga hotA hai aura yaha dvAdazAMgulIyAMtra kSata, | aiNTi--phIvara-vaiksIna-[aM.anti-bay-fever vaccine ] he-phIvarahara TIkA / raktAlpatA, TAyaphAiDa jvara, uraHkSata(Tubercu aiNTeDA-skaiNDeMsa-[le. anteda scandens] losis) Adi rogoM meM upayogI siddha hotA hai / gillA-baM0 / gerddii-udd'i| pAjharA-naipA0 / zithila braNoM para isakA prayoga karane se yaha grdl-bmb0| atyanta phalaprada pramANita huA hai| eNTilyuTIna-[aM. antilu tin ] eka DAkTarI aiNDarsansa-A iNTameNTa-[aM. anderson's-oiauSadha jo dekhane meM TArTAra emeTika kI prAkRti ntment] eka DAkTarI yog| de."bijamyu thm"| kA hotA hai / ise aiNTimoniyAI eTa amoniyo | aiNDasoniyA-rohitakA-[le. andersonia-ropoTeziyAI TATUTa ( Antimonii et ___hituka ] rohitaka / ruher3A / ammonio.potassii-Tartrate ) bhI | | aiNDIrA-arArobA-[le. andira-araroba] kahate haiN| ___ goyA pAuDara / de0 'arArobA" / aiNTilyusIna-[aM. antilusin ] de. 'aiNTili- | aiNDIrA-inarmisa-[ le. andira-inermis] Tika siirm"| (Cabbage-tree of tropical AfraiNTi-vInIna-[aM. antivenene ] sarpaviSaghna ___ica) gobhI vizeSa / ___ raktavAri / tiryAka z2ahara mAra / de. "saaNp"| aiNDa'knI-kArDipholiyA-[ le0 andrachneaiNTi-sIram-[aM. anti-serum ] kITANuhara cordifolia, Mull-Arg ] guragulI, rktvaari| kukuI, kurkulii-pN0| 10 phA0
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________ aiNDUknI kaiDi aiNDra knI-kaiDizA -[ le* _andrachne-cadishaw] koDasiganA, bodadaraMga - kanA0 / aiNDroprA phisa-eki zrAiDIja - [ le0 androgra - phis-echioides, Nees. ]rA~cimINa - 60 / pItumba - marA0 / aiDrogrAphisa painikyuleTA -[ le0 andrographis-paniculata, Vees.] bhUniMba - saM0 / kirayAta - hiM0 / kAlamegha - baM0 / nIla-vembumada0 / 1818 aiNDropogana ivAraiMkusA-[ le * andropogon - iwarancusa, Roxb. ] lAmajjaka / lmjk| kArAMkusa - baM0 / aiDropogana-erikyuleTasa - [ le0 andropogon - ariculatus ] zaMkhAhulI / aiNDropogana-eromeTikasa-[ le0 andropogonaromaticus ] bhUstRNa / khavI / aiNDropogana-oDoreTasa -[ le0 andropogon - odoratus ] upadhAna - bramba0 / vaidigavata marA0 / eNDropogana-kAnTArTasa - [ le andropogon _contortus, Linn. ] yehI - 0 / aiNDropogana-kailemasa-airomaiTikasa - [ le0 andropogon calamus aromaticus ] bhUstRNa / khavI / aidA aiNDropogana - mArTInI -[ le * andropogon-martini ] bhUstRNa / aiNDropogana - milieziyasa - [le0 andropogonmiliaceus, Roxb. ] eka prakAra kI ghAsa / aiNDropogana-myurikeTasa-[ le0 andropogonmuricatus, Ret. ] khasa / uzIra / aieDropogana - lainijara - [ le0 andropogon-lanigor, Desf.] lAmajaka / lAmajaka / iz2aqhira / khavI / aiNDropogana sAiTreTasa - [ le0 andropogoncitratus, DC.] agiyAghAsa / zragina ghAsa | gaMdhabenA - baM0 / aiNDa pa/gana - sireTasa - [ le0 andropogon-serratus ] detArA | ainnddrope| aiNDropogana saikerasa - [ le0 audropogon-saccharus ] devadhAna / tinnI / gana-sArgama - [ le0 andropogon-s.)rgham ] jvAra | jonharI / joMdharI / aiDropogana skInainthasa - [ le0 andropogonschoenanthus, Linn. ] rohiSa / rusA / rohAsA | gaMdhela / mirciyAgaMdha / aiNDropogana skainDonsa - [ le0 andropogon Scandens, Roxb. ] eka ghAsa / aitala - [a0] [ bahu0 prayAtila, zrAtAla, zrAyAtIla ] kokha / kukSi / aiNDropogana. glebara -[ le0 andropogon-glaber ] sugandha-gaurAnA | aiNDropogana-DisTainsa-[ le. andropogon-dis tans ] tRNa vizeSa / aitA - go0 ] maror3a phalI / zrAvarttanI / aitihya-saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] zrAptopadeza / prAcIna RSiyoM ke upadeza / ca0vi08 zra0 / aida -[ a ] ] zakti / bala / z2ora / aia -[ a ] dammul avaina / hIrAdokhI / aimsAla -[ zra0 ] uttama prakAra kI hIrA | aiNDropogana-nArDasa-[ le.andropogon nardus, Linn. ] gaJjanI-hiM0 / manana-siM0 / kamA- khera - baM0 / kAmAkSI pullu - mada0 / aiDropogana-parTassasa - [ le._andropogonpertusus, Willd.] palavala / aiDropogana-poca mADesa - [ le0 ] bhUstRNa / aieDropogana-bAikalara-[ le0 andropogon-bi dokhI / color ] kAlA jvAra / aiDropogana bledhiyAI - [ le0 andropogon bladhii, Retz. ] eraNDAgAcha, loarI baM0 / -dukka:- [ -midaH - [ 0 ] nikRSTa prakAra kA dammul 0 ] vicUrNita hIrAdokhI / ai aidAna - [ yU0] meMhadI | hinA / medikA / aidaqana - [ yU0] bA~sa / nai| vaMza | aidasa - [ yU ] tAmra / tA~bA / aidA-[ zru0 ] de0 "aidazru," /
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1816 ainAlImA skaipiphloram ai.dAna-[a0] [Uda kA bahu0 ] (1) lakar3iyA~ / culata ] kAkaphala / kAkamArI / Fish(2) kAyaphala / berry. ai.dAnulyatvAta-a.] lAlasAga ko lkdd'ii| ainA(ne)STeTikA-hIrokaNTAinA-[ le0 anastati. aidAbulaga-[ a.] dammulaqhvaina / hiiraadokhii| ca hierochuntina, Linn.] garbhamUla / khUnAkharAbA / kaphemariyam / kapheAyazA / aina-saMjJA pu0 de. "ayana" aura "enn"| zrAsana ainAsAilasa-pAyarIzrama- le0 anacyclus-marA0 / piyAsAla-baM0 / pyrethrum, D.C. ] akarakarA / zrAkAraaina-a.] aA~kha / vi0 de0 "netr"| krbh| ainaanaMbiyyaH-[a0] tibakI paribhASA meM eka roga | ainikoSThemA-liTarala-[ le. ] eka oSadhi / jisameM A~kha ke tIsare parde ( paTala) kI banAvaTa ainisaphTa-[aM. anis.fruit ] anIsUna / janma se hI apUrNa hotI hai aura putalo lambo- ainisa-vATara-[aM. anis-water ] arka anItarI yA tirachI kharahe kI putalI jaisI dikhAI suun| detI hai / kolobomA pAIriDisa(Coloboma. ainisAkilasa-kArnosasa-[ le. anisachilus. iridis) / carnosus, Wall.] paMjIrI kA pAta-da0 / ainalagesika- aM. analgesic ] aGgamaI- ___ kapUra vli-md| prazamana / ainisomelIsa-zoveTA-[ le. anisomelesainastheTika-[ aM. anaesthetic ] avasannatA- ___ovata, R. Br. ] gobura / janaka / behisa karanevAlI / vaha davA jo zUnya ainisomelIsa-mAlAbairikA-[ le*anisomeleskarade / jaise, kokIna ityaadi| __malabarica, R. Br.] bhUtA~kuza / ai.nA-[a.] [bahu* I.na] mRganayanI / sundara A~kha codharA-bamba0 / vAlI strii| ainI-[ mala* ] Asana / pAtaphaNasa / ainAkArDiyam-AksiDenTelI-[ le0 anacardi- . ainIkTokAilasasITaisiyasa-[ le0 anaecto um-occidentale, Linn. ] kAjU / _chilus-setaceus, Blume.] vanarAjaH kAjUtaka-phala / hijalI bAdAma / -(siN.)| ainAkArDiyama-laiTipholiyA-[le. anacardium | ainITIna-[aM. anytin ] de0 "soDiyAI_latifolia] bhllaatkii| bhilAvA~ / slphoithiyolaas"| ainAgAlisa-Arvensisa-[le anagallis-arve | ainITolsa-[aMo anytols] ainITIna kA eka yog| nsis, Linn.] joNkmaarii| de. "soDiyAI slphoikthyolaas"| ainAnAsa-seTAivA- le. ananas sativa, | ainIthAI-phrakTasa-- le. anethi fructus ] Linn.] anannAsa / soye kA bIja / tukhma sozrA / ainIthola-le. anethol] kapUra-anIsUna / de0 ainAphelisa-nIlagirienA- le. anaphalis "aniisuun"| neelgeriana, D.C.] kATappASThara-(nIla- ainImana- aM* anemone ] de. "aniisuun"| gi.p.)| | ainImUna-AnTyu jifoliyA-[ le0 anemone ainAbesisa-malTiphlorA-[le * anabasis-muli obtusifolia, Don. ] ratanajoga, padara _tiflora, Meg.] ghaalmii-pN0| ainAmirTA-kAkyulasa-[le. anamirta-cocc- ainIlImA-skaipiphloram- le. aneilema__ulus, W.&A. ] kAkaphala / kaakmaarii| scapiflorum, Wight. ] siyAhamUsalI ainAmirTI-penikyuleTA-le. anamirta-pani- | -hiM0 / de0 "aniilemaa-skaipiphlorm"|
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________ ainIsAI phrakTasa 1820 ainojIsasa laiTipholiyA ainIsAI-phrakTasa-leoanisi-fructus ] anI- hAnikartA-uSNa prakRti ko aura ziraHzUla sUna / utpAdaka hai| ainuddIka-[10] gujA / ghughacI / rttii| darpanAzaka-dhaniyA~ aura tAjA dUdha yA noTa-eka vRkSa ke bIja jo capaTe, gola aura makkhana yA turaMjabIna ke phANTa (khesAdA ) ke dRr3ha hote haiN| yaha murgI kI A~kha kI taraha mAlUma sAtha prayoga meM lAnA ucita hai / hote haiM, isI kAraNa isakA ukta nAmakaraNa hushraa| maatraa-1|| mA0 se 4 // mA0 tk| kyoMki dIka maryo ko kahate haiN| kisI-kiso ke guNa-dharma-prayoga-yaha bIja tapharIha (ullAsa) matAnukUla yaha pataMga mAnA jAtA hai, jise arabI paidA karatA hai, aMgoM ko balapradAna karatA hai, zakkiyoM meM bakrama kahate haiM aura jisako lakar3I vastra-raJjana korakSA karatA, vArdhakyakA pratiSedhaka aura atyanta ke kAma AtI hai| yaha uso ke bIja kA nAma hai| kAmotpAdaka hai| yaha vIrya ko bar3hAtA hai aura para bahudhA yaha prasiddha hai ki yaha ghughacI kA nAma mAjUna malUkI ora hAfijussihata nAmaka yogoM hai| kiMtu muhIta .z2ama meM ise mithyA pramANita kA pradhAna upAdAna hai| muhIta meM likhA hai ki kiyA gayA hai| usameM likhA hai ki jinhoMne aisA isameM ratUbata phalaliyaH (anAmIkRta ratUrata) samajhA hai, unheM bhrama huA hai| gujA ko aiso vartamAna rahatA hai / yA kezotpAdaka aura hRdaya prAkRti nahIM hotI / unhoMne dhuMdhaco ke prakaraNa meM baladAyaka hai tathA kapha evaM pitta ke vikAroM ko bhI likhA hai ki jina logoM ne ainuddIka kA hiMdI dUra karatA hai / yaha netroM ko lAbhakArI hai| isakA nAma kuMghacI likhA hai, unhoMne bhUla ko hai| isa pralepa phor3e-phunso ko guNakArI hai| yaha peTa ke bAta ko siddha karane ke liye, unhoMne yaha likhA hai kor3oM ko bAhara nikAlatA hai| kiso-kiso ke ki hakImoMne ainuddIka ke hRdya evaM tapharIha ( ullAsa anusAra yaha pittotpAdaka evaM vIryastambhaka hai| prada) zrAdi jitane guNoM kA ullekha kiyA hai, vaha (kha. zra0) ghughacI meM bilakula nahIM pAye jAte; balki yaha to e.nulaa lA'-[ ] bAbUnaH gAva / ukaha vAna / upaviSa-dravyoM meM se hai aura isake khAne se prAyaH ai nulabaqara-[10] (1) eka prakAra kA bar3A aMgUra / atisAra aura vamana hone lagate haiM evaM nirbalatA (2) eka prakAra kA pAlU / (3) ukaha vAna / tathA vyagratA hone lagatI hai / isakA kevala bahira ai.nulahaz2ala-[a0] eka prakAra kA ukaDavAna / prayoga hotA hai| isakA AMtarika prayoga vajyaM hai| ainulaha yAta-a.] rasAyana kI paribhASA meM pAre astu, Apake anusAra yaha pataMga kA bIja svIkAra ko kahate haiM / pArada / kiyA gayA hai| kiMtu pataMga eka aisA tIva-toSaNa ainulahara:-[a0] eka prakAra kA patthara / lahasuniyA / dravya hai, jise tRtIya kakSA paryaMta uSNa evaM enulahIva:-[a.] de. "ainulha yAta" / caturtha kakSA taka rUne likhA hai| astu, yadi e nulahudahuda-[mu.] zrAz2Anula-fAra rUmo / ainuddIka usakA bIja svIkAra kara liyA jAya, to ai nussaratAna-a.] lisor3A / zleSmAntaka / vaha bhI isake karIba karIba honA caahiye| balki lbhedd'aa| pataMga ko to 17 // mAze taka hakImoM ne sAMghAtika aineTiphArma-aM. anaetiform ] de. "upalikhA hai aura dhuMdhacI bhI mAnava prakRti ke viruddha vRkk"| evaM asAtmya hai / astu, yaha una donoM se pRthak ainojIsasa ekyumineTA-[ le. anogeissus. koI anya hI vastu hai| _acuminata, Wall.] cakavA-baM* / paryA-cazmaqharoza-fA / pasI, paMcI-ur3i / phAsa-marA0 / ... ainojIsasa-laiTipholiyA-[le. anogeissus. prakRti-yaha tRtIya kakSA meM uSNa aura dvitIya enA. Jatifolia, Wall.] dhava / dhAtakI / dhauraa| kakSA meM 6 hai / para isameM ratUbata phaz2aliyaH hai| vklii|
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________ ainoDAina aindrajala vishess| / ainoDAina-[aM. anodyne ] aGgamadaMprazamana / nArtha kASTika soDA aura kAlophona rejina ke ___ vedanAhara / vedanAsthApaka / de. "enoddaain"| sAtha isakA dUdhiyA ghola uttama hotA hai / lAiainonA-[ leanona ] de. "anonaa"| eNTrala ( Liantr.al) bhI isI prakAra kA ainthemika-esiDa-[ aM. anthemic-acid ] eka taila hai| eka prakAra kA tina sAra jo bAbUne ke phUla se prApta ainthiskasa-seropholiyam-[ le0 anthriscus hotA hai| _cerefolium, Hoffm.] pAtarIlAla / ainthebhiDisa-phlorIz2a-[le. anthemidis-flo | ainth sIna-[ aMo anthracene ] eka satva ___res ] bAbUne kA phUla / gula baabuunaa| ainthemisa-[ le0 anthemis] cAbUnA / de. ainthU sIna-pargaTihvaz2a-[aM. antbracene-pu"baabuunaa"| __gatives ] eka prakAra ke virecana, jinameM ainyemila-kodayulA-[le. anthemis-cotula] | ainthA-kvinIna dvArA nikale huye sArabhUta dravya bAbUnA badabU / mile hote haiN| ainthemisa-nobIlisa- le. anthemis-no- ainthU ksa-[aMo anthrax ] eka saMkrAmaka vyAdhi bitis, Linm. ] bAbUnaH ruumii| bAbUnaH | jo pradhAnataH bher3oM meM huA karatI hai| parantu Una tuph'ph'aahii| dhunanevAloM Ara camaraMgoM ko bhI ho jAtI hai| ai themisa-pAyarIthama-[ le . anthemis-py 1e. isakA kAraNa eka vizeSa prakAra kA aNuvIkSya ___ thrum ] zrAkArakarabha / de. "akrkraa"| __ kITANu hai jise baisilasa ain) ksa kahate haiN| ainthelpiNTika-[.anthelmintic] kRmighna | | noTa-lakSaNAdi ke liye de0 "jamaH" / kRminaashk| | aindavI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] somarAjI / bkucii| ainthelmiNTika-bAberIja-[ a. anthelmin-| rA0ni0 va0 4 / tic-barbaries ] rasavata / dAruharidrA | aindra-saMjJA pu- [saM0 pu.] devasarSapa kA paudhA / stv| ___ saMjJA pu. [saM. krI0 ] (1)eka prakAra ko jar3a / vana adarakha / jaMgalI praadii| araNyajAainthosephailasa-keDambA-[le0 anthocephaluscadamba, Mig.] kadama / kadamba vRtta / guNa-yaha kaTu, amla; rucikAraka, valakAraka ainthA-glyUko-saigreDIna-[aM. anthra.gluco aura jaTharAgnivarddhaka hai| rA. ni0 va0 6 / (2) sagradin ] eka prakAra kA kriyAtmaka sAra vRSTi kA jala / varSA kA jala / jo kaiskarA-saigreDA se prApta hotA hai| vi0 [saM0 tri0] iMdra sNbndhii| ainthA-papyurIna-DAiesITeTa-[ aM0 anthra-pu- | * saMjJA puM0 [saM0pu.] jo aizvarya yukra ho|jiskii _rpurin-di: cetate ] de. "revndciinii"| prAjJA ko loga mAnate hoM, yajJa zrAdi karate hoM ainthArobIna-[aM. antIrarobin ] eka prakAra evaM zUra, projasvI, tejasvI, anindita-karmA, dIrgha kA dhUsarAbha pIta varNIya cUrNa / de. "araarobaa"| darzI, artha, dharma aura kAma meM pravRtta hoM / ca0 zA. ainthAsola-[aM0 anthrasol ] eka pANDu-pIta 4 shr0| varNa kA tailIya sAMdra drava, jo alakatare (Coal- aindra-jala-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] zrAkAza kA tar)dvArA vizeSa zodhana vidhi se prApta hotA paanii| hai| isameM alakatare kI so tIbra gaMdha AtI hai, vaha jala jo prAkArA se giratA huA pRthvI para kiMtu isase tvacA para dhabbA nahIM par3atA / guda-kaMDU girane na pAyA ho aura Upara hI Upara zuddha pAtra meM ko cikitsA meM isakA 10 pratizata kA ghola aura grahaNa kiyA gayA ho |yh jala rAjAoM ke pIne tvacA ke citkAro chilake utAne ke rogoM meM 20 yogya hotA hai aura saba jaloM meM pradhAna mAnA jAtA pratizata kA mAhama upayogI siddha huA hai / snA- | hai|c0 sU0 a0 27 /
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________ aindrayava 1822 aindrIrasAyana aindrayava-saMjJA pu0 [saM0 pu.] indrayava / kur3A kA | vanaspatiyoM vA jIvoM meM pAI jAtI hai| bIja / indrajau / mada0 va0 1 / ( Vital-force ) aindra luptika-vi0 [saM. vi.] iMdralupta kA rogii| __ saMjJA pu0 [saM0] rasAyana zAstra kA vaha ____ gaMjA / khAlittha rogii| vibhAga, jisameM aindriyaka dravyoM kA hI ullekha aindra-vAyava-vi0 [saM0] iMdra vAyu sambandhI / ho| (Organic chemistry ) / aindravAruNI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] indrAyana / aiTiyakAmla-saMjJA puM0 [saM.] aisA amla jo ___ indravAruNI latA / mada. v01| vanaspatiyoM vA prANiyoM se yA unake kisI aMga aindrazira-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] hasti vizeSa / eka se utpanna ho / vAnaspatika aml| (Organic. prakAra kA haathii| aindrA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] indrAyana / inAruna / acid) / aindrAgna-vi0 [saM0 tri0] iMdrAgni-sambandhI / vidyut aindrI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) bar3I ilAyacI / se sambandha rkhnevaalaa| vRhad elA / (2) pUrvAdik / pUraba kI dizA / aindrApauSNa-vi0 [saM0 tri0 ] indra evaM sUrya (3) choTI ilAyacI / sUkSma elaa| rA0ni0 smbndhii| va06 / vai0 nigha0 2 bha0 tAlI zAdi cUrNa / (4) indrAyana / iNdrvaarunnii| 50 mu0 / rA0 aindrAyudha-vi0 [saM0 tri0] (1) indrapradatta astra ni0 va03 / ca0 sU0 4 a0| (5) gorakha viziSTa / (2) indra ke dhanurvANa se sambandha kakar3I / gorakSa karkaTI / ca0 sU0 4 a0 prjaarkhnevaalaa| sthApana | bhA0 ane| aindri-saMjJA pu0 [saM0 pu.] konA / kAka / me0 | aindrIphala-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] inAruna / indraardvik| aindriya-vi0 [saM0ni0] indrI smbndhii| yana / indravAruNIphala / "pakkaindraphalamUtrajam" ca0 saMjJA puM0 saM0krI0](6) Ayurveda kA eka aMza da0 unmaa0-ci0| vizeSa, jisameM kevala indriyoM kA viSaya varNana endrIphala-nasya-saMjJA puM0 [saM0 kro0] unmAda meM kiyA gayA ho / (2) indriy-graam| prayukta ukra nAma kA eka yoga-supaka iMdrAyana aindriyaka-vi0 [saM0 tri0] (1) indriya grAhya / / phala ko gomUtra dvArA pIsa kara nAsa lene se brahmajisakA jJAna indriyoM dvArA ho / indriya smbndhii| rAkSasa ke Aveza se utpanna unmAda naSTa hotA hai| (2) indriyAdita vyAdhi vizeSa / zabdAdi ca. da0 unmaad-ci0| viSaya ke mithyA yoga, atiyoga vA prayoga se jo endrIrasAyana-saMjJA puM. [saM0 krI0] ukra nAma kA roga utpanna hotA hai vaha "aindriyaka" kahalAtA eka yoga, jisake sevana se parama Ayu, yuvAvasthA, hai| ca0 / ArogyatA aura svara tathA varNa meM uttamatA pAtI saMjJA puM0 [saM0] jala kA vaha doSa jisake | hai tathA puSTi, medhA, smRti, uttama vala evaM anya kAraNa prANiyoM se utpanna mala vA svayaM sUkSma abhISTa siddhiyoM ko bhI prApti hotI hai| kITANu ho / sajIva doSa / (Organic im- yoga-indrAyana, brAhmI, kSIrakAkolI, gorakhapurities) muNDI, mahAzrAvaNI (mahAmuDI) zatAvara, vidAsaMjJA puM. [saM0] ve dravya jo prANivarga se rIkaMda, jIvantI, punarnavA, gaMgerana, zAlaparNI, vaca, sambandha rakhate haiM arthAt unase hI utpanna hote haiM / chatra, aticchanA (avAkpuSpI sauMpha), medA, yathA, zarkarA, ATA, nIla, kapUra, goMda, nakha, mahAmedA, aura jIvanIyagaNa kI oSadhiyA~-inheM dugdha, mUtra, proTIna, tvacA, mAMsa, snAyu Adi / dUdha ke saMyoga se uttama cUrNa prastutakara yathA(Organic Substance) / vidhi sevana karane se ukta lAbha hote haiM / ca0 ci0 saMjJA pu0 [saM0] vaha jIvana zakti jo | 01. .
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________ aindhana 1823 endhana - vi0 [saM0 tri0 ] IMdhana sambandhI | jalAne kI lakar3I se sambandha rakhanevAlA / e hAiDrA - phlakcuenA - [le0] hilamocikA / hurahura | 0 mo0 // hAiDrA- ripeMsa - [ le0 ] hulahula | hiGgacA - baM0 | enheloniyam - levIniyAI - [ le0 anhalonium levinii ] paudhA vizeSa | 1 epa - [ zraMo ape ] eka prakAra kA bAnara jise pU~cha na ho / gorillA | gibbana | zimpAMjI / epa / epana - saMjJA pu N0 [deza0 ] cAvala aura haldI ko eka sAtha pIsakara banAyA huA lepana / yaha mAGgalika dravya samajhA jAtA hai| ise loka meM cikkasa bhI kahate haiM / isake upayoga se zarIra kA varNa sundara ho jAtA hai / epa-vAyana - vAva - [ bara0 ] vAyaviDaMga | viDaMga | aipiDe Drama - TiSTI - [ 0 epidendrum-triste] AkAza nIma / aipisa - [ leo apis ] zahada kI makkhI / amara / madhumakSikA / aipisa-meliphikA-[ apis-meliffica ] zahada kI makkhI / madhumakSikA / aiperiTola - [ zraMo aperitol ] de0 "eperiTola" / aipoleksI - [oapoplexy] mRgI | miragI | apasmAra / de0 " epoleksI" / aiporosA - viMDalinA - [ le0 aporosa-lind leyana, Bail.] bAlaka / vettila marA0 / aiposAinasa -[ le0 apocynum ] eposAinam / prIyA - [o apnoea] kaSTazvAsa / zvAsakAThi nya / zvAsakRcchratA / aila [ 0 apple ] seva / siMvitikA / aisikeziyo menthAla - [ 0 applicatio-mon ainsTrakTsa ahuen] (Hysterionica) eka zroSadhi / aipsasarUTa - [ zraM0 ] ( polemonium-reptens. ) eka oSadhi | thol ] rocanyabhyaGga | de0 " pudInA " / ailoTeksisa - zrakyuleTA - [ le aplotaxis - auriculata, D.C. ] kuTa / kuSTha / ailopepasa-belana -[ le0 aplopappus-bayl aiba - [a0] [vi0 aibI ] doSa / aibasa - [a0] piMDalI kA agalA kinArA jo mAMsarahita ho / aipenDiksa [ zraM0 appendix ] zrapariziSTa / de0 " aperiDaksa" | aipenDisAiTisaM -[ zraM0 "ppendicitis ] zrAMtra aibITiz2a Aila - [ pradAha / de0 " apeNDisAiTisa" / ai - [a0] aMgahIna | jisake koI zraMga na ho / vikalAMga | aibIja - ekselsA - [ le0 abies-excelsa, D. C. ] paudhA vizeSa / ebIja- DyumosA - [ le0 abies-dumosa, London.] cAMgathasI dhUpa- nepA0 / TA~gasiMga-bhU0 / du pa0 / aibIja - bAla semIyA - [ le * abies-balsamea] paudhA vizeSa / aibIja- vebbiyanA - [ le0 abies-webbiana, Lindl.] tAlIzapatra / aibIja-sAibirikA - [ le0 abies-sibirica ] paudhA vizeSa / aibIja- smithienA - [ le0 Forbes.] rAva- hiM0 / bies-smithiana, revar3I, banaludara - paM0, himA0 / tosa- (rAvI) / rAvarau ( satalaja ) / kacala - kAza0 / veza - zrakra0 / seziMga bhU0 / zraMo abietis oil.] taila vizeSa | aibyuTilana - [ le0 abutilan ] de0 " zrabyuTilana" | aisa- prIkeToriyasa - [ le abrus precatorius, Linn.] ghughucI / de0 " zrabrasa - prIkeToriyasa" / aibromA oNgaSTA - [ le* abroma - augusta, Linn.] ulaTakambala / aisArbophezanTa-[ zraM0 absorbe-facient ] zoSaNa karanevAlA | aibasA cainTa - [ zraM0 absorbant ] abhizoSaka | |aisArbeTa - kATana - yUla - [ 0 absorbunt-cotton-wool ] zrabhizoSaka tUla / aibsTaikTasa-[aM. abstracts ] zuSka rasakriyA / sUkhA sata /
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________ aibsintha 1824 airAvatI aibsintha-[aM0 a bsinth ] [yU0 epasinthiyUna ] aimpelosikyosa-skaiNDeMsa-[ le. ampelosiafasantIna / ___cyas-scandns ] paudhA vizeSa / aisinthayama-le0 absinthium] asantIna / aimbriyolAjI-aM0] utpatti sambandhI zAstra / garbha (Worm-wood.) vijJAna / de. "grbh"| aibsinthIna-[aM. absinthin ] anasantIna se aira-a.] (1) kaMdhe ke sire / (2) kAna ke prApta hone vAlA eka prakAra kA sphaTikIya satva / bhItara kA ubhAra / (3) pITha kI raga kA . de. "asantIna" / / ubhAra / (4) palaka / papoTA / (5) kossaa| aibsinthola-[aMo absinthol .] asantIna (6) putlii| dvArA prApta eka prakAra ke asthira taila kA sAndra- | aira-[a0] [bahu0 uyUra vA Ayura] puruSajananendriya bhAga / de0 "asntiin"| zizna / aibsolyUTa-[aM0 absolute ] zuddha / airanamUla-[bamba0 ] aranI / agetha / aibsolyUTa-elkohala- aM. absolute al- | airAkI-saMjJA puM0 de0 "eraakii"| cohol ] vizuddhAsava / jalazUnya madya / de0 | airAlU-saMjJA puM. [saM0 irA-jala+bhAlu ] eka prakAra "mdiraa"| kI pahAr3I kakar3I jo tarabUja kI taraha kI hotI aibhI saMjJA strI0 [saM. strI0] bar3otaroI / hastighoSa _hai / yaha kumAyU~ se sikima taka hotI hai| latA / rA0 ni.v05| airAvaNa-saMjJA puM. [saM0 airAvata ] airAvata / aimana-a.] dakSiNa or| dAhinI tarafa / airAvata-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) lakuca vRkSa / aimaranthasa-le0 amaranthus] de. "amAreNTa (nth)s"| bar3ahara / (2) nAraMgI / nAgaraMga / me0 tctussk| aimala-amIna-[aM0 amalamin ] eka prakAra rA0 ni0 va0 11 / pa0 mu0 / (3) kSudra dvIpAMkA kSAroda jo matsya-yakRttala dvArA prApta tara khjuur| hotA hai / de0 "kaadd-mchlii"| saMjJA puM. [saM0 klI0 ] (1) elAkaravIra / aimAila-aM0 amyl ] de. "emAila" / ratnA0 / (2) airAvata phala / aimAilam-[ le0 amylum ] de. "emAilam" / guNa-yaha khaTTA, raka-pitta kAraka aura dA~toM aimigDophenIna-[aM0 amigdophenin ] de | ko guThalAnevAlA hai / su0 sU0 46 a0| 'emigddopheniin"| | airAvataka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) hAthI. aimiTIsAMkipholiyA-le0emitisonchifolia]] suDI / hastizuDI / ca0 ci0 3 0 / (2) saudii| modii| nAraMgI / nAgaraMga / vai0 nigh| aimITIna-[aM. emetin] emITIna hAiDoklorAiDa / | airAvatapadI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) kAkade. "ipiikekaanaa"| jaMghA / masI / (2) mAlakA~ganI / mahA aimoniekam-[ le0 ammoniacum ] de0 | jyotissmtii| "amoniekm"| airAvatI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) eka prakAra aimonieTeDa-[aM0 ammoniated ] amoniyA kA pASANabheda / raa0ni0v05| mizrita / amonita / noTa-isakI pattI bar3a ( baragada ) kI aimoniyam(yA) le0 ammonium(ia)] de. pattI kI taraha hotI hai| phAlguna ke mahIne meM "amoniyaa"| isakI jar3a meM se rakta varNa kA eka DaMThala nikalatA aim-[a0] strI kA avivAhitA rahanA / hai, usI ke sira para gucchoM meM zveta kiMcit aimpelApsisa-kinkIpholiyA-[le0ampelopsis lAlimA liye puSpa Ate haiM, jo dekhane meM bahuta quinquefolia] amerikana zrAyavI (Ame- sundara mAlUma par3ate haiN| adhikAMza meM yaha himArican ivy.) laya ke parvatoM meM pAI jAtI hai| ise vaTapatrI bhI
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________ airAvatika 1625 kahate haiM / vaTapatro kA paudhA / (2) nAraMgI kA powder of chalk] surabhita khaTikA per3a / bhaa| cUrNa / guNa-yaha rasa tathA vipAka meM khaTTI, garama, airomeTika-pAuDara-Apha cAka vitha opiyam-aM0 sugaMdhita aura vAta, khA~so tathA zvAsa roga ko aromatic powder of chalk with naSTa karatI hai| vai0 nighaH / (3) vidyut / opium ] ahiphenAkna surabhita khaTikA cUrNa / bijlii| / de. "postaa"| airAvatika-saMjJA pu0 [saM0 pu. ] nAraGgI / nAgaraMgA airomeTika-zUgarja[aM0 aromatic-sugars ] raa0ni0v0| suvAsita zarkarA / de0 "IlIyo saikraa"| airiNa-saMjJA pu0 [saM. klI.]() saiNdhvlvnn| airomeTika-sirapa-[aM. aromatic-syrup] ___seMdhAnamaka / (2) pAMzulavaNa | raa0ni0v0| sugaMdhita shrbt| airIkA-aM0 areca] de. "eriikaa"| airomeTika-spiriTa Apha emoniyA-[aM. aroai rulkatipha-[a.] aMsaprAcIraka (Spine of | ____matic-spirit of ammonia] sura_Scapula) mita amoniyA surA / de. "amoniyAI kArboairekika-esiDa-[aMo arachic-acid ] bhUcaNa naas"| kAmla / tez2Aba mUMgaphalI / / airomeTika-sirapa Apha kaiskArA-[aM. aroma. airekisa-oNliyam-[ le. arachis-oleum ] | tic-syrup of cascara ] gaifea mUMgaphalI kA tejaab| kaiskArA zarbata / de. "kaiskaaraa-saigreddaa"| airekisa-hAipojiyA-[ le. arachis-hypo- airomeTiksa-[aM. aromatics] surabhita auSadha / __gaea, Linn. ] mUMgaphalI / bhuucnnk| sugaMdhadravya / de. "kaarminettij'"| aireknI-kArDipholiyA-le. arachne-cordi- airosTa-[aM0 arrow-root ] arArUTa | tIkhura / folia ] eka paudhA jo baMgAla meM hotA hai| airola-[aM. airol ] de. "viz2matha" / pazuoM ke liye yaha viSa hai| aiH-saMjJA puM. [saM0 krI0] anyjn| surmA / kAjala / airebikagama-[aM. arabic-gum ] arabadeza ke ___ babUla kA goMda / samag2a arbii| vi0 [saM0 vi0 ] kSatapUraka / vraNa ko sukhAne airebIna-[aMo arabin ] vaha goMda-jo jala meM ghula yogy| jAya / jaise-babUla kA goMda / arbiin| | airvAru-saMjJA pu0 [saM0 pu.] eka prakAra kI kkdd'ii| eraya-sajJA pu* [saM0jI0] (1) mdy| zarAba | mada0 va0 7 / ca060 pradara ci0 / de0"airvAru"vA surA / vai* nighaH / (2) elavAluka / am| "kkdd'ii"| aireliyA-syuDo-ginaseMga-le. aralia-pseudo aila-saMjJA pu. [deza.] eka prakAra kI ka~TIlI latA, ginseng, Benth.] eka paudhA / ji.sakI pattiyA~ prAyaH eka phuTa lambI hotI hai| airo-pAijana-sAuthaamerikana-[ aM. arrow- yaha deharAdUna, ruhelakhaNDa, avadha aura gorakhapura poison,south american] yurArI / de0 kI nama z2amIna meM pAI jAtI hai| yaha prAyaH khetoM "kyurerA Curara" / zrAdi ke cAroM ora bAr3ha lagAne ke kAma meM AtA airomA-[aM* aroma ] sugaMdhi / hai| kahIM-kahIM isakI pattiyA~ camar3A sijhAne ke airomeTika-[aM. aromatic ] surabhita / sugaM- kAma meM bhI AtI haiN| dhita / atir-10| khrazbU-kA / paryA-alaI / Uru / aila / . airomeTika-pAuDara-aM0 aromatic-powder] ailakohala(-kuhA)-[saM0 kuhala ] de. 'elakohala" / surabhita cUrNa / de. "daarciinii"| aila-ceDDi-[ tA0] ilAyacI / elA / airomeTika pAuDara-Apha cAka-Searomatic. ailaba-saMjJA pu0saM0 .] zora / kolAhala / 11sA
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________ ailabA (vA) luka 1826. ailabA (vA) luka - saMjJA puM0 [saM0lI0 ] elabAluka / za0 20 / ailAila- TribromAiDa - [c allyl-tribromide] eka DAkTarI auSadha | ailASTara - [ selakhar3I / 0 alabaster ] saMgajarAhata / ailiksiyA - sTileTA - [ le0 mlyxia stellata, Rom. & Sch. ] eka prakAra kA paudhA / ailisikArpasa - laoNGgipholiyasa - [ le0 alysioar pus-longifolius, W. & A. ] zimbI varga kA eka paudhA, jisakI jar3a muleThI kI pratinidhi hai / ailisikArpasa-vaijinelisa-[le0 alysicarpusvaginalis, D. C. ] nAgabalA / ailIgara - [ 0 alegar ] yavazukra / jau kA sirakA | ailIpIna - [ zraMo alypin ] de0 "elIpIna " | aileTa (nthasa ekselasA - [ le0 sailant (b ) us excelsa, Roxb. ] mahAnimba / mahArukha | aileNTa(ntha)sa glaiNDyulosA- [ le0 ailant (ii) us glandulosa, Desf. ] paudhA vizeSa / aileNTasa- mAlAbairikA - [ zraM0 ailantus-mal; harica, D. C. ] gugguladhUpa - ( bamba0 ) / mahipAla - (mada0) / aileTika esiDa - [ zraM0 ailantic acid ] mahAnimbAmla | aileNTola-[ zraM0 ailantol ] rAsana (Elecampane ) kA pakAyA huA eka prakAra kA arka jo 7 bU~da kI mAtrA meM rAjayakSmA meM upayogI siddha hotA hai / aileya (ka) - saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) nalukA | zAka / ( 2 ) elabAluka / zrama0 / "aileya vizvadhAnyakam" / si0 yo0 / ca0 da0 rakta ailkennA TiMkToriyA kalka dravya - dAracInI, zveta candana, sugaMdhavAlA, dhUpasarala, kumuda, nilophara, medA, mahAmedA, muleThI, munakkA, vaMsalocana, sauMpha, kAkolI, kSIrakAkolI, jIvaka, RSabhaka, kastUrI, banatulasI aura kapUra pratyeka ardha ardha pala pramANa lekara jala meM pIsakara kalka banAe~ / punaH zragnisaMskAra kareM / siddha ho jAne para nimna rogoM meM prayukta kareM / guraNa tathA upayoga - ziroroga aura netra rogoM meM nasya, zrabhyaGga, udvartana, Alepana Adi dvArA vyavahAra karanA cAhiye evaM kAna meM DAlanA caahie| isake vyavahAra se zirobhramaNa, kaMpa, zarIra kA dAha, zira kA dAha, netra kA prayanta dAha, visarpa, zira ke ghAva, mukhazoSa, bhrama aura pitta janya rogoM kA nAza hotA hai / ra0ra0 sa0 21 zra0 / aile yasarpi-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ukta nAma kA eka zrAyurvedIya yoga / nirmANa-vidhi - elavAluka nAmaka phala kA svarasa aura usake samAna godugdha tathA candana, muleThI, dAkha, mahue kA puSpa, vaMsalocana aura mizrI inake kalka se ghRta siddha kareM / pi0 ci0 / vAsAkhaNDa kuSmANDa / aileyaka-taila-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] ukta nAma kA eka yoga jisameM elabAluka hI pradhAna dravya hai / nirmANa-vidhi - elavA luka svarasa 1 cADhaka, kumArI svarasa 1 zrADhaka, zrAmale kA rasa 2 prastha, zatAvarI kA svarasa 2 prastha, go dugdha 1 droNa, tila taila 1 Dhaka | guNa-prayoga - isake upayoga se pittajanya vikAra, vAta aura pitta mile huye roga, zirobhrama aura kaMpa kA nAza hotA hai / 2020sa0 21 zra0 / ailkalAiDa - [ aM0 alkaloid ] kSAroda | ailkalAina - [ zraM0 alkaline ] jArI | ailkalAI-[ zraM0 alkali ] [ zru0 alkaliya ] [ bahu0 - isa, - Iz2a ] tAra / ailka lija - [ 0 bahu0 alkalis ] de0 "ailkalAI" / ailkalI - [ 0 alkali ] de0 "ailkalAI " / ailkalIz2a - [ zraM0 bahu0 alkalis ] de0 "ailklaaii"| ailkA (ke) lAina DeNTiphrAiseja-[zraM0alkaline dentifrices] kSArIya daMta- maJjana / ailkuhAla - [ zraM0 alcohol ] de0 "elakohala" / ailkennA - TiMkaToriyA - [ le0 alkanna-tinetoria ] rajanajota /
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________ ushshj| ailkaikejI 1827 aisiSTesiyA kAromaNDilienA ailkekejI-[aM. alkekengi ] [a0 alkA- | ailbyUmina-[aM0 albumen] de0 "albyuumen"| kanaja ] kAkanaja / papoTana / ailvA-saMjJA puM. [deza.] eluvA / ailkaineTa-[aM0 alkanet ] [a0 ahinA] | galvAlu-saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] elavAluka / mada0 ratanajota / v03| ailkohala-[aMo alcohol ] de0 "elkohl"| ailsola-[aM.] de0 "phittkrii"| ailgA-[aM0 alga ] [ bahu0 ailgI ] sevAra / aiva vA)nam- tA0] meMhadI / nakharajanI / zaivAla / hinA / vasmA / ailganAiDa-Ayana-[ aM0 alginoid iron ] aiza-saMjJA puM0 [a ai.za ] paaraam| caina / bhogaeka prakAra kA bhUre raMga kA avileya cUrNa, jisameM vilaas| sevAra dvArA prApta zaivAlAmla(Alginic acid) vi0 [saM0 tri0 ] Iza sambandhI / Izvara ke sAtha lohe kA rAsAyanika saMyoga huA hotA vissyk| hai / ise "elgirona" bhI kahate haiN| aizakalarDa-phlI-bIna-[aM. ash-coloured flea ailgirona-[aM. algiron ] ailginAiDa kA eka bean ] kalAya bheda / baaklaa| nAma / de. "ailginaaidd"| | aizaphloribaNDa-[ aM0 ash-floribund ] ailTiJjiesII- le0 ultingiaceae ] ( Liq. uidambarascene ) zroSadhiyoM kA eka aizamala-saMjJA pu0 [saM0 krI.] lAMgalImUla / klivrg| shilaarsvrg| hArI kI jdd'| ailTiJjiyA-ekselsA-[ le0 altiogia-exce | aizAna-saMjJA puM. [saM0 pu.] IzAna koNa kI havA / lsa,Noronha.] zilArasa / silhaka / guNa-yaha zItala aura caraparI hai / bhaa0| ailDikAya-[te0] kaDakAyapu / | aizAnI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] IzAnakoNa / ailDophArma-aM0 aldoform ] de."phaarmeliin"| ailthiyA oNpha goA-[ aM0 althaea of aizU-saMjJA pu. [ deza0] caupAyoM kA eka roga jisameM unakA muMha ba~dha jAtA hai aura ve jugAlI ___goa ] khasmI bheda / (pAgura) nahIM kara sakate / ailthiyA-oNphisinelisa-le0 althaea-offi- aizvara-vi0 saM0 vi0](1) prabhu vA Izvara se ___cinalis, Linn. ] gulakhairu / khtmii| utpanna / (2) Izvara smbndhii| ailthiyA-kenAbinA-[ le0 ulthaen-cannab- | aiSikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) pAThA / ina] jaMgalI bhaaNg| ___ aMbaSThA / (2) nizotha / trivRt / vai0 nidhaH / ailthiyA-kuTeksa-[le0 althasa frutex] aiSIka-saMjJA pu0 [saM0 krI0 ] (1) ana vishess| gur3ahala / japApuSa / jaasvNdii| (2) eka parvata / ailthiyArojiyA-le0 althaea rosea,Linn] aiSTaka-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] ISTikA samUha / gulakhairu / khtmii| iMToM kA ddher| ailthII-raiDiksa-[ le0 althaee-radix ] aisa- aM0 ass ] gardabha / khara / gadahA / rIzahe khatmI / khatmI kI jdd'| aisara-[ bamba0 ] ( callicarpa cava ) ailthIna-[aM.althein ] jauhara khatmI / khtmiin| paudhA vishess| de. "khatmI " / | aisara-a.] vAma bhAga / bAI ora / vAma / ailnasa- le. alnus ] de. "pAlnasa" / aisiTa- aM0 acet ] de. "esiitt"| ailbarjIna-[ aM0 albergine ] de. "ala- | aisiDa-[aM0 acid ] de. "esiddha" / brjiin"| | aisiSTesiyA-kAromaNDilienA-[ . asysta
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________ aisIsaiTa enIlAi Dam 1828 aispAirIna sia-coromandeliana, Nees. ] lavaNa aisTerA kainthA ArikyuleTA -[ le0 asteracantha-auriculata, Nees. ] tAlamakhAnA / kokilAca / vallI / | aisI ( se ) Ta enIlAiDam - [ le0 acetamili* dum ] de0 "esiDa enIla iDam" / aisepTola - [ 0 aseptol ] de0 " asepaTola" aisepTolIna---[ zraM0 septoline ] yaha eka amerikana peTeNTa zroSadha hai / de0 "jaiboraiMDAI" | aisklIpiasa-iMkAraneTA- [ le0 ] ( White aisTrijeMTa enimeTA -[ le0 astringent enemata ] dhAraka vasti | aisTrijeMTa - gArgala - [ zraM0 astringent-gargle] saMgrahaNIya gaNDa | Indian Hemp) paudhA vizeSa / aisklIpa asa-ekineTA - [ le0 asclepias-echi | aisTrijeMTa - DeMTiphAiseja -[ zraM. astringent-denata ] utarana / kaNTakaphala / indIvarA / ntifrics ] saMgrahaNIya dantamaMjana kaselA daMta maMjana | aisTrAkenthA - [ 0 astr.cantha ] tAlamakhAnA kokilA / aisklI pisa-emeTikA - [ le0 asclepiasasthmatica ] zrantamala / antamUla | jaGgalI pikavana / 1 aisklopisa DoreTa simA - [ leo asclep asodoratissima ] kujalatA / aisklIpiasa-karAsevikA -[ le0 asclepiascurassavica ] kAkatuNDo / kurakI bamba0 / aisklIpiasa- bAlyubilisa -[ le0 asclepiasvolubilis ] nakachikano / chivikA / aisklIpisa - siriekA [le0 asclepis-cyriaca ] ( Silk, Weed. ) ] paudhA vizeSa / aisklopisa syuDosArasA - le0 asclepiaspseudos rsa ] anantamUla / upalasarI sArivA | aisTrijeMTa - [leoastringent] (1) kaSailA / katrAya / ( 2 ) dhAraka auSadha / saMkocaka | per3a / 1 aisklIpiasa-jAiTikA -[ le0 asclepias gi- | aisTrA gailasa- TribyulAi DIz2a -[ le astragalusgantica ] zrAka | madAra / zrarka / tribuloides, Delite. / zrogAI -paM0 / ai*klopizrasa jemineTA-[le0 asclepias-gemi- | aisTrA gailasa - malTisepsa - le astragalus Data ] meDhAsiMgI / meSazRMgo / aimklIpiasa- Tyu barosA -[ le0_asclepias-tuberosa ] ( Pleurisy-root ) podhA vizeSa | multiceps, Wall. ] kaNDerI, kaMDiyAra, kAtarakaMda, pIsara, saramUla- paM0 | dani zrakra0 / aisTrAgailasa vAirasa - [ ostragalus-virus, Oliver. ] paudhA vizeSa / aisTrAgailasa sArko kolA -[ le0 astragalussarcocolla ! gujara-bamba0 / gUz2a da phrA0 / de0 "arUta" | Tapera - dinavisa - [ le aster-trinervius, Roxb. ] paudhA vizeSa / aisTIriyA TigmA-maikro kArpA - [ le0 "striastigma-maerocarpa Bedd.] vailanaGga( marA0 ) / aisTrAgailasa [oastragalis ] zivI varga ke paudhoM kI eka jAti | aisTrAgailasa-gammI phara - le0 astragalusgummifer] paudhA vizeSa | gAtha kA aisTrAgailasa-sTrovilipherasa -[ le0 : stragalus stroviiiferus, Royle.] kUna, kuma-phrA0 / aisTrAgailasa- hemo sas- leoastragalus-hamo sus, Linn.] putUka / katIlA / taja bAdazAhI / aisTrAgai lasa herATeMsisa - le0 astragalus gAbina - phrA0 / herAtI katIre heratensis kA vRkSa | kona | aispAirona - [ 0 aspirin ] vetasonA sailo
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1 aipAirophena 1826 sIna (Salicin) kA eka yoga / vi0 de0 " sailisilika esiDa " / aispAirophena-[ zraM. agpirophen ] de0 "novai - sperIna" / aispAirola - [o aspirol] eka DAkTarI auSadha | aispiDosparmIna - [ zraMo aspidospermine ] ko bArka ( Cucbrachio bark ) dvArA eka aria jo kI mAtrA meM hArdI 25 zvAsa aura emphisImA ( phuphphusIyAdhmAna) meM prayukta hotA hai / yaha zratyanta zaktizAlI auSadha hai / zrastu bahuta sAvadhAnIpUrvaka isakA upayoga karanA cAhiye | bar3I mAtrA meM yaha saSTa jjaratna prabhAva karatA hai / kokona ke hAiDrI-klorAiDa kA svagantaH sUcovedhana dvArA aura mukha se bhI prayoga karAyA jA cukA hai| isakA epomArphInavat zrAzu evaM sabala vAmaka prabhAva hotA hai / aispirIna - [ zraM0 aspirine ] de0 "aispAirIna" / aispoDiyam - [ le0 aspidim ] de0 "zraspIDiyam" / aispena -[ le0 aspen ] ukra nAma kA eka DAkTarI zrauSadha / aisperAgasa - [ 0 asparagus ] paudhoM kI eka jAti / aisperAsa Aphisinelisa - [ le0 asparagusofficinalis, Linn. ] halyUna - 0 / aisperAgama eDaseMDeMsa - [ le0 asparagus-adscendens, Roxb. ] safeda musalI, dholi musalI - bamba0 / zakAkula- 0 / aisperAgasa kAmana - [ 0 asparagus-com mon] haliyUna | aihAta aisperAMgasa-paJjAbeMsisa - [ leoasparagus-punjabensis ] seMsarapAla - paM0 / aisera gala-philisinasa -[ le0 asparagusfilicinus, Ham.] zrIpallI - paM0 / aisperAgasa-brAMciMga-[ zraM. asparagus bran | ching ] zatamUlI / zatAvara | aisperAgasa bIna - [leoasparagus-bean]pahAr3I bor3A | aisperAgasa raisImosasa - [ le0 asparagusracemosus, Willd.] satAvara / zatamUlI / aisperAgasa - liniyara- lohvaDa - [ 0 asparaguslinear-leaved ] zvetamusalI / sapheda musalI / aisprerAgasa sarameTosasa - [ le0 "sparagus - sarmentosus, Willd.] bar3I satAvara | sapheda musalI / zatAvarI / esperAgIna - [ 0 asparagin] haliyUna kA eka satva | aislIniyama - eDieem-nAigrama - [ le0 aspleni un-adiantum-nigrum, Linn. ] ( Black Spleen-wort. ) paudhA vizeSa ] aisso niyam- TrikomenIz2a - [ asplenium-tric homanes, Linn.] paudhA vizeSa / aislIniyam - pairAsAiTikam - [ leoaspleniumparasiticum, Willd.] mahApAna / kAri-veli pAnna - maravara - marA0 / aislIniyama phailkeDa - [ le0 aspleniumfalcatum ] pAna | nela-pAna- maravara - mada0 / aisso niyam raghuDA yureriyA - le0 asplenium ruta--muraria, Linn.] ( Wall Rue ) paudhA vizeSa / aislIniyam-siTeraika-[leasplenium-cytera ch] ( S, leen-Wort ) / hazIzatuttihAla | iskUlUklandayUna | aispe|gs-gonokledds-[ le., asparagus-go- | aislIniyama pholo- peNDiyam - [le0 asplenium noc!ados ] zatamUlI / zatAvara / scolopendrium](Hart's-tongue) iskUlUkandana / aismoniyam - he miyonAiTIja -[ le0 asplenium** hemeonites, Linn.] ( Mule's fern) eka prakAra kA pharma / aiham -[ zru0 ] mUrkha / nirbuddhi / hAta [ 0 ] mAMsa kA sar3a jAnA /
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________ aihika okazita aihika-vi0 [saM0 vi0 ] iha loka sambandhI / isa ____duniyA~ se paidaa| ai(I)hukAna-[phA0] jrjr| ai jJava-saMjJA puM. [saM0 krI0] () itu vikAra / ganne kI banI huI ciijeN| jaise; gur3a aadi| (2) ikSumaya / jaTA0 / aikSavI(surA)-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ganne ke rasa kI banI huI shraab| guNa-zItala aura atyanta madakAraka hai| rA0ni0 v015| (o) o-saMskRta varNamAlA kA terahavA~ tathA hiMdI varNamAlA | okaTrI-[aM0 oak-tree ] balUta kA per3a / zAhakA dasavA~ svara varNa / isakA uccAraNa-sthAna zroSTha balUta kA darakhta / aura kaMTha hai / isake udAtta, anudAtta, svarita tathA | oka-DAyarsa-[ aM0 oak-dyer's ] mAjUphala / sAnunAsika aura ananunAsika bheda hote haiN| maayaaphl| saMdhi meM zra+3=o hotA hai| | aokaNa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] keza kITa / / saMjJA puM0 saM0 pu.] brahmA / sh00| zroandukI-paM0] indrANI / bIja bNd-siNdhH| okariNa-saMjJA strI0 [saM0 pu.] (1) keza-kITa / aoara-[paM0] shrolcii| __ / ukuNa / (2) khaTamala / matkuNa / oA-saMjJA puM0 [hiM0] hAthI pakar3ane kA gaDDhA / | o(U)kAtariyUna-[yU.] gAfisa / oAka-saM0 avyaya] (1) vamana karane kI AvAz2a / | okanA-kri0 a0 [anu. pro+hiM0 karanA ] zro-pro (2) bagalA / bkvishess|| karanA / ke krnaa| oI-saMjJA puM. [deza.] eka per3a kA nAma / sAma- okanI-saMjJA strI0 [saM0 strI0.] (1) juuN| sundara-bara0, bN0| ___ukuNa / za0 20 / (2) khaTamala / matkRNa / oebIna-[aM0] eka sphaTikIya glyUkosAiDa / de0 | oka-pati-saMjJA puM. [saM0 pu.] sUrya vA candramA / _____ "ssttrophainths"| oka saMjJA pu. [saM0 0, krI0] (1) gRha / oka-poTeTo-[aM. oak-potato] mAjUphala / ghara / sthAna / nivAsa kI jagaha / (2) pAzraya / mAyAphala / | aokaplama-[aM. oak-plum ] eka prakAra kA -tthikaanaa| am0| (3)pkssii| saMjJA strI0 ["zro-o" se anu0] (1) vamana mAjUphala / mAyAphala bheda / karane kI icchA / matalo / (2) zudra / vRSala / oka-pharna- aM0 oak-fern ] pAlIpADI Poly [aM. Oak ] bluut| _pody (Smooth three branched) / okra-agArika-[aM0 0ak-agarik] de. "agA oka-phiga-[aM. oak-fig] eka prakAra kA mAjU riks-ailbs"| __phala / mAyAphalabheda / zroka-e pala-[ aM. oak-apple ] mAjUphala / oka-bArka-[aM0 01k-bark] balUta tvak / oka-mennA-[aM. oak-manna] zIrakhiztamAyA-phala / oka-zropena-[aM. oak-open ] kAlA cokamA ___bluutii| -0 / okarA-[baM0 ] bhiNDI, rAmataroI / oka-gAla-[aM. oak-gall ] mAyAphala / mAjU. okalA-okA-[yU.] iklolula jabala / oka-varTa-[aM0 oakwort] mAjUphala / mAyAokajA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] somraajii| phl| bkucii| | okazita-[bara0 ] bela / zrIphala / bikva / phala /
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________ okas-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] de0 "zroka" / zro sAtmya-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] zrAhAra vihAra kA sukhakArI abhyAsa / ca0 sU0 7 zra0 / bhojana karanevAlA prANI apane AdhIna bhojana karake use yathothita rItipara pacAye, to use "zroka sAmya" kahate haiM / ca0 vi0 1 zra0 / zroka- spaiMgala - [ zraMo oak - spangle ] prakAra kA mAjUphala / okAI-saMjJA strI0 [hiM0 zrokanA ] ( 1 ) nai / ( 2 ) vamana karane kI icchA / udeza | macalI | 1831 eka vamana / vivabhiSA | kAnu kaTTa - [ te0 ] pataGga kI lakar3I / bakrama | okArI-saMjJA strI0 hiM0 zroka = vamana + kArI ] vamanakArI / pittamArI / pittapApar3A / pittabela / tinapAnI / o (U) qAsa - [ yU0] eka bUTI kI jar3a, jisase kapar3A dhoyA jAtA hai| bukrAnasa / kivas - vi0 [saM0 tri0 ] samaveta / ekatra / milA huA / okharAr3I okro-maska -[ zraM0 okro-musk ] muzkadAnA / muSkabhiNDI / kAlAkastUrI / latA kastUrI / oksavAnI - saMjJA strI0 [?] lavaNAna zukra | namaka milA huzrA sirakA | oksumAlI - [ yU0] sikaMjabIna aslI / khada saMjJA puM0 de0 " zroSadha" / okhara - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] zorA / zoraka / rA0ni0 / zrakharI - saMjJA strI0 de0 " okhalI" / okharAr3I -saMjJA strI0 [deza0] eka paudhA jo 1 phuTa 3 phuTa taka U~cA chattAkAra hotA hai aura jisameM bahuta bIja hote haiM / isameM se baiMjanI nIlA raMga nikAlA jAtA hai / yaha sUkhI talAiyoM kI talahaTI meM aura nadI ke kUloM para bhAratavarSa ke uSNa pradezoM meM sarvatra hotI hai| paryA0 zrakharADI, bhissaTA, taDAgamRttiko dbhavA-saM0 / zrakharADI - hiM0 zroSaDa baM0 / zrIkharAjya - marA0, gu0 / gandhibUTI - bamba0, paM0 / sirusarIpadI - marA0, tA0 / poparaMga, kobruka, gaMdhIbUTI - paM0, siM0 / Moilu Gohirta, Thuni. - le0 / (N. O. Ficoideoe.) utpatti-sthAna- yaha hindustAna ke uSNa pradezoM meM sarvatra hotI hai / guNadharma tathA prayoga - isakI jar3a kI rAkha baccoM kI zleSma vyAdhiyoM meM prayukta hotI hai / isake pattoM ke kAr3he se dhone se kSata zuddha hotA hai / isake bIjoM kI phaMkI dene se dasta lagatA hai / isakI aura karauMde kI jar3a kUTa-pIsa kara TikiyA banAkara bA~dhane se chAlA par3a jAtA hai / isake sUkhe huye phala, patte, chAla, jar3a aura phUla arthAt paJcAMga ko kathita kara, usa para thor3I sarAI chir3aka kara pilAne se rakta kI zuddhi hotI hai / isakA paJcAGga jalAkara, usa rAkha meM kAlI mirca kA cUrNa milAkara tela meM DAlakara lagAne se sirake purAne data acche ho jAte haiN| jisakA pezAba ruka gayA ho; use kAlI mirca ke sAtha ise ghoTa kara pilAne se mUtra khulakara zrAne lagatA hai / ( 0 0 ) / ise pIsakara sira para lagAne se zirakI khujalI, dAda, zoSa aura vraNa dUra ho jAte haiN| kaNDU aura zro kI saMjJA strI0 de0 " zrokAI" / o (U) qImana - [ yU0] bAbarI / bAdarUja / jaMgalI tulasI / mUsa - [ yU0] bAdarUja tulya eka aprasiddha bUTI / zroqIlasa - [ yU0] rAmatulasI / kula - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] godhUmakRta taptApaka khAdya vizeSa / zrapakka ( kaccA ) gehU~ / guNabhArI, vRSya, mIThA, balakAraka, vAtaskranAzaka, cikanA, hRdya aura madavarddhaka hai / rA0 ni0 / kodanI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) keza kITa | jU~ / yUkA / (2) matkuNa | khaTamala / kodazAnI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] prAcIra / dIvAra / zrokkaNI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) ukuNa / jU~ / za0 20 / ( 2 ) matkuNa / khaTamala / zrokrA -[ ? ] bhiMDo / zrakro - [ 0 okro ] bhiNDI / zrakrokArpasa-laoNGgipholiyasa-[ ochrocarpuslongifolius] punnAga | tAmranAgakezara (marA0 )
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________ pokharANI 1832 oja carma rogoM meM isakA pralepa karate haiN| iM0 DU0 I0 108 pR.) ___isakA rasa durbala bAlakoM ko pilAyA jAtA hai| vaiTa ke anusAra paJjAba aura siMdha meM yaha atisAra meM prayogita hotI hai| (phA* iM0 2 bha0 pR0 104) okharANI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 [ udUkhala / ___okharI / aokhala-saMjJA pu0 [saM0 Upara ] (1) paratI bhUmi / (2) aokhalI / okhalI-saMjJA strI0 [saM0 ulUkhala] hAvana / kuudd'ii| okhA-vi0 [hiM0] (1) zuSka / sUkhA / (2) ___ dUSita / khoTA / (3)virala / jo gAr3hA na ho| ogaNa-vi0 [saM0 tri0] avagaNya / nafarata kiyA hushraa| ogala-saMjJA pu. [ deza.] paratI bhUmi / zrogaladAna-saMjJA puM. [deza.] niSThIvana sarAva / vaha pAtra jisameM thUkA jAtA hai| ugldaan| zrogAI-paM0] eka oSadhi / ( A stragalus____ Tribuloidis ) ogIyasa-vi0 [saM0 vi0 ] ugra / atyanta tejasvI / ogha-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) ndii| (2) nadI kI vega / bAr3ha / (3) samUha / ddher| (4) upadeza / (5) druta nRtya / phurtIlI nAca / (6) paramparA / purAnI cAla / oghavat-vi0 [saM0 tri0] jalavegAdi yukr| tejI se bhnevaalaa| oGba ra0 ] nAriyala / naarikel| . oG-sI- bara0 ] nAriyala kA tel| nArikela | tail| zroja(sa)-saMjJA pu0 [saM0 krI0vi0 zrojasvI,projita, zrojiSTha] (1) zarIra ke bhItarake rasoMkA saarbhaag| rasa se lekara vIrya paryanta pratyeka dhAtuoM kA jo parama teja hai, usI ko "proja" kahate haiM / vaha hRdaya meM rahatA huA bhI saMpUrNa zarIra meM vyApta hai / vahI jIvana kA pradhAna kAraNa hai| paryAya-teja / bala / pratApa / lakSaNa-snigdha, somAtmaka (zItavIrya), kucha kucha pIlA tathA lAla hotA hai / isake naSTa hone para jIvana lIlA samApta ho jAtI hai aura jisameM yaha rahatA hai, vahI sajIva rahatA hai| isase hI zarIra sambandhI pratyeka bhAva niSpanna hote haiM / vA0 sU0 11 a0 / isakI vRddhi se hI deha kI tuSThi puSTi tathA vala kA udaya hotA hai / vA0 sU0 110 / ___ "vaidyaka nighaNTu" meM likhA hai-yaha zarIra meM sthitatva, snigdhatA, zItalatA, sthiratA, zukra varNatA aura kaphAtmakatA utpanna karatA hai aura zarIra ko balavAna aura puSTa karatA hai| "suzruta" meM likhA hai-rasa; rakka, mAMsa, meda, asthi, majA aura zukra ye sAta dhAtu haiM-ina sAtoM ke sAra yAnI teja ko "proja" kahate haiM; use hI zAstra ke siddhAnta se "bala" kahate haiN|" "zroja" somAtmaka cikanA, sapheda, zItala, sthira aura sara yAnI phailanevAlA, rasAdidhAtuoMse pRthak, komala, prazasta aura prANoM kA uttama prAdhAra hai / ___ "suta" meM aura bhI likhA hai -oja rUpI bala se hI mAMsa kA saMcaya aura sthiratA hotI hai / usI se saba ceSTAoM meM svacchandatA, svara, varNa, prasannatA tathA bAharI aura bhItarI iMdriyoM meM aura mana meM apane-apane kAma kI utkaNThA hotI hai| yAnI proja-bala kI zakti se hI A~kha dekhane kA, kAna sunane kA, jIbha cakhanekA aura gudA malatyAga karane kA kAma karatA hai| isI taraha zeSa aura indriyA~ bhI apane-apane kAma karatI haiN| zarIra ke pratyeka avayava meM yaha "proja" vyApta hai| isake vyApta na hone se manuSyoM ke aGga-pratyaGga jarjarIbhUta ho jAte haiN| ___ "caraka" ke anusAra yaha zarIra meM pATha vindu pramANa hotA hai aura kucha-kucha lAla tathA pIlA hotA hai aura agni somAtmaka rUpa se yaha do prakAra kA varNana kiyA gayA hai| 'guNa-isameM pradhAna 10 guNa haiM-bhArI, zItala, mRdu, zlapaNa, vahula, madhura, sthira, prasanna, picchila aura snigdha / yathA-"guru zItaMmRdu zlakSaNaM bahulaM madhuraM sthiram / prasannaM picchalaM snigdhaM mojo daza guNaM smRtam // 26 ||c. ci. 12 pr0|
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1833 ojona "caraka" meM punaH likhA hai-hRdaya meM jo zabda meM vaha bhAva kadApi nihita nahIM hai / haridvAra kisI dara pIle raMga kA zuddha rudhira-khUna dIkhatA mahAvidyAlaya meM bhASaNa dete hue nArAyaNa svAmI hai, uso ko bhoja kahate haiN| usake nAza hone ne aoja zabda ko pUrNa vyAkhyA karate hue yaha se zarIra kA bhI nAza ho jAtA hai| siddha kiyA thA ki kisI bhI anya bhASA ke - ojakSaya ke kAraNa-coTa laganese, kSINatA | graMthoM meM "proja" zabda ke tulanAtmaka zabda nahIM se, krodha se, zoka se, dhyAna (ciMtA) se parizrama milte| aura sudhA se oja kA nAza hotA hai / kSINa huA ojam-[ tura0 ] aMgUra / dAkha / zrona manuSyoM kI dhAtu prabhRti ko naSTa karatA hai| ojaskara-vi0 [saM0ni0]oja nAmaka dhAtu kA ojakSaya ke lakSaNa-poja kSaya hone se | var3hAnevAlA / zrojavarddhaka / kuvvata haivAnI ko prANI sadaiva bhayabhIta rahatA hai, zarIra kamaz2ora ho bddh'aanevaalaa| jAtA hai, hara samaya cintA banI rahatI hai, sArI ojasvat-vi0 [saM0 tri0] (1) tejasvI / (2) indriyA~ vyathita rahatI haiM, zarIra kAMtihIna, balavAn / rUkhA aura kSINa hojAtA hai| ojAka-[phA0 ] deg2adAna / cUlhA / "suzruta' meM likhA hai-roja kI vikRti ke ojAg2a-[a0 ] deg2adAna / cUlhA / tIna rUpa hote haiM-(1) patana, (2) bigar3a ojAyita-saMjJA puM. [saM0 kI.] Atapa / garmI / jAnA aura (3) kSaya hojaanaa| ojita-vi0 [saM0 tri0] de. "projsvt"| jaba bhoja kA patana hotA hai, taba jor3oM meM ojiSTha-vi0 [saM0 tri0] tejasvI / tejadhArI / vizleSa, aGgoM kA thaka jAnA, doSoM kA cyavana | balavAn / prbhaavshaalii| aura kriyAoM kA avarodha, ye lakSaNa hote haiN| ojasvinI-saMjJA strI0 [saM0 ] eka AyurvedIya jaba bhoja bigar3a jAtA hai, taba zarIra kA rukanA, bhArI honA, vAyu kI sUjana, varNa yAnI raMga kA ojasvI-vi0 [saM0 tri0] de. "ojisstth"| parivartana, glAni, tandrA aura nidrA, ye lakSaNa ojItAsa-[20] aravI / ghuiyA~ / hote haiN| jaba bhoja kA kSaya hotA hai, taba mUrchA, ojIniyA-DailbajiAiDIz2a-[ le0 ougeiniamAMsa, kSaya, moha, pralApa aura mRtyu.-ye lakSaNa dalbergioides ] tiniza / tiriccha / hote haiN| ojIyas-vi0 [saM0 tri0] tejaskI / balavAn / projabarddhaka upAya-jo padArtha hRdaya ko priya | prbhaavshaalii| lage tathA proja ko bar3hAnevAlA ho evaM dharma | ojokerIna-aM0 Ozokerine ] pArthiva madhUvidoM ke srotoM ko prasanna karanevAlA ho, yatna | cchiSTha / zamla arz2a / moma z2amIna / pUrvaka usakA hI sevana karanA caahiye| | ojodA-vi0 [saM0 tri0] aoja dhAtu pradAna karane anya chaH upAya-(1) kisI prakAra kI vaalaa| bhI hiMsA na karanA, (2) vIrya kI rakSA, (3) ojona-saMjJA puM. [aM. ozone] kucha ghanA kiyA vidyAvilAsa, (4) indriyoM ko svAdhIna rakhanA, huA amlajana tatva / yaha varNarahita aura gandha (5) tatvadarzI honA aura (6) brahmacarya kA | meM nirAle DhaGga kA hotA hai| isakA ghanatva amlasadA pAlana karanA, inheM hI Ayurvedavida mukhya jana se 3 gunA hotA hai / isameM gaMdha dUra karane mAne haiM / ca0 sU0 5 a0| kA vizeSa guNa hai| garmI pAne se yaha sAdhAraNa (2) prakAza / ujAlA / (3) aatp|| amlajana ke rUpa meM pariNata ho jAtA hai| vAyu noTa-Ajakala ke kucha vidvAn isa zabda meM isakA bahuta thor3A aMza rahatA hai| nagaroM kI kI tulanA meM "viTAmina" zabda kA jo a~garez2I apekSA gAvoM kI vAyu meM yaha adhika rahatA hai| bhASA kA zabda hai vyavahAra karane lage haiN| kiMtu ukta adhika zItala karane se yaha nIla ke pAnI ke 12 phA0
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________ projona pepara 1934 oTa samAna bahane lagatA hai aura bar3e jora se bhar3aka | (2) utkRSTha aojhar3I vaha hai,jo javAna bakarI uThatA hai| isakA aMza aoSajana meM bhI pAyA vA javAna bher3a kI ho| hakImoM kI paribhASA meM jAtA hai / yaha jala meM bahuta kama milatA hai| kevala zrojhar3I kahane se bakarI aura bher3a kI jala ko niSphala banAne meM ise adhika vyavahAra aojhar3I abhipreta hotI hai| karate haiM / isakI parIkSA 1785 I0 meM vAnamarama __ prakRti-garamatara hai aura golAnI ise sarda (Van-marum ) mahodaya ne kI thii| evaM khuzka batalAte haiN| yaha jitanI adhika ojona-pepara-saMjJA pu0 [aM0 0zono-paper ] cikanI hotI hai, utanI hI garamI kI ora mAyala hotI hai| eka prakAra kA kAg2az2a, jisake dvArA yaha parIkSA ho sakatI hai ki vAyu meM "oz2ona" hai vA nhiiN| guNa-dharma-mAMsako apekSA isase qhana kama banatA isakA vyavahAra auSadha meM bhI hotA hai| de. hai aura jo rana banatA bhI hai,vaha uttama nahIM hotaa| "poTeziyAI naaittaas"| isase kaimUsa (Chyme) kharAba banatA hai / phephar3e ojona-bakasa-saMjJA pu0 [aM0 02one-box] ke gozta se isameM poSaNAMza adhika hai| isake saMpuTa vizeSa / eka prakAra kA saMdUka / isameM khAne se kapha bahuta paidA hotA hai / yaha dIrghapAkI hai| isase sAMdra doSa banatA hai| yaha mUrkhatA. mRgI, proz2ona pepara ko rakhakara vAyu meM "proz2ona" rahane va na rahane kI parIkSA kI jAtI hai| isakI sakatA (Apoplexy) tathA A~khoM meM tArIkI banAvaTa anokhI hoto hai| vAyu bhinna prakAzAdi (dhundha) paidA karatI hai / dRSTinirbala ho jAtA hai| dravya isameM praveza nahIM kara skte| isakA zodhana isa prakAra kareM ki ise khUba galAojonAijDa-eyara-saMjJA pu.[aM. 0zonized. kara pakAe~ aura garama masAle evaM sirake ke sAtha air ] zrIz2onita vAyu / oz2ona / de. "hAiDro. khAe~ / gIlAnI likhate haiM ki jo cIz2a isako jIniyAI para AksAiDAI lAikara" yA zIghra pacAtI evaM sUkSma banA detI hai, vaha purAnA "praaksijn"| sirakA, sudAba aura karafsa (ajamoda) haiN| ojonika-Ithara-saMjJA pu0 [aM0 0zonic-ae- astu, usameM inheM DAlakara pkaaeN| jisakI yaha ther ] yaha eka adhika sthAyI yaugika hai, jo abhilASA ho, ki patalA evaM jalIya rakta utpanna ho, pAnI ke sAtha mila jAtA hai| de. "hAiDrojini use cAhie ki aojhaDI khAyA kareM aura jise yAI para pAksAiDAI laaikr"| bhojanoparAMta dhUmrodgAra AtA ho, use bhI isako ojmA-saMjJA strI0 [ saM0 pu. ] (1) zakti / vyavahAra karanA caahiye| zrojhar3I peTa meM adhika tAkata / (2) vega / tez2a caal| ThaharatI hai| isalie jo loga ise khAe~, unheM ojha-saMjJA puM0 [saM0 udara, hiM0 zrojhara ] (1) cAhie ki javArizAta prayoga meM lAte rheN| __ peTa kI thailI / peTa (2)aA~ta / antra / aNtdd'ii| (kha0 a0)| ojhar3I-saMjJA strI0 [hiM0] pazuoM kA eka vizeSa C M ojhara-saMjJA pu0 [saM0 udara, pu. hiM0 shrodr| . aMga, jo unameM bhAmAzaya kA sthAnApana hai| zrojhara ] [strI0 alpA0 zrojharI ] (1) peTa / paryA-zakaMbaH, hajjAra-phrA0 / karza, (2) udara ke bhItara kI vaha thailI, jisameM kirs-10| hj'aarkhaanaa|| khAe hue padArtha bhare rahate haiN| pcaunii| karza, TippaNI-(1) zakaMbaH sahasrakoSayukta zakaMbaH (a.)| haz2ArakhAnaH (phraa0)| samUha ko zromar3I kahate haiN| amIrullugAta ke noTa-pAgura karanevAle jAnavaroM meM yaha prAmAanusAra zrojhar3I jAnavaroM kA medA hai| hakImoM zaya kI pratinidhi hai| pakSiyoM meM isa avayava ke anusAra manuSyoM meM, jisa prakAra medA hai, usI | ko poTA (hausa laH-10) kahate haiM / prakAra pazutroM meM zrojhar3I hai| arabI meM zakaMbaH | ojharI-saMjJA strI0 de0 "aojhr"| ko karza aura haz2ArakhAne ko kibbata kahA| oTa-saMjJA puM. [ deza0 (avadha)] eka prakAra kA karate haiN| vRkSa, jisameM barasAta ke dinoM meM sanada aura
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________ oTa, kaoNmana / 1835 zrodana pIle sugaMdhita phUla tathA tAr3a kI taraha ke phala | or3I-saMjJA strI0 [saM0 strI.] tinii| nIvAra / lagate haiM / ina phaloM ke bhItara cikanA gUdA hotA devadhAnya / uddidhaany-(bN0)| hai aura inakA vyavahAra khaTAI ke rUpa meM hotA pa-0-nIvAra, pror3I (20) / hai| vaidyaka meM yaha phala rucikara, zrama tathA zUla- guNa-zoSaNa karanevAlI, rUkhI, kapha tathA rodhaka aura viSaghna kahA gayA hai| vAyuvarddhaka aura pittanAzaka hai| rAna0 / de. pA0-bhava / bhavya / bhaviSya / bhAvana / "tinnii"| vakta zodhana / lomaka / saMpuTAGga / kusumodara / oDI-kolona-phrAMo eau-de-cologne ] eka (raa0ni0| rAja.), prAvika, supuTAGga, oSTha | peTenTa auSadha / -sN| cAlatA, bhvy-hiN0| cAlana-baM0 / yoga-Aliyam bargemoTa 2 DrAma, Aliyam aTAca jhAr3a, oMTI ce phala-marA0 / oMTaphala. lAimonisa 1 DrA0, Aliyam nairUlI 20 bUMda, karamala-gu0 / cako-phA0 / Garcinia za- prAliyam pArigainI 6 bUMda, Aliyam roz2amerAinI nthochymus, Hook.-le| 20 bUMda, spiriTisa raikTiphikeTasa 20 auMsa, utpattisthAna-kalakattA aura jaganAtha kI aura ekA phlorIz2a prAraMziyAI(tryagnika)1 auMsa / tarafa adhika hotA hai / vi0 de0 "bhvy"| / nirmANa-vidhi-sabako eka sAtha milAleM / oTa, kAmana-[aM. oat, common ] vilA- | oDIlUsa-[phrA~ eaude-luce ] eka peTeNTa yatI jau| auSadha / sarpaviSanArka / de0 "amoniyaa"| oTa-phala-saMjJA puM0 [hiM0] baaluubokhaaraa| oDU-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) japA | adaula oTiGgaNa-[ gu0 ] uTaMgana | ziriyArI / devIphUla / javA kusuma vRkSa / javAphulera gAcha-baM0 oTeGgaNa-prAsA0 ] cAlatA-baM0 / jaasvind-(m0)| rA0ni0 v010| oTo oNpha rojeja-[aM0 otto of roses ] guNa-saMgrAhI aura kezavardhaka hai| bhA0 pU0 ___ gulAba kA atara / de0 "gulAba" / 1 bha. puSpa v0| pAkhAnA pezAbako rokanevAlA oTo DI rojI-[phrAMo otto de rose ] gulAba tathA unheM raJjita karanevAlA hai| rA0ni0 / ___kA atara / de0 "gulAba" / kaTu, uSNa, indralupta (gaMja ) rogamAzaka, viSa, oTo-dila-bahAra-saMjJA puM0 [aM.oTo otto+dila cardi tathA jaMtujanaka hai aura isase sUryopAsanA ____hiM0+bahAra ] gulAba kA itara / de. "gulaab"| kiyA jAtA hai| raa0ni0v010| isakI mAtrA oTha-saMjJA pu0 de0 "otth"| 3 mA hai| oDagI-saMjJA strI0 [deza.] aGkola / ddheraa| or3aka-saMjJA puM. [saM0 pu.] de0 "prodd"| proDa(da)llam-[ mala] (Cerbera-odollam, oDUkAkhyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] aDhaula / Gartn.) dabUra, Dhakura-baM0 / sukanu-marA0 / ____ javApuSpa / rA0 ni0 va0 10 / de0 "prodduu"| phA0I02 bh0| or3a- paryAya-saMjJA puM. [saM0 pu.] sUryakAnta puSpavRkSa / ar3haula / ama0 / de0 "prodduu"| oDa(Dha)hula-saMjJA pu0 de0 "add'hul"| oDU-puSpa-saMjJA puM. [saM0 krI0 ] aDaula / javA oDA-sajJA strI0 [saM0 strI.] ). japA pussp| kusuma / pa0 mu0 / de. "prodduu"| . oDAkhyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] ) | ADU-puSpA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] aDhaula / avAzrar3haula | gur3ahala / vRkSa / vai0 nigha0 / de0 "prodd"| oDi-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zroDikA | zA0 au0 zroD-puSpI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de. "shrodduu"| ko| oDrAkhyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] adaula | rA. oDikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] podd'ii| ni0 va0 10 / de. "prodduu"| oDinA voDiyara-[ le0 odina-Wodier ] or3hana-saMjJA strI0 [hiM0] zror3hAI / zarIra ko vastra ... jiMginI / ajshRnggii| jigin| . . se DhAka ne kA kaary|
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________ nikaa"| or3hanA 1836 onayA or3hanA-saMjJA puM0 [hiM0 ) (1) dehAcchAdana vastra / nolajhiNTI / prArtagala / ca0 ci0 3 a0 canda. (2) bistara kI cahara / tail| Ar3hanI-saMjJA strI0 [hiM0] choTI cahara / pachaurI / odanA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de. "zrodanikA" / ___ yaha triyoM ke kAma AtI hai| prodanAhayA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) mahAoDhAyalaGkaSA-sajJA strI0 [saM0 strI0] gorkhmunnddo| smjhaa| kaMghI / kakahI / rA0ni0 v.4| (2) vai0 nidhH| briyaaraa| khirihittii| vaattyaalk| mada0 zroNi-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) somarasa va01 prastuta karane kA eka pAtra isake do bhAga hote haiN| odanikA-saMjJA0 strI0 [saM0 strI0 ] (1) kaMghI / (2) svarga-martya / pRthvI-AkAza / (3) rakSA mahAsamaGgA / (2)bariyArA / balA | vATyAlaka / karanevAlI zakti / (4) rakSA / rA0ni0 va0 4 / oNI-sajJA strI0 [saM0 strI0 ] de. "shronni'| odanI-saMjJA0 strI0 [saM0 strI0 ] de0 "zrodaoeDu-[ka] ajavAina / oNDakAkhyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] aDhaula / odanIya-vi0 [saM0 tri0] bhatya vastu / khAne yogya rA.ni.va. 10 de0 "shrodd'"| vastu / zrota-sajJA strI0 [hiM0 ] (1) sukha ! vizrAma / odara-saMjJA pu0 de0 "udr"| zrArAma / (2) Alasya / sustii| (3) ava- odalA-prAsA0 ] gulU / gUla / kulu / bali / I0 ziSTAMsa | bacata / (4) lAbha / me00| vi0 [saM0 vi0] (1) atavyApta / bhItara | odA-vi0 [saM0 uda-jala ] gIlA / nama / tara / bharA huA / (2) bunA huA / (3) kapar3e ke odi (Di ) yara- tA0] jiMginI | jinana / tAne kA sUta / zrodiya-maram- tA0 ] jigana / jiMganI / (odinaotA-[ yU0 ] kAna / krnn| wodier, Roxb.) otAmUnI-[10] vanapostA / jNgliipostaa| odI-marA0 ] amalavela / gIdaDa-drAka / amalozrotu-saMjJA strI0 [saM0 pu, strI0 ] (1) biDAla / lavA / billI / ama0 / (2) banaviDAla / jaMgalI billo| odI-pharunasa-[yU0 ] bhaMga | siddhI / vijayA / vai0 nigha0 / AMdomana-[?] ajJAta / zrotudbhavA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] muzmabilAva / | oduvana-[tA0] (Cleistan thus-collinus, uda-bilAva / udaviDAla / ___Benth.) zroda-saMjJA puM. [saM0 pu.] anna / anAja / oddimAnu-te. ] jigata / ginI / de0 "prodiya saMjJA pu. [ saM0 uda-jala ] nmii| tarI / mrm"| gIlApana / sIla / zrodhas-saMjJA pu0 [saM0 kI ] pazu-stana / thana / vi0 gIlA | tara / nama | onayA-[yU.] eka bUTo kA nicor3a, jisake paricaya [te. ] uudugddii| ke saMbandha meM bahuta matabheda hai / (1) kiso-kisI odana-saMjJA puM0 [saM0 pu.](1)adbhava siktha / ke mata se yaha "mAmIsA" kA nicor3a hai| (2) yaha mA~r3a ityAdi se bhArI hotA hai| vA. TI. kisI-kisI ke anusAra yaha khAlIduniyUna syAha" hemA0 / (2) yvaasikaa| . (kAlI haldI)kA nicor3a hai| (3) matAntara saMjJA puM. [saM0 bI0] (1) pakA huA se yaha 'anAg2Alusa" mAdA kA nicor3a hai / (4) cAvala / bhAta / pa0 mu0 / (2) anna | anAja / apara matAnusAra yaha kAle poste kA usArA rA0ni0 va. 20 | sA. kau0 jva0 vli| (nicor3a) hai / (5) eka vanaspati kA usArA / modanapAko saMjJA pu0 [saM0 pu.] nIla kaTasaraiyA / yaha apharIkA ke deza meM mitra ke samIpa hotI hai|
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________ osUtolayUna 1837 ondi yaha "usArA mAmIsA" ke usAre kI taraha hotA yaugika hai / astu, isakA zabdArtha mAdhvI madya hai| isake patte "tarahatez2aka" ke pattoM kI taraha hayA: para yUnAnI bhASA meM zahada ke zarbata kA hote haiM / kiMtu inameM aise chidra hote haiM jo dekhane nAma hai / isake prastuta karane kI vidhi yaha haise kITa bhazita kI taraha jJAta hote haiN| unameM rasa purAnI madirA 2 bhAga, zahada 1 bhAga-ina donoM evaM pArdratA kA abhAva hotA hai| ataeva kucha ko milAkara kvadhita karate haiN| jaba cAzatI ho sUkhane se pratIta hote haiM aura kiMcinmAtra dAba jAtI hai / taba utAra lete haiM aura yahI uttama hai| se TaTa jAte haiM | puSpa kezara kI taraha kA pIle raMga kabhI aMgUra ke rasa ko zahada ke sAtha kvathita kara kA hotA hai / parantu yaha kezara ke duSpa se bar3A hotA cAzanI kara lete haiN| hai| aise hI anya aneka vibhinna mata haiM, jinakA prakRti-dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa hai yahA~ ullekha karanA ucita nahIM jAna pdd'taa| yA prathama kakSA meM rUkSa hai| tAtparya yaha ki yaha eka saMdigdha evaM anizcita guNa-dharma-yaha zothavilInakartA, rodhoddhAajJAta auSadha hai / prakRti-tRtIya kakSA meM uSNa Taka aura malAvarodhanivAraka hai tathA pAkhAnA aura dvitIya meM rUkSa hai| khulakara lAtA hai| isase pezAba bhI adhika hotA guNa-dharma-yaha auSadha atyaMta tIvra hai, jo pravAha hai / yadi bhojanoparA~ta isakA sevana kare, to utpanna karatI hai| ise kha kI aisI auSadhiyoM zrAmAzaya ko hAni pahu~catA hai / kyoMki pAcana ke meM,ji.nase netragata maloM kA utsarga abhipreta hotA nizcita samaya se pUrva hI khAdya zrAma zaya se hai, yojita karate haiN| isase dhudha jAtI rahatI hai / nIce utara jAtA hai / isako bhojana karane se pUrva yaha damA aura salAqa bAvAmanI(Blepharitis) sevana karane se yaha bhUkha banda karadetA hai aura phira ko dUra karatA hai / isameM tIkSaNatA adhika hone ke bhUkha paidA karatA hai / dUsarI bhA~ti jo zarbata prastuta kAraNa, isako akele vyavahAra meM lAnA varjita hai / kiyA jAtA hai vaha svacchatA utpanna karane evaM kI taraha kI eka buuttii| doSa pAcana meM prabalatara hotA hai| yadi mulAyama anUtIlUna / dasta pAnA iSTa ho, to pakAyA huA aMgUra kA onUdekI-[ ? ] asadula adasa / rasa 6 bhAga, zahada 1 bhAga, donoM milAkara onUbarukhiyA-[yU0] ) zItala karala aura punaH sevana karAe~ / yaha onUbarUkhIsa-yU.] eka vanaspati, jisakI jitanA purAnA hotA jAyagA, utanI hI dasta lAne kI zakti kama hotI jaaygii| yaha zarbata pattI masUra kI pattI kI taraha hotI hai| isakA uSNa prakRti vAloM ko hAnikara aura zItala tanA eka bAlizta U~cA hotA hai| phUla kAlApana liye lAla aura jar3a choTI hotI hai| yaha zrAdraM prakRti ko sAtmya hotA hai / (kha0 a0)| bhUmi meM utpanna hotI hai / yaha srotoM ko prastArita | oneI-saMjJA strI. [ ? ] khasa / uzIra / karatI hai| isakA lepa kSatoM ko lAbhakArI hai, | onegara-[aM0 onager ] [bahu0 aonegarsa, pronevizeSakara sadyaH jAta kSatoM ko / isako kucalakara grAi ) [ yU0 aAnagrosa ] (onosa-gadahA+ani jaitUna ke tela ke sAtha zarIra para malane se pasInA yUsa-jaGgalI) jaGgalI gardabha bheda / zrAne lagatA hai| isI prakAra isake sUkhe aMgoM ko onomA-[ yU0 ratanajota / mAliza se bhI sveda kA pravartana hotA hai| isako zronosAliyUsa-[yU0 ] krphsulmaa| madya ke sAtha pIne se rukA huzrA pezAba khula jAtA| zrAnAsmA-de0"zrAnAsmA" / hai| isase atisAra baMda ho jAtA hai| zrontarIsA- yU0] chatrikA / zilIndhra / khumbii| onU (tU) mAlI- yU0 ] eka prakAra kI madirA, ondana-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] (1) maGgala / (2) jo zarAba aura zuddha madhu se taiyAra hotI hai| kaniSTha / zronUmAlI zronU-madya aura mAlI=( madhu) kA ondi-[ bara0 ] naarikel| nAriyala /
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAna / opa 1838 auphelikaesiDa opa-saMjJA pu0 [hiM0 kri0 pAnA ] vamana / opiyam-sma - aM0 opium-smyrna ] de. pokaaii| "aphyUna smaa"| . propaga-baM0] apAmArga / circiTA / opiyAmIna-[ aM0 opiamine ] de. "propie. oparA saMjJA pu0 [saM0 pu0 ] (1) zirobhUSaNa / miin"| julpha / (2)zRGga / siiNg| opuziyA-DAilIniyAI-le. opuntia dillopienIna-[ aM0 opia nine ) ahiphena kA __enii, Haw.] nAgaphanI / nAgaphaNa / sata / opuziyA-TUnA-[ le0 opuntia-tuna ] paudhA opiyam-aM0 opium ] [ yU0 zropiyUna-poste vizeSa / kA rasa, proposa (rasa) kA saMkSipta rUpa] opena-hemarsa-lAikara-kAlophillAI-eTa-palasiTillAahiphena / aphIma | [ le0 oppen-hemer's liquor caulopiyam-AbakArI-[aM0 opium-abkari] phylli etpulsatilla ] eka yoga, jisameM palsATillA aura kAlophillIna donoM saMmizrita hote __ aphyUna bhaabkaarii| haiM / de0 "palsATillA" / opiyam-ailphalAiDa- aM0 opium-alka opona-[aM. opon] mApiyArahita aAmnopona _loid ] ahiphena ke haarod|| kA nAma / de0 "zrAmnopona" / opiyam-khAnadeza- aM0 opium-khan opopenaiksa-zironiyam-[ le. opopanax desh ] khAnadeza meM honevAlI aphiim|| ____chironium, Koch.] jAvazIra / opiyam-TarkI-aM0 opium-turkey] afyUna | oposerIbIna-[aM. opocerebrin] pAhalsa turkii| de0 "anyUna smaa"| serobIna / opiyam-dUdhI-[aM0 opium-dudhi ] dUdhI opossama-saMjJA puM. [aM. opossum ] dakSiNI __ aphIma / opiyam-paTanA-[aM. opium-patna ] paTane amerikA meM rahanevAlI billI kI taraha kA eka jNtu| .. kI aphiim| yaha kaI prakAra kA hotA hai| ophaqalasa-[ yU0 ] baartNg| Apiyam-pAsayana- adeg opium.persian | zro(U phargya na-[yU0 ] phraphyU'na / .. afyUna phaarsii| o(U)phArIkUna-[yU.] cor3a kA goMda / hUfArIopiyam-mASTara-[ aM. opium-plaster ]| kUna / ahiphena prastara / de0 "afyUna kA pnnstr"| ophiksilIna-[aM0 ophioxylin ] choTI opiyam-banArasa-[aM* opium-benares ] ___caMdana kA sata | dhavalabaruA kA sata / banArasI aphIma / kAzI meM honevAlI aniim| ophiyAksIlona-sarpaNTinam- le. ophioxyopiyam-bihAra-[aM. opium-bihar ] vihAra ___lon-serpentinum ] candrikA / dhavala meM honevAlI aphIma / biravA | choTA caaNd-bN0| . opiyama-mAlavA-[ opium-malwa ] mAlavA zrophiorahAijAmaGgoja-[ le. ophiorrhizameM hone vAlo aphiim| __mungos, Linn.] sarahaTI / srpaakssii| opiyam-meDisinala-[aM. opium-medici gNdhnaakulii| ___nal ] auSadha meM bartI jAnevAlI aphiim| / ophImUnadAsa-[yU0 ] aprasiddha-bUTI / opiyam-levATa-[ opium-levant ] de. ofImUnasa-[yU0 ] g2Aphisa / ___ "afyUnasmA " / ophImUbajAsa-yU.] ajJAta / opiyam-siMdha-[ opium-sindh ] siMdha dezIya auphelika esiDa-[aM. ophelie-acid ] kiraaaphiim| / tAmla / de0 "ciraaytaa"|. ....
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________ propheliyA 1836 zrolacI propheliyA -[ o ophelia ] de0 "pheliyA" / phalUsa - [ zra0 ] zrA~kha ke nAsUra kI vaha prArambhika avasthA, jabaki vaha vidIrNa na huA ho / g2a / phisculA-laikrimelisa (Fistula-lachri malis ) - zraM. / zrorAijA - seTAivA - [ le0 oryza-sativa Linn.] ( l'addy ) dhAna | oraoNksilam-iNDikam - [ le0 oroxylum-indicum, Vent. ] aralu / sonApAThA / zyonAka | obi (pi)yAnusa -[ yU0] eka prakAra kA bAbUnA / origainam -[ aM0 origanum ] de0 "Ara gainam" / sobhala / rittAmarai - [ tA0 ] ratanapuSaM / ratanapuruSa - de0 / bula - [paM0] jaMgalI pAlaka / banapAlaka-baM0 / zramattInIra- [ tA0 ] omadrAvakam [te0 zraka ajavAyana | zramatI - [ te0 ] ajavAyana / zramamu - [ te0 ] ajavAina / zramamuku [te0 ] ( 1 ) ajavAyana kA patA / ( 2 ) paMjIrI kA pAta | sItA kI paMjIrI / aja vAyana kA pattA-da0 / mam - [ tA0, siM0] ajavAina | zramam -sATa -[ oomam-plant ] ajavAina kA paudhA / zramam vATara- [ 0 omam-water ] zrarka ajavAina / maloTI - [ baM0] zramarUla | cAMgerI / zrabhlauTI / omAja - [ tu0 ] amlatArahita soyyAna / isako zabavA bhI kahate haiM / zramArIqA -[ yU0 . ] anIsUna / mAlI - [yU . ] zahada se banI ho | reDa - [ nepA* ] reMDa | eraNDa vRkSa / orora (la) -[ baM0] arahara / zrAr3hakI | - [ baM0 ] sundariGgana -- ur3i / o-saMjJA pu deza ] eka prakAra kA bahuta lambA vA~sa jo AsAma aura brahmA meM hotA hai / isakI U~cAI 120 phuTa taka kI hotI hai aura gherA 25-30 iJca / vaha zarAba jo kevala pAnI aura zrola -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] sUrana / jimIkanda / zrola gAcha - baM0 / 20 mA0 | bhA0 pU0 1 bha0 / guNa- zragnikara, kaphanAzaka, rucikAraka, halakA aura arza meM pathya hai / grAmyakanda doSakAraka hotA hai / rA0 ni0 / de0 " sUrana" / vi0 [saM0 kri0 ] zrAdra / gIlA / zradI | me0 ladvika / mAsiyAnA - [?] z2aradAlU / mizamiza / zram - [ kanA0 ] ajavAina / zrambA - marA0 ] zrajJAta / zromlu -[ lAhau0 ] bIsa / zalakaTa- paM0 / (Myric orUjA- }[ yU0 ] cAbala / Sa - [ kA0 ] jigana / jiMganI / rUjA - [ yU0 ] cAvala / zrarUsa - [ phrA0 ] zrabhala | hAUbera / orekI -[ zraM0 oracle, garden] saramaka | ara germanica, Dese.) / - [ baM0] bambUsA brANDesiyAI-le 2 / kratAna | maluva / o(oN)reJja -[ zraM0 orange ][ a0 nAraa ] nAraMga | nAgaraMga | ola - [ bihAra ] de0 " zrola" / [ zraMo ore] [saM0 zrAyasa dhAtu ] kaccI olaH - [ ? ] jalIda - ( a 0 ) / tagraguz2A. laH (phrA0 ) / dhAtu / upadhAtu / raMgoTaMga-saMjJA puM0 [ malA0 zrIraMga = manuSya +UTana = ] sumAtrA aura boraniyo zrAdi dvIpoM meM rahanevAlA eka prakAra kA baMdara vA banamAnuSa / yaha cAra phuTa U~cA hotA hai / gaDDa-paM0 / Ala (lla) kanda - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) sUrana / jimIkanda / 20 mA0 / ( 2 ) jaMgalI sUrana / vanaula / pAnIya bhakravaTI / orahA - saMjJA puM0 de0 " horahA " / olacI saMjJA strI0 [saM0 zrAlu ] AlUbAlU nAmaka vRkSa kA phala | gilAsa / iM0 me0 prA0 /
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________ zraka-tambola zrolaka-tambola-de0 "ulaTa kaMbala" / ola-maruthu - [ tA0 ] kiMjala ( marA0 ) / olA - saMjJA puM0 [saM0 upala ] ( 1 ) girate huye meha ke jame huye gole / patthara, binaurI, binaulI, indropala - hiM0 / barSopala - saM0 / zrama0 / tagrag2a z2A. laH, saMgacaH ( phrA0 ) / jalIda, barUdagurAba, garbAna, ivnain Ama - ( 2 ) / kanz2ulU lug2Ata meM "habbula-g2amAma" likhA hai| hela (Hail ) ( zraM0 ) / 1840 varNana - ina goloM ke bIca meM barpha kI kar3I guThalI sI hotI hai, jisake Upara mulAyama barfa kI taha hotI hai / ye kaI AkAra ke girate haiN| inake girane kA samaya prAyaH zizira aura vasanta hai / TippaNI - mujariMbAta phiraMgI meM fArasI bhASA meM likhA hai ki jaba vA vAyu meM jAte haiM, taba sardI kI pratikriyA dvArA sAMdra hokara meha ke bU~doM ke rUpa meM pariNata hojAte haiM / yadi girate samaya usameM sardI adhika huI to ve hI ThiThura kara zrole bana jAte haiM.......... ityAdi / prakRti - zItala aura tara, kabhI (bila) / isase garmI tathA qhuzkI bhI pragaTa hotI hai| guNadharma - prAyaH sabhI guNoM meM barfa ke samAna haiM aura usase adhika guru haiM / yaha bUr3hoM ko asA tmya hai / isakA pAnI uSNatA janita daMtazUla ke lie lAbhakArI hai / yadi kaMTha meM joMka cipaTa jAya, to usake lie bhI guNakArI hai| gheghA ke roga meM ise kapar3e para phailAkara rogI kI gardana para bA~dhane se upakAra hotA hai / gheghA kI sUjana utara jAtI hai / kiMtu, isase atyadhika vedanA evaM pradAha hotA hai / jale hue sthAna para malane se darda aura pradAha nivRtta hotI hai / zrolA lekara prathama use z2amIna para DAla deM, jisameM vaha galakara pAnI hojAya / punaH usa sthAna kI miTTI lekara phor3e para maleM, to darda evaM pradAha dUra hotA hai / yadi usa miTTI kI golI banAkara sukhA leM aura zrAvazyakatA hone para usako pAnI meM bhigokara lepa kareM, to bhI prabhAva hotA hai / eka pustaka meM likhA hai ki yadi zrole kI miTTI pIsakara jalane ke kAraNa oleta (lI) kira utpanna huye cata para chir3akeM, to durgandhita mAMsa ko dUra kara detI hai | aura zuddha mAMsAGka ra utpanna karatI hai / isake liye koI bhI anya vastu isase adhika guNakArI nhiiN| kiMtu yaha dhyAna rahe, ki adhika mAMsa na jamajAya / jale huye kSata ko zrole ke pAnI se dhonA bhI hitakArI hai / isake khAne ne khA~sI paidA hotI hai, vizeSakara usa manuSya ko, jisake zrAmAzaya meM zaitya kA prAdhAnya hotA hai / uSNa prakRti ke paTThoM aura pAcana zakti ko bala pradAna karatA hai / pipAsAjanaka bhI hai| (2) misrI ke bane huye laDDU, jinheM garmI ke dinoM meM gholakara piyA jAtA hai / zrathavA safeda zarkarA ko jala meM ghola kara aMDe kI saphedI yA dUdha 'kI bhAga se sAfa karake tIna bAra pakAkara gole banA lete haiM / inheM hI zrole ke laDDU kahate haiM | kaMda mukarrara ( fA0 ) / ablUja - ( a ) / prakRti - prathama kakSA meM uSNa hai| kisI-kisI kA aisA vicAra hai, ki yaha khA~r3a se adhika uSNa hai| guNa- khA~r3a se adhika g2alIz2a (gAr3hA) hai| khA~sI, . vakSaHzUla aura dameko lAbhakArI hai / isase khulakara malotsarga hotA hai / yaha garbhAzaya aura zrA~ta kI sardI kA nivAraNa karatA hai / lAiva - [ olive ] de0 " prAli " oliyA (e) eDara - [ "aliyANDara" / oliyAtiyUma - [ yU0] mu0 zra0 / 0 oleander ] de0 oliMdazroliMda aTTa olIbenam - [ benam" / eka prakAra kA kar3A / oliyAtUma - [ yU0] aMgUra kI beM I FOT jhAr3a | [ saM . ] gu MjA | buMghaco | . 0 olibanum ] de0 " zrAli lasUna - [ yU0] sevAra / zaivAla | kAI / oluta candala -[ baM0 ] nATa kA bacchanAga / olena ( lI ) kiraita - ( marA0 ] kalafanAtha- da0 / kAlomegha - baM0 / yavatikkA-saM0 /
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________ bholena cAhA 1841 SajanIkaraNa nacAhA - [ marA0] agiyA / agina ghAsa | gaMdha zravarI - [ zraM0 ovary ] Dimba koSa / strI-bIja benA - baM0 / koSa / zrolaiksa-nAnA - [ le0 lax nana ] merotrameta- ovala - vi [ zraM0 oval ] araDAkAra / saMtA0 / - lIDa kaiziyA - [ zraM0 cassia ] eka paudhA | laiksa skaiMDeMsa - [ 0 olax-scandens, Roxb. ] dhiniyAno - hiM0 / haradulI - bamba0 kokoara-vaM0 / / | ovala lIDa- rojaberI -[ zraM0 _ oval leavedroseberry ] eka paudhA / AMvalI - [ marA0 ] maulasarI / vakula / ovA - [ le0 ova ] [ e0 va0 zrotram ] [ alpA* nyUla ] ( 1 ) strI-jIja koSa / Dimba / ( 2 ) olDamainsa bIyarDa--[ zraM0 old-man's beard] (chionanthus-virgin.ca) colDena laiNDiyA-amboTA - [ le0 o donlan - dia-umbellata, Linn.] ciravala / surabulI - baM0 / olDenalairiiyA-aleTA - [ le0 oldenlandiaalata. ] gaMdhaprasAraNI / gandhAlI latA / gaMdhala pAtA aM0 / zrolDena laiNDiyA-kArimbomA -[ le oldenla ndia-corymbosa, Linn.] pittapApapar3A / trapaTa | zrolDena | eDayA- kriSTelAina - [ zraM0 oldenlandia-chrystalline, Roxb ] paMkaH / bolDena laiNDiyA kriyelInA - [ le0 olden lan dia-chrystallina, Roxb.] paMkaH / oolDenalaiNDiyA-TU-phlAvarDa' -[ zraM0oldenlan dia two flowered] khetraapdd'aa| kSetraparpaTa | olDenalaiNDiyA - DiphyujA - [ le0 _oldenland ia-diffusa, Roxb. ] eka vanaspati / aolDenalaiNDiyA - bAiphlorA - [ le0 oldenlan. dia, biflora Roxb. ] pittpaapdd'aa| kheta pApar3A / kSetraparpaTa | oNlDenalaiNDiyA-laimbreTA - [ le0 oldenlandialambata ] cira | AlDenalaiNDiyA- hasiyA - [ le0 _oldenlandia-herbacea ] pittapApar3A / papeTa / olDanalaiNDiyA-heniyAI [ le0 _oldenlandia-heynei, Hk.] noMganam - pillu - mada0 | lla - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] de0 "zrIla" / lakanda saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] de0 "olknd"| ovam-[ le0 ovum ] de0 "zrovA" / 13 phA0 oval-leaved - aNDA / ajavAina - marA0 / vis - [ leo ovis ] bher3a | meSa / oveTa-vi [ zraM0 ovate ] aNDAkAra / overiyana sansa sa [ zraM0 ovarian-substance ] DimvAzaya kA sata / ovogala - [ zraM0 ovogal ] eka prakAra kA svAda varjita sabz2ImAyala cUrNa, jo albyUmena ke sAtha pitta ko yojita karane se prastuta hotA hai / | mAtrA - 15 grena ( 7 rattI ) / yaha paittIya lavaNoM kI pratinidhi svarUpa zrAMtrIya zrajIrNa, pittAzmarI aura malAvarodha zrAdi rogoM meM vyavahRta hotA hai| ovope.gena- zraM ovoferrin] lauha miti eka DAkTarI auSadha / ise zrayanaM viTelIna ( Iron-vitellin ) bhI kahate haiM / de0 "lohA " / volesIthIna - [ 0 ovolecithin ] de0 "lesIdhIna" / ovyUla -[ 0 ovule] [ zrovam kA zralpA0 rUpa ] ( 1 ) bIja / ( 2 ) strI-vIja koSa / Dimba / oSa-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] dAha / jalana / pradAha / paryyA0 - proSa / loSa / zrama0 bharata / zroSajana - saMjJA strI0 [saM0 arvAcIna rasAyanazAstra ke anusAra eka vAyavIya maulika tatva / USmajana / Oxygen. oSajanIkaraNa - saMjJA pu N0 [saM0] eka rAsAyanika kriyA, jisameM zrISajana gaisa kisI aura padArtha se saMyoga karatI hai / isa padArtha aura zroSajana ke
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________ oSaraNa(-Ni). 1842 oSadhi yathA, "yenatvAMkhanate brahmA yenendro ye na kezavaH / te nAhatvAMkhaniSyAmi siddhiM kuru mahauSadhi" / rA0ni0, dhanva ni0 pariziSTe / __ grahaNa-vidhi-zAstra meM kisI proSadhike grahaNa karane meM jaiso AjJA ho uso ke anusAra use grahaNa karanA ucita hai / jahA~ zAstra ne mauna dhAraNa kiyA ho, vahA~ paribhASA ke anusAra kArya karanA cAhie / kahA hai-"nirdezaH zrUyate tantre dravyANAM yatra yAdRzaH / tAdRzaH saMvidhAtavya zAstrAbhAve prasi . rAsAyanika saMyoga se nae padArtha bana jAte haiN| (Oxidation.) oSaNa(-Ni)-saMjJA puM. [saM0 pu.] kaTukarasa / | caraparA rasa / mAla / he. c0| oSaNI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) eka prakAra kA zAka / purAtizAka / purtishk-bN0| guNa-kapha-vAyunAzaka / rAja. / (2) punarnavA / gadahapuranA / oSadha-saMjJA strI. [saM0 kI. ] auSadha / dvaa|| oSadhi-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) paudhe jo ekabAra phalakara sUkha jAte haiN| paudhe, jo phala pakane taka hI rahate haiN| phalapAkAMtavRkSAdi / jaise, dhAna, gehU~, java, kalAya ityAdi / he0 ca0 / (2) dravya / noTa-Ayurveda ke anusAra auSadhIya dravya do prakAra ke hote haiM (1) sthAvara aura (2) jaMgama / inameM sthAvara ke punaH cAra bheda hote haiN| (1) vanaspati, (2) vRkSa, (3) vIrut aura (4) oSadhi / inameM se jinameM binA phUla Ae phala lageM, ve vanaspati kahalAte haiN| puSpaphalavAn ko vRkSa, pratAna vistAra karanevAlA ko latA vA / vIrut aura phala-pAkaniSThAvAle ko arthAt jo ekahI bAra pa.la kara sUkha jAne hai "oSadhi" kahate haiM / jaGgama-dravya bhI cAra prakAra ke hote haiN| (1) jarAyuja arthAt jarAyu se utpanna honevAle jaise, pazu, manuSya aura vyaalaadi| (2) aMDaja arthAt aMDe se paidA honevaale| jaise, patI, sA~pa aura sarIsRpa prabhRti / (3) svedaja arthAt, sveda (pasInA ) se utpanna honevAle / jaise, kRmi, kITa, jUM. khaTamala ityaadi| (4) udbhija arthAt bhUmi phor3a kara nikalanevAle / jaise, meDhaka aadi| (su. sU0 1 a.)| (3) vanaspati / jar3I bUTI, jo davA meM kAma aaeN| oSadhi-khanana-maMtra-zroSadhiyoM ke khanane kA maMtra / jaise, "yenatvAM khanate brahmA yenatvAM khanate bhRguH yenendro yena varuNodyapacakramake rAvaH // te nAhaMtvAM khaniSyAmisiddhiM kuru mhaussdhiH"| kisokisI grantha meM isa prakAra kA bhI pATha milatA hai| sAdhAraNa-vidhi-sAdhAraNataH dhanva (marubhUmi) aura jAMgala deza ke lakSaNoM se yukta deza meM utpanna huI, vikArazUnya, koTAdirahita, vIrya yuka oSadhi uttara dizA evaM pavitra sthAna se grahaNa karanI cAhiye / yathA-"dhanva sAdhAraNe deze mRdAvuttarataH zucau / avaikRtaM nAnAkrAntaM savIrya grAhyamauSadham" // niSiddhauSadhi-devatAlaya, bAmI, kue~ ke pAsa, rAste aura zmazAna meM utpanna huI tathA asanaya be mausama aura vRkSoM ke chAyA meM utpanna huI, ucita pariNAma se kama athavA adhika dIrca aura purAnI tathA jala, agni, aura kIr3oM se vikRta zroSadhi phaladAyaka nahIM hotii| sthAna-bheda se guNa-bheda-vindhya Adi parvata Agneya guNavAle aura himAlayAdi saumya guNavAle haiN| ataeva unameM utpanna honevAlI oSadhiyA~ bhI yathAkrama Agneya aura saumya guNavAlo hotI haiN| cikitsA-kAla meM ina sabhI bAtoM para dhyAna rakhakara oSadhi kA vyavahAra karanA caahie| __ kAlabheda se oSadhi-grahaNasamasta kAryoM ke lie rasa yukta oSadhiyA~ zarad Rtu meM grahaNa karanI cAhie, parantu vamana aura virecana kI oSadhiyA~ vasaMta Rtu ke anta meM grahaNa karanI caahie| yathA-"zaradyakhila karmArthaM grAhyaM sarasa mauSadham / vireka vamanArthaM ca vasantAnte smaahret"| vijJa vaiTa kA kartavya hai ki oSadhiyoM ke mUla zizira Rtu meM, patra grISma Rtu meM, chAla barSA
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________ oSadhi 1843 oSadhi gaNa Rtu meM, kanda vasanta meM dUdha zarad Rtu meM, sAra hemanta-Rtu meM aura phala evaM phUla jisa Rtu meM utpanna hoM, unheM usI meM grahaNa kreN| yathA-"mUlAni ziziregrodho patraM vrssaavsntyoH| svakvandI zaradikSIraM yatha kusumaMphalam // hemAnte sAramoSadhyA gRhaNIyAt kuzalo bhissk"| ___ Adra-auSadhi-nimna aoSadhiyA~ sadaiva gIlI avasthA meM hI grahaNa karanA cAhie aura inakA parimANa dviguNa na karanA cAhiye: (1) ahasA, (2) nIma, (3 paTola, (4) ketako, (5) valA (khireTo), (6) peThA, (7) satAvara, (8) punarnavA, (6) kur3e kI chAla (1.) asagaMdha, (11) gandha prasAriNI (12) nAgavalA, (13) kaTasaraiyA, (14) gUgula, (15) hIMga, (16) AdI pora(17) Ikha se bane hue kaThina padArtha (rAba, bhitrI ityaadi)| yathA-"vAsA nimbapaTola ketakibalA kuSmANDa kandAvarI / varSAbhUkuTajAzvagandha sahitAstAH pUti gandhAmRtA / mAMsaM nAgavalA sahAcara purohiGvAdra ke nityazaH / grAhyAstatkSaNameva na dviguNitA yecekssujaataaghnaaH"| purAtana-dravya-cikitsA karma meM ghRta, gur3a, zahada, dhaniyA~ pIpala aura vAyabiDaGga-inheM sadA purAnA lenA caahie| dravyAGga-grahaNa-khadirAdi vRkSoM kA sAra, nimbakAdi ko chAla, dADima zrAdi ke phala, aura paTolAdi ke patra grahaNa karanA caahiye| matAntara se-var3a zrAdi vRkSoM kI tvacA, vijayasAra Adi kA sAra, tAlIzAdi ke patra, | aura triphalAdi ke phala grahaNa karanA caahie| jina vRkSoM kI jaDa adhika moTI ho unakA samasta aGga kAma meM lAnA caahie| vi.de. "shrodbhi-drvy"| sAmAnya-vidhi-yadi spaSTa varNana na ho to "pAtra" kA artha miTTI kA pAtra, "utpala" kA nIlotpala aura "zakRdrasa" kA artha gAya ke gobara kA rasa samajhanA caahie| evaM "candana" zabda se lAla candana, "sarSapa" se sapheda sarasoM "lavaNa" se seMdhAnamaka aura "mUtra", dUdha tathA ghI se kramaza: gomUtra,godugdha aura goghRta samajhanA caahiye| dUdha, mUtra aura purIgha (gobara) pazu kA zrAhAra paca jAne para grahaNa karanA caahie| pratinidhi-yadi kisI yoga meM koI dravya na prApta ho to usake sthAna meM usI dravya ke tulya guNa rakhanevAle drajya grahaNa kreN| yathA-"kadAcid dravyamekaM vA yoge yatra na labhyate / tattadravya guNayutaM dravyaM parivartena rahyo" / punaH__yadi kisI yoga meM eka hI opadhi dobAra likhI ho, to use dviguNa parimANa meM leN| yathA--"ekamapyAra, yoge ysminytpunrucyte| mAnato dviguNaM prokaM tadravya'tatva drshibhiH"| yadi kisI prayoga meM koI zroSadhi rogI ke lie hAnikAraka hotI ho.to use usa yoga meM se alaga krdeN| isI prakAra yadi koI oSadhi rogI ke lie hitakArI ho, to vaha yoga meM na hone para bhI DAlI jA sakatI hai| yathA-"vyAdhezyaka yadvyaM gaNokkamapitat tyajet / anukramapi yukta yadyojayettatrabudhaiH / " ___ cUrNa, sneha, Asava aura avaleha meM prAyaH zvetacandana aura kapAya tathA lepa meM prAyaH lAla candana kA vyavahAra kiyA jAtA hai| ___ yadi samaya na nirdiSTha ho, to prAta:kAla, oSadhi kA aMga jJAta na hone para mUla (jar3a) bhAga na hone para samabhAga, pAtra na kahA ho to miTTI kA 'pAtra" aura drava padArtha kA nAma na batalAyA gayA ho to "jala" tathA tela kA nAma na kahA . ho to tila kA taila grahaNa karanA caahie| yadi kisI yoga meM koI oSadhi prApta na ho to usake sthAna meM usake samAna guNavAlI anya zroSadhi kA grahaNa kreN| . oSadhi gaNa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] rAsAyanika zroSadhiyoM kA gaNa / isa gaNa kI oSadhiyA~ soma ke samAna vIryavAlI hotI haiM auramahauSadhi nAma se suvikhyAta haiN| zAstra meM inakA soma ke sadRza hI kriyA aura stavana kA ullekha milatA hai| auSadhopayogI katipaya oSadhi ke vizeSa bakSaNoM ko
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________ oSadhi ga 1844 dhyAna meM rakhakara AcArya suzruta ne unakA nAma bheda kiyA hai / ye aThAraha prakAra kI kahI gaI haiM / jaise - ( 1 ) zrajagarI, (2) zveta kApotI, (3) kRSNakApotI, (4) gonasI, (5) vArAhI, (6) kanyA, ( 7 ) chatrA, ( 8 ) zraticchatrA, ( ) kareNu, 10) zrajA ( 11 ) cakrakA ( 12 ) zrAdityaparNI, (13) brahmasuvacalA, (14) zrAvaNI, (15) mahAzrAvaNI, ( 16 ) golomI, (17) ajalo kI aura (18) mahAvegotratI / inake lakSaNa isa prakAra haiM ( 1 ) ajagaro - yaha kapila varNa kI vicitra maNDaloM se yukta, sarpAbhA aura paMcapatrayuka hotI hai / yaha parimANa meM pA~ca muTThI pramANa kI hotI hai / (2) zveta kApatI - yaha patrazUnya, sone kI prabhA prabhA kI, sarpAkAra aura prAntadeza meM ma hotI hai| isakI jar3a do aMgula kI hotI hai| (3) kRSNa kApotI - yaha tIrayukra, roiyoM se vyApta, mRdu, rasa aura rUpa meM Ikha ke tulya hotI hai / / yaha kRSNamaNDala (4) gonasI - isameM kevala do hI patte hote haiM / jar3a isakI ruNa hotI yukta, aratni parimita aura gonasAkRti ( go nAsikAkRti) kI hotI hai / ( 5 ) vArAhI - sarpAkAra aura kaMdasaMbhava zrI saMjJA hai / (6) kanyA - manorama zrAkRti kI, morapaMkhI ke sadRza bAraha pattoM se yukra, kandopanna aura suvarNa kI taraha pIle dUdha kI oSadhi kI 'kanyA' saMjJA hai| ( 7 ) chatrA - eka patrayukta, mahAvIrya aura aMjana kI taraha kRSNavarNa kI zroSadhi kA nAma 'chatrA' hai| (8) aticchatrA - kaMda- saMbhava aura rakSobhaya vinAzaka zradhi kI 'praticchatrA' saMjJA hai / chatrA aura praticchatrA ye donoM jarA-mRtyu nivAriNI aura AkAra-prakAra meM zveta kApotI ke tulya hotI haiM / oSadhi gae. ( 6 ) kareNu - -yaha zroSadhi atizaya kSIrayuka hotI hai, jisameM hastikarNa palAsa kI taraha do patte hote haiM / isakI jar3a hAthI kI AkRti jaisI hotI hai / ( 10 ajA - isa mahauSadhi ke cupa hote haiM, jisaneM dUdha hotA hai aura yaha zaMkha, kuMda aura caMdramA kI taraha pAMDurazveta varNa kI hotI hai / isakI jar3a bakarI ke dhana kI prAkRti kI hotI hai| ( 11 ) cakrakA - yaha zveta varNa kI vicitra puSpayukta hotI hai / isa oSadhi kA khupa kAkAdanI kI taraha hotA hai / yaha jarA-mRtyu kA nivAraNa karanevAlI hai / (12) AdityanI - yaha prazasta mUlayukra ( mUlinI) hotI hai aura isameM atyanta komala sundara varNa ke pA~ca patte hote haiM / jidhara jidhara ko sUraja ghUmate jAte haiM, yaha bhI sadA usI ra ko ghUmatI jAtI haiM / (13) brahma suvarcalA - yaha sone ke raMga kI are aura padminItulya hotI hai, jo pAnI ke kinAre cAroM ora cakkara lagAtI hai| (14) zrAvaNI - isakA kSupa aratni zrarthAt muSTikA pramANa kA hotA hai jisameM do aMgula pramANa ke patte lagate haiN| isakA phUla nIlotpala ke AkAra kA aura phala aMjana ke varNa kA arthAt kAle raMga kA hotA hai| yaha sone ke raMga kI aura vIrayukta hotI hai / (15) mahAzra ( varaNIyaha zrAvaNI kI bhA~ti zranyAnya guNa yukra aura pAMDu varNa kI hotI hai| = ( 16 tathA 17 ) golomI aura ajalomIye donoM kandra-saMbhava aura romarA hotI haiM / (18) mahAvegovatI - yaha haMsapAdI kI taraha mUlasamudbhava aura vicchinna patrayukra zrathavA sabhI bhA~ti rUpAkRti meM zaMkhapuSpI kI taraha hotI hai / yaha atizaya vegayukra aura sA~pa kI keMculI kI taraha hotI hai / utpattisthAna evaM kAla inameM se zrAdityaparNI basaMtakAla meM hotI hai|
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________ oSadhi garma 1845 oSTa prakopa ajagarI nitya dikhAI detI hai / gonaso varSARtu kaNarAka ke mela se banA huzrA eka padArtha, jo meM utpanna hotI hai| kAzmIra dezIya kSudrakamAnasa rana meM rahatA hai / (oxybaemoglobin) nAmaka divya sarovara meM kareNu, kanyA, chatrA aoSiSTa-vi0 [saM0 vi0] atizaya dAhakAraka / aticchatrA, golomI, ajalomI, mahatI aura atipradAhaka / vahuta jalana paidA karanevAlA / zrAvaNo hotI haiN| vasaMta meM kRSNasarpAkhyA aura proSTa-saMjJA pu. [ deza0] bhavya / / gonaso dikhalAI detI haiM / kauzikI nadI ke pUrvataH | oSTazvitranAzanalepa-saMjJA pu. [ saM0 pu. ] balmIka vyApta yojanatraya bhUmi meM zveta kApotI una nAma kA eka yog| aura vasmoka ke zikharadeza, malayaparvata tathA nala nirmANa krama-gaMdhaka, citraka,kasosa, haratAla, setu meM vegavato milatI hai| su0 ci0 30 aH| triphalA-inheM samAna bhAga lekara jala meM pIsakara oSadhi garbha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) cNdrmaa| lepa karane se mukha kA zveta kuSTa eka hI dina meM (2) sUrya / naSTa hotA hai| raseci ma0 a0 / oSavija-vi0 [saM. vi.] (1) oSadhigaNa ke zroSTrAvina-vi - [saM0 tri0 ] dAhakArI / jalana paidA madhya nivAsa karanevAlA / jo jar3o bUTiyoM meM | karanevAlA / pradAhaka / rahatA ho / (2) aoSadhi se utpanna / jo jar3I oSTha-saMjJA pu [saM0 pu.] [vi0 proDya ] muMha bUTiyoM se nikalA ho| __ ke bAharI ubhar3e huye chora jinase dA~ta Dhake rahate saMjJA pu0 [saM0 pu.] oSadhi se utpanna haiN| oMTha / oTha / hoMTha / rA0 ni0 va0 18 / agni / saMskRta paryAya-dantaccha / radapaTa |rdncchd / oSadhipati-saMjJA pu* [saM0 puM0] de. "shrossdhiipti"| darAnavAsa (a.), dntvaas| dantavastra / oSadhi-prastha-saMjJA pu. [saM. pu.] himAlaya / radacchada (raa0ni0)| zAta (bahu zinAta, dvi0 adhikAMza poSadhiyoM ke utpanna hone se hI isakA zaktaina ) a.) laba-kA* / lipa Lip-aM0 / ukta mAma par3A hai| lebiyam Labium-le| oSadhI-saMjJA strI [saM0 strI0] (1) oSadhi / noTa-yadyapi aoTha zabda se donoM hoThoM kA artha jar3I-bUTI | bharataH / (2) choTA per3a |lvu vRkSa / liyA jAtA hai, tathApi yaha zabda vizeSatayA Upara vai0 nighaH / de. "zroSadhi" / ke hoMTha ke liye prayoga meM AtA hai| oSadhI-pati-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) kpuur| oSThaka-vi0 [saM0 tri0 ] poSTha meM vyApta / he. c|| (2) caMdramA / aSTha-kopa-saMjJA pu. [saMpu.] de. "shrosstthrog"| noTa-poSadhi vAcaka zabdoM meM "svAmI" oSThaja-vi [saM0 vi0] oSTha se utpanna / hoMTha se nikalanevAlA / vAcI zabda lagAne se caMdramA vA kapUra vAcI zabda banate haiN| oSThajAha-saMjJA pu0 [saM0 kI ] poSThamUla | hoMTha oSadhImAn-vi0 [saM0 tri] poSadhi sNbndhii|| kI jdd'| oSadhIza-saMjJA pu / saM0 pu.] (1) kara / | oSThadhara-saMjJA pu0 [saM0 pu.] zroSTha / hoMTha / lipa zrama / (2) cNdrmaa| (Lip) oSadhIsUka-saMjJA pu. [saM0 kI ] sUkravizeSa / veda oSTha-pallava-saMjJA pu. [saM0 kI.] zroSTha / hoTha / kA eka mntr| oSTha-puTa-saMjJA puM. [saM0 kI ] zroSThodghATana jAta oSadhIsaMzita-vi0 [saM0 vi.] zroSadhI dvArA vivara / vaha gaDDA jo hoMTha kholane se par3A ho / prAyatta / jar3I-bUTiyoM se taharIka kiyA huaa| oSThapuSpa-saMjJA puM. [saM0 pu0, klI0 ] vandhujIva / oSam [saM0 abya0 ] zIghra-zIghra / jalda-jalda / gulduphriyaa| bArambAra / | oSTha-prakopa-saMjJA puM. [saM0 pu.] de0 "zroSTha aoSita-kaNaraJjaka saMjJA puM. [saM0] proSajana aura kopa" yA "aoTha rog"| .
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________ oSTha prAnta 1846 zroSTha roga ASThaprAnta-saMjJA pu. [saM0 pu.] sRkka bhaag| aoThoM kA cho! / muMha kA konaa| rtnaa| oSTha-phalA-(bhA)-saMjJA strI0 [saM. strI0] kundruu| ___ kaMdUrI | bimbI ltaa| vai0 nigha / oSTharaJjanI-saMjJA strI. [saM0 strI.] pAna / tAmbUla | pa0 mu.| oSTha-roga-saMjJA pu0 [saM0 pu. ] ve roga jo donoM hoThoM meM hote haiM / zrAyurveda meM inakA varNana mukha roga ke aMtargata kiyA gayA hai| paryA-hoThoM ko bImAriyA~ / am| jula zat (a.)| Diseases of the lips vaidyaka ke mata se yaha roga aATha prakAra kA hotA hai-vAyujanya, pitajanya, karujanya, salipAtaja, rakaja, mAMsaja, nedaja, aura abhighAtaja arthAt zrAgantuka / vAtajanita aoSTa roga ke lakSaNa - vAtajanya proSTha roga hone se donoM hoTha khAkSare rUkhe, kaThora aura aiThe se hote haiM tathA unameM tIvra vedanA hotI hai / aisA jAna par3atA hai, mAno unake do Tukar3e ho jAyo / ve jarA-jarA phaTa bhI jAte haiN| noTa-vAtaja aoSTa roga meM hoThoM kA raMga zyAmavarNa ho jAtA hai aura unameM sUI cubhAne kI sI pIr3A hotI hai| pittaja oSTha roga ke lakSaNapitta ke kopa se donoM hoTha pIle ho jAte haiM, cAroM ora phusiyA~ ho jAtI haiM tathA unameM pIr3A | dAha aura pAka hotA hai| kaphaja oSTha roga ke lakSaNakaphaja zroSTha roga hone se hoTha zItala, cikane aura bhArI rahate haiM, unameM khujalI calatI hai aura | thor3A-thor3A darda hotA hai| una para zarIra ke raMga jaisI phusiyA~ chA jAtI haiN| tridoSaja oSTha roga ke lakSaNaeka sAtha tInoM doSoM kA kopa hone se hoTha kabhI kAle, kabhI pIle, kabhI safeda aura aneka phusiyoM se yukta hote haiN| raktaja oSTha roga ke lakSaNakhUna ke kopa se, donoM hoTha pake hue khajUra ke phala ko raMga kI phusiyoM se vyApta hote haiN| unameM se khUna bahatA hai aura hoThoM kA raMga khUna kI taraha lAla hotA hai| __ mAMsa-janita oSTha roga ke lakSaNamAMsa ke dRSita hone se hoTha bhArI, moTe zrora mAMsa ke gole kI taraha U~ce hote haiN| isa mAMsaja zroSTha roga meM manuSya ke donoM galapharoM meM kIr3e par3a jAte haiN| medaja oSTharoga ke lakSaNaisa roga ke hone se donoM hoTha ghI aura mA~Da kI taraha hote haiN| ve bhArI hote haiM aura unameM khAja calatI hai| unameM se sphaTika maNi ke jaisA nirmala mavAda bahatA hai| unameM paidA huA vraNa narama hotA hai aura bharatA nhiiN| abhighAtaja oSTha roga ke lakSaNa yadi kisI bhA~ti kI coTa lagane se zroSTharoga hotA hai, to donoM hoTha ciA yA phaTa jAte haiN| unameM pIr3A hotI hai, gA~Tha par3a jAtI hai aura khujalI calatI hai| hoTha ke rogoM kI cikitsA paddhati noTa-mu~ha ke roga, masUr3he ke roga aura hoTha ke rogoM meM prAyaH kapha aura raka kI pradhAnatA hotI hai, ataH ina rogoM meM bArambAra garama aura duSTa rakramokSaNa karAnA caahiye|| vAtaja oSTha roga noTa-garama sneha, garama seka, garama lepa, ghI pInA, mAMsAsa kA upayoga, abhyaJjana, svedana aura lepana ityAdi upacAra hitakArI hai| vAtanAzaka davAoM dvArA tela pakAkara mastiSka meM nAsa denA tathA sneha, sveda aura abhyaMga isa roga meM rasAyana ke samAna guNakArI hote haiN| (1) vAtaja zroSTha roga meM-sela yA ghI meM moma milAkara malanA caahiye| (2) lobAna, rAla, gUgala, devadAru aura muleThI barAbara-barAbara lekara pIsa-kUTa aura chAna lo| isa cUrNa ko dhIre-dhIre hoThoM para ghisane se vAtaja zroSTha roga zrArAma ho jAtA hai| (3) moma, gur3a aura rAla-inako samAnasamAna lekara tela yA ghI meM pkaalo| isakA lepa
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________ / oSTharoga 1847 oSThopa malikA karane se hoTha kA sUI cubhane samAna darda, kaThoratA | kSataja oSTha roga kI cikitsA aura pIpa-khUna jAnA banda ho jAtA hai| noTa-kSataja oSTha roga arthAt hoTha meM ghAva pittaja oSTha roga kI cikitsA ho jAne para pahale svedana karake, pIche acchI taraha noTa-pittaja zroSTha roga meM phasda dekara raka. dabAnA cAhiye aura sau bAra kA dhoyA huA ghI mokSaNa karavAnA; vamana-virecana karAnA, tikraka lagAnA caahiye| yadi hoTha meM ninnavaNa ho jAya, ghRta pilAnA vA tika padArtha sevana karAnA, mAMsa- to sArI vidhi chor3akara vraNa ke samAna cikitsA rasa khilAnA, zItala lepa karanA aura zItala karanI caahiye| tarar3e denA hitakArI haiN| (7) kukaraidhe ko pAnI meM pIsa chAnakara (4) isameM prathamataH joMka lagAkara khUna pilAne se isameM lAbha hotA hai| nikalavAe~ / taduparAMta zarkarA, khola, madhu aura (8) sau bAra kA dhulA huA gho lagAne se anaMtamUla samAna-samAna bhAga athavA khasa kI bhI hoTha ke ghAva ArAma ho jAte haiN| yadi isa jar3a, ratacaMdana aura kSIrakAkolI dUdha meM pIsakara dhule, gho meM "kapUra" bhI milA liyA jAya, to lepa lagAte haiN| hoTha ke rogoM ke liye isake samAna davA nhiiN| raktaja oSTha roga kI cikitsA (1) yadi hoThoM para ghAva ho, to dhaniyA, noTa-(1) rana evaM abhighAtajanya zroSTha | rAla, gerU aura moma athavA rAla, gerU, dhaniyA, roga meM pittajanya roga kI cikitsA kreN| tela ghI, seMdhAnamaka aura moma-inako barAbara-barA bara lekara ora ekatra milAkara ghAva para lepa karane (2) rakraja aura pittaja zroSTha roga meM joMka | se hoTha kA ghAva pArAma ho jAtA hai| lagavAnA aura pittaja vidradhi kI taraha cikitsA (10) lobAna, dhatUre ke phala aura gerUkaranI caahiye| inake sAtha tela vA ghI pakAkara lagAne se bhI dhAva kaphaja oSTha roga kI cikitsA acchA ho jAtA hai| noTa-kaphaja zroSTha roga meM khUna nikalavAne ke | tridoSaja oSTha roga kI cikitsA uparAMta zirovirecana-sira sApha karanevAlA nasya noTa-isameM jisa doSa kA adhika prakopa ho, denA cAhiye, dhUmapAna karAnA cAhiye, svedana pahale usI kI cikitsA karanI cAhiye, phira karanA cAhiye aura muMha meM kavala dhAraNa karAnA dUsare doSoM ko cikitsA karanI caahiye| yadi caahiye| hoTha paka jAya, to vraNa roga kI taraha upAya (5) isa roga meM trikuTA, sajIkhAra aura | karanA caahiye| javAkhAra ko samAna lekara pIsa lo aura zahada meM | oSTA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kuMdarU kI milAkara-isa davA se hoThoM ko ghiso| ltaa| vimbii| (2) bimbAphala / kudarU / medajanya oSTha rogI cikitsA p.mu0| noTa-medajanya aoSTha roga meM-sveda, bheda, | oSThAgataprANa-vi0 [saM0 tri0] mRtaprAya / jo mara zodhana aura agni kA saMtApa denA cAhie aura rahA ho| dRSita mAMsa nikAla denA cAhiye tathA lepa karanA | aoSThI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] de. "posstthaa"| caahiye| ASThonnamanI pezI-saMjJA strI0saM0 strI.] eka pezI fargiai Quadratus-Labii Superi (6) medaja proSTha roga hone se-aAga ke dvArA oris. hoThoM ko sekanA cAhiye tathA priyaMgUphala, triphalA | zroSThopamaphalA-saMjJA strI. [saM0 strI.] / aura lodha kA cUrNa zahada meM milAkara hoThoM para | oSThopamaphalikA-saMjJA strI [saM0 strI.] ghisanA cAhiye athavA triphale kA pisA-chanA cUrNa bimbikA / kuMdarU kI latA / bhA0 pU0 1 bh0| zahada meM milAkara hoThoM para lepa karanA caahiye| bimbI / raa0ni0|
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________ zroSThopamAphala zroSThopamAphala - saMjJA puM0 [ saM . klI0 ] ku~darU / bimbii| kaMdUrI | oSThya - vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) zraTha saMbandhI | ( 2 ) zraSTa se utpanna honevAlA / jo hoMTha se nikalatA ho / oSThya yoni - vi0 [saM0 tri0 ] zrajya zabda se utpanna | oSThyA pezI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka pezI vizeSa ( Superior Labial.) 1848 vi0 [saM0] ISat ucya | thor3A garama / zrasa-saMjJA strI0 [saM0 avazyAya, yA ussAva ] havA zras? isaliye yaha adhika rogodghATaka haiM / isake pIne se yakRtAvarodha kA udghATana hotA hai / yaha kAmalA ( yaqIna ) ke liye guNakArI hai / yadi isakI lakar3I kA pyAlA banAkara usameM pAnI rakha kara piyA jAya, to bhI yakRta meM lAbha hotA hai / ( kha0 a0 ) / sadanUna - [ yU0] kAkanaja / sara - saMjJA strI0 [saM0 upasaryyA ]. zrasariyA -saMjJA strI0 [saM0 upasaya ] jo garbha dhAraNa karane yogya ho cukI ho, parantu abhI gAbhina na huI ho / osaravelI-de0 "Usa (velI" / sArI - saMjJA strI0 | deza0 pazcimabhA0 ] uccu dI / | Ageratum cordifolium, Roxb. | osisa - [ yU0 ] - eka vanaspati jise IMdhana ke kAma meM lAte haiN| isakI lakar3I prArambha meM kAlApana lie hotI aura aMta meM lalAI | liye ho jAtI hai| isakI zAkhAyeM patalo hotI haiM aura kaThinatApUrvaka kaTa sakatI haiM / patta e zrAsa ke pattoM kI taraha hote haiN| svAda tika hotA hai / sIna - saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] (Ossein ) prastiyUna -[ yU0] eka prasiddha bUTI / jayaH / zrasvIkiyA- zrajJAta / oharI -saMjJA strI0 [hiM0] krAntabhAva / sustI / thakAvaTa / zrohA -saMjJA puM0 [saM0 Udhasa ] gAya kA thana / ohIrA -saMjJA puM0 [deza0 ] 'Asa' nAma kA vRkSa | kanA - [hiM0 kri0 ] de0 "lokanA" / meM milI huI bhApa jo rAta kI saradI se jamakara aura jalavindu ke rUpa meM havA se alaga hokara padArthoM para laga jAtI hai / 0 - zravazyAya / zIta / zabanama / Dyu - oMkAra-saMjJA pu N0 [saM0 ] ( 1 ) sohana cir3iyA / paryA 0. ( zraM ) / (2) sohana pakSI kA para jisase phaujI Topa kI kalagI banatI hai / noTa- jaba padArthoM kI garamI nikalane lagatI hai, taba ve tathA unake Asa-pAsa kI havA bahuta hI ThaMDI ho jAtI hai / usIse zrosa kI bU~deM aisI hI vastu para adhika dekhI jAtI haiM, jinameM garamI nikAlane kI zakti adhika haiM aura dhAraNa karane kI kama; jaise, ghaas| isI kAraNa aisI rAta ko zrasa adhika par3egI, jisameM bAdala na hoMge aura havA teja na calatI hogI / zradhika sardI- pAkara zrIsa hI pAlA ho jAtI I gA-saMjJA puM0 [saM0 zrapAmArga ] ( Achyranthes aspera ) zrapAmArga / laTajIrA / jhAjhAr3A / cicar3A / oMTha - saMjJA puM0 [saM0 zroSTha, prA0 zroTTa ] ( 1 ) osstth| hoNtth| ( Labium) Lip [deza0 ] zroha / zroTa / ( Garcinia zanthochymus, Hook.) ti - [ bara0 ] Cocoanut nAriyala / nArikela phala / ] Cocoanut tree nAriyala kA per3a | nArikelavRkSa | [ adi-[ bara0 ] Cocoanut nAriyala / nArikela phala / DipiGa - [ bara0 ] nAriyala kA per3a / nArikelavRkSa / -saMjJA puM0 [hiM0] rajjuvizeSa / eka prakAra kI rassI / sI - [ bara0 ] Cocoanut nAriyala / sI-piG - bara0 ] Cocoanut tree nAriyala kA per3a / sI -[ bara0 ] Cocoanut oil nAriyala kA tela / nArikela taila /
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1846 aukAMtussanaH (au) au-saMskRta varNamAlA kA caudahavA~ aura hindI varNa pariNAma svAsthya hotA hai, ye cAra kAla niyata mAlA kA gyArahavA~ svaravarNa / isake uccAraNa kA | kiye haiN| sthAna karaTha aura zroSTha hai| yaha svara a+yo ke (1) ibtidA-Adi vA prArambha arthAt saMyoga se banA hai| rogArambhakAla | yaha vaha samaya hai jisameM vyAdhi saMjJA puM0 [saM0 pu.] ananta / shess|| utpanna hotI hai| saMjJA strI0 [saM0strI.] vizvaMbharA / pRthvI / (2) taz2a'yuda, taz2Ayuda-vardhana arthAt aui.ya:-[a0 bahu0] [vibhA' e0 va0 ] (1) roga vRddhikAla / yaha vaha kAla hai jisameM pratikSaNa pAtra / baratana / (2)tibakI paribhASA meM zarIra roga kA vega bar3hatA hai| ke AbhyaMtarika koThavAzrAzaya / jaise. prAmArAya / (3) iMtihA-arthAt roga ke bar3hakara Thaharane parantu isakA prayoga urUka arthAt ragoM ke liye bhI kA samaya / yaha vaha samaya hai, jisameM roga eka hotA hai| vAsA Vasa-le| kanvAta / hAlata para ThaharA rahatA hai arthAt na ghaTatA hai aura . aui yaturUha.-[a0] rUha. kA kotth| isase hRdaya na bar3hatA hai| ___ aura dhamaniyA~ abhipreta haiN| (4) inahitAta--rogAvasAna vA rogazamana aura yahula aui.ya:-[a0] urUqa damviyaH arthAt kAja arthAt roga ghaTane kA samaya / yaha vaha sayaya dhamanI aura zirA kI ve choTo-choSTI rageM jo poSa- hai li.sameM roga kA ghaTAva pragaTa hotA hai aura phalataH NArtha unake bhItara jAtI hai| vAsA vaisorama rogI rogamukti lAbha karatA hai| Vasa vasorum-le| noTa-vidita ho ki padi upayuka kAlaauDa yatula labana-10 ] stana meM dUdha kI nAliyoM catuSTaya kisI vyAdhi ke prArambha se aMta taka liye ke caur3e bhAga / aimpullA Ampulla-le| jA~tha, to aukAta kulliyaH kahalAte haiM aura yadi aui ya: damviya -[10] raka praNAliyA~ / jaise, roga kI eka naubata vA bArI ke lie liye jaoNya, dhamanI, zirA aura ranavezikA / Blood jaise zItajvara kI bArI ke cAroM kAla, to pokAta vessels. juz2AiyyaH kahalAte haiM / arthAt jaba kiso vyAdhi aui.yatulmanI-[a0] ( Vesiculae semi- kI naubata vA bArI meM ye cAroM kAla upasthita nales ) zukrAzaya / hoM, to unakI aukAta juz2aiyaH saMjJA hai aura aui.ya: limjhAviyya:-[ a0 ] limpha kI rgeN| jaba sampUrNa vyAdhi mAtra meM upasthita hoM, to unheM urUqa limphraaviyyH| Lymphatics auqAta kulliyaH saMjJA se abhihita karate haiM / aui.yaH zaa riyyaH-[a0] rktkeshikaayeN| urUka aMgarejI payyAyazaa riyyaH | Capilaries. (1) ibtidAmarz2a-Outset,BeginnauebIna-30 "oebiin"| ing, Attack, Stage of invasion. aukatra -[10] jisake pA~va kA a~gUThA apanI (2) taz2ayyuha vA vardhana- Increase, pAsavAlI a~gulI para baiTha gayA ho| Anabesis, Stage of advance. aukAta-saMjJA puM0 [a0 vakra kA bahu.] samaya / (3) iMtihA-Height,Fastigium, vktr| Acme. [ strI0 eka vacana ] (1) vakta / samaya / (4) ihitAta-Decrease, Dec (2) haisiyata / bisAta / bisArata / line. aukAtul ma rja-[a0 vyAdhikAla / roga ke samaya / aukAtussana:-[a0] varSa kI cAra Rtue~ / sAla roga ke ve kAla, jinameM vyAdhi vibhinna dazA meM | ko cAroM phasaleM / jaise--(1) rabI arthAt hotI hai| hakImoM ne una vyAdhiyoM ke liye jinakA / mausama bahAra, (2) saifa arthAt grISma Rtu 14 phA.
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________ nAte kulliyya: 1850 mausama garmA, (3) qharIfa arthAt patajhar3a - mausama khiz2A~ aura ( 4 ) zitA arthAt zarad Rtu - mausama sarmA, z2amistA~ / cauqAte kulliyya:-[a0] kisI vyAdhi ke prAgukra kAla catuSTaya jo rogArambha kAla se roga ke anta taka hote haiM / vi0 de0 "caukAtul marz2a " / auqAte jujiyyaH [ zru0 ] roga ke ve kAla catuSThaya ( ibtidA, taz2ayyuda, iMtihA aura inahitAta ) jo kabhI roga ke prArambha se lekara rogAMta taka hote haiM aura kabhI roga ke prati naubata ke samajhe jAte haiM / astu, ukta dazA meM unako "zrauqA tajujuiyyaH " saMjJA se zrabhihita karate haiM / zraukArI-saMjJA strI0 de0 " pittapApar3A" / auqiyaH-[a0 'zravAkI bahu0 ] eka mApa jo 40 dirama ( =1 zrAunsa = 2 || to0 ) ke barAbara hotI hai | ounce. kachAra-saMjJA pu N0 [saM0 yavatAra ] javAkhAra / -saMjJA pu N0 [saM0 zrauSadha ] de0 " zrauSadha" / khara- saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] udbhida / pAMzulavaNa / dhanva0 ni0 / khala - saMjJA strI0 [saM0 Upara ] vaha bhUbhi jo paratI se bAda kI gaI ho / - vi0 [saM0 0 thAlI vA badalohI meM pakAI huI vastu / sthAlI pakka ( annAdi ) / khyeyaka- vi0 [saM0 tri0 ] sthAlI pakka / baratana meM pakAyA huA ( annAdi ) augeMsa-kUTI - saMjJA strI0 [saM0 strI0] dhamanI vizeSa | ( Thoraco-acromial ) a0 zA 0 / auccaiHzravasa-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] indra ghoTaka / indrAzva / indra kA ghor3A / cha - saMjJA strI0 [deza0 ] dAruhaldI kI jar3a / praja-saMjJA strI0 de0 " zrIja" / jasa-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] sonA / svarNa / zraujA - [ 0 bahu0 ] [ eka va0 vajUa ] duHkha | vyathA | pIr3A / aujAra-saMjJA pu N0 [a0] yaMtra / hathiyAra / iMSTra meTa | [a0] eka prakAra kA mRdula evaM safeda jisameM pradAha aura darda nahIM hotA / parantu sUjana, zrada bhArIpana hotA hai aura kabhI halakA darda bhI hotA hai / varma riva / ( Oedema ) - zraM0 / DhIlA varama | noTa- prauz2ImA, varma ritra aura tahabbuja ke arthAntara ke lie de0 " tahabbuja" / zrImA ul- mijAra- [ 0 ] svarayAMtrIya maMdazotha / miz2amAra kA tahabbuja / ( Oedema of the Glottis ) / auTana -saMjJA strI0 [hiM0 ] ( 1 ) garma karane kI hAlata / ( 2 ) eka prakAra kA cAkU / zrauTA - vi0 [hiM0] ubalA huA / jo Aga para rakhane se jalakara gAr3hA hogayA ho / TI-saMjJA strI0 [hiM0 zraTanA ] ( 1 ) vaha puSTaI jo gAya ko vyAne para dI jAtI hai / (2) pAnI milAkara pakAyA huA Ukha kA rasa / - vi0 [saM0 kri0 ] zrAddha' / tara / gIlA / aur3a-(r3a)mbara-saMjJA pu N0 [ saM0 nI0 ( 1 ) eka prakAra kA kor3ha kA rog| me0 / sAta prakAra ke mahAkuSThoM meM se ek| isameM pIr3A, dAha, lAlI zrIra khujalI hotI hai tathA roma roma kapila varNa ke hojAte haiM / isakA AkAra gUlara ke phala kI taraha hotA hai / zraudumbara / mA0 ni0 / ( 2 ) tAmra / tA~bA / jaTA0 ( 3 ) gUlara / udumbara phala / vi0 [saM0 tri0 ] udumbara sambandhI / auauDapuSpa-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ar3haula / japA | javAkusuma | he0ca0 | zrI eka-saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] veda kA eka gAna zratAdulakama - [a0] daMta / mu~ha kI mekheM / tAra - [a0] bahu0 ] [ vatara eka va0 ] kaNDarAe~ / naseM / ( Ligaments ) kaNThya-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] autsukya | autsargika - vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) prAkRtika | svAbhAvika / ( 2 ) tyAjya | chor3ane yogya / autsukya-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ( 1 ) utsukatA utkaNThA / icchA ( 2 ) cintA / vA0 bha0 u0 1 zra0 / zrauda - [a0] ( 1 ) lauTanA | palaTanA / punarAvarttana / (2) bImAra pursI karanA / ( 3 ) kisI kAma
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________ audaka 1851 zraudAlaka zarkarA kA bananA / (4) avasthAMtarita honA / eka isameM pIr3A, jalana, lAlI aura khujalI avasthA se dUsarI avasthA meM jAnA / hotI hai| audaka-vi0 [saM0 vi0] pAnI se bharA huA ghdd'aa| noTa-audumbara gUlara ko kahate haiM / yaha koda jala pUrNa ghtt| audumbara ke samAna hotA hai, isI se isakA una audakaja-vi0 [saM0 vi.] jalIya vRkSoM se utpanna / nAmakaraNa kiyA gayA hai| jo bhAbI paudhoM se paidA ho| vi0 [saM0 tri0] (1) udumbara sambandhI audazcana-vi0 [sa. tri0 ] jalAdhAra sthita / vA gUlara kA banA huA / (2) tA~be kA banA ghar3e meM bharA huaa| huzrA / audazcanaka-vi0 [saM0 tri.] jalAdhAra ke nikaTastha audumbaracchada-saMjJA pu0 [saM0 pu.] dantI kA ghar3e ke pAsa rhnevaalaa| paudhA / audagAna-vi0 [saM0 vi0] jaladhara sambandhI / jo audumbarAdiyoga-saMjJA pu0 [saM0 pu.] uka ___kUe~ yA marane se nikAlA gayA ho| nAma kA eka yoga-gUlara ke mUla kI chAla kA kvAtha audanika-saMjJA pu[saM0 pu.] (1) bhAta kara pIne se dAha zAMta hotA hai evaM giloya kA banAne vAlA / sUpakAra / rsoiyaadaar| amH| sata mizrI milAkara sevana karane se pittajvara kA (2) pakA cAvala arthAt bhAta dAla becane- . nAza hotA hai / vR0 ni0 20 va. ci0| vaalaa| audumbarI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA audarika-vi0 [saM0 vi0] (1) udara smbndhii| kRmi / (2) bahuta khaanevaalaa| peTa / peTuka / tudhita / audUkhala(-lI)-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) bhuukhaa| ___(acetabular) / (2) (Alveol) audayya-saMjJA puM. [saM0 krI.] tAmra / tA~bA / / audUkhala-koTi-saMjJA pu0 [saM kro0 ] Alveolar (2) mainaphala / madanaphala / (3) guulr| __ point) una nAma ko saMdhi / a0 shaa| vi0 [saM0 tri0 ] udara smbndhii| peTa kA / audUkhacchidra-saMjJA puM. [saM0 krI] Acetabuaudrik| lar notch) una nAma kA eka chidra azA audAla (ka)-saMjJA pu0 [saM0 krI ] dImaka aura audazvita-saMjJA puM. [saM0 krI.] aAdhe jala kA | bilanI zrAdi bA~bI ke kor3oM ke dila se nikalA maTThA / arddhajalayukra ghola | he. c0| huzrA cepa vA madhu / rA0ni0va014 / * vi0 [saM0 vi0] jo maThe se prastuta kiyA guNa-kaSailA, garama tathA kaTu hotA hai aura gayA ho| kuSTha evaM viSa kA nAza karatA hai / raaj0|yh kuSThAdi audasthAna-vi0 [saM0 tri0] jalavAsazIla / pAnI doganAzaka aura sarva siddhidAyaka hai| rA0ni0 meM rhnevaalaa| va014 / bhAvaprakAza ke anusAra bA~bI ke madhya audAja-[a0 bahu.][eka va0 vadaz2a ] garadana sthita kapila varNa ke kITa, jo kucha-kucha kapila ko rg| (Jugular-vein) / varNa kA madhu ekatrita karate haiM, use prauddAlaka madhu audInya-saMjJA puM. [saM0 klI0 ] thaliyabhara / kahate haiN| yaha rucikAraka, svara ko hitakArI, (Thullium) a0 zA0 / kaSailA, garama, amla, kaTupAkI tathA pittakAraka audumbara-saMjJA puM. [saM0 kI.] (1) tAmra / hai aura kor3ha evaM viSa kA nAza karatA hai| bhA0 tA~bA / haaraa0| (2) eka prakAra kA mahAkuSTha | pU0 bha0 bhadhu v0| dhanvantari tathA rAjanighaMTu roga, jo pake gUlara ke phala ke samAna hotA hai / / donoM ke mata se "prauddAlaka madhu" svaNaM sadRza yaha pittaja hotA hai| su. ni. a. 5 / isameM hotA hai| vyAdhisthAna ke roe~ piMgaja varNa yA pole hote haiN| audAlaka-zarA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] uhAlaka
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________ zradbhija nAma ke madhu dvArA banI huI zarkarA / isake guNa hAla madhu ke samAna haiM / rA0 ni0 0 14 / yaha kuSThAdi doSoM ko dUra karatI aura sarva siddhi pradAna karatI hai / zradbhijja-saMjJA pu N0 [saM0 klI ] ( 1 ) pAMzu lavaNa | nonA niTTI se nikAlA huA namaka | rA0ni0 06 / (2) sA~bharanamaka / audbhida - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] ( 1 ) zradbhida lavaNa | sA~bharanamaka / rAja0 ( 2 ) vRkSAdi jAtadravya | per3a ityAdi se utpanna honevAlI coja | vRkSA se utpanna honevAle mUla, valkala, kASTha, niryAsa, DaMDala, rasa, pallava, kSAra, tIra, phala, puSpa, bhasma, taila, kaNTaka, patra, kanda aura aMkura kA nAma "di" hai / vaidyakazAstra meM una sabhI dravya ke grahaNa ko vividya mAna hai / 0 / 1852 zraudbhida-jala-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] pRthvI phAr3akara bar3I dhAra se bahanevAlA jala / zradbhina prastara salila / jharane kA pAnI / nimna bhUmi se Upara ko AyA huA jala / guNa - yaha madhura, pittanAzaka aura atyanta vidAhI hai / suzruta ne varSAkAla meM vRddhi ke jala kA prabhAva hone para isI kA vyavahAra vihita batAyA hai / audbhida-dravya-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] pRthvI ko phor3akara utpanna honevAlA padArtha / vanaspati aura latA ko audbhida dravya kahate haiM / ye cAra prakAra ke haiM / ( 1 ) vanaspati, ( 2 ) vIrudha, ( 3 ) vAnaspatya aura ( 4 ) zroSadhI / jinameM kevala phala lage unheM vanaspati, jinameM phUlaphala donoM lageM unheM vanaspati, jo phala pakane para sUkha jAveM, unako zroSadhI aura phailanevAlI latAoM ko vIrudha kahate haiM / jar3a, tvacA, sAra, goMda ( niryAsa ), nAr3I, rasa, koMpala (pallava), khAra (kSAra), dUdha (cIra ), phala, puSpa, bhasma, tela, kA~Te, patra, zuga, kanda aura aMkura yaha saba zradbhida dravya ke grahaNIya haiM / inameM 16 prakAra kadhiyoM kI jar3a ( mUla ), 16 prakAra ke zeSa ke phala, phUla, mUla tvak (chAla) aura rasAdi upayoga meM lie jAte haiM / ca0 sU0 phala, zranati baca, 10 / mUla pradhAna dravya ye haiM / nAgadantI, kAlI nisotha, rakka nisotha, vidhArA, sAtala', zveta aparAjitA, zveta baca, dantI, indrAyana, mAlakAMganI, kanDUrI, zaNapudhI, ghaMTAravA . ( jhunaniyA~ ), viSANikA (medAsIMgI ), zrajagandhA, tI aura tIraNI / phala pradhAna dravya - zaMkhinI, vAyaviDaMga, puSa (khIrA), madana phala ( mainaphala ), zrAnUpasthalaja, klItaka, prakIrya, udakIrya, pratyakputhvI, zrabhayA, antaH koTarapuSpI, hastiparNa, zArada, kampilla ( kabIlA ), amalatAsa, kur3A dhAmArgava, ikSvAku, jImRta ( ghavarabela ) aura kRtabedhana ca0 sU0 1 zra0 / zraddhaya lavaNa -saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] eka prakAra kA namaka jo bhUgarbha se Apase zrApa utpanna hotA hai / pAMzu lavaNa | si. yo0 graha ci0citragur3ikA / ca0 da0 mahASaT palaghRta | guNa-kSAra yukra, bhArI, kaTu, stigdha zItala aura vAtanAzaka hai / bhA0 pU0 1 bha0 60 va0 | svajanaka, sUkSma, halakA aura vAyu kA anulomana karanevAlA hai / ma0 da0 va0 2 | tIkhA, ullerAjanaka, khArA, kaTu, tika tathA koSThabaddhatA, apharA aura zUla kA nAzaka / rAja0 / audbhidya-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] vRkSAdi kI utpatti / per3a ityAdi kI paidAiza / sa- saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] pazu dugdha / caupAyoM kA dUdha | sya - saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] pazu dugdha / auna [a0] eka yUnAnI taula / zre kriyH=2|| tolA | zranati - saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] ghor3e kA eka roga | yaha guru bhojana, zramindrAdi grAsa grahaNa aura zrazva sambandhI upayukta sevAoM ke abhAva se svasthAnacyuta zukra mehana ( liMga ) meM mArA jAtA hai| usase mUtrakRccha utpanna hotA hai / punaH kupita raktamehana meM zUla utpanna kara detA hai / mehana jinna, paka kaNDavat pir3ikAyukta tathA makSikAvRta rahatA hai aura apane sthAna meM praveza nahIM karatA ( jayadatta ) /
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________ pahA aundUvara 1853 aupasargika aundUvara-saMjJA puM. [saM0 klI0 ] tAmra | tA~bA / aupamya-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] vaha viSaya jo dUsare bhA ma01 bha. se dasare kI sAdRzyatA ko prakAzita karatA hai, aupakarNika-vi0 [sa0 tri0] karNa ke samIpa utp| "upamAna" kahalAtA hai| jaise, daNDaka roga daNDa ___ jo kAna ke pAsa paidA huzrA ho| ke samAna hotA hai / dhanuSTaMbha roga meM manuSya dhanuSa aupakAya-saMjJA puM0 [saM0 lo0 ] gRha / ghara / ke AkAra kA Ter3hA ho jAtA hai| jo proSadho roga __mkaan| ko zIghra dUra kara DAle usako tIra kI upamA dI aupakUlika-vi0 [saM0 tri0] upakUla sambandhI / jAtI hai| isako "upamAna" kahate haiM / upamA kA kinArevAlA / bhAva / samatA / barAbarI / tulyatA / ca. aupacArika-vi0 [saM0 vi0] upacAra smbndhii| / vi080 aupajaMghI-vi0 [saM0 vi0 ] ( Peroneal A.) auparodhika-saMjJA puM0 [saM0 pu.] pIludaNDa / aupajAnuka-vi0 [saM0 tri0] ghuTanI ke pAsa / jAnu ke | samIpa vrtii| aupala-vi0 [saM0 vi.] patharIlA / prastara saMbaMdhI / aupajihvo-vi0 [saM0 tri0] upajihvA saMbandhI aupavasta-saMjJA pu0 [saM0 kro0] upavAsa / lakhana / nAr3I| Tonsillar nerve. aupadravika- vi0 [saM0 vi0 ] upadrava smbndhii| aupadhenava-saMjJA puM. [saM0 klI] dhanvantari ke eka | aupavAsa-vi0 [saM0 vi.] upavAsa meM dene yAgya / ziSya kA nAma / Dallana mizra ne suta kI TIkA aupavAsika-vi0 [saM0 vi0] upavAsa ke liye meM inake vacana udhRta kiye haiN| upyogii| aupadheya-saMjJA puM. [saM0 kI.] rthckr| aupavRkka lakSaka-saMjJA puM0 [saM0 ko0] eka nAr3I cakra aupanAsika-vi0 [saM0 tri.] nAsikA ke samIpa vishess(Suprarenal-plexus.)| ashaa| utpanna | nAka ke pAsa niklnevaalaa| aupazabhika-vi0 [saM0 tri0 ] zAMtikAraka / zAMtiaupanISika-vi0 [saM0 vi.] nIvikA samIpavartI / dAyaka / kamara ke pAsa kaa| aupasargika-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) eka prakAra aupapattika-vi0 [saM0 tri0] yuktiyukta / matalaba kA sannipAta / vaidyaka ke mata se jaba kapha anuloma nikAla denevaalaa| gati se vAyu ora pitta se milatA hai, taba manuSya aupabhRta-vi0 [saM0 tri.] azvattha kASTa ke bane yajJa ko pasInA pAtA hai aura zItalatA kA vega bar3ha pAtra meM saMcita / pIpala kI lakar3I ke cammaca meM jAtA hai / punaH vAyu ke pratiloma hone se kucha ikaTThA kiyA hushraa| svAsthya bhI vodha hotA hai| ise ho sannipAtaja vA aupamastiSka(-kI)-vi0 [saM0 tri0 ] upa. zrIpasargika roga kahate haiM / suguta ke kathanAnusAra mastiSka saMbandhI / aNumastiSka kA / (Cereb- pUrvotpanna vyAdhi ke nidAnAdi dvArA, jo anya roga ellar) / sAtha meM laga jAtA hai, use "aupasargika" kahate aupamastiSka-dAtrikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ) haiM / yaha roga upadrava se uThatA hai / kahA haidAtrikA vizeSa / ( Falx cereballi) "propasargika rogazca saMkrAmanti narAnaram / " aupamastiSka-dUSyakalA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (mAdhava nidAna TIkA) ___ kalA vizeSa / (Ten torium Cerebelli) noTa-koI-koI arvAcIna lekhaka isa zabdakA aupamastiSka-nimnikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] khAta upayoga saMkrAmaka va chUtadAra (Infectious) vizeSa / (Cerebellar-Fossa) rogoM ke artha meM karate haiN| aupamastiSkArdhagolakhAta-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] (2 ) pAparogAdi / (3) bhUtAdi ke Aveza khAta vizeSa / (Vallecula-Cerebelli) se utpanna rog|
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________ aupasargika liMga nAzaka 1854 aurasAvartIya lakSaka vi0 [saM0 vi0] (1) upasarga sNbndhii| (2) strI / (3) patnI / joruu| (2) sAtha lagA huaa| aurabhra-saMjJA puM. [saM0 pu. ] subhata ke prathama aupasagika-liMga-nAzaka-saMjJA puM0 [saM0] eka / ke eka prAcArya kA nAma / suputa aura cakradatta .. prakAra kA netra sambandhI roga / ne apane nirmita saMhitA meM inake vacana uddhRta - lakSaNa-jaba alpa satvavAlA rogI sahasA kiye haiM / aurabhratantra inhIM kA likhA hai| kisI adbhata rUpa ko dekhatA hai, sUryAdi dedIpya- | aurabhra(ka)-saMjJA puM0 [saM0 pu.](1) bhedd'aa| va mAna padArthA ko dekhatA hai, taba cakAcauMdhI ke po0-UrNAyu / zrAvika / rallaka / he| kAraNa usa manuSya ke netroM meM vAtAdi doSa zrAzraya meSa / he. c| lekara teja . ko saMzoSita karake dRSTi ko saMjJA puM0 [sa0 kI0] (1) meSa-mAMsa / muSita darzanabAlo, vaidUryaka raMga ke samAna, bher3a kA gozta / myADAra maaNs-(bN.)| mer3I kara stimita aura prakRtistha kI taraha vedanA rahita kara mAMsa-marA0 guNa-mIThA, zItala, bhArI,kAbija dete haiM / isoko "opasakiliMganArAka" kahate aura vRMhaNa / (2) meSa samUha / bher3oM kA muraDa / haiN| vA. u. 13 a0 / (3)kambala / UrNavastra / UnI kapar3A / ( 4 ) meSI aupastha-sakSaka-saMjJA pu0 [saM0 ko0 ] nAr3I-jAla hIra / bher3a kA dUdha / rA0ni0va0 17 / arthAt prajJaka vizeSa / eka nAr3I cakra / ( Pud. vi0 [saM0 tri.] meSa sambandhI / ___endal Plexus.) a. shaa| aurabhra-dadhi-sajJA pu0 [saM0] bher3I kA dahI / de. aupasthI-vi0 [saM0 tri0 ] upastha-sambandhI naadd'ii| __ "bhedd'"| upastha ko nAr3I / Pudendal N. aurabhrapaya-saMjJA pu0 [saM. pu.] bher3o kA dUdha / aupasthya-saMjJA pu0 [saM0 klI0 ] upasyendriya mukha / / - meSI kSIra / de0 "bhedd'"| aupona-saMjJA pu0 [saM0 lI0 ] bone yogya kheta / aurasaThiyA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] auraH kAka__ upyakSetra / rA0ni0 v02| lakI / a0 zA0 . aupha-[a0] puruSa jananendriya / zizna / liMga / augsatirazcInA- saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] pezI . z2akara / penis-aN0| aurasatriyoNAaukA-[deza. sinegala] gorakha imalI / gorakha ciJca / | vishess| TrAMsavarsasa thore kasa (Transversus. aubA'-[a0 ] vabA' kA bahuH / Thoracid) a0 zA0 / aumIna-saMjJA pu0 [saM0 krI0 ] (1) tIso kA | aurasa-pArza ka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] baMdhanI vizeSa / kheta / atasokSetra / (2) ataso pUrNa gRha / / (StarnocostalL.) / a0 zA0 / auraMga-vi0 [saM0 vi0 ] sa sambandhI / sA~pakA / / . aurasa-pRSThi-saMjJA strI0 [saM0 strI.] aurata-saMjJA strI0 [a0 aurata ] (1) puruSa vA | (Dorsa! or Thoracic Vertebra )! strI ko guhya indriya / vaha avayava jisake dekhanedikhAne meM svAbhAvika lajjA pratIta ho / strI-puruSoM a0 shaa0| | aurasapraNAlI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] praNAlI meM zarIra kA vaha bhAga jo lajjA ke kAraNa dharma vizeSa / ( Thoracic-Duct ) a0 zA0 / vidhAnAnusAra gupta rakhA jAtA hai| puruSoM meM yaha | sthAna nAbhi se jA~gha taka hai / para triyoM meM mukha- aurasAvartA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] mahA dhamanI kA maNDala aura donoM hAthoM ke sivA saMpUrNa zarIra vakSasthita bhaag| ( Thoracic portion gopanIya hai| ____of aorta) a0 shaa| noTa-strI ko aurata isaliye kahate haiM, ki | aurasAvartIyasakSaka-saMjJA puM0 [saM0 kI. ] nAr3I cehare aura hAthoM ko chor3akara usakA samagra zarIra __jAla vA pakSaka vizeSa / ( Plexus Aortgopya hai| icus thoracic ) 0 zA0 /
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura * aurasI - vi0 [saM0 tri0 ] ura saMbandhI naadd'ii| sone kI nADI / Sternal, N. thoracic N. 1855 zra0 zA0 / aura: kaNThikI } auraH kAkalakI aura kaNTha sambandhI / Sterno Hyoideus. aurA-saMjJA pu N0 de0 "A~valA" / - [ bahu0 ] [ eka va0 varka, varana ] patra / pattiyA~ | patte ( Leaves ) saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ura - [ bahu0 ] [ eka va varka, varika ] kUlhe | (Hips) barga aura qa-i-budda baba - [ ] rIDa dAkha ke patte / aMgUreqhirasa / ( Uva-ursi-folia ) / aurAqa-kokA-[ a0 ] kokA ke patte / aurAqa-gule-sune - [a0][ gulAba kI paMkhar3iyA~ pAzcAtya tvayA nAr3I jaMghA se vA vaMkSaNa meM hotI hai / yaha plega se bhinna hotA hai / isameM granthIya peziyA~ zotha yukta ho jAtI hai / de0 "qhairajIla" / auriNa-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) mRttikA lavaNa / khArInamaka / (2) yavakSAra / javAkhAra | vai0 nigha0 / mada0 / gulAba | - jAbo dI - [a0] jaiborai eDI ke patte / aurAqa-jauja mAsila - [a] dhatUre ke patte / dhustura ptr| zrarAqa-dIjatAla- [ a ] DijiTelisa ke patte / hRtpatrI ke patte ( Digitalis folia ) / zrarAqa meMtI ko -[a0] maiTikIpatra ( Matica - zrarutA-de0 "aurata!" auruvuka-saMjJA pu N0 [saM0 kro0 ] reMDI kA teja | eraNDa-taila / ca0 da0 / ajavAina khurAsAnI | aurAkulgAra - [ a ] barge-g2Ara | g2Ara ke patte / aurAnulyArulqarjI - [ zru ] de0 " aurAkulA" / aurAkula- baMja -[ ] kuMssI karana - [ zra0 ] ke patte / pArasIkayamAnI patra / rAtI -[ ] eka vasAmaya pravarddhana, jo papoTe para paidA ho jAtA hai / zirnA / kaMjaMkTevomA ( Conjuncta voma ) / noTa - prAyaH sabhI tibbI graMthoM meM "aurAtIsa" ko "zirnAka" kA paryAya likhA hai / para jJAta hotA hai, ki yaha zrAirAiTisa Iritis ( upatArA pradAha ) se arabI banAyA gayA hai| au - [a0] bahu0 ] [ eka va0 varma ] zotha / sUjana / zrAmAsa / ( Swelling) / zrama mag2Abina -[ ] eka prakAra kI sUjana jo zraruveru - [ te0 ] qhasa | uzIra / aurokSaka saMdhi-saMjJA strI0 [saM0 pu0] ura aura taka cleido-mastoid A. / zra0 zA0 / 1 / zrarNa - vi0 [saM0 tri0 ] meSa loma jAta / UnI / ki- vi0 [saM0 0 ] de0 "aurNa" / - deha saMjJA puM0 [saM0 krI ] maraNAnta kriyA / antyeSThi saMskAra | aurdhvadamika va0 [saM0 tri0 ] jo Upara se paidA ho / urdhvadmotpanna | zrarva - saMjJA puM0 [saM0 kI ] de0 "aurvva" / _sambandhI / (Sternoclavicular jint) aurokSa-kacUcukI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] dhamanI aurokSa-RcUcukIyA -saMjJA strI0) vizeSa Sterno folia ) - vi0 [saM0 kri0 ] jA~gha kA / Uru saMbandhI | shraur|k'-hememelis-[ zru0 ] haimemelisa patra | (Ha - zrarvI antaH svagIyA nAr3I - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] mamelis folia) eka nAr3I vizeSa | Uru kI antaH svagIyA nAr3I / - kalA - saMjJA strI0 [saM0 jhillI / zra0 zA0 / zraurvIkalA taMsanI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zraurvI strI0 ] jA~gha kI kalA ko tAnanevAlI pezI / ( muscle tensor fasciae femoris ) / zra0 zAo | aurvIgambhIra zirA-saMjJA strI0 [saM0 strI ] zirA vizeSa | zra0 zA0 | zraurvI jananendriyA nAr3I-saMjJA strI0 [saM0 strI0 [] Uru aura jananendriya sambandhI nAr3I / zra0 zA0 / zraurvI dhamanI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] jA~gha kI dhamanI / ( Femoral artery. ) zravanAr3I -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] UruvA jA~gha kI nAr3I / ( Femoral-nerve.) zravapAzcAtya tvagIyA nAr3I-saMjJA strI0 [saM0
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadha aurvI madhyatvagIyA nAr3I 1856 strI.] kI pAzcAtya tvagIyA nAr3I (Post- a~khumA / kopala / (2) aAdhAra pAtra / baratana / erior femoral cutaneous nerve) auSaNa-saMjJA puM. [saM. krI.] (1) kadarasa / aurvI-madhyatvagIyAnAr3I-saMjJA strI0 [saM0 strI0] caraparApana / (2) mirca / kAlo marica / Uru kI madhya tvagIyA naadd'ii| (Middle auSadha-saMjJA strI0 [sa0 klI.] vaha dravya jisase femoral cutaneous nerve.) roga kA nAza ho| roga naSTa karanevAlI vastu / aurvI-vAhyA(bahiH tvagIyAnADI-saMjJA strI0 [saM0 vyAdhi hara dravya / rogana vastu / zroSadhiyoM dvArA nirmita yog| strI0] aru kI vAhya tvagIyA nAr3I| Lateral femoral cutaneous nerve. pa-o-agada / amRta | aAyurdravya / zrAyuaurvI-zirA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] jA~gha kI yoga / bhaiSajya / jAyu / jaitra / gadArati / bheSaja / zirA / ( Femoral-vein.) a. shaa| cikitsita / vyAdhihara / pathya | sAdhana | prAyazcit auvya-saMjJA pu0 [saM0 lI.] shoraa| zoraka / prarAmana | prakRtisthApana / hita | ca0 ci010 romaka / dhanva0 ni| cikitsita / hita | pathya / prAyazcita / bhiSagjita / aurva-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] (1) nonI miTTI / bheSaja / zamana / vA. ci0 22 0rA0 mRttikA lvnn| (2) yavakSAra / javAkhAra / ni0 20 v0| dha0ni0 mizra v0| rasa (3) pAMzulavaNa | reha kA namaka rA0ni0 cUrNa, kaSAya, avaleha aura kalka bheda se isake v06| mukhya pA~ca bheda haiN| dha0ni0 mizra va. 7 / aula-saMza pu0 [saM0 krI0 ] sapheda sUrana / zveta __caraka ke anusAra isake do prakAra haiM-(1) sUraNa | vai. nigh| devavyapAzraya aura (2) yukti vyapAzraya / unameM saMjJA puM. [deza.] jaMgalI jvara | vanyajvara / maNi, mantra, auSadha, maGgala-kriyA, balidAna, jaMgalI bukhaar| upahAra, homa,niyama, prAyazcit, upavAsa, svastyaaula-[a0] (1)unmAda / dIvAnagI / dIvAnApana | yana, praNipAtana aura devayAtrAdi ko "devavyapAgalapana / (2) dIvAnA / pAgala / pAya" kahate haiM aura sazodhana, saMrAmana tathA aulaka-[10] de. "shraul"| dRSTaphala kI ceSTA prAdi ko "yuktivyapArAya" aulA-saMjJA pu. [ deza. ) de0 "aaNvlaa"| kahate haiN| punaH aMgabheda se vaha do prakAra kI aulI-saMjJA strI0 [saM0 zrAvalI ] vaha nayA aura hotI hai-(1) dravyabhUta bhora (2) adravya bhUta harA anna jo pahale-pahala kATakara kheta se lAyA (upaaybhuut)| unameM jo adravya bhUta haiM vaha upAya gayA ho / navAnna / yukta hotI hai; jaise,bhaya pradarzana, vismApana, kSobhaNa, aulUka-saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] ulluoM kA samUha / / harSaNa, bhartsana, prahAra, baMdhana, nidrA aura saMvAhapecakajhuNDa / jttaa| naadi| yaha saba pratyakSa rUpa se cikitsA kI aulUkhala-vi0 [saM0 tri0 ] aokhalI meM kUTA huA / siddhi ke upAya haiM / jo dravyabhUta haiM, unakA aulvaNya-saMjJA pu0 [saM0 kI0 ] adhikatA / jyA- vamanAdi kAryoM meM upayoga kiyA jAtA hai| ca. dtii| ulvnntaa| vi08 0 / auvala-[10] de0 "abvl"| __ vAgbhaTTa ke anusAra auSadha ke mukhya ye cAra guNa auzIra-saMjJA puM. [saM0 pu., krI0 ] (1) bAlakA haiM-(1) bahu kalpa arthAt jisase svarasa.kAtha. sugandhavAlA / (2) khasa vA tRNa kI caTAI / / cUrNa, avaleha, guTikA Adi aneka prakAra ke roga Asana / bistara (3) ca~vara / nAzaka kalpa bana sake, (2) bahuguNa arthAt vi0 [saM0 vi0 ] khasa kA / uzIra smbndhii| aneka rogoM ko naSTa karanevAle guru mandAdi me ratrikaM / aneka guNoM se yukra, (3) sampanna arthAt auzIrikA-saMjJA strI0 [saM. strI.] (1) aMkura / prazasta bhUmi deza meM utpanna huI aneka pAkAdi
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadha kAla auSadha kAla saMskAra kI sampatti yukta, (4) yogya arthAt vyAdhi, deza, kAla, dopa, dUSya, deha, vaya, aura kAlAdi ko jAnakara dene yogya ukta cAra guNa auSadha ke haiM; yathA, "bahukalpa bahuguNaMsampanna yogya mauSadham" vA0 sU0 11 a0 / punaH zodhana aura zamana bheda se auSadha ke do prakAra hote haiM / jo auSadha prakupita doSa ko bAhara nikAlakara roga damana karatI hai, use "saMzodhana" aura jo vahA~ kA vahIM roga zAMta kara detI hai, use "saMzamana" auSadha kahate haiN| zarIra meM utpannahonevAle vAtAdi doSoM ko zodhanakartA pradhAna ye tIna auSadhe haiM-yathA, (1) vAyu kA zodhana karanevAlA tela vA kAthAdi kI vasti gudA meM denaa|| (2)pitta ko zodhana karanevAlI auSadhe vairecanika auSadha haiM, jo mukha dvArA pAna karane se bhItaravAle mavAda ko gudA dvArA bAhara nikAla detI haiN| (3) kapha ko zodhana karanevAlI vamanakAraka auSadha hai, jo mukha dvArA pAna karane se doSoM ko bAhara nikAla kara pheMka detI hai| zamana-karttA-jaise, bAdI meM taila, pitta meM ghRta aura kapha meM zahada mukhya auSadha hai| mAnasika doSoM ko dUra karane ke lie dhairya aura buddhi parama auSadha haiM aura pAtmika vikAroM ke lie yogAbhyAsa, samAdhi aura Izvara ke svarUpa kA vijJAna parama auSadha hai| IrSA, mada, moha aura kAmAdi janya vikAroM kI gaNanA mAnasika vikAroM meM hai| (2) soMTha / shutthii| ra0 sA0 saM0 auSadha mAraNa gnn| vi0 [saM0ni0] zroSadhi jAta / jar3I-bUTI se banA huaa| auSadhakAla-saMjJA puM. [saM0 pu.] auSadha sevana karane kA smy| auSadha sevana ke ye 10 kAla haiN| (1) annana (jo auSadha khAI jAtI hai, usake pacane ke pIche anna khAnA ), (2) annAdi (auSadhake sevana karate hI bhojana karanA), (3) madhyakAla, (AhAra ke bIca meM auSadha | sevana), (4) antakAla ( bhojana karake auSadha sevana ), (5) kavalAMtara (eka grAsa khAkara auSadha le lenA phira dUsarA grAsa khAnA), (6) grAse grAse (grAsa-grAsa meM milAkara auSadha khAnA), (7) muhumuhuH ( bhojana karake vA binA bhojana kie thor3I thor3I dera ke aMtara se auSadha khAnA), (8) sAnna (zrAhAra ke sAtha auSadha khAnA). (6) sAmudga ( AhAra ke pahile aura pIche auSadha sevana ) aura (10) nizi (rAta meM sone ke samaya auSadha khaanaa)| rogaparatva se auSadha-kAla yadi rogI aura roga donoM balavAna hoM, to kapha kI adhikatAvAle roga meM "annana" auSadha deve arthAt bhojana karane se bahuta pahale auSadha denI caahie| jisase auSadha paca jaay|kyoNki"annn" auSadha ativIrya hotI hai| apAnavAyu ke prakupita hone para aAhAra karane se pahile auSadha sevana kareM arthAt zrauSadha sevana karate hI bhojana krleN| samAnavAyu ke prakupita hone para bhojana ke bIca meM auSadha sevana kreN| vyAna vAyu ke kupita hone para bhojana ke aMta meM prAtaHkAla kA bhojana karate hI auSadha sevana kreN| udAnavAyu ke kupita hone para sAyaMkAla kA bhojana karane ke pIche auSadha sevana kre| prANavAyu ke kupita hone para grAsa-grAsa meM milA kara vA do-do grAsa ke bIca meM auSadha sevana karanA cAhiye / viSa, vamana, hicakI, tRSA, zvAsa aura kAsAdi rogoM meM bAra-bAra auSadha denI cAhie / aruci meM aneka prakAra ke khAdya padArthoM ke sAtha auSadha deveN| kaMpavAta, AkSepaka aura hikkA roga meM, laghu bhojana kareM aura AhAra ke pahile aura pIche auSadha deveM / kaNTha se Upara vAlI vyAdhiyoM meM rAta meM sone ke samaya auSadha sevana karanA ucita hai / vA0 sU0 14 a0 / auSadha yojanA kAla Ayurveda meM auSadhoM kI samyak yojanA ke lie do prakAra kA kAla kahA gayA hai| (1)kSaNAdi aura ( 2) vyAdhi kA avasthA kAla / __kSaNAdi se lava, beTi, muhUrta, yAma, dina, rAta, pakSa, mahInA, Rtu, ayana aura saMvatsara kA grahaNa hai| yathAH- 'pUrvAddhe vamanaM deyaM madhyAhna ca virecanam / madhyAhna kiMcidAvRtevastiM ddyaadvickssnnH"|
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadha parIkSA 1858 auSadha pramANa sAma, nirAma, mRdu, madhya aura tIraNAdi se upayoga kiyA jAtA hai ? isake sivAya aura bhI auSadhyAdika kA prayoga vyAdhi avasthA kA kAla auSadha sambandhI jo-jo ucita parAmarza evaM vicAra hai, jaise-"laMghanaM svedanakAlo yvaaguustikkorsH| hoM, unheM samyaka jAnakara aura samAna nyUnAdi malAnAMpAcanAnisyuryathAvasthaMkrameNavA // jvare peyAH guNoM kI samAlocanA karate haye auSadha kI parIkSA kaSAyAzca sarpiH kSIraM virecnm| ahaM vA SaDaha karanI cAhiye / ca0 sN0|| yujyAdvIcya doSavalAbalam // mRdujvarolaghurdehaH | auSadha-pramANa-saMjJA pu[saM0 kI ]auSadha maan| davA calitAzca mlaadyH|| acirajvaritasyApi bheSajaM | kI mApa-taula / Weight and measures yojayettadA" / vA0 sU0 1 a0| prAcIna kAla meM aneka prakAra ke mAna pracalita the; parantu samprati zAstroM meM do hI prakAra kI tauloM suzrutAcArya ke anusAra ukta dasa kAla isa kA adhika vyavahAra pAyA jAtA hai| (1) mAgadha prakAra haiM (1) nirbhaka, (2) prAgbhavaH, (3) aura dUsarA kAliGga (suzrutokna) mAna / adhobhana, (4) madhyebhana, (5) aMtarAbhakta, _ yoM to auSadha-nirmANa meM cAhe jisa mAna kA (6) sAbhana, (7) sAmudga, (8) muhumuhu vyavahAra kyoM na kiyA jAya,auSadha ke guNoM meM koI (1) prasi aura (10) grAsAntara / antara nahIM pA sakatA, parantu caraka ke prayogoM meM inameM se nirAhAra auSadha lI jAnevAlI arthAt carakIya aura suzru ta ke prayogoM meM suzruta ke mAna jisameM kevala auSadha hI lI jAtI hai nirbhaka, kA vyavahAra karanA adhika uttama hai| anya granthoM khAne se pUrva prAgbhaka, khAne ke uparAMta ke prayogoM meM carakIya paribhASA kA vyavahAra vizeSa adhobhana, khAne ke bIca madhyabhakka, donoM samaya suvidhAjanaka pratIta hotA hai| isaliye yahA~ para khAne ke bIca antarAbhakka, khAne meM milAkara para ukta mAnoM kA paricaya denA ucita jAna sabhana, khAne ke pahale aura pIche sAmudga, be khAye par3atA hai| yA khAye bArabAra muhumuhura'si aura kaura-kaura para carakokta-auSadhi mAna-jharokhoM ke bhItara jo lI jAnevAlI auSadha grAsAntara kahAtI hai| inameM sUkSma rajakaNa dikhAI detA hai, use vaMzI kahate se nirbhakta vIrya bar3hAtA, prAgbhakta zIghra anna pacAtA, haiM / vahIadhobhakta bahuvidha roga miTAtA, madhyebhakta madhya 6 vaMzI-1 marIci deha ke roga nivRtta karatA, antarAbhakka hRdyatA lAtA 6 marIci-1 sarSapa aura sabhaka saba rogiyoM ke liye pathya samajhA 8 rana sarSapa=1 taNDula jAtA hai / su0 u064 a0| 2 taNDula dhAnyamASa auSadha parIkSA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] auSadha ke 2 dhAnyamASa%D1 yava ThIka hone na hone kI jA~ca / parIkSA-vidhi- 4 yava=1 asDikA jaise,isa dravyakI prakRti kaisI hai ? isake kyA-kyA 4 aNDikA=1 mAghaka, hema, dhAnaka guNa haiM ? isakA kyA prabhAva hai ? isake utpanna hone 3 mASaka-1 zANa kA sthAna kaisA hai yA kisa sthAna meM hotI hai ? 2 zANa=1draMkSaNa, kola, vadara kisa-kisa Rtu meM utpanna hotI hai tathA usake 2 draMkSaNa=1 karSa, suvarNa, akSa, viDAlapadaka, ukhAr3ane tathA grahaNa karane kA kauna sA kAla hai? picu, pANitala saMyogabheda se isameM kauna-kauna se guNa pragaTa hote 2 karSa=1 palAddha, zukki, aSTamikA haiM ? kisa mAtrA meM dene se uttama guNa karatI hai ? 2 palArddha 1 pala, muSTi, prakuJca, caturthikA, vilva, kisa prakAra ke roga meM aura kauna se kAla meM . SoDazikA, pAmra kisa prakAra ke prANI ke liye upayukta hai ? kisa 2 pala=1 prasRta, aSTamAna prakAra ke doSoM ko apakarSaNa karane ke liye evaM 4 pala-1 kuDava, aJjali kisa-kisa doSa ko zAMta karane ke liye isakA 2 kuDava mAnikA
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadha pramANa auSadha pramANa 4 kuDava1 prastha 4 prastha=1 ADhaka, ghaTa, aSTa zarAva, pAtrI, pAtra, kaMsa 4 ADhaka-1 droNa, kalasa, ghaTa unmAna, armaNa 2 droNa=1 sUrpa, kumbha 2 sUrpa=1 goNI, khArI, bhAra 32 sUrpa-1 vAha 100 pala-1 tulA ___ upayukta mAna zuSka dravyoM ke liye batalAyA gayA hai, drava (tarala-patale) aura bhAI (turanta ke ukhAr3e huye gole ) padArthoM kA pramANa isase dUnA hotA hai| jisa sthAna meM "tulA" athavA "pala" zabda likhA ho, vahA~ zrAdra aura drava padArthoM kA pramANa bhI dviguNa nahIM hotA / sAdhAraNataH 32 pala kA prastha+hotA hai, paraMtu vamana, virecana aura zoNitamokSaNa (phasda) meM '13 // pala kA prastha mAnA jAtA hai| suzrutokta auSadha pramANa-aba pala kuDavAdi nAma se mAna kI vyAkhyA kI jAtI hai:12 madhyama dhAnya mASa=1 suvarNa mASaka 16 suvarNamASaka 1 suvarNa athavA 12 madhyama niSpAva (lobiyA)=1 suvarNa mASaka 16 suvarNa mASaka-1 dharaNa - dharaNa ( 16 mASaka )=xeka karSa 4 karSa=1 pala 4 pala kur3ava 4 kur3ava-1 prastha +yaha drava padArtha ke prastha ke sambandha meM kahA gayA hai,kyoMki zuSka dravyoM ke pramANa meM 1 prastha-4 kuDava =16 pala kA hotA hai| x-1 dharaNa arthAt 16 mASaka kA arddhatRtIya (aAdhAaura tIsarA bhAga) + 65 hotA hai arthAt 16 mASaka meM kucha kama hotA hai / ise pUre 16 mASaka mAna lene meM koI vizeSa antara nahIM pA sktaa| . 4 prastha1 zrAdaka 4 Ar3haka- droNa 100 pala tulA 20 tulA-1 bhAra yaha mAna zuSka dravyoM ke liye haiN| AI aura drava padArthoM ke liye isase dviguNa mAna samajhanA caahiye| caraka aura suzruta mAna kI paraspara tulanA carakokna mAna meM 2 draMkSaNa=4 zANa=12 mASaka yA (12432%3)384 dhAnya mASaka )384 dhAnya mASaka kA karSa mAnA gayA hai aura suzrutokna karSa meM 16 suvarNa mASa=(16412=) 162 dhAnya mASaka hote haiN| isase siddha hotA hai ki carakokna mAna suzrutoka mAna se 2 gunA hai| mAnasArazANa, kola, karSa, zukki, pala, prasRta, kuDava, zarAva, prastha, a Dhaka, zrADhaka, arddhadroNa, droNa, sUrpa, goNI aura khArI kA mAna uttarottara dviguNa hotA hai| yathA-zANa se kola do gunA, kokha se karSa dogunA aura karSa se zukti 2 gunI ityaadi| zANa: kolazca karSazca zuktizca palamevaca / prasRtaM kuDavazcApi zarAva: prasthaeva ca // aqhDhakazcADhakorTa droNazca droNa eva ca / sUogoNI cakhArI ca dviguNazcottarottarama / / ___mASa, zANa karSa, pala, kuDava, prastha, zrAdaka, droNa aura goNI kA mAna uttarottara cAra gunA hotA hai / yathAmASa zANa karSa pala kuDava prsthaaddhkaaH| droNo goNI bhavantyete pUrva puurvaanyctugunnaaH|| zuSkA-dravya bheda se mAna zuSka dravya, gIle dravyoM se adhika guru evaM tIkSNa hote haiM, ataH AI (gIle) dravyoM kA pramANa zuSka kI apekSA dviguNa grahaNa karanA cAhiye arthAt zuSka dravyoM ke sthAna meM gIle dravya kAma meM lAye jAya, to likhita parimANa se dUnA leN| yathAzuSka dravyetu yA mAtrA cArdrasya dviguNAhi saa| zuSkasya gurutIkSNatvAttasmAdaI prakIrtitam //
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadha pramANa auSadha pramANa 1860 vartamAna taula tathA prAcIna taula kii| paraspara tulanA (a) carakIya mAna vartamAna mAna 3 rattI1 valla......... ...........3 rattI x10 rattI-1 mASA ... 1 mASA-10 rattI 3 mASaka-1 shaann.........3||" =30 rattI (4 mASA: niSka)......5" .......... 2 zANa drNkssnn.........7||"320 zrAne bhara 2 draMkSaNa=1 krss............15"| to0 4 karSa=1 pala............5 tole=1 chaTA~ka 4 pala=1 kuDava.........4 chaTA~ka-1 pAvasera 4 kur3ava=1 prastha.........1 sera=(80 to0) 4 prastha=1 ADhaka............... 4 sera 4 zrADhaka-1 droNa ...............16 sera 2 droNa=1 sUrpa...............32 sera 2 sUpaM-1 bhAra..................64 sera 32 sUrpa=1 vAha......1024 sera-( 25 // 4) 100 pala tulaa...............6| sera (ba) zAraMgadharokta mAgadhamAna vartamAna mAna sarasoM-1 yava...... 4 yava-1 rattI........................1 rattI 6 rattI-1 mASaka......... ..........6 rattI 4 mASA-1zANa.....................3 mASA 2 zANa=1 kola............6 mASe( to0) 2 kola-1 karSa.....................1 to0 2 karSa1 zukti.....................2 to. 2 zukri-1 pala.......... .........4 to0 2 pala% prasUta.....................8 tA0 2 prasRta1 kuDava.......... ...........16 to 2 kuDava-1 zarAva.....................32 to0 2 zarAva31 prastha......... ..........64 to0 4 prastha-1 aADhaka...............3 sera 16 to0 4 zrADhaka-1 droNa............12 sera 64 to+ 2 droNa=1 zUrpa............25 sera 48 to. x yadyapi caraka aura suzrata meM rattI kA ullekha nahIM hai.parantu sabhI vidvAna isa viSaya meM sahamata haiM ki carakokta mASA 10 rattI kA mASA hai evaM vidvavarya cakrapANi ne likhA hai ki taulane para carakAkta mASA 10 rattI ke barAbara siddha hotA hai| +1 sera-80 tole| 2 zUrpa-1 droNI............51 sera 16 to. 4 droNI-1 khArI............204 sera 64 to0 2000 pala-1 bhAra..................100 sera 100 pala=1 tulA.......... .........5 sera vaktavyakaThina, tarala, tApa, dIrgha, kAla aura dezaprAnta bheda se bhinna-bhinna prAcAryoM ke matAnusAra dravyamAna meM mahAna antara pratIta hotA hai / yathAcaraka kA mAna suta ke mAna se dviguNa hai| evaM zAGgadhara, rasaratna samuccaya, rasataraMgiNI, bhaiSajya ratnAvalI zrAdi gaMthoM meM bhI mAnaparibhASAoM meM antara hai| antara honA svAbhAvika hai| Ajakala bhI ekAdhipatyarAjya sthApita hote huye bhI bhAratavarSa ke bhinna-bhinna prAntoM meM bhinna-bhinna paribhASAe~ pracalita haiN| isI prakAra kAliMga tathA mAgadhamAna se abhiprAya bhinna-bhinna kAla meM magadha (vihAra) aura kaliMga dezoM (ur3IsA) meM honevAle mAna se hI hai / caraka yA dRr3habala ke kAla meM jo mAna magadha deza meM pracalita thA, unhoMne use hI apane grantha meM uddhRta kiyA hai| suzruta ke kAla meM jo mAna kaliMga deza meM pracalita thA, unhoMne use hI apanI pustaka meM uddhata kiyaa| usake anantara zAGgadhara ke kAla meM jo mAna magadha deza vA kaliMga deza meM pracalita thA, use zAGgadhara ne apanI saMhitA meM uddhata kiyaa| cakrapANi ke kAla meM ina dezoM meM aura hI mAna pracalita thaa| yaha cakrapANi nirmita cakradatta ke jvarAdhikAra meM spaSTha hai / kyoMki cakrapANi ne caraka aura suzruta ke prAyaH saba zloka aura yogAdi uddhRta kiye haiN| ataH unhoMne caraka aura suzruta ke sAre mAna ke sAtha apane kAla ke mAna kI tulanA karadI hai| carakoka mAna, suzratotra kaliMgamAna se dviguNa siddha hai| ataH kisI yoga ko cAhe carakokra vidhi se banAe~ yA suzrutokna vidhi se, parantu usake mAna anupAta meM koI bheda na hogaa| ___ yaha ho sakatA hai ki yoga suzruta kA ho aura hama use carakoka vidhi se nirmANa kareM, to yoga dviguNa bana jAvegA, parantu yogastha dravyoM ke mAna anupAta meM koI antara nahIM aavegaa| __
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadha pramANa 1861 zrAja kyoMki cakrapANike samaya kA mAna bhI pracalita nahIM hai, zrata: cakrapANi ke mAna kI sahAyatA se hama Adhunika kAla ke mAna se caraka tathA suzruta ke mAna kI tulanA kareMge / cAhe carako mAna zArGgadharo mAgadhamAna se na mile; parantu yaha donoM hI ThIka haiN| zArGgadhara ne apanI pustaka meM yaha kahIM bhI nahIM likhA ki mAgadhamAna se abhiprAya caraka kA mAna aura kaliMgamAna se abhiprAya suzruta ke mAna se hai / zrataH zArGgadharo mAgadhamAna ko caraka kA mAna tathA kaliMgamAna ko suzruta kA mAna kahanA ThIka nahIM / parantu mAgadhamAna tathA kaliMgamAna deza ke AdhAra para haiM, kAla bheda se hI ina donoM mAnoM meM caraka suzruta aura zArGgadhara kA matabheda hai / zArGgadhara ne mAgadhamAna kA varNana karate hue 6 vaMzI se 1 marIci, 6 marIci se 1 rAI aura 3 rAI se 1 sarSapa arthAt 108 vaMzI kA 1 sarSapa mAnA hai, yathASaDvaMzIbhirmaMrIciHsyAttAbhiH ssddbhisturaajikaa| tibhI rAjikAbhizca sarSapaH procyate budhaiH / zA0 zra0 1 zlo0 18 / parantu caraka meM 36 vaMzI kA 1 sarSapa grahaNa kiyA hai / yathASaDvaMzyastu marIciH syAtSaNmarIcyastu sarSapaH / aSThau tesarSapAH raktAstaNDulazcApi tadvayam // ca0 kalpa 12 a / isa prakAra caraka aura zArGgadhara ke mata meM sthUla dRSTi se bheda pratIta hotA hai / parantu caraka kA sarSapa se abhiprAya choTI rakkasapa (rAI) se hI hai / kyoMki usase tolane para mAna ThIka utaratA hai / caraka ke uparyukta zloka meM 'rakkA' zabda zrAyA hai, jo sarSapa kA vizeSaNa hai, jo usa zloka ke dUsare caraNa se hI spaSTa ho rahA hai / cakrapANi bhI isa zloka kI TIkA karate hue likhate haiM ki, "kA" iti sarvapANAM vizeSaNam" ( ca0 TI0 120 ) | nava paribhASAkAra ne caraka ke isa zloka ko apanI pustaka meM dete huye 'rakkA' ke sthAna para 'ra' aisA zabda banA diyA, jo taNDula kA paryAya hai / vahA~ kA zabdakA artha guA auSadha pramANa nahIM, kyoMki caraka meM guJjAzroM dvArA tola varNita nahIM hai aura guA dvArA tolane kI praNAlI cakrapANi ke kAla se hI pracalita huI pratIta hotI hai / para vastutaH rakti zabda taNDula kA paryAyavAcaka zrAja taka kisI koSa meM dRSTigocara hote nahIM dikhAI detA / navaparibhASAkAra ko rati zabda se taNDula kA paryAya banAne kI ceSThA vyartha mAlUma par3atI hai / caraka kA sarvapa se abhiprAya choTI rakta sarSapa (rAI) se hai aura zArGgadhara kA sarvapa se abhiprAya bar3I rakta sarvapa se yA sambhavataH gaura sarSapa se hai, jo tolane se zArGgadhara ke matAnusAra 3 rAI ke barAbara hotI hai / ataH caraka ko choTI rakta saMbaMdha meM 36 vaMzI aura zArGgaghara kI bar3I rakkasarpapa meM 108 vaMzI ho sakatI haiM / zArGgadhara kApa (bar3I ) 1 yatra ke barAbara hai / 4 yava= 1 guJjA / 6 guJjA = 1 mASA / mASA yavAdi kI bhA~ti kisI vastu kA nAma nahIM, ataH yaha zArGgadhara ke kAla meM Ajakala ke sera Adi kI taraha koI rUdi bATa pracalita hogA / mUla se yaha spaSTa mAlUma hotA hai / yathA yavo'STasarSapaiH proktoguJjAsyAttazcatuSTayam / SaDbhistu raktikAbhiH syAnmASa kohemadhAnyakau // zA0 1 0 16 zlo0 / caraka ke mAna kA vivecana nimna hai:8 rakta sarSapa ( choTI ) - 1 taNDula ( bar3I saugandhika ( vAsamatI) cAvaloM ko tolane se 1 cAvala choTI rakrasarSapa ke barAbara hotA hai ) / 2 taNDula = 1 dhAnya mASa ( yaha bhI choTe kAra ke kRSNa udoM ke sAtha tolane se ThIka baiThatA hai / ) 2 dhAnyamASa= 1 yava ( yaha bhI tolane para ThatA hai / 4 yava= 1 zraeDaka, 4 aNDaka= 1 mASA / yaha bATa yavAdikoM kI taraha kisI vastu vizeSa ke nAma para nahIM, kintu rUdi pracalita huA pratIta hotA hai| isase zrAge zArGgadhara kA mAna pazcAt varNana kiyA jAyagA / prathama caraka ke zeSa mAna kA varNana kiyA jAtA hai| lekha
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadha pramA vRddhi ke bhaya se zrAge mUla zlokoM kA udAharaNa nahIM diyA gayA; kiMtu zradhyAya nambarAdi kA nirdeza kara diyA gayA hai / vijJa pAThaka svayaM caraka kalpa sthAnAdiyoM meM bhalIbhA~ti dekha sakate haiM / de0 ca0 kalpa 12 zra0 / 3 mA0=1 za(Na ( yaha zabda bhI rUr3a hai ) / 2 zANa= 1 dvaMkSaNa, kola, badara, yadi yaha bhI rUdi zabda haiN| arthAt carako 1 kola yA dvaMkSaNa meM 6 mAze aura caraka ke 1 mAzA meM 32 urda ke dAne ghaTita hote haiM jo upayukta se spaSTa hai / tAtparya yaha hai, ki caraka kA kola 192 urda ke dAnoM ke barAbara haiM / yahA~ cakrapANi kA zrabhi prAya nimna hai - 1862 12 urda ke dAne 5 bar3I guA ke barAbara haiM, to 162 urda ke dAne 80 bar3I guJjA ke barAbara hue | yathA - 5x16 =80 bar3I guJjA / zrAjakala eka rupayA kA tolA mAnA jAtA hai| vaha tolA Ajakala 66 madhyama AkAra ko guJjAzroM kA mAnA jAtA hai, jo sabako vidita hai| rupaye ko bar3I guJjA ke sAtha tolane se vaha ThIka 80 guJjA ke barAbara tulatA hai aura caraka kA kola bhI 80 guJjAoM ke barAbara haiM / ataH caraka kA kola= 1 rupayA = 1 tolA ThIka hai| jisa sthAna meM caraka kA kola mAna likhA ho, vahA~ niHsaMkoca 1 tolA grahaNa karanA ucita hogA / zrAge carakAcArya likhate haiM / 2 kola = 1 karSa, suvarNa, zrakSa, viDAlapadaka, picu, pANitala, tinduka, kavalagraha, ina nAmoM meM do nAma sArthaka pratIta hote haiM, zeSa rUdi haiM; yathA - pANitala - jitanI cIz2a phailAe hue hAtha kI talI meM aae| tathA tinduka ( tendUphala ) eka phalakA nAma hai, taHsamAna karSamAna ho sakatA hai| abhiprAya yaha hai ki caraka kA karSa 2 tole ke barAbara hai / noTa- caraka kI kisI bhI vastukA mAna 1 karSa se adhika nahIM hai, to usameM uparyukta mAnA 'nusAra hI cIjeM DAlanI cAhiye / isase Age kucha kaThinatA hogI, jisakA spaSTIkaraNa Age hogA / auSadha pramANa 2 karSa = 1 palArdhaM, zukti, aSTamikA / ( zukti sopa kA nAma hai, usameM 2 karSa 4 tole ke karIba vastu aa sakatI hai)| 2 palA = pala, muSThi, prakuJca, caturthikA, vilva, ghoDazika, zrAmra / ina nAmoM meM vilva tathA zrAmra do saMjJAe~ phaloM ke anusAra haiM evaM muSTi banda kie huye hAtha ko kahate haiM / anya zabda prAyaH rUr3hi haiM / ataH caraka kA pala =4 karSa Ajakala ke tole ke barAbara hotA hai / ( yaha Upara spaSTa hai ) kyoMki Ajakala = tole kA koI bATa pracalita nahIM, isalie caraka kI vastu 1 pala lene ke lie kaThinatA hotI hai / isI prakAra pala se zrAge ke bAda bhI zrAjakala nahIM milate; isalie isa sAre jhagar3e ko miTAne ke lie eka sarala upAya hai, jisameM kucha hAni bhI nahIM hotI aura kaThinatA bhI dUra ho jAtI hai / vaha hai yaha ki pala ko 8 tole na lekara 4 bhAga isameM aura adhika milA leM arthAt 8x =2 tole / isakA abhiprAya yaha huA, ki pala = +2= 10tole = 2 chaTA~ka | isa prakAra karane se zrAge kA sArA mAna hala hojAtA hai / yathA - caraka kalpa 12 a0 meM / 2 pala=1 prasRta, zraSThamAna / prasRta muSTi kA prasAra kara dene se banatA 1 tathAhi - " pANinyubjaH prasRtiH" ityamaraH / vaise prasRti meM 16 tole banate haiN| para saba mAnoM ke sAtha 4 bhAga bar3hAte jAne se Adhunika mAna se tulanA karane meM bahuta sahUliyata hotI hai, isalie banatA hai / isI prakAra 2 prasRta = 1 kuDava, aJjali ( buka iti prasiddhaH ) zramara koSa meM bhI likhA hai, ki - "tau (prasRtI ) yutAJjaliH pumAn" / isameM 1/2 bhAga jor3a dene se kur3ava1/2 sera kA banatA hai / 1 prasRta = 1 pAva 2 kuDava = 1 maNikA, zarAva / 4 bhAga jor3a dene se maNikA 1 sera kI banatI hai / noTa - carakola mAnAnusAra mANikA (zarAba) 64 tole kI banatI hai / yU0 pI0 zrAdi kaI prAntoM meM 1 sera 60 tole kA mAnA jAtA hai| vahA~ ke sera ko hama mANikA kaha sakate haiM / para paMjAbI sera to mANikA ke sAtha bhAga jor3ane hI se banatA hai /
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadha pramANa 1863 auSadha pramANa zrAge saba mAnoM meM kramazaH 1 bhAga jor3a dene se aAdhunika mAna se nimna likhita samatA hogii| 2 mANikA prastha=2 sera 4 prastha1 zrAdaka-5 sera aAdhunika paryA-pAtra, kaMsa, bhAjana 4 zrAdaka=1 droNa=32 sera aAdhunika paryA-zramaNa, nalvaNa, kalaza, unmAna 2 droNa=1 zUrpa, kubha=64 sera aAdhunika 2 zUrpa-1 goNI128 sera aAdhunika pa-0-khArI, bhAra noTa-goNI borI ko kahate haiM aura goNI (borI) meM prATA godhUbhAdi vastu 2 // mana ke lagabhaga pAtI hai| yadi Adhunika mAna se tulanA karane ke lie caraka ke mAna ke sAtha bhAga na jor3A jAve, to caraka kI goNI bhI lagabhaga 2 mana ke karIba banatI hai| hama apanI saralatA ke lie saba mAnoM ke sAtha 1 bhAga jor3a lete haiM, jisase koI bheda nahIM par3atA / Age caraka meM__32 zUrpa=1 vAha ! bhAga jor3ane se 51 mana 8 sera ke barAbara banatA hai| noTa-caraka ke jina yogoM meM koI bhI cIz2a pala se kama nahIM yA pUrA pala ho, vahA~ saba dravyoM kA mAna bhAga jor3ane se jo mAna Upara nikAlA gayA hai, lene meM saralatA rahatI hai aura yadi kisI bhI yoga meM saba dravyoM ke mAna pala se kama haiM, to bhI upayuna vidhi se hI arthAt 1 bhAga na bar3hAkara kola se 1 tolA Adi grahaNa karanA cAhiye / aura yadi kisI yoga meM pala se kama tathA pala se adhika donoM prakAra ke mAna hoM to nimnalikhita vidhi se tAle / vAle dravya yathA-- aise yogoM meM palamAna yA usase Upara mAna ke | dravyoM ke sAtha bhAga bar3hAkara liyA huA hotA hai, isaliye pala se kama arthAt kolAdi mAnoM ke sAtha bhI bhAga bar3hAkara hI lenA cAhiye arthAt kola se 1 tolA na lekara tole yA / auMsa lenA cAhiye aura karSa se 2 // tolA yA 1 auMsa / aisI samatA kiye binA aura koI hala hai hI nhiiN| ina yogoM meM jo vastu gina kara DAlI jAtI hai, yathA-500 zrAmale yA 200 har3eM aadi| unake sAtha bhI 1 bhAga aura bar3hA lenA cAhiye arthAt 500 ke sthAna meM 625 Amale tathA 200 har3oM ke sthAna meM 250 har3eM aadi| Age caraka kalpasthAna ke 12 adhyAya meM likhate haiMtulAM palazataM vidyAtparimANa vizAradaH / zuSkadravyeSvida mAnamevAdi prakIrtitam // arthAt 100 pala tulA (caraka ke vAstavika mAna ke sAtha bhAga jor3ane se tulA 12 // sera kI banatI hai)| caraka ke isa zloka kI dUsarI paMkti se spaSTa hai ki yaha mAna kevala zuSka dravyoM ko tolane ke liye baratanA cAhiye / baMgAlo vaidya, jo zuSka dravyoM ko taulane ke liye prastha karake 4 sera lete haiM, vaha sarvathA yukti zUnya haiN| dviguNaMtahaveSviSTaM tathA sadyoddha teSu ca / yaddhimAnaM tulA prokta palaM vA tatprayojayet / / anukta parimANa tu tulyaM mAnaM prakIrtitam / ca. kalpa 120 // arthAt drava (tarala) tathA sadyaH uddhata (AI va sarasa) dravya lenA ho, to usa die hue parimANa se dviguNa lenA caahiye| yathA, 1 prastha bAdAma kahane se 2 sera liye jaaveNge| parantu 1 prastha ghRta kahane se 'drava' hone ke kAraNa 4 sera liyA jAvegA / aura yadi gokSara kahA jAve aura use sUkhI prayoga karanI ho. to 1 prastha ke sthAna meM 2 sera aura yadi gIlI prayoga karanI ho, to 1 prastha ke sthAna meM 4 sera lenI caahiye| caraka ke upayukta zloka meM likhA gayA hai, ki *jisa yoga meM tulA yA pala mAna meM drava yA anya bhAI dravya lene likhe hoM, vahA~ kisI ko bhI dviguNa nahIM karanA cAhiye arthAt 1 pala ghRta se drava hone para bhI eka pala hI ghRta lenA caahiye| __kaI prAcAryoM kA mata hai, ki drava dvaiguNya paribhASA kuDava se Upara hI karanI cAhiye / kuDava se nIce tarala hone para bhI dvigaNa nahIM karanA cAhiye / tathAhiraktikAdiSu mAneSu yAvanna kuDavo bhavet / zuSke dravAyozcaiva tulyaM mAnaM prakIrtitam / /
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadha pramANa 1864 auSadha pramANa jatukarNa ne bhI kahA hai, ki "dviguNAH kuDavAdayo dravANAm" ityaadi| noTa-yaha dviguNa karane kI vidhi una vastuoM ke liye prayukta ho sakatI hai, jo zrAd aura zuSka | donoM avasthAoM meM prayukra hotI haiM aura jo vastu kevala ArdrAvasthA meM hI prayukta hotI hai, unheM pA lete huye bhI dviguNa nahIM karanA cAhiye / yathAvAsAkuTaja kUSmANDa zatapatrI shaamRtaaH| prasAriNyazvagandhAzca zatapuSpA shaacraaH|| nityamAH prayoktavyA na teSAM dviguNaM bhavet / ca0 kalpa-cakra-TIkA / anyatrApivAsA nimba paTola ketakibalA kUSmANDakendIvarI / varSAbhU kuTajAzvagaMdha sahitAstAH pUtigaMdhAmRtA // mAMsI nAgavalA sahAcarapurau hiMgvArdra ke nityazo / prAhyAmtatkSaNameva na dviguNitA ye ceta jAtAgaNAH // zAGgadharIyamAna zAGga dharokna mAgadhamAna tathA kaliMgamAna donoM paraspara sama haiM aura una donoM kA pala 4-4 tole kA hai arthAt carakokta mAgadhamAna se zAGgadhara ke mAgadha tathA kAliMgamAna donoM zrAdhe haiM. aura suzruta ke kAliMgamAna ke barAbara haiN| yaha zrAge spaSTa hogaa| yathA-zAGgadharokna mAgadhamAna-(jisakA varNana pUrva meM apUrNa hI chor3a diyA gayA thaa)| - sarSapa-1 yava (sAdhAraNa zrAkAra kA) 4 yava sAdhAraNa guJjA (madhyama AkAra kI tola kara dekhA gayA hai, ThIka hai|) 6 gujA=1 mASA 4 mASA%1 zANa 4 zANa=1 krss| carakIyamAgadha paribhASA isakA abhiprAya yaha huA, ki zAGga dharokta mAgadhamAna ke eka karSa meM madhyama AkAra kI 66 rattI huI, jo aAjakala ke 5 tolA ke barAbara huA aura isakA pala ThIka 4 to0 kA banA / isakA abhiprAya yaha huA, ki zAGga dhara kA mAga dhIya pala sutha ta ke kaliMgIya pala ke barAbara hai| (yaha Age spaSTa hogA) isI prakAra zAGga dhara kA kaliMgIya pala bhI 4 tole ke barAbara hai / yathA__ 12 gaura sarSapa=1 bar3A yava (yaha bhI bar3e yavoM se taulane para Thoka baiThatI hai)| 2 bar3e yava-1 bar3I guJjA (yaha bhI tolane para ThIka baiThatI hai)| 8 bar3I guMjA=1 mASA 10 mASa =1 karSa 4 karSa =1 pala isakA abhiprAya yaha huA, ki zAGgadhara kA kaliMgIya karSa 80 bar3I gujA kA tathA pala 320 bar3I guJjA kA banatA hai aura Ajakala kA tolA bhI 80 bar3I rattiyoM ke samAna hotA hai| yaha pIche spaSTa kara diyA gayA hai, ki eka totA meM madhyama zrAkAra kI 66 gujAe~ tathA bar3e AkAra ko sirfa 80 gumAe~ hI hotI haiN| ataH aba siddha ho cukA ki zAGgadhara kA kaliMgIya karSa bho 1 tolA kA tathA pala 4 tole kA ThIka baiThatA hai| ataH zAGga dhara ke mAgadhIyamAna tathA kaliMgIyamAna meM koI bhI bheda nahIM aura yaha donoM suzruta mAna ke barAbara (Age spaSTa hogA) tathA carakIya mAgadhamAna se prAdhe haiN| noTa-aba zAGgadhara mAna kI bhI Adhunika mAna se tulanA karane ke liye pUrvavat carakIya mAnavat bhAga aura bar3hAnA cAhiye / isa prakAra zAGgadhara kA pala 1 chaTA~ka ke barAbara aura karSa 16 tole vA zrIsa ke barAbara ho jAyagA / yadi hama isako bhI dviguNa karale, yathA-pala-do chaTAMka tathA karSa 2 // tole yA 1 osa, to yogoM kI vastuoM kI mAna Ratio meM koI bhI aMtara nahIM par3a sakatA / ataH hama saba yogoM (cAhe vaha suzca ta ke hoM vA carakAdi) ke lie eka hI mAna paribhASA nirdhArita kara sakate haiN| aura vaha hai carakIya mAgadhamAna pribhaassaa| kyoMki pUrvajoM ne bhI isI kI adhika prazaMsA kI hai| zAGgadhara mAna paribhASA pala se Age prAyaH caraka suzruta mAna paribhASA ke samAna hai / ataH usakA aura punaH vizeSa varNana duharAne kI koI Avazyakata pratIta nahIM hotii|
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadha pramANa 1965 auSadhi vIrya aba isase Age suzruta ke kaliMgIyamAna kI | mAna sarala hai, vijJa vaidya svayaM vicAra kara niSkarSa aAdhunika mAna se tulanA kA vivecana zrAraMbha hotA prApta kara sakate haiN| "azvinIkumAra se uddhRta" / hai / yathA-su0 ci0 31 a0 meM noTa-anya yUnAnI evaM DAkTarI (elopaithI) 12 dhAnyamASa(madhyama prAkAra ke urda)-1 suvarNamASa mAnoM ke lie dekheM "maan"| 16 suvarNamASa=1 karSa auSadhAlaya-saMjJA puM. [saM0 pu.] vaha sthAna jahA~ 4 karSa=1 pala nAnA vidha auSadha sadA vikrayArtha prastuta rahe / - isase yaha siddha hotA hai,ki suzruta ke kaliMgIya | ___ oSadha bhANDAra / auSadha gRha / davAkhAnA / karSamAna meM 192urda hote haiM / prathama yaha cakrapANi | auSadhi, auSadhI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) ke matAnusAra spaSTa ho cukA hai ki 12 madhyamAkAra guruca / gur3a cii| (2) rAsnA / (3) dUba / urda=5 bar3I rattI ke barAbarahotehaiM (yaha bhI taula kara (4) safeda duub| (5) hdd'| hriitkii| ThIka dekhA gayA hai) to 162 urda 80 bar3I rattiyoM (6) madya / zarAba / (7) auSadha / davA / ke barAbara hote haiM / yathA-5416-80 bar3I rtnaa0| (8) phalapAkAnta-vRkSa prAdi / zroSadhi / gunA aura 60 bar3I guJjAe~ 1 tolA ke barAbara he. ca0 / (6) samyak oSadhi / acchI jar3I buuttii| hotI haiM / yaha pIche spaSTa ho cukA hai, isa prakAra auSadhigandha-saMjJA puM. [saM0 pu.] sUghane se jvasuzrata kA karSa ThIka 1 tolA kA tathA pala 4 to. hI baiThatA hai| rAdi utpanna karanevAlI auSadha kI gaMdha / jisa jar3I-bUTI kI khuzabU se bukhAra vagairaH bImArI isameM bhI pUrvavat + bhAga jor3a dene se suzruta laga jAya / ca0 da. jvraatisaar-ci0| kA pala 1 chaTA~ka ho jAtA hai| isa prakAra saba auSadhigandhajvara-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka mAnoM kI samatA ho gii| prakAra kA jvara jo tova oSadha ke sUMghane se hotA aba Age spaSTIkaraNArtha saba mAnoM kI saMkSipta hai| isameM mUrchA, sira-darda, vamana aura chIMka-ye tAlikA dI jAtI hai lakSaNa hote haiN| kisI-kisI ne chIMka kI jagaha hicakI kA calanA likhA hai| vastutaH yaha jvara zAGgadhara vA suzruta carakIyamAnA- ke mAnAnusAra (hamArA hl)| durgandhita padArthokI gaMdhase hotA hai / vaidyakake mata se isameM "sarvagaMdha kA kAr3hA" pilAnA aura nusAra (caraka se vila- bhAga bar3hAkara "aSTagaMdha kI dhUno" denA upakArI hai| kula AdhA) auSadhi pratinidhi-saMjJA strI0 [saM0 pu.] kisI karSa-2 to0 1 to0 tovyA2 to0 auSadhi ke badale dUsarI auSadhi kA grahaNa / kisI auSadhi ke na milane para usake samAna guNadharma pala- to0 4 to0 5 to0-yA / 10 to. kI anya auSadhi kA lenaa| dravyAMtara grahaNa / 20 to0 ,yA badala / pratinidhi lene ke liye zAstra kI AjJA 40 to0 // hai / jaise, yadi cItA na mile to daMtI lenA cAhiye, daMtI na mile, to cItA lenA caahie| para isa mANikA-64to0 40 to0 AyA bAta kA dhyAna rahe ki, yoga kI pradhAna auSadhi 80 to071 ke badale pratinidhi yA badala na liyA jAya / prastha-128 to0 64 to. 80 to071 yA noTa-pratyeka oSadhi ko pratinidhi hara 160 to072 auSadhi ke varNana ke sAtha dI gaI hai / astu, vahA~ noTa-isa prakAra dviguNa hone para bhI anupAta ( Ratio) meM koI bheda nahI par3atA, cAhe auSadhi vIrya-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] zItoSNa Adi yogastha dravyamAna dviguNa ho jAya / isase Age rUpa auSadhi kA vIrya / auSadhi kI taakt| yaha 16 phA. kuDava-32 to 16 to0 32 to0 dekheN|
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSadhI pazcAmRta 1866 ATha prakAra kA hotA hai / yathA-zIta, uSNa, rUta, snigdha, tIcNa vA tIvra, mRdu, picchila aura vizada / zrauSadhi vIrya bala evaM guNa ke utkarSa se rasa ko dabA apanA kAma karatA hai / su0 sU0 40 zra0 / sUrya aura caMdramA ke kAraNa jagata ke zragni aura somIyatva guNa se kisI-kisI ne vIrya do hI prakAra kA mAnA hai arthAt uSNa aura zIta / auSadhI paJcAmRta-saMjJA pu N0 [saM0 klI](1) amRta jaisI ina pA~ca zrauSadhiyoM kA samUha - guruca, gokharU, musalI, muNDI aura satAvara / (ka) - saMjJA puM0 [saM0 klI] ( 1 ) eka prakAra kAkAM / ( 2 ) pAMzu lavaNa / zorA (3) chuTiyA nona / reha kA namaka / mRttikA lavaNa | khArI namaka / paryAya- zrauSaraka | sarva guNa / sarvvarasa | sarva saMsagaM lavaNa / USaraja / USaraka / sAmbhara / bahulavaNa / melaka lavaNa | mizraka / ( 4 ) saiMdhA namaka / saiMdhava lavaNa / ( 5 ) UparadeSaja lavaNa | guNa -- bAra, tila, vidAhI, mUtrasaMzoSakAraka grAhI, pittakAraka aura vAta-kapha nAzaka hai / (rA0 ni0 0 6) / ( 6 ) kSAra / mada0 0 2 / auSadhIpati-saMjJA pu N0 [saM0 0 ] zrauSadhI kA rAjA soma / auSadhIya - vi0 [saM0 tri0 ] zrauSadhi saMbandhI jar3I bUTI kA / davA kA / auSasa - vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) uSAkAlotpanna | jo savere paidA ho| (2) uSAsambandhIya / saharI / sidosI / auSasika - vi0 saharI / sidausI / [saM0 tri0 ] uSA sambandhIya zraSNija vi0 [saM0 kri0 ] U~Ta kA / U~Ta sambandhI / auSTraka -saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] U~ToM kA samUha auSTratakra -saMjJA pu N0 [saM0 nI0 U~TanI ke kA dUdha auSika - vi0 [saM0 pai zamanda / auSTra - saMjJA puM0 [saM0 ka0 ] U~TanI kA dUdha zrAdi / maTThA / guNa - U~Ta kA maTThA doSakAraka hai tathA pInasa, meM hitakArI kahA gayA hai "U~Ta" / * phIkA, bhArI, hRdya aura zvAsa evaM kAsa roga 1 / vai0 nigha0 / de0 zraSTranavanIta-saMjJA puM0 [saM0lI0 ] U~TanI kA makkhana | U~TanI ke dUdha se nikAlA huaa| nainU / guNa - laghupAkI, zItala, vraNa, kRmi, kapha tathA rakta ke doSa kA nAzakaranevAlA, vAtanAzaka aura viSanAzaka hai| rA0 ni0 va0 15 / auSTramUtra-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] U~Ta kA pezAba | uSTramUtra / guNa -- unmAda, sUjana, bavAsIra, kRmi aura udarazUla nAzaka / mada0 0 8 / meM auSTrkSIra-saMjJA : 0 [saM0 nI0 ] U~TanI kA dUdha / uSTradugdha / de0 "OM" / auSTrAya - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] uSTravaMzIya | zraSTrAti-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] guru / ustAda | zikSaka | auSTrika - vi0 [saM0 tri0 ] U~Ta se paidA / uSTrajA / auSTrIghRta-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] U~TanI kA ghI | uSTrInavanItaja ghRta | guNa-pAka madhura, kaTu, zItala, kRmi aura kor3ha nAzaka tathA vAta, roga kA nAza karanevAlA hai| auSTha - vi0 [saM0 tri0 ] zroSTha ke hoMTha jaisA banA huA / auSThya - vi0 [saM0 tri0 ] oMTha se sambandhI | hoMTha kA / nikalA | hoMTha auSNa - saMjJA puM0 [saM0 lI0 ] ( 1 ) uSNatA / garamI / (2) uttApa | dhUpa / ( 3 ) santApa | bukhAra | tri0 ] uSAkAlotpanna / / ( 2 ) upAkAla ko bhramaNa karanevAlA / jo prAtaHkAla nikala kara TahalatA hai| Si (SI) - vi0 [saM0 tri0 ] icchuka | qhAhi zraSNija - saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] ( 1 ) pagar3I | sAnA / vi0 [saM0 kri0 ] pagar3I se sambandha rakhane vAlA / kapha evaM gulmodara rA0 ni0 va0 15 / zrAkAra sadRza /
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________ auSNIka 1867 ausI auSNIka-vi0 [saM0 tri0] uSNIvadhArI / pagar3I hotA hai ki ausaja aura ullaika prAyaH sajAtIya baaNdhnevaalaa| paudhe haiN| donoM ke guNadharma meM bhI samAnatA hai, auSNya -saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] uSNa taa| garamI / jaisA gAz2arUnI ke mupharidAta kAnUna kI vyAkhyA dhUpa / saMtApa / se pratIta hotA hai / kanjalalugAta turkI meM isako auSmya-saMjJA puM0 [saM0 jI0 ] uSNatA / USmA / ambarabArIsa samajhanA bhUla hai| prakRti-prathama kakSA meM zItala aura dvitIya grmii| ausakkAmusa-[ yU0 ] de0 "zrosakvAmusa" / katA ke anta meM rUna; koI-koI kahate haiM ki yaha tRtIya katA meM rUta hai| para yathArtha yaha hai ki ausaja-[a0 ] uusj| jaMgalI tRtIya kakSA meM rUkSa hogaa| gIlAnI ke ausaja-[a0 zrIsaja ] eka kA~TedAra vRkSa jo U~cAI kathana se bhI yahI pratipanna hotA hai| jahA~ para evaM prAkAra-prakAra meM anAra ke per3a se milatA unhoMne isake jaGgalI aura bAgI bhedoM kA nirUpaNa julatA hotA hai / isako zAkhAe~ khar3I hotI haiN| kiyA hai, vahA~ jaMgalI ko atyanta zoSaNakartA aura ve kA~ToM se vyApta hotI haiN| kA~Te tIkSNAgra likhA hai / hAnikartA-pIhA ko / adhika bhakSaNa hote haiM / tanA patalA hotA hai| pattI hare raMgakI karane se kulaJja paidA karatA hai / darpaghna katIrA / bAdAma kI pattI kI taraha hotI hai; kiMtu bAdAma pratinidhi-supArI, char3IlA aura ak'aakiyaa| kI pattiyoM se bahuta choTI hotI hai aura unameM | maatraa-4|| maashe| cipakatI huI ratUbata hotI hai| phala cane ke guNa-karma-prayoga-isakI pattiyoM kA rasa barAbara aura dIrghAkAra lAla raMga kA hotA hai aura nicor3akara 7-8 dina A~kha meM DAlane se jAlA vRkSa para bahuta dinoM taka lagA rahatA hai, giratA kaTa jAtA hai / yahI nahIM, isakA sarvAGga netraroga nhiiN| isake vRkSa kSArIya evaM USara bhUmi meM meM lAbhakArI hai |mukhpaak meM bhI yaha upayogI hai| utpanna hote haiN| isakI eka jAti ke patte lalAI pittajanita kaNDU aura dad, prabhRti saudAvI rogoM liye kAle raGga ke hote haiM aura prathama prakAra ke meM cobacInI kI apekSA yaha adhika upayogI pattoM se caur3e hote haiN| ina kAle pattoMvAle per3a khyAla kiyA gayA hai| meM kA~Te bahuta hote haiM aura zAkhAe~ bhI isakI zarIfa aura gIlAnI ke anusAra yaha kuSTha meM bar3I-baDI-cAra-cAra gaja lambI hotI hai| bhI upayogI hai| aMtAkI ne isake kAr3he ko tara isakA phala caur3A aura bArIka hotA hai| aisA evaM rukSa tathA khujalI aura phor3e phunsiyoM ke lie pratIta hotA hai, mAno koSAvRtta hai| isakI eka guNakArI likhA hai aura ise cobacInI se jAti aura hai jisake patte safedI liye hote haiN| uttama mAnA hai| isakI jar3a ko zrAsa ke pattoM ke zekhA ke anusAra isake phala tUta kI taraha hote haiM, sAtha pIsa kara phor3oM aura duSTa kSatoM para lagAne se jise loga khAte haiN| zIta-pradhAna dezoM meM isake bada-gozta ur3a jAtA hai| kSata pUraNa hotA hai| vRkSa bahutAyata se utpanna hote haiN| zrIsala jaMgalI isakI pattiyA~ raka taraNa meM lAbhakArI haiN| ye keza aura bAg2I donoM prakAra kA hotA hai| jaMgalI ugAtI haiM / isakA phala staMbhaka hai aura dasta kA per3a bahuta bar3A hotA hai| inameM hare pattoMvAlA banda karatA hai, isake sabhI guNa-prayoga pattoM ke sarvotkRSTa hai| isakI harI aura komala pattiyA~ sadRza hI haiM / inako dhUnI se kIr3e makor3e bhAga auSadhArtha vyavahAra meM AtI haiN| sapheda khAra jAte haiN| isakI TahanI gRha kI chata vA dvAra para vAzaka barjI (phA0) laTakAne se jAdU kA prabhAva naSTa hotA hai TippaNI-burhAna ke anusAra yaha ullaika kI samIpa rakhane se usakI pratiSThA hotI hai, yaha bhA~ti eka vRkSa hai, jisake patte pakAte aura qhiz2Aba ! isako vizeSatA hai| ke kAma meM lAte haiN| kisI-kisI ke mata se ullaika ausala-[10] ausaja / isakA eka bheda hai / ina kathanoM se yaha pratipanna ausI-saMjJA strI0 de0 "aulii"|
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________ auMdhA 1868 katraka . auMdhA-vi0 [saM0 adhaH vA avadhA] [strI0 auMdhI] | sUcaka haiM / phUla arkavat hone ke kAraNa ise arka ulaTA / paTa / jisakA muMha nIce kI ora ho| puSpI, zrauMdhA hone ke kAraNa adhaHpuSpI, adho saMjJA puM0 eka prakAra kA pakavAna, jo besana | puSpI, corahulI, corapuSpI Adi nAmoM se abhiaura pIThI kA namakIna aura ATe kA mIThA banatA hita karate haiN| deza meM yaha aMdhAhulI aura oMdhAhai, jise deza meM ulaTA, cillA aura cilar3A bhI hulI nAma se prasiddha hai| U~dhAhulI guNa-yaha kapha ko nikAlatI hai| sUkhI auMdhAhulI-saMjJA strI. [ deza0, hiM0 dhA+hulI ] khAMsI meM ise 1 tolA lekara kvAtha karake mizrI eka kSudra kSupa jo prAyaH baluI z2amIna meM paidA milAkara pIne se vizeSa lAbha hotA hai| hotA hai| Trichodesma Indicum. isakI harI pattI jala meM pIsakara 1 tolA isakA paudhA adhika se adhika 1 // bAlizta prAtaH aura 1 tolA sAyaMkAla pIne se vIrya kI taka U~cA hotA hai / isakI jar3a sIdhI pRthvI meM taralatA, jisake kAraNa zIghrapatana huA karatA hai, ghusI hotI hai| isako TahaniyA~ lomaza lAla dUra hotI hai aura vIrya gAr3hA hojAtA hai| raMga kI hotI haiN| pattiyA~ lomaza karIba 3-4 isakI harI pattiyoM kI TikiyA banAkara arza ke aMgula lambI dekhane meM bhAlAkAra zvetAbha hotI haiM. massoM para bA~dhane se usakA pradAha kama hotA hai| phUla prAyaH saba mahInoM meM lagate haiN| phUla zveta- yUnAnI "gAvaz2avAM" kI yaha uttama pratikiMcit baiMganI raMga ke hote haiM, jo khilane para pRthvI kI ora jhuka jAte haiN| phUla kA bAharI auMrA-saMjJA pu0 [ deza0 ] [strI0 alpA0 auMrI ] koSa jisameM usakI paMkhar3iyA~ lagI huI hotI haiM, de0 "A~valA" / zveta lomaza hotA hai / isake phUla pRthvI kI ora auMrI-saMjJA strI. [aurA kA alpArthaka vA strI.] zrodhA sthita hone ke kAraNa ise ukta saMjJA dI choTA A~valA / jaMgalI A~valA / a~varI / . gaI hai| isake saMskRta paryAya bhI una artha ke | auMsa-saMjJA pu0 de0 "aaauNs"| varNa hai| (ka) ka-hiMdI vA saMskRta varNamAlA kA pahalA vyaMjana | artha-keka (Cake ) bisakura ( Biscuit) shiirmaal| saMjJA puM. [saM0 kI ] (1) jala / rA0 niH kaa ka, khubz2a aura bikasumAtava0 14 / (2) sukha / me0| (3) keza | dhara0 / / kisI kisI ne kaak ko keka (aM0) kA saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) agni / (2) bhI muarriba likhA hai; para isakA prayoga prAyaH vAyu / (3) yama / (4) sUrya / (1) prAtmA / rUkhI roTI ke liye hotA hai / khub sAmAnya roTI (6) mayUra / me0 / (7) mana / (8) zarIra / ko kahate haiM, cAhe vaha tAz2I ho vA bAsI aura () kAla / (10) dhn| (11) shbd| biksumAta rUkhI roTI kA prasiddha nAma hai| ane0 ko0 / (12) graMthi / gA~Tha / (13) kAma noTa-kisI kisI grantha meM rog2anI yA mIThI deva / (14) brahmA / (15) vissnnu| roTI ke liye kaak zabda kA prayoga huA hai| kaa ku-saMjJA strI. [ kA. kAka se mu0] (1) guNa dharma tathA upayoga-yaha uSNa evaM rUkSa maide kI rUkhI choTI roTI | patalo sUkhI rottii| hai; dasta rokatI hai, dravoM kA zoSaNa karatI haiM aura khuzka nAna (phaa0)| (2) tanUra meM garama kulaMja-roga-pIr3itoM ko hAnikara hai| kisI kisIpatthara para pakAI huI moTo roTI / (3:)arvAcIna | kursa (TikiyA ) meM par3atI hai|
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________ . 1866 qaa qaa [a0](1)eka prasiddha pakSI | lakqlaq |lk lak ( 2 ) akakk / mahokhA | ., ka qaa qabaH-[ a ] ( 1 ) kSata / z2aqhma / ( 2 ) jatI- krasa - [ a ] zrAkasmika mRtyu | marga nAgahAnI | karaNa | z2aqhma karane kI kriyA / Sudden Death qA akrUra - a ] nIla / qaa kA a - [a0] ( 1 ) zIta jvara | jAr3A buqhAra / jisake paira ke jor3a boleM / sUkhe chuhAre / ( 2 ) ( 3 ) calate samaya qa qAmara- [ a ] saMdarUsa | diya: [ ] makar3I kA jAlA / markaTajAla | nava - [ 2 ] ( 1 ) siMha | zera / ( 2 ) nara lomar3a / [ 0 ] ( 1 ) eka prakAra kA paudhA / ( 2 ) bAja pakSI kA nakha / aba [ a ] [ bahu0 kutravaH, kidyAba, aba ] gulpha / TakhanA / gaTTA / bajUla / Ankle, kaba iMso - [ a ] aMdarUnI rakhanA / antagulpha / Intlernal maleolus, aba rAjAla - [ ] ( i ) eka prakAra kA haluvA / (2) phrAnIz2a / (3) zakarapAre kI eka kisma / ( 4 ) batAze kA nAma / ( 5 ) eka prakAra kI zakara aura zarAba / kaI da noTa - isameM chAtI Ter3hI hokara U~cI ho jAtI hai / isakA ulaTA hadaba: hai / qaaba -[ a ] ( 1 ] bar3A pyAlA / kATha kA bar3A kaTajaTI - [ tA0 ] lakSmaNA / pyAlA / ( 2 ) choTI pyAlI | phiMjAna / kaa bul g2az2Ala-de0 "kazrRbag2az2Ala" / qa mUsa - [ ? ] eka prakAra kI khumI / qaara-[a] gAMbhIrthaM / gaMbhIratA / ghraaii| Depth jaunsI -[ gu.] eka prakAra kA karauMdA / tAmaraMga / bilAmbu / Averrhoea Bilimba biliMbI / kasa - [[ ] ( 1 ) hAtha pA~va ke podhoM kI haDDiyA~ / ( 2 ) karabha- prapAdAsthiyA~ / hAtha kI hathelI aura pA~va ke talavoM ko haDDiyA~ / barAjima / kasama - [ zra0 ] [ kA sam - bahu0va0 ] eka prasiddha jaMgalI pazu / jaMgalI gadhA / gorakhara / alAmInasa - [ yU0] bakhura mariyama | qaalUsa - [ yU0 ] g2Ara | qas - [ 0 ] sInA bAhara ubhara thAne kI kriyA / kubjatva | kubar3Apana / kasUma-[ a0 ] [ kAsIma bahu0 0 ] gar3hahA | gardabha / ka - [ ur3i0 ] imalI / titar3Ika | kaATa karatAya kalauMga -[ tA0 ] sevAlA (bamba0) / kATaka - [ tA0] eraMDa / reMDa | kA diyA - [ zra0 ] makar3I kA jAlA / markeTa jAla / qala - [ 0 ] aMgUra kA zigUfA / kaita - saMjJA puM0 [hiM0 kaitha, saM0 kapittha ] kaitha / kapittha / kaithA / I [ mala0 * ] kevar3A | ketakI / kaita - cakka - [ mala0 ] anannAsa | anAnAsa | qaina -saMjJA strI0 bA~sa ko patalI TahanI (paM0 ) pavanA | morer3a | [a bara - [a0] golamirca / kAlI mirca | kanI - [ bara0 [] tA~bA | 1 qaabala-[ nabtu ] eka paudhe ko jar3a jo pyAz2a ke kaipa-koTakappAla- vitta -[ mala0 ] kaDuzrA indrajau / ipIra - [ mala0 ] grISma sundaraka / phANija | jIma / Mollugo spergula, Linn. samAna hotI hai / kaba vahazI - [ ] bAharI qhanA | bahigulpha | bAhara kA gaTTA | External Malleolus. , qabAla - [ a ] eka prakAra kI khumI / kaipa bAtama koTTa - [ mala0 ] kar3a uA bAdAma | tina vAtAda | kaipabAdama - [ mala0 ] kar3azrA bAdAma / kaTu vAtAda / asy - [saM0] kathA | qhaira / khadira / kaipa-paTaulam - [ mala0 ] jaMgalI ciciMDA / kaippa valli - [ mala0 ] karelA | kAravella / kamala - saMjJA puM0 [?] jiGganI / jigina / kaiyanI - [ bara0 ] tA~mA / tAmra / kaizo - [ zrAsA 0 ] khAjA / karganeliyA / kaI . ta - [ a0 ] ( 1 ) bulabula / (2) haz2Ara dAstA~ ( bulabula ) / qaI.da-[ a0 ] ( 1 ) TiDDI / ( 2 ) khrhaa| nara kharagoza /
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________ kau kau - [?] khavana / zabana ( TrAM0 iM0 ) / jaitUna (a) / unI - [ u0pa0pra0 ] kakunI / kaMgu / kaura- [ paM0 ] kaMDera / ka - [ bara0 ] gaMdhaka | qasA - [ 0 ] kharba / kaka - [ fA0 / saM0 kAka kA saMkSipta ] kauzrA / kAka | qaqaa - [ zra0 ] cUhA / mUsA / kakaI - saMjJA strI0 ( 1 ) de0 "kaMdho" / ( 2 ) choTIpurAnI IMTa | qaqakha - [ siri0 ] kAkanaja / kakaja - [ phrA0 ] ( 1 ) rAI / ( 2 ) jarjIra / kakajaH-[ phrA0 ] binaulA / kapAsa kA bIyA / kakar3A saMjJA pu N0 [ paM0 ] bhavana bakarA / pApar3A / pApar3I | 1870 kakar3AsIMgI - saMjJA strI0 de0 "kAkar3AsIMgI" / kakar3AsiMgI - [ 0 ] kAkar3AsIMgI / karkaTazRMgI / kakar3I - saMjJA strI0 [saM0 karkaTI, pA0 kakkaTI ] (1) jamIna para phailanevAlI khIre kI jAti kI eka bela jisameM lambe-lambe phala lagate haiN| yaha phAguna caita meM boI jAtI hai aura baisAkha jeTha phalatI hai / isIse ise 'jeThuI kakar3I' bhI kahate haiM / isakI bela bhI khIre kI sI hotI hai; parantu isake patte khIre ke pattoM se choTe aura cikane hote haiM / isakA phUla pIlA hotA hai / isake phala gola eka hAtha yA usase adhika lambe kucha mur3e huye, patale aura rekhAbaMdhura hote haiM arthAt usa para laMbAI ke rukha ubharI huI rekhAe~ hotI haiN| kakar3I jaba choTI hotI hai, taba bahuta narama aura roeNdAra hotI hai| jaba pUrI baDha jAtI hai, taba ar3hAI bittA lambI ho jAtI hai| raMga meM yaha harI vA kucha-kucha pIlApana liye sapheda hotI hai aura jaba paka jAtI hai, taba Upara se camakadAra pAMDu pIta nAgaraMga varNa kI ho jAtI hai / yaha tAsIra meM ThaMDI hotI hai isIse isako tara kakar3I bhI kahate haiN| kisIkisI graMtha meM likhA hai ki tara kakar3I isakI eka qhAsa qisma hai| isakA phala kaccA to bahuta khAyA jAtA hai, para tarakArI ke kAma meM bhI zrAtA hai / lakhanaU kI kakar3iyA~ bahuta narama, patalI aura 1 1 kakar3I mIThI hotI hai / saMyukta pradeza, sImA prAMta - uttarI pazcimI sUbA, paMjAba aura baMga pradeza meM isakI khetI hotI hai / paryAya : - karkaTI, kaTudala, chardAsanIkA, (charcAyanI), pItasA, mUtraphalA, trapuso, hastiparNI ( hastiparNikA ), lomazakaNTA, mUtralA, nAgamitA vA bahukaNTA ) ( rA0 ni0 0 7 ), karkaTaH ( zabdara0), karkaTAkSaH zAntanu (20), cirbhaTI, vAlukI, evaruH, puSI ( he0 ), karkaTAkhyA, karkaTAGgA ( ra mA. rA0ni0 si yo0, vai0 nigha0 ), ervAruH, UrvAruH, dIpanI, sphoTinI, nala vivarddhanI, zakaTI, gajakarNikA, karkaTAkhyaH, karkaTiH, karkaTikA-saM0 |kkdd'aa,ji (je) duI kakar3I, tarakakar3I, kAkar3I-hiM0 / ka~kar3I, kAkar3I - 30 / kA~kar3I, kA~kur3a - 0 | qissa / khiyArjaH khiyAra darAz2a, qhiyAra tavIla - phrA0 / kyukyumisa yuTilissimasa Cucumis Utilissimus, Roxb., - le0|kakubara Cucumber, Most useful zraM0 / kakkarikkAya, mulavellirikkAyatA0 / mullu - dosakAya, nakkadosa - te0 / kakkarikamala0 / mullu savate, kyeyasauta, koyasautakanA0, kA0 / tarabvA-bara0 / khyAT jAv - kA0 / kakarI, kukar3I - ( kA~gar3A) / kA~kar3I - marA0, gu0 / tAra- kakar3I - pUnA | kAkar3I -bamba0 / kAkar3I60 | noTa - ThaMDAI meM aura yUnAnI cikitsA meM isI ke bIja kAma meM Ate haiM I (2) jvAra vA makkA ke kheta meM phailanevAlI eka bela jisameM lambe aura bar3e phala lagate haiM / isakI bela bhI prAya: uparyukta kakar3I ke bela ke samAna hI hotI hai| phala bhAdoM meM pakakara zrApa se zrApa phUTa jAte haiM, isI se 'phUTa' kahalAte haiM / ye qharabUje hI kI taraha hote haiM, para svAda meM phIke hote haiM / isake qharabUje ke sadRza hone ke kAraNa hI kadAcit zrarvAcIna pAzcAtya vanaspatizAstravidoM ne ise (Cucumis melo) arthAt kharabUjA aura kisI-kisI yUnAnI cikitsaka ne khurapUjA kA zranyatama bheda svIkAra kiyA hai / mIThA milAne se inakA svAda bana jAtA hai| yaha phUTa
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakar3I 1871 kakar3I kakar3I prAyaH do prakAra kI hotI hai| eka mIThI | jo kacce para bhI moThI hotI hai| dUsarI tItI jo kacce para atyanta tika hotI hai| para pakane para mIThI ho jAtI hai| isake tika bheda ko hiMdI meM tIta kakar3I, kar3avI kakar3I aura baMgalA meM titakA~kar3I vA titkA~kur3a kahate haiN| isake atirika vaha kakar3I jo pakane para phaTatI nahIM aura svAda meM kucha kucha khaTTI hotI hai, baMgalA meM 'gumuka' kahalAtI hai / koI-koI baMgavAsI kahate haiM ki 'gumuka' sapheda kakar3I ko kahate haiM aura yaha phaTatI hai| isake sivA vaha jo AkAra meM choTI aura svAda meM kar3avI hotI hai, "vanagumuka" kahalAtI hai| hiMdI meM ise kacarI vA pehaMTula kahate haiN| isakI eka aura jAti hai, jo grISma Rtu meM jeThuI kakar3I ke sAtha hotI hai / isakI bela bhI upayukra phUTa kakar3I kI bela ke samAna hotI hai | aura phala bhI prAyaH unhIM ke samAna hote haiN| kacce para isake phala nahIM khAye jAte, kyoMki | atyanta kar3ave hote haiM / pakakara phUTane para isake phala khAye jAte haiM / ukta donoM prakAra kI kakar3iyA~ samasta bhAratavarSa meM boI jAtI haiN| pArasya dezI arthAt IrAnI cikitsakoM ne isake do bheda likhe haiN| unake matAnusAra pahalI vaha hai jo moTI aura bar3I hotI hai| isameM gUdA adhika aura bIja kama hote haiN| yaha rabI kI phasala ke prArambha meM hotI hai| isakA nAma 'khiyAH gAz2arUnI' hai / dUsarI vaha jo pahalI qisma se choTI hotI hai / isake bIja komala hote haiM, para adhika hote haiM / yaha grISmAMta meM utpanna hotI hai / isako 'khiyAjaH naizApurI' vA 'kissAussig2Ara' choTI kakar3I kahate haiN| yaha madhuratA aura svAda meM pahalI kisma se bar3hI huI hotI hai| inameM se katipaya bheda kaDuI nikalatI haiN| donoM prakAra kI kakar3iyA~ khUba paka cukane ke uparAMta khaTTI par3a jAtI haiN| vizeSataH dUsarI kisma kI yahI dazA hai| kisI-kisI ke mata se vaha g2AjarUnI utkRSTa hai, jo lambI, narama aura cikanI ho aura vaha nizApurI nikRSTa hai jisa para khuradarI dhAreM hoM / gIlAnI ke matAnusAra isakA jauhara kadda ke jauhara ke samIpatara hai; kyoMki yaha bhI pArthiva evaM jalIyAMzoM se saMghaTita hai| parantu usase zIghratara paripAcita hojAtI hai| maulAnA naphIsa kirmAnI kA yaha mata ki kissA' gola aura kaccA kharabUz2A hai, vilakSaNa evaM sAtha hI hAsyAspada bhI hai| paryAya-urvAraH, karkaTI, vyAlapatrA, lomazA, sthUlA, toyaphalA, hastidantaphalA (dha0 ni0, rA. ni0), ervAruH (rA0ni0), mUtraphalaM, vAlukaM, prAlamba (keyadeva ) ervAra:' karkaTI (bhaa0)| uriH, irika ( bharataHdvirUpakoSa ), airuiH (mada* va0 7, ca0 da0 pradara-ci0), karkAkaH, ruArukA, karkaTikA, grISma karkaTI, rurvArakasaM0 / bar3I kakar3I, phUTa kI kakar3I; phUTa (pakA huzrA), kacar3A ( kaccA)-hiM0 / kA~kur3a, phuTIbaM0 / kira sa.-10 / qhiyAz2aH, khiyAjaH gAz2arUnI, liyAH nizApurI-phrA0 / kyukyumisa momorDikA ( Cucumis momordica, Linn.) le | Cucumber Momordica) aM0 / kaMtari-kAya-tA0 / pedda-kAya, peddadosara, nakkadosa, dosakAyA-te. / TippaNI-dhanvantarIya tathA rAjanighaNTu meM jo paMdraha prakAra ke puSa vizeSa kA ullekha dekhane meM AtA hai, ve vastutaH trapuSa ke bheda nahIM, apitu udbhidazAstrAnusAra puSa vA kuSmANDavargIya udbhida vizeSa haiN| unameM se udbhidadvaya arthAt ervAru-phUTa kakar3I aura karkaTI-jehuI kakar3I kA ullekha uparyuka paMkiyoM meM kiyA gayA hai| inake atirikra ukta varga meM do prakAra ko ora karkaTI arthAt 'cINA karkaTI' aura 'gopAlakarkaTI' kA ullekha milatA hai| inameM se cINA vA cInAkarkaTI ko kisI ne ciciMDA to kisI ne citrakUTa dezIya kakar3I vizeSa vA cInA kakar3I likhA hai| isI prakAra karkaTI ko kisI ne eka prakAra kI araNyakarkaTI vA gopAlakA~kaDI to kisI ne kacarI vA pehaMTula aura kisI ne kuMdarU likhA hai / vastutaH yaha kacarI kA eka bheda hai| inakA vivecanAtmaka evaM nirNayAtmaka vivaraNa yathAsthAna diyA jaaygaa| aise hI cirbhiTa, cirbhaTa ko kisI ne
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakar3I 182 kacarI aura kisI ne phUTa kakar3I likhA hai / hamane ise kaI kAraNoM se kacarI hI mAnA hai, jisakA zaMzANDulI eka bheda haiM | dekho " kacarI" / inake sivA vaidyaka nighaNTu zraraNyakarkaTI-jaMgalIkakar3I kA bhI ullekha pAyA jAtA hai| cAravya bhASA ke zrISadha zabda koSoM meM isakA samAnArthI qissA ul af vA qissAe zabda dekhane meM zrAtA hai, jisakA artha nafAisullugAta meM phUTa ulli khita hai | paraMtu maqhz2ana ke anusAra yaha indrAyana hai. aura yaha ThIka bhI mAlUma par3atA hai, kyoMki phUTa kakar3I svayaMbhU nahIM, apitu usakI khetI hotI hai astu, use jaMgalo kakar3o kahanA ThIka nahIM / hA~ ! zraraNyakarkaTI ko qissAe barrI kaha sakate haiM, kiMtu vaha yUnAnI granthakAroM ke mata ke viruddha par3atA hai| suzruta meM zvetakarkaTaka saMjJA se sapheda kakar3I vA bAlakAMkaDI kA ullekha milatA hai / yathA" zvetakarkaTakaM ceva prAtastaM payasA pibet / " ( u 58 0 ) arthAt safeda kakar3I ko dUdha ke sAtha prAtaH kAla pIve ( isase mUtra ke doSa aura vIrya ke doSa bhI dUra hote haiM) puSa vA kUSmANDa varga ( N. O. Cucurbitacece.) auSadha nirmANa - kuzAdyaghRta ( ca0 da0 ), kuzAvaleha ( ca0 da0 ) ityAdi / guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAra karkaTI vA grISmakarkaTI - ( nighaMTukAra ke mata se choTA bar3A bheda se yaha do prakAra kI hotI hai ) karkaTI madhurA zItA tvaktiktA kaphapittajit / raktadoSakarA pakkA mUtrarodhAtiM nAzanI // mUtrAvarodhazamanaM bahumUtrakAri kRcchrAzmarI prazamanaM - vinti pittam / vAnti zramaghnaM bahudAhanivAri rucyaM / zleSmApahaM laghu ca karkeTikAphalaM syAt // ( rA 0 ni0 mUlakAdi 7 va0 ) kakar3I - madhura aura zItala hotI hai / isakAchilakA kA thora kaphapittanAzaka hotA hai / pakI kakar3I - raktadoSakAraka aura mUtrarodha ko dUra karane vAlI hai kakar3I kA phala - mUtrAvarodha ko dUra karane kakar3I vAlA, atyanta mUtrajanaka, mUtrakRcchU aura azmarI kA nivAraNa karanevAlA, pittanAzaka, rucikArI, kaphanAzaka, halakA aura vamana, zrama tathA atyanta dAha kA nivAraNa karanevAlA hai| svAduH guruH ajIrNakarI zItalA ca / tatpaphalaM dAhacchardi tRSNA klAntighnaM ca // rAja0 3pa0 ) kakar3I - svAdu, bhArI, zItala aura ajIrNa ko karanevAlI hai / pakI kakar3I-dAha, vamana, tRSA aura kvAnti ko dUra karatI hai| karkaTI madhurA rucyA zItA ladhvI ca mUtralA / tvacAyAM kaTukA tiktA pAcakAgni pradIpanI // avRSyA grAhiNI proktA mUtradoSAzmarI harA / mUtrakRcchramiM dAhaM zrama va vinAzayet // sA pakkA rakta doSasya kAriNyuSNA balapradA / iti prathamA / dvitIyA trapuSI karkaTI (tauMhe kA~kaDI ) karkaTI) rucyA madhurA vAtakAriNI / zItA mUtrapradA gurvvI kaphakRddAha nAzinI // vamiM pittaM bhramaM mUtrakRcchra N mUtrAzmarI haret // (vai0 nigha0 ) kakar3I - madhura, zItala, rucijanaka, halakI aura mUtrakAraka hai| isakI tvacA - caraparI, kaDuI pAcaka, agnipradIpaka, avRSya evaM grAhiNI hai tathA mUtradoSa (mUtrarodha ), patharI, mUtrakRccha, 'vamana, dAha aura zrama kA nAza karatI hai| vahI pakI kakar3I - rudhiravikArakAraka, garama aura balakAraka hai / pakkA syAtpittakArI ca vahnidA tRvinAzanI / zramadAhaharAproktA "keyadeva nighaNTake" // (ni0 zi0 ) pakI kakar3I - pittakAraka, jaTharAgnivaddha ka pyAsa, zrama aura dAha ko haraNa karanevAlI hai / aiva cim vAlaM pittaM haraM zItaM vidyAtpakamatho'nyathA / " ( vA0 sU0 6 0 )
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakar3I 1873 pakka kakar3I aura phUTa pittanAzaka aura ThaMDhe hote haiM aura pakane para ve pittabaddha ke aura garama ho jAte haiM / tikta karkaTI tiktakarkaTikAproktA ra pAke kaTuH smRtA / tiktA mUtrakarI vAntikArikA mUtrakRcchahA / mAnavAtaM cASThIlAM nAzayediti kIrtitA // kar3avI kakar3I -- rasa aura pAka meM caraparI, kaDhaI, mUtrakAraka, vamanakAraka, mUtrakRccha ko dUra karanevAlI, tathA AdhmAna aura aSThIlA ko dUra karanevAlI hai / cInA karkaTI cInA karkaTikA zItA madhurA rucidA guruH / kaphavAta tRptakarI hRdyA pittarujApahA // dAhazoSaharA proktA munibhizcara kAdibhiH / cInAkakar3I - zItala, madhura, rucidAyaka, bhArI, kaphakAraka, vAtakAraka, tRptijanaka, hRdaya ko hitakArI, pittaroganAzaka tathA dAha aura zotha ko haranevAlI hai / sarvA karkaTI sarvAkarkaTikA gurvI durjarA vAtaraktadA / agnimAndyakarIproktA RSibhiH zAstrakovidaiH // barSAzaradi cotpannA no hitA na ca bhakSayet / hemantA rucikarA pittahA bhakSitAhitA ! | saivArddhapakA saMproktA pInasotpAdanI matA / samyakUpakkA ca madhurA kaphanAzakarImatA // (ni0 ra0 ) sarvAH karkaTikA varSA zaradi jAtA na hitAH / paraMtu hemantajA rucikarI pittaghnI cabhojyA || sA cArddhapakA na bhacyA tena pInasaM janayati / samyak pakkA mathurA kaphaghnI ca // ( bhA0 ma0 bha0 zrazma0 ci0) sarva prakAra kI kakar3I bhArI aura durjara (kuThi - natA se pacanevAlI ) hai evaM vAtarakta aura mandAgni utpanna karatI hai / varSA aura zarad Rtu meM utpanna honevAlI kakar3I hitakAraka nahIM hai aura na bhakSaNa karanI cAhiye | hemanta Rtu meM honevAlI kakar3I rucikAraka, pittanAzaka, bhakSaNIya aura 10 TO kakar3a hitakArI hai / adhapakI kakar3I pInasa utpanna . karanevAlI hai / samyak paripakka kakar3I madhura aura kaphanAzaka hai / urvAru, ervAru ( phUTa kakar3I) urvArukaM pittaharaM suzItalaM mUtrAmayanaM madhuraM rucipradam / saMtApamUrcchApaharaM sutRptidaM vAta prakopAya ghanantu sevitam // ( dha0 ni0 1 va 0 rA0 ni0 7 0 ) kakar3I - pittanAzaka, suzItala, madhura, ti tRptidAyaka evaM rucikArI tathA saMtApa, mUtrake roga aura mUrcchA kA nAza karatI aura zratyanta sevana karane se vAyu ko kupita karatI hai / karkaTI zItalA rUkSA grAhiNI madhurA guruH / rucyA pittaharA sAmApakvA tRSNAgni pittakRt // ( bhA0 pU0 1 bha0 zAM0 va0 ) kakar3I - ThaMDI, rUkhI, grAhI, mIThI, bhArI, ruci utpanna karanevAlI, pitta ko zAMta karanevAlI aura zramakAraka hotI hai / pakI kakar3I pyAsa, na aura pitta ko karanevAlI hai / komalairvvArukaM tikkaM laghuH svAdvatimUtralam / zItaM rUkSaM raktapittaM mUtrakRccha sra doSajit // tatpakvaM pittalaM cAgnidIpana tRSApahaM / uSNaM tridoSazamanaM klamadAhaharaM matam // gRhe jIrNantu tajjJeyamuSNaM pittakara matam / kapha vAyornAzakaraM proktamAyuvvidairjanaiH // kSudramairvArukaM zItaM madhuraM rucikArakam / kAsapInasakAri syAt pAcakaM zramapittaham // AdhmAna vAyoH zamanaM / (vai0 nigha0 ) komala kakar3I - halakI, kabuI, svAdu, atyanta mUtrakAraka zItala evaM rUkhI hai tathA raktapitta mUtrakRccha aura rudhira ke vikAroM ko dUra karatI hai| pakI kakar3I - pittakAraka, agnipradIpaka, pyAsa ko dUra karanevAlI, garama, tridoSanAzaka, mahAraka tathA dAhanivAraka hai / gharameM rakhane se pakI huI kakar3I - garama, pittakAraka tathA kapha aura vAta ko naSTa karatI hai /
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakar3I choTI kakar3I - zItala, madhura, rucikAraka, kAsa aura pInasa ko utpanna karanevAlI, pAcaka, zrama aura pitta nAzaka tathA zrAdhmAna aura vAyu ko zamana karanevAlI hai / ervArukaM tu madhuraM rucyaM rUkSaM ca zItalam / tRptikRdUgrAhakaM proktamatyanta vAtakArakam / / guru vAtajvara kaphakArakaM tApahArakam / pittaM mUrcchA mUtrakRcchraM nAzayediti kIrtitam // 1874 kakar3I - madhura, rucikAraka, rUkhI, zItala, tRptikAraka, grAhaka - malarodhaka, zratyanta vAdI, bhArI, vAtajvara kAraka, kaphakAraka evaM tApanAzaka hai tathA pitta, mUrcchA aura mUtrakRccha, roga kA nAza karatI hai| bhedI viSTabhakArI catvabhiSyandI ca mUtralam / raktapittaharaM caiva pakkaM syAtkaphahArakaM // hRdAMdIpanamityuktaM 'kaiyadeva nighaMTuke || (ni0zi0 ) kakar3I ---bhedaka, viSTaMbhakAraka, abhiSyandI, mUtrala aura raktapittanAzaka hai / pakI kakar3I-- kaphanAzaka, hRdya aura dIpana haiM / > zraraNyakarkaTI, vanajAtakarkaTI (jaMgalI kakar3I) ( buno kA~kur3a - baM0 / rANatavase - marA0 araNya karkaTI coSNA rase tiktAca bhedakA / pAkeka TvI kaphakRmIpitta kaMDUjvarApahA // (vai0 nigha0 ) vanakakar3I - garama, tika rasAnvita, bhedaka, pAkameM kaTu tathA kapha, kRmi, pitta, kaNDU ( khujalI ) aura jvara ko dUra karanevAlI hai / yUnAnI matAnusAra guNa-doSa - prakRti - dvitIya kakSA vA dvitIya kakSAMta meM sarda evaM tara hai; kyoMki yaha apekSAkRta adhika jalAMza aura kiMcit pArthivAMza se saMghaTita hoto haiM the I alAsvAdayukta kakar3I bahuta zItala hotI hai| hAnikarttA - yaha naffAkha arthAt zrAdhmAnakAraka hai aura vAyu evaM kulaJja ( udarazUla ) utpanna karatI hai tathA dIrghapAkI bhI hai / yaha zItala prakRti ko hAni pahu~cAtI hai / isase bahuta kaisa utpanna hotA hai / yaha zrAmAzaya meM zIghra vikRta ho jAtI hai| cirakAla paryanta darpana dravyakevinA kakar3I sevana karate rahane se jvara kakar3I ne lagatA hai jo kaThinatApUrvaka pIchA chor3atA hai / darpana - zIta prakRti ko lavaNa, ajavAyana, kAlImirca, mavez2a munakkA aura sauMpha tathA uSNa prakRti ko sikaMjabIna aura thor3A sauMpha / pratinidhi -- khIrA aura lambA - kadda - laukI | mAtrA - icchAnusAra / guNa-karma-prayoga - pakI kakar3I sarvotkRSTa hotI hai / kyoMki yaha adhika sUkSma-latIpha tathA patalI-raqIqa hotI haiM aura isameM jalIyatA zradhika hotI hai| apane zIta guNa-- kaiphiyata ke kAraNa uSNatva evaM pitta ko zamana karatI hai| vizeSataH paripakka evaM amlayukta kkdd'ii| kintu zrayaprazAMtakArI hone ke sAtha hI tatdbhuva doSa - qhilta vikAronmukha hotA hai / yaha jvara utpanna karane vAlI hai; kyoMki yaha rakta meM jalIyatA kI vRddhi karatI hai| jisase vaha vikAra kSama ho jAtA hai / pakI kakar3I apekSAkRta zIghrataravikRta ho jAtI hai / isase pUrva isa bAta kA ullekha kiyA jA cukA hai, ki isameM sUkSmatA aura audakatva adhika hotA hai / astu, yaha kaccI kakar3I kI apekSA zIghra pratikriyA ko grahaNa karatI-mutAsira hotI haiM, isake viruddha kaccI kakar3I kI zrAtA sAMdrIbhUta hotI hai aura jabataka vaha kaccI rahatI hai, usake ghaTaka avayavoM meM usakA sailAna nahIM hotA, isalie yaha anya prabhAvotpAdakoM muvassi - rAta se prabhAvita nahIM hotI aura apane zaityakArI guNake hote huye surabhita hone ke kAraNa sU~ghane se zraumyajanya mUrcchA ko lAbha pahu~cAtI hai aura pipAsA zAMta karatI hai | yaha vasti vA mUtrAzaya ke anukUla hai; kyoMki yaha vasti ko pragAr3ha maloM aura sitAdi se zUnya karatI hai / isameM pravartanakAriNI zakti bhI vidyamAna hotI hai; kyoMki isameM prazAlinI aura nairmalyakAriNI zakti hotI hai / isake atirikta isameM zrAddhatA kI bhI pracura mAtrA hotI hai / zrArdratA svayameva mUtrapraNAliyoM kI zrIra gativAn hotI hai| isameM koSThamRdutAkAriNI zaktibhI vidyamAna hai; kyoMki zrAmAzayastha zrAhAra ko kakar3I apanI pracura AdratA ke kAraNa zrArdrIbhUta karake phisalA detI hai aura apane nirmalIkaraNa evaM prakSAlana guNake kAraNa dravoM vA raMtubatoMko zrAmAzayagata
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakar3I 1875 kakar3I dravyoM ke sAtha saMzliSTa hone se vaMcita kara detI hai (jisase malAvarodha dUra ho jAtA hai)| (ta* na0) kakaDI-pyAsa ko bujhAnevAlI hai tathA yaha rakka-prakopa, prAmAzaya evaM yakRta gata tovotrA, harArata kI tIvratA-tIkSNa dAha aura pitta ke prakopa ko zamana karatI hai / yaha mUtrala, vAyukAraka, udara zUla (kulaMja) janaka, kUlhe meM zUla utpannakaranevAlI aura use ( kaTi) sukhA denevAlo, pittAtisAra ko dUra karanevAlI aura cirakAlAnubaMdhI jvaroM ko utpanna karanevAlI hai / (mu. nA0) __ kakar3I jAlI-kAMtikAriNI hai tathA yaha rakta evaM pitta ke prakopa ko zamana karanevAlI, uSmA evaM dAha kA nivAraNa karanevAlI aura pyAsa ko bujhAnevAlI hai| yaha uSNa AmAzaya tathA vastizUla ke liye lAbhakArI aura koSThamRdukAriNI hai| (nA0 mu0) kaccI kakar3I-mIThI, zItala, bhArI, hRdya aura malAvaSTaMbhakAraka hai / lekhaka ke nikaTa yaha mRdurecaka, subodhakAraka aura pitta ke vikAroM ko naSTa karanevAlI hai|-(taa0 za0) kakar3I svacchatA-jilA karatI hai tathA tRSA, pittaja USmA evaM raka aura yakRtagata tIkSNatA evaM dAha ko zamana karatI hai| yaha khUba pezAba lAtI aura purAne se purAne jvaroM ko ubhAratI hai tathA vAyu utpanna karatI, udarazUla-kulaMja paidA karatI aura kUlhe tathA kamara ke darda ko dUra karatI hai| (ma0 mu0) bustAnula mupharidAta ke anusAra kakar3I pasti evaM vRktagata pathariyoM ko nikAlatI hai / isa kArya meM kar3avI kakar3I apekSAkRta adhika guNakArI hotI hai / isakI jar3a madhvambu (mAula asla) ke sAtha kai lAtI hai| ___ kakar3I pyAsa ko bujhAtI hai aura pitta janita uSNatA evaM dAha kA nivAraNa karatI hai tathA rakka prakopa janya ugratA evaM dAha aura yakRdtoSmA ko | zamana karatI hai| yaha mUtrala hai aura kUlhe kI saMdhi | evaM kaTizUla ko naSTa karatI hai / yaha kSudvodha utpanna kAvo aura pittAtisAra ko nAza karatI hai / kaha. kI apekSA isameM adhika jalAMza hotA hai| isI kAraNa yaha kaha aura khIrA donoM meM zreSThatara hai| yaha zIghra paca jAtI hai| kiMtu prakupita doSa rUpa meM pariNata bhI zIghra hotI hai| isameM pravartanakAriNI zakti kharabUz2e se nyUna hai / yaha vasti ke bahuta hI anukUla hai / isake atyadhika sevana se jvara prAne lagatA hai| yaha jitanA adhika paripaka hotI hai, utanA hI zIghra vikrata ho jAtI hai| yaha zrAmAyika USmA ko atyanta lAbha pahu~cAtI hai| isako khUba cAbakara khAnA cAhiye, jisameM zIghra paca jAya |shraamaaraay meM vikRta hojAne para yahaatyanta dUSita prakAra ke roga utpanna karatI hai| isameM mIThA milAkara khAne se etajanya vikAroM kI zAMti hotI hai / parantu vikRta ho jAne para ise na khAnAcAhiye, kyoMki yaha dUSita ho jAtI hai / kakar3I mUtra mArgoM kA prakSAlana karatI hai| kharabUz2e meM isakI apekSA zIghratara vikAra utpanna ho jAtA hai| yaha kharabUje se dera meM vikRta hotI hai| uSNa vASpajanita mUrchA meM isase upakAra hotA hai |isse jo doSa samudrata hotA hai, vaha zIghra vikRta ho jAtA hai| yaha vasti evaM vRkajAta azmariyoM kA nAza karatI tathA rega-sikatA ko nivAraNa karatI hai| parantu isa viSaya meM tika karkaTI apekSAkRta adhika balazAlinI hotI hai| kyoMki amla kI apekSA isameM adhika jilA-kAMtikaraNa kI zakti hotI hai| aura madhura kI apekSA amla kakar3I meM una guNa adhika hai / kahate haiM ki yaha udara mRdu. kara bhI hai / ibna juhara kA kathana hai ki yadi yaha stanyapAyI zizu ke bichaune meM rakha dI jAya to yaha usakA jvara khIMca legI aura svayaM atyanta komala ho jAyagI / unake anusAra kakar3I ke patte jalatrAsa rogI arthAt pAgala kutte ke kATe huye ko tathA zleSmArbuda ke liye guNakArI hai| zekha ke matAnusAra isakI pattiyoM ko pIsakara madhumilA kaphaja udarda meM pittiyoM para mardana karane se upakAra hotA hai| isakI sUkhI huI pattiyA~ pittaja atisAra meM lAbhakArI haiM / vaidyoM ke matAnusAra kaccI kakar3I bhArI hotI hai, hRdaya ko zakti pradAna karatI aura kAbiz2a bhI hai| isase khulakara malotsarga bhI hotA hai aura. sudhA
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1876 kI abhivRddhi hotI hai| yaha pitta ke vikAra ko zamana karatI; para pitta kI vRddhi bhI karatI hai| yaha mUtrakRccha roga meM lAbhakArI hai| kaccI kakar3I ko pakAkara khAne se pitta zamana hotA hai, zIta utpanna hotA aura tRSA zAnta hotI hai| yaha mUtra pravartanakArI hai| isase vasti evaM vRkvajAta pathariyA~ TUTa jAtI haiN| isase mUtrajAta mAdhurya evaM sAMdratA kA nivAraNa hotA hai| isake nityasevana se kapha evaM pitta utpanna hotA hai| zuSkakakar3I kI tarakArI sevana karane se khulakara sApha pAkhAnA hotA hai / isase kSudhA kI vRddhi hotI evaM zleSmA kA utsarga hotA hai, jo prAyaH mala ke sAtha nikalatI hai| yaha gurutva tathA vAta evaM pittakA nAza karatI hai / tara kakar3I zarIra ko vRMhita evaM sthUla karatI hai| katipaya yUnAnI vaidyakIya granthoM meM likhA hai ki kakar3I ThaMDI hai, bhUkha bar3hAtI hai, kapha, pitta evaM rudhira tInoM ke doSa naSTa karatI, pittaja vamana ko dUra karatI, dAha-soniza zAnta karatI aura mUtra pravartana karatI evaM pAcana karatI hai| pakI kakar3I pitta .' evaM jaTharAgni kI bRddhi karatI hai| (kha0 a0) navyamata kavirAja nagendranAtha sena gupta-phUTa kakar3I . evaM usakI komala pattiyA~ khAdyapadArtha haiN| phala svAda meM madhura aura zItala hai tathA yaha mUrchA evaM tvagdAha roga meM lAbhakArI hai| isakA komalakaccA phala, madhura, laghu, zItala tathA (Antiarthic) hai aura yaha mUtrakRccha evaM rakravamana meM upakArI hai| Indian Indigenous Drugs & Plants, pp-58-9, pt. iii kakar3I kA bIja _____ ervArubIja, krkttiibiij-sN0| kakar3I kA bIja, kakar3I kA bIyA-hiM0 ka~kar3I ke bIja-da0 kA~kar3a biij-bN0| tivasocabIja-prAva Dhala kisa sa.sa0 rumekhiyAjaH, tuhme liyAre draaj'-phaa0| Seeds of Cucumis Utilissimus -le / kakubara sIDsa Cucumbr seeds -aM0 / kakkarikkAya-virai, mul-vellirikkAya-vire -tA0 / mullu-dosakAya-vittulu-20 / kakkariktavitta-mala / mullu-savate-bIjA-kanA0 | takhvAsI-bara0 / TippaNI-vaha bIja jo sapheda aura bhArI ho aura pakI huI kakar3I meM se nikAlA gayA ho, utkRSTa hai, purAnA aura kharAba acchA nahIM hotA hai kakar3I kA bIja khIre ke bIja se utkRSTatara hai| astu, zekha ne kissA'-kakar3o ke varNana meM likhA hai, "kakar3I kA bIja khIre ke bIja se adhika uttama hai" / kAnUna nAmaka arabI grantha ke bhASyakAra gAz2a rUnI ne isa para yaha Apatti kI hai| uka mahAnubhAva kA yaha kathana hai ki zekha ko vaisA nahIM pratyuta yaha kahanA cAhiye thA ki kissA kA bIja khiyAre tavIla ke bIja se utkRSTatara hai kAraNa yaha hai ki kissA'aura khiyAra donoM samAnArthI zabda haiM / parantu usakA uttara yaha hai ki kissA' kA prayoga jisa prakAra khiyAra arthAt khore ke liye hotA hai, usI bhA~ti kakar3I ke artha meM bhI isakA prayoga karate haiN| kyoMki khiyAra zabda kA prayoga ukta vastudvaya arthAt khIrA aura kakar3I donoM ke liye hotA hai| astu, donoM ke bIja tuhma khiyAraina kahalAte haiN| ataH zekha ke vacanAnusAra kissA' se spaSTatayA kakar3I abhipreta hai aura khiAyAra se khIrA / yahI kAraNa hai ki sAhaba minhAja ne khiyAra ko kissA' kI pratinidhi likhA hai| yaha smaraNa rahe ki zIrAz2a meM khIre ko khiyAra darAz2a kahate haiM, aura gAz2arUna pradeza zIrAz2a se do-tIna hI maMjila kI dUrI para hai| isI kAraNa bhASyakAra gAz2arUnI ke vacana meM khIre ke sthAna meM khiyAra tavIla zabda dRSTigata hotA hai| varan khiyAra darAz2a evaM tavIla se prAyaH kakar3I hI abhipreta hotI hai, jise arabI meM kissA kahate haiN| khIre ko prArabya bhASA meM 'kasada' kahate haiM aura yadi isa kAraNa se ki kissA zabda kA vyavahAra prAyaH khIrA aura kakar3I donoM ke liye hI hotA hai, yahA~ kissA se khIrA aura khiyAre tavIla se kakar3I kA artha liyA jAya, to yaha artha zekha ke aura prAyaH svatantra lekhakoM ke abhiprAya ke viruddha ho jaaygaa| kakar3I aura kharabUje ke bIja meM yaha bheda hai ki kakar3I kA bIja caur3A hotA hai / tathA yaha
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakar3I atyanta zveta, laghu aura masUNa hotA hai / isakI gandha meM thor3I sI hIka hotI hai| kharabUje kA bIja guru aura kama caur3A hotA hai aura isameM kisI prakAra kI gandha nahIM hotii| guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAraervAru tela- karkaTIbIjataila, kakar3I | kA tela, rozana kissAs, kAMkur3a bIjera taila ) / vibhItaka taila guNam / vAtapittaghnaMkezyaM zleSma karaM guru zItalaJca / (vA0 taila v0)| kakar3I ke bIja se nikAlA huA tela guNa meM vaher3e ke tela ke samAna hotA hai / yaha vAtapitta nAzaka, bAloM ke lie hitakArI, kaphakAraka, bhArI aura zotala hai| vaidyaka meM evvAra kA vyavahAra caraka-azmarI, zarkarA kRcchraroga meM eAra | bIja-kisamisa ke kvAtha meM erui bIja bhalI | bhA~ti pIsakA pIve / mUtrakRcchra roga meM yaha saba prakAra hitakArI hai| yathA"ervAruvIja * * * / drAkSArasenAzmarIzarkarAsu sarveSu kRcche Su prazasta eSaH // " (ci0 26 a0) (2) pittakRta kRcchraroga meM ervAru bIjakakar3I ke bIja, muleThI aura dAruhaldI inheM samAnabhAga lekara cAvaloM ke dhovana meM pIsakara cAvaloM ke jala ke sAtha pIne se pittaja mUtrakRccha, kA nAza hotA hai / yathA ervArubIjaM madhukaM sadArvi paitte pibettaMDula dhAvanena / dArvI tathAvAmalakIrasena samAkSikAM pittakRte tu kucchra / (ci0 26 a0 bhaiSa mUtrakRccha, ci0) (3)gulmAzmari bhedana ke lie evArubIjakakar3I ke bIja prabhRti kA cUrNa mAtrAnusAra mAMsarasa aura madyAdi ke sAtha sevana karane se gulmAzmarI kA nAza hotA hai| yathA"* * erikAca vapuSAcavIjam / suzruta-(1) mUtrarodhaja udAvarta roga meM ervAru bIja-mUtrarodhajAta udAvartaroga meM jala ke sAtha phUTa kakar3I vA e rubIja pIsakara kiMcit seMdhAnamaka milAkara pAna kareM / yathA"eAruvIja tAyena pivedvaalvnniikRtm|" (u0 55 zra.) (2) mUtrAghAta meM eAru vIja-ervAruvIja 2 tolA kiMcit seMdhAnamaka ke sAtha pIsakara kA~jI milAkara pIne se mUtrarodha nivRtta hotA hai| yathA"kalkamerui vIjAnAmatamAtraM sasaindhavam / dhAnyAmlayuktaM pItvaiva mUtrakRcchrAt prmucyte||" (u0 58 a0 bhaiSa0 mUtrAghAta ci0) vaktavyacaraka ke phalavarga meM ervAru prabhRti kA pATha nahIM miltaa| caraka ne mUtravirecanIya varga meM bhI evoru aura vapuSa kA ullekha nahIM kiyA hai| caraka ne karkAru aura ciTi ke zAka kA atisAra roga meM vyavahAra kiyA hai / (ci0 10 a0) suzruta likhate haiM-"trapuservAru karkArukatumbI kuSmANDa snehAH mUtrasaGgeyu" (ci0 31 a.) arthAt puSa, karkAru, tumbI aura kuSmANDa ke bIja kA tela mUtrarodha meM hitakArI hai| __yUnAnI matAnusAra guNadoSa prakRti-prathama kakSA meM sarda evaM tara (matAtara se dvitIya kakSA meM zItala evaM snigdh)| raMga-zveta / svAda-vivAda evaM kiMcit madhura / hAnikartA-plIhA ko / ye Thahare huye mavAda-ghaTakoM ko ubhArate haiM aura pratizyAyake rogI ko hAnikara haiN| darpaghna-sikaJjabIna (matAMtara se zahada vA makoya) / pratinidhi-khIrA ke bIja / mAtrA-6 mAze se 6 mAze taka (matAMtara se 17 // mAze se 3 tole taka ) / guNa, karma, prayoga-karkaTI kA bIja mUtrAdi pravartana kartA--mudira,rodhodghATanakartA, kAMtikartA tathA ragoM ko gAr3he mavAdoM se rahita karatA hai arthAt raga saMzodhanakartA-munakkA urUka hai evaM yaha rakkodvaga, pittolvaNatA aura pipAsA ke vega ko zamana karatA hai| yaha pittaja vA uSNapradhAna amlairanuSNai rasamadyayUSaiHpeyAni gulmAzmari bhedanAni // " (ci0 26 a0) /
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakar3I jvaroM ko lAbhakArI, sthira ghaTakoM-mavAdoM ko ubhAranevAlA aura khIre ke bIja kI apekSA kAla hai / pralepa rUpa se yaha kapoloM ko kAMtipradAna karatA hai| (mu0 nA0 nA0 mu0 ) makhz2ana mupharidAta meM yaha adhika likhA hai ki yaha ullAsaprada hai / bustAnula mufaridAta ke mata se yaha prabhAva meM khIre ke bIjoM kI apekSA nirbala hai / yaha uSNa prakRti ko ullAsaprada hai I isakA pralepa tvamRdukara hai / zeSa guNadharma pUrva barNanAnusAra / maqAlAta ihasAnI ke anusAra kakar3I ke bIja kI girI ke guNadharma bhI kakar3I kehI saharA haiM; parantu yaha adhika hai ki isakA zIrA zramArAya ko sAMdrakatI hai / kvAtha vA phAMTa rUpa meM jaukuTa kiye hue isake bIjoM kA sevana adhika uttama hai / khajAinul adviyA meM ullekha hai ki yaha mUtrapravarttaka hai zrora isameM khIre ke bIjoM kI apekSA pravartana kI zakti adhika hai / kiMtu kharabUje ke bIjoM se yaha isa viSaya meM hIna hai / yaha avarodhodghATana karatA, svacchatA karatA - jilA karatA, raMgoM meM se picchila evaM lhesadAra doSoM ko nikAlatA, uSNapradhAna jvaroM ko UppA ko mUtra dvArA niHsRta karatA, mUtra kA dAha va jalana miTAtA aura pyAsa bujhAtA hai / isake pIsakara mukhamaMDala para mardana karane se cehare kA raMga svaccha hotA hai / parantu isake upayoga meM itanA doSa avazya hai, ki isameM sthira doSoM ko prakupita karane kI thor3I zaki z2arUra hai| ise khIre ke bIjoM ke sAtha milAkara sevana karane se jalana, pradAha aura mirrahe safarAeka prakAra kA zraprAkRtika safarA vA pitta jo patale kapha ke sAtha milA huA ho- kA prakopa zamana hotA hai / yadi doSa ulvaNa ho gaye hoM, to sthira ho jAte haiN| yaha phuphphusajAta kSata evaM vedanA ko lAbhakArI hai aura usakI zuddhi karatA hai / yaha paittika kAsa vA garama khA~sIko zrArAma pahu~cAtA hai| yadi zrAmAzaya aura yakRta meM USmA atyadhika ho jAya yA una USmA ke kAraNa sUjana zrAjAya, to isake upayoga dvArA upakAra hote dekhA gayA hai| yaha lAgata uzotha ko bhI vilIna karatA hai / mUtravirecanIya hote huye bhI yaha kiMcit mRdurecanoya 1878 kakar3I mulayyina bhI hai aura yaha usakI vizeSatA hai| kyoMki mUtra pravarttanakArI padArtha sarvadA hI malAvaSTaMbhakArI arthAt qAbiz2a hote haiM aura kAbiz2a pravartanakArI | isakA chilakA vAyu evaM udarazUla - kulaMja utpanna karatA hai, dIrghapAkI hai aura qai lAtA hai / vaidyagaNa kahate haiM ki kakar3I ke bIja zItala, mUtrala aura balya haiM / jisa rogI ke pezAba bananA ruka gayA ho use 7 // mA0 isake bIja pAnI meM pIsachAnakara pilAne se adhika pezAba zrAne lagatA kakar3I ke bIja aura javAkhAra donoM ko pAnI meM pIsa-chAnakara pIne se mUtra kI jalana miTatI hai aura madhumeha roga-pezAba meM zarkarA kA zrAnA - prArAma hotA hai| azmarI rogI ko bhI ukta bIjoM kA sevana zratIva guNakArI siddha hotA / isake bIjoM ko seMko huI mIMgiyoM kA cUrNa atyanta mUtrala hai / bIjoM ko sukhA aura pIsakara bhakSaNa karane se zarIra bahuta baliSTa hotA hai (kadAcit isI kAraNa bIjoM ko sukhA aura chIlakara cInI meM pAga lete haiM aura sevana karate haiM / yaha khAne meM bhI atyanta susvAdu hotA hai ) / inakI afgiyoM dvArA nikAlA huzrA tela- ervAruvIja taila jalAne aura khAne ke kAma meM AtA hai| ( kha0 a0 bhA0 5 pR0 462-3 ) navyamata vaiTa-phUTa ke bIja zailyakAraka auSadha rUpa se vyavahAra kiye jAte haiM / u0 caM0 datta - kakar3I kA bIja zItala, khAdyopayogI, puSTikara tathA mUtrala hai aura sazUla mUtraNa - mUtrakRccha, rAga evaM mUtrarodha meM isakA upayoga hotA hai / kakar3I ke bIja 2 DrAma pAnI meM pIsakara kalka banAte haiM aura use akele vA savaya aura kA~jI ke sAtha sevana karAte haiN| nAdakarNI - do DrAma kakar3I ke bIja jala vA dugdha meM pIsakara sevana karane se athavA kevala bIjoM ke cUrNa meM 10 rattI seMdhAnamaka kA cUrNa milA sevana karane se sazUla mUtraprasAva - mUtrakRccha ghora mUtrarodha roga zrArAma hote haiN| zuddha zilAjIta, gokharU, pASANabheda, ilAyacI, kezara, kakar3I ke bIja zrIra seMdhAnamaka-ina sabako barAbara barAbara lekara pIsa-chAna jo| isameM se
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________ bher3a sAtha cAra yA chaH mAze cUrNa cAvaloM ke dhovana ke khAne se ghora asAdhya mUtrakRccha bhI zrArAma ho jAtA hai| 1876 pASANabheda, barunA, gokhurU zraura brAhmI-inako kula do tole lekara kAr3hA kro| phira isameM "zuddha zilAjIta aura gur3a " tathA " khIre aura kakar3I ke vIjoM kA kalka" ( silapura pisI lugadI ) khUba milAo aura pii| isase vaha patharI bhI naSTa ho jAtI hai, jo saikar3oM davAoM se naSTa nahIM hotI / jisa taraha iMdra ke bajra se parvatoM kA nAza hotA hai / usI taraha isa yoga se pathariyoM kA nAza 1 hotA hai| jhAr3a kI sIkoM ke phUla do tole lekara pAvabhara bhAnI meM ghaMTe taka bhigo rakho; phira isa pAnIko chAna lo / punaH usameM khIre kakar3I ke bIja 6 mAze aura bhA~ga 1 mAze silapara pIsakara milA do aura Upara se do tole cInI bhI DAla do aura kapar3e meM chAnakara pIlo / isa davA se patharI naSTa hotI aura mUtrAvarodha dUra hotA hai / hikkA roga meM kakar3I kA pAnI - kakar3I ke phala se nikAlA huA svarasa, muleThI, mayUrapaMkha kI bhasma, bhramara ke chattoM kI bhasma aura apAmArga ke bIja, inheM samAna bhAga lekara madhu ke sAtha sevana karane se hicakI zIghra dUra hotI hai / basava rA0 8 pra0 pR0 155 / rAksabarga ke anusAra isake zuSka bIjoM kA cUrNa tIvra mUtrala hai aura isase azmarI roga meM upakAra hotA hai| copar3A ke mata se yaha zAntidAyaka aura mUtravarddhaka hai| saMjJA strI0 [ paM0 ] jaMgalI ciciMDA / kakana bher3a-saMjJA strI0 [ hiM ] eka prakAra kA prasiddha jalIya pakSI jo battaqha ke samAna, kintu usase bar3A hotA hai / yaha ur3a nahIM sakatA / yaha do prakAra kA hotA hai / dhUmila - kAlA aura sapheda / cir3I | vAli ( ) mu0 prA0 / prakRti - uSNa tathA snigdha / hAnikarttA - dIrghapAkI / darpana - dAlacInI ke sAtha pakAnA / guNa, karma, prayoga -- isakA mAMsa dIrghapAkI tathA guru hai aura khAla uSNa prakRti kakarola ko sAtmya, para pittaja prakRti ko hAniprada hai / nA0 mu0 / qaqanasa - [ ? ] pittapApar3A | zAhatarA / kaMkanA - saMjJA pu N0 imalI kA phala | kakanI - [ baM0] ka~ganI / kaMgu / saMjJA strI0 ( 1 ) eka anAja / de0 " ka~ganI " (2) ka~ganI kI taraha kI eka miThAI / ( 3 ) imalI kA choTA phala / kakanda-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] sonA / svarNa kakara-saMjJA pu N0 [?] taMbAkU | suratI / saMjJA pu N0 [ saM . pu N0 ] eka cir3iyA / kakara khiruNI-[ koM0 ] karuNI puSpa / kakaraghATa - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka vRddha jisakI jar3a z2aharIlI hotI hai / kaMkarA - [hiM0, baM0] kaMkarA | kakarAca goMda - [ ma0 ] palAza kA goNd| kamarakasa / kakarA -ca-bhAr3a - [ma] palAza vRkSa / parAza | DhAkakA per3a / kakarA - ca-bI - [ ma0 ] palAza bIja / palAza pAvar3A / parAsa kA bIyA / kakarA curA - [ baM0] kaMkarA / kakarAlI-saMjJA strI0 [saM0 kakSa+vAlI pratya0 ) ] eka prakAra kA phor3A jo kA~kha meM hotA hai / kaMcharAlI | kaMkhavAlI / kakhavAra | ka~khaurI | kakarA sIMgI - saMjJA strI0 / de0 "kAkar3AsIMgI" / kakariyA goMda -[ gu0 ] palAza kI goMda kamarakasaH / kakarI-saMjJA strI0 / de0 "kakar3I" / saMjJA strI0 [paM0 ] kabarA bera ( hiM0 ) / kaura | kiyArI / ( paM0 ) / kabara ( bamba0 ) / (Cadaba Murayana, Graham.) The edible caper or Caper plant. iM0 me0 prA0 / kakarI kAya - [ tA0 ] kakar3I kakarI mukha- saMjJA puM0 [ sa0 pu0 ] keza / bAla / rA0ni0 0 18 ] | kakaroMdA - saMjJA pu N0 de0 " kukarauMdhA" / kakarola-saMjJA puM0 [deza0 baM0] khekhasA / kakor3A | aaiTakI / [ baM0 ] gula kAkara /
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaula kakaraula-saMjJA pu N0 khekhasA / kakor3A / kakarohana -saMjJA pu N0 [?] bathuzrA / vAstuka / kakarauMdA, kakarauMdhA kakaraunhA - saMjJA pu N0 de0 " kukarauMdhA " / kakaza - saMjJA puM0 [?] kacUra / kakasa - [ ? ] ( 1 ) kesara / ( 2 ) guggulu / kukusa : - [ siri0 ] kAkanaja / 1880 kakasala [ ? ] de0 "kakasa" / kakasA - saMjJA pu N0 [?] khekhasA | kakaraula | qaqasAlA - [ ? ] zrAlUbukhArA / kakasI saMjJA strI0 [saM0 karkazA, prA0 kakkasA ] eka prakAra kI machalI / isakA mAMsa rUkhA hotA hai / yaha gaMgA, jamunA, brahmaputra aura siMdhu zrAdi nadiyoM meM hotI hai| kakasA / kakahara - saMjJA pu N0 [?] kacUra | karcU re / kakqahara - [ a0 ] ( 1 ) rAla / dhUpa ( 2 ) sAla / sAkhU / kakahiyA -saMjJA strI0 / de0 " kakahI" / kakahI-saMjJA strI0 [saM0 kaMkatI, prA0 kaMkaI ] ( 1 ) eka prakAra kI kapAsa jisakI rUI kucha lAla hotI hai / (2) kaMghI / de0 "kaMghI " / kakATikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] lalATAsthi / mAthe kI haDDI I kakAdAvaNTA - saMjJA puM0 [? | hurahura / hulahula / kakApatrI - da0 ] zrajJAta | - [saM0 [?] sonavela | svarNavallI / kakArapUrvadravya-saMjJA pu N0 [ saM0lI0 ] ve padArtha jinake nAma kA pahalA akSara 'ka' ho / 'ka' se prArambha honevAle padArthoM ke nAma; jaise, kaTuka, (kuTakI), kAlazAka, kuSmANDa, karkaTI, kakaMdhu, kaTaka, kaliMga, karamarda, karIra, kataka, kazeru, aura kA~jI / ye raktapitta meM varjita haiN| / bhA0 ma0 20 pi0 ci0 / kakAru - saMjJA pu N0 [ saM karkAru ] kohar3I / kutrA - [ ? ] gandAla ( paM0 ) / kakuI Aila-saMjJA pu N0 [ saiNDavica dvIpa ] jaMgalI akharoTa kA tela / kekunI zrAila ( laMkA) / phA0 I0 3 bha0 / kakuGginI -saMjJA strI0 [20 strI0 ] mAlakaMganI | jyotiSmatI / bhA0 ma0 1 bha0 / kakutU (du ) } kakuJjala-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kakuJjalA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] papIhA / rAja0 / kakuTI - saMjJA strI0 [ khurA0, harIrUda ghATI ] mizka tarAmazI / phA0 iM0 3 bha0 / cAtaka / ka. kundanI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] mAlakAMganI / jyotiSmatI / kakundara - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kukaroMdhA / kukarachir3I / yaha kaTu, tikra, jvaraghna, uSNakRt zraura rakta evaM kaphadAha ke doSa miTAnevAlA hai / kakunmat-de0 "kakudmat" / kakupa (bha)-saMjJA pu N0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) campA ke phUloM kI mAlA / campe kA hAra / ( 2 ) praveNI / me matrika / ( 3 ) dik / dizA / kakubha-saMjJA pu0' [saM0 pu0 ] ( 1 ) arjuna vRtta / kahU / koha / pa0 mu0 / ( 2 ) vRSa / baila | (3) eka cir3iyA | kakubhacUrNa-saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] kAsa roga meM prayukta ukta nAmaka eka AyurvedIya yoga / vidhi- juna vRkSa kI chAla kA cUrNa karake usameM aDUse ke rasa kI bhAvanA dekara rakhaleM / guNa vA upayoga vidhi - ise 3-4 mAze kI mAtrA meM zahada, ghRta aura mizrI milAkara sevana karane se kSaya, kAsa aura raktapitta kA nAza hotA | yo0 20 kAsa ci0 / | kakubhatva - saMjJA pu N0 [saM0 strI0 ] arjuna vRkSa kI chAla / arjuna kI chAla / ca0 da0 / si0 yoo yakSma-ci0 / kakubhaleha -saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] kAsa roga meM prayukta ukta nAma kA eka AyurvedIya yoga / nirmANa-vidhi - de0 "kakubhacUrNa" / kakuraNaka-saMjJA puM0 [saM0 pu0, krI0 eka prakAra kA bAlaroga | kuthucA / kakUNaka / rohuA | rohA | kakutU (da) - saMjJA pu N0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) baila ke kaMdhe kA kubbar3a / DillA / DIla / (2) prAdhAnya | zrama0 / (3) dhvajA / nizAna | chatra cAmarAdi / ( 4 ) rAjacihna / me0 / (5) kakudin I I
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakutsala 1881 drAkSa ( RSabha ) / (6) pahAr3I kI coTI / ( 7 ) eka prakAra kA davakara sarpa / kakutsala - saMjJA pu N0 [saM0 (vai0) krI0 ] kakura nAmaka vRSAvayava / DIla | kakudmatI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) kaTi | kamara / ma0 / ( 2 ) nitamba / cUtar3a / bi0 [saM0] jise DillA ho / kakudvAlA | kakud viziSTa / kakudmat-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) vRSa / baila | (2) parvata | pahAr3a / ( 3 ) RSabhaka nAma kI zroSadhI / vaidyako dravya vizeSa / kakudmAn -saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) RSabha nAma ko eka zroSadhi / RSabhaka / rA0 ni0 va0 5 / (2) vRkSa / per3a / he0ca0 / ( 3 ) baila | vRSa / kakudmina-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) vRSabha / baila / ( 2 ) parvata | pahAr3a / kakudvat-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) vRSabha / baila | (2) nitamba sthala ke ubhaya pAzvastha gartadvaya / kUlhe ke gaDDhe | cUtar3a ke donoM ora kA gaDDhA / kakunaka- saMjJA pu N0 [saM0 pu0, klI0 ] de0 "kaku ka" / kakunI - saMjJA strI0 [saM0 kaMgunI ] kaMgu / kA~ka | ka~ganI | kakubha zAkhA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] bhAraMgI / bhArgI / ratnA0 / 1 kakubhA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] bhUrjapatra / bhojapatra | kakubhANDA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] mIThA kadda / miSThalAbU / kakubhAdanI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gaMdha dravya / nalikA / za0 ca0 / kakubhA di(dya) cUrNa-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] ukta nAma kA eka yoga / nalA nAmaka nirmANa-vidhi - ( 1 ) arjuna kI chAla. vaca, rAsnA, balA, nAmabalA, har3a, kacUra, puSkaramUla, pIpara, soMTha pratyeka samAnabhAga - inako bArIka cUrNa kara rakhale / mAtrA - 1 zAkha / 18 phA0 kakUla, kakUlaka guNa- ise ghRta ke sAtha sevana karane se hRdroga kA nAza hotA hai / ( 2 ) arjuna kI chAla, gaMgerana, zrAmalA, eraNDabIja aura suhAge kI khIla / pratyeka samAnabhAga lekara cUrNa karake rakhaleM / guNa tathA prayoga vidhi - 3-4 mAze kI mAtrA meM lekara zahada ghRta milAkara sevana karane se yakSmA aura kAsAdi rogoM kA nAza hotA hai / vR0 ni0 20 kSaya ci0 / ( 3 ) arjuna vRkSa kI chAla lekara ucita mAtrA meM ghRta, dUdha athavA gur3a ke sAtha sevana karane se hRdroga, jIrNajvara, rakta pittakA nAza hotA hai evaM dIrghAyu prApta hotI hai / yo020 hRdaya ro0 ci0 / kakumbara - saMjJA puM0 [ zraM0 cucumber ] de0 " kukumbara" / kakurava~dA - [ marA0 ] kukarauMdhA / kakuravadA ka. kuraudA kakurauMdhAkakuraunhA saMjJA pu N0 [saM0 kakundaraH ] kukaraudhA | kakulaka - [ 0 ] gaMDuma dIvAnA | mUchanI / (Lolium temulentum, Linn.) ( phA0 I0 3 bha0 ) kakuvallI -saMjJA strI0 [ mala0 ] kaMkeI / kAkhara / laGgara / kakuvAka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] mRga / mRgA / hirana / kakUka - de0 " kakUla" | kakUTiyA - saMjJA strI0 [deza0] kurara pakSI / karkeTiyA / an osprey kakUNaka saMjJA puM0 [saM0 pu0, lI0 ] kuthunA / kurU | rohA | kukUNaka / mA0 vAla ro0 ni0 / bhA0 ma0 4 bha0 / kakUla, kakUlaka-saMjJA puM0 [saM0 nI0, puM0 ] ( 1 ) gAya ke gobara Adi ke cUrNa kI garamI / karI kI ca / vA0 TI0 aruNa / ( 2 ) putra banAne kA miTTI kA pAtra / pUrI pakAne kA miTTI kA baratana / "kakUlaM zaGkubhiH kIrNe svabhre nA tu tuSA
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1882 kakoDA nalaH / tena ca mRNmayamuttAnamapUpapacanapAtraMlakSyate" vA0 TI0 hemA0 / kakeI-paM0] kaakhs| kakar3A-saMjJA puM0 [saM0 karkaTaka, prA. kakaTaka ] eka latA jisake phala sA~pa ke AkAra ke hote haiM aura tarakArI ke kAma meM Ate haiN| ciciNdd'aa| cicar3A / krkttk| kakeruka-saMjJA puM. [saM0 pu. ] eka prakAra kA purISaja kRmi / yaha pAkasthalI meM utpanna hotA hai| kakaiDAkA-[ rAjapu0 ] khekhasA / kkodd'aa| kakaiyA-saMjJA strI. [?] lakhAvarI iMTa / lkhaurii| kakoDA-saMjJA pu0 [saM0 karkoTakaH, pA0 kakkor3aka] eka vRkSArohI latA kA phala jisakI pattI baMdAla kI pattI kI taraha paMcakonI hotI hai| yaha phalapAkAMta bahuvarSIya bela hai| yaha garmI meM purAnI jar3a se hI nikala kara bar3hatI hai aura barasAta meM phUlatI-phalatI hai| phUla pIle raMga kA hotA hai| phala aMDAkAra paravala ke zrAkAra kA hotA hai aura usake UparI bhAga meM baMdAla ke phala kI taraha hare komala kA~Te hote haiM / ba~dAlameM ye kA~Te apekSAkRta adhika moTe, lambe, kar3e aura ghanAvRtta hote haiN| kaccA kakor3A harA hotA hai, kiMtu pakakara yaha pilAI lie raktavarNa arthAt nAraMgI ke raMga kA hojAtA hai| isake bhItara bIja bhare hote haiN| bIja paravala ke bIja kI taraha pakane para kalauMchalie hote haiM / svAda bheda se yaha do prakAra kA / hotA hai / mIThA kakor3A aura kar3avA kakor3A / mIThe kakor3e kI tarakArI atyanta susvAdu hotI hai| kaDA tarakArI ke kAma nahIM AtA hai| isakA mUla kanda ( Tuber) hotA hai| isakA vaha bheda jisameM phala nahIM lagate, phala ke sthAna meM khAlI eka koSa hotA hai, "baoNma kakor3A" kaha lAtA hai| bA~jha-kakor3e kI bela bilakula kakor3e kI bela kI taraha hotI hai| isakI jar3a ke nIce khodane se eka kaMda nikalatA hai| paryA0-karkoTakI; svAduphalA, manojJA, kumArikA; avandhyA, devI, viSaprazamanI, (dha0 ni0) karkoTakI, svAduphalA, manojJA, manasvinI, bodhanA, bandhya karkoTI, devI, kaNTaphalA ( rA0ni0) karkoTakI, potapuSpA, mahAjAlI (bhA0) pItapuSpI, mahAjAlinikA, bodhanAjAli, karkoTaH, koThakaH (ca. da0), karkoTakaM (su0, praja0, atri0) kumArI, karkoTajaH, karkoTikA, pItapuSpA; jAlI, (mada0)-saM0 / khekasA, khekhasA, kakor3A, kakaraula, kakarola, kakArA, banakarailA-hiM0 / kaaNkrol-bN0| kaulI, kaMTolI-marA / zrAgAkara-se0 / agAraballI -taa0| momoDiMkA kocInacAinensisa Momordica Cochin chinensis, Spreng. myurisiyA kocIna cAinensisa Muricia Cochin chinensis, Loureiro-le. saMjJAnirNAyinI TippaNI___ baGgAla meM 'jise dhikaralA' kahate haiM, banauSadhi darpaNakAra ke anusAra vaha eka prakAra kI araNya karkoTakI mAtra hai| kakor3e ke usa bhedako, jisameM phala nahIM lagate haiM, 'bA~jha-kakor3A' kahate haiN| phira anubhUtacikitsAsAgara-ke racayitA ne kaise yaha likha mArA, ki isake sUkhe phala ko pIsakara sUMghane se chIMkeM bahuta aAtI haiN| aisA pratIta hotA hai ki likhate samaya unheM baMdAla vA deva. dAlI kI sudhi AgaI hogii| tibamustaphavI ke anusAra isake phala ko bAkara vA bAkala kahate haiN| yaha bhI pramAdapUrNa hI hai| mAlUma hotA hai ki bhaMga ke naze meM ye vyavasthApana diye gae haiN| inase bhI hAsyAspada bAta qhaz2Ainula adaviyA ke racayitA ko hai / Apa ukta lekhakoM kI satyAlocanA karane to baiThe, para apanI bArI para aApa bhI unhIM ko taraha naze meM hokara likha gae ki isake nara aura mAdA ye do bheda hote haiM / ukta varNana Dimakokna dhArakarele ( M. Dioica, Roxb.) kA hai, jisameM phala hote haiN| parantu vaha bA~jha-kakor3e se sarvathA bhinna paudhA hai| kuSmANDa varga (N. 0. Cucurbitaceae.) utpattisthAna-baMgAla se TenAsarima taka,
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakor3A dakSiNa bhArata, kanADA, kocabihAra rAjya meM sarvatra aura raMgapura ke zraMcala meM tathA isI taraha hindustAna ke prAyaH sabhI bhAgoM meM yaha pracura mAtrA meM upajatA hai aura isake phala bhAratIya bAz2AroM meM vikrIta hote haiM / 1883 rAsAyanika saMghaTana - chilakA utAre huye bIja meM eka prakAra kA kucha-kucha hare raMga kA tela 43.7% aura eka tika glyukosAiDa hotA hai| tela atyanta prabala zoSaNa ( Siccative ) viziSTa hotA hai| auSadhArtha vyavahAra - bIja phala aura kanda zradi / guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAra karkoTakI yugaM tikkaM hanti zleSmaviSadvayam / madhunA ca ziroroge kandastasyAH prazasyate // ( dha0 ni0 ) donoM prakAra kA kakor3A - kar3A hotA hai zraura zleSmA evaM sthAvara tathA jaMgama donoM prakAra ke viSoM kA nAza karatA / ziroroga meM zahada ke sAtha isake kanda kA sevana guNakArI hotA hai / karkoTakI kaTUNAca tikta viSanAzanI / vAtaghnI pittahRccaiva dIpanI rucikAriNI // ( rA0ni0 7 va0 ) kakor3A ( kakoTakI ) -- tikra, caraparA, garama, viSanAzaka, vAtanAzaka, pittanAzaka, dIpana aura rucijanaka hai / karkoTakaM phalaM jJeyaM kAravella kavad guNaiH / ( rAja0 3 pa0 ) kakor3A (phala) - guNa meM karelA ke samAna hai / karkoTakaM tridASaghnaM rucikRnmadhuraM tathA / ( zratri0 16 zra0 ) kakor3A (kakaTaka) - tridoSa nAzaka, rucikAraka aura mIThA hotA hai / karkoTakI malahRtkuSTha hRllAsArucinAzinI / kAsa zvAsa jvarAnhanti kaTupAkA ca dIpanI // ( bhA0 ) kakor3A - mala ko haranevAlA aura kuSTha hallAsa ruci, zvAsa, khA~sI tathA jvarako dUra karanevAlA, kaTupAkI aura dIpana hai / Chie karkoTakI rucikarA kavIcAgni pradIpanI / tiktoSNA vAtakaphahadviSaM pittaM vinAzayet // phalamasyAstu madhuraM laghu pAke kaTu smRtam / agnidIptikaraM gulmUla pitta tridoSanut // kaphakuSTha kAsameha zvAsa jvara kilAsanut / lAlAsrAvArucirvAta kilAsa hRdayavyathAH // nAzayetparNamasyAzca rucyaM vRSyaM tridoSanut / kRmi jvara kSaya zvAsakAsa hikkArzanAzanam // kandomAkSika saMyuktaH zIrSaroge prazasyate / (ni0 20 ) kakoDA - rucikAraka, kaTu, agnipradIpaka, tika, garama, tathA vAta, kapha, viSa evaM pitta kA nAza karatA hai| isakA phala - madhura, laghu, pAkameM caraparA, zragnipradIpaka tathA gulma, zUla, pitta, tridoSa, kapha, kuSTha, kAsa, prameha, zvAsa, jvara, kilAsa, lAlAsrAva, zraruci, vAta aura hRdaya kI pIr3A ko dUra karatA hai / isakA pattA - rucikAraka, vRSya, tridoSa nAzaka tathA kRmi jvara, kSaya, zvAsa, kAsa, hicakI zraura bavAsIra ko dUra karanevAlA hai / isakA kanda-madhu ke sAtha mastiSka ke rogoM meM hitakArI hai / karkoTapatra - vamana meM hitakArI hai / ( vA0 jvara ci0 1 0 ) karkoTamUla - kakor3e kI jar3a kA nasya diyA jAtA hai / ( ca0 da0 pANDu-ci0) karkoTikA -- kandaraja ( khekasA ko jar3a kA cUrNa) ( bhA0 ma0 1 bha0 zItalAGga, sA0 jva-ci0) yUnAnI matAnusAra prakRti - samazItoSNAnupravRtta, para kisI bhA~ti tara vA snigdha ( matAntara se zItala kisI-kisI ke samIpa uSNa ) hai / hAnikarttA --- -- zrAdhmAnakAraka aura dIrghapAkI hai| darpana - garama masAlA aura zrAdI | guNa, karma, prayoga - guNa meM yaha karelA ke samAna hai aura apane prabhAva se yauvanapir3akA vA mu~hAse ko dUra karatA hai tathA kapha, raktapita aura ruci ko dUra karatA hai / ( tA0 za0 ) yaha phor3e aura phunsiyoM ko lAbhakArI hai tathA sUjana utAratA hai / (ma0 mu0 )
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakor3A 1884 kakor3A yaha khA~sI, phephar3e evaM zarIra ke darda aura | jIrNajvaroM ko lAbhakArI hai| isakI jar3a kA lepa bAloM kI jar3oM ko dRr3ha karatA hai aura bAla jhar3ane ko rokatA hai| yaha kezapAta vA bAlakhorA (dAussAlaba) ko bhI lAbhakArI hai| baMgAla nivAsI isako katarakara mAMsa meM pakAkara khAte haiM / (bu0 mu0) ___ kakor3A khA~sI ko dUra karatA hai| yaha phephar3e ke darda aura jIrNajvara ko lAbhakArI hai / yaha arza meM lAbha karatA aura vRkkazUla evaM pArzvazUla ko dUra karatA hai| ina rogoM meM isakI jar3a bhI guNakArI hai / yadi ise goghRta meM talakara ukta ghRta ko nAka meM TapakAe~, to avibhedaka turata naSTa ho jAtA hai / isake rasase nAsikAgata samasta kRmi naSTa hojAte haiM / yaha karNazUla meM bhI guNakArI hai| eka tolA isakI jar3a mahIna pIsakara pIne se vRkkAzmarI nAza hoto hai aura yaha azmarI kA | nirmANa nahIM hone detI hai| isakI jar3a ke lepa se kezamUla dRr3ha hote aura keza bar3hate haiN| kakor3A viSoM kA agada hai| isakA rasa kAna meM TapakAne se karNazUla miTatA hai| isakI jar3a ke lepa se bAlakhorA dUra hotA hai / (kha. a.) chilakA utAre huye bIja akele vA anya bhojya padArtha ke sAtha khAye jAte haiN| (maz2ana) navyamata Dimaka--yaha uro zUla aura kAsa meM upakArI svIkAra kiyA jAtA hai / isakA cUrNa baMgadezIya jhAla nAmaka dravya kA eka upAdAna hai, jo dravIbhUta navanIta ke sAtha prasUtA nAriyoM ko, prasavottara turata aura isake uparAnta kucha dina taka zrAsika dI jAtI hai| baoNjhakakor3A (bandhyA karkoTakI) payA-vandhyakakoTako, devI, manojJA, kumArikA, nAgAriH, sarpadamanI, viSakaNTakinI, nAgada- | manI, sarvabhUtapramardinI, vyAghrapAda (vandhyAputradA), prajA, yogIzvarI, (dha0 ni0), vandhyA, devI, vandhyakakoTako, nAgArAtiH, nAgahantrI, manojJA, pathyA, divyA, putradAtro, sukandA, zrIkandA, kaMda. vallI, IzvarI, sugandhA, sarpadamanI, viSakaraTakinI, varA, kumArI, viSahantrI (rA0 ni0) viSamAza- manI, niSphalA, nAgaghAtinI, majjAdamanI, (ke. de.), vandhyAkakarkoTakI, devI, kAntA, yogezvarI, nAgAriH, bhakkadamanI, viSakaNTakinI, nAgArAtiH, vandhyA, nAgahantrI, manojJA, pathyA, divA, putradA, sakaMdA, kaMdavallI, IzvarI, zrIkaMdA, sugaMdhA, sarpadamanI, viSakandakinI, varA, nakradamanI, kaMdazA. linI, bhUtApahA, sarvoSadhI, viSamoha prazamanI, mahAyogezvarI-saM0 / bA~jha khakhasA, bA~jha khekasA, vA~jha khakhasA, vA~jha kakor3A (Da), banakakor3A, vA~jha kakolI, bana paravala, kaDU kAkar3A-hiM0 / tikAMkarola, titkA~kar3I, gola kakar3A. vA~jha k.krohl-bN0| vAjha kaTolI, vAMjha kaMTolI,vaMjhA kaMTolI-marA0 / vA~jha kaMTolo, phalavagaranA, kaMTolA-gu0 / baMjemaDu vaaglu-knaa| momorDikA DAyoikAmala Mo mordica Dioica mal, le| bA~jha khAkhA -pN0| pulapa, ghelukulaMga -tA / vaMjemar3avAgalu -kaa| vaMjhA kaMTolo -bara0 / guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAranAgArilU tA vijiddhanti zleSmaviSadvayam / (dha0ni0) vAMjha kakor3A (nAgAri)lUtA (makar3I) ke viSa ko dUra karanevAlA, zleSmAnAzaka aura sthAvara-jaMgama donoM prakAra ke viSoM ko haraNa karanevAlA hai| vandhyakarkoTakI tiktA kaTUSNA ca kaphApahA / sthAvarAdi viSaghnI ca zasyate sA rasAyane // (rA0ni03 va0) bA~jha kakor3A-kar3avA, caraparA, garama, kaphanAzaka, sthAvarAdi viSanAzaka aura pAreko bA~dhane. vAlA hai| vandhyAkarkoTakI ladhvo kaphanud vraNazodhinI / sarpadarpa harI tIkSNA visarpa visshaarinnii|| (bhA0) vA~jha khekhasA-halakI, kaphanAzaka, vraNazodhaka aura tIkSNa hai tathA sA~pa ke darda ko dUra karatA evaM visarpa aura viSa kA nAza karatA hai|
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakor3A 1885 vandhyAkI tiktA kaTvI coSNA laghuH smRtA / rasAyinI zodhinI ca sthAvarAdi viSApahA // kaphanetrA ziroroga vraNavIsarpa kAsahA / raktadoSaM sarpaviSaM nAzayediti kIrttitA / / (ni0 ra0) banaka koDA - kar3avA, caraparA, garama, halakA, rasAyana, zodhaka, sthAvarAdi viSanAzaka tathA kapha, netraroga, ziro roga, vraNa, visarpa, khA~sI, rudhiravikAra aura sAMpa ke viSa ko dUra karanevAlA hai / gaNa nighaNTU ke anusAra yaha paka caraparA, uSNavIrya hai / keyadeva ke anusAra isakA kaMda viSaya ( sthAvara-jaMgama ) aura ziroroga kA nAza karatA hai / baoNjha kakor3A ke vaidyakIya vyavahAra bandhyAkarkoTakI kandadravaidyaM dinatrayam / tAlakaM ca mRtaM tAmraM dvigu madhunA lihet / pivetkSArodakaM cAnu sthaulya rogaM vinAzayet // arthAt 1 rattI mRta tAmra aura 1 ratto zuddha haratAla lekara vA~ kakor3e ke rasa meM tIna dina mana kara zahada ke sAtha bhakSaNa karane aura cAra jala pAna karane se sthaulyaroga kA nArA hotA hai| basava rA0 18 pra0 pR0 274 / rasaratnasamuccaya- ke matAnusAra vA~jha kakor3e ke kaMda ko sukhAkara usake cUrNa ko tIna mAze kI mAtrA meM zahada aura zakkara ke sAtha sevana karane se patharI naSTa ho jAtI hai / isI prayoga se jina logoM garmI ke kAraNa tAlU meM liga par3a gayA ho vaha bhI miTa jAtA hai| yUnAnI matAnusAraprakRti - uSNa hai / guNa, karma, prayoga - yaha halakA evaM kapha aura viSa ke vikAroM ko dUra karatA hai tathA vraNa visphoTakAdi aura aa vizeSa (mAMsakhorA ) ko lAbhakArI hai | yaha kar3a uzrA aura viSavikAranAzaka hai tathA samasta prakAra ke prakopoM kA zamana karatA hai / isakI jar3a jaharabAda phor3e ko biThAtI aura gAr3he sUjana ko lAbha pahu~cAtI hai / yaha dezaja viSa aura kAsa ko dUra karatA hai / ( tA0 za0 ) kakora vaidyoM ke kathanAnusAra bA~jha kakor3A kar3avA caraparA, rudhira vikAranAzaka evaM viSaghna hai / yaha halakA hai aura kAsa ko lAbha pahu~cAtA hai / yaha phor3e phuMsI aura bAlaqhAre ko lAbhakArI hai tathA sUjana utAratA, prANija viSoM kA agada hai aura bahumUtra (z2iyAbesa) roga ko lAbha pahu~cAtA hai / isake kaMda kA murabbA khAne se palakoM kA roga nArA hotA hai| sAr3he sAta mAze vA isase kiMcit zradhika aisI eka-eka mAtrA dina meM do bAra deveM / ke kaI rogoM meM isake kaMda kA murabbA lAbha pradAna karatA hai| ziroroga kI yaha madha hai / khopare kI girI, kAlImirca, lAla caMdana zrora anya zroSadhiyoM ke sAtha isakA kaMda pIsakara pralepa karane se sarva prakAra kA ziraH zUla nivRtta hotA hai / chipakalI ke mUta se jo sUjana ho jAtI hai use miTAne ke liye isakI jar3a kA rasa sevana hai / sA~pa, bicchU aura billI prabhRti viSadhara prANiyoM ke kATe huye sthAna para isakA kaMda pAno meM pIsakara pralepa karane se tajjanya viSa zAMta hojAtA hai / isakA eka tolA kada zahada aura cInI ke sAtha caTAne se patharI gala jAtI hai| viSa prabhAva janya mUrcchA meM rogI ko isake kaMda kI chAla mUtra meM bhigokara kA~jI ke sAtha pIsakara su~ghAne se vaha hoza meM zrA jAtA hai / ( qha0 0 ) taba mustafavI meM ullikhita hai ki yaha halakA, kapha evaM viSanAzaka, phor3A-phuMsInivAraka, kapha evaM vittavikAranAzaka, sUjana ko utAranevAlA aura kSata (krurUha sAiyaH arthAt jozIdagI sArI ) kA nAza karanevAlA hai| isakA phala ? zItala aura amla hotA hai aura usakA rasa hRdya, dudhAvarddhaka aura pittanAzaka hai / isake kaMda ko 1 // tole kI mAtrA meM pAnI ke sAtha pIsa kara pilAne se vamana hokara hara prakAra kA sthAvara aura jaMgama viSa naSTa ho jAtA hai / kakora-saMjJA puM0 [deza0 cunAra ] bera kI kI eka prakAra kI ka~TIlI jhAr3a jisake phala jhar3aberI ke zrAkAra ke gola kintu usase bar3e aura gUdArahita hote haiN| isakI girI g2arIba loga khAte haiN| phala svAda meM-kapAya yukta hote
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________ khttii| kako randA 1886 haiN| guNa-isakI chAla rakAvarodhaka hai rakAti- koSThA (bN0)| ( Crcohorus olitosAra me isakA kvAthakara pIne se yaha lAbha hotA hai| rius, Linn.) kaThabera / kASTa bdr| saMskRta paryAya-paTTaH, rAjazaNaH, zANiH, kakorandA-saMjJA pu0 [saM0 kakundara ) kukarauMdhA / cimiH ( zabda mA0 ) / isakA shaakkukkurdru| madhura, durjara . ( kaThinatA se pacanevAlA) aura kakola-saMjJA pu0 de0 "kNkol"| gurupAkI hotA hai / rAja. zA. v.| ka(kA)kaTa ziMgI-tA0] kAkar3A sIMgI / krkttshRNgii| kakkhaTI-saMjJA strI0 [saM0strI.]khar3iyA / khar3I / khar3iyA kakkarika-[ mala.] kkdd'ii| mittttii| trikA0 zaila v0| kakkara tamAku-[paM0] bilAyatI tamAkhU / saMskRta-paryAya-khaTikA, varNa lekhA, kaThinI, (Nicotiana Rustica, Linn.) kakkarika kAyavirai-[ tA. ] kakar3I kA bIja / kakyumisa-[aM.] de. "kukyumis"| kakahana-[ bamba0 ] mahApIlU / bar3A pIlU / darakho kakarika-vitta-mala0] kakar3I ke bIja / misvAka / a. si. me| kakarI-[mala0 ] kkdd'ii| kakhaja-[?] nakhaja / alakI / kakkavI-ajJAta / kakkAnana-[ma.] ajJAta / kakhana-[ marA0] pIlU / jhAla / kakhanelA-[?] polU tail| kakkAnana-kor3I-[tA0] apraajitaa| kakhavAlI-saMjJA strI0 / de. 'kkraalii"| . kakkAya kolli-virai- tA* ] kAka mAro / kAka katla / kakhasA-saMjJA pu| de0 "khekhsaa"| kakkAyi-[ko.] / amalatAsa / pAragvadha / | khArU-[ ur3i ] petthaa| kakkAyi-mara-[ kanA0] | siyaarlaatthii| kakhuma-[paM0] pahAr3I cAya / kakuna-[siM0] akharoTa / anott| kakhaurI-saMjJA strI0 (1) kA~kha kA phor3A / bagala kakkula-saMjJA puM0 [saM0 pu.] bakula bRta / maula kA phor3A / kkhvaaliiN| (2) de. "kaaNkh"| "sirI kA pedd'| kagalI-kanA0 ] khaira / katthA / kakkekAyi-[kanA0] amltaas| siyAra laatthii|| kagazA-saMjJA puM. [ ? ] jaMgalI anyjiir| kakkola,kakkolaka-saMjJA puM. [saM0 puM0, kI0] (1) | kagazo-[ kumA0] kirama (naipaa0)| kAkAlI nAma kA eka prakAra kA prasiddha sugaMdha kagahiyA-saMjJA strI0 [ deza0] kkhiyaa| katro / drava / kA~kalA (bN.)| de0 "kaakolii"| mhaasmjhaa| (2) eka prakAra kA sugaMdha-dravya / kaMkAla / | kagAla:-[ ? ] kdd'| kusuma / breN| zItalacInI / kabAbacInI / rAja0 anulere / rA. | kagittha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kaitha / kaithA / kapittha ni0 va0 12 / bhA0 ma0 / ca0 da. yama ci0. shr0ttii0| lavaGgAdau / de. "kaGkola" / (3) gNdhshttii| kagIrI-[khasi0] vau attavar3a (bN0)| gaMdhapalAzI / ca0 da0 vA. vyA. ekAdazazatika | kager3I-saMjJA pu. [ deza0] eka prakAra kA vRkSa jo prasAriNI taila / bhAratavarSa meM prAyaH saba jagaha hotA hai| kakkhaTa-vi0 [saM0 vi0 ] kaThina / kaThora / kdd'aa| kaggI- kanA0] saraphoMkA / shrpukhaa| saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) khar3iyA / / kaggera-[te. ] karaJja / kNjaa| khar3iyA miTTI / khar3I / zrama / (2) eka per3a / kaglInArA-[ma0 ] ajnyaat| pATa kA vRkSa / karazA-saMjJA puM0 [?] jaMgalI ajIra / kAkokakkhaTapatra-saMjJA puM0 [saM0 pu.] / - dumbr| kakkhaTa-patraka-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra | kaghuTI-[ naipA0 ] setabaruvA / aramilI (naipaa0)| ' kA paudhA / pAda / sana / nAlitapAta, pATagAka, kaM-saMjJA puM. [saM0 vI0 kam ] (1) jala | rAka
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1887 ni0 50 14 / (2) mukha / me| (3) kesh| saMskRta paryAya-sAdhanI (a.), kaGkatI, dhr| kaGkataM, prasAdhanaM (a0 TI0), kezamArjanaM (ja0) saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) agni / (2) phaNiH, phaNikA (shbdr0)| vAyu / ( 3 yama / ( 4 ) sUrya / (5) aAtmA / guNa-kavI kAMtijanaka, khAja ko dUra karane(6) mora / me0| (7) mana / (8) zarIra / vAlI, bAloM ko sApha karanevAlI. kezya (bAloM (6) kaal| (10) dhn| (11) zabda / ke liye hitakara ), rajojanya maloM kA nivAane0 ko| raNa karanevAlo aura mUrdA vA ziroroga ko dUra kaGka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] [strI* kaMkA, kaMkI karanevAlI hai / raaj0| (2) eka prakAra kA vRkSa / (hiM.)](1) eka prakAra kA aAma jo bahuta | (3)eka alpaviSa prANi vizeSa / bar3A hotA hai / mahArAja cUta / rA0ni0 va. 16 // kaGkatadehI-saMjJA pu0 [saM0 puM0, strI0 ] eka jAnavara (1) caMdana / (3) eka mAMsAhArI pakSI jisako prAkRti zleSma piNDa-jaisI hotI hai aura jisake paMkha bANoM meM lagAye jAte the |sphed ciil| usa para kaMdhe kI bhA~ti rekhAyeM hotI haiN| siDipa kA~ka / bagalA |buuttiimaar / kA~ka pAkhi, hAr3agelA Cydippe (aN0)| (60) / me0 kadvikaM / hArA0 / katA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] balikA / atiblaa| saMskRta paryAya-lohapRSThaH (a.), sandaMza- vATyapuSpI / vRssyaa| vRSyagandhA / bhUribalA / vadanaH, kharaH, raNAlaGkaraNaH, krUraH, zrAmiSapriyaH, rA0ni0 va0 4 / ghaNTA / shiitaa| zItapuSpA / ( rA0 ), ariSTaH, kAlapRSTha', kiMsA(zA)ruH, , vRSyagandhikA / balyA / vikaGkitA / vaattypusspikaa| lauhapRSThakaH (ja), dIrghapAdaH, dIrghapAt (zabdara0) dhnv0ni0|| kamalacchadaH kolapucchaH (he.), mahArAjacUtaH kaGkatikA, kaGkatIkA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) (rA0), lauhpucchH| eka prakAra kA auz2Ara jisase bAla sApha kiyA guNa-kaMka evaM bhAsaka kA mAMsa vRSya, vIrya- jAtA hai / kaMghI / kkhii| ciruNi, kA~kuiM (bN0)| varddhaka aura kaphanAzaka hotA hai / atri0 22 a0| ama / (2) eka prakAra kA paudhA / atibalA / (4) bglaa| kNghii| (3) gulazakarI / gaMgerana / naagblaa| kaGkaTa, kaGkaTaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra bhA* pU0 1 bha0 gu. va0 / kA khaira kA per3a / khadira / kdr| haaraa| | kaGkatI, kaGkatIkA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaMghI / kaGkaTerI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] haladI / haridrA / prsaadhnii| vainigh| kaGkoTa, kaGkanoTi-saMjJA puM. [saM0 pu.] [strI. kaGkaNa-saMjJA puM. [saM0 kI.] kalAI meM pahanane kA kaMkatroTI] (1) eka prakAra kI machalI jisakA eka AbhUSaNa / kakanA / kar3A / khaDDuvA / cuudd'aa| muMha bagale ke mu~ha ke samAna hotA hai| kaumA kakana / machalI / kA~kilA mAcha (bN0)| trikA0 / saMskRta paryAya-karabhUSaNaM (a.). kauntakaM | hArA | jttaa0| (2) khalasA nAma kI mchlii| (zabdara0), hastasUtraM, maNDanaM, zekhara (vi0)| khaliza / khalizA mAcha (bN0)| za0 20 / vai. nigh| paryAya-jalavyAdhaH (tri.), jalasUciH kaGkata-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) eka prakAra kA (ja), khalliza matsya / vRkSa / zeyAkula, ba~icI (bN0)| vai0 niva0 kaGkada-saMjJA pu0 [saM0 krI0 ] suvarNa, / sonA / vai0 2 bha0 atisA0 pathye / nigh0| saMjJA pu0 [saM0 kI.] (1) bAloM ko | kakanI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] priyaMgu / kaaNk| sAfa karanevAlI / kNdhaa| kakavA / kNdhii| keza kkunii| mArjana / kA~kui (bN0)| hlaa0| | kaGkapatra-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kaMka pakSI kA pr|
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaGkaparvA 1888 kaGkAla kaGkaparvA-sajJA puM0 [saM0] eka prakAra kA sA~pa / / za0 ca0 / prayogAnusAra isa udbhid dvArA kaMkakaGka pakSa-saMjJA pu0 [saM0 klI0 ] kaMkapakSI kA pr| pakSI vinaSTa hotA hai| kaGkapurISa-saMjJA pu0 [saM0 klI0 ] kaMka' nAmaka pakSI | kaGkazAya-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kuttaa| kukkura / kA pAkhAnA / kaMkabiSThA / yaha vraNadAraNa-phor3e | za0mA0 / ko phor3anevAlA hai / suH sU0 36 a / kaGkA-saMjJA strI0 [saM0strI0] (1)gozIrSa nAmaka caMdana / kaGkapRSThI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka prakAra kI padma gandha / utpalagandhika / ythaamchlii| "gozIrSa candanaM kRSNa tAmramutpalagandhikam kaGkabhojana-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kahU / koha / kaGkA / " za0 maa0| ajuna vRkSa / (2) kNgnii| kakamukha-sajJA puM0 [saM0 pu0; kI0 ] eka prakArakI | kaGkAla-saMjJA puM0 [saM0 pu.] tvak evaM mAMsAdi sa~r3asI ji.sase cikitsaka kisI ke zarIra meM rahita tathA svasthAna para avasthita deha kA asthi. cubhe huye kA~Te Adi nikAlatA hai| sadaMza / samudAya / yathAsa~r3asI / he. ca0 / "zalyaM pragRhyoddharate ca tvaG mAMsAdirahitaH svasthAnasthita: zarIrAyasmAt yantreSdhataH kaMkamukhaM pradhAnam" / su. sU0 | sthicaya: kaMkAlasaMjJo bhavati / " (caraka) 7 a0| tvaG mAMsarahita samudita zarIrAsthisaGghAta / noTa-eka prakAra kA yantra jisase asthi meM (a0TI0bha0) praviSTa zalya vA tIra prabhRti nikAlA jAtA hai| paryA0--karaGkaH / asthipaJjaraH (vai0), zarIisa yantra kA agrabhAga kaMka pakSI ke mukha jaisA rAsthi, kngkaalH-sN0| hotA hai| mora kI prAkRti ke kIla dvArA kakamukha ThaTharI, DhA~cA-hiM / majamU ula i.z2Ama, haikala zrAvaddha rahatA hai / suzruta meM anyAnya yantroM kI az2ammI, i.jaam-10| skeleTana SkeletonapekSA isa yantra kA utkarSa varNita hai / kaMkamukha aN0| yantra sahaja meM hI bhItara ghusa zalya grahaNapUrvaka kaGkAla vA asthipaMjara deha kA sAra hotA hai| nikala pAtA hai aura sarva sthAna para upayogI tvacA aura mAMsa Adi ke vinaSTa hone para bhI hone se sakala yantroM kI apekSA zreSTha samajhA asthi kA nAza nahIM hotaa| isI se kahA jAtA hai| gayA haikaGkara-saMjJA puM. [saM0 zrI.] eka prakAra kA takra / "abhyantaraM gataiH sArairyathA tiSThanti bhUruhAH / kAra / chAcha / maThA / he0 ca0 / asthisAraistathA dehA dhriyante dehinAM dhruvam / / vi0 [saM0ni0] kutsita / kharAba / tasmAccira vinaSTeSu tvaGmAMseSu zarIriNAm / kaGkarAla-saMjJA puM0 [saM0 pu.] pistA kA per3a / asthIni na vinazyanti sArANyetAni dehinaam|| vai0 nigha0 / pestA gAcha (bN0)| mAMsAnyatra nibaddhAni zirAbhiH naabhistthaa| kaGkarola-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) Alangi- asthInyAlambanaM kRtvA na shiirynteptntivaa||" um hexape talum DherA | aMkola / (suzruta) nikocaka vRkSa / (2) eka prakAra kI phala latA arthAt jaise vRkSa abhyantarastha sAra ke sahAre kakor3A / khekhasA / kA~karola (bN0)| sthira rahatA hai, vaise hI asthisAra ke sahAre manuSya kaGkaloDa ya-saMjJA pu0 [saM0 klI0] ciJcoTakamUla / caMca deha dhAraNa karatA hai| zarIrastha tvacA, mAMsa prabhRti kI jar3a / aGkaloDya / raaj.| cecako / ke naSTa hote bhI asthi kA vinAza nahIM hotaa| ciJcor3amUla (bN0)| yaha guru, ajIrNakArI asthi samasta deha kA sAra hai| usameM zirA aura aura zItala hotA hai| snAyu dvArA mAMsa baddha rahatA hai| asthi ke avakaGkazatru - saMjJA pu0 [saM0 pu. ] piThavana / pRzniparNI lambana se hI mAMsa zIrNa vA patita nahIM hotaa|
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1886 kaGkAlaya kakuSTha, kaGakuSThaka caraka ke mata se ThaTharI ina cha: aMzoM meM vibhakta kaGkAbIja-saMjJA pu0 [saM0 zrI.] gozIrSa nAmaka hai-cAra zAkhA, paJcama macyAGga aura SaSTha mastaka / | candana kA bIja / yogaratna0 u0 kha0 kezara Urdhva zAkhAdvaya ko bAhu aura adhaHzAkhA dvaya ko pAke / sathi kahate haiN| kaGkirAta-saMjJA puM0 [saM0 klI0] pIlephUla kI kaTa yuropIya zarIra tatvavidoM ne bhI kaGkAla ko saraiyA / kuruTaka / halA0 / mukhyataH tIna aMgoM meM vibhaka kiyA hai-(1)| kaGaku-saMjJA puM0 [saM0 pu.] ka~ganI / kA~ka / kaMguuttamAga vA mastaka ( Head ), (2)madhyAna tRNa / dvirUpakoSaH / vA skaMdha ( Trunk) aura (3) zAkhA | kakukA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ka~ganI / kA~ka / ( Extremities) / kaGkuTI-saMjJA strI0 [saM0strI.] eka prakAra kA jaMga___ maharSi suzruta ke mata se asthi pA~ca prakAra kI | lI hulahula / hotI hai kapAla, rucaka, taruNa, valaya aura nalakAsthi / jAnu, nitamba, aMza, gaNDa, tAlu, zaGkha, kakuSTha, kaSThaka-saMjJA puM. [saM0kkI0] eka prakAra kI pahAr3I miTTI jo bhAvaprakAza ke anusAra himAevaM mastaka kA asthikhaMDa 'kapAla' kahalAtA hai| laya ke zikhara para utpanna hotI hai| kisI kisI danta ke asthikhaMDa kA nAma 'rucaka' hai| nAsikA ke mata se (20 sA0 saM0) yaha himAlaya ke karNa, grIvA tathA catukoSa kI asthi ko 'taruNa' pAda zikhara meM utpanna honevAlA haratAla jaisA kahate haiM / hasta, pAda, pArzva, pRSTha, udara aura vakSaH eka patthara hai| kisI ne likhA hai ki yaha tatkAla sthala kI asthi 'valaya' hai| zeSa anya sakala ke utpanna hune hAthI ke bacce kI tAjI lIda hai jo asthisamUha nalakasaMjJaka asthi kahalAtI hai| zyAma aura pIlI prabhAvAlI aura recana hotI hai / yathA yathA"kapAla rucaka taruNa valaya nalaka saMjJAni / 'kecidvadanti kaMkuSThaM sadyo jAtasya dantinaH / teSAM jAnu nitambAMza gaNDa tAluzaGkha ziraHsu varcazca zyAvapItAbha recanaM parikathyate // kati kapAlAni / dezakAsturucakAni |ghraann karNagrIvA cittejivAhAnAM nAla kaMkuSThasaMjJitam / vanti kSikoSeSu taruNAni / pANipAda pArzva pRSTho | zvetapItAbha tadatIva virecanam // " daroraHsu valayAni / zeSANi nalakasaMjJAni / " __ khaz2Ainul adaviyA nAmaka yUnAnI cikitsA (suzruta) viSayaka bRhannighaNTu-graMtha meM likhA hai ki yaha eka maharSi suzruta ke lekhAnusAra vedajJa asthikI | bhAratIya vRkSa hai jisameM ikSuvat granthiyA~ hotI haiN| saMkhyA 306 mAnate haiN| kiMtu zalyatantra ke mata meM isakA phUla svarNAbha aura pItavarNa kA hotA hai / 302 hI asthiyA~ hotI haiM / caraka ne asthiyoM isakI zAkhAoM aura pattiyoM se dUdha nikalatA hai kI saMkhyA 360 likhI hai| pUrvakAlIna yUnAnI jo svAda meM tikka hotA hai| pattiyA~ ardhA gulI ke zArIratatvavidoM yathA jAlInUsa tathA zekhurraIsa ke barAbara hotI haiN| isake muhItAz2ama nAmaka mata se inakI saMkhyA 248 hai| para arvAcIna zArIrajJoM arthAt yuropIya cikitsakoM ke mata se pArasya nighaNTugata varNana ke anusAra jo tajaki ratuhiMda nAmaka grantha kI pratilipi mAtra hai, narakaGkAla meM saba milAkara 223 (246) yaha anumAnataH kuTha (kusta) kA anyatama bheda asthiyAM pAI jAtI haiN| sArAMza yaha ki kaGkAla pratIta hotA hai| usake saMkalayitA ke kathanAnusAra gata asthiyoM ke saMbaMdha meM vibhinna prAcAryoM meM isakI katipaya saMskRta saMjJAoM se aisA pratIta kAphI matabheda pAyA jAtA hai| hotA hai ki yaha mer3hAsIMgI hai| (kha0 a0.5 khaM0 kaGkAlaya-saMjJA puM. [saM0 pu.] zarIra / deha / pRSTha 461-2) / jisma / tAtparya yaha ki kaMkuSTha ke viSaya meM isI 16 phA.
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1860 kaGakuSTha prakAra ke nAnA paraspara virodhI mata pAye jAte haiN| abhI taka isakA koI sarvamAnya nirNaya nahIM ho pAyA hai aura isakA nAma bhI saMdigdha dravyAvalI ke aMtargata sanniviSTa hai| isake viSaya meM isa samaya do pramukha mata dekhane meM Ate haiN| (1) muradAzaGkhavAdI aura (2) usArahe- | revndvaadii| bhAvaprakAza, zAligrAma nighaNTu ityAdi nighaNTagrantha evaM bahazaH prAcIna vaidya prathama mata ke anuyAyI haiM aura jaipUra ke suprasiddha vaidya sva0 svAmI lakSmIrAma jI aura baMbaI ke khyAtanAmA vaidya jAdava jI trikama jI dvitIya mata ke samarthaka haiN| vi0 de0 "usArahe revNd"| paryAya-kaMkuSTaM, kAlakuThaM, viraGga, raGganAyakaM (raGgadAyakaM), recakaM, pulakaM, hrAsaM, zodhanaM (ka), kAlapAlakaM (dha0ni0, rA0ni0), kaMkuSThaM, kAkakuSThaM, viraGgaM, kolakAkulaM ( bhaa0)-sN0| bheda-Ayurveda meM kaMkuSTha ke ina do bhedoM kA ullekha pAyA jAtA hai-nAlika aura reNuka / inameM nAlika raupyavarNa arthAt sapheda aura reNuka svarNavaNa athot pIlA hotA hai| donoM meM reNuka hI adhika guNakArI samajhA jAtA hai / rAjanighaNTukAra ne tArAbhraka aura hemAbhraka saMjJA dvArA ukta kaMkuSTha dvaya kA ullekha kiyA hai| bhAvaprakAzakAra ne inheM raktakAla aura daNDaka nAma se smaraNa kiyA hai aura likhA hai "pItaprabhaM guru snigdhaM zreSThaM kaMkuSThamAdimam / zyAmapItaM laghu tyaktasatvaM neSTaM tathA'NDakam" / / ( bhA0 pU0 varga pra. 6) raseMdracUr3AmaNi tathA rasaratnasamuccaya meM isake saMbandha meM yaha likhA hai-"himAlaya kI talahaThI ke Upara ke bhAga meM kaMkuSTha paidA hotA hai| isakI do jAtiyA~ hotI haiN| eka nalikA kAra aura dUsarA reNukAkAra / nalikA kaMkuSTha pIlA, bhArI aura snigdha hotA hai, yaha uttama hai| reNukA kaMkuSTha vaz2ana meM halakA, satvarahita aura kAlApana lie hotA hai| yaha nikRSTa jAti kA hotA hai|" pUrvokta varNanAnusAra kucha loga, turata ke janme hue hAthI ke bacce ke mala ko jo kAle aura pIle / raMga kA hotA hai, kaMkuSTha kahate haiN| kucha loga ghor3e ke bacce kI nAla ko kahate haiM joki halake pIle raMga kI pora atyanta recaka hotI hai| parantu ye donoM hI bAteM mithyA haiN| AyurvedaprakAza meM bhI yahI mata diyA gayA hai| mUla-suzruta meM kaMkuSTha zabda kevala eka sthAna para milatA hai / vi. de. "slyaanaaso"| guNadharma tathA prayogakakuSThaM tiktakaTukaM vIryecoSNaM prakItitam / gulmodAvarta zUlaghnaM rasarazaM vraNApaham / / (dha0ni0 candanAdi 3 va.) kaMkuSTha tika, caraparA aura uSNavIrya hai tathA gulma, udAvarta evaM zUlanAzaka, rasaraJjaka (rasa, jantu) aura vaNanArAka hai| kaTukaM kaphavAtaghnaM recakaM vraNazUlahRt / (rA. ni0 13 va0) kaMkuSTha caraparA (matAMtara se kaTu evaM upaNa ), kaphanAzaka, vAtanAzaka, recaka aura vraNa tathA zUla nAzaka hai| kaMkuSThaM recanaM tiktaM kaTUSNavarNakArakam / kRmizothodarAdhmAna gulmAnAha kaphApaham / / (bhA0 pra0 pU0 varga 6) kaMkuSTha recaka, tika, kaTu-caraparA, uSNavIrya aura varNakAraka hai tathA zotha, kRmi, udarazrAdhmAna gulma, anAha aura kapha ke rogoM kA nAza karatA hai| kaMkuSThaM pittakRddhedi vibaMdhakapha gulmnut| bhajedanaM virekArthe grAhibhiryavamAtrayA / / nAzayedAmapUtiM ca virecyaMkSaNamAtrataH / subhakSitaM ca tAmbUlaM virekaM taM vinAzayet / / __ kaMkuSTha-pittakAraka aura bhedaka hai tathA yaha vibaMdha, kapha aura gulma kA nAza karatA hai / ise eka jau kI mAtrA meM malAvarodha pIr3ita ko dene se kSaNamAtra meM dasta hone lagate haiM aura durgaMdha Ama dUra hojAtI hai / ( tAmbUla bhakSaNa) pAna khAne se ve dasta banda hojAte haiN|
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1861 kola rasaratnasamuccaya ke matAnusAra kaMkuSTha rasa meM tIkhA, kar3avA, uSNavIrya, tIvrarecaka aura vraNa, udAvarta, zUla, gulna, plohA vRddhi aura arza kA nAza karanevAlA hai / eka jau ke barAbara sevana karane se yaha malAvarodha ko dUra karatA hai / isakA virecana dene se grAmavara kA zoghra nAza hotA hai| yadi isake adhika upayoga se upadrava ho, to babUla ko jar3a ke kvAtha meM jIrA aura TaMkaNa kSAra (suhAgA ) dene se upadrava ko zAMti hotI hai| anya mata yaha samasta tvag rogoM, jaise kuSThAdi ko lAbhakArI hai aura citra evaM dada ko miTAtA hai tathA bhUta bAdhAoM-amarAz2a zaitAnI ko dUra karatA hai| (kha0 a0) kaGkaSa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] aAbhyantara deha / zarIra kA Abhyantara pradeza / deha kA bhItarI bhAga / kaGkara-saMjJA puM. [ deza0 ] eka paudhA / kakeru-saMjJA pu[saM0 puM0](1)eka prakAra kA kauzrA / (2) bagalA / vaka pakSI / trikA0 / kaGkela-saMjJA pu0 [saM0 pu.] azoka kA per3a / ___hlaa|raa. ni. va. 10 / trikA / kaGkeli-saMjJA puM. [saM0 pu.] azoka kA pedd'| kakela-saMjJA puM. [saM0 pu.] bthushraa| vAstUka zAka / za0 mA0 / kaGkelli-saMjJA0 pu0 [saM0 pu.] azoka kA per3a / he. ca / noTa-amara ne isa zabda ko strIliGga mAnA hai| kaGkola, kaGkolaka-saMjJA pu0 [saM0 klI: ] (1) eka prakAra kI kabAbacInI kI bela jisake phala kabAbacInI se bar3e aura kar3e hote haiN| isake vRkSa meM eka prakAra kA rAlavat goMda nikalatA hai| kolakI / koltikaa| (2) eka prakAra kA gola dAnA jo prAkRti meM kAlImirca ke sadRza, para usase apekSAkRta bRhattA evaM zyAmatA meM usase nyUnatara hotA hai |iso hetu ise 'kaMkAla mirca' vA 'mirca kaMkAla' bhI kahate haiM / zotalacono ora isameM yaha aMtara hotA | hai ki isakA bakkala zItalacInI ke bakkala ko apekSA sthUlatara hotA hai / kabAbacInI kA chilakA isakI apekSA patalA hotA hai / phala bhI isakA zotalacono se bar3A aura kar3A hotA hai| astu, yaha donoM eka padArtha nahIM, jaisA ki bahuzaH lekhakoM ne likhA hai; pratyuta yaha eka hI varga ke do pRthak paudhe ke phala haiN| kakola ko TIkA meM prAyaH sabhI granthoM meM isakA zItalacInI artha kiyA gayA pratIta hotA hai / astu, bhAvaprakAza meM bhI kaMkAla ko zItalacInI kA paryAya svIkAra kiyA gayA hai| iso prakAra vanauSadhidarpaNa aura anubhUta ciki sAsAgara prabhRti granthoM meM jo una donoM ko samAnArthI mAnA hai, vaha bhramAtmaka hai| Dimaka ne jo yaha likhA hai, ki 'rAjanighaMTu' meM jise likhe aAja lagabhaga 600 varSa ho rahe haiM, kaMkAla nAma se kabAbacInI kA ullekha milatA hai, vaha bhI bhrama pUrNa hI hai| inake bhramapUrNa hone kA kAraNa maiMne Upara batalA diyA hai| abhala, samatul araara aura tuhmasarokohI kisI kisIke mata se yahI hai aura dUsaroM ke mata se hAUbera hai| katipaya yUnAnI granthoM meM pramAdavaza yaha likhA hai ki yaha pIpala ke barAbara vA pIpalavat eka dAnA hai / vastutaH yaha pIpalavat laMbA nahIM,varan kAlImircavat golAkAra eka prakArakA dAnA hai| kaMkAla ke phaloM meM mahaka hotI hai| ye davAke kAma meM Ate haiM aura taila ke masAloM meM par3ate haiN| vi0 de0 "kbaabciinii"| . paryAya-kakolaH, kaGkolakaM, kRtaphalaM, kolakaM, kaTukaM, phalaM, cUrNa, kaMdaphalaM, dvIpaM mArIcaM, mAdhavocitaM (dha. ni0), vidvaSyaM, sthUlamaricaM, kaMkolaM, mAdhavocitaM, kaTa phalaM, mArIcaM, rudrasaMmitam (rA. ni0) kakolaM, kolakaM, kozaphalaM (bhA0),kakkolaH (rAja.) koza (pa) phalaM. kolakaM, phalaM, (a) korakaM, ( me0) kAkolaM, gandhavyAkulaM, tailasAdhanaM (za0) kaTukakolaM ( madanapAla )kaTukaphala,dvayaM sthUlamaricaM, kakkolaM, kAla, marica, kola, mArica, mAgadhoSita, dvopsNbhv,sugndhiphl-sN0| kaMkAla kaMkAla dAnA, kaMkAlaphala, kaMkAla marica, kaMkAla mirca, mirca kaMkAla-hiM / kA~kalA-baM /
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________ kola 1895 kaholakI pippalI varga evaM kaphanAzaka hai, tathA mukha kI jar3atA, vAta roga, (N. 0. Piperaceae) hRdroga, kRmi, andhatA, mukha kI durgandhatA aura utpattisthAna-bhAratavarSa meM himAlaya parvata zrAdi / maMdAgni ko nAza karatA hai| bar3e kaMkAla ke guNa tathA sumAtrA jAvA prabhRti TApU / isIke samAna jAnanA caahiye| guNa-dharma tathA prayoga yUnAnI matAnusAraAyurvedIya matAnusAra prakRti-uSNa aura rUkSa |rNg-bhuuraa / svAdakaGkolaM kaTutitoSNaM vaktravarasyanAzanam / kaTutika / hAnikartA-uSNa prakRti ko aura mukhajADyaharaM rucyaM vAtazleSmaharaM param // zarIra ko kRza karatA hai / dapaMdhana-pIlI har3a vA (dha0ni0candanAdi-310) zItala padArtha / pratinidhi-pIpala tathA kAlI kaMkAla caraparA, kaDavA, uSNavIrya tathA makha mirc| mAtrA-2-3 rattI se 1 mA0 tk| kI virasatA dUra karanevAlA hai evaM yaha mukha kI guNa, karma, prayoga-yaha uSNa evaM kSudhAjar3atA ko naSTa karanevAlA, rucikAraka aura atyaMta janaka hai tathA hRdroganAzaka aura vAtakapha ke vAtakaphanAzaka hai| vikAra dUra karatA hai| tA0 za. | nA. mu.| kaGkolaM kaTutiktoSNaM vaktrajADa yaharaMparam / maqhz2ana mupharidAta meM ise grAhI-kAbija bhI dIpanaM pAcanaM rucyaM kaphavAtanikRnnanam // likhA hai| (rA0ni0 12 va0) yaha sUjana ko utAranevAlA, AdhmAnahara, kaMkAla kaTu, tikta, uSaNa, mukha kI jar3atA ko pAcaka, prAmAzaya balaprada aura kapharoga nAzaMka hai| naSTa karanevAlA, agnivarddhaka pAcaka, rucijanaka yaha prAyaH saradI ke rogoM ko lAbhakArI, atisAraevaM kaphavAta vinAzaka hai| hara tathA grAhI bhI hai aura zItala prakRtivAloM ke kaGkolaM laghu tIkSNoSNaM tiktaM hRdya rucipradaM / liye vAjIkaraNa hai| -bu. mu.| Asya daurgandhya hRdroga kphvaataamyaa''ndhyhRt|| yaha bhUkha bar3hAtA, zrAhAra pAcana karatA aura (bhAvaprakAza pU0 1 bha0) AmAzaya ko balapradAna karatA hai tathA kapha evaM kaMkola laghu, tIkSNa, uSNa, tikka, (caraparA) vAta vyAdhiyoM ko dUra karatA, utkreza vA micalI hRdya, ruciprada, mukhadaurgandhyahara, hRdroganAzaka, kA nivAraNa karatA aura mUtra evaM prAttava kA kaphavAtahara evaM andhatAdi-cakSudoSanAzaka hai| pravartana karatA hai| yaha kaphaja evaM mitra jvaroM ko "kakkola: kaTuko hRdyaH sugaMdhi: kaphavAtajit / " lAbha pahuMcAtA hai / hindI ko kitAba meM likhA (rAja0 anulepa) hai ki kaMkola zaniprada hai| isakA cUrNa phA~kane se kaMkAla kaTuka-caraparA, hRdya, sugaMdhita aura udarAdhmAna naSTa hotA hai / isake cUsane se khA~so kapha evaM vAta ko jItanevAlA hai| kA jora miTatA hai| garama masAle kA yaha utkRSTa kaikolaM kaTukaM tiktamuSNaM dIpanapAcakam / upAdAna hai| mizrI ke sAtha isako cUrNa kI phaMkI dene se mUtrAvarodha dara hotA hai| khA rucyaM sugandhi hRdya ca laghu ca kphnaashkm|| kolakI, kaGkolatiktA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] mukhajADa yaM vAtarogaM hRdrogaM ca kRmIMstathA / kaGkola kA paudhA / pazcima deza meM ise kar3avI andhatvaM mukhadaurgandhyamAmaM caivaagnimaaNdykm|| kaGkolI kahate haiN| vaidyakanighaMTu meM ise tika,grAhI, nAzaye dati ca proktamRSibhiH sUkSmadarzibhiH / uSNa, rucikAraka, malavivaMdhakAraka, pittakAraka eteguNAstu suvRhatkaMkolasya samIritAH // aura agnidIpaka tathA kapha, prameha, kor3ha aura kaMkAla-caraparA, kar3avA,garama, dIpana, pAcana, / jaMtuoM kA nAza karanevAlA likhA hai| vi0 de0 rucikArI, sugaMdhi, hRdaya ko hitakArI, halakA, | "kngkol"|
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________ kolakA 1863 kaGkola paryakA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] brAhmI / kaGgula-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] hAtha | hasta | za0ca0 kaGga -saMjJA pu N0 [saM0 strI0 ] ka~ganI | kaGga udhAnya / zra0 TI0 / ni0 zi0 / . kaGga, kaGgaka-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] kroma / he0 ca0 | kaGgu-saMjJA pu N0 [saM0 pu0, strI0 ] eka prakAra kA kadana | ka~ganI / kakunI / pa0 mu0 rA0 ni0 va0 16 | vA0 TI. he dhAnya va0 / rAja0 / vai0 nigha0 / bhA0 / vi0 de0 ' ka~ganI" | kaGguka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] priyaMgu / kakunI / kA~ka / ka~ganI / kaGgukA saMjJA strI' [ saM0 [strI0 ] ( 1 ) ka~ganI | kaM / (2) priyaMgu / phUlapriyaMgu / ratnA0 / kaNikA kI saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) bar3I mAla ka~ganI / mahAjyotiSmatI / rA0ni0 0 3 / ( 2 ) ka~ganI / kakunI / kaMgu / rA0 ni0 va0 16 / kaGguNIpatra -saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] eka prakAra kI prasiddha ghAsa / paNyandhA nAmaka tRNa vizeSa | rA0 ni0 va0 8 / kaGguNIpalA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] paNyandha nAmaka " paNyandha" | tRNa / rA0 ni0 0 8 / de0 kA~ka / kagunI / mAlakAMganI / kadhAnya- saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] ka~ganI | kanikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 jyotiSmatIM / ni0 zi0 / kaGgunI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) priyaMgu / phUlapriyaMgu / ( 2 ) ka~ganI / kaMguNI dhAnya / rA0 ni0 0 16 / ( 3 ) mAlaka~ganI / jyotiSmatI / ( 4 ) bar3I mAlakAMganI / tejovatI / zragnidIptA / ni0 zi0 / saMskRtaparyAya--- jyotiSmatI, kaTabhI, vahniruci, ciNaka, jyotikA, pArAvatapadI, paNyAlatA, pItataNDulA, sukumArI aura kukundanI / guNa, prayoga -- kaMgunI dhAtuzoSaka, pittazleSma nAzaka, rUta, vAyuvarddhaka, puSTikAraka, guru aura bhagnasandhAnakArI hotI hai / rAjavallabhaH / kaGgunIkA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ka~ganI / kakunI / kaMgunI dhAnya / cakra0 / kaGgunI patrA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] paNyandhatRNa / paNyandha nAmakI eka ghAsa / kacanAra kaGgara-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] hasta | hAtha / kaca- saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) bAlaka / sugaMdhabAlA / bhA0 ma0 1 bha0 tandrika jvara-ci0 / 'marica kaca pacampacAva cAruk / " rA0 ni0 va0 18 / ( 2 ) keza | bAla / zrama0 / ( 3 ) sUkhA phor3A vA z2akhma | papar3I | zuSkavaNa | me0cadvika / ( 4 ) vatsa | bachar3A | jaTA 0 / ( 5 ) megha / bAdala / ( 6 ) baMdha | paTTI | [ tu kraca ] mer3hA / kacakar3a-saMjJA pu N0 [hiM0 kaccha kA + saM0 kAMDa = ] ( 1 ) kachu kA khopar3A / ( 2 ) kachue vAhvela kI haDDI / de0 " kachuA " / noTa-cInI aura jApAnI loga kacakar3a ke khilaune banAte haiM / kacakar3A - saMjJA pu N0 de0 " kacakar3a" / kacakUsA~kI -[ ? ] taroI / kaca kelA - saMjJA puM0 [hiM0 kaThakelA ] eka taraha kA kelA jisake phala bar3e-bar3e aura khAne meM rUkhe vA phIke hote haiM / isI kAraNa ise kacakelA kahate haiM kacakola-saMjJA pu N0 [deza0 ] kazakola / kapAla / khopar3A | kacakrU-saMjJA pu N0 [saM0 [?]samudra kA kachuA | Turtle (Chelonia) kacagraha, kacaGgala -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] samudra / trikA0 1 kacaGgalindora - [ mala0 ] DheMDarA / DiMDiza / kacaTa - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) kaJcaTa nAma kA zAka / bhA0 pU0 1 bha0 tRNa / ghAsa / (2) pattA | patra | uSNA0 / kacar3A-saMjJA pu N0 de0 " kacarA" | kacadagdhikA - saMjJA strI0 [saM0 [strI0 ] alAbu / lauzrA / laukI | kacadrAvI - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] zramalaveta / amlavetasa / pa0 mu0 / kacanAra - saMjJA puM0 [saM0 kAJcanAraH ] madhyamAkAra kA eka prakAra kA choTA per3a jo 15-20 phuTa
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacanAra 1864 kacanAra U~cA hotA hai / isakA tanA ThiMganA aura khar3A hotA hai / isakA gherA 4-5 phuTa hotA hai| isakI | DAliyA~ patalo 2 ora jhukI huI hotI haiM / chAla dhUsara varNa ko eka iMca moTI kiMcit khuradarI hotI hai| isakA antastala zveta hotA hai| kUTane para yaha lAla raGga kI hotI hai| isalie isakI chAla kA cUrNa lAla raMga kA hotA hai| svAda meM yaha kucha kucha kasailA hotA hai| kacanAra kaI taraha kA hotA hai aura bhAratavarSa meM prAyaH hara jagaha milatA hai| isakI pattiyA~ gola aura sire para do phA~koM meM kaTI hotI haiM, dekhane meM ye aisI pratIta hotI haiM, mAno do pattiyA~ patravRta ko aora se jur3akara sire kI ora pRthak ho gaI ho / kadAcita isI kAraNa AyurvedIya nighaNTu granthoM meM ise 'yugma-patra' saMjJA dvArA abhihita kiyA gayA hai| pattoM para bArIka-bArIka naseM uThI hotI haiM / patte 3 se 5 iMca taka lambe caur3e hote haiN| yadyapi inakA adhastala svaccha hotA hai, para Urdhva tala sUkSma romAvRta hojAtA hai| yaha patajhar3avAlA vRkSa hai / mAgha meM yA usake kucha samaya bAda isakI pattiyA~ jhar3a jAtI haiM / phAguna se jeTha taka naye patra zrAjAte haiN| yaha per3a apanI kalI ke lie prasiddha hai| kalo harI aura lambI hotI hai aura isakI tarakArI hotI aura acAra par3atA hai| yaha basanta-Rtu meM khilatI hai| phUloM meM bhInI sugaMdha rahatI hai / pratyeka phUla meM pA~ca-pA~ca paMkhar3I hotI haiM, jinake nIce kA bhAga kSINa aura sire kI ora kA caur3A hotA hai| ye pA~coM viSamAkRti kI hotI haiM / isameM pukezara ko saMkhyA pA~ca hotI haiN| unake madhya meM eka strI-kezara hotI hai| para isake viparIta nigandha-puSpa zvetakAMcana meM kesaroM kI saMkhyA 10 hojAtI hai| pItakAJcana meM bhI itane hI kesara hote haiN| phUla ke raMga ke vicAra se kacanAra kI saMkhyA isa prakAra hai-(1) baiMganI yA gambhIra gulAbI raMga kA jise lAla phUla kA kacanAra kahate haiN| (2) sapheda phUlavAlA-nirgandha aura sugandha puSpa bheda se punaH | isake do bheda ho jAte haiN| isase bhinna eka . prakAra kA sapheda kacanAra aura hotA hai| jise | 'prApaTA' vA 'azmantaka' kahate haiM / (3) pIlA kacanAra jise pIta kAJcana kahate haiN| kacanAra fasto ( Bauhinia tomentosa.) isakA anyatama bheda hai / inake atirikta hare vA sapheda, pIlA aura harA Adi milita raMga ke phUla vAlA kacanAra bhI dekhA gayA hai / Age inameM se , pratyeka kA pRthak 2 varNana hogA / inameM se lAla kacanAra phAguna caita meM puSita hotA hai| sapheda kacanAra kA vRkSa lAla kacanAra ke sarvathA tulya hotA hai / yaha zota Rtu meM kvacit zarada Rtu meM puSita hotA hai| pIle kacanAra kA vRhat vRta prAyaH parvatoM para utpanna hotA hai| ataeva isakA eka nAma 'girija' bhI hai| isakA patra ukta kAJcanadvaya kI apekSA bRhattara hotA hai / isalie saMskRta meM ise "mahAyamalapatra" kahA gayA hai| isakA puSa bhI bRhattara hotA hai / iso kAraNa nighaNTukAra ise "mahApuSpa" kahate haiM / phUloM ke jhar3ajAne para kacanAra meM lambI lambI cipaTI phaliyA~ lagatI haiM aura hara eka phalo meM 6 se 12 taka bIja hamA karate haiM / ye bIja phUla Ane se do mahIne ke bAda paka jAte haiN| phalo laMbI aura talavAra ko prAkRti kI hotI hai| isake per3a se eka prakAra kA bhUre raMga kA goMda nikalatA hai jo pAnI meM to phUla jAtA hai, para ghulatA bahuta kama hai| isake bIjoM se eka prakAra kA tela nikalA jAtA hai| kacanAra kI jAti ke bahuta per3a hote haiM / ainsalI meTIriyA inDikA ke dvitIya bhAga meM likhate haiM ki teraha prakAra ke kacanAra ke per3a kalakattA ke vanaspatyudyAna meM lagAye gaye haiN| prAyaH ye sabhI bhAratIya vRkSa haiN| inameM se eka prakAra kA kacanAra kurAla vA kaMdalA ( Bauhinia Retusa. Ham.) kahalAtA hai, jisakA goMda "sema kA goMda" vA "semalAgoMda" ke nAma se bikatA hai| Domakake matase yaha prApaTA(B. Racemosa)kA goMda hai| yaha katIrekI taraha kA hotA hai aura pAnI meM ghulatA nhiiN| yaha deharAdana ko zrora se prAtA hai aura indriya julAba tathA raja kholane kI davA mAnA jAtA hai| eka prakAra kA kacanAra banarAja vA azmantaka ( B. Racemosa ) kahalAtA hai jisakI chAla ke rezoM kI rassI banatI
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacanAra 1865 hai / deza (cunAra ) meM ise 'kaThamahulI' kahate haiM / vizeSa 'zrApaTA' meM dekho / mAlajana ( B. Vah lii, W. A. ) bhI eka prakAra kA latAjAtIya kacanAra hI hai jise latAkacanAra kahanA saMgata pratIta hotA hai / isakI pattI aura phalI kacanAra ko pattI aura phalIvat kintu usakI apekSA bahuta bar3I hotI hai / yaha itanI bar3I hotI hai ki haradvAra meM isase pattala aura khaune kA kAma liyA jAtA hai / inake atirikta nAgapUta ( B. anguina ), guNDAgillA (B. Mo ostachya, Wall.) prabhRti bhI kacanAra ke hI bheda haiM, jinakA yathA sthAna varNana hogaa| yahA~ para zrAyuveda zAstrokta rakta, zveta aura pIta kAMcanakA kramazaH varNana kiyA jAyagA / Ayurveda ke mana se kovidAra ke bheda puSpa ke varNa-bheda se kovidAra vA kacanAra tIna prakAra kA hotA hai / zveta puSpa, rakta vA tAmra puSpa evaM pIta puSpa, sugandha aura nirgandha puSpabheda se zveta kAMcana punaH do bhAgoM meM vibhakta ho jAtA hai / vaidyaka meM puSpa ke zveta, rakta varNa-bheda se kovidAra kA nAma-bheda svIkRta nahIM hotA / kevala kovidAra zabda se hI zveta rakta donoM prakAra ke kacanAra kA saMbodhana hotA hai / bhAvaprakAza meM kAMcanAra aura kovidAra kA pRthak 2 varNana huA hai| TIkAkAroM ne kAMcanAra ko rakkAMkacana aura kovidAra ko zvetakAMcana likhA hai / pracalita bhAvaprakAza kA pATha vizuddha hai aisA svIkAra kara lene para TIkA - karttAoM kI yaha ukti zraMzata: nirmUla mAno jAyagI / yadi zveta kAMcana ko hI kovidAra mAnanA bhAvaprakAzakAra ko zrabhipreta hotA to ve ' tAmra-puSpa" zabda kovidAra ke paryAya rUpa meM kadApi na likhate / pUrvAcAryoM ne bhI kovidAra zabda kA prayoga kisI vizeSa varNa ke puSpa vAle kacanAra ke liye nahIM kiyA hai / suprasiddha TIkAkAra evaM zrAcArya cakrapANi likhate haiM " kovidAra yugapatraH sa dvividho lohita sita puSpa bhedAt ' (su0 sU0 TI0 36 a0 ) " TIkAkAragaNa ne bhI puSpake varNa-bhedake vicArAnusAra kacanAra kovidAra evaM kAJcanAra zabda kA artha nahIM kiyA hai, apitu unhoMne inakA kAJcana vA kacanAra ke artha meM abhinallekha kiyA hai / nighaNTu dvArA arthAt dhanvantarIya evaM rAjanighaNTu ke "kovidAraH kAJcanAraH kuddAlaH kuNDalI kulI" pATha meM bhI kovidAra aura kAJcanAra donoM kA paryAya rUpa meM zrabhedollekha dikhAI detA hai / yahI kyoM, una nivadvaya ke avalokana se to yahA~ taka jJAta hotA hai ki unameM kovidAra ke aMtargata kevala rakta aura zveta ina do hI nahIM, zrapitu pIta bhI, ina tIna prakAra ke kacanAroM kA ekatra ullekha pAyA jAtA hai aura kovidAra evaM kAMcanAra, kacanAra kI eka sAmAnya saMjJA hai, aisA svIkAra kiyA gayA pratIta hotA hai / " zoNa-puSpa" zabda bhAvaprakAza meM kAMcanAra kA paryAya svarUpa paThita huA hai / zoNa kA artha kokanadacchavi arthAt kokanada vA raktotpala kI taraha sundara rakta varNavAlA hai / kintu samyak raktotpala vargIya kovidAra kA sarvathA sadbhAva dekhane meM zrAtA hai / astu yadi zoNa zabda kA artha raktavarNa kiyA jAya, to tAmrapuSpa zabda ke sAtha zrabhinnArthaM hone ke kAraNa, kA~canAra aura kovidAra kA uktabheda lupta hojAtA hai / zrataH yadi koI yaha anumAna kare ki bhAvamizra ne kA~canAra zabda kA prayoga rAjanighaNTukta "pIta-' puSpa", " girija", "mahAyamala patra" vA " kAMcana" arthAt pIta kacanAra ke artha meM kiyA hai, to unakA ukta anumAna prasaGgata ThaharegA / caraka ke mata se kandAra zveta kAMcana vA sapheda kacanAra hai (dazemAna ke vamanopavarga kI TIkA dekheN)| svaracita grantha vizeSa meM mAnya nageMdranAtha sena mahodaya ne kabudAra ko sapheda kacanAra, aura kovidAra ko pIta kAMcanAra likhA hai / parantu kovidAra zabda se kisI bhI zrAyurvedIya nighaNTukAra ne pIta kacanAra kA artha liyA ho, aisA jJAta nahIM hotA hai / sArAMza yaha ki isa viSaya meM isI prakAra ke paraspara virodhI evaM bhramAtmaka nAnA bhA~ti ke bhinna bhinna mata prAyaH granthoM meM pAe jAte haiM / una para vartamAna lekha meM yathA-sthAna samucita prakAza DAlA gayA hai / . yahA~ para yaha smaraNa raheki lAla aura saphedAdi
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacanAra 1866 kacanAra sabhI prakAra ke kacanAra guNa-dharma meM prAyaH samAna hote haiN| isaliye inameM se pratyeka paraspara eka dUsare kI jagaha vyavahAra kiyA jA sakatA hai| parantu ina meM se lAla kacanAra anya kI apekSA adhika pracuratA ke sAtha evaM sahaja sulabha hotA hai| astu, prAcIna kAlase yaha lAla kacanAra hI auSadha meM vyavahRta hotA A rahA hai aura Aja bhI isI ke upayoga kA adhika pracalana hai aura anya kacanAroM ko to loga eka prakAra se bhUla hI cuke haiN| ata: kAMcanAra yA kacanAra hindI zabda se sAdhAraNatayA lAla kacanAra hI abhipreta hotA hai aura sarva prathama isI kA varNana yahA~ kiyA | jaaygaa| lAla kacanAra yA kAMcanAra saMskRta paryAya-kAMcanAra, kA~canaka, gaNDAri | zoNapuSpaka (bhA0), svalpakesa(za)rI, rakapuSpa, kovidAraH, yugmapatra,kuNDala,raktakAMcana / hiM0-kaca nAra, kacanAla, lAla kacanAra | paM0-koliyAra, kurAla, padriyAna, khairAla, guriyala, guriyAra, bariyAla, kaniyAra, kArdana, khaMbAla, kacanAla / baM0-lAla kAMcana, rakakAMcana, rakapuSpa, kovidAra, yugmapatra, kuNDala, kAMcanaphulera gAcha / aM0mAuNTena ebonI (Mountain ebony) / le0-bauhImiyA verIgeTA ( Bauhimia Vari gata, Rorb, Linn.) / tA0, marA0-segApu-maMtharI,zemmanadArai te0-devkaaNcnmu| mala0-cuvanna maMdaram / kanA0-kocAne kacanAra, kempumaMdara, kA~cibAlado / marA0-korala, kAMcanu, etakAMcana, kAMcana / koM-kAMcana, kaMcanagac / gu0-kovidAra, cNpaakaattii| kola0 kuramagamecI, siMgyA / saMthAla-TiMgyA / naipA0-TAkI / lepa0rabA / bamba-kovidAra | ur3i-borADU / zimbI barga (N. 0. Leguminoseae.) utpatti-sthAna-himAlaya kI tarAI meM isake per3a pracuratA se milate haiM, isake sivA bhAratavarSa aura brahmA ke jaGgaloMmeM lagabhaga yaha hara jagaha pAyA jAtA hai / aAjakala isake per3a bhAratavarSa ke prAyaH hara eka acche udyAna meM mila jAte haiN| rAsAyanika saMgaThana-isakI chAla meM eka prakAra kA kaSAya sAra ( Tannic acid or Tannin ), glyUkosa aura eka bhUre raGga kA goMda pAyA jAtA hai| auSadhArtha vyavahAra-yadyapi adhikatayA isakI chAla vA jar3a kI chAla hI auSadhArtha vyavahAra meM AtI hai; para isake patra, puSpa bIja aura goMda bhI paramopayogI padArtha haiN| prabhAva-isakI chAla dhAtu-parivartaka,balya aura saMkocaka hai| jar3a-AdhmAnahara aura phUla-koSTha mRdukara ( Laxative) hai| . auSadhi-nirmANa-imalazana, vaTikA, kalka, gaNDUSa aura kvAtha (10 meM 1), mAtrA-2 se 1 auMsa taka / mUlatvaka-mAtrA-10 mA0 se 40 mAze tk| Ayurvedokta yoga-kAMcanaguTikA, kAMcanasUpa, kAMcanAra gugguluH, gaNDamAlA-kaNDana * rasa ityAdi - isake atirikta nimna prayogoM meM bhI yaha vyavahRta hotA hai| yathA (1) gulakanda kacanAra-kacanAra puSpa 1 bhAga, khA~r3a dAnedAra 2 bhAga-donoM ko milA kara khUba joradAra hAthoM se mleN| isake bAda unheM maratabAna meM DAlakara do saptAha taka dhUpa meM rakha chor3eM / punaH kAma meM laaveN| guNa-utkRSTa malavaddhatAnAzaka hai tathA yaha raktazodhaka evaM azodhna hai| (2) kAMcanArAdi kAtha-kacanAravRkSa kI chAla 1 sera, zAhatarA (pittapApar3A) zrAdhasera, muDI Adha sera, baranA ke per3a kI chAla pAvasera, kuTakI, usabA prAdhA-AdhA sera / ina samagra auSadhiyoM ko jau-kuTa karake eka meM milaaveN| mAtrA tathA sevana-vidhi-prAtaH sAyaMkAla ukta kvAthya dravya meM se prAdha chaTA~ka (2 // to.) ke lagabhaga lekara aAdha sera pAnI meM kvAtha kareM / jaba jala cauthAI bhAga raha jAya, taba cUlhe se utArakara mala kara chaanleN| phira usameM eka tolA madhu milAkara pilA diyA kreN| guNa-rakta-vikAra roga meM paramopakArI hai| kaMThamAlA ke liye vizeSatayA lAbhakArI evaM parIkSita
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacanAra hai / yadi subaha zAma prathama kAMcanAra guggula khAkara Upara se ukta kAr3he ko pI liyA jAya, to ukta roga atizIghra naSTa ho jAya / (3) mayUkha haphtarojA - nimbavRkSatvak, kAMcanAra vRkSa tvak, indrAyana kI jar3a, baburI (banUra ko phaz2I), choTI kaTAI maya phala va pattI, gur3a purAnA pratyeka 10-10 tole / inako 3 sera pAnI meM kAtha kareM / paJcamAMza jala zeSa rahane para chAnakara rakhaleM / 17 mAtrA tathA sevana-vidhi - eka botala ukta kAr3he kI sAta mAtrAyeM banAveM / isameM se eka mAtrA zrauSadha pratidina prAtaH kAla sevana kreN| isase recana hone para pratyeka vireka ke uparAnta zrarka sauMpha vA zrarka makoya koSNa sevana kreN| tIsare pahara mU~ kI mulAyama khicar3I khAveM / isI prakAra nirantara saptAha paryanta kreN| yadi isase pecirA ho jAya, to zrarka pInA banda karadeM / zrArAma hone para punaH prArambha kreN| peciza hone kI dazA meM adholikhita yoga kA sevana kareM / ( 4 ) bihIdAne kA lunAba 3 mAze, rezA khammI kA luAba aura madhurikA svarasa (zIrAbAdiyAna ) pratyeka 5 mAze, rubba-bihI 2 tole milAkara 7 mAze samUcA Isabagola chir3aka kara pIliyA kareM / guNa-karma- yaha akhila vAta-roga, rakka-vikAra, phiraGga aura zramavAta rogameM upakArI hai tathA vAtaja doSoM ko zarIra se malamArga dvArA utsarga karatA hai| sapheda kacanAra vA kobidAra paryAya-saM- kovidAra, kAMcanAra, kuddAla, kuNDalI, kulI, tAmrapuSpa, camarika, mahAyamalapatraka ( gha0 ni0 ), kovidAra, kAMcanAra, kuddAla, kanakAraka, kAntapuSpa, kaTaka, kAnAra, yamalacchada. pItapuSpa, suvarNAra, girija, kAMcanAraka, yugmapatra, mahApuSpa, ( rA0 ni0 ), kovidAra, maTika ( camarika ), kuddAla, yugapatraka, kuMDalI, tAmrapuSpa, azmantaka, svalpakezarI, ( bhA0 ) zveta kAJcana ( pa0 mu0 ) kabudAra, kabu dAraka, ( pa0 mu0 ca0 ) kAMcanAla, bUdAra, pAkAri (10) yugapatra (he0 ), kAMcanAla, tAmra 20 [phA0 kacanAra puSpa, kuddAra, raktakAMcana, ( ja0) campa ( zabda mA0 ), vidala ( zA0 20), kAMDapuSpa, kAMDhAra, yamacchada / hiM0 - sapheda kacanAra / baM0 - zveta kAMcana / leTina meM nirgandha zvetakovidAra ko bahiniyA zrakyumineTA, ( Bauhinia acuminata, Roxb.) aura surabhikusuma kovi dAra ko bauhiniyA kaMDiDA ( Bauhinia candida, Roxb.) kahate haiM / TippaNI- dhanvantari tathA rAjanighaNTu ko dekhane se aisA pratibhAsa hotA hai ki unhoMne 'kovidAra' meM hI tInoM prakAra ke kacanAra ke paryAyoM kA saMgraha kara diyA hai aura binA kisI bheda ke tInoM ke guNa bhI eka hI sthAna meM kovidAra ke antargata likha diye haiN| guNa-dharma kI dRSTi se aisA karanA saMgata bhI jAna par3atA hai; kyoMki puSpa bheda se inake guNoM meM paraspara koI vizeSa antara nahIM hotA / hamane ukta nighaNTudvaya ke sabhI paryAya yahA~ dekara, unake pRthak pRthak bhedoM ke paryAya bhedoM ke antargata bhI de diye haiM / isake sivA zrAyurvedaka evaM yUnAno matAnusAra sabhI prakAra ke kacanAra ke guNadharma tathA prayoga zrAdi lAla kacanAra ke aMtargata dekara navyamatAnusAra unake bhedoM ke guNadharma yAdi pRthak diye haiM / yahA~ yaha bhI eka vicAraNIya bAta hai ki sapheda kacanAra ke jina do bhedoM kA Upara ulla ekha huA hai| unameM se gandha - rahita phUlavAle kacanAra ke phUla ke kesaroM kI saMkhyA dasa aura vahI surabhIyukta phUlavAle ke kesaroMko saMkhyA kevala pA~ca hotI hai / yaha una kacanAradvaya kA mukhyabhedaka cihna hai, jisase unakI sandeharahita pahacAna hosakatI hai / ukta do bhedoMke atirikta sapheda kacanArakA eka bheda aura hai jise 'pA' kahate haiN| vizeSa vivaraNa ke lie de0 "ApaTA" / | dharma tathA prayoga Ayurveda matAnusAra kovidAH kAya saMgrAhI braNaropaNaH / gaDamAlA gur3a zazamanaH kuSThakezahA // ( dha0 ni0 ) 4
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacanAra 2868 kovidAra - kacanAra kaselA, saMgrAhI, braNaropaNa hai tathA yaha gaNDamAlA, gudabhraMza ( kA~canikalanA ) evaM kuSTha roga ko zamana karanevAlA aura kezana hai| kovidAraH kaSAyaH gyAtsaprAhI braNaropaNaH / dIpanaH kaphavAtaghno mUtrakRccha, nibarhaNaH // ( rA0 ni0 10 va0 ) kovidAra - kacanAra, kaselA, grAhI, braNaropaNa, dIpana tathA kapha aura vAtanAzaka hai / nArI himo grAhI tuvaraH zleSmapittanut / kRmi kuSTha gudabhraMza gaNDamAlA braNApahaH / / kovidAro'pi tadvasyAttayoH puSpaM laghusmRtam / rUkSaM saMgrAhi pittAsra pradara kSaya kAsanut // ( bhAvaprakAza ) kAJcanAra-lAla kacanAra zItala, grAhI, kalA tathA pitta evaM kapha nAzaka hai aura yaha kRmi, kuSTha, gudabhraMza, gaNDamAlA tathA braNa ko nAza karatA hai / kovidAra - sapheda kacanAra bhI guNadharma meM lAla kacanAra ke samAna hotA hai / ina donoM prakAra ke kacanAra ke phUla halake, rUkhe, saMgrAhI haiM aura ye raktapitta, pradara, kSaya aura khA~sI ke roga naSTa karate haiN| zvetastu kAMcano grAhI tuvaro madhuraH smRtaH / rucyo rUkSaHzvAsakAsapittaraktavikArahA / kSata pradaragutprokto guNAzcAnye tu raktavat // (vai0 nigha0 ) budAra- sapheda kacanAra, grAhI, kaselA, madhura, rucikAraka aura rUkhA hai tathA yaha zvAsa, khA~sI, pitta evaM rakta vikAra ko dUra karanevAlA tathA kSata aura pradara roga kA nAzaka hai| isake anya guNa rakta kacanAra ke samAna haiM / kAMcanAra : grAhI raktapitte hitazca (pathyazca ) -rAja0 / kacanAra grAhI aura rakta-pitta meM hitakArI hai / kovidAro dIpanaH syAt kaSAyo vraNaropaNaH / saMgrAhI sAraka: svAduH parNazAkeSu cottamaH // kacanAra mUtrakRcchaM tridoSazca zoSaM dAhaM kaphaM tathA / vAtaM haret puSSa guNA raktakAJcana puSpavat // (vai0 nigha0 ) kovidAra - kacanAra madhura, kaselA, dIpana, saMgrAhI, sAraka, braNaropaNa, aura parNazAkoM meM uttama hai tathA tridoSa, kapha, vAta, zotha, dAha aura mUtrakRccha ko naSTa karatA hai / puSpa- guNadharma meM raktakAJcanapuSpavat hotA hai / dhArakaH rucikaraH raktapitte pathyazca / ( rAja0 ) kovidAra - kacanAra dhAraka, rucikArI aura raktapitta meM pathya ' kacanAra taila guNa meM yaha baher3e ke tela ke samAna hotA hai / kovidAra ke vaidyakIya vyavahAravAgbhaTTa - (1) arza meM kovidAra mUla arza rogI ko mathita dadhi ke sAtha kovidAra mUlatvakcUrNa pAna karanA cAhiye / yathA"kovidArasya mUlAnAM mathitena rajaH pivet / " ( ci08 zra0 ) ( 2 ) medhAvarddhanArtha kAJcana-patra - catuH kuvalaya arthAt kamala kI DaNDI vA mRNAla, jar3a, patra aura kesara ina cAroM ko tathA kacanAra kI pattI ko khUba pIsakara kalka banA sevana karane se gAya Adi pazu bhI medhAvI ho jAte haiM, phira manuSya kA kahanA hI kyA / yathAsapizcatuH kuvalayaM sahiraNyapatram | medhyaM gavAmapi bhavet kimu mAnuSANAm // ( u0 36 zra0 ) cakradatta gaNDamAlA meM kAJcanAra-tvak kacanAra kI jar3a kI chAla tathA soMTha cAvala ke dhovana meM pIsakara pIne se gaMDamAlA naSTa hotA hai / yathA "piSTavA jyeSThAmbunA peyAH kAJcanAra tvacaH zubhAH / vizvabheSajasaMyuktA gaNDamAlAharAH ( galagaNDa- ci0 ) parAH // "
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMcanAra 1866 bhAvaprakAza - masUrikA meM kovidAra mUlatva-- kacanAra kI jar3a kI chAla ke kAr3he meM sonA makkhI ko bharata kA prakSepa dekara pIne se antarlIna masUrikA bAhara prakaTa ho jAtI hai / yathA"masUrikAyAM kAJcanAratvak kAJcanAratvacaH / kvAthastApyacUrNAvacUrNitaH / " (ma0 kha 4 bha0 ) vaktavya caraka ke vamanopavarga meM kovidAra kA pATha zrAyA hai / " kovidArAdInAM mUlAni " ( sU0 36 zra0 ) isa sota vAkya meM kovidAra kI jar3a vAntikara svIkAra kI gaI hai / yUnAnI matAnusAra prakRti - dvitIya kakSA meM zItala evaM rUkSa / koI-koI zItalatA liye samazItoSNa batalAte haiM / hAnikarttA-yaha guru, cirapAkI, zrAdhmAna janaka aura raddIyugajA hai | darpana--- gulakanda, mAMsa, lavaNa tathA garama masAlA / pratinidhi - katipaya kriyAoM meM sUkhA bAkalA / pradhAna-karmabalaprada, atisAra hara aura zrArttavaruddhaka / guNa, karma, prayoga-- lekhaka tAlopha zarIfo ne kacanAra ke zrantargata isake bhAvaprakAzoka guNoM kA ullekha kiyA hai / ve 'itanA aura likhate hai, " eka grantha se yaha jJAta huA ki kacanAra saMjJA kA prayoga kAJcanAra bRkSa ke artha meM huA hai / para hamAre nagara meM ukta zabda kA upayoga isake aparisphuTita puSpoM evaM vRkSa ke zrartha meM bhI hotA hai| lekhaka ke mata se yaha grAhI, dIpana- zrAmAzaya balaprada, arza tathA zrArttava ke rakta areas aura atisAranAzaka hai / ve kahate haiM ki isakI chAla ko kathita kara gaNDUSa karane se pArada, hiMgula, bhallAtakI aura rasakapUra bhakSaNa janya mukha-pAka zrArAma hotA hai / " kacanAra zabda ke antargata majanul zradaviyA nAmaka vRhannighaMTu prantha ke praNetA mAnanIya muhammada husena mahodaya likhate haiM ki isako chAla saMgrAhI, kacanAra tAralyajanaka (mulatti) aura balya hai / ve kahate haiM ki pratisAra nArAna evaM zratragata kRmi nivAraNArtha isakA prayoga kiyA jAtA hai tathA yaha zoNita evaM doSoM ko vikRta hone vA sar3ane-galane se bAta hai / isaliye yaha kucha evaM kaMThamAlA meM upakArI hai / kacanAra kI chAla, zrakAkiyA aura anAra ke phUla - inake kAr3he kA gaNDUSa karane se kaMThata aura lAlAsrAva zrArAma hotA hai / inakI kaliyoM kA kAr3hA kAsa, rakkArza, raqamUtratA aura raktapradara meM upakArI haiM / kacanAra cirapAkI, saMgrAhI tathA aisA zrAhAra hai| jisa ke pacane para atyanta nyUna zraMza zarIrakA bhAga banatA ( rahIyu viz2A) hai evaM rUta hotA hai / tathA yaha zrAmAzaya aura zrA~toM ko zakti pradAna karatA aura peTa ko guMraMga kara detA hai / yaha atisAra kA nivAraNa karatA, udaraja kRmiyoM ko naSTa karatA aura ravikAra ko dUra karatA hai / isake phUlamukha dvArA raktastrAva hone ke ruddhaka haiM aura ve zratiraja ko banda karate, evaM antaHstha tatoM evaM gudakSata ko ArAma pahu~cAte haiN| isakI chAla kA cUrNa zukrameha ko lAbhakArI hai / mukha-pAka aura mukharogoM meM isakI chAla ke kAr3he kA gaNDUSa karane se upakAra hotA hai / -ma0 mu0 / pArasya nighaNTu pranthoM meM yaha ullekha hai ki yaha saMgrAhI hai aura rUkSatA utpanna karatA hai / yaha zrAmAzaya tathA zrA~toM ko zakti detA, dasta banda karatA, peTa ke kIr3e evaM kecutroM ko nikAlatA aura raktadoSa kA nivAraNa karatA hai| yaha kaMThamAlA ko lAbhakArI hai / samabhAga sumAqa ke sAtha isakI chAla kA kAr3hAkara pIne se raktaniSThIvana, haiz2a ke khUna tathA prAMtaritata evaM gudAke kSatoM meM upakAra hotA hai / kacanAra kI chAla ko vizeSataH zrakAkiyA evaM gulanAra (anAra vizeSa ke phUla ) ke sAtha kvathita kara gaNDUSa karane se pArada, hiMgula, bhalAtakI evaM rasakapUra bhakSaNa janita mukhapAka tathA kaMTha evaM mukharogoM meM upakAra hotA hai| isakI chAlakA cUrNa zukraprameha meM guNakArI hai| kAsa (garama-tara), atisAra, arza, pratiraja, raktaprameha aura pittavikAra meM isakI kaliyoM ko pakAkara khAne se upakAra
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacanAra 1600 kacanAra hotA hai (yaha zukrasAMdrakartA bhI hai)| bu0 mu0| kha00 kacanAra se udaraja evaM gudagata kRmi bhI mara jAte haiN| yaha gudabhraza kA nivAraNa karatA hai| vaidyoM ne isake phUloM ke raMga ke vicAra se pRthaka pRthak guNollekha kiye haiN| astu, unake mata se sar3e hue phala evaM dUSita jala-vAyu janita jvara meM jo ziraHzUla hotA hai usake nivRtyartha sapheda kacanArake pattoM kA kvAtha pilAnA cAhiye / "pIle kacanAra" kI chAla kA kvAtha pilAne se prAMtraja kRmi naSTa hote haiN| isakI sUkhI phaliyoM ke cUrNa kI phaMkI dene se A~va aura dasta banda hote haiN| isakI jar3a kI chAla kA kAr3hA pIne se yakRjAta sUjana utaratI hai| isakI chAla ke kvAtha vA phAMTa kA gaNDUpa dhAraNa karane se mukhapAka (mu~ha pAnA) zrArAma ho jAtA hai / isakA phala khAne se mUtra utpanna hotA hai| isake bIja sirakA meM pIsakara pralepa karane se kSataja kRmi mRtaprAya hote haiM / isakI sUkhI pattiyoM ke cUrNa kI phaMkI dekara Upara se arka sauMpha pilAne se A~va ke dasta rukate haiN| isake choTe phUloM ko zrauTAchAnakara pilAne se bhI A~va ke dasta banda hote haiN| "lAla kacanAra" kI jar3a kA kAtha pilAne se apAcana doSa (pAcana nairbalya ) miTatA hai / tIna mAze ajavAyana kA cUrNa phaMkAkara Upara se isakI jar3a kA kAr3hA pilAne se udarAdhmAna dUra hotA hai| isake phUloM kA gulakanda banAkara vA sUkhe phUloM . ko kUTa pIsakara zakara sapheda milAkara khAne se koSTamArdava utpanna ho jAtA hai athavA yaha samajhiye ki mala DhIlA ho jAtA hai| phor3e ko pakAne ke liye taNDulodaka ke sAtha isakI jar3a pIsakara pulaTisa banAkara' bA~dhanA caahiye| isI bhA~ti isakI chAla aura phUloM kA bhI pulaTisa banAkara bA~dhanese phor3A zIghra paka jAtA hai / isakI chAlakA kAr3hA pilAne se prAMtraja kRmi naSTa hote haiM / isakI sUkhI phaliyoM ke cUrNa kI phaMkI dene se prA~va ke dasta miTate haiN| isakI kaliyA~ zItala aura saMgrAhI haiN| inakI tarakArI khilAne se atisAra | naSTa hotA hai / isakI kaliyoM ke kAr3he se prAMtraja kRmi naSTa hote haiM / mizrI aura makkhana meM isakI kaliyoM kA cUrNa milAkara caTAnese rakAza naSTa hotA hai / ThaMDA kiye huye isakI chAla dhA phUloM ke kAr3he meM madhumilAkara pIne se bigar3A huA khUna zuddha ho jAtA hai| gaMDamAlA nivAraNArtha isakI chAla kA kAr3hA pilAnA caahiye| isakI chAla ke kAr3he se phor3A-phunsI dhonA caahiye| isakI lakar3I ke koyaloM kA maMjana karane se dantazUla miTatA hai| isakI chAla ke kAr3he meM zuNThocUrNa kA prakSepa dekara pilAne se gaMDamAlA naSTa hotA hai / / isakI chAla ke svarasa meM jIre kA cUrNa vA kapUra milAkara pilAne se garamI dUra hotI hai| isakI chAla ke cUrNa meM sonAmakkhI ko bhasma burakakara khilAne se zarIra ke prAbhyantara praviSTa masUrikA bAhara nikala pAtI hai| isake phUloM kA cUrNa zahada meM milAkara caTAne se tvarAga roga (surkhabAdA) dUra hotA hai / taNDulodaka ke sAtha kacanAla kI chAla pIsakara usameM sauMpha ke cUrNa kA prakSepa dekara pilAne se garaDamAlA naSTa hotI hai| isakI chAla prauTAkara gaNDUSa karane se masUr3oM kA darda dUra hotA hai| jAmuna kI chAla, bakulatvak aura kAMcanAra tvak ina tInoM chAloM ko prauTAkara gudaprakSAlana karane se rakAza pArAma hotA hai| kha0 a0| isakI kalI aura phUla kA acAra tathA tarakArI bhI khAI jAtI hai / ma0 i0 / navyamata-- khorI-kacanAra kA mUlatvak evaM puSpamukula rasAyana (Alterative)tathA kaSAya hotA hai| mUlatvak kA kAtha kuTha, galagaNDa, vividhacarmaroga evaM kSata meM sevya hai| gaNDamAlA jAta galagaNDa vRddhi arthAt gaNDamAlA roga meM soMTha ke cUrNa ke sAtha kacanAra kI jar3a kI chAla ko cAvala ke dhovana meM pIsakara piye athavA zallakIniryAsa (Gum-resin of Bos wellia serrata) harItakI evaM bahusugaMdhi bheSaja ke sAtha sevana kreN| kacanAra kI jar3a, anAra ke phUla aura akAkiyA-inakA kvAtha prastuta kara galakSata evaM lAlAsrAva pratikArArtha kavala dhAraNa kreN|
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacanAra 1601 isakI kalI kA kAr3hA pracura ArtavastrAva, zleSmadharAkalA dvArA rakra uti, kAsa, rakkArza aura raktamUtratA roga meM sevanIya hai / ( Materia Medica of India-R. N. Khory. Part. ii. p 193. ) vaiTa -- isake phUla ko pIsakara cInI milAkara bhakSaNa karane se koSTha pariSkAra hotA hai| isakI chAla kaselI valya aura carma-vikAra meM hitakara hai| sUkhI kalI raktAtisAra aura arza meM upakArI hai / Dimaka ke mata se isakI pattI kA kAr3hA maleriyA jvarajanya ziraHpIr3A ko zamana karanevAlI hai / zrajIrNa aura zrAdhmAna roga meM isakI jar3a kA kAr3hA sevana karAyA jAtA hai / vraNoM ko paripAka kriyA ke abhivarddhanArtha isakI chAla, phUla aura jar3a ko taNDulodaka meM pIsakara vraNoM para pralepa karate haiM / u0 caM0 datta - yaha gaNDamAlA, carmarogoM aura ta meM upakArI hai| DImaka - gaNDamAlA meM soMTha ke sAtha isakI chAla kA prAMtarika prayoga hotA hai / nAkarNI tathA nagendranAtha sena - isakI jar3a kA kAr3hA vasA-nAzaka hai| isaliye yaha sthUla manuSyoM ke liye atIva guNakArI hai / bambaI meM isakI pattI meM tamAkhU bhara kara pIne kI bIr3I banAte haiM / isake rasa ke puTa dene se suvarNa bhasma hotA hai / kacanAra kA goMda arza aura pravAhikA ke liye atIva guNakArI hai / kacanAra kI chAla aura khIre kA chilakA inakA kAr3hA kara gaNDUSa karane se jihvA kA phaTanA dUra ho jAtA hai| yadi netra meM lAlimA ho, to kacanAra kI tAjI pattI pIsa kara TikiyA banA usa para kucha dina bA~dhane se lAbha hotA hai / kacanAra kI chAla jalA kara koyalA kara pIsakara cUrNa banA maMjana kre| isase hilate dA~ta hRda ho jAte haiM aura unase khUna AnA sadA ke liye banda hojAtA hai / kacanAra pIlA kacanAra I paryAya - saM0 - girija, mahApuSdha, mahAthamala patraka, pItapura (dha0 ni0 rA0 ni0 ), kAMcana, pItakAMcanaM / 0 - pIlA kacanAra, kaniyAra, kAMDana, koli yAra, kuillAra, koilArI. khairavAla, sonA / baM0devakAMcana, koirAla | le0 - bauhIniyA papyuriyA ( Bauhinia Purpurea, Linn, Roxb.)) / mada0 - peyADe, maNDarehU tA / te0pechor3e, boDauTa ce / kanA0 - sarUla, surAla, kA~cIvAla | marA0 - rakta candana, jhamaTTI, rakta kAMcana, devakAMcana / goMDA0 - ko dabAr3I | saMthAla 0siMgyAr3a | lepa0 - kAcika | kAla:-bujU / paM0koirAla naipA0 - rabbayarAlA / zimbIvarga (N. O. Leguminosae.) utpatti sthAna - ravaliyA aura himAlaya parvata kI tarAI se laMkA paryanta / prayogAMza - valkala, mUla aura puSpa / guNa-dharma tathA prayoga - Ayurveda matAnusAra'pItastu kAMcano' grAhI dIpano braNaropaNa: / tuvaro mUtrakRcchrasya kaphavAyvozca nAzanaH // ( vRhanighaNTu ratnAkara; vai0 nigha0 ) pIlA kacanAra-grAhI, kaselA, dIpana tathA praNaropaNa hai aura yaha vAta evaM kapha aura mUtrakRccha roga ko naSTa karanevAlA hai / navyamata isakI chAla vA jar3a tathA phUla ko taNDulAdaka meM pIsakara phor3e-phunsiyoM ke paripAkArtha una para pralepa karate haiM / - TI0 ela0 mukarjI isakI saMgrAhI chAla prakSAlanIya ghola hai / - u0 caM0. datta / zratisAra meM isakI chAla kA dhAraka prabhAva hotA hai / beTena isakI jar3a zrAdhmAna-hara hai, phUla mRdu-recana (Laxative ) hai / vaiTa | pItakAMcana bheda pIle kacanAra ke uparyukra bheda ke sivA isakA eka bheda aura hai jo mAlAbAra Adi sthAnoM meM *
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacanAra 1602 kacaMpAza hotA hai| isakA vRkSa lagabhaga 12 phuTa vA adhika | karate haiN| vaise to isakI pattI meM na kisI prakAra UMcA hotA hai| isakA tanA lagabhaga 6 iJca vyAsa kI gaMdha pratIta hotI hai aura na svAda (vA manda kA hotA hai aura isameM bahusaMkhyaka zAkhAyeM hotI kaSAya); para jaba vaha tAjI hotI hai aura use haiN| kacanAra ke bahuzaH anya bhedoM kI apekSA kucalA vA pIsA jAtA hai, taba usameM se eka ' isakI patto bahuta choTI, hRdayAkAra do bhAgoM meM prakAra kI tIraNa gandha Ane lagatI hai aura vaha vibhaka aura ( Tomen toge ) hotI hai aura apriya nahIM hotii| rIDI (Rheede) ke rAtri meM isake ukta kharaDadvaya cakavar3a kI pattI anusAra malAbAra meM yakRtpradAha kI dazA meM isake kI taraha paraspara jur3a jAte haiM / phUla kI kaTorI hare mUlatvak kA kAr3hA vyavahAra kiyA jAtA hai| raMga kI aura paMkhar3I pItAbha zveta ghaNTI ke prAkAra (Materia Indica-pt. ll p. 48) kI hotI hai| phalI sarvathA kacanAra tulya, para sarjana hila (mAnabhUmi)-isakI jar3a kA usase choTI patalI aura cipaTI hotI hai| kAr3hA kRbhihara ( Vermifuge) rUpa se bhI isameM bahuta choTe choTe bIja hote haiN| vyavahAra meM AtA hai| po-hiM0-10-kacanAra, kacanAla / le0 ( Indian Medicinal plants.) bauhiniyA TomeMTosA (Bauhinia Tomen- DAkTara imasana-mukhapAka ( Aphthae) tosa, Linn.) / aM0-DAunI mAuNTena ebAnI meM isakA sthAnIya upayoga hotA hai| isakA (Downy mountain ebony.) / tA0, phala mUtrala hai| saMgrAhI kavala rUpa se isakI te0-kATa-atti, kAMcanI / te0-aDavImandAramu / chAla kA phAMTa kAma meM zrAtA hai / viSadhara jAnavaroM kanA0-kADaanisammane / ko0-cAmala / marA0- (sarpa-vRzcikAdi) ke kATane se hue kSatoM para pIvalA-kAMcana, apaTU / mada0-esamaduga / gu0- isake bIjoM ko sirakA meM pIsakara pralepa karane se asundro / siMgA0-peTana / laMkA-mayula |ml0 bahuta upakAra hotA hai| cNshenaa| TI. ena. mukarjI-ta evaM prabudoM para zimbI varga isakI chAla pIsakara lagAte haiM / (iM0 me0 plAM0) (N. 0. Leguminosae ) nAdakarNI-valya evaM vAjIkaraNa prabhAva hetu utpatti sthAna-sampUrNa bhAratavarSa laMkA paryanta / isake bIja sevana kie jA sakate haiN| kaMThamAlA mAlAbAra isakA mUla utpatti-sthAna hai| laMkA meM janita 'kSatoM aura arbudoM para isakI chAla ko yaha sAdhAraNatayA hotA hai| taNDulodaka meM pIsakara pralepa karate haiM / rAsAyanika saMghaTana-kaSAyina (Tannin) / (iM0 me me0) prayogAMza-samaya paudhA, vizeSataH mUla, tvaka, patra, puSpamukula ( Buds), noTa-kacanAra dvArA sone aura cAMdI kI kSudrapuSpa (Young Flowers ), bIja aura phl| atyuttama niruttha zvetabhasmeM prastuta hotI haiN| isake . prabhAva-isakA paudhA pravAhikAhara aura lie 'sonA' aura 'cA~dI' zabda dekheN| kRmighna hai / phala mUtrala hai| bIja vAjIkara aura kacanArI-saMjJA strI0 [ kacanAra kA strI0 vA alpA0 balya hai| rUpa ] choTA kacanAra / auSadha-nirmANa-kvAtha, phAMTa tathA kalka / | kacanAla-saMjJA pu0 [deza.] (1) kacanAra / (2) guga meM tathA prayoga guriyala / ashtaa| navyamatAnusAra kacapa-saMjJA pu0 [saM0 kI. ] (1) tRNa / ghAsa / ensalo-rakhAmAzayika vikAroM meM dezI / (2) sabz2I / tarakArI / zAka-patra / cikitsaka isako sukhAI huI choTI choTI kaliyoM kacapana-saMjJA puM. [saM0 pu.] keza puj| keza aura adhakhile kSudra phUloM (phANTa rUpa meM cAya kI samUha / shrm| ...broTI pyAlI bhara, dina meM do bAra ) kA vyavahAra kacapAza-de0 'kcpn"| ter
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacabo kacabo -[ gu0 ] kacakrU | turtle (chelonia) kacamAla - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] dhUma / dhUyA~ / hArA0 / koI koI 'khatamAla' bhI kahate haiM / kacarA- saMjJA pu N0 [hiM0 kaccA ] ( 1 ) karIra / karIla / TeMTI / ( 2 ) kaccA qharabUz2A / ( 3 ) phUTa kA kaccA phala / kakar3I / karkaTI / ( 4 ) semala kA DoDA vA DhoMr3ha / ( 5 ) urada vA cane kI pIThI / ( 6 ) sevAra jo samudra meM hotA hai / patthara kA jhAr3a / jarasa / jara / ( 7 ) rUI kA binaulA vA khUda / kapAsa kA bIyA / binaulA / 1 saMjJA pu N0 [ bamba, ma0, hiM0 ] kaserU / kavarA / kacaripuphalA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] mahAzamI vRkSa / choMkara / chikura / zA~I gAcha ( baM0 ) / rA0 ni0 0 8 / 1603 kariyA - saMjJA strI0 [deza0 ] kacarI / peha~TA / kacarI -saMjJA strI0 [hiM0 kaccA ] ( 1 ) kakar3I kI jAti kI eka bela jo caumAse vA qharIfa kI phasala meM khetoM meM phailatI hai| khIre kI taraha isakI zAkhAe~ patalI hotI haiM / patte atyanta choTe, narama tathA komala hote haiM / phUla pIle raMga kA hotA hai / isameM 4-5 aMgula taka ke choTe choTe aMDAkAra phala lagate haiM, ise hI kaMcarI kahate haiM / kaccI kacarI hare raMga kI vA milita zveta harita arthAt citakabare raMga kI aura atyaMta kar3avI hotI / yahA~ taka ki isakI DAla zrAdi bhI kar3avI hotI hai| isake atirikta eka mIThI jAti kI bhI kacarI hotI hai| phala pakane para pIle par3a jAte haiN| inameM se kisI kisI ke Upara lambAI ke ruqha harI rekhAe~ bhI hotI haiM aura ye khaTamIThe vA ISadamla svAdayukta ho jAte haiM / isakA bIja khIre kI taraha, para usase choTA hotA hai| bIja kA chilakA zyAmatA lie aura girIM pItAbha zveta hotI hai| kacce bIja zratyanta tika, para pakane para kisI bhA~ti zramla jAte haiM / bar3A-choTA, lambA-gola aura mIThA-kar3avA zrAdi bhedoM se kacarI aneka prakAra kI hotI hai / inameM se choTI svAda meM kucha-kucha kar3avI hotI hai / kacarI 1 isehI baMgalA meM 'bane-gumuka' kahate haiN| isakA eka sabase choTA bheda hai, jise saMskRta meM zazADulI kahate hai | rAjanighaNTukka 'gopAlakarkaTI' kacarI kI 1 bar3I jAti kI hI saMskRta saMjJA hai, jise baMgabhASA meM saMbhavataH 'gumuka' kahate haiM / yaha cAra pA~ca gula taka lambI aura atyanta kaDuI hotI hai / pakane para yaha ISadamlasvAdayukta hotI hai aura phaTatI nahIM / isI ko hamAre yahA~ ramapeha~TavA vA rAmapeTA kahate haiM / anubhUtacikitsA - sAgara ke mata se isakA sadyojAta phala seMdha aura sukhAyA huA kacarI kahalAtA hai| kacarI prAyaH choTI jAti ke peha~Te se banatI hai| isake kacce phaloM ko loga kATa-kATa kara sukhAte haiM aura bhUnakara soMdhAI vA tarakArI banAte haiN| jayapura kI kacarI khaTTI bahuta hotI hai aura kaDuI kama / kazvarI vA pakA peTA atyanta suramya evaM sugaMdhiyukta hotA hai| loga prAyaH sugaMdhi hetu ise pAsa rakhate haiM / kahate haiM ki kacarI kI eka aisI kisma hai jisa para hirana bhI zrAsaka ho jAtA hai / paryAya kacarI choTI -cirbharTa, dhenudugdhaM, gorakSakarkaTI ( dha0 ni0 ), cirbhiTA, sucitrA, citraphalA, kSetracibhiMTA, pANDuphalA, pathyA, rocanaphalA, cirbhiTikA, karkaTI ( rA0ni0 0 7 ), cirbhirTa, dhenudugdhaM, gorakSakarkaTI ( bhA0 ), gorakSI, godugdhaM, cibhiTI, (keyadeva ), dhenudugdhaM (dravya ratna0 ), (vai0 nigha0 ), cirbhaTI, cirbhiTaH, gopAlapa (pu) trikA, karka cirbhiTA - ( saM0 ) / peha~TA, peha~Tula, guramhI, seMdhiyA, seMdha, seMdhA, kacarI, kacariyA, kaceliyA, gurubhIhu~, bhakura, bhukura, gorakha kakarI - hiM0 / bana gomuka, bana gumuka - baM0 / zammAma, dardAba - a0 / dastambUyaH, dastambU - prA0 / kyukyumisa DuDaima Cucumis Dudaim, Linn., kyukyumisa maiDarAsapaTA. masa Cucumis Madraspatamus, 0 / kaku bara maiDarAsa Cucumber Madras -zraM0 / buDaraMgapaNDu - te0 / cibhaDAM-gu0 / cibuDa, cibhUDa, bela sa~dhAkaM, arameke - marA0 / kacarI, kacar3I, cibhir3a, cibiDa - paM0 / (2) kacarI choTI ( zazADulI ) - zaMzANDuli, zazADulI, bahuphalA, taNDulI,
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1604 kacarI kSetrasambhavA, kSudrAmlA, lomazaphalA, dhUmravRttaphalA ( rA. ni0 va0 7 ) - saM0 / (3) kacarI bar3I vA choTI kakar3I, phUTa kI choTI kisma hai ( gopAlakarkaTI ) - gopAlakarkaTI, vanyA, gopakarkaTikA, kSudrarvAruH, kSudraphalA, gopAlI, sudracirbhaTA ( rA0 ni0 va0 7 gopAlakakaTikA, saM0 / gopAlakakar3I, goyAla kA~kar3I, jaMgalI kakar3I, gorubhA - hiM0 / kundurukI, huDA / (4) mRgervAru - mRgAkSI, zvetapuSpA, mRgevara, mRgAdanI, citravallI, bahuphalA, kapilAkSI, mRgekSaNA, citrA, citraphalA, pathyA, vicitrA, mRga cirmiTA, marujA, kumbhasI, devI ( kaTphalA, laghucibhiTA ) - saM0 / seMdha, phUTa, gorakhakakaDI-hiM0 / phuTI - baM0 / noTa- dastambUyA fArasI zabda ke artha ke sambandha meM yUnAnI granthakAroM meM paraspara matabheda hai / bahumata to ise kacarI mAnane ke pakSa meM hai / kahate haiM ki yaha phUTa kI choTI kisma hai jo atyaMta sugandhita hotI hai aura varSARtu meM utpanna hotI haiN| isase spaSTa hai ki yaha kacarI kA nAma hai / adhikAMza lekhakoM ne ise kacarI ke prakaraNa meM hI sthAna bhI diyA hai / tathApi zranya logoM ne isake viruddha yaha likhA hai ki yaha eka prakAra kA vijaure kI jAti kA choTA sA nIbU hai, jisameM sugandhi hoto hai / astu, ukta mahAnubhAvoM ne isakA kacarI se pRthak varNana kiyA hai| qAnUna nAmaka zrAvya vaidyakIya grantha ke katipaya hAziyA lekhakoM ne ise hiMdI phUTa likhA hai / kisI-kisI nemalUna vA malayUna arthAt kharabUjA vizeSa ( khurapUjA garmaka ) mAnA / ukta donoM hI bhrama meM haiM / majnula javAhira nAmaka zrAravya zrabhidhAna grantha ke praNetA mAnya jIlAnI ne dastambUyA meM likhA hai ki yaha eka choTI qisma kA sugandhita kharabUjA vA vaha yoga hai jise sUMghane ke lie hAtha meM rakhate haiN| sAtha hI ve fArasI kA yaha zera bhI uddhRta karate haiM-- "yAra dastambU badastamadAda va dastama bU girafta / vaha ce dastambU ki dastama bUye daste zrI girafta // " niSkarSa yaha ki yaha kacarI aura bijaure vA turaa kacarI kI jAti kA eka prakAra kA choTA sA aura sugandhita nIbU, ina donoM graMthoM meM prayukta hotA hai / de0 " dastambUyA" | vRtyA puSa varga (N. O. Convolvulaceae.) utpatti-sthAna- sampUrNa bhAratavarSa vizeSataH paJjAba, saMyukraprAMta aura jayapura prabhRti / guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAracibhiTa cibhitaM madhuraM rUkSaM guru pittakaphApaham / kacarI - mITho, rUkhI, pitta nAzaka hai / ( dha0 ni0 1 0 ) bhArI aura kapha tathA bAlye tiktA cibhiTA kiMcidamlA gaulyopetA dIpanI sAca pAke / zurukA rUkSA zleSma vAtArucighnI jADyaghnI sA rocanI dIpanIca // ( rA0 ni0 7 va0 ) kaccI kacarI - kaDuI kiMcid amla, gaulyaaura pAka meM dIpana haiN| sUkhI kacarI - rUkhI, kaphanAzaka, vAtanAzaka, zrarucinivAraka, jar3atA nAzaka, rucikArI aura dIpana hai / cibhiTaM madhuraM rUkSaM guru pitta kaphApaham / anuSNaM prAhi viSTambhi pakkantUSNazca pittalam // ( bhA0 pU0 1 bha0 zrAmrava0 ) kacariyA - mIThI, rUkhI, bhArI, pitta evaM kapha ko naSTa karatI hai aura garama nahIM hai tathA grAhI aura viSTa bhI hai / pakI kacarI ( saiMdha kacariyA ) 1 garama aura pittakAraka hai / puSpa cirbhicaiva (syaiva doSatrayakaraM smRtam / parka jI kaphakRt pakkaM kiJcidviziSyate // ( zratri0 16 zra0 / hA0 saM0 ) kacariyA kA phUla - tridoSakAraka hai / kaccA zrajIrNa aura kapha karatA hai aura pakA usase kiMcid vizeSa hotA hai / bhedinI kRmikaNDughnI jvarahA 'gaNanAmake' | (ni0 zi0
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacarI 105 yaha bhedaka, kRminAzaka, kaNDU ( khujalI ) aura jvaranAzaka hai| rUkSA guruH zItalA ca grAhI viSTaMbhakAriNI / vAtaprakopanA caiva kapha pitta vinAzinI / abhiSyandI tathA 'keye' pakkamuSNaM tu pittalaM / / (ni0 zi0 ) yaha rUkhI, bhArI, zItala, grAhI, viSTaMbhakAraka, kaphapittanAzaka, vAta ko prakupita karanevAlI aura zrabhiSyandI haiM / pakI kacarI-garama aura vittakAraka hai| 1 cirbhaTaH zItalo grAhI guruzca madhuraH smRtaH / mala stambhakaraH pittamUtrakRccha zmarIharaH // dAhaM pramehaM vAtaM ca zASaM caiva vinAzayet / tatkomala phala vAtakopanaM kaphapittanut // tatpakkaM pittalaM coSNaM munibhiH parikItitam / kacariyA - zItala, grAhI, bhArI, madhura malastambhakAraka tathA pitta mUtrakRccha, patharI, dAha, prameha, vAta aura zoSa kA nAza karatI hai| kaccI vA komala kacarI - vAta ko kupita karanevAlI aura kaphapitta nAzaka hai / pakI kacariyA- pittakAraka aura garama 1 samasta cirbhaTaM ghAtaka phakRtsvAdu zItalam / sarva prakAra kI kacariyA - vAtakaphakAraka, svAdiSTa aura zItala hai| gopAla karkaTI gopAlakakeTI zItA madhurA pittanAzanI / mUtrakRccha zmarImeha dAhazoSa nivartanI // ( rA0ni0 3 0 ) gopAla kakar3I - zItala, madhura, pittanAzaka tathA mUtrakRccha, azmarI, prameha, dAha aura zoSa nAza karanevAlI hai / zazADulI (kacarIbheda vA tikta karkaTI ) zazADulI tikta kaTuzca komalA kaTvamla yuktA jaraThA kaphAvahA / pAketu sAmlA madhurA vidAhakRtkapha ( Tu )zca (phAca ) zuSkA ruci kRca dIpanI // ( rA0ni0 mUlakAdi 7 va 0 ) kar3avI kakar3I - kaDuI, caraparI narama, kaDuA - haTa aura khaTTApana liye, cirapAkI-jaraThA aura kapha ko naSTa karanevAlI hai| pAka meM yaha amla vA 11 phA0 kacarI liye madhura-khaTamIThI, vidAhakAriNI, zuSka, rucikArI aura dIpana hai / mRgAkSI mRgAkSI kaTuvA tiktA pAkemlA vAtanAzinI / pittakRtpInasaharA dIpanI rucikRtparA || ( rA0 ni0 ) seMdha - caraparI, kar3avI, pacane meM khaTTI, vAtanAzaka, pittanAzaka, pInasa roga ko dUra karanevAlI, dIpana aura cikArA hai / tikkaM sutIvraM madhuraM ca sAmlaM vAtApahaM pitta vinAzanaJca / zleSmAkaraM rocana pAcanaM ca koThI vaTaM cAgnikaraM narANAm // seMdha - kar3avI, tIvra, madhura, khaTTI, vAtavinAzaka pittanAzaka, kaphakAraka, rocana, pAcaka aura manuSyoM kI agni ko dIpana karatI hai / cibhiH vA kacarI ke vaidyakIya vyavahAracaraka - atisAra meM isakA zAka upayogI hai / yathA- "zaTyAHkarkArukANAM vA jIvantyAzcirbhaTasyaca" ( ci0 16 zra0 ) yoga - taraGgiNI - kacarI kI jar3a ko bAsIjala meM pIsakara tIna rAta taka barAbara pIne se haThAt patharI niHsarita ho jAtI hai / yathA "gopAla karkaTI mUlaM piSTa' paryuSitAMbhasA pIyamAnaM trirAtreNa pAtayeccAzmarIM haThAt / / " iti rAjamArtaNDAt / yUnAnI matAnusAra guNa-doSa - prakRti - dvitIya kakSA meM uSNa evaM rUkSa / hAnikarttA - ziraHzUla utpanna karatI hai aura uSNaprakRtivAloM ko hAniprada hai / darpana - dhaniyA~ aura dahI zrAdi / pratinidhi -- zrIra ( matAMtara se eraNDakharabUjA aura kaccA aMjIra ) / mAtrA - 4 // mAze taka / guNa, karma, prayoga - kacarI madhura, uSNa, laghu, koThe ko mulAyama karanevAlI- mulayyina, kSudbodhakAraka aura pittakAraka hai / yaha tika evaM tI hotI hai aura lekhaka ke nikaTa uSNA hai / ise kATa-kATakara do-do Tukar3e kara sukhA lete haiM /
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacarI 166 kacarI isake bAda use tela meM bhUnakara namaka DAlakara koSThAvayavoM-baha zA ko zaki pradAna karatA hai| khAte haiN| pakate samaya ise gozta meM DAlane se yaha arza, ardhAGga, pakSAghAta aura ardita Adi yaha mAMsa ko bahuta zIghra galA detI hai / AmAzaya vAyuroga tathA kapha ke rogoM ko ArAma karatA hai| ko zani denevAle dIpana-pAcana cUrgoM meM ise yaha vAdya ratUbatoM ko lAbhakArI hai| samUce phala prAyaH milAte haiM / yaha pAcana-zakti ko atyanta ke samagra guNadharma eka samAna haiN| yahA~taka ki tIvra evaM prazasta kara detI hai| punaH ve usI kacarI ke bIja kI pRthak gaNanA nahIM hotii| pustaka ke phUTake prakaraNa meM likhate haiM ki yaha dasta- kha. shrH| myA kA hiMdI nAma hai aura yaha guNadharma meM kacarI koSThAvayavoM ko zakti pradAna karatI hai kacce kharabUje ke samIpatara hai| lekhaka ke mata se aura nAr3iyoM-puTThoM meM jo kAThinya prAjAtA hai, kyoMki isameM sugandhi hotI hai| astu; yaha use dUra karatI hai / yaha ardhAGga aura ardita roga mastiSka tathA hRdaya ko zakkiprada hai / yaha prAzu- ko aura prAyaH kaphajanya vyAdhiyoM tathA arza ko malAvaSTaMbhakara hotI hai aura durgandhita jvara( hummA lAbha pahu~cAtI hai / yaha vAtanAzaka hai aura vAhya aphinaH ) paidA karatI hai / ise bArIka katarakara ratUbatoM kA abhizoSaNa karatI hai / yaha malabaddhatAphAlde kI taraha zarbata gulAba vA cInI ke sAtha kAriNI aura bAjikAriNI bhI hai / ma. mu0| khAte haiN| yaha dila aura dimAg2a kI zakti bu0 mu0| bar3hAtI hai / tA0 sh0| isakA dhUpana arza meM upakArI hai / yaha zrAhAra isakI mahaka mastiSka ko zaniprada tathA ava. pAcanakartA tathA vAtajanya udarazUlahara hai / (pakate rodhodghATanI hai / pakI vA kaccI kacarI mUtrala hai| hae ) gozta meM DAlane se yaha use zIghra galA isake kucha dina sevana karane se patharI TUTa-phUTakara detI hai / bu0 mu0| nikala jAtI hai aura yaha gozta ko galAne- pacchima meM soMTha aura pAnI meM milAkara isakI vAlI hai| nA0 mu0| caTanI banAte haiN| kacarI-vAjikara aura malAvarodhakAriNI hai loga prAyaH ise sugaMdha ke lie hAtha meM rakhate aura apanI USmA evaM tAralya va mRduta ke kAraNa haiM aura bahuta kama cakhate haiM / hiM0 vi * ko0 / doSoM ko saMcAlita kara sthAnAntarita karatI vA (2) kacarI vA kacce pehaTe ke sukhAye huye unake utsarga kI jagaha khIMca lAtI hai arthAt z2Ajiba ttukdd'e| (3) sUkhI kacarI kI tarakArI / (4) hai| isakA chilakA dIrghapAkI hai| yaha bhojana meM kATakara sukhAe hue phala phUla zrAdi jo tarakArI ke lie rakkhe jAte haiN| (5) chilakedAra dAla / ruci utpanna karatI aura AhAra ko pacAtI hai| yaha kapha vAta aura kAThinya kA nAza karatI hai| (6)rUI kA binaulA vA khuud| ise bIcameM se cIrakara aura sukhAkara ghI meM bhUnakara | saMjJA strI. [ ? ] kapUra kacarI / namaka chir3akakara khAte haiM / yaha khAnemeM atyanta ruci- kacalU-saMjJA pu0 [ deza0 ] eka pahAr3I per3a jo jamunA kArI hotI hai / kacarI tAjI bhI khAI jAtI hai| yaha ke pUrva meM himAlaya parvata para 5000 se 1000 gozta galAne ke lie usameM DAlI jAtI hai| isase phuTa kI U~cAI taka pAyA jAtA hai| isakA vRkSa usameM sugandhi pAjAtI hai aura vaha pAcanakartA priyadarzana hotA hai / isakI pattiyA~ zizira meM mar3a ho jAtA hai| dAla prabhRti meM prAyaH pAcanArtha jAtI haiM aura basaMta ke pahale nikala pAtI haiN| aura vAyu ko naSTa karane ke lie ise DAlate haiM isakI kaI jAtiyA~ hotI haiN| bhAratavarSa meM isake isakI dhUnI arza ke lie asIma guNakArI hotI | caudaha bheda pAye jAte haiN| inake patra meM bheda hai| vAyujanya udarazUla meM isakA cUrNa uSNa jala | hotA hai| ke sAtha parIkSita hai| isakA bIja bhI vAyunAzaka | kacalona-saMjJA pu0 [hiM0 kaca-kA~ca+lona lavaNa ] hai| yaha bhUkha bar3hAtA hai tathA bAjikAraka hai evaM eka prakAra kA lavaNa jo kA~ca kI bhaTTiyoM meM jame
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacalorA 1607 ye cAra se banatA hai / yaha pAnI meM jaldI nahIM ghulatA aura pAcaka hotA hai| kciyaanon| kA~ca lavaNa | namaka zIzA (phrA0 ) / guNa - yaha prakRti meM uSNa hai aura sudhAjanaka, ravikAravarddhaka evaM pittaprakopaka hai / tA0 za0 / 'kacalorA-saMjJA puM0 [deza.] eka zibIvargIya paudhA jo gaMgA nadI se pUraba kI ora himAlaya se bAhara aura dakSiNa bhArata ke jaMgaloM meM hotA hai| (Pithecolobium Bigaminum, Benth.) darnApanthI - ( bara0 ) / upayoga--isake pattoM kA kAr3hA kuSTha roga kI davA hai auaura uttejaka rUpa se bAla bar3hAne ke liye isakA upayoga karate haiM / aiTakinsana / iM0 me prA0 / baramA meM isake bIja madhumeha roga ko miTAne ke lie kAma meM zrAte haiM / kacalohA - saMjJA pu N0 [hiM0 kaccA + lohA ] kaccA lohA / kacalohI saMjJA strI. de0 " kacalohA " / kacalohU-saMjJA pu N0 [hiM0 kaccA + lohU ] vaha panachA vA pAnI jo khule ghAva se thor3A-thor3A bahatA hai / rakta rasa / kavassala - saMjJA pu N0 [ paM0 ] vana palAzaDu / jaMgalI pyAja | kA~dA / kacahasta - saMjJA pu [saM0 pu0 ] keza samUha / ama0 | bAloM kI laTa / kacA- saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) hathinI / hastinI | me0 cahni / ( 2 ) saMdhicyuti | jor3a kA chuuttnaa| ( 3 ) eka prakAra kI ghAsa / ( 4 ) / kacIlI kacAmoda - saMjJA puM0 [saM0lI0 ] (1) vAlA | sugaMdhavAlA | nevAlA / hrIvera / rA0ni0va010 / (2) bAloM meM lagAne kI eka sugaMdhita cIz2a / kacAya~va-saMjJA strI0 [hiM0 kaccA + gaMdha ] kaccepana kI mahaka | kacAI kI gaMdha / kacAku saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) vilerAya / (2) sarpa | me0 katrika vi0 [saM0 tri0 ] kuTila / kacATura-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) eka pakSI / saMskRta paryAya -- zitikaNThaH, dAtyUhaH, , kokamadra / dAtyUha | huka pakSI | cAtaka / trikA0 / ( 2 ) banamuragI jo pAnI bA daladala ke kinAre kI ghAsoM meM ghUmA karatI hai| kacAlU-saMjJA puM0 [hiM0 kaccA+zrAlU ] ( 1 ) eka prakAra kI haI | baMDhA | ghuiyA~ / (2) eka prakAra kI cATa | kacAvaTa-saMjJA pu N0 [hiM0 kaccA + zrAvaTa ( pratya0 ) ] eka prakAra kI khaTAI jise kacce Ama ke pate ko zramAvaTa kI taraha jamAkara banAte / kaMcikA - [ te0 ] kemuka ( bamba0 ) / kuSTha (baM0 ) / kaciTAmartha kAI -[ tA0 ] velAmbU ( te0 ) / triliMbI / cipaDe - [D] kotha gaMvala / raMgana ( baM0 ) / Ixora parvi flora, Vahl.) Tor ch tree. kaciyA namaka - saMjJA puM0 [hiM0 kA~ca+namaka ] kacalona / kA~ca lavaNa | 1 kaviyA nAna - saMjJA puM0 de0 " kazciyA namaka" / kaciyA machalI -saMjJA strI0 [ kaciyA + machalI ] mAramAhI / bAma machalI / de0 "bAma" / kacirI - saMjJA strI0 [deza0 kacujAtIya eka cupa jo baGgadeza zraura caTTagrAma meM utpanna hotA hai aura prAyaH puSkariNI ke kinAre dikhAI par3atA hai| patra prakAzita rahatA hai| patra taladeza ke prAyaH madhyabhAga meM vRnta se mila jAte haiN| patrAMza cAroM koziSTa hotA hai| kacuke phUla kI taraha yaha bhI vijAtIya hai| phUla kA DaMThala UparI bhAga para kramazaH moTA par3atA jAtA hai| phUla kA bahirAcaraNa DaMThala kI taraha samAna rahatA hai| isameM do-tIna bIja utpanna hote haiN| 6i0 vi0 ko0 / kacI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka bIja / kucApibIja / rasa0 ra bAla-ci0 / [ tu0 ] bakarI / kacImUlA -saMjJA strI0 [hiM0 kaccA + saM0 mUlaka ] mUlI / komala mUlI / bAlamUlaka / kacIra - saMjJA puM0 [?] kacUra | kacIlI - [ ka0 ] jaMbhIrI nIbU /
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1608 kacu - saMjJA puM0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) isa nAma kA eka paudhA jisakI jar3a meM kaMda hotA hai / kacu gAcha -( baM0 ) / ( 2 ) kaccI / zraruI / ghuiyA~ / (3) mAnakaMda | mAna kacu (baM0 ) / kAsa- zrAlU ( marA0 ) | mANaka (saM0 ) | ( 4 ) kacUra / ( 5 ) haldI | 9 kacugundavI - [ baM0 hiM0 ] ( Hamalomena aromatica.) kacubaMga - [ mala * ] dhatUra / kaMcurA - saMjJA pu0 [?] kaMcUra | kacurI-saMjJA strI0 [deza0 ] sA~pa kA kecula / kaMcukI / kacurIkija GGa - [ mala0 ] kacUra | karcU re / kacuro -[ gu0 ] kacUra | kala kalaMga - [ ma0 ] kacUra / kacuvilAyatI - saMjJA strI0 [ da0 ] caMdramallikA | kacusAka-saMjJA puM0 [ kacu+sAka ] kacu / kaccI / Arum Colocasia. kacU-saMjJA pu N0 [hiM0, baM0 ] eka prakAra kI ghuiyA~ / Colocasia Antiquorum, Schott. kacUkatAra-saMjJA pu N0 [saM0 ] kaMbI | kacUdhArA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zrambAr3e kA pattA / kacUmana - [ zIrAz2I ] kAkanaja | kacUmara - saMjJA pu N0 [deza0 ] jaMgalI gUz2ara / de0 "ktthuumr"| kara-saMjJA pu N0 [saM0 kacUraH ] haldI kI jAti kA eka paudhA jo Upara se dekhane meM bilakula haldI kI taraha kA hotA hai, para haldI kI jar3a meM aura isakI jar3a vA gA~Tha meM bheda hotA hai / kacUra kI jar3a vA gA~Tha safeda hotI hai aura usameM kapUra kI sI kar3I ma hotI hai / isako z2amIna se khodakara jala meM pakAkara sukhA lete haiN| yaha soMTha ke barAbara choTI gA~Tha hotI hai, jo sugaMdhita aura tikra evaM tIkSNa zrAsvAdayukra hotI hai| isameM jo madhura zrAsvAdayukta aura alpagaMdhi hotA hai, vaha asalI kacUra nahIM hai| kacUra kA paudhA sAre bhAratavarSa meM lagAyA jAtA hai aura pUrvIya himAlaya kI tarAI meM zrApase zrApa hotA hai / narakacUra ( Curcuma Coe. sia, Roxb.) isakA eka bar3A bheda hai, jise kacUra saMskRta meM "zaTI" vA "pRthupalAzikA' kahate haiM / vi0 de0 "narakacUra" | paryyA-kacUraM, kacUra; gandhamUlaH, drAvidaH, kArzya, vedhamukhyaH, durlabhaH, saDhI, ( dha0 niH ), kacUraH, drAvir3aH, kArzaH, durlabhaH, gandhamUlakaH, vedhamukhyaH, gandhasAraH, jaTilaH ( rA0 ni0 ) kacUraH, vedhamukhyaH, ( vedhyamukhyaM ) drAvidaH, kalpakaH, zaThI, ( bhA0 ), kaceAraH, sthUlakandaH, saTI, gandhaH (dravya 0 ), zaTI ( mada0 ), kAlpakaH, vedhamukhyakaH ( zra0 kA0 ), durlabhaH ( gaNa0), kacuraH, kacurekaH, jaTAla, kAzyaM saM0 / kacUra[hiM0 da0 | kovUra, zor3I, zaTI, suutth-bN| z2araMbAda, urUkula kAfara, ikula kAfara a0 / kaz2a.. ra z2a. raMbAda,z2a uraMbAda, jaraMbAda - phrA0 / kayumA z2eDogfer Curcuma zedoari, Rosce., ka' mA jerambeTa Curcuma zerumbet, Roxb.( Root of - Long zedoary) - le0 / lA~ga z2eDoerI ( Long ) Zedoary - zraM / z2eDoro Zedoaire-phrAM0 / kicci - likkiz2aGga, pUlAGkiz2aGga u - tA0 / kiJcili-gaDulu, kacoram, zraukAnokaceTTA - te0 / kaJccolam kaccari kiz2aGa, pulA-kiz2aGa, aDavI kachola-mala0 / kacorA-kanA0 | kacora - marA0, koM0 / kAcUra, kacUrI - gu0 | kacUra - bamba0 / dhAnurve - bara0 | hiM0huI - siM0 / kacora, kAcarI, kuv- marA0 / Ardra vA haridrA varga (N. O. Scituminece ) rAsAyanika saMgaThana - eka prakAra kA asthira taila, eka vikra mRDurAla, kayumIna prabhRti, rAla, zarkarA, niryAsa aura saindriyakAmla, zvetasAra, taMtu (Curde fibre ), bhasma, ArdratA, albyuminAiDsa aura arabIna ityAdi / isase prApta taila pItAbha zveta aivaM cipacipA Viscid aura (turil tathA karpUravat gaMdhAsvAdamaya hotA hai / isakI jar3a meM jadavArIna Zdoarin ) nAmaka satva prApta hotA hai| auSadhArtha vyavahAra -- mUlakanda tathA patra | isakI jar3a laMkA se bambaI AtI hai / bhAratavarSa meM ina zyoSadhi kA pradhAnataH sauMdaryavaddha na lepAdi
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1606 kacUra (Cosmetic) meM vyavahAra hotA hai| rAksabarga ke kathanAnusAra baMgAla meM yaha ciTAgA~ga se pAtA hai| prabhAva-uttejaka, prAdhmAnakAraka, zleSmAnissAraka, snigdhatAsaMpAdaka, mUtrala aura prAruNyakAraka ( Rubifacient) / guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusArakarca raH kaTutitoSNo rucyo vAtabalAsajit / dIpana: mIhagulmArzaH zamana: kuSThakAsahA / / (dha0ni0) kacUra-caraparA, kA zrA, uSNa, rucikArI, dIpana tathA vAta evaM karunA zaka hai aura yaha plIhA gulma evaM arza roga ko zamana karanevAlA aura kor3ha tathA khA~so ko dUra karanevAlA hai ( pAThAMtara se yaha kezaghna kezahA hai) kacUra: katiktoSNa: kaphakAsavinAzanaH / mukhavaizadyajanano galagaNDAdi doSanut // (rA0ni0) kacUra-caraparA, kar3avA, uSNa vIrya, mukha ko svaccha karanevAlA tathA kapha, khasI aura galagaNDAdi rogoM ko nAza karatA hai| karca ro dIpano rucya: kaTu kastita eva c| sugaMdhiH kaTupAka: syAtkuSThAzoM vraNakAsanut // uSNo laghuIcchvAsaM gulmavAta kapha kRmIn / galagaMDaM gaMDamAlAmapacI mukhajADyahat // (bhA, pU01 bha0) kacUra-agnidIpaka, rucikArI, caraparA, kaDuzrA sugadhita, lavu, kaTuyAko aura garama hai tathA yaha kor3ha, bavAsora, vraNa, khaso, zvAsa, gulma, vAta, kapha, kRmi, galagaMDa, gaMDamAlA, apacI aura mukha ko jar3atA ina rogoM ko naSTa karatA hai| zaThI tiktA ca kaTukA coSNa tIkSNAgni dIpanI / sugandhi rucirA ladhvI mukhasvacchapharI matA // kopanI raktapittasya galagaNDAdi roghaa| kuSThAjhebrakAsanI zvAsagulma kaphApahA // tridoSa kRimivAtAnAM jvara mohAdi naashkRt| (ni0 ra0) kacUra-kar3avA, caraparA, garama, tIraNa, agni. pradIpaka, sugadhi. rucikAraka, halakA, mukha ko svaccha karanevAlA, rataritta ko kupita karanevAlA tathA galagaMDa,maMDalAdi kor3ha,bavAsIra vraNa,kAsa zvAsa, golA, kapha, tridoSa, kRmi, vAtajvara aura plIhA ityAdi rogoM kA nAza karanevAlA hai| kacUro bharudAmanA dIpanA raktapitta kRt / ajIrNa jaraNa zvA seSvapasmAropa pUjitaH // kacUra-vAta tathA prAmanAzaka,dIpana, raktapittakAraka aura ajIrNa roga ko dUra karanevAlA hai| mRgI roga meM aura zvAsa roga meM bhI isakA prayoga karate haiN| ___ inake atirika dravyanighaNTu meM ise tridoSa nAzaka, mukharoganAzaka aura jvaranAzaka likhA hai| madanapAlanighaMTu meM ise kuTharogAna, vraNa. nAzaka, vAta evaM gulmanArAka aura gaNanighaNTu meM kaphanAzaka aura kRminAzaka likhA hai| yUnAnI matAnusAra prakRti-dvitIya kakSA (vA kajJAMta) meM uSNa tathA ruuj| hAnikartA-mastiSka, hRdaya aura phuphphusa ko tathA ziraHzUla utpanna karatA hai| dapadhna-dhaniyAM / matAMtara se bananasA, sapheda. caMdana aura jttaamaaNsii| pratinidhi-aMjIra aura AdI / matAMtara se zatAvara, darUnaja akarabI aura turaMja ke bIja / maatraa-3-3|| mA0 se 4 // mA0 taka / matAMtara se 7 mAzA (mu0 naa0)| isameM zakti tIna barSa taka sthira rahatI hai| pradhAnadharma-vAjIkaraNa, zotha-bilInakartA, ullAsajanaka, hRdya aura medhya (muno dimArA ) hai / guNa, karma, prayoga-yaha ullAsaprada (mukariha), hRdya, mastiSka evaM zrAmA rAya ko balavAnakartA, avarodhodghATaka, bAjAkAraka, sthaulya. janaka vA vRhaNa, chardina, atisAranAzaka, mUtrala, zrAttaM vapravattaMka, saudA kA recaka, zizu jAta pravAhikA ko lAbhaprada tathA khakAna (hRtsphuraNa) jarAyugata vAyu evaM daMtazUla, ko lAbhakArI aura ziznotthApanakartA (munaija) hai| mu. nA / ___ vaidya kahate haiM ki yaha halakA hai aura mUtravikAra ko dUra karatA hai tathA hAtha ko hathelI
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1610 kacUra aura pA~va ke talavoM kI jalana dUra karatA, mukhavairasya kA nivAraNa karatA, kapha tathA khA~sI ko lAbha pahu~cAtA, kaMThamAle ko naSTa karatA, sudhA utpanna karatA, koda, babAsIra aura phor3e-phunsI ko zrArAma pahu~catA tathA zvAsakRcchatA, vAyu ke vikAra aura vAyugolA-gulmaroga ko naSTa karatA hai / yaha darIya kRmiyoM kA nArA karatA hai| yUnAnI hakImoM varNanAnusAra yaha rodhodghATana karatA aura ullAsa hai / yaha hRdaya, mastiSka zrIra AmAzaya ko bala pradAna karatA evaM mUtrala aura zrArttava pravattaMka hai| yaha saudAtrI mAhe ko dUra karatA, tathA zizujAta pravAhikA evaM pANDu ( yaqIna ) ko lAbha pahu~cAtA hai aura bhUkha bar3hAtA hai| ise mukharaDala para pralepa karane se mu~hAse naSTa hote haiM / kha0 zra0 / maqhana muridAta meM yaha adhika likhA hai ki yaha khAnA khUba khilAtA hai aura dastAvara hai / yaha hRdya hai aura avarodhoM ko dUra karatA aura hRdaya, mastiSka evaM zramAzaya ko balapradAna karatA hai / yaha haivAnI tathA tabaI rUha ko sAmya hai tathA kAmoddIpana karatA, zarIra ko sthUla vA vRhita karetA evaM viSaile jAnavaroM ke viSa kA tiryAka - zragada hai / yaha chahira, mUtrapravarttaka tathA zrapravartaka hai aura saudA kA recana karatA evaM kaphaja kAsa, saudAvI arthAt vAyu ke dona khAna, jarAyugata vAyu, zizujAta pravAhikA aura bAha ( bAjIkaraNa ) ke lie lAbhakArI hai / mukha meM rakhane se yaha daMtazUla niyatA, cAvane se sarda evaM tara khA~sI aura lahasuna tathA pyAja kI dugaMdhi kA apaharaNa karatA hai / zItala zortho para isake pralepa karane se sUjana utara jAtI hai / aura zUla naSTa hojAtA hai| isakA eka bar3A Tukar3A kaTi meM bA~dhanA bAha ko zakriprada kAmAnivarddhaka hai| isakA dhUr3A ( zravacUrNana) zothavilIna karttA evaM vedanAhara hai| bu muH| navyamata DImaka - mukhagata picchilAsvAda ke aparayArtha dezI loga ise mukha meM rakhakara cAtrate haiN| yaha puSTa ke katipaya una pAka Adi meM bhI par3atA hai| jinheM strI gaNa prasavottara - kAlona nirbalatA ke kacUra nivAraNArtha sevana karatI haiN| sardI meM isake kAr3he meM dAlacInI aura pIpala kA cUrNa aura zahada milAkara sevana karate haiN| zarIra para isakI pisI huI jar3a kA lepa karate haiN| rIDI (Rheede) etajAta zvetasAra kI bahuta prazaMsA karate haiM aura kahate haiM ki isakI tAjI jar3a zItala aura - mUtrata khyAla ko jAtI hai aura yaha zveta pradara evaM zraupasargika mehajAta pratrAva ko avaruddha karatA aura raka ko zuddha karatA hai / isakI pattiyoM kA svarasa jalodara roga meM diyA jAtA hai | - phArmAkogrAphiyA iMDikA 3 bha0 / karnala bI0 DI0 - isakI jar3a sugaMdhita ( aromatic ), uttejaka aura zrAdhmAnahara hai dezI cikitsA meM zrAmAzaya balaprada - jaTharagnivarddhaka (Stomachic ) rUpa se isakA vyavahAra hotA hai| coTa evaM moca ( bruises & sprains ) Adi para bhI isakA prayoga hotA hai / I0 me0 plAM ) nAdakarNI - isakI jar3a priya evaM karpUra-gaMdhi hotI hai / yaha zrajIrNa tathA AdhmAna meM upayogI hai aura recanauSadhoM ke maror3a Adi doSoM ke nivAragArtha isakA upayoga hotA hai / mukhagata picchi latA ko dUra karane ke liye bhAratIya pradhAnataH gAyakagaNa kaMTha-zuddhayartha vA zrAvAz2a kholane ke liye sAdhAraNatayA isakA upayoga karate haiM / kaMTha jona aura vAyu nalikA ke Urva bhAga ke pradAha meM bhI isakA upayoga kahate haiN| sardI aura bukhAra meM isake kAr3he meM dAlacInI, muleThI aura pippalIinake cUrNa kA mAtrAnusAra prakSepa dekara ghora madhu vAnI milAkara isaliye dete haiM ki ukta roga janya kAsa ( Bronchitis aura kapha ( Cougb ) prazamita ho jaay| isakI pisI huI jar3a kA zarIra para pralepa karate haiM aura isameM phiTakarI milAkara coTa ( bruises ) para lagAte haiM / snigdhatA saMpAdaka ( Demulcent ), zleSvA nissAraka ( Expectorant ) aura surakSita guNoM ke lie isakI eka DrAma kI mAtrA hai| zuddha evaM vikRta rakta ke kAraNa jo cirakAlA ,
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacaraka 1611.. kabAnIla nubaMdhI svaga roga utpanna ho jAtA hai, usake prati- himAlaya ke jagaloM meM hotA hai| ( Mimosa kArAthaM pyahAra kiye jAnevAle sauMdaryabarddhanIya | lucida, Roxb.) (Cosmeties) vA aMgarAgalepana auSa- kacoram-[ se0 ] kacUra / dhAdi kA yaha eka sugaMdhijanaka upAdAna hai| kacoram-[te. ] kavUra / isakI tAz2I jar3a ke upayoga se sUz2Aka aura zveta- kacorA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka prakAra kA zAli pradarajAta pratrAva ruka jAte haiM / zizuoM ke kRmi dhAnya / yaha pittanAzaka hai |prtri0 saM0 150 / roga meM isako jar3a kA svarasa diyA jAtA hai| saMjJA puM. [saM0 kacUra ] kcur| ise prAyaH anya auSadhiyoM ke sAtha vyavahAra karate | kacogalu-[te. ]kvuur|| haiN| yaha auSadhIya tailoM meM par3atA hai| jalodara meM | kacolam-[ mala0 ] kacUra / / isakI pattI kA svarasa diyA jAtA hai / isakI kacaur3I-saMjJA strI de0 "kcaurii"| sUkhI huI jar3a ke cUrNa meM pataMga kI lakar3I | kacaura-ma0] ) (Wood of the Cesalpinia Sapp- | an) kA cUrNa milAne se eka prakAra kA lAla kacauramu-te. kacUra / kacUra / kacaurA-[ kanA0] ) raMga kA cUrNa prApta hotA hai, jise 'abIra' kahate kacaurA saMjJA puM0 [hiM0 kacaurI] eka prakAra kI haiN| holI ke tyauhAra meM ise pAnI meM gholakara puurii| zarIra para chir3akate hai| I0 me0 me0 pR. 276 saMjJA pu[ ma0, ko, hiM0 ] kacora / 280 / I0 I0 DU0 eraDa plAMTsa-nagendranAtha (Mimosa lucida, Roxb.) senakRta, pR0 531 / kacorI-saMjJA strI0 [hiM0 kacarA ] piSTaka vizeSa eka saMjJA pu0 [baM0, ma.] kacUra / kacUra / prakAra ko pUrI jisake bhItara urada Adi kI pIThI saMjJA puM0 [paM0] kapUra kcrii| bharI jAtI hai| yaha kaI prakAra kI hotI / jaisekacUraka-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] kacu nAma kA eka sAdI, khastA zrAdi / saMskRta meM ise 'pUrikA' kahate kAra kA kaMdazAka / kaccUra / ghuiyA~ / vai0 nigha0 haiN| daal-puudd'ii| kcaudd'ii| 2 bha0 arza-ci0 pipIlikA taila / kaccaTa-saMjJA pu * [saM0 krI0 ] jlpipplii| jalAkacUra kaca-saMjJA puM. [deza.] kapUrakacarI / zedUrI (himaa0)| pIpara / kaaNcdd'aa-(bN.)| kacUra kacu-saMjJA puM0 [paM0] kpuurkcrii| | kaccara-saMjJA pu0 [saM0 kI. 1 tk| chAcha / maTThA / me. rtrik| kacUrI-saMjJA strI0 [hiM0 kabUra ] kapUra hiNdii| kacUla kalaGga-[ mala0, tA. candramUla (hi.)| vi0 [saM0 tri0 ] malina / mailA kucailA / candramUla / caMdramUlikA (sN.)| kapUra kacarI garda se bharA huA / mala se dUSita / (guja . ) ( Kem pferia galanga; | kaccA kor3ha-saMjJA puM0 [hiM0 kaccA+kor3ha ] (1) Linn.) khujalI / (2) garamI / prAtazaka / kaceruka-saMjJA pu0 [saM. pu.] kaserU / kazerU / | kaccA cUnA-saMjJA pu0 [hiM0 kaccA+cUnA ] cUne kI r0maa0| kalI jo pAnI meM bujhAI na gaI ho| kalI kA kacaiTA-[?] agalAgala / kiMgalI (hiN.)| cuunaa| kacaituna-[ ? / phekiala / zrAsugAcha (aasaam)| / kaccA nIla-saMjJA puM0 [hiM0 kaccA+nIla ] eka kacerA-saMjJA puM. [ bamba0 ] kaserU / prakAra kA nIla / nIlabarI / kacor3I-saMjJA strI0 de0 "kcaurii"| ___ isake prastuta karane kI rIti isa prakAra haikacora-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kacUra / kacUra / vai0 koThI meM mathane ke pIche goMda mile hauz2a meM nIla nigha0 2 bha0 arza-ci0 bhllaatk-hriitkii| chor3ate haiN| nIla ke nIce baiTha jAne para pAnI ko saMjJA puM. [hiM0, bamba0 ] eka paudhA jo hauz2a ke cheda se nikAla dete haiN| phira nIla kA
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaccA motiyAbiMda 1916 kaccha jamA huzrA mADha yA kIcar3a kapar3e meM baMdha nIce ke vRta / (4) dhotI kA vaha chora, jise donoM gar3he meM rAta bhara laTakAyA jAtA hai| savere use TA~goM ke bIca se nikAla kara pIche khoMsa lete haiN| rAkha para phailA dhUpa meM sukhAne. ( kaccA-nola lA~ga / paridhAnAJcala / he0 c0| (5) jalabanatA hai| prAMta / jalamaya deza vA sthAna / amaH / (6) kaccA motiyAbiMda-saMjJA puM0 [hiM0 kaccA+motiyA- nadI Adi ke 'kanAre kI bhUmi / kachAra / (7) biMda ] motiyAbiMda kA vaha bheda jisameM rakha kI kacchadeza kA ghodd'aa| (8) kachue kA eka aNg| jyoti savathA naSTa nahIM ho jAtI, kevala dhudhalA | (1) eka prakAra kA kuSTha / de. "kcchk"| dikhAI detA hai / aise motiyAbiMda meM naztara nahIM sajJA puM0 [saM0 kacchapa ] kachuA / lgtaa| vi0 [saM0 vi.] jalaprAnta sambandhI / jalakaccA zorA-saMjJA pu0 [hiM0 kaccA+zorA ] vaha zorA maya deza kA / "nadIkacchodbhavaM kAnta mucchritaM jo ubAlI huI nonI miTTI ke khAre pAnI meM jama dhvjsaannbhm"| bhArata, sambhava 70 a0| jAtA hai / isIko phira sAfa karake kalamI zorA kacchaka-saMjJA puM. [saM0 0] (1) tuna / tunda / banAte haiN| tunaka druma / tuunnii| kaccI-saMjJA strI0 [saM0 strI ] eka prakAra kA kaMda / __ saMjJA puM. [saM. krI0 ] aTThAraha prakArake kuSThoM aruii| meM se eka, jise "kacchatvaka" kuSTha bhI kahate haiM / kacI valI-saMjJA strI. (1) vaha kalI jisake khilane meM dera ho| muMha ba~dhI klii| (2) lakSaNa-yaha kapha doSa se utpanna hotA hai aprApta yauvanA / aura prAyaH Uru, kakSa aura kaTi pradeza meM hotA hai| yaha lAla, cikanA, ghanA zyAmavarNa kA hotA hai. kacI cA~dI-saMjJA strI. cokhI caaNdii| kharI cA~dI / jisameM atyanta khAja hotI hai| ise deza meM bhaMsA .. nukarae "khAma" / de0 "caaNdii'| dAda bhI kahate haiM / yathAkaccI cInI-saMjJA strI0 vaha cInI jo galAkara khUba sAfa na kI gaI ho| "raktasnigdhaM ghanazyAmaM matikaNDUkaphodbhavam / kaccI zakkara-saMjJA lI. vaha zakkara jo kevala rAba ko Urukata kaTiSvevaM kacchatvak kuSTa kAhram" // ___ jUsI nikAlakara sukhA lene se banatI hai / khaaNdd'| basava rA0 13 pra0 pR0 206, 210 / kaJcIra-saMjJA puM. [saM0] kuclaa| kacchakANDana-saMjJA puM0 [saM0 pu.] pIpalabheda / kaccU-saMjJA strI0 [saM0 kaMcu] (1) aruI / aravI / azvattha vRkSa bheda / gayA azvattha / ghuiyA~ / (2) baMDA / kacu / kacchAMTakA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kaccha / parikaccUra-saMjJA pu0 [saM. pu.] kacu nAmaka eka dhAnAJcala | kchnii| kaaNch| laaNg| za0 r0| prakAra kA kaMda zAka / kacu gaach-(bN0)| saMskRta pAya-kaccha / kakSA / kacchA / ghuiyA / bNddaa| kacchITikA / kcchaattikaa| kaccUrI ki.jaGaga-mala.1 kacUra / kacchatvaka-saMjJA puM0 [saM0 kI0] eka prakAra kA kaccAra-saMjJA puM. [saM0 krI0] shttii| kacUra / 50 kuSTharoga / ba. raa0| kacchana-tharai-tA0] jIma-hiM0. bN0| jharasIkacoraka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] gNdhshttii| gaMdha. mraa0| palAzI / ckr0| kacchapa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] [ strI0 kacchapI] kacaulam- mala.] kacUra / (1) kachunA | kuumm| rA0ni0 va. 16 / kaccha-saMjJA pu. [saM0 pu.] (1) jalaprAya desh| atri 22 a0 / vizeSa de. "kchuaa"| (2) anUpadeza / de0 "anUpa" / (2) tuna kA pedd'| tuna kA per3a / tunda / nandI vRkSa / rA0 ni0 va. tunda / tumnaka druma / me0 chadvikaM / (3) nandI 12 / (3) eka prakAra kA vAraNI yaMtra, jisase
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacchapa yantra 1913 1 madya khIMcA jAtA hai / madirA yantra | za0 ca0 / eka prakAra kA tAlugata roga, jisameM kapha ke kAraNa tAlu meM kachue kI pITha ke AkAra kI UMcI zrIra nIcI pIr3Arahita tathA dera se bar3hanevAlI sUjana hojAtI hai / yathA-' - "kUmmotsanno'vedano'zIghra janmA rogojJeyaH kacchapaH zleSmalaH syAt" / kacchapa-yantra-saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] zrauSadha pAka yantra vizeSa / zrauSadha pAka karane kA eka prakAra 1 kA yantra | kacchapi saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kA kSudra roga | tAlu roga jo tAlu meM hotA hai / kacchapikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) viSamuSTi kucalA / ( 2 ) mahAnimba / mahAnItra / rA0 ni0 va0 4 / ( 3 ) kRSNa nirguDI / kAlA sa~bhAlU | vai0 0 / ( 4 ) eka prakAra kA kSudraroga, jisameM 5-6 phor3e nikalate haiM jo kachue kI pITha aise hote haiM / mA0ni0 / ( 5 ) prameha ke kAraNa utpanna honevAlI phur3iyoM kA eka bheda / ye phur3iyA~ choTI-choTI zarIra ke kaThina bhAga meM kachue kI pITha kAra kI hotI haiM / inameM jalana hotI hai / kacchapI | mA0 ni0 / mukha ke mata se kacchapikA dAhayukta evaM kacchapAkRti kI hotI aura kapha tathA vAyu se utpanna hotI hai / bhAvaprakAza ke lekhAnusAra isa roga meM prathamataH sveda kriyA kareM, phira haladI, kuTha, zarkarA, har3atAla aura dArUhaldI inako pIsakara lepa kareM / pakane para vraNa kI bhA~ti cikitsA kareM / | kacchapI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kI strI / mAdA kachuA / kachuI / eka prakAra kA kSudra roga / me0 "kacchapikA " / kacchapolikacchapolikA kacchamAhI - saMta strI0 phrIna / | saMjJA strI0 [saM0 strI ] jalabeMta / jalavetasa | vai0 nigha0 / [ saM0 kaccha + mAhI= ] eka prakAra kI machalI / sU~sa / dula ( 1 ) kacchapa ma0 / ( 2 ) patrikaM / de0 21 phA0 kacchu kaccharA - saMjJA strI0 [saM0 strI.] durAlabhA / ke0 / kaccharahA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) dUba / dUba / jaTA 0 / (2) nAgaramothA | nAgaramustA / "nAgarotthA kacchuruhA " / rA0 ni0 0 13 / kacchala kAraka -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ka.sa | kArA tRNa / ) ( 1 dUba / bhadra mustA / zvetadUrvA / kacchA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] nAgaramothA / (2) sapheda (3) eka prakAra kA kIr3A / jhIMgura / corikA / cIr3A | bhipokA ( baM0 ) / ( 4 ) bArAhI kaMda | me0 chadvikaM / ( 5 ) pariya caMcala | kaccha / lA~ga / vastra kA kacchATikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kachanI / paridhAnAJcala | kaccha / lA~ga / kacchAntaruhA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] sapheda dUba | zveta dUrvA / rA0ni0 0 8 / kacchAruhA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] pIlA vA sunahalA kevar3A | svarNaketakI / vai0 nigha0 / kacchAlaGkAraka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kA~sa / kAza tRNa / kacchI-saMjJA pu N0 [hiM0 kaccha ] ghor3e ko eka prasiddha jAti jo kaccha deza meM hotI hai / isa jAti ke ghor3oM kI pITha gaharI hotI hai / vi0 [hiM0 kaccha ] ( 1 ) kaccha deza kA / ( 2 ) kaccha deza meM utpanna / kacchIra-saMjJA pu N0 [saM0] kacchu -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) zudra kuSTha ke antargata eka prakAra kA roga vA khujalI / khajU roga | khAja | kacchU / lakSaNa - sUkSmA vahnaH pir3akA: srAvavatya: Na metyuktAH kaNDumatyaH sadAhAH saivasphIstIna dAhairupetA jJeyA pANyoH kcchurugraasphicoshc"|| mA0 ni0 / arthAt -- khAja, dAha aura srAvayukta sUkSma jo bahusaMkhyaka pir3akAe~ - kunsiyA~ nikalatI haiM, use vidvAna 'pAmA' kahate haiM / punaH donoM hAtha aura hathelI kI pITha para honevAlI tIvra dAhayukta pAmA hI 'kacchu' kahalAtI hai / 1
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacchuka 1614 ( 2 ) kevA~ca / kapiromaphalA / vAnarI | rA0ni0 / ni0 zi0 / kacchuka - saMjJA pu N0 [saM0] tuna kA per3a | kacchukAntana-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) bhaiMsa | hI / zrahiMsA / (2) gayA azvattha | ke0 / kacchughnA- kacchughnI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) paravala / paTola / ( 2 ) hAUbera / havudhvAphala cupa / rA0 ni0 va0 4 / kacchumatI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kevA~ca / zuka zimbI / za0 ca0 / kacchurI - saMjJA zrI0 [saM0 sI0 ] dhAtakI / dhAya kA phUla / kacchU--saMjJA strI. [saM.strI0] kacchuroga | de0 " kcchu"| saMjJA pu N0 [saM0 kacchapa ] kachuA / kacchUnA, kacchUghnI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (i) de0 "kacchughnA" / ( 2 ) choTI hAUbera / dhvAMta nAzinI / ni0zi0 / rA0 ni0 / 1 kachuA dantImUla, nIma ke patte, pratyeka 1-1 karSa / kaura sehu~r3a kA dUdha 1-1 pala / gomUtra 1 zrADhaka ( 64 pala ) aura kaDuvA tela 2 prastha-inase yathAvidhi maMdAgni para taila siddha kareM / kacchUmatI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de0 "kacchumatI" kacchUra - vi0 de0 "kacchura" / kacchUrA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de0 "kcchuraa"| kacchUrAkSasa taila-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] kuSTha roga maiM prayukta ukta nAma kA eka tela / yoga -- kalkArtha- mainasila, haravAla, kasIsa, gandhaka, seMdhAnamaka, coka ( svarNakSIrI ), patharacaTA ( zilAbhedI ), soMTha, kuTha, pIpala, kalihArI, kanera kI jar3a, pamAr3a ke bIja, vAyaviDaMga, cItA, guNa- gAtra para isakI mAliza karane se duHsAdhya kacchU, pAmA, kaMDU tathA zranyAnya carmaroga aura raktadoSa zrAdi roga naSTa hote haiN| bhA0 pra0 kuSTha ci0 / kacchura - vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) jise khujalI kA roga ho / kacchUrogayukta / ( 2 ) vyabhicArI | parastrIgAmI / puMzcala / me ratrikaM / kacchurA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) kauMca kevA~ca / kapikacchu / rA0 ni0 va0 3 / (2) raktadurAlabhA / yavAsa / ( 3 ) karpUra dhAnAJcala / zaTI / ( 4 ) A~vAhaldI / zrAgraharidrA / (2) kacchoTikA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kachanI / parimahAbalA / sahadevI / ( 6 ) kSudradurAlabhA / choTA dhamAsA | ni0 zi0 / (7) durAlabhA / dhamAsA / ni0 zi0 / (8) grAhiNI / khiranI / kacchurAla - saMjJA puM0 [saM0 pu0] liTorA / lisor3A / zelu vRkSa / lasor3e kA per3a / kacchU (ca) lorA - [hiM0, bamba0 ] eka paudhA | P1thecolobium bigeminum, Benth. kacar3A ( rA ) - saMjJA pu N0 [ deza * ] karIra / saMjJA strI0 [deza0 ] kapUra kacarI / kaccheSTa saMjJA puM0 [saM0 pu N0] kachuA / kacchapa / rA0 ni0 0 16 / kaccheSTA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] bhadramustA | nAgaramothA / kacchotthA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] mothA / mustA / rA0 ni0 0 6 / kacchora-saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] kacUra / zaTo | 20 mA0 / kacvaTa - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] jalapIpara / jalapippalI | bukana | do 1 kacvara - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] taka | chAcha | maTThA | me0 / kaccI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA kaMda | kacu / ruI | aravI | ghuiyA~ / / kacha -saMjJA puM0 [saM0 kaccha ] kachuA / kachamAhI - saMjJA strI0 de0 " kacchamAhI " / kacharAlI - saMjJA strI0 de0 " kakarAlI" / kachuA -saMjJA pu N0 [saM0 kacchapa ] [strI0 kachuI ] eka jalasthalacArI jantu jisake Upara kar3I 2 DhAla kI taraha kI khopar3I hotI hai / isa khopar3I ke nIce vaha apanA sira aura hAtha-paira sikor3a letA hai / isakI gardana lambI aura duma bahuta choTI hotI hai / yaha jamIna para bhI cala sakatA hai /
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________ kachuA 1615 kachunA aneka bhASAoM ke nAma nimna-likhita bhAgoM meM vibhaka kiyA hai, yathA-- kacchapaH, kamaThaH, kUrmaH, gUDhAGgaH, dharaNidharaH cArasiyAna (Chersites) vA sthalakacchapa, kaccheSThaH, palvalAvAsaH, vRttaH, kaThinaSTaSThakaH, mahAma ilodiyAna (Elodites ) vA bilakacchapa, tsyaH, kUrmarAjaH,guptAGgaH, citrakuSThaH, dharaNIdharaNakSamaH poTemiyAna ( Potamites) vA nadI kacchapa aura thAlasiyAna ( Thalassites ) vA (dha0ni0; rA0 ni0), kUrmaH kamaThaH, (10), kror3apAdaH, caturgatiH, dauleyaH (he0), mAbAdaH, samudra kacchapa / paJcaguptaH kroDAGgaH, (zabda ra0), jalavilvaH, sakala kacchapoM ke 'muDa' sarpAdi sarIsRpa kI (ca0), uddhaTaH ( me0), kroDAghriH , paJcAMga- bhA~ti eka asthi se nirmita hote haiN| parantu ina guptaH (tri0), paMcanakhaH, guhyaH, pIvaraH,jalagulmaH sabhI jAti ke kacchapoM kI karoTi eka taraha kI (ja0)-saM0 / kachuvA, kacakra-hiM0 / kAchima nahIM hotii| inameM se sthalakacchapa kA mastaka zundi, kAThA, bArakola kacchapa-caM0 / kA~saba- aNDAkAra, agrabhAga viSama aura donoM caghuoM kA marA0 kachavo-gu0 / liska, kurakurA, kulita, vyavadhAna kucha adhika rahatA hai| inakI nAsikA paunaa-ml| sulaha fAta-a0 / saMpuzta, kA chidra bar3A aura pazcAt bhAga para capaTA rahatA karApha, baakhH-ph'aa| ciloniyA Chelonia- hai / akSakoTara golAkAra aura bRhat hotA hai| lelA TaTala Turtle, ToTa vAyaz2a Tartoise pArzva kapAlAsthi pazcAt kazerU ke madhya muka -aN0| jAtI hai / ubhaya pArzva meM do bRhat zaMkhAsthi noTa-vedoM meM 'akUpAra' nAma se kacchapa kA rahatI haiN| inhIM donoM ke madhya mastaka ke bar3e ullekha AyA hai / nirUkakAra yAskane likhA hai svarAsthi kA garta rahatA hai| kachue ke uttamA~ga ___ kacchapo'pAkUpAra ucyate'kUpAro na kUpa meM nAsAsthi nahIM hotii| sajIva avasthA meM mRcchatIti / kacchapa:kacchaM yAtikacchena pAtI nAsikA ke chidra meM sUkSma patroM kI bhA~ti sakala tivA kacchena pivatIti vaa| kacchaH khacchaH asthiyA~ jhalakatI haiN| nAsikA kA asthimaya khacchadaH / ayama pItaro nadIkaccha etasmAdeva chidra eka ora dIrgha hotA hai aura phalAsthi, kamudakaM tena chaadyte|" (nirukta 4 / 18) mAdhyasthi, hanvasthi tathA do lalATAsthi se aMgrejI meM sthala kacchapa ko TaoNrTAIz2a (Tor banatA hai| toise) aura samudra kacchapa ko TaT la ( Turtle) kahate haiM / isakA yuropIya vaijJAnika nAma jala kacchapa kA mastaka capaTA hotA hai| isakA ciloniyA (Chelonia) hai / lalATa sAmane vistRta hote huye bhI akSa ke koTara vizeSa vivaraNa paryanta nahIM phuNctaa| - pRthivI ke bhinna-bhinna dezoM meM aneka prakAra ke komala kacchapa kA muNDa sAmane baiThA aura kacchapa hote haiN| ariSTATala (arastU) ne grIka pIche jhukA rahatA hai| isake pArzva kapAla kI bhASA meM tIna prakAra ke kachuoM kA ullekha kiyA sUkSmAsthi, lalATa kA pazcAdbhAga hai| zaMkhAsthi hai| yathA-sthalakacchapa, jalakacchapa aura aura gaNDAsthi paraspara saMlagna rahatI haiN| komala samudrakacchapa / yuropIya prANitatvavidoM ne kacchapa kacchapa kA mukha aura kacchapoM kI apekSA choTA, jAti ko pA~ca zreNiyoM meM vibhakta kiyA hai| yathA akSakoTara kitanA hI lambA aura nAsikA kA sthalakacchapa ( Testudo ), jalakacchapa chidra ati sUkSma hotA hai| ( Emys ), kaThina zrAvaraNayukra kacchapa ___ kacchapa ke nIce kA mukhakoNa kumbhIra ke (Chelydos ), samudrakazapa (Chelo- ke mukhakoNa kI taraha pratIta hotA hai| kisInia) aura komala kacchapa ( Trionyx) / kisI prANitatvavit ke mata meM vaha pakSI ke phrAMsIsI prANitatvavit dumerI ne kacchapa ko | mukhakoNa se sarvathA milatA hai / sakala asthiyA~
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________ kachuA kAmA se ye kisI ko pIche kI ora se pakar3ane pAte dekhasuna nahIM skte| yaha kacchapa prAyaH so varSa se adhika samaya taka jIvita rahatA hai| bilakacchapa kA svabhAva anya kacchapa jAti se svatantra hotA hai| yaha sthala kacchapa kI bhA~ti dhIre dhIre nahIM calatA; pratyuta jala-thala donoM sthAna meM ati zIghra yAtAyAta karatA hai| bilakacchapa kevala zAkapatra se santuSTa nahIM rahatA / suvidhA hone para yaha jIva-jantu ityAdipakar3akara bhI udarasthakara letA hai / isakA aMDA prAyaH golAkAra, zambUkAdi kI bhA~ti cUrNotpAdaka prAvaraNa se AcchAdita aura varNa meM svaccha hotA hai / bila kacchapI miTTI khoda kara gaDDhe meM aMDe detI hai| vaha sadA bila ke pAsa hI gaDDhA banAtI aura niraMtara isa viSaya meM vizeSa sataka rahatI hai, ki kahIM zatru ko coTa to aNDe para nahIM pdd'tii| yaha vividha prakAra se hotA hai| eziyA meM 16, amerikA meM 16, yUropa meM 2, aura apharIkA meM 1 prakAra kA bilakacchapa milatA hai| pakSI kI asthi kI bhA~ti avicchinna rahatI haiM jalakacchapa manuSya ke vizeSa kAma na shraataa| vaGgadeza ke kucha nIca loga ise khAte haiN| kintu samudrakacchapa se mAnavajAti kA aneka upakAra hotA hai / koI use khAtA aura koI asthi se kar3A banAtA hai| sthalakacchapa bhI jala meM bahuta prasanna rahate haiN| yaha ekabAra meM hI adhika jala pIlete aura kIcar3a meM zarIra ghuser3a dete haiM / sAgaraveSTita dvIpasamUha meM sthalakacchapa adhika hote haiM / ye bahusaMkhyaka ekatra bala bA~dhakara ghUmA karate haiN| jahA~ jharanA calatA hai, vaha sthAnakacchapa ko acchA lagatA hai / ye vividha sthaloMmeM gaDDhe banA lete haiM / yAtrI mArga meM jala na pAne para ukka gar3hoM se jalakA patA lagA sakate haiN| __ jo sthalakacchapa U~ce athavA ThaNDe sthAna meM rahate haiM, ve tika aura kaTurasaviziSTa vRkSoM ke patte khAte haiN| cAkhAmadvIpavAsiyoM kA kahanA hai ki sthAnIya kacchapa tIna cAra dina taka jala ke pAsa rahate, punaH nimna bhUmi ko cala par3ate haiN| kisI-kisI jagaha sthalakacchapoM ko vRSTi ke jala ke sivA anya samaya rahane ke lie jala nahIM milatA; phira bhI jote jAgate rahate haiN| mArga meM pyAsa lagane para ukta dIpavAsI kachae ko mAra kara khola se jala nikAlakara pI lete haiN| yaha jala atyanta pariSkRta rahatA hai aura pIne meM kaTu pratIta hotA hai| vahA~ kA sthala kacchapa pratidina do kosa cala sakatA hai / zaratkAla kacchapa ke milana kA samaya hai| isI samaya strI puruSa ekatra hote haiM / puruSa sukha ke Aveza meM matta ho prANa chor3a cillAyA karatA hai| vaha karkarA dhvani 200 hAtha dUra se suna par3atI hai| isase dvIpavAsI samajha jAte haiM, ki aba kachuye ke aMDe dene kA samaya aAgayA hai / bAlU se bhare huye sthAna para kachuI aMDe detI aura phira usa para bAlU car3hA detI hai / parvata para idhara-udhara garta meM bhI kachuI aMDe de detI hai| eka sthAna meM 15 aMDe rahate haiN| aNDA dekhane meM sApha aura pATha iJca taka bar3A hotA hai / isa jAti ke kachuye bahire hote haiM, iso nadI kacchapa sarvadA hI jala meM rahatA hai, kabhIkabhI sthala para A jAtA hai / yaha bahuta bar3A hotA aura hara eka vajana meM 35-35 // sera kA hotA hai| isakI khola kA parimANa 13 // iJca hai / yaha jala meM aura jala ke Upara tairA karatA hai| isakI deha kA nimna bhAga kiMcit zveta varNa, gulAbI athavA nIlA sA dIkha par3atA hai / kintu upari bhAga nAnA vidha rahatA hai / rAtri hone para vaha apane ko nirApada samajhatA aura nadI-taTa, nadI ke samIpa gire huye vRkSa kI zAkhA athavA nadI meM tairate kisI kASTha para car3hakara vikAma karatA hai| manuSya kI AvAz2a athavA kisI prakAra kA svara sunane para nadI kacchapa tatkSaNa nadI ke garbha meM DUba jAtA hai| yaha bahuta hI mAMsapremI hotA aura kumbhIra kA choTA baccAbhI pAtehI udarasAt karatA hai| zrAkheTa vA zrAtmarakSA karate samaya nadIkacchapa tIravat mastaka aura grIvA calAtA hai| kisI ko kATane para zIghra vaha use nahIM chor3atA / daMSTrasthAna ukhAr3a DAlane para hI pRthak hotA hai / iso se saba koI isa jAti ke kacchapa se bhaya khAte haiN| bhAratavAsI
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________ kA kahate haiM ki 'kacchapa kisI ko eka bAra kATane ke lie pakar3ane para binA megha garaje nahIM chodd'taa| isa jAti meM aiyA~ adhika hotI haiN| puruSoM kI saMkhyA zralpa hai / strI eka bAra 50-60 aNDe deto hai / strI ko zrAyu ke anusAra aNDe bhI nyUnAdhika nikalate haiM / 1617 1 saMtaraNa ke lie samudrakacchapa ke matsyakI bhA~ti para hote haiM / isa prakArake para anya kiso jAtIya kacchapa ke dIkha nahIM pdd'te| isake aMga-pratyaMga bhItara yogI haiM / zraDe dene kA samaya chor3a yaha prAyaH taTa para nahIM zrAtA / koI kahate haiM ki rAta meM yaha nirjana sthAna meM carate phirate haiM / samudra-kacchapa kabhI kabhI apanI pyArI ghAsapattI khAne ko upakUla para car3ha bahuta dUra paryanta calA jAtA hai / yaha samudra ke jala meM niSyaMda bhAva se tairA karatA aura dekhane meM murdA mAlUma par3atA hai / santaraNa samudra-kacchapa vizeSa kaTu hotA hai / sAmudrika udbhida hI isakA pradhAna khAdya hai / phira bhI jisa sAmudrika kacchapa ke gAtra se kastUrI kI bhA~ti gandha zrAtI hai, vaha ghoMghe pakar3a pakar3akara khAtA hai / aNDe dete samaya isa jAti kI strI rAta meM puruSa ke sAtha samudra chor3a bahuta dUra kisI dvIpa meM vAlukAmaya sthAna meM upasthita hotI hai / vaha bAlU meM do phITa gaharA gaDDhA kara letI aura usI gaDDe meM eka samaya 10 aMDe detI hai / isI prakAra do-tIna saptAha meM phira vaha do bAra araDe diyA karatI hai / zraNDe kA zrAyatana choTA aura golAkAra hotA hai / vaha sUrya ke uttApa se 15 se 26 dina ke bIca phUTa jAtA hai / zraNDA phaTane se pUrva kacchapa zizu ke pRSTha kA AvaraNa nahIM hotA / usa samaya yaha zveta varNa kA dIkha par3atA aura dAruNa vipada kA vega rahatA hai| z2amIna para ise pakSI mArate aura jala meM jA girane se kumbhIra evaM sAmudrika matsya khA DAlate haiM / zrati zralpasaMkhyaka zizu jIte-jAgate zeSa raha jAte haiN| usa samaya eka e. samudra-kacchapa vaz2ana meM 20 mana taka tulatA hai| isa jAti kA kacchapa mAnava jAti kA aneka upakAra karatA hai / nAnA sthAnoM ke loga kachuA isakA mAMsa khAte haiM / vizeSataH jahA~ kacchapa kA bar3A koSa pAte haiM vahA~ loga usase nakA, kuTIra ke zrAcchAdana, gau zrAdi ko sAnI dene kA pAtra aura vyavahAropayogI anya kaI prakAra ke vastu banAte haiM / yaha jAti pradhAnataH tIna zreNiyoM meM vibhaka hai / punaH isake 1 - 10 bheda hote haiM / isa kachu ke koSa se utkRSTa kar3e banate haiM / hama loga mahAbhArata meM gaja-kacchapa kA yuddha par3ha vismita ho jAte haiM / kiMtu vartamAna cAkhAma dvIpa ke kacchapa kA vivaraNa sunane se vaha ghaTanA asaMbhava samajha nahIM pdd'tii| DArvina sAhaba ne cAkhAma dvIpa meM atyanta vRhadAkAra kacchapa dekhA thA / zrarkilego dvIpa-puja meM bahuta bar3e bar3e kacchapa vidyamAna haiN| unameM eka-eka kacchapa kA kevala mAtra mAMsa vaz2ana meM prAyaH DhAI mana hotA hai / saMdeha karate haiM ki eka kacchapa ko sAta Tha zrAdamI uThA sakate haiM yA nhiiN| strI kI apekSA puruSoM kI pUcha bhI lambI hotI hai / yaha kacchapa jaba jalazUnya sthAna meM rahate haiM yA jala-pAna kara nahIM sakate, taba vRkSa ke pattoM kA rasa piyA karate haiM / ( hi0 vi0 ko 0 ) bhagavAna manu ke mata se kacchapa bhacya paMcanakhI meM ginA jAtA hai-- "zvAvidhaM zalyakaM godhA khaDgakUrma zazAMstathA / bhayAt paJcanakhevAhuraSTAMzca katodataH // " ( manu 5 / 18 ) jAti kA lakSaNa varAhamihira ne kacchapa ityAdi isa prakAra haiM-- "sphaTika rajatavarNo nIlarAjIvacitra: kalasamadRza mUrttizca ruvaMzazca kUrma / aruNasamavaputra sarSapAkAracitraH sa nRpamahatvaM mandirasthaH karoti // aJjanabhRGgazyAmavapurvA vindurvicitro'vyaGga zarIraH / sarpazarA vA sthUlagalIya: so'pi nRpANAM rASTravivRddhye / vaidUryatvasthUla kaNThastrikoNo gUDhacchidrazcAruvaMzazca zaptaH /
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________ kachuA 1618 kachuA krI vaHpyAM toyapUrNe manau vA. kAryaH kUrmo maGga- mAtrA-jalAyA huA. 3 // maa0| aNDA lArtha nrendrH||" (vRhatsaMhitA) 4 / jau bhara / rakka tIna rattI pauna jau bhara / guNa, karma, prayoga-kachue kA mAMsa kAmojisa kacchapa kA varNa sphaTika evaM rajata ke dIpaka hai aura yaha kaTi ko bhI zakipradAna karatA . samAna tathA Upara nIla padma kI bhA~ti citrita, hai / isake mAMsa kA kabAba prAttava ke khUna ko zrAkAra, kalasa saharA, pRSTha manohara athavA deha banda karatA hai aura vAyu kA anulomana karatA hai| " aruNa varNa aura sarasoM ke sadRza citrita hotA hai| naye pharaka ke bharalAne meM yaha junbedastara ke sAtha use ghara meM rakhane se rAjA kA mahatva prakAza karatA. __upakArI hai / isake mAMsa ke lepa se zotha vilIna hai| jisa kacchapa kA zarIra aMjana evaM bhRGga kii| hotA hai / barI kachue kA rakkrapAna karanA AkSepa bhA~ti zyAma varNa, sarvAMga viMdu-biMdu citra-vicitra evaM apasmAra ke liye guNakArI hai| yadi jau ke athavA mastaka sarpa kI taraha yA galA sthUla zrATe aura zahada meM milAkara kAlImirca ke barAbara dikhAtA hai vaha rAjA kA rASTra bar3hAtA hai / jo goliyA~ banAleM aura prAtaH sAyaM-kAla eka-eka kacchapa vaidUrya varNa, sthUla karaTha, trikoNa, gUr3ha vaTI nihAra muMha khAte raheM, to mRgI ko bahuta lAbha / chidra aura bhanohara pRSTha-daraDa viziSTa hotA hai, vaha ho / uka roga ke liye yaha upAya anupameya hai| kUpa, vApI prabhRti athavA jalapUrNa kalasa meM isake rakta kA bAra-bAra lepa karane se zrAmavAta maMgalArtha rakhane para rAjA kA kalyANa karatA hai| tathA vAta-rakta (nikarisa) janita vedanA kA AyurvedIya matAnusAra guNa-doSa nivAraNa hotA hai / jundabedastara ke sAtha isakI , kacchapo baladaH snigyo vAtaghnaH puMstvakArakaH vasti karane se AkSepa meM upakAra hotA hai| isake pitte ko sukhAkara zahada ke sAtha A~kha meM lagAne (dha0 ni0) se motiyAbindu aura jAlA naSTa hotA hai| isake arthAt kachuA balakAraka, snigdha, vAtanAzaka pitte kA lepa khunAka gulU, yoSApasmAra aura duSTaaura puMstva-kAraka hai| vraNoM ko guNakArI hai| apasmAra rogI kI nAka __kachue kA mAMsa vAtanAzaka, zukrajanaka, netra ke para isakA malanA lAbhaprada hai| liye hitakArI, balakAraka, smRtivarddhaka zotha kachue kI khopar3I vA haDDInAzaka aura pathya hai| isakA carma pittanAzaka, paryAya-kacakar3A, kachue kI khopar3I, kachue pAda kaphanAzaka aura isakA Dimba (aNDA) kI haDDI-hindI / j'bl-a0| ; svAdu aura vAjIkara hotA hai| (rA0ni0) - kachuA madhura, svAdu, zukrabarddhaka, vAtakapha- | yaha svacchatAkAraka arthAt jAlI aura saMgrAhI janaka, vRhaNa aura rUkSa hai| (atri 22 a.) hai / isakA burAdA sevana karane se azAMkura naSTa hote haiN| ise jalAkara aNDe kI saphedI ke sAtha ___ kachue kA mAMsa baladAyaka, vAtapittanAzaka aura lagAnA garbhAzaya-gata vizaraNa ke liye upakArI hai napuMsakatA nAzaka hai / (bhA0) phuphphusapraNAlogata kSata aura cAturthaka vara meM yUnAnI matAnusAra guNa-doSa- . ise madhu ke sAtha cATane se upakAra hotA hai| prakRti-dariyAI tathA naharI kachuA dvitIya sUjana, arbuda (sAna ) aura arza roga meM isakA kakSA meM uSNa aura prathama kakSA meM tara hai| jaMgalI pralepa upayogI hai / yoni meM isakI vartikA dhAraNa va barI uSNa evaM rUkSa hai| isakA aMDA bhI uSNa karane se jarAyu sambandhI srAvoM meM upakAra hotA hai tathA rUkSa hai| aura yaha garbhapAtakArI aura vandhyatva doSa nivA: hAnikattA-isakA mAMsa-bhakSaNa prAMtoM ko hAni- raka hai / isako kaMghI jUM evaM raucyahArI hai| -bu* mu0 1: dpn-shhd| . .. isakI asthi kaccI yA jalAkara aura khUna
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________ kachuA 1616 pIsakara A~kha meM lagAne se dRSTi zakti naSTaprAya ho ho jAtI hai / isakI haDDI kI rAkha kA~ca nikalane ko guNakArI hai / isakI haDDI ko pIsakara isakI varttakA yoni meM dhAraNa karane se yoni se taraha 2 ke strAva aura kSata naSTa hote haiM / eka mitra isakI atyanta prazaMsA karate the| unake kathanAnusAra kaisA hI purAnA roga ho aura strI ko kisI prakAra ArAma na hotA ho, isakI haDDI pIsakara rUI meM rakhakara yoni meM rakhane se kalyANa hotA hai| bavAsIra ke massoM ko tIna dina taka nirantara isakI asthi kI dhUnI dene se ve bilkula gira par3ate haiM / asthi ko tela meM jalAkara aura usake andara pIsakara pITha aura hAtha-paira ke dAda para lagAyeM to kaI dina pIlA pAnI niHsRta hokara usakI jar3a jAtI rahatI hai / parIkSita haiM / harIre meM kAlImirca ke barAbara kachue kA aMDA milAkara khilAne se baccoM kI purAnI khA~sI jAtI rahatI hai| isameM dasavA~ hissA sauMpha kA cUrNa milAkara praNDa-zo para lepa karane se lAbha hotA hai / isakI carbI AkSepa tathA dhanuSTaMkAra ( kuz2Az2a ) ke liye guNakArI hai / dariyAI kachue kI carbI, jAvazIra aura kuduza samabhAga lekara pIsakara gada ke pezAba meM gUMdha kara chAyA meM sukhAleM / jisa sthAna meM pakSIgaNa ekatrita hoM, vahA~ ise jalAveM aura svayaM nAka-kAna para kapar3A bA~dhaleM, jisameM ghuzrA na lage, jisa jAnavara ko dhuM zrA lagegA vaha mUcchita hokara gira jAyagA / usakA pakar3akara jaba garama pAnI meM usake bAla dhoe jAyeMge, vaha hoza meM A jAyagA / isake patte se naye kAgaja para likhane se rAta meM akSara aise pratIta hote haiM, mAno sone se likhe hoM / vaidyoM ke kathanAnusAra kachue kA mAMsa valya evaM kAmoddIpaka hai / yaha vAyu tathA pitta ke vikAroM ko upazamita karatA hai| | kachue ko 'khunAka rogI ke pAsa isa prakAra rakheM ki usake mu~ha kI havA nAka ko pahu~ce / isase vaha bahuta jalda zrIrAma ho jAyagA / hakIma zarIpha qhA~ mahAzaya nAka meM isI prakAra cikitsA karate the| ghAva kachuA para prathama tela lagAkara use cikanA karadeM / punaH kachue kI jalAI huI asthi ko pIsakara usa para chir3akeM / tIna dina meM zrArAma ho jAyagA | karkaTa ( satana ) para chir3akane se bhI upakAra hotA hai / yadi koI aiMdrajAlika puruSa ko isa prakAra bA~dha deM, ki vaha strI se samAgama naM kara sake, to isakI asthi meM jo pyAlAnumA hotI hai, pAnI kara sira para DAlane se khula jAtA hai / ( qha0 a0 ) - isakI khopar3I ke khilaune banate haiM / navyamata Ara0 ena0 coparA - kachue kI carbI, kaNThamAlA ( Scrofula ), asthivakratA vA zoSaro' (Rickets), raktAlpatA (Anemia) zraura phuphphusa vikAroM meM prayukta hotI hai / (iM0 DU0 iM0 pR0 546 ) / nAdakarNI - kachue se eka prakAra kA tela prApta hotA hai jo pAMDu-pItavarNIya drava hai| isase matsyavat gaMdha zrAtI hai aura isakA svAda apriya hotA hai | auSadha meM yaha parivartaka, poSaNakarttA aura snigdhatA saMpAdaka rUpa se vyavahAra meM zrAtA hai / yaha vizeSata: kaMThamAlA, asthivakratA (Rickets) raktAlpatA ( Anaemia ) aura phuphphusavikAroM, meM prayogita hotA hai / mAtrA -1 se 2 DrAma taka / kacchapI vaiksina ( Vaccine of tortoise) yamopacArArtha DAkTara phreMDasa vaiksina ( Dr. Friendmau's vaccine ) ke guNoM kI parIkSA ke liye jarmanI dvArA niyojita kamIzana kI riporTa isa prakAra hai - " yacma prati dhanIya saMgharSa meM yaha vaiksina mUlyavAn hai / jaisA ki isake 1 yA 2 iMjaikzana se hI zrAzvayaMjanaka phala huaa| yaha vaiksina kacchapa ke yakSmakITa ke zuddha kalcara se prastuta hotA hai / " (Indian Materia Medica) kachue ke aMDe kI jardI kA pApar3a banAkara zizuoM ko khilAne se unakA zoSa roga zrArAma hotA hai / kachue ke eka aMDe kI jardI brAMDI 20 - bU~da, 1 // tole godugdha aura mAtrAnusAra mizrI
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________ kachuI 1920 kajAta . milAkara sevana karane se bhI upayuka lAbha | par3a jAnA / ( Foreign body in the hotA hai| -lekhaka / Ear) kachuI-de0 "kcchpii"| | qaz2a ra-[a] (1) mailA kucailA hone kA bhAva / kachuvA-saMjJA puM0 de0 "kchuaa"| apavitratA / nijaast| (2) karAhata honaa| kaLUra, kacchUra-[koM ] candramUla | sugaMdhabaca / kapUra- | ghina mAlUma honaa| kacarI-(gu0. mraa0)| | kaz2ara-[phA0] kacUra / z2araMbAda / karam kacchUram-[ mala] cndrmuul| kapUrakacarI | kajara-zikkAya- tA. 1 kaMjA / kaThakaraMja / sAgara-(gu0, mraa0)| golaa| kachola-kalaMgu-[ tA0] candramUlikA / caMdramUla / kajarA-saMjJA pu. [?] (1)de0 "kaajl"| (2) eka kapUrakacarI (gu0)| ( Kaempferia. gal- prakAra kA baila jisakI A~kheM kAlI rahatI haiN| anga, Linn.) kacUlakalaMgu ( taa0)| [ma.] kucilA / kuclaa| kaja-saMjJA pu | saM0 ko0] (1) kamala | pdm| kajarI- saMjJA strI.] de0 "kjlii"| raa0| (2) amRta / me0 jadvika / ___ saMjJA pu [saM0 kajala ] (1) eka prakAra ka-kAH / qaz2a a0] eka prakAra kA rezama / kI Ikha / kAlA gannA / kRSNeca / (2) eka kajA . ] de. "qaz2a" / dhAna jo kAle raMga kA hotA hai| kaz2a-a.] choTI pthrii| | kajala-saMjJA puM0 [saM0 kI. ] aJjana / kajala / ka z2a- a0] (1) AjJA / Adeza / (2) anu- | kAjala / maan| aNdaajaa| (3) pUrA karanA / (4) kajalA-saMjJA puM. [hiM kAjala ] (1) kajarA / aMta karanA / (5) mRtyu / maut| kAjala / (2)eka kAlA pkssii| maTiyA (3) kajaGgabIna-[phA0] eka prakAra kA madhura dravya jo kAlI A~kha kA baila / zrosa kI taraha bhAU vA anya vRkSoM para turaJjabIna kajalI-saMjJA strI0 [saM0 kajalI, hiM. kAjala ] ke samAna jama jAtA hai| bhAvukazarkarA / (1) kAlikha / zyAmatA / (2) eka jAti kaja gu- te0, mala0] supArI / kramuka / guvAka / kI Ikha jo bardavAna (vaddhamAna )meM hotI hai / (3) kaja ja-[a0 ] choTI pthrii| poste kI phasala kA eka roga jisameM phUlate samaya qaz2az2a-a.] pissU / phUloM para kAlI-kAlI dhUla sI jama jAtI hai jisase kaja trika-kuru-[ mala.] kaMjA / kaThakaraMja / phasala ko hAni pahu~catI hai| (4) eka sAtha kajanana-[hiM0 ] borahe armnii| pise huye pAre aura gaMdhaka kA cuurnn| kajjalI / kajapUtI-saMjJA strI. [aM0 kejupuTI ] kayapUtI / vi0 de0 "paaraa"| (5) eka gAya jisako kAyApuTI / kejuputtaaii| A~kha kAlI ho / (6) eka prakAra kI safeda kajaba-[ ?) kacA aMgUra / goraH (kaa.)| bheMr3a / isakI A~kha ke pAsa kAle bAla hote haiN| ka jaba-[a0] (1) bar3A pedd'| (2) zalagama / saMjJA strI0 [baM0] Ikha / Ukha / galA / isapasta / saMjJA strI0 [bamba0] viSNukAMtA / aparAjitA / ka jabaH-[a0] ratabaH / isapasta / kajaha-[phA0] lhaat| kaja yA-a0] (1) A~kha meM kisI bAharI cIz2a qaz2a ha [10] pissU / "jaise. tinakA Adi kA par3a jAnA | Foreign- kajA-saMjJA strI0 kaaNjii| maaNdd'| body in the Eye, (2) vaha cIz2a jo | kaz2Ajaha-[a0] sone kA ttukdd'aa| A~kha meM par3a jaay| | kajAnaH-[phA0] rezama kA kiidd'aa| kaja yAula-uU na-[10] kAna meM kisI cIz2a kA ka jAta-10] (1) daurbalya / kArya / dubalA
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________ jamAva kajItana- [tu0 ] aNjurh| pana / durbalatA / kSINatA / (2) kRza hone kA khunAsA / bhAva vA kriyA / dubalA patalA honA / | kaMjUra-[baM0, hiM0] khajUra / khajUra / kajAba-[ mizra0] az2Anul aGga kA eka bheda / kaja..ra-[phA0] kacUra / jrNvaad| ka jAbaH-a.] vAg2a / sAma abrs| kajaru-[gotrA ] damanapApar3A / khetpaapdd'aa| kra(ka).jAma- 30] cane kA paudhA / caNaka / kajUlI-[baM0] lAla gannA / raktu / najAra-a.] shiishaa| ka jAyana-[ andalu0] eka prakAra kA paudhA / kaz2Arata-[10]ka j'r| kaja.gA, kajagAva, kajagA, kajagAva-[ 10, qaz2Ala-a.](8) sira kA pIche kA bhaag| krA0 / surA gaay| zira pazcAt bhaag| (2) kAna ko lo ke pAsa kamja-[phA0 kA, kaja se mu10] rezama kI eka kA vaha sthAna jahA~ ba la nahIM ugte| tari nayaH jaati|| ka jAlAna / aru jalaH, kaz2ala (bhu.)| kra.ja.ta-[a0] (1) nAka bIMdhanA / (2) cheda kaji nIla-mala0 ] srphoNkaa| karanA / chidrIkaraNa / (3) kumAritva haraNa / kAja nilA-[ maja0 ] srphoNkaa| satItva haraNa / kajI-(prA0] eka namakIna bIja / kaja kAnula uja.nAna-[10] pissU / tu.] jaMgalo raaii| ka(ki)..ja.jabaH-[10] choTI sI patharI / (2) kajI-paMhA strI01 bltii| khajUra buuttii| cUnA / (3) sikatA / reta / (4) gaca kA kaz2Aja-[1] saMgamaramara / patthara / hasIna / kajIta- tu.] uTaMjana / aMjuraha / kajala-saMjJA puM. [saM0 kI. ] (8) nIla kamala / nilophara / (2) aMjana | kAjala / he0 c0| trikA0si0 yo0 kaamlaa-ci0| isakA apara ka jAnUna,ka janayUna-[yU0] kaTAI / jaMgalI baiMgana / saMskRta nAma locaka hai| qajIka-[a0] [bahu0 ka z2Ana, ka janAna] pratikRyA saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) kajalI / atyanta kSINa / bahuta dubalA ptlaa| kajalI / atri0 / (2) megha / bAdala / ka jIba-[10] [ ? ) u.naneMdriya / zisna / liMga / zabdamA0 / (3) kAlikha / syaahii| (4) z2akara / uja vulaz2akrA / krujuba (bahu0) sumA / (5) kajalI / eka machalo / (6) Fenis (2) per3a kI ddaalii| vRkSa kI zAkhA | kAjala. aMjana A~jana / jaba aMjana lagAnA kaja bAna (bhu.)| (3) aMgUra kI bela / ho to prathama aMgulI ko jamInameM visakara phira kajIma-[1] g2oraha / aMjana karane se timira kA~ca, arza aura dhUmikA kA ka jIma qarIza-[10] qhaba nytii| nAza hotA hai| kajali-[?] vAra / tumuza | Common (1) sosA ko pighalA kara triphalA, black berry bhAMgarA, soMTha, zahada, ghRta, bakarI kA dUdha aura kaju-siM0] kAjU / gomUtra meM bujhAkara isakI salAI taiyAra kreN| phira kaja- lepa0] bichuvA / zravA | anna / isa salAI ko ghisakara A~jana karane se garur3a kI kajuaTTa-siM0] ka.jU / sI dRSTi hotI hai| kaja. tappAla-[ mala* gadahI kA dUdha |grdbhii dugdh| (2) sIsA ko pighalAkara triphalA jala, ___ zIra svr| bhAMgarA rasa, ghRta, aphIma kA ghola, bakarI kA dUdha kaja...tthaI thumbaI-tA0] koTA kulaphA (hiN0,0)| aura mulahaThI kA rasa inameM sAta-sAta bAra bujhA ___ kATamaNDU (paM ) / gAvajabAna (siN0)| aura salAI taiyAra kara prati dina prAtaHkAla aMjana kaja depAla-tA0] gadahI kA dUdha / karane se svarNa tulya pIlA dikhAI denA tathA dharma kajaka-kA*] eka prakAra kA gobarailA / sAnAkrasa / paicivya roga aura netra ke zveta, kRSNa bhAga aura
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAladhvaja 1622 kajalI sandhimarma meM honevAle samasta rogoM ko yaha dUra | kajjalarocaka saMjJA puM0 [saM0 pu M0-klI0 ] de0 karatA hai / "kajjaladhvaja' / (3) eka gUlara vRkSa ke kASTha kA banA pAtra le, usameM zramalI ke pattoM ko ddaaleN| punaH usameM guA kI jar3a ko bhigokara dhUpa meM sukhAkara pIsa leveN| isameM thor3A seMdhAnamaka milAveM / phira ise sundara aMjana meM milAkara netroM meM lagAeM, isake prayoga se netra ke samasta roga jaise - kAca, zrarma, arjuna, piciTa, timira, srAva ityAdi dUra hote haiM / ( 4 ) jala meM khasa, saMdhAnamaka bArIka pIsa kara ghRta milaaeN| punaH ise netra meM lagAnese netra meM ThaMDaka pratIta hotI hai yaha netra ke pratyeka bImArI meM hitakara hai| (5) suramA, mU~gA, samudra mAga, mainazila, kAlImirca, inako jala meM bArIka pIsa battI banAe~ aura netra meM lgaaeN| yaha netra ke samasta rogoM ko dUra karatA hai / (6) kamala ke puSpakI dhUlI / ko gau ke gobara meM pIsakara golI banAveM / ise netroM meM lagAne se ratauMdhI aura dina meM dhundha dikhAI dene meM lAbha hotA hai / (7) zaMkhanAbhI, soMTha, mirca, pIpara, suramA, manazila, haldI, dArUhaldI, gau ke gobara kA rasa, sapheda candana - inheM bArIka pIsakara golI banAe~ / isakA aMjana karane se rAta aura dina meM dhundha dikhAI denA dUra hotA hai / ( bhai0ra0 ) (8) eka Tukar3A navIna svaccha kapar3A leM aura usa para kapUra, aphIma, rasavata, lavaMga, phiTakirI, haldI, jIrA sapheda aura soyAke bIja inako jala meM pIsa kara lepa kreN| jaba kapar3A acchI taraha sUkha jAve, isakI eka battI banA leM aura kaTu tela meM bhigokara loha ke pAtra meM kAjala pAreM / guNa- ise prati dina bAlakoM ke netroM meM zrA~jane se netra roga zUnya rahate haiM / -- lekhaka kajjaladhvaja - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) dIpAdhAra dIyaTa | dIvaTa | paryA0 - kajjalarocakaH, kaumudIvRkSaH, dIpavRkSaH zimbAtaruH, dIpadhvajaH ( ja0 ), jyotsnAvRttaH, (triH ) | ( 2 ) cirAg2a / pradIpazikhA / kajjalA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kI machalI | Cyprinus atratus ) / isakA saMskRta paryAya kajjalI aura anaeDA hai / de0 " kajalI vA pArA" / kajjali, kajjalikA saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de0 " kajalI" / kajjalita - vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) kAjala lagA huA / zrajA huna / caMjanayukra / ( 2 ) kAlA syAha / kajjalI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) eka prakAra kI machalI / mIna vizeSa / (2) eka sAtha pise huye pAre aura gaMdhaka kI bukanI / za0 ra0 / vi0 de0 ' kajjalI" vA "pArA" / zuddha pArada aura zuddha gaMdhaka zrAmalAsAra samAna bhAga lekara kharala meM DAlakara itanA ghoTeM ki pArada zradRzya ho jAya zrIra donoM zrApasa meM milakara kajjala ke samAna syAha ho jAya~ / ise kajalI kahate haiM / yaha bRMhaNI, vIryavardhanI aura anupAna bheda se samasta rogoM kA nAza karanevAlI hai / vR0 rasa rA0 su0 1 jvara-ci0 / kajjalI bheda kaTelI, saMbhAlU aura nATAkaraMja ke rasa ko eka ThIkare meM DAlakara usameM gaMdhaka kA cUrNa DAla kara mandAgni para rkkheN| jaba gaMdhaka pighala jAya, taba usameM samAna bhAga pArA DAlakara use jaldI se milAkara nIce utAra leM aura phira yahA~ taka kharala kareM ki vaha kajjala ke samAna syAdda ho jAya / sevana vidhi - sannipAtajvara meM - 1 rattI kajalI aura 1 mAzA jIre kA cUrNa tathA 1 mAzA seMdhAnamaka milAkara pAna meM rakhakara khilAyeM aura Upara se garama pAnI pilAyeM / vamana meM ise -- mizrI ke sAtha, AmadoSa meM gur3a ke sAtha, kSaya meM bakarI ke dUdha ke sAtha, raktAtisAra kur3e kI jar3a kI chAla ke rasa ke sAtha aura khUna kI ulTI meM gUlara ke rasa ke sAtha deM / yaha kajjalI sarvaM vyAdhinAzaka, Ayurvardhaka aura zrAsannamRtyumanuSya ko bhI jIvana dAna denevAlI hai / vR0 rasa rA0 su0 jvara - ci0 /
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1623 pAre aura gaMdhaka kI kajjalI ko gau mUtra kamAz2ameM aura eraNDa ke tela ke sAtha pIne se aNDavRddhi kamAjakakA zIghra nAza hotA hai / vR0 ni0 20 zraNDavRddhi ci0 / ( 3 ) syAhI | kamAz2aqakamAjaja kajjvala - saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] kajjala / zraJjana | suramA / kaz2a tatUna, jUnUna - [ fA0 ] akarakarA | zrAkarakarabha / qajdI (javI )- [ zru0 ] eka paudhA / jisase namaka banAte haiM / kajjtrata n, qadIra - zra0 ] rA~gA / ba~ga / zrarz2Iz2a / kaja duma - [ phrA0 kaz2a = Ter3hA + Duma= yU~ cha ] ( 1 ) bicchU / vRzcika / ( 2 ) akarakarA | qa... duma jarAraha - [ phrA0 ] eka prakAra kA bicchU jo apanI pU~cha jamIna para ghasITatA calatA hai / noTa - burhAna ne bhUla se jarAraha kI jagaha khvAraha likhA hai / ka ....duma dariyAI - [ phrA0 ] dariyAI bicchU / nAdeya vRzcika / siMgI machalI / ka...dumabaharI - [ phrA0 ] siMgI machalI / kana: - [ phrA0 ] tukhma aMjuraha / kanahe daztI - [phA0 ] lAmajaka / khavI iz2aqhira / kapa ( jaba) ranA - [ siri0 ] dhaniyA~ / kaka - [ phrA0 ] jalAI huI cA~dI / qIra | qafa - [ 0 ] kre karanA / ugilanA | pheMkanA / qa..phukalba -[ zru0 ] eka prakAra kA hRdroga jisameM rogI ko aisA pratIta hotA hai, mAno usakA hRdaya chAtI se bAhara nikalA zrAtA hai / kArDiyA Tachycardia zraM / .kra. jabaH - zra0 ] ratabA / kajaba:-[ ? ] usArahe rog2ana / kaba - [ phrA0 ] eka prakAra kA rebAsa / kabuna - [ kAza0 ] gAvaz2avA~ / ma - [ zra0 ] ( 1 ) purAnI rUI / (2) dA~toM yA dAdoM ke kinAre se khAnA | sUkhI cIz2a khAnA / de0 " kha. ma" / kama - [ 0 ] cir3A jaisI eka cir3iyA / nag2ara / kra.ma qarIza - [ zra0 ] cilagojA ( cAhe choTe hoM vA 1 ) / kanikI, sI. [mu.] bhAU kA phala | bhAvuka phala / kaz2araH - [ phrA0 ] eka sugandhimaya paudhA / ] eka prakAra kA rebAsa / kaz2a...rafa - [ phrA0 ] eka prakAra kI ghAsa jo itanI durgandhita hotI hai ki yadi vaha hAtha meM pakar3a jAya to cirakAla taka usakI durgandhi dUra nahIM hotI / kavA - [ phrA kajavA~ -saMjJA strI0 [ frA0 ] eka sugandhimaya udbhijja jisameM tanA nahIM hotA aura usameM patra jar3ake samIpa se nikalate haiM / prAkRti meM ye jarjIra yA tarAmirA ke pattoM kI taraha hote aura ye hariyAlI liye hote haiM / inakA sirA gola aura nIce kA bhAga ghor3A kaTavA~ hotA hai / noTa -- arabI meM ise balahe utrujiyaH kahate haiM; kyoMki isameM utruja zrarthAt bijaurA nIbU kI sI sugaMdha AtI hai| ise bakUlahe phrilphilyaH isaliye kahate haiM, ki isake svAda meM kAlImirca jaisI tIkSNatA hotI hai / isako bAdaraMjabUyA bhI kahate haiM / yadyapi bAdaraMjabUyA vastutaH eka bhinna cIz2a hai / prakRti- uSNa aura rUsa / hAnikarttA -- uSNa prakRti ko / isakA atyadhika upayoga ziraHzUla evaM pezAba meM jalana utpanna karatA hai / darpanasikaJjabIna aura zItala rakhUba ityAdi / guNadharma tathA prayoga - yaha manollAsajanaka hai| hRdaya aura zrAmAzayika dvAra (krama medA) ko zakti pradAna karatI, ciMtA evaM udAsInatA ko nivAraNa karatI, qhafaqAna sarda ko naSTa karatI, 'bicchU kA z2ahara utAratI aura hara prakAra ke zItala viSoM ko guNakArI hai / yaha zarIra meM khUba garamI paidA karatI hai| qha0 zra0 / ha - [ 0 ] pissU / qajha - [ zra0 ] ( 1 ) kute kA pezAba / zvAnamUtra / (2) pyAja kA bIja / (3) masAlA ! qajiha. yya:- [a0] A~kha kA aMgUrI paradA / upatArA / i. natriyyaH ( 0 ) / kavikI, sI - [ vara0 ] garjana se !
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1414 kaJca-saMjJA puM0 [saM0] kc| zIzA / aura mocarasa pratyeka kA cUrNa 2-2 to. milAyeM / [ma.] gA~jA / ThaMDA hone para isameM eka pAva zahada milAdeM / basa kaJcaTa, kAbAr3a-saMjJA pu0 [saM0 pu0, krI0] (1) "kaJcaTAvaleha" taiyAra hai / ise doSa, bala evaM gajapipalI / gajapIpara / bar3I popara |vai0 nighaH / kAla vikAra mAtrA ke anusAra upayoga (2) eka prakAra kA prasiddha jalaja zAka / jala karane se yaha avaleha, atisAra, grahaNI, amlapitta caulAI / jala taradulIya / 20 mA0 / ca0 d0| udararoga, koSThaja vikAra, zUla aura aruci kA si. yo0 knycttaadi| bhA0 ma. 1 bha0 a0 sA. nivAraNa karatA hai / ca0 da0 / sA0 ko| ci0| jajacaulAI vA kaJcara ke saMkRta paryA0- kaJca-sahA pu0 [saM0 pu.] eka prakAra kA kabaTa / jalabhUH, lAlo, lAgalo (za0), zAradI, toya- ____ choTe pattoM kA kaJcaTa shaak| pippalI, zakulAinI (20), jala-ta DulAyaM / | kaJcar3a-saM / / pu0 [saM0 pu.] kaJcaTa kA eka bheda / guNa-yaha dhAraka, kaphakAraka, zItala, ramapitta paryA-kanvaraH, kAcaH, cakramaI, ambUpaH nAzaka aura halakA hai| rAja0 / yaha vAtanAzaka | (sh)| aura kaDuzrA hai| bhA0 pU0 1 bha0 zA0 v0| kazcana-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra kA kacavi0 de0 "caulaaii"| (3) mhaaraassttrii|mraatthii| ___ nAra / rakakAMcana / vai0 nigha0 / mareThI / ke. de. ni0| ni. shi.| kaJcAra-saMjJA:pu0 [saM0 pu.] sUraja / sUrya / kaJcaTapatraka-saMjJA puM. [saM0 ko0] jala caulAI ko | kAzcaka-saMjJA puM. [saM0 zrI.] kAjika / kaaNjii| pattI / kaJcaTacchada / rasa0 ra0 grahaNI kapATa rs| a0 TI0 bha0 / kaJcaTa pallava-saMjJA puM0 [saM0 pu.] jlcaulaaii| kazcikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1)veNuzAkhA / ... kaJcaTa | si0 yo0 graha0 ci0 jmbyaadi| kanakho! kanaI / bA~sa ko DAla / za0 c0| kaJcaTAdi-saMjJA puM. [saM0 pu.] cakradatta meM eka payyA-kucikA, pRS gu: (0) / (2) .. kAr3hA jisakA vyavahAra atisAra meM hotA hai| choTA phor3A / kSudra sphoTa / kaMjiyArA. ni.. isameM par3anevAlI jalacaulAI zrAdi oSadhiyoM kI 20 / (3)soMcala namaka / pattI grahaNa karanI cAhiye / jaise, jalacaulAI kI kaccI-saMA strI. [saM0 strI.](1) kAlA jIrA / pattI, anAra kI pattI, jAmuna kI pattI, siMghAr3e (2) vaMzAkhA / bA~sa ko kanaI / kI pattI, sugaMdhavAlA, nAgaramothA aura soNtth| kaJca, kaJcaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] [strI0 kI] inako samabhAga lekara yathAvidhi kAr3hA prastuta kara | (1) kecuna / sarpa ko kA~calI / sarpasvak / he. sevana karane se gaMgA ke samAna vegavAn atisAra c0| (2) U~Ta / (3) stara / (Coat) a. kA bhI nAza hotA hai| ca0 da0 atisaar-ci0| shaa0| () colaka / jAmA | capakana / acakana / noTa-isameM upayuka auSadhiyA~ 2-2 to. (5) eka auSadha / me0 katrikaM / (6) vastra le Adha sera jala meM pAdAvazeSa jala rahane taka | mAtra / (7) colI | aNgiyaa| sIne para pahanA pakAne kA vidhAna hai| jAnevAlA kpdd'aa| kaJcaTAvaleha-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka avalehau- saMskRta paryA-colaH, kaJcalikA, kurbAsaka, padha jisakA upayoga grahaNI roga meM hotA hai| anggikaa| yoga tathA nimoNa-krama-kaJcaTa aura tAla- kanukazAka-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra kA mUlI pratyeka 1-1 sera ko 16 sera jala meM yahA~ zAka / eka prakAra kI sabjI kA paudhA / vaidyaka. taka pakAyeM, ki 4 sera jala zeSa raha jAya / phira nighaMTu meM ise vAtakAraka, grAhI, sudhAjanaka aura ise chAnakara eka sera cInI milA punaH pAka kreN|| kaphapittanAzaka likhA hai| jaba pakate pakate cauthAI raha jAya, taba usameM kaJcakA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) asagaMdha / varAhakrAntA, dhAtakopuSpa, pAThA, belagirI, popala, azvagaMdhA / (2) kaJca kazAka / vai0 niva0 / bhA~ga kI pattI, atIsa, javAkhAra, soMcala, rasAMjana kaJcakAlu-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) sarpa /
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________ ki sA~pa / ( 2 ) kAla sarpa / za0 ca0 / -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] jau / yava rA0 ni0 1625 va. 16 / kavI-saMjJA hrI0 [ saM . strI0 ] colI / a~giyA / (2) kSIrIza vRkSa / khIra khajUra / ra0 mA0 / 20 sA0 saM / tIra kaJcakI / rasa0 20 vi bhallAtake, mahAbhallAtaka gur3e / ( 3 ) zarapukhA / saraphoMkA | ( 4 ) kaJca uka zAka / ( 5 ) eka zradhi / me0 / saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 kaJca ukin ] ( 1 ) chilake vAlA anna, jaise--au, canA, dhAna ityAdi / ( 2 ) sA~pa / sarpa / rA0 ni0 va0 19 / ( 3 ) joGgaka vRkSa | agara | me0 nacatuSkaM / ( 4 ) ukta nAma kA eka prakAra kA ghor3A / dovAnvita ghor3A / lakSaNa - " skandhe vakSasi bAhoraca aMdeze tathaiva ca / anyavarNo bhavedvAjI vakcukI saH prakItitaH / " I ja0 da0 3 zra0 / jisa ghor3e kA kaMdhA sInA aura bAhu deza anya varNa kA hotA hai use vidvAn "kaMcukI" kahate haiM / (5) zratA / yatra / jau / dhAnya rAja / dhanva ni0 / [ marA ] asagaMdha / azvagaMdhA / kabuli -saMjJA strI saM. strI0 ] aMgarakSiNI / kA~culI / he0 ca0 nAnA0 (2) colI / - saMjJA puM0 [saM0 puM0 (1) sira ke bAla / kerA | me0 jadvikaM ( 2 ) brahmA | saMjJA puM0 [sa0ka0 ] ( 1 ) kamala / padma | (2) zramRta | vai0 nigha / kaJja -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] eka pakSI / mainA / za0 ca0 / madanapachI / kaJjana, kaJjala-saMjJA pu N0 [saM0pu0 (1) mainA nAma kI cir3iyA | kaJjaka / za0 ca0 / (2) kandarpa | kAmadeva | vana-bIra-saMjJA puM0 1. amUla - saMjJA pu N0 [saM0 vI0 ] kamalakanda | bhIMDa | kamala kI jar3a vai0 nigha0 / baM0 ] mRdu-nirviSA / *Jjayoni - saMjJA strI0 [saM0 pu0 ] zAlUka | bhasauM / kamalakanda | za0 ca0 / kaJjara - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) hAthI / gaja / (2) zira ke bAla / keza / kaTa ilipI saMjJA strI0 [ saM strI0 ] ( 1 ) dhAtakI / (2) pATalA | pAdala / ( 3 ) udara / peTa me0 ratrika0 / kaJjalatA - saMjJA strI0 [saM0 bI0 ] eka bela / ( Asclepias Odoratissima) kaJjalikA - saMjJA strI0 [saM0 khI0 ] zraMgarakSiNI / kA~culI | colI / he0ca0 / kaJjAra-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) jaThara / uddarAni / ( 2 1. gaja / hAthI | me0 ratrikaM / (3) sUrya / (4) brahmA / (5) morapakSI / mayUra / (6) vyaJjana / ( 7 ) agastyamuni / kaJjaka - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kA~jI / kAJjika / zra0 TI0 bha0 / kaJjakA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] bhAraMgI / bhArgI / brAhmaNayaSTikA / za0 ra0 / kaJjI -saMjJA strI0 [saM0 = karaMjI ] DhiThoharI / kaJju -[ mala0 ] bha~garA | bhRGgarAja | kaTa-saM hA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) hAthI kA gaNDa sthala / hAthI kI kanapaTI / (2) kiliaka / daramA | caTAI / (3) gaNDasthala / ( 4 ) khasa, sarakaMDA ghisa | tRNa ghAsa phUsa / ( 5 ) of pradeza | kamara / ( 6 ) zava / lAza (7) narakaTa vA nara nAma kI ghAsa / nl| (8) samaya / avasara | vana / ( 9 ) zroradhi bizeSa | eka jar3I bUTI / ( 10 zara nAmaka thaa| ( 11 ) kaTi ke pArzva kA sthAna / ( 12 ) tRNa rajju / saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] ( 1 ) azva kI cAlana ke lie racita bhUni / ghur3adaur3akA maidAna | ( 2 ) parAga / phUla kI dhuut| isa artha meM yaha zabda samAsAMta meM zrAtA hai / vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) atizaya / bahuta / ( 2 ) umra | utkaTa | - [ 0 ] kalaGgItaka / suramainila | Indigofera argantea, Linn. kaTa-ili. mavam - [ tA0 ] mAkar3a limbU / mataMganAra (ma0 ) / atalantia monophylla, Corr. kaTa lipI - [ tA] mahuA / madhUka /
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________ illupI kalpI - [ro ] deza mahuA / kaTaelu-micchaI - [ tA0 ] jaMgalI jaMbhIrI / kaTaka-saMjJA pu N0 [ sa0 pu N0, klI0 ] ( 1 ) sAmudra lavaNa | sAmudrika namaka / samudranona / saMghava latraNa | ratnA0 / ( 2) hAthI ke dAMtoM para pItala ke car3e hue baMda vA sAma / se0 katrika / ( 3 ) parvata kA madhya bhAga | pahAr3a ke bIca kI jagaha / isakA saMskRta paryAya - nitaMtra aura mekhalA hai ( 4 ) nitaMba | cUtar3a / (5) parihArya / ( 6 ) rajju | rasso / DorI / 1 kaTakAla - [ kanA0] tidhArA sehu~r3a / sehuraNDa | snuhI / kaTakaTikA - saMjJA strI0 [hiM0 kaTakaTa ] eka prakAra kI bulabula / zItakAla meM yaha parvata se nIce samatala bhUmipara utara zrAtI aura vRkSa vA bhitti ke khokhale meM ghoMsale banAtI hai / kaTakaTerI - saMjJA strI0 [saM0 [strI0 ] dArUhaldI | kaTakaDalakkA - [ mala* ] qhatmI bheda | Country Mallow. 1926 kaTakamI - [ 0 ] nirmalI / kataka / kaTakambA - [ kanA0] piNDAra | karahATa / kaTakaraMja- saMjJA strI0 [hiM0 kATha+saM0 karaMja ] eka prakAra kA kaMjA / sAgaragolA / pUtikaraMja / kaTakalejA / de0 " karaMja ( 2 ) / kaTakalI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zralpAyuSI / | kuvAjI | kaTakalejA, kaTakalejI-saMjJA pu N0, strI0 [hiM0 kATha + kalejA ] kaTakaraMja / sAgaragolA / pUtikaraMja / kaTakAmato - [ko0] cinacinI (marA0 ) / kaTakArI-saMjJA strI0 de0 " kaMTakArI" / * kaTakAlikA -saMjJA strI0 de0 " kaMTakAlikA" / kaliGga - [ te0 ] mau zrAlu ( baM0 ) / madhvAlu / manAlU / kaTakI - saMjJA strI0 [ baM0 hiM0 ] kuTakI / kaTakomajaGga - [ saMthAla0 ] huracu (nepA0 ) / komala - [ tA0] vastrA / masaMdarI (baM0 ) / kaTakola - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] pIkadAna / niSThIvana pAtra / thUkane kA baratana / kaTakhadira- saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) kauzrA | kAka / ( 2 ) siyAra / gIdar3a | zRgAla | me0 | kaTakhAdaka-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) kAcalavaNa / kAciyAnona / ( 2 ) kAcakalasa / zIze kA ghar3A / ( 3 ) kA | balipuSTa / ( 4 ) siyAra / gIdar3a / jambuka | me0 kapaJcaka / vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) bhadhyAbhacya kA vicAra na karanevAlA / sarvabhakSI / (2) zavabhakSaka / mukha kaTagUlara, kATagUlara-saMjJA pu N0 [hiM0 kATha+gUlara ] kaThUmara / kAkodumbarikA / jaMgalI aMjIra / Ficus His pida, Linn.) kaTaGkaTa - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) agni / zrAga / (2) dAruharidrA / dArahaldI / bhaiSa0 mu0 ro0 bRhat khadiravaTI / ( 3 ) svarNa / sonA / 'kaTaGkaTA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] Acchuka vRkSa / zrAla kA per3a | dravyAbhiH / paryAya - mahAbhadrA, pItabhadrA, pItadAru, vidArikA / kaTakaTI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] dAruhaladI dArUharidrA | vai0 nigha0 / kaTaGkaTerI - saMjJA strI0 [saM0 strI * ] ( 1 ) dAruhaldI | dAruharidrA / pa0 mu0 / ( 2 ) haldI / haridrA / trikA0 / kaTajIrA - saMjJA pu N0 [saM0 kaNajIraka ] kAlA jIrA / syAha jIrA / kRSNajIraka / kaTacUra- [ da0 ] kacUra | kaTar3A-saMjJA pu N0 [saM0 kaTAra ] bhaiMsa kA pa~r3avA yA nara baccA / kaDU vATTa - [ mala0 ] gvArapAThA | kaTarI - [aro ] sorana / saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) gaja / hAthI / kaTatellu -[ tA0 ] kAlA tila / 0 0 / ( 2 ) parvata / saMjJA strI0 [saM0 [strI0 ] lAla mirca / kaTakumbalA - [ kanA0 ] piNDAra | kaTakele - [ madarAsa ] madhvAlu | manAlU | Diosco rea aculeata, Linn. kaTana - saMjJA puM0 [?] sapheda seMbhala / zveta zAlmalI / kaTanAsa - saMjJA pu N0 [deza0 ] nIlakaMTha | lIlAgaDAMsa / kaTanIma - saMjJA pu N0 [hiM0 kATha + nIma ] surabhinin / kar3hI nIma / mIThA nIma | Murraya Koenigii, Spreng.
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTanUsa pAuDara 1627 ..: kaTabhI kaTanUsa pAuDara-saMjJA puM0 [aM* Kutnow,s patte kucha golAI lie lambe hote haiM aura ___powder ] eka cUrNauSadha vizeSa / phala aMDakharabUje ke samAna choTe hote haiM / kaTapaJcaka-saMjJA pu0 [saM0 kI ] ghur3adaur3a phUla sapheda kiMcit durgandha yukta hotA hai| isameM ke liye ina pA~ca prakAra ko bhUmiyoM kA samAhAra / cAra paMkhar3iyA~ hotI haiN| isakI chAla halake bhUre maraDalAkAra, caturasra, gomUtrAkAra, arddhacandrAkAra raMga kI hotI hai| yaha bhAratavarSa, lakA, malAyA aura nAgapAzAkAra | nakula ne likhA hai prAyadvIpa aura zyAma meM utpanna hotI hai| "dhanuraSTAdaze yojyaM vAjinAM maNDalaM kramAt / paryAya-kaTabhI, nAbhikA, zauNDI, pATalI, saMkocayejjavaM yAvadyAvatkaTapaJcakam / tadUrddha kiNihI, madhureNuH, kSudrazAmA, kaiDaryaH, zyAmalA maNDalI yAjyA gomUtrA tadanantaram / Rju- (svAdupuSpa, kaTambhara, kiNihI, bhadrendrANI) rA0 ghamasu vartI ca gomUtrA savve kammasu / yujya- ni0 va0 |-sN0 / harimala, karabhI, kaTabhI mAnA na dRzyante prAyazo hi vicakSaNa / -hi / ja.da. 7 a0| zveta kaTabhI-sitakaTabhI, zveta kiNihI, kaTapADarI-saMjJA strI0 [ saM0 kASThapATalA] eka girikarNikA, zirISapatrA, kAlindI, zatapAdI, prakAra kA pATalA / pADhara / pADhala / adhakapArI / viSanikA, mahAzvetA, mahAzauNDI, mahAkaTabhI kaTapUna-[ kanA0 ] kela pUne / -saM0 / raa0ni0v06| kaTaporA-saMjJA puM0 [1] eka prakAra kI puurii| noTa-kRSNa aura zveta bheda se kaTabhI do kaTappA-[ mala.] jagalI bAdAma / | prakAra kI hotI hai| inameM se zveta ke mahA aura hrasva kaTaprotha-saMjJA pu0 [saM0 pu.] cUtar3a / nitamba / ___ ye do upabheda aura hote haiN| sphica / (2) kaTi / kamara / za0. ciH / guNadharma kaTaphala-saMjJA pu0 de0 "kaTa phl"| kaTabhI bhavetkaTUSNA gulmvissaadhmaanshuuldossghnii| kaTaphiTa-siri0 ] pArasIka ymaanii| ajavAyana | vAtakaphAjIrNarujAzamanI zvetAca tatraguNayuktA // khuraasaanii| (rA0ni0 va06). kaTabera-saMjJA pu. [hiM0 kATha+bera ] (1) sItA kaTabhI (kRSNa)-caraparI, garama tathA gulma, bera / (kakora ) de0 kakora / viSa, prAdhmAna, zUla, vAta, kapha aura ajIrNaroga. kaTabela-saMjJA pu0 [hiM0 kaThabela ] kaitha / kpitth| ko dUra karatI hai / zveta kaTabhI bhI isI ke samAna kaTabela kI goMda-saMjJA strI0 [hiM0] kaitha kI goNd| guNavAlo hai| kapittha niryAsa / kaTabhI tu pramehArtho nADIvraNa viSakRmIn / kaTabhaGga-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) hAtha se hantyuSNA kaphakuSThaghnI kaTUrUkSA ca kiirtitaa|| anAja ke kATane kI kriyA yA bhAva / lunanA / tatphalaM tuvaraM jJeyaM vizeSAtkaphazukrajit / bhA0 hArA0 / (2) soMTha / zuTI / trikaa| ___ kaTabhI-prameha, bavAsIra, nADIvraNa ( nAsUra), kaTabhi, kaTamI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) viSa, kRmi, kapha aura kor3ha ko naSTa karatI hai| kaNTaka zirISa / kA~TA sirasa / ratnA / (2) yaha garama, caraparI aura rUkhI hai| isakA phalalatA sirasa / latA zirISa / vallIzirISa / kaselA hai aura vizeSataH kapha tathA zukranAzaka hai| 50 mu0| (3) laghu jyotiSmatI latA / choTI kaTabhI kaTukA coSNA tuvraatiktkaamtaa| mAlaka~ganI / rA0ni0 va0 3, 23 / vai0 nigha0 nADIvraNaM raktaruja pramehazca vissNkRmiin||| 2 bha0 unmA0 ci0 nizAdighRta / (4) musalI / zvetakuSThaM kaphaJcaiva tridoSaJca brnnntthaa| mughalI / rA0ni0 va0 23 / (5)aparAjitA / zirorogamajIrNazca nAzayediti kIrtitA // koyala / apa0 ci0 smRti sAgara rasa / (6) phalazcAsyA dhAtuvRddhikaraM kaphavarddhakaJca / azva kSuraka / (.) grdbhii| (8) eka prakAra niryAso'syA guruvRSyo valyovAvinAzanaH // kA vRkSa jo majhole AkAra kA hotA hai / isake kaTabhI ( mahAzveta)-caraparI, kaselI, kar3avI
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamI tela * kaTariyA I aura garama hai tathA nADIvraNa (nAsUra ) ranavikAra kaTamovA-gar3havAla ] vakalavA / movaa| prameha, viSa, kRmi, sapheda koda, kapha, tridoSa, kaTampama-[ da0, madarAsa, tA. ] eka prakAra kA prasiddha vraNa, zira ke roga aura ajINaM-inakA nArA paudhA / (Sisgas *eckia orientalis, karatI hai| isakA phala dhAtuvarddhaka evaM kaphavardhaka Linn.) kaTampU ( taa0)| hokiena, kAra kAu hai aura isakA niryAsa guru , vRSya, valya tathA ___ (ciin)| likurA / (gddh')| vAyunAzaka hai| kaTampU-[tA ] eka jhAr3I jo 1 se 3 phuTa U~cI kSudrA ca kaTabhI coSNA kaTukA kuSThahA matA / pAra bahuta zAkhadAra hotI hai| isakI pattiyA~ kaphahA raktadApanI medArogaharaH pg| sammukhavI, caulAi lie trikoNAkAra vA aMDAnADIvraNaM viSaM mehaM kRma caiva vi zirat / kAra hotI haiN| phUla pIle raMga ke hote haiN| kaTakaTabha vat phalaiguNA jnyeyaaH............|| mpama, hI kiena, kAu-kAu (ciin)|(Sieg. (vai0 nigha0) | esbeckia orientalis, Linn.) kaTabhI (hasva)-caraparI, garama, kuThaga- | kaTambarA-sajJA strI0 [saM0 strI ] kuTakI / kaTambharA / nAzaka, kaphanAzaka, ravikAra ko dUra karanevAlI, de0 'kttmbhraa"| medaroganAzaka tathA nADovraNa ( nAsUra ) viSa, kaTambala-[hiM0] pirnii| prameha aura kRmi inako naSTa karatI hai| isake kaTambI- bamba0 ] kokama / phala guNa meM kaTabhI kI taraha hote haiM / paTambhara-saMza pu. [saM* pu.] (!) bharalu / kaTabhI taila-saMjJA puM0 [saM0 krI.] eka sAdhita sonApAThA | zyoNAka vRkSa / rA.ni. va.. teliipdh| yoga-kaTabhI, nIma(kAyana sonApAThA, ! (2) kaTabhI nAmaka vRkSa / krmii|.niss| aura mIThe sahijana kI chAla ke kAtha aura go (3) bhadraparNI / mUtra se siddha saila madana karane se apasmAra kaTambha(mba) rA, kaTumbharA-saMjJA strI0 [saM0 sI0] (miragI) naSTa hotA hai / yo0 20 apasmAra ci. (1) / kuTakI / kaTukI / me* 20 mA0 / mA. pU0 1 bha* gu0 v.| (2) gaMdhara saarinnii| kaTabhItvak sajJA strI. [sa. strI.] kaTabhI vRkSa kI pasarana / (3) dantI kA paudhA / (4) goha / chAla | kaTabhI valkala / ca0 da0 unmA0 ciH| godhA / (1) badhU / haaraa0| (6) bharalu / kaTamTa-saMjJA puM. [?] eka bUTI ko prAyaH bagIcoM meM hotI hai / usa rogI ko jise kai pAtI ho, eka sonApAThA | zyoNAka vRkSa / bhA0 pU0 1 bh.| ane| (7) hathinI / kariNI / (8) kala. do bAra isakA svarasa pilAne se lAbha hotA hai; vikA / (1) mUrvA / curanahAra / (10) punakiMtu usameM tIna kAlI mirca bhI milA leveN| navA / me0 racatuSka / (11)rAjabalA / amaH / isake rasa meM sIse ko kharala karane se sIsA mara jAtA hai| makkhana meM dene se sUz2Aka zukrameha, mahAbalA / sahadeI / rA. ni004 / kaTayAlu- tA0 ] mAkhura (m0)| zukratArakhya, zIghrapatana aura hRdayauSa pArAma hotA hai| (kha0 a0)| kaTara-saMjJA strI0 [saM0 kaTa-narakaTa vA ghAsa phUsa] kaTala imbula-[siM0] semala / shaalmlii| eka prakAra kI ghAsa jise palavAna bhI kahate haiN| kaTamA-[ tA0] piyAra / acAra / piyAla / kaTaranA-saMjJA puM. [deza.] eka prakAra kI machalI / kaTamAa-[tA0] ambaadd'aa| kaTa lI, kaTarAlI-[ tA0] eka prakAra kA suhAvanA kaTamAnaka-[ mala] jaMgalI reN| per3a, jo bhAratavarSake samudrataToM,sundarabana aura laMkA kaTamAlinI-saMjJA strI0 [saM0 sI0] madirA / shraab| Adi sthAnoM meM hotA hai| pADalam (ml0)| dabUra, dhkur-(bN0)| phA.iM02 bh0| kaTa( kATa) moragaM-[ tA0] aDavI mUnaga (te.)| kaTarA-saMjJA puM. [1] r3avA / bhaiMsa kA nara baccA / (Ormocarpum sennoides D.C.) kaTariyA-saMjJA puM. [ deza0] eka prakAra kA dhAna, phA0.iM. 1 bh.| jo aAsAma meM bahutAyata se hotA hai| za. c.|
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTarI 1926 phaTasaraiyA / kaTarI-saMjJA strI. [deza.] dhAna kI phasala kA eka | latA / nATA (bN0)| hArA0 / (2) auSadhi rog| bizeSa / saMjJA strI0 [ bamba0] nirgunnddii| samhAlU / kaTasaraiyA-saMjJA strI0 [saM0 kaTasArikA ] aDUse myodd'ii| kI taraha kA eka kA~TedAra paudhA ji.sameM pIle, saMjJA strI0 [saM0 kaTa-narakaTa ] kisI nadI ke lAla, nIle aura safeda kaI raMga ke phUla lagate kinAre kI nIcI aura daladala bhUmi / haiN| kaTasaraiyA kAtika meM phUlatI hai| kaTare-iriki-[siMgA0] tAlamakhAnA / kokilAkSa / ___ kaTasaraiyA ke sAmAnya paryA-kaTasArikA, kaTaraina-[paM0] gidar3a drAka / drAGgI / jhiNTI, jhiNTikA, jhiNTirITikA, almAnaH,kaNTa kaTala-[aAsAma ] zarIphA / sotAphala / kuruNTaH kaNTakuraNTaH,sahacaraH, sahAcaraH, saurIyakaH, kaTala TaiGgA-[ mala0 ] dariyAI nAriyala / saireyakaH, saireyaH, kuruNTikA, kuruNTI, mahAsahAkaTalatA-baM0] dupahariyA / baMdhUka puSpa / saM0 / kaTasaraiyA, kaTasaraiyA, piyAvAsA, piyAkaTalatIge-[te. ] pAtAla grudd'ii| chireTA / jala bA~sA, jhinnttii-hiN0| jhAMTI gAcha, kulajhAMTI, jamanI jhiTi-baM0 / karoNTa, koraNTa, zrAboli-marA0 / kaTalAkaTu togarI-[kA0] arahara / kA~TA aselIyo-J0 / goTe-kanA0 / paiTI kaTalATI (tI)-[ mala.] apAmArga / circittaa| ( pIta tusspiiy)-koN| goreNDu-tai0 / girilaTajIrA / ciciddh'ii| tild-siN0| Barleria kaTalA vaNakku-[ mala0] jaGgalI jamAlagoTA / / noTa-upayukta saMjJAoM meM phUla ke varNakA kaTaletI-[ te0 ] jamatI / chirahaTA / pAtAla grudd'| vAcaka zabda jor3a dene se tat tatpuSpIya jhiNTI . pharIda buuttii| . vA kaTasaraiye kA bodha hotA hai| alaga alaga raMga kaTale tIge-[te.] jamatI / chirahaTA / pharIda buuttii| ke phUloM ke bheda se kaTasaraiyA vividha prakAra kI kaTallI-kallI-kaI-[tA0] ajJAta / hotI hai| kaTava jATe-[ tA. ] lakSmaNA / dhanvantarIya nighaNTu meM likhA hai, "saireyakaH kaTavA-saMjJA puM0 [hiM0 kAMTA ] eka prakAra kI choTI sahacaraH saireyazca sahAcaraH / poto rakko'tha nIlazca machalI jisake galaphar3oM ke pAsa kAMTe hote haiN| kusumaistaM vibhAvayet / potaH kuraraTako zeyo raktaH [aphagA0] kAkAdanI / kabara (10) / kurabakaH smRtH|" ukta varNana se yaha jJAta nahIM (Gapparis Spinosa, Linn.) hotA ki 'saireyaka' zabda se kisa raMga kI phUla kaTaviza-[baM0] bacchanAga / vatsanAbha / vAlI kaTasaraiyA abhipreta hai aura nIle raMga kI kaTavela-ma0 ] vizAlA / visslmbhii| mahA indrA- phUla vAlI kaTasaraye kI vizeSa saMjJA kyA hai| yaNa / bar3A inArUna / __ bhAvamizra kahate haiM, "saireyakaH zvetapuSpaH', (Cucumis Trigonus, Roxb.) narahari likhate haiM-"nIlapuSpA tu sA dAsI", kaTavyaJjanI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 1 kuTakI / sutarAM dhanvantari ke matase jhieTikA (kaTasaraiyA) ni0 shi0| cAra prakAra kI huI, zvetapuSpa,pItapuSpa, raktapuSpa, kaTavaoNsI-saMjJA pu0 [hiM0 kATha + vA~sa, vA koTa + nIlapuSpa / inakA nAma yathAkrama saireyaka, kuraNTaka, bA~sa] eka prakAra kA bA~sa jo prAyaH Thosa aura kurabaka evaM dAsI / narahari ke mata se puSpavarNa ka~TIlA hotA hai / aura jisakI gA~The bahuta samIpa bheda se jhiNTikA chaH prakAra kI hotI hai / yathAsamIpa hotI haiM, yaha sIdhA nahIM bar3hatA aura ghanA rakapuSpa, raktAlmAnapuSpa, pItapuSpa, pItAlmAnapuSpa, jamatA hai / ise grAma ke cAroM tarapha lagA dete haiM / nIlapuSpa, nIlAlmAnapuSpa, inakA nAma kramazaH yahapIlA nahIM hotaa| raktasahAkhya, kurabaka, kiGkirAta,kuraNTaka,dAsI aura kaTa zarkarA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) gAGgeSThI | chAdana hai| narahari ne zvetapuppIya jhiNTikA kA 25 phA.
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTasaraiyA 1930 kaTasaraiyA ullekha nahIM kiyA hai| narahari ne phUla ke malina jaMgala evaM dhIrAna sthAnoM meM yatratatra dekhane meM evaM ujjvala raMgake vicArase jhiNTikA kA nAmabheda pAte haiN| isakA paudhA prAyaH do hAtha se adhika svIkAra kiyA hai / khyAtanAmA arvAcIna udbhid U~cA (2-3 phuTa vA adhikAdhika 4 phuTa) vettA rAksavarga ne bhI nIla evaM ujjvala nIla nahIM hotA / kAMDa vA tanA ThiMganA, gola, kaThina, puSpa bheda se do prakAra kI jhiNTI kA prathaka jhADadAra (Herbaceous) aura sIdhA hotA ullekha kiyA hai / unake mata se nIle phUla vAlI hai / yaha bahuzAkhI hotI hai / zAkhAe~ jar3a se kA nAma bAraleriyA soruliyA Balleria nikalatI haiM aura sammukhavartI, gola, masUNa, aura Caerulea evaM ujjvala nIle phUlavAlI sodhI hotI haiM / pattI prArambha meM choTI lambI evaM kA nAma bA0 kriSTeTA B.Cristata hai / maiMne nokadAra hotI hai / jyoM jyoM paudhA bar3hatA jAtA ukta donoM kI saMskRta saMjJA 'dAsI' likhI hai| hai / isakI pattI bhI laMbAI caur3AI meM bar3hatI kintu narahari ke mata se bA0 sIruliyA B. jAtI hai / aMtataH yaha jAmuna kI pattI itanI bar3I Caerulea cchAdana aura bA0 kriSTeTA B. ho jAtI hai| pattiyA~ sammukhavartI, bhAlANDAkAra Cristata dAsI hai| nIle phUla vAlI kI laMbI, saru kiMcit,karkaza,anyonya laMdhita ( DebhA~ti malina ujjva puSpabheda se lAla Adi cussate) patravRta hasva, patraprAMta kiMcit phUla vAlI kaTasaraiyA bhI adhunA dekhane meM AtI taraGgAyita,sarvathA akhaMDita (Entire), nukIlI hai vA nahIM, rAksavarga ne isakA spaSTa ullekha (Mucronate), aura masRNa hotI haiM / pattI nahIM kiyA hai / kuraNTaka zabda pIta jhiNTikA aura zAkhA ke vIca patravRta ke sannikaTa eka hI bodhaka hote hue bhI, nighanTu evaM cikitsA graMtha kendra para zAkhA kI pratyeka granthi para cAra noka vizeSa meM nIla ranAdi jhieTikA ke artha meM bhI vAle sarala, kSINa tIcaNAma kaNTaka hote haiM / puSpa una zabda kA vyavahAra huA hai| kisI kisI dhRntazUnya (Sessile) patravRntasannidhAna-sthita yUnAnI graMtha meM likhA hai ki yaha bAdAvarda kA (Axillary), prAyaH ekAtika (SolitnAma hai, jo atyaMta bhramakAraka hai / bAdAvarda isase ary ) bar3e, suImAyala, pIle raMga ke hote haiM / sarvathA bhinna zroSadhi hai| khajAinul adaviyA meM puSpakAla-prAyaH sarva Rtu / phala (Capsule) aDUsA ke aMtargata jo yaha likhA hai ki pIle phUla ase kI taraha yavAkRti ke; gAvadumI hote haiM / ke aDUsA ko piyAbA~sa kahate haiM, yaha bhI pramAda pratyeka phala meM do-do bIja alaga-alaga koSoM meM pUrNa evaM hAsyAspada hai / kyoMki isI graMtha meM tathA hote haiN| jar3a kASThIya (Woody) evaM bahuanya mahajana vAlIpha zarIphI zrAdi pAravya evaM varSIya hotI hai, jisameM asaMkhya pAzvika upamUla pArasyabhASAke graMthoM meM piyAbA~sako pIlI kaTasaraiyA hote haiN| likhA hai| unake varNana par3hane se bhI yahI bAta paryAya-kuraNTakaH (dha0ni0), kiGkirAtaH, niSpanna hotI hai / astu,piyAbA~sA kaTasaraiyA hI hai pItAmlAnaH, kuraNTakaH, kanakaH. pItakuravaH.sapIta:. aura yadyapi yaha tathA aDUsA vA bA~sA eka hI varga pItakusumaH, kuNTaH ( kaNTaH); kuraNTaH (kuraTaH), kI vanaspati haiM, tathApi ye eka dUsare se sarvathA jhiNTI; vanyA, sahacarI, pItA (rA0ni0), bhinna haiN| Age inameM se pratyeka ke vistRta paricaya, kuraNTaka, kiGkirAtaH, hemagauraH, pItakaH, pItabhadrakA paryAya evaM guNa-prayoga Adi pRthak pRthak diye (bhA0),pItajhiTI,pItAmlAnaH,AmlAnikaH,mAmlAjAte haiN| 'dAnaH, kuruNTaH,kuruNTakaH,sahacaraH,sahacarA,kurueTakA, vizeSa prakAra kI kaTasaraiye ke pItakuravakaH-saM0 / pIlIkaTasaraiyA, pIlA piyAvarNana-paryAyAdi bA~sA, kaTasaraiyA, jhiMTI-hiM0 / lAla phUla ke 1-pIle phUla kI kaTasaraiyA-aDUse kI | kolase-da0 / pItapuSpa jhA~TI gAcha, pItajhA~TI, taraha kI eka tupa jAti kI vanaspati, jisake kSupa kaaNttaajhaaNttii-bN0| vArleriyA prAyonAyaTIz2a
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTasaraiyA 1631 kaTasaraiyA Barleria Prionitis, Linn-ato il yelo vAraleriyA Yellow Barilerta,thaoNrnI | bArleriyA Tharny Barleria-aN*| zemmUli elakheya, varamulli-tA0 / mUlagovidaM, mUli (mUla.) goraMTA, koMr3a gaugu-te. / hovaNada goraTe, goraTI; mullu goraMTa, gortiige-knaa| pIvalA goraTA (korAMTa, koraMTA, koreTA )-marA0 / kAlasuda, korahaMTI,vajradaMtI-bamba0 / kA~Ta zeliyo kA~TA seriyo-gu0 / vajradaMta-kacha |gorttii-ko / zemulli, koleTa-vittalA-mala0 / vAsaka-araMTodaur3i / kaTukaraMdu-siM0 / laMDUla-jAvA / vANapuSpa gaudd'| kaTasArikA vA ATarUSa varga (N. O. Acanthacee ) utpatti sthAna-uSNakaTibaMdhasthita samagra bhAratavarSa himAlaya se laMkA paryanta / baMbaI, madarAsa, laMkA, AsAma, silahaTa Adi sthAnoM meM isake tupa bahutAyata se pAye jAte haiN| rAsAyanika saMghaTTana-isameM bar3I mAtrA meM laghu peTroliyam Ithara meM bileya eka udAsIna evaM amlarAma pAyA jAtA hai| koI kSArIya sAra nahIM pAyA gyaa| auSadhArtha vyavahAra-samagra-tupa, vizeSataH patra evaM mUla / auSadha-nirmANa-kalka, patra-kAtha,cUrNa aura auSadhIya tailaadi| __ guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusArakuraNTako himastikta: zophatRSNAvidAhanut / kezyo vRSyo'tha valyazca tridoSa zamano mtH|| (dha0ni0) kaTasaraiyA-zItala, kaDu I,vIrya varddhaka, valavarddhaka, tridoSa nAzaka aura kezoM ke liye hitakArI hotI hai tathA yaha sUjana, pyAsa aura vidAha ko dUra karatI hai| kiGkirAta: kaSAyoSNastiktazca kaphavAtajit / dIpanaH zophakaNDUtirakta tvagdoSanAzanaH / (rA0ni0) pIlI kaTasaraiyA-kaselI, kahuI, garama, dIpana aura kapha vAta nAzaka hai tathA yaha sUjana, khujalI, | rakta vikAra evaM tvacA ke rogoM ko nAza karatI hai| kiGkirAto himastiktaH kaSAyazca haredasau / kaphapitta pipAsAsra dAha zoSa vami kRmon / (bhA0 pU0 1 bha0) pIlI kaTasaraiyA-ThaMDhI, kaSailI, kaDuI hai aura yaha kapha, pitta, pyAsa, ranadoSa, dAha, zoSa, vamana aura kRmi roga ko dUra karatI hai| 'pItaH kuraNTaka'zcoSNastikta zcatuvaraH smRtH| agnidIptikaro vAtakapha kaNDUharaH smRtaH / zothaM raktavikArazca tvagdoSazcaiva nAzayet // (nighaNTu ratnAkara) pIle phUla kI kaTasaraiyA-garama, kar3avI, kaSelI agnidIpaka tathA vAta, kapha, kaNDU, sUjana, rakavikAra aura tvacA ke doSoM ko dUra karatI hai / vaidyakIya vyavahAra cakradatta-kaTasaraiyA ke pattoM ko ubAlakara usase kulle karane se hilate dA~ta majabUta ho jAte haiN| Arya auSadhi-isake pattoM kI rAkha ke ghI meM milAkara lagAne se sar3e huye kSata aura nahIM pakane vAle phor3e acche ho jAte haiN| rasa ratnAkara-saMdhyAkAla meM pIlI kaTasaraiyA kA kAr3hA karake sArI rAta par3A rahane dekara dUsare dina pilAne se athavA pIlI kaTasaraiyAkI jar3a ko cAbakara usakA rasa pAna karane se sUtikA roga ke saba prakAra ke upadraba zAMta hote haiN| isa kAr3he meM yadi thor3A sA pIpara kA cUrNa bhI milA diyA jAya to, vizeSa lAbhadAyaka ho jAtA hai / yUnAnI matAnusAra guNa doSaprakRti-dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa (matAMtara se sarda evaM tara ma0 mu0 vA garmatara) hai / phUla meM adhika uSNatA hotI hai / svAdatikta aura tiikssnn| hAnikatto-zItala prakRti ko / darpaghna-kAlI mirca evaM madhu / pratinidhi-kisI kisI sthala para gadaha puurnaa| pradhAna karma-mUtra pravartaka evaM prAcaiva prvtk|
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaiyA 1932 mAtrA - 4 mAze / guNa, karma, prayoga - svAda meM yaha kar3a uI evaM garama hotI hai / yaha apane prabhAva se kezya vA kezoM ko puSTa karatI aura unheM kAlA karatI hai / tathA yaha viSa, coTa, svagUrAga ( sukhavAdA ) evaM kor3ha ko dUra karatI hai / ( tA0 za0 ) yaha jvara evaM zvAsa ke roga ko naSTa karatI hai / zahada ke sAtha khAne se yaha nAsikA evaM mukha se rakka thAne ko rokatI hai / yaha mUtra evaM zrArttava kA pravartana karatA, kapha kA chedana karatA; kor3ha roga kA nAza karatA aura vedanA ko zAMta karatA, tathA kSudhA utpanna karatA hai / isake pIne se khujalI dUra hotI hai| isake kAr3he kA gaNDUSa dhAraNa karane se daMtazUla miTatA hai / isakI jar3a kAsa roga meM kAma zrAtI hai / (bu0 mu0 ma0 mu0 ) yaha bAloM ko bar3hAtI, aura unheM syAha karatI hai / yadi pArA khAne se muMha zrI jAve, to isakI jar3a aura patte sumA ke sAtha kathita kara kullI karane se upakAra hotA hai / yaha svagrAga ( sukhabAdA) ko lAbhakArI evaM viSoM kI nAzaka hai / yadi patra mUla sahita isake tupa ko chAMha meM sukhAkara pIsa chAnakara rakha leM aura usa cUrNa meM se pratidina prAtaH ko eka muTThI bhara phA~ka liyA kareM, to zvAsa roga evaM kaphaja kAsa zrArAma ho / sAr3he dasa mAze isakI jar3a pAnImeM pIsakara yadi strI dugdha ' ke sAtha sevana kare, to garbhavatI hojAya - yaha garbhadhAraka yoga hai / isakA laghu cupa jalAkara pAnI meM sAnakara canA pramANa kI vaTikAyeM banAkara rakhale / rAta ko gulakherU ke pAnI meM bhigo deM aura prAtaHkAla mala chAnakara usakA labAba nikAleM 1 isa labAba ke sAtha 1-2 golI sevana karane se purAnA se purAnA sUjAka jAtA rahatA hai| isake phUla zIghrapAkI hai tathA vAyu evaM kapha ko naSTa karate, sudhA ko vRddhi karate aura pitta utpanna karate haiM, granthakAra ke mata se isakA svAda tocNa, snigdha evaM madhura hotA haiM / isakI pattiyA~ malane se hAtha kAlA hojAtA hai / yaha zyAmatA niraMtara 2-3 dina taka rahatI hai / bA~seM (zrar3a se ) kI apekSA isameM adhika uSNatA hotI hai / ( 0 a0 ) kaTasaraiyA isakA kAr3hA vA cUrNa kaphaja kAsa evaM tara zvAsakRcchratA ko upakArI hai aura yaha zrArttava pravarttaka; zleSmA ko chedana karane vAlA evaM sudhA janaka hai / isake kAr3he kA gaNDUSa karane se daMtazUla miTatA hai| isakI jar3a vA chAla kA munakkA ke sAtha golI banAkara muMha meM rakhane se tara khAMsI zrArAma hotI ( ma0 i0 ) 1 navyamata / yaha khorI - bhiNTI Ipatti evaM kAya hai| bAlakoM ke kapha jvara evaM zragambhIra zotha ( Au asarca ) meM sevanIya hai| isakI pattI kA svarasa hAtha paira para mardana karane se hasta-padatala ke phaTane kI arthAt pAdadArI kI zaMkA dUra ho jAtI hai / sAmAnya kAraNa se athavA jaba masUr3he phUlakara pilapile ho gaye hoM / ( Spongy - gums) aura unase raka srAva hotA ho, taba saiMdhava lavaNa mizrita jhiSTI patra svarasaM kA kavala dhAraNa karAveM | sphoTaka evaM granthi-zodha para isakI jar3a kA pralepa karane se ve vilIna hote haiM, jhiTI ke kalka meM pakAyA huA tela kadakSata meM hitakArI hai / Ara0 ena0 khorI, dvi0 khaMDa, pR0 466 ainsalI - kahate haiM ki zizuoM ke kapholvaNa jvara meM isakI pattI kA svarasa jo ISat tika evaM amla hotA hai, dakSiNa bhArata ke hiMduoM kI sarva priya auSadhi hai / ve prAyaH isameM kiMcit madhu yA zarkarA tathA jala mizrita kara do ( Tablespoonfuls ) kI mAtrA dainika dina meM dobAra sevana karate haiM / maiTIriyA iMDikA, bha0 2, pR0 376 / DImaka - dezI loga varSA Rtu meM hAtha-paira para isakI pattiyoM kA svarasa mardana karate haiM, jisameM ve kar3e par3a jAya~, jisase ( hasta-padatala ) talavoM va hatheliyoM ke phaTane va phUlanekI zrAzaMkA miTa jAya / koMkaNa meM isako sUkhI chAla kUkara khA~sI ( Whooping cough) meM dI aura isakI tAjI chAla kA svarasa 2 tole kI mAtrA meM zragambhIra zotha ( Anasarca ) meM diyA jAtA hai| DAkTara biDo ( Dr. Bidie ) ke anusAra
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTasaraiyA 1633 kaTasaraiyA kaTasaraiyA dharmakAraka evaM kaphaniHsAraka hai |phaa0 iM03 bha0, pR. 44 / / DAkTara thAmpasana-yaha zizvatisAra evaM kapha ' (Cough ) meM upakArI hai| DA. sadhyavarTa-phiraMga janita vikAroM meM pari. vartakarUpa se isakA vyavahAra hotA hai| ___ sakhArAma arjuna-masUr3hoM kI puSTi ke liye evaM kRmi bhakSita (Caries) daMtazUla nivAraNArtha isakI kaSetI pattiyoM aura sAdhAraNa lavaNa kA daMtamaMjana banAte haiN| nAdakI-isakI pisI huI pattI vA patrasvarasa akarakare ke sAtha vA akelA zUlayukta daMtakoTara meM sthApita kiyA jAtA hai| i0 me0 me0 pR0 104 / jaMgalanI jar3I bUTI nAmaka gujarAtI graMtha ke racayitA ke anusAra pIlI kaTasaraiyA ke patte aura akarakarA ko sammilita pIsakara DAr3ha ke nIce rakhane se DAr3ha kA darda tatkAla dUra ho jAtA hai| isI prakAra se dA~toM se khUna giranA bhI isase baMda ho jAtA hai| coparA ke anusAra jukAma, khA~so aura sarvAMgINa zotha meM yaha guNakArI hai| (2) lAla phUla kI kaTasaraiyA-pItajhiNTIvat bheda kevala yaha hai ki isakA phUla lAla hotA hai| yaha sarvatra sulabha nahIM hai| pAya-rakrAmlAnaH, raksahAkhyaH ( rakasahA, rakasahaH) aparimlAnaH, rakkAmalAntakaH, rakaprasavaH, kurubakaH, rAmAliMganakAmaH, (-kAmukaH ), rAgaprasavaH, madhUtsavaH, prasavaH, subhagaH, bhasalAnandaH, (bhramarAnanda ) zoNo, kurabakanAmnI, kaNTakinI, zoNajhiNTikA, (rA0 ni.), kurabakaH, (dha0ni0), kuravakaH, pAThAMtara se kurubakaH (bhA0), rakkAmlAnakaH, ranakuruNTakaH, (vai0 nigha0 ), zoNa jhiNTI (ama0), rakAmlAnapuSpavRta, rakka puSpajhiNTI tupa, kuravaH, kuAvakaH (za020), kaNTa kuraeTaH (vai0 nigha0), raktapuSpa, ranajhieTI, rakajhiNTikA,-saM0 / lAla kaTasaraiyA, kaTasaraiyA -hiM0 / lAla jhA~TI, rakapuSpajhA~TIgAcha, raktajhA~TI, lAlajhA~TI-phuleragAcha-vaM0 / vANa jhAr3a-marA0 / vaNadagiDu-kanA0 / bAleriyA silieTA BarTeria ciliata, Roxb.-otol kaTasArikA vA ATarUSa varga (N. 0. Acanthaceae. ) ___guNa-dharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusArauSNaH kaTuHkurabako vAtAmayazophanAzanojvaranut AdhmAnazUla kAsazvAsAti prazamano vayaH / / . (rA. ni0 va010) lAla kaTasaraiyA-garama, caraparI aura raMga ko nikhAranevAlI ( varNya ) hai tathA vAyu ke roga, sUjana, jvara, zrAdhmAna, zUla roga, kAsa aura zvAsa inako upazamita karatI hai| 'rakta:kuraNTaka' stiktovaNyazcoSNaH kaTuH smRtaH zothaM jvaraM vAtarogaM karpha rktrujntthaa| pittamAdhmAnakaM zUlaM zvAsaM kAsaJcanAzayet / (nighaNTuratnAkaraH) lAla phUla ko kaTasaraiyA-kar3avI, varNa ko ujjvala karanevAlI, garama, caraparI, tathA sUjana, jvara, vAtaroga, kapha, ravikAra, pitta, prAdhmAna, zUla, zvAsa aura khA~so ko dUra karanevAlI hai| 3-sapheda phUla kI kaTasaraiyAparyA-sereyakaH, saireyaH, sahacaraH, sahAcaraH, (dha0 ni0) jhiNTikA, kaNTakurueTaH, saireyakaH, (rA0ni0) saireyakaH, sareyaH, zvetapuSpaH, kaTasArikA, sahacaraH, sahAcaraH, bhiMdI, (bhA0), sorIyakaH, sairIyaH, sairIyakaH, (ama0 ) zvetakuruNTakaH, (ve0 nigha0) saureyaH, saureyakaH, kaNTasArakA, sacaraH, sairyaH, sairyakaH, sahA (sa ). zveta jhiNTI, zukrajhiNTI, jhiNTI, jhiNTirITikA, mahAsahaH, mRdukaNTabANa, udyAnapAkI jhiNTikA, saM0 / sapheda kaTasaraiyA, kaTasareyA, hiM0 / jhAMTI gAcha, kulajhA~TI zvetajhAMTI, sAdAjhAMTI, -baM0 / jhiMTI-aAsAma / bAleriyA DAikoTomA Barleria Dicho toma, Roxb. -le0 / tarelu, caM0 (bA~sA syAha-bAjA0 ) gorpa jiba, kAlA vA~sa -u. pa.
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTasaraiyA 1634 kaTasarayA sU* / koilkA- udi0 / kAlA bA~sA -30 "athavAsairyakAnmUlaM sakSaudraM tnnddulaambunaa"| pa0 sU0 / (u038 pra0) __ ATarUSavarga nAdakarNI-zukraprameha meM isakI pattI ke rasa meM N. O. Acan thaceae. jIrA milAkara dete haiN| hAtha-paira kA (Carac. guNadharma tathA prayoga king & laceration ) rokane ke liye AyurvedIya matAnusAra varSA Rtu meM hAtha-paira para isako pattI kA rasa lagAyA jAtA hai / dAMtoM se khUna prAne para isake rasa jhiNTikAH kaTukAstiktA dantAmayazAnti meM zahada milAkara dete haiM / karNapradAha ( Olitis) dAzca zUladhanyaH / vAtakapha zophakAsa vagdoSa meM yaha rasa kAna meM bhI DAlA jAtA hai|vinaash kaarinnyH|| iM0 0 me0 pR0 103-4 / (rA0ni0 10 va0) (4) nole phUla kI kaTasaraiyA-isakA tupa sapheda kaTasaraiyA-caraparI, kar3avI aura vAta zveta jhiNTI kI apekSA kiMcit uccatara hotA hai| kapha nAzaka hai tathA yaha dantaroga, zUlaroga evaM zAkhA-bahu, sarala, karkaza, gola, graMthiyuka aura sUjana kAsa aura carma roga ko naSTa karatI hai| granthikA upari bhAga kiMcit sphIta / puSpadaNDa, saireyaka: kuSThadhAtAsa kaphakaNDUviSApahaH / patravRnta sannidhAna se evaM zAkhAgra se vakrabhAva meM vahigata hotA hai / vakra puSpadaNDa ke upari bhAga tiktoSNo madhuro dantyaH susnigdhaH kezaraJjanaH / / para arthAt kuNDa ke pRSTha para puSpa saniveSita hotA (bhA0) hai| puSa ke liye hI ise bagIcoM meM lagAte haiN| sapheda kaTasaraiyA tika, uSNa, madhura, dA~toM ko puSpakAla-zItaRtu, puSa nIlAmlAna / ujjvalahitakArI, susnigdha aura kezaraJjaka-bAloM ko nIla puSpIya miNTI kA phUla patra-kakSa meM lagatA raMgane vAlI hai tathA yaha kor3ha, vAta, (bAdI), hai, puSpa kA kuNDa kaNTakita aura patra romAnvita rudhira ke doSa, kapha, khujalI aura viSa inako naSTa hotA hai| karatI hai| paryAya-nIlapuSpA, dAso, nIlAmlAnaH, 'zvetakuraNTaka' stiktaH kezyaHsnigdholaghusmRtaH / cchAdanaH, valA, prArtagalA, nIlapuSpA, nIlajhiNTI kaMTuzcoSNo dantahito balIpalita nAzanaH / / nIla kuraNTaH, (kurueTakaH) nIlakusumA, bANaH, kuSThavAta raktadoSaM karpha kaNDU vissntthaa| bANA, kaNTArtagalA (rA0ni0) prArtagataH, nAzayehAruNazcaiva RSibhiH parikItitam // dAsI, (bhA0) bANapuSpaH,sahacaraH,sahacarA,sahacarI, (nighaNTu ratnAkaraH) nolapuSpaH,sairIyaH, sairIyakaH(pa0 bhu0) kaNTAIlatA kaNTArgalaH, bANI, nIlapuSpI, zairIyakaH, zaireyaka, sapheda phUla kI kaTasaraiyA-kar3avI, kezoM ko saireya-saM0 / kAlI kaTasaraiyA, kAlA (piyA) hitakArI, snigdha, madhura, caraparI, garama, dAMtoM ko vA~sA, kaTasaraiyA-hiM0 / nIla mA~TI-baM0 / kAlAhitajanaka, tathA valI (deha para jhurriyAM par3anA) koNTA-marAkA kariyagoTe-kanAbAleriyA palita (asamaya meM bAla pakanA) kor3ha, vAta, soruliyA Barleria Caerulea(nIlapuSpa, rakravikAra, kapha, kaNDU, viSa aura ghora vedanA ko cchAdana) vArleriyA kriSTeTA Barleria CriharanevAlI hai| stata, (ujjvala nIlapuSpa vA dAsI)bAleriyAvaidyaka meM sapheda kaTasaraiyA ke vyavahAra STrigosA Barleria Strigosa, Willd vAgbhaTa-cUhe ke viSa meM saireyaka mUla-cUhA | le / tadarelu (bAjArU nAma-vA~sA siyAha) kATane para sapheda kaTasaraiye kI jar3a pIsakara madhu paM0 |gorp-jiibh, kAlA bA~sa (bANa)u050 suu0| aura taNDuladhAvana milAkara piyeM / yathA- koilkaa-idi|
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTasaraiyA 1935 ArUSa varga ( N. O. Acan thaceae ) utpatti sthAna -- upoSNakaTibaMdhasthita bhArata, uttara pazcima himAlaya, sikima, khasiyA, madhya bhArata, nIlagiri tathA bhAratIya udyAna / guNadharma tathA prayoga zrAyurvedIya matAnusArazrartagalA kaTustiktA kaphamArutazUlanuta / kaNDUkuSTha vraNAnhanti zopha tvagdoSa nAzanI // ( rA0 ni0 10 va0 ) nIlI kaTasaraiyA - kar3avI evaM caraparI hai tathA kapha, vAta, zUla, kaNDU ( khAja ), koda, vraNa aura svagU doSa ko naSTa karatI aura sUjana utAratI hai| 'nIlaH kuraNTaka' stiktaH kaTurvAtakaphApahaH / zothakaNDU zUla kuSTha vratvagdoSanAzanaH // ( nighaNTu ratnAkara: ) nIle phUla kI kaTasaraiyA -- kar3avA, caraparI tathA vAta, kapha, sUjana, khujalI ( kaNDU ), zUla, koda, maNa aura svacA ke vikAroM ko dUra karatI hai, / nIlaTI tu kaTukA tiktA tvagdoSanAzinI / dantarogaM kaphaM zUlaM vAtaM zothaM ca nAzayet // kAle phUla kI kaTasaraiyA -- caraparI, kar3avI tathA tvagdoSa, dantaroga, kapha, zUla, vAta aura sUjana ko dUra karanevAlI hai / kAlI kaTasaraiyA ke vaidyakIya vyavahAra vAgbhaTa - vAtaja kSayaroga meM zrArttagala-nIlamiMTI ke kvAtha aura kalka dvArA siddha kiyA huA - ghRta kSayajit aura svaravarddhaka hai / yathA"sAdhitaM (ghRtaM ) kAsajit svayyaM siddhamArtagalena vA" ( ci0 5 0 ) cakradatta - ( 1 ) sidhmanAzArtha nIlamiTikA patra-svarasa - sidhma-kuSTha vizeSa ke prazamanArtha nIlI kaTasaraiyA kI pattI kA rasa gAtra para bhalI prakAra lepana kara Upara se kA~jI meM pise huye mUlI ke bIjoM kA pralepa kreN| yathA "nIla kuraNTakapatraM svara senAlipya gAtramativa kaTahala huzaH / limpenamUlaka vIjaiH piSTaistakreNa sidhma ( kuSTha - ci0 ) (2) dantacAlana arthAt dA~ta hilane para taMgaladala - nIlI kaTasaraiye kI pattI ke kAr3he se gaNDUSa karane se hilate huye dA~ta ( caladaMta ) sthira ho jAte haiM / yathA nAzAya / / " "Artta galadalakkAthagaNDUSo dantacAlanut" ( dantaroga - ci0 ) / navya mata vaiTa - isakA bIja sarpa daMza kA agada khyAla kiyA jAtA hai| zotha nivAraNArtha isakI pattI evaM jar3a kA upayoga hotA hai / kapha (Cough) meM isakA phAMTa diyA jAtA hai / iM0 me0 prA0 / kaTasArikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] jhiTI kA sAmAnya nAma | kaTasaraiyA / bhA0 pU0 1 bha0 / sirisa - [ zravadha ] dhobina / kaTasona -saMjJA pu N0 [deza0 kumA0 ] eka jhAr3InumA vRkSa jo pazcimIghATa, madhya, pUrvI aura uSNa himAlaba nepAla, sikima, varamA zrAdi sthAnoM meM hotA hai| zAkhAoM para pIlA royA~ aura choTe kAMTe hote haiM / phUla sapheda | phala gola / kaTasola / kaTasola - saMjJA pu N0 [deza0 ] de0 "kaTasona" bopema kA~TA - nepA0 Rubus-moluccanus, Linn. kaTahara - saMjJA pu N0 de0 ' kaTahala " / kaTaharA - saMjJA strI0 [deza0 ] eka prakAra kI choTI machalI jo uttarI bhArata aura AsAma kI nadiyoM meM pAI jAtI hai| kaTahariyA caMpA - saMjJA puM0 [hiM0 kaTahara + caMpA ] eka prakAra kA caMpA / madanamasta / kaTahala - saMjJA pu N0 [saM0 kaMTakiphala, hiM0 kATha + phala ] (1) vRkSa - ( uttarASAr3hA ) sa: ( phanasaH ) mahAsarjaH, phalinaH, phalavRtakaH, sthUlaH, kaNTaphalaH, mUlaphaladaH' apuSpaphaladaH pUtaphalaH, aGkamitaH ( rA0 ni0 11 va0 ), kaNTakiphalaH, kaNTAkAlaH, zrAzayaH, surajaphalaH, palasaH, phalasaH, campA kAluH, campA, koSaH, caMpAluH, rasAlaH, mRdaGgaphalaH, pAnasaH, panazaH (saH) paNazaH
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTahala 1936 - kaTahala (saH) kaNTAluphalavRkSa, ativRhatphala, panazaH, kaMTakiphalaH, panasaH, ativRhatphalaH (bhA0) kaNAzaH, mahAsajaH, phalitaH, phalavRkSakaH, sthUlaH, kaNTAphalaH, mUlaphaladaH, kaNTAluphala (vRkSaH) kaNTakamahAphala (vRtaH), kaNTakaphalaH, karaTakaphalA, kaNTaki (kI) phala:, karaTAphalaH, panasatAlikA, kaNTIphala, sthUlakaNTaphalaH-saM0 |ktthr, kaTahala, kaTara, kaMthala, kaThaila-hiM / phaNasa-da0, ko0, marA0 / kA~TAla gAcha-baM0 / cakkI-phrA0 / zrA kArpasa iMTegripholiyA Artocarpus integrifolia, Linn-le0 / iMDiyana jaika TrI Indian Jack tree-aM0 / jAkkora Jaquier-phrAM | iMDizcara brADa bAma Indischer broad baum-jara pillA,palacUtA0 | paNasa-te0, ut, udd'i| pns-te0| pilava, kaMDaki phala-mala halasina, haNasIna haNa-kanA0 / halasIna haNu-kA0 / paNasa, mAna phaNasa, phaNasa-gu0 phnns-mraa0aaphnns-bmb| pilaa-pj'.m-md| peiMganAI-bara0 / phnnsshrau| panaza varga (N. 0. Artocarpacea) utpatti-sthAna-kaTahala bhAratavarSa ke saba garama | bhAgoM meM lagAyA jAtA hai, tathA pUrvI aura pazcimI ghAToM kI pahAr3iyoM para evaM pUrva parvata para yaha zrApa se zrApa hotA hai / sahyAdri parvata ke sadA harid varNa vana meM kaTahala lagAyA aura prakRta avasthA meM bhI pAyA jAtA hai| vAnaspatika varNana-eka sadAbahAra ghanA vRhat vRkSa jisakI pattiyA~ aMDAkAra 4-5 aMgula laMbI, carmavat kar3I, moTI aura Upara kI ora zyAmatA liye huye hare raMga kI prakAzamAna evaM masRNa aura nIce rUkSa hotI haiN| nava pallavoM para kSudra evaM rukSa kuMtala rahate haiM / madhya pazukA isake adhaH pRSTha para prazasta jJAta hotI hai| usakI donoM ora cAra se sAta iMca taka 78 pArvIya zirAyeM nikalatI haiN| patroM ke nIce kA anubaMdha bar3A hotA hai| usakA caur3A aAdhAra pattoMse milA rahatA aura gira par3atA hai / isakA vRkSa 40-50 phuTa U~cA | hotA hai / isakA tanA choTA, khar3A aura moTA hotA hai / isakA arddhagolAkAra zikhara zyAma varNa ke pattoM se maMDita hotA hai / zAkhA vikaTAkAra phaloM ke bhAra se jhuka par3atI hai| zAkhAoM para maMDalAkAra utthita rekhAyeM dekha par3atI haiM / isameM bar3e-bar3e phala lagate haiM jinakI lambAI hAtha,Der3ha hAtha nakakI aura gherA bhI prAyaH itanA hI hotA hai / Upara kA chilakA bahuta moTA hotA hai jisa para bahuta se nukIle kaMgUre hote haiM / jisa kaTahalake chilake para ye kaMgare jitane adhika kaThina aura laMbe hoM,usake bhItara ye dAne utanA hI uttama aura bar3e nikalate haiM aura mIThA bhI hote haiN| phala ke bhItara bIca meM guThalI hotI hai jisake cAroM ora moTe moTe rezoM kI kathariyoM meM gUdedAra koe rahate haiN| koe pakane para bar3e mIThe hote haiN| koyoMke bhItara bahuta patalI jhilliyoM meM lipaTe huye bIja hote haiM, jo vRkkAkAra aura tailamaya hote haiM / phala mAgha phAguna meM lagate haiM aura jeTha aSAr3ha meM pakate haiN| kacce phalakI tarakArI aura zracAra hote haiM aura phala ke koe khAye jAte haiN| kaTahala nIce se Upara taka phalatA hai, jar3a aura tane meM bhI phala lagate haiN| kaTahala ke vRhat phala ko phala samUha samajhanA cAhiye / jisameM 50 se 80 koye nikalate haiM / kyoMki anannAsa kI bhA~ti puSpa samUha se utpanna honevAle phaloM kA rAzIkaraNa hai| vibhinna phala prAyaH saMstara kahalAte haiN| pratyeka phala meM eka bIja hotA hai| kaTahala aneka prakAra ke hote haiN| unameM se kucha ke dAne choTe aura komala hote haiM aura unameM se durgadhi pAtI hai| yaha usakI nikRSTatama jAti hai| parantu kisI ke dAne madhyamAkAra hote hai aura kisI ke susvAdu,rezArahita aura sarasa hote haiM aura zIghra TUTa sakate haiM aura unase sugaMdhi pAtI hai| isako khAjA" kahate haiM |kuch kaTahala aise haiM,jinake dAne ati sUkSma, taMtuzUnya aura sarasa hote haiM,muha meM DAlate hI ghula jAte haiN| yadi phala meM se nikAla kara rakha deM to kSaNa bhara meM svayaM ghula jAte haiN| yaha sarvopari jAti kA kaTahala hai| z2amIna ke bhItara isakI jar3a meM honevAlA kaTahala sabase adhika susvAdu, madhura aura sarasa aura
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTahala 1837 bahuta bar3A hotA hai| kahate haiM ki yaha eka sera se " lekara 1 mana taka dekhane meM zrAyA hai, jisateM eka-so taka ko hote haiM / kaTahala meM se dUdha nikalatA hai, jo bahuta cipakatA hai / jaba yaha zarIra meM cipaka jAtA hai, taba binA sneha lagAye sAfa nahIM hotA / isakI chAla se bhI eka prakAra kA bar3A lasolA dUdha nikalatA hai jisase rabara bana sakatA hai| isakA goMda jala- vileya hotA hai| isakI lakar3I nAva aura coTa Adi banAne ke kAmameM AtI hai / isake ko ubAlane aura TapakAne se karkarA gaMdha evaM adbhuta svAdaviziSTa mahasAra kA peya prApta hotA hai| kaTahala ke ugAne ke khodakara use gobara se jUna vA julAI meM jAtA hai| bhara liye pahale eka gaDDA dete haiM / phira usaneM bIja DAlA kaTahala kA itihAsa - bhAratavarSa hI kaTahala kA mUla utpatti sthAna hai, kyoMki yahA~ aneka sthaloM meM yaha Apase zrApa hotA hai| yahIM se I0 san 782 meM eDamirala roDanI ise jamekA le gaye / zrava brAz2ila maoNrizasa zrAdi sthAnoM meM bhI yaha lagAyA gayA hai / aneka prakAra ko lakar3I kI sAmigrI banAne ke hetu isakI lakar3I bhAratavarSa se yuropa bhejI jAtI hai| bauddhoM ke maMdiroM para prAyaH kaTahala dekhane meM zrAtA hai| kAraNa vauddhamatAvalaMbI isake vRkSa ko pavitra sakate haiM / bhAratavarSa meM isake phala kA koyA khAdya ke kAma AtA hai / para yurupanivAso bahudhA kaTahala nahIM khaate| auSadhArtha vyavahAra - phala, bIja, patra, mUla aura vRkSa jAta dUdhiyA rasa vA dUdha phala majjA vA gUdA aMDavRddhi meM aura komalapallava carma roga hitakArI hai| rAsAyanika saMghaTTana -- isakI sUkhI lakar3I meM 5. morina (Morin ) aura eka sphaTikIya upAdAna ( Cyanomaclurin) pAye jAte haiN| bIja meM zvetasAra kI pracura mAtrA pAI jAtI hai / auSadha nirmANa- - kAtha (mAMsagraMthizophopa(yogI), prabhAva vA kriyA - isakA paripaka phala snigdha 25 phA0 kaTahale saMpAdaka, poka ( Nutritive ) aura mRdurecaka ( Laxative ) hai aura aparipakva phala saMgrAhI ( Astringent ) hai / dharma tathA prayoga zrAyurvedIya matAnusAra 1 panasaM madhuraM picchilaM guru hRdyaM balavIrya vRddhidam / zramadAha vizeopanAzanaM rucikRdgrAhi ca durjaraM param // ISatkapAyaM madhuraM tadbIja vAtalaM guru / tatphalasya vikAravnaM rucyaM tvagdoSa nAzanam // bAlaM tu nIrasaM hRdAM madhyapakkaM tu dIpanam / rucidaM lavaNAdyukaM panasasya phalaM smRtam // ( rA0 ni0 11 va0 ) kaTahala -- madhura, atyanta picchila, bhArI, hRdya, valavIryavarddhaka tathA dhana, dAha aura zodhanAzaka, rucikAraka, grAhI aura kaThinatA se pacanevAlA hai / isakA boja kucha kucha kaselA, madhura, vAtakAraka aura bhArI hai| isakA phala vikAranAzaka, rucikAkahai / kaccA kaTahala notsa hRdya hai / adhapakA kaTahala kA phala raviza yaka hai / tanmajJja guNAH zukralaM tridoSanaM vizeSeNa gulmitAM na hitam / (rA0ni0 0 11) kaTahala kI majA zukravarddhaka aura trizenA eka hai tathA gulma rogI ko vizeSa rUpa se cahitakArI hai| panazaM zItalaM pakvaM snigdhaM pittAnilApaham / tarpaNaM vRMhaNaM svAdu mAMsalaM zleSmalaM bhRzam // balyaM zukrapradaM haMti raktapitta kSata vraNAn / zramaM tadeva viSTaMbhi vAtalaM tuvaraM guru // dAhakRnmadhuraM balyaM kaphamedo vivarddhanam / panasodbhUta bIjAni vRSyANi madhurANi ca // guruNibaddha vikAni sRNmUtrANi saMvadet / majjApana sajo bRdhyo vAtapitta kaphApahaH // vizeSAtpanasI bajya guhimabhirmadavahnibhaH / ( bhA0 )
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTahala kaTahara kA pakA phala arthAt pakA kaTahala zItala, snigdha, vAta pittanAzaka, tarpaNa (tRpti janaka) vRMhaNa, mAMsa aura kapha ko bar3hAnevAlA| valya aura zukrajanaka hai tathA yaha rakrapitta, kSata evaM vraNa ko dUra karatA hai| kaTahara kA kaccAphala viSTaMbhI, vAtakAraka, karelA, bhArI, dAhakartA, madhura, balakArI tathA kapha meda ko bar3hAne vAlA pAThAMtara se kaphameda (Aya) nAzaka hai / kaTahara ke bIja vIryavarddhaka, madhura, bhArI, mala ko bA~dhanevAlA aura mUtra ko nikAlanevAle haiM |anytr likhA hai ki kaTahara ko majjA vRSya, vAta, pitta aura kapha kI nAzaka hai| golA vA gulma-rogI aura maMdAgnivAloM ko kaTahara ke khAne kI satta manAhI hai| kaNTAphalaM sumadhuraM bRMhaNaM guru zItalam / durjaraM vAtapittaghnaM zleSma zukrabalapradam / / va.NTAphalamapakaM tu kaSAyaM svAdu shiitlm| kaphapittaharaM caiva tatphalAsthyapi tdgunnm|| sadvIja sapiSA yuktaM snigdhaM hRdyaM balapradam / (rAja.) pakA kaTahala-madhura, puSTikAraka, bhArI, zItala durjara ( kaThinatA se pacanevAlA), vAta aura pitta nAzaka tathA kapha, zukra aura balavarddhaka hai| kaccA kaTahara aura usake bIja-kasaile, svAdiSTa, zItala tathA kapha aura pitta nAzaka hai| isake bIja ghRta ke pAtha-snigdha, hRdaya ko hitakArI aura balavarddhaka haiN| panasasya phalaM cAmaM malAvaSTambhakRnmatam / madhuraM doSalaM balyaM tuvaraM guruvAtalam // komale tacca madhuraM guru valyaM kaphapradam / medo vRddhikaraM caiva dAhavAta papittanut // tatpakaM zAtalaM dAhi snigdhaM vai tRptikArakam / dhAtuvRddhikaraM svAdu mAMsalaM ca kaphapradam / / balyaM puSTikaraM jantukArakaM durjaraM bRSam / ghAtaM kSatakSayaM raktapittaM cAzuvyapohati / / tasya bIjaM tu madhuraM vRSyaM viSTambhakaM gurum| tasya puSpaM gurustiktaM mukhazuddhikaraM matam / / (ni020) karahara kA kaccA phala-malastambhaka, madhura, tridoSakAraka, balavarddhaka, kaSelA, bhArI aura vAtakAraka hai| komala kaTahala-madhura, bhArI, balavarddhaka, kaphakAraka, medovarddhaka tathA dAha aura vAta - pittanAzaka hai / pakA kaTahala-zItala, vidAhI, snigdha, tRptikAraka, dhAtuvarddhaka, svAdiSTa, mAMsa varddhaka, kaphakAraka, balavarddhaka, puSTijanaka, jantujanaka durjara, vIryavarddhaka tathA vAta kSatataya aura raktapitta kA nAza karatA hai| isake bIja-madhura, vRpyavIryavarddhaka, viSTambhaka aura bhArI haiN| isake phUlabhArI, kar3ave aura mukha ko zuddha karanevAle haiN| yUnAnI matAnusAraprakRti-dvitIya kakSA meM uSNa aura prathama kakSA meM rUkSa / (matAMtara se prathama kakSA meM uSNa evaM rUkSa) para ThIka yaha hai ki yaha dvitIya kakSA meM uSNa evaM rUta hai aura ratUvata phaz2aliyA (malabhUta drava) bhI hai| hAnikartA-pAdhmAna janaka hai aura vAyu ke saudAvI roga utpanna karatA hai| saudAvI sAMdaraka utpanna karatA hai| darpaghna-lavaNa, zItalajala, kastUrI, kesara aura isake bIja bhUnakara khAnA / mAtrA-icchAnusAra / guNa, karma, prayoga-pakA kaTahala vAta evaM pitta ke doSa dUra karatA hai tathA yaha valya, kAmasaMdIpana (mubahI), raktapittanAzaka, dIrghapAko tathA viSTambhI-kAviz2a hai / yaha sIne ke liye lAbhakArI, vIryavarddhaka evaM pipAsAhara hai / koI 2 kahate haiM ki Apa se zrApa pakA huA kaTahara mAtadila-samazItoSNa hotA hai aura vaha jo adhapakA lAkara kucha dina rakha dene se paka gayA ho, zItajJa hotA hai / isakA bIja isake gurutva doSa kA nivAraka hai, astu, kaTahala khAne ke bAda Aga para bhUne huye isake kucha bIja khAnA cAhiye / seba ke bIja kI bhA~ti isake bIjoM ko pake gozta vA roTI ke sAtha khAte haiN| yaha atyanta susvAdu hotA hai| nAzate ke sAtha kaTahala khAnA atyanta hAnikAraka
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1931 aree vAjikaraNa hai / yaha zizna ko prahRSTa karatA, vIryastambhana karatA, raktako dUSita evaM vikRta karatA aura sAMdra saudAvI khUna utpanna karatA hai / yaha zradhmAna kAraka evaM cirapAkI hai tathA ise lavaNAta karake khAnA athavA isake bhakSaNoparAMta lavaNa khA lenA, isake bIjoM ko bhUnakara khAnA tathA zItala jala pAna karanA, isake darSana haiM / yaha vAyu evaM pittajanya rogoMko lAbhakArI hai tathA zarIrAvayavoM ko balaprada hai / isake bIja bhI vAjI 1 karaNa haiM aura zukra utpanna karate haiM / kaccA kaTahala pakA khAne se kSudhAdhikya kA nivAraNa hotA hai / isake vRtta ke komala pattoM ko ghI se cikanA karake kaI bAra ukate para bA~dhane se ukatA zrArAma ho jAtA hai / yadi sarpadaSTa vyakti ko yathA saMbhava khUba aphara kara kaTahala khilAyA jAya, to viSa utara jAvegA / yadi khUba peTa bhara kaTahala bhakSaNoparAMta kelA khAleM, to vaha zIghra paripAcita ho jAyagA | aura yadi khUba kaTahala khAkara Upara se nirantara pAna sevana kareM, to kAla kavalita hoM / isakA pramANa yaha hai ki jaba kaTahala para pAna kI pIka DAlI jAtI hai, taba vaha phUla jAtA hai / kaTahala kisI-kisI prakRti meM etajanya darpa kA nAza tAjA navanIta ke bhakSaNa se bhI ho jAtA hai / isakA murabbA aura haluvA bhI uttama hotA hai / parantu inheM aise kaTahala se banAnA cAhiye jo kiMcit zrarddhapaka evaM rezA rahita ho aura usameM thor3I kastUrI aura kesara bhI gulAba jala meM visakara milA deveM / isakA mUsalA jalAkara akele ghA kapota- viSThA aura cUne ke sAtha phor3e para lagAne se usameM muha ho jAtA hai / khulAsatul ilAja nAmaka graMtha meM likhA hai ki kaTahala ke phUla ko pAnI meM pIsa chAna kara turata pI lene se vizucikA janya chardi kA nAza hotA hai | nusakhA saIdI nAmaka graMtha ke praNetA kA kathana hai ki kaTahala meM phUla nahIM hotA / jakhIrA zrakabarazAhI meM likhA hai ki yaha cirapAkI hai / isake bhune huye bIjake bhakSaNa se isake ukta doSa kA nivAraNa hotA hai / isakA nIhAra mukha khAnA atyanta varjita hai / vaidyoM ke mata se kaTahala zItala, bAdI, kaselA, gurupAkI, kaTahala sudhaHbhijanana, madhura, vIrya evaM zakrivardhaka, dilapasanda, viSTabhI ( kAbiz2a ) aura zarIra ko ujvala karanevAlA hai| isake kacce pattoM ko pIsakara tvagrogoM para pralepa karate haiN| isakI jar3a ke cUrNa ko phaMkI dene se dasta banda hote haiM / isaka' kaccA phala - maMjArovakAraka para pakA . phala mRhurecaka - mulayyana hai / yaha zarIra ko sthUla karanevAlA hone para bhI kaThinatA pUrvaka haz2ama hotA hai / granthi zotha ke zIghra paripAkArtha usapara isake pattoM kA pralepa karate haiM / isakI jar3a ko zrauTA-chAnakara nAka meM TapakAne se ziraHzUla naSTa hotA hai / use pIsakara pAnI ke sAtha pilAne se kai hokara sA~pa kA viSa utara jAtA hai| isakA cUrNa pratidina 11 mAzA usarottara bar3hA bar3hAkara khAne se vamana tathA recana hokara phiraGga roga kA nAza hotA | dhanvantarI kahate haiN| ki pakA huA kaTahala khAne se vAyu aura pitta kA nAza hotA hai; zarIra ke aMga pratyaGgoM ko tathA WE ko zakti prApta hotI hai / yaha zukra utpanna karatA, pipAsA ko nyUna karatA, vakSa ko zlepyAdi se svaccha karatA, utA kA nivAraNa karatA, zarIra kI dIptimAna karatA, citta ko praphulita karatA, mUtra - prakhAva ko ghaTAtA, udaraja kRmiyoM ko naSTa karatA, aura kAbija malAvarodhakAraka evaM guru / hai 1 vRkSa ko jar3a se utpanna kaTahala samazItoSNa vA dila hai / yaha bAta evaM pitta ko naSTa karatA, hRdaya ko zakti pradAna karatA, prakRti meM kisIbhA~ti zIta saMjanita karatA, zarIra ko kSINa karatA, para rUha tavAnA rahatI haiM, pAkhAnA sApha lAtA, kapha evaM udarastha malAdi ko dUra karatA, aura usa jvara kI dUra karatA hai jise prAte huye 6 mAsa vyatIta ho gaye hoM / kaTahala ko nIhAra muMha na khAnA cAhiye | kacce kaTahala kI tarakArI khAnA khAja meM lAbhakArI hai / parantu guruvAkI hotI hai / yaha vitta ko naSTa karatI hai tathA jalodara evaM sojirA bAha ko lAbhakArI hai aura yaha zleSmA ko vRddhi karatI hai / kaTahala adhika na khAnA cAhiye / isake atyadhika sevana se khAnA khA lene ke kucha dera uparAMta vamana ho jAne kA roga laga jAtA hai
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTahala 1940 jisase zarIra kSINa ho jAtA hai / vaidyoM ne isake bIjoM ko madhura evaM kaSAya vA vikasA likhA hai / unhoMne yaha bhI likhA hai ki ye dAjIkaraNa kI zakti ko varddhita karate evaM zukra ko gAr3hA karate haiN| ra stambhaka haiM / ye guru, malAvaSTaMbhakAraka, zarIra ke varNa ko nikhArate, pezAba kama karate aura vAyujanaka haiM / - kha0 zra0 navyamata DIma - Tahala kA dudhiyA isa jala meM zravileya surAsAra ' meM aMzataH dileya aura beola meM pUrNatayA vileya hotA hai / yaha rabara ( Caoutchoue ) kA eka bheda hai aura svAbhAvika avasthA meM ( Bird lime ) kI bhAMti kAma meM zrA sakatA hai aura TUTe varatanAdi ke jor3ane ke lie soneMTa kI bhA~ti vyava hAra kiyA jA sakatA haiM / ubalate hue jala meM prakSAlita karanese yaha kar3A hojAtA hai aura sAdhAraNa kAmoM meM bhAratIya rabara kI bhA~ti kAma zra sakatA hai / isakI lakar3I dvArA prApta pIlA raMga rAlIya svabhAva kA hotA hai / aura khaulate hue 1 pAnI vA susAra dvArA prApta kiyA jA sakatA hai phA0 I0 3 bha0 pR0 355 / nAdakarNIyaha atyanta subAhu evaM suvikhyAta bhAratIya phala hai / ise atyadhika parimANa meM bhakSaNa karane se dasta dhAne lagate haiM ! rila zrAmAzaya meM aura vizeSa kara prAtaHkAla isakA bhakSaNa karanA sarvopari hotA hai isakA kaccA phala sAdhAraNataH ( Pickles ) banAne ke kAma meM zrAtA hai / pakAne para isakI uttama kar3hI banatI hai / isakA bhunA huA bIja uttama khAdya hai / aura yaha akharoTa ke tulya hotA hai / vRkSa kA dUdhiyA rasa sirake meM milAkara graMthi zodha evaM viskoToM ( Abscesses ) para pralepa karane se unakI vilInIbhavana ( Absor ption ) vAyopAdana (Suppuration) kI kriyA nirddhita ho jAtI hai| isakI komala pattiyA~ evaM jar3a svarogoM meM lAbhakArI haiN| jar3a kA kADhA tathA jar3a se srAvita rasa dvArA banA sAMdra padArtha ( Concretions ) ye kaTahala donoM atisAra roga meM diye jAte haiN| isakI pattiyAM sarpa - viSa kA zragada samajhI jAtI haiM / The Indian Materia Medica P, 86. kacce phala kI tarakArI aura acAra hote haiM aura phala ke koe khAye jAte haiM / isakI chAla se bar3A lasIlA dUdha nikalatA hai jisase rabara bana sakatA hai / isakI lakar3I nAva ghora caukhaTa zrAdike banAne ke kAma thAtI hai / isakI chAla aura burAde ko ubAlane se pIlA raMga nikalatA hai jisase baramA ke sAdhu apanA vatra raMgate haiM / isake valkala se atyanta zyAma varNa kA niryAsa nikalatA hai| jisakA bheda vindulipta rahatA aura jala meM ghula sakatA hai| rasa mUlyavAn lepa aura lAse kI bhA~ti vyavahRta hotA hai / usase lacIlA, camar3e - jaisA pAnI rokanevAlA aura peMsila ke cinha miTAne yogya rabar3a bana sakatA hai kiMtu zradhika rabar3a nahIM nikalatA / kaTahala kA kASTha vA cUrNa ubAlane se pIlA raMga tayAra hotA hai / usase brahmadeza vAsI sAdhunoM ke va raMge jAte haiM | kaTahala ke raMgakI mA~ga madarAsabhArata ke anya prAMta aura jAvAse bhI zrAyA karatI hai / vaha phiTakarI DAlane se pakkA aura haladI chor3ane se gaharA par3a jAtA hai| nIla milAne se kaTahala kA raMga harA nikalatA hai / use rezama raMgane meM prAyaH vyavahAra karate haiM / baGgAla meM phala aura kASTha donoM se raMga banatA hai / avadha meM valkala aura sumAtrA meM kaTahala ke mUla se raMga nikAlate haiM / valkala meM tantu hotA hai / kumAyU~ meM tantu se rajju banatI hai / vRkSa kA rasa mAMsa ke zodha zrIra spoTa para sayamala kI vRddhi ke lie lagAyA jAtA hai / navIna patra carma roga aura mUla ajIrNa para calatA hai| bIjameM jo maNDavat dravya rahatA hai, vaha usako "sukhAne aura kuTAne piTAne se pRthaka ho sakatA hai pakva phala stambhaka aura pakka phala sAraka hotA | parantu atyanta pauSTika hote huye bhI yaha kucha kaThinatA se pacatA hai| bIja ko bhUnakara khAte haiM / ise pIsane se siMvAr3e ke ATe jaisA nikalatA hai| kacce phala kI tarakArI banatI hai| 1 bhItarI kA pIta athavA pIta prabha dhUsara varNa,
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1941 .."kaTiGga ... nibir3a, samakaNa viziSTa evaM ISat kaThora hotA kaMTAlI-saMjJA strI0 [hi0 kA~Ta] bhaTakaTayA / .: hai| pradarzana se timirAvRta jAna par3atA, sanyak keTAsa-saMjJA puM0 [hiM0 kATanA ] eka prakAra kA pariNata par3atA aura sUkSma parikAra ko pahu~catA banapilAva / kaTAra / khIkhara / / .: dArUkarma meM yaha adhika vyavahRta hotA hai / kaTahala kaTAha-saMjJA pu0 [saM0 pu] (1) kachue kA khopar3A . ke kASTha ko maMjUpA aura sajA banatI hai| kAkSA- kUrma-karpara / ne. hanika / (2) bhaiMsa kA par3avA ntara kArya aura mArjanI-pRSTha ke lie ise yUropa jisake sI nikala rahe hoM / hArA0 / (3) kar3Aha bhejate haiM / bar3I kar3AhI / taijapAkapAtra | za. ca. / (4) (f0vi0 koSa 3ya kharaDa pR0 635) sUpa / trikA0, (5) kbuur| kacUra / (6) sUrya / kaTA-saMjJA strI0 [saM. strI.] kuTakI / (7) kUpa / kuutraaN| kaTAi-saMjJA strI0 [saM. kaMTako] (1) bhttkttaiyaa| kaTAhaka-saMjJA pu0 [saM0 pu] (1) kar3Aha / bhAjana kaiTarI / kaTAI / (2) banabhaMTA / varahaMdA / bahatI pAtra / (2) mAtuluga vA bijaure ke kothe vA - saMjJA strI [baM0] svAdu-karaTaka / bilnggraa| phA~ka / atri0 sU0 170 / iM00 plaaN| kaTAhvaya-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] padmakaMda / padmamUla / kaTA kaNThala-saMjJA pu, mRgbhkssii| bhasIM / kamala kI jar3a / rA0ni0va0 10 / kaTAkIphala-saMjJA pu0saM smsstthol| kokutraa| kaTAkSa-saMjJA pu0saM0pu.] (1) tirachI citavana / kNttkp.l| tirachI naz2ara / shraaNg:| am0| (2) ghor3e kaTAku-saMjJA pu0 [saM0 pu.] eka prakArakI cir3iyA | ... kI kanapuTI aura kanA ke bIca kA bhAga / ja. unnaa| da0 2 0 / kaTi-saMjJA strI0saM0 pu0, strI.] zarIra kA madhya aTAgni-saMjJA strI0 [saM0 pu] ghAsa phUsa kI praag| bhAga jo peTa aura pITha ke nIce par3atA hai| kamara / dRNAgni / (manu 8 / 277) laka / saMskRta payyAya--,NiH, zroNitalaM, kaTAyaNa, kaTAyana-sajJA pu0 [saM0 kI.] voraNa / kaTI (a0 TI0), dhoNiphalakaM, dhoNI, kakudmatI, khasa | za0 ca / kaTAra-sajJA pu0 [saM0 kaTAra] eka prakAra kA bana kaTaH (ama0), phalatraM, kaTIraM, kAJcIpadaM (he.), . bilAva / kaTAsa / khiikhaa| karabhaH (ja) zoNiphala, kaTI, choNi, kalatra / arabI paryA-katana, sujba / lAina (aN.)| . saMtA pu0 [deza.] eka prakAra kA koTedAra per3a ji.sakA pala khAyA jAtA hai / (2) geThI / gRSTI / (2) hAthI kA gaMDasthala / hAthI kI kanapaTI / gA~Tha baaluu| (3) pIpala / pippalI, ( 4 ) kAJcI / ghughcii| kaTArA-saMjJA puM0 [hiM0 kaTAra] imalI kA phala / | kaTikazerukA-saMjJA strI0 [saM0] rIr3ha kI vaha haDDI sahA puM0 [hiM0 kA~TA] uuNttkttaaraa| ___jo kamara meM sthita hai| (Lumber verekaTA(tA)re-saMjJA puM0 [saM0 kAMtAra] eka prakAra kI | .. | era) pra. shaa0| Ikha | ketArA / kaaNtaaretu| kaTikA-saMjJA strI0 [ saM . strI.] kharikA / khar3iyARTAla-sajJA [saM0 1] kaTalA nAma kI mchlii| mittttii| .(Catla-catla-Ham&Buch)eka prakAra | kaTikAmatA-[ko0] cincinii| kI machalI jo bhAratavarSa vizeSataH baMgAla ke kaTikuSTa-saMjJA pu. [saMkrI.] ghoNi kA kuSTha / pokharoM nadiyoM meM prAyaH pAI jAtI hai / isakA roga / kamara kA koddh'| mAMsa madhura, uttejaka, gurupAkI aura tridoSaghna | kaTikUpa-saMjJA puM0 [saM0 vI0] kakundara / cUtar3a kA gar3ahA / sub| kaTAla-marelI-siMthAla] vilnggraa| | kaTiGga-saMjJA pu. [aM. Cutting ] elopaithI I0 me0 rUpA / ... . . . meM auSadhi nirmANa prakriyA, meM vaha kriyA jisaka hotA hai| --
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTI kaTikAvigraha 1942 auSadhiyoM ke vividha aMgo, jaise, jar3a, chAla Adi | Tilla-saMjJA puM0 [saM0 klI0] (1) karelA / ko bArIka kUTane aura bhigone se pUrva Tukar3e Tukar3e kAravelsa phala / bhA0 pU0 1 bha0 / (2) har3ajora karate haiM / jaise-jeMzana rUTa (jitiyAnA mUla) asthisaMghAra / rA0ni0 / niziH / mejana (mAjariyUna tvak ) sAsAnarAsa rUTa | kaTilla ka-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) krekhaa| (sAsArAsa kI jar3a ) ityAdikattaMna / kATanA / kaarvelk| 10 mu0| (2) lAla punarnavA / slAisiMga (Slicing)(aN0)| gadaha pUranA / sA~Tha / me kacatuSka / rakapunaNavA / kaTikAvigraha-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (Carpus | kadillipi-[ tA0] mahuaA / madhUka / callo sum) a. zA0 / kaTibaMdha-de. "kaTibaMdha" / kaTiguhA-saMjJA strI0 [saM0 zrI.] ( Pelvic kaTivAta-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kA vAsa ___cavity) kaTIguhA | pra0 zA0 / roga / ise kiksivAta bhI kahate haiM / kaTija-saMjJA pu[saM0] makAI / lakSaNakaTitaTa-saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] (1) nitamba / kaTIbhaGgo vikArazca mahAzUlaM ca krodha kRt / __ cUtar3a / kaTi deza | kamara / apasmArIca durbhAvI kaTivAtasya lakSaNam / / kaTi taruNa saMdhi-saMjJA strI0 [saM0] ( Sacro cikitsAieiac articulation) saMdhi vizeSa / zra0 shaa| hiMgulaM vatsanAbhaM ca cakrAGgI trikaTu vacAm / kaTiva-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] (1) rasanA / jihvA citramUla kaSAyeNa samabhAgaM vimardayet // jIbha / me ravikaM / (2) kaTi vastra / (3)| dolAyantrepacedyAmaM kaTivAtaM nihanti vai / ghughuru| budra ghaMTikA / ke0(4 paridheya vastra / dhotii| kaTizIrSaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kmr| kUlA / kaTideza-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kaTi / kamara / kaTideza / halA0 / putttthaa| zroNI / jaghana / ( Loin, Lumber | kaTizUla-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kamara kA drd| region 1 kaTidezastha shuul-rog| kumarI / (Lumbago) kaTinaGgoM-tA0] piyAra / acAra / piyAla / kapha aura vAyu se kaTideza meM zUlaroga utpanna hotA kaTinAr3I jAla-saMjJA puM. [saM0] eka nAr3I jAla | hai| eka bhAga kuSTha aura do bhAga harItakI kA " jo kamara meM sthita hai| SaTcakroM meM se ek|) carNa uSNa jala ke sAtha sevana karane se kATazUla (Lumber plexus) kaTiplavaka / / miTa jAtA hai| de0 "shuulN"| kaTipArzvacchApezI-saMjJA strI. [saM, strI.] eka | kaTizRGkhalA-saMjJA strI. [saM. strI.] kaTikiGkiNI / pezI vizeSa / kaTipArzvapracchadA / ( Lattissi | kamara meM pahanane kA eka prAbhUSaNa / karadhanI / musdorsi)pra0 shaa0| haaraa0| kaTi pradeza-saMjJA puM0 [saM0 puM0] kaTideza / kamara / kaTisUtra-saMjJA [saM0 lI.] (1) kamara meM kaTiprotha, kaTIprotha-saMjJA puM0 [saM0 puM0] (1) pahanane kA DorA / mekhlaa| sUta kI krdhnii| ctdd'| sphica / nitamba / rA0 niv018|| krgtaa| kamarabaMda / smRti zAstra ke mata se kevala saMparyA-sphik, pUlaka, kaTIprotha, kaTigrotha, kArpAsa kA sUtra bAMdhanA niSiddha hai| (2) candra__pUla / (2) kamara kA mAMsa paNDa / zrama / hAra / krdhnii| kaTibaMdha-saMjJA puM. [saM0 pu.] kamarabaMda / kaTI-saMjJA strI0 [ kaTin saM0 puM0] (1) hAthI / kaTirohaka-saMjJA pu[saM0 pu.] jo hAthI ke pIche istI / (2) khaira kA peDa / raa0ni00| baiThatA ho / hastI ke pazcAd bhAga para ArohaNa saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1)zroNipAlakA krnevaalaa| . ama0 / (2) pIpala / pippalI / me. Tahika / kadiyAlI-saMjJA strI. [saM0 kaMTakAri ] bhttkttaiyaa|| (3) sphika pradeza / cUtaka / rtnaa.| ()
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- bATokataruNa 1943 elubhA / (5) apAmArga / ni0zi0 / rA0ni0 kaTIra-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) jaghana sthala / (6) Toka nAma kI pkssii| kukktti| viSTihi / / jaTA0 / (2) kaTi deza / kamara / he0 c0| raa0ni0| dhnv.ni.| (3) kaTi pArzva / a0 ttii0| (4) caJcU / kaTIkataruNa-saMjJA puM. [saM0 kI. ] suzruta meM / caMca / ni0zi0 / 5 nitamba / cUtar3a / kAlAMtara-prANahara asthi marmoM meM se eka vaha jo saMjJA puM. [saM. krI.] kaTiphalaka / kUlhA / pRSThavaMza ke pratyeka bhAga meM pratyeka zroNikarNa se saMjJA puM. [goMDA ] kaNTAI / vilaGgarA / Upara trika ke samIpa hotA hai| yahAM coTa lagane se saMjJA puM. [gu0] ajJAta / manuSya ke raka kA kSaya ho jAtA hai aura vaha pADu kaTIraka-saMjJA puM. [sa0 pu.](1) nitamba sthala evaM vivarNa hokara aMta meM mara jAtA hai / (kyoMki cUtar3a / rA0ni0 va0 / (2) jaghana / isase zroNiphalaka ke bAhya evaM Antarika avayavoM | per3a / para bahuta burA prabhAva par3atA hai, bhItara sUjana hotI | kaTIraja-saMjJA puM. [saM0 pu.] cacU / ceca / kuTihai, jisase bahuta pIr3A hotI hai|) isakA parimANa | ara / nishi0| AdhA aMgula mAtra hai| su. zA06 a0| | kaTIrA-saMjJA pu0 de0 "katIrA" / kaTIkapAla-saMjJA puM0 [saM0 vI0] kaTIphalaka / bija0 kaTIla-saMjJA strI0 [deza.] eka prakAra ko kapAsa 0kUlhA / putttthaa| jise baradI, nimarI aura ba~gaI bhI kahate haiN| kaTI-guhA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (Pelvicca-kaTIlambinI pezI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] kaTi vity ) kI eka pezI / ( psoas muscle ) kaThI-zudAdhara dvAra-saMjJA pu[saM0 kI.] ( Inf| prA. shaa0| erior A perture of lesser Pel- kaTolambinI ladhvI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kaTi vis.) a0 shaa0| lambinI choTI pezI / (psoas minor ) kaTIguhottara dvAra-saMjJA puM. [saM. krI0 ] Supe- kaTIlambinI vRhatI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kaTi kI rior A perture of lesser pelvis.) vaha bar3I pezI jo kaTikazerukAoMse lekara rAna kI a0 shaa0| haDDI taka lambI hotI hai / (psoas magnus) kaTIgraha-saMjJA puM. [saM. ko0] eka prakAra kA vAta | aja laH sulaviyyaH kabIraH -a0|rog jo kaTyAkti vAyu ke zrAma yukta aura stabdha | kaTIlA-saMjJA pu0 / de. "ktiiraa"| hone se utpanna hotA hai / kaTIgata vaatrog| saMjJA puM. [deza.] (1) arAkU / (2) lakSaNa-"vAyuH kaTayAzritaH stabdhaH sAmo vA vRhatI / vana bhaMTA / (3) kaTerA goMda / anggiraa| janayedujam / kaTigrahaH sa evoktaH paMguH sathnoI (4) styaanaashii| cu0 muH| (5) eka yorvadhAt // " bhA0 ma0 1 bhaH / kaMTakAkIrNa tRNa jisake phUla meM bhI kA~Te hote haiN| kaTIcakra-saMjJA pu. [saM. kI.] kaTisthita nAr3I isako pattI harI aura phUla pIlA hotA hai / isakI jAla / (pelvis girdles ) a0 zA0 / jar3a auSadha ke kAma meM AtI hai| pra. zA0 . ma. mu.| kaSTIcaturasrA pezI-saMjJA strI0 [saM0 sI0] kaTi kI vi0 (1) kaMTaka yukta / kA~TedAra / (2) eka caukora peshii| (Quadratus Lum. ___borum.)pra. zA0 / tIkSNAya / nokdaar| kaTIlA nona-saMjJA pu. [ deza0 ] soMcara nona / kaTI taruNa sandhi-saMjJA strI0 [saM0] eka sandhi | saMcala nmk| vizeSa / a0 zA0 / de. "kaTi taruNa sndhi"| kaTu-vi0 [saM0 tri0] (1) kaTu rasa viziSTa / kaTodhAnya-saMjJA puM0 [saM0] makAI / bar3A jvAra / caraparA / kar3A / mAla / (2) tItA / tika / kaTIprotha-de0 "kttimoth"| kaDu vA / ratnA0 / (2) sugaMdha | khuzabU / me|
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTualanda (3) durgandha / badabU / (4) toraNa / tej'| jamate hI kATa DAlatA hai / bA~kA / (2) vikA - zra0TI0 svA0 / (5) vi.sa / badaz2AyakA / yA sAr3hI utAre dUdha kA dhii| (6) unn| garma / (7) kaselA / kaSAya kaTuka-saMjJA pu0 [saM0 klI0] (1)trikaTu (soMTha, saMjJA strI. [saM0 strI.](1) latA / bela / | mirca, piipl)| me0 katrikaM / (2) mirca / (2) rAI / rAjikA / me0 TadvikaM / (3) marica : rA. ni0 v06| "kaTukaTa phalAmbhokuTakI / kaTukI / rA0ni0 v06| (4) eka dhraiH|" bhA0 ma0 1 bha0 karaTa kuJja. sa. jva0 prakAra kI latA / kaTuvallI / rA0ni0 va0 3 / ci0| (3) kuTakI / kaTu ko / 'kaTukaM citraka (5) priyaGgu vRkSa / phUla priyaMgu kA pedd'| nimbam / " ca0 da0 kaphanca ci0| (4)kako laka / (5)tripuSa / khIrA / - saMhA puM0 [saM0 pu.] (1) rasa kA saMjJA puM0 [20 pu.] kaTu paTola / tika kaDA vA caraparA vipAka / su. sU. 40 paravala / vai0 nigha0 2 bha0 unmAH ciH / (2) zra0 / (2) kaTusa / kajuzrApana / carapacampA kA per3a / campaka vRkSa / (3) madAra kA rAhaTa / (3, tika pahala | vaTupaTola / 20 paudhA / arka vRkSa / za0 ca0 / (4) eka prakAra nigha0 2 bha0 jva. ci0 kttup.l.di| (4)eka kI ghAsa jo jala meM hotI hai / (5) chatraka biSa, prakAra kA sugaMdhi raNa / za0 20 / 5) kuraiyA chatariyA lipa / za0 ra0 / (6) kuraiyA kA per3a kA per3a / kuTaja vRs / (6) madAra kA paudhA / kuTaja taru / (7) bar3I srsoN| rAja sapaMpa / aka vRta / za0 ca0 / (7) adaraka / pAka / hArA0 / (8) ciniyA kpuur| cIna kpuur| (8) rAu.sarSapa / raaii| hArA0 / (1)jahasuna / rA* ni0va0 12 / (1) kaTavo latA / (10) | lazuna / me| nIma / (11) gaura suvarNa . citrakUTa meM prasiddha ___ saMjJA puM0 [mala.] ruii| eka prakAra kA zAka | rA. ni0 / dhanva0 ni0 vi0 [saM0 vi.] kaDapA | kaTu / caraparA / varga 7 / (12) chaH rasoM meM se eka rasa ji.sakA anubhava jIbha se hotA hai| yaha kAlImirca zrAdi kaTuka kola-saMjJA pu0 [saM0] kabAbacInI / zItalameM vyakta hotA hai aura vAyu ani guNa bhUyiSTha ___ cInI / md| hotA hai / rAni0 va. 20 / tiirnn| kaTuka / kaTukaNTaka-saMjJA0 puM0 [saM0 pu.]semala kA pedd'| kaDa AhaTa / kasvAhaTa / caraparApana / caraparAhaTa / zAlmalI vRkSa / raa0ni0v08| jhAla / harrApha (10) tuda mj'aa| teja maz2A, kaTukatraya-saMjJA0 pu0 [saM0 kI.] mirca, seTha aura cAparA, caTapaTA, ( u0)| ekriDa Acid, pIpala, ina tIna kar3avI vastuoM kA varga / trikaTu / pajeMTa Pungent (aM0) jhAlarasa (baM0) ca06. ja. ci. kavaladhAraNa / "saindhavaM kaTuka ... trayam" tikhaTa (mraa0)| su0 sU0 42 shr0| ca. . trym|" ... .. bhA0 ma 1 bha0 / vi0 de0 "caraparA" / kaTukatva-saMjJA puM0 [saM0 kI ] kaTuka kA bhAva / [20] trumba cIna (baM0, paM0 / kaTutA / kavApana / crpraahtt| Tu alandu-[ tA0] maSavana / mASaparNI / kaTukanda-sajJA puM. [sa0 pu.] (1) sahi. jana kA per3a / zitru vRkSa (2) AdI |paadk / kaTu irkI-[siMgA0 ] tAlamakhAnA / kokilaan|| (3) lahasuna / lazuna / me0 dacatuSkaM / kaI dahI-saMjJA strI. [f. kATanaH+dahI ] vaha dahI saMjJA pu0 [saM0 kI ] muulii| mUlaka / pa0 sike Upara kI sAr3hI vA malAI kATa yA utAra | mu.| lI gaI ho| chinuI dahI / chikkaa| | kaTukandarI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka auSadhi / kaTuA-saMjJA pu0 [hiM0 kATanA] (1) eka prakAra kiriNI / govindI (ko0)| vAghecI / (prA0) kA kAle raMga kA kIr3A jo dhAna kI phasala ko guNa-kaTukandarikA garama, tika, vAta kapha
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________ pheTukapANi nAzaka aura visUcikA Adi rogoM kI nAzaka hai vai0 nigha0 / kaTuka pANi-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] makoya / kAkamAcI / kaTukapela - saMjJA puM0 [ mala0 ] muraharI / mUrvA / curana hAra / . 1645 kaTukaphala-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] zItalacInI / kakkolaka | rA0 ni0 va0 12 / vai0 nigha0 2 bha0 vA0 myA0 mahArAsnAdi / kaTukama ala-saMjJA puM0 [saM0] lobAna / kaTukaraJja - saMjJA puM0 [saM0 puM0] karaa / karaMjuvA / kaTuka rasa-saMjJA pu N0 [saM0 puM0] chaH rasoM meM se eka rasa | caraparA rasa / jhAlarasa / caraparAhaTa / de0 "kaTu" / kaTukaroganI - saMjJA strI0 [ te0 ] kAlI kuTakI / kaTukaronI-saMjJA strI0 [ te0 ] kAlI kuTakI / kaTukarohiNI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kuTakI / kaTukI | vA0 ci0 1 zra0 paTolAdi / "patraM kaTukarohiNI / " ca0 da0 jva0 ci0 mustAdigaNa / "valA kaTuka rohiNI" / kaTukarohiNyAvaleha - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ukla nAma kA eka yoga -- kuTakI ke cUrNa ko zahada ke sAtha cATane se purAnA vamana aura hicakI kA zIghra nAza hotA hai / bhA0 pra0 bA0 ro0 ci0 / kaTukarkoTaka-saMjJA pu N0 [saM0] kar3a u zrA khekhasA / kaTukarSaNa-saMjJA pu N0 [ saM ] sonApAThA |aralu / zyo zAka / kaTukavarga-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] suzruta meM caraparI SadhiyoM kA eka samUha / una zroSadhiyoM ke nAma ye haiM, jaise--sahijana, mIThA sahijana, lAla sahijana, mUlI, lahasuna, sumukha (sapheda tulasI ) maurI / ( sitazipha= sauMpha) kUTa, devadAru, reNukAhareNukA, somarAjI ke bIja, zaMkhapuSpI (caMDA ), gUgala, mothA, kaliyArI, zukanAsA aura pIlu tathA pippalyAdi gaNa, sAlasArAdi gaNa aura surasAdigaNa kI oSadhiyA~ | su0 sU0 42 zra0 / noTa-pipalyAdi gaNa kI aura zroSadhiyA~ yaha haiM - pIpara, pIparAmUla, cavya, cIte kI jar3a, soMTha, marica, gajapIpara, reNuka, ilAyacI - elA, ajavAyana, indrayava, arka vRkSa, jIrA, sarasoM, mahA 29-70 kaTukA-kaTukI nIma, mainaphara, hIMga, brAhmaNayaSTikA - bhAraMgI, mUrvA kI jar3a, atIsa, vaca, viDaGga aura kuTakI / surasAdigaNa kI zroSadhiyA~ yaha haiM -tulasI, sapheda tulasI, gandhapalAza, babaI, gaMdhatRNa, mahAgaMdhatRNa, rAjikA, jaMgalI babaI, kAsamarda, vanatulaso, viDaMga, kaTphala, zvetanisindhu, nIla nisindhu, kukuramuttA, mUsAkAnI, pAnA, brAhmaNayaSTikA - bhAraMgI, kAkajaMghA, kAkAGkSA, aura mahAnimba / sAlasArAdi gaNa kI zroSadhiyA~ yaha haiM-- sAla, piyAsAla, khadira, zvetakhadira, vidukhadira, supArI, bhUrjapatra, meSazRGgo, tinduka, caMdana, rakta caMdana, sahijana, zirISa, vaka, dhava, arjuna, tAla, karaJja, choTA karaJja, kRSNAguru, zraguru aura latA zAla / kaTuka ballI - saMjJA strI0 [saM0 strI0] kaTukI / kuTakI saMskRtaparthyA0 - kavI | kaTukavallI | sukASThA / kASThavalikA / suvo mahAvallI | pazumohinikA | kaTaH / guNa-caraparI, ThaMDI, kapha aura zvAsa nAza karane vAlI aura nAnA prakAra ke jvaroM ko naSTa karane vAlI, rucikAri tathA rAjayakSmA ko naSTa karane vAlI hai / rA0 ni0 va0 3 kaTukazarkarA - saMjJA strI0 [saM0 strI0] kuTakI aura zarkarA kA eka yoga jo pittazleSma jvara meM prayukta hotA hai| inameM se pratyeka eka-eka to0 lenA cAhiye / vaidya prasAra ke ku0 TI0 / cakradatta ke anusAra kuTakI 12 mAze aura cInI 4 mAze lenI cAhiye / kaTukasneha - saMjJA puM0 [saM0 pu N0] sarasoM kA paudhA / sarva vRkSa | vai0 ni0 kaTukA, kaTukI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) kuTakI rA0 ni0 0 6 / vi0 de0 "kuTakI" / (2) kar3avI tumbI / titalaukI / (3) choTe ceMca kA cupa / kSudra cuJca, tupa / rA0 ni0 va0 34 / (4) pItarohiNI / netrapASANa / ratnA0 / (5) latA - kastUrI / muzkadAnA | ca0 da0 vA0 vyA0 ci0 / (6) pAna / tAmbUlI / ( 7 ) soMcara namaka / (8) tikkratuNDI, kaGazra kundra / ni0 zi0 / (1) rAjasarSapa / rAI / (10) kulikavRtta /
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTutikta, kalikA kaTukAkhyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kuTakI | kaTuko | kaTukuroganI-[tA0] kuttkii| su0| | kaTukuronI-te.] kuttkii| kaTukAdi-kaSAya-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kaTukI, | kaTukozAtakI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kAvI citrakamUla. nIma kI chAla, haldI, atIsa tathA| toraI / vaca ina auSadhiyoM ko ucita mAtrA meM lekara kaTukANa, kaTukkANa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] TiTiharI kAtha bnaaeN| TiTibha pakSI / he0 c0|| guNa tathA upayoga vidhi-madhu yukra isako | kaTukkApiJjI-[ mala0 ] jaMgI hdd'| pIne se zlaiSmika jvara naSTa hotA hai| cakrada0 / kaTukkAmAra-[ mala0 ] har3a / kaTukAdyalauha-saMjJA puM. [saM. krI.] zotha meM kaTuguNAH-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kar3avI oSadhiyA~ / prayukta ukta nAma kA yoga-kuTakI, trikuTA, dantI, kar3ave dravya / bAyaviDaMga, triphalA, cItA, devadArU, nisotha aura kaTuguNA-caraparI proSadhiyA~ guNa meM-caraparI, gajapIpala pratyeka kA cUrNa 1-1 bhAga, aura loha kapha, kaMThaja doSa,sUjananAzaka aura kucha vAtakAraka, cUrNa satra se dUnA lekara ekatra milAkara dUdha ke / vitra roga nAzaka tathA adhika sevana se kSaya sAtha sevana karane se sUjana naSTa hotI hai| ra0 20 kAraka, aura balavIrya ko nAzaka hai| saH ni0| dhnv0ni0| zotha ci0 / bhaiSa0 ratna zotha ci0| kaTugraMthi saMjJA strI0 [saM0 kI. ] (1) piparAmUla / kaTukApAlI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] haiMsa / hiMsA / pippalImUla / (2) soNtth| rA0ni0 v06| kaNTakapAlI vRkSa / ratnA0 / pa0 mu0|| (3) lahasuna / vai0 nigh0| kaTukArohiNI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] kuTakI kaTuGkatA-saMjJA strI0 [saM. strI.] nityakarma evaM kaTukAlAbu-saMjJA puM. [saM0 pu.] titalaukI / prAcAra kI niSThuratA / haaraa| tikkatumbI / ra0 mA / kaTucAturjAtaka-saMjJA pu0 [saM0 kI.] cAra kar3avI kaTukAlAMbunI-saMjJA strI [saM strI0] kaTutumbI / tita ___ vastuoM kA samUha arthAt ilAyacI, tejapAta, laukI / icvAku / dAlacInI (vA kaTukAvallI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kaTukI / kuTakI, yathArA0ni0 / ni0shi0| "elAtvak patrakaistulyaimaricena samanvitaiH kaTukinA-[siM0] cIra phala (bamba0) ! kttupuurvmidshcaaturjaatkmucyte|" kaTukI saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) kuTakI / kuTakA, rA0ni0va0 22 / ...rA0ni0 / ni0zi0 / (2) bRhatI / bar3I kaTerI kaTucchada-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) tagara kA ni0shi0| per3a / za0 20 / (2) gaMdhatulasI / sugaMdhArjaka / kaTukI cUrNa-saMjJA pu. [saM klI0 ] (1) kuTakI kA vai0 nigh| cUrNa 2-3 mAze kI mAtrA meM zahada ke sAtha kaTucurama-[mala. ] jaMgalI laukii| cATane se purAnI hicakI aura vamana kA nAza kaTujAlinI-saMjJA strI0 [saM. strI0 ] kar3avI troii| hotA hai / vR. ni. ra. vAla roga ci0 / (2) kozAtako / ni0shi0| 1 tolA parimita kaTukI ke cUrNa meM samAna bhAga kaTujIraka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] jiiraa| jIraka / mizrI milAkara khAyeM / tadanantara (caugUnA) garama . rA.ni.va. / pAnI pIe~ / guNa-isake sevana se pittazlaiSmika kaTatA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kanacAhaTa / jvara naSTa hotA hai / (yaha mala baddha meM vizeSa guNa kar3avApana / kaDu vAI / (2) tIkSNatA / (3) karatA hai|) cakra d0| 1. daurgandhya / ... kaTukITa, kaTukITaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] mazaka / katikta, kaTutiktaka-saMjJA pu0 [saM0 pu.](1) macchar3a / DaoNsa / masA / jaTA0 / cirAyatA / kirAtatikraka / bhA. pU0 bha0 /
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalikakA, kaTutiktakA 16-47. (2) bar3e sana kA per3a / mahAzaNavRtta / paTasana / (3) sana kA per3a | zaNacupa rA0 ni0 va0 4 / kaTutiktakA, kaTatiktikA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) mahArANa / sana kA paudhA / paTasana / pa0 mu0 / ( 2 ) titalaukI / kaTutumbI / za0 ra0 / (3) zaNapuSpI | dhanva0 ni0 / kaTutiktaturaDI - saMjJA strI0 [ saM strI0] bimbI | kar3avA kundaru | kaTutikkA - saMjJA strI0 [saM0 [strI0 ] ( 1 ) titalaukI kaTutumbI / ( 2 ) kar3avI toraI / kaTutuNDI / rA0 ni0 va0 3 / kaTutinduka - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] kucalA kuce- kaTu-tumbyAdi lepa-saMjJA puM0 [saM0 puM0] zrarza roga meM prayukta hone vAlA eka lepa / laka / za0 ca0 / kaTuppilI - [ 0 ] bhui zrokarA | vazIra / bukkana | ( Lippia Nodiflora, Rich . ) jalapIpara / * nirmANa krama- kar3avI tumbI ke bIjoM ko kAMjI meM pIsakara gur3a milAkara lepakarane se bavAsIra kA samUla nAza hotA hai / vR0 ni ra0 shrrshci0| kaTu-taila-saMjJA puM0 [saM0 kI 0 kar3A tela | sarasoM kA tela / sArSapa tela / de0 "sarasoM" / : ani0 sU0 14 zra0 / vA0 TI0 hemA* // taila va0 / rA0 ni0 15 va0 / 1 kaTu taila mUrcchA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaDU ye tela kI mUrcchA vidhi - har3a, haldI, mothA, anAra, kezara, bela kI jar3a, kAlA jIrA, sugaMdhavAlA, baher3A, nalikA (nalI) aura zrAmalA 1-1 karSa, majITha 2 pala, tela kaDa 2 prastha, jala 2 zrADhaka / prathama haldI punaH majIThake cUrNa kA punaH zranya zroSadhiyoM kA prakSepa DAla kara vidhivat tela siddha kreN| yaha zrAmadoSahAraka hai / bhaiSa0 20 | vi0 de0 'sarasoM" / kaTutraya-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] tIna kaduI auSadhiyoM kA samUha / yathA-- soMTha, mirca aura pIpara / paryAya -- kaTutrika, trikaTu | rA0 ni0 va0 22 | bhA0 / guNa - isake sevana se sthUlatA, zragnimAMdya, zvAsa, kAsa, zlIpada aura pInasa roga naSTa hotA / vA0 bha0 saM0 kaTutryAdi cUrNa - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] kAsa roga meM prayukta, ukta nAma kA eka yoga / yathA - soMTha, mirca, pIpala, cItA, devadAru, rAsnA, vAyaviDaMga, triphalA aura giloya / inheM samAna bhAga lekara yathAvidhi cUrNa kareM / kaTutuNDa -saMjJA pu N0 [saM0] kar3a zrI kunarU / kaTutuNDikA, kaTutuNDI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) kar3avI turaI / tikratuNDI / vItItaroI / saMskRta payyAya--tikratuNDI, tilAkhyA aura kaTukA | guNa - yaha kaTu tikka tathA kapha, vAnti, viSa, arocaka evaM rakapitta nAzaka aura rocana hotI hai / ( 2 ) kaDuvA kundarU | ni0zi0 rA0 ni0 va0.3 / (3) kunarU / bistrI / telAkucA (baM0 ) / vi0 de0 "turaI" | kaTumbikA, kaTutumbI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] titalaukI | tiqAlAbu / kar3avI tumbI vai0 nigha0 / rAja0 / kaTu-tumbinI - saMjJA strI0 saM0 strI ] titalaukI / tina alAbu / rA0 ni0 va0 3 / kaTuyAdi cUrNa kareM | isakA nasya lene se purAtana galagaNDa kA nAza hotA hai / kaTu-tumbyAdi taila-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] nirmANa vidhi - kar3avI tumbI ke 4 gune rasa meM aura pippalyAdi gaNa ( pIpala, pIpalAmUla, cavya, citraka, soMTha, mirca, gajapIpala, reNukA, ilAyacI, ajamoda, iMdrajau, pAThA, sarasoM, bakAina, mainaphala, hIMga, bhAraMgI, mUrvA, zratIsa, vaca, vAyaviDaMga aura kuTakI) ke kalka se siddha taila se gaNDamalA aura galagaNDa kA nAza hotA hai / vR0 ni0 20 galagaNDa ci0 / kaTu-tumbI - saMjJA strI = [saM0 strI0 ] kar3avI tumbI / titalaukI | vikra alAbu / rA0 ni. kaTu-tumbI taila-saMjJA pu N0 [saM0lI0 ] galagaNDa roga meM prayukta ukta nAma kA eka yoga, yathA nirmANa vidhi-- bAyaviDaMga, javAkhAra, seMdhAnamaka, cavya, rAsnA, cItA, soMTha, mirca, pIpala zrIra devadAru inheM samAna bhAga lekara kalka banAe~, kar3avI tumbI kA rasa ( svarasa sabase caugunA ) aura kar3avA tela ( 1 bhAga ) lekara tela siddha 1
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTutrika ha 1648 guNa tathA upayoga -- ise 2-3 mA0 kI mAtrAnusAra mizrI ke sAtha sevana karane se kAsa / roga kA nAza hotA hai / vR0 ni0 20 kAsa ci0 kaTutrika leha - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] hikkA roga meM prayukta ukta nAma kA eka yoga - trikuTA, javAsA kAyaphala, kAlI jIrI, puSkaramUla aura kAkar3AsiMgI ke cUrNa ko zahada milAkara cATane se hicakI khA~sI aura kapha zvAsa kA atyanta zIghra nAza hotA hai / vR0 ni0 20 hikkA ci / kaTutrika - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] de0 "kaTutraya" | kaTutrikAdi- de-sajJA pu N0 [saM0 pu0 ] ukta nAma kA eka yoga, jo kAsa roga meM prayukta hai ! yoga-nirmANa- soMTha mirca, pIpala inheM samAna bhAga meM lekara yathA vidhi cUrNa kreN| mAtrA - 2-4 mA0, ise gur3a aura ghRta ke sAtha nirantara sevana karane se khA~sI naSTa hotI hai / bR0 ni0 20 kAsa ci0 / kaTutva-saMjJA pu N0 [saM0 kI ]kar3a Apana / caraparAhaTa kar3avAhaTa / jhAla / kaTudalA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra krI kakar3I / karkaTI / karkaTikA / rA0 ni0 va0 7 / kaTu-dugdhikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] titalaukI / tika alAbu / vai0 nigha0 / kaTunirurI -[ mala0 ] pAnajolI - hiM0 | kasUnI / kaTu-nirure-[ mala0 ] pAnajolI - hiM0 / kamUnI / kaTu-niSpAva-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kA dhAna, jise nadI niSpAva vA borodhAna bhI kahate haiM / za0 ca0 / kaTu-niSlAva -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] de0 " kaTu niSpAva" / kaTu-par3abala - [ ma0 ] jaMgalI parorA / tikra paTola / jaMgalI paravala / kaTupatra - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] } kaTupatraka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ]) davana pApar3A / parpaTa / ( 2 ) sapheda patte kI choTI tulasI / sitArjaka / rA0 ni0 ba0 5 / sumuka / kuTheraka / kar3iara / (1) pittapApar3A kaTupatrikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaTu-badarI }< 1 ) choTA kaTupatrI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ceMca | laghu cucu cupa / ( 2 ) bhaTakaTaiyA / bhUreMganI / ( 3 ) eka prakAra kA cupa / kArI / noTa --- khaz2Ainul zradaviyA ke anusAra eka hiMdustAnI zrauSadhi, jo uSNa evaM kaSAya hotI hai| isakA phala zItala hotA hai, aura stambhana karatA hai / yaha pitta zAmaka evaM vAyu kAraka / ( qha0 zra0 ) / kaTuparanI-saMjJA strI0 [saM0 kaTuparNI ] cUkA / kaTuparNa-saMjJA pu N0 [saM0 ] de0 "kaTuparNI" | kaTu parikA, kaTuparNI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) bhar3abhA~r3a, satyAnAzI kssiirinnii| isakI jar3a ko coka kahate haiN| saMskRta paryAya-- kaTuparNI, haimavatI, hemaz2IrI, himAvatI, hemAhvA, pItadugdhA, guNa - hemAhA recaka, tila, bhedino aura utktaza kAriNI hotI hai aura kRmi, khujalI, biSaM, zrAnAha tathA kapha, pitta, rakta aura kor3ha ko naSTa karanevAlI hotI hai / bhA0 ma0 1 bha0 vi0 de0 "satyAnAzI' (2) kAJcana kSIrI / kAJcanI / karSaNI / pisaurA rA0 ni0 ni0 zi0 / 1 kaTupAka - vi0 [saM0 tri0 ] pAka bheda | de0 "kavi pAka" / kaTupAkI - vi0 [saM0 tri0 ] jisakA vipAka kaTu ho / carapare vipAka vAlA | pacane para jo caraparA ho / kaTaphala - saMjJA pu N0 [saM0 puM0 ( 1 ) paravala / paTola / para vala / rA0 ni0 va0 3 / (2) kaMkola / kakkola / ( 3 ) tItI kakar3I / tikra karkaTikA / ( 4 ) karelA / kArabellaka / ( 5 ) kAyaphala / ( 6 ) kIkara kI phalI / baburI / saMjJA pu N0 (saM0 nI0 ) indrajau / indrayava / vai0 nigha0 1 bha0 vA0 vyA0 ci0 / kaTuphalA-saMjJA strI. [saM. strI. ] ( 1 ) zrI ballI / sIkAkAI / ( 2 ) titalaukI | vikrAlADu | rA0 ni0 0 3 / ( 3 ) vRhatI / vana bhaMTA / ( 4 ) bhaTakaTaiyA / kaMTakArI | ( 1 ) cicoka / ca / (6) kAkamAcI / kaTu badarI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] laha bera kA per3a |
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTucalI 1646 * kaTuballI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kavI / kuTakI / de0 "kaTuvallI" / kaTubimbI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] kar3a uvA kundarU | 'kaTabIjA- saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] pippalI / pIpara / 1 pIpalU | 1 -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] soMTha / trikA0 / saMjJA strI saM0] eka prakAra kI jaGgalI bhAMga | jisakI pattiyA~ khAne meM bahuta kar3avI hotI haiM / > L kaTubhaGga kaTubhadra - saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] ( 1 ) soMTha / rA0 ni0 0 6 ( 2 ) adaraka AdI / bhA0 pU0 1 bha0 / kaTubhedinikA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kRSNajIraka | syAha jIrA / dhanva0 ni0 / kaTu macchadA - saMjJA strI0 [saM0] pIranI / kaTu maJjarika - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kaTu maJjarikA-saMjJA strI0 [saM0 strI"] 1 zukrApAmArga ! sapheda cicar3I / laTajIrA / rA0ni0 va0 4 / de0 " apAmArga" / kaTumArI - saM0 strI0 [saM0 ? ] pIranI / kaTumadara- [ kA0 ] adaraka / zrAdI | kaTamaMda - saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] eka prakAra kA jvara nAzaka sugandha dravya / gandharAja / javAdi / rA0 ni0 va0 12 / kaTumbarI - saMjJA strI0 [hiM0 kaThUmara ] jaMgalI zaM jIra / kaTumbhI saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] jyotiSmatI / kaTura-saMjJA puM0 [saM0 kro0 ] ( 1 ) takra | chAcha / kaTavAtakinI maTThA | jaTA / (2) mUSakabhArI / mUsAmArI / zreNI / ni0 zi0 / kaTurava -saMjJA puM0 [saM0 pu N0] meMDhaka / bheka | dAdura / rA0 ni0 0 16 | kaTurasa - saMjJA puM0 [saM0 puM0] meMDhaka / dAdura / kaTurA - saMjJA strI0 [ saM strI] ( 1 ) tAjI haridrA | kaccI haldI / (2) kaNTAlu / javAsA | lAla javAsA | kunAzaka / kaSAya / niH zi0 / haldI | mAlaka~ganI | kaTururaNA-saMjJA strI0 [saM0 strI] nisotha / vivRtA / ratnA0 / kaTurohiNI - sajJA strI0 [saM0 strI0] kuTakI / kaTukI / 20 mA0 | rA0 ni0 0 6 / vA0 sU0 15 zra paTolAdi / ca0 da0 pittajja0 ci0 durAla bhAdi / " bhUnimba vAsA kaTurohiNInAm / " ca0 da0 kaphajva0 ci0 mustAdi / "triphalA kaTurohiNI / " aSTAdazAGga kaSAya | "paTolaM kaTurohiNI / " ca da0 jva. ci0 rAjyAdi / -[] mallikA / kaTumUla-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] piparAmUla / pippalI kaTullI - [mala0] jaMgalI pyAz2a | mUla | rA0ni0 va0 6 / kaTulatA - saMjJA strI - [saM0 strI] kuTakI / bhaiSa0 / kalama - [ko0] pAnI vela (baM0 ) / kuttkii| kaTumbarA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) (2) rAjabalA / prasAraNI / kaTumbI - saMjJA strI0 [saM0] kar3avA kunarU | kaTumbharA - saMjJA strI0 saM0 strI0 ] ( 1 ) gaMdhaprasAraNI prasAraNI | gaMdhAlI | ca0 da0 vA0 vyA0 ekAdaza zatika prasAraNI taila / (2) kuTakI / vR0 ni0 20 (3) karkaTI / kakar3I | | kaTalamastaka - saMjJA pu N0 [saM0 nI0] cavikA latA / rA0 ni0 / dhanva ni0 / kaTuvarA - [mala0] sarva jayA / kaTubarga - de0 " kaTukavarga / " kaTuvarNa-saMjJA pu N0 [saM0] dhyAmaka / kaTuvala bahu- [siM0] kaTerI / kaTAI / kaTuvallarI - [mala0 ] lAla indrAyana | mahAkAla / kaTuvallA - saMjJA strI0 [saM0 strI0] gumma Du | kaTuallI -saMjJA strI0 [saM strI0] kaTvI / kuTakI / kaTuvallakA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] tila | kaTavAtAda-saMjJA pu N0 [saM0] kaDuA bAdAma | kAkinI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] lakSmaNA / ni0 zi. / zveta kaTerI / G kaTuvArttA kI saMjJA strI0 [saM0 strI0] kar3a uA baiMgana / tina vArttA kI / ( 2 ) sapheda bhaTakaTaiyA / zveta kaNTakArI / (3) kSudrabRhatI / choTA baiMgana | rA0 ni0 ca0 4 / kaTuvArttAkinI -saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) kSudra vRhatI / vai0 nigha0 (2) lakSmaNA / ni0 zi0 / 1
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTu vASpikA 1650 kaTu vASpikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] mahArASTrI jise koMkaNa meM goviMdI kahate haiM / yaha kaTu, upa mareThI / galaphulanA / pa0 mu.| pAnI pIpara / kaphanAzaka, vAtanAzaka aura visUcikA kI nAzaka kaTu vipAka-saMjJA puM. [saM0 pu.] caraparA-vipAka hotI hai / vai0 nigh| kaTupAka / drabya kA pAka kaTutva / tI, carapare kaTUmara-saMjJA strI0 [saM0 kaTu+udumbara, hiM0 kaThUmara ] aura kasaile rasa vAle dravya mAtra isake prAya jaMgalI gUlara kA vRkSa / kaTa gUlara / sthAna haiM, vA yU' kahiye ki ukra rasamaya dravyoM | kaTUSaNa-saMjJA strI0 [saM0 jI0] (1) piparAmUla, kA vipAka caraparA hotA hai| kaTu vipAka vAle pippalImUla / (2) soMTha / rA0 ni. va06 / dravya guNa meM halake, vAyukAraka, zukranAzaka aura (3) pIpala / pippalI / vai0 nigha0 / * kapha evaM pitta nAzaka hote haiN| su0 sU0 40 kaTUSaNA-saMjJA strI. [saM0 strI0 [ de0 "kaTUSaNa" / zra0 / vi0 de0 "vipaak"| kaTentha-[ mala.] jaMgalI khajUra / kaTuvojA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] pIpala / pilo kaTeranI-[ siMdha ] reMDa / araMDa / karabilA / (pN.)| raa0ni0v06| I0 me0 plaa| kaTuvIrA-saMjJA strI0 [saM. strI. lAla mirca / raka kaTega-saMjJA puM0 [phA0 katIrA ] (1) kaMTa marica / kumarica / yaha agni janaka, dAhaka ora palAsa / gnibaar| (2) ktiiraa| sammukha balAsa, ajIrNa, vizUcI, vraNa, leda, tandrA, moha, katAda (10) / pralApa, svara bhaGga evaM arocaka nAzakahai / kaTavIrA saMjJA puM. [phA0] kseruu| sannipAta-jar3IbhUta aura hatendriya manuSya ko marane kaTerA goMda-saMjJA strI0 [hiM0 kaTIrA + goMda ] | nahIM detI / atri0 / de. "mirc"| ktiiraa| kaTuzravA-saMjJA strI0 [saM0] kaDu vA kunruu| kaTuzRGgATa, kaTuzRGgAla-saMjJA pu sako kaTarAe hindI-saMjJA puM0 [phA0] hiMdI katIrA mA0 / goNd| eka prakAra kA sAga, jise gaura suvarNa vA sona kaTerI-saMjJA strI0 [hiM0 kA~TA ] eka bhUluNThita kucha bhAjI bhI kahate haiM aura jo citrakUTa meM adhikatA kSupa jo chatte kI bhA~ti bhUmi para prAcchAdita se hotA hai / rA0ni0 va0 7 / hotA hai| yaha U~cI evaM zuSka bhUmimeM utpanna hotI kaTuSA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] cakavar3a | pvaaNdd'|| hai| nadI tIra meM yaha bahuta sukha mAnatI hai aura kaTasiMha putrI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] choTA piTha khUba bar3hatI hai / zItakAla meM yaha saMkucita rahatI na / buddha pRshniprnnii| hai aura garamI ke dinoM meM phUla-phala se suzobhita kaTusiMhI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kar3avA baiMgana / hotI evaM barasAta kA pAnI par3ate hI krina hokara kaTu vArtAko / . naSTa hojAtI hai / isameM atyadhika zAkhAe~ hotI kaTusneha-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) sarasoM / haiM / jar3a nyUnAdhika dvivarSIya hotI hai| cupa kaoNra sarSapa / trikA0 (2) kar3avA tela / kaTu taila / rahita hotA hai / pattI AkRti meM bAgobhI kI bhaiSa0 bAla-ci0 / (3) sapheda srsoN| gaura pattI kI taraha kI prAyaH yugma, dIrghAyatAkAra, sarSapa / rA0ni0 va0 7 / kalazAkAra ( Pinnatifid) vA bhAlAkAra kaTahuzcI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) krelii| evaM masRNa hotI hai, kiMtu-isake donoM pRSTha para kArabella / rA0ni0 va0 7 / (2) krkttii| dIrgha sudRr3ha evaM sarala kaNTaka hote haiN| patra madhya kkdd'ii| se puSpa-stavaka nikalate haiM / puSpa daMDa prAyaH itanA kaTUtkaTa,kaTUtkaTaka-saMjJA puM0 [saM0 klI0] (1) lambA hotA hai, jisa para 4-6 taka ekA~tarIya, soNtth| zuNThi / (2) adaraka / praadii| savRta, vRhat, ujjvala nIlavarNa ke puSpa zrA r0maa0| sakate haiM / phUla kI kaTorI vA puSpa vahirAvaraNa kaTUdarI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prasiddha auSadhi para sIdhe kAMTe hote haiM / zAkhA, patra pRSThodara, patra
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTerI 1952 kaTerI vRta aura puSpa daMDa ina sabhI para sarvatra tIkSNAgra | pracura kaMTaka hote haiM / astu, isako "duHsparzA" saMjJA yathArtha meM anvartha hai / puSpa dala milita hotA hai aura azAkha puSpa daNDa para sthita hotA hai / dalAna pA~ca bhAga meM cirita hotA hai| parAga koSa sthUla pItavarNa kA hotA hai| phala vattu lAkAra bar3I rasabharI kI prAkRti kA, ati masUNa, nIce kI orajhukA hubhA hotA hai / apakkAvasthA meM yaha harA vA sapheda vA citale raMga kA hotA hai| phala ke gAtra para sapheda dhAriyA~ par3I hotI hai| pakane para yaha pIlA par3a jAtA hai| bIja bhaMTe ke bIja kI taraha hote haiM / sapheda kaTAI ke phUla sapheda raMga ke hote haiM / isa jAti kI kaTAI sulabha nahIM hotii| khojane para kahIM kahIM mila jAtI hai| sapheda kaTAI ke kezara prAyaH pIle hote haiM, para kisI-kisI sapheda kaTerI ke puSpa aura kezara donoM hI sapheda hote haiM aura samagra pattoM aura zAkhAoM para sapheda ronA sA hotA hai| dekhane se samagra kSapa eka zveta vastra khaNDa kI taraha jAna par3atA hai hai| isakI yaha jAti durlabha hotI hai aura prAyaH rasAyana ke kAma AtI hai| paryAya-kaNTakArI, duHsparzA, budrA, vyAghrI, nidigdhiMkA, kaNTAlikA, kaNTakinI, dhAvanI, duSpradharSiNI (dha0 ni0), kaNTakArI, kaNTakinI, duHsparzA, duSpradharSiNI, cadrA, vyAghrI, nidigdhA, dhAvanI, ( dhAvinI), sudra-kaNTikA, bahukaNTA, kSudrakaNTA, khudraphalA, kaNTArikA, citraphalA (rA. ni0) kaNkArI, duHsparzA, nadrA, vyAghro,nidigdhikA, kaNTAlikA, kaNTakinI, dhAvanI, bRhatI(bhA0) dhAvanI (ke. de.), pracodanI, bahugUDhAkulI, vArtAkI, spRzI, rASTrikA, kulI, (ma0), anAkrAntA, bhaMTAkI, siMhI, dhAvanikA (20) kuliH (zabda ra0) kAsaghnaH (vai0 nigha0) kAsanI (pa.mu0) kaNToNI, kaNTakaphalaH, kaNTakaphalA kaNTakoNI, kaNTakA, kaNTakAriH, kaNTakArikA, kaNTakAAH , kaNTakAlikA, kaNTArikA, kaNTAlI, ksttaanikaa-sN0| paricayajJApikA saMjJA-rudrA' "bahuphaNTA" "tudrakaNTA" "kSudraphalA" "citraphalA" / kaTerI, choTI kaTerI, kaTAI, choTI kaTAI, laghu kaTAI, kaTerI, kaTAlI, kaTelI, kaTiyAlI, kaTaiyA, kaTakhurI, kAMDayArI, bhaTakaTAI, bhaTakaTaiyA, mahUkar3I, rUpAkhurI, reMganI, bahupatra DoralA-hiM0 / d.| marA0 / kaNTikArI jaMgalI baiguna, kA~TAkarI-baM. vAdaMjAna barIM / vaadNjaandshtii| zaukatula prakaraba hadaka, isim-bh| bAdaMgAnabarI, kaTAI khurda-kA0 / solenama janthokArpam Solanum xanthocarpum,Schrad, & Wendi. solenama jaikInAI Solanum Jacquini, Willd ( Frint or berry of.) le0 / vAilDa egsa plAMTa Wild Eggs plant; Bitter. sweet Woody night shade,-aM0 / Jacquin's night-shade | kaNDaG kattiri,caMdana ghtRk-taa| vAkuDu, nelamulaka, pinamulaka, zvaTImulaMjA, veraTI mulagA, vAkuDiceha-te. / kaNTam kattiri, velavo vAluTinA-mala / telagulA-kanA0, kaa0|cincaa:koN0 / doralI, DoralI, riMgaNI, laghuriMgaNI, bhuiriMgaNI, bhUriMgaNI, kA~TheriMganI-marA0, bamba0 / riMganI, baiMganI, pAtha riMganI, beThI bhoriMganI-gu0 / kaTu valbaTu, kaTuvela-vATu-siMhalI / qhayAna kaz2obrahmI / kaNTamAriSa-ut, ur3i* varUbA,mahor3I mamolo-paM0 / kaMTAlI-mAra0 / kaTAlI, kaTyAlI raajpu0| vRhatI vA vRntAkI varga (N. 0. Solanacece ) utpatti sthAna-isake kSupa bhAratavarSa meM sarvatra pAye jAte haiM / bhAratavarSa ke pUrvIya aura pazcimI ghAToM para ye vizeSa rUpa se hote haiM / hiMdustAna meM paMjAba se AsAna aura laMkA taka isakI paidA yaza hotI hai| ___ rAsAyanika saMghaTTana-isake phala meM vasAmla ( Fatly acids), moma (Wax ) aura eka kSAroda-ye dravya pAye jAte haiN| sUkhI pattI meM eka kSAroda aura eka seMndriyAmla (Organic acid hotA hai| meTIriyA meDikA zrApha iMDiyA pAra0 ena0 khorI, khaM0 2, pR0 450; I0 me0 me0 pR.805)
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTerI 1952 auSadhArtha vyavahAra-samagra tupa, phUla, kesara, phala, bIja ityaadi| mAtrA-kAtha-5-10 to0; svarasa 1-2 tora; klk| auSadha nirmANa-kaNTakatraya, kaNTaka paJcamUla, kaNTakAri (rI) traya, kaNTakArI ghRta,kaNTakArI dvaya, kaNTakAryAdi, kaNTakAryAvaleha aura bhRguharItakI prabhRti yogoM kA kaNTakArI eka pradhAna upAdAna hai |isse nimnalikhita auSadhe bhI prastuta hotI haiM kaMTakArI kSAra-kaTAI ke samagra kSupa ko chAyA meM sukhAkara jalA leveM aura jalAne se jo bhasma prApta ho, usase kSAra-nirmANa-vidhi dvArA lavaNa prastuta kreN| arthAt ukta bhasma ko pAnI meM gholakara tIna dina taka par3A rahane deN| isake uparAMta Upara kA sApha pAnI lekara pakAyeM / pAnI jala jAne para jo bace use khuracakara rkheN| yahI kaNTakArI kA lavaNa hai| guNa prayoga--yaha zvAsa aura kAsa meM parama guNakArI hai aura zrAhAra pAcaka evaM kSudhAjanaka hai| isameM sama bhAga jauhara nausAdara milAkara isameM se thor3A nAka meM nasya lene se apasmAra aura yoSApasmAra zrArAma hote haiN| mAtrA-1-1 rttii| kaNTakArI rasa kriyA (sata) kaNTakArI kA samagra rupa lekara miTTI prabhRti se zuddha karake khUba kUTeM / punaH usameM aThagunA pAnI milAkara agni para car3hAkara pkaayeN| jaba jalate jalate dviguNa pAnI zeSa raha jAya taba use kapar3e se chAna kara sthira hone ke liye rakha deveM / isase usakI maila prabhati nIce baiTha jaaygii| taduparAMta Upara kA tarala bhAga lekara punaH kvathita kareM / jaba avaleha kI bhA~ti gAr3hI cAzanI ho jAya, taba agni se utAra kara ThaMDhA hone ke liye rakha deveM / ThaMDhA hone para ise cInI ke bartana meM surakSita rkheN| noTa-vATara-bAtha para pakAne se satva ke jalane kA Dara nahIM rhtaa| guNa prayoga-yaha pAcaka, cudhAjanaka aura kRmighna hai tathA zvAsa evaM kAsa ko dUra mAtra-1 mA0 tk| kaMTakArI-taila-kaTerI ke pake phala lekara cIra kara do-do Tukar3e kara leveN| ina Tukar3oM ko eka khule muMha kI botala meM DAlakara, usameM itanA tila-taila DAleM jisameM ve phala DUba jA~ya / phira botala kA muMha baMda karake use 40 dina dhUpa meM rkheN| isake bAda tela ko sApha kreN| guNa prayoga-ziraHzUla, avibhedaka, pInasa, apasmAra aura yoSApasmAra roga meM yaha tela thor3A thor3A nAka meM sur3akeM aura saMdhizUla, aMgamarda eva sustI ke liye zarIra para isakA abhyaMga kreN| __ anya vidhi-kaMDiyArI ke samagra cupa ko kUTa kara rasa nikAleM / yaha rasa eka bhAga, do bhAga tila-taila meM milAkara lohe kI kar3AhI meM DAlakara cUlhe para cddh'aayeN| kar3hAI ke nIce madhyama agni jalAveM / jaba rasa jalakara taila-mAtra zeSa raha jAya, taba kar3hAI ko bhAga se pRthaka kreN| ThaMDA hone para tela ko chAnakara zIzI meM surakSita rkheN| guNa, prayoga-isake abhyaMga se saMdhiyoM kA zUla saptAha vA pakSa ke bhItara dUra ho jAtA hai / kaNTakArI dvArA dhAtu mAraNa kaTerI ke vividha aMgopAMgoM se sonA, cAMdI, prabhRti aneka dhAtuoM kI uttama bhasmeM prastuta hotI haiM / sapheda kaTerI kI eka vidhi aisI hai, jisase cA~dI kI sAlimula harUpha evaM niruttha bhasma taiyAra hotI hai| isI prakAra kI anya aneka parIkSita vidhiyA~ aura haiM, jisakA savistArollekha una-una dhAtuoM ke antargata kiyA gayA hai| astu, vahAM dekheM / yahAMpara bhI do-eka vidhi kA ullekha kiyA jAtA hai (1) malla bhasma vidhi-kaTerI ke samagra kSapoM ko jalAkara 2 sera rAkha prApta kre| phira usameM se 1 sera rAkha kisI miTTI ke baratana meM dabAkara rakheM aura usapara 1 tolA sapheda saMkhiyA kI samUcI DalI rakheM aura usake Upara zeSa arddha sera rAkha bhI khUba jamAkara rakheM, punaH baratama ko cUlhe para rakhakara nIce manda agni jalAyeM, jaba rAkha Upara taka garama. hojAya, taba mana kI jagaha salAI praviSTa kara dekheM, java mala narama hokara karatA hai|
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTerI 1653 kaMTerI salAI usake prAra-pAra nikala jAya taba agni bujhA deveM aura svAMga zItala hone para use nikAle mala khila kara bhasma ho gayA hogaa| guNa, prayoga-yaha bhasma kAsa, zvAsa ke lie avyartha mahauSadhi hai aura bhUkha lagAtA evaM pAcaka hai| mAtrA-arddha cAvala navanIta ke sAtha / kaMdanapatrI,-tA0 / vakudakAyA, nelmukhkuu-taa| kaTAI saphedagula-phrA0 / ___vRhatyAdi varga (N. 0. Solanaceae.) utpatti-sthAna-kacit / guNadharma tathA prayoga AyurvedIyamatAnusArakaTerIkaNTakArIkaTustiktA tathoSNA zvAsakAsajit / aruci jvara vAtAmadoSahRdgadanAzinI / / (dha0 ni0va01) kaTAI-kahuI, caraparI, uSNavorya evaM zvAsa tathA kAsa ko jItanevAlI hai aura yaha aruci, jvara vAta, prAmadoSa, hRdaya ke roga ko nAza karanevAlI (2) rajata bhasma-kaTerI kA samagra supa lekara kUTakara rasa nikAleM, aura use botala meM bhara deveM, jaba gAda nIce baiTha jAya; taba Upara kA nitharA huA sApha pAnI le le| phira AvazyakatA lusAra cA~dI kA burAdA lekara isa rasa se cAra pahara kharala karake TikiyA banAyeM aura 1 sera upaloM meM bhAga deveM, phira nikAlakara yathAvidhi kaTerI ke rasa se kharala karake prAga deveM, isI prakAra kaI bAra A~ca dene se cA~dI kI uttama bhasma prastuta hotI hai / guNa, prayogAdi-uttama sudhAkAraka evaM vAjIkaraNa hai| yaha zarIra ko zakri pradAna karatA hai| mAtrA-AdhI ratto tk| sapheda kaTerI-kAsaghnI, zudramAtA,vArtAkinI, vanajA, ATavyA, kapaTA; kapaTezvarI, malinA, malinAGgI, kaTuvArtAkinI, gardabhI, bahuvAhA, candrapuSpA, priyaMkarI, lakSmaNA, kSetradUtI, sitAsiMhI, kumartikA, suzvetA, kaNTakArI, durlabhA, mahauSadhi, (dha0ni0), sitakaNTArikA, zvetA, kSetradUtI, lakSmaNA, sitasiMhI, sitakSudrA, zudravArtAkinI, sitA, kriznA, kaTuvArtAkI, kSetrajA, kapaTezvarI, niHsnehaphalA, rAmA, sitakaNTA, mahauSadhi, gardabhI, candrikA, cAndrI, candrapuSpA, priyaMkarI, nAkulI, durlabhA, rAsnA (rA0ni0 va0 4) zvetA, mudrA, candrahAsA, lakSmaNA, kSetradUtikA, garbhadA, candramA candrI, candrapuSpA, priyaMkarI, (bhaa0)| candrapuSpI, vanajA, dhUrtA, dUtikA, zvetalakSmA (ke0de0) candrahAsA sitkNttkii,(md0)| zvetakaNTArikA, lacamaNA, zukrapuSpakaMTakArI, zvetakaMTakArikA,saM0 / zveta kaMTakArI, sapheda kaTero, sapheda kaTAI, zvetariMginI, zvetabhaTakaTaiyA, kaTIlA-hiM0 / zAdA kaMTikAra, zvetakaMTikArI-baM0 / shvetriNgnnii-mraa| viliyanesa gullu-kA0, te / daurlikaaphl-d0| 2.phA. kaNTakArI kaTUSNA ca dIpanI zvAsakAsajit / pratizyAyArtidoSaghnI kaphavAtajvarAtinuta / / (rA. ni0 va04) kaTerI-caraparI, garama, agnipradIpaka tathA zvAsa, kAsa, pratizyAya, kapha, vAta aura jvara nAzaka hai| kaNTakArI sarAtiktA kaTukA dIpanI laghuH / rUkSoSNA pAcanI kAsazvAsajvarakaphAnilAn / / nihanti pInasaM pArzvapIr3A kRmi hRdaamyaan| (bhA0 pU0 1 bha0) kaTerI sara-dastAvara, svAda meM kar3avI, caraparI dIpana, laghu, rUkSa, uSNavIrya evaM pAcaka hai tathA yaha khA~sI, zvAsa, jvara, kapha, vAta, pInasa, pArzva pIr3A-pasalI kA darda aura hRdaya ke roga-inako dUra karatI hai| kaTerI aura banabheTA kA phalatayoH phalaM kaTu rase pAke ca kaTukaM bhavet / zukrasya recanaM bhedi tiktaM pittAgnikallaghu // hanyAtkaphamarutkaMDU kaasbhedkrimijvraan|| (bhA0 pU0 bha0)
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTerI 1654 kaTerI donoM kaTerI kA phala svAda aura pAka meM caraparA | vIryarecanakartA, bhedaka, kar3avA, pittakartA, agnivaIka, laghu aura kapha vAta nAzaka hai tathA yaha khujalI, khA~sI, kRmi aura jvarAdi roga kA nivAraNa karatA hai| kaTerI kaTukA coSNA dIpanyagnezca' bhedikaa| kaTvIrUkSA pAcanI ca ldhviitiktaacsaarikaa| zvAsaM kAsaM karpha vAtaM pInasaM ca jvaraMjayet / hRdrogArucikRccha nI pAzvazUlasya nAzinI // AmaMkRmIMzca zUlaM ca nAzayeditikIrtitam / / (ni0 ra0) kaTerI-caraparI, garama, agnipradIpaka, bhedaka, kar3avI, rUkhI, pAcaka, halakI, kar3avI aura dastAvara hai tathA zvAsa, kAsa, kapha, vAta, pInasa, jvara, hRdaya ke roga, aruci, mUtrakRccha, pArzvazUla, zrAma, kRmi aura zUla kA nAza karanevAlI hai| kaNTakArI phalaM tiktaM kaTukaM bhedi pittalam / hRcaMcAgnerdIptikaraM laghu vaatkphaaphm|| kaNDU zvAsa jvara kRmi mehazukravinAzanam / kaTerI ke phala-kar3ae, carapare, bhedaka, pittakAraka, hRdaya ko hitakArI, agnidIpaka, halake, vAta kaphanAzaka tathA kaNDU-khAja, zvAsa, jvara, kRmi prameha aura vIrya vinAzaka hai| sapheda kaTerIzvetakaNTArikA racyA kaTUSNA kphvaatnut| cakSuSyAdIpanI jJeyA proktArasaniyAmikA // (rA0ni0 va0 4) sapheda kaTerI-rucikArI, caraparI, uSNa, kaphanAzaka, vAtanAzaka, dIpana, cakSuSya aura pAre ko bA~dhanevAlI hai| kaNTakArIdvayaM tiktaM vaataamkphkaasjit| phalAnikSudrikANAM tu kaTutiktajvarApahA // kaNDUkuSTha kRmighnAni kaphavAta harANica / donoM prakAra kI kaTerI-kar3aI hai tathA vAyu zrAma, kapha aura kAsa ko dUra karanevAlI hai / choTI kaTerI kA phala kar3avA, caraparA, jvaranAzanaka tathA / kapha aura vAtanAzaka hai tathA yaha khujalI, kodareM aura kRmi nAza karatA hai| tadvatproktA sitA kSudrA vishessaadgrbhkaarinnii| __kaTAI ke samAna choTI sapheda kaTAI ke bhI guNa haiM, vizeSakara yaha garbhakAraka hai| kaTAI ke vaidyakIya vyavahAra caraka-(1) vAtolvaNa arza meM kaMTakArIauSadha-sevana ke thor3I dera bAda jo vastu sevana kI jAtI hai, use anupAna kahate haiM / vAyupradhAna arza rogI ke vAyu sarala karane evaM koSTha pariSkRta rakhane ke liye, kaNTakArI kA kvAtha anupeya hai / yathA kaNTakA- zRtaM vApi * * / anupAnaM bhiSagdadyAt vAtavartho'nulomanam / / (ci060) (2) madAtyaya jAta pipAsAmeM kaNTakArImadAtyaya janita pipAsA meM SaDaGga paribhASAnusAra prastuta kaNTakArI-jala pAna karane ko deveM / yathAtRSyate slilnycaasmai...| kaNTakA-'thavA zRtam // (ci0 12 a.) (3) kAsa meM kaNTakArIkRta yUSa- SaDaGga paribhASAnusAra prastuta kaNTakArI-jala meM mUga kI dAla ko pakAkara yuSa taiyAra kreN| isameM haldI aura itanA A~vale kA rasa milAyeM, jitane meM vaha khaTTA ho jAve / kAsa roga meM isakA sevana hitakArI hai| yathAkaNTakArI rase siddho mudgayUSa: susNskRtH| / sagaurA''malaka: sAmlaH srvkaasbhissgjitm|| (ci0 22 a.) (4) azmarI meM kaNTakArI-vRhatI aura kaMTakArI ina donoM kI jar3a kI chAla ko mIThe dahI meM pIsakara saptAha paryanta pIne se patharI cUrNa 2 ho jAtI hai / yathA....."bRhatI dvayaJca / AloDya dadhnAmadhureNa peyam ! dinAni saptA'zmaribhedanAya" (ci0 26 a.)
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTerI 1655 kaTerI suzruta-alasa (kharavAta) roga meM kaNTakArI6 kaTero ke caturguNa rasa meM pakAkara siddha kiyA huzrA | sarasoM kA tela sevana karane se alasa roga prazamita hotA hai / yathA"siddharase kaNTakA- stailaM vA sArSapaM hitam" (ci0 20 a0) (2) zvAsa meM kaNTa kArI-zrAmala kI pramANa kaMTakArI kA kalka aura usakA AdhA hIMgaisameM zahada milAkara sevana karane se pravala zvAsa bhI tIna dina meM prazamita hotA hai / yathA"nidigdhakAzcAmalaka pramANam / hiGgavarddha yuktAM madhunA suyuktAm / lihennaraH zvAsanipIr3itohi, zvAsaM jayatyeva valAt yhenn"| (u0 51 a.) (3) vAtAbhiSyanda meM kaMTakArI-vAtaja abhiyadaMroga (A~khAnA) meM kaTerI kI jar3a ko bakarI ke dUdha meM pakAkara ThaMDA hone deveM / suhAtA garma rahate isa dUdha se netra secana kreN| yathA"kaNTakAryAzca mUleSu sukhoSNaM secane hitam" (u0 pra0) (4)zakunI graha pratiSedhArtha kaNTakarIzakunIgraha pratiSedhArtha zizu ko kaNTakArImUla dhAraNa karAveM / ( u0 30 a0) (5) kAsa meM kaNTakArI dviguNa kaMTakArI ke rasa meM pakAyA huzrA ghI pIne se kAsa evaM svara bhedAdi roga prazamita hote haiM / yathA"samyagvipakvaM dviguNena sarpiH / nidigdhikAyAH svarasena caitat / zvAsAgnisAda svarabhedabhinAn / nihantyudIrNAnapi paJcakAsAn" / (u0 52 a.) (6) mUtradoSa haraNArtha kaNTakArI-kaTerI kA svarasa athavA kalka sevana karane se mUtradoSa (kRcchu tvAdi) nivRtta hotA hai / yathA'nidigdhikAyAH svarasaM pivet kur3avasaMmitam / mUtradoSaharaM kalka mathavA kSaudrasaMyutam" (u058 a.) cakradatta-(1) kAsa meM kaNTakArI-kaTerI ke kAr3hoM meM pIpala kA cUrNa milAkara piyeN| paha sabhI prakAra kAsanAzaka hai| (2) mUtrakRccha meM kaNTakArI-kaTerIkA rasa zahada milAkara pInese mUtrakRcchu roga naSTa hotA hai| yathA"nidigdhikAraso vApi sakSaudraH kRcchranAzanaH" (mUtrakRcchra, ci.) (3)mUtrAghAtarogoM kaNTakArI-kaNTakArI svarasa ko vastra pUta kara pIne se, mUtrarodha prazamita hojAtA hai| yathA"nidigdhikAyAH svarasaM pivedvastrAntarasnu tam" (mUtrAghAta vi0) noTa-mUtrakAriNI hone se kaTerI ubhaya rogoM meM prayojya hai| vaGgasena-zizu ke cirakArI kAsa meM vyAghrIkusuma-kesara-kaTerI ke phUla ke kesara kA cUrNa zahada ke sAtha caTAne se zizuoM kA cirakArI kAsa roga nAza hotA hai / yathA"vyAghIkusuma saJjAtaM kesarairavalehikAm / jagdhvA'pi cirajaM jAtaM zizoHkAsaM vypohti|" (vAlarogAdhikAra) noTa-upayukta prayoga kevala zabdabheda se bhAva prakAza meM bhI pAyA hai| vaktavya caraka ne karAThya,hikkAnigrahaNa,kAsahara, zotha hara, zIta prazamana aura aGgamaIprazamana varga meM kaNTakArI kA pATha diyA hai (sU0 4 a.)| jisake sevana karane se kaNTha svara kI vRddhi hotI hai evaM jo kaMTha ke liye hitakara hotA hai, use kaNThya kahate haiN| isa liye svara bheda meM kaekArI prayojita hotI hai| zIta prazamana hone se yaha sannipAta jvara meM hita kara hotI hai| aGgamaIprazamanArtha vAta aura jvara meM isakA prayoga hotA hai| suzru ta ne vRhatyAdi varga meM kaNTakArI kA pATha diyA hai (sU0 38 pr0)| zveta kaMTakArIko bhAva prakAzakAra ne "garbhakAriNI" saMjJA se
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTerI kaTerI abhihita kiyA hai| sutarAM yaha vandhyatva doSa nivAraNArtha sevana kI jAtI hai| yUnAnI matAnusAra guNa doSa--- - prakRti-dvitIya kakSAmeM uSNa aura rUkSa(matAMtara se tRtIya kakSA meM garama aura khushk)| svAdaphrIkA, kiMcitkaTu aura kusvAda / hAnikattozrAkulatAjanaka / yaha karba--becainI paidA karatI hai| isakA sadA khAnA maStiSka ko hAniprada hai| darpaghna-vyAkulatA ke liye sikaMjabIna / kAlI mirca evaM zuddha madhu / pratinidhi-U~TakaTArA / pradhAna karma-khA~sI ke liye atizaya guNakArI hai| mAtrA-2 mAzA ( 4-5 phUla aura phala shraadhaa)| guNA, karma, prayoga-yUnAnI hakImoMke kathanAnusAra isake rasa kA nasya, yoSApasmAra-ikhtinAkuhima evaM mRgI jAta mUrchA ke liye paramopayogI hai| isase turata hoza A jAtA hai / laTake vA DhIle par3e huye stanoM para isakI jar3a aura anAra ke per3a kI chAla evaM kaMdarI ke paudhe kI chAla--inako pIsa kara lepa karane se, ve dRr3ha evaM kaThora ho jAte haiM / isake phala kA lepa vAyu evaM kaphaja zoyoM ko samyaka vilIna karatA hai aura vAta evaM kapha janita zUla ko zAMta karatA hai| isake bhakSaNa se kAsa aura zvAsaroga pArAma hote haiN| isase udaraja krami bhI naSTa prAya hote haiN| * parantu isase mUrchA utpanna hotI hai| yaha pAcaka bhI hai aura bhUkha lagAtI hai| kevala phala athavA isake sIMga ko jalAkara madhu ke sAtha eka rattI vA cAra ratto vA eka mAzA khAne se khA~sI aura damA jAte rahate haiM / isakI pattiyA~ arza ko guNa kArI hai| isakI jar3a ke cUrNa kA khAMr3a aura go dugdha ke sAtha sevana pravala staMbhana kartA hai| isake phaloM ke lepa se bAla kAle hote haiN| isake khAne se kapha evaM pitta doSa miTate haiN| yaha kapha jvara aura pArzvazUla meM lAbhakArI hai / sUdhane kI zakti kA hAsa ho jAne para, yaha oSadhi atIva guNakArI hai / bhaTakaTaiyA sAbuna kI bhAMti malinatA ko dUra karatI hai aura isa hetu yaha usakI pratinidhi hai / vRzcika Adi jIvoM ke kATane para isakA lepa guNakArI hai| yaha krAnti evaM zrama ko nivAraNa karatI hai| isake phUla kA jIrA malAvarodha ko dUra karatA aura vastigata azmarI ko nikAlatA hai| kaTAI ke rasa kI vidhi prathama jamIna meM eka bar3A gaDDhA khodeM aura usa gaDDhe kI taha meM eka aura choTA gaDDhA khodeM . choTe gaDDhe meM cInI kA pyAlA yA aura koI pAna rakha dekheM aura usake Upara eka bar3I hA~r3I jisake peMde meM katipaya chidra ho, rakheM / hA~r3I ko kaTAI ke paudhoM se bhara dekheM aura Upara se Dhakkana rakhakara kapar3a miTTI kara dekheM | phira hA~r3I ke caturdika aura usake Upara upale cunakara bhAga lagA deveM / koI-koI hA~r3I na rakhakara bar3e gaDDhe meM hI kaTAI ke paudhoM ko rakha kara Upara ghAsa phUsa phailAkara Aga lagA dete haiN| isase kaTAI kA rasa Tapaka Tapaka kara pyAle meM ekatrita ho jAtA hai / ise botala meM bharakara rkheN| guNa, upayogAdi-isake pIne se sarda evaM tara khA~sI aura damA meM parama upakAra hotA hai| (netrAbhiSyaMda roga meM ise AMkhoM meM lagAne se upakAra hotA hai| ise zahada meM milAkara caTAne se sUjAka zrArAma hotA hai / tara kAsa, kRccha zvAsa, kSataja kSaya, vAtaja evaM kaphaja kAsa, sIne kA darda, zItavara, kaMpa-ina rogo meM kucha bUda yaha rasa pAna ke sAtha khAne se upakAra hotA hai| )-kha. a.| safeda phUla kI kaTAI kaTAI khurda arthAt laghu kaTAI kI hI eka kisma hai| donoM kaTAI arthAt lacI aura vRhatI jisake phUla lAla raMgake hote haiM, kaTu, tIkSNa evaM kRmighna hotI hai tathA vAyu, jvara pArzvazUla, mUtrakRcchra kA mUtrAghAta, ghrANazani kA hAsa-inheM dUra karatI aura udaraja kRmi evaM garbhastha strI tathA hRdaya ke rogoM ko naSTa karatI haiM / prakRti-uSNa aura rUkSa hai / yaha laghu guNa viziSTa hai aura apane prabhAva se koSTha mRdukaramulariyana, tudhAjanaka, AhAra pAcaka evaM kAsa tathA zvAsa kRcchatA ko lAbha pahuMcAtA hai|taa0 shaa0|
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTerI kaTerI kaTerI ke anya prayoga samagra kSupa isake upayoga se zvAsa, kAsa, pratizyAya aura vakSa ke roga nivRtta hote haiN| isake phala meM bhI vehI guNa hote haiM, jo isakI jar3a meM haiN| yaha praupasargika meha, kuSTha, malabaddhatA tathA vastyazmarI ko dUra karatI hai aura mUtrala hai| isakA kAr3hA pIne se udarazUla miTatA hai| isakA lepa karane se pA~va ke taluvoM kI garmI aura chAle zrIrAma hote haiN| isakA kAr3hA karake pilAne se jukAma (pratizyAya) naSTa hotA hai / Rtu-parivartana hone para jalavAyu, bhUmi aura vanaspati prAdi kI durgadhi ke kAraNa jo jvara hotA hai, usake nivAraNArtha zAhatarA (pittapApar3A), guruca aura laghu kaTAI inakA kAr3hA karake pilAnA caahiye| karAI ko rAtabhara pAnI meM bhigokara prAtaH kAla vastra-pUta kara milI milAkara pilAne se sUz2Aka ArAma hotA hai| yakRta kI vAtaja vyAdhiyoM ke nivAraNArtha isako kathita karake pilAnA cAhiye / isakI jar3a, chAla, patte aura phala-inako kathita kara gaNDUSa karane se kITa-bhakSita dantazUla nivRtta hotA hai / pAnI meM isakA kAr3hA karake kulliyA~ karane se daMtazUla ArAma hotA hai| isako pAnI meM pIsakara sira ke tAlu para lagAne se yA pattoM aura jar3a kA rasa nikAlakara nAka meM TapakAne se nakasIra baMda hotI hai| isako pIsakara khAne se sabhI prakAra ke viSa zAMta hote haiM / isake rasa meM madhu milAkara caTAne se sUz2Aka zrArAma hotA hai| isakA zuddha rasa lekara chAcha meM milAyeM aura phira use vastra-pUta karaleM / isake pIne se mUtrAvarodha dUra hotA hai / isako pIpala ke sAtha pIsakara zahada meM milAkara caTAne se khA~sI dUra hotI hai / isakA rasa aura guruca kA rasa hara eka 51 to03 mA0 lekara sera bhara ghI meM milAkara pkaayeN| jaba rasa jalakara ghI mAtra zeSa raha jAya, taba utAra surakSita rkheN| yaha ghI khilAne pilAne se vAtaja kAsa evaM ajIrNa dUra hotA hai| isake kAr3he meM pippalI-cUrNakA prakSepa dekara pilAnese kAsa dUra hotA hai / isako pIsakara khilAne se sA~pa kA jahara utaratA hai| kha0 ma. Ara0 ena0 khorI-kaTerI sara arthAt mRdurecaka, prAdhmAnahara, vAyunAzaka, kaphaniHsAraka evaM mUtrala hai / zvAsa, kapharoga, phuphphusArita kaphadoSa, jvara, zrAdhmAna aura vana evaM pArzvazUla meM 'kaNTa kAryavaleha" (jisakA pradhAnatama upAdAna kaNTakArI hai) upayoga meM AtA hai| mUtrakRccha,, vastigata azmarI evaM zotha roga meM mUtrakAraka rUpa se kaNTakArI kA kAtha hitakArI hai / saratvahetu koSThabaddha meM isakA upayoga hotA hai / --meTIriyA meDikA zrApha iMDiyA, khaM0 2, pR0 450 / DImaka-kaTerI, sAraka (Aperient), kaTu, tika, pAcaka, mUtrala, parivartaka, saMgrAhI evaM kRmighna hai tathA yaha jvara, kapha ( Cough ), zvAsa. zrAdhmAna, malabaddhatA aura hRdaya ke rogoM meM upakArI hai| yaha triyoM meM prajAsthApana vA garbha dhAraNa karanevAlI bhI khyAla kI jAtI hai| cikitsAkarma meM ise prAyaH anya zleSmAniHsAraka snigdhatAsaMpAdaka evaM sugaMdhita zroSadhiyoMke mizrita kara vyavahAra karate haiN| koMkaNa meM kaTerI ke tAje kSupa kA svarasa 2 to0 aura anaMtamUla ( Hemidesmus) kA svarasa 2 tolA inako chAyA meM milAkara mUtrakAraka rUpa se vyavahAra karate haiM / jvaraharaNArtha kaTerI kI jar3a-cirAyatA aura soMTha kA kAr3hA vyavahArya hotA hai| DAkTara pITarsa (Bombay Medical Service) hameM yaha sUcita karate haiM ki baMgAla meM zotharoga ( Dropsy ) meM mUtrakAraka rUpase kaTerI ke kSupa kA bahula prayoga hotA hai |-phaa. iM02 bha. pR0 558-59 / kaeTakArI patra kaTerI ke pattoM ko pIsakara aura usakI TikiyA banAkara A~kha para bA~dhane se netrazUla dUra hotA hai| isakA rasa A~kha meM lagAne se bhI ukta lAbha hotA hai|-kh. a0| isake patte arza meM lAbhakArI haiN|-m0 mu0| kaTerI kA dUdha yadi aA~kha dukhane ko bhA jAya, to isake sire se pattoM ko tor3eM aura isase jo dudhiyA rasa nikale
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTerI 1658 kaTerI use A~khoM meM lgaave| isake do-tIna bAra ke prayoga se A~khoM se pAnI niHsRta hokara roga | zrArAma ho jAtA hai| isakA dUdha nAka meM TapakAne se mRgI roga kA | unmUlana hotA hai / ise aMkhi meM lagAne se netrA- | bhiSyaMda ArAma hotA hai |-kh0 a0|| kaNTakArI mUla isakI jar3a aura bhaMga ke bIja donoM barAbara 2 | lekara zizu-ke mUtra meM pIsakara nasya dene se mRgI dUra hotI hai aura pratizyAya prArAma hotA hai| isakI jar3a ko nIbU ke rasa meM ghisakara A~kha meM lagAne se dhundha aura AlA ye dUra hote haiM / -kha0 a0| ainsalI-dezI cikitsakoM ke matAnusAra kaTerI kA dra, kiMcittikka aura ISadamna phala tathA mUla donoM zleSmAniHsAraka hote haiM ataeva ve inheM kapha roga (Coughs) kSayaroga (Consum ptive Complaint) evaM dopaja zvAsa roga meM bhI kvAtha, avaleha aura guTikA rUpa meM yojita karate haiM / kAr3he kI mAtrA 1 // tolA kI hai aura ise dina meM 2 bAra dete haiM / -meTIriyA iMDikA, khaM0 2, pR0601 u. caM0 datta-kaNTakArI-mUla kaphaniHsAraka hai tathA kAsa (Cough), zvAsa, pratizyAya jvara evaM uraHstha vedanA meM isakA upayoga hotA hai| auSadhoM meM kvAtha, avaleha aura ghRta prabhRti nAnA rUpoM meM kaNTakArI vyavahRta hotI hai| kAsa evaM pratizyAya roga meM kaTerI kI jar3a ke kAr3he meM pIpala kA cUrNa aura madhu milAkara vyavahAra karate haiM aura AkSepayukta kAsa ( Cough) meM saiMdhava aura hiMgu ke sAtha yaha sevya hai| -hiMdUmeTIriyA meddikaa| chardi nigrahaNArtha-kaNTakArI-mUla ko pIsakara madirA ke sAtha vyavahAra karate haiN| yaha kaphaniHsAraka evaM mUtrala hai| ataeva pratizyAya evaM uvara meM isakI jar3a kA bahula prayoga hotA hai| nAdakarNI-kaTerI kI jar3a kA prayoga bRhatImUla kI bhA~ti hotA hai / zvAsaroga vizeSa / (Humoralasthima), kapha (Cough) pratizyAya-jvara tathA uraHzUla evaM mUtrakRccha, ( Dysuria ), vastpazmarI, malAvarodha, jalodara, ugra jvara ke pariNAma svarUpa honevAlA roga, kSaya roga, kuSTha, sArvA gika zotha (Anasarea) sAAMgika zakti kI maMdatA, yakRdudara aura plIho. dara ina rogoM meM kaTerI vyavahRta hotI hai |prvaahikaa evaM zotha roga meM isake sAtha kurci vA kur3A yojita hotA hai / kaTerI ke jar3a ke kAr3he ke sAtha surAsAra aura khanija mUtralauSadha milAkara vyavahAra karate haiM aura sevana kAla meM dUdha kA pathya dete haiN| I0 me me0 pR. 8 5-6) Ara0 ena0 copar3A-kaNTakArI-mUla bhAra* tIya cikitsakoM dvArA prayaka zroSadhoM kA eka pradhAna upAdAna hai| unheM bahuta pahale se isakA pravala mUtrakAraka, zleSmAniHsAraka aura jvaraghna prabhAva jJAta hai| jvara evaM kAsa meM kaTerI kI jar3a aura guruca ke kAr3he ko valya batalAte haiN| iM0 DU0 iM0 pR. 566 / ___ godugdha aora bUre ke sAtha isakI jar3a kA ( vA mUlatvak ) cUrNa pravala staMbhaka hai| -ma0 mu0| bu0 mu0| kaTerI kI jar3a ke kAr3he kA gaMDUSa karane se kIr3e khAye huye dA~toM kA darda zrArAma hotA hai / ___ jalaMdhara aura jvara (tapa mupharada va murakaba) meM kaTAI kI jar3a parIkSita auSadhi hai / __ arddhAvabhedaka aura mRgI meM isakI jar3a aura haldI donoM ko ghisakara goghRta milA ziro'bhyaMga karane se upakAra hotA hai| jvara meM kaTAI kI jar3a kI dhUnI lene se jvara zAMta hotA hai| galagaNDa meM evaM abuda roga meM isakI jar3a gale meM laTakAne se upakAra hotA hai| . isakI jar3a ko strI-dugdha meM visakara nAka meM sur3akane se magI roga prArAma hotA hai| ___ garbhapAta, mRtavatsA vA jAta zizu kA jIvita na rahanA Adi strI-rogoM meM kaTAI kI jar3a aura pIpala ko bhaiMsa ke dUdha ke sAtha pIsakara pilAne se
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTerI ukta doSa miTa jAte haiM aura garbha surakSita rahatA evaM svastha zizu kA prasava hotA hai / 1656 kaNTakArI tvak-zrAdha pAca kaTAI kI chAla poTalI meM bA~dhakara do sera tAz2e godugdha meM zrAdhA dUdha zeSa rahane taka pakAyeM / taduparAMta use sApha karake piyeN| vAdI aura amla padArtha khAne pIne se parahez2a kareM / isase sAdhya klIvatva kA rogI bhI punarapi putva zakti prApta karatA hai / usakI svAbhAvika pu Mstva zakti sthira ho jAtI hai aura vaha marda bana jAtA hai| kaTAI ke phUla isake phUla zIghrapAkI evaM vAta kaphanAzaka aura kSudhAjanaka haiM tathA kAsa aura hikkA ko lAbha prada haiN| isake phUloM kA jIrA vibaMdhanAzaka hai auaura vastyazmarI ko nikAlatA hai / yadi ise pIsakara madhu meM milAkara zizu ko caTAyeM, to tajjAta kAsa roga dUra ho / - 0 0 / DAkTara vilasana ( Calcutta Med. Phye. Trans, Vol !!, P. 406 ) ke matAnusAra isake kAMDa, puSpa aura phala tika evaM vAyu nissAraka haiM aura jalapUrNa visphoTaka yukta pAda-dAha Ignipelitis ) meM prayojita hote haiM / - phrA0 iM . 2 bha0 pR0 258 / vaMdhyA strI ko zveta kaTerI kA phUla khilAne se use garbhasthApana hotA hai / use khAne se zrAmAzaya kI zakti bar3ha jAtI hai aura zrAhAra- pAcana meM sahAyatA prApta hotI hai aura kapha, kAsa, kRccha,,kuSTha aura kapha jvara ArAma hote haiN| kaTAI aura phala ke bIja isake phaloM ko mastaka para lagAne se ziraHzUla zrArAma hotA hai / isake phaloM ko kUTakara sama bhAga tela milA kara kathita kareM / jaba drava bhAga jalakara sUkha jAya aura taila mAtra zeSa raha jAya taba tela ko vastra-pUta karaleM / isa tela ke abhyaMga se kaThina se kaThina vAyu ke roga zAMta hote haiN| isake rasa meM madhu milAkara caTAne se sUjAka rAma hotA hai| kaTerI kaTerI ke bIjoM ko makkhana nikAle huye dUdha meM veM aura phira zuSka kara leveM / isake bAda una bIjoM ko chAcha meM bhigokara rAta bhara rahane deM aura dina meM sukhA liyA kreN| isa prakAra cAra-pA~ca dina taka kreN| ina bIjoM ko ghI meM talakara khAne se udarazUla aura pittaja vyAdhiyA~ zAMta hotI haiM / isake bIjoM ko pAnI meM pIsakara pralepa karane sUjana utaratI hai| se I isake bIjoM ko pIsakara indro para mardana kare aura Upara se eraNDa-patra 'bA~dha deveM / isase maithuna zakti paidA hotI hai aura napuMsakatA kA nAza hotA hai / isako (phala) pIsakara khilAne se sA~pa kA viSa utaratA hai | qha0 zra0 / isake phala kA lepa kaphajAta sUjana ko samyak vilIna karatA hai evaM yaha usake lie guNakArI hai / isake khAne se kAsa evaM zvAsa dUra hote haiM / parantu yaha zrAkulatAjanaka hai arthAt isase vyA kulatA evaM mUrcchA utpanna hotI hai | ( uttama yaha hai ki ise zuddha karake kAma meM lAveM ) phala pAcaka ( aura sudhAjanaka ) hai / ma0 mu0 1 isake phala kA pralepa kaphaja zothoM ko vilIna karatA aura bAla kAle karatA hai / kAsa, zvAsa, kapha aura pitta ke doSa, jvara, pArzva-zUla, mUtra kRcchra. malAvaSTaMbha kabja, sUMghane kI zakti kA jAte rahanA, udaraja kRmi aura baMdhyA striyoM ke roga- inameM kaTerI ke phUla aura phala kA sevana lAbhakArI hai| / bu0 mu0 / isakA phala hukkA meM tamAkU kI bhA~ti sevana karane se daMta kRmi naSTa hojAte haiM / yadi isake phala ko pAnI meM pakAkara go ghRta bhUna leM, aura mAMsa, masAlA evaM pyAja ke sAtha pakAkara khAyeM, to vAta, pitta, kapha, zvAsa, kAsa, pArzva zUla, jvara, mUtrakRccha, prANa zakti kA naSTa hojAnA ina rogoM meM upakAra ho tathA yaha udara kRmi naSTa karane aura bandhyA striyoM ke roga - nivAraNa karane ke liye yaha bahuta hI guNakArI hai| yaha pAcaka aura balya hai / isase citta praptanna rahatA
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________ * kaTerI. 166. kaTalI pAka hai aura zarIra meM zakti prAjAtI hai tathA netra roga bI. DI. basu ke anusAra isa paudhe kA kAr3hA pArAma hote haiN| suz2Aka roga meM lAbhakArI hai| isakI kalI aura yadi isake phala ko tila tela vA bAdAma phUla prAMkhoM se pAnI jAne kI bImArI meM lAbha taila meM bhUnakara tela ko sApha karaleM, aura zrAva- pahu~cAte haiN| zyakatAnusAra usa tela ko kAna meM DAleM to isase pakSAba meM isake pattoM kA rasa kAlImirca ke karNazUla turanta zAMta hotAhai / zarIra para isa tela sAtha zrAmavAta roga meM diyA jAtA hai| ke malane se krAnti evaM zrAnti dUra hojAtI hai| bagAla meM yaha aupadhi jalodara roga meM mUtrala zahada meM milAkara isakI gudavarti karane se gudA vastu kI taraha kAma meM lI jAtI hai| jAta kRmi naSTa hote| kaTere kI jhAr3a-[20] kaTerA / ganiyAra / __isake phala ko jalAkara bhasma kara leveM / yaha kaTelI-saMjJA strI. [deza.] (1) eka prakAra ko bhasma 1 rattI se 4 rattI taka yA eka mAzA taka ___ kapAsa jo baGgAla prAMta meM bahutAyata se hotI hai| sevana karane se kAsa aura zvAsa dUra hojAte haiN| | kaTalA avalaha-sajJA pu 0-1 sara | kaTelI avaleha-saMjJA pu0-1 sera kaTelI lekara 16 - isake phala kA rasa lagAne se sapheda bAla kAle sera pAnI meM kAtha kareM jaba 4 sera zeSa rahe taba 4 hojAte haiN| sera mizrI kI cAzanI prastuta kara punaH isameM __ kaTAI ke bIjoM kI bhasma, kAlA namaka, aura giloya 1 TakA bhara, cavya 180, citraka 1 Ta., pIpala sama bhAga lekara laUka sapistoM ke sAtha nAgaramAthA 1 80, kAkar3AsigI 1 80, soMTha 1 Ta0, pIpara 1 80, dhamAsA 1 80, bhAraGgI 1 80 thor3A prayoga karAveM / purAtana kAsa meM yaha parIkSita haiN| kacUra 1 80, inheM mahIna pIsa cAsanI meM milAe~ - Ara. ena. khorI-apakka, sphoTaka evaM phira isameM : sera zahada aura 1 pAva baMzalocana kA cUrNa taiyAra kara milaaeN| guNa-1 TakA bhara badhnAdhipara kaTerI ke bIjoM ko pIsakara pralepa nitya khAne se hara prakAra kI khA~sI naSTa hotI hai| karane se, ve pakkatA ko prApta hote haiN| kaTerI ke zrama0 saa0| bIjoM kI dhUnI (Fumigation ) ko lAlA svAva vaddhaka jAnakara etaddezIya loga isakA kaTelI-pAka-hiM saMjJA pu-kaNTakArI avaleha / vyavahAra karate haiM / adhikantu krimi-zanita daMta yoga-patramUla sahita kaTerI 1 tulA (100 pala) zUla nivAraNArtha yaha dhUma ati prazasta hai| me0 1 droNa ( 4066 TaMka) jala meM 100 TaMka har3a me0 Apha iM 2 ya) khaM0, pR0 450 / DAla ke zrauTAe~, jaba cauthAI zeSa rahe taba kapar3e se chAnakara usameM 100 pala gur3a milAke auTAeM DImaka-kaTerI ke jalate huye bIjoM ke vASpa jaba cAzanI ThIka AjAe taba phira usameM trikuTA kI dhUnI lene se daMta,zUla dhArAma hotA hai| yaha 3 pala, zahada 6 pala milaaeN| isake bAda isameM dhUnI bahuta prasiddha hai| dezI loga ina bIjoM ko baMzalocana, khairasAra, brAhmI, bhAraGgI, kAkar3AsiMgI, cilama meM rakhakara tamAkhU kI bhA~ti pIte haiN| aura kAyaphala, puSkara mUla aura aDUsA pratyeka arddha unakA yaha vicAra hai ki isake dhUma se ve kIr3e arddha pala / dAlacInI, tejapAta, ilAyacI, nAganaSTa hojAte haiM jo zUla utpanna karate haiN| purAne kezara, eka eka tolA bArIka cUrNa kara milAkara loga pArasIka yamAnI bIja ( The Seeds uttamaavaleha prastuta kreN| mAtrA-1-4 mAzA / of Henbane) ko bhI isI prakAra sevana guNa tathA prayoga-bidhi-ise vidhi-pUrvaka karate the| ye prabala lAlAsrAva vaddhaka prabhAva karate sevana karane se vAta, pitta, aura kapha se utpanna haiM / astu, inase roga zamana ho jAtA hai| phAo roga do doSoM se utpanna byAdhiyAM, khAMsI, tridoSa iM0 2 bha0 pR0558-56 / vikAra, kSata roga, kSayI, pInasa, zvAsa, uraHkSata noTa-daMtazUla meM isakI dhUnI lene kI vidhi | tathA 11 prakAra kI yakSmA roga ko naSTa karatA hai| ThIka gonI bIjavat hI hai / astu,de0 "gonii"| | (yoga ci0)
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________ phaTekarAM kaTaikarA -saMjJA puM0 [ kalerA ] kaTaiyA-saMjJA strI0 [saM0 kaMTaka ] bhaTakaTaiyA / kaNTa kArI / i kaTaira-saMjJA pu N0 [hiM0 kaTahara ] kaTahala | pAsa / kalA-saMjJA puM0 [?] eka qImatI patthara / kaToDa - [paM0 ] maraghalavA ( paM0 ) / kaToda - saMjJA puM0 [saM0 puM0] kaTorA / ca0 sU0 15 a0 / kaTona (Tau)-kaiDa-maravara- [ mala0 ] mAnakaMda | kaTona-theka maravara- | aMbarakaMda / bhuikAkalI ( Eulophia Nuda, Lindl.) kaTora - kaToraka-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] eka prakAra kA miTTI kA baratana / kaTorA / za0 ca0 kaTorA - saMjJA pu N0 [saM0 strI0 ] dhAtu kA pyAlA / belA / za0 ca0 | kaTorI - saMjJA strI0 [ * kaTorA / beliyA / pyAlo / kaToriyA / [0 kaTorA kA zralpA0 ] choTA saMjJA strI0 [ paM0, siMdha ] zrambaSThA / pAThA / kaTola- kaTUla - saMjJA puM0 [saM0 puM0 ] kaTurasa / caraparA rasa / caraparAhaTa / uNA0 / vi0 [saM0 tri0 ] kaTu | kar3avA / saMjJA puM0 [?] ( 1 ) uznAna / noTa - ilAjulagurbA meM uznAna ke viSaya meM ullekha hai, ki yaha zratizaka meM upayogI hai| kaTola ko kUTa chAnakara pahale dina eka mAzA, dUsare roz2a do mAze isI prakAra pratidina eka-eka mAzA bar3hAkara saptAha paryanta sevana kreN| isake uparAMta tyAga deN| isa bIca meM eka bAra kai aura virecana hogaa| isake sevanakAla meM kevala amla vastuoMke aura kisI cIz2akA paraheja nahIM / kaTola kUTa chAnakara pAnI meM milAkara sarpadaSTa vyakti ko pAna karAveM / isase kai zrAyegI aura sA~pa kA z2ahara naSTa hogA / (2) bA~jha kakor3e kI jar3a / de0 "khekhasA" / kaTausI-saMjJA pu N0, de0 " kaTavA~sI" / kaTakaTI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaTaMkaTerI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] dArUhaldI / ke0 de0 ni0 / ni0 zi0 / kaTUkalA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] vRhatI / bar3I kaTerI | vana bhaMTA / 28 phA0 kaTTaram tulasI kaTakAlI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] alpAyuSI / bajara | | ( Corypha Umbraculifera) kaTkI - [ baM0, hiM0] kuTakI / kaTukomajaMga-[ saMthAla ] pudu (hiN0)| Viscumarticulatum, Burm.) kaTga murgam- nitUru - [ te0 ] hIrAdokhI / dammul khvai| kaTTa - [ tA0] [ bahu0 kaMDalu ] kASTha / kATha | lakar3I | kaTTara jAti - [ tA0 ] yabarUja / ( Mandragora officinarum, Linn.) kaTTa ittullavA - [ mala0 ] vana tulasI / kaTTaka -saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] nirmlii| phala / kaTTa (ta) kAmbu - [ tA0 ] katthA | khaira / kaTTa-kastUrI - [ mala0 latA kastUrI / muzkadAnA / - giri- [ nA0 ] kIr3AmAra / gaMdhAnI / dhUmrapatrA / Aristolochia bracteata, Reta. kaTTaTTI - [ mala0 ] kacanAra / kaTTa-boggu te ] lakar3I kA koyalA | kaTTama - [ tA0 ] paTacaulI ( baM0 ) / kaTTa-maraNaka - [aro ] jaMgalI reMDa | kaTTa-makku -[ tA0 ] jaMgalI reMDa | kaTTara - [ madarAsa ) (Dolichos falcatus, Klein. ) kallI -[ madarAsa ] dhaniyA~ / dhanyAka | kAMthamIra / kaTTarataila-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] eka tai jvara evaM vidAha meM upayogI hotI hai / yoga aura nirmANa vidhi - mUcchita tila taila 4 zarAva, kalka dravya saba milAkara 1 zarAba aura takra 24 zarAva inase yathAvidhi taila siddha kareM / kalka dravya ye haiM- soMcara namaka, soMTha, kuTa, mUrvA kI jar3a, lAkSA, haldI, aura majITha / guNa- isa tela ke lagAne se jvara meM hone vAlA zIta aura dAha dUra hotA hai / vai0 nigha0 / kaTTara - tulasI - [ mala0 ] rAmatulasI /
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTamalAdi kaTTalI-pApasa- kanA0 ] nAgaphanI / naagphnn| | kaTTai- tA0] [ bahu0 kaTTaigala] kASTha / kATha / lakar3I kaTTalai- tA0] ghIkumAra / ghRtakumArI / ___ coba / kaTTali-[ mala0 ] ghokubhAra / | kaTTaikari-[ tA0 ] lakar3I kA koyalA / kASThAkAra / kaTTaventiyama-[ mala* ] nAgabalA / gulazakarI / | kaTTaigala- tA0 bahu.] lakar3iyA~ / kaatthe| I0 me0 plaa| kaTThA-saMjJA puM0 [hiM0 kATha ] (1) dhAtu galAne kaTTA-saMjJA pu0 (1)zira kA kiidd'aa| jUM / DhIla / kI bhttttii| dabakA / (2) eka per3a jisakI lakar3I (2) kaccA / jbdd'aa| bahuta kar3I hotI hai / (3) lAla gehUM jo prAyaH madhyama zreNI kA hotA hai| kaTTA-magAkku- tAo ] kAnanairaNDa / jaMgalI reMr3a / kaTTAmITha-paM0 ] jaMgalI pAlaka / cuukaa| | katRNa-saMjJA puM. [saM0 krI0] (1) miraciyAgaMdha gaMdhatRNa / rUsAghAsa / rohiSa / siyo0vA0vyA0 kaTTAra-saMjJA puM0 [saM0 [0] kaTAra / kaTArI / ci0 mASavalAdi / (2) eka prakAra kA sugaMdhita kaTTAlai-[ madarAsa ] ghokuAra / ghRta kumAro / rUsA ghAsa / sugaMdharohiSatRNa / rAmakapUra / vA. kaTTAna-saMjJA puM0 [1] eka vRkSa jisakI lakar3I bahuta u0 37 zra0 / de. "rUsA (kttnn)"|(3) kar3I hotI hai| nIlakamala / (4)gaMdhapASANa / (5) bhUnimba / kaTTige-[kanA0 ] [ bahu0 kaTigegalu ] kASTha / kATha / (6) bhuutRnn| lkdd'ii| coba / kaTanIma-saMjJA pu0 [hiM0 kaT-saM0 kaTu+nIma ] kaTTige-ihallu-[ kanA0 ] lakar3I kA koyalA / kASTha surabhinimba / kar3hI niim| anggaar| kaTphala-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) kAyaphala / kaTTige-galu-[ kanA0 ] lakar3iyA~ / kAThe / 50 mu0 / ra0 mA0 / de0 "kAyaphala" / (2) kaTu-imbula-[ siMgA0 ] lAla semala / zAlmalI / baiMgana kA supa / vArtAka vRtta / vai0 nigha0 / (Bombax malabaricum, D. C.) ___ saMjJA puM. [saM0 krI0] (1) kAyaphala / kaTTI-[hiM0 ] svAdukaNTaka / vilnggraa| bhA0 / mada0 va. 1 / si0 yo kaphajvarAvaleha / kaTTI-maNDa-te. ] yuphaoNrbiyA ttrigonaa| phA0 I0 vA0 sU0 15 a.| vi0 de. "kaayphl"| 3 bh0| (2) kakola / kabAbacInI / rA0ni0 va0 12 / kaTTIvatIgai-[maha0 ] kaakolii| kaTphalA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) gaMbhArI / kaTa alaMdu-[ madarAsa] mASaparNI / mugavana / gAMbhArIvRkSa / kamahAra / khaMbhArI / ra0 mA0 / rA0 kaTTa, illupai-[ tA0 ] jaMgalo mahuzrA / ni0 va0 6 / (2) vRhatI / banabhaMTA / (3) kaTTa -elupai-[ tA*] bhedd'aa| vibhItaka / makoya / kAkamAcI / kavayA / (4) baiMgana kaTTa kaula-[tA0 ] khubbaajii| vArtAkI / rA0 ni0va0 4 / (5) devdaalii| kaTTa kapela-[ mala0 ] mUrvA muraharI / curanahAra / baMdAla / ghagharabela / rA0ni0 v.3| sapheda kaTTa ka-koDi- tA0 ] pharIda buuttii| jamatI kI indrAyana / mRgairvAru / rA0ni0 v07| (6) bel| kaashmrii| kaTTa karurAka-paTTai-[ tA0 ] mUrvA / kaTa phalAdi-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) kAyakaTTa karoganI- tA0] kuttkii| phala / mulahaThI, lodha aura anAra ke phala kA kaTTa, (ka) kastUrI- mala0, tA0] latA kstuurii| chilakA-inheM samAna bhAga lekara cUrNa kreN| muzkadAnA / de0 "kATa, (ka) kstuurii"| mAtrA-1-4 maa0| kaTTa kuraneya-[ tA0 ] tejapAta / jaMgalI dAlacInI / guNa-ise cAvaloM ke pAnI ke sAtha sevana kaTTa kAra cammathI-[ tA0] karane se vAta-kaphaja atisAra naSTa hotA hai / bhA0 kaTTellu- madarAsa ] rAmatila / Guizotia aby | pra. atisAra ci0|
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTphalAdi kAtha kaTphalAdikAtha-saMjJA pu N0 [saM0 krI0 ] kAyaphala, nAgaramothA, bhAraMgI, dhaniyA, rohiSatRNa, pitta pApar3A, vaca, har3a, kAkar3AsiMgI, devadAru aura soMTha samAna bhAga / mAtrA - 1-2 to0 inakA kAtha banAe~ / 1663 guNa- isake upayoga se khA~sI, jvara, zvAsa aura galagraha kA nAza hotA hai / ( yoga ci0) (2) eka prakAra kA kaSAya jo khA~sI meM kAma zrAtA hai| yoga isa prakAra hai-- kAyaphala, rUsA, bhArgI, mustaka, dhaniyA, baca, har3a, zRGgI, pittapApar3A, soMTha aura surAhvA inako jokuTa kara garama pAnI meM bhigokara chAnale aura hIMga tathA madhu milA pAna kareM / madhu aura hIMga pratyeka 1-1 mA0 kI mAtrA meM milAyeM / ( carakaH ) / kaTphalAdi cUrNa-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] kAyaphala, puSkaramUla, kAkar3AsiMgI, trikuTA, javAsA aura kAlIjIrI inheM samAna bhAga lekara cUrNa kare / mAtrA - 1 - 4 mA0 / guNa tathA upayogavidhi - ise adaraka ke rasa ke sAtha sevana karane se pInasa, svarabheda, tamaka, halImaka, sannipAta, kapha, vAyu, khA~sI aura zvAsa kA nAza hotA hai / yo0 20 nAsA ro0 ci0 | kaTphalAdipAna, kaTphalAdi pAcana-saMjJA pu N0 [saM0 krI0 ] eka prakAra kA peya jo purAne bukhAra meM guNakArI hai / isake sevana se tridoSa, dAha aura tRSNA kA nAza hotA hai / yoga aura nirmANa krama- kAyaphala, triphalA, devadAru, lAlacaMdana, phAlasA. kuTakI, padumakATha, aura khasa pratyeka 16-16 rattI tathA jala 2 zarAva milAkara pkaayeN| jaba pAnI AdhA arthAt eka zarAva raha jAya, utAra kara vyavahAra kreN| bhA0 / kamoraMgI -[ madarAsa ] ( Ormocarpum ) sennoides, D. C. ) kaTavara taila kaTru-vAyha - [ mala0 ] ghIkuvAra / ghRtakumArI / kaTla phiza bona - [ zraM0 Cuttle - fish-bone ] samudraphena / samundarabhAga / kaTlA - [ baM0] eka prakAra kI machalI / kaTalA / ( Catla-catla, Han & Bach. ) kaTavaka - saM0 puM0 [saM0 nI0 ] nirmalI / katakaphala / kaTvaGga-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) teMdU kA per3a tindukavRkSa | gAva | vA0 TI0 vatsakAdigaNahemAdri / ( 2 ) sonApAThA / zraralu / zyozAka vRkSa | rA0 ni0 0 6 / bhaiSa0 strIro0 / puSyAnuga cUrNa / ca0 sU0 4 zra0 31 dazaka / vai0 nigha0 apa0 ci0 kaTabhyAdi taila / vA0 sU0 35 zra0 zrambaSThAdi / "kaTvaGgaH kamalodbhavaM rajaH" / su0 sU0 38 ambaSThAdi / kaTyasthi-saMjJA strI0 [saM0] kamara kI haDDI | Hip bone kaTdUkhala-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ( Acetafb ulum) kUlhe kI haDDI kA pyalAnumA gaDDhA, jisameM rAna hI haDDI kA UparI gola sira TikA rahatA hai| vaMkSaNolUkhala | . huqkula harkraphrI / huqkul varka / hukkula fanaz2a - zra0 / gaMdhaprasAraNI / saMjJA puM0 [saM0 ka0 ] sonApAThA / TuNTuka phala / aralU kA phala / 'kaTvaGga phalAjamoda - / ' 1 kaTvaGgI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaTabhI | kaTvambarA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] parasana | prasAraNI / ja0 da0 / kaTvara-saMjJA puM0 [saM0 klI0 / (1) dahI ke Upara kI malAI / dadhira / ra0mA0 / dadhisneha | trikA 0 | (2) takra | chAcha / maTThA | 'takraM kaT varamiSyate' pa0 pra0 3 kha0 / ( 3 ) vyaJjana | masAlA 1 uNA0 / kaTvara taila-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) jvara rogAdhikArona eka zrAyurvedIya tailauSadhi jisakA vyavahAra dIrgha kAlAnubandhI jvaroM meM hotA hai / yaha svalpa aura vRhat bheda se do prakAra kA hotA hai / inameM se svalpa kaTvara taila isa prakAra prastuta hotA hai - tila taila S4, kaTUvara (maTThA) 54 // aura soMcara namaka, soMTha, kuTa, mUrvA kI jar3a, lAtA, haldI tathA majITha inakA kalka 51 inako kar3hAI meM DAla yathA vidhi taila siddha kreN| isa taila ke malane se zIta aura dAhayukta jvara nivArita hotA hai / vRhat kaTvara taila kA yoga yaha hai-- tila ka S4, zukra S4, kA~jI 4, dadhisara 4, bijaura nIbU kA rasa 4, tathA pIpala, cIte kI jar3a, baca, ase kI chAla, ma~jITha, mothA, pIparAmUla, ilAyacI (elA), atIsa, reNuka, soMTha, marica,
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTvA 1664 ajavAyana, dAkha, kaTerI, cirAyatA, bela kI chAla, lAlacandana, brAhmaNayaSTikA ( babhaneTI ), anantamUla, har3a, AmalA, zAlaparNI, mUrvA kI jar3a, jIrA, sarasoM, hIMga, kuTakI aura bAyabiDaGga pratyeka samAna bhAga | inako S1 sera lekara jala meM pIsa kara kalka prastuta kareM / punaH isa kalka ko prAgukla taila kA~jI Adi meM milA yathAvidhi taila siddha kareM / isa tela ke lagAne se vividha prakAra ke viSama jvara chUTa jAte haiM / de0 " kaTTarataila" / (2) suvarcikA, soMTha, kUTha, mUrvA, pIpala kI lAkha, haldI, mulahaThI, majITha inakA kalka banAe~ aura chaH gUne takra meM taila milAkara siddha kara mAliza karane se vidAha aura zIta kA nAza hotA hai / kaThaphor3avA kaThakathA - saMjJA pu' [hiM0 kATha+karathA ] pIlA karathA / cInI katthA | gaMbIra ( mala0 ) / kaThakelA saMjJA puM0 [ hiM kATha+kelA ] eka prakAra kelA jisakA phala rUkhA aura phIkA hotA hai| kaThakolA - saMjJA pu N0 [ hiM kATha + kolanA=khodanA ] kaThaphor3avA / kASTakUTa / kaThagulAba-saMjJA puM0 [hiM0 prakAra kA jaMgalI gulAba hote haiN| kaThagUlara - saMjJA pu N0 [ paM0 ] gUlara / uduMbara | saMjJA puM0 [hiM0 kATha + gUlara ] jaMgalI gUlara / kaThU mara / kaThacaMpA - saMjJA puM0 [hiM0 kATha + caMpA ] kaniyAra / karNikAra / kanakacaMpA ( baM0 ) / kaTha cibaDo - [ siMgha ] vilAyatI reMDa | papItA / zraraMDa noTa - malAI sahita dahI ko kaTvara kahate haiN| isa liye yahA~ aise hI dahI ke takra kI yojanA kareM / (bhaiSa0 0 jvara ci0 ) kaTvA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kAkamAMcI / makoya / kaThatumbI - saMjJA strI0 [hiM0 kATha + tumbI ] gorakha ni0 zi0 / kharabUjA | imalI / kaTvAGgA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] mahAnIma | kavI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) kuTakI | kaTukI / rA* ni0 0 6 | vai0 nigha0 2 bha0 / kaNThakuSTha jvara ci0 / bhaiSa0 kuSTha- ci0 bhallAtaka gur3ha / su8 sU0 40 a0 / ( 2 ) eka prakAra kI bela jo baMgAla aura dakSiNa bhArata meM hotI hai / paryAya- kaTukavallI, sukASThA, kASThavallikA, suvallI, mahAvallI. pazumohinikA / kaTuH / 1 I guNa- yaha kaTuka, zItala, kapha tathA zvAsaroga nAzaka aura nAnA prakAra ke jvaroM ko haraNa karanevAlI, rucikArI, evaM rAjayakSmA roga ko dUra karanevAlI hai / rA0 ni0 va0 3 / kaTha-saMjJA pu N0 [hiM0 kATha ] ( 1 ) ( kevala samasta 3 padoM meM ) kATha | lakar3I / ( 2 ) ( kevala samasta 3 padoM meM phala Adi ke liye ) jaMgalI / nikRSTa jAti kA / jaise, kaThakelA, kaThagulAva, kaThUmara / [ gu0 ] ( 1 ) kuTa / (2) gaMdhapalAzI / kacUra / kaMTha ilapi - [ tA0 ] jaMgalI mahuprA / kaThakaraMja- saMjJA pu N0 [hiM0 kATha+saM0 karaMja ] eka prakAra kA kaMjA / kaThakalejI / kaThakalejA, kaThakalejI-saMjJA pu N0, strI0 1 de0 "kaTakalejA" / : kATha + gulAba ] eka jisake phUla choTe choTe kaThapADa (r3ha ) rI-la-saMjJA strI0 [hiM0 kATha+pADhara ] safeda pAdara / kASTa pATalA / kaThapuMkhA - saMjJA strI0 [saM0 kaNTapuGkha] eka prakAra kA saraphoMkA | kaThaphulA -saMjJA puM0 [hiM0 kATha + phUla ] kukuramuttA khumI | chatraka nAmaka udbhid / kaThaphor3avA - saMjJA puM0 ] hiM0 kATha + phor3anA ] qhAkI raMga kI eka cir3iyA jo apanI coMca se per3oM kI chAla ko chedatI rahatI hai aura chAla ke nIce rahanevAle kIr3oM ko khAtI hai| isake paMje meM do u~galiyA~ Age aura do pIche hotI haiM / jIbha isakI laMbI kIr3ekI tarahakI hotI hai / coMca bhI bahuta laMbI aura dRr3ha hotI hai jisase vRkSa meM ThoMgeM mAra kara cheda kara detA hai / yaha kaI raMga kA hotA hai| yaha moTI DAloM para paMjoM ke bala cipaTa jAtA hai aura cakkara lagAtA huA car3hatA hai| jamIna para bhI kUda kUda kara kIr3e cunatA hai| duma isakI bahuta choTI hotI hai / uttama vaha hai jisakA raMga harA ho / kaThaphor3avA sekar3oM prakAra kA hotA hai| paroM kA raMga kAlA, sapheda, bhUrA, jaitUnI, harA, pIlA, gulenArI zrora nAraMjI milA rahatA hai / isake zarIra para raMga-raMga kI dhAriyA~, budiyA~ aura noke~ hotI haiM / Arambha
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaThaphor3avA 1965 kaThalyAgoMda ke paroM kA raMga bhaddA hotA hai| unake nIce kitanI kaThaphor3A-saMjJA pu0, de0 "ktthphodd'vaa"| hI dhAriyA~ aura buMdiyA~ par3I rahatI haiN| sivAya kaThaphoravA-saMjJA pu0, de0 "ktthphodd'vaa"| meDAgAskara, prASTraliyA, silebesa aura phoresa ke | kaThabirUkI-saMjJA strI0, meMr3haka / yaha pRthavI maMDala ke prAyaH sabhI sthAnoM meM pAyA | kaThabera-saMjJA puM. [hiM0 kATha x bera] (1) kakora / jAtA hai| ijipta vA mitra meM kaThaphor3avA kabhI (2) ghUTa nAma kA per3a yA jhAr3a / nahIM dekha par3A / yaha prAyaH chaH camakIle safeda kaThavela-saMjJA puM. [hiM0 kAThaxbela ] (1) kaitha kA aMDe detA hai| per3a / kapittha / (2) kaThakaraMja / paryAya-kuThAkuH-saM0 / kaThaphoravA,kaThaphor3A, kaThabaiMgana-saMjJA pu0 [ hiM, kAThaxbaiMgana ] jaMgalI per3akhuddA, khuTaka bddhaiyaa-hi| kaatthokaa-bN0| baiMgana / dArakoba, dArabara, sAraja-phA / sohAnI ( sodA- kaThabelA-saMjJA puM0 [hiM0 kAThaxbelA] eka prakAra kA niyAta-bahu. 30)-a0 / daarmk-shiiraajii| Wi phUla / ld pecker, Wood packer-aN0| (Gasminum multiflorum) TippaNI-bahala javAhiranAmaka prArajya abhi kaThabhemala-saMjJA pu0 [hiM0 kAThaxbhemala] eka prakAra kA choTA per3a jo prAyaH sAre uttarI bhArata aura dhAna-graMtha meM isakA eka vacana savAniyaH'vA"sodA brahmA meM pAyA jAtA hai| yaha varSA Rtu meM phUlatA niya."likhA hai| sutarAM burhAna nAmaka granthakAra kA yaha kathanaki sodAniyAta siriyAnI bhASAkA zabda aura jAr3e meM phalatA hai| kakko / phirasana / hai, sarvathA asaMgata hai| kiso kisI ne prArabya kaThamahulI-saMjJA strI. [deza. cunAra] kacanAra kI jAti kA eka prakAra kA jaMgalI per3a / isake surada zabda ko bhI isakA paryAya likhA hai / parantu vRtta sarvathA kacanAra vRkSavat dIkha par3ate haiN| pattiaisA mAnanA khaz2Ainula adaviyA ke lekhaka ke mata se ThIka nahIM / vi. de0 "surd"| yA~ bhI kacanAra kI pattiyA~ jaisI hotI haiM / isakI phaliyAM kacanAra kI phaliyoM se adhika bar3I-2 .. guNa dharma tathA prayoga iJca se phuTa bhara laMbI aura prAyaH iMca caur3I, AyurvedIya matAnusAra kaThora evaM khuradarI hotI haiM / bIja cikanA aMDAisakA mAMsa zItala, laghupAkI, agnidIpaka, kAra amalatAsa ke bIja jaisA hotA hai / isakI hRdya, zukrajanaka aura vAyunAzaka hai| kaccI phaliyA~ hare raMga kI hotI haiN| inheM tor3ane yUnAnI matAnusAra para usameM se eka prakAra kA cipacipA rasa nikaprakRti-garama tathA khuzka / isalAma dharma ke latA hai / chAla kA raMga gaMbhIra raka varNa kA hotA anusAra isakA gozta halAla hai| hai| isakI chAla raktapradara, rakrAtisAra tathA rakta guNa, karma, prayoga-kSINa evaM kRza vyakriyoM pitta meM atyanta guNakArI siddha hotI hai| chAla aura mastiSka ko atyanta hAniprada hai|-mu. kI banI rassiyAM bahuta hI dRr3ha, majabUta aura TikAnA0, nA0 mu0| U hotI hai| vi0 de. "kcnaar"| isake mAMsa meM hihata-garamI kI ugratA bahuta | kaThamATI-saMjJA strI0 [hiM0 kAThaxmATI ] kIcar3a kI hai / yaha kIr3e-makor3e khAtA rahatA hai| isaliye miTTI jo bahuta jaldI sUkhakara kar3I ho jAtI hai| isakA mAMsa durgaMdha yukta bhI hotA hai / isakA gozta | kaThara-vi0 [saM0 vi0] kaThina / jaTA. / kharAba hai, isaliye na khAnA caahiye| khAsakara | kaTharaka-saMjJA puM. [saM. kuTheraka] bhui tulsii| dubale manuSya ko to kadApi na khAnA cAhiye / kaTharA,kaThar3A-saMjJA pu[saM0 kaTAha bhaiMsa kA nara baccA / isake khAne se kAmAgni uddIpta hotI hai / isase kaThalai-madarAsa] kaMTAla / kheTakI / mastiSka ko hAni pahu~catI hai|-kh0 a0| / (Ageevipara, Linn) sarda rogoM meM isakA khAnA guNakAraka hai| kaTalyAgoMda-[maha0 ] kaTIrA goMda / katIrA / kullI / isakA zorabA koSTha mRdukara hai| -ma0 i0| / i0 me0 prA0 /
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________ va0 kaThazim 1966 kaThinyAdipeyA kaThazim-[baM0] kuDasambara (bmb0)| hai / vi0 de0 "tulasI" bhA0 pU01 bha0 pu. (Canabalia virosa, W&a) kaThasaraiyA-saMjJA strI0 [saM0 kaTasArikA ] de. "kaTa- | kaThiNa-saMjJA puM. [saM0] nartaka / sraiyaa"| kaThina-saMjJA puM. [saM0 nI0 ] (1) yavAnI,ajAjI, kaThasemala-saMA pu0 [hiM0 kAThax semala] semala | trikaTu aura bhUnimbAdi dravya / za0ca0(2)sthAlI / kI jAti kA eka prakAra kA per3a / thAlI / rakAbI / (3) gairika / pASANa gairika / kaThaselo-[rAjapu0] kaTasaraiyA / piyAbA~sA / svarNa gairika / rA0ni0 va0 3 / kaThasolA-sajJA pu0 [hiM0 kAThaxsolA] solA ko saMjJA pu. [saM0 pu.] bohi dhAnya / jAti kI eka prakAra kI jhAr3I yA choTA paudhA jo | vi0 [saM0 vi0] (1) kdd'aa| sahata / prAyaH sAre bhArata, syAma aura jApAna meM hotA hai| kaThora / (2) stabdha / rokA huA / me0 / barSA Rtu meM isameM sundara phUla lagate haiN| | kaThinapRSTha, kAThanapRSThaka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kaThA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] hthinii| krinnii| ___ kUrma / kachuA / bAravA / rA0ni0 va0 16 / sh00| kaThinaphala-saMjJA puM. [saM0 pu.] kaithe kA per3a / kaThAI-bara0] kariMga ghoTA (mala0) kapittha vRkSa / rA0ni0 va0 11 / / kaThAku-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra kA pkssii| cidd'iyaa| kaThinA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) gur3azarkarA / kaThAra-saMjJA puM. [deza. cunAra ] eka prakAra kA ___ gur3a ke nIce par3anevAlA dAnA / me0 natrika / (2) ratAlU / kaTAra / kaThUmara / kAkodumbarikA / goblaa| kaThagUlara / kaThAraTI-[paM.] paadd'| rA0ni0va0 11 / (3) zarkarA / zakara / kaThAla-saMjJA puM0 [ ] hurahura / ciinii| kaThAlI-[ rAjapu0 ] kaTAI / bhaTakaTaiyA / reNgnii| kaThinikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) khar3iyA mittttii| kaThAlIgiDA-[kanA0 ] ghokupraar| ghRtakumArI / khdd'ii| khaTikA / hArA0 / (2) sthAlI / kaThAlU-saMjJA puM0 [hiM0 kATha+bhAlU ] kASThAlU / gA~Tha hNddii| pAlU / gaittho| kaThinI,kaThinIka-saMjJA strI0 pu0 [saM0 strI0, pu.] kaThAhaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] dAtyUha pakSI / khar3iyA miTTI / khar3I / khaTikA / 20 maa0| pa. ___ cAtaka / panaDubbA / (Agallinule) sh0r0| mu.| trikA0 me0 natrika / kaThikA-saMjJA strI. [saM0 strI.] (1) tulasI kA | ___ saMskRta po0-pAkazukA, amilAdhAtu, paudhA / (2) khar3iyA mittttii| khaTikA / chuhii| kakkhaTI;khaTI,khar3I,varNalekhikA,dhAtupala aura kaThivai0 nidh| nikA / de."khdd'ii"| kaThiJjara-saMjJA puM0 [sa0 0] (1) choTI tulasI | kaThinopala-saMjJA pu0 [saM0 pu.] eka prakAra kA kA paudhA / ajaMka vRkSa / rA0ni0 v010| zAlidhAnya / kausumbhI zAlI / rA0ni0 va. (2) kAlI tulaso / parNAsa / 16 / pa-0-pAsa kuTheraka, loNikA, jAtukA, | kaThinyAdipeyA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] eka prakArakA parNikA, pattara, jIvaka, suvarcalA. kurubaka, vaidyakoktapeya vizeSa / yoga yaha hai-khar3iyApto0, kuntalikA, kuraNTikA, tulasI, surasA, grAmyA, mizrI 4 to0, goMda 4 to0, sauMpha 2 to0 aura sulabhA, bahumaJjarI, apetarAkSasI, gaurI, dAlacInI 2 to0 inako jau-kuTakara eka sera jala bhUtaghnI aura devadundubhi / bhAvaprakAza ke ke sAtha kisI miTTI ke baratana meM rAta ko bhigo matAnusAra kaThiAra kaTu evaM tika rasa, uSNavIrya, deN| prAtaH kAla chAnakara ise sthira bhAva se par3A dAhakArI, pittakAraka, agnidIpaka aura kuSTha, mUtra- rahane deN| jaba sAfa pAnI Upara nithara Ave, taba kRccha, raktadoSa, pArzvabhUla, kapha tathA vAyunAzaka / use hI grahaNa kara sevana kreN| isake sevana se
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaThiyAgehU~ 1967 grahaNI, prAmAzaya aura raktapitta kA nAza hotA hai| | kaDau-ka.] kadama / kadaMba / (bhaiSa0 20 arocaka ci0) pUrvokta dravya-samUha | ka (kA) Da -[kanA0] mASaparNI / maSavana / ke sAtha 2 to. lauMga aura 2 to. dhaniyA~ bhI | kar3aka-saMjJA pu0 [saM0 klI0] sAmudralavaNa / samudranona milA dene se yaha amlapitta ke liye bhI upayogI samundarI namaka / kar3akaca lavaNa / 20 maa0| ho jAtA hai| yadi pUrvAMka sakala dravyoM ke sAtha saMskRta payyoya-sAmudra, trikUTa,akSIva, vazira, 2 to0 bela kA cUrNa bhI yojita kara deM, to yaha sAmudraja, sAgaraja aura udadhi sambhava | bhAvaprakAza rakrAtisArameM bhI lAbhakArI siddha ho / hi0vi0ko| ke mata se kar3aka madhura vipAka, ISat tikra evaM kaThiyA gehU~-saMjJA puM. [hiM0kaThiyA xgehUM] eka prakAra madhura rasa yukta, guru, na atizaya zItala aura na kA gehUM jisakA chilakA lAla aura moTA hotA | atizaya uSNa, agni dIpaka, bhedaka, kSArayukra, hai| ise "laliyA" bhI kahate haiM / isake ATe meM | avidAhI, kaphakAraka, vAyunArAka, tIkSNa pAra cokara bahuta nikalatA hai| aruta hotA hai| kaThilla, kaThillaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) kare ___ saMjJA strI0 hiM0 kar3akar3a] (1) kasaka / pIr3A laa| kAravellaka / pa0 mu| bhA0 pU0 2 bh0| jo Thahara Thahara kara ho / (2) eka prakAra kA (2) jaMgalo karelA / karkaTa / ka~karola | p0mu.| mUtraroga jisameM ruka rukakara aura jalana ke sAtha ca0 ci0 3 0 / "karkaTo'raNyasambhUtaH kaThillaH pezAba hotA hai| zaThaghAtakaH / " vai0 nigh0| (3) punarnavA / rA0ni0va0 5 / bhaiSa0 madhyama nArAyaNa taila / saMjJA puM0 [te.] har3a kA pedd'| kar3akaca-saMjJA pu. [saM0 krI0] sAmudra lavaNa / (4) rakapunarnavA | gar3hahapUrnA / bhA0 pU0 2 bh0| samundarI namaka / yaha lavaNa sapheda aura kAlA (2) tulasI kA paudhA / trikA0 / do prakAra kA hotA hai| baMgAla ke vIrabhUma jile meM kaThillakA, kaThillikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) sapheda ke sivA kAlA nahIM miltaa| kAle kI karele ko bela / kAravella vRkSa / (2) tulasI / apekSA sapheda kucha kar3A hotA hai / kar3akaca seMdha(3) rakapunarnavA / gadahapUrnA / ja0 da. 12 a0| va lavaNa kI bhA~ti vizuddha rahatA hai| isIse kaThIra-saMjJA puM. [saM0 kaMThIrava ] siNh| zera, -ddiN| smRtizAstra meM vidhavAoM ke bhojana ke liye kalubara-saMjJA puM0, de0 "ktthuumr"| kaThUmara-saMjJA puM0 [hiM0 kAThaxUmara ] jaMgalI gUlara saiMdhava aura sAmudra donoM prakAra ke lavaNa kA jisake phala bahuta choTe choTe aura phIke hote haiN| vidhAna hai| kaThagUlara | vi0 de0 "gUlara" / kar3akaNDU- tA0] mizrI / sitopala / kaThe-[bara0] niepa (mdraas)| (Samadera kar3akazA-saMjJA puM0 [saM0 1 ) kAlA kudd'aa| Indica, Gaertn ) kaDakAi-[tA0 har3a kA per3a / hriitkii| kaThThala-saMjJA puM. [ deza0 ] kaTahala / kar3akATaka ziMgI-[ tA. ] kaakdd'aasiNgii| kaThodara-saMjJA pu0 [hiM0 kAThaxudara ] peTa kA eka kar3a kuMdurukam-[ mala0 / kAlA DAmara / roga jisameM peTa bar3hatA hai| aura bahuta kar3A kar3ako-[ rAjapu* ] kar3AkA / upavAsa . laMghana / rahatA hai| kar3akAya-[ te0 ] hdd'| kaThora, kaThola-vi0 [saM0 tri0] [ saMjJA kaThoratA] | kar3akara-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] tuss| bhUsI / kaThina, saqhta / kar3A / a0 To0 / vai0 nigha0 / kar3a-saMjJA puM. [deza0] (1) kusuma / bare / (2) kusuma kaDaGga-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kI madirA kA bIja / breN| surA vizeSa / unnaa0|| vi0 [mala0] kAlA / kRSNa / kaDaGgavI- lepa0 ] koreDUna kolebukienam / kaDa bharizinA-[ kanA0 ] vanaharidrA / jaMgalI | kaDaGgara-saMjJA puM0 [saM0 puM0] [vi0 kar3akarIya] hldii| __vuSa / nuSa / vuSa / tur3o |he0 ca0 |
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________ kar3I 1968 kar3aGgI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de0 "kar3ambI" / kaGgo - [ tA0 ] rAI | ghorAI / kaTaGgana - [ bara0 ] kaneDA zroDereTA / kaDaTa-De'GgAya -[ tA0 ] dariyAI nAriyala / nArajIle baharI | 1 kaDanu-balakAI - [ kA0 ] kadda. | kazrA / lau / kaDantAthI - [ madarAsa ] hAvara / maciMgI / (Dolichandrone falcata, Seem ) kaDapahulA - [ ka0 ] jaMgalI parorA ! vanapaTola / kaDapara - [ 0 ] kIr3AmAra | gaMdhAnI | dhUmrapatra | kaDapAla - [ tA0 ] kapAla bhedI / kaDapuma - [ tA0 ] samudraphala / hijala / kar3abar3A- vi0 [saM0 karbara = kabarA ] kabarA / cita kabarA / kar3abI - hiM0 [ saMjJA strI . ] de0 " kar3avI" / kaDamI - [ 0 ] samudaraphala / hijala / asht - [ vihA* ] nArI / nAlI / kaDamero -[ naipA0 ] bar3A maidA lakar3I / kar3amba, kar3ambaka -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) kalamI zAka / kare / kalambI / nAr3I / ( 2 ) zAka nAr3ikA | zAka kA DaMThala / ( 3 ) aMkura / koMpala / ( 4 ) kadamba kaDumbI, kar3ambukA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kalamI zAka | kalambI | karemU / nAr3I | kaDambe - [ te0 ] kadama | kadaMba | karavUna-saMjJA puM0 [?] eka paudhe kA nAma / kaDarya-saMjJA pu N0 [ saM. pu N0 ] kirAta tikla | cirAyatA | rA0 ni0 va0 1 / kaDala taGgAya - [ tA0 ] dariyAI nAriyala / kaDala nAgala - [ tA0, kanA0 ] samudraphena | kapAlai - [ tA0 ] samundara sokha / samudra zoSa / kaDapA ca - [aro ] dariyA kI pAcI / mosa / ( Gracilaria Lichenoides, Grewille ) Ceylon moss ) kaDalamu - [ te0 ] jaMgalaH kelA / giri kadalI / zraraNya kadalI / kaDalA - saM0 pu0 / kaDale - kADa -[ mala0 ] cane kA sirakA / sirakahe kaDale - [aro, mala, kA0 ] canA | caNaka / kaDavaMcI kaDalai-Di } [ tA0 ] cane kA sirakA / kaDalai - pula-pu- bU~Ta kA sirakA / kaDalya - [ tA0 ] zraoNliyA glaiNDyUlipherA / kaDavaMcI saMjJA strI0 [ marA0, bamba0 ] eka latAvargIya udbhida kA phala / isakI vela jvAra ke kheta meM varSArambha meM utpanna hotI hai| isakI zAkhAyeM bhUmi para phailI hotI haiM. pattI 1 se 2 iJca caur3I paJcakoNa vA kucha kucha paMca-khaMDa yukta hotI haiM aura jisakA madhya khaNDa nAtidIrgha hotA hai| yaha zyAmatA lie, hare raMga kI komala, masRNa vA kiMcillomaza hotI hai jisake donoM pRSTha (Punctu late ) hote haiM / patra prAMta karAtatita arthAt zrarI kI bhA~ti dandAnedAra hote haiM / patravRta zrAdhA se 1 // iJca lambA hotA hai pupuSpastavaka 1-2 iJca hotA hai aura usameM sAdhAraNataH kevala 2 se 4 taka puSpa hote haiN| puSpa vAhyAvaraNa khaMDa bhAlAkAra puSpAMtarAvaraNa vA paMkhar3I 4 i'ca dIrgha evaM sapheda raMga kI hotI hai ( kisIkisIne pIta raMgakI paMkhar3IkA bhI nirdeza kiyA hai) parAga kesara do hote haiM, jinameM se eka dvizIrSa aura dUsarA trizIpaM hotA hai, inameM se pratyeka eka parAga koSa yukta hotA hai| kesara vA turI kaTorI ke sire ke samIpa se prArambha hote haiM / strI-puSpa vRta - 2 I0 dIrgha, eka puSpIya, pauSpika patra vihIna ( nara puSpa vRta meM eka laghu pauSpika-patra hotA hai / ) phala - 1 iJca zrarthAt uMgalI ke porve ke barAbara lambA aura 4 iJca ( caur3A ) tathA patalA hotA hai / phala kA uparistvak jhurrIdAra hotA hai aura usa para ATha prazasta pazu kAe~ hotI haiM / chilakA patalA aura rezamI roiyoM se parivyApta hotA hai / abhI jaba ki yaha harA hI hotA hai cAra khaNDoM meM vidIrNa ho jAtA hai aura bIja nikala par3ate haiN| bIja 2-4 iJca kucha-kucha gola aura kaThora, choTI mirca ke barAbara, cikanA aura camakIlA hotA hai aura usa para aNusaMyojaka ( Hilum ) spaSTa dikhAI detA hai / isakI jar3a zalagama kI taraha gola aura kar3I hotI hai aura isameM se kakar3I (Cucumbe) kI bhA~ti gandha zrAtI hai| yaha atyanta vikka zraura tIcNa hotI hai| sUkSmadarzaka dvArA parIkSA karane para isake kendrabhAga A
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1961 kar3avA kuMdarU meM zvetasAra kI se le dRggocara hotI haiN| unakendra dadhna-khurafe kI pattI kA rasa / bhAga aura upacarma-stara ke madhya meM rAladAra padArtha guNa, karma, prayoga-isake phala ko mAMsa meM, ke viSama Tukar3e hote haiM / isakI samagra bela svAda yA kisI zAka ke sAtha pakAkara jvAra kI roTI se meM kucha-kucha kar3avI hotI hai| khAte haiN| yaha zIghrapAkI aura poSaNauSadhi hai| payyAMya-kaduhucI, pudrakAralikA, zrIphalikA, yaha picchila zleSmA kA chedana karatI aura netra pratipatraphalA, zubhravI, kAravI, bahuphalA, kandalatA rogoM ko lAbha pahu~cAtI hai / yaha kSudhAjanaka,pAcaka rudrAdikAravallI (rA0ni0) laghulatA, vraNanI, pittanAzaka aura koSThavaddhatA nivAraka hai| isakI kRSNamRdbhavA (dravya0 ), kSudrakAravellaka, kaDuhuJcI, jar3a rajaH pravartaka evaM prasavakAlIna rakkranissAraka kaTuhuJcI, ha sva kAravella, kAravallI, kSudrakAravellikA, hai| yoni meM isakI varti dhAraNa karane vA pilAne suzvI, kandaphalA, kSudrakAravelI-saM0 / kar3abaMcI- se yaha donoM prakAra se garbhapAta karAtI hai| isakA hiM0, marA0 / kAsarakAI-hiM0 / choTa ucche, choTa pralepa kaNThamAlA ko vilIna karatA hai / nimvapatra karalA-baM / momorDikA simbaleriyA Momo- svarasa aura kA~jI ke sAtha yaha pratyeka uSNa evaM rdica cymbalaria, Femal.,luphA vyuva zItala viSa ko apane prabhAva se naSTa karatI hai| rosA Luffa Tuberosa, Roxb-le| yaha arza evaM tajanya koSThabaddhatA kA nivAraNa kuSmANDa varga karatI hai| kahate haiM ki isakI bela ke Asa-pAsa (N. 0. Cucurbitacece.) sarpa nahIM rhtaa| kisI-kisI strI kI yoni se utpatti-sthAna-dakSiNa bhArata, maisUra, koMkaNa jo bubudavat eka cIja nikalatI hai, use yaha ityaadi| vanda karatI hai / na. 0 . ___ DImaka-samagra kSupa caraparA hotA hai| isake . auSadhArtha vyvhaar-kNd| auSadhIya prabhAva ke sambandha meM bambaI sarakAra ke rAsAyanika saMghaTTana-ekatika glyukosAiDa / rAsAyanika vizleSaNakartA DaoNkTara liyAna kahate prbhaav-grbhpaatk| haiM ki gata cAra varSoM ke bhItara tInavAra kaDavaMcI guNadharma tathA prayoga ke kanda jinakA vyavahAra garbhapAtanArtha kiyA jA AyurvedIya matAnusAra cukA hai, unake pAsa bheje gae haiM / san 1886 I. kudduhunyciiktturussnnaatiktaarucikaarinniicdiipndaa| meM punarapi ye kanda tAtkAlIna vizleSaNa kartA raktAniladoSakarI pathyA'pi ca sA phaleproktA // DA0 berI ke pAsa, garbhapAta ke eka mAmale ke sambandha meM, bheje gaye the| phA0 iM02 bha. pR0 kAralIkandamarzoghnaM malarodha vizodhanam / 76-80) yoninirgata doSaghnaM garbhasrAva viSApaham // kaDavanIcI-[ma.] pAla / aAcchuka / (dha0ni0)| kaDavalA-[ kanA] kadama / kadamba / kaDavaMcI-caraparI, kar3avI, garama, rucikArI, kar3avA-vi0 de0 "kaDu vA" / . aura dIpana hai tathA yaha raka evaM vAyu ke doSa | kar3avA iMdarajau-saMjJA puM0 [hiM0 kar3avA+iMdrajau ] utpanna karanevAlI aura isakA phala pathya hai| eka prakAra kA indrjau| tika indrayava / kuTaja isakA kanda (kAralIkanda)-bavAsIra ko naSTa karatA, malAvarodha ko miTAtA, yonidoSa aura kar3avA kakaiDAkA- rAjapu0 ] kaDu vAkhekhasA / garbhasrAva kA nivAraNa karatA hai evaM viSaghna hai| | kar3avA kakor3A-saMjJA puM0 / vana kakor3A / kaDu vA yUnAnI matAnusAra guNa-doSa khekhsaa| prakRti-uSNa aura rUkSa / svaad-tik| kar3avA kuMdarU-saMjJA puM0 [hiM0 kar3a vA kudaru ] -kravamana ke rogI ko| tika bimbii| tItA kunruu| viij|
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________ kar3avA khekhasA 1970 kaDasarA coka kar3avA khekhasA-saMjJA pu0 de0 "kar3a vA khekhsaa"| | kar3avI jIvantI-saMjJA strI0 [hiM kar3avI+saM0 jIvaMtI] / kar3avA gokharU-gu0] bar3A gokhruu| ( Peda-| ka I Dor3I zAka / lium Murex, Linn.) | kar3avI taroI-saMjJA strI0 de0 "kar3a I turii"| kar3Akar3avA ciciMDA-saMjJA pu0 [hiM0 kaI vA+ciciMTA kar3avA tumar3I-saMjJA strI kar3avI tumbar3e-[gu.] kaha kaha vana ciciNddaa| kar3avI tumbar3I-saMjJA strI. tlkh| kar3avA tumbA-saMjJA pu0 [hiM0 kaDu vA+tumbA ] tita- kar3avI tumdhI-saMjJA strI0 vi0 de0 "kaha.") kttutumbii| - laukI / kaha, talkha / kttutumbii| kar3avI turai-saMjJA strI0 de0 'kaDu I turai / kar3avA paravala(ra)-). kar3avI tU bI-saMjJA strI0 kaDu I tubI / titalalaukI / saMjJA pu' / jaMgalI parorA / de. "kaha" / kar3avA parorA- " kar3avI toraI-saMjJA strI0 de0 "kaDU I turii"| tika paTola / kar3avA tela-saMjJA pu0, de0 "kaDA tel"| kar3avI naI-saMjJA strI0 [ deza0 ] eka bela jo barasAta kar3avA bAdAma-saMjJA puM0 de0 "kaDuA bAdAma" / ___ meM utpanna hotI hai| zrAkAza giDDA (Corallo kar3avA lamar3A, kar3avA lamara-[ kanA] (8) zaMkhA- | carpus Epigeous) hulI / gokharU kalA (paM0, siMdha), bana zrokarA | kar3avInAyI-[ bamba0] choTA kirAyata / ( Enico(bN0)| khAre khrasaka (phraa0)| (Xanthium | stema littorab, Blume) strumarium, Linn.) Broadle- | kar3avI nAnupiNDA-[1] ajJAta aved Bur weed. (2) kadama / | kar3avo paravala-[hiM0 ] kaDu aa paravala / kar3avAhaTa-saMjJA strI0 de0 "kddaahtt"| | kar3avI nai-[ gu0 ] chilihiNTa / chireTa pAtAlagarur3o / kaDavI- 1) naino kaMdo (gu0)| mahAmUlA / rAkasa- jljmnii| [ kanA0] bArahasiMgA / kar3avI masUra-saMjJA strI0 [hiM0 kar3avI+masara ] eka . kar3avI-vi0 de0 "kaDU ii"| prakAra kA masUra / saMjJA strI06 deza0 ] jvAra kA per3a jisake bhuTTe | kar3avI vageTI-[ ma0, bamba0] naTakAMta (naipaa0)| kATa liye gaye hoM aura jo cAre ke liye chor3a diyA mUnaka (lep0)| (Paramiguya mogayA ho| utthaa| nophy lla, Wight) saMjJA strI. [ deza0, bamba0, marA0] eka prakAra | kar3avI harakAI-[bamba0 ] choTA cA~da / kA cirAyatA / (Swertia Panicu:ata, kar3avu jIri-[gu0] aAtarIlAla / bkunii| kAlI Wall.) yaha vanaspati asalI cirAyate kI | jIrI / ( Vernonia An the lmintpratinidhi svarUpa kAma meM lI jAtI hai| vI0 DI0ica, Willd) vasu / copraa| | kar3avo indarajau-[ gu0] kaDu prA indrjau| ___ saMjJA strI0 [ da0] aphIma / ahiphen| | kaDava badAma-[gu0 ] kaDapA bAdAma / kaTu vAtAda / kar3avI kakar3A-saMjJA strI0 [hiM0 kar3avI+kakar3I] | kar3ave paravala-saMjJA pu. [ deza. Jtika paTola / kaDu I kakar3I / tika krkttii| kar3ave vAdAma-saMjJA puM. [deza.] kaDapA bAdAma / kar3avI kaMdUrA-saMjJA strI0 [hiM0 kar3avI+dUrI] kaDavo-[rAjapu.] cirAyatA / / kaDuA kunarU / kar3aI kaMdUrI / tithimbii| kaDavo jIri-[gu0 ] bkucii| prAtarIlAla | kAlI kar3avI kAThe-saMjJA strI0 [ deza0] cAlamugarA kI jIrI / ___ jAti kA eka vRkSa / vi0 de0 "cAla munarA" . kar3a-zuNNAmbu-[ tA.] kalI kA cUnA / anabujhA kar3avI ghisodI-[gu0 ] kar3avI turaI / kaTu kozAtako cUnA / kar3avI jIrI-[da0] bakucI / praatriilaal| kaDasarA-coka-[20] satyAnAzI / bha~DabhA~r3a /
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaDasige 1971 kar3aI hu~ko | kaDasige-[ kanA0, kurga ] kAlA srsoN| vilkmbii| kaDize-[te. ] ajJAta / moTo sarasiyo (gu0)| kar3I-saMjJA strI0 [saM0 kAMDa] bher3a bakarI Adi caupApoM kaDasige-[?] mahAnIma | bakAyana / ___ kI chAtI kI haDDI / kar3ahana-saMjJA puM. [hiM0 kaThadhAna ] eka prakAra kA -kA0 ] DoDo / jiivNtii| dhAna / eka prakAra kA moTA cAvala / kaThadhAna / bar3o beva- kanA0] / surani niMba / kaDahoge-sappu-[ kanA* ] dhavala (mh0)| (Lob- kar3I vepace [te.] kadI niMba / elin Nicotianasfolia, Haune)| kar3I vageTo-[ bamba0 ] naTakAMta (nepA0) manaka Wild Tobacco (lep0)| de0 "kaDU vgettii"| kar3aoN-saMjJA puM0 [saM0 kaNA ] pIpala | kaDu- mahAbAlezvara ] zilAjIta / (S. Discuss. kar3aoNmUla-saMjJA pu0 [saM0 kaNAmUla ] piparAmUla / ata) piipraamuul| kaDu, kaDU-saMjJA pu0 [ derA0] (1) nIlakaNTha / kar3A-saMjJA puM. [saM0 kaTaka ] (1) eka prakAra kA | kamala phUla / (Gentiana kurroo, Ro. kabUtara / [ tA0 ] (2) sUraNa / yb) phA0 I.2 bh0| (2) kuTako / (3) kar3AkA-sajJA puM0 [hiM0 kar3akar3a ] upavAsa / laMvana / khpr| phrAkA / [ naipA* ] caavlmugraa| kuSTha vairI / [ guru, kaDAcUra-saMjJA pu. [ dezaH ] eka prakAra ko miThAI / / mahA0] kuttkii| [mahAbAlezvara ] zilAjIta / kaDAya khaMja-saMjJA puM. [saM0 krI0] vAtavyAdhi kA kaDUA-vi0 [saM* kaTuka, prA. kaDuA] [strI0 eka bheda jisameM manuSya calanA prArambha karane ke ___ kaDU I ] (1)jisakA tIkSNa svAda jIbha ko samaya kA~patA huA khaMjana pakSI kI taraha calatA asahya ho / svAda meM ugra / kaTu / tIkSNa / mAlahai athavA calane meM la~gar3AtA hai aura saMdhiyoM ke dAra / jaise-mirca, soMTha, pIpala Adi / (2) baMdhana DhIle par3a jAte haiN| kalAyakhA / yathA- svAdu meM kaTu parantu jhAlarahita / tik| kaTu / "kaMpate gamanArame khaMjanniva ca yAti yH| jaise-nIma cirAyatA, indrAyana Adi / kaDAyakhaMjaM taM vidyAnmukta saMdhi prabaMdhanam // | kaDuA indrAnI-[ma.] indrAyana / (vA0ni0 15 a0) kaDuA kherU sA-saMjJA pu0 [hiM0 kaDA + khekhasA] kaDAra-saMjJA0 pu. [ saMokrI0 ] muNDa loha bheda rA0 kar3A -kakor3A / tika karkoTaka / jaMgalI ni.v.6| kkaadd'aa| kar3Ara-saMjJA puM0 [saM0 pu.] piGgala varNa / bhUrA kaDuA-tela-saMjJA pu. [ hiM. kaDuA + tela ] raMga / pIlA raMga amH| sarasoM kA tela jisameM bahuta jhAla hotI hai| kA vi0 [saM0 vi0 ] "piMgalavarNa yukra" gaMdumI / tela / kaTu tela | saarssp| bhuuraa| kaDuA bAdAma-saMjJA puM. [hiM0 kar3A+bAdAma ] kaDikapAna-[bamba0] tika bAdAma / kaTu vAtAda / bAdAma talna / (Polypo dium quercifolium, | Du indu-[ tA0 ] bana khekhasA / baghAchurA (0), Linn) *Du i-darajau-[ ma. ] kar3avA indrajau, / tika kar3ikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] klkaa| kUDI : indrayava / klii| Dui turai-saMjJA strI0 [hiM0 kaDu I+turaI ] eka kami ceTTa-te. ] mainphl| prakAra kI toraI jo khAne meM tIto hoto hai| kar3iyA-saMjJA strI0 [saM0 kAMDa, hiM. kA~DI] lakaThA / kaDa ge turaI / tika koSAtakI / de. "turii"| kA~r3I / rhttaa| kaDui tU bA-saMjJA strI0 [hiM0 kaDU I+bo] tivakaDilikam-tA. ] kuclaa| lauko / tikaalaavu| /
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaDuka - [ mala0 ] rAI | gaura sarSapa / kaDakaMgala - [ koM0, hiM0, baM0 ] calatA nAmaka vRkSa | 1672 kaDu-kaDale -soppu -[ kanA* ] khubbAjI | kaDu-kavata (tha) - [ma0, bamba0 ] jaMgalI bAdAma | kauTI | Hydnocarpus wightiana ) de0 "araNyavAtAda" ( 1 ) tathA " cAvalamugarA" / kaDuvAta - [ kA0 ] cAvalamugarA / kaDu kastUrI - [ kanA0 ] muzkadAnA / latAkastUrI / Duka - [ ] rAI / gaura sarSapa / kaDukAra - [ 0 ] har3a kA per3a / harItakI / kaDukkAya kaDu} [] har3a kA per3a / kaDukkAya, kaDukkAya-piMjI - [ tA0 ] jaMgI har3a | harItakI / bAlahar3a | kAlIhar3a / kaDukkAya-pU- [ tA0, mala0 | har3a kA phUla / harItakI puSpa / Du-khajUra - saMjJA puM0 [ baM0, gu0, bamba0 ] kAlA khajUra / dinakaraliMga | ( Melia Dubia, Car ) kaDu - [ 0 ] rAI / rAjikA / "kaDugu - [ tA0 ] rAI | gaura sarSapa | (Sinapis juncea, Linn) / (2) hurahura | kaDu ghisodI - [ gu0 ] kar3avI turaI / ghoSA latA / kaDu ghosalI - [koM] kar3avI turaI / kaDuGgathI - [ lepa0 ] kloroDeNDUna kolebukienam / kaDu cirAyatA - [ gu0 ] nIlakAMta / kamalaphUla ! kaDu jirage -[ kanA * ] kalauMjI bakucI / - [ 0 ] kAlA jIrA / Dor3a - [ 0 ] kar3a uI turaI / kaDut [ bara0 ] kaThUmara / kAkodumbarikA / kaDuttauppa-[ mala0 0 ] kAlA namaka / kaDu dAlacInI - [ kanA0 ] jaMgalI dAlacInI | kaDu dudIlI -[ ] kar3avI tumbI / titalaukI / kaDu duddI -[ ka0 ] titalaukI / jaMgalI ka kaDu nimba-[ ma0 ] nIma | 1 kaDU Dugge -[ nA0] aDavI mUnaga / ( te 0 ) / (Ormocarpum sennoides, D. C.) kaDunya - [ lepa0 ] bhaMTA baiMgana / vArttAkI / kar3a, paravala - [ ma0 ] jaMgalI cicoMDA ( Tricho- - santhes cucumeraina, Linn.) kaDuppa - vi0 [ mala0 ] kAlA | kRSNa kaDuppu maraNattakAla - [mala - ] | kaDuppu mattakAli - [ tA0 ] kar3appu maNattAnkariNa---[mala 0] kAlA mako / kaDuppu mahata marama - [ tA0 ] zrAsana / jaMgalI karaa (da0) / zrAzAna, piyAzAla ( baM0 ) / ( Terminalia Tomentosa, W. et A.) " kaDubellulla -[ kanA0 ] choTA jaMgalI pyAja / ka (kA) Du bogi vittulu -[ te0 ] bakucI bAbacI | ( Psoralia Corylifolia, Linn.) kaDu bhopalA - [ bamba0, sa0] titalaukI | kaTutumbI / kaDu mallige - [ kanA0 ] vana mallikA / kaDu mendhyA - [ mala, koM0, siM0, kanA0 * ] ( 1 ) jaMgalI kAlI mirca / (2) gulazakarI / nAga balA / kaDura mirisa - [mala0, koM0, ka0, siM0] jaMgalI kAlI mirca | kaDulimbe - [ kanA0 ] jaMgalI jaMbhIrI / mAkaraliMba | kaDalI -[ tA0 ] zrAjhara / zrAsA / jarula ( baM0 ) / kaDuvageTI- [ ma0 ] kaDuvappu -[ tA0 ] lauMga | kaDuvA bAdAma - saMjJA puM0 [hiM0 kar3a uvA+bAdAma ] bAdAma kaDutrepile - [ tA0] kar3hI nim / surabhinimba / kaDusampi - [ kanA0 ] gulAcIna / kaDusalleruku -[ ka0 ] sativana / saptaparNaM / chAtima / [] jaMgalI hurahura / kaDu sirola - [ 0 ] kaDusirolI - [ bamba0 ] kar3avI - turaI / ghoSAlatA / kaDu -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) choTA karelA / kSudrakAravella / karelI / rA0 ni0 va0 7 / (2) kar3avaMcI / de0 " kaDavaMcI" / kaDU-vi0 [saM0 kaTu ] de0 " kaD zrA" /
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaDUtela 1973 kaNaguggulu kaDUtela-saMjJA puM0 [hiM0 kar3a+tela ] kaDu pAtela | kA nivAraNa karanevAlo zrora kiMcit pitta ko kar3apara-laMkA] hiranakhurI / zudimudi (bN0)| prakupita karanevAlI hai| ( Emilia sonchifolia ,D. C.) noTa-upayukra zloka meM bhAvaprakAza meM kathikA kaDUparavala-[ma. ] de. "kar3a prvl"| kI jagaha 'kathitA' aura prakopinI ke sthAna meM kaDU bAdAma-[ma.] kaDapA bAdAma / kttuvaataad| 'prakopaNI' aisA pATha bheda AyA hai| kaDU bhopalA-ma0 de0 "ka bhopalA" / (2) koI-koI una kar3I meM besana kI pakaur3I kaDaila-saMjJA puM. [saM0 karavIra ] de0 "kner"| chor3a dete haiM aura hIMga prabhRti ke sAtha rAI bhI kaDeMru-[paM0] thuner| milAte haiN| kar3hI meM par3hanevAlI pakor3I phulaur3I kaDo-[ bara0 ] kastUrI / mRganAbhi / mizka / kahAtI hai / besana ko jagaha kabhI mUMgakI dhoI huI kaDo-kirayAta-[ gu0 ] nai / naaii| dAla kA zrATA DAlate haiN| chaH kacce anAroM ko kar3oMcI-satA strI. [deza.] eka prakAra kI bela jo pAnI meM ghoTakara bhunI huI mUMga kI dAla kA ATA varSA ke prArambha meM jamatI hai| isakI pattiyA~ milA kar3hI prastuta kre| dasta banda karane meM yaha choTI aura kaMgUredAra hoto haiM, phUla choTA pIle raMga guNakArI hai| isI prakAra yaha kabhI zrAma kI kerI kA hotA hai aura phala aAdha giraha laMbA, bArIka, se bhI banAI jAtI hai| cunnaTadAra hotA hai / isake Upara kA chilakA patalA (3) isa zabda ko muhIta Az2ama meM nusakhA hotA hai / phala meM do khAne hote haiM, jinameM se hara | saIdI se usI kI ibArata ke sAtha uddhRta eka meM eka-eka boja hotA hai| jar3a zalagama ke kiyA hai| prAkAra kI gola aura kar3I hotI hai| kAsirakAi kar3hI niMba, kar3hI nIma-saMjJA puM-[hiM0 kar3hI+nIma ] kdd'vNcii| mu.praa|| surabhI nimba / mIThA nIma / kaDaula-siM.] pauruSa (baM*, sN0)| kaDhuvA-saMjJA puM0 pAtra vizeSa / puravA / borakA / kaDDala ziMgI-[ tA0] cill| cilAra / bairii|| kaduI-[paM0] tilapatra / (Casearia esculenta, Roxb.) kaNa-sajJA puM. [saM0 pu] (1) pIpala / pippalI / kar3ho-saMjJA strI0 [hiM0 kar3hanA=gAr3hA honA, vA saM0 "kaNalavaNavacailA" vA0 sU0 15 a0 zodhana kathikA ] eka prakAra kA sAlana / isake banAne v0| (2) dhAnya prAdi kA atyanta choTA kI vidhi yaha hai-Aga para car3hI huI kar3hAI meM ttukdd'aa| kinakA | rvaa| z2arrA me0 Nadvika / ghI vA tela, hIMga aura haldI kI bukanI DhAlade / (3) cAvala kA bArIka Tukar3A / kanA / (4) jaba sugaMdha uThane lage taba usameM namaka, mirca leza / bahuta thor3A / he0 ca0 / (5) vanajIraka, sameta maThe se gholA huA besana chor3a de ora maMdI jaMgalI jIrA / rA0ni0 va0 6 / (6) anAja A~ca se pkaave| jaba yaha siddha ho jAya, taba kI bAla / utAra leve / deza meM ise kar3hI kahate haiN| vaidyaka nighaNTu aura bhAvaprakAza meM kramazaH 'kathikA" | kaNakaca-saMjJA pu. [ deza0] (1) kevA~ca / kauMcha / tathA kathitA nAma se isakA ullekha huA hai / ukna | kapikacchu / (2) karaMja | kaMjA / graMthoM meM isake guNa isa prakAra likhe haiN| kaNakakSAra-saM* pu0 [saM0 vI0 ] sohAgA / TaMkaNa / rA0ni0 / ni0 sh0| kathikA pAcanI rucyA ladhvo ca vhnidiipnii| kaNagaca, kaNagaja-saMjJA pu0, de0 "kaNakaca" / kaphAnilavivandhaghnI kizcit pittaprakopinI // kaNagaja, kaNagajA-[ rAjapu0] kaMjA | karaMja / (vai0 nigha0) kaNagana-[ rAjapu.] kaMjA / kadI-pAcaka, rucikArI, halakI, agni ko | kaNaguggula-saMjJA pu., de0 knnguggulu"| dIpana karanevAlI, kapha, vAta evaM vivandha-baddhakoSTha / kaNaguggulu-saMjJA pu. [sa0 pu.] (1) safeda
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________ gUgala karaNagUgula jIrA / zvetajIraka / ( 2 ) eka prakAra kA guggula / saMskRta paryyAya-- gandharAja, svarNavarNa, suvarNa vaMzapIta, surabhi, palaGkaSa | kanaka, guNa - kaTu, uSNa, sugaMdhita, vAtanAzaka aura rasAyana hai tathA zUla, gulma, udarAdhmAna evaM kapha nAzaka hai / rA0 ni0 0 12 / karaNagUgala. karaNagUgula-saMtA pu0, de0 " kaNaguggula" / kaGgana - [ kanA0 ] kanera / karavIra / -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 kaMtrI | kakar3I | mahAsanaMgA / (2) sArivA | anaMtamUna | (3) bahuputrikA / satAvara vA bhui~ amalA / rA0 ni0 va0 2 | kajIra-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) sapheda jIrA | zveta jIraka | mada0 0 2 / ( 2 ) kRSNa jIrA / rA0 ni0 / ni0 zi0 / I karaNajIraka - saMjJA pu N0 (saM0 nI0 ] ( 1 ) choTA ' jIrA / kSudra jIraka / za0 ca0 rA0 ni0 va0 6 / saMskRta paryyA0 - hayagandhi aura sugaMdhi / bhAvaprakAza ke mata se kAjIraka rUkSa, kaTu, uSNa vIrya, agnidIpaka, laghu, dhAraka, pittavarddhaka, medhAjanaka garbhAzaya zodhaka, pAcaka, balakAraka, zukravarddhaka, rucikAraka, kaphanAzaka, catu ke liye hita kara aura vAyu jvara, udarAdhmAna, gulma, vamana tathA atisAra roga nAzaka hai / vi0 de0 "jIrA" / ( 2 ) zveta jIrA / sapheda jIrA / rA0 ni0 / ni0 zi0 / karaNajIrA - saM0 pu0 [saM0 kaNajIraH ] sapheda jIrA / kaNajIraka / sapheda jIrA | karaNa jIrNA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zukra jIraka | rA0 ni0 va0 6 / kaniyosa - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] guggula | gUgula / ratnA0 / 1674 kATIna. kaNATIra, kaNATIka se eka, jisake hote haiM / yaha cAra Da~sane se pitta ke roga prakAra kA hotA hai / jaise - trikaMTaka, kuNI, hastikakSa, aura aparAjitA / ye tocNa vedanA karanevAle haiM / inake kATane se sUjana, aMgoM kA TUTanA, zarIra kA bhArI honA aura deza kI jagaha kAlA par3anA ye lakSaNa hote haiM / su0 kalpae / ( 3 ) isa nAma kA eka kIr3A / isake kATane se visarpa, sUjana, zUla, jvara aura vamana ye hote haiM / tathA daMza sthala zravasanna ho jAtA hai / bhA0 / mA0 ni0 / I karaNabhakSa, kaNabhakSaka-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] bharata pakSI / bharuhI / zyAma caTaka / bhAriTa pakSI / babaI | rA0ni0 va 16 / karaNamuktA - sajJA strI0 [saM0 nI0 ] kaNaguggula / (?) pIta gUgula / karaNamUla - saMjJA puM0 [saM0 jI0 ] ( 1 ) pippalImUla / piparAmUla (2) paJcatighRta pAMca kaI cIjoM se siddha kiyA huA ghI / karaNavIrakA - saMjJA puM0 [saM0 strI0 ] mainazila | manaH 1 zilA / hI saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] latAzirISa / pa0 mu0 / vallizirISa / karaNA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) pIpala / pippalI / pa0 mu0 |rA0 ni0 0 6 / ( 2 ) jIraka | jIrA / ( 3 ) sapheda jIrA |shukr jIraka | ( 4 ) kAlA jIrA / kRSNa jIraka / bhA0 pU0 1 bha0 / (5) kumbhIra makSikA / yathA - kaNA jIraka kumbhIra makSikA pippalISu ca / hArA0 / ki / (6) vanapippalI / jaMgalI pIpala / (7) vanajIraka | vana jIrA / kaDujIrA / vanajIra / dhanva0 ni0 / ni0 zi0 / (8) alpa | thor3A | ni0 zi0 / karaNAgranthi - saMjJA strI0 [saM0] pIpalAmUla / karaNapriya saMjJA [saM0 pu0 ] gaureyA cir3iyA / karaNAca - saMjJA puM0 [deza0 ] kevA~ca kareMca / kauMDa | bAmhana ciraiyA / sUkSma caTaka | vai0 nigha0 / karaNAjaTA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 piparAmUla / pippalImUla | vai0 nigha0 2 bha0 ajIrNa bar3avAnala cUrNa / * karaNabha - sajJA pu N0 [ sa 0 pu0 ] ( 1 ) eka prakAra kA puSpa vRkSa | ratnA0 / ( 2 2) suta ke anusAra cobIsa prakAra ke agni--prakRti-- koToM meM karATIna, karaNATIra, karapATIka-saMjJA puM0 [saM0 pu0]
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1175 aircra khaMjana | khaMr3irica / mamolA / trikA0 / za0 ra0 / khar3araicA | karaNATIraka-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] de0 "kaNa|TIra" / karaNAdi, kaSAya-saMjJA pu0 [saM0 pu0 ] ukta nAma kA eka yoga-pIpara, zata hvA donoM karaMja, devadAru, bhAraMgI, kulathI aura kAlA tila inakA kvAtha lahasuna aura hIMga yukra pIne se raktagulma kA nAza hotA hai | va0 za0 / karaNAdigaraNa - saMjJA puM0 [ sa0 pu0 ] cakradatta meM pIpala zrAdi zroSadhiyoM kA eka vaga / jaise-- pIpala, piparAmUla, cavya, cItA, soMTha, marica, ilAyacI, ajamodA, indrajau, pAThA, reNukA, jIrA, bhAraMgI, mahAnoma, mainaphala, hIMga, rohiNI, sarasoM, vAyaviDaMga, atIsa aura mUrdhnA / ca0 da0 kaphajva0 ci0 / karaNAdi taila-saMjJA pu N0 [saM0 nI0] pIpala, mula haThI kUTa, indrajau, reNukA, dArUhaldI, majITha, zArivA, lodha aura dhAya ke phUla / inake kalka tathA cAra gune pAnI se siddha tela phor3e phunsiyoM ko zuddha karatA aura ghAva ko bharatA hai / karaNAdi nasya-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] pIpala, AmalA, hIMga, dArUhaldI, baca, sapheda sarasoM aura lahasuna ko bakarI ke mUtra meM pIsakara nasya lene se dainakAdi jvara naSTa hote haiM / vR0 ni0 ra0 jvara0 ci0 | karaNAdi vaTI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kI vaTI jisakA ullekha zlIpadAdhikAra meM huA hai / yoga isa prakAra hai - pIpala, vaca, devadAru, punarnavA, belachAla aura vidhArA ke bIja - inakA barAbara-barAbara cUrNa lekara ghoTakara 3-3 rattI kI golI banAveM / mAtrA - 3 rattI / anupAna -- kA~jI | guNa- isase ghora zlIpada roga kA nAza hotA hai / ra0 sa0 [saM0 / karaNAdIpya-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] sapheda jIrA / zveta jIraka / rA0 ni0 va0 6 / karaNAdyaJjana-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] pIpala, mirca, vaca, seMdhA namaka, karaMja kI mIMgI, haldI, AmalA, har3a, vaher3A, sarasoM, hIMga, aura soMTha ko bakare ke mUtra meM pIsa goliyA~ banAleM / htt guNa- inheM ghisakara zrA~khoM meM aMjana karane se behozI, cittavibhrama, apasmAra, bhUta doSa, zira aura A~khoM ke roga tathA bhrama kA nAza hotA hai / bR0 ni0 ra sannipAta ci0 / (2) pIpala ko bakarI ke meganiyoM ke bIca rakhakara pakAe~ aura phira unheM bakarI kI meMganiyoM ke nicor3e huye rasa meM hI kharala kreN| punaH isakA aMjana karane se zIghra hI ratauMdhI kA nAza hotA hai / isI prakAra kAlI mirca ko zahada meM milA kara aMjana karase ratauMdhI kA zIghra nAza hotA hai / vR0 ni0 20 netra rAga ci0 / karaNAdya leha - pIpala. soMTha, pAThA, har3a, baher3A, zrAsalA, mothA, cItA, vAyaviDaMga, bela, candana, aura sugaMdha cAlA / inheM samAna bhAga lekara cUrNa banAya zahada meM cATane se hara prakAra ke atisAra aura upadrava yukra pravAhikA kA nAza hotA hai| isa avaleha ke samAna saMgrahaNI nAzaka anya auSadhi nahIM hai / raseM0 ci06 zra0 / (2) pIpala, pIpalAmUla, baher3A aura soMTha kA cUrNa yA zraDUle kA rasa zahada ke sAtha cATane se khA~sI naSTa hotI hai / vR0 ni0 20 jvara ci0 / karaNAdyalauha-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] vaidyako eka rasauSadha jisakA prayoga atisAra roga meM hotA hai| yoga yaha hai - pIpala, soMTha, pAThA, amalA, baher3A, har3a, mothA, cItA, bAyabiDaMga lAlacaMdana bela aura sugaMdhavAlA - inako barAbara lekara satra ke barAbara lauha bhasma milA jala ke sAtha ghoMTa kara rakheM yaha saba prakAra kA zratisAra aura saMgrahaNI nAzaka hai / rasa0ra0 / 20 ci0 6 zra0 / karaNAprayoga - bakarI ke yakRta ke madhya bhAga meM pippalIko rakhakara pAnIke sAtha yathAvidhi pAka kareM / paka jAne para pippalI ko avaziSTa pAnI ke sAtha pIsakara vIrtikA banAaiM / guNa- ise pAnI ke sAtha ghisakara A~khoM meM ana karane se ratauMdhI naSTa ho jAtI hai / isI praNAlI se mirca kA prayoga hotA hai aura pUrvavata guNa hotA hai / cakrada0 netra ro0 ci0 / kaNAmUla-saMjJA pu N0 [saM0 kvI0 ]piparAmUla / pippalI mUla / ke0 de0 ni0 | rA0 ni0 / ni0zi0 /
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaNAsuphala 1976 kaNTakatrayaH kaNAsuphala-saMjJA pu0 [saM0] akola / DherA kaNerA-saMjJA strI0 [saM0 krI0 ] hathinI / za0 c0| kaNAdvA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] sanada jIrA / hastinI / zveta jIraka / rA0 ni0 v06| kaNeru-saMjJA pu0 [saM0 pu.] karNikAra vRkSa / me| kaNika-saMjJA puM. [saM0 pu0] (1) pIpala / pippalI | kaNTa-saMjJA puM0 [sa. pu] (1) maulasirI kA (2) zuSka godhUma-cUrNa | sUjI / gehU~ kA ATA / per3a / vakula vRkSa / (2) kA~TA / kaNTaka / rA0 ni va0 16 / (3) ana kA kaNa / cAvala saMjJA puM. [saM0 jI0] loha / lohA / kA daanaa| kaNTaka-saMjJA puM. [saM0 pu0, krI0] [ vi0 kaMTakaNivA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) araNI / agni kita] (1) gokharU / gohara nup| rA0 ni0 maMtha vRkSa (2) atyaMta choTA ttukdd'aa| knnaa| kinkaa| va0 4 (2) mainaphala / madanavRkSa / ratnA / Tukar3A / jarrA / / me0 katrika / (3) zuSka godhUma (3) machalI zrAdi kI nokadAra haDDI / matsyAdi kIkasa / (4) kA~TA / dru mAGga / me0 katrika / gehU kA zrATA / yathA-"zuSka godhUma (1) bela kA per3a / vilva vRkSa (6) hiMgoTa | cUrNantu kaNikA smudaahRtaa|" rA. ni0 va0 16 kaNa / (4) eka prakAra kA cAvala / a. TI. iMgudI vRkSa / (7) mugavana / banamUga / banamudga (8) babUta / kIkara kA pedd'| (6) romAJca / raa0| roMgaTe khar3A honA / trikA0 / (10) kamalakaNita-saMjJA puM0 [saM0 kI.] pArtanAda / he0ca / gaTTA / padmabIja / (11) bA~sa / vennu| he. ca. kAraNaza-saMjJA pu0 [saM0 krI ] zasyamaJjarI / anAja (12) suI kI noka / (13) tIvra vedanA / kI bAla / jau, gehUM Adi kI bAla / zrama / tez2a darda / (14) mkr| magara yaha kAmadeva kA cinha hai| (15) zArIra zAstra kI paribhASA kaNI-saMjJA strI0 [saM0 sI0] (1) hy-knntth-ltaa| meM haDDI kA nokIlA prabarddhana / (spinous eka bela / za0 r0| (2) kaNikA / knii| process) Tukar3A / a0 TI0 bha0 / (3) eka prakAra kA kaNTaka karaJja-saMjJA puM0 saM0 pu.] eka prakAra cAvala / __kA kaMjA / kA~TA karaMja / a0 TI0 bh0| kaNIka-vi0 [saM0vi0] atyalpa / sUkSma / choTA / | kaNTaka kiMzuka-saMjJA puM. [saM0 pu.] pharahada / bArIka / u0| pAlitA maMdAra / kaNTakI pArijAta / vai nigh| kaNIca-vi. [saM0 tri0] atyalpa / u0| kaNTaka kITa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kA kaNIci-saMjJA puM0 [saM0 pu] (1) choTI ddaalii| kA~TedAra kiidd'aa| pallavI / (2) ninAda / aAvAja / kaNTakacchada-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kevar3A / sapheda saMjJA [saM0 strI.] (1) phUladAra vela / puSpitA / ketakI kA paudhaa| zveta ketaka vRkSa / vai0 latA / (2) guMjA ghughacI / (3) zakaTa / gaadd'ii| | nigh| kaNIcI-saMjJA strI0 [saM0 strI0) (1) gujA / ghughacI | | kaNTakaTerI-saMjJA strI0 [saM0 kaNTa+hiM0 kaTerI] (2) kirAMcI nAma kI prasiddha puSpalatA / (3) dAruhaldI / kingodd'aa| zATaka / me0ctrik| | kaNTakaNTa-saMjJA puM0 [saM0pu.] kasauMdI / aJjana / dravya r0| kaNInikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] netratAraka / de0 | kaNTa-kamala-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] makhAnA / "kniininaa"| mkhaan| kaNIsaka-saMjJA strI0 [saM0 kaNiza] anAja kI bAla / | kaNTakatraya-saMjJA puM0 [saM0 krI0] tInoM kaTaiyA / jau, gehU~ ityAdi kI bAla |-Di0 / kaNTakArItraya / rA0 ni. va. 22 / bana bhaMTA kaNera-sajJA puM0 [saM0 pu.] karNikAra vRkSa / (vRhatI); bhaTakaTaiyA aura gokharU ina tIna auSauNA0 / amalatAsa kA pedd'| dhiyoM kA smuuh|
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________ trika 1677 guNa- tridoSa nAzaka, bhramanAzaka, jvara, pitta, hicakI, taMdrA aura zrAlApanAzaka hai| vaio nigha0 de0 "kaNTakArItraya" / kaTakatrika - saMjJA pu N0 [saM0 puM0] gokharU / gora / kaTakadalA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ketakI kA per3a | vai0 nigha0 / kaNTaka dehI-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) zalyaka / khArapuzta | sAho / ( 2 )eka prakAra kI machalI / ka~vA | 1 kaTakadra ma -saMjJA puM0 [saM0 puM0 ] ( 1 ) semala / zAlmalI vRkSa | rA0 ni0 0 8 / (2) khaira / kA per3a / khadira vRkSa / 20 mA0 / (3) kaNTakayukra vRkSa / kA~TedAra per3a / babUla Adi ka~TIle per3oM ko kaTakadra uma kahate haiM / kaNTaka paJcamUla-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] pAMca kaTIle cupa samUha kI jar3a / kaNTakapaJcamUla kI pA~coM zroSadhiyA~ ye haiM / karauMdA, gokharU, haiMsa, (hiMsA), kaTasaraiyA aura zatAvarI / ye pakkAzaya zodhaka aura vAta kaphanAzaka haiN| (pa0pra0 3 kha0 ) suzruta meM inako rakapitta nAzaka, tInoM prakAra kI sUjana dUra karanevAlA, samasta prakAra ke pramehoM ko naSTa karanevAlA aura zukradoSanAzaka likhA hai / ( su0 sU0 38 zra0 ) / svalpa, mahat, tRNa, vallI aura kaMTaka saMjJaka pA~ca prakAra ke paMcamUla / su0 sU0 38 zra0, ci0 17 zra0 visarpa roga / si0 yo0 tRSNA-ci0 zrIkaNThaH / kaTaka patrA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ghIkuvAra | ghRtakumArI / kaNTaka patraphalA - saMjJA strI0 de0 "kaNTapatraphalA " | kaNTakapAlI-saMjJA strI0 [saM0 strI ] eka prasiddha | kaTIlA latA vRkSa hIMsa / zrahiMsA / pa0 mu0 / Capparis sepiaria, Linn. kAliyA kar3A-baM0 | kaNTakaprAvRtA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) ghI kucAra / ghRtakumArI / rA0 ni0 va05 / ( 2 ) kaNTasevatI / vai0 nigha0 / kaSTakAra 1 kA per3a / panasa vRkSa / zra0 DI0 bha0 / ( 2 ) gokharU / gokSura / ra0 mA0 / ( 3 ) bhaTakaTaiyA / ( 4 ) raiMDa | eraNDa vRkSa / (5) dhatUra kA paudhA dhustura vRkSa / ( 6 ) baMdAla / devadAlI / mokhala (7) kusuma kA paudhA / bareM / ( 7 ) brahmadaMDI kA kSupa | ( 8 ) kakSA / karaJjavRkSa / jisa vRkSa kA phala kA~TedAra hotA hai use saMskRtajJa "kaMTakaphala" kahate haiM / kaNTakabhuk -saMjJA pu N0 karATakaraJja-saMjJA goTA / [saM0 pu N0 ] U~Ta / uSTra / [saM0 ] latA karaa / sAgara kaNTakaphala-saMjJA puM0 [saM0 pu0 . ] } (1) kaTahala kaTakaphalA - strI.] 30 phA0 kaNTaka kaNTakalatA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) khIrA / puSA / ( 2 ) kakar3I / karkaTikA / vRntAkI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) bhaMTA / baiMgana / vArttAkI vRkSa / rA0 ni0 0 7 (2) kaTAI / kaTakazirISa-saMjJA pu N0 [saM0pu0 ] eka prakAra kA ka~TIlA sirasa kA per3a / kaTaka zreNI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) kaTerI | kaMTakArI | bhaTakaTaiyA / za0 ca0 / ( 2 ) zallakI mRga / sAhI | qhArapuzta / kaTakA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) bhaTakaTaiyA / kaMTakArI / ( 2 ) durAlabhA / javAsA / ( 3 ) bana mU~ga / mudgaparNI / moTha / ( 4 ) kakar3I | vai0 nigha0 / kaNTakAkhya-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] zRGgATaka | siMghAr3A | kaNTakAgAra-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) giragiTa / zaraTa | rA0 ni0 va 16 / ( 2 ) sAhI nAmaka jaMtu / zablakI / sajAru / khArapuzta / kaNTakADhaya - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) eka prakAra kA puSpa vRkSa jo kokaNa meM prasiddha hai| kUjA / kubjaka vRkSa | velA / rA0 ni0 va0 10 / (2) bela kA per3a / vilvavRkSa / ( 3 ) zAlmalI vRkSa | semara kA per3a / kaNTakADhayA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) semala / zAlmali vRkSa | vai0 nigha0 / (2 kubjaka | kUjA | kaNTakAra-saMjJA pu N0 [saM] [strI0 kaNTakArI ]
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTakAri, kaNTakArikA 1678 (1) bhaTakaTaiyA / kaTerI / (2) semala / (3) eka * prakAra kA babUla / vikaMkata vRkSa / baiMcI / kaTakAri, kaNTakArikA-saM0 strI0 [saM0 strI0 ] (1) bhaTakaTaiyA / kaNTakArI / "vizvauSadhi kaNTakArikA kvAthaH " / ca0 da0 viSamajva0 ci0 | de0 "kaTerI" (2) sapheda bhaTakaTaiyA / zveta kaNTakArI / kaNTakAritraya - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] ( 1 ) kaNTakArI zratha / kaDerI, bana bhaMTA aura sapheda kaTerI ina tInoM prakAra kI kaTeriyoM kA samAhara / ( 2 ) de0 " kaNTakArItraya" / kaSTakArI - saMjJA pu N0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) bhaTakaTaiyA kaTerI / bhA0 pU0 1 bha0 / de " bhaTakaTAI" / (2) semala / jaTA0 / (3) eka prakAra kA babUla / vikaMkata vRkSa / baiMcI / za0 20 / ( 4 ) kArI | (5) lakSmaNA / kaNTakArI ghRta-saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] ( 1 ) svarabheda roga meM guNakArI eka ghRtauSadhi / ( 2 ) kAsa roga meM prayukta eka yogagavyaghRta-4 sera | kathanIya dravya - kaNTakArI 30 pala tathA giloya 30 pala | pAkArtha - jala 64 sera, avaziSTa kAtha - 16 sera / isa kvAtha ke sAtha yathA vidhi ghRta pAka kareM / guNa- yaha jaTharAgni dIpaka tathA vAtapradhAna kAsa-nAzaka hai / karaTakA mulahaThI, baca, pIpalAmUla, candana, jaTAmAMsI, citraka, lAlacandana, cavya, nAgaramothA, guruca, ajavAina, jIrA, khareTI, soMTha, munakkA, anAra aura devadAru inake kalka se ghRta siddha kareM / guNa- isake upayoga se bAlakoM kI zvAsa, khA~so, jvara, aruci, zUla, kapha kA nAza aura bala kI vRddhi hotI hai / bhaiSa0 bAlaroga ci0 / mAtrA - 2 mAze se zrAdhA tolA taka / yadi kaNTakArI svarasa na prApta ho to kaNTakArI 8 sera, pAkArtha jala 64 sera, avaziSTa kAya 16 sera leM / cakradatta kAsa ci0 / ( 4 ) donoM kaTerI, bhAraMgI, aDUsA, inakA svarasa, bakarI kA dUdha aura gaja pIpala, mirca, kaNTakArItraya - saMjJA puM0 [saM0lI0] vRhatI, gaNikArI aura durAlabhA ina tIna zroSadhiyoM kA samAhAra / rAjanighaNTu ke anusAra bRhatI, zragni damanI aura duHsparzA - durAlabhA ina tIna zrauSadhiyoM kA samUha jise trikaTa zrora kaNTakatraya bhI kahate haiM / yathA"bRhatI cAgni damanI duHsparzAceti tu trayam / kaNTakArI trayaM prokta' trikaTaM kaNTakatrayam // " rA0 ni0 0 22 | siddha yoga meM gaNikArI ke sthAna meM gokSura -- gokharU likhA hai| guNa - kaNTakArItraya tandrA, pralApa aura bhrama nAzaka tathA pitta, jvara aura tridoSa ko naSTa karane vAlA hai| vai0 nigha0 / 2 kaNTakArIdru kaNTakArIdruma-saMjJA puM0 [saM0 pu N0 ] vikaMkata vRkSa | kaMTAI | baiMcI / vai0 nigha0 / kaNTakArIdvaya - saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] vaidyaka meM bhaTakAI aura banabhaMTA ( vRhatI ) ina do zrauSadhiyoM kA varga / uparyukta choTI aura var3I donoM prakAra kI kaTAI / bhA0 ma0 sannipAta jva0 / kaNTakArIphala-sa0 pu N0 [saM0 klI . ] kaTAI kA phala | bhaTakaTAI | guNa - tila, caraparA, dIpana, halakA, rUkhA, garama, zvAsa tathA kAsa ( khA~sI ) nAzaka hai / bhA0 pU0 1 bha0 zAkava0 / de0 "bhaTa sAtrA - 3 mAze se 1 tolA taka / (3) pAkArtha - gavya ghRta 4 sera kara TakArI kA svarasa 16 sera | kalka dravya - rAsnA, balAmUla, soMTha, kAlImirca, pippalI, gokharU ye zroSadhiyA~ milita 1 sera / ina zroSadhiyoM ke sAtha yathA vidhi ghRta pAka kareM / kaTAI" / guNa -- isake upayoga se pA~coM kAsa dUra ho | kaNTakAyrya - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kuraiyA / kuTaja jAte haiM / vRkSa | kaNTakAyya - de0 "karaTakArI" | kaTakAvaleha - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] eka AyurvedIya lehyauSadhi | yoga yaha hai 1 tulA kaTerI ko 1 droNa pAnI meM pakAkara cauthA bhAga zeSa rahane para chAna leveM / aura phira usameM dhamAsA, giloya, bhAraMgI, kAkar3AsiMgI,
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaNTakAr2yA 1676 ci0| rAsnA, nAgaramothA, kapUra kacarI, cavya, citraka, yAsa kSupa / durAlabhA / rA0ni0 va. 4 / (2) soMTha, mirca aura pIpara pratyeka kA 1-1 pala kalka lAla javAse kA paudhA / yAsa cupa / tathA 20 pala khAMDa aura 8-8 pala ghI tathA tela kaeTakAzana-saMjJA puM0 [saM0 pu.] U~Ta / he00| DAlakara pakAe~ evaM pAka ke aMta meM usameM pIpala kaNTakASTha-saMjJA puM0 [saM0pu.] semala / zAlmalIaura vaMzalocana kA 4-4 pala caNaM aura ThaMDhA hone vRkSa / para 8 pala zahada milaaeN| yaha avaleha pA~coM kaNTakASThIla-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra kI prakAra kI khA~sI ko naSTa karatA hai / vaM0 se0 kA0 | mchlii| kudd'cii| bATA / kulish| kur3iza / (Cyprinus curchius) trikaa| kaNTakAryo-saMjJA strI0 [saM0 strI.] bhttkyaa| kaNTAkata-vi0 [saM. tri0] (1) jisake roma khar3e kaNTakArI dhRta / yathA hue haiM / romAMcita / pulakita / jAtapujaka / (2) kusumaiH knnttkaaryaayaaH............|" rasa0ra0 kA~TedAra / kaiMTolA / de0 "kaNTako" / kaNTakrit-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) choTI baal-ci0| mchlii| kaNTakA-di-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kaphapitta-jvara kaNTakinI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) bhaMTA / meM prayukta eka kaSAyauSadha jisameM kaNTakArI ityAdi baiMgana kA paudhA / vArtAko kSupa / (2) bhaTakaTaiyA / auSadhiyA~ par3atI haiN| ve isa prakAra haiM kaNTakArikA / kaTerI / rA0ni0va04 / (3) kaTerI, guruca, vabhaneTI, (brAhmaNayaSTi) soMTha, lAla kaTasaraiyA kA paudhA / ranajhiNTI / rA.ni. indrajava, durAlabhA, cirAyatA, lAlacandana, mothA, va0 10 / (4) moThAkhajUra kA per3a / madhu kharjarI paravala, aura kuTako pratyeka 14 rattI, (saba 2 | vRkSa / rA0ni0 va. 11 / (5) pIle phUla kI tolA) inheM 32 tolA, (s // sera) pAnI meM kaTasaraiyA / zoNajhiNTI / kuraNTaka / (6) bhaTapakAyeM, jaba tolA (5= pAva ) pAnI zeSa raha | kttaiyaa| choTI kaTerI / ni0zi0 / (7) diipyaa| jAya, utArakara chAnale,aura prayoga meM lAveM,(bhaiSa0) kaNTakiphala, kaNTakIphala-saMjJA puM. [saM0 pu.] cakadatta ke anusAra kaNTakAryAdi kI auSadhiyA~ (1) kokuprA / samaSThIlakSupa / rA0 ni0 va0 4 / ye haiM-soMTha, indrajava, aura durAlabhA / inheM (2) kaTahala kA per3a pinasavRkSa / a0 TI0 bha0 barAbara barAbara lekara usameM se 2 tolA drabya ___saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] khIrA / puSa phala / lekara yathAbidhi kvAtha prastuta kreN| ca0 da0 jva0 bhaa0| kaNTakiphalA, kaNTakIphalA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] kaNTakAryAdi lepa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] bar3I (1) kakar3I / krkttii| vai ni0 / (2) kaTelI ke svarasa meM zahada milAkara lepa karane se samaSThIlA kAkumbA / nadyAmra / koshaamr| korAphalA indralupta kA nAza hotA hai / isI prakAra guJjA kI ni.shi.| jar3a vA phala kA athavA bhilAve ke rasa kA lepa kaNTakila-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kA karane se gaMja kA nAza hotA hai| vR0 ni ra0 | bA~sa / zao ca0 / ka~TIlA bA~sa / zudra roga ci0| karaTakilatA kaNTakIlatA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaNTakAla-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) kaTahala / (1) karkaTI / kakar3I kI bela / (2)khIrA / panasa vRkSa / za0 c0| (2) madAra / maMdAra / trapuSIlatA / rA0 ni0 va0 7 / kaNTakAlikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] bhttkttaiyaa| kaNTakilA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] eka prakAra kA choTI kaTAI / kaNTakArI / bhA0 pU0 1 bh0|| bA~sa / de0 "kaeTakila" [baM0] taalmkhaanaa| kaNTakI-vi0 [saM0 vi0 kaNTakin ] kaaNttedaar| kaNTakAluka-saMjJA pu. [saM0 pu. (1) javAsA / ka~TIlA / ci0|
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________ - kaNTakodruma 110 kaNTaphala ___ saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) zamI kA kA saraphoMkA / yaha caraparA, garama tathA kRmi aura per3a / chikura / pa0 mu0 / (2) banabhaMTA |vRhtii| zUla nAzaka hai / vai0 nigh| mada0 v0| (3) kaNTaka vaartaakii| kA~TA | kaNTakIzuka, kaNTakizuka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] baiMgana / ___pAlitA maMdAra / pAribhadra vRkss| vai0 nigha0 / guNa-caraparA, tikra, garama, doSajanaka, raka | pAMgarA / pitta prakopaka tathA khujalI (kaNDU tathA kaccha) | kaNTakuraNTa-saMjJA puM. [saM0 pu. (1) pIle phUla ko naSTa karanevAlA hai / rAja0 / (4)bhaTakaTaiyA / vAlo kaTasaraiyA / pItajhiNTI / pIlI kaTasaraiyA / (5) badarI / bera / (6) khdir| vai0 nigha0 / (2) kaTasaraiye kA paudhA / jhieTI saMjJA pu0 [saM0 pu0 kaNTakin ] ( 1 ) choTI kSupa / rA0ni0 va0 10 / machalI / ka~TavA | za0 ra0 / (2) mainaphala kA | kaNTagurakAmAI-saMjJA strI. [ deza ] eka ka~TIlI per3a / madana vRkSa / pae mu0| (3) khaira kA pedd'|| mAr3I | Azima Tetracantha khadira vRkSa / zao mA0 / (4) gokharU / gokSura | kaNTatanu-saMjJA puM0 [saM0strI.](1) vRhatI / bar3I kSupa / rA0ni0 va0 4 / su0 sU0 38 a0 / (5) ___kaTAI / / rA0 ni0 va0 4 / (2) ketako puSa / bera kA per3a / badara vRkSa / baira rAe ni0 v011| kevar3e kA phUla / (6) eka prakAra kA bA~sa / eka kaTIlA bA~sa / kaNTadalA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) ketakI rA0 ni0 va0 7 / (7) vikaMkata vRkSa / baiMco / vRkSa / kevar3e kA paudhA / rA0ni0 va0 10 (2) su0 ci0 8 0 0 (8) gUhakIkara / viT | ___ kevar3A / sapheda ketako / vai0 nigha0 / khadira / pa. mu. / (1) bela kA per3a / vilva | kaNTapatra-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) vikata vRkSa / (10) pharahada / pAribhadra vRkSa / vai. vRkSa / kaMTAI / baiNcii| za0 mA0 / (2) zRGgAnigha / (11) khajUra kA per3a / (12) kA~Te Taka | siNghaadd'aa| .. dAra per3a / (13) bar3A gokhurU / vyAladaMSTA / kaNTapatraka-saMjJA puM. [saM0pu. zRGgATaka |siNghaadd'aa| kramaza / rA0 ni / ni* zi0 (14) vaMza / | kaNTapatraphalA, kaNTapatrA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] bA~sa | ni0zi0 / brahmadaMDI kA paudhA / brahmadaMDI vRkSa / rA0ni0va0 kaNTakIdruma-saMjJA puM. [saM0 pu.] khaira kA pedd'| khadira vRkSa / ratnA0 (2) mainaphala kA pedd'| kaNTapatrikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] baiMgana kA paudhA madanavRkSa / r0| (3) bA~sa / (4) baira kA vArtAkI vRkSa / rA0ni0 v07| - per3a / (5) vArtAko vRkSa / baiMgana kA paudhaa| kaNTapAda-saMjJA puM. [saM0 pu.] vikaMkata vRkSa / kaNTakI palAza-saMjJA pu0 [saM0 pu.] DhAka bheda / ____ kaMTAI / baiMcI / rA0ni0 va0 / / rasa. yo. sA0 / | kaNTapuGkhA, kaNTapuTikA-saMjJA strI0 [ saM0 strI0] kaNTakI pArijAta-saMjJA puM. [saM0 pu / phrhd| eka prakAra kA saraphoMkA / ka~TIlA saraphoMkA / eka praka pAlitA maMdAra / paaribhdrk| vai0 nigh0| paaNgraa| kaNTaka zarapuGkhA / kaNTAluH / pAlto-baM0 / guNa-caraparA, garama aura kRmi tathA zUlakaNTakIphala-saMjJA puM. [saM0 pu.] kaTahala / panasa nAzaka hai / rA0ni0va0 4 / kaNTapuTikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] saraphoMkA / vRkSa / kaNTaki phala / zarapuGkhA / kaNTakIphalA-de0 kaNTakiphalA / kaNTa phala-saMjJA pu. [ sa0 pu.] (1) devatAr3a kaNTakIlatA-sajJA strI0 [saM0 strI0] bAlama khIrA / | __ kA paudhA / sanaiyA / ghagharabela / devdaalii| rA0 knnttkiltaa| ni0 va0 3 / 23 / (2) choTA gokharU / kSudra kaNTakIzarapuGkhA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra gokSura / rA0 nideg va0 4 / (3) kaTahala /
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaNTaphalastanu 1981 kaNTAvaya panasa / rA. ni. va0 11 / (4) dhatUrA / dhustU kaTasaraiyA / saireyaka / vai0 nighaH / zvetamiNTI raka / rA. ni0 va. 10 / (5) latAkaraJja / vRkSa / rA0ni0 va0 / / (6) reMDa / eraNDa / (7) kaNTAkarI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 1 kaTahala / panasa kokutrA kA paudhA / nadyAmra / rA0ni0 va0 4 / vRkSa / vai0 nigh| (8) kusumbha / kusuma kA pauvA / breN| (6) saMjJA strI0 [saM0 pu.] vikaMkata vRkSa / baiMcI brahmadaMDI / rA0ni0 va. 23 / (10) tejbl| kA paudhaa| (11) kArakA / kAraballI / kaNTAkumbhADu-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra kI vahabIhi samAsa karane se una phaloM ke per3a kA ka~TolI latA / kaNTakalatA vizeSa / kamira ke| bhI bodha hotA hai| ca0 d.| kaNTaphalastanu-saMjJA pu0 [saM0] (1) choTA gokharU | kaNTAphala-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) dhatUra kA (2) vnshRnggaattk| paudhA / dhustUra vRkSa / rA0 ni0 va.10(2) kaNTaphalA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) ghagharabela | kaTahala, panasa vRkSa / rA0 ni0 va0 11 / (3) . sonaiyA / devadAlI ltaa| rA. ni. v.3| panasaphala / kaTahala / (2) choTA karelA / lghukaarvellii| rA0 ni0 kaNTAravI-saMjJA strI0 [sa strI.] vAsA / va0 7 / (3) brahmadaMDI kA paudhA / rA0 ni0 kaNTArikA-saMjJA * strI [saM0 strI0] (1) agnidamanI v05| (4) khekhasI / kakoTI / kakor3A |rA. ___ vRkSa / (2) kaNTakArI | bhaTakaTai yA / kaTaMga, rA0 ni0 va07 / (5) vRhatI / var3I kaTAI / rA0 niva0 4 / ni0 v04| kaNTArgala-saMjJA pu0 [saM0 pu.] / nIle phUla kaNTaphalI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] jhijhirITA / kagaTArtagalA-sajJA strI0 [saM0 strI0] | vAlImurahurI / raa0ni0ni0shi0| kaTasaraiyA / niiljhinnttii| zrArtagala / rA0ni0 kaNTamaJjarikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] apAmArga / v010| rA0ni0 / ni0shi0| kaNTAIlatA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] nIle phUla kaNTamUla-saMjJA puM. [saM0] auNdhaahulii| kI kaTasaraiyA / nIlajhiNTI / kaNTala-saMjJA puM0 [saM0 pu.] babUla kA per3a jisameM kaNTAla-saMjJA puM. [saM0 puM0] (1)mainaphala kA tIkSNa kA~Te hote haiN| za0 ca0 / vai0 nigh0| per3a / madana vRkSa / rA0ni0 va0 8 / (2) saMskRta paryAya--vAvala, svarNapuSpa aura | kaTahala | panasa vRkSa / kaNTAlikA, kaNTA lI-saMjJA strI. [saM0 strI0 ] bhaTakaNTavallarI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zrIvallI / sIkA ___kaTaiyA / kaNTakArI / vai0 nigh| kAI / shiitlaa| bAgheNTI (ko0)| vai0 nigh| | kaNTAlu-saMjJA0 pu0 [saM0 pu.] (1) babUla / varaka kaNTavallI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] zrIvallo vRkSa / vRkSa / rA0ni0 va0 8 / (2) bA~sa / vaza | rA. sokaakaaii| zivavallI / bAgheTI | raa0ni0v08| ni0 va0 7 / (3) bRhatI / banabhaMTA / (4) vArtA kaeTavArtAkI saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ka~TIlA kI vRkSa / baiMgana kA paudhA / rA0ni0 v04| baiMgana / rA0ni0 va0 7 / (1) eka prakAra kI kkdd'ii| rA0ni0 v07| kaeTavRntAkI-saMjJA strI0 [saM0 saM0] vRntAkI choTA (6) veMgana / (7) javAsA / lAla dhamAsA / baiMgana / kunAzaka / kaTurA / kaSAya | ni0 zi0 / (8) kaNTavRkSa-saMjJA puM. [saM0 pu.] tejaphala kA pedd'| kaNTa pungkhaa| tejabala / rA0ni0va0 11 / kaNTAhvaya-saMjJA puM. [saM0 kI.] kamala kI jar3a / kaeTasArakA-saMjJA strI0 [saM0 stro0] sapheda phUlako / padmakanda / bhasIMDa / rA0 ni: / va010 sUkSmapuSpa /
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________ shikssaa 1982 kaNThadvAra kaNTikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kaMdho / pratipalA / kaMpa vedanAH / mohaM ca dAhaM hRdaye zirorujaM taM vai0 nighH| kaNThakujaM pravadanti sAdhavaH / / kaNTI-saMjJA puM. [saM0 pu. kalTin ] (1) sake / kaNTha-kubjaka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] de0 "kaNThaciraciTA / zvetApAmArga / (2) apaamaarg| kuj"| 'cicar3I / rA0ni0 va08 / (3) gokharU / gocara kaNTha-kUjana-saMjJA puM0 [saM0 klI0] gala kUjana / (1)choTA gokharU / kSudra gotra / rA0ni0 ba0 4 / gale meM zabda hone kI kriyA vA bhAva / "pratataM(5) khaira / khAdira ( 6) maTara / kalAya / (7) kaNThakUjanam" / mA0 ni0 / gokSura / gokharU / kaNTha-kUjikA- kaNTolana-[marA0] dhAra karelA / vAhasa (saM0) saMjJA strI0 [saM0 strI0] vINA kaNTha-kU ekAiM. me0 me0 / nAmaka vAdya / bIna / kaNTha-sajJA puM. [saM0pu0 [vi0 kaNThya] (1) galA / kaNTha-kUpa-saMjJA puM0 [saM0 ko0] gale ke sAmane kA TeMTuzrA (Pharynk) (2) svara / AvAz2a / / gaDDhA / (Jugularnotch) Supra shbd| haaraa0| (3) maina phala kA per3a / madana vRkSa / | sternal noteh a0 zA0 / se udvika / (4) kinArA / taTa / tora / (1) kaNTha-kottara-sajJA puM0 [saM0 pu.] (Supr:phena / (6) svarayaMtra / Organ of voice. spinal ligament) kaNThaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kaMTha / TeTuvA / | kaNThagata-vi0 [saM0 tri0] gale meM pAyA huA / kaNThakAla-saMjJA puM. [saM-pu.] matsya / machalI / kaNThakAntarIyA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] Inters ___ kaMTha meM aTakA huA / gale meM prApta / gale meM sthita / kaMThastha / pisali pezI vizeSa / a0 / zA0 / (2) eka baMdhanI vishess| kaNThagalIyA-saMjJA strI0 [saM0 stro0] kaMTha aura svarakaNTha-karNI-nAlI-saMjJA strI0 [sa0 strI0 ) eka nAlI | yaMtra saMbaMdhinI nAr3I / (Laryngopharyjo kaMTha aura kAna ke madhya meM sthita hai| nug2anug2a ngeal nerve) a0 zA0 / (bahu0 nag2Anig2a )-a0 / (Eusta Chian- | kaNTha-graha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kaNTha kubjaka / tube ) a0 shaa0| yathA-"iha dvau karNa kraatthgrho"| bhA0 pra0 ma0 kaNTha-karNI-suraGgA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de0 | 1 a0| "knntthkiinaalo"| kaNTha-jihvaka kAsa-saMjJA pu0 [saM0 klI0 ] eka prakAra kaNTha-kubja-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra kA kI khA~sI / va0 raa0| sannipAta roga / sannipAta jvara kA eka bhed| lakSaNa-kapha kA vikAra ho, jIbha kAlI par3a lakSaNa-sira meM darda, gale meM darda, dAha, moha, jAya, mUrchA, ke karane se thakAvaTa utpanna ho, nIMda kampa, vAtaraka kI pIr3A ! Thor3I jakar3a jAnA, nAve aora sukha na pratIta ho / yathAsaMtApa, pralApa (pAna tAna vakanA ), aura mUrchA garalA jibikA zleSmA vAnti mUpirizramaH / ye lakSaNa "kaNThakubja" sannipAta jvara meM hote haiM / nidrAbhaMgo vidAhazca kaNTha jihvaka lakSaNam // yaha kaSTasAdhya hotA hai / yathA vA0 rA0pra0 pR0 146 zirortikaMTha graha dAha moha kaMpa jvarArakta samIra bhAMgare ke pattoM ke cUrNa meM zahada milAya golI NArtiH / hanugrahastApavilApa mUrchA syAtkaMTha banAkara mukha meM dhAraNa karane se lAbha hotA hai / kaNTha-talAsikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] ghor3e ko kubjaH khalu kaSTasAdhyaH / bhA0 pra0 jvara ci0| bA~dhane kI rassI / azva baMdhana raju / za0 mA0 / mAdhava nidAna meM isake lakSaNa isa prakAra hai kaNTha-dvAra-saMjJA puM0 [saM0 kI ] kaMTha mukha / kaNThagrahaM yaH kurute hanugrahaM mUprilApa jvara (Laryngeal-Orifice.) a0 zA0 /
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaNThanAr3I 1683 kaNTha- nAr3I - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gale kI nalI / kaNTha nAlI / kaNTha- nAlI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de0 " kaNThanAr3I" / kaNTha-nIr3aka - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] cIla nAma kI cir3iyA / cIlha / cilla | trikA0 / kaNTha nIlaka- saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) ulakA / luka / za0 mA0 / ( 2 ) cIla / cilla pakSI / kaNTha- pAzaka- saMjJA puM0 [saM0 ] ( 1 ) hAthI ke gale meM bA~dhane kI rassI / karigalaveSTana rajju / za0 mA0 / (2) kaMTha pAza / kaNTha-puGkhA kaNTha puGkhikA saMjJA strI0 [saM0] [strI0 ] saraphoMke - kA eka bheda / kaNThAlu | yaha caraparI aura garama hai | tathA kRmi aura zUla ko naSTa karatI hai / bizeSa de0 " saraphoMkA" | kaNTha- pUrvA za- mudraNI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ukra nAma kI eka pezI vizeSa / ( Cricoary taenoideus-Lateralis ) zra0 za0 / kaNTha- pRSThAMza- mudraNI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ukta nAma kI pezI bizeSa | (Ary taen oideus) zraM0 zA0 / 1 kaNTha-pradAha - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] kaMThazotha | kaMTha kI sojiza / kaNTha-bandha-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) hAthI ke gale meM bAMdhane kI rassI / karikaraTha baMdhana rajju ( 2 ) galabaMdhana / gale kI Dora / kaNTha-bhUSA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gale kA hAra / ( neck-lace ) a0 zA0 / kaNTha maNi-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ghor3e kI eka bha~varI, jo kaMTha ke pAsa hotI hai / graiveyamaNi / kaNTha- madhyAMza- mudraNI-saMjJA kI0 [saM0 strI0 ] ukta nAma kI pezI bizeSa | (thyreoary taenoideus ) a0 zA 0 / kaNTha-roga-saMjJA pu N0 [saM0 puM0 ] gale kA roga | de0 "kaNThamAlA" 1 kaNTha-rohiNI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] suzruta ke anusAra gale kA eka roga, jise galarohiNI bhI kahate haiM / ( Diphtheria ) de0 " galarohiNI / kaNThamAlA kaNTha- latA - saMjJA strI0 [ saM strI0 ] (1) kaNTha J bhUSaNa | gale meM pahane jAnevAlA zrAbhUSaNa / kaNTha bhUSA | kaNTha-vAta- saMjJA puM0 [saM0 pu0 eka prakAra kA vAtajanya kaMTha kA rog| yathA - pralApa, zirobhaMga kaMpa, rakta kI vamana isake pradhAna lakSaNa haiN| isameM sadyaH mRtyu hotI hai / lakSaNa " sadyomRtyuH kaNThavAtaH zirobhaGgaH palApanam / vAntI raktasya kampazca kaMThavAtasya lakSaNam // " kaNTha-zAluka saMjJA puM0 [saM0 pu0] kaMThagata kaNTha- zAlUka mukharoga vizeSa / gale kA eka roga / suzruta ke anusAra kapha ke prakopa se utpanna eka graMthi jo gale meM hotI hai / aura kA~Te ke samAna tathA dhAna kI anI ke samAna vedanA utpanna karanevAlI evaM bar3e vera kI guThalI ke barAbara hotI hai / yaha kharadarI, kar3I, sthira aura zastra sAdhya hotI hai / yathA kolAsthimAtraH kaphasaMbhavo yo graMthirgale kaMTaka zukabhUtaH / kharaH sthiraH zastra nipAta sAdhya staM kaMThazAlUkAMmati bruti // " su0 ni0 16 zra0 / mA0 ni0 / kaNThamAlA - saMjJA strI0 [saM0 kI garaDamAlA ] eka prakAra kI bImArI jo meda aura kapha se utpanna hotI hai - isameM kA~kha, kandhe garadana kaNTha, vaMkSaNa (jAMgha) meDhU aura saMdhi deza meM choTe bera yA bar3e bera athavA zramale ke samAna bahu kAla meM dhIre dhIre pakane vAlI bahuta sI gA~TheM utpanna hotI haiM, unheM kaThamAlA yA gaNDamAlA kahate haiM, yathA karkandhu kolAmalaka pramANaiH kakSAMsamanyA gala vaMkSaNeSu / medaH kaphAbhyAM ciramandapAkaH syAdU gaNDamAlA bahubhizca gaNDaiH / mA0 ni0 / yaha bAtAdi doSa bheda se tIna prakAra kI hotI hai (1) vAta / ( 2 ) kapha aura (3) meda | vAtika galagaNDa ke lakSaNa isameM suI cubhane kIsa pIr3A ho, kAlI nasoM se vyApta ho, bAla athavA dhUsara raMga ho, rUkhApana
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaNThamAlA liye bahuta kAla meM bar3hane vAlA aura pakane vAlA hotA hai aura kabhI svayaM bhI paka jAtA hai| mukha virasatA, tAlu aura gale meM zoSa hotA hai / yathA 1364 tAdonvitaH kRSNasirAvanaddhaH zyAvAruNo vA pavanAtmakastu / pAruSyayuktazciravRddhipA ko yadRcchayApAkamiyAtkadAcit / vairasyamAsyasya catasya janto bhavet tathA tAlugalaprazoSaH / kaphaja galagaNDa ke lakSaNa kapha kA galagaNDa nizcala, gale kI tvacA kI samAna varNa vAlA, alpa pIr3A yukta zratyanta khujalI ho ra zrati zItala ho, vahuta samaya meM bar3hane vAlA aura pakane vAlA tathA pAkAvasthA meM alpa vedanA ho, mukha meM mIThApana, vAyu aura kaMTha meM kapha lipAsA rahe / yathA sthiraH savarNo gururugrakanDUH zItomahAMzcApi kaphAtmakastu | cirAbhivRddhi bhajate cirAdvA prapacyate bhandarujaH kadAcit / mAdhuryamAsyasya ca tasya janto bhavettathA tAlu gala pralepaH / medaja galagaNDa ke lakSaNa meda se utpanna galagaNDa-cikanA, bhArI, pAMDuva, durgandha yukra, alpa pIr3A yukta, khujalI se vyApta patalI aura tumbI sI laTakanevAlI zarIra ke anurUpa choTA aura bar3A hotA hai| isameM mukha snigdha aura gale meM ghura ghura zabda hotA hai / yathA snigdho guruH pANDuraniSTagandho medo bhavaH kaNDuyuto'lpaca / pralambate'lAbuvadalpa mUlo dehAnurUpakSaya vRddhi yuktaH / snigdhAsyatA tasya bhaveccajanto rgale'nuzabdaM kurute ca nityaM / mA0 ni0 / asAdhya galagaNDa ke lakSaNajo kaSTa se zvAsa letA ho, jisakA saba deha zithila ho gayA ho, aura roga ke zrAkramaNa kA kAla eka varSa se adhika hogayA ho, rogI zraruci se pIr3ita ho, durvalatA ho aura svara se kSINa ho to rogI ko asAdhya samajheM, yathA heatrai kRcchrAcchvasantaM mRdusarvagAtraM saMvatsarAtIta maroca kArtam / kSINaM ca vaidyo galagaNDa yuktaM bhinnasvaraMcApi vivarjayettu // mA0ni0 / anya cikitsA dazamUla, sahijanamUla aura nicula jala meM pIsa garama-garama lepa karane se vAtaja kaNThamAlA dUra hotI hai / 1 devadAru, bar3A indrAyaNa mUla donoM ko pIsakara lepa karane se kaphaja gaNDamAlA dUra hotI hai| zveta aparAjitA kI jar3a lekara jala se pIsakara prAtaH kAla sevana karane se medaja galagaNDa kA nAza hotA hai / sirA vedhana dvArA rakta nikAlane se bhI medaja galagaNDa dUra hotA hai / zuddhatAmra cUrNa SI, zuddha maMDUra SI, donoM ko mahiSI ke mUtra meM 1 mAsa paryanta bhigo rakkheM / punaH arkacIra meM sAta divasa kharala kara TikiyA banAleM / punaH jaMgalI kaMDe kI zrA~ca deN| isI prakAra 7 ghA~ca deM to uttama bhasma ho / pratyeka puTa meM zuddha gaMdhaka 1-1 tolA milAkara zarAba sampuTa meM baMdakara zraca deM. mAtrA - 1 se 3 rattI zahada ke saath| isake upayoga se hara prakAra ke gaMDamAlA meM atyanta lAbha hotA hai / sirasa kI chAla 4 sera lekara 16 sera jala meM are kareM, jaba acchI taraha gAr3hA hokara haluvA sA hojAve, to varuNa vRkSa kI chAlakA cUrNa kara 1 sera milAkara dviguNa zahada milAkara kisI ghRta ke pAtra meM rakha 1 mAsa paryanta yava ke Dhera meM gAr3a deM, jaba 40 dina vyatIta hojAya, to nikAla kara kArya meM lAyeM / mAtrA - 3-6 mA0 ukta bhasma ke sAtha sevana karane se pUrva lAbha hotA hai / soMTha, mirca, pIpala, pratyeka 6-6 bhAga / nAriyala kI girI, purAnA gur3a pratyeka 4-4 bhAga / sindUra 1 bhAga, bhilAvA 4 adada lekara eraNDa aura tila ke tela meM pakAe~ / jaba tela kA varNa kAlA hojAya, to ukta dravyoM ke sAtha pAcana karake taraha mardana kara rakhaleM / mAtrA - 1-4 mAzA /
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaThaDI isake sevana karane vAle prANI ko lavaNa aura amlarasa na khAnA cAhiye / kRSNa sarpa kI haDDI 1 mAga, kucilA jalAyA huA 1 bhAga, saMkhiyA 1 bhAga, bhilAvA kA tela 1 bhAga, arkacIra meM mardana kara rakhaleM / isake pralepa se gaNDamAlA, zrapacI, aura abuda roga kA nAza hotA hai / (lekhaka ) 1685 kaMThamAlA kI cikitsA - pathya - yava, mUMga, paravala, zrora rUkSa bhojana kA sevana vamana aura rakta mokSaNa kA yathocita prayoga hitakArI hotA hai / (1) hastikarNa palAza kI jar3a cAvaloM ke dhovana ke sAtha pIsakara lepa karane se kaMThamAlA dUra hotA hai / ( 2 ) sarasoM, sahijana ko chAla, yava, sana ke bIja, alasI aura mUlI ke bIja samAna bhAga lekara khaTTe maThA meM pIsakara lepa karane se kaMThamAlA, graMthi aura dAruNa galagaNDa kA nAza hotA hai / (3) purAtana karkAru ke rasa meM seMdhA aura viDa namaka milAkara nasya lene se taruNa galagaNDa kA nAza hotA hai / ( 4 ) jala kumbhI ke bhasma meM gomUtra milAkara garma karake pIne se aura kodo ke bhAta kA pathya lene se galagaNDa zAMta hotA hai / 1 (5) sUryAvartta (hulahula ) ke rasa se upanAha nAmaka sveda dene se galagaNDa zAMta hotA hai| (6) kar3ave tumbe ke pAtra meM sAta dina taka jala rakhakara madirA ke sAtha sevana karane aura pathya pUrvaka rahane se galagaNDa kA nAza hotA hai / (7) kAyaphala kA cUrNa ghisakara galagaNDa para lepa karane se galagaNDa kA nAza hotA hai / (8) sapheda aparAjitA kI jar3a pIsakara ghRta milA pAna karane se ukta roga zamana hotA hai / kaNThamAlA meM prayukta anya yoga -- tumbItai, amRtA taila, kAMcana guTikA, sindurAdi taila, zAkhoTaka taila, vimbAdi taila, nirguNDI taila, vyopAdya taila, candanAya taila, guJjAya taila, gaNDamAlA kaNDana rasa / kaNThIrava roga jise galazuDI vA tAluzuNDI bhI kahate haiM / suzru0 | de0 "galazuNDI" | kaNThazuddhi-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaNTha kA kaphAdi se rahita hone kA bhAva / galA sApha honA / - kaNThazUka - saMjJA pu N0 de0 " kaNThazAluka" / kaNThazUla - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ghor3e ke gale kI eka bhauMrI jo dUSita mAnI jAtI hai / kaNThazoSa - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kA roga jo pittajanya hotA hai| galA sUkhanA / gale kI khuzkI / kaSThA - saMjJA puM0 [saM0 strI0 ] galadeza | kaNThAgni-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kI cir3iyA jo apane gale meM hI bhojana pacAtI hai / trikAo | pakSI | cir3iyA / galAdhaH karaNa se hI pI kA zrAhAra paripAka ho jAtA hai| kaNThAla-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) sUrana / jamIkanda / ( 2 ) U~Ta | me0 / ( 3 ) ekaprakAra kI goNI | me0 / ( 4 ) gAya yA baila ke galekI Ma | (5) eka per3a / vRkSa vizeSa / kaNThAlaGkAra (ka) - saMjJA pu N0 [saM0pu0] kA~sa / kAza | rA0 ni0 va0 ma kaNThazuNDI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gale kA eka 31 phA0 kaNThAlA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] jAlagoNikA, phA~sa kI rassI / trikA0 / ( 2 ) brAhmaNayaSTikA / 1 (3) droNivizeSa | maTakI / kaNThAlu -saMjJA puM0 [saM0 strI0 ( 1 ) kaNThapuGkhA | galaphoM kA / ( 2 ) triparNI nAmaka kaMdazAka / ( Dioscorea triphylla, Linn.) rA0 ni0 0 7 / kaNThikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gale kI mAlA / kaMThI / kaNThI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) galadeza / galA / gulU / a0 TI0 bha0 / (2) zrazva- kaMTha veSTana-rajju / agAr3I / ghor3e ke gale kI rassI / kaNThI - saMjJA strI0 [saM0 puM0 kaNThin ] ( 1 ) maTara | kajAya / rA0 ni0 va 16 / ( 2 ) matsya / machalI / kaNThIrava-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] (1) siMha / zera / hArA0 / ( 2 ) kabUtara / paaraavt| rA0 ni0 ca0 17 / (3) matavAlA hAthI / mattagaja /
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaNThIravI 1686 kaNThIravI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] aDUsA | vAsaka vRkSa / bA~sA / basIGa ( gar3havAla ) / rA0ni0 'va0 4 / kaNThIla-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) U~Ta / krame laka | me0 latrika0 / ( 2 ) sUrana / jamIkaMda | kaNThIlA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kI droNI | me0 latrika0 / maTakI / mathane kA bartana | kaNThazotha - saMjJA puM0 [saM0 puM0] kaMTha kI sUjana / gale kI sUjana | kaNThasUtra - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) mAlA / hAra / ( 2 ) eka prakAra kA zrAliMgana yathA-- yaH kurvate vakSasi vallabhasya, stanAbhighAtaM nivir3opaghAtAt / parizramArttaH sanakairvidigdhA statkaNTha sUtraM pravadantijjJAH // ( ratizAstra ) kaNThAgata- vi0 [saM0 tri0 ] vahirgamanonmukha | kaMTha meM upasthita | jo gale meM zrAkara lagagayA ho / kaNThikAsthi - saMjJA puM0 [saM0 kvI0 ] eka asthi vizeSa (Lingual ar Hyaidbone ) / 1 'kaNDalA kaNDaka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kA kAsa roga | khA~sI / vai0 nigha0 / yoga - sArivA, Ikha ko jar3a, mulahaThI, pIpala, munakkA, vidArIkaMda, kAyaphala, haMsarAja, bar3IkaTerI, aura choTo kaTerI ina 10 cIjoM kA nAma kaNThya mahAkaSAya hai / guNa tathA upayoga-vidhi -- ise ucita mAtrA meM kvAtha kara pIne se kaMTha roga kA nAza hotA hai ca0 sU0 4 zra0 / 1 kaNThyavarga-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kaMTha ke liye dasa upakArI zroSadhiyoM kA samUha / kaNThya mahAkaSAya / ca0 sU0 4 pra0 / de0 "kavyamahAkaSAya" / kaNDana-saMjJA pu N0 [saM0lI0 ] ( kaDi= rauMdanA, bhUsI alaga karanA ) ] ( 1 ) dhAna ko kUTakara cAvala aura bhUsI alaga karanA / kUTanA kA~r3anA / nistupIkaraNa | he0ca0 / ( 2 ) tuSa / bhUsI / zranAja kA utarA huA chilakA / "kriyAM kuryAt bhiSak pazcAt zAlI taNDula kaNDanaiH / " ( suzruta ) kaNDanI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) prokhalI / kA~r3I | ulUkhala / ( 2 ) mUsala / trikA0 / kaNDaravraNa - saMjJA puM0 [saM0 puM0] vraNaroga | vai0 nigha0 / zra0 zA0 / kaNThya - vi0 [saM0 kri0 ] ( 1 ) gale se utpanna / (2) kaMTha vA svara ke liye hitakArI / jaise-- kaNThya auSadha / (3) kapha nikAlanevAlA | zleSma praseki / svarakSara | Eupectorant. saMjJA puM0 [saM0 pu N0 ] vaha vastu jisake khAne se jvara acchA ho jAtA hai vA galA khulatA hai / kaNTha, kaNTharoga vA svara ke liye hitakArI padArtha yA auSadha / svarya / svara zodhinI / kaNThya mahAkaSAya-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kaMTha roga | kaNDarA kalA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaNDarA ke meM prayukta ukta nAma kA eka kaSAya / madhya sthita jhillI / kaNDarA -saMjJA strI0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) bAhu pRSTha se aMguli paryanta AnevAlI kaMDarAtroM ke vAta se pIr3ita hone para vAhudvaya kA kArya bigar3a jAtA hai / isa roga kA nAma "vizvAcI" hai / ( 2 ) asthivat sthUlazirA | mahAsnAyu / rA0 ni0 0 18 | ye zarIra meM solaha haiM / yathA-- paira meM cAra hAthoM meM cAra, pITha meM cAra aura garadana meM cAra- isa prakAra kula solaha huI / "karapAdastha kaMDarANAM praroharUpA nakhA jAyante / pRSTha kaTi kaMDarAbhyo vimbaH, grIvA hRdaya kaMDarAbhyo medaJca jAyate / / (su zA 5 a . ) / mahatya: snAyavaH proktAH kaMDarAstAstu SoDaza // prasAraNAkuJcanayoH dRSTaMtAsAM prayojanam // bhA0 | Tendon kaNDarA kalpA - saMjJA strI0 [saM0 strI ] pezI vizeSa | (Semiten dinosus musele) pra0 zA0 / ha0 za0 ra0 / kaNDarAdhara-vi0 [saM0 tri0 ] kaNDarA ke adho bhAga meM sthita | (Snbten dinous ) a0 zA0 / kaNDarA vitAna - saMjJA pu N0 [saM0] kaNDarA kA khiMca jAnA | (Sprain of tendon ) kaNDalA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kapikacchU / kevA~ca |
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaDavallI kaNDavallI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 karelA / kANDa J vallI | vaio nigha0 / kaNDAgni - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] pakSI / cir3iyA / kaNDIra - saMjJA pu N0 [saM0 puM0 ] (1) choTA karelA / laghukAravellaka | karelI / ca0 ci0 3 zra0 zragurutaila / ( 2 ) polI mUMga / pIta mugda | pIlImoTha / kaNDu, kaNDU - saMjJA strI0 [saM0 strI0 (1) eka prakAra kA roga jisameM khujalI hotI hai aura jo vAyu hotA hai| sUkhI khujalI | khAz2a | se 0 ) / ( 3 ) saMskRta paryAya - kharja, kaNDayA ( kaNDUti ( 0 TI0 ) kaNDU ( rA0 ) " khujalI" / ( 2 ) kAna kA eka roga / kevA~ca / zukaziMbI / rA0 ni0 va0 20 / kaNDuka-saMjJA pu N0 [saM0] (1) bhilAvA / (2) tamAla, ( nAma mAlA) / ( 3 ) kA~TA | kaMTaka / ( 4 ) kaNDu | khujalI | kaNDughna-saMjJA pu N0 [ saM0 pu0 ] ( 1 ) sapheda sarasoM / zvetasarSapa / vai0 nigha0 / (2) zramalatAsa kA per3a / zrAragvadha vRkSa / rA0 / kaNDura-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] (1) karele kI bela / kAravella latA / (2) kundara nAma kI ghAsa | rA0 ni0 0 3 / kuMdarU kI bela / kaNDurA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) kevA~ca / kapikacchu latA / (2) kapUra kacarI / karpUrakacco - raka kanda | rA0 ni0 va0 10 / rAmacanA vA khaTuA nAma kI bela / amalolavA / zratyalmaparNI / rA0 ni0 0 3 | I * 1687 de0 kaNDula - saMjJA puM0 [saM0 pu0] sUrana / jamIMkaMda / rA0 ni0 / ni0 zi0 / kaNDulA, karaDUlA ] - saMtrI0 [saM0 0] rAmacanA, kaNDulI, kaNDUlI amalolavA / zratyamlaparNI / rA0 ni0 va0 3 / kaNDU - saMjJA strI0 [saM0 strI ] ( 1 ) kaNDu / khujalI / kaNDUka- saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] kaNDu / khujalI / kaNDUkarI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] kevA~ce / zukaziMbI yathA - "kar3akarI jIvana hasvasaMjJe / " - rA0 ni0 va0 10 / vA0 sU0 15 zra0 vidAryyAdi / kaNDUkA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kAkatuNDI / vai0 niMgha0 / ghuMghacI / rattI / cirabhiTI / 1 kaDa karaDUna- saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) amalatAsa kA per3a / zrAragvadha vRtta / rA0 ni0 0 3 / ( 2 ) sapheda sarasoM / gaura sarSapa / rA0 ni0 va0 16 / karADUghna mahAkaSAya, -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] karAr3a roga meM prayukta ukta nAma kA mahA kaSAya yog| isakI auSadhiyAM kaNDU zrarthAt khAz2a dUra karane vAlI hai, zrauSadhiyoM kA samUha ye haiMcandana, jaTAmAMsI, amalatAsa, karaa, nIma, kur3A, sarasoM, mulahaTI dArUhaldI, aura mothA / ina cIjoM ke yoga kA nAma " kaeDUghna mahA kaSAya hai / " caraka meM ise "kaNDadhna varga" likhA hai / guNa tathA upayoga vidhi -- inheM samAna bhAga meM lekara yathA vidhi ucita mAtrA meM kAtha banA kara pIne se khAja roga kA nAza hotA hai / ca0 sU0 4 zra0 / kaNDUti - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] khujalI / khajUM / rA0 ni0 va0 20 / kaNDUyana | khAz2a | kaNDUmakA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA kIr3A jo ATha prakAra kA hotA hai, jaise, kRSNa, sAra, kuhaka, harita, rakta, yavavarNAbha aura bhrukuTI / isake kATane se rogI kA aMga pIlA par3a jAtA aura vaha vamana, atisAra jvara prabhRti se kAla kavalita ho jAtA hai / su0 / kaNDUyana-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) khujalI / khAz2a / kaNDu / kharjju N / rA0 ni0 va0 20 / (2) khujalAne kA yaMtra | kRSNa zrRMga / kaNDUyanI / khujalAne kI kUcI / kaNDUyanA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] khujalI / ti / zra0 / kaNDUyA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] khujalI / kaNDU / kaDhayana | rA0 ni0 vi0 20 / kaNDUyana / kaNDUyita - saMjJA puM0 [saM0 nI0] khujalI / kaNDUyana / kaNDUra-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] mAnakanda | mANaka | pa0 mu0 | mAnakacchU / kaNDUrA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kebA~ca / kauMcha / zUkaziMbI latA / zra0 TI0 / kaNDUla-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] kayaDUrakAraka prota
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaNDUlA 1685 prabhRti | sUrana / z2amIkanda / zUraNa / rA0 ni0 va0 7 / vi0 [saM0 tri0 ] kaNDU yukta / rogavizeSa / kaNDUlA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zratyamlaparNI latA / malolavatA / rAmacanA | vai0 nigha0 / kaNDera - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] caulAI / taNDulIya / 1 A bhA0 / kaNDodha - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] zUka nAma kA kIr3A | kaNDola - saMjJA pu N0 [saM0 puM0 ] ( 1 ) U~Ta / uSTra uNA0 | ( 2 bA~sa zrAdi kA banA dhAnya rakhane kA pAtra / zrama0 / paryA0-piTa, piTaka, peTaka | bha0 / (3) eka prakAra kI goNI / Dola / vorA / kaNDolaka - saMjJA puM0 [saM0 pu N0] kaNDola / he0ca0 / 3 bA~sa kA banA Dola / kaNDolavINA, kaNDolI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] caNDAlavINA | ka~dar3A | choTA bIna / zrama0 / paryAya- caNDAlikA, caNDAlavallakI, kaTolavINA ( bha0 ), kanDolI, zabda ra0 / caNDAlikA | kaNDoSa-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] koSakAra | jhAMjhA / bUTa kA kIr3A / kaNDavodha - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] zUka kITa / za0 ce0 / jhAMjhA / kaNva - saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] pApa / vi0 [saM0 tri0 ] vadhira / baharA / kata, kataka-saMjJA puM0 [saM0 pu0, krI0 ] (1) nirmalI vRkSa | | nirmalI kA per3a / (strychnos potatorum, Linn.) rA0 ni0 va0 11 | bhA0 ma0 zrAmrava0 / vi0 de0 " nirmalI" (2) kasauMjA | kasauMdI / (3) kucalA / kucelaka / 20 mA0 / ca0 sU0 4 zra0 viSaghnava0 / ( 4 ) jaMbIrI nIbU / jaMbIra vRkSa / trikA0 / (5) rIThA / kata - saMjJA puM0 [deza0 ] katthA / khaira / qata - [ 0 ] ispasta / ratabA / qata, kRta: - [ 0 ] eka prakAra kA lAla raMga kA kIr3A jo lakar3I meM utpanna ho jAtA hai / kataka-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] nirmalI kA per3a / saMjJA puM0 [saM0 kvI0 ] nirmalI ( phala ) ! qatanA qataqa - [ tu0 ] ( 1 ) dahI / ( 2 ) sAlana / kataka- kallI -[ mala0 ]*tidhArA hu~ / katakaphala - saMjJA pu N0 [saM0 pu0, krI0 ] ( 1 ) nirmalI kA per3a / kataka vRkSa | rA0 ni0 va0 1.1 (2) tamAla kA per3a | damapela / saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] nirmalI ( phala vAriprasAdana phala / yathA-- 1 "kaTphalaM katakaphalam / zazakapurISapratima phenamambu prasAdanam " | dd0| su0sU0 38 parUSakAdi / vA0 sU0 15 zra0 parUSakAdi / kataka-phalAdi-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) nirmalI ke phaloM ko kapUra ke sAtha ghisakara zahada ke sAtha aMjana karane se netra svaccha hote haiM / ( 2 ) nirmalI ke phala, zaMkhanAbhi, seMdhA namaka, trikuTA, mizrI, samudraphena, rasavat, vAyaviDaMga, mainazila aura zahada | inheM samAna bhAga lekara strI ke dUdha meM bArIka pIsakara rakkheM / guNa- isakA zraMjana karane se timira, paTala, kAca, (motiyAbindu ) dharma, zukra, ( phUlI ) khujalI, kleda, (ratUtrata) aura abu dAdi netra rogoM kA nAza hotA hai / yoga0 20 / netra roga ci0 | katakabIja - saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] nirmalI bIja / kataka bIja yoga-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] nirmalI ke bIja 1 karSaM lekara chA~cha meM pIsakara zahada ke sAtha sevana karane se samasta prakAra ke prameha atyanta zIghra naSTa hote haiM / vR0 ni0 ra0 / katakAdyaJjana - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] netra rogoM meM prayukta eka prakAra kA aMjana / vidhi-nirmalI ke phala kA bIja, zaGkhacUrNa, seMdhA namaka, soMTha, mirca, pIpala, mizrI, samudraphena, surmA, vA rasavata, zahada, viDaMga, mainasila, kukkuTANDa, kapAla, inheM samAna bhAga lekara kUTa kapar3a chAnakara strI ke dUdha se mardana kara aMjana taiyAra kreN| guNa- isake upayoga se timira, paTala, kAca, netra kaNDU, netra kA arbuda, dharma, zukra, kreda, aura netragata bAharI mala dUra hotA hai / bAsava rA0 17 pra0 pR0 266 | tana - [ ? ] eka prakAra kI machalI / qatanA -[ zAmI ] bA~sa / qasuba /
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________ qatanA vesmA . 1986 katAda katanA vemmA-[zAmI ] cirAyatA / hI kIna / ( Sieges beckia orientalkatandUsa-[yU.] mavez2a / munakkA / .is, Linn ) qatafa-de. "kara ph"| kataranI-saMjJA strI0 [hiM0 kataranA ] eka machalI jo kataphala-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) nirmalI / malAbAra deza kI nadiyoM meM hotI hai| vRkSa / nirmalI kA pedd'| (2) nirmalI kA kataralI-[ tA0 ] dabUra / DhAkura (bN)| oDallam (ml0)| hoMDe ( knaa0)| sukanu ( mraa0)| katabata:-1] eka gaz2a UMcA eka paudhA jisakA tanA qatarA-saMjJA puM0 [a pu0 kRta raH] bUMda / viMdu / patalA aura kaThora hotA hai / isake nIce ke patte katarIka-saMjJA pu0 [saM0] kAlA namaka / kataru muraMga-[siM0 ] agasta / alasI kI pattI kI taraha laMbe aura komala hote | haiM tathA bhUmi para biche huye hote haiN| inakA raMga qatala-saMjJA pu0 [a0 qatla ] de0 "kll"| katala-[phA0] seba / kAlApana liye harA hotA hai / tane ke UparI prAdhe | bhAga para puSpa lagate haiM, jo nIla, zveta aura [bara0 ] varuNa / brnaa| koI koI pIta varNa ke bhI hote haiM |praakRti atasI katalA-saMjJA puM. [deza.] eka prakAra kI machalI jo puSpavat hotI hai / kiMtu unase laghutara hote haiN| 6 phuTa taka laMbI hotI aura bar3I nadiyoM meM pAI bIja zAhatare ke bIja jaise hote haiN| isakA svAda jAtI hai| yaha chaH phuTa taka laMbA hotA hai / yaha tikra hotA hai / isakI eka jAti vaha hai jo kaThora adhika baliSTa hotA hai| kabhI kabhI pakar3ate samaya bhUmi meM ugatI hai aura jisake tane se mahIna katalA machuoM ko jhapaTakara girA detA aura kATa zAkhAyeM phUTatI haiM / ye patra zUnya hote haiM aura letA hai| isameM se dUdha nikalatA hai| tasa hUmA-[siri0 ] indrAyana / prakRti-prathama kakSA ke aMta meM USNa evaM qatA-[a0] lavA pakSI / saMga qhAraH (phaa0)| katAta-[a0] mAtrA-pahalI kisma-7 mAze; dUsarI kisma= | katAta-[a0 ] lvaa| shmaashe| qatAda-[a0 ] eka ka~TIlA per3a jisakA goMda katIrA guNa dharma tathA prayoga-isake upayoga se ___ kahalAtA hai| apakva zleSmA niHsRta hotI hai| isa kArya ke qatAda-saMjJA puM0 [a0 ] eka dRr3ha aura kaMTakAkIrNa nimitta isakI dUsarI kisma adhika vIryavAn hotI vRkSa jisako arabI meM "zajratul qudsa" "misvaahai| kUlhoM evaM saMdhigata zItajanya vedanA ko lAbha kula abbAsa" aura "misvAkul masIha" kahate paha~catA hai| isako pakAkara pIsakara lagAne se haiM / isake kA~Te atyanta tIkSNa aura nIce kI ora dadra kA nAza hotA hai / dUsarI kisma ko pIsakara jhuke huye hote haiN| kAMDa kaMTaka zUnya hotA zrIra yoni meM dhAraNa karane se garbhapAta hotA hai| dekhane meM bA~sa kI taraha pratIta hotA hai / UMTa ise nahIM khAte / kiMtu jaba anAvRSTi ke kAraNa cAre (kha ) zrAdi kA prabhAva hotA hai, taba ve ise khAne ke katabata-[?] eka buuttii| liye bAdhya hote haiN| isake carane se pazu moTe ho kataba barI-[10] gA~jA / jAte haiN| isakA phUla pIle raMga kA hotA hai aura katama-[a0] nIla ke patte / vasmaH / usameM lAla Tukar3e hote haiM / phUla meM se isakA qatama-[a0 ] purAne dube kA mAMsa / phala nikalatA hai jisakA raMga chuhAre kI guThalI kI katamAla-saMjJA pu0 [saM0 pu. ] agni | bhAga / taraha hotA hai / kitAboM meM isake jo citra diye haiM, isakA pAThAntara kacamAla aura khacamAla hai| unheM dekhane se pratIta hotA hai ki isake kA~Te sIdhe kata(Ta)mpam / kata(Ta)mpu-[ tA0 ] ko-kau / / / nukIle aura bahuta lambe hote haiM / ukna kA~ToM ke
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________ qatAda 1660 katIrA kAraNa vRkSa atyanta bhayAvaha pratIta hotA hai| isI parantu 8-10 tole se adhika na piyeN| isakI hetu kiso kaThina kArya karane ke samaya 'nitula jar3a meM itanA snehAMza hotA hai ki binA tela ke qatAda' arthAt qatAda kA kA~TA kaThina hai, aisA yaha masAla kI taraha jalatI hai| kh0m0| kahate haiN| qatAna-) [10] dhUli | gii| __ qatAda ke per3a (zaje qatAda) IrAna aura qatAma-" herAta meM bahutAyata se hote haiM / ukta sthAna-bheda se qatAma-[10] eka zyAmavarNa kA caur3A viMdu, jo hI qatAda ke bhI do bheda yUnAnI granthoM meM svIkRta aAMkha ke kAle bhAga para dhUe~ ke samAna paidA ho kiye gaye haiM, yathA-herAtI katIre kA vRkSa- jAtA hai / gubbAra cazma / Penis darakhta katIrA herAtI arthAt kona jise leTina meM qatAmiyUna-[siri0] mizketarAmazItha / ( Agtragalus Heraten sis, Bu- qatAyipha-[10] (1) eka prakAra kI roTI / (2) nge) kahate haiM aura (2) kuma, bAlize- roganI roTI / AzikA~ (krA0), misvAkula abbAsa (a.) qatAyasa-[ ? ] vanapalANDu / kA~dA aura A stragalus sp of (Astrag- katArA-saMjJA puM. [saM. kAntAra, prA0 kaMtAra ] [strI0 alus Strobiliferus Royle ) alpA0 katArI ] eka prakAra kI lAla raMga kI Ukha -le / jo bahuta lambI hotI hai / ketaaraa| gIlAnI ke anusAra ukra vRkSoM meM cIrA dene se saMjJA pu0 [hiM0 kaTAra JimalI kA phala / gulU-niryAsavat eka prakAra kA goMda nikalatA hai, katArI-saMjJA strI0 [hiM0 katArA ] katAre kI jAti jise pArasya dezavAsI 'katIrA' nAma se abhihita kI Ikha jo usase choTI aura patalI hotI hai| karate haiM / elopaithIya cikitsA meM prayukta 'TUgA- katida-01 [ bahu0 aktAda] (1) kaMdhA / kaMthA' bhI katAda kI hI jAti ke eka vRkSa kA ___ skaMdha / (2) kaMdhe se pRSThavaMza taka kA bhaag| goMda hai jo Astragalus Gummi (3) donoM kaMdhoM ke milane kI jagaha / fera) nAmaka vRkSa se prApta hotA hai| isake vRkSa eziyA-mAinara meM hote haiN| vi0 de0 katipha-[a0] [ bahu0 aktAfa ] kaMdhe kI hddddii| skaMdhAsthi / zAnA / 'ktiiraa'| zimbI varga katirAna-[a0 ] de. "kRta raan"| ( N. O. Leguminosae.) qatIdAuqatIrA-[yU. ] aphIma / ahiphena / guNa-dharma tathA prayoga qatIdaUsa, qatIdAusa-[yU0 ] ilAyacI / elA / yUnAnI matAnusAra qatIphaH-a] manamala vA roe~dAra kpdd'aa| prakRti-dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa hai | katIrA-saMjJA puM. [phA0] eka prakAra kA khUba sapheda ikhtiyArAta ke lekhaka ke mata se uSNa aura tara ____ goMda jo gulU nAmaka vRkSa se nikalatA hai aura . hai / zekha dvArA likhita kAnUna ke eka prAcIna goMdoM kI bhA~ti isameM lasIlApana nahIM hotA aura yoga meM yaha zItala aura tara ullikhita hai / kisIra na yaha pAnI meM ghulatA hai / kullI kA lAsA / vi. ke mata se isakA vRkSa to zItala hai, parantu jar3a de. "guluu"| atyanta uSNa hotI hai| katIrA-saMjJA puM. [phA0] (1) gulU nAmaka vRkSa guNa, kameM, prayoga-isakI jar3a ko ghisakara kA goMda jo khUba safeda hota hai aura pAnI meM sirake yA zahada ke sAtha vyaGgAdi para yA anya ghulatA nahIM / aura goMdoM kI bhAMti isameM lasIdAgoM para lagAne se ve dUra ho jAte haiN| isake lApana nahIM hotA | botala meM baMda karake rakhane se pattoM ko kathita kara khA~r3a milAkara pIne se purA- isameM sirake kI sI gaMdha A jAtI hai| prasavottara tana garama khA~sI meM bahuta upakAra hotA hai / isase ise striyoM ko khilAte haiN| yaha bahuta ThaMDhA samajhA kRccha zvAsa aura uraHkSata ko bhI lAbha hotA hai| jAtA hai aura raktavikAra tathA dhAtu vikAra ke
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________ katIrA 1661 katIrA rogoM meM diyA jAtA hai| kahate haiM ki katIrA | guNa dharma tathA prayoga adhika sevana karane se puruSa napuMsaka bana jAtA hai, | prakRti-zItala aura rUkSa / muhammada zarfa - paryAya-kullI kA lAsA kaTIrA, kaTIlA, | hIna ne mupharidAta hiMdImeM likhA hai ki yaha prathama katIlA, katIrA, rAmanAmI vRkSa kA goMda, gulU kA kakSA meM zItala aura rUkSa hai| matAntara se yaha goMda, kulu kA goMda / kUlU goMda hi / saradI aura garamI meM mAtadila aura prathama kakSA meM The Gum of Sterculia Ureps, tara hai / kisI kisIke matase prathama kakSAmeM zItala Roxb. aura rUkSa hai| kintu rUkSatA zaitya kI apekSA vaktavya-prAyaH arabI phArasI ke koSoM meM kama hai| kisI-kisI ke mata se prathama kakSA katorA ko fArasI bhASA kA zabda likhA hai, meM uSNa evaM tara aura dUsaroM ke mata se jisakA 'kasIrA murriba-arabIkRta hai / parantu dvitIya kakSA meM zItala hai aura koI paraspara umdatula muhatAja ke saMkalanakartA likhate haiM ki virodhI guNadharma viziSTa ( murakkibulkupA) batakatipaya tabIba ise yUnAnI tarAgAkansA(Trag- lAte haiM / parantu zekha ke mata se rUkSatA liye acantha) zabda kA prArabya ulthA batalAte zItala hai haiM / yaha videzIya TUgAkaMtha kI pratinidhi svarUpa ___ hAnikartA-gudA ko aura suddA paidA kAma meM AtA hai| karatA hai| phArasa tathA IrAna meM katIrA zabda kA prayoga ___ dapaghna-gudA ke liye anIsU, aura kadda ke katAdake goMda ke liye(bahuta pahale se)hotA pArahA bIjoM kI girI / suddoM ke liye karapsa / hai aura aisA jJAta hotA hai ki ati prAcIna kAlase / pratinidhi-kaha ke bIjoM ko girI, samabhAga hI bhAratavarSa meM isakA niryAta ho rahA hai| yaha | babUla kA goMda yA bAdAma kA goMda aura bhAra kA vilkula TUgAkaMtha-vilAyatI katIrA ke samAna bAdAma kA tela / hotA hai / baMbaI meM gulUkA goMda jise gujarAtI mAtrA-2 mAzA se 3 // mAzA vA 7 yA vyApArI 'kar3e goMda' kahate haiM dezI TaigAkatha ke rUpa 17|| mAzA tk| meM vyavahAra meM AtA hai aura musalamAna auSadha guNa, karma, prayoga-yaha suramoM meM par3atA vikrattA ise katIrA ke nAma se becate haiM / hai| kyoMki isameM picchilatA ( laz2ajata ) ora yaha gulU niryAsa bhI ukta pArasya kRtAda niryAsa zItalatA hotI hai, jisase yaha netrakSata, netrAbhiSyada ke sarvathA samAna hotA hai / kadAcit ukra aura tadgata phusiyoM ko lAbha pahuMcAtA hai| yaha sAdRzya ke kAraNa hI yaha bhI katIrA nAma virecana auSadhoM ke darpa nivAraNArtha unameM par3atA se suvikhyAta ho gyaa| vi0 de0 "guluu"| hai, jisameM yaha apano picchilatA ke kAraNa unakI (2) gulU-niryAsa kI taraha kA eka prakAra kA tIkSNatA ko dUra kara deve aura tavizrata para unako goMda jo phArasa Adi meM qatAda nAmaka vRkSa se adhika bojha DAlane se roke / ( nakI ) prApta hotA hai| isake pItAbha zveta kar3e, svAda ___ yaha prAMtarika avayavoM ke raktasrAva kA rodhaka. evaM gaMdha rahita vividha AkAra prakAra ke khaMDa hote picchilatAkAraka, rudhira sAMdrakartA, kaThoratA kA haiM jinakA cUrNa karanA sahaja nahIM / ye surAsAra upazamanakartA aura doSoM kI tIkSNatA kA zAmaka aura Ithara meM avileya hote haiM aura jala meM svalpa hai tathA kAsa, netraroga, uraHkaMTha kI karkazatA aura vileya hote hai| jala meM ye phala jAte haiN| vRkSa ke phuphphusagata vraNa kA nivAraNa karatA hai / (mu0 vivaraNa ke liye "katAda" zabda ke antargata dekheN| nA0) katIrA / ksiiraa| yaha rakta ko sAMdra karatA aura prAyaH srotoM ke pratinidhi-dezI katIrA (gulU niryAsa), mukha meM cipaka kara suddA DAlatA hai; kaThoratA ko TUgAkaMtha ( vilAyatI katIrA ) aura pIlI kapAsa dUra karatA, tIca auSadhoM ko tIkSNatA kA upazakA goMda prabhRti / | . mana karatA hai / yaha A~toM ko zakti pradAna karatA
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________ katIrA 1662 aura tarAvayava kI raktastra ti ko roka detA hai / kAsa kaMTha aura sIne kI khurakhurAhaTa tathA phuphphusajAta kSata ko lAbha pahu~cAtA hai / prAyaH zroSadhoM ke viSAkta prabhAvAdiko nivAraNa karatA hai / ( ma0 mu0 ) ise upayukta zrauSadha ke sAtha pIsakara netra meM lagAne se cakSugata pUya aura visphoTAdi meM upakAra hotA hai / ise gadahI vA chAgI dugdha ke sAtha pIne se akhila tarAvayava se raktasrAva honA ruka jAtA hai / yadi jayapAla sevanottara virecana zrAnA banda na ho sake, to katIre ko pIsakara dadhi meM milAkara sevana kareM / ise zahada meM milA vaTikA vA cakrikA banA mukha meM dhAraNa kareM aura rasa cuuseN| yaha uro roga meM lAbhakArI hai| ise upayukra zrauSadhiyoM ke sAtha pIne se vRkkazUla, vastizUla. mUtramArgastha vraNa aura dAhamUtratA zrAdi roga zAMti hote haiM / yaha prAyaH zrauSadhiyoMke viSaprabhAva evaM tIcNatA dUra kara unheM darpazUnya karatA hai| ise vAta, pitta aura picchila zleSmA kA utsarga karttA batalAte haiM / katIrA, bAdAma ko girI, nizAstA aura zarkarA - ina sabako barAbara barAbara lekara harIrA taiyAra karake sadaiva isI taraha sevana karane se zarIra sthUla evaM parivRMhita hotA hai / } isake pralepa se jhA~I tathA vyaMga bheda (namaza ) kA nAza hotA hai / isase zarIragata tvacA komala ho jAtI hai| hoMTha phaTane para isake lagAne se upakAra hotA hai / sirake ke sAtha jhIMpAdi vyaMga rogoM (bahaqa ) evaM zvitra ke liye aura labAboM ke sAtha kezoM ke lie isakA pralepa upakArI hotA hai / gaMdhaka ke sAtha pralepa karane se khujalI aura ( zrAkilaH ) dhArAma hote haiM / prAyaH zrauSadhiyoM ke anupAna svarUpa katIrA vyavahAra meM zrAtA hai / udAharaNataH miksacara nirmANa meM jo vastue~ jala vileya nahIM hotIM, katIrA zAmI unheM isake labAba meM milAkara dete haiM / ( qha0 zra0 ) galA baiThanA tathA zratravraNajanya zotha evaM zUla meM isake pIne se upakAra hotA hai / do dirama katIrA maifaqhtaja meM tara karake thor3A sA bArahasiMgA aura cAra rattI phiTakarI milAkara pilAne se vRkkazUla aura vastisthasUjana aura dAha tatkAla prazAmita hotI hai / ( bu0 mu0 ) ( 3 ) eka prakAra kA goMda jo pIlI- kapAsa ke vRkSa se prApta hotA hai / uttara bhArata meM isa goMda kA upayoga gAtha kI pratinidhi svarUpa hotA hai| arabI aura fArasI nighaMTu-lekhakoM kA katIrA yA kasIrA - tAda niryAsa vastutaH TUgAkaMtha yA usakA eka bheda mAtra hai / zrataH bhAratopaniviSTa musalamAna ukta zabda kA prayoga isa vRkSa ke goMda ke liye karane lage / vi0 de0 "pIlI kapAsa" / vaktavya - yadyapi bhAratIya bAjAroM meM uparyuka niryAsa sAdhAraNataH unhIM saMjJAoM se suparicita hai, jinase vAstavika TrAkaMtha, tathApi isa vicAra se ki una saMjJAoM dvArA ukta padArthoM kA nizcita jJAna prApta karanemeM bhrama na ho, prathamona dravya zrarthAt pIlI - kapAsa ke goMda kI saMjJAnoM ke pUrva bhAratIya yA dezI upasarga jor3a denA ucita jAna par3atA hai / yathA hiMdI katIrA goMda - hiM0, da0 / tIrAye hiMdI hiMdI - phrA0 / kasorAye hiMdI, samugula qatAde hiMdI - a0 | Cochlospermum Gos sy pium D. C. ( Gum of Indian Tragacanth ) ( 4 ) eka prakAra kA goMda jo kratAda kI jAti ke eka paudhe se jise leTina bhASA meM Astra galus Gummifer kahate haiM / prApta hotA hai / vi0 de0 "TU gAthA" / noTa- yaha goMda isa jAti ke katipaya anya paudhoM se bhI prApta hotA hai, jisakA yathA sthAna ullekha hogA / [paM0] bADavIsa ( paM0 ) / giura ( kAza 0 ) katIrA zAmI - [ phrA0 ] katIrA / (Syrian Tragacanth)
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________ katIraehiMdI 1663 kata rAna katIrae hiMdI-[phA0] polI kapAsa kA goNd| kattAvA-rajJA pu0 de0 "kttaarii"| katIlA-[?] drdaar| | kattRNa-saMjJA puM. [saM0 klI0] (1) rUsA nAma qatIluraMda-[a0 ] vaTera sumAnI ko eka sugaMdhita ghAsa / rohiSa tRNa / soMdhiyA kata nA katUbarI-[10] isabagola kA paudhaa| ghAsa / gandhatRNa / pa0 mu rA0ni0 | bhA0 / kata riyUna-[yU0 ] jaMgalI khIrA / khayAra saharAI / pRzniparNI / pitthvn| yathA-"kattRNaM tRNamit phata ra-[10] [bahu0 qata rAta ] vaha tarala auSadha praznyoH |"-me0 Natrika / jo zarIra ke kisI chidra, jaise, kAna Adi meM kattoya-saMjJA pu0 [saM0 kI0 (strI0)] madya / ba~da 2 TapakAI jAya athavA usameM tUla varti tara madirA / (2) maireya nAmaka madirA / trikA0 / karake rakkhI jAya / bUMda bUMda DAlI jAnevAlI | kattahAlu-[ kanA0] gadahI kA dUdha / dvaa| kattha-sajJA pu0 [hiM0 katthA ] de0 "katthA" / katUla-[?] kevA~ca / katthA-saMjJA pu0 [saM0 kvAtha ] (1) khaira / khadirakata zA hUta-[ ? ] iMdrAyana kA phala / (2) khaira kA per3a / katha-kIkara / de0 'khaira" katUsa-[ naipA0] halosarI (lep0)| katthAcinAI-saMjJA pu. [ deza0] eka prakAra kA qata sa-[siri* ] srkhs| katthA jo akoriyA gembiyara ( Uncaria kattai tulluvA-[ mala0 ] jaMgalI tulsii| gambier ) nAmaka eka prakAra kI nAjuka kattaTTI- mala0 ] kacanAra / latA se prApta hotA hai| vi0 de0 "khair"| kattama- tA0] paTacaulI (bN0)| katthIla-saMjJA puM0 de0 "kthiil"| kattamaNaka-[ tA. ] jaMgalI reMr3a / kaannairnndd| . katthu olupI-[ te. ] baher3A / vibhItaka / kattara-[ AsAma ] amalosA / amlii| kattho-[da.] katthA / khair| kattarA asI-bara0] kIra / kIla / alakatarA / kapha-[a.] bathuA / vAstuka / (Pix Liquida ) Tar karapha baharI-[10] (1)dezI bathuzrA / bathuzrA hiMdI / kattarAma-tulasI- mala0 ] raamtulsii| (2) sana / kattarodu-[ siMgA0 ] aparAjitA / karapha rUmI-[a0 ] jiivNtii| .] aparAjitA ke bIja / karaH , kara phA-a.] bathuzrA / kattavalA-[ ] gummaDu / qatvata: de. "ktntH"| kattAna-[a0, phrA0 ] tIsI / alasI / ataso / kabUsa-[siri0 ] sarakhsa / kattAna musahila-[a.] recnaatsii| qatma-[a.] purAne dube kA gozta / (Linum Catharticum) Purgi- | kara mIra-[a0 ] jaMgalI bhA~ga / ngflax qatarA:-[ ? ] kaushraa| kattAnula mA'-[a0 ] kaaii| katra baMga-[ ? ] kIr3A mAra / kattAli-[kanA* ] choTA gvAra / katra makkA-saMjJA puM0 [a0 ila krAtirula makkI ] kattAro-saMjJA puM. [ deza0 ] eka prakAra kA majhole / hIrA dokhI / dammula akhavaina / zrAkAra kA sadAbahAra vRkSa jisakI TahaniyA~ bahuta | katarasa-[?] acchA tA~bA / lambI aura komala hotI hai aura isake patte prAyaH qatrahe ai niyya:-[10] aA~kha meM TapakAne kI davA / eka bAlizta laMbe hote haiN| isameM jAr3e meM phUla | A~kha dhone kI davA / gusUlul aina / Collyrlagate haiM / himAlaya meM haz2ArA se kumAyU~ taka, ium, Eyedrop. 5000 phuTa kI UMcAI taka, aura kahIM kahIM choTA qat rAna-saMjJA pu. [10] eka prakAra kA kAlApana nAgapura aura AsAma meM bhI isake per3a pAye jAte liye bhUre raMga kA sAMdra vA arddha tarala alakatare haiN| kttaavaa| kI taraha kA padArtha jo viziSTa gaMdhi evaM sugaMdhi 3. phA.
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________ kratU rAna 1664 qata rAna yukta hotA hai| yaha eka prakAra ke cIr3ha arthAt . pAinasa silaveSTrisa (Pinus Sylvestris) vA zarbIna yA sanobara barI tathA anya prakAra ke sarala jAtIya vRkSa ( Pinaceae) kI lakar3I se vinAzaka tiryak parizrAvaNa (Destructive Distilla tion) kI vidhi se paritrAvita kiyA jAtA hai| isakA zrApekSika gurutva 1.02 se 1.15 hai / jala meM DAlakara hilAne se isakI raMgata halakI bhUrI aura pratikriyA amlatA yukta ho jAtI hai| pryaay-kaaNtraan,kiil-hiN0|cuddail kA tela, katarAna STaoNkahAlma-u0 / kIla, qata rAna cobiiphraa0| jifta rataba, qata rAna, kita rAna, qat rAna zajarI,katarAnacaubI,qat rAna sanobara-a0 piksa likviDA Pix Liquida-le0 / TAra Tar, vuDa-TAra Wood Tar | STaoNkahAlma TAra Stockholm Tar. pAinaTAra Pine Tar. piksa pAinAi Pix Pine-aM0 / kIla,tAratA0 / kIlu, taaru-te| kolU-kanA / kIlasiM0 / tinyusI, kattA-asI-bara0 / saMjJA-nirNAyinI TippaNI-(1) piksa likviDA kA samIcIna prArabya paryAya ajiz2aftussAila yA jifta rataba aura TAra kA qata rAna pratIta hotA hai / jifta aura qata rAna ke arthoM meM yaha bhinnatA hai-'z2ifta' aisI ratUbata drava ko kahate haiM jo vRkSa ke tane meM se svayaM yA cIrA dene se nikale / parantu jaba use kisI vizeSa upAya dvArA prApta karate haiM, taba use 'kat - rAna' kahate haiM / cU~ ki piksa likviDA arthAt TAra ko bhI qhAsa tarakIbase nikAlate haiM, astu, isakA ThIka paryAya 'krata rAna' hI ho sakatA hai| (2) yUnAnI cikitsA-zAstra meM z2ifte rataba ko qatrAna bhI kahate haiM / muhIta zrAz2ama meM z2ifta chanoTacI z2amIna yA TIle para gar3hA khodakara usake bhItara caturdika pakI IMTa aura cUne kI dIvAla khar3I kara dete haiN| punaH gar3he ke bhItara aise kASTha vA jar3oM ko baMda A~ca dene se TAra vA qatrAna prApta hotA hai| isa vidha ko hI 'vinAzaka tiryaka parizrAvaNa vidhi' ke nAma se abhihita karate haiN| kA varNana dekheM / qat rAna makada (sAMdrIbhUta qatarAna) ko zyAma, spena aura bAbula dezavAsI z2ifta (z2iphtesyAha) kahate haiN| (3) baharula javAhara meM qatrAna kA hiMdI nAma cuDaila kA tela aura muhIta zrAz2ama meM kAMtarAna likhA hai, jo qatarAna kA apabhraMza hai| tibbI graMthoM meM qatAna ke viSaya meM katipaya prAcIna tatvAnveSaka hakImoM kA kevala zAbdika matabheda hai, tAtvika vA vAstavika nhiiN| kyoMki araara aura tanUba, jisako muhIta zrAjama prabhRti meM taMbUba ( ta ) likhA hai, ve saba sanobara arthAt devadAru ke hI bheda haiM / jaise (1) hakIma bolasa araara( sarokohI) ko zajra qatarAna kahate haiM / (2) hakIma muhammada bina ahamada bhI araara ko zarbIna yA daraqhta qatarAna batalAte haiM / (3) ibna mAsUyaH zarbIna ko sanobara kA eka bheda likhate haiN| (4) sAhaba minhAjula bayAna likhate haiM ki qatarAna zajratula qatarAna kA rog2ana hai aura ise arazrara, anama tathA tanUba ityAdi se bhI prApta karate haiM kintu jo paraara se prApta hotI hai.vaha ati uttama hotI hai aura tAlibase prApta nikRSTa / sAhaba kitAba mAlAyasazra likhate haiM, ki zarbIna qatAna kA vRkSa hai, jo sanovara kA hI eka bheda hai ityAdi / ataH upayukta zAbdika bhinnatAse isake lakSaNameM koI aMtara nahIM shraataa| inameM pratyeka yogya hakIma kA kathana svayaM satya hai| noTa-zrAyurvedIya graMthoM meM jina sarala tathA devadAru zrAdi vRkSoM kA ullekha huA hai, ve bhI usI jAti ke eka prakAra ke vRkSa haiM, jisase qatrAna upalabdha hotA hai / hakIma dIsakarIdUsa ne do prakAra ke katarAna arthAt (1) katarAna sanobara aura ( 2 ) katrAna fAra kA ullekha kiyA hai prAgukra kathanAnusAra katarAna ko 'z2iphta ratava' bhI kahate haiN| tiba ke graMthoM meM caturSidhi jifta kA ullekha pAyA jAtA hai| jaise--(1) z2iphta rataba, (2) z2ifta yAbisa, (3) z2ikta jabalI aura (4) z2ifta bhrii| inameM se z2ista rataba yA katarAna to vahI hai jisakA varNana ho rahA hai aura jaba use dhUpa yA Agapara ur3Akara zuSka kara
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________ qatarAna 1665 kata rAna liyA jAtA hai / taba use z2iphta yAbisa kahate haiM asammata yoga z2ikta jabalI se katarAna mazra danI (khAlija) . (Non-official Preparations) arthAt alakatarA abhISTa hai, jisakA varNana alaka (1) sirupasa pAisisa likiDI (Syrtare meM hogaa| z2ifta baharI bhI vastutaH z2iphta upus Picis Liquide )zarbata katUrAna / jabalI yA kIra hI hai yA saMbhavataH katarAna sano- yoga-TAra 5.. grAma, zarkarA 850 grAma, bara baharI ho| surAsAra (60%) 12.5 miligrAma, (Mil.) devadAdi varga jala 1000 miligrAma ( Mils.) paryanta / ( N. O. Conifere) guNa prayogAdi-yaha zAradIya kAsa utpatti sthAna-phrAMsa, purtagAla, yUnAna (Winter Cough) rAjayacmA aura jIrNa kAsa meM sebya hai / kabhI 2 ise vAilDa cerI ke ityAdi / zarbata ke sAtha milAkara vA usameM koDIla milAvileyatA-eka bhAga katarAna 10 bhAga surAsAra 10% meM aura kisI prakAra rozana kara dete haiN| maatraa-2|| DAma yA 10 ghana shtaaNshmiittr| jaitUna tathA rozana tArapIna meM vilIna ho jAtA hai| (2 ) aMgveNTam pAisisa pAinAIrAsAyanika saMghaTana-isakI rAsAyanika (Unguentum Picis Pini, U.S. P.)-le0 / TAra prAiNTameMTa ( Tar OintvanAbaTa bahuta pecIdA hai / isameM (1) kriyojUTa vA kresola, (2) phenola, (3) oNila oNpha ment)-aN0| kutrAnAnulepana / marahama TarpenaTAina, (4) esITika esiDa, (5) pAiro kutraan| nirmANa-vidhi-TAra 50, pIta madhUcchiSTa 15, kaiTekola, (6) Toluema, (7) jAilola, () peTroleTam 35 bhAga / moma ko pighalAkara usameM esITona, () mIthilika esiDa (10) TAra ko mizrIbhUta kreN| khAyakola aura (11) rez2ina arthAt rAla ye noTa-yaha kRSNavarNa kI adhika Thosa marahama ghaTaka hote haiN| prastuta hotI hai| parantu tadapekSA aMgveNTam pAimAtrA-2 se 10 grena vA 0.12 se 0.6 sisa maoNlI (bI0 pI0 sI0) adhika mRdu grAma / athavA 5 se 10 minima (=.3 se .6 hotI hai| ghana zatAMzamITara meM DAlakara prayoga (3) ekA pAisisa-(Aqua Picis) kreN| . -le0 / TAra vaoNTara (Tar water) bhoMDI noTa-isakI mAtrA kramazaH uttarottara bar3hAkara | goMDarUna ( Eau de Gondron )-aM. 20 se 60 minima taka de sakate haiN| arka ktraan| TAra kI cAzanI kiMcit bhinna hotI hai| ata- ___ yoga nirmANa vidhi-TAra 10 bhAga, parieva isakI vaTI nirmANa karane meM bar3I dikkata hotI zruta vAri 100 bhAga, donoM ko milAkara philTara hai| isameM itanA anupAna dravyayojita karanA kara leveN| par3atA hai ki 5 grena kI vaTI meM atyalpa TAra raha . mAtrA-8 bAuMsa pratidina / alsarI aura jAtI hai / cUrNAkRta madhuyaSTikA mUla vA aMDaja (kSata vraNAdi) prakSAlanArtha bhI isakA lAikopoDiyam se etadvaTI nirmANa kI prAjJA upayoga karate haiN| pAI jAtI hai, kiMtu unase uttama vaTikAyeM prastuta (4) kaipzUlz2a oNpha TAra-(Capsu. nahIM hotI haiN| TAra, karDasopa, likrisa rUTa les of Tar) pratyeka kaipzUla meM 5 bUMda (muleThI) cUrNa aura gama akeziyA (babUla kA TAra par3atI hai| goMda) cUrNa ina cAroM ko barAbara-barAbara milAne (5) oNila oNpha TAra-( Oil of se isakI uttama vaTikAyeM prastusta hotI haiN| | Tar ) rogana katrAna eka prakAra kA sUkSma tela
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________ / katarAna kata gAna 1666 jo TAra se parisrAvita kiyA jAtA hai / yaha tAjA | beraMga, para par3A rahane se lalAI liye gaharA bhUrA hojAtA hai| (6) pigameMTam pAisisa likviDI(Pigmentum Picis Liquidae ) -le| katrAna pralepa / tilAe katra rAna / / yoga-TAra 1 bhAga, surAsAra (10 prati0) 1 bhAga donoM ko mizrIbhUta kara leveN| prayogavicarcikA ( Psoriasiz) aura cirakArI zuSka pAmA ( Ecsema) meM isakA uttejaka rUpa se vyavahAra karate haiN| para cirakAlAnubandhI zuSka pAmA meM isakA sAvadhAnI pUrvaka upayoga karanA caahiye| (7) pilyulA pAisisa likiDI(Pilula Picis Liquilde) katarAna baTI, habba katarAna / - yogaTAra 1 bhAga, madhuSTI cUrNa 2 bhAga, sAbuna 1 bhAga, palvisa TUgAkaMtha kaMpAuMDa ! bhaag| mAtrA-3 se 6 grena / (8) aMgveNTam pAisisa maoNlI- ( Unguentum Picis Molle ) mRdu katrAnulepana, marahama kutrAna mulAyama / - yoga-71 bhAga, bIja baiksa 14.50 bhAga, bAdAma kA tela (zrAmaNDa oNila) vaz2ana se .. 14.50 bhAga pighalAkara miTita kara leveN| guNa dharma tathA prayoga yUnanAnI matAnusAraprakRti-zekha ne cauthI kakSA meM uSNa aura rUkSa aura sAhaba minhAja ne tRtIya kakSA meM uSNa evaM rUkSa likhA hai aura yaha satya pratIta hotA hai| pratinidhi-sama bhAga miTTI kA tela, jAvazI aura arddha bhAga (bajana meM) beda sAdA kA tela / guNa, karma, prayoga-yaha pravala avasannatA janaka hai aura zIta janya vedanA ko zamana karatA hai / zItajanya ziraHzUla meM ise lalATa para lagAne se bar3A upakAra hotA hai / ise catu ke Asa-pAsa lepa karane se jyoti bar3hatI hai, ise zarIra para lagAne se zarIragata dAg2a aura dhabbe miTate haiN| ise akelA kAna meM TapakAne se karNa kRmi naSTa hote haiM / inna juhara ne isa hetu ise sirake meM - milAkara upayoga karane kA vidhAna kiyA hai| ise jiphta ke sAtha pAnI meM gholakara kAna meM DAlane se karNanAda roga zamana hotA hai / / isake / dA~toM para malane se vAyu evaM zIta janya daMta zUla miTatA hai| yadi dAMtoM meM kIr3e laga jAyeM to ukta avasthA meM bhI ise lagAnA cAhiye / jaitUna ke tela aura jau ke ATe tathA pAnI meM milAkara ura aura kaMTha para pralepa karane se bhItara jo drava saMcita hotA hai, vaha dravIbhUta ho jAtA hai aura vaha phephar3e se niHsRta hokara phephar3A zuddha ho jAtA hai| isako madhu meM milAkara cATane se purAnI khA~sI miTatI hai| zeqha ke lekhAnusAra ise 1 // aukiyA (3 to0 5 mA0 5 rattI ) kI mAtrA meM cATane se phuphphusIya vraNa aura kSatAdi zrArAma hote haiN| sadIda gAz2arunI ne kAnUna kI TIkA meM ukta kathana para atyaMta Azcarya prakaTa kiyA hai| inake kathanAnusAra yadi 1 // aukiyA ke sthAna meM zekha 1 // dA~ga arthAt ha rattI bhI likhate, to bhI anupayukta hI hotA / kyoMki phuphphusagata visphoTa roga meM jvara sAtha hotA hai aura zekha ke mata se katagana caturtha kakSA meM uSNa evaM rUkSa hai / kAraNa yaha jAna par3atA hai ki zekha ne binA samayAnukUla mAtrA ko kama kiye / dIsakarIdasokta kathana kI akSarazaH naqala karadI hai, jo ucita nahIM hai / sAhaba minhAja to yahAM taka kahate haiM ki qatUrAna ko kevala vAhya upayoga meM lAne ke sivAya isakA AbhyaMtara upayoga hI na kreN| isameM saMdeha nahIM ki vAstava meM yathA saMbhava akele vA binA dapadhna dravya ke isakA bhakSya-auSadha meM vyavahAra na kreN| ise zizna para lagAkara strI-saMga karane se garbhadhAraNa nahIM hotA / ise garbhAzaya ke bhItara sthApana karane se garbhapAta ho jAtA hai aura khUna jArI ho jAtA hai / ise alpa mAtrA meM gudA ke bhItara rakhane se prAMtrakRmi naSTa hote haiN| isakI vasti nirApada nahIM hai| yadi vinA isake kAma na cale, to atyalpa mAtrA meM vasti meM prayogita kreN| isase vIrya vikRta ho jAtA hai| isake khAne se zlopada aura piMDalI kI raga phUla jAne
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________ qata rAna 1647 qata rAna (davAlI) meM upakAra hotA hai| parantu ukta lAbhArtha isakA pralepa zreyaskara hotA hai / kyoMki isakA bhakSaNa nirApada nahIM hai / thor3I mAtrA meM isake sevana se jalodara naSTa hotA hai / isake mardana se jUe~ ora jamajUe~ mara jAtI haiN| isake lagAne se vRzcika viSa aura zRMgayukta sA~pa kA viSa utara jAtA hai / ise mRta zarIra yA zava para lagAne se na mAMsa vikRta hotA hai, na usake aMgo pAMga hI alaga alaga hote haiN| kaMDa khAja Adi para isakA lepa guNakArI hotA hai| isase kutte zrAdi catuSpada jIvoM kI khujalI bhI jAtI rahatI hai| isakI gaMdha se kITAdi palAyana ho jAte haiM / bArahasiMge kI carbI pighalA kara usameM ise milA kara zarIra para malane se kITa pataMgAdi pAsa nahIM Ate / inna z2ahara ke kathanAnusAra yadi kuSThI ise sadaiva cATA kare, to vaha roga mukta ho jAya / ise pazamIne ke bhItara rakhakara yadi strI apane hAtha meM le leve, to bhraNa avilaMva patita ho jAya / yadi thor3A sA qatarAna cyUTiyoM ke bila meM DAla diyA jAya, to ve mara jAyeM / (kha. a.) . TAra kI phArmAkAlAnI qatAna ke guNadharma tathA prabhAva . vAhya prabhAva uDa TAra ( Wood tar) guNadharma meM tArapIna tailavat, kiMtu tadapekSA nirbalatara hotA hai| isameM kriyojUTa, phenola, tArapIna taila prabhRti upAdAna kI vidyamAnatA ke kAraNa yaha pacana nivAraka evaM ( Vascular stimulant) prabhAva karatA hai / yadyapi yaha itanA ugra nahIM hai ki isase tvacA para chAle par3a jaoNya / tathApi isake abhyaMga se kabhI-kabhI ugra pradAha utpanna hokara, svacA para phunsiyA~ nikala AtI haiM, vizeSataH ghana romAvRtta sthaloM para / vAtanAr3iyoM para isakA avasAdaka prabhAva hotA hai / isake cirakAlIna prayoga se muMha para prAyaH atIva kaSTaprada yuvAnapiDikAoM ke nikalane kI bahuta sambhAvanA rahatI hai, jinheM DAkTara hebrA (Hebra) ke zabdoM meM TAra eknI (katrAna janita mukhadUSikA ) kahate haiN| AbhyaMtara prabhAva isase apAcana vikAra ho jAtA hai| isake adhika mAtrA meM sevana karane se kArabolikAmla janita viSAktA ke lakSaNa upasthita ho jAte haiM arthAt isase udara aura sira meM kaThina vedanA hotI hai, vamana hotA hai aura mUtra kA raMga kAla ho jAtA hai / yaha abhizoSita hokara rakrAbhisaraNa meM mila jAtA hai aura utsarga kAla meM vAyupraNAlIstha zlaiSmika-kalAgata cirakAlAnubandhI zotha para saMkramaNa virodhI ( Disinfectant) aura jIvANuhara ( Deodorising) prabhAva karatA hai aura sveda srAvAdhikya ko rokatA hai tathA zleSma srAva ko sugama banAtA hai| DaoNkTara yetro (Yeo) ke anusAra ise sU ghane ( Inhalation ) vA chir3akane ( Spray ) aura AMtarika ubhaya vidha prayoga karane se ukta prabhAva hote haiM / zrAmayika prayoga vAhya-TAra vATara kSata aura zithila vraNoM ke liye uttejaka drava hai| vicarcikA jaise cirakArI carma rogoMke liye isakA marahama utkRSTa anulepanauSadha hai / cirakArI pAmA ( Eczema) meM bhI isase upakAra hotA hai| svacA ke rogoM meM TAra sopa (sAbuna qatrAna) kA upayoga bhI lAbhakArI hotA hai| yaha kaI prakAra kA hotA hai| inameM se virca TAra eNDa salphara sopa (Birch Tar and|Sulphur soap) yA ithiyola eNDa TArasopa adhika uttama hotA hai| AbhyaMtara zleSmAniHsAraka rUpa se UDa TAra (Wood Tar ) ko kevala jIrNa kAsa, vAyu praNAlo vistAra aura zAradIya kAsa meM prayogita karate haiM / yaha zarbata, kaipazUlja aura vaTikArUpa meM sevya hai / parantu ise kaipzUlja meM denA zreyaskara hotA hai| sirapa oNpha TAra aura sirapa zrApha varjiniyan prana ke yoga se nirmita epomaoNrphIna kA avaleha camatkArI kAsana hai| TAra vATara ( arka qatrAna ) aura lAikara pAisisa eromeTikasa, (sugaMdhita qatAnArka) bhI upayukta lAbha ke liye vyavahRta hote haiN|
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________ qata rAna cobI 1648 kada __ parIkSita yoga | qatlunnAsa-[a0 ] Atma hatyA / khudakuzI / (1) aMgveNTam pAisisa likviDI, Suicide. aMgveNTam hAiDrArjirAI emonieTI pairAphInammaoNlI | qatlula janIna-[a0] bhrUNahatyA / Feticide sabako samAMza meM lekara marahama bnaayeN| yaha | qatlula tifla-[a0 ] bAla hatyA / zizu vadha / vicacikA meM lAbhakArI hai| Infanticide (2) naiphthelIna 1 DrAma, | kalsavara-saMjJA puM0 [saM0 kI.] skandha / kandhA / aMgveNTam pAisisa likviDo 1 pAuMsa, | katha-saMjJA pu0 [hiM0 katthA ] khaira / katthA / aMgveNTam salphyurasa 7 aAuMsa, | kathaI-saMjJA strI. [deza.] lokhaMDI | Sainadera' sabako milAkara marahama prastuta kreN| yaha Indica kaNDU meM upakArI hai| katha-kIkara-saMjJA pu0 [hiM0 katthA+kIkara ] khaira kA (3) lAikara pAisisa eromeTikasa 20 mi0 pedd'| . sirupasa prUnI varjiyAno 30 mi0 kathabola-saMjJA puM0 [hiM0 katthA+bola ] katthA aura sirupasa koDInI 30 mi0 __bola kA eka yaugika jo prasUtA striyoM ko prasava inphyujam kaskarelI AuMsa paryanta ke bAda tAkata aura dUdha bar3hAne ke liye prAyaH aisI eka-eka mAtrA auSadha dina meM tIna bAra diyA jAtA hai / deveM / yaha zAradIya kAsa ( Winter | katharI-maMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaMthArI / rA0ni0 Cough ) aura jIrNa kAsa meM lAbhakArI hai| va08 / qata rAna cobI-[phA0 ] kAMtarAna / cuDaila kA tela / kathAprasaGga-saMjJA puM. [saM0 pu.] viSa vaidya / sa~perA / de0 "qata raan'| mdaarii| qata rAna jagAla saMga-[phA0] alakatarA / kolaTAra / | vi0 [saM0ni0] vAtula / bahuta bolanevAlA / kiir| pAgala | trikA0 / qata rAna pharaAn-[10] eka prakAra kA qata rAna / | kathikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] takrAdi sAdhita qata rAna ma kUda-[a0] jifta / khAdya-dravya vizeSa, eka prakAra kA sAlana / kddh'ii| qata rAna madanI-[a0] alakatarA / kolaTAra / / maherI / de. "kar3hI" yaha pAcana, rucikArI, laghu, qIra / vahnidIpaka, kapha-vAta tathA vibandhana aura kiMcita pitta prakopaka hai / vai0 nigha0 / vi0 de0 kar3hI" / qata rAna madanI musaphkA-a.] sAfa kiyA kathIra-saMjJA puM0 [saM0 kastIra, pA0katthora ] rA~gA / huaA alakatarA / sApha ko huI kolaTAra / kAra muskaa| hiranakhurI rA~gA / vaMga / kastIra / kathIrA-[?] katIrA / kasorA (a)| qata rAna sanobara-[a0 ] eka prakAra kA qatrAna / kathI (.sI) rula rakaba-[a0] zukAI / kaMgaraqata rAna sTAkahAlma-[aM0] qata rAna / kAMtarAna / khAra / cur3ala kA tela / kathIla, kathIlA-saMjJA pu0 de0 "kthiir"| qata rAya-[?] karIla / kabara / kathu-[ ko] khaira / ktthaa| katsavara-saMjJA puM0 [saM0 ko0] kaMdhA / skaMdha / | kathuima zikuA-[ mala0 ] mahAvarI vaca / za0 c0| katho-[ gu0 ] khaira / ktthaa| qala-[10] (1)vadha / hatyA / mAranA / (2) | kathorI-[ siM0] jaMgalI hurahura / vaha sthAna jahAM para AghAta pahuMcane para manuSya kada-saMjJA pu. [ saM kam=jala+da, dadAti ] bAdala / kI mRtyu ho jAya / marma sthAna / kitla / megha / kallul iMsAna-[10] manuSya vadha / Homicide vi0 [saM0 vi0 ] pAnI denevAlA / jaladAtA /
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________ 166 kadama qada-saMjJA puM0 [a0 kaha ] DIla / U~cAI / kAmata / | kadabA-[ kanA0 ] bArahasiMgA / Statuie kadama-saMjJA puM. [saM0 kadambaH ] (1) eka ghAsa kada arsinA-[ kanA0] aA~vA haldI / jaMgalI kA nAma / (2) eka suparicita sadAbahAra bar3A 'hldii| per3a jisake patte mahue ke se para usase choTe aura kada eraDi-[ko0] jaMgalI reMDa / camakIle hote haiN| isameM barasAta meM gola gola kadaka-saMjJA puM0 [saM0 pu. caMdrAtapa / caaNdnii| / laDDU ke se pIle phUla lagate haiN| ataeva saMskRta kadagni-saMjJA puM0 [saM0 pu.] mNdaagni| thor3I meM ise 'prAvRSeNya' kahate haiM / pIle pIle kiranoM ke praag| jhar3a jAne para gola gola hare phala raha jAte haiN| vi0 [saM0 tri0] mandAgniyukta ! thor3I bhAga | jo pakane para kucha kucha lAla ho jAte haiM / ye phala rkhnevaalaa| svAda meM khaTamIThe hote haiM aura caTanI acAra kada jemuDI, kadajemur3a-te. 1 sehuNdd'| bar3A thUhara / banAne ke kAma meM Ate haiM / yaha jJAta rahe ki puSpa kada todAlI-[baM0] jaMgalo kAlI mirca / daNDa nAnAkRti kA hotA hai| jisa vartulAkAra ( Toddalia aculeata,) pratyaMgopari kadama kA phUla sanniviSTa hotA hai, vaha kadattI-[ kanA0 ] kcnaar| vAstava meM phUla vA phala nahIM hotA, apitu kadama kadana-saMjJA puM0 [saM0 klI0] (1) maraNa |vinaash / ke phUla ke vattalAkAra puSpadaNDa se bhinna aura (2) mAranevAlA | ghAtaka / (3) mAraNa / kucha nahIM / yadyapi Upara isake puSpAgama kA samaya maarnaa| vinAza / (4) mardana / malAI / barasAta likhA gayA hai / para isakA puSpAvirbhAva rauNdaaii| kAla niyata nahIM hai| mRttikA aura jalavAyu kI kadanika-[te0 ] samundraphala / samudara phl| avasthA ke sAtha puSpAgama kA vizeSa sambandha kadantAthI-[ madarAsa ] hAvar3a / maMciMgI (bmb0)|| hotA hai / vaMgAla (rAr3ha) meM rathayAtrA se pUrva (Dolichandrone falcata, Seem) kadama nahIM phUlatA hai| kocabihAra meM caita ke aMta kadanna-saMjJA puM0 [saM0 vI0] (1) vaha anna meM kadama kA per3a phUlatA hai / baisAkha kI rAta meM jisakA khAnA zAstroM meM varjita vA niSiddha hai,athavA kadama ke phUla kI gandha ati manorama hotI hai| jisakA khAnA vaidyaka meM apathya vA svAsthya ko barSA pradhAna pradeza hone ke kAraNa koca bihAra meM / hAnikAraka mAnA gayA hai| kutsita anna / kadarya aisA hotA hai / isakI lakar3I kI nAva tathA aura anna | burA anna / kunna / moTA ann| jaise, bahuta sI cIjeM vanatI haiN| kodo, khesArI, sA~vA / __bar3I zAkhAoM se saMgRhIta chAla ke moTe capaTe "havirvinA hariyati vinA pIThena mAdhavaH / Tukar3e hote haiM jo vAhara se dekhane meM bhUre aura kadannaiH puDarIkAkSaH prahAreNa dhanaJjayaH // bhItara se dekhane meM rakta evaM tantuviziSTa hote haiN| svAda meM ye tika aura kaSAya hote haiN| (udbhaTa0) (2) kutsitAnna / kharAva khAnA / pa-0-kadambaH, vRttapuSpaH, nIpaH, lalanAkadannabhojI-vi. [saM0 vi0] jaghanya anna bhojana karane- priyaH, kAdambarI, aGkavRkSaH, suvAsaH, karNapUrakaH, ___ vaalaa| jo kharAba anna khAtA ho / dhArA kadambaH, prAvRSyaH, kAdambaryaH, haripriyaH, kada paTu lA-[ko0 ] kaDuaA pttol| (dha0 ni0) kadambaH, vRttapuSpaH, surabhiH, lalanA kada pama-[ tA0] samundara phala | priyaH, kAdambaryaH, sindhupuSpaH, madADhayaH, karNakadapAla-[ tA. ] kapAla bhedii| pUrakaH, dhArAkadambaH, prAvRSyaH, pulako , bhRGgaballabhaH, kadAppi lavu-[ mala0 ] pAla / aAcchuka / meghAgamapriyaH, nIpaH, prAvRSeNyaH, kadambakaH (rA. kadabana-[ kanA0 ] bana dmnk| bana daunA / (Art- | ni0), kadambaH, priyakaH, nIpaH, vRttapuSpaH, haliemisia Indica ) priyaH (bhA0), azokAriH, nipaH, (za0),
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadama 2000 kadama ahama, karaWilanocep kAdambaH (a0 TI0), SaTapadeSTaH, (20), jAlaH (me0), sIdhupuSpaH, jIrNapUrNaH, mahAdayaH (20 mA0), nIpakaH, zatatArakA, hAridra priyaka,-saM0 kadama, kadaMba, -hiM0, baM0 / kadama gAcha -baM0 / bAilDa siGkonA Wild Cinchona -aM0 / ainthosephelasa kaiDaMbA (Anthocephalus) Cadamba, Mig nAkliyA kaiDaMbA (Nau clea cadamba)sAkoM sephelAsa kaiDaMbASarco Cephlas Cadamba, Kurz) Cadamba, Rozb.-le| vella kadaMba,tA0 / kar3imi ceTu, kaMbe, rudrAkSakaMba, kadaMba ceha, te0 / kalaMbu, kalaMba, nhma , kadama, kadaMba, nhIva, rAja kadama-marA0 / kaDavAla mara, kar3eba, kaDaU, kaDaga, kaDabelu kadabedu,-kanA0 / kadaMba-gu0, kalama, nhIzro, nhIyU-(paMca mhl)| hela tegA, arasana tegA-maisU0 / kadaMba, nyu-bamba0 / kadaMbo udd'i| rodhU-pAsA0 / kodm-(miicii)| paMdUra lepa0 / saMko-koladeg | bola kdm-(cittaagaaNg)| klon-siNhlii| kadaMba varga (N.O. Rubiace.) utpatti-sthAna-uttarI aura pUrvIya baMgAla, pegU aura pazcimI samudra-taTa para yaha jaMgalI hotA hai / uttara bhAratavarSa meM isake vRkSa lagAye jAte haiN| isake sivA baMbaI, paMca mahala, brahmA aura siMhala meM bhI yaha sundara vRkSa utpanna hotA hai| sArAMza yaha ki himAlaya se laMkA paryata isake vRkSa yA to jaMgalI hote haiM vA lagAye jAte haiM / ___ kadama-bheda-dhanvantarIya nighanTu meM dhArA evaM dhUli kadaMba aura rAjanighanTu meM dhArA, dhUli evaM bhUmi ina tIna prakAra ke kadama ke vRkSa kA ullekha dikhAI detA hai| dhArAkadaMba ke "prAvRSya" vA "prAvRSeNya" evaM "supAsa" ina paryAyoM kA yaha artha hai ki yaha barasAta meM phUlatA hai aura isakA phUla sugaMdhita hotA hai| isase yaha pratIta hotA hai ki jise sacarAcara loga kadama kahate haiM, vahI "dhArAkadaMba" hai| dhUlikadaMba ke nAmAMtara "vasantapuSpa" aura "kramuka prasUna" haiM, jisakA yaha abhiprAya hai ki dhUli kadaMba vasaMtakAla meM puSpita hotA hai aura isakA puSpa(vastutaH puSpa nahIM. pratyuta puSadhi) supArI kI taraha hotA hai| jahA~ taka hameM jJAta hai, isa deza meM 'kelikadama' zabda se jisa kadama kA artha liyA jAtA hai, vaha bhI, vasaMtakAla meM hI phUlatA hai aura usakA phUla prAkAra meM bar3I bera vA supArI kI taraha hotA hai / astu, dhUlikadaMba kA hI bhASA-nAma kelikadam hai, isameM aura kisI prakAra kA saMdeha nahIM honA caahiye| dhanvantarIya nighaMTukAra ne dhArA evaM dhUli ubhaya kadaMba ke paryAyoM meM nIpa zabda kA pATha diyA hai| isase yaha bodha hotA hai ki "nIpa" kadamba kI sAdhAraNa saMjJA hai / dhUlikadaMba arthAt kelikadaMba kA phUla bhI sugaMdhita hotA hai / parantu dhArA kadaMba vat sundara nahIM hotaa| kocavihAra meM kelikadama ko 'khelikadam' kahate haiN| DAkTara udaya cA~da, Dimaka aura khorI prabhRti ne dhArAkadaMba kA baMgalA nAma kelikadaMba likhA hai| vaidyaka zabdasiMdhu ke saMkalayitA mahodaya bhI unhIM ke mata kA anusaraNa karane se bhrama meM par3a gaye haiN| kelikadaMba kA saMskRta nAma dhUlikadaMba hai, dhArAkadaMba nhiiN| isakA vivecana prathama ho cukA hai| isa prakAra dhArA evaM dhUlikadaMba kA nirNaya ho jAne ke uparAnta aba yaha dekhanA hai ki 'bhUmikadaMba' kyA hai / dhanvantarIya nighaMTukAra ne bhUmikadamba nAma se kisI prakAra ke kadama kA ullekha nahIM kiyA hai| bhUmikadamba aura bhUkadamba vastutaH eka hI udbhid ke do nAma haiM / eka hone para, bhUmikadaMba ko kadaMba se nirvAsita karake, dhanvantarIya nighaMTukAra ne suvicAra pradarzana kiyA hai| kAraNa bhUmikadaMba, "muNDatikA" arthAt muMDo ko kahate haiM aura muNDatikA vA muDI vRkSa nahIM, apitu pratAnavatI hai / varan isa prakAra ke vRkSa viTapakA eka nAma se ullekha karanA doSAbaha na hotA / viTapa karA vRkSa karaJjavat, viTapakadamba vRkSa kadambavat grAhya hotA / grathoM ke avalokana se pratIta hotA hai ki isI kAraNa TIkAkAroM ne kadamba zabda kI vyAkhyA meM "kadambaH vRkSakadambaH" likhakara (DalvaNa sU0 36 a0 rodhrAdi va0 TI0)viTapakadamba (bhUkadamba) kA pratiSedha kiyA hai / athavA bhUkadamba zabda se rudra kadamba vRkSa (Nau clea tetrandra)
Page #269
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2001 , kA artha liyA jA sakatA hai / raoNksavarga | (zarAva ) se kahA thA-'he madire ! tU jinakI ne ise zveta kadamba (Nauclea tetran abhilASA kI pAtra ho, unhIM anantadeva ke upadra) likhA hai| unake anusAra isakA janma bhogArtha gamana kro| varuNa kI bAta suna vAruNI sthAna zrIhada prAkRti 6-12 hAtha ucca, kANDa vRdAvanotpanna kadaMba-vRkSa ke koTara meM A pahu~cI / sarala, puSpakAla grISma Rtu hai / isako bhUkadamba balarAma ko ghUmate-ghUmate uttama madirA kI gaMdha vA eka prakAra kA kelikadamba kahA jAtA hai| milI thii| jisase unakA pUrvAnurAga jAga uThA bhUmikadaMba ke poya-bhUmikadaMbaH, bhUnIpaH, thA / kadamba vRkSa se vigalita madya dekha vaha parama bhUmijaH, bhRGga vallabhaH,laghupuSpaH, vRttapuSpaH, viSaghnaH zrAnandita huye the| punaH gopa-gopiyoM ne gAna ghaNahArakaH-saM0 / bhUkadama, bhu ikdm-hiN| karanA prArambha kiyA aura balarAma ne unake sAtha itihAsa madirA pAna kii| vi0 de0 'kAdambarI" bhAratavarSa kadama kA zrAdi utpatti sthAna rAsAyanika saMghaTTana-isake valkala meM eka hai himAlaya se laMkA paryaMta samagra bhArata kaSAya tatva hotA hai| yaha kaSAyatva sikoTainika varSa meM isake vRkSa jaMgalI hote haiM vA lagAye jAte esiDa se milatA julatA eka amla ke kAraNa haiN| etaddezavAsI isake vRkSa ko ati pavitra hotA hai| ukta auSadhi meM rakta siMkonA ke svabhAva mAnate haiM / isaliye devAlaya evaM grAmoM ke samIpa kA eka sadyojAta zroSita padArtha vidyamAna hotA isake vRkSa prAyaH dekhane ko milate haiM / kAlI vA hai| (iM0 me0 me0-nAdakarNI / / pArvatI ko yaha priya hai| zrIkRSNa ko to yaha auSadhArtha vyavahAra-phala, patra aura tvaka / vRkSa bahuta hI priya thA / ataeva Aja bhI jhUlane phala svarasa-mAtrA 1-2 to0 / tvak cUrNa-mAtrA meM kadama ke phUla vyavahRta hote haiN| prAcIna kAla 1-2 pAnA bhara / tvak kAtha evaM svarasa meM isake phaloM se eka prakAra kI madirA banatI thI, jise kAdambarI kahate the| kAdambarI madya kI (10 meM 1 maa0)| utpatti ke sambandha meM harivaMza meM isa prakAra likhA mAtrA-cha0 se 1 ch| hai-kisI dina balarAma akasmAt zailazikhara para prabhAva-tvak valya evaM jvaraghna hai| phala ghUmate-ghUmate eka praphulla kadaMbataru kI chAyA meM baiTha zaityajanaka Refrigerant hai| gaye / akasmAt madagaMdhayukta vAyu calane lgii| guNa dharma tathA prayoga ukta vAyu ke nAsAvivaraNa meM praviSTa hote hI unake AyurvedIya matAnusAramadapipAsA kA vega bhar3aka uThA / vaha kadamba vRkSa kadambastu kaSAyaH syAdrase zIto guNe'pi ca / kI ora dekhane lage, varSA kA jala usa praphulla kadama ke koTara meM par3a madya bana gayA thaa| balarAma vraNarohaNazcApi kAsadAhaviSApahaH // atyanta tRSNAkula ho vaha madavAri punaH punaH pAna (dha0ni0) karane lge| usa vAri-pAna se balarAma matta ho kadama-kaSelA, rasa aura guNa meM zItala tathA gaye zarIra vicalita par3A thaa| unakA zAradIya | / / athAropaNa aura kAsa, dAha aura viSa ko nAza mukhazazI ISat caMcala locana se ghUmane lagAne vAlA hai| usa amRtavat devAnaMda-vidhAyinI vAruNI kAdambastikta kaTukaH kaSAyo vAtanAzanaH / nAma kadama ke koTara meM utpanna hone se hI kAdaMbarI zItalaH kapha pittAttiM nAzanaH zukra vardhanaH / / par3A hai| yathA'kadamba koTare jAtA nAmnA kAdambarIti saa|' (rA0ni0) (harivaMza 66 a0) kadama-kar3a A, caraparA, kaSelA, zItala, viSNu purANa meM bhI likhA hai-balarAma ko vAta-nAzaka, kapha nAzaka, pitta ke rogoM ko naSTa gopa-gopiyoM ke sAtha ghUmate dekha varuNa ne vAruNI karane vAlA, aura zukra vardhaka hai| 32 phA0
Page #270
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadama 2002 kadama kadambo madhuraH zItaH kaSAyo lavaNo guruH / vAtalA munibhiHproktA phalaM tvasyAstu shiitlN| * saro viSTambha kadrUkSaH kapha stanyAnilapradaH / / tuvaraM madhuraM pittarakta doSaharaM matam / / (bhA. pU. 306) vai0 nigha0 kadama-madhura, zItala, kaSailA, namakIna, kadambikA ( kadambI)-madhura, zItala,kaSelI, bhArI, dastAvara, viSTaMbha kAraka, stanoM meM dugdha bhArI, malastambhakArI, khArI, rUkhI, stanoM meM dUdha utpanna karane vAlA aura vAtakAraka hai| utpanna karanevAlI, kaphakAraka aura vAtavarddhaka hai| - kadambaH kaTukastikto madhura stuvaraH paTuH / isakA phala-zItala, kaselA, madhura tathA pitta zukravRddhikaraH zItaH guruviSTambha kArakaH // aura raktavikAra nAzaka hai| rUkSa: stanyaprado grAhI varNakRdyoni dosshaa| kadamba dvaya kadamba yugalaM vayaM viSazothaharaM himam / rakta ruG mUtrakRcchca vAtapittaM karpha vraNam / / donoM prakAra ke kadama (dhUli aura dhArA vA dAhaM viSaM nAzayati AkurAzcAsya tUvarAH / mahAkadaMba)-varNa ko suMdara karanevAle, zItala zItavIryyA dIpakAzca laghavo'rocakApahAH // tathA viSa aura sUjana ko utAranedAlA hai| raktapittAtisAraghnAH phalaM rucyaM guru smRtam / kadamba traya ke guNauSNA vIrya kaphakaraM tatpakkaM kaphapitta jit // trikadamvAH kaTuvA viSazophaharA himAH / vAtanAzakaraM prokta mRSibhistatvadarzibhiH / kaSAyastikta pittaghnA voryavRddhikarAH parAH / / zA0 ni0 bhU0 __ (rA0 ni0) kadama-caraparA, kar3avA, madhura, kaSelA, khArA, | tInoM prakAra ke kadama kar3ha ye, carapare, kasaile, zukravarddhaka, zItala, bhArI, viSTaMbhakAraka, rUkhA, zItala, varNya, viSanAzaka, pittanAzaka, parama stanoM meM dUdha bar3hAnebAlA, grAhI, varNakAraka tathA vIryavarddhaka aura sUjana utAranevAle haiN| yoniroga, mUtrakRcch, vAta, pitta, kapha, vraNa, dAha, ___ kadama ke vaidyakIya vyavahAra aura viSa inakA dUra karane vAlA hai / isake aMkura caraka-(1) vraNAcchAdanArtha kadamba patrakaSele, zItavIrya, agnidIpaka aura halake haiM tathA kadama kI pattI se kSata ko AcchAdita karanA aruci, rattapitta aura atisAra ko dUra karate haiN| cAhiye / yathAisake phala-rucikAraka, bhArI, uSNa vIrya "kadamvAjjuna nimvaanaa..................| aura kapha kAraka haiN| isake pake phala-kapha, vraNapracchAdane vidvAn patrANyarkasya caa''dishet"| pitta aura vAtanAzaka haiN| (ci0 13 a0) dhArA kadamba (2) mUtra kI vivarNatA evaM kRcchtA meM dhArA kadambaka stikto varNya: zItaH kaSAyakaH / kadama-kadama ke kAr3he aura godugdha ke sAtha yathA kaTuko vIrya kRcchotha viSa pitta kapha vraNAn / vidhi pakka ghRta pAna karane se mUtra kI vivarNatA vAtaM nAzayatItyevamuktazca RSibhiH kila / aura usakA kaSTa se AnA dUra hotA hai / yathA (zA0ni0 bhU0) "vidArIbhiH kadamvaivA"zRtam / ghRtaM payazca dhArAkadama-kar3avA, kaSelA, caraparA, zItala, mUtrasya vaivaNye kRccha nirgame" varNa ko ujjvala karane vAlA, aura vIryakAraka hai| (ci0 22 a0) tathA sajana, viSa, pitta, kapha aura vAta kA vinAza vaktavya karane vAlA hai| caraka ke vamanopavarga meM nIpa evaM vedanA sthApana kadambikA varga meM kadamba tathA zukrazodhana varga meM kadamba kadambikA tu madhurA zItalA tuvarA guruH / niryAsa kA pATha AyA hai / suzruta ne rodhAdi evaM malastambha karau kSArA rUkSA stanyakaphapradA // | nyagrodhAdi gaNa meM kadaMba kA ullekha kiyA hai|
Page #271
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadama 2003 kadama . yUnAnI matAnusAra. prakRti-sabhI prakAra ke kadama zItala aura | rUkSa haiM / isake bar3e bheda vA mahAkadamba ko uSNa likhA hai| hAnikattA-zItala prakRti ko hAniprada hai| yaha AdhmAnakAraka evaM kaphajanaka hai| darpaghna-garama masAlA aura mAMsa | pratinidhi-bAlUbAlU / pradhAnakarma-pittaghna / mAtrA-1-2 to0| guNa, karma, prayoga-yaha kapha aura pitta ke doSa ko miTAtA aura rakta ko sAMdra karatA hai| apane prabhAva se yaha striyoM evaM khvAjA sarAoM ke stana dIrgha karatA hai / yaha mAMsa ko susvAdu banAtA aura nirbiSaila hai| -ma0 mu0| isakI pattI atyanta zItala hai aura yaha kapha pitta evaM rakta ke doSa miTAtI hai| -tA0 za0 / ___ grAmINa loga ise adhikatA se khAte haiM, yaha pittaghna, hRllAsa nivAraka, uSmAhAraka, aura pipAsAhara hai / yaha amlasvAda yukta hotA hai aura mAMsa ke sAtha kaccA pakAyA huzrA susvAdu hotA pratyaMga striyoM tathA khavAjA sarAoM ke stanoM ko dIrghatA pradAna karate haiM aura kaNThagata rogoM ko lAbhakArI hai| -kha. a0| navyamata DImaka-kadama kA phala jo AkAra meM prAyaH choTI nAraMgI ke barAbara hotA hai, yahA~ ke nivAsI khAte haiM aura ise zItala evaM kapha tathA rakradoSa ko naSTa karanevAlA mAnate haiN| isakI chAla valya aura jvaradhna mAnI jAtI hai|. tAlupAta-roga meM zizu ke sira para isakA tAjA rasa lagAyA jAtA hai aura sAtha hI thor3A rasa jIrA aura cInI ke sAtha mukha dvArA prayojita kiyA jAtA hai| catu zotha vA abhiSyanda roga meM isakI chAla kA rasa nIbU kA rasa (Lime-juice) aphIma aura phiTakarI ina sabako barAbara barAbara lekara ati guhA ( Orbit ) ke caturdika lgaaeN| (phArmAkogrAphiyA iMDikA, khaM0 2, pR0 170) Ara0 ena0 khorI-dhArA kadamba arthAt kadama ko loga vanya siGkonA kahate haiN| isakA tvak valakAraka hai, evaM tvak-svarasa jIre ke cUrNa aura cInI ke sAtha zizuoM ke vamana-pratikArArtha vyavahAra kiyA jAtA hai| phala zItala, zramApaha aura jvaraghna hotA hai / jvara meM pyAsa kA pravala , vega hone para phala kA rasa sevana kiyA jAtA hai| ( meTIriyA meDikA aoNpha iNDiyA-2 ya khaM0 325 pR0) nAdakarNI ne yaha adhika likhA hai 'isakI chAla kA kAr3hA jvara meM diyA jAtA haimukhapAka (Aph the or Stomatitis) rogameM isake patra kAthase gaMDUSa karAyA jAtA hai|" (I. me0 me0 pR074) e0 sI0 mukarjI-mukhapAka roga meM isake patra-kAtha kA garagarA vA kulliyA~ karAI jAtI haiN| (vaiTsa DikzanarI) kabhI-kabhI kadama kI pattI maveziyoM ko khilAI jAtI hai / lakar3I mulAyama evaM sapheda raMga kI hotI hai / para usameM kucha-kucha pIlApana bhI jhalakatA hai| isase kachAra aura dArajiliMga meM cAya ke sandUka banate haiM / kadama se kar3iyoM aura baraMgoM kA bhI kAma nikalatA hai| kAraNa isakI __ vaidya kahate haiM ki yaha caraparA, kar3A , mIThA kaselA, khArA, zItala, rUta aura gurupAkI hai tathA dugdha, vIrya, aura zArIrika zakti ko bar3hAtA hai| yaha rakkadoSa, sUjAka, atisAra, bAdI kapha, pitta, viSa aura garamI ko dUra karatA hai| isakI chAla kA kAr3hA pilAne se jvara chUTatA hai| isakA tvak balya hai / isake patra kvAthakA gaMDUSa karanese manvAM ? dUra hotA hai / isakI harI kopaleM kaselI, zItala, pAcana zaktivarddhaka, tathA laghupAkI hai aura aruci ko nimUla karatI hai| ye surkhabAdA aura atisAra ko lAbha pahu~cAtI hai / isake phala kSudvodhakAraka guru evaM uSNa hote haiM, kapha evaM vIyeM utpanna karate aura khAne ke kAma meM Ate haiN| isake pake huye phala bAdI, pitta aura zleSmA kA nAza karate haiM / phUla aura patte pittaja rogoM evaM raktavikAra meM lAbhakArI hai aura phor3e phusI evaM khAz2a ko dUra karate haiN| apane prabhAvaja guNa ke kAraNa karama ke |
Page #272
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadama 2004 kadama lakar3I halakI evaM sulabha hotI hai| kadama ke | Roxb.)-le0 / maJjakadambe -tA0 / parapu. kASTa se naukA aura nAnAvidha upayogI vastu kadaMbe, DaDagU, bettaganapa, baMdAru, pspukddimi-te| banAte haiN| -hiM0 vi0 ko| hedu-marA0 / hedde, yettega-pettega, arasana-tega, kavirAja ena0 ena0 sena gupta-yaha kiMcit yettada, ahunAna-kanA0 / haraduzrA, haradU -madhya0 tikta, caraparA, kasailA, krAntihara, ( Refrige- prAM0 / karama-nepA0 / kuruba, koMbasaMko-kola0 / rant), kAmoddIpaka (Aphrodisiac) karAma -saMthAla / bar3A karama -mala0 / tikkA / pittaghna aura biSa evaM AkSepa meM upakAraka hai| -(vaharAica evaM go0)| haradU, pasapu, karamI, - yakI phalI kA rasa mAlAbAra meM udarazUla meM -goM / holoNddaa-udd'i.| zAMgadoMga, -(gArI) vyavahRta hAtA hai / visphoToM para isakI pattI aura roghU, kelikadama -prAsAma, arasanatega -mais0| halavAna - gu0| vaMzalocana-donoM ko pIsakara isakA palastara kadamba vage lagAte haiM aura Upara se pattiyoM kI ghanI taha rakha (N. 0. Rubiacece ) kara bAMdha dete haiM / isase ve pAka ko prApta hote utpatti-sthAna-zuSka vana 3000 phuTa kI haiM / (iM0 me0 me0 pR0 586) U~cAI para / kumAU~ se sikkima taka aura bhArata(3) kaimA (dhUlikadamba vA kelikadamba) barSa ke samagra parvatI pradezoM se laMkA paryanta / eka prakAra kA kadamba jisake patte kacanAra kI rAsAyanika saMghaTTana-isameM sikoTainika taraha cor3e sire ke hote haiM / kelikadamba kA vRkSa esiDa, eka rana zroSida ( Oxidised ) dhArAkadamba vRkSa kI apekSA kSudratara evaM bahuzAkhI padArtha eka tika tatva, zvetasAra aura kailasiyam hotA hai / isake phUla evaM patra bhI dhArAkadamba ke oNkz2eleTa ye dravya hote haiN| ( meTIriyA meDikA phUla aura patra kI apekSA tudtara hote haiN| vasaMta pAra0 ena0 khorI, khaM0 2, pR0 325) Rtu meM isake patte jhar3a jAte haiN| isake phUla auSadhArtha byavahAra-tvak / . ke Upara sapheda 2 jIre nahIM lagate / isameM vasanta prabhAva-tikra, valya aura jvaraghna / kAla meM phUla AnA prArambha hojAtA hai| sAvana guNadharma tathA prayoga : taka vA varSAnta paryanta zrAtA rahatA hai| isakI AyurvedIya matAnusAra-dhArAkadambavat / na auSadhi ke lie sarvatra bhAratavarSa dhUlIkadambakastiktastuvara: kaTuko himaH / meM suvidita hai aura bahumUlya pItakASTha nAnA vIrya vRddhikaro vaNyoM viSa zotha vinAzakaH / / prakAra ke kAryoM meM vyavahata hotA hai| isakI chAla vAtaM pitta karpha rakta doSaM caiva vinAzayet / ke moTe vakrAkAra Tukar3e hote haiM jo bAhara se halake dhUlI kadama-kar3avA, kaselA, caraparA, zItala bhUre vA dhUsarita zveta aura bhItara se ranAbha-dhUsara vIryavarddhaka, varNa ko sundara karanevAlA tathA aura taMtula hote haiM / isakA svAda kar3avA aura viSa, sUjana, vAta, pitta, kapha aura rudhira ke kasailA hotA hai| vikAroM ko dUra karanevAlA hai| navyamata paryAya-nIpaH, dhUlikadambaH, suvAsaH, vRtta DImaka-yaha tina auSadhIya chAla aura bahupuSpakaH, (dha0ni0), dhUlIkadambaH kramukaprasUnaH mUlya pIlI lakar3I ke lie jo nAnA bhA~ti kI parAga puSpaH, balabhadrasaMjJakaH, vasantapuSpaH, makaranda dastakArI ke kAma AtI hai| bhAratavarSa meM sarvatra vAsaH, bhRGgapriyaH, reNukadambakaH, (rA.ni.) prasiddha haiN| -saM0 / kaimA, karamA, karama, haladU, haradU, kadamI, nAdakI-kahate haiM ki isakI chAla siMkonA -hiM0 / kelikadama, baMgakA, peTa-pur3iyA, dakoma, | kI taraha kaDuI hotI hai aura maraka jvaroM -baM0 / aDinA kaoNrDipholiyA ( Adina ( Eudemic fenrs ) tathA prAMtra-rogoM Codifolia, Hook F. ) atafaat kI cikitsA meM vyavahRta hotI hai| kaoNrDipholiyA ( Nauclea Cordifolia, | (i0 me0 me0 pR0 586) nayamata
Page #273
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadama 2005 kadambapuSpa gandha e. kaimpabela-kaThina ziraHzUla rogameM isakI nIce ke bhAga ko qadama (paira ) aura rAna kI jar3a choTI kalI gola mirca ke sAtha pIsakara nAka meM se lekara Takhane ke jor3a taka ko rijla kahate haiN| nasya karate haiN| | kadama gAcha-[baM0] kadama kA per3a / .. aAsAma meM isakI jar3a auSadha rUpa se byava- kadamA-saMjJA strI0 (pu.) [hiM0 kadama ] eka prakAra hAra kI jAtI hai / (iM0 me0 plAM.) ko miThAI jo kadama ke phala ke AkAra kI banatI __ Ara0 ena0 khorI-kelikadamba kI chAla | hai| vaMgadeza ke rAr3ha-aJcala meM kadamA kA pracura , kaDuI. valya evaM jvaraghna hai / siMkonA ko bhA~ti vyavahAra hai| yaha bhI jvara, ajIrNa, grahaNI enaM agnimAMdya roga [tA0 ] DhAkura / meM lAbhakArI hai| (meTIriyA meDikA A~pha | qadamiyA-yU.] akromiyA / qadImiyA / iNDiyA; khaM0 2, pR. 325) | kadamoTha-tApIlA kanera / bhUmi kadamba kadamba-saMjJA pu0 [saM0 pu. (1) kadama / kadaMba / bhUmeH kadambakastito vaya:zIta: kaduHsmRtaH / zatatArakA / rA0 ni. va06 / bhA0 pU01 vIryavRddhi karazcaiva tuvaro viSazothahA // bha0 / vai0 ni| vi0 de0 "kdm"| (2) pittaM kRmIMzca sarvAzca mehAnnAzayatIritaH / sarasoM / sarSapa vRkSa / me0| (3) devatAr3aka / (ni0ra0) devatAr3a vRkSa / ratnA0 / - bhUmi kadaMba-kar3avA, varNa ko ujjvala karane- saMjJA puM. [saM0 vI0 / mAkSika / zahada / vAlA, zItala, caraparA, vIryavarddhaka tathA kaselA hec.| (4) balabhadra / bliivrd| sA~r3a / hai aura biSa, sUjana, pitta, kRmi aura sarva (5) samUha / muNDa / prakAra ke prameha rogoM ko dUra karanevAlA hai| kadambaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) kadama kA rAja kadamba per3a | trikA / (2) haladuA / haridra, vRkSa / nIpastu cAmlastuvaro madhuraH zItalaH smRtaH / ___ rA0ni0 va0 6 / (3) sarasoM / sarSapa vRkSa / viSaM raktaruja pitta karpha caiva vinAzayet // 50 mu0 / he0 ca0 / (4) ghor3e ke paira kA eka phalaM tu madhuraM cAsyaM zItalaM guru pittahRt / prakAra kA roga . azva ke khuratala meM kadama ke phUla raktadoSaharaM proktmRssibhisttvdrshibhiH|| jaisA uThanevAlA mAMsAkura kadambaka kahalAtA hai| rAjakadama-amla, kaSelA, madhura, zItala hai yaha zleSmA aura zoNita se utpanna hotA hai / tathA biSa, rudhira vikAra, pitta aura kapha ko dUra | (5) devatAr3a vRt| haridrA / haladI kA paudhA / karatA hai / isakA phala madhura, zItala, bhArI hai| (7) dAruharidrA / daaruhldii|| tathA pitta aura rudhira ke doSoM ko dUra | kadambakA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] klhNsii| rAjakaratA hai| haMsinI / vai0 nigh| [nepA0 ] sapheda aNdd| kadambaceTTa-te. ] kadama / qadama-sajJA puM0 [a0 pu.] [ bahu. aqadAma ] | kadambada-saMjJA puM. [saM0 pu.] srsoN| sarSapa / (1) paira / paga / pA~va / pada / (2) eka mApa | za0 ca0 / jo 1 phuTa vA tihAI gaja kA hotA hai| (3) kadamba ni-sa-saMjJA puM. [saM0 pu.] kadama kA ghor3e kI eka cAla / goMda / kadambabeSTaka / ca0 sU0 4 a0 / ___ noTa-arabI zabda kadama aura aMgarejI zabda | kadamba puSpa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] hldushraa| phuTa donoM kA artha hai pA~va vA pA~va ke barAbara kI haridru vRkSa / mApa / parantu bhAratavarSa meM kadama ko mApa sAdhAra- saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] kadama kA phUla / yataH 5 phuTa kI mAnI jAtI hai| . kadaMba kusuma / qadama aura rijla kA athAMtara-Takhane se | kadambapuSpa gandha-saMjJA puM0 [saM0 puM0] kalama
Page #274
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2006 kadamba puSpA zAli / jar3ahana / eka prakAra kA dhAna / rA0 ni0 va0 16 | kadambapuSpA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gorakhamuMDI / mahAzrAvaNI | rA0 ni0 va05 / muNDitikA vRkSa | .kadambapuSpikA, kadambapuSpI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gorakhamuNDI / mahAzrAvaNikA / yathA - "kadamba puSpI mandArI / " bhA0 pU0 1 bha0 / su0 ci016 zra0 / kadambam - [ ] eka prakAra kA kadama jo dakkhinI hindustAna: hotA hai / kampama, ( Siegesbe ckia Orientalis) kadamba vAyu- saM0 pu0 [saM0 pu0 ] sugaMdha vAyu / khuzabUdAra havA | kadambA, kadambI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ghagharabela / vaMdAla | devadAlI latA / rA0ni0 0 3 / kadambAnala - de0 "kadambavAya" / kadambAdikaSAya- sa0 puM0 [saM0 pu N0] eka prakAra kA kvAtha | yoga -- kadambamUla kI chAla, khadira aura pIlI kaTasaraiyA kI jar3a samAna bhAga mizrita kara kAtha banAyeM / isake sevana se eka mAsa meM strI kA yoni zUla naSTa hotA hai / basavarA0 16 pra0 pR0 246 / | kadamba - [te0] kadama / kadara - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) sapheda khaira | zveta khadira / papariyA katthA / paryAya- somavalka, brahmazalya, khadiropama, somavalkala, khadira, zvetasAra, (2) babUla, babUraka vRkSa - ra0 mA0 / kadarA -saMjJA strI [saM0 tro0 ] (1) asagaMdha / zrazvagaMdhA | ke0 de0 ni0 / ni0 zi0 / ( 2 ) de0 " kadara " kadarU - [ zIrAz2I ] aMz2arUta / kadambikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kadama kA per3a karo - saMjJA strI0 [saM0 kada = burA + rava = zabda ] mainA vai0 nighao | kadamba vRkSa | ke AkAra kA eka pakSI / -saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] vedanA / vyathA / takalIpha / guNa- bhAvaprakAza ke mata se yaha vizada, varNa ke liye hitakara aura mukharoga, kapha tathA raktadoSa vinAzaka hai / "khadirAkRtiH zvetasAraH yathA / - " khadira kadara bhaMDI / " vA0 sU0 11 0 shrsnaadi-gnn| "kadaraH khadirAkaraH zvetasAraH kadalA saMjJA puM0 [saM0lI0 ] ( 1 ) eka roga | me0 ratrikaM / vaha bera ke samAna UMcI gA~Tha jo paira meM kA~TA vA kaMkar3I (vA ThIkarI ) cubhane se par3a jAtI hai / aura kar3I hokara bar3hatI hai| gulAbura / 1 cA~I / TA~kI / gokharU - hiM0 / kula zrA~TI, kar3A, jAmur3A - baM0 | su0 ni0 13 zra0 | mA0 ni0 tu0 ro0 / noTa - kolavat ke sthAna meM kahIM kahIM kIlavat pATha AyA hai| vahAM usakA artha "kIla ke samAna U~cI gA~Tha samajhanA cAhiye / yaha roga hAthoM meM bhI hotA hai 1 cikitsA - zradvArA kadara ko nikAlakara tapta taila tathA agni se ukta sthAna jalA denA cAhiye / (2) eka prakAra kA pAyasa / jamA huA dUdha za0 mA0 / su0 sU0 38 zra0 Da0 / ca0 sU0 4 0 43 daza ke (3) lakar3I cIrane kA cArA / krakaca | me0 | (4) aMkuza / zrakusa | saMjJA pu N0 [] (1) kevar3A kAz2I (zru0 ) kAr3hI (fA0 ) / (2) ga~dalApana | asvacchatA ga~dalA honA / dhu~dhalA honA / kadaraphala - [?] uppI | kadarama - [mala0] khaira | kadala, kadalaka - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] (1) kelA / kadalIvRkSa / (2) piThavana / pRzniparNI / me0 / za0 ra0 / kadala - saMjJA pu N0 [saM0 krI0 ] kapAla / narAGgura / me0 latrika | kadalaDI - [ mala0 ] zrapAmArga | circiTA | kadala taGgAya - [ mala0 ] darayAI nAriyala / kadala norAya - [ mala0 ] samudaraphena / samudrabhAga / kadalamu - [ te0 ] kelA / kadalI / kadalA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) kele kA per3a | kadalI vRkSa / ( 2 ) piThavana / pRzniparNI / ( 3 ) semala kA per3a | zAlmalI vRkSa / ( 4 ) DimbikA | me latrika |
Page #275
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalaya 2007 kadalI kadalaya-saMjJA puM. [deza.] jaMgalo methI / ( Des modium Triflorum ) kadalA vallI-[?] ThokarI buuttii| kadalika-saMjJA puM0 [saM0 lo. ] kucilaa| kalikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] de0 "kdlo"| kadaliyA-saMjJA strI0 [saM0 kailI ] mothA / kadalikSatA, kadalIkSatA-[ saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka prakAra ko kkdd'o| vai0 nigha0 / kadalI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1.) zrAdI vA haldI ko hI jAti kA uSNa kaTibaMdha sthita pradezoM meM honevAlA eka vRkSa jise udbhid tatvavettA komalakANDa-vRkSoM kI zreNI meM ginate haiM / udbhizAstra meM komalakANDa-vRta use kahate haiM jisake kAMDa arthAt tane meM kASTha kA bhAga alpa hotA hai| para kele meM vastutaH koI kAMDa nahIM hotA / jise bhramavaza kAMDa mAna liyA jAtA hai, vaha patra kA zeSa bhAga arthAt kANDakoSa rahatA hai| hiMdI meM kele kA bakajA kahAnevAlA aMza usakA samaSTimAtra hai| kele ke per3a meM piMDamUla (Roots, stalks) hotA hai| iso piNDamUla se patra nikalate haiM / piNDamUla ke madhya sthala se eka sarala golAkAra zveta varNa majA (Pith) utpanna hotI hai| isI ke cAro ora stara-stara meM koSa chipa kANDa ko bhauti zrAkAra dhAraNa karate haiN| kele ke komalakANDa kahalAne kA yahI kAraNa hai| kAla pAne para ukta majjA puSpadaNDa meM pariNata ho jAtI hai / jaba nUtana patra nikalatA hai, taba yaha mUla se utpanna hokara aura majjA ke pArzva para laTaka kara DhAlU sUDa jaisA bar3hane lagatA hai aura antataH kakSa se bAhara ho patra diyA karatA hai| kele kA patrAMza atyaMta vistRta hotA hai| kele ke kaccaM patra ko madhya patra kahate haiM |prtyek patra 6-8 phuTa laMbA aura1-2 phuTa caur3A hotA hai / patra kI madhya pazukA se kinAre taka eka laMbI sarala zirA par3atI hai / ukta sarala zirAoM ke madhya azvatthapatra kI jAla kI bhAMti sUkSma vinyAsa hotA hai| sutarAM thor3A pravala vAyu lagate hI ukta zirA phaTa jAtI hai| kele ke per3a kA patra bhAga,vRnta bhAga aura kANDakoSa sabhI aMzuviziSTa rahatA hai / majA bahuta komala hotI hai| yaha kevala pakkI-pakkI kucha rasAdhAra zirAoM kA samaSTimAtra hai / majA kA daMDa hI bar3hakara puSa daMDa bana jAtA hai, kele ke phUla ko saMskRta meM 'mocA' kahate haiM / mocA Ane se pUrva kele ke skandha-deza se eka 'asiphalaka' nikalatA hai, jise patte kA mocA kahate haiM / pattevAle mocA ke bhItara hI mocA rahatA hai / mocA ke puSTa hone para patte ke mocA kA tala phaTatA ora mocA nIce kI ora laTakane lagatA hai / nAriyala, tAr3a, supArI, khajUra, prabhRti vRkSoM meM bhI patte kA mocA rahatA hai| mocA kadalI vRkSa ke skaMdha se Urdhvamukha nikalakara, bAda ko kucha bar3hane para nimnamukha jhuka par3atA hai| yaha dekhane meM koNAkAra hotA hai| laMbAI prAyaH eka phuTa aura madhya bhAga kI caur3AI koI 6 iJca rahatI hai| pratyeka mocA meM aneka vibhAga hote haiM / pratyeka vibhAga meM do sAra mukula puSpa carmavat pauSpika patrAvarta se zrAvRta rahate haiM / pratyeka sAra meM hai yA 10 puSpa pAte haiN| pratyeka puSpa meM phala lagatA hai / puSpoM ke madhya pu puSpa (Male-flowers) nimna zreNI aura strI puSpa vA ubhaya liMga puSpa ( Female flowers or Hermaphrodite flowers) Urdhva zrINo meM rahate haiN| pratyeka bhAga ke puSpa jaise-jaise bar3hate haiM, vaise-vaise unake zrAvaraka ke pauSpika patrAvarta khisaka par3ate haiN| jar3a kI ora se puSpa phala meM pariNata hote haiM / pratyeka pauSpika patrAvarta meM 6 se 10 taka phala lagate haiM / ekaeka phalasamUha ko hiMdI meM 'gahara' kahate haiN| paudhika patrAvarta meM jitane puSpa lagate haiM, utane phala ho nahIM sakate / eka vRkSa meM eka hI samaya eka se adhika gahara nahIM AtI | gahara kATa lene se kucha dina pIche kele kA per3a sUkha jAtA hai| bahata purAnA ho jAne para vA gahara chor3akara naSTa ho jAne para vRkSa ke piMDamUla meM 6 se 8 taka kalle phUTate haiN| __ kelA ati zIghra zIghra bar3hatA hai| acchI bhUmi meM ise lagAne para yaha vRddhi sahaja hI dekha par3atI hai| kelA aneka prakAra kA hotA hai / prAyaH kele meM vIja nahIM hotA / para jaMgalI aura caTTagrAma pradeza
Page #276
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 2008 kadalI kI eka jAti ke kele meM vIja hotA hai / isI vIja sapientum, Linn.le0| plANTena TrI The se vRkSa upajatA hai| kisI-kisI anya jAtIya Plantain tree, banAnA TI Banana kelemeM voja hote huyebhI usase kopala nahIMphUTatI / tree -aM0 / banAnIra Bananier, PlapahAr3I pradezoM meM kelekA vRkSa bahuta kama hotA hai / tanier -phrAM0 / jemInara pisaMga GemeivahA~ yaha bar3ha nahIM sakatI kyoMki zranyAnya bRkSoMkI ner Pisang-jara / Fico d Ada. pratiyogitA meM kele ke per3a ko pahAr3I pradeza kI mo -iTa0 / mauz2a kA jhAr3a -daH / vAz2acceDi, kaThina mRttikAse rasa khIMcakara apanA poSaNa karanA kadali, vA8, balaI, bala, belA, -tA. / araTiasambhava dekha par3atA hai| isI se isameM kalle ceTTa, anaTi-cechu, aNTi-ce, kadali, burugace, nahIM phUTate / kalle na phUTane se hI pahAr3I kele meM doMDatoge,cakrAkelI,te / pisyA~,vAza, vAz2amaram, vIja rahatA hai / phira bhI vIja itanA AtA hai ki vala, vellakAya, piz2auMga-mala0 / bAle giDa, kAlapara zasya vA gUdA bilakula nahIM dikhAI bAle, bAle naDu, -kanA0 / kelajhAr3a, kelI-cadetA / vIjoM para patalI malAI kI bhA~ti kucha ___ jhAr3a, keli-marA0 / kelu-nu-jhAr3a kelya-gu0 / komala, cipacipA zasya rahatA hai| pakSIgaNa ukta kehala-gahA, kahikAGga, kehela-siMha0 / napiyAzasya khAne ke lie hI bar3I dUra se zrAkara pakka biGa, nepiyAna, aMgaheTa, yAthilan ,hgaayii-br| phala le jAte haiN| isI prakAra saba jagahoM meM isI keviro-siM0 / keThaTha-mada0 / kadalI, -kanA0 / upAya dvArA vIja lAye jAne para kele kA vRkSa kAvAletava-kA0 / tala, tatpamapaja-(pAhravI) utpanna hotA hai| vAlA -lu. (chusAI) godaGga -(aavaa)| kele kI koI eka fasala nizcita nahIM hai| kelA / -hiM0, bamba0 gu0, paM0 / biSu (bAli dvIpa) gdd'ngg-(jaapaan)| pratyuta yaha barSa bhara-sAla ke bArahoM mahIne sadA kale ke phala-kadalI phalam -sN0| phalatA rahatA hai| parantu barSARtu meM adhika kerA, kelA-hiM0 / kalA-baM0 / mauz2a-da0 / mauz2a phalatA hai| talaha- zra0, phrA0 / musA sApINTam Musa kele ke paryAya Sa pientum, Linn. (Fruit ofkele kA per3a-kadalo, sukumArA, rambhA, Plantain or Banana)le0 / plANTena svAduphalA dIrghapatrA, niH sArA, mocA, hasti- Plantain | banAnA Banana-aM0 / viSANikA ( dha0 niH) kadalI, suphalA. kadalI-tA0 / araTi-maMDu, anaTi-paMDu, agTi-paMDu rambhA, sukumArA, sakRtphalA, mocA, gucchaphalA kadalo, cakrA kelI te.| vAjapa-paz2am, pesaMgahastiviSANI, gucchadantikA, kASThIrasA, niHsArA ml| vAle haeNu-kanA0 / kela, pikli rAjeSThA, bAlakapriyA, urustambhA, bhAnuphalA, vana- kela, maThelI-marA0 / kela, keliyA gu0 / kehala, lakSmI, (rA0ni0) kadalI, vAraNA, mocA, kessela-siMha0, siMgAlI / upiyaasii,hgaapii-br| ambusArA, aMzumatIphalA, ( bhA0) vAraNabuSA, godNg-(jaavaa)| kadalI, kAkhAlI,taba-karanA0 / rambhA, mocA, aMzumatphalA, kASThIlA (a0 ), paricayajJApikA saMjJA-ambusArA, niHsArA, kadalaH, vArakhuSA, vAraNavRSA, (a. TI.), dIrghapatrA, svAduphalA, sakRtphalA, gucchphlaa| tatpatrI, nagarauSadhiH, (za0), kadalakaH, mocakaH, kadalI bhedarocakaH, locakaH, vAravRSA (zabda ra0), vAraNa- (1) kASThakadalI zvetA, rAja kadalo, vallabhA, carmaNvatI, prAyatacchadA, tantuvigrahA, viSaghnI, kadalI, pASANa kadalI-pAThAMtare vana kadalikA, kadelA, suphalaM. -saM0 / kelA vRkSa kadalI, svAdukadalI-(dha0 ni0) kASThakadalI, kerA kA per3a, saveja, kele kA per3a, -hiM0 / kalA kukASThA, vana kadalI, kASThikA, zilArambhA, dAru mAcha-(baM0) zajUtultalaha, zajUtulmauz2a-a. kadalI, phalADhayA, vanamocA, azma kadalI (rA0 darakhte mauz2a-phA0 / musA sApoNTam / Musa | ni0)-saM0 / kaThakelA, jaMgalI kelA-hiM0 /
Page #277
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 200 buno kalA-baM0 / kaasstthkele-m0| Wild Pla-| utain ( Masa spientum) - (2) kRSNa kadalI-(yaha mahArASTra meM prasiddha hai) (3) girikadalI-(pArvatIya kadalI vRkSapahAr3I kelA ) girikadalI, girirambhA, parvatamocA, araNyakadalI bahuvIjA, vanarambhA, girijA, gajavallabhA (rA0ni0)-saM0 / pahAr3o kelA, parvatI keraa-hiN| (4) suvarNa kadalI-suvarNa kadalI, suvarNa rambhA, kanakarambhA, pItA, suvarNamocA, campakarambhA, surambhikA, subhagA, hemaphalA, svarNaphalA, kanakastambhA, pItarambhA, gaurA, gaurambhA, kAJcana kadalI, surapriyA (rA. ni0) kaNaka mocA, kaNakaraMbhA-saM0 / sonakelA, rAyakelA, - hiM0 / cApAkalA - sonakelI-ko pAToyA-ut0 / (5) campaka-suvarNakadalI, campaka rambhA (rA0ni0)-saM0 caMpA kelA-hiM0 / cA~pA kalA / (6) mayaMkadalI- martyamAna kalA-baM0 / martabAna kelaa-hiN| saMjJA nirNAyanI TippaNI-ati pUrvakAla meM bhArata meM ise 'mocaka' kahate the / mocaka kA artha 'mukta huA hai / prathamataH vRkSa ke garma se isakA jo phUla nikalatA hai, vaha eka prAvaraNI ke bhItara rahatA hai| usI prAvaraNI ke phaTane para phUla pAtA hai| pratyeka phUla gucchagAtra meM dUsare prAvaraNa se zrAvRta rahatA hai / vaha prAvaraNa yukta honepara phala nikalatA hai| isIse phala ko mocaka kahate haiN| zivapUjA ke maMtra meM hama kele kA mocA nAma yaha sarasa bhUmi meM hI acchI taraha upajatA hai| aMzumatphalA se aMzu vA tantu rakhanevAle dravya kA artha nikalatA hai / kele ke vRkSakA tantu vizeSa vikhyAta hai| vAraNavuSA aura vAraNavallabhA kA artha hastipriyA hai / sakRtphalA zabda se sAla meM eka vRkSa ke eka hI vAra phala dene kA artha nika- . latA hai / bhAnuphalA kA artha sUryottApapriyA hai| vanalakSmI vana kI zobhA bar3hAnevAle phala kA dyotaka hai| isase vana meM bhI dhanAgama vA prANadhAraNa hotA hai / hastiviSANI se aisA phala abhi preta hai jo hastidanta kI bhA~ti sugola, dIrgha, athaca ISat vakra ho| carmaNvatI kA artha carma kI bhA~ti prAvaraNayukA hai| isI prakAra anya saMskRta zabdoM ke artha bhI samajhe jA sakate haiN| isakI bhAravya saMjJA 'mauz2a' saMskRta mocA zabda se vyutpanna hai / lATina bhASA kA 'miusA" vA "mujA" zabda arabI mauz2ase vyutpannahai / isakI aMgarejI saMjJA 'banAnA' 'groka' 'ariyAnA' Ariana zabda se vyutpnhe| grIka ariyAnA saMbhavataH tailaGgI bhASA ke ariti zabda se vyutpanna hai / grIka ariyAnA kA anyatama paryAya aurAnA (Our. ana) hai |kitne hI loga grIka aurAnA zabdako saMskRta ke vAraNavuSA zabda se vyutpanna mAnate haiN| kyoMki grIla bhASA meM bhAratIya jina auSadhiyoM kA ullekha huA hai, unakA dezIya nAma adhikArA dakSiNa dezIya bhASA sehI saMgRhIta huA hai| plANTena zabda grIka graMthakAra sAvapharistusa ( Theophrastus ) vA rUmIplAinI (Pliny ) dvArA ullikhita pala nAmaka zabda se vyutpanna hai / tadukka pala vRkSa aura usake phala kA varNana sarvathA kadalI vRkSa aura kadalI phala se milatA-julatA hai| punaH unhoMne use hamAre RSiyoM kA khAdya bhI batAyA hai / astu, isameM koI sandeha nahIM ki 'pala' saMskRta phala vA tAmila 'bala' zabda se vyutpanna hai / malAvAra meM aba bhI ise 'pala' nAma se hI abhihita karate haiN| utpatti sthAna aura bheda-bhAratavarSa hI kele kA zrAdi vAsa sthAna hai aura vaha yahA~ sarvatra hotA hai| kiMtu pAzcAtya pradeza kI apekSA pUrva pradeza aura dAkSiNAtya meM hI adhika hotA hai| "etat mocAphalaM namaH zivAya nmH|" koI bhI isa sthala para kadalI, rambhA vA anya saMjJA kA vyavahAra nahIM karatA / prAcIna nighaNTu grantha meM 'mocA' zabda kadalI vRkSa ke artha meM prayukta huA hai| rAjavallabhakAra ne mocA ( kele kA phUla) ke artha meM mocaka zabda kA vyavahAra kiyA hai| kadalI kA artha jala meM hI puSTi pAnA hai| kele kA vRkSa kucha jala pradhAna hotA hai /
Page #278
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2010 kadalI pUrvabaMga aura dAkSiNAtya malAvAra upakUla meM kelA bahuta lagAyA jAtA hai| pahAr3I, kokanI, jaMgalI aura bAgI, choTe, bar3e, hare vA pIle chilake ke vicAra se bhAratIya kelA| nAnA prakAra kA hotA hai / kahA hai mANikya mAmRta campakAdyA bhedAH kadalyA bahavo'pisanti / bhA0 arthAt-mANikya, martya, amRta aura campaka Adi kele ko aneka jAtiyA~ hotI haiM / dhanvantarIya nighaNTu meM kadalI aura kASTha kadalI ina do bhedoM kA aura rAjanighaNTu meM kadalI, kATha-kadalI, giri kadalI aura suvarNa mocA, ina cAra bhedoM kA ullekha pAyA jaataahai| isakesivA adhunA nAnA sthAna meM nAnA prakAra kA kelA hotA hai| zrAsAma pradeza meM yaha pandraha prakAra kA kelA jana-sAdhAraNa ke nikaTa suparicita hai| pAThoyA, jepA prAThiyA, bhImakalA, kanakadhola, barasmAni, chenicaMpA, manuhara, bhoT manuhara, simula manuhara, pUrA, mAlabhoga, basTa-mAni, banakalA, jAhAji aura dAghajoyA, baMgAla meM rAmarambhA, anupAna, mAlabhoga, aparimartya, martyamAna, campaka, cInIcaMpA, kanhAIbA~so, dhIyA, kAlIbaU, kAMThAlI, prabhRti kaI jAti ke kele sarvApekSA utkRSTa rahate haiN| inameM prathama cAra pahalI jeNI, dvitIya cAra dUsarI zreNI aura tRtIya tIna tIsarI zreNI ke kele haiN| martyamAna ko cATima vA martavAno kelA bhI kahate haiN| saMskRta meM martya nAma se jisa kadalI bheda kA ullekha huA hai, vaha yahI hai / saMskRta kA caMpaka caMpA nAma se vikhyAta hai ina sabameM vilakula vIja nahIM hotaa| kAMThAlI jAti ke anyAnya phaloM meM bhI vIja na rahane para bhI jisakA nAma zuddha kAMThAlI pracalita hai| usameM bhI bahuta dina taka eka sthAna para rahane se vIja par3ane lagatA isake sivA madanI, madanA, tulasI, manuvA~, raGgavIra, prabhRti kaI jAti ke keloM meM se kisI kisI meM thor3A vIja hotA hai aura kisI kisI meM bilakula dikhAI nahIM detA, baMga deza meM nAnA prakAra ke bIjU kele hote haiN| inameM yatheSTa bIja rahane para bhI miSTatA bar3ha jAtI hai| yazohara meM 'dage' nAmaka eka prakAra kA bIjU kelA hotA hai / isakA zarbata, bahuta acchA hotA hai| kalakatte ke nikaTavartI sthAnoM meM 'DoMgare' nAmaka jo bIjU kelA, upajatA hai, usakA phala khAyA nahIM jA sakatA, kintu mocA atyanta susvAdu lagatA hai / moce ke liye hI ise lagAyA jAtA hai 'soyA' nAmaka bIja kelA ke rasa se bhA~ti bhA~ti ke netra-roga zrArAma hote haiM / 'kA~ca' kelA, 'kaccA' kelA, 'anAjI' kelA, prabhRti kelA 'kA~ca' kelA kI jAti ke haiN| isa zreNI meM nAnA prakAra ke kele dekha par3ate haiN| pakane para yaha sumiSTa lagatA hai| para tarakArI meM hI adhika vyavahRta hotA hai| kisI ne ise kaca vA kaccha bhI likhA hai| kyoMki ise kacchI pakAkara khAte haiN| yaha anya kelA kI apekSA bahuta bar3A, yahAMtaka ki eka bittA taka lambA hotA hai / yaha trikoNAkAra, bemaz2A, cipakatA huA aura phokA hotA hai / kA~ca kele ko aMgarejI meM 'musA pArADisikA' (Musa l'aradisica) kahate haiM / 'kAThAlI' kele ko kaccA bhI khAte haiN| isakA nAma 'ThA' kelA hai| ataH kAMThAlI jAtIya kele ko 'ThA' kelA kaha dete haiN| yaha kaMThAlo jAtIya 'kanhAIbA~so' kelA koI eka phuTa se bhI adhika lambA hotA hai| aura 'kAlIbaU' bahuta moTA hotA hai| ghIyA kAMThAnI se ghRtakI bhA~ti sugaMdha nikalatI hai / yaha uSNa dugdha meM DAla dene para makkhana kI bhAMti ghulatA hai| pakane para kAMThAlI kele kA raMga kucha pIlA par3a jAtA hai aura cATima potAbha pAtA hai| kiMtu cATima ke Upara phuTako-jaise dAg2a ubharate haiM / caMpA kelA pakane para ghora pIta varNa kA hotA hai| kAMThAlI paripuSTa hone para kucha cau pahala tathA Ter3hA, cATima gola evaM sodhA aora caMpA kelA gola aura moTA hotA hai / lAla kele ko siMdUriyA yA conA kelA kahate haiN| martyamAna aura kAMThAlI kele kA udbhijja zAstrokra nAma 'musA sApINTam' (Musa sapientum) hai| baMgAla meM kAMThAlo jAti ke kele kA gUdAzasya kucha kar3A hotA hai| para 'maya'mAna' jAtivAle kA zasya adhika zveta evaM makkhana kI taraha
Page #279
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI komala tathA 'camaka' jAtivAle kA ISat zramlarasayukta, sugaMdhita evaM phala ke madhya pItAbha varNa hotA hai| kAMThAlo ke phala kA chilakA moTA aura campA kA patalA hotA hai / baMgAlI martyamAna 1 kele kA hI adhika zrAdara karate haiM / kiMtu isa deza ke yuropIya pravAsI 'caMpA' kele ko acchA samajhate haiM / kAMThAlI aura kAMca kele kA vyavahAra adhika hai / 2011 dAkSiNAtyale hiMdIgula pradeza ke parvata aura vana meM sAdhAraNataH jo kelA milatA hai use a~garejI meM 'mUsA suparbA' (Musa Superba ) kahate haiM / besina pradeza kA kelA sugaMdhiviziSTa hotA hai / bhar3oMca meM yaha pracura parimANa meM upajatA hai / nepAla meM honevAle keloM ko 'nepAlI kelA' vA 'araTI' (Musane palensis) kahate haiM / madrAsa meM honevAle, keloM meM 'rasakhalI' nAma kA kelA sarvottama hotA hai / 'naNDo' jAtIya kele kAzasya atyaMta kar3A hotA hai / para madrAsa ke loga ise hI uttama samajhate haiM aura pAla DAlane ke uparAMta pakane para becA karate haiN| 'pAchA' bahuta laMbA hotA hai / para puSTa hote hI jhuka par3atA hai / isakA harApana pakane parabhI nahIM badalatA / 'pebellI' kelA mIThA hotA hai / parantu raMga qhAkI detA hai / 'sebelI' saMjJaka kelA bahuta bar3A hotA aura lohita varNa dikhAI detA hai / isake atirikta baMthA, baMgalA jameI pe, serabA, jennapAnniyAna, pidImothA prabhRti kaI dUsarI zra eNI ke bhI kele upalabdha hote haiM / martyamAna kelA caTTagrAma aura tenAsarima pradeza bahula parimANa meM utpanna hotA hai| ukta donoM pradeza ke dakSiNa martavAna upasAgara hai / astu, kisI kisI ke kathanAnusAra isI upasAgara se prathama bhArata meM ukta kele ke thAne ke kAraNa isakA 'martyamAna' nAma par3A hai / para 'ma' nAmaka kadalI hI 'martyamAna' kelA kahAtI hai / baMbaI meM nau prakAra kA kelA hotA hai - basaraI, mukhelI, tAMbaDI, rajejI, lokhasar3I, sonakelI, besalI, karaJjelI aura nrsiNhii| inameM tAMbar3I kelA lAla hotA hai / yahA~ kokanI kelA atyanta meM kadalI susvAdu hotA hai / yaha khasatA hotA hai| isake gUde ko sukhAkara bhI becate haiM / r brahmadeza meM pIta evaM svarNa varNa nAnA prakAra kA kelA dekha par3atA hai / siMgApura, malaya ra bhAratasAgarIya dvIpapuja meM prAyaH 80 prakAra ke zrAhAropayogI kelA upajAte haiM / isameM bahuta se vRhadAkAra aura sugaMdhi viziSTa hote haiM / 'pisyAMTimbAnA' nAmaka kelA lAla hotA hai / ise vahA~ ke loga 'tAmATe' yA 'kAMkaDA' kelA kahate haiM / 'visyAM muluta bebeka' jAtIya kele ke tala meM kucha chilakA vakrabhAva se haMsakI coMca jaisA nikala par3atA hai / 'pisyAM rAjA' ko rAjA kelA kahate haiM / 'pisyAsusu' dUdhiyA kelA kahalAtA hai / isa prakAra ke dUsare kele kA nAma sonakelA hai / zeSoka tInoM prakAra ke kele 1 zruti sundara, sumiSTa aura sugaMdhi viziSTa hote haiM / ranIpa meM 'piyAM TaNDaka' nAmaka eka prakAra kA kelA hotA hai / isakI laMbAI prAyaH do phuTa hotI hai / kadAcit baMgAla meM ise kanhAIbAMsI kahate haiM / yadvIpa meM eka prakAra kA aura kelA hotA hai| isake eka vRkSa meM ekahI phala lagatA hai / anyAnya vRkSoM kI bhA~ti ukta moce ke sAtha kAMDa se nahIM nikalatA, vaha kAMDa ke bhItara hI pakA karatA hai / sampUrNa paka jAne para kAMDa phaTa jAtA hai| vaha itanA bar3A hotA hai ki eka phala se cAra manuSyoM kA peTa bhalI bhA~ti bhara sakatA hai / uparyukta keloM ko chor3akara yavadvIpa meM jo anya kAMThAlI yA martyamAna kele utpanna hote haiM, unameM bIja par3ate haiN| isa zreNI ke keloM ko usa deza meM 'pisyAMbuTTa' kahate haiN| philipAina dvIpa ke pahAr3I pradeza meM upajanevAlA kelA itanA bar3A hotA hai, ki eka manuSya ko use uThAkara le calane meM bojha jAna par3atA hai| malayadvIpa ke sAdhAraNa kele kI a~garejI vAnaspatika saMjJA ( Musa glanea ) hai / mArizasa dvIpa meM gulAbI raMga kA milanevAlA har 'musA rojeziyA' ( Musa rosacea ) kahalAtA hai /
Page #280
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 2012 kadalI pazcima bhAratIya dvIpa meM eka prakAra kA tudrAkAra baiMganI kelA hotA hai| isakI gaMdha atyanta manohAriNI hotI hai| usa deza ke dhanImAnI vyakti isI kele kA samadhika zrAdara karate haiN| isa jAti ke kele ko aMgareja phigabanAnA' ( Fig banana) kahate haiN| isI jAti kA eka prakAra kA kSudrAkAra kelA bhI hotA hai| nimna zreNI ke loga isakA bhI ati Adara kiyA karate haiN| a~garez2I meM use 'phriga sakarIyara' (Fig Suerier) yA leDI kiMgara' (Lady Finger ) kahate haiM / leDI kiMgara kI vaijJAnika leTina saMjJA 'musA aorieNTam' ( Musa Orientum ) aura 'figa banAnA' kA 'musA masakulATA' ( Musa Musculata) kelA prAyaH araba ke upakUloM para tathA yamana, amAna aura basarA meM bhI pAyA jAtA hai, yaha do Izana ke baMdaragAhoM meM bhI kama kama hotA hai| kahate haiM ki ye bhAratIya kele kI apekSA adhika susvAdu evaM madhura hote haiN| / cIna deza meM upajanevAlA eka prakAra kharvAkAra kelA hotA hai| a~garejI ise ( Dwarf pla. ntain) arthAt 'baunA kelA' kahate haiM / yaha do prakAra kA hotA hai-'musA aokasiniyA'( Musa occinea) aura 'musA nAnA' ( Musa nana)|cInakA eka kelA 'musA kAveriDazI' (Musa Cauendishi ) kahalAtA hai| isake sivA vahAM zranya kharvAkAra kele bhI hote haiN| apharIkA aura pazcima bhAratIya dvIpa samUha meM kAMThAlI aura martyamAna kelA hI lagAyA jaataa| hai| abIsIniyA ke ati sundara kele kA nAma 'musA inasITa' ( Musa Ensete) hai| . amerikA ke phloriDA prAMta kA 'poraGko' kelA ati uttama hotA hai / yaha una prAMta ke sabhI sthAnoM meM milatA hai| DAla kA pakA hone para isake sadagandhase manuSya,pazu aura pakSI taka unmatta hojAte haiN| yUropa ke dakSiNa spena meM kelA huA karatA hai| kiMtu usake uttara kAca ke makAna vA uSNagRha ke sivA khule kSetra meM yaha nahIM upajatA / kyUbA dvIpa meM kahIM kahIM kelA hotA hai| etadbhinna anyAnya sthaloM meM bhI kelA upalabdha hotA hai| pradhAnataH uSaNa pradhAna pradezoM meM bhI yaha hotA hai / eziyA ke pUrva cIna evaM bhAratIya : dvIpa samudAya aura pazcima turkI ke aMtargata yuphretisa nadI taTa paryanta samasta deza meM kelA milatA hai| anyAnya aMza meM jo bhUbhAga pRthivI ke madhya bhAga para sthita hai, vahAM hI yaha pAyA jAtA hai / bhArata meM himAlaya ke zIta deza meM kelA dikhAI par3atA hai / ukra parvata ke pAda deza para 300 uttara akSAMtara paryanta yaha adhika upajatA hai| masUrI. kumAyU aura gar3havAla pradeza bhI isakI utpatti se vaJcita nahIM, kiMtu ukra pradeza ke kele meM bIja ke sivA zasya bahuta kama rahatA hai| samudra se 7000 phuTa UvasthAna taka yaha utpanna ho sakatA hai| dakSiNa amerikA meM aAjakala yatheSTa kelA lagAyA jAtA hai| kArAkAsa, goyenA, DemererA, jAmekA trininAda prabhRti sthAnoM meM barAbara kitanI hI bhUmi para isakI kRSi hotI hai| caTTagrAma pradeza ke banoM meM kele kA vRkSa itanA adhika upajatA hai| ki use dekha vismita honA par3atA hai| vahA~ hAthI aura gayAla nAmaka mahiSa jAtIya pazu eka prakAra ke kele kA vRkSa khAkara jIvana dhAraNa kara sakate haiN| pahAr3I pradeza ke kele arthAt musA paoNrneTA (Mnsa ornata) aura vanajAta kele ko jaMgalI kelA arthAt 'musA suparbA' ( Musa . saperba) kahate haiN| caTTagrAma pradeza meM bhI yaha ghAsa kI taraha paryApta hotA hai / anyAnya jagahoM meM khAlI maidAna par3A rahane se jaise dUrvA, mustaka prabhRti tRNa upajatA hai, vaise hI caTTagrAma ke khAlI maidAna meM pahale ghAsa ke sAtha kelA bhI nikala par3atA thA / lagAne meM jitane kele ukhAr3a kara pheMka diye jAte the, unakI saMkhyA karanA asaMbhava hai| Ajakala bhI naye lagAye jAnevAle keloM kA aisA hI hAla hotA hai|
Page #281
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 2013 choTe kele ko jisakI phalI eka u~galI ke * barAbara moTI aura laMbI hotI hai 'sonakelA' aura 'rAyakelA' kahate haiN| bahuta bar3e kele kA nAma "bhaiMsA" va "bhaiMsiyA" hai| 1 kele kI kRSi kaThina, nIrasa aura kevala vAlukAmaya sthAna ko chor3akara anya sabhI prakAra kI bhUmi meM kelA laga sakatA hai| gIlI aura tAlAba kI nikalI maTTI meM yaha bahuta acchI taraha utpanna hotA hai / kele meM kacilA maTTI aura qhAka ko khAda dI jAtI hai| kadalI saMbaMdhIya pravAda tAlIfazarIfa nAmaka fArasI ke nighaMTu grantha meM likhA hai ki kele se kapUra nikalatA hai| kintu Ina-akabarI isa bAta ko nahIM maantaa| hiMdI ke vrajacaMdra nAmaka kisI kavi ne bhI nAyikA bheda meM jaMghA kA varNana karate huye kahA hai - " kapUra khAyo kadalI / " parantu yaha satya nahIM, kapUra isase sarvathA eka bhinna vRkSa se prApta hotA hai / aMgarejI meM loga ise bAibiloka niSiddha phala batalAte haiM / laDalapha ke kathanAnusAra bAibilola 'DuDoima' (Dudoim ) phala hI kelA hai / koI-koI ise niSiddha phala na mAna svargodyAna meM mAnava kA prathama khAdya samajhate haiN| aMtataH cAhe jo ho para svargodyAna kA saMsrava rahane se hI saMbhavataH kele kA nAma pArADisikA ( Paradisic) par3A hai kyoMki a~garez2I meM pArADAiz2a ( Paradisi ) svarga ko kahate haiM / baMgAliyoM meM bhI kele ke saMbaMdha meM isI prakAra kI aneka kiMvadaMtiyA~ pracalita haiM / unameM se eka ke anusAra kele ke per3a para girane se phira vajra svarga ko uThakara nahIM jA sakatA / cora loga isa vajra ko rAta ke samaya cupake se uThAkara khir3akI se lohAra ke ghara DAla zrAte haiM / aura lohAra usase cora kA khatA banA usI khir3akI meM rakha dete haiM / cora bhI rAta ko zrAkara cupake se vaha khaMtA uThA le jAte haiN| isase kahate haiM--cora aura lohAra kabhI nahIM milte| dUsarA pravAda kele kI SaSThI devI kA kadalI priya khAdya batalAyA jAtA hai / tIsare pravAdake anu sAra kelA buDDhoMkA khAnemeM bahuta acchA lagatAhai / itihAsa bhAratavarSa hI kele kA zrAdi vAsa sthAna hai / yaha bhArata ke aneka pradezoM meM aba bhI jaMgalI hotA hai / jahA~ taka jJAta hotA hai bhAratavarSa meM isakI kRSi prAgaitihAsika kAla se ho rahI hai| isameM kisI prakAra kA saMdeha nhiiN| plAinI ke anusAra yUnAnI samrAT sikaMdara mahAna ne jaba ( 325 I0 san se pUrva ) bhAratavarSa para zrAkramaNa kiyA thA, to usake sAthiyoM ne bhAratavarSa meM isakA avalokana kiyA thA / usake anusAra RSi vA sAdhugaNa ukta vRkSa kI sAyA meM Thaharate aura isakA phala khAte the / isI se isakI leTina saMjJA (Sapientum ) huI / madhyayuga meM isane auSadha rUpa se kucha prasiddhi prApta kI / Dimaka ke mana se sAvapharistusa ( Theophrastus ) aura plAinI donoM ne pala nAmaka eka vRtta kA ullekha kiyA hai / unake anusAra isakI pattI pakSiyoM ke pakSa sadRza aura tIna ghana phuTa ( Cubits) laMbI hotI hai| isakI chAla se hI phala utpanna hotA hai jo apane madhura evaM susvAdu svarasa ke liye vikhyAta hai / isakA kevala eka phala ( gahara ? ) cAra vyaktiyoM ko tuSTa karane ke liye paryApta hotA hai / yaha vRkSa hI kadalI anumAna kiyA jAtA hai / 'pala' kA artha patra hai / kiMtu mujhe yaha jJAta nahIM ki kele ke artha meM kabhI isakA prayoga huzrA hai / (phA0 iM0 bhA0 3 pR0 443) / 1 zrAvya bhASA meM ise 'mauz2a' aura 'tulaha ' kahate haiM / qurAna meM 'talhU' nAma se isakA ullekha huA hai / mauz2a zabda ke aMtargata Mesne ) isake phala kA ullekha karate haiN| unake anusAra yaha kAsayuta kaMTha evaM uraH cata aura vasti pradAha meM upakArI hai / ve ise kAmoddIpaka mUtrala aura mRdurecaka mAnate haiM. aura zarkarA vA madhu ke sAtha pakAne kI sifAriza karate haiN| isake atyadhika sevana se ajIrNa ho jAtA hai / zraDu
Page #282
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 2014 kadalI hanInA (navIM zatAbdI) ne kele ke utpAdana kI vidhi kA yathAvat varNana kiyA hai / inake atirikta pravIsonA, rAjI, sarAbiyUna mIramuhammada husena, zrAz2amakhA~ zrAdi / bahuza: yUnAnI cikitsA zAstra ke paMDitoM ne bhI isake guNa dharma Adi kA visha. tollekha kiyA hai| bhAratIyoM kI dRSTi meM yaha ati pavitra vastu hai| pUjA, zrAddha, vivAha Adi sakala kAryoM meM kelA vyavahAra meM pAtA hai| haviSyAna meM dasarA zAka khAnA manA hai| kiMtu kaccA kelA pakAkara usameM bhI khA sakate haiN| baMgAla meM paThI pUjA, vivAha aura adhivAsAdi maMgala kArya ke avasara para eka DAla kA samUcA kelA kAma prAtA hai| yukra pradeza meM satyanArAyaNa kI kathA, janmASTamI aura rAmanavamI zrAdi para kele ke staMbha khar3e kiye jAte haiN| bIca ke komala patte kI jhA~kI banatI hai| musalamAna bhI pIroM ko zorIno car3hAte samaya kele se kAma lete haiM / vAsaMtI aura durgA pUjA ke samaya navapatrikA meM kele ke kallaM kAma meM prAte haiN| bhAratIyoM ke zubha karma meM kele kA kallA maMgalacihna kI bhA~ti vyavahAra kiyA jAtA hai| utsava, pUjA aura vivAhAdi ke samaya hiMdU dvArA tathA patha meM kele ke vRkSa sajA dete haiN| hiMduoM ke vivAhAdi saMskAra ke samaya kele kI bhUmi banatI hai| isI sthAna para saMskArArha vyakti kA snAna kArya, kSaura karma, cUr3AkaraNa, karNavedha, varaNa ityAdi hotA hai| baMbaI kI patiratA kAminiyA~ kadalI vRkSa ko dhana evaM prAyuprada samajha pUjatI haiM / zrAddha meM isakA kAMDakoSa atyanta Avazyaka hotA hai / isake dvArA zrAddhIya naivedya, jala evaM phala pradAna ke liye eka prakAra kI naukA prastuta hotI hai| pauSa-saMkrAnti ko baMgAla kI saMtAnavatI ramaNiyA~ kadalI ke kANDakoSa kI naukA banAtI aura geMde ke phUla se sajAtI hai / punaH usameM diyA jalA putra dvArA nadI vA puSkaraNI ke jala para bahA detI hai| yaha vrata bhagavatI bhavAnI ke uddezya se saMtAna kI manokAmanA ke liye kiyA jAtA hai| Ardraka vA haridrA varga (N. 0. Scitaminece ) auSadhArtha vyavahAra-balkala, nAla, mUla, kanda, kAMDa, puSpa, patra, phala aura mocaars| rAsAyanika saMghaTTana-isake paudhe meM 370/0 zuSka dravya hotA hai| isake kalle meM pratyadhika Tainika aura gailika esiDa (kaSAyAmla) hote haiM / pUrNatayA paripakka phala meM 22% zarkarA hotI hai, jisameM 16% sphaTika meM pariNata hone yogya hotI hai| phala ke pUrNa paripakka hone ke uparAMta ukta sphaTika meM pariNata hone yogya zarkarA kI mAtrA anupAtataH ghaTakara inavarTeDa zarkarAkI mAtrA parivarddhita hojAtI hai. vahI atyadhika pake huye phala meM sphaTikIya aura asphaTikIya donoM prakAra kI zarkarAtroM kA kula jor3a ( sphaTikIya=2.8% + asphaTikIya-11 '840 ) kevala 14.640 arthAt maulika mAtrA kA raha jAtA hai| zarkarA ke atirikra isameM zvetasAra, albyuminaoNiDsa 4.8 pratizata,vasA 1 pratizata taka / anatrajanIya sAra ( Extractives) 6 se 13% taka aura bhasma jisameM phaoNsphorika anhAiDrAiDa, cUrNa, 'jJAra, lauha aura krorina prabhRti hote haiN| pAye jAte haiN| isameM pracura mAtrAmeM vAiTAmIna sI' aura kucha mAtrAmeM bAiTAmina 'bI'pAye jAte haiM / paraMtu vAiTAmIna 'e' ke sambandha meM bahuta vivAda hai| kahate haiM ki kele meM ve jIvoja (Vitamins) pAye jAte haiM jo jIvoja 'e' ( Vitamin 'A') kI kamIke kAraNa utpanna rogoM ko nimUla evaM pratirodha karane meM samartha haiM; para kama sImA taka vA kisI prakAra atyanta maMdagati se / kadalI gata jIvoja varddhana zakti ko bar3hAte haiN| Promo tegrowth ) (nAdakarNI I0 me0 me0 pR0 571-2) pake phala ke chilake kI bhasma meM (Carbonates of potash and soda), pAMzuharida (Chloride of potassium) kiMcit salpheTa saMyukta kSArIya phA~spheTsa se cUrNa (Lime), silikA (Silica), mRNmaya phaoNspheTsa ( Earthy phosphates) prabhRti dravya vartamAna hote haiN| hare vA kacce kele meM pracura mAtrA meM kakSAyina ( Tannin) hotA hai| isameM zvetasAra kI mAtrA lagabhaga AlUgata zvetasAra ke barAbara hI hotI hai| para poSaNa kI
Page #283
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 2015 kadalI dRSTi se yaha usase adhamatara hotA hai| kele kA hotI hai| kele kA phUla usase bhI alpa guNa puSpa-daNDa-svarasa poTAza, soDA, cUrNa, maignesiyA (anuguNa) aura kRminAzaka hotA hai / kele kA elyuminA ( ji.sameM kiMcit Ferric acid kaMda aura patra zUla prazAmaka hote haiM / hotA hai) krorina, salphyurika anhAiDrAiDa, kele kI pakI phalI-kaselI, madhura, vala phaoNsphorika anhAiDrAiDa, silikA aura kArbana kAraka, zItala. raka pina nAzaka, gurutara, maMdAgni anahAiDrAiDa prabhRti dravyoM se saMghaTita hotA hai vAle manuSya ko ahita kArI sadyaH zukravRddhi komala mUla ke svarasa meM adhika mAtrA meM kaSAyina kartA, kramahAraka (thakAna ko dUra karane vAlI) tatva ( Tannin) hotA hai| tRSNAnivAraka, kAMti dAyaka, pradIpta jaTharAgni auSadhi nirmANa-kadalyAdi ghRta, hima vAle ko sukhakAraka, kapha ke roga utpanna prapAnaka ( zarbata), murabbA, phala cUrNa, cUrNa kA karatI saMtarpaNa aura durjara-kaThinatA se pacane visakuTa, patra va vRkSa kSAra, pakka-phala madya ityAdi vAlI hai| ityaadi| mocAphalaM svAdu zItaM viSTambhi kaphakRd guNa-dharma tathA prayoga guru / snigdhaM pittAsra tRDdAha kSatakSaya samIraAyurvedIya matAnusAra jit / / pAkaM svAdu himaM pake svAdu vRSyaJcahakelA Nam / kSuttRSNA netragadahanmehaghnaM ruci mAMsa kadalI madhurA zItA ramyA pittaharA mRduH| kRt / / mANikya * * * * * va.dalyAstu phalaM svAdu kaSAyaM nAti zItalam / / bahavo'pi santi / uktA guNAsteSvadhikA raktapittaharaM zruSyaM rucyaM kaphakara guruH| bhavanti / nirdoSitAsya laghutA ca tessaam| kandastu vAtalo rUkSaH zIto'mRskRmikuSThanut // (bhA0 pU0 varga pra. 6) (dha0ni0 karabIrAdi 4 va0) kaccA kelA-svAdu, zItala, viSTaMbhI, kapha * kelA-madhura, zItala, ramya, mRdu aura pitta kAraka (pAThAMtara se kapha nArAka)bhArI evaM nAzaka hai| snigdha hotA aura rakta pitta, vRSA, dAha, kSata kSaya, - kelekA phala-svAdu kaSailA, kiMcit zItala- tathA vAyu-inako dUra karatA hai| pakA kelArakka pittanAzaka, vIryavarddhaka, rucikAraka, kaphajanaka svAdu, zItala, madhura pAkI, vRSya evaM vRMhaNa hai aura bhArI hai| aura kSudhA, tRSA, netraroga tathA prameha inako dUra kele kA kanda-vAtakAraka, rUta, zItala, karatA aura rucikAraka evaM mAMsa varddhaka hotA hai| raktadoSa, kRmi aura kuSThanAzaka hai| kele kI maNikya, muktA, amata aura campakAdi bAlaM phalaM madhuramalpatayA kaSAya pittApahaM aneka jAtiyAM haiM ina sabameM upayuka guNa hote haiM, zizira rucyamathApi nAlam / puSpaM tadapya kintu nidoSatA aura laghutA ye guNa adhika hote haiN| nuguNaM kRmihAri kandaMpaNaM ca zUlazamakaM kadalIbhavaM syAt // apica rambhApakkaphalaM kadalI zItalA gurvI vRSyA snigdhA madhuH kaSAya madhuraM valyaM ca zItaM tathA pittaM cAsra smRtA / pitta rakta vikAraM ca yoni doSaM tathA vimadenaM gurutaraM pathyaM na mandAnale / sadyaH 'zmarIm // rakta pittaM nAzayatItyevamAcArya zukravavRddhidaM klamaharaM tRSNApahaM kAntidaM bhaassitm| dIptAgnau sukhadaM kaphAmayakaraM saMtapaNaMdurjaram / / (zA0 ni0. bhU0) (rA0 ni0 aAmrAdi 11 va0) __kelA ( sAdhAraNa phala )-zItala, bhArI, kele kI kaccI phalI-madhura, thor3I thor3I vIrya varddhaka, snigdha, madhura tathA pitta, rudhira kaselI, pitta nAzaka, zItala aura rucikArI hai| vikAra, yonidoSa, patharI aura rakka pitta ko dUra isakI nAla (DaMDo) bhI pUrvoka guNa viziSTa | karatA hai|
Page #284
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 2016 komala kadalIphala komalaM kadalaM zItaM madhuraMca kaSAyakam / yamalaM samuddiSTaM pittanAzakaraMca tat // ( zA0 ni0 bhU0 ) kele kI komala phalI - zItala, madhura, kaSelI, rucikArI, khaTTI aura pittanAza karane vAlI hai| madhyama kadalIphala pittAdi gada pramehAn phalaM kadalyAsta ruNaM nihanti / saMgrAhikaM tikta kaSAya rUkSaM tiktAtisAraM zamayejjvaraM ca // kele kI taruNa phalI - pyAsa, raktapittAdi roga aura pramehoM ko dUra karatI hai tathA yaha saMgrAhika, kaDuI, kaselI aura rUkhI hai evaM raktAtisAra aura jvara ko zAMta karatI hai / madhyama kadalaM kicittuvaraM madhuraM guruH / agnimAMdyakaraM caiva RSibhiH parikIrtitam // kele kI taruNa (kucha kaccI aura kucha pakI ) phalI- kiMcit kaSelI, madhura, bhArI aura mandAgni kAraka hai| / kadalaM madhuraM vRSyaM kaSAyaM nAtizItalam / rakta pittaharaM hRdyaM rucyaM zleSmakaraM guruH / tadeva campakAkhyantu vAtapittaharaM guruH / vRSya vAti zItaJca madhuraM rasapAkayoH / kadalI mocakaM hRdyaM kaphaghnaM kRminAzanam / tRSNA sIhA jvaraM hanti dIpanaM vasti zodhanam / kadalyA valakRnmUlaM vAta pittaharaM guruH / ( rAja0 ) kele kI sAdhAraNa phalI - madhura, vIryavarddhaka, kaselI, kiMcit zItala, raktapittanAzaka hRdaya ko hitakArI, rucikArI, kaphakAraka aura bhArI hai| campaka kelA - vAta pitta nAzaka, bhArI, vIrya varddhaka, atyaMta zItala, madhura aura pAka meM bhI madhura hai| kele kA mocA - hRdaya ko hitakArI kapha nAzaka, kRminAzaka, tRSNA nivAraka, plIhA nAzaka, jvarahAraka, dIpana aura vastizodhaka hai / kadalI mUla - balakAraka, bhArI aura vAta pitta nAzaka hai| kadalI saMparka panasaM mocaM rAjAdana phalAni ca / svAdUni kaSAyANi snigdha zIta gurUNi ca // kaSAya viSadatvAcca saugandhyAzca rucipradam / ( caraka sU0 27 zra0 pha0 va0 ) khUba pakA huA kelA, kaTahala aura khiranI ityAdi phala mIThe, kasele, snigdha, zItala aura bhArI hote tathA kaSAya, vizada aura sugaMdhi yukta hone se rucikArI hote haiM / mocaM svAdurasaM proktaM kaSAyaM nAtizItalam / raktapittahara' vRSyaM rucyaM zleSmakara guruH // ( suzruta sU0 46 zra0 pha0 va0 ) pakA kelA mIThA, kaselA, kiMcit zItala, raktapittanAzaka, vIryavarddhaka, rucikAraka, kaphajanaka bhArI hai| kadalI vara pakkaphalaM madhuraM ruciraM mRdu vAta haraM ziziram / kSataja kSaya dAha nivAryyasrajAyuta pittavikAra nivRttikaram | pradarAzmagadaM nihare llaghu ca pratibaMdhakaraM balaM na saram / zanAtprathamaM yadi bhuktamidaM na zubhaM zubhadaM tva zanA viratau // ( zA0 ni0 bhU0 ) kele kI pakI phalI - madhura, rucikAraka, komala, vAtanAzaka, zItala tathA kSataja, kSaya, dAha, raktapitta, pradara aura patharI roga ko dUra karatI hai tathA halakI nibandhakAraka, balavarddhaka, sAraka nahIM aura bhojana se prathama khAI huI kele kI phalI zubha nahIM hai aura bhojana karate samaya hita hai / pakkaM tu kadalaM balyaM tuvaraM madhuraM guruH / zItaM vRSyaM zukravRddhikaraM santarpaNaM matam // mAMsaka tyarucInAM ca varddhanaM durjaraM matam / kaphakRcca tRSA glAni pitta rakta rujastathA // meha kSudhA netraroganAzakaM paramaM matam / mandAgnInAM vikRtidamRSibhiH parikIrttitam // (ni0 ra0) hRdyaM manojJaM vRddhi kAri zAntazca santarpa
Page #285
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI Nameva valyam / raktaM sapittaM zvasanaca dAhaM rambhAphalaM hanti sadA narANAm || saMgrAhyapakkaJca suzItalana kaSAyakaM vAtakaphaMkaroti / viSTambhi balyaM gurudurjara AraNyarambhA phalameva ( zratri0 17 zra0 ) tadvat // sAmAnya kadalI phala - hRdaya ko hitakArI manojJa, kaphavRddhikAraka, zAntikAraka, tRptidAyaka balavarddhaka, tathA raktapitta evaM zvasana -- aura dAha ko dUra karatA hai| kele kI kaccI phalI - saMgrAhI suzItala, kaSelI, vAtakaphakAraka, balavarddhaka, bhArI aura durjara -- dera meM pacanevAlI hotI hai / jaMgalI kele ke guNa isI ke samAna jAnanA cAhiye / kadalIkanda - rambhAmUla | kerAkanda - hiM0 / kalAra eTe - baM0 / araTiMdupa - te 0 / zItalaH kadalIkandobalyaH kezyo'mla pittajit / vahnikRddAhahArIca madhuro rucikArakaH // (mada0 0 6 ) ( bhA0 pU0 khaM0 varga pra0 6 ) kerAkanda - zItala, balakAraka, bAloM ke lie hitakArI, amlapittanAzaka, zragnivarddhaka, dAhanAzaka, madhura aura rucikAraka hai| 2017 kandaHRdalyA rUkSaH syAdvatilastuvaro guruH / zItovalyomadhuraH kezyo rucyo'gnimAMdya kArakaH // karNazUlaM cAmlapitta' dAhaM rakta rujaM tathA somadoSa rajodoSa kRmInkuSThaM ca nAzayet // (ni0 0 ) " kele kA kanda - rUkhA, vAtala, kaSelA, bhArI, zItala, valakAraka, madhura, kezoM ko hitakArI, rucijanaka, mandAgnikAraka tathA karNazUla, amlapitta, dAha, rudhira vikAra, somadoSa, rajodoSa, kRmi aura kuSTha - inakA nAza karatA hai / balyaH kadalyAHkandaH myAtkaphapittaharo guruH / vAtalo raktazamanaH kaSAyo rUkSa zItalaH // karNazUlaM rajodoSa somarogaM niyacchati / kele kA kanda - balakAraka, kaphapittanAzaka, bhArI, vAtakAraka, a. vikAra ko dUra karanevAlA kalA, rUkhA, zItala tathA karNazUla, rajodoSa, aura somaroga dUra karatA hai / 1 kadalI kusuma - rambhApuSpa / kele kA phUla / -hiM0 / kalAra mocA vA phUla - baM0 / 33 phA0 kadalI kalyAH kusumaM snigdhaM madhuraM tuvaraM guruH / vAtapittaharaM zItaM raktapitta kSaya pragut // (vai0 nigha ) kele kA phUla - snigdha, madhura, kapelA, bhArI, zItala, aura vAtapittanAzaka hai, tathA rakta pitta aura kSaya roga ko nAza karatA hai 1 puSpaM kadalyAH susnigdhaM madhuraM tuvaraM guruH / grAhitikkaM cAgnidIptikara vAtavinAzanam // kiJciduSNaM ca vIrye syAdraktapittaM kSayaMkRmIn / pittaM kapha nAzayatItyevaM ca RSibhirmatam // (ni0 ra0 ) kele kA phUla - snigdha, madhura, kaSelA bhArI, grAhi-malarodhaka, kar3avA, zragnidIpaka, vAtanAzaka kiMcit uSNavIrya tathA raktapitta, kSaya, kRmi, pitta aura kapha kA nAza karanevAlA hai / kadalI jala - kadalI rasa, kadalIsAra, kele kA rasa, kele kA pAnI, kalAra jala baM0 / kadalyAstu jalaM zItaM grAhakaM mUtrakRcchrahat / tRSAM karNarogaM cAtisAraJca nAzayet // asthisrAvaM raktapittaM visphoTaM rattapittakaM / yonidoSaJca dAhaJca nAzayet" 11 kadalI -- zItala evaM saMgrAhI hai / tathA yaha mUtrakRccha, prameha, tRSA, karNaroga aura zratisAra inako dUra karatA hai tathA asthistrAva, raktapitta, visphoTa, yonidoSa ora dAha inakA nivAraNa karatA hai / ........ sAraM kadalyAH saMgrAhI cApriyaMguruzItalam / tRDdAha mUtrakRcchatisAramehAMzca somakam asthisrAvaM raktapittaM visphoTAMzcaivanAzayet / (vai0 nigha0 ) kadalI sAra-saMgrAhI, apriya, bhArI aura zItala hai / tathA tRSA, dAha, mUtrakRccha, atisAra, prameha, somaroga, asthisrAva, raktapitta aura visphoTa inako naSTa karatA hai| rambhAtoyaM zItalaM grAhi tRSNA kRcchanmahAkarNarogAtisArAn / asrAva sphoTakA raktapittaM dAhaM hanyAdasrayoniM ca zoSAn // kele kA jala - zItala tathA grAhI hai aura
Page #286
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 2018 kada lI mUtrakRccha , tRSA, prameha, karNaroga, atisAra, rudhira srAva, sphoTaka, raktapitta, dAha, rudhivikAra, yoni roga aura zoSa--inako dUra karatA hai| kadalIdaNDa-kadalInAla / kele ke vRkSastaMbha ke bhItara kA safeda komala daNDavat bhaag| kaMjiyAla, thodd'| yonidoSaharo daNDa: kAdalyo'mRgdaraM jayet / raktapittaharaH zIta: surucyo'gnivarddhanaH // kadalIdaNDa-raka pittanAzaka, zItala, rucijanaka, agnivarddhaka,yonidoSanAzaka aura asRgdararaktapradara ko dUra karatA hai| kadalImUla kele kI jar3avalyaM vAtapittaghnaM guru c| yaha valavarddhaka, bhArI aura vAta pittanAzaka hai| kadalIvalkala-kele kI chAla vA bakalA kalAra petto-bN0| tiktaM kaTu laghu vAtaharazca / (vai0 nigha0) kele kI chAla-kaDu I. caraparI, halakI aura vAtanAzaka hai| ___ kadalI bheda___kASThakadalIsyAtkASThakadalI rucyA raktapittaharA himaa| gururmandAgni jananI durjarA madhurA praa|| (dha0ni0 / rA0ni0) kASThakadalI ( kaThakelA) rucikArI, zItala, bhArI, maMdAgnikAraka, durjara aura atyanta mIThI hotI hai| tRSNAdAha mUtrakRccha, raktapittaghnI visphoTakAsthi rogaharI ca / vai0 nigha0) yaha tRSA (pyAsa), dAha, mUtrakRccha , rakrapitta, visphoTa aura asthiroga kA nAza karanevAlI hai| (yaha grAhI aura hRdya hai) kRSNakadalIkRSNA tu kadalI rucyA tuvarA madhurA lghuH| vAyordhAtorvRddhikarau mehapitta tRSA harA // (vai nigha0) ___ kAlA kelA-rucikAraka, kaSelA, madhura, halakA, vAtakAraka, dhAtuvarddhaka tathA prameha, pitta aura tRSA ko dUra karatA hai| girikadalI (aura AraNya kadalI-jaMgalI kelA) girikadalI madhura himA balavIrya vivRddhidAyinI rucyA / tRpitta dAha zoSaprazamana koM ca durjarA ca guruH / / (rA0 ni0 va0 11) pahAr3I kelA-madhura, zItala, rucikAraka, durjara, bhArI tathA balavIryavarddhaka hai ora pyAsa, dAha, pitta aura zoSa ko nivAraNa karatI hai / (isakA phala kaSelA, madhura aura bhArI hai) suvarNa kadalIsuvarNamocA madhurA himAca svalpAzane dIpanakAriNI c| tRSNApahA dAha vimocanI ca kaphAvaha (kaphApahA ) vRSyakarI guruzca / / (rA0ni0 va0 11) amlavaddhanIti dRSTaphalaMsonakelA-madhura, zItala aura thor3A khAne se jaTharAgni varddhaka hai tathA pyAsa ko bujhAnevAlA, dAhanAzaka, kaphavarddhaka (kaphanAzaka ), vIryavarddhaka aura bhArI hai| nighaNTu ratnAkara meM valya aura agnidIpaka itanA adhika likhA hai / ___ campaka kadalI- campakarambhA, suvarNakadalI (rA.), vAtapittaharaM guru vIryakara atizItaM rase pAke ca madhuram / (rA0ni0 va0 11 rAja.) campA kelA-vAtapittanAzaka, bhArI, vIryajanaka, atyanta zItala tathA rasa aura pAka meM madhura hai| sonakalA-kaphavAta nAzaka, viSTambhakAraka, agnipradIpaka, durjara, dAhanAzaka aura raktapittanAzaka hai| mahendra kadalImahendra kadalI coSNA vAtasya ca vinaashinii| pradaraM pittarogaM ca nAzayediti kIritA //
Page #287
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalo 2016 kadalI maheMdrakadalI-garama aura vAta nAzaka hai tathA pradara evaM pittaja rogoM ko naSTa karatI hai| kele ke vaidyakokta Amayika prayoga suzrata-karNaroga meM kadalIsvarasa-karNazUla ke pratIkArArtha kele ke daNDa-svarasa ko suhAtA garma kara usase karNapUraNa kreN| yathA"kadalyAH svarasaH zreSThaH kaduSNaH karNapUraNe" ( u0 21 a.) cakradatta-pradara roga meM apakka kadalIphalachilake sahita kacce kele ko cUrNa kara gur3a milA kaphapitta janita amRgdara roga meM sevana karAveM / yathA"gur3ena radarIcUrNaM mocamAmam" (asRgdara ci0) vaGgasena-sidhmaroga meM kadalI-kSAra-kele kA kSAra aura pisI huI haladI ko ekatra milA lepana karane se sidhma roga kA nAza hotA hai / yathA "sidhmam kSareNa vA kadalyA rajanI mizreNa 'nAzayati" / (kuSTha ci0) (2) somaroga meM pakka kadalI phala-kaccA zrAmale kA svarasa, cInI aura madhu ke sAtha pakA kelA khAne se soma roga jAtA rahatA hai / yathAkadalInAM phalaM pakkaM dhAtrIphala rasaM madhu / zarkarAsahitaM khAdet somadhAraNa muttmm|| (soma roga-ci0) bhAvaprakAza-zvAsa roga meM kadalI puSpa-- kelA kunda aura sirasa ina tInoM ke phUloM ko choTI pIparoM ke sAtha pIsakara cAvaloM ke pAnI ke sAtha pIne se zvAsa roga nAza ho jAtA hai / yathA rambhA kunda zirISANAM kusumaM pippalIyutam / piSTvA taNDula toyena pItvA shvaasmpohti| (bhA0 zvAsa-ci0) noTa-yaha yoga "suzruta" meM bhI pAyA hai| basavarAjIyam-kAsa meM kadalIphala yogakele kA phala eka bhAga aura kAlI mirca kA cUrNa ardha bhAga donoM ko khUba milAkara khAne se purAtana | zleSma vikAra vA kAsa dara hotA hai| yathA vikAre zleSmaNA jAte bhakSayetkadalI phalam / marditai maricaissArdhaM hanti zleSma cirantanam // (aSTamaprakaraNa pR0 146) baktabya prAcIna nighaNTu granthoM meM 'mocA' zabda kA vyavahAra kadalI vRkSa ke artha meM huA hai| rAjavallabhakAra ne mocA (kadalI-puSpa) ke artha meM mAMcaka zabdakA vyavahAra kiyA hai| rAjanighaNTrakAra ne kadalI kanda-kadalI puSpa aura kadalI nAla ke guNa pRthak-pRthak nirdeza kiyA hai| inake mata se kele kA pattA zUla prazamaka hai |crk ke 'dazemAni' varga meM kadalI kA pATha nahIM AyA hai / suzruta ne kSArayogya vRkSa varga meM kadalI kA pATha diyA hai| (sU0 11 a.)| kadalI kaMda saMbhava kSAra jala ko koca bihAra ke loga 'chyA~kA' kahate haiM / ukta chayA~kA lavaNa ke badale vyaMjana meM par3atA hai| vizeSataH zAka pAka kAla meM chayA~kA kA vyavahAra usameM bhI adhika hotA hai| vahA~ yaha prathA bahuta kAla se pracalita hai| TIkAkAra vijaya racita ne likhA hai "kSArodaka sAdhitaM vyajanamananti kAmarUpAdau" (grahaNI byAkhyA madhukoSa) garIba loga kele ke kSAra se mailA kapar3A dhote haiN| yUnAnI matAnusAra guNa doSa prakRti--prathama kakSA meM garma evaM tr| kisI kisI ke mata se samazItoSNAnupravRtta / matAMtara se sardI aura garmI meM mAtadila aura tara dvitIyakakSA meM hai / kaccA kelA zItala hai| kisI-kisI ke mata se isakI jar3a uSNa evaM rUta hai / __ hAnikartA-vAyu aura zleSmA utpanna karatA hai| suddA (avarodha) DAlatA hai| zrAdhmAnakartA hai| ati mAtrA meM bhakSaNa karane se yaha prAmAzaya ko nirbala karatA hai| yaha kulaMja aura peciza paidA karatA hai| pAcana zithila ho jAtA hai| pradhAnata: zItala prakRtivAloM ke aMgoM aura aMDa ke bhItara pAnI utara AtA hai vizeSataH usa samaya jaba isake Upara pAnI piyA jAya / vaidyoM ke kathanAnusAra mUtragata pItavarNatA aura praudarIya pradAha utpanA karatA hai|
Page #288
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 202. kadalI darpanAzaka--lavaNa, madhu aura zuNThI vA (soMTha kA murabbA ) tathA zarkarA / vaidyoM ke matase uSNa jala aura kAlI mirca / pratinidhi--zarkarA aura knd-milii| guNa, meM prayoga-yaha alpAhAra kalIlula g2ijA aura prakRtimArdavakara hai| sAMdratA ke kAraNa isakA adhika bhakSaNa avarodhajanaka hai| zaityot pAdana ke sAtha sAtha yaha prAmAzaya meM adhika tarI bhI utpanna kara detA hai / astu yaha guru evaM viSTaMbhI | hai| yaha bhakSaNa karanevAle kI prakRti ke anukUla pitta evaM zleSmA utpanna karatA hai / nija mArdava kArI guNa ke kAraNa vakSa aura kaMThagata dAha ko lAbhakArI hai| apanI ratUbata phaz2aliyA avaziSTa ArdratA ke kAraNa zukra vRddhi karatA hai aura vRktaka evaM vasti ke liye sAtmya hai / kyoMki mUtra pravartana karatA hai|-t0 n0| kelA atyAhAra-kasIrula giz2A, kAMtikArI (jAlI ) sthaulyakara, cirapAkI, hRdya aura vakSa mArdavakara hai tathA yaha zuSka kAsa evaM tAlu aura kaMThagata dAha evaM karkazatA (kharakharAhaTa) ko lAbha pahuMcAtA hai| yaha prAmAzaya ko vedita karatA atisAra ko naSTa karatA aura ( uSNa prakRti vAloM ko) kAmoddIpana karatA hai| mu. nA. bu0 mu0 / ___ yaha vRkka kI kRzatA ko dUra karatA hai| sirake aura arka nIbU ke sAtha isakA pralepa khAlitya vA gaMja, kaMDU tathA khaja roga ko lAbhakArI hai| isakI pattiyoM kA pralepa zotha vilInakartA hai| isakA chilakA jalAkara avacUrNita karane se vraNa dvArA srAvIbhUta rana rukatA, vraNa pUraNa hotA aura ghAva sUkha jAtA hai| isakI jar3a pilAne se udaraja kRmi niHsarita hote haiM / isakA nohAra muha khAnA hAnikara hai / isake bhakSaNoparA~ta jala pAna karanA bhI ahitakara hai| -bu0 mu0| : kadalImUla zItala evaM zarIra zaniyoM aura aMgoM ko balaprada tathA kapha, pitta evaM rakta vikAra nAzaka hai| sUz2Aka meM ise pAnI meM pIsakara pIne se upakAra hotA hai para kahate haiM ki isase kAmApasAya utpanna hotA hai| jAmA ibna betAra ke kathanAnusAra isakA pakA mIThA phala prathama kakSA ke madhya meM uSNa aura prathama kakSA ke aMta meM tara hai| isakA kaccA phala zItala, tara, guru, prAdhmAna kAraka aura kaphakAraka hai tathA pitta, vAta evaM rakta ke doSa vakSa pradAha aura prAghAta-pratyAghAta janita kSatoM kA nivAraNa karatA hai / uSNa prakRti vAloM ke kAma kA uddIpaka aura bRkta kI kRzatA evaM vara kI karkarAtA ko lAbhakArI hai| bhArata nivAsI isake kacce phala ko gozta ke sAtha vA binA gozta ke pakAkara khAte haiM. yaha zukraprada, kAmazakiprada aura mastiSka valaprada hai, aisA lekhaka ke anubhava meM bhI pAyA hai / yaha AmAzaya ko nirbala karatA tathA bhArI hai / isakA darpaghna ilAyacI kA dAnA hai / yUnAnI cikitsA zAstra vid isakA avaguNa nAzaka kaMda-mizrI tathA soMTha kA murabbA likhate haiM-tA0 sh0| yaha atyAhAra-qasIrula gijA aura cirapAkI hai| pAcanoparAMta sAMdra evaM zleSmIya raka utpanna karatA hai| yaha zarIra ko sthUla karatA aura ullAsa prada hai tathA vakSa meM mRdutA utpanna karatA evaM uSNa prakRti vAloM ko kAmoddIpaka hai / yaha vraNAdi ko kAMti pradAna karatA aura vRkka-kArya kA nivAraNa karatA hai aura zuSka kAsa evaM kaMThastha karkazatA evaM dAha ko lAbha pahuMcAtA evaM atisAra vA dasta ko baMda karatA hai / parantu zekha ke mata se yaha mRdusAraka-mulariyana hai / isake atyadhika mAtrA meM sevana karane se peTa meM bhArIpana utpanna hotA hai| vaidyoM ke mata se bhArI nahIM hai / anubhavI logoM kA kahanA hai ki yadikelA bhakSaNa karane se peTa meM gurutva evaM viSTaMbha utpanna ho jAya,to goTI kisma kA kAlAdAnA 3 // mAze pIsakara zItala jala se khA leveM / turanta upakAra hogaa| uttama yaha hai ki uSNa prakRtivAlA ise khAkara thor3I sI sikaJjavIna bajUrI cATa le aura zItala prakRti vAlA madhu cATa le / yaha vastigata dAha kA nivAraNa karatA, adhika pezAba lAtA aura nija prabhAva se kutte ke lie biSa hai| __ sirakA aura nIbU ke rasa ke sAtha pralepa karane se khAja tathA sirakA gaMja prArAma ho jAtA hai|
Page #289
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI kharabUje ke bIjoM ke sAtha ise pIsakara lagAne se chapavA jhAMI miTatI hai / 2021 isake mardana karane se kapoloM kA raMga nikhatA hai| isakI pattI garmI kI sUjana para bAMdhane se sUjana utara jAtI hai / kele ke per3a kI jar3a udaraja kRmi ko naSTa karatI hai / yaha jalatrAsa vA halakAva roga ko lAbhakArI hai / yadi strI kele kI phalI ke mahIna cUrNa kA hamUla kare - yoni meM picuvarti dhAraNa kare, to garbha raha jAya / jAda g2arIba meM likhA hai ki kadalI vRkSa-kAMDa ko z2arA sA cIrakara rAta ko usase milA eka baratana rakha deveM, jisameM pAnI Tapaka kara ukta pAtra meM ekatrita hojAve / dina meM use lekara usa AdamI ko pilAveM, jise sadAha mUtra zrAtA avazya upakAra hogA / jaba koI prANI biSa ke kAraNa AsannamRtyu ho, taba use le ke per3a kA pAnI tIna-tIna chaTA~ka kI mAtrA meM zrAdha zrAdha ghaNTe para pilAnA cAhiye | zIghra lAbha hogA / 1 vidvAnoM kA kathana hai ki sA~pa kele se bhAgatA hai / astu, kadalI vRkSa cAhe kitanI hI na jhAr3iyoM ke madhya ho ( sivAya eka bizeSa prakAra ke sA~pa ke jo hare raMga kA hotA hai aura deza ke kevala katipaya viziSTa bhAgoM meM pAyA jAtA hai ), unameM sA~pa kadApi nahIM milegA / jyoMhI kisI ko sarpa kATe, use cAhiye ki kele ke per3a se turata tAjA zrarka nikAlakara do pyAle kI mAtrA meM pilA deveM / yaha upacAra anubhava dvArA 64 pratizata saphala pramANita ho cukA hai kele kA tAjA dharka yadyapi be svAda hotA hai / kiMtu parIkSita upAya hai 1 1 kele kA nIhAra mu~ha khAnA uttama nahIM tathA zItala prakRti ko evaM zItala sthAna meM hAniprada hai / uSNa prakRti ko evaM uSNa sthAna meM sAmya aura guNakArI hai| vaidyoM ke varNanAnusAra isakI kaccI phalI kadalI zItala aura rUkSa kiMcit bikasI aura kar3abI hai / pakI phalI uSNa aura tIcNa hai| kisI se mata se zItala madhura, snigdha aura kiMcit vikrasI hai / isake tane kA gAmA bikasA aura zItala hai| isakA pAnI kiMcit tika evaM zItala hai| isako jar3a bhI zItala hai| kaccI phalI kI tarakArI zukrameha, vIryasrAva aura svadoSAdhikya meM upakArI hai| isase raktA tisAra zrArAma hotA hai / 1 pakI phalI guru evaM valya aura deha sthaulya kAraka hai / yaha pyAsa bujhAtI kAsa zvAsa ko dUra karatI hai | isase vAta, pitta evaM rakta ke doSa miTate aura vakSa gata pradAha kA nAza hotA hai / pakI phalI khAne se bahumUtra roga miTatA hai / kiMtu yUnAniyoM ne ise mUtra - pravarttaka likhA hai / ke guhyAMga se jo zveta drava srAvita hotA hai, usake liye isakI pakI phalI khilAnA cAhiye / bahumUtra rogI ko vaidya loga etatsAdhita ghRta sevana karAte haiM / zragnidagdha aura chAloM kI dAha miTAne ke liye zizu kele ke patra khilAnA cAhiye / jisa roga meM gIlI paTTI bA~dhI jAtI hai, use gIlI banI rahane ke liye, usa para kadalI- patra bA~dha denA cAhiye / duHkhatI huI zrA~kha para vA zrA~kha ke Upara chAMha rahane ke vA~dhanA cAhiye / visUcikA janya pipAsA zamanArtha kele ke tane kA svarasa pilAnA cAhiye zrathavA usase gaNDUSa karAnA cAhiye / ukta svarasa dvArA gaDUSa karane se masUr3he ke roga ArAma hote haiM / deha ko sudRr3ha evaM baliSTha banAne ke liye kele kI phalI atyuttama phala hai / Aga se jala jAya, to usa para kele kI phalI kA pralepa kareM / kele ko ubAla kara zrAtazaka ke kSatoM para bA~dhanA cAhiye | kadalI vRtta mUla ko kathita kara pilAne se trastha kRmi mRta prAya hote haiM / anya netra rogoM meM liye, kadalI- patra
Page #290
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI pitta prakRti vAloM ko kele kI phalI khAne se zrAmAzaya, yakRta tathA phuphphusa aura mUtra kI garmI miTa jAtI hai| I 2022 kele kI choTI aura pakI phalI khilAne se cirakAlAnubaMdhI atisAra aura zrA~va baMda hote haiM / kele kI bar3I qisma kI sUkhI phalI khilAne se masUr3he ke roga thArAma hote haiM / - kara kadalI kSAra nirmANa vidhi -- kele ke vRtta ko jalAkara usakI rAkha ko chaH gune pAnI meM gholakara zraSTa prahara paryanta ghara rakheM / taduparAMta use bhalI bhA~ti salakara gAr3e kapar3e meM chAnakara svaccha jala le leveM / punaH ukta jala ko miTTI vA kalaI car3e huye pAtra meM bhara kara bhAga para car3hA zrauTA / jaba jala mAtra jala kara tala bhAga meM cUne kI taraha kI eka cIz2a zeSa raha jAya, taba use utAra sukhA kara botala meM bharakara rakha leveM yaha lavaNa kI jagaha kAma zrAtI hai aura amlapitta ko miTAtA hai / upavidhi se kele ke patra aura chAla ko bhI jalAkara namaka nikAlate haiM isakI rAkha meM itanI zoriyata hai ki baMgAle meM rajakagaNa ise sAbuna kI jagaha kAma meM lAte haiN| kele kI kaccI * phaliyoM ko chIla kara pakAveM aura dahI meM malakara zakkara vA namaka mirca DAla kara khilAyeM, isase dasta aura zrA~va baMda hote haiM / 1 purAnI imalI kA gUdA thor3e pAnI meM malakara usakA zIrA - nikaaleN| phira usameM pakI phalI kA gUdA aura purAnA gur3a vA mizrI milAkara praoNva par3ane ke prArambha meM pilAyeM / hare kacce kele ko dUdha meM sukhAkara mahIna pIsa 1 leM / maMdAgni vAle ko ukta zrATe kI roTI banAkara khilAne se na to use adhmAna hotA hai aura na modgAra zrAte haiN| kele kI phalI ke ATe kI roTI lavaNa ke sAtha dene se zizu ke dasta aura banda hote haiM / kele kI komala jar3a ke svarasa meM dammula zravaina - qhanA kharAbA pIsakara pilAne se udara zUla miTatA hai / kele kA khAra thora khA~Da pAnI meM milAkara kadalI 1 pilAne se dila kI garmI zAMta hotI hai| kele kI kaccI phalI khilAne se rakta vamana zraura bahumUtra roga zrArAma hotA hai / isakI phalI meM lavaNa milAkara khilAne se ba baMda hotI hai| isakI jar3a pIsakara pilAne se pitta vikAra zAMta hotA hai| kAlpatA vA pAMDu roga arthAt pitta meM isakI jar3a pIsakara pilAnA cAhiye / kele kI jar3a kA rasa surkhavAdA aura romA dUra karatA hai / usa zizu ko, jise mAtrA se adhika aphIma dedI ho, kele kI chAla aura patoM kA rasa pilAnA cAhiye / isakI chAla ke zrar3hAI tole rasa meM hala karake pilAne se pezAba kI rukAvaTa miTatI hai| 1 isake phUloM ke rasa meM dahI milAkara khilAne se zrava aura asamaya Rtu kA zrAnA zrArAma hotA hai / kele kI kaccI phalI sukhA pIsakara bAlakoM ko pha~kAne se unake dasta banda hote haiM / kele kI kaccI phaliyA~ sukhA-pIsakara usameM khA~Da milAkara pheMkA deveM aura Upara se dUdha kI lassI pilA deveM / isase sUz2Aka zrArAma hotA hai / saMkhiyA kA z2ahara utArane ke liye kadalImUla svarasa pilAyeM / kele kI jar3a ke svarasa meM ghRta aura zarkarA milAkara pilAne se sUz2Aka zrArAma hotA hai / purAne dasta baMda ho jAne ke uparAMta zeSa rahe hue ajIrNa ke liye kele kI kaccI phalI kI tarakArI banAkara khilAte raheM / isake per3a kA rasa suMghAne se nakasIra baMda hotI hai / isakI jar3a AdamI ke pezAba meM pIsakara kucha garma karake kapar3e para lagAkara bada para bA~dhane se vaha vilIna ho jAtI hai / isakA phala ghI meM talakara kAlI mirca ke sAtha khAne se kapha kA vikAra dUra hotA hai / kadalImUla - svarasa meM samAna bhAga madhu milAkara pilAne se vamana baMda hotA hai /
Page #291
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 2023 isakA rasa pilAne se zarAba kA z2ora kama ho jAtA hai| isake pake phala aura A~valoM ke rasa meM madhu aura khA~r3a milAkara sevana karane se soma roga naSTa hotA hai / isake khAra aura haladI ke pralepa se zvitra ke dhabbe dUra hote haiM / isake pattoM kI rAkha meM thor3A lavaNa milAkara phaMkI dene se khA~sI aura kapha dUra hotA hai / kele ke tane kA rasa pilAne se mUtra praNAlIstha pradAha kA nivAraNa hotA hai / kele ke pIle pattoM ko kar3a ue tela meM jalAkara, usa tela meM muradAsaMkha milAkara lagAne se zvitra dhabbe dUra hote haiM / isake pake phala kI 24 tole niraMtara 41 dina taka khAne se dUra hotA hai / - 0 0 navya mata mIMgI ghI ke sAtha purakhorI kA roga khorI - kadalIphala tarpaka, poSaka evaM kaSAya hai / yaha galakSata, zuSka kAsa evaM mUtrakRcchrAdi vasti - uttejanajAta pIr3AthoM meM hitakara hai | kadalImUla krimina hai / zuSkIkRta zrapakka kadalI-cUrNa uttama puSTiprada khAdyoSadha hai / yaha udarAmayagrasta rogI ke liye prazasta pathya hai / purANa kAsa roga meM kele kA zata ( Syrup) phalaprada hotA hai| rakta pitta evaM rakta niSThIvana roga meM kele ke tane meM cIrA dene se nirgata huA rasa pilAne se bahuta upakAra hotA hai / isakI komala pattiyA~ vraNa vaMdhanAdi ke liye 'gaTTA pAca' kI pratinidhi svarUpa kAma meM zrAtI haiM / adhikantu yaha bliSTara ke liye snigdha evaM zItala grAcchAdaka hai / etaddezIya loga netraroga meM kele ke naye komala pattA dvArA netra ko zrAcchAdita kara rakhate haiM / isameM cakSu zItala rahatA hai aura sUryAttApa se surakSita rahatA hai / (meTIriyA meDikA grApha iNDiyAzrAra0 ena0 khorI - 2 ya khaMDa, pR0 566 ) Dimaka - emarsana ke anusAra kadalI vRkSa kA rasa vizucikA jAta tRSNA prazamanArtha vyavahRta hotA hai | perIrA ( meTIriDa meDikA-2 khaM0, pR0 222 ) ne apakva kadalI- phala-cUrNakA puSTika kadalI ratva guNa svIkAra kiyA hai / pracura parimANa meM nizAstA hone ke kAraNa isake tane kA adhobhAga bhAratavarSa meM kAla kAlIna bahumUlyavAn khAdya sAmagrI hai | keleke apakva phala dvArA prastuta zvetasAra baMgAla meM udarAmayopacAra meM vyavahRta hotA hai / isakA eka namUnA jisakA hamane parIkSaNa kiyA, kiJcit kaSAya tatva ke sAtha bahudhA pUrNaza meM vizuddha zvetasAra ghaTita thA / kahate haiM ki amerikA meM kele ke phala kA prapAnaka Syrup), fat kAlAnubaMdhI kAsa roga kI eka mAtra phalaprada zroSadha hai / kele ke phala kA prapAnaka prastuta karane kI bidhi - kele ke phala ke atyaMta choTe choTe Tukar3e kara samAna bhAga cInI milA kisI zrAvRtamukha-pAtra (Syrup ) meM sthApana kareM / phira ukta pAtra ko kisI aise zItala jala paripUrNa pAtra meM sthApana kareM jisameM ukta pAtra uttama rUpa se nimajjita hojAya / taduparAMta use cUlhe para car3hAkara maMdAgni se yahA~ taka pakAyeM ki jala khaulane lge| phira zItala hone ke liye use Aga se utAra | zItala hone para sthita zarbata kA vyavahAra kareM / pAtra madhya mAtrA - cAya ke cammaca se 1-1 camacA ghaMTe ghaMTe para deveM / (Dimaka - phArmAkogrAphiyA iMDikA-2 ya khaMDa, pR0 544 - 5 ) udaya canda datta - kele ke kacce phala ko saMskRta meM 'mocaka' kahate haiM aura yaha zItala evaM kaSAya mAnA jAtA hai / bahumUtra ( Diabotes ) roga meM kadalyAdi ghRta rUpa meM isakA zratyadhika vyavahAra hotA hai / 1 ainsalI -- kelA samagra bhAratIya phaloM meM niH saMdeha sarvAdhika susvAdu aura amlatA se sarvataH rikka evaM nAjuka zrAmAzaya ke liye sabase adhika nirApada phala hai / isake atirikta yaha atyanta poSaka hai aura hiMdU cikitsaka uSNa prakRti vAle evaM pitta rogI ko sarvadA pathya rUpa se isakI vyavasthA dete haiM / phalatvaka ke ThIka nIce ka khuradare zrAvaraNa ko khuracakara pRthaka kara dete haiM / isameM Upara se zarkarA aura miSTa dugdha milAne se
Page #292
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 2024 isakA svAda aura baDha jAtA hai / pUrvIya dvIpoMkA yaha pradhAna mevA hai| vahAM isake kacce phala ke choTe 2 Tukar3e kara usakI kar3hI prastuta karate haiM / yaha svAda AlU kI taraha hote haiM / ( meTIriyA iMDikA- 1 khaM0 pR0 316-7 ) sI0 TI0pITarsa, ema0 bI0 caMdrA dakSiNa afag2AnistAna - uttama jAti ke kele kA pakA phala cirakArI pravAhikA zratisAra meM guNakArI hai| bar3I jAti ke kele kA zuSka phala mUlyavAn skarvI roga nivAraka ( Anti-Scorbutic ) hai / uttarI baMgAla meM isake zuSka patra zrI vastutaH samagra vRkSa ko jalA dete haiN| phira rAkha ko ekatrita kara pAnI meM gholakara vastrapUta kara lete haiM / isase eka prakAra kA dArIya ghola prApta hotA hai / jisameM pradhAnatayA poTAsa ke lavaNa pAye jAte haiM / jinakA prayoga amlapittahara aura skarvIhara zrauSadha rUpa se vizeSatayA kar3hI meM hotA hai / jahA~ sAdhAraNa lavaNa sahaja sulabha nahIM, vahA~ kar3hiyoM ko vyaJjita karane ke lie loga isakA vyavahAra karate haiM / - iM0 me0 plaoN0 ena0 sI0 dattaasisTeMTa sarjana darabhaGgA(1) mujhe pravAhikA ghora atisAropayogI yaha eka khAdyauSadha jJAta hai | bhalI-bhAMti ubAlA harA kelA aura dahI meM ruci ke anusAra zarkarA vA lavaNa milA sevana kareM / ( 2 ) pakA kelA aura purAnI imalI kA gUdA - inako khUba malakara purAnA gur3a vA mizrI milA deveM / baMga dezavAsiyoM kI yaha gharelU davA hai, jisakA vyavahAra pravAhikA ke prArambha meM hotA hai / (3) kaSTaprada zrAdhmAna aura amlatva yukta zrajIrNa roga meM tirahuta ke katipaya bhAgoM meM dhUpa meM sukhAye huye karace kele ke ATe kI capAtI kAma meM AtI hai| mujhe eka aise rogI kA jJAna hai jisameM yaha spaSTa svIkAra kiyA gayA hai ki kevala pAnI meM pakAyA huA sAdA sAgUdAne ke pathya se bhI sakhta udarazUla hogayA thA / capAtiyAM sUkhI hI thor3e lavaNa ke sAtha khAI jAtI haiM / - iM0 me0 lA~0 kadalI Ara0 e0 pArkara, ema0 DI0, sivila sarjana -- "milita pak kadalIphala, imalI aura sAdhAraNa lavaNa pravAhikA roga meM bahuta hI upayogI hai| pravAhikA kI umra aura cirakArI donoM dazAoM meM maiMne una zrauSadha kA vyavahAra kiyA aura kabhI asaphala nahIM rahA / niHsaMdeha ise ghauSadha kaha sakate haiN| aura janasAdhAraNa evaM cikitsA vyavasAyI donoM se maiM isakI vizvAsa pUrvaka ziphArisa kara sakatA hUM / yaha sAmAnya evaM sulabha hai tathA zizutroM ko isakA nirApada vyavahAra karAyA jA sakatA hai / yaha khAne meM priya nahIM hotA aura na isakA koI kuprabhAva hI hotA hai / sutarAM yaha ipIkAkvAnA kI apekSA zreyaskara hotA hai / sAdhAraNa dazA meM kevala eka mAtrA hI paryApta hotA hai aura isakI tIna-cAra mAtrA se pUrNa zrArAma ho jAtA hai| rogI ko cupacApa aura halake pathya para rkheN| isakI vayaska mAtrA yaha hai-- pakA kelA 1 aAuMsa, pakI imalI kA gUdA hai zrAuMsa, sAdhAraNa lavaNa ke bhAuMsa bhalI bhA~ti milAkara turata sevana kreN| dina meM do yA tIna bAra isakA upayoga kiyA jA sakatA hai|" je0 eca0 thArnaTana, bI0 e0, ema0 bI0 sivila sarjana mugera- "kele kI komala jar3a meM pracura parimANa meM kaSAyina ( Tannin ) hotA hai / aura vAyupraNAlI tathA prajananAMgoM dvArA raktasrAva honA rokane ke liye isakA bahula prayoga hotA hai / pradagdha kadalIvRkSa kI bhasma meM pracura mAtrA meM poTAza ke lavaNa hote haiM, jinakA amlapitta ( Acidity ), hRddAha aura udarazUla ( Colic ) meM amlatA nivAraka rUpa se vyavahAra hotA hai / raktaniSThIvana aura bahumUtra ( Diabetes ) rogiyoM meM isakI kaccI komala phalI pathya rUpa se vyavahAra kI jAtI hai / - I0 me0 prA0 mejara DI0 Ara0 thaoNmsansa, ema0 DI0, sarjana, sI0 AI0 I0 madarAsa - " pravAhikA roga meM kele ke phala meM lavaNa milAkara upayoga karate haiM / isakI jar3a kA cUrNa pittahara (Antibitions ) hai aura yaha raktAlpatA aura prakRti
Page #293
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2025 dakSeSa ( Cachexia roga meM vyavahRta hotA hai / Ara ela. datta sarjana pannA -- kahate haiN| ki isake vRkSa kA rasa laghu guNa viziSTa hotA hai| pUnA -- una zizuoM je0 melaoNge sarjana, ko jo mAtrA se adhika aphIma dene ke kAraNa dukha bhoga rahe hoM, kele ke patra aura vRkSa-vara kala kA svarasa prAyaH diyA jAtA hai| eka grAunsa ( 2 // tolA ) kele ke vRkSa-varakala ke svarasa meM eka Aunsa ghI milAkara dene se recana (Brisk purgative ) kArya karatA hai / I0 e0 mArisa AnarerI sarjana - pravAhikA yA cirakArI pratisAra grasta etaddezavAsiyoM ko kele kI kSudra zrapakka phalI kI kar3hI banAkara sevana karate huye dekhA hai / TI0 Ara0 mudeliyara, sarjana, madarAsa - "sAdhAraNa mUtrarodhajanya rogoM meM kadalI-mUla-svarasa meM sohAge kA lAvA aura kalamI zorA gholakara prayojita karate haiM / tiraja aura pravAhikA roga meM kadalI puSpa svarasa meM dahI milAkara dete haiM / lAla muhammada, hozaMgAbAda, sI0 pI0zizvatisAra meM dhAraka rUpa se isake sukhAye huye kacce phala kA cUrNa kAma meM zrAtA hai| bahuzaH prakAra ke atisAra evaM sUjAka meM bhI yaha upayogI hai| SHIPP je0 pArkara, ema0 DI0, DipyuTI seniTarI kamizanara, pUnA - " adhama prANiyoM meM malla dvArA biSAkratA nivAraNArtha kele kI jar3a kA rasa kAma tA hai| kahate haiM ki isameM ghI aura zarkarA milAkara pilAne se sUjAka zrArAma hotA hai / esa0 ema0 sarakAra, sarjana, muzidAbAda"cirakArI atisAra se mukta hone ke uparAnta, bhalI prakAra ubAlA huA, isakA kaccA phala etaddezavAsiyoM kA uttaga khAdya hai / dAtavya ditaraNAlayoM meM vraNa-baMdhanArtha gaTTApAracA TizzyU kI pradhinidhi rUpa se isakI pattI bahuta prayoga meM AtI hai / eca0 DI0 TaTaliyam, ema0 DI0, ema0 14 60 kadalI Ara0 I0 pI0 (laMDana) ahamadanagara - "jahAM taka mujhe jJAta hai, gliTara lagAye huye sataha ke liye kele kI pattI sarvAdhika svaccha evaM sarvotkRSTa vraNa-baMdhana hai / anya vraNa- baMdhanAcchAdanArtha / bhI yaha upayogI hai |". .........|" - I0 me0 pra0 / Ara. ena. coparA, ema0 e0, ema0 DI0"kele kA vRkSa samagra bhAratavarSa meM sAmAnya rUpa se hotA hai / isakI harI komala pattI saMkrAMta dharA tala ( Danuded surfaces ) ke lie uttama zrAcchAdana kA kAma detI hai aura dezIya zastrakarma meM isakA pracuratA se upayoga hotA hai / pakA phala- mRdutA - kAraka, snigdhatAsaMpAdaka aura jIvoja sambandhI upAdAnoM ( Vitamin con tent ) se paripUrNa hai / kele ( Musa paradisiaca ) kI jar3a kRmipna; puSpa ( mocaka ) kaSAya, kA~Da-svasa karNazUla evaM rakaniSThIvanopayogI hai| jaMgalI kelA ( Musa sapientum ) bhI guNadharma meM kele ke samAna hotA hai / aura yaha sarpa vizeSa ( Boa-con trictor ) ke daMza meM upayogI hotA hai / " - iM0 0 iM0 / nAdakarNI - "pakA kelA snigdha evaM poSaka hai| kaccA kelA zItala aura saMgrAhI hai aura yahI sukhAyA huA / skarvInAzaha ( Antiscorbu tic) haiM / prAtaHkAla sevana karane se samyak paripakka kelA mRdusAraka (Laxative ) hotA hai| jar3a pitta nivAraka ( Aptibilions ) hotI aura mUlyavAn parivartaka mAnI jAtI hai / vRkSa-svarasa raktastambhaka hotA hai / kelA puSTiprada phala hai / yaha vRkSa ke tane para sarvottama prakAra se pakatA hai / tane se bhijJa sampanna pakAyA huA utanA acchA nahIM hotaa| isaka kaccA phala bileSataH raktaniSToma evaM bahumUtra rogI ke lie bahumUlya khAdya sAmagrI hai| sukhAyA huA vA zarkarA dvArA saMrakSita kelA karoga nAzaka ( Antiscorbutic ) hai / yaha zrutisAra meM bhI guNakArI hai| dhUpa meM sukhAye huye hare kele ke zrAde kI dabhI capAtI AdhmAna evaM
Page #294
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2026 ---- amlapitta (Acidity ) saMyukta ajIrNa roga .... anyAmata . . - meM prayogita hotI hai / kahate haiM ki a.mAzayapradAha kaccA velA bahuta kar3A hotA hai aura khAne ke (Gastritis) meM dugdha miti kele ke aATe - kAma nahIM paataa| isakI tarakArI avazya banatI kA laghu pAza (Gruel) supAcya khAdya - hai| khAnA bhI susvAdu banatA hai / kaJcI phalI guNa. sAmagrI hai| khAdya vizeSa Banana dessert meM zItala aura svAdu meM kaselI aura kucha kucha zarbata, kelA, khAya vizeSa ( Banana toa- madhura evaM bAla hotI hai| yaha gaSTi, guru evaM - st) zuSka kelA, bhRSTa kelA prabhRti nAnA prakAra, sagrAhI hai, aura kapha evaM vAta ke roga utpanna se yaha upayogI phala khAne ke kAma prAtA hai| karatI hai| yaha balya hai aura garmI ko dUra karatI ... isake pake phala meM lauha hotA hai, ataevaM yaha pAMDu hai| isakI adhapakI phalI tIvra vipAsA ko zAMta ...ke rogiyoM (Anaemic pe15006) ko karatI aura bahumUtra roga ko lAbha pahu~cAtI hai / atizaya lAbhakArI hai| ci.kArI pravAhikA evaM yaha kaDaI, kasailI aura rakhI hotI hai aura rakkAatisAra meM ardhabhAga imalI aura kiMcit lavaNa tisAra ko bhI lAbhakArI hai| ise jvara meM bhI milA huA kelA bahumUlya AhAra hai / bhAmAzaya | dete haiM / yaha netra ko lAbhaprada hai, kiMtu pAcana .. jaivalya-nina* ajIrNa ( Atonicdy pe- vikAra utpanna karatI hai| kele kI pakI phalI psia) roga meM ke kele kA prasuta svarasa atyaMta susvAdu, madhura aura kiMcit keselI hotI -- (Fermented juice ) vyavahAra meM zrAtA | hai / yaha samazItoSNa vIryavarddhaka krAMtihara, umra , haiN| saMgraha-grahaNI (Sprue), atisAra aura vipAsAhara aura kAMjidAyinI hai| parantu yaha skarvI roga meM eka kele ko khUba dhokara zrAdhapAva cirapAkI hotI hai / astu, ajIrNa-rogI ko hAnidUdha meM milAve / aura isI prakAra pratidina tIna- prada hai / alavattA yaha uttama pAcana zanivAle ko sIna bAra deve| una abhiprAya ke lie karace kele - guNakArI hai / yaha raktapradara zvetapradara zrAdi ko kA zorabA ( Soup) bhI prastuta hotA hai| rogoM meM asIma guNakArI evaM siddhauSadhi hai / yaha zizuoM ke vyavahArArtha ladaNa.. ke badale isameM apanI-roga meM bhI guNakArI hai| yaha zakiprada hai cInI vA mizrI kA upayoga karanA caahiye| evaM vIrya staMbhana karatI, zarIra ko sthUla karatI, .. amerikA meM eka prakAra kA zabaMta kelA tyAta hai| mAMsa kI vRddhi karatI, uSNa pravRti bAloM meM kAmoji.sase krAMtihara peya aura kAsahara prabhAvakArI dIpana karatI, ikumeha (ji.yAvesa ) ko lAbha auSadha prastuta hotI hai / kele ke vRkSa ke ulAne pahu~cAtI. ikva-kAzyaM ko dUra karatI aura yaha zuSka ... se prApta huthe rAkha meM poTAsa ke lavaNa paaye| kAsa aura gale kI kharakharAhaTa ko . lAbhakArI hai| - jAte haiN| astu; amlapitta (Acidity) isakI ur3a udararU-vRmi naSTa karatI hai / yaha ulahRddAha aura udara zUla meM upayogI hote haiM / zotha trAsa roga (dAula kalba) ko lAbhakArI hai| yukta ( Inflamed ) aura dilaSTara yukra dharA- isake pattoM kI rAkha jorodha meM guNakArI hai / yaha vala ke liye isakI idra komala pattI zrAcchAdana vAyu aura kapakAraka hai| darpana isakA rUvaNa, (Dressing) kA kAma detI hai| . .soMTha aura madhu hai| parantu daMgAle.kI tarapha vidhi yaha hai-sarva prathama rilaSTara ko haTA deveM prathama ise bhakSaNa kara Upara se kaccA cAdala cavAte ....punaH kele kI pattI ke eka Tukar3e para kisI mIThe haiM isase yaha haz2ama ho jAtI hai| khAne se pahale .... tela (Bland oil) se cupar3a kara - dharA- khAnA hAniprada hai| jar3I bUTI meM khadAsa / -sala Denuded surface) para cipakA - : pake huye kele kI pa.lI, dUdha meM kaI bAra saan.....dev| ................... kara, lagAtAra kucha dina khAne se, yoni se khUna "aSTI dina meM do bAra vA AvazyakatA par3ane para jAnA baMda ho jAtA hai| bArambAra badalate rahanA cAhiye / .... : pakA hamA kelA aura mAmaloM kA svarasa lekara
Page #295
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalo 2027 kadalI - ina donoM se dUnI zakkara bhI milA leveM / isa nuskhe ke kucha dina barAbara sevana karane se pradara roga nizcaya hI ArAma ho jAtA haiM / athavA prathama do dravyoM meM niI aura zahada milAkara, kucha dina ... sevana karane se prameha yA pAnI-samAna dhAtu kA | giranA zrArAma ho jAtA hai| sore-zAma, eka-eka pakA huaA kelA chaH-chaH 6. mAze ghI ke sAtha khAne se, pATha dina meM hI pradara - roga meM lAbha jAna par3atA hai| isase yadi kisI | ko sa pratIta ho to isameM cAra vUda zahada bhI milA le the, isase prameha. pradara aura dhAturoga donoM zrArAma ho jAte haiM, kelA prameha-nArAka hai| kele ke patte khUba mahIna pIsakara, dUdha meM khIra bana.kara, do-tIna dina khAne se pradara roga meM upakAra hotA hai| kele kI pakI phalI, vidArIkaMda aura zatAvara | inako ekatra milAkara, dUdha ke sAtha, savere hI .. pIne se soma roga naSTa ho jAtA hai| __ kele kI pakI phalI, pAmaloM kA svarasa, zahada aura mizrI ina sabako milAkara khAne se somaroga aura mUtrAtisAra avazya ArAma ho jAte haiN| __ kele kI rAkha aura zyonAka ke pattoM kI rAkha haratAla, namaka aura chokare ke bIja-inako ekatra pIsakara lepa karane se bAla gira jAte haiN| __ kele ke per3a ke bhItarI bhAga ko chAyA meM sukhA- | kara, pIsa-kUTakara cUrNa banA leveN| isameM se 6 | mAze yA 1 tole cUrNa mizrI milAkara khAne aura Upara se jala pIne se prameha roga kA nAza hotA hai| pakA kelA vAtaja aura pittaja kAsa ko dUra | karatA hai| eka kele ko gahara meM chilakA haTAkara 5 kAlI mirca yA 1 pIpara khosakara, rAta meM, prosa kI jagaha meM rakha deveM, savere hI chilakA haTAkara * pahale mirca yA pIpara khA leveM / taduparAMta kelA / isa upAya se sUkhI aura pitta ko khA~sI jAtI kelA tAsora meM zItala, cirapAkI, dasta ke rokane aura bA~dhanevAlA, kapha-pitta, rudhira-vikAra, ghAva, ya roga aura bAdI ko nArA karatA hai| pratisAra-saMgrahaNI meM, kacce kele ko ubAlakara chIla lete haiM / punaH do-cAra logoM kA choka dekara kele ko dahI, dhaniyA haldI, seMdhAnamaka, gola mirca milAkara pakAne se atyaMta svAdiSTa tarakArI bana jAtI hai| yadi khAnevAlA rogI na ho to - jarA-so anavUra kI khAI aura lAla mirca DAla dene se aisA svAdiSTa sAga banatA hai ki, khAne vAle u~galiyA~ cATate haiN| __pyAsa ke liye haije-vizUcikA meM kele ke khaMbhe kA jala nikAlakara denA acchA hai| isase vizUcikA ke rogANu naSTa ho jAte haiN| isakI mAtrA 4 tole kI hai| una jala ke pone aura lagAne se sA~pa kA viSa, sakhiyA-viSa, haratAna viSa aura cUhe kA viSa naSTa hotA hai| kele ke pAnI se pezAba sApha hotA hai| hamAre yahA~ to sarpa Adi viSaile jAnavaroM ke kATane para kele kA jala dene kI purAnI cAla hai| aba to DAkTara bhI ise sarpa-viSa ko uttama davA kahate haiN| isake sivA, kele ke pAnI ke pilAne se sUjana, khA~sI, zvAsa, amlapitta, pIliyA, kAmalA, pitta vikAra, dAha yakRta ko sUjana, tibo kA bar3hanA, rakrapitta, atisAra, khUna ko garamI, kapha kA jamAva, jalodara, zItapitta, phIlapA~va, pradararoga, yoniroga, prameha aura upadaMza-garamI roga pArAma hote haiN| pArada viSa, aura vRzcika viSa prabhRti meM bhI yaha paramottama hai sArAMza kele kA rasa aneka duHsAdhya aura bhayaMkara rogoM kA niHsaMdeha vIjonmUlaka hai| __kele ke khambha kA rasa sUjAka roga ko amUlya auSadhi hai / vidhi yaha hai kele ke khambha vA tane ko kUTa pIsakara, kapar3e meM rakhakara use nicor3a leveN| isameM se nikalA huA pAnI sA drava hI kele kA pAnI vA rasa hai| isako sAdhAraNa mAtrA 4 tole kI hai / ise dina meM tIna bAra sevana karanA cAhiye / isa rasa ko mAtrA se pIne se pezAba khUba pakA kelA svAdiSTa, zItala vIryavaddhaMka,puSTikAraka, rucikAraka aura ma.savarddhaka hai |bhuukh pyAsa, | / cakSuroMga aura prameha kA nArA karatA hai| kaccA
Page #296
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI 2028 sApha hotA aura sUjAka zrArAma ho jAtA hai / prati dina tAjA rasa nikAla pInA cAhiye / bAsI rasa I hAnikAraka hotA hai| I kele kA pAnI zrAdha pAtra ke lagabhaga rAta ko zrIsa meM rakheM aura prAtaH 2 tole nijI nilAkara piyeN| isase sUjAka bahuta zIghra ArAma ho jAtA hai| , bana kele ke patte jalAkara rAkha kara leve / isakI . mAtrA 1 mAzA kI hai| eka mAtrA rAkha, 1 tole zahada meM milAkara cATane se hicakI ArAma ho jAtI hai aura kabhI-kabhI zvAsa meM bhI lAbha dekhA gayA hai / kele ke bhItara kA rezevAlA bhAga kureda kara, . usameM kucha kAlI mirca rakha deveM / savere ho unheM kele se nikAlakara maMdI zrAga para bhUnakara khA leveM, isa upAya se zvAsa calA jAtA hai / --haridAsa vaidya kele kA pAnI eka sera lekara aura kalamIzorA pAva eka ha~r3iyAM meM DAla deveM / phira mu~ha banda karake maMdAgni para rkheN| jaba pAnI jala jAya bAga baMda kara deveM / para pAtra kA mu~ha usI prakAra rAtri bhara banda rahane deveN| prAtaH kAla use nikAlakara pIsakara surakSita rakheM | mAtrA - ardha mAzA gAya ke dUdha kI lassI ke sAtha subaha zAma khAveM / sUz2Aka meM pratyupayogI hai| kele kA pAnI do sera korI ha~DiyA meM DAlakara 2 tole kalamIzorA milAkara cUlhe para rakhakara jalAveM / jaba samasta jala jAve, taba hA~DI se khuracakara samagra davA nikAla leveN| ise 2 rattI kI mAtrA meM khAveM / isase saptAha ke bhItara-bhItara sUjAka zrArAma ho jAtA hai| 1 kele kI jar3a 6 sA0, phAlase kI jar3a kI chAla 6 mA0, tukhma qhayAraina 6 mA0, muThelI 6 mA0, mizrI 2 to inako pInoM meM ragar3a kara zIrA nikAlakara mizrI milAkara prAtaHkAla pIne se sUjAka kI jalana Adi dUra hotI hai / ' sapheda kAzagarI, katthA sapheda, muradAsaMkha, / kadalI harA datiyA aura kapUra pratyeka 1 mAzA -- inako kele ke pAnI meM ghoMTakara bArIka vartti banAkara indrI kI surAqha meM rkheN| isase sUjAkagata vraNa pUraNa hotA hai / noTa - kapUra kI vidhi - sapheda phiTakarI - 3 to, kapUra 6 mA0, ciniyA goMDa 3 mA0, sabako kUTakara milA lo thora kele ke zrarka meM kharala karo aura tAMbe kI DiviyA meM baMda karake pakato huI haMDiyA meM rakha do / zItala hone para nikAla lo| basa kanUra taiyAra hai ise hI Upara ke prayoga meM DAlanA ucita hai / anavidhi motI ko kadalyarka meM kharala karake eka DolI meM baMda kara deveM / mAtrA - eka surkha ( = 1/2 rattI ) / hRdayodhyA ke dUra karane aura prakRtyUmA ko uddIpta karane meM anupama hai aura yaha uttamAMgoM ko bala pradAna karatA hai / kele kI pattI kI rAkha 6 mA0, chilI huI muleThI kA mahIna cUrNa 5 mA0 | tabAzIra 4 mA0 sapAla 3 mA0, choTI ilAicI 3 mA0, kadda kI girI 6 mA0 ina sabako kUTa pIsakara 4 to0, madhu meM laUka taiyAra kreN| isameM se dina meM kaI bAra zizu ko thor3A thor3A cttaayeN| kAlI khAMsI ke liye rAmabANa hai / - jar3I bUTI meM khavAsa / bhAratavarSa meM kacce kele, moce aura DAla kI tarakArI banatI hai / isakA kaccA patra ( bIca kA pattA ) liSTara ke z2aqhma para zrAcchAdita kara dene se jvAlA miTatI hai| bIca kA pattA kATa sIdhI aura makkhana lagA ghAva para 4-5 dina baMdhA rakhane se bliSTara acchA ho jAtA hai pazcima bhArata meM bIr3I aura curuTa kele ke sUkhe patte meM lapeTa kara prastuta karate haiN| kisI bhI dravya lapeTane ke liye vahAM kele kA pattA vyavahAra meM zrAtA hai| caturoga para kele kA kaccA pattA bar3A upakAra karatA hai / afarIkA meM kacce patte se ghara chAte haiM / kalakatte ke taMbolI kele ke kacce patte meM lapeTa lage lagAye pAna becate haiN| baMgAla meM garIba loga kele kA pattA phUMka khAka se kapar3e dhote haiM / bahu mUtraroga para kavirAja mahAzaya kadalyAdi ghRta meM isakI DAla kA rasa DAlate haiM / yaha ghRta vAyu
Page #297
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalI . 2026 kadalI aura pitta ke doSa miTAtA hai, kolhApura jile meM | isa vRkSa ke rasa se rakta pAta nivAraNa karate haiN| jamekA meM bhI isakA rasa isI prakAra vyavahRta hotA hai| vahA~ vRkSa meM eka khoMcA lagAkara rasa nikAlA jAtA hai| yavadvIpa meM eka prakAra kailI vRkSa ke patra ke ulaTI pora mo-jaisA jo padArtha jamatA hai / vaha vatto banAne meM kAna pAtA hai| __ kadalI vRkSa kA samasta aMza gavAdikA khAdya hai| yaha pazuoM ke liye vizeSa upakAraka hai| jamekA dvarepa ke nimna zreNI vAle adhivAsiyoM kA kelA hI eka mAtra sujama khAdya hai / amerikA ke Adima adhivAsI bhI ise pradhAna khAdya samajha kara bvahAra karate haiN| __ sUkhA kelA ati valakAraka aura zaityanivAraka hotA hai / punaH gAla phUlajAne para bhI yaha var3A upakAra karatA hai / samudra kI yAtrA meM sUkhA kelA vizeSa vyavahArya hai / bambaI ke rahane vAle ghara meM khAne ko pakkA kelA bAMsa kI khapAca se patalA patalA cIra dhUpa meM sukhAkara rakha chor3ate haiM / isase jo murabbA banatA hai / vaha khAne meM bahuta acchA lagatA hai| vesakelI kele ko sukhA kUTa-pIsa kara bambaI vAle eka prakAra kA khesA~dA banAte haiM / vaha zizu rogI aura sadyaHprasUtA kAminI ke liye ati upakAraka evaM valakAraka khAdya hai| maoNrizasa, pazcima-bhAratIya dvIpa aura dakSiNa-amerikA meM bhI aisA hI khesA~dA (hima) prastuta hotA hai| meksiko deza meM kyA kelA sukhAkara rakkhA nahIM jAtA / habazI pakke kele ko siddhi vA maNDakA upAdeya samajha khAte haiM / dakSiNa amerikA, apha-- rokA aura pazcima-bhAratIya dvIpa meM isakA cUrNa banatA hai| dakSiNa amerikA meM una cUrNa se viskuTa taiyAra hotA hai vRTiza-gIniyA me kaccA kelA pradhAna khAdya ginA jAtA hai / ica ke bAda isI ko adhika lagAte haiM / vRkSa ke rasa se hAra vA lavaNavat dravya prastuta hotA hai dakSiNa amerikA meM pakke kele se tAr3I kI taraha eka prakAra kA madya banatA hai, jo tIvra nahIM par3atA / pakke phalaka zasya patte meM lagA sukhAte aura choTe-choTe Tukar3e kATakara banAte haiN| prayojanAnusAra eka Tukar3A tor3a pAnI meM ghuz2Ane se zarba tayAra ho jAtA hai / yaha zarvata atyaMta zItala aura zramApahAraka hotA hai / bhAratavarSa meM isake chilake se camar3e kA kAlA raMga banatA hai| dadhi, dugdha aura ghoja ke sAtha kelA khAne se prati zaya dupacya hotA hai / campaka kelA bahumUtra roga meM upakAraprada hai| musalamAna hakIma bhI kele ko pitta, vAyu, raka aura hRdroganAzaka mAnate haiN| DAkTA-pheyara ke kathanAnusAra yaha zukravRddhikara mastiSka doSa nivAraka hai / kiMtu mocA duSpacya hotA hai| hiM0vi0 ko. svAnubhUta prayoga (1) kele ke khambhe kA rasa 1 eka sera, madhu | eka pAva milAkara cAzanI kara zarbata taiyAra kreN| isameM se 1 to. zarbata prAtaH sAyaM kAla sevana karane se kAsa-zvAsa avazya pArAma hotA hai| (2) kele ke khambhe ke bhItara kA komala sapheda bhAga vA gUdA lekara choTe 2 Tukar3e kara dhUpa meM sukhA leveN| punaH inako kUTa-pIsakara bArIka cUrNa bnaayeN| mAtrA-1 rattI se 6 rattI taka | ise madhu ke sAtha prAtaH sAyaMkAla caTAne se kukkura kAsa dUra hotA hai| (3) kele ke khambhe kA rasa agnidagdha para lagAne se upakAra hotA hai| kisI kisI ke mata se kSaya roga meM bhI 1 to0 kI mAtrA meM isakA rasa sevana karane se upakAra hotA hai| (4) kele ke patte ko jalAkara rAkha banA leve / isameM se 2-3 rattI rAkha subaha zAma zahada meM milAkara caTAne se sUkhI khA~sI va kUkara khA~sI jAtI rahatI hai| (5)kadalI kaMda ko sukhAkara kUTa-pIsakara bArIka cUrNa kareM / isameM se eka mAzA cUrNa zahada ke sAtha cATane se sUkhI khA~sI dUra hotI hai| (3) nIlakanThI namaka 1 cha. aura aphIma cha0 ina donoM ko ghoMTakara eka piMDa sA banA
Page #298
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalaukanda 2030 kadalIkSyA leveM isa gole ko kadanIkA ke bhItara rakhakara guNa-yaha stidha, madhura, kaselA; bhArI evaM '. kAra se uso ke gU se bina ko DhA~ka deve / punaH zItala hai tathA vAtapitta raktapitta evaM kSaya ko dUra - isa kaM ke Upara karoTI kA savA le| sUkhane karatA hai / vai0 nigha0 / de0 "kdlii"| para use 2 // sera kaMDoM ke bhItara rakha kara A~ca | kadalIjala-saMtA pu . [saM0 kI. ] kele kA rasa / dedhe / svAMga zItala hone para use nikAla kara kadalI rs| kAniTTI dUra karake jale huye kaMda kA bArIka cUrNa guNa-yaha zItala evaM grAhI hai tathA mUtrakRccha kA rkheN| isameM se yathA zakri 1 rattI se 3 rattA prameha, tRSNA, kaNaMga, atisAra, asthitrAva, taka zrodha pipalo cUrNa 1 rattI aura zahada ke raktapitta, viskoTa, yoni koSa tathA dAha ko zAMta sAtha subaha-zAma sevana karane se zvAsa roga avazya karatA hai| vai nigha. . de0 "kdlii"| zrArAma hotA hai| kadalodaNDa, kadalonAla-saMjJA puM0 [saM0 pu.] - (7) kele ke bIja sarpa vipa nAzaka haiN| kele ke khambhe (per3a) ke bhItara kA daraDAkAra aisA kisA-kiso kA mata hai|-lekhk konala bhAga / kele kA bhItarI hissA / kadalI dvArA pArada bhasma guNa-yaha zItala, agnivarddhaka rucikAraka, vidhi--zuddha pArA 1 to0 lekara eka dina arka raktapittanArAka, yonidoranArAka aura asRgdara ratanajota aura eka dina arka brahmadaMDI meM kharala nAzaka hai / za0 ca0 de0 "kadalI" / kareM / punaH eka phuTa lambA aura moTA kelA lekara kadalInAla-saMjJA pu0 de0 "kadalodaNDa" / usameM ardha phuTa gaharA chidra banA ukta pArA aura kadalIpuSpa-saMjJA pu* [sa. ] kele kA phUla / eka pAva gomUtra ina donoM ko usameM DAlakara | kadalAphala-saMjJA puM. [saM0 klI0] kelaa|| Upara se uso gUde se chidra ke muMha ko baMda kara | kadalImUla-saMjJA puM. [saM0 ko0] kele ko jar3a / deve aura use sana ko rassI se dRr3hatA pUrvaka bA~dhe / kadalokaMda / keraakNd| phira upa para caturatApUrvaka kapar3a miTTI karake 10 guNa--yaha valakAraka, vAtanAzaka, pittanAzaka sera upaloM kI prAga deve| ati uttama bhasma aura bhArI hotA hai| vi0 de0 "kadalo" / prastuta hogI / kapar3amiTTI acchI na hone se pArA kadalImRga-saMjJA pu0 [saM0 pu.] eka prakAra kA .', ur3a jaavegaa| isa bAta kA dhyAna rakhe / jar3I bUTI mRga / zabala mRga / su0 ci0 8 0 / meM khvaas| noTa-nibandha-saMgraha nAmaka sucata kI TIkA (2) kAle aura lAla raMga kA eka hirana meM ullekha likhate haiN| "kadalImagaH pUrvadeze jisakA sthAna mahAbhArata zrAdi meM kaMboja deza prAyazaH zabalo dRSTaH satu vRhattamabiDAlasamo .. likhA gayA hai / isake carma kA Asana banatA hai| vyAghrakAro bilezayaH // ?kRssnnsaar| kadalI balkala-saMjJA puM. [saM0 kI.] kele kI (3) piThavana / pRzniparNI / me0 / .. chAkha / kadalI tvak / / . (4) eka per3a jo baramA ora AsAma meM guNa-yaha tika, caraparI, halako aura bAta bahuta hotA hai| nAzaka hotI hai / ve nigha0 / kadalI kanda-saMjJA puM0 [saM0 pu.] keraakNd| kadalI vRkSa-saMjJA puM. [sa. puM0] kele kA pedd'| rambhAmUla / kele kI jdd'| . kelaa| ... guNa-yaha zItala, valya, kezya, amlapitta kadalI sAra-saMjJA puM. [saM0 puM0] kele kA rasa / nAzaka, agnidIpaka, madhura aura rucikAraka hotA kadalI kA rasa / kele ko nicodd'| hai / mada0 va 6 / de0 "kdlii"| kadalItatA-saMjJA strI. [saM0 strI0 ] eka prakAra kI kadalIkusuma-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kele kA phUla / kakar3I / vai0 nidh| . :: rambhApuSpa / | kadalIcyA-saMjJA strI0 [saM0 mI0 ] kkdd'ii|
Page #299
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadalyAdi ghRtam kadalyAdi ghRtam-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] kelA kanda kadiyirattam-[ tA0 ] punarnavA / gadaha pUrnA / . ke rasa meM 400 to kele ke puSoM ko paka eN| kAdira-[10] (1) kevar3A / (2) gNdlaa| - jaba caturthAnza rahe taba chAnakara isameM 64 to dhuMdhalA / mukadara / asvaccha / ghRta aura candana, sarana kI goMda, jaTAmAMso, kelA kadiramaMsUra-[a.] vaha saccha padArtha jisameM kanda, ilAyacI, lavaGga, triphalA, keya ko gUho, santra gaeNlAhaTa; phailI ho / asvacchatA-vyApta aura 'nyagrodhAdigaNa" ko auSadhiyoM kA karaka . vstu| banAya, upayuka kvAtha meM ghRta sahita vidhivat kadI-phrA0] khar3iyA missttii| ... mandAni se ghRta siddha kreN| . .. kadIde garage-[ kanA0 | bha~garayA / bhRjarAja | - guNa tathA prayoga-ise ucita mAtrA meM vaha gozta jo namaka lagAkara khuzka sevana karane se niyoM ke sAmaroga, samarasa mUtraroga kiyA gayA ho / khuzka gozta / sukhtthii| vIrya picchala roga, bIsoM praneha, teraha prakAra ke | kadImA- bihA0] (1) saM.tAphala / shriiphraa| mUtrAghAta, bahumUtra, mUtrakRccha, aura patharI roga | (2) mIThA kdduu| .. kA nAza hotA hai| - [baM0, hiM* ] (1) sapheda kaha / kumhar3A / noTa-nyagrodhAdi gaNa"-vargada, gUnara, gUlara, qadImula vita-[a0 ] bha~garA / bha~garaiyA / bhRgarAja / pIpala, piyAlavRta, prAma, allavetasa, donoM qadImula mulka-a.] .khubbaajii| ..... .: prakAra ke jAmuna, bera, mahuaA, arjuna vRkSa, tinaka | kadImA ce-[te. ] kadama / kadamba / .. vRkSa, (meMbhurnivRta) pATalA vRkSa kaTuka bRddha, . kadamba, pAkara, gaIbhADa (pArasa pIpara) aura | kadIra-[10] dega meM pakAyA huA maaNs| kadorA-zimalA ] zaMgalA / kalUco (pN0)| - palAza inakI chAla lenA ucita hai| (bhaipa0 20 somaroga vi0) kadAha-[a0] zoravA / yuug| kadazva-saMjJA puM0 [saM0 puM0] kutsita azva / / kadudhA-saMjJA puM. [de..] kai / aAla (bhuupaal)| kadASTha-saMjJA puM. [ sa. pu.] sAntAnotpAdaka | kaduSNa-vi0 [saM0 vi0] itanA garma kisake chune - koTANu / sUkSmavIja ( Nucleolus.) se tvacA na jle| thor3A grn| zora garma / kadaha-a.] hAthAjor3I / bakhura mariyama / . sItagarama / kosA / ISaNa / shrm| ... kadaha kigatI-a.] gaMdhaka kA pyAlA / / saMskRta pAya-koSNa | kaboSNa / moSNa kadaha.mariyama-[a0] (1) haathaajodd'ii| bakhura- - yathAmariyama / (2) kojUlIdUna / kadalyAH svarasaH zreSThaH kaduSNa: karNapUraNaH / kadaharalu-[ kanA0 ] jaMgalI reMDa / kAnane tyaDa / kadAda-[10] saahii| saMjJA pu0 [saM0 ko0] ussnntaa| garamI / kadAkhya-saMjJA puM. [saM0 zrI.] kuTa. nAma kI | shrm| proSadhi / kUTa / kuSTha / za0 c0| .. kaducaNApallU-[ ? ] ajJAta / kadAha-[?] mkkhii| . . ... kedubellullI-[?] ajnyaat| kadAlA-[?] kptii| kadulA-[?]rakA: kadAha kukera-[ kanA0] jaMgalI kAlI mirca / kadU-[phA0] kh| kadAhI-[10] cir3iyoM ke pr|... ka.dUtalna-[phA0] tilaukI / tumdd'ii| kadAkSI-saMjJA [saM0 vI0 kadAkSit ] kusita netra / / kadUmaH-[asakahAnI] torii| kadiTa-[bara0] varanA / vrunn| | kadUrAta-[a0] vaha davAe~ jo muMha meM eka tarapha kadiva-a.] (1) tAz2A khUna / (2) vaha DAlI jaay| sapedI / jo yuvakoM ke nakha para pAI jAtI hai| kadUzIrI-[phA0] kaha / lobo /
Page #300
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2032 kahaha.-[?] makkhI / kadepa-tAMge-[30] amalaveda / kadella-[ kanA0] kAlA tila / kado-[bara0 ] kastUrI muzka / kadoTa-[bara.] jaMgalI aNjiir| kadd -[10] eka prakAra kI sanovara ke zrAkAra kI kar3I sUjana jo bAta se (saudAvI) hotI hai aura sAdhAraNataH A~kha ke UparI papAMTe meM paidA ___ hotI hai| kaha-a.] kd| kadama-[bamba0, 6.] kalama / Stephegyne parviflora, Korth. saMjJA puM. [fi0 kadama ] kadama / kaiMtra / kahamiyA-yU0] akliimiyaa| kahalAziMgI-tA0] cillA / berii| kadila tayaGga-[tA.] dariyAI naariyl| kahU-saMjJA puM0 [phA0 kaTU ] kumAGajAtIya eka bela kA phala jo vahata prakAra kA hotA hai| isa ko bela bahuta vista hotI hai aura vRkSAdi ke prAdhya se vA bhUmi para pratAna vistAra karatI hai| isameM sapheda phUla pAte haiM svAda evaM prakRti bheda se phala aneka prakAra ke hohe haiN| parantu unameM se sabhI prakAra ke kai ke phala ke Upara kA chilakA bahuta kahA. moTA, aura kASThIya hotA hai| phala majA spaMjavat aura sapheda hotI hai jo mIThe kara meM mIThI aura kahu e meM atyaMta kaDuI hotI hai| vIja bhUrA, cipaTA aura sire para trizIrSa yukta hotA hai| bIja ko girI sapheda, tailAka aura mIThI hotI hai / paraMtu titalaukI kA boja tika hotA hai| bheda-svAda ke vicAra se kaha mukhyataH do prakAra kA hotA hai-mIThA zrIra kA / prAkRti ke vicAra se mIThA kaha ke punaH aneka upabheda ho jAte haiM, yathA-gola, lambA, surAhIdAra, Damaru vA kamaMDala ke AkAra kA jisake do peTa hote haiN| unameM nIce kA bar3A aura Upara kA choTA hotA hai| ina sabhI ko eka jAti kahuI bhI | hotI hai / choTA, bar3A aura cakaipA zrAdi bheda se gola kaha nAnA, prakAra kA hotA hai / inameM se | koI-koI bajana meM eka mana taka hotA hai / gola kaha ko bela prAyaH barasAta meM hotI hai phala kI tarakArI bhI hotI hai yaha yA to jaMgalI hotA hai yA lagAyA jAtA hai| parantu laMvA kada, vA lokI donoM phasala meM (barasAto aura jehuI) hotI hai / eka prakAra lauko ke phala eka gaja se 2 gaja taka lambe hAta haiN| raMga bAhara meM harA vA harApana liye safeda aura bhItara se sapheda hotA hai / gUde kA svAda phIkA hotA hai| ___ kaDA kadda ko deza meM titalaukI vA tumar3I kahate haiM / yadyayi yUM to uparyukra sabhI prakAra ke mIThe kara kI tika jAtiyA~ bhI hotI haiM para vastuta titalauko zabda se jisa prakAra kI kaTutumbI kA artha liyA jAtA hai, isake phala choTe evaM surAhI dAra hote haiM / jAla meM lagAne ke lie malAha loga ise apane gharoM meM lagAte haiN| yogI aura sapere isase sitAra, bIna, taMbUrA, vA mahuvarAdi banAte haiM / yaha jaMgalI bhI hotA hai / para yaha smaraNa rahe ki pratyeka prakAra kI bar3I kaDu I hotI hai aura mITho bhii| kaha I tumbar3I ke bIja bhI kaDu ve hote haiM aura mITI ke mIThe hote haiN| kadUeM takha kI tuMbar3I eka kisma hai / muhIta vAjama meM yaha likhA hai ki vaha kahUe talkha tubar3IkI eka kisma hai|......ki ji.sakA bIja bhI sikka hotA hai / hindustAna meM bar3I ko isI nAma se bolate haiN| kaduthetalkha kitAvI saMhAhai / kadUetarakhakA jaMgalI bheda atyanta kar3avA hotA hai, astu; jAmA tamImI meM ullekha hai ki kada ko bote haiM aura jaMgala meM svayam bhI hotA hai aura yaha atyanta kar3avA hotA hai / tAlIpha zarIpha ke mata se bhI tika aura miSTha donoM prakAra ke vIjavAlo tu bar3I hotI hai| goja, mahuariyA, surAhIdAra, kamara DalAkAra, prabhRti AkAra bhedase yaha aneka prakAra ko hotiihai| inameM se kamaraDalAkAra titalaukI ko giranArI tubar3I bhI kahate haiN| isakA chilakA bahuta moTA aura kar3A hotA hai / isameM kumheMDe ko taraha ke aura sapheda bIja hote haiM / vivajaukI ke bIja varSArambha meM voye jAte haiM jo barSAnta se lekara phAlguna taka phUlate phalate rahate haiN|
Page #301
--------------------------------------------------------------------------
________________ Liang 2033 paryA0-( mIThA kaha.. miSTa tumbI ) tumva:, tumbakaH, tumbA, tumbI, piNDaphalA, mahAphalA, AlApUH, elAbU:, lAbu, lAbukA, ( a0 TI0 ) tumbikA, zrAlAbuH tumbiH alAbu, tumbukaH ( zabda ra0 ), alAbU, lAbU:, tumbikA, tumbinI, miSThatumbI, saM0 / mIThA kadda uu, mIThA lonA, mIThItumbI, ghiyA, launA, laukA, laukI, lovA, gar3erU, gar3elI, lavalIzrA, grahalIzrA, tu bI mIThI tumbI, tU bA, hiM0 / mIThA kadda du0 / lAU kadu, miThA lAU, miSTa lAU, - baM0 / kadUe zIrI kadU, -phrA0 / qara. qaulahalo - zru0 / (Sweet or White gourd, White pumpkin ) - zraM / tIyAtu khar3ikAyA, -te0 kA0 / dudhyA, bhopaTTA dudhyA bhopalA -marA0 / zrAla-bhUpAla / dudhIyU~, dudha dudhI, - gu0 / kaNDa ubalakAyi, lAbu - siMhalI / duddi [ko0] / gola mIThA kadda uu - ( vatu' lambI ) gorakSa tumbI, gorakSI, tavAlAmbuH ghaTAmidhA, kumbhAlAmbuH, gaTAlAmbuH kumbhatumbI ( rA0 ni0 ) kumbhAlAbUH, nAgAlAbU:, ghaTAlAbU:, vRhattumbI - saM0 / kadda uu, gola kadda, gorakhatuMbI - hiM0 | gola lAU - baM / gorakha duddike / lambA mIThA kaddU - (dIrghA tumbI ) kSIratumbI, dugdhatumbI, dIrghavRttaphalAbhidhA, ikSvAkuH, kSatriyavarA, dIrghabIjA, mahAphalA, kSIriNI dugdhabIjA dantabIjA, payasvinI, mahAballI, alAmbu:, zramadhnI, zarabhUbhitA, ( rA0 ni0 ) saM0 / laukI, laukA, lauzrA, lauvA, ghiyA, ghIzrA, la~bA kadda uu, zrAla, gar3elI, gar3erU, leunA - hiM0 / miThA lAU, baM0 / dugdhatumbI, marA0 / hAlu gumbula - kanA0 / qhiyAra kadU, kadUe darAz2a, kadUe zIrI - phrA0 / qarazru, qarul halo -zru0 / saMjJA -nirNAyanI - TippaNI - hamAre yahAM zrAkRti bheda se kadda uu ke bhinna nAma hote haiM / paraMtu baMgadeza meM aisA nahIM hai / vahA~ sabhI prakAra ke kadda uu ko 'lAU' vA 'kadu' kahate haiM / hamAre yahAM gola phala vAle ko 'ka' aura lambe phala vAle ko 31 phA0 ka 'laukI', 'launA' prabhRti sa~jJAoM se zrabhihita karate haiM / rAjanighaNTukAra ne 'gorakSatumbI' aura 'kSItumbI' ye do prakAra ke miSTha alAbU kA guNa varNana kiyA hai / parantu unhoMne inake aura kisI vyavaccheka cihna kA ullekha nahIM kiyA hai / kevala bhASA nAmamAtra kA nirdeza kara diyA hai| rAja nighaNTUla nAma karNATI bhASA aura mahArASTrIya bhASA ke nAma jAna par3ate haiN| kyoMki granthakAra ne apane grantha ke zrArambha meM yaha likhA hai ki"vyaktiH kRtAtra karNATamahArASTrAya bhASayA " / kAzI se prakAzita rAjanighaNTu zrAdarza pustaka meM gorakSatumbI kA bhASAnAma " gorakhaduddika" aura kSIratumbI kA bhASAnAma "hAlugumbalu" likhA hai| bhUtumbI kA bhASAnAma "tela sAra" hai / vi0 de0 "bhUtumbI" kumbhatumbI gorakSatumbI kA nAmAtara hai| tiba kI pustakoM meM jahAM kadUe zIrIM vA qarauhalo ullikhita hotA hai, vahA~ laukI vA kadUe darAz2a hI abhipreta hotA hai / inameM se vyavahAropayogI evaM sarvotkRSTa vaha hai, jo sapheda, komala tAjA evaM madhura ho aura jisameM reze na hoM, jo na bahuta bar3A ho aura na bahuta choTA balki madhyamAkAra kA ho aura usakI bela ko mIThA pAnI lagA ho| isakI jar3a patalI, lambI, kiMcit madhura aura madakArI hotI hai ( 0 0 ) / kuSmANDa varga ( N. O. Cucur bitacece) utpatti sthAna -- samagra bhAratavarSa meM isakI bela lagAI jAtI hai yA jaMgalI hotI hai / auSadhArtha vyavahAra - mUla, patra, phala, phUlamajjA, bIja, bIja taila / guNadharma tathA prayoga zrAyurvedIya matAnusAraalAvU, tumbI, mIThA kadda uu - 'miSThatumbIphalaM ' hRdyaM pitta zleSmApahaM guru / vRSyaM rucikaraM proktaM dhAtupuSTi vivarddhanam // bhA0 mIThI tumbI kA phala ( matAMtara se 'dala' arthAt patra ) zrarthAt kaddU - hRdaya ko hitakArI,
Page #302
--------------------------------------------------------------------------
________________ karA 2034 kaphapittanAzaka, bhArI, vRSya, rucikArI aura dhAtu | vardhaka evaM puSTikAraka hai| 'miSTatumbIpa.laM' hRdyaM pittazleSmApahaM guru| vRSyaM rucikaraM proktamiti c| (dravyagu0) kaha -hRdya, kaphapittanAzaka, bhArI, rucikAraka aura vIryavardhaka hai| guru madhuraM malabhedakaM vAtazleSmakAri rukSa pittanAzitvaJca / (rAja.) kaha-bhArI, madhura, malabhedaka, rUkSa, vAta tathA kaphakAraka, zItala aura pittanAzaka hai / "tubaM rukSataraM grAhi" (vA0 sU0 6 a0) tUbI (kaha.) bahuta rUkSa aura grAhI hai| mIThA gola kadda, ( gorakSatumbo)kumbha tumbI samadhurA zizirA pitthaarinnii| guruH saMtarpaNI rucyA vIrya puSTi blprdaa|| (rA0ni0 7 va0) kaha.-madhura, zItala, pittanAzaka, bhArI, saMtarpaNa ( tRptikAraka ), rucikAraka, vIryajanaka, puSTikAraka, aura balakAraka hai| . mIThA laMbA kaha laukI (sIratumbI) tumbI sumadhurA snigdhA pittaghnI garbha poSakRt / vRSyA vAtapradA caiva balapuSTi vivrdhnii|| (rA0ni0 7 va0) laukI, madhura, snigdha, pittanAzaka, garbhapoSaka, vRSya, vAtakAraka tathA bala aura puSTikAraka hai| alAvUrbhedanI gurvI pitaghnI ka.palA himaa| (zA0 ni0 bhU0) kaha.-bhedaka, bhArI, pittanAzaka, kaphakAraka ora zItala hai| TumbI tu madhurA snigdhA garbhapoSaNa kaarinnii| vRSyA vAtapradA valyA pauSTikA rucyshiitlaa|| malastambhakarI rUkSA bhedakA gurupittanut / kANDamasyAzca madhuraM vAtalaM kaphakArakam // snigdhaM zItaM bhedakaM ca pittanAzakaraM jguH| (ni. ra.) - vaha-madhura, snindha, garbha ko poSaNa karanevAlA | dRSya ( vIryabaIka ), sAtakAraka, bala kAraka, | puSTijanaka, rucikAraka, zItala, malastambhaka, rUkhA, bhedaka, bhArI aura pittanAzaka hai| isakI bela ke kAMDa-madhura, vAtakAraka, kaphakAraka, snigdha, zItala, bhedaka aura pittanAzaka haiN| apuSpamya pravAlAnAM muSTiM pradezasaMmitAm / kSIra prasthe zRtaM dadyAt pittodrikta kp.jvr| phalasvarasabhAgazca triguNakSIrasAdhitam / ura:sthite kaphe dadyAt svarabhede sapInase / / hRtamadhye phale jIrNesthitaM kSIraM yadA dadhi / jAtaM syAt kaphaje kAse zvAse vamyaJcatapivet mastunA phalamadhyaM vA pANDukuSTha vissaaditH| tena takraM vipakkaM vA sakSaudralavaNaM pivet / / tumbyA: phalarasai: zuSkaH sapuSpairavacUNitam / cchaIyenmAlyamAghnAya gndhsmptsukhocitH|| carakasaMhitA kalpa: 3 a0 (dRddh'bl:)| vaidyaka meM mIThe kaddU ke vyavahAra vAgbhaTTa-azmarI roga meM tumbI bIja-kaha, ke bIjoM kA cUrNa zahada meM milAkara khAyeM aura Upara se bher3a kA dUdha piyeM / isa taraha sAta dina karane se azmarI roga jAtA rahatA hai / yathAnRtyakuNDala bIjAnAM cUrNamAkSika saMyutam / avikSIreNa saptAhaM pItamazmarIpAtanam / / aruNadatta (ci0 11 10) bhAvaprakAza-pradara roga meM alAbu-kaha ke gUde ko cUrNakara cInI aura madhu milAkara modaka prastuta kreN| pradara kI zAnti ke liye yaha modaka sevya hai / yathAalAbuphala cUrNasya zarkarAsahitasya ca / madhunA modakaM kRtvA khAdet pradara zAntaye / / (ma0 kha0 4 rtha bhA0 ) yUnAnI matAnusAra guNa-doSa-(laMbA kaha laukI) prakRti-dvitIya kakSA meM zItala aura tara / matAMtara se dvitIya kakSA ke prathamAMza meM sarda aura tr| koI-koI tRtIya kakSA meM sarda evaM tara mAnate haiN| svAda-kiMcit madhura aura harAyada hotA hai|
Page #303
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaha hAnikartA-kacce kaha ke doSoM kA ullekha to ati zIghra zrAhAra bana jAtA hai / aura kyoMki yaha Age hogA, yahA~ para usase honevAle sAmAnya | zIghrapAko visvAda evaM kaiphiyAta rahiyA se rika doSoM kA ullekha kiyA jAtA hai| kaha. zItala hotI hai / ataeva etajanya doSa zuddha vA nirdoSa prakRtivAloM ko hAnikara hai / yaha buDDhoM ko hAni- hotA hai / parantu aisA usa samaya hotA hai, jaba ki - prada hai / zItala sthAna evaM zItala Rtu meM udara prAmAzaya meM hajama hone se pUrva yA pazcAt zUja (kulaja), zrAdhmAna aura udara meM gurutA vikRti ko prApta nahIM ho gayA hotA / astu,AmAutpanna karatA hai / bhUkha ghaTAtA hai / isake adhika zaya se jaba isako aMtaH praviSTa hone meM vilamba sevana karane se kapha ko vRddhi hotI hai| aura kapha ho jAtA hai, taba yaha vikRti ko prApta ho jAtI ke dUSita hone se vAyu saudA bhI banatA hai| vAta hai| kyoMki prAzu pariNati zIla hone ke kAraNa evaM kapha prakRti ko hAniprada hai| yaha vasti ko yaha prAmAzaya sthita USmA se ati zIghra prabhAbhI hAniprada hai| vita hotI hai| para yadi isake sAtha koI esI darpadhna--rAI, pudInA, sAtara, jaitUna kA tela, vastu sammilita kara dI jAya, jo isakI lahasuna, garama masAlA aura isake Upara madirApAna kaiphiyata para g2Aliba pAjAya udAharaNataH yadi karanA, uSNa guNaviziSTa javArizeM sevana karanA, isako rAI (khAradila) ke sAtha sammilita kara zrAva kAmA, aura ise tapedikavAle ko bhI deveM / diyA jAya, to isakA doSa-khilta tIkSNa ho yaha sunirNIta hai ki uSNa prakRtivAloM ke liye jAtA hai| kyoMki isameM rAjikA svabhAva kI upalabdhi ho jAtI hai arthAt yaha rAI kA svabhAva kevala lavaNa, thor3A pudInA yA kAlomica kAzI hai| isase bhinna darpaghna oSadhiyoM kI AvazyakatA grahaNa kara letA hai / yadi isako kacce aMgUra yA zItala prakRtivAloM ke liye hotI hai| sirakA khaTTa anAra vA sumAka ke sAtha milAkara prayoga aura kaoNjI (AbakAmA) sAMdratva doSahArI hai, kiyA jAya, to yaha pitta prakRti vAloM ke liye na ki shaityhr| zIta kA nivAraNa to garama upakArI siddha hotI hai| kyoMki etajanya doSa masAle aura uSNa padArthoM se hotA hai / uttama to ukta amlatva viziSTha dravyoM ke kAraNa unake tadvat yaha hai ki ise gozta meM pkaayeN| ( matAntara se utpanna hotI hai| parantu udarazUla-kulaMja roga lauga aura.jIrA, UdahiMdI, kAlImirca ityAdi / meM isakA hAnikara prabhAva dviguNa ho jAtA hai| pratinidhi-tarabUja, katIrA ko bhI isakI kadda, svayaM akele bhI kulaMja roga paidA karatA hai / pratinidhi mAnate haiN| matAMtara se pAlaka, khuraphA, kyoMki yaha picchila (lesadAra hotA hai| isake peThA aura sarda evaM tara zAkAdi isake pratinidhi atirikta jaba isakA jalIya tatva-mAiyata dravya haiM kadda aura laukI paraspara donoM eka dUsare yakRtAbhimukha aAkaSita hotA hai. taba isase pikA pratinidhi hai| cchila phoMka (suphala) avaziSTa raha jAtA hai jisameM pArthiva tatva-arjiyata kA prAdhAnya hotA pradhAna karma--yaha zaityajanaka, evaM snigdha hai hai / punaH jaba ukna picchila malabhAga (phuz2alA) tathA uSNa jvara, yakRdoSmA aura pipAsA ko meM zarIroSmA kArya karatI hai, taba isameM aura bhI zamana karatA hai aura raka evaM pitta ke prakopa kA | adhika picchilatA utpanna ho jAtI hai| isaliye nivAraNa karatA hai| vaha prAMtoM se saMzliSTa ho jAtA aura unhIM meM mAtrA-zakti anusAra / laukI kA rasa 1- baMda hokara raha jAtA hai / isake atirika isase to0 2 tolA / g2alIz2a vAyu pracuratA ke sAtha udbhata hotI hai jo guNa, karma prayoga-kadda e darAz2I zrAzu strotoM ko avaruddha karane meM isase malAMza-suphala patanAbhimukhI-sarIul ihidAra hai| kyoMki kI sahAyatA karatI hai| jaba isameM yaha saMgrAhI jalIyAMza ke prAcurya ke kAraNa yaha prAzu pariNita- dravya mila jAyeMge to isameM ina dravyoM kA asara zIla evaM zIghrapAkI hotI hai / isI kAraNa yaha | ___ A jAyagA isase avarodhotpAdana kriyA avazya
Page #304
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2036 meva varddhita ho jAyagI / lavaNa ke sAtha milAne se isase lavaNAta doSa utpanna hotA hai / kadU pipAsAhara hai| kyoMki isameM pracuratA ke sAtha jalIyAMza hotA hai| parantu aparipakva kada mede ke liye rahI hotA hai| kyoMki kacce meM pArthivAMza adhika aura jalIyAMza sadviIbhUta hotA hai |t0 n0| ___ kadU mUtrala, snigdha, zItala, evaM avarodhoddhATaka hai aura peTa ko mRdu karatA hai / yaha paittika evaM uSNa-pradhAna jvaroM, saMgrahaNI (khilaphA) kAmalA ( yauna ) zuddha evaM paittikaM doSotpAdana, saresAma, unmAda (haz2iyAna) sira evaM mastiSka kI rUkSatA ko lAbhakArI hai| -mupha0 nA0 ___ yaha pyAsa bujhAtA, USma yakRta kI USmA aura pittajanya zrAkulatA ko dUra karatA, sI aura tarI paidA karatA, avarodhoddhATana karatA adhika pezAba lAtA, kAmalA-yarkAna ko dUra karatA evaM cirakAlAnubaMdhI sagrahaNI meM upakAra karatA aura peTa ko mulAyama karatA hai / yaha uSNa evaM rUkSa vyAdhiyoM aura garama vA pitta ke jvaroM meM asIma guNakArI hai / yaha kAMti pradAna karatAjilA karatA hai| isako pakAkara khAne se khana kama banatA hai kiMtu zrAmAzaya se zIghra nIce utara jAtA hai astu, yadi hajama hone se pUrva kisI kAraNa vaza yaha vikRta na hojAya, to isase duSTa doSa utpanna nahIM hotA / parantu AmAzaya meM rahI doSa se milane para yaha vikRti ko prApta ho jAtA hai| hajama se pUrva yA pazcAt jaba kisI vAdya vA zrAbhyAMtarika kAraNa se yaha vikRti ho jAtA hai, taba isase qharAba khilta-doSa banatA hai| kiMtu jaba lavaNa yA rAI se isakI zuddhi kara lI jAtI hai, tava ukta avaguNa jAtA rahatA hai| eka bAta yaha bhI hai ki kaha, akelA mede meM zIghra vikRta ho jAtA hai aura zIghra prakupita doSAbhi nukha pariNata ho jAtA aura viSailA doSa utpanna karatA hai / isakA hetu yaha hai ki isameM latAfata ( mRdutA evaM sUkSmatA) hai| yadi kisI aisI vastu ke sAtha jo doSAnukUla ho, khAyA aura pakAyA jAya, to usakI kaiphiyata badala jAtI hai| kiMtu jinheM kulaMja-udarazUla ke roga kI | zrAdata ho, unheM isakA khAnA ucita nahIM hai / / kyoMki vAyu utpanna karane evaM phoka kI picchilatA ke kAraNa yaha kulaMja roga utpanna karatA hai zItala prakRti vAloM meM yaha aAnAha utpanna karatA arthAt peTa phulAtA aura vAyu paiA karatA hai yaha - sAtha bhakSaNa kI jAne vAjI cIja ke tadvata doSa / utpanna karatA hai ataH tIkSNa padArtha, jaise rAI aura masAlA ke sAtha bhakSaNa karane se tIkSNa doSa utpanna karatA hai| aura lavaNAta padArtha ke sAtha bhakSaNa karane se kSArIya doSa visvAda vA vikase evaM kaSele padArtha ke sAtha bhakSaNa karane se saMgrAhI doSa utpanna hotA hai, ityAdi / phisalAnevAlI zani-kunvata ijlAka ke kAraNa yaha uSNa maloM ko niH sArita karatA hai aura isI kAraNa AmAzaya aura prAMto ko zithila evaM maMda karatA hai tathA dIrghapAkI hai / bRkka kI uSNatA tathA paittika aura rakta prakopa janya jvaroM meM isakA vyavahAra ucita hai / zItala prakRti vAloM ke liye isakA sevana ucita nhiiN| anidrA rogI ko isake khAne se nIMda Ane lagatI hai aura zarIra meM tarAvaTa paidA hotI hai| pitta prakRti vAloM ko ise anAra ( khaTTA) yA sumAka va khaTTe aMgUra ke sAtha khAtha khAnA caahiye| isake khAne se zarIra gata phusiyAM miTha jAtI haiN| yaha vIryavarddhaka hai| yadi yaha prAmAzaya se nIce na utare, to vikRta hokara viSa bana jAtA hai / kadda kI pariNati pitta kI apekSA kapha evaM vAyu kI ora adhikonmukhatA hai| yaha isa bAta se siddha hai ki yaha pitta ke jauhara ke sAtha utanI munAsibata nahIM rakhatA jitanI kapha ke jauhara ke sAtha rakhatA hai / aura bhAmAzaya meM yaha jisa doSa kI ulvaNatA pAtA hai / svayaM bhI usI meM pariNata ho jAtA hai| isa liye adhika hAni hotI hai| kyoMki una doSa atyadhika bar3ha jAtA hai / vAta evaM kapha svabhAva vAloko yaha atizaya hAniprada hai| kyoMki unakI ora atyadhika pariNatizIla hotA hai yA zIghra parivatyabhimukha hojAtA mastiSka jAta zotha aura sarasAma ko bhI lAbha pahuMcAtA hai| tAje
Page #305
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2037 kara kaha ke sUdhane se mastiSka gata USmA kA nivAraNa hotA hai| kacce kaDU kA rasa nikAla kara lar3akI kI mA~ kA dUdha yA gularog2ana milAkara yA akelA kAna aura nAka meM TapakAne se aura usameM kapar3A bhigokara khopar3I para rakhane se garamI kA sira darda, saresAma, pralApa, unmAda aura anidrA roga pArAma hote haiN| isakA Tukar3A sira para dhAraNa karane aura isakA lepa karane se bhI ukta lAbha hotA hai| kadda. kA aisA laghu phala jisakA phUla abhI na girA girA ho, lekara ATe meM lapeTa kara agni meM bhUna leveN| phira use nikAla kUTa-pIsakara rasa nicor3eM / isa rasa ke A~kha meM lagAne se netra kI pIta varNatA dUra hotI hai / kaha ke phUla ke rasa se bhI uka lAbha hotA hai / garamI se A~kha Ane meM bhI yaha guNakArI hai| imalI aura khA~r3a ke sAtha kaha ko pakAkara mala-chAnakara pIne se mastiSkajAta USmA garamI kA sira darda vasavAsa (azubha ciMtA) aura unmAdaye ArAma hote haiM / yadi vASpArohaNa-tabaqhIra ke | kAraNa A~kha dukhane ko pA jAya, to use bhI lAbha pahu~catA hai| yadi garamI ke kAraNa kAna meM darda ho, to isakA rasa gularogana meM milAkara ttpkaayeN| yadi kaMTha ke bhItara garamI ke kAraNa darda aura sUjana ho to isake rasa se kulliyA~ kreN| isako bakarI ke mAMsa yA Azajau yA mUMga kI dhoI dAla ke sAtha khAne se garamI ke kAraNa huye sIne ke darda aura garamoM ko khAsI ko lAbha hotA hai| zekha kA kathana hai ki yadyapi kadda, kA rasa eka kAraNa se upakAraka hai; para mUtrala hone ke kAraNa, avaguNa bhI karatA hai / ise sirake ke sAtha khAne se isakI g2ilaz2ata (sAMdratA) jAtI rahatI hai aura yaha mede se zIghra tale utara jAtA hai| mAMsa ke sAtha pakAkara bhakSaNa karane se yaha samyaka evaM zIghra paripAcita ho jAtA hai / ise murgI ke bacce ke sAtha pakAkara bhakSaNa karane se mUrchA dUra hotI hai aura viSAkta doSoM ko viSAkatA miTatI hai tathA garama pitteM ? chUTatI haiN| __ kaccA kaha pIsakara vRkta, yakRta evaM A~toM para lepa karane se unakI garmI dUra hotI hai| kadda, kA sUkhA chilakA pIsakara bhakSaNa karane se bavAsIra kA khUna aura prAMtoM se rakta prAnA rukatA hai| rAjayakSmA ke rogI ke liye isase hitakArI anya koI tarakArI nahIM hai| ___ isako bhulabhulAkara pAnI nicor3a kara piyeN| yaha hRdaya, yakRta aura prAmArAya kI garamI tathA jvara zamana karane meM anupama hai| cInI kI cAzanI meM isakA murabbA pakAkara khAne se kisI bhA~ti garmI hotI hai / yaha murabbA bhI avarodhoddhATana karatA hai, doSoM ko patalAlatIfa karatA hai maloM ko chA~TatA hai aura zarIra ko sthUla karatA hai / vizeSataH bAdAma kI girI ke sAtha zrAmAzaya evaM yakRta ko zakiprada aura vAjIkaraNa hai / yaha uttama raka utpanna karatA aura zIghra paca jAtA hai| parantu zarta yaha hai ki prAmAzaya meM kapha kI ulvaNatA na ho| yaha mastiSka kI tarapha vASpa car3hane nahIM detA aura pezAva kI cinaka ke liye lAbhakArI hai| yaha poste vA khasaqhAsa ke sAtha nIMda lAtA hai / parantu zekha ke kathanAnusAra isakA murabbA auSadha meM samAviSTa nahIM hotaa| isameM tanika bhI sardI yA garmI utpanna karane kA guNa nahIM hai / kevala svAda ke liye isakA vyavahAra karate haiM / yadi isase nirmita rAyate meM kevala utanI mAtrA meM namaka DAleM, jitane meM yaha svAdiSTa ho jAya aura isake sivA aura koI anya uSNa evaM tIkSNa vastu na DAleM, to yakRta kI USmA evaM yAkRtIyAtisAra ( isUhAla kabidI) meM atyanta upakAra ho| __ kaccA kadda, AmAzaya ke liye atyanta hAniprada hai / yadi yuvA puruSa ise khA le, to use bhI kabhI kabhI atizaya hAni karatA hai| isakI jalIyatAmAiyata, ThIka bikasAhaTa evaM visvAda prAmAzaya meM gurutva, zaitya, ulaza aura vamana utpanna kara dete haiN| kabhI kabhI ye doSa itanA bar3ha jAte haiM ki inakA nivAraNa asaMbhava ho jAtA hai| usa samaya zahada kA pAnI yA soye kA kAr3hA pIkara ke karanA cAhiye evaM Uda hiMdI, lauMga, jIrA, suzrada
Page #306
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2038 kadda ( mustaka ), pudInA aura garama javAriza ye darpaghna zrauSadha sevana karanA cAhiye / yathAzakya binA darpana zroSadha ke isakA sevana ucita nahIM aura vizeSakara kaccA to kadApi nahIM khAnA cAhiye / kyoMki yaha zrAMtoM ko atizaya hAniprada hai aura vizeSata: kolUna (vRhadantra vizeSa ) nAmnI zrA~ta ke liye to yaha bahuta hI hAniprada hai / amla padArthoM ke saMyoga se una zrA~ta ke liye isakA vaha avaguNa aura bhI bar3ha jAtA hai / kadda uu meM tela DAlanA vA kAlImirca, rAI, lahasuna, jIrA tathA aura anya uSNa padArtha milAnA aura lavaNa sammilita karanA, zItala prakRti vAloM ke liye uttama hai / uSNa prakRti evaM pitta prakRtivAloM ke liye isameM kaccA zraMgU, anAra ke dAnoM kA rasa aura sirakA milAnA cAhiye / vaidya kahate haiM ki kaddU snigdha, madhura, gurupAkI bIryabarddhaka, bAjIkaraNa, zItala evaM bAdI hai / isake gUde se adhika pezAba AtA hai / yaha kapha aura pitta doSa, khA~sI tathA kaI anya vyAdhiyoM ko naSTa karatA hai / isakA pralepa karane se pittaja sUjana utaratI hai / pralApa karanevAle rogI ke zira ke bAla mur3avAkara usa para kaha kA gUdA bA~dha denA cAhiye / kadda uu ke patte sAraka haiN| isake pattoM kA kAr3hA pIne se kAlA roga naSTa hotA hai / kadda ko jalAkara usakI rAkha zrAMkha meM lagAne se netraroga nAza hote haiM / pittaja zirozUla meM zira para kaddU kA gUdA lagAnA cAhiye / kaddU kA rasa tela meM milAkara lagAne se kaI roga naSTha hote haiM / - qha0 zra0 kaddU kA bIja ( alAbU bAja ) paryA0 - lAbU bIja, tumbI bIja saM0 / kaddU kA bIja, laukI kA bIja, lauzrA kA bIja, - hiM0 / tukhma kaddU, tukhma kadU e darAz2a -fA0 / vajra lka, hanbul ka - 0 / TippaNI- jaba kevala kadU kA bIja' likhA ho, taba usase 'mIThA kadU' vA 'mIThA locA' abhi preta hotA hai / prakRti - yaha dvitIya kakSA meM zItala zrora prathama kakSA meM tara hai / kadda uu ko hAnikarttA - zItala prakRti aura vasti ko / darpana - sauMpha ( aura zahada prabhRti ) tuma karafsa / svarUpa - Upara se mailA vA bhUrA aura girI sapheda tathA cikano / svAda - madhura, snigdha, susvAdu aura kiMcit hIkadAra | pratinidhi - khIrA, kakar3I ( qhiyAraina ) ke bIja / aura tarabUja ke bIja aura ( katIrA ) mAtrA - 10 // mA0 se 2 to0 7 // mA0 taka ( matAMtara se 6 yA 6 mA0 ) guNa, karma, prayoga -- isakI girI zarIra ko parivRMhita karatI, calAyamAna dopoM ko zA~ta va sthira karatI aura mUtra kA pravattana karatI hai / yaha sIne ko karkazatA - khuzUnata ( khurakhurAne ) ko tathA mukha dvArA raktasrAva hone ko aura garamI kI khAMsI ko guNakArI hai / yaha pyAsa bujhAtI tathA pezAba kI cinaka evaM vasti-zotha ko lAbha pahu~cAtI hai / yaha garamI ke tApa aura anidrA ko miTAtI hai| hRdaya tathA mastiSka ko zakti pradAna karatI hai / cAka kapha (balagama zora ) ko prakRtistha karatI ( maM0 mu0 ) aura usameM juja (paripakatA ) paidA karatI hai / yaha uSNa vA pittaja zirozUla ko lAbha pahu~cAtI, mastiSka rUkSatA kA nivAraNa karatI, mUrcchA dUra karatI aura faura aauSadhoMkI bidhAnatA kA nAza karatI hai / vaidyoM ke kathanAnusAra ye bIja zItala hote haiM aura zizUla nivAraNArtha zraneka prakAra se vyavahAra kiye jAte haiN| inakI mIMgoM ko pIsakara lepa karane se jihvA aura hoThoM ke cIre miTate haiM / - kha0 zra0 / mufaridAta nAsirI aura bustAnula mufaridAta meM yaha adhika likhA hai ki phephar3e se khUna zrAnA, vasti aura zrAMtra-kSata, vRkka - kArzya, prakRti jAta USmA, ina vyAdhiyoM meM yaha lAbhakArI hai / kadda uu kA tela paryAya-tumbI-bIja taila-saM0 / kadda kA tela - hiM0 / rog2ana maja tuma kadda - phrA0 | duhana hRbbul nartha-zrR0 /
Page #307
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2036 ac. nirmANa-krama-ilAjula amarAja meM ullikhita hai ki kaha kA chilakA cholakara gUdA aura bIja donoM ko kUTakara rasa nikAleM / punaH jitanA yaha rasa ho / usakA caturthAMza tila taila milAkara tailAvazeSa rahane taka maMdAgni se pakAyeM aura zItala hone para utAra kara chAna leveM aura botala meM bhara rkkheN| athavA rogana bAdAma ko bhA~ti mIThe kaha ke | bIjoM kI girI se tela taiyAra kreN| (ise kolhU meM pelakara bhI tela nikAlA jAtA hai) yaha adhika latIpha hai| kabhI isa taraha bhI tela taiyAra karate haiM kadda, kA chilakA pRthak karake sabako kucalakara bakarI ke gurde kI carabI ke sAtha kvathita kareM aura phira zItala kreN| isake bAda Upara-Upara se carabI kA utAra leveM / guNa meM yaha bhI pahalevAle kI apekSA adhika balazAlI hai| prakRti-dvitIya kakSA meM zItala aura prathama kakSA meM tara (sarda tara) hai| svarUpa-pItAbha zveta / svAda-kiMcin madhura para hIkadAra / hAnikarttA-avaguNa rahita hai, para bhAI ( maratUba) AmAzaya ko hAniprada hai| darpaghna-AvazyakatAnusAra mIThe bAdAma kA tela / pratinidhi-kAhU ke bIjoM kA tela, rogana banaphasA vA rogana nIlophara (matAMtara se kuSmAMDa bIja taila) mAtrA-6 mA0 6 mA0 / pradhAna karma-mastiSka aura zarIra ko tarI pahu~cAtA tathA anidrA ko dUra karatA hai| guNa, karma, prayoga--yaha zarIra meM sphUrtilAtA aura mastiSka kI rUkSatA dUra kara use tarAvaTa vA snigdhatA pradAna karatA hai| yaha zarIra nAka ke nathunoM aura kAnoM kI rUkSatA ko dUra karatA, mastiSka ko zanipradAna karatA, nIMda lAtA aura zarIra ko parivRhita vA sthUla karatA hai tathA zarIra, anidrA' mAlIkholiyA, puTThoM kI aiMThana, karNazUla, kAna kI garama sUjana, uSNa evaM rUkSa kAsa, rAjayakSmA, tapedika, aura rUkSa prAkSepatazanuja ina ko lAbhakArI hai| khAne, nAka meM sur3akane, sthAna sthAna vizeSa meM TapakAne aura abhyaMga karane Adi kisI prakAra se isakA upayoga karane se upakAra hotA hai / prAyaH kaThoratA ko dUra kara use mRdutA pradAna karatA, garama sUjana ko utAratA aura vAjIkaraNa hai / vaidyoM ke kathanAnusAra kaha ke bIjoM kA tela lagAne se ziraHzUla nAza hotA hai / kha0 a0 bustAnula mupharidAta meM yaha adhika likhA hai yaha garama tApoM aura maror3a ke liye atizaya guNa kArI hai| dammula akhavaina ke sAtha sira evaM zarIrastha kSatoM ko lAbha pahuMcAtA hai / kisI-kisI prakRtivAle ke liye vAjIkaraNa hai| vizeSatayA una logoM ke liye jinameM uSmA aura rUkSatA adhika ho, yaha atIva guNakArI haiN| navyamata zrAra0 ena0 khorI-bahuzaH avaleha aura modakAdi meM miSTaalAvU kA gUdA vyavahRta hotA hai| miSTa alAbU kA bIja poSaka aura mUtrakAraka hotA hai evaM kuSmAMDAdi bIja paMcaka kA yaha eka upAdAna hai| meTIriyA meDikA Apha iMDiyA-2 ya khaM0 pR. 312 / ke. ema. nAdakarNI- isakI pattiyA~ aura phala khAdyopayogI haiM / pattiyAM recaka haiM / Aropita kaha ke phala kA gUdA sapheda, madhura, khAdya, zItala mUtrakAraka aura pittaghna hai / vIjajAta taila zItala hotA hai / bIja poSaka aura mUtrakAraka hotA hai| isake bIjoM se eka prakAra kA svaccha gAr3hA tela prApta hotA hai jo ziraH snigdha kara evaM ziraHzUla nivAraNa rUpa se vyavahAra meM AtA hai| isakA zrAbhyantara prayoga bhI hotA hai| kabhI-kabhI prAropita kadda, kA gUdA virecana auSadhoM ke upAdAna svarUpa aneka avaleha evaM modakAdi meM bhI par3atA hai / yaha kAsa meM guNakArI hai aura katipaya viSoM kA agada hai / pAdadAha meM taluoM para aura pralApa meM vAlamuDita sira para isake gUde kI pulTisa rakhI jAtI hai / isase taluoM kI jalana dUra hotI hai aura zira ThaMDA hokara pralApAdi doSa nivRtta hote haiM / ilAjula gurvA meM likhA hai ki kAhU ke
Page #308
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2040 bIja, kadda 2 ke bIja, tarabUja ke bIja aura poste ke bIja - inheM barAbara-barAbara lekara kolhU meM pelavAkara tela nikAleM ise sira para mardana karane se zranidrA roga nAza hotA hai| yoni saMkocanArtha kadda uu ke bIja aura lodha-ina donoM ko pAnI meM pIsakara yoni meM lepa kreN| isakI pattiyoM ke kAr3he meM zarkarA milAkara pIne se kAmalA roga ArAma hotA hai / - I0 me0 me0 pR0 466-7 titalaukI yA kaTutumbI paryA.-- kaTukAlAmbunI, tumbI, lambA, piNDaphalA, icvAkuH, tatriyavarA, tiktabIjA, mahAphalA ( dha0 ni0), kaTutumbI, kaTuphalA, tumbinI kaTutumbinI, vRhatphalA, rAjaputrI, tikrabIjA, tumbikA ( rA0 ni0 ) ikSvAkuH, kaTutumvI, tumvI mahAphalA ( bhA0 ) viTphalA, rAjanyA, pravarA, varA, tikkAlA~bU, dugdhanikA, dugdhikA, (keyadeva) phalinI, caraH, piNDaphalA, (ja0), lambA (me0 ) ikSA : ( 0 ), tikratumbI, kaTukAlAbuH, nRpAmajA, (20) tiktakA, kaTutilikA, tikkAlAbuH, kaTumbikA, tumbA, tumbiH, tumbikA, kaTukaphalA, -saM0 / titalaukI, kar3avI tumbI, kar3avI laukI, jaMgalI kadda uu, kaDUlaukI, tu'bI, tumar3I, kaDubhiyA tuMbA, hiM0 / titlAU, teMtolAU, tilAU, - baM0 / kadUe tahakha - nA0 | karul murra -shru0| The ( bitter) bottle gourd, biTara paMpakinU bitter pumpkin -zraM0 / laijInairiyA valgairisa Lagenaria Vulgaris, Seringe kukuraviTA laijInairiyA Cucurbita Lagenaria -le0 / gorDI Gourde - phrAM0 / phlaizena kurvisa Flas chen kurbis -jara0 / zoraikAya - tA0 / mada0 | nizrAna, surakAya, anapkAya te0 / gAdudi, kaTu curam, anapakAya - mala0 / rAna bhopalA, kaDhUbhompaTThA, kahisorai, kaDu bhoMpUlA, kahududhI kaDududhi ( bhopalA ) - marA0, kanA0, kaDu bhopalA - camba0 / kar3avI tumbar3I, kar3avIbhoMpalA - gu0 / kaDududdI - koM0 / tila lAbu - siMhalI / kaha kuSmANDa varga ( N. O. Cucurbitaceae ) utpatti-sthAna- isakI bela samagra bhAratavarSa meM yA to jaMgalI hotI hai, yA lagAI jAtI hai / auSadhArtha vyavahAra - mUla, patra, phala, bIja-jAta tela | auSadha - nirmANa --tumbI taila, ( ca0 da0; bhaiSa ), / ikSvAku kalpa | bIja, AyurvedIya matAnusArakAsazvAsacchardiharA viSArte kaphakaSite / ikSvAkumane zastaH prazAmyati ca mAnavaH // kaTutumbI kaTustiktA vAtakRccha vAsakAsajit / * kAsanI zodhanI zophaNazUlaviSApahA // * dvitIyAbhinnavikrAntA gurvIrukSA'tizItalA / ( dha0 ni0 ) aura chardi (vamana) kA nAza karatI hai / biSa aura kapha se pIr3ita manuSya ko isase vamana karanA zreSTha upAya hai / isase usako zrArAma hotA hai / titalaukI - kAsa, zvAsa, kaTutumbI kaTustIkSNA vAntikRccha vAsa vAtajit / ( kAsanI zodhanI zophatraNazUla viSApahA // ) ( rA0 ni0 ) vitalaukI - kaTu, tIcNa, vAntijanaka, zvAsa aura vAtanAzaka ( kAsa nivAraka, zodhaka, tathA sUjana, vraNa, zUla aura viSanAzaka hai / kaTumbA himAdyA pittakAsa viSApahA / tiktA kaTuvipAke ca vAtapitta jvarAntakRt / / ( bhA0 ) kar3avI tumbI vA titalaukI zItala, hRdya hai tathA yaha pitta, khA~sI aura biSa ko dUra karatI hai / yaha svAda meM kar3avI, vipAka meM varaparI, aura vAta pitta jvara ko dUra karatI hai / aggmbI rasepAke kaTu dyA ca zItalA / tiktA vAntikarI zvAsa - kAsa- hRcchodhanImatA //
Page #309
--------------------------------------------------------------------------
________________ kara vAtazopha vraNa viSazUla pitta jvarApahA / parNaM pAke tu madhuraM mUtrazodhanamuttamam // pittazAntikaraM jJeyaM phale parNasamA guNAH / (vai nigha0) titalaukI rasa aura pAka meM caraparI, hRdya, zItala, kar3avI, vAmaka, zvAsa-khA~sI aura hRdaya ko zuddha karanevAlI hai tathA vAta, sUjana, vraNa, biSa, zUla, pitta aura jvara ko nAza karanevAlI hai| isakI pattI pAka meM madhura, utkRSTa mUtrazodhaka aura pittanAzaka hai| rAjavallabha ke mata se yaha laghupAkI. kaphavAtanAzaka, pANDuhara aura kRminAzaka hai / gaNa nighaMTu meM ise rasa aura pAka meM zItala aura laghu likhA hai| keyadeva ke mata se yaha pAka meM kaTu vAta aura pittanAzaka, jvaranAzaka, ahRdya aura zItala hai| titalaukI ke vaidyakIya vyavahAra cakradatta-(1) azmarI meM tikAlAvurasapakI sitalaukI kA svarasa javAkhAra aura cInI milA sevana karane se azmarI kA nAza hotA hai| mAtrA-sa 2 tolA, yavakSAra cInI 2 // to. yathA "azmA tiktAlAvurasaH kSAra: sitAyuto'zmarIharaH" (azma-ci0) (2) galagaNDa meM tiktAlAvu-pakI titalaukI ke bhItara eka saptAha paryanta jala vA madya bhara kara rkheN| isake bAda una madya vA jala ko piyeM aura galagaNDopayogI pathya sevana kreN| yaha galagaNDa meM hitakArI hai| yathA"tiktAlAvuphale pake saptAhamuSitaM jalam / madyaM vA galagaNDaghnaM pAnAt pathyAnusedhinaH // (galagaNDa-ci0) (3) arza meM tikAlAvu vIja-titalaukI ke vIjoM ko udbhida lavaNa ke sAtha kaoNjI meM pIsakara tIna golI bnaayeN| inheM gudA meM dhAraNa kara bhaiMsa kA dahI milAkara bhojana kreN| yaha arza meM hitakArI hai / yathA"tumbIbIjaM saudbhidantu kAJjipiSTaM gur3Itrayam / arzoharaM gudasthaM syAdadhi maahissmshntH|| (arza-ci0) bhAvaprakAza-yoni roga meM tikAlAvu patraprasUtA strI kI yonimeM kSata ho jAne para titalaukI kI pattI aura lodhratvaka inako barAbara barAbara lekara jala meM pIsakara yoni meM lepa kareM / yathA"tumbI patra tathA lobhraM samabhAgaM supeSayet / tena lepo bhage kAryaH zIghra syaayonirksstaa"|| (ma0 kha0 4 bhA0) (2) dazanakrimi meM tikAlAvumUla-titalaukI kI jar3a kA vArIka cUrNa kara krimibhakSita dantacchidra meM bhara deveN| yaha dantakRminAzaka hai| yathA "kttutumbiimuulm| saJcUgarya dazanavidhRtaM dazanakriminAzanaM prAhaH / " hArIta (1) zotha meM kaTutumbI"lomazA kaTutumbIca kAJjikena jlenvaa| nikAthya cApi saMsveda stathaivoSNena tena ca // (ci0 26 a.) (2) karNaroga meM kaTukAlAvu-karNaroga meM titalaukI ke phala kA rasa kAna meM dhAraNa karane se upakAra hotA hai / yathA"tumbI rasazca dhAryeti karNaroge prshsyte| (ci. 43 a0) noTa-carakokna katipaya anya prayogoM ke liye dekho-"ikSvAku klp"| yUnAnI matAnusAra guNa-doSa prakRti-uSNa valki atizaya uSNa aura rUta hai| yaha viSailI vastu hai / mahajana mufaridAta ke anusAra tRtIya kakSA meM uSNa aura ruut)| vaidya bhI uSNa vIrya likhate haiM / para kisI-kisI ke mata se tika vIjA tumbI zItala hotI hai| svarUpa-bAhara se harI aura pIlI tathA bhItara se safeda hotI hai| svAda-atizaya tika evaM tIkSNa / hAnikartA-AmAzaya ko (ma0 mu.),prAya: aMgoM ke liye hAnikara hai aura lagabhaga viSa hai| ___ dapaghna-kai karanA, taila aura snigdha padArtha (ma0 mu0, bu0 mu0)| yaha viSa hai, astu abhakSya hai|
Page #310
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2042 guNa, karma, prayoga-yaha tumar3IkI eka kisma hai, jisake bIja kar3a e hote haiM / yaha zItala evaM hRya hai tathA viSa, kAsa aura pitta kA nAza karatI | hai| isase bIja pratyeka mAsAMta meM lAkara pIsa leveM aura use AdI-svarasa kI ikkIsa bhAvanA dekara taila khIMce aura use zIzI meM surakSita rkheN| ikatAlIsa dina isa tela kA abhyaMga karane se aMga rada hotA hai / kahate haiM ki isa tela meM pArA baMdha jAtA hai / kabu e bIja kI tuMbar3I kI jar3a sUrya grahaNa ke samaya le AveM / yaha jar3a jaba taka kaTi meM ba~dhI rahegI,vIrya skhalita nahIM hone degii| tA0 sh0| __ yaha pravala vAmaka hai / tara damA ora khA~sI meM isake dvArA kai karane se upakAra hotA hai| isake dA~toM para malane se dA~ta dRr3ha hote haiM / pakI huI sUkhI titalauko lekara cIreM / usake sira (gUdA aura DaMDI kA madhya bhAga) meM makar3I ke jAle kI saraha eka safeda pardA hotA hai, use lekara bArIka cUrNa kareM / pittaja kAmalA rogI (yAna z2arda) ko yaha cUrNa thor3A thor3A suNghaayeN| isameM nAka se pIle raMga kA drava sAvita hokara rogI Arogya lAbha karegA / tAjI harI titalaukI ko kATakara rAta ko posa meM rakha deveM / prAtaHkAla usa para par3I huI mosa kI bUMdeM lekara kAmalA rogI kI nAka meM ttpkaayeN| A~kha kI pItavarNatA nivAraNArtha yaha anekoM bAra kA parIkSita hai / yadi baMdAla kA phala aura titalaukI kA gUdA-inako posa kara suNghaayeN| isase bhI upayukra roga meM bahuta upakAra hotA hai| isakA sira kATakara pAnI meM tara kareM aura ise dina bhara dhUpa meM aura rAta bhara zrosa meM rakheM / phira prAtaH kAla isameM se do bUMda kAmalA rogI kI A~kha meM lgaayeN| isake do ghar3I bAda, har3a kA bakkala aura mizrI ina donoM kA cUrNa hathelI para rakhakara phaiMkAyeM / usa dina dahIbhAta khilaayeN| isase kAmalA roga ArAma hotA hai| banAI ke saMkalanakartA ne ise apanA parIkSita varNana kiyA hai| titalaukI kI jar3a uSNa aura rUkSa hai| yaha saradI ke zothoM ko vilIna karatI hai aura saradI | ke darda ko lAbha pahu~cAtI hai| __ vaidyoM ke kathanAnusAra tu bar3I guru evaM tIkSNa hai kisI kisI ke anusAra yaha laghu hai evaM kapha tathA pitta kA nAza karatI hai| isakA pAnI yA vIjoM kI girI pIsakara nAkameM TapakAne se kAmalA roga ArAma hotA hai / tikavIjA titalaukI ko katipaya vaidya hRdya likhate haiM / ve ise viSa, pitta evaM kAsanivAraka bhI likhate haiN| isakA tela zarIra para mardana kAne se aMga puSTa hote haiM / isa kAma ke liye isakA tela isa prakAra prastuta kareM to yaha adhika guNakArI siddha ho / vidhi yaha hai-prathama isake bIjoMko zrAdIke rasameM bhigokara sukhA leve / phira isakA tela khiiceN| isa tela meM pArA agnisthAyI ho jAtA hai| kaDu ye bIja kI kaha kI jar3a sUrya grahaNa ke samaya ukhAr3a laaveN| yaha jar3a jaba taka kaTi meM ba~dhI rahegI,vIrya-skhalita nahIM hogaa| titalauko kI bela ke sabhI aMgoM ko lekara sukhA leveM / phira use kUTakara garama pAnI meM gholeM aura usa pAnI meM donoM pA~voM ko Dubo rakheM thor3I dera pazcAt jaba mukha kA svAda kar3A ho jAya, taba pA~voM ko usa pAnI ke bAhara nikAla leveM ora kAphI kapar3e zror3hakara pasInA lAveM / isase kuSTha evaM purAnI khujalI pArAma hotI hai| parIkSita hai| titalaukI ke bhItarI bhAga ko binA pUrNatayA sApha kiye, usameM khAna-pAna kI vastu bharI rakhakara, kucha dera pazcAt use khAne-pIne se vizUcikA kI taraha -dasta hone lagate haiN| yadi isakA samaya se ucita upAya na kiyA gayA, to ise khAne vAle manuSya ke jInekI koI prAzA nahIM kI jA sktii| isake gUde kA rasa eka-do bUMda nAka meM DAlane se sirakA dUSita jala bahane lagatA hai aura nAka kI dugaMdhi jAtI rahatI hai| isako gur3a aura kA~jI ke sAtha pIsakara lepa karane se bavAsIra ArAma hotA hai / isameM saptAha paryanta jala bharA rakhakara, usa jala ko pIne se gaMDamAlA miTato hai| isake bIjoM ke lepa se phrAliz2a pArAma hotA hai| isake patte aura lodha pIsakara lepa karane se vraNapUraNa hotA hai|-kh0 a0 __thor3I mAtrA meM khAne se yaha bahuta kai lAtI hai / isako khAkara kai karane se sarda aura tara damA evaM - cirakArI tara khA~sI meM upakAra hotA hai| isake
Page #311
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaha 2043 phUloM (tumvI puSpa) kA rasa nAka meM TapakAne vA | .. Rhinitis) isake rasa kI kucha bUdeM nAka meM sur3akane se kAmalA evaM mastiSka kI tara vyAdhiyA~ ttpkaaveN| -DaM0 me0 me . 460-7 dara hotI haiN| sUkhI huI tubI ko cIrakara usake DaoNkTara varTana brAuna ( Dr. Burton sire ke gar3ha kA pardA nikAlakara use mahIna pIsa Brown) =etajanya viSAkratA ke lakSaNa leveM, usa kAmalA rogI ko jisakI A~kha aura prAyaH baMdAla vA indrAyana janita viSAkratA ke mukhamaMDala taka pIlA par3a gayA ho evaM prAyaH tara sarA lakSaNa hote haiM / phA002 bh0| mastiSka vyAdhiyoM meM isakA nasya dene se pIle | kadAnA-saMjJA puM phA0] eka prakAra kA udara raMga kA drava aura kapha nAka se nikala kara ukta kRmi jo kaha ke vIja kI taraha hotA hai| sphIta roga ArAma hote haiN| yaha lagabhaga viSa hai| kRmi / badhnAkAra kRmi / ( Fap worm) de0 "kRmi"| nabyamata kadru-vi* [saM0 tri.] pIlA | piMgala varNa viziSTa / Ara0 ena0 khorI-tina alAbU kA gUdA gaMdumo kA bhUrA / vAmaka aura recaka hai / tikkAlAbU bIjajAta taila ___saMjJA puM0 [saM0 pu0 ], (1) pIlA rNg| zItala evaM ziraH snigdhakara hai| (meTIriyA piMgala vrnn| bhUrA vA gehuvA~ raMga / (2) cirauMjI meDikA zrApha iNDiyA -khaM0 2, pR. 312) kA per3a / piyAra / priyAla vRkSa / 0TI0 bh0| DImaka-isakA sapheda gUdA bahuta kar3avA kadruja-saMjJA puM. [saM0] kadra se utpanna / naag| aura prabala vAmaka aura birecaka hotA hai / bhArata sarpa / saaNp| barSa meM isakA gUdA birecanArtha anya auSadhiyoM ke kadruNa-vi0 [saM0 tri0] piMgala varNa yukra / gaMdumI / sAtha dezI cikitsA meM vyavahRta hotA hai / pulTasa | bhuuraa| rUpa meM isakA bahira prayoga bhI hotA hai| isakA duputra-saMjJA pu0 [saM0 pu.] nAga / srp| bIja prathamataH prAcInoM ke zItala cAturbIja kA | sA~pa / eka upAdAna thA, parantu adhunA kadU ( Pump ___ saMskRtaparyAya-kAveya, kaca kAlu aura kin) ke bIja prAyaH usakI jagaha kAma meM kanusuta / pAte haiM / kAmalA meM hindU loga isakI pattI kA | kA kadvara-saMjJA pu. [saM. krI0 ] (1) vadhi sneha yukta kAr3hA vyavahAra karate haiM / yaha birecaka hotA hai|| taka / pAnI milA maTThA / (2) dugdha kA pAnI / phA0 iM0 2 bh0| zrAba-zIrA / todd'| DurI-kAmalA meM isakI pattiyoM kA kAr3hA | kadha-a.] [ bahu0 kudUha] jakhma kA nizAna / zarkA milAkara diyA jAtA hai / praNa cihna / kSata cihna / (Sear) nAdakarNI-isakA gUdA kar3avA, vAmaka aura noTa-kadha svAdaza se bar3hI huI avasthA ke indrAyana kI bhA~ti tIvra virecaka ( Drastic. | liye prayukta hotA hai| purgative )hai / bIja poSaka evaM mUtrala hai| kadha-[10] (1) de0 "kth"| vIjajAtataila zItala hai / isake phala ko jalAkara | kadhi-saMjJA strI0 [saM0 pu.] jala, pAnI / rAkha kreN| ise zahada meM milAkara prAMkha meM lagAne qanaH-[a] nAraphIla / (Common Galbse ratauMdhI dUra hotI hai| isake phala kA rasa aura ____anum) mIThA tela (Sweet oil) donoM sama bhAga kanaH krana:-[phA0] kunaina / lekara tailAbazeSa rahane taka pakAyeM / isa taila ke | kana-saMjJA puM. [saM0 kaNa] () cAvaloM kI dhuna / lagAne se gaMDamAlA ArAma hotA hai| ilAjula ___ kanA / (2) bAlU vA reta ke kaNa / (3) kanase gurvA meM pralApAvasthA meM isakA ziro'bhyaMga karane vA kalI kA mahIna aMkura jo pahale rave ke aisA ko likhA hai| nAsAroga meM (Atrophic | dikhAI par3atA hai| (4) kAna kA saMkSi rUpa
Page #312
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanakAda 2044 saMjJA puM0 [ mala0 ] baranA | varuNa / saMjJA pu N0 [ gu0 ] kaMda | gaDDA ( gu0 ) / (Bulb or Tuber) nAda - [ zru0 ] eka prakAra kI machalI / kanaila - saMjJA puM0 [deza0 ] kanera / karavIra / kanaI -saMjJA strI0 [saM0 kAMDa vA kaMdala ] ( 1 ) kanakhA naI zAkhA / kallA / kopala / ( 2 ) kIcar3a / gIlI miTTI / jo yaugika zabdoM meM zrAtA hai| jaise - kanapaTI | kanakaiyA - [ kanA0 ] latAphaTakarI | kAnaphaTA / karNa kanaper3A, kanachedana | sphoTA, de0 " kanaphor3A" / kanaka kadalI-sajJA puM0 [saM0 kelA / kanaka kandarpa rasa - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka vAjIkaraNa zrauSadhi | zuddha pArA, zuddha gandhaka, sone kI bhasma aura loha bhasma barAbara barAbara lekara tA~be ke kharala meM kajjalI banAyeM / phira ise sarasoM aura kAle dhatUre ke svarasa meM 3-3 dina taka kharalA kreN| isake pazcAt 3 dina taka sarasoM ke tela meM ghoTa kara dhUpa meM sukhaayeN| phira ise yathAvidhi bAlukAyaMtra meM taba taka pakAyeM, jaba taka ki bAlU garama ho jaay| isake pazcAt use svAGga zItala ho jAne para nikAla kara rakheM 1 ise "hemAGga sundara rasa" kahate haiN| isameM pAre kA cauthA bhAga svarNa bhasbha tathA kAnta loha bhasma aura vaikrAnta bhasma milAleM to isakA nAma "kanaka kadaparasa" ho jAtA hai| guNa tathA upayoga vidhi - ise 1 mAzA kI mAtrAnusAra mizrI, zahada aura ghI meM milAkara koSNA go dugdha ke sAtha 12 dina taka sevana karane se dhAtu kSINatA dUra hokara atyanta kAma kI vRddhi hotI hai / vyavahArika mAtrA 1 ratI hai / rasa0 ra0 vAjI0 / kanauMgalI - saMjJA strI0 [saM0 kanIyAna, hiM0 kAnIx ugalI ] sabase choTI uMgalI / kaniSTikA, kAnI u~galI / kAna khujalAne meM prAyaH kAma zrAne se hAtha kI sabase choTI u~galI 'kana u~galI" kahalAtI hai / kanaka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) kasauMjA / kAsamardda kSupa | rA0 ni0 va0 4 | ke0 de0 ni0 | (2) jayapAla vRkSa | jamAlagoTe kA cupa / (3) palAza (rakta ) / TesU kA per3a / DhAka / ca0 ci0 1 0 / ( 4 ) nAga kesara kA per3a / (5) caMpe kA per3a / campaka vRkSa / ( 6 ) kAlI agara kRSNahAguru vRkSa | me0 kanika / ( 7 ) dhustUra vRkSa / dhatUre kA per3a / yathA - " nizAkanaka - kalkA bhyAM / " - pa0 mu0 / (8) eka prakAra kA guggula kaNa guggula / kanaka guggula | rA0 ni0 vao 12 | ( 8 ) lAkha kA per3a arthAt palAsa ) lAkSAtarU / za0 mA0 / 10 ) kAlA dhatUrA | kRSNa dhustUra | rA0ni0 10 / bhaiSa0 vAta ci0 viSasiMdu tai / ( 11 ) lAla kacanAra kA per3a | kAMcanAra vRkSa / ( 12 ) kAlIya vRkSa | kalambaka | pIlA candana | (13) khajUra / (14) 1 tUna | tUNI / 0 kanakacampA saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) sonA / suvarNa (2) suhAgA, TaGkaNa / ( 3 ) kasauMdI | ni0 zi0 / saMjJA puM0 [saM0 kaNika gehUM kA ATA ] ( 1 ) gehUM kA zrATA / kanika / (2) gehUM / saMjJA pu N0 [ 0 ] bAMsa / saMjJA pu N [ paM0 gehUM / eka prakAra kA kanaka gairika-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] khUba lAla geru | sonA geru / svarNa gairika bhA0 ma0 4 bha0 viSaci0 / kanaka campaka-saMjJA puM0 [saM0 pu N0] de0 " kanaka campA, kanakacampA -saMjJA pu N0 [saM0 kanakacampakaH ] madhyama zrAkAra kA mukunda jAtIya eka vRtta jisakI chAla khAkI raMga kI hotI hai| isakI TahaniyoM aura phala ke daloM ke nIce kI harI kaTorI roe~dAra hotI hai / isake patte bar3e aura kumhar3e, nanue zrAdi kI taraha ke hote haiM / phala isake atyanta sapheda aura mIThI sugaMdha ke hote haiN| yaha daladaloM meM prAyaH hotA hai / basaMta aura grISma meM phUlatA hai phUla sugaMdhiviziSTa hotA hai| isakI lakar3I ke takhte majabUta aura acche hote haiM / paryA.--kanakacampakaH, karNikAra, karNikAraka -saM0 / kaniyAra, kanakacaMpA, kanidhArI, kaliyArI,
Page #313
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanakacaMpA kanakataila kalibhAra, kanibAra, kAThacampA-hiM0 / karNikAra, nAdakarNI-isake pItAbha surabhita puSpa zvetakanaka cAMpA, mUsa-baM0, bamba0 / matsakaMda te0, pradara evaM prAmAzayika vedanA (Gastralgia) mada0 / rella cechu, koMDagoguceddu, gogucettu-te0| meM aura patrAvRta roma rakastaMbhaka rUpa se vyavahAra hAthI pAilA-sikki, naipaa.| macakunda-saMthAla / kiye jAte haiN|--iN0 me0 me0 pR0 716 laidIra-mecI / tauMga-peTTa-buna, thA-majama-veI-soke coparA ke anusAra isake phUla aura isakA barabaTerosparmam aserIpholiyam Pterosper chilakA choTI mAtA kI phunsiyoM ke pIva ko banda mum acerifolium, Willd.-le0| karane ke liye kAma meM liyA jAtA hai| avArnablaiTIgara phlujelsAmena Abornblattri | kanakacUra-saMjJA puM0 eka prakAra kA dhAna / kanakacUra ger Flugelsamen-jara0 / gaika-mag2a. / kI lAI se gur3a ko zrAmana banatI hai| ... mucakunda varga kanajIra, kanakajIrA-saMjJA puM0 [saM0 kanaka+hiM0 (N. O. Sterceliacece ) jIra ] eka prakAra kA mahIna dhAna jo agahana meM utpatti-sthAna--yaha vRkSa bhAratavarSa ke nAnA taiyAra hotA hai| isakA cAvala bahuta dina nahIM sthAnoM meM utpanna hotA hai| zrAdra bhUmi meM yaha bigdd'taa| prAyaH panapatA hai / uttara pazcima himAcala se | kanakajodbhava-saMjJA pu0 [saM0 pu. ] rAla / lobAna kumAU~, baMgAla ciTAgA~ga aura koMkaNa meM pAyA rA0ni0 va0 12 / jAtA hai| himAlaya ke nIce ke hisse meM va | kanakajhiGgA-saMjJA pu eka pedd'| (Polygonum pahAr3iyoM para 4000 phuTa kI U~cAI taka hotA hai| elegans) bambaI prAMta meM kAphI boyA jAtA hai aura zyAma meM | kanakaTA-vi0 [hiM0 kAna kATanA] jisakA kAna bhI paidA hotA hai| kaTA ho / buucaa| auSadhArtha vyavahAra-patra, chAla, phUla kanakaTI-saMjJA strI0 [hiM0 kAna+kATanA] kAna ke guNadharma tathA prayoga pIche kA eka roga jisameM kAna kA pichalA bhAga kaTutiktaH laghuH zodhanastuvaraH raJjanaH / jar3a ke samIpa lAla hokara kaTa jAtA hai aura sukhadaH zotha zleSma raktavraNa kuSThaharazca / / usameM jalana aura khujalI hotI hai| (rA0ni0va01) kanakataila-saMjJA puM. [saM0 ko0] (1) ziro roga kanakacaMpA-kaDuaA, caraparA, halakA, kaselA meM prayukta uka nAma kI tailoSadhi-dhatUrA, Aka, zodhaka, raJjaka evaM sukhada hai tathA yaha sUjana, kapha balA, dUrvA, aDUsA, aranI, saMbhAlU, karaja, rana, vraNa aura kor3ha kA nAza karatA hai| bhAraMgI, nikoThaka (aMkola ), punarnavA, bera, navyamata bhAMga ke patte, beragirI, bar3I kaTelI, cItA, sehu~Da DImaka-isakI pattI ke pRSTha para lagI huI kI jar3a, aranI, vAyabiDaMga, nizotha, majITha, sapheda roI kA pahAr3I loga rakastaMbhanArtha vyavahAra gomaThI ( gorocana ) aura amalatAsa ke patte karate haiM / sapUya masUrikA (Suppura pratyeka 2-2 pala / sabako 1 droNa pAnI meM pakAveM tingsmall-pox) meM koMkaNa-nivAsI isake jaba cauthAI bhAga zeSa raha jAya taba utAra kara phUla aura vRkSa kI chAla ( Charred ) chAnale / isa kvAtha aura inhIM cIjoM ke kalka se ko kamIlA ke sAtha milAkara lagAte haiM -phA0 1 prastha tela tIbra agni para pkaaeN| i. 1 bha. pR. 233 / guNa-yaha tela netra pIr3A, ziraHzUla, mAMsa gaimbala-pattiyoM para lage huye roe~ kSanajAta : rakaja zlIpada, zrAmavAta, hRdayapIr3A, aNDavRddhi, rakrasrAva staMbhanArtha byavahAra kiye jAte haiN| galagaNDa, sUjana, badhiratA, udara roga khA~sI, TI0 ena mukarjI kanakacaMpA ke phUla sArva aura kapha rogoM kA nAza karatA hai| daihika valya auSadharUpa se vyavahAra meM pAte haiN| parIkSA-yadi isa tela kI bUda dUrbA ghAsa I0 me* * para DAlate hI vaha tatkAla sUkha jAya taba tela
Page #314
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanakadhattUra 2046 kanakarasa uttama siddha samajhanA cAhiye / bhai0 20zi0 hotA hai| yoga-cintA0 / bhaiSa 20 jvarAtI. ro. ci0| ci.| (2) madhu ke kaSAya meM eka kuDava taila aura (2) zuddha pArada, zuddha gaMdhaka, kAlI mirca, maMjITha, lAlacandana, nolotpala aura bhunA sohAgA, eka eka bhAga, sabake barAbara dhattura nAgezvara pratyeka kA cAra-cAra tole karaka DAlakara bIja, sigiyA biSa 1 bhaa0| bArIka cUrNa kara pAka karane se yaha taila prastuta hotA hai| isake bhAMgare ke rasa meM dopahara acchI taraha ghotteN| prayoga se mukha kI kAMti bar3hatI aura cakSuHzUla mAtrA-2 rttii| ziraHzUla prabhRti roga miTate haiN| -ca0 da / guNa-isake sevana se vAtAtisAra zIghra dUra kanakadhattara-saMjJA puM. [saM0] eka prakAra kA dhtuuraa| hotA hai| kanakaparAga-saMjJA puM0 [saM0 pu.] suvarNa reNu / pathya-bhAta ke sAtha bakarI yA gaU kA dahI sone kA buraadaa| (bRhat rasa rA0 su01) kanakapala-sajJA puM0 [saM0 pu.] (1) sonA (3) dhatUra boja, kAlI mirca, haMsapadI, prabhRti taulane kA eka mAna jo 16 mAse ke barA- pIpara, bhunAsohAgA, siMgiyA viSa, aura zuddha bara hotA hai| haaraa| isakA dUsarA nAma kuru- gaMdhaka, pratyeka samAna bhAga / cUrNakara bhaMga ke rasa vista hai / (2) eka prakAra kI machalI / isakA | meM acchI taraha kharalakara 1 rattI pramANa goliyA~ mAMsa suvarNa jaisA hotA hai| bnaaeN| kanakapuSpikA, kanakapuSpI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] guNa tathA prayoga-isake upayoga se ati (1) choTo aranI / gaNikArikA / (2) sAra, saMgrahaNI, jvarAtisAra, aura mandAgni kA ulaTakaMbala / dra motpala / vai0 nigh| nAza hotA hai| kanakaprabha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kI pathapa-dahI, bhAta, zItala jala, tItara aura somalatA / su0 ci0 26 a0 / de. "som"| lavA pakSI ke mAMsa kA yUSa / (vRhat rasa kanakaprabhA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) bar3I rA0 su0.) mAlaka~ganI / mahAjyotiSmatI ltaa| rA0ni0 | kanaka prasavA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] svarNa ketakI va03 / (2) sonjuuhii| pIlIjUhI / svarNa- vRkSa, ketakI kevar3e kA per3a / rA0ni0 va0 10 / yUthikA / rA0ni0 va 10 / (3) har3atAla / kanakaprasU-saMjJA puM0 [saM0 pu.] dhUlI kadamba / (4) eka rasauSadha jisakA prayoga jvarAtisAra | vai.nighaH / meM hotA hai / yoga yaha hai-suvarNa bIja, marica, kanakaphala-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] (1) dhatUre kA marAlapAda, kaNA / TaMkaNaka, viSa aura gaMdhaka- phala / dhustUra phala / (2) jamAlagoTA / inako barAbara-barAbara le cUrNa kreN| phira use jayapAla | bhaoNga ke rasa meM ghoMTa kara gujApramANa vaTikA | kanakabIra, kanakamRga-saMjJA puM. [saM0 pu.] svarNa prastuta kreN| isake sevana se atisAra grahaNI aura varNa bhRga / sunahale raMga kA hirana / agnimAMdya roga chUTa jAtA hai / ra0 sA0 sN0| kanakamocA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] sonakelA, caMpAkanaka prabhA vaTI- / saMjJA strI0 [saM0 strI.] kelA / svarNa kdlii| kanaka sundara rasa-saMjJA puM. [saM0 pu.] kanaka rambhA-saMjJA strI. [saM0 strI.] sonakelA / (1) zuddha hiMgula. mirca, zuddha gandhaka, pIpara, suvarNa kadalI / pIlAkelA / caMpAkelA / rA0ni0 sohAgA bhunA, zuddha siMgImoharA, dhattura ke bIja, va0 11 / kanakavarNa, kalikArambhA / pratyeka samAna bhAga grahaNa kareM / bArIka cUrNa kara kanakarasa-saMjJA puM. [saM0 puM0, krI0] (1)harabhAMga ke rasa meM 1 pahara acchI taraha ghoTe phira tAla | rA0ni0 va 13 / (2) sone kA pAnI sanA pramANa goliyA~ bnaaeN| zItala svarNa. dravIbhUta suvarNa / mAu.z2ahaba / guNa-isake upayoga se grahaNI roga kA nAza de0 "sonA" / 5lA
Page #315
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2047 kanakalodbhava kanaka sundara tela kanakalodbhava-saMjJA pu0 [saM0 pu.] sarjarasa / rAla / | kanaka vIja-saMjJA puM0 [saM0 kI0 ] dhatUra kA biiyaa| dhUnA / rA0ni0 va. 12 / dhustUra bIja / de0 "knksundrrs"| kanakavatI rasa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] arzodhikA- kanaka saGkoca rasa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kuSTharoga roka eka rasauSadhi / meM prayukta ukta nAma kA eka yoga-sone kI bhasma yoga tathA nirmANa-krama-pArA, gaMdhaka, hari- abhrakabhasma aura soMTha, pratyeka 1-1 bhAga, pArA 3 tAla, seMdhA namaka, laoNgalI, (karihArI) indrajau, bhAga, evaM gandhaka 6 bhAga lekara kaoNjI meM ghoTa aura tumbI haraeka eka pala aura lahasuna 4 pala kara golA banAeM aura phira use kar3ave tela meM inako karelI kI pattI ke rasa meM ghoMTakara guMjA lohe ke pAtra meM mandAgni para pkaaeN| jaba jalA~za pramANa vaTikA prastuta kreN| bilakula sUkha jAya taba usakA cUrNa karake usameM guNa tathA sevana-bidhi-kanakavatI rasa meM cIte kI jar3a, trikuTA, dAlacInI, vAyabiDaMga eka vaTI pratidina sevana karane se rakka, vAta evaM aura zuddha mIThA teliyA 1-1 bhAga aura triphalA kapha tInoM ke vikAra se utpanna honevAlA arzaroga 3 bhAga, sabakA cUrNa milAkara 1 dina taka vakarI bavAsIra ArAma hotA hai / ( rasa ratnAkara ) ke mUtra meM ghoTakara 1-1 rattI pramANa kI goliyAM kanaka-vindu-ariSTa-saMjJA puM. [saM0 pu. ] bnaaleN| (1) Ayurveda meM eka ariSTa vizeSa / guNa tathA upayoga-vidhi-ise 1 rattI kI svarNatvak (dhatUre kI chAla) triphalA, trikuTA, mAtrAnusAra 1 niSka (2,3 rattI)bakucI ke tela haldI, mothA, bhilAvA~, vAyaviDaMga, vAkucI, guruca ke sAtha sevana karane se visphoTaka aura kuSTha kA dhavapuSpa, pratyeka 1-1 pala / inheM caugune jala meM nAza hotA hai| rasa ra0 kuSTha ci0| kAtha kre| jaba cauthAI zeSa rahe taba isameM zuddha isakI mAtrA kramazaH bar3hAkara 2 rattI taka kI zahada 1.0 pala (400 tolA ) milAkara jA sakatI hai| sandhAnita kara annakI rAsa meM gAr3ha deN| eka mAsa kanaka siMdUra rasa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kSaya roga pazcAt chAnakara rkheN| meM prayukta uka nAma kA rasa / mAtrA-1 tolaa| yoga-zuddhapArA, svarNabhasma, sonA makkhI ko guNa-isake sevana se , mAsa meM kuSTa 1 pakSa bhasma, haratAla bhasma, manasila, khapariyA bhasma, meM arza, tathA zvAsa, khA~sI bhagaMdara, kilAsa, gandhaka aura nIlAthothA saba samAnabhAga lekara prameha, aura sUjana kA nAza hotA hai| vaMga se. kajalI karake Aka ke dUdha, aranI, agasta, baher3A saM* kuSTa ci0| cItA, bhAMgarA aura aDse ke rasa kI 1-1 (2) khadira kaSAya 1 droNa / triphalA, bhAvanA deN| phira golA banAkara "mRgAGka" rasa trikuTA, biDaMga, haldI, mothA, aDUsA, indrajau, kI vidhi se pkaaeN| phira adarakha aura soMTha, dAruhaldI, dAlacInI aura zallakI (salaI) mirca, pIpala ke rasa yA kAtha kI 7-7 inakA cUrNa cha:-chaH pala lekara eka miTTI ke pAtra bhAvanA deN| meM jo ghRta se snehita kiyA gayA ho| yathAbidhi guNa tathA upayoga bidhi-isake upayoga sandhAnita kara dhAna ke rAsa meM 1 mAsa taka rakkheM se kSaya kA nAza hotA hai| ise adarakha ke rasa ke punaH chAnakara botala meM rkhleN| sAtha dene se sannipAta aura soMTha ke cUrNa ke sAtha guNa-yukripUrvaka sevana karane se mahAkuSTa 1 | tathA ghRta ke sAtha dene se vAtaja gulma aura mahIne meM aura sAdhAraNa kuSTa 1 pakSa meM naSTa hotA zUlAdi naSTa hotA hai| isake sevana meM samasta hai| aura yaha arza, zvAsa, bhagandara, kAsa, prameha, zrAhAra-bihAra "mRgAMka" rasa meM kahe anusAra kilAsa aura zoSa ko bhI naSTa karatA hai| tathA | karanA ucita hai / vR0 ni0 20 / yaha kanakabinda ariSTa sevana se zarIra kanaka varNa | kanaka sundarataila-saMjJA puM0 [ saM* krI* ] bacca, hojAtA hai| c.ci070| dhatUrA, duddhI, haldI aura soMTha inake kalka ko
Page #316
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanaka sundararasa 2048 kanakAriSTa dhatUre ke rasa aura kaDU tela caugune meM milAkara pravAla, sarasoM, lahasuna, vAyaviDaMga, karA kii| pakAe~ / jaba tela siddha hojAye chAnakara rkhleN| chAla, chAtima, pAka ke patte aura jar3a kI chAla, yaha duSTa zveda aura vAdI ke vikAra nAzaka tathA noma, cotA, AsphotA (hApar3amAlI) gujA, kAntikAraka hai / ( yoga ci0) araNDamUla, kaTerI bar3I, mUlI, tulasI, arjaka kanaka sundara rasa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] jvarA- (tulasI bheda) ke phala, kUTha, pAThA, mothA, tumburu tisAra meM prayukta ukta nAma kA eka rasa yoga / / mUrvA, vaca, pIpalAmUla, pamA~Da, kur3A, sahijana, hiMgula zuddha, mirca, gaMdhaka, bhUnA sohAgA, pIpala, trikuTA, bhilAvA~, nakachikanI, haratAla, avAkapuSpI mIThA teliyA aura dhattUra bIja chilA huzrA / tUtiyA. kabIlA, giloya, soraTI miTTI, kasIsa, samAna bhAga lekara cUrNa karake 1 pahara taka bhA~ga dAruhaldI kI chAla, sajjI, seMdhAnamaka / ke rasa meM ghoTakara canA pramANa kI goliyAM inake kalka ora kanera kI jar3a tathA pattoM ke bnaaeN| kAtha evaM caugune gomutra ke sAtha sarasoM kA tela guNa tathA upayoga vidhi-ise yathocita yathA vidhi siddha karake kar3avI tUmbo meM bhara kara anupAna se sevana karane se saMgrahaNI, agnimAMdya rkhdeN| jvara aura prabala atisAra kA nAza hotA hai| guNa-isake upayoga se kRmI, kaNDU aura kuSTa rasa0 sA0 saM0 jvraati| roga kA zIghra nAza hotA hai| ca0 ci070| (2) svarNa bhasma 1 bhAga, pArA, manasila, kanakakSIra taila-TaGkaNa kSAra | rA0ni0 va0 13 / gaMdhaka, tUtiyA, sonA makkhI kI bhasma, haratAla, | kanakakSIrikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] bhar3a bhAMDa / mIThA teliyA aura bhunA suhAgA 4-4 mAga dhanva. ni / lekara cUrNa karake svaccha kharala meM jayantI, bhA~garA | kanakakSIrI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1). satyApAThA, aDUsA, agasta, kalihArI aura cIte ke rasa nAzI / a~DabhA~r3a / suvarNakSIrI / (2) pIta kI 1-1 bhAvanA deN| phira sukhAkara adarakha ke kaNTaka dhustUra / (3)saatlaa| rasa ko 7 bhAvanA de kara rkhleN| kanakAdi lepa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] dhattUrA, pAna mAtrA-1-3 rttii| camelI ke patte, mUrvA, rasauta, kUTa, manazila aura guNa-ise zahada aura pIpala yA mirca tathA pArada kA acchI taraha ghoTa kara tela milAkara lepa ghI ke sAtha sevana karane se rAjayakSmA kA nAza karane se kor3ha, khujalI, visarpa, bivAI aura tvacA hotA hai / sanipAta meM adarakha ke rasa ke sAtha kI zyAmatA naSTa hotI hai / vR0ni0 ra0 visarpa sevana karane se lAbha hotA hai| zrora gulma athavA ci0| zUla meM jamAlagoTe ke prAdhA rattI cUrNa ke saath| | kanakAntaka, kanakAraka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] pathya-balya- hRdya, rasAyana padArtha / lAla kacanAra / kovidAra vRkSa / rA0ni050 paraheja-khaTAI, namaka, hIMga, chAcha, aura 10 / de0 'kcnaar"| vidAhI padArtha / ra0 sA0 saM0 yakSmA ci0|| | kanakAnI-saMjJA pu. [ deza0 ] ghor3e kI eka jAti / * kanakastambhA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] sonakelA | kanakAraka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kobidAra / kacasvarNakadalI vRkSa / caMpA kele kA per3a / rA0ni0 nAra bhed| v011| kanakArakA-[phA0] aranI, agethuu| kanakakSAra-saMjJA puM0 [saM0 pu.] sohaagaa| kanakAriSTa-saMjJA puM0 [saM0 kI.] kUTe huye navIna :- kanakakSIra tailam-saMjJA puM0 [saM0 kI0 ] kuSTa roga ___ aAmale 1 tulA, vAyaviDaMga,pIpala aura mirca 1-1 ___ meM prayukna ukna nAma kA yoga- . kur3ava, pAThA, pIpalAmUla, supArI, cavya, cItA, kalka dravya-kanakakSIrI (satyAnAzI), majITha, elavAluka aura lodha / pratyeka 1-1 pala / manazila, bhAraMgI, dantImUla aura phala, jAyaphala, kUTha, dAruhaldI, devadAru, donoM sArivA, indrajau
Page #317
--------------------------------------------------------------------------
________________ karmakAriSTa nAgaramothA pratyeka zrAdhA zradhA pala aura navIna nAgakesara 4 pala lekara sabako 2 droNa pAnI meM pakAyeM / jaba cauthA bhAga zeSa raha jAya taba chAnakara ThaMDA karake usameM munakkA kA kvAtha 2 ADhaka, uttama khA~r3a 2 tulA ( 200 pala ), navIna zahada AdhA prastha, dAlacInI, ilAyacI, moMthA, tejapAta, sugandhavAlA, khasa, supArI aura nAgakezara pratyeka 1 - 1 karSa kA cUrNa milAkara pavitra ghRta ke cikane aura khA~Da tathA agara se dhUpita varatana meM saMdhAna karake 15 dina taka rakkhA rahane deM | isake pazcAt nikAla kara chAna leM aura botala meM banda karake rakheM / guNa - madhura, hRdya, rucikara, grahaNI doSa, zrarza apharA, udara roga, jvara, hRdroga pANDu, zotha, gulma, vivandha, khA~sI, kaphaja roga aura balI palita tathA khAlitya ( gaMja ) nAzaka hai / ca0 ci0 14 pra0 / kanakAriSTa-saMjJA pu N0 [saM0 puM0] eka zrariSTa vizeSa | khaira kA kvAtha 1 droNa, triphalA, trikuTA, haldI, nirmalI, dAlacInI, vAvacI, giloya aura bAyaviDaMga kA cUrNa 1 - 1 pala, tathA zahada 200 pala, aura dhava kA phUla = pala lekara sabako ghRta se cikane kiye huye miTTI ke ghar3e meM bharakara saMdhAna karake rkheN| guNa- isako prAtaH kAla ucita mAtrA meM pAna karane se purAtana kuSTha naSTa hotA hai / ise 1 mAsa taka sevana karane se sUjana, prameha, khA~sI, zvAsa, masse aura bhagandara zrAdi samasta roga naSTa hokara zarIra kundana ke samAna ho jAtA hai / ga0 ni0 6 zra0 / kanakArI -saMjJA strI0 [deza0 ] gokhurU | kanakAlukA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] sone kI surAhI / suvarNa bhRGgAra / halA0 / kanakAvatI vaTI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zuddha pArA, gaMdhaka, haratAla, seMdhAnamaka, kalihArI aura tumbI kA phala pratyeka 1 - 1 pala, evaM lahasana 4 pala lekara cUrNa karake eka dina taka karele ke rasa meM ghoTakara 1 - 1 rattI kI goliyA~ banAyeM / guNa- isake upayoga se bavAsIra, vAtarakta, vizeSataH kaphaja bavAsIra kA nAza hotA hai / 37 phA0 zuM kanakuTa anupAna - bhilAvA~, triphalA, dantI, cItA pratyeka kA cUrNa samAna bhAga aura seMdhAnamaka kA cUrNa sabake barAbara lekara miTTI ke ThIkaremeM maMdAgni para bahuta samaya taka bhuuneN| yaha cUrNa 1 karSa aura ukta vaTI 1 golI khAkara Upara se takra piyeN| 20 20 zrarza0 ci0 / kanakAsava - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] hikkA aura zvAsa roga meM prayukta ukta nAma kA eka zrAsava | yoga-- zAkhA, mUla, patra aura phala sahita kuTA huA dhatUrA aura vA~se kI jar3a kI chAla 4-4 pala, mulahaThI, pIpala, kaTelI, nAgakesara, soMTha, bhAraMgI aura tAlIzapatra pratyeka kA cUrNa 2-2 pala / dhava ke phUla 1 prastha, munakkA 20 pala, pAnI 2 droNa khA~r3a 1 tulA aura zahada zrAdhI tulA lekara sabako ekatra karake yathA vidhi saMdhAna karake 1 mAsa taka rakkhA rahane deM / guNa- isake sevana se hara prakAra kI khA~sI, zvAsa, yakSmA, kSata kSINatA, jIrNa jvara, rakta pitta aura uraH kSata kA nAza hotA hai / bhaiSa0 20 hikkA ci0 / kanakAha, kanakAhvaya -saMjJA puM0 [saM0 pu N0 klI ] (1) sapheda dhatUrA | zveta dhustUra / ( 2 ) caulAI / taNDu lIya zAka | vai0 nigha0 / ( 3 ) jamAlagoTe kA paudhA / jayapAla vRkSa | pa0 mu0 / (dhatUrekA tupa | dhustUra vRkSa / rA0ni0 0 10 / (5) nAgakesarakA per3a / rA0 ni0 va0 6 / 20 mA0 / kanakI saMjJA strI0 [saM0 kaNika ] ( 1 ) cAvaloM ke TUTe huye choTe choTe Tukar3e / ( 2 ) choTA kaNa | kanakuTakI - saMjJA strI0 [ hi0 kuTakI ] revandacInI kI jAti kA eka prakAra kA vRkSa, jo khasiyA kI pahAr3I, pUrvI baMgAla aura laMkA Adi meM hotA hai / isameM se eka prakAra kI rAla nikalatI hai, jo davA ke kAma AtI hai| 1 kanakuTI - saMjJA strI0 [hiM0 kAna+kuTI ] jaMgalI hula hula kA eka bheda / isakA paudhA lagabhaga zrAdha gaja U~cA hotA hai / patte kulathI ke patte kI taraha hote haiM aura zAkhAnta meM eka meM tIna-tIna patte lagate haiN| phUla aura phalI 3 nAlIkI taraha hotI haiN| isakI phalI ko 'kranakuTI' kahate haiN| isake
Page #318
--------------------------------------------------------------------------
________________ karnakUTa 2050 kanakhajUrA patte se uttasa gaMdha AtI hai / guNa-dharma hulahula ke | kanaknaka-saMjJA puM0 [vai0 puM0] eka prakAra kA samAna / kha0 a0| viss| kanakUTa-saMjJA puM0 de0 "kurkudd"| kanakrI-saMjJA strI0 [hiM0 ] DhAka / plaas| kanako-[bara*] jamAlagoTA / jayapAla / kanakhajUrA-saMjJA pu0 [hiM0 kAna+khajU-eka kIr3A] kanakodbhava-saMjJA puM0 [saM0 pu.] mahAsarja vRkSa / paryA-citrAMgI, zatapadI, karNa jalUkA vai0 nigha0 / zrAsana vRkSa / (rA0ni0), karNajalaukA, zatapadI (he.),citrAMgI, kanakolI-[paM.] ghivaI / ghAI / pRthikA, karSadu'dubhI, karNakITA, karNakITI, karNajAkanakauvA-saMjJA pu0 [hiM0 kavA kauvA ] eka prakAra | lUka, zatapAt (da) shtpaadikaa-sN0| gojara, kI ghAsa jo prAyaH madhya bhArata aura budelakhaMDa meM | kanakhajUrA, khanakhajUrA, khAn khojArA kanagojarahotI hai| hiM0 / kANakoTArI, kenuI, kANavicchA-baM0 / yaha jar3a se Adha gaja U~cI hotI hai aura haz2ArapA-phrA0 / araba , arabaaina (prAcI0) usakI zAkhAe~ gA~ThadAra hotI haiN| gA~ThoM se taMtu abu sabana, abu sben-(arvaaciin)-a0| nikalate haiM / yaha tara bhUmi aura bagIcoM meM utpanna seNTipIDa Centi pede-aM* / jUlasa kArnihotI hai| isake patra bArataMga patravat, para unase pheksa Gulus Cornifex-le0 / kiMcita laghu hote haiN| ye komala samatala hote haiM varNana-lagabhaga eka bAlizta kA eka z2ahaaura una para rumA~ bhI hotA hai / phUla kA raMga | rIlA kIr3A jisake bahuta se paira hote haiN| unameM lAjavardI evaM do vargI hotA hai| yaha TopInumA koI choTA aura koI bar3A hotA hai| isIse isako eka parade se nikalatA hai, jisameM bIja hote haiN| saMskRta meM zatapadI (saikar3oM paira vAlA) aura isakA eka anya bheda bhI hai, jisake patte kauve kI nArasI meM haz2ArapA (haz2AroM pairavAlA ) kahate haiM / coMca kI taraha hote haiN| inameM se kisI kisI kA isakA paira prAyaH chaH khaMDoM meM vibhakta hotA hai| raMga lAla aura kisI kA pIlA hotA hai / phUla bhI kanakhajUrA apanI TaoNgo se dUsare ko mAra aura lAla hotA hai / dehAtI loga isakA sAga pakAkara apane ko bacA bhI sakatA hai| isakI pITha para khAte haiN| isako "kauzrA sAga" bhI kahate haiN| bahuta se gaMDe par3e rahate haiN| isakA zarIra giraha"kauzrA bUTI" isase bhinna vastu hai / arabI bhASA dAra hotA hai| isakI bAharI ratA kI UparI ragoM meM meM ise 'bAlatula gurAba' kahate haiN| kyoMki jaba pazcAt koSa rahatA hai jo prAyaH do anubandhoM se kauzrA rogAkrAMta hotA hai, taba isake khAne se roga pravala par3atA hai| prAkan koNa para ziraH phalaka mukta hotA hai| koI koI kahate haiM ki isake patte hotA hai jisameM cakSu dekha par3ate haiM aura jisa para kauekI coMca kI taraha hote haiM,isaliye isakA una do bArIka zAkheM hotI haiN| isake prAyaH A~kha nahIM nAma pdd'aa| hotI / parantu jisake A~kha hotI hai, usake eka prakRti-uSNatA liye huye| se cAlIsa taka dekha par3atI haiM / yaha kRSNa rakrAdi guNadharma tathA prayoga-yaha picchala kapha kaI raMgoM kA hotA hai| lAla muMhavAle bar3e aura (balAma laz2ija) utpanna karatA hai| pitta kA jaharIle hote haiN| isakI duma patalI aura choTI nAza karatA hai aura hRdaya ko praphullita rakhatA hai| hotI hai| yaha z2abAna rakhatA hai| kanakhajUrA kATatA yaha kAmoddIpana karatAhai, saradI utpanna karatAhai aura bhI hai aura zarIra meM paira gar3Akara cipaTa bhI jAtA netra roga tathA mUtra sambandhI rogoM ko guNakArI hai aura atyanta kaThinAI se chUTatA hai, jisa prakAra hai| isakI pattI kUTakara thor3A lavaNa milAkara yaha zarIra ke agra bhAga se Age ko cala sakatA hai bA~dhanA aMgula ber3A vA dAqhisa (Whitlow) usI prakAra zarIra ke pazcAt bhAga se pIche ko ke liye rAmabANa auSadha hai| isake liye isase | cala sakatA hai| bhAratavAsI kanakhajUre ko lakSmI bar3hakara anya koI davA nahIM / (kha0 pra0) || putra kahate haiM / jahAM yaha nikalatA hai, vahAM dhana
Page #319
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanakhajUrA 2051 rAzi rahane kA anumAna kiyA jAtAhai / kanakhajUre ko hindU nahIM maarte| suzruta ke mata se kanakhajUrA ( shtpdii)| pATha prakAra kA hotA hai| yathA-"zatapadyastu paruSAkRSNA citrA kapilikA pItikA rakkA zvetA agni prabhA ityssttau|" (su0 kalpa0 8 10) arthAt paruSa, kRSNa yA kAlA, citakabarA, kapila raMga kA, pIlA, lAla, sapheda, aura agni ke varNa kaa| qhaz2Ainula adabiyA ke lekhaka ne bhauma aura sAmudra bheda se ise do prakAra kA likhA hai| : suzruta ke anusAra isake kATane vA zarIra meM cipaTa jAne se sUjana, vedanA aura hRdaya meM dAha hotA hai / sapheda tathA agnivarNa ke kanakhajUre ke kATane meM dAha, mUrchA aura bahuta sI sapheda puMsiyoM ko utpatti ke lakSaNa hote haiN| (su. kalpa 80) prakRti-(tRtIya kakSA meM) uSNa tathA rUkSa hAnikartA-khajU, zotha aura dAha Adi evaM ghAtaka biSa hai| darpaghna-rogana tathA sirkaa| noTa-yaha abhakSya hai| . guNadharma tathA prayogayaha atyanta tIvra evaM ghAtaka viSa hai / katipaya tabIboM kA yaha kathana hai ki nAdeya kaNa jalaukA ko jaitUna ke tela meM pakAkara malane se bAla uda jAte haiN| kiMtu isake upayoga se ukta sthAna para khAja utpanna hojAtI hai| isake pairoM meM jahara hotA hai / yaha jahAM kATatA hai vahAM kisI kadara pradAha hone lagatA hai, tadanantara vaha zAMta hojAtA hai| isa jAti ke atyanta biSadhara jaMtuoM ke kATane se tIvra vedanA hotI hai / sAMsa kaThinAI se lI jAtI hai / hRdaya meM bhaya utpanna hojAtA hai| madhura padArthoM ke khAne ko jI cAhatA hai| isakA prativiSa vahI kanakhajUrA hai, jisane kATA hai| vidhi yaha hai ki jisa jagaha usane kATA ho, usa jagaha use kucalakara bAMdha deM, athavA yaha prayoga kAma meM laaveN| kanakhajUrA z2arAbanda tavola, pAkhAna bheda, karIla mUlatvak aura maTara kA pATA, haraeka samabhAga lekara kUTakara madya yA madhuvAri-mAula asla ke sAtha khilAveM, tiryAka aravA aura davAula miska bhI kalyANa kAraka hai / athavA namaka aura sirake kA lepa kreN| yadi kanakhajUrA pAnI meM girakara mara jAya to use kAma meM na lAe : kyoMki usase sUjana khAja ora dAha hojAtA hai / isakA upacAra bhI ukta padArtha kA malanA hai| yadi tela garama karake kanakhajUre para DAleM, to vaha marajAya aura usake pratyeka gaNDa saMdhi-sthAna se pRthaka hojAya / kanakhajUre ko eka miTTI ke baratana meM rakhakara baratana kA muMha banda karadeM aura use bhAga meM rakhakara jalAleM / isa prakAra prApta rAkha ko apasmAra-rogI kI nAka meM phUkeM / isa vidhi se usake mastiSka se do kIr3e nikaleMge aura rogI acchA hojAyagA | yaha prayoga hakIma nUrula isalAma sAhaba kI byAja (yoga-grantha ) se nakala kiyA gayA hai| katipaya anubhavI vyaktiyoM ne yaha likhA hai ki purAne DhAka ke per3a meM kanakhajUrA rahane lagatA hai vaha DhAka meM rahane ke kAraNa rakta varNa kA ho jAtA hai / yadi usako jIte jI pakar3a kara tamAkhU kI harI pattI meM sukhA liyA jAya aura use khaba mahIna pIsakara eka cAvala kI mAtrA meM usakA nasya diyA jAya to kaisA hI dusAdhya mRgI roga ho usakA bhI isake eka saptAha ke upayoga se nAza hotA hai / DhAka meM rahane kA bhI isa roga para avazya prabhAva hotA hai| kyoMki vaidya loga aisA kahate haiM ki DhAka kI jar3a ko pAnI meM ghisakara daure ke samaya mRgI vAle kI nAka meM TapakAne se lAbha hotA hai| kahAvata hai ki eka vyakti ko cUtar3oM ke jor3oM se paira kI uMgaliyoM taka vedanA hotI thI aura pratidina bar3hatI hI jAtI thii| akasmAt aisA hA ki tIsare yA cothe dina rAtri meM sote samaya usako kanakhajUre ne kATa liyaa| thor3A sA darda mAlUma huA, prAtaHkAla vedanA bilakula
Page #320
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanakhA 2052 jAtI rahI, kevala daMSTa sthAna meM vedanA thI jo garama tela ke malane se jAtI rahI / ( kha0 pra0 ) bar3e kanakhajUre ko pakar3akara sukhAleM / use eka phatIle yA vartikA meM lapeTakara tila taila meM usakA kAjala pArakara use surakSita rkheN| yaha qalul ajphAna arthAt palakeM ukhar3ane kI bImArI meM guNakArI hai / (ma0 mu0 ) kanakhA - saMjJA pu N0 vRkSa kI choTI TahanI / kanakhAba - [ 0 ] DIkAmAlI / baMzapatrI / kanakhurA - saMjJA puM0 [deza0 ] rIhA jAma kI ghAsa jo sAma deza meM bahuta hotI hai / baMgAla meM ise "kurakuDa" bhI kahate haiM / kanakho -[ bara0 ] jamAlagoTA / kanakho-si - [ bara0 ] jamAlagoTA / jayapAla / kanagaraca - [ phrA0 kakarajada ] harzapha kA goMda / kanagI - [ te0 ] samundaraphala / hijjala / [ kanA0 ] jaMgalI jAyaphala / (Myristica Malabarica ) kanagu -[ 0 ] kaMjA | karaMja / naktamAla / qanaguja-saMjJA puM0 / kAna kA eka roga / kaNa rogabizeSa | kanaguriyA-saMjJA strI0 [hiM0 kAnI + aMgurI aMguriyA ] sabase choTI uMgalI / chiguniyA | chiMgulI / kaniSTikA uMgalI / yA kanagojarA-saMjJA puM0 [hiM0 kAna+gojara ] kana khajUrA / kanachedana - saMjJA pu N0 [hiM0 kAna+chedanA ] karNa vedha saMskAra | kanaGga karai-[ tA0 ] kAMcar3ha | kaJca (Commelina bongalensis, Linn) kanaja - [ fAo ] panIra / kanajo -[ bara0 ] kAlA vagoTI / kanaTI - saMjJA strI0 [saM0 strI0] rakkamalla / lAla saMkhiyA / kanata - [ phrA0 ] zahada kI makkhI / kanatUtura - saMjJA pu N0 [deza0 ] eka prakAra kA bar3A kanaphor3A meMDhaka jo bahuta z2aharIlA hotA hai, aura bahuta 'cA uchalatA hai / kanana - vi0 [saM0 tri0 ] kAnA / kANa / za0 ca0 / kanapa - [te0 ] samundaraphala / hijjala | de0 " kaNapa" kanapa-tIge - [ te0 ] gIdar3a TrAka, zramalabela 1 (Vitis Carnosa,, Wall.) kanapaTa - saMjJA pu N0 de0 " kanapaTI " / kanapaTI - saMjJA strI0 [hiM0 kAna+saM0 paTa ] kAma aura zrAMkha ke bIca kA sthAna / kanapaTa / kanapuTI, zaMkha deza | Temporal region, kanaper3A - saMjJA puM0 [hiM0 kAna+per3A ] eka roga jisameM kAna kI jar3a ke pAsa sUjana hotI hai / kanaphaTA-saM0 pu0 de0 " kanaphor3A" / kanaphuTA - [ marA* ] jaMgalI hurahura | Cleome Vi. scosa. kanaphuTI - [ bamba0 ] ( 1 ) bu Mdara | kuparuMta | ( Flemingia Strobilifera, R. Br.) (2) hurahura | saMjJA strI0 [ marA0] kanaphor3A | karNa sphoTA kanaphUla - saM0 pu0 de0 " kAnaphUla" / [ paM0 ] dUdha batthala / barana / dUdhala / Iaraxacum Officinale, Wigg kanapher3a - saMjJA pu N0 de0 " kanaper3A" / kanaphor3A - saMjJA puM0 [ sa0 karNa sphoTA ] eka vArSika sakAMDa, ArohI latA jo davA ke kAma meM zrAtI hai| patra aura patravRta prAyazaH masRNa ( Glabrous ) patra ( Biternate ); patraka ( Lea aflets ) savRta, laMbe (Oblong ), adhika nukIle, koradAra kaTe huye hote haiN| phUla choTe sapheda vA gulAbI; phala trikoNAkAra patalI jhillI ke tIna kapAToM dvArA tIna koSoM meM vibhakta aura patalI hare raMga kI jhillI se zrAvRta phalI hai, jisake pratyeka koSa meM eka-eka kAlA bIja hotA hai / phala paTakane se zrAvAja zrAtI hai| bIja ghuMghacI kI taraha gola aura kAle raMga kA hotA hai, isI se ise 'kAlI ghuMghacI bhI kahate haiN| jisa prakAra lAla ghughucI ke AdhAra para eka kAlA dhabbA hotA hai, usI prakAra isameM ukta sthala para sapheda dhabbA hotA hai jo dvi0 vibhakta (Aril )
Page #321
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanaphor3A 2053 kanaphor3A hotA hai / jar3a sapheda aura taMtu vahula, apriya gaMdhi mizra cUrNa-sarjikA ( Carbonate of aura svAda meM kiMcit tika caraparI aura ulleza- potash), baca, baher3e kI jar3a kA chAla prada hotI hai| (vA asanatvak ) kasaphor3e kI pattI-inako . paryA-karNasphoTA, zrutisphoTA, tripuTA, barAvara-barAbara lekara bArIka cUrNakara leveM / kRSNataNDalA, citraparNI, sphoTalatA, candrikA, athavA dUdha ke sAtha kalka prastuta kreN| adha candrikA ( rA0ni0) pArAvatapadI, jyoti- mAtrA-1 dAma pratidina tIna dina taka deveN| dhamatI DI0 1 bha0 kRSNataNDulA, kopalatA-saM0 / rajozodha (Amenorrhoea) meM upakArI kAnaphor3A, kanaphor3A, kAnaphuTo, kAnaphaTA, kAna- hai / yaha Artava rajaH sAvakArI hai| (bhA0); phATI-hiM0 / ltaaphttkrii| latAphaTakI, nayA u. caM0 datta / phaTkI, kAnachir3I, kaannphottaa-bN0| kArDiyospa guNadharma tathA prayoga mama helikakebam Cardiospermum Ha AyurvedIya matAnusAralicacabum Linn-le. / bailUna vAina . karNasphoTA kaTustiktA himA sarpa biSApahA / Baloon vine, viMTaracerI Winter cherry, hATasa pI Heart' s pea-aN0| grahabhUtAdi doSaghno sarvavyAdhi binAzinI // poi-DI-kokara Poi.de-Cocur Pois de (rA0ni0 guDU0 3 va0) Marveille, Cocur des Indes-phrAM. kanaphor3A-caraparA, kar3avA, zotala, sarpajemInara-harz2a-sAmIna Gemeiner-herz-sa biSaghna, grahabhUtAdi doSanAzakora sabhI byAdhiyoM men-jara0 / mUda-koTTana-tA0 / bUdha (buddha) kA nAza karanevAlA hai| kakarA, nella-agu-lise TeMDa, vekku-dI tege-te / / karNaskoTA tu kaTukA coSNAcAgni pradIpanI / kANaphor3I, bodha, zijala, kAnaphuTI kAkumaI- | vAtagulmAdara moha karNa vraNa viSApahA // nikaa-mraa0| kanakaiyA, kAnAkaiyA-kanA0 / kaphapitta jvarAnAha kaphazUla binaashino| karoDi (Ti) yo-gu0 / zibjaba-da0 / uliMjAmala0 / mAla-mai-bara0 / bodh-bmb0| habula sA tu potA budhaiyA cAJjane ca prazastikA / / (vai0 nigha0) kulakula (biij)-pN0| painaira-vela-siMgA0 / lphtph'-aN0| ganaphor3A, ghanaphor3a, dhanavela kanaphor3A-caraparA garama tathA agnidIpaka hai evaM yaha bAta, gulmodara, plIhA, karNa-vraNa, viSa, marA0, da0 / kapha, pitta, jvara, pAnAha aura kaphaja zUla, inako phenila varga naSTa karatA hai| ise pAna ora aMjana ke kAma meM (N. O. ( Sapindacee) / lete haiM / utpatti sthAna-samagra bhAratavarSa vizeSataH caraka aura vAgbhaTTa ke matAnusAra yaha bicchU ke mahArASTra, vaMgAla aura saMyukta praaNt| z2ahara meM bhI lAbhadAyaka hai| nabya mata rAsAyanika saMghaTana-isake phala aura bIjoM Domaka-saMskRta granthakAra isakI jar3a ko meM eka prakAra kA tika aura uttejaka ur3anazIla vAmaka mRdusAraka, ( Laxative), jaTharAgni taila hotA hai| isake guNadharma isameM vartamAna dIpaka (Stomachic) aura lauhityosAdaka (Saponin) para nirbhara karate haiN| (Rubifacient ) likhate haiM aura prAmavAta auSadhArtha vyavahAra-jar3a, patra, bIja, samagra vAtavyAdhi evaM arza zrAdi meM isakA upayoga karate ltaa| haiM / rajorodha ( Amenorrhoea ) meM auSadha nirmANa-jar3a kA kAr3hA ( 10 meM 1) isake patra kAma meM prAte haiM / karNazUla aura karNazUla mAtrA-4 se 10 ddraam| nivAraNArtha samagra latA kA svarasa kAna meM DAlA
Page #322
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanaphor3A 2054 kanabIsa jAtA hai / isI se saMskRta aura hiMdI meM ise | Ara0 ena0 coparA-4 se 6 aAunsa kI kramazaH karNasphoTa zrora kAnaphoTA kahate haiN| mAtrA meM kanaphor3e kI jar3a kA kAr3hA mUtrakAraka iMDocIna meM yaha vanaspati kRmi nAzaka aura svedakAraka aura mRdusAraka khyAla kiyA jAtA hai| prameha nivAraka mAnI gaI hai| meDAgAskara meM zrAmavAta aura kaTizUla meM samagra latA kA vAhyAisako jar3a vamanakAraka, virecaka, mUtrala aura tarika ubhaya bidhi prayoga kiyA gayA hai| - svedaka mAnI jAtI hai| isakI jar3a aura patte (iM0 i0 I0 pR0 570) rakrArza, naSTAttava, sujAka, zrAmavAta aura prAMtra | isakA rasa mAsikadharma ko niyamita karane ke kRmiyoM ko nAza karane ke kAma meM lie lie vyavahAra kiyA jAtA hai| jAte haiN| sujAka aura phuphphusa sambandhI pIr3A meM yaha ___ jhUlU loga isa vanaspani ko kaI kAmoM meM lete | zAMtidAyaka mAnA gayA hai| haiN| isake patte ora chAla kA zota niryAsa prAmA- karNazUla nivAraNArtha ise kAna meM DAlate haiN| tisAra aura rakrAtisAra meM vastikriyA ke kAma meM isake (ghanaphor3a) bIja gurde aura masAne ko liyA jAtA hai / siradarda meM isake pattoM ko kucala | patharI ko dUra karate haiN| pAgalapana ko miTAte haiM, kara usakA dhUmrapAna karate haiM / mUtrAzaya kI pIr3A | kaTizUla meM upakArI hai, mUtra kA pravartana karate haiN| meM isako pattiyoM ko pulaTisa banAkara gudA para garbhAzaya kA muMha banda hojAya, to use khola bAMdhate haiM / upadaMza janya ghAvoM para bhI isakI | dete haiM, kAmendriya ko zakti dete haiM, aura vIrya ko pattiyoM kA lepa kiyA jAtA hai| gAdA karate haiM / isake patte zastroM ke jahama para raoNvaTsa ke matAnusAra laMkA meM isakA svarasa | bA~dhe jAte haiM / yadi zarIra ke bhItara bandUka kI sapa-biSa-nivAraNa ke lie pilAyA jAtA hai| golI prAdi bhI raha gaI ho, to usapara isake kAmasa pora mhaskara ke matAnusAra isako jar3a, | patte kA lepa karane se golo baiMcI jA lakar3o aura patte sabhI sA~pa aura bicchU ke z2ahara | sakatI hai| meM nirupayogI haiN| kanaba-[phA0] (1) bhA~ga / vijayA / (2) eka nAdakarNI prabhAva-kanaphor3e kI jar3a pora prakAra kA khorA / kaMbIraH / pattI mUtrakAraka, mRdukAraka (Laxativi), | kanabAda, kaMdavAkalo-[ ? ] vastiyAja / khi lAla jaTharAgni dIpaka ( Stomachic) ora rasA makkA / yana hai, vAhyataH zrAruNyajanaka ( Rubifaci- | kanaba beda-[?] jaMgalo veda kA phala jo usakI ent) hai| __ zAkhAoM meM gucchoM ke rUpa meM lagatA hai / Amayika prayoga-AmavAta, vAtavyAdhi, | kanabahiMdI-[phA0] bhAMga / vijayA / arza, cirakArI kAsa, (vAyupraNAlI zotha ) | | kanabAra-[10] nAriyala ke raze ko rasso / ora kSaya ( Phthisis) meM kanaphor3e kI jar3a, | kanabirazrora patto kA upayoga hotA hai| rajo'lpatA meM | ka(ka)nabisa-[yU0 ] bhaaNg| Artava rajaH srAva varzanArtha isake bhRSTa-patra bhaga | kanabIram-[ tA0] kanera / para lagAye jAte haiN| zrAmavAtika zUla, zotha | kranabIra-phrA.1 eka prakAra kA khIrA / aura nAnA bhAMti ke arbudoM para eraNDa taila jaise kanabIra-[a0 ] kmolaa| teloM meM isakI pattI ubAlakara bAMdhate haiM / arza aura rajo'lpatA (Amenorrhoea) meM | qanabIrasa-[10] eka prakAra kA dhii| zrAdha pAunsa kI mAtrA meM isakI jar3a kA kAr3hA | kanabIrA-[siri0 ] bhA~ga / vyavahArya hotA hai| ( I. me0 me0 pR0 | kanavIsa-[yU0] vijayA bIja / bhA~ga kA vIyA / 166-7) tukhma bhaMga / zaha dAnaja /
Page #323
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanA kanabheMDI 2055. kanabher3I-saMjJA strI0 [deza.] eka prakAra kA sana | kanavIrama-[ tA0 ] kanera / kA paudhA / jisake patte, phala aura phUla bhiMDI kI | kanavaila-[ bamba0 ] raktavallI / raktapitta / taraha hote haiN| yaha amerikA se bhAratavarSa meM | | kanazakkara-te. ] zakarakanda / lAyA gayA hai / isako "banabheMDI" bhI kahate haiN| kanazarukkaraI-[ tA0 ] knd| kanabho-[ mala0 ] rAsnA / naaii| kanaztU-[lA0 ] gauraH / kaccA aMgUra / kaMzU / / kanamAra-[deza.] rIThA / ariSTaka / qanasa-[a0] rAsana / bAisuraI ? / alaniyUna / kanamIna, kanamU- ?] kadama / jnaah.| ( Inula Helenium, ElecakanamU--[ deza0 ] piNddaar| mpane Linn.) kanaya-saMjJA puM. [saM0 kanaka ] sonA | suvarNa / kanasalAI-saMjJA strI0 [hiM0 kAna+hiM0 salAI ] kanayara-[ kumA0] kanera / kanakhajUre kI taraha kA aura usI jAti kA eka kanayi -[ bara0 ] garjana / teliyA garjana / choTA kIr3A / yaha kanakhajUre se patalA hotA hai| kanayUna-saMjJA pu0 [saM0 kaNa+hiM0 Una ] eka prakAra isake bhI bahuta se pAMva hote haiM, kiMtu isakI kA sapheda kAzmIrI cAvala jo uttama samajhA prAkRti vaisI bhaddI nahIM hotI aura yaha lAla raMga jAtA hai| kA hotA hai / isake viSaya meM yaha prasiddha hai ki kanayUrTasa-[paM0] buramAra / yaha kAna meM ghusa jAtA hai| 'mAdanula zifA' meM kanayoGga-[ maga0 ] garjana / teliyA garjana / likhA hai ki kanasalAI pATha prakAra kI hotI hai kanarayI-saMjJA strI0 eka vRkSa jise gula bhI kahate haiN| inameM se do prakAra kI kanasalAI ke biSa kI ___ katIrA kanarayI se hI utpanna hotA hai| koI davA nahIM / inake kATane se murchA prAjAtI kanarADU-[paM0] buii| hai| choTA kanakhajUrA / kanarI- mala0 ] jaMgalI bAdAma / (Canarium prakRti-tRtIya kakSA meM uSNa tathA rUkSa / Coinmune ) java almond tree guNadharma tathA prayogasaMjJA strI0 [deza.] (1) kapUrakacarI / kanasalAI ko pakar3akara sukhAleM aura eka battI (2) choTA jaMgalI pyAja / choTA kA~dA / meM lapeTa kara tila taila meM usakA kAjala pAra leN| kNdrii| yaha kAjala palaka ukhar3ane ke roga ko atIba kanarU-[te. ] zeravAnI / khttaaii| z2aragala (pN0)| guNakArI hai| yadi kanasalAI kAna meM ghusajAya nirapAgaur3I (te.)| ( Flacortia Sep to tela garama kara kAna meM DAleM yA sirakA iaria) aura namaka ddaaleN| jaba vaha mara jAyataba use kanalu-[paM0] sapheda sirasa / mocane se uThA leN| kanalla kannala-saMjJA puM. [?] ajJAta / kanasIrI-saMjJA strI0 [ mevAr3a ] "hAvara" (avadha) kanavA-saMjJA puM0 [vihAra ] eka prakAra kA bATa jo | nAmaka pedd'| eka chaTAMka kA hotA hai / kanasta, kanastU kanastvAka-[phA0] ushnaan| g2AsUla | kanavaI-saMjJA strI0 chaTA~ka / pA~ca tole / kana:-[a0 ] mstgii| kanavami-a.] vNshptrii| kanA-saMjJA puM. [saM0 kaNa ] de0 "kana" / kanavala-[hiM0] cirbhittaa| saMjJA puM. [saM0 kAMDa ] srkNddaa| sarapata / kavilAca-[phA0] kamIlA / saMjJA strI0 [saM0 strI.] kaniSTA / sabase kanavA-saMjJA pu0 kanavaI / chaTA~ka / choTI uMgalI / [vai] knyaa| lar3akI / kanavI-saMjJA strI0 [saM0 kaNa, hiM0 kana ] eka prakAra kanA-[1] (1) eka prakAra kA aMdarUtAlIsa yA kI kapAsa jo gujarAta meM hotI hai / isake vinaule khuzka / (2) ratavA nAma kI buuttii| (3) bahuta choTe hote haiN| kAkanaja /
Page #324
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanAI 2056 kanAbirI [10] makoya / kiMcit carapare evaM tikta hote haiN| patte eka-eka [10] bAMsa bittA dIrgha hote haiN| tanA patalA hotA hai / phUla kanAI-saMjJA strI [saM0 kAMDa] (1) vRkSa vA paudhe | sapheda aura choTA hotA hai / vIja phalI meM hote haiN| kI patalI va komala DAla vA zAkhA / knii| phalI kI prAkRti cane ke phala jaisI hotI hai| (2) kallA / TahanI, navapallava / pratyeka phalI meM rAI ke dAne kI taraha ke 4-4bIja kanAkacU-saMjJA pu [deza.] hote haiN| ___eka prakAra kA paudhA / kacca kI eka jAti (3) hakIma ulavIkhA~ ke anusAra isake kanAkInUsa-[rU0] uqahavAna / bAvUnA gAva / patte bathuye ke pattoM jaise hote haiM aura una para kucha kAriyaH / roA~ hotA hai| uttama vaha hai jinakI zAkhAyeM kiMcit sukhI liye hoN| kanAgI-[ kanA. ] jaMgalI jAyaphala / rAna jAyaphala / (4) buhAMna meM likhA hai ki yaha eka prakAra kanAgalI-[ kanA0 ] kner| kA sAga hai jo mausama bahAra ke ugatA hai| svAda qanAgIrasa-[ yU0 ] mroddphlii| tIvra evaM jhAladAra hotA hai| ise tAjA pakAkara kanAta-[10] [ bahu0 kanabAta, kinA] (1) khAte haiM sUkha jAne ke bAda gAyoM ko khilAte haiN| makoya / (2)praNAlI / nAlI / nala / majarI prakRti-prathama kakSA meM uSNa evaM rUta / (10) / (3) choTI nahara / kisI-kisI ke anusAra dvitIya kakSA meM rUkSa hai| noTa-zArIra zAstra kI paribhASA meM zarIragata koI-koI kahate haiM ki yaha garamI meM sama praNAlI vA rasAdivahA nAr3I ko kahate haiN| nAlI. zItoSNa hai| kaMda nAlI / majarI (a0)| Canal Duct hAnikartA-vAyu utpanna karatA hai| pradhAnataH Tube isakA acAra / darpaghna-pakAnA, ghI yA tilataila kanAda-[phA0] eka pakSI / darazAna / prabhRti meM bhUnanA, kAbulI har3a aura khaaNdd'| kanAdara-[a0] gadhA / gadahA / gardabha / pratinidhi-kabara kI jdd'| kanAbarIdAsa-[yU0] telanI mkkhii| guNadharma-uSNa aura zIta donoM prakAra kI kanAbirI-[a0, nanta ] eka prakAra kA sAga jo prakRti vAloM ko sAtmya hai / yaha sIne aura phephar3e basaMta Rtu meM utpanna hotA hai / isake patte pAlaka kA zodhana karatA hai| yakRta, phuphphusa aura plIhA ke pattoM kI taraha parantu unase bar3e hote haiN| phUla gata rodhoM kA udghATana karatA hai / yaha mUtra pravartaka sapheda aura choTA hotA hai| isameM phaliyA~ lagatI hai / isake khAne se dUdha bar3ha jAtA hai / yaha prArtava haiM jinameM bIja hote haiN| svAda caraparA hotA hai| pravartaka hai, malAvarodha kA nivAraNa karatA hai aura payyo0-bargazta-khurA0 / baraMda, balaMda-phA0 kAmalA ( yarkAna) roga ko naSTa karatA hai| isakA sattaraha-zIrA0 / mojaha-asafa0 / amlUla, pralepa arza ke liye upakArI hai / yoni meM isakI kamlUla, sa.mlUla, phUhaka, zajratula bahaka-a0 / picu varti dhAraNa karane se garbhAzaya gata zotha kanAverI / vilIna hotA hai| yaha jhA~I tathA vyaGga kA nivAbhinna mata-1) vAdAdI ke anusAra yaha raNa karatA hai, hara prakAra ke jahara ke lie kalyANa eka prakAra kA jaMgalI sAga hai, jisake patte kAsanI kArI hai / aura sAMdra doSoM kA utsarga karatA hai| saharAI (jaMgalI kAsanI) ke pattoM se choTe, isake lepa se sUjana miTatI hai| yaha stanavraNa ko svAda meM kiMcita carapare aura kar3ave hote haiN| phUla miTAtA hai / isake pattoM ke lepa tathA usake svarasa sapheda evaM bArIka hotA hai| vIja bhagamailA aura se sAdhita taila ke abhyaMga se mAI (bahaka choTA hotA hai| sapheda) miTatI hai / araba nivAsI isako paha(2) tuhamatula momnIna meM likhA hai ki cAnate haiM aura isase bahaka safeda arthAt chIMpa yA isake patte pAlakyapatravat hote haiN| svAda meM ye | jhaoNI kA upacAra karate haiM / (kha0 a0)
Page #325
--------------------------------------------------------------------------
________________ kAvisa 2057 kanInikA . srdii| kanAbisa-[yU0] bhaaNg| | kaniSThikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] pAMcoM uMgaliyoM kranAbi ( ba ) sa igariyA-[ yU. ] jaMgalI meM se sabase choTI u~galI / kAnI u~galI / bhAMga / chigunii| kanAbUsa-yU.] vijayA bIja / tukhma bhNg| zahadA- kaniSThikAkucanI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] ukna nj| ___nAma kI eka pezI jo kAnI u~galI ko zrAkukanAmisa, kanAmIsa, kAnAmIsa- yU.] bijayA cana karatI hai| bIja / tuma bhaMga / zahadAnaja / kaniSThikA pakarSaNI-saMjJA strI0 [saM0 strI ] ukta kanAmulla-[ madarApta ] agaru / ___ nAma kI pezI / yaha chigunI ko apakarSaNa karatI (Dysoxylam malabaricum, Bedd.) kanAra-saMjJA puM. [ deza0] ghor3oM kA jukAma vA (Abductor digiti quinti.) | kaniSThikA pratyAkucanI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kanAriyaH-[?] eka bUTI jo kaMkar3IlI aura namanAka ukta nAma kI eka pezI / jo kAnI uMgalI ko jagahoM meM hotI hai| kaMkara / hrshph| pratyAkuMcana karatI hai| a0 zA0 / (Opponens kanArI-saMjJA strI0 kaMTaka / kA~TA / digitiquinti) de0 "maaNspeshii"| kanAlA-[?] hurahura / arkpusspii| kaniSTikA prasAriNI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kanAlI-[1] saMdhI / taadd'ii| chiMgunI ko phailAne vAlI eka pezI / [madarAsa ] banacaMpaka / (Extensor digiti quinti pro ( Evodia roxburghiana, | prius) de0 "mAMsa peshii"| Benth.) kaniSTikA bahira nAyanI-saMjJA strI0 [ saM0 strI0] kanizrA-[paM0] kner| eka pezI bizeSa / de0 "peshii"| kanivArI-saMjJA strI0 [saM0 karNikAra ] kanakacampA kaniSThA saMkocanI hrasvA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kA per3a / kaniyAra / de0 "krnnikaar"| eka pezI vizeSa de0 "pezI" / kaniera-da.] karNikAra / choTA soMdAla / kanI-saMjJA strI0 [saMjJA strI0 ] kanyA / lar3akI / he0 kanika-saMjJA strI0 [saM0 kaNika] (1) gehuuN| c| (2) gehUM kA moTA pATA / ( mahIna ATe ko kanAgila- kanA0 ] kanera / .. maidA kahate haiN| | kanIci-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) gujAlatA kanikA-de0 "knnikaa"| ghughacI kI bela / sh020| (2) sapuSpalatA kanikyA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] samitA / gehu~ kA | phUladAra bela / uNAdi koSa / (3) zakaTa / pATA / maidA / za0 ca0 / kanika / gaaddh'ii| kanici-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) sUrana / kanInaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] A~kha kI putalI / zUraNa / pa0 mu. / (2) gujA |ghudhcii| ___ kanInikA / (2) bAlaka / lar3akA / kaniyAra-saMjJA puM. [saM. karNikAra ] knkcNpaa| kanInakA-sajJA strI0 [saM0 strI0 ] knyaa| lar3akI / kaniyAla-[1] kele ke tane kA guudaa| kaniSTha-vi0 [saM0 tri0] [strI0 kaniSThA ] bahuta kanInikA ( kanInI)-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) aAMkha kI putalI kA tArA / akSitAraka / choTA / atyanta laghu / sabase chottaa| zrAMkha kI putalI / (Cornea) rA0ni0 va0 kaniSThaka-saMjJA puM0 [saM0 ko0] zUka tRNa / za0 18 / (2) kaniSTAMgulI / kAnI u~galI / chiganI c0| sUkar3I ghaas| kaniSThA-saMjJA strI0 [ saM0 strI.] choTI uNglii| me0 kacatuSka / (3) ghor3e ke nAka ke samIpa . chigunI / kanagurI / rA0 ni0va018 / kA bhAga / ja0 da0 2 10 / (4) kanyA / 38 phA.
Page #326
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanIpasajahara kanIpasa jahara - [ 80 ] gorocana | bAdajahara / pAda jahara | kAnI / Silicate of Magnesia & Iron) Bezoar Stone. kanIyasa - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] tA~bA / tAmra | he0 ca0 / vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) alpa tara / ( 2 ) apekSAkRta alpa vayaska / zradhika kamasina / kanIyAn -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kI somalatA / su0 ci0 26 zra0 / de0 " soma" / kanIyas - vi0 [saM0 tri0 ] [strI0 kanIyasI ] (1) choTA bhAI | anuja / trikA0 ( 2 ) tyalpa | bahuta choTA / me0 / 2058 kanIyaH paJcamUla - saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] gokharU, bhaTakaTaiyA, banabhaMTA, piThavana aura sarivana ina pA~ca zrauSadhiyoM kA samudAya / hrasva paJcamUla / yathA -- "trikaNTaka vRhatIdvaya pRthakparNI vidAri gandhA / " su0 sU0 38 zra0 / kanugaceTTa u-[ te0 ] karaMja / kaMjA / kiramAla / kanupalacoraka - [ te0 ] Ukha | gannA | Ikha / kanU - [ phrA0 ] ( 1 ) bhAMga / ( 2 ) saMdhI | tAr3I | ( 3 ) pIranI / kanUcA - saMjJA pu N0 de0 " kanaucA " / kanUdAna, kanUdAna:- [ phrA0 ] bijayA bIja / tukhma bhaMga | zahadAnaja | kanUraka - [paM0, baM0] kaMcurA / kannA / kanUriyA - [ ur3IsA ] sana / zrambArI / (da0 ) / meSTapAta (baM0 ) / kanUlA - [ ? ] kanUsatI - [ tabaristAna ] z2arUra kI eka bar3I jAti / kanera - saMjJA pu N0 [saM0 kaNera ] eka per3a jo 8-6 phuTa taka UMcA hotA hai| isameM zAkhAe~ prAyaH jar3a se phUTA karatI haiN| DAliyoM ke donoM zrIra do-do pattiyA~ eka sAtha zrAmane sAmane nika tI haiN| pattiyA~ eka eka bittA laMbI aura zrAdha aMgula se eka aMgula taka caur3I aura nukIlI Upara se masRNa aura nIce se khuradarI hotI hai aura una para bArIka bArIka sapheda rageM spaSTa dikhAI detI kanera 1 haiM / ye kar3I, sthUla, cikanI aura hare raMga kI hotI haiM / DAla meM se sapheda dUdha nikalatA hai / phUla ke vicAra se yaha do prakAra kA hai, sapheda phUla kA kanera aura lAla phUla kA kanera / donoM prakAra ke kanera sadA phUlate rahate haiM aura bar3e viSaile hote haiN| sapheda phUla kA kanera adhika viSailA mAnA jAtA hai| phUla khuradare hote haiM aura una para bAloM kI taraha eka vastu jamA ho jAtI hai phUloM ke jhar3a jAne para ATha dasa aMgula laMbI patalI patalI kar3I phaliyA~ lagatI haiM / phaliyoM ke pakane para unake bhItara se bahuta choTe choTe kucha kucha kAle raMga ke bIja madAra kI taraha ruI meM lage nikalate haiM / jar3a laMbI, patalI, khArI tathA prAyaH safeda aura raktAbha hotI hai / vAjIkaraNa evaM stambhanake liye sapheda phUla vAlA lAla phUla vAle kI apekSA valavattara siddha hotA hai / auSadhi meM usI kA adhika vyavahAra bhI dikhAI detA hai / 5 mA0 (4 zrAnA ) kI mAtrA meM kanera kI jar3a kI chAla kA cUrNa sevana karAne se prati tIvra viSa prabhAva pragaTa hote dekhA gayA hai| kanera ghor3oM ke liye bar3A bhayaMkara viSa hai, isIliye saMskRta koSoM meM isake "azvaghna" " hayamAraka" turaMgAri" zrAdi nAma milate haiN| zrazva zabda upalakSaNa mAtra hai / vaha kuttA, vi aura gAya prabhRti ke liye bhI ghAtaka viSa hai / nighaMTudhoM meM kevala sapheda phUla vAle kanera ke paryAya svarUpa "azvaghna" "hamAraka" prabhRti zabda paThita hone se lAla kanera ke haymArakatva guNa meM saMdeha karanA ucita nahIM kyoM ki ukta saMdeha ke nivAraNa ke liye hI nighaMTukAra punaH likhate haiM- 'caturvidho'yaM guNe tulyaH" / sapheda gulAbI aura lAla kanera bhAratavarSa meM bagIcoM ke bhItara lagAye jAte haiN| ye donoM prakAra kanera sarvatra prasiddha haiM / vaidyaka meM do prakAra ke zrora kanera likhe haiMeka gulAbI phUla kA dUsarA kAle phUla kA | gulAbI phUlavAle kanera ko lAla kanera ke aMtagaMta hI samajhanA cAhiye; para kAle raMga kA sivAya rAjanighaMTu tathA nighaMTuratnAkara graMtha ke aura kahIM dekhane yA sunane meM nahIM zrAyA hai / kAlA kanera pekSAkRta durlabhatama hai| isakI pattI vabhaneTI vA
Page #327
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanera 2056 hATI kI pattI kI zrAkRta kI hotI hai / vRDha pIlA kanera ke vRkSa jaisA vRhat nahIM hotA / phala golAkAra hotA hai / phala ke Upara tIcNAgra dIrgha kaMdaka hotA hai| phala paka jAne para bIca se vidIrNa hokara do bhAgoM meM vibhakta ho jAtA hai| isameM 6-7 bIja hote haiM jo eka ke Upara eka uparyupari vinyasta hote haiN| bIja cakrAkAra hotA hai / jo siki kI apekSA vRhattara nahIM hotA / paryA0 - kRSNakusuma ( rA0 ni0 ) - saM0 / kali kavI, kAla karavIgAcha, kRSNa karabI - baM0 / eka aura per3a hotA hai jisakI pattiyA~ aura phala kanera ( sapheda aura lAla ) hI ke aise hote haiM / use bhI kanera kahate haiM, para usakI pattiyA~ patalI, choTI aura adhika camakIlI hotI haiM / phUla bhI bar3A aura pIle raMga kA hotA hai| phUloM ke gira jAne para usameM gola gola phala lagate haiM jinake bhItara gola gola cipaTe bIja nikalate haiM / ina bIjoM ko hindI meM gullU kahate haiN| bAlaka goliyoM meM 'gullUrIda' khelA karate haiM / harA, 1 // 2 I0 vyAsa kA aura bIca meM phala zrAli dvArA ubharA hotA hai / phalatvaka mAMsala hotA hai / phala ke bhItara halake bhUre raMga kI trikoNAkAra eka kar3I guThalI hotI hai / pratyeka guThalI meM do pAMDu pIta, kiMcit pacayukta, capaTe bIja hote haiM / ina bIjoM aura chilake ke aMta: stara ko lavaNAmla Hydro chloric acid meM ubAlane se eka prakAra kA gaMbhIra baiMganI vA baiMganI liye harA raMga prApta hotA hai| vAjasya evaM tvak ti tila hotA hai| isake bIjoM meM se prazasta pItavarNa kA tela nikalatA hai jo jalane meM dhutrAM kama detA hai| khAne se yaha svAsthyaprada evaM balya hai| isake so tole bIjoM meM 36 // tolA se 41 to0 taka tela nikalatA hai| isakI kopala zAkhA, kAMDatvak patra, patravRta aura phala sabhI ko arthAt vRkSa ke bhagna karane se pracura mAtrA meM sapheda jhAladAra dUdha nikalatA hai / yaha araNya vRkSa hai / bhAratavarSa ke jaMgaloM meM yaha bahuta hotA hai| phUla ke lie ise gharoM meM bhI lagAte haiM / baMgAla (rAr3ha ) meM yaha "kala ke phulera gA" nAma se prasiddha hai / kanera jala kanera ke paudhe nadI, tAlAboM yA unake bhItara hote haiM / isameM lAla phUloM kI bAliyAM lagatI haiN| bheda - zveta, rakta, pIta aura kRSNa puSpa bheda se kanera cAra prakAra kA hotA hai / vaidyaka meM inameM se sapheda kanera kA hI adhika prayoga dikhAI detA hai / dhanvantari nighaNTukAra ne zveta aura rakta kevala do hI prakAra ke kanera kA ullekha kiyA hai| kisI kisI ne isameM gulAbI ( pATala) kanera ko aura sammilita kara ise pA~ca prakAra kA likhA hai / utpatti sthAna -bheda se hakImoM ne isake do bhedoM kA ullekha kiyA hai / (1) bustAnI vA vAga aura ( 2 ) jaMgalI / inameM se bAgI kA na Upara kiyA gayA hai / aura jaMgalI ke patte khura ke pattoM kI taraha aura bahuta patale hote haiM / zAkhAyeM patalI aura bhUmi para zrAcchAdita hotI haiM / yaha bahuta adhika nahIM bddh'taa| isake pattoM ke pAsa kAMTe hote haiM / yaha Usara evaM vIhar3a sthAnoM meM utpanna hotA hai / bustAnI meM kA~Te nahIM hote / kanera kI sAmAnya saMjJAyeM paryA0 - karaulI, kanera, kanela, karabIra-hiM0 ganera - da0 | karavIra, hayamAra, hayamAraka turaMgAri, caMDAtaruH - saM0 / karavI gAcha, karabI, kanera-baM0 / dilI, summula himAra, smmulmaar-ch| qharaz2ahUrA- phrA0 | Sweet scented Olean der( Nerium Odorum, Aiton ) / zralari - tA0 / ganneru-te0 / zralari-mala0 / kaNagale, vAfaNaliMge--kanA0 / kaNairu, kahara - marA0 / baika~r3a - pazto | kanera sapheda paryA0 - karavIraH, azvahA, zrazbaghnaH, hayamAraH azvamArakaH, zvetakundaH, zvetapuSpaH, pratihAsaH, zrazvamohakaH ( dha0 ni0 ) karavIra, mahAvIra, hayamAra, azvamAraka, hayaghna, pratihAsa, zatakunda, azva rodhaka, hayAri, bIraka, kandu, zakunda, zvetapuSpaka, zrazvAntakaH, azvaghna, nakharAzva, azvanAzaka, sthUlAdi kumuda, divya puSpa, harapriya, gaurIpuSpa, siddha
Page #328
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanera kanera puSpa, vikarAta ( rA0ni0) zatakumbha, karavIra, zvetapuSpa, azvamAraka (bhaa0)-sN0| sapheda kanera, ujalA kanaila-hiM0 / zveta karavI, sAdA karavI baM0 | Syn. Nerium Oleanderle0 / prAliyANDara Oleander, roz2aberI parja Roseberry spurge-aM / cUhalIkheNDara Wohlriechender-jr| alArIra roja Alaurier Rose-phrAM| ammez2A kevello. Amma.zza-cavallo, ammez2A lesino Ammazza-lasino-iTa0 / kanavIram, alari-tA0 / kAnerace?, ganneru, karavIramu, kastUrI patte-te. / vAkana lige, kaMgIla (lu), paDDalekanA0 / kanera, gholA, phulanI, kahara, rAtA phulanI, dhUli kaNera-gu0 / kara pAMDarI, zveta kaNera, kanera-marA / dhAve knerii-koN| kiMgaNa liMge, vA~kaNa liMge-kA0 / zatAvarI varga ( N. O. Apocynaceae.) utpatti sthAna-pazcimIya himAlaya, nepAla | se madhyabhArata tathA siMdha paryanta / aphagAnistAna aura uttara bhArata meM isake vRkSa jaMgalI hote haiM aura phUla ke liye bagIcoM meM lagAye jAte haiM / phUla devatAoM ko car3hate haiN| auSadhArtha byavahAra-jar3a, mUlatvaka, patra, puSpa / varNana-isakI jar3a vakrAkAra ora tvak sthUla evaM komala hotA hai| tvam vahiH pRSTha dhUsara kArkavat hotA hai / choTe paudhe kI jar3a ke Upara una kArkavat stara patalA hotA hai jisase hokara chAla ke bhItarI pRSTa kA pIlA raMga pratibhAsita hotA hai / aMtaH pRSTa pItavarNa hotA hai| chAla ko kATane vA kSatapUrNa karane para usase eka prakAra kA pA~DucIta rasa srAvita hotA hai| jo rAladAra aura atyaMta picchila vA cipacipA hotA hai / gandha ISat kttu| svAda tika aura kaTu hotA hai| rAsAyanikasaMghaTTana-isakI jar3a (Tuber)| . meM kAravArIna vA nArozroDorIna "Neriodo rin" (jala meM avileya) bhora ( Neris dorein) nAmaka do tina asphaTikIya sAra pAe jAte haiM / ye donoM hRdaya ke liye bhayaMkara viSa haiN| inake atirikta isameM glUkosAiDa (Gluco side), rojaiginIna ( Rosaginine), eka sthira taila. eka sphaTikIya dravya, DijiTailInavat nerIna ( Neriene ) nAmaka eka padArtha, kaSAyAmla (Tannic acid) ora momaye dravya pAye jAte haiM / kanerakI pattI meM AlieNDrIna (Oleandrine) nAmaka eka kSAroda, eka glukosAiDa, syuDokyurArona (Pseudo-curarine) tathA nerIna ( Neriene) aura nerieNTIna (Neriantine) bhI pAye jAte haiN| meTIriyA meDikA zrApha iMDiyA-zrAra0.ena. khoro, khaM0 2, pR0 288, I0 me0 me0-nAdakarNI, pR. 463 / mAtrA- aAnA se 1 pAnA bhara taka / auSadha-nirmANa-karavIrAdyataila (ca0 da0, rasa0 ra0) aadi| guNa dharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusArakaravIraH kaTustikto vIrya coSNo jvarApahaH / cakSuSyaH kuSThakaNDUghnaH pralepAdviSamanyathA // 'karavIra dvayaM' tiktaM sabiSaM kuSThajitkaTu / (dha0 ni. 4 va.) kanera-caraparA, kar3avA, uSNavIrya, jvaranAzaka, aura A~khoM ko hitakArI hai tathA lepa se kor3ha aura khujalI ko dUra karatA hai / anyathA yaha biSavata prabhAva karatA hai, donoM prakAra ke kanera (zveta . aura rakta ) kar3ave, carapare, kuSTaghna aura viSaile haiN| karavIra: kaTustIkSNaH kuSThakaNDUtinAzanaH / vraNArti biSa visphoTa zamano'zvamRtipradaH / (rA0ni0 10va0) kanera-caraparA evaM tIkSNa hai tathA yaha kor3ha khujalI, vraNa, biSa aura visphoTa ko zamana karatA hai tathA ghor3oM ke lie mAraka hai| 'karavIradvayaM' tiktaM kaSAyaM kaTukazca tat /
Page #329
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanera 2061 kanera vraNalAghava kRnnetrakopa kuSThavaNApaham / vIryoSNaM krimikaNDUnaM bhakSitaM viSavanmatam / / (bhA0) sapheda aura lAla donoM prakAra ke kanera kar3avA, kaselA, caraparA evaM uSNavIyaM hote haiM tathA the | vraNa, netrakopa, kor3ha, ghAva, kRmi evaM khujalI zrAdi ko dUra karate haiM aura bhakSaNa karane se ye viSa kI taraha prANa haraNa karate haiN| halinI karavIrauca kuSTha duSTa vrnnaaphau| (rAjaballabhaH) halinI ( kalihArI ) aura karabIra donoM kuSTha | aura duSTa vraNa nAzaka haiN| zAligrAma nighaNTu bhUSaNa meM ise grAhI aura vAta, arza tathA prameha nAzaka, yaha adhika likhA hai| kanera ke vaidyakIya vyavahAra caraka-(1) kuSThameM karavIra tyak-kuSTharogI ko karavora mUlatvak sAdhita jala snAna aura pAnArtha vyavahAra karanA caahiye| yathA"snAne pAne ca matA tathASTamazcAzvamArasya" (ci070) (2) pAlityameM karavIra mUlatvak-dugdhikA evaM kanera kI jar3a kI chAla-ina donoM ko dUdha meM pIsakara, prathama sira ke pake vA zveta bAloM ko ukhAr3a kara phira ise sira para lepa kare, isase phira bAla nahIM pakate / yathA"* kSIra piSTau dugdhikA krviirko| utpATya palitaM deyau tAbubhau palitApahau // " (ci0 26 a0) suzrata (1) azmarI meM karavIrakSAra-sukhAI huI kanera kI jar3a kI chAla ko miTTI ke bandamukha pAtra meM rakhakara antadhUma dagdha kreN| ukta kSAra 1AnA-bAnA kI mAtrA meM madhu ke sAtha azmarI ke rogI ko sevana kraayeN| zroSadha sevana karanevAle ko madhura rasa tathA ghRta evaM dugdha bahuta bhojana karanA caahie| yathA"paTalA karavIrAnAM kSAramevaM samAcaret" / (ci070) / TIkA-"pATaletyAdi / etena vAta kapha samudbhatAyA mazmA ' madhura kSIraghRtAzinaH hAra yogA yojyAH" DalhaNaH / (2) upadaMza meM karavIra-patra-kanera kI pattI se siddha jala dvArA upadaMza ke kSata ko dhonA cAhiye yathA"karavIrasya patrANi / prakSAlane prayojyAni" (ci018 10) cakradatta (1) vraNadAraNArtha karavIra-mUlatvak-pake phor3e para jala meM pisI huI kanera kI jar3a kI chAla lepa karane se vaha vidIrNa hojAtA hai| yathA___" citrako hayamArakaH / * dAraNam / / (vraNazotha ci0) (2)pAmA roga meM karavIra-mUlatvakakanera kI jar3a kI chAla dvArA pakka tila-taila kA lepa karane se pAmA roga ArAma hotA hai| yathA"lepAdvinihanti pAmAM tailaM karavIra siddhavA,' (kuSTha0 ci0) (3) netrakopa roga meM kanera kI komala pattI tor3ane se jo rasa nikalatA hai, usako netra meM aJjana karane se, bahuazru pAtAnvita netrakopa roga zrArAma hotA hai / yathA "karavIra taruNa kizalaya chedodbhavo vahula salilasaMpUrNam / nayanayugaM bhavati dRr3ha sahasaiva natkSaNAt kupitm| (netraroga-ci0) bhAvaprakAza-upadaMza roga meM karavIra-mUlatvak kanera kI jar3a kI chAla ko jala meM pIsakara pralepa karane se upadaMza roga zrArAma hotA hai| yathA "karavIrasya mUlena paripiSTena vAriNA / asAdhyA'pi brajatyastaM liGgotthA ruk prlepnaat"| (upadaMza-ci0) vaktabyacaraka (ci0 25 a0 ) aura suzruta (ka0 2 a0) ne karavIra arthAt kanera ko 'mUlaviSa"
Page #330
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanera 2062 kanera likhA hai / suzru ta ne ziro-virecaka-varga meM karavIra | pATha diyA hai 'karavIrAdInAmantiAnaM mUlAni" vAkya meM kanera kI jar3a ko hI zirovirecaka likhA hai| dhanvantarIya nighaNTukAra ne kevala pralepAdi kArya meM karavIra ke vyavahAra kA upadeza kiyA hai"pralepAdviSa manyathA" / bhAvaprakAzakAra ne bhI likhA hai-bhatitaM biSavanmatam" / matAnusAraprakRti-yUnAnI cikitsakoM ke mata se kanera tRtIya kakSA ke aMta meM uSNa aura rUkSa hai| hAnikattA-phuphphusa ko / vaidyoM ke anusAra yaha dRSTi-zakti ko kama karatA hai| __ darpaghna-madhu evaM taila (junA, vAdAma, isavagola, dUdha, yatnI ) vaidyoM ke mata se har3a isakA darpana hai| pratinidhi-eka prakAra kA kanera dUsare prakAra ke kanera kI pratinidhi hai tathA mavez2aja, iklIlul malika-nAkhUnA, bAbUnA, methI ye saba samAna bhAga aura tRtIyAMza eraNDa-patra / kisI kisI ne eraNDa-patra ardha bhAga likhA hai / mAtrA-isake avayava ghoratama viSa haiM |mnussy tathA pazu zrAdi prANiyoM para isake bhakSaNa se viSa prabhAva pragaTa ho jAtA hai |ydi 1 // mAze se adhika khAyA jAya, to manuSya mRtyu ko prApta hotA hai| adhikatayA isakA vAhya prayoga hotA hai aura kvacita hI mukha dvArA prayojita hotA hai| guNa, karma, prayoga-yUnAnI cikitsakoM ke lekhAnusAra kanera kaThora sUjana utAratA, rukSatA utpanna karatA, kAMti pradAna karatA aura purAtana kaTizUla ko dUra karatA hai / isakI sUkhI pattI kA bArIka cUrNa ghAva para burakane se braNapUraNa hotA hai| parantu isakA bhakSaNa ucita nahIM, kyoMki yaha viSa hai| isakI pattI bhakSaNa karane se pratyeka prANI para isakA viSa-prabhAva prakAzita ho jAtA hai ise 1 // // mAze se adhika sevana karane se vaha mRtyu ko prApta hotA hai| yaha netrazotha, kuSTha visphoTaka, udaraja kRmi, lakavA phAlija aura kaphaja zirozUla ina rogoM ko lAbhakArI hai| . etadvArA sAdhita taila pITha kI purAtana pIr3A ko dUra karatA hai tathA isase eka hI ghaMTe meM | khujalI miTatI hai| yaha tara va khuzka donoM prakAra hai kI khAja meM asIma guNakArI hai| tela isa prakAra taiyAra kreN| prathama kanera ke patte yA phUla ko pAnI meM DAlakara / agni para car3hA kvathita kreN| puna: jitanA vaha kAr3hA ho usase aAdhA usameM jaitUna kA tela milA kara yahAM taka pakAyeM, ki kevala taila mAtra zeSa raha jAya / yadi usameM tela kA cauthAI moma milA liyA, jAya, to aura bhI uttama ho| taila pAka kI eka aura vidhi hai, jisake dvArA prastuta taila tara khujalI ke liye bahuta hI guNakArI hai| isameM rakta vikAra ke kAraNa nAbhi ke nIce se er3I taka phusiyA ho jAtI haiM, jinameM tIvra khAja uThatI hai| inake dIrgha kAla taka rahane aura bahuta khujalAne se camar3A hAthI ke camar3e kI taraha kAlA aura moTA par3a jAtA hai aura kisI prakAra prArAma nahIM hotA, yaha tela use bhI lAbha pahuMcAtA hai| vidhi yaha hai__ sapheda kanera ke patte '3 tIna sera lekara choTe choTe Tukar3e katara leveM aura pAnI se bhare eka bar3e baratana meM DAlakara agni para tIna pahara taka kathita kreN| isake bAda A~ca se utAra kara use ThaMDe pAnI se, bhare pAtra meM DAla deveN| jaba pattiyA~ nIce baiTha jA~ya aura tailAMza Upara utarA aaye| taba jisa prakAra dahI ko bilokara makkhana nikAlate haiM, usa prakAra usa tela ko hAtha se lekara kaTore ke kinAre meM saMgRhIta karaleM / punaH ukta tela meM nIlAthothA 3 // mA0, safedA 7 mA0, phiTakirI 3 // mA0, muradAsaMkha 4 // mA0, rasakapUra mA0-inako bArIka pIsakara milAyeM aura vyavahAra kreN| isake pattoM ko madirA aura aMjIra meM pakAkara chAna leveM / 14 mAze kI mAtrA meM yaha kvAtha makkhana milAkara pIne se kITa-daMza se prANa-rakSA hotI hai| catuSpada jIvoM ko bhI isase upakAra hotA hai| noTa-gIlAnI ke yoga meM madirA va zarAba ke sthAna meM sudhAba likhA hai aura 1 // mAze kI mAtrA meM upayoga karane kA Adeza kiyA hai|
Page #331
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanera 2063 zekha ke lekhAnusAra yadyapi kanera viSa hai, para sudAba evaM madirA ke sAtha kathita kara pIne se kITa-daSTa viSa prabhAva dUra ho jAtA hai / kiMtu satya yaha hai ki ukta upAya se bhI yaha nirApada nahIM haiM / ise akelA kathita kara to kadApi na pInA cAhiye / sudAba, aMjIra aura makkhana yA zarAba, aMjIra aura makkhana yA kevala zarAba aura sudAba ke sAtha bhI ise 12 yA 14 mAze se adhika na piyeN| manuSya aura kSudra catuSpada jIvoM tathA kuttoM ke liye kanera viSa hai / madirA aura sudAva se kevala itanI bAta aura hotI hai ki usakA viSa prabhAva kucha kama ho jAtA hai arthAt ye usake darpana haiM / isakI pattI se chIMkeM zrAtI haiM / zrataeva mastiSka kI zuddhi ke liye katipaya nasyauSadhoM meM isakA rasa DAlate haiM | sapheda kanera ke pIle pattoM ko kUTa-pIsakara bArIka cUrNa bnaayeN| jisa zrora sira meM darda ho, usa tarapha kI nAka meM eka-do cAvala bhara isa cUrNa ke su~ghane se chIMkeM zrAkara aura nAka Tapakakara sira darda miTa jAtA hai| 1 noTa - isake phUloM ke cUrNa kA nasya pattoM ke cUrNa kI apekSA adhika valazAlI hotA hai / isake phUla malane se mukhamaMDala kA raMga nikhara tA hai| isake kAr3he se sira dhone se iMdralupta vAgaMja ArAma hotA hai| yahI nahIM, pratyuta isase caupAyoM kI khujalI meM bhI upakAra hotA hai / isakA kAr3hA ghara meM chir3akane se dImaka aura pissU mara jAte haiM / TapakAyA huA dahI, pIlA gaMdhaka aura kanera kI pattI inako barAbara barAbara lekara bArIka pIsakara bakarI kI carbI meM milA mardana karane se eka saptAha ke bhItara tara khujalI naSTa hotI hai / yadi samyak saMzodhanoparAMta bAraha bAra ise zvitra para lagAyA jAya, to atizaya upakAra ho / sapheda phUlavAle kanera kI jar3a ko godugdha meM khUba pakAkara dUdha ko pRthak kara leveM aura usakA dahI jamA deveM / punaH ukta dahIko bilokara makkhana nikAleM ora thor3I mAtrA meM ise sevana kreN| yaha vAjIkaraNa aura staMbhaka hai| ghI kI mAtrA 1-2 kanera bU~da, yaha mAliza zrora khAne ke kAma zrAtA hai evaM ubhaya vidha upayogI hai| jaba dA~ta hilate hoM, tava sapheda kanera kI dAtIna bAra 2 karane se dA~ta kI jar3a dRr3ha ho jAtI hai ( aura usameM kIr3e nahIM lagate ) kahate haiM ki - 3 // mAze kI mAtrA meM isakI pattI vA phUla pakAkara yA kaccA pIsakara sevana karane se khunAka roga utpanna hojAtA hai / isase vyAkulatA, pradAha aura udarAdhmAna hotA hai| netra lAla hokara ubala Ate haiM aura aMta meM mRtyu ho jAtI hai / ukta lakSaNoM ke upasthita hote hI Sant kraayeN| ( yA manakArI yantra dvArA zrAmAzaya kI zuddha kreN| yadi viSa zrAmAzaya se utara kara prAMtoM para prabhAva kara cukA ho to ) vasti deveM, aura rogI ko zrArAma se sulAe / taduparAMta jaba zrAmAzaya aura zrAMtra zuddha ho jA~ya, tava murge kA cikanA zorabA zItala karake pilAeM, chAcha aura Isabagola kA labAba mIThe bAdAma ke tela meM katIre kA lavAba milAkara pilAyeM / tAz2e khajUra bhakSaNa karanA isake lie pratIba guNakArI hai 1 isakI pattiyoM ko zrITA pIsakara aura tela meM milAkara lepa karane se saMdhigata vedanA zA~ta hotI hai| isakI pattiyoM ke kAr3he se Atazaka ke kSata dhone se upakAra hotA hai / isakI jar3a zItala jala meM pIsakara, usase sora ke massoM ko dhone se masse dUra ho jAte / kha0 zra0 / kara laghu, uSNa evaM dRSTi zakti ko kama karane vAlA hai aura yaha zarIra kI jozIdagI, koda, ar, visphoTa aura samasta prakAra ke biSoM ko dUra karatA hai| kahate haiM ki bhAratavAsiyoM ke gRha maiM isakA phUla rakhane se unameM paraspara yuddha kA kAraNa banatA hai / vAjikAraka pralepoM aura tilAnoM meM isakI chAla kAmameM zrAtI hai / - tA0 za0 / sapheda kanera ke pake phala ke vIja kA mahIna cUrNa kara rakheM, nIva evaM zaktihIna vyakti ko prathama dina eka rattI kI mAtrA meM makkhana meM
Page #332
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2064 kanera khilAyeM, dUsare dina Der3ha rattI, tIsare dina do rattI isI prakAra prati dina zrAdhI rattI bar3hAte huye | saptAha paryanta sevana kreN| amla evaM vAdI cIjoM se paraheja karanA Avazyaka hai| rUkSatA pratIta | honepara godugdha pAna kareM / paramezvara kI dayA se napuMsaka bhI pusatva lAbha kregaa| -giftAhula khajAina navya mata Ara0 ena0 khorI-oliyeNDrIna ( rakka aura zveta karavIra kA upAdAna bhUta eka dravya) ko picakArI dvArA tvagabhyaMtara praveza karAne ( Injection ) se nAr3o spandana jahA~ eka minaTa meM 75-80 bAra hotA thA, vahA~ ghaTakara minaTa pIche 10-12 vAra raha jAtA hai| itane para bhI yadi use adhika kSaNa taka jArI rakhA jAtA hai, to isase hRtspaMdana aura sAtha hI zvAsaprazvAsa bhI avaruddha hojAtA hai| karavIra mUla evaM mUla svak donoM hI amogha mUtrakAraka aura sTrophainthAyana evaM DijiTailIna vat hRdaya valaprada hai| hRva kalya bizeSa (Cardiac Systole) aura zotha roga (Dropsy) meM isakA kAtha ( Infusion ) vyavahRta hotA hai| garbhapAta evaM AtmahatyA ke liye karavIra-mUla prAyazaH vyavahAra kiyA jAtA hai / zUlaroga meM evaM ziro birecanArtha grAmavAsIgaNa kanera ko sUkhI pattI kA cUrNa vyavahAra meM lAte haiM / isakI lakar3I mUSaka viSa ( Rats bane) rUpa se vyavahAra kI jAtI hai| phiraMga kSata, zizna kSata aura dadra meM isakI jar3a kI chAla kA pralepa lAbhakArI hotA hai| ( meTIriyA meDikA Apha iMDiyA-2 ya khaM0, 386 pR.) ainsalI-kanera kI, jar3a kI chAla evaM madhura gandhi patroM ko vaidyagaNa prabala Repellents (mavAda ko lauTAne vAlA) mAnate haiM aura unakA bahiHprayoga karate haiM / jar3a bhakSaNa karane se viSailA prabhAva karatI hai| hindU ramaNIgaNa DAha ke kAraNa AtmahatyA ke lie vahudhA isakA prAya grahaNa karatI haiN| -meTIriyA iMDikA, 2 khaM0 pR023| vaiTa-kanera ke prabhAvakArI sAra hRdaya ke liye pracaMDa viSa hai| pro0I0 pelikana ke anusAra kyoMki hRdaya para isakA avasAdaka vA nairbalyakara (Depressing) prabhAva hotA hai, astu isakA DijiTelisa ke pratinidhi svarUpa vyavahAra , ho sakatA hai| -vaiTsa ddikshnrii| karnala bI. DI. vasu-kanera ke sarvAMga, pradhAnatayA isakI jar3a ko etaddezavAsI viSAkta mAnate haiM / isaliye ve AtmahatyA evaM anya prakAra ko hatyA ke liye isakA vyavahAra karate haiN| tathApi tAlIfa zarIfa (pR. 134) evaM anya bhAratIya dravya-guNa-zAstra viSayaka graMthoM meM kuSTha tathA anya vyAdhiyoM meM isako vyavasthA dekhane meM zrAtI hai| ___ ke. ema. nAdakarNI--kanerakA sarvAMga viSailA hai / isako jar3a aura jar3a kI chAla donoM pravala mUtrala evaM STrophenthasa aura DijiTelinavat hRdaya valada hotI haiM / bholieMDrona ke picakArI dvArA svagadho'ntaH kSepa karane se nAr3I-spaMdana jahA~ prati minaTa 75 yA 100 hotA thA, vahA~ ghaTa kara 1. yA 12 taka raha jAtA hai| yadi isakA prayoga kucha samaya taka ora jArI rakhA jAtA hai, to hRdaya kA spaMdana ruka jAtA hai aura sAtha hI zvAsa prazvAsa kI gati bhI avaruddha hojAtI hai| yaha paudhA do taraha kA hotA hai-sapheda phUla kA aura lAla phUla kA / guNa dharma meM ye donoM samAna hote haiN| inameM se sapheda phUlavAle ko jar3e jinheM baMgAla meM 'zveta karabI' kahate haiM, atyanta viSailI hotI hai| iso bhaoNti usako pattiyA~, chAle aura phUla bho z2aharole hote haiM / isakI chAla kisI prakAra khAne ke kAma nahIM paatii| jar3a vAhya prayoga meM AtI hai aura ile pAnI meM pIsakara prAkuroM para (Cancers), tathA kSatoM para evaM kuSTha meM bhI lepa karate haiN| jvara rogI ko kAna meM isako jar3a bA~dhate haiM / isa abhiprAya ke liye ravivAra ke dina isakI jar3a grahaNa kI jAtI hai| vRzcika-daMza evaM sarpa-daSTa vizeSataH phurasA sarpa ke kATane para isakA pralepa guNakArI hotA hai / zirozUla meM isakI jar3a kA cUrNa sira meM malate haiN| dad evaM anyatvag rogoM meM mUlatvak evaM patra kA lepa karate haiN| sUjana utArane ke liye isako pattI
Page #333
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanera kanera kA kAr3hA kAma meM AtA hai / sarpa-daSTa tathA anya pravala viSaile daSToM meM isakI pattI kA svarasa atyalpa mAtrA meM diyA jAtA hai / ghI isakA agada hai| sarpa-daMza meM eka nasya kAma meM AtA hai, jisameM isakA phUla par3atA hai| yoga yaha hai sapheda kanera kA sukhAyA huA phUla aura taMbAkU vA suratI kI pattI-ina donoM ko barAbara barAbara lekara, isameM thor3I choTI ilAyacI milAkara saba ko kUTa-pIsakara bArIka cUrNa bnaayeN| basa nasya taiyAra hai| sarpa-daSTa rogI ko isakA vyavahAra kraayeN| I0 me0 me0 pR0 593-4 / / isake patra ke komala roma ko sikima ke pahAr3o loga kSata dvArA raka-srAba rokane meM vyavahAra karate haiN| koMkaNa meM patra evaM balkala mulasA evaM kamala ke sAtha milA cecaka para lagAyA jAtA hai| baMgAla aura vambaI prAMta ke loga patroM ko tambAkU bA~dhane meM vyavahAra karate haiM / phira baMgAlI viSaghna samajha puSpoM se kIr3e makor3e dUra rakhane kA kAma lete haiM / pattoM meM jala ko sAMdra banAne kA bhI guNa vidyamAna hai| zaGkara para sivAya kanera ke dUsarA koI raMgadAra phUla nahIM car3hatA / isakA sArakASTha zvetavarNa aura hRdkASTha mRdu evaM ISat kaThina hotA hai| baMgAla meM kabhI-kabhI kanera kI lakar3I ke takhte taiyAra kiye jAte haiN| loga kahate haiM ki isakI lakar3I para ghoTAI kA kAma acchA calatA aura bar3hiyA sAja sAmAna banatA hai|-hiN0 vi0 ko| kanera dvArA honevAlI dhAtu-bhasmeM tAmra-bhasma-eka tolA tA~be ko zrAga meM garma kara karake eka-sau bAra kanera kI jar3a ke tAje kAr3he meM bujhA leve / isake bAda sapheda kanera ke phUla eka sera lekara pIsakara kalka prastuta kreN| aura zuddha tA~be ko ukta kalka ke bhItara rakhakara Upara se kapar3amiTTI kreN| phira usa goleko nirvAta sthAnameM eka mana upaloM kI prAga deveM / atyanta zvetavarNa kI bhasma prastuta hogii| 36 kA. guNa, prayoga-vAjIkaraNa evaM stambhanArtha yaha anupama vastu hai| cAvala bhara yaha bhasma makkhana yA batAzA meM rakhakara khAye aura Upara se dUdha meM goghRta milA pAna kreN| kanera lAla po0-rakapuSpa, caNDaka, laguDa, caNDAtaka, gulmaka, pracaNDa, karavIraka (dha0 ni0), rakta karavIraka, rakraprasava, gaNezakusuma, caNDIkusuma, krUra, bhUtadrAvI, ravipriya (rA0ni0), rakapuSpa, caNDAta, laguDa, (bhA0 pra0)-saM0 / lAla kanela lAla kanera (kanaila)-hiM0 / lAla karavI gAcha, rakakaravI-baM0 / neriyam proDoram Nerium Odorum, Soland.-le0 | kAnera ce, -te. / keMgaNa lige, kegana liMge-kanA0 / keMgaNa liMge-kA0 / raka karavIra, tA~bar3I kaNera-marA0 / gulAbI phulanI, rAtA phulanI, rAtIkaNera-gu0 / knher-bmb0| guNa dharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAraraktastu karavIraH syAtkaTustIkSNo vizodhakaH / tvagdoSavraNa kaNDUti kuSThahArI vissaaphH|| (rA0ni0va0 10) lAlakanera kaTu, tIkSNa aura zodhaka hai tathA yaha tvagdoSa, vraNa, kaNDa (khAja ), kor3ha pora viSanAzaka hai| raktavarNa: zodhakaH syAtkaTu pAke ca tiktakaH / kuSThAdinAzako lepAdatha pATalavarNakaH // zIrSapIDAM karpha vAtaM nAzayediti kIrtitaH / raktAdicaturo bhedA guNAH zvetahayArivat / / (ni020) lAla kanera-zodhaka, caraparA aura pAka meM kar3A hotA hai| isakA lepa karane se koDhAdi dUra hote haiN| ___ gulAbI kanera-mastaka zUla tathA kapha aura vAta kA nAza karatA hai| isake tathA pIlA aura kAlA kaneroM ke leSa guNa meM sapheda kanera kI taraha jAnanA caahiye|
Page #334
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2066 kanera zeSa guNadharma ke lie "sapheda kanera" dekho| garbhAzaya se mRta vA zuSka zizu bAharaNArtha, yUnAnI matAnusAra isakI jar3a vyavahAra kI jAtI hai| hakIma nUrUla islAma sAhaba ko vyAz2a meM isake pattoM ko pIsakara tela meM milAkara pralepa ullikhita hai-"ravivAra ko lAla kanera ke patte, karane se kSataja kRmi naSTa ho jAte haiN| phUkha aura DAliyAM lekara pAnI meM pIsakara rasa ___ isakI jar3a ke kAr3he ko rAI ke tela meM yahIM nicor3a aura usa rasa meM do moTe kapar3oM ko tIna taka zroTAyeM ki taila mAtra zeSa raha jAya / tvarogoM ', 'bAra tara karake sukhA leveM / phira ukta kapar3oM kI meM isa tela ke abhyaMga se upakAra hotA hai| . battI banAkara miTTI ke naye cirAga meM tela DAla yadi raktavikAra ke kAraNa zarIra kI tvacA hAthI kara use jlaayeN| ukna prakAza meM strI-saMga karane kI tvacA kI bhA~ti sthUla ho gaI ho, to isakI se vIrya skhalita nahIM hogA:". chAla kA lepa karane se vaha pUrvavat ho jAtI hai| - igna z2ahara ke risAlA arabI meM ullekha hai| -kha0 a0 "kanera ko tIvra sirake meM DAla miTTI kI hA~DI meM isake pattoM ko pakA-pIsakara tela meM milA lepa bharakara mandAgni para kathita kareM, jaba kanera kI karane se saMdhigata zUla nivRtta hotA hai| sampUrNa zakti drava meM pAjAya, taba use sApha karake kanera bhakSaNa janita viSAkta lakSaNa aura usameM koI anna bhigokara kulaMga (karA~kula ) ko usakA agada khilAyeM, isase vaha nizceSTha ho jaaygaa|" isakI jar3a bhakSaNa se utpanna viSa-prabhAva ke padi isako hare sauMpha aura kAkanaja ke rasa meM lakSaNa yaha haiM-puTThoM kI jar3eM apanA kArya sthagita pIsakara A~kha meM lagAyeM to prArambhika motiyA kara detI haiM, hRtspaMdana ruka jAtA hai, nAr3I kI gati vindu, netrakaNDu, jAlA, phUlA aura papoToM kA eka minaTa meM 10-15 taka raha jAtI hai / aura jaba moTA parka AnA ye roga prArAma ho| yaha 10 taka raha jAtIhai, taba manuSya svarga sidhAratA isake pattoM ko aMgUrI sirake meM pIsakara pralepa hai| isakI chAla ke viSa kA prabhAva hRdaya para karane se dina-rAta arthAt 24 ghaNTe ke bhItara hotA hai / isakI pattI, chAla aura phUla ina saba dA, roga nimUla hojAtA hai| meM viSa hotA hai; parantu mUlatvak meM sarvAdhika viSa hotA hai| yaha viSa hai / yaha viSAkta vastu rAla kI vaidyoM ke kathanAnusAra bAgI kanera kI jar3a jAta se hai aura ur3anazIla nahIM hai| kanera ke svabar3I viSailI hotI hai| isakI jar3a kA pralepa yaMbhU vRkSoM meM yaha viSa adhika pAyA jAtA hai, karane se phor3e phunsI prAdi tvagoga zrArAma Aropita vRkSa meM yaha alpa hotA hai / rAla ko . hote haiM / isakA tAjA svarasa dukhatI huI AMkha pAnI meM gholane se ukta viSa jala meM mizrIbhUta meM DAlA jAtA hai| ho jAtA hai| isakI chAla aura pattoM ke khiMce : isake pattoM ko kathita kara usa kAr3he se A~kha arka meM viSa kI ugratA atyadhika hotI hai / isakI para dhAra dene se sUjana utara jAtI hai| jar3a adhika mAtrA meM sevana karane se hasta-pAda meM isakI jar3a kI chAla kA tela banAkara lagAne AkSepa hone lagatA hai| isakI jar3a ke viSa se se kaI taraha kA dAda aura kor3ha pArAma hotA hai| nAr3I kI gati prati minaTa ghaTakara 36 taka ho isa tela ke malane se tara aura khuzka khujalI jAtI jAtI hai, kiMtu nirbalatA nahIM hotii| rahatI hai| ___ kanera viSa kA upAya isake pattoM kA tela banAkara lepa karane se jaba kanera ke bhakSaNa se viSAka lakSaNa pragaTa ho rogotpAdaka jIvANu zarIra para nahIM baitthte| jAya~, taba rogI ko kai karAve yA vamanakArI yaMtra isake pattoM kA dudhiyA rasa dAda para lagAyA | dvArA bhAmAzaya ko prakSAlita kara DAleM / parantu jAtA hai| jaba viSa prAmAzaya se utara kara A~toM para prabhAva
Page #335
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanara . 2067 kanera kara cukA ho, taba vasti kA upayoga lAbhakArI siddha hotA hai / rogI ko ArAma se sulAe~ |vmn aura vasti ke uparAMta jaba bhAmAzaya aura praoNna | zuddha ho jA~ya, taba murge kA carba vA zorabA zItala karake pilaaeN| chAcha meM isabagola kA labAba milAkara dekheM yA katIre ke labAva meM mIThe bAdAma kA tela milAkara pilAyeM, isake liye tara aura 'tAz2A khajUra khAnA atyanta guNakArI hotA hai| kanera, pIlA pa-0-pItaprasava, sugandhi kusuma, (rA. ni0)-saM0 / pIlA kanera, pIle phUla kA kanera, pIlI kanaila-hiM0, d0| pIta karavI (kalke phula)-baM0 theveTiyA neripholiyA Thevetia Nerifolia, Nerium Psidium guss,-le. | The Exile or yellow Oleander- graMpaccai alari, tiruvAJcipyU -tA. paJcaganneru / paJca-arali te0-ml| molmiyaai-paan-br| piM0 vaTThI, pIpalA kahara, zerAnI-marA0 / pIlAphulanI, pIlA kanera-gu0 / thivttii-bmb0| zatAvarI varga (N. 0. Apocynaceae) utpatti-sthAna-pazcima bhAratIya dvIpa-samUha aura bhAratavarSa / bhAratIya udyAna evaM maidAnoM meM ise lagAte bhI haiN| rAsAyanika saMghaTTana-isake bIjoM meM 41% tela, thebITIna ( Thevatin ), theva-rejina ( Theve-resin ), kAryakArI sAra aura syuDo-iMDikana (Pseudo Indican) ye dravya pAye jAte haiM / chAla meM theveTIna (Thevatin ) hotI hai / isake bIja taila meM TrimAtIna Triolein 63%, TripAmeTIna Tripalm. atin 23%, aura Tri-sTiyarIna Tri-Stearin 27% ye dravya hote haiN| isakI khalI meM dheveTIna Thevetine nAmaka eka viSailA glukosAiDa pAyA jAtA hai| zuddha sthira taila nAdakI aura khorI" vilkula prabhAva zUnya ( Inert) hotA hai| auSadhArtha vyavahAra caal| * mAtrA-svakacUrNa, 1 se pAnA bhara __ guNadharma tathA prayoga . AyurvedIya matAnusAra'pItakaravIrako''nyaH * . * * / kRSNastu caturvidho'yaM guNe tulyaH / rA0ni0 1.. pItAdi cAroM prakAra ke kanera guNa meM samAna hai yUnAnI matAnusAra-vaidyoM ke kathanAnusAra pIle kanera kA dudhiyA rasa atizaya viSailA hotA hai| isakI chAla kaDU I dastAvara aura jvara utA. ranevAlI hai| isakA arka ucita mAtrA meM sevana karane se kaI taraha ke jUr3I-tApoM ko aura jvara ke dauroM ko rokatA hai / isake bIjoM kI mAMgI atyaMta kar3a I hotI hai| isake cabAne se mi sunnapana evaM rukSatA pratIta hotI hai / isake bIjoM kI mIMgI kA tela vamana evaM virek lAtA hai| kisI 2 ko isase atyaMta kai-dasta hote haiN| isa ko mAMgI atyanta viSailI hotI hai| bra... navyamata Ara0 ena0 khorI-pIle kanera ke svAda cUrNa meM siMkonA tvak cUrNa se pacagunI. jvaranI zakti vidyamAna hotI hai| arthAt eka rattI yaha bAta 5 ratto siMkonA kI chAla ke barAbara hai| isakI chAla kar3aI aura niyatakAlika jvara nAzaka (Anti-periodic) hai| navajvara (Renittent) aura viSama jvara meM isake sevana se upakAra hotA hai| adhika mAtrA meM sevana karane se isakA vAmaka evaM virecaka prabhAva hotA hai aura viSAkta mAtrA meM sevita hone se 'esiDa-viSa' ke lakSaNa prakAza pAte haiN| vIjajAta taina bAMtikara aura virecaka hai tathA jaitUna ke tela kI bhAMti isakA bAhya prayoga hotA hai| (meTIriyA meDikA zrApha iMDiyA-2 ya khaM0, 362 pR.) pIle kanerA kI chAla ko jvaranivAraNI zakti kA parIkSaNa aura samarthana DA. jI. biDI aura DA0 je0 zArTa ne bhI kiyA hai| jala kanera. . . yaha sUjana utAratA, zukra prameha kA nAza karatA, kaphanAzaka aura viSaghna hai tathA vAyu ke rogoM meM upakArI hai| yaha udara ke bhArIpana ko dUra karatA hai|
Page #336
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanera ghaTTa 2066 kanaucA kanera ceTTa -[ te0 ] kanera kA per3a / de0 "kanera" | hai| arthAt zIghra arddha svaccha labAda dvArA dhanA kanera kAlA-saMjJA pu. kAlA kanera / kRSNa karavIra / vRta hojAtA hai| isakI girI telAna aura svAda de0 "kner"| meM girivat ( Nutty ) evaM madhura hotI hai| kanera gulAbI-saMjJA pu. kanera,lAla / de. ukra labAba ke lie hI isakA auSadha meM upayoga "kanera" / hotA hai| kanera z2arda-saMjJA puM. [ hiM0 kanera x fA0 z2arda ] payyo0-kanaucA, hiM. paM0 / nalausare ko pIlA kanera / pIta karavIra / de. "kner"| marA0 / sailviyA spAinosA Salvia Spikanera, pIlA-saMjJA pu0 pIlA kanera / de0 'kanera" nosa, phAyalainthasa maiDarAsa peTeMsisa ( Phykanera, lAla-saMjJA pu. lAla kanera / de0 "kner"| llanthus maderas patensis, kanera sapheda-saMjJA puM0 sapheda kanera / de. "kner"| Linn., Wight.) -le0 / kanochA / kanera surkha-saMjJA pu0 [hiM0 kanera phrA0 surkha] lAla kanera / utpatti sthAna-paMjAba, laMkA ke zuSka bhAga, kanerA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] hthinii| hastinI / aphrIkA ke garama bhAga tathA araba, jAbA, cIna vai0 nighaH / aura prAsTe liyA meM paidA hotA hai| kaneriyam kamyUna-[ le0 Canarium Comm - prakRti-uSNa aura rUkSa / kisI-kisI ke __une,] darakhta habbulamanzam / mata se samAna rUpa se uSNa evaM ruukss| kisI kanela-saMjJA puM0 de0 "kner"| kisI ke anusAra dvitIya kakSA meM uSNa aura kanaira, kanaila-saMjJA pu0 de0 'kner"| prathama kakSA meM tara hai / para auroM ne ise dvitIya kakSA meM uSNa evaM rUkSa likhA hai| kanomana lepacA ] bhedd'aa| hAnikartA-pIhA ko aura ziraH zala utpanna kanora-[deza.] bnkhor| Aesculus Indica karatA hai| khAnora / kaakraa| darpaghna-gulanAra tathA raka gulAba / kisIkanerI-saMjJA strI0 [ aM0 kainarI (TApU)] prAyaH kisI ke mata se rogana vAdAma, tuma hummAja aura tote ke zrAkAra kI eka prakAra kI bahuta sundara arka bAdiyAna | cir3iyA / jisakA svara bahuta komala aura madhura | pratinidhi-tukhma rehA~, tuma bAlaMgA aura doSa hotA hai aura jo isIlie pAlI jAtI hai / yaha paripAkArtha alasI ke bIja / aneka jAti aura raMga kI hotI hai| mAtrA-akele 7 mA0 se 10 // mA0 taka kanocA-saMjJA puM0 ) / aura dUsarI davA ke sAtha // mA0 tk| kanaucA-saMjJA pu0 deza. paM0] eka prakAra kA pradhAna kama-abarodhoddhATaka, prAmAzaya bala (marojAtIya) paudhA jisakI zAkhAyeM lambI prada aura pravAhikA evaM ranAtisAra nAzaka hai| aura kucha golAI lie hara sugaMdhimaya hotI haiM / guNadharma tathA prayoga phUla pIta kRSNa varNa kA hotA hai| bIja alasI abu jarIha ke anusAra tuqhma kanaucA meM yadyapi kI taraha ke bhUre, trikoNAkAra, masRNa aura koSA- alasI kI apekSA kama uSNatA hai tathApi vraNoM vRta hote haiM / ye Upara se jAlInumA komala gahare | ke pakAne meM yaha usase adhika zanizAlI hai| bhUre raMga kI rekhAoM se citrita / iJca lambe, u ye koSTha mRdukara hai / aura alpa mAtrA meM malamArga se kapha niHsRta karate haiN| parantu bhUna lene se ye sase kucha kama caur3e aura eka ora meharAba numA saMgrAhI ho jAte haiN| ise bhUnakara yadi tukhma hote haiN| inakA chilakA kar3A aura bhaMgara hotA hai| hummAz2a (cukra-bIja) ke sAtha phA~ke, to yaha pAnI meM bhigone se yaha pAnI sokhakara phUla jAtA khUna ke dasta banda karade / aura prAMtra-vraNa evaM va
Page #337
--------------------------------------------------------------------------
________________ * kanaucA 2066 ko bahuta lAbha pahu~cAve / yadi ise pIsakara madhu meM milAkara kaThina se kaThina sUjana para lagAeM / to vaha paka jAya / isakA labAba camelI ke tela ke sAtha nIhAra muha pIne se sodAvI arthAt vAtaja pittI bilakula jAtI rahatI hai| parIkSita hai| dastoM ko dazA meM kanauce ke bIja se zrA~toM ko parIkSA karate haiM / usase yaha mAlUma karate haiM ki zrAyA unameM aisA mala hai yA nahIM jisakA nikalanA ucita hai / usakI parIkSA kI rIti isa prakAra hai - tukhma kanaucA ko garama 2 gulAba meM milAkara rogI ko pilAveM / yadi ukta bIja zIghra hI udara se bAhara nikala jAya~ aura use dobArA pilAne kI AvazyakatA na ho to samajha leM ki zrAMteM mala se rikta haiM zrora yadi aisA na ho, to, usase yaha pramANita hogA ki vaha mala se paripUrNa haiM / parantu yaha smaraNa rahe ki jaba rogI kI prakRti meM uSNatA evaM pipAsA kA prAbalya ho, to isabagola yA tukhma rehAM se parIkSA kareM / ukta avasthA meM tukhma kanaucA yA tukhma bArataMga na deM / kyoMki ukta bIja apanI khAsiyata se zukra ko kama karate haiM / ( kha0 a0 ) 1 kanaucA kA vIja tAralyakAraka ( mulattifa ) hai / yaha vAyu, zrAdhmAna aura kapha ko naSTa karatA, hara jagaha ke avarodhoM kA udghATana karatA aura vAyu niHsAraka hai / strI ke dUdha ke sAtha isakI bUMdeM kAna meM TapakAne se karNazUla zA~ta hotA aura nAka meM DAlane se ziraHzUla nivRta hotA hai| yahAM aura zrAmAzaya ko balaprada, jalandhara ko lAbhadAyaka aura mUtrapravarttaka evaM svedaka hai / yaha zrAmAzayika kapha ko vilIna karatA evaM zrAmAzaya zUla ko prazamita karatA hai / yadi jalodara kA rogI 7 mAze isake bIja evaM patra utanI hI zarkarA ke sAtha kucha dina taka pratidina sevana kare to yaha mUtra tathA sveda-patha se jala ko niHsRta | bAdAma ke tela meM bhUne huye isake bIja zrantrapradAha tathA pravAhikA meM upayogI hai / cukra vIja ke sAtha dastoM ko rokate haiM aura zrAMtrAMta ko lAbha pahu~cAte haiN| isakA pralepa vraNa ko paripakka karatA hai / (bu0 gu0 ) karatA kanthArI Ara0 ena0 coparA - likhate haiM ki java kanaucA ke bIjoM ko jala meM bhigoyA jAtA hai, isase eka prakAra kA sAMdra picchila peya prastuta hotA hai, jisakA pUyameha aura mUtrapraNAlI - pradAha meM bahula upayoga hotA hai / - iM0 0 iM0 pR0 513 / kanda - [a0] eka prakAra kI machalI / kankhena phIU - [ bara0 ] cItA | citraka | kantikA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zrutivalA | kaMghI | bhA0 pra0 / ni0 zi0 / kantu -saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1) hRdaya | vai0 nigha0 / ( 2 ) kAmadeva / ( 3 ) dhAnyAgAra / kantuliMga -[ tAH ] maunAlu / khAtA / vi0 [saM0 -i ] sukhI / khuza / [saM0 strI0 ] eka vRkSa | de0 kantharI - saMjJA strI0 "kandhArI" / *nthA -saMjJA strI [saM0 strI0 ] ( 1 ) gudar3I / kathar3I | zrama0 / -saMjJA strI0 [saM0 strI ] ( 1 ) syUtakarpaTa, kandhArI / katharI / gudar3I ( zra0ma0 ) (2) cIra / ( 3 ) eka vRkSa / ( 4 ) ruIdAra kapar3A | tUlapUrNa gAtravastra / kanthArI -saMjJA puM0 [saM0 strI ] eka prasiddha vRkSa vA jhAr3I jisake patte gola, DaMDI harI aura phUla sapheda raMga ke safeda kezara yukra hote haiN| isameM caita baizAkha meM phUla lagate haiM / phala choTe choTe cane ke barAbara hote haiN| kaMthArI tIna-cAra jAti kI hotI hai / noTa- kisI kisI ne ise nAgaphanI (nAgaphaNaH mAnA hai / de0 "nAgaphanI" / kanthA paTakathArI, kaMtharI, kaMthA, durdhaSAM, tIcNakaNTakA, tIcNagaMdhA krUragaMdhA, duHpravezA, rA0 ni0 0 8 / (ahiMsrA, jAli, gRdhanakhI, kaMthArikA, krUrakarmA, vakrakaMTakI, kanthA, kapAlakulikA, alaphala, guccha gulmikA ) - saM0 / kaMthArI, kaMdhArI kaMtAra, haiMsA - hiM0 | kAMdhArI - marA0 / kAMtarukana| 0 | phaNInivaDuMga - koM0 / kAlA kaMthAro, kaMthAro, kaMdhAra-gu0, marA0 | Capparis Sepiaria - je0 / kaMthAra, kAro hyUmarana, hyUsa
Page #338
--------------------------------------------------------------------------
________________ 207. kanda guDUcI paM0 / kariMdU, karuMjarI-tA0 / nlpuii-te| jisameM bataurI kI taraha gAMTha bAhara nikala pAtI kAMthAra (kacchI)kAMtara knaa| hai| yonikanda / de. "kandaroga" / (3) utaguNa, prayoga-kaTu tikoSNA vAtakaphaghnI, rana / indIvarA / rA. ni. va. 23 / (4) zothaghnI dIpano rucikArI rakagraMthirujAnI jvaraghnI lAla muulii| rakkamUlaka / (5) jipIkanda / ca / rA0ni0 va0 8 / arthAt kaMthAro kar3avI, sUrana / zrola / rA0ni0 / ra0 sA0 saM0si0 caraparI, garama, vAta kaphanAzaka, zothanAzaka,dIpana yo / bAhuzAla gur3a / ca0 da0 a0 pi. ci0 rucikArI, rakavikAra, graMthiroga aura jvara- abhrazuddhiH / (6) eka prakAra kA viSa / (7) nAzaka hai| Rddhi nAmaka auSadha / (8) kAsAluka / kA~kaMthArI dIpanIrucyA kaTUSNA tiktakAmatA / sAlU / (6) megha / vAdala / (10) eka raktadoSaM kapha vAtaM granthirogaM ca nAzayet // prakAra kA zveta zlakSNa vahupuTa -kaMde bizeSa / snAyugegaM ca zopha ca nAzayediti kiirtitaa| loga ise sarpacchatraka (sA~pa kA chAtA) kahate haiM (ni020) u. su0 sU0 36 bha. pitta zamana / (11) arthAt-kaMthArI agnipradIpaka, rucikAraka, cara hastikanda / sapheda bar3o mUlI / ve0 nigha0 alasa parI, garama aura kar3avI hai tathA rudhira vikAra, kapha ci / hasti karNa yoga / (12) zAlUka, zala vAta, prathi roga, snAyuroga aura sUjana ko dUra gama / (pa0 mu0 13) eka prakAra kI sugaMdhita karatI hai| tRNa / eka sugaMdhita ghAsa / rAma kpuur| pa. mu. isakI pisI huI jar3a godheraka nAmaka sarpa ke (14) gur3a / (15) zarkarA / shkr| ca. kATane para nAka ke dvArA suMghAI jAtI hai| da0 aza-ci0 kAGkAyana modaka / (16) piNDAA~kha kI sUjana para isakI jar3a ko aphIma ke luka / gola pAlU / piMDArU / suthnii| (17) sAtha pIsakara A~kha para lagAI jAtI hai, jisase zasyamUla / anAja kI jar3a / me0 dadvikaM / (18) phalahIna zroSadhi kI jar3a / sUjana bikhara jAtI hai / udara zUla meM isakI jar3a kAlImirca ke sAtha pilAI jAtI hai| rakravikAra saMjJA puM. [saM0 kI.] gRJjana / gAjara / aura carma rogoM para isake pattoM kA kAr3hA diyA rA0ni0 / ni0shi0| jAtA hai| ___ saMjJA puM0 [phA0] jamAI huI cInI / kanda-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) vanaspasti mistrii| zAstra meM baha jar3a jo gUdedAra aura binA reze kI | kandaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.](1) muravAlu zakara hotI hai; jaise-sUrana, zakarakaMda ityaadi| kanda / rA0ni0 va0 7 / (2) vana zUraNa / pa-0-valba Bulb Tyuvara Tuber jaMgalI sUrana / bhaiSa0 kuSTa0 ci0 kandarpa sAra taikhA (aN0)| aslussitava (bahu0 u.sUlassitatra), (3) kanda / de0 "kandra" aslul mudabvara (bahu0 u.sUlul mudabbara) | kandakA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] rudrvntii| -( R0 ) / bIne mudabbara (bahu0 vIkhahAe kanda guDUcI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra mudabvara)-phrA0 / gaDDa (bahu0 gaDDe) -da. kA guruca | kaMda giloya / kijaGga (bahu0 kijaGga, g2ala) -taa0| gaDDa saMskRta paryAya-kandodbhavA, kandAmRtA, bahu(bahu* gaDDalu)-te. / kiz2a ja (bahu0 kiz2a - cchinnA, bahugrahA, piNDAlu aura kandarohiNI, jukala)-mala0 / gaDDe (bahu0 gaDDegalu ) piNDaguDUcikA ora bhurhaa| -kanA0 / gola-mUla -baM0 / gaDDA (gaDDu bahu0) guNa-kandaguDUcI, kaTu evaM uSNa aura sani-marA0 / kana0; gaDDA (vahu. gaDDo) -gu0 / pAta, biSa, jvara, bhUta-bAdhA tathA balI palita ala (siNgaa0)| aU, u (bahu0 amiyAzrA, nAzaka hai| umiyAtrA)-bara0 / (2) yoni kA eka roga vi0 de0 "guruca" / rA0 vi0 va0 3 /
Page #339
--------------------------------------------------------------------------
________________ kandapranthi kandaroga / kanda pranthi-saMjJA puM. [saM0 pu.]() piMDAlu | kandaphalA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) choTA . nAmaka kaMda zAka / piMDAlU / suthnii| peDAra / karelA / krelo| tudra kAravellaka / (2) bhUI rA0ni0 va071 (2) zveta rAjAluka / kohdd'aa| pAtAla kohdd'aa| vidaarii| rA0ni0 vai0 nigha0 / v07|| kandaja-vi0 [saM0ni0] kanda kI jar3a se utpanna / kandabahulA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] tilakanda / lahasuna / triparNI nAmaka kanda / amalolavA / gavAliyA kandajabiSa-saMjJA pu0 [saM0 kI. ] vaha viSa jo | latA / raa0ni0v07| auSadha mUla meM hotA hai / kaMdajAta biss| kanda kandamUla-saMjJA puM0 saM0 kI ] (1) muulii| naipAla kA jahara, jaise-sIMgiyA, kanera ityAdi / zrAyuH ___ kI tarAI meM bahuta bar3I mUlI hotI hai / mUlaka / veda meM yaha ATha prakAra kA hotA hai / jaise, zakruka rA0ni0 va0 7 / (2) de0 "kandamUla" / mustaka, kaui, darbIka, sarSapa, saikata, vatsanAbha, kandara-saMjJA pu0 [saM0 pu.] [strI0 kandarA (1) aura zRGgI / auSadha meM vyavahAra karane se pUrva zveta khdir| (2) eka prakAra kA cudra rog| inakI zuddhi kA vidhAna hai| vinA zuddhi ke inakA | de0 "kdr"| prayoga zAstra varjita hai| astu inameM se pratyeka ___ saMjJA pu[saM0 klo0] (1) zrAdI / zradabiSa kI zuddhi kA prakAra una-una biSoM ke varNana raka / (2) soMTha / zuThI / rA0 ni0 va06 / krama meM diyA gayAhai / vahA~ dekheM / inakI sAdhAraNa (3) guphA / guhA / (4) zrola / j'miiknd| zuddhi isa prakAra hotI hai| sarva prathama kaMda ke choTe (5) aMkura / kallA / (6) gaajr| choTe Tukar3e kara kisI bartana meM rakhakara Upara se kandarA-saMjJA puM0 [saM0 strI.] kandara / guhA darrA / itanA gomUtra DAleM, jisameM ve DUba jaayN| isI bila / g2ahara / deva khAta / guphA / prakAra tIna dina taka barAbara tAz2A gomUtra DAla kandarAla-kandarAlaka-saMjJA puM0 [saM0 0 / (1) . DAlakara dhUpa meM sukhAleM / basa zuddha hogyaa| yaha pAkara kA per3a / pakSa vRkSa / (2)pArisa pIpala / biSa prayogoM meM bhAga ke mAna se par3atA hai| gaI bhANDa vRkSa / gaMdhIbhATa | gjhNd| (3) kandaTa-saMjJA puM. [saM0 krI0] zuklotpala / sapheda akharoTa kA pedd'| kumuda / kuuii| nIlophara / za0 r0| kandarUla-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kaTu zUraNa / kaD zrA kanda tRNa-saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] eka prakAra kI | z2amIkanda / vai0 nigh| .. ghAsa / guMTha tRNa / vai0 nigha0 / kandaroga-saMjJA puM0 [saM0 puM0] eka prakAra kA yoni kanda nAlakA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] gobhI nAma roga jo vAtAdi doSa bheda se cAra prakAra kA hotA kI ghAsa / gojihvA / gojiyA / vai0 nigh| hai| kanda / yonikaMda / Prolapsus Uteri kandanIcaka-saMjJA strI0 [saM0] rudrvntii| nidAna tathA lakSaNa-dina meM sone, ati kandapaJcaka-saMjJA puM0 [saM0 kI.] tailakaMda, ahi krodha, vyAyAma tathA ati maithuna se evaM nakha, daMta netrakanda, sukaMda, kroDakaMda (vArAhIkaMda) aura aura kaMTaka zrAdi ke kSata se kupita haye vAtAdika rudaMtIkaMda ina pA~ca oSadhi-kaMdoM kA samUha / doSa pUyaraka milita raMga kI baDahara kI prAkRti kI guNa-ye pA~co prakAra ke kaMda tA~bA ityAdi jo choTI gA~Tha utpanna karate haiM, use yonikaMda kahate dhAtuoM ko mAraNa karanevAle haiM aura saba prakAra ke haiN| inameM se vaha jo rUkhA, vivarNa aura phaTA sA rogoM ko haraNa karanevAle haiM / vai0 nigh0| hotA hai, vaha vAtika, aura jo dAha; rAga aura jvara kandapatra-saMjJA pu0 [saM0 pu.] mahAtAlIza patra / yukta hotA hai vaha paittika hotaahai| aura jo yonikaMda vai0 nighN| tAlIsa ptr| ke0 de0 niH| nIla Adi phUloM ke raMga kA khujalI yukra hotA hai ni.shi.| vaha zlaiSmika hotA hai| jisa yonikanda meM ukta kanda-phala-saMjJA puM. [saM0 kI.] kaMkola / tInoM doSoM ke cinha mile huye hote hai. vaha sami
Page #340
--------------------------------------------------------------------------
________________ kandarodbhavA 2072 kandarpasAra taila pAtika kaMda hotAhai / mA0 ni0 / inameM se sannipA- bar3ha kA dUdha 4 tole, Umara kA dUdha 4 toletika kaMda roga ko chor3akara zeSa tInoM prakAra ke kaMda sata kucilA 4 tole prathama kASTIya auSadhiyo kA - roga cikitsA se prArogya ho jAte haiN| cUrNa kara punaH ahiphenAdi ko una cUrNa meM milAkandarodbhavA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (?) tudra kara zatAvarI ke rasa kI 7 bhAvanA dekara rattI pASANa bheda vRkSa / choTA pAkhAna bheda / choTI pramANa kI goliyAM vnaaeN| patharacaTI / patthara phor3I | rA0 ni0 va05 / (2) guNa-ise rati kAla ke 2 ghaNTA pUrva godUdha eka prakAra kA guruc| mizrI aura ghRta milAkara isake sAtha sevana karane kandarohiNI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kanda giloya se vIrya kI vRddhi hotI hai aura stambhana hotA hai| kanda guDUcI / raa0ni0v03| aura isake upayoga se manuSya strI prasaMga meM pUrNa kandarpa-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] (1) kAmadeva / / zrAnanda prApta karatA hai| (2) palANDu / pyaaj| ... kandarpa zRGkhala-saMjJA pu0 [saM0 pu. ] ratibandha kandapakUpa-saMjJA pu0 [saM0 0] (1) yoni / vizeSa / (2) kusa / kandarpageha-saMjJA pu0 [saM0 kI0 ] yoni| kandarpasAra taila-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] kuSTa roga meM prayukta ukta nAma kA taila / kandarpa jIva-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) kAmajja __ yoga-chativana, kAlI (kAlI nizotha ), vRkSa / kAma vRddhi tupa / manoja vRkSa / smaravRddhi / giloya, nIma, sirasa, mahAtikA (cirAyatA, yavarA0ni0va05 / (2) kaTahala / (3) kAma tikA), aranI, kar3avI taroI. iMdrAyaNa aura haldI vRddhi kAraka drvy| pratyeka vastu 10-10 pala / eka droNa jala meM kandapa jvara-saMjJA puM. [saM0 pu. (1) kAma (2) kvAtha kareM / yaha kvAtha 4 prastha, gomUtra, amalakAma ke vikAra se utpanna jvara / kAma jvara / / tAsa, bhAMgarA, aranI, arUsA, haldI, bhaMga, cItA, kandarpa muzala, kandarpa mUSala-saMjJA puM0 [saM* pu.] khajUra, gobara kA rasa, pAka aura sehu~Da ke patte kA liNg| zizna, upastha / trikA0 / rasa 1-1 prastha svarasa evaM nimnalikhita kalka ke kandarpa rasa-saMjJA puM. [saM0 pu.] vaidyakokna eka sAtha yathA vidhi 1 prastha taila pkaaeN| rasauSadha / kalka dravya-iMdrAyana, baca, brAhmI, kar3avI __yoga-pArada, gadhaka, pravAla (mUgA bhasma) tumbI, cItA, dhikuvAra, kucalA, mainasila, haldI, suvarNa bhasma, gairika (geru)| vaikrAMta bhasma, raupya mothA, pIpalAmUla, amalatAsa, pAka kA dUdha, (cA~dI bhasma ) / zaMkha bhasma aura muktA inako kasauMdI, IzvaramUla, pAla, majITha, mahAnIma, mahAbarAbara 2 le kUTa pIsakara bar3a kI jaTA ke kAr3he kAla (bar3A iMdrAyana ) vichvA, karaJja, prAsphotaka se sAta vAra bhAvanA dekara 1-1 valla (2-3 mUrvA, chAtima, sirasa, indrajau, nIma, mahAnIma, rattI) pramANa kI goliyAM bnaae| ise triphalA giloya. vAkucI, candrarekhA (vakucI bheda) cakadevadAru, arjuna yA kavAbacInI ke kAr3he ke sAtha bar3a, dhaniyAM, bhAMgarA, mulahaThI, supArI, kuTakI, sevana karane se aupasargika meha roga zIghra nAza kapUra kacarI; dAruhaldI, nisotha, padmAkha; pIpalA- hotA hai / (bhaiSa0 aupa* meha) mUla, agara, puSkaramUla, kapUra, kAyaphala, jaTAmAMsI kandarpa-vaTI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ilAyacI, murAmA~sI, ilAyacI, aDUsA aura har3a / pratyeka taja, patraja, jaTAmAMsI, lauMga, agara, kezara, mothA, 1-1 karSa / kastUrI, pIpara, sugandhavAlA, kapUra, vidArIkanda yaha tela 18 prakAra ke kuSTha, granthi aura majAakarakarA, soMTha, mulahaThI, gulazakarI, kaserU, zatA gata kuSTa, hAtha pairoM kI uMgaliyoM aura jor3oM kA vara, rumI mastagI, jAyaphala, jAvitrI, zrAmalA gala jAnA, mAMsa bar3ha jAnA, nAka, kAna aura mukha pratyeka eka-eka tolA / zuddha ahiphena 4 tole, kA vikRta hojAnA, tvacA kA meMDhaka kI tvacA ke
Page #341
--------------------------------------------------------------------------
________________ kandarpasundara rasa 2073 kandavarddhana samAna hojAnA, sapheda kor3ha, lAlakor3ha, vipAdikA saMjJA puM. [saM0 ko0] (1) zilIndhra pAmA. visphoTaka, nIlI, kRmi, vRddhi, dAda, masUrI puSpa / khumI / trikA0 / (2) kamala bIja | kiTibha, lAla cakatte, aura praudumbara, padmakuSTha,mahA kamalagaTTA / (3) kadalI puSpa / kele kA phUla / padmakuSTha, galagaNDa, arbuda, gaNDamAlA. bhagandara, aura (4) shraadii| adaraka / rA0ni0 va06 / (5) vAtaja, pittaja, kaphaja, tathA dvandvaja aura sani sUrana / zUraNa / bhA0 pU0 1 bha0 zA0 va0 pAtika Adi saba prakAra ke kuSToM kA nAza (6) gaNDasthala / (7) aMkura / nayA aMkhunA, karatA hai| bhaiSa / navAMkura / (8) komala zAkhA / narma DAla / kandarpa sundara rasa-saMjJA puM. [ saM0 vI0 ] zuddha kandalatA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) mAlA pArA, hIre kI bhasma, motI bhasma, sIse kI bhasma kanda / raa0ni0v07| (2) tudrakAra vallI / cA~dI bhasma, sone kI bhasma, zveta abhraka bhasma kudduhunycii| choTI karelI / vai0 nigha0 / inheM arimeda ke svarasa se kharala kareM / punaH mUgA kandalI-saMjJA strI0 [saM0 strI0, pu0 kandalin ] kI bhasma 2 karSa, gandhaka kA cUrNa 2 karSa milA- ! (1) padmabIja / kamalagaTTA / rA0 ni0 va 10 // kara asagandha ke rasa se kharala kara savakA mizraNa su0 sU0 36 a0 pittazamana / (2) eka prakAra kara eka mRga ke sIMga meM bhara kapara miTTI kara saMpuTa kA hirana / (3) eka prakAra kA gulma / me0 / meM rkheN| sukhAkara halkaM Aga kI praoNca se phUka ltrik| da, punaH isa prastuta bhasma meM dhava ke phUla ke rasa "AvirbhUtaprathamamukulA kandalIzcAnukaccham / tathA kAr3he kI bhAvanA deM, isI taraha kAkolI, (meghadUta) mulahaThI, jaTAmAMsI,balA, gulasakarI, kaMghI, kamala | de0 "kandalI" / ( 4 ) kelA / (5) eka kanda, hiMgoTa, dAkha, pIpala, bA~dA, satAvara, sAla | prakAra kA pkssii| parNI, pRSTiparNI, mugdaparNI, mAsaparNI, phAlasA, kandalI kusuma-saMjJA pu0 [saM0 krI0] (1) kaserU, mahuvA, kebAMca pratyeka ke rasa kI pRthaka khumI / zilIndhra / za0 ca0 / (2) kele kA pRthaka bhAvanA dekara sukhAtA jAya, punaH isa cUrNa | phUla / meM ilAyacI, taja, patraja, jaTAmAMsI, lavaGga, agara, | kanda varga-saMjJA puM. [saM0 pu.] kandoM kA samAhAra kezara, nAgaramothA, kastUrI, pIpala, sugandha vAlA | kandajAti mAtra / jaise-bidArIkaMda, zatAvarI, aura bhImasenI kapUra eka-eka zANa cUrNa kara mRNAla, visa, kazerU, zRGgATaka, (siMghAr3A), milaaveN| piMDAlu, madhvAlu, hastyAlu, kASTAlu, zaGkhAlu, mAtrA-4 maa0| rakrAluka, indIvara aura utpala zrAdi kaMdoM ke guNa tathA prayoga-mizrI 4 mA0 AmalA 4 | samUha ko 'kandavarga' kahate haiN| mA0 aura bidArI kanda 4mA0 inakA bArIka cUrNa guNa-una kada rana pittahara, zItala, madhura, banAe~ punaH 10 mA0 ghRta, 10 mAse cUrNa aura 4 guru, bahuzukrakara aora stanyabarddhaka hote haiN| su0 mA0, rasa milAkara bhakSaNa kareM, aura Upara se 8 sU0 46 a0| atri saMhitA ke anusAra to. godUdha pAna kareM, isake sevana se aneka striyoM "zUraNaH piNDapiNDAlU palANDuguJjanastathA, se ramaNa karane kI zakti hojAtI hai / aura bIrya kI tAmbUlaparNakandaH syAt hastikandastathA paraH / hAni kabhI bhI nahIM hotI / zA0 dha0 sN0| varAhakandaH apyanyaH kandasyAGkA imesmRtaaH| kandala-saMjJA puM. [ saM0 pu. ] (.) kapAla / | Adi kando ke samUha ko kandavarga kahate haiN| khopdd'aa| (2) sonA / kanaka / -dharaNiH / atri0 16 a0| (3) karasAyala / kRSNasAra mRg| kAlA hirana | kandabarddhana-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) sUrana / he0 10 / (5) gNdddesh| gAla / knpttii| z2amIkanda / rA0 ni0 va07 / (2) kaTu zUraNa (5) eka prakAra kA kelaa| vaiHnidhH| galA kATanevAlA sUrana / .
Page #342
--------------------------------------------------------------------------
________________ kandavallI 2074 kandubhedana kandaballI-saMjJA strI0 [ saM0 strI0 ] (1) bA~jha | kandAmRtA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kanda gudduucii| khekhasA | bana kakor3A / bandhyA karkoTakI / rA0 kanda giloya / rA0ni0 va03 / ni0 va0 3 / (2) bhUmi kussmaanndd| pAtAla kandAha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] sUrana / kanda sUrana / kohar3A, vai0 nigh| rA0ni0 va07 / jamIkanda / kanda biSa-saMjJA puM. [saM0 puM0] vaha paudhA jisakA kandAla-saMjJA puM0 [saM0 puM0] tilakanda / rA0 kaMda viSailA ho / vaha paudhA jisake kanda meM biSa ni0| ho / suzruta ke anusAra kAlakUTa, vatsanAbha, sarSapa kandAlu-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1)triparNIlatA / pAlaka, kardamaka, vairATaka, mustaka zRMgIbiSa, prapauM- triparNikA / amalolavA / (2) kaasaalu| DarIka, mUlaka, hAlAhala, mahAviSa, aura karkaTaka kasAlU / (3) dharaNIkanda / rA0ni0 va07 / ye teraha kandabiSa haiN| inameM vatsanAbha cAra prakAra bhUmi kussmaanndd| kA hotA hai aura mustaka do prakAra kA tathA sarSapa kandirI-saMjJA strI. [saM. strI ] lajAlU / chuiimuii| chaH prakAra kA aura zeSa saba eka-eka prakAra ke hI lajjAlukA / za0 ci0| hote haiN| su. kalpa0 210 / kandI-saMjJA puM0 [saM0 pu. kandin ] kaTuzUraNa, kandazAka-saMjJA puM. [saM0 pu.] vaha paudhA jisakA kinakinA z2amIkaMda / sUrana / rA0 ni0 va07 / kaMda tarakArI ke kAma AtA hai / zAka meM vyavahRta kandu-saMjJA pu0 [saM0 pu strii0| (1) svedanahonevAlA kanda samasta zAka meM sUrana zreSTa hotA patra / tavA | svedanI / a0 hlaa.| (2)surA hai|-bhaa0 / de0 "kndvrg"| banAne kA baratana / surAkaraNa paatr| (3) kanda zAlinI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] bA~jha khakhasA geNDaka / geMDA / (4) krviir| kanera / rA0 vandhyA karkoTakI / vai0 nighaH / ni0| (5) lauhanirmita pAkapAtra / lohe kI kandazUragA-saMjJA puM0 [saM0 pu.] sUrana / zrola | kar3AhI / (6) bharjanapAna / bhUjane kA varatana / kanduka-saMjJA puM0 [saM0 kI0 ] (1) supaarii| . jamIkaMda / rA0ni0 v07| kanda saMjJa-saMjJA pu0 [saM0 kI.] kandaroga / yonyarza pugIphala / pUgaphala / (2) aNkur| koMpala / yonikaMda / trikA0 / de0 'kNdrog"| vai0 nigha / (3) gola takiyA / gala-takiyA / geMDutrA / sajJA pu0 [saM0 pu.] geMda / gaNDaka / kanda sabhava-vi. [saM0 tri0 ] kanda se utpanna kandupakka-vi0 [saM0ni0] binA pAnI lagAye tave honevaalaa| para pakA huA / bhunI huI cIja (cAvala Adi) kandasAra-saMjJA pu0 [saM0 kI. ] sUrana Adi kaMda jalopaseka binA, kevala pAtra meM agni se bhunA - samUha / huzrA (taNDulAdi bahurI, bhunA huzrA dAnA ) / kanda sUraNa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] sUrana | ni0 zi0 smRtikAra kahate haiNraa0ni0| kaMdupakkAni tailAni pAyasaM dadhi shktvH| _ kandA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) kanda guDUcI __ kaMda giloya / vai0 nidhaH / (2) bandhyA koM. dvijairetAni bhojyAni zUdragehakRtAnyapi // " TakI / bAMjha khekhasA / raa0ni0ni0shi0| (kUrmapurANa) saMjJA pu0 de0 "kandA"! kandubhedana-saMjJA puM0 [saM0 kI.] eka prakAra kI kandADhaya-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) eka prakAra | viDikA / ke kaMda kA nAma / dharaNI kaMda / raa0ni0v07| vAta dUSita hokara utpanna kaThina pIta varNa kI bai0 nidha0 / (2) bhUmi kuSmANDa / bhUI pIr3ikA ko kandubhedana kahate haiM / ythaakohdd'aa| 'vAtena kaThinaM pItaM jAyate kandu bhedanam / kandAdya-saMjJA puM0 [saM0 pu.] dharaNI nAma kA cikitsA-pIpala vRkSa kI chAla jalAkara bhasma kareM,punaH usameM makkhana samAna bhAga mizrita
Page #343
--------------------------------------------------------------------------
________________ kandUrI 2075 kanyasA v05| kara mardana kreN| isake pralepa se mukha, gudA aura | kaMdhi-saMjJA strI. [saM0 strI0 ] grIvA garadana hArA0 / kaTi bhAga meM utpanna piTikA naSTa hotI hai / bAsava saMjJA puM0 [saM0 pu.] samudra / sAgara / rA0 22 pra0 pR. 361) kaMdhikA-saMjJA strI. [saM0 sI0 ] bana mUMga / mugdakandUro-saMjJA strI0 de0 "kNduurii"| parNI / mugavana / kandekSu-saMjJA puM. [saM0 pu.] kAzabheda / eka prakAra kaMdhu, kaMdhuka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) jhar3akA kA~sa kA paudhA / vai0 nigha0 / berI / bhUmivadara / (2) jaMgalI bera / zrAraNya kandoTa-saMjJA pu0 [saM0 pu0, klI0 ] (1) sapheda | vadara / vai0 nigh| bana kul-bN| kamala / zukkotpala / (2) kumuda / kuI / kokA- kanna-saMjJA puM0 [saM0 kI.] muurchaa| behoshii| belii| bagholA / (3) nIlakamala / nIlotpala / / za0 maa0| shkr| kannA-saMjJA pu[saM0 kaNa ] cAvala kA kn| kandota-saMjJA puM. [saM0 pu.](1) kuii|kumud / -[paM0] kaJcarA / kanUraka / kokAbelI / trikA0 / (2) sapheda kamala zveta | kanAr3I-[ te0] saavr,g| padma / za0 r0| kannI-saMjJA puM. [saM0 skaMdha ] (per3oMkA nayA kallA / kaMdottha-saMjJA puM. [saM0 kI.] nIlA kamala / kopala / [ mala* ] bhaMgarA / nIlotpala / rA0ni0 va0 10 / kanUpallI-[ tA0] khiranI / rAjAdana / kaMdodbhavA-saMjJA puM0 [saM0 strI0] (1) kanda qamaa-[10] cuuhaa| guDUcI / kaMdagiloya / rA0 ni0 va0 3 / (2) kaMkakhara-[?] bardI kI jar3a / lu0 ka0 / paTerA / paTerA - kI jdd'| paTerA se caTAiyA~ bunate haiN| kh00| kSudra paassaannbhedii| choTA patharacaTA / rA0ni0 kaMphaz2a:-[a0] mAdA saahii| kaMdauSadha-saMjJA puM0 [saM0 kI. ] praadii| adaraka / kanbegu ceTTa -[ te0] vikaMkata / kanbera-[vamba0 ] zveta karavIra / sapheda kanera / 0 nighaH / dravya ra0 / ni0zi0 / kaMdha-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) megha / bAdala / kanmaH [a0] (1) maila / (2) qharAba akha roTa / zabdara / (2) abhraka nAmako dhAtu / abarakha / kanyakA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) ghiikuvaar| . ke0 / (3) kaMdhA / de0 "kaMdha" / (4) eka gRhakanyA / rA0ni0 va0 5 / (2) kanyA / prakAra kA mothA / mustaka bhed| veTI / (3) bar3I ilAyacI / rA0 ni0, ni0 kaMdhara-saMjJA pu0 [saM0 pu.](1) marasA / mAriSa shi0| (4) dRSThi / najara / (5) kumArI / zAka / (2) megha / bAdala | saMjJA puM0 [saM0 lar3akI / smRti zAstra meM dasa barSa kI avasthA kI krI0 ] aise dahI se taiyAra kiyA huA taka jisase kumArI ko "kanyakA" kahate haiN| malAI alaga na kI gaI ho| "sasArasya dadhnaH aSTabarSA bhavedgaurI navavarSA tu rohinnii| takra kandharamiSyate / " ku0 TI0 zrIkaNThaH / (2) dazame kanyakA proktA ata UdhvaM rajasvalA // sasneha dadhi / snehayukta dahI / si. yo0 SaTkandhara artha-pATha kI gaurI, nau kI rohiNI, daza tail| kI kanyakA aura isase jyAdA kI kanyA rajasvalA kaMdhara-bAta-saMjJA puM. [saM0 pu.] asI prakAra ke | kahalAtI hai| vAta rogoM meM se eka / isameM dAha, sUjana, tandrA, kanyakA cala-saMjJA puM0 [saM0 kI.] lar3akI ko nidrA, jvara, tRSNA, matibhrama aura gAtra meM sUkhA dhokhA dene kA kAma / pralobhana / phuslaavaa| pana hotA hai| kanyakAjAta-saMjJA puM. [saM0 pu.] avivAhitA kaMdharA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) eka prakAra strI ke garbha se utpanna / kanyA samudbhava / - kA mAna / vai0 niva0 / (2) grIvA / grdn| kanyasA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaniSTAMga lii| raa0ni0v018| / sabase choTI uNglii| kAnI uNglii|
Page #344
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanyA 2006 kanvailemerIna kanyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) ghRta kumArI / kanyikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] knykaa| kanyA gvAra / ghIvAra / rA0ni0 va05 / (2) bar3I avivAhitA ldd'kii| ilAyacI / sthUlailA / rA0ni0 va0 6 / (3) kanyita-bira0] garjana / garjana kA per3a / bArAhIkanda / bArAhI nAmaka mahA kanda zAka / | kanyuSa-saMjJA pu0 [saM0 vI0] (1) bakare kI pUMcha geMThI / raa0ni0v07| (4) kumArI / daza vatsapuccha / hArA0 / (2) bA~jha khekhasA / barSIyA lar3akI / kArI ldd'kii| rA0 ni0 va0 18 bandhyA koTakI / bAMjha kkodd'aa| vandhyA kakoTako (5) strI jAti nArI / (6) eka mahauSadha / phala / bhA0 pU0 1 bhA0 / (3) hastapuccha / suzruta ke mata se kanyA meM mayUra ke pakSa kI bhA~ti __kalAI ke nIce kA hAtha / 12 manojJa patra lagate haiM / inameM sone ke raMga kA kanyoM-sI-[bara0] zatAvara / satAvara / shtmuulii| pIlA dUdha nikalatA hai / aura yaha kan6 se utpanna | kanyoMsI-[ bara0 ] garjana kA pedd'| hotA hai / de. "oSadhi" / (7) bandhyA kako kanagata-[ mAravAr3a ) viirvRkss| varatulI / kherii| TakI / bA~jha khekhasA / rA0ni0 va. 3 / (8) Mimosa ciperea musabbara / kanyA rsodbhvaa| (6) bandAka / kanaregU-[te. vikaMkata | kaMTAI / baiMcA / bA~dA / vaMdA / baMjhA / (10) kaMda giloya / kaMda kahI- marA0 ] nakolI / vAMdara sirisa / vithuzrA guDUcI vai0 nigha / (11) putrI . beTI / | ( Dalbergia Lancoolaria, (12) mRda / komala / (13) nArI zAka / Linn.) kosA(14) avivAhitAstrI / vaha strI jisakI kanvaoNlabyalasa Avasisa-le0 convolvulus zAdI na huI ho| __arvensis Linn] hiranapadI / kanyAkA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) knyaa| kanvAlavyulasa TapIthama-[ le convolvulus beTI / (2) kumArI / lar3akI / ___turpethum,] nisotha / turbuda / trivRt / kanyAkAra-vi0 [ saM0 ] kanyA kI taraha / kanvAlavyulasa nila-[ le: convolvulus kanyA-kumArI-gaDa-[ te0] sapheda muslii| zveta __nil ] kAlA daanaa| muuslii| kanvAlavyulasa pargA-[ le* convolvulus kanyA-garbha-saMjJA pu0 [saM0 pu.] avivAhitA strI kA grbh| .. _purga ] jalaba / jlaapaa| jalAbA / kanyA-gopI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ) gaur3a pAlA kI kanvAlavyulasa penikyuleTa!-[ le0 convolvu jdd'| lus paniculata] patAla kohdd'aa| bhUmi kanyATa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) lar3akiyoM ke . kuSmANDa | pIche-pIche phiranevAlA / lampaTa / kaamuk| hArAka kanvAlavyulasa lu rikAlisa-le convolvul (2) AbhyaMtara gRha / aMtaHpura / j'maatkhaanaa| __us pluricaulis ] gorakhapAna / kanyAtva-saMjJA puM. [saM0 kI.] kanyA kA bhAva / kanvAlavyulasa baTeTAsa-[ le convolvulus vikraart| ____batatas] piMDAlU / kanyA-dUSaNa-saMjJA puM0 [saM0 zrI.] avivAhitA | kanvAlavyulasa skamoniyAM-[le0 convolvulus vAlikA ke sAtha balAtkAra karane kI kriyaa| _scammonia ] sAmUniyA / mhmuudaa| kanyA bhAva-saMjJA pu0 saM0 pu.] kanyAtva / kanyA kanvAlavyulIna-[aM. convolvuline ] eka vsthaa| akSata yoni bAlikA / vikArata / glyukosAiDa jo jalApA niryAsa (jalapae kanyArAsI-vi0 [saM0] napuMsaka / nAmarda / resina) meM pAyA jAtA hai / yaha Ithara vileya kanyA haraNa-saMjJA puM0 [saM0 krI.] kanyA ko | nahIM hotaa| nikAla lejAne kA kArya / lar3akI le bhagAne kA | kanvailemerIna-[ aM0 convallamarine ] kAma / ___ eka prakAra kA glyukosAiDa ( sAra) jo kanvai
Page #345
--------------------------------------------------------------------------
________________ kanvaileriyA maijelisa 2077 kapardikezvara leriyA maijelisa se prApta hotA hai aura DijiTelisa | kapar3agandha-saMjJA strI0 kapar3A jalane kI gandha / vatra kI taraha hRdaya baladAyaka ( Cordiac tonic ) hai / kA gandha / kapar3achana, kapar3achAna -saMjJA puM0 [hiM0 kapar3A + chAnanA ] kisI pise huye cUrNa ko kapar3e meM chAnane kA kArya / maide kI taraha vArIka karanA / vastrapUtakaraNa / mAtrA - 1/2 se 1 grena / kanvaileriyA maijelisa - [ le0 _ convallaria majalis ] eka oSadhi | kanvailerIna-[ zraM0 convallarine ] eka prakAra kA lyukosAiDa jo kanvaileriyA maijelisa nAmaka bela se nikAlA jAtA hai / yaha tIvra recaka hai / mAtrA - 3 se 4 grena taka / vi0 kapar3e se chAnA huA maide kI taraha mahIna | kapa maTTI - saMjJA strI0 [hiM0 kapar3A + miTTI ] dhAtu vA zradhi phUkane ke saMpuTa para gIlI miTTI ke lepa ke sAtha kapar3A lapeTane ko kriyA / kapar3a niTTI | kottii| kaparauTI / mutpaTa | gila hikamata | kapar3auTI - saMjJA strI0 de0 "kapar3a miTTI" / kapathAcaka - [ ? ] suraMjAna / kapana -saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) kaMpana / ka~pakapI / ghuNAdi kITa / ghuna zrAdi kITa kapanA -saMjJA strI0 [ vai0 strI0 ] kITa / kIr3A / kaparauTI - saMjJA strI0 de0 " kapar3auTI" | kapardikA rasa -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] mRta yA mUcchita pArada ko narmA ke phUla ke rasa meM eka dina kharala kara kaur3iyoM meM bhara kara unakA mukha banda kara deveM / phira andhabhUSA meM rakha gajapuTa kI zrA~ca deN| jaba svAMga zItala ho jAya. nikAla kara dUno kAlI mirca milAkara bArIka pIseM / mAtrA - 1 rattI / guNa tathA prayAga - prAtaHkAla ghI ke sAtha khAne se raktapitta kA nAza hotA hai / ise nIla kamala, mizrI, kamaja kezara ke sAtha khAkara Upara se cAvala kA pAnI pIne se atyanta lAbha hotA hai * vRhat rasa rA0 su0 rakta pitta ci0 / kapardikAkSa-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] bar3A bagalA | kAcAkSapatI | kanhera - saMjJA pu N0 [ camba0, gu0 ] kanera / kanhila - [ lepa0 ] vakalo | bhauMrA | siddha / kanhaiyA-saMjJA pu N0 [ derA0, nepA0 ] eka pahAr3I per3a jo pUrvI himAlaya para grATha hajAra phuTa kI UMcAI para hotA hai / kharahara khenana / kapa - vi0 [saM0 tri0 ] jalapAyI, pAnIpInevAlA / kapaTa - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] cIr3A devadAru | cIr3ha | cIr3A | gandhavadhu | cir3A | rA0 ni0 0 1 | kapaTa cIr3A - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] cIr3ha | cIr3A nAmaka devadAru / rA0 ni0 va0 12 / kapaTA - saMjJA puM0 [hiM0 kapaTanA ] eka prakAra kA kIr3A jo dhAna ke paudhoM meM lagatA hai| saMjJA strI0 [saM0 [strI0 ] ( 1 ) sva bRhatI, choTI kaTAI / ( 2 ) lakSmaNA / ni0 zi0 / kapaTinI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] cIr3ha / cIr3A nAmaka gaMdha dravya vA devadAru / rA0 ni0 va0 12 | kapaTI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kI mApa / eka nApa / za0 20 isameM 2 zraJjali parimita dravya zrAtA hai / saMjJA strI0 [hiM0 kapaTanA ] ( 1 ) dhAna kI phasala ko naSTa karanevAlA eka kor3A / de0 "kapaTA" / (2) eka roga jo tamAkhU ke paudhoM meM lagakara unheM naSTha kara DAlatA hai / ise "kor3hI" vA kaur3A bhI kahate haiM / kapaTezvarI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) sapheda bhaTakaTaiyA / zveta kaNTakArI / rA0 ni0 va0 4 | lakSmaNA / ni0 zi0 / ( 2 ) hrasva vRhatI / vai0 nigha0 / choTI kaTAI | kapardikezvara - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] pArA 1 mA0, gaMdhaka 1 mA0 donoM kI kajalI kara eka bar3I pIlI kor3I meM bhareM / punaH kaur3I ke mu~ha ko bhUne suhAge ko piTThI se banda kara saravA
Page #346
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapalI 2078 kapAla i| paatt| meM rakha kapar3a miTTI karake gajapuTa kI A~ca deN| kapATa-saMjJA puM0 [saM0 klI0] [strI. alpAcyA zItala hone para nikAle / ise pIsakara rkheN| kapATI1 kivA mAtrA-1 rttii| __saMskRta po0-arara (10), kavATaH, guNa-isake sevana se rAjaroga, kAsa, zvAsa, kapATI, kavATI, ararI, arariH (a0 TI0), . saMgrahaNI aura varAtisAra roga dUra hotA hai / dvAraka eTakaM, asAraM ( zabdara0) dvaaraacchaadk| amR0 saa| saMjJA [gu.] kaMghI / kkhii| kaparda-kapa-saMjJA puM. [saM0 pu.] kaudd'ii| varA- | kapATavakSA-vi0 [saM0 tri] jisakA sInA kivAr3a ttk| rA0 ni0 va0 13 / vai0 nigha0 de0 kI taraha ho / cor3I chAtIvAlA / kapATazayana-saMjJA pu[saM0 klI.] pITha ko jamIna kapaIka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] [strI0 kapardikA] | para aura chAtI ko prAmAza kI ora karake sone kaudd'ii| varATikA / rA0ni0 / de0 "kaudd'o"|| kI kriyA / citta sonA / uttAnarAyana / (2) kapaIka rasa-sajJA pu0 [sa0 pu.] kivAr3a (lambe takhate) para sulAne kI kriyA / rakta pitta meM prayukta uka nAma kA yoga-sa su.ci. 3 a0| siMdUra ko 1 dina paryanta kapAsa ke phUloM ke rasa meM | kapATasandhika-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) suzrutokna ghoTakara kaur3iyoM ke andara bhara deM aura aMdhamUsA meM banda karake usa mUsA ko kisI baratana ke aMdara kapATikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kivAda / kapATa / banda karake puTa lagAve / jaba svAMga zItala ho | kapATinI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] cor3A nAmaka jAya nikAla kara dugunI ticI ke sAtha milAkara eka prakAra kA devadAra / coddh'| rA0ni0 b012| khUba mahIna kharala kreN| eka prakAra kI sugandhita lkdd'ii| mAtrA- rattI / kapANDuka-[ ? ] A~valA / mu0 shraa| guNa tathA upayoga vidhi-ise 1 rattI lekara | kapAra-saMjJA pu0 de0 "kpaal"| ghI ke sAtha khAkA usake Upara gUlara ke pake phaloM kA usake Upara ganara ke pake phaloM | kapAla-saMjJA puM0 [saM0 pu., ko0] (1) suzruta ko mirca aura mizrI ke sAtha ghI meM pakAkara khAne ke anusAra pA~ca prakAra kI haDDiyoM meM se eka / se dussAdhya rakta pitta kA nAza hotA hai| rasara0 isa prakAra kI (zarAvAkRti) asthiyA~, ghuTane, rakta pi0 ci0| cUtar3a, skandha (khave ), gaMDa ( gAla), tAlu, kapA-saMjJA strI0 [saM0 stro0 ] kaudd'ii| varATaka / kanapaTI aura sira meM pAI jAtI haiN| yathA__ vai0 nigh0| "teSAM jAnu nitaMbAMsagaMDa tAlu zaMkhaziraHsu kapardi-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kodd'o| kapaIka / kpaalaani|"-sushaa05 a.| de0 'kngkaal'| rA0ni0 va0 13 / (2) khopar3A / khopar3I / zira kI hddddii| kapardikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaur3I |vraattikaa / (Cranium) / (3) lalATa / mastaka / kapalo-[ ur3i0 ] kNttgur| matthA / (4) miTTI ke ghar3e zrAdi kA Tukar3A / khpdd'aa| kharpara / ThIkarA / rA0ni0 va0 18 / kapazi-[baM0 ( kApAsa ) ] kapAsa / kapiza / bhA0 ma04 a.mu. ro. ci0| (5) kAkAkapasA-saMjJA strI0 [saM0 kapiza ] ( kAbisa ) eka danI kA paudhA / (6)tAlamakhAnA / kokilAkSa cikanI miTTI jisase kumhAra baratana ra~gate haiM / (2) vRkSa / (6) bhar3abhUje kA dAnA bhUnane kA bartana / gArA / leI / nAda / khapar3I / bhaaNdd| (8) aMDe ke chilake kA kapasI-[ himAlaya ] phidaka / zrAdhA bhaag| yathA-kukkuTANDa kapAlAni sumano kapaseThA-saMjJA pu0 [hiM0 kapAsa+eThA] [strI0 mukulAni c| (su0)(1) kachuye kA khopar3A ___ alpA0 kapaseThI ] kapAsa ke sUkhe huye pedd'| (10) kor3ha kA eka bheda / de. "kpaalkusstth"| kapaseThI-saMjJA strI0 de0 "kpsetthaa"| (11) zira / sir|
Page #347
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAla 2074 kapAsa saMjJA puM. [saM0 kampilla ] kamIlA / kabIlA kapAlAsthi-saMjJA strI0 [saM0 jI0] (1) suzruta kapAlaka-saMjJA puM. [saM0] srhttii| ke anusAra zarIra kI pA~ca prakAra kI haDDiyoM meM kapAlakuSTha-saMjJA puM0 [saM0kkI.] suzruta ke anu se eka / isa prakAra kI har3iyA~ khopar3I kI haDDI sAra mahAkuSTha kA eka bhed| yaha kRSNakapAla ___ kI taraha cipaTI hotI haiM / de0 "kapAla" (1) + (kAlI sikatA) kI taraha vA kAle ThIkare ke (2) khopar3I kI hddddii| samAna hotA hai / yathA-kRSNakapAlikA prakA- kapAlikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) dA~toMkA eka zAni kapAlakuSThAni |-su0 ni05 a0| roga jisa meM dA~ta TUTane lagate haiN| yaha daMta zarkarA __bhAvaprakAza meM likhA hai-"kRSNAruNaMkapA roga kI hI eka avasthA hai jisameM maila jamane ke lAbhaM yadkSaM paruSaM tnu| kapAlatodabAhulyaM kAraNa daoNtaphUTe ghar3e kI ThIkariyoM kI taraha ho jAte natkuSThaM viSamaM smRtmuu||" haiN| yahasadA dAto kA nAza karanevAlI hai| suzrata kapAla gaNDa mAlA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka ke anusAra isameM jamI huI zarkarA ke sAtha dA~toM ke prakAra kA rog| chilake girate haiM / yathAlakSaNa-yaha durgandhayukta zveta aura ranavarNa kA 'dalaMti daMtavalkAni yadA zarkarayA saha / uttamAMga meM hotA hai| yaha kaMThamAlA kA bheda hai| jJa yA kapAlikA saiva dazanAnAM vinaashinii|| cikitsA-(1 pRSThaparNI mUla kA kalka banA -su0 ni0 16 shr0| tela meM pkaaeN| isake upayoga se lAbha hotA hai| "kapAleSvivadIryatsudantAnAM saiva zarkarA / (2) amlaparNImUla, rakraguJjAmUla, aura mirca kapAliketi vijJa yA sadA danta vinAzinI // samAna bhAga lekara tela meM pkaaeN| isake sevana se bhayaMkara gaNDamAlA kA nAza hotA hai| maa0ni0| (3) pAka kI jar3a, muDo, punnAga kI jar3a (2) khopdd'ii| zavakarparikA / su0 ci01 inheM samAna bhAga lekara sarva tulya ghRta aura chAga a0 / (3) ghar3e ke nIce vA Upara kA bhAga / mUtra ardha bhAga milAkara pAka kreN| khpdd'aa| ThIkarA / khrpr| (4) karparakUTa / guNa-isake pralepa se 3 prahara meM gaNDamAlA (Olecranon process.): dUra hotA hai / tIna prahara ke pazcAt uSNodaka se | kapAlinI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] rAta / rAtri / rjnii| nizA / yAminI / snAna kre| pathya-gehUM, cAvala kA lavaNa rahita bhojana kapAlo-saMjJA strI0 [saM0 strI0.] (1) vaayviddNg| kapAlanAlikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ttkutraa| ___ rA0ni0 206 / (2) daravAje ke Upara lagI tkutto| ttekutraa| takalA / trikaa| takavA / huI lakar3I / vi0 [saM0 vi0 ] kapAlaviziSTa / khopdd'iivaalaa| kapAlabhedo-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kdpaal-taa| kapAsa-saM0 strI0 [saM0 karpAsa] [ vi0 kapAsI ] kapAlaroga-saMjJA puM0 [saM0 pu.] shirorog| sira eka kArpAsa vargIya paudhA jisake TeMTa se ruI nika__ kI bImArI / latI hai / isake kaI bheda haiN| kisI-kisI ke per3a kapAlasandhi-saMjJA strI0 [saM0 pu.] mastaka kI UMce aura bar3e hote haiM, kisI kA jhAr3a hotA hai| asthiyoM kA milana sthAna | khopar3I kI haDDI kA kisI kA paudhA choTA hotA hai, koI sadAvahAra jodd'| hotA hai| aura kitane kI kAzta prativarSa kI jAtI hai / isake patte bhI bhinna-bhinna AkAra ke hote haiN| kapAlasphoTa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] mastaka vA aura phUla bhI kisI kA lAla, kisI kA, pIlA, khopar3e kA phodd'aa| tathA kisI kA sapheda hotA hai| phUloM ke girane kapAlAstra-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA | para unameM DhU~Dha lagate haiM, jinameM ruI hotI hai| Der3hoM astra / DhAla / crm| __ ke prAkAra aura raMga bhinna 2 hote haiN| bhItara kI
Page #348
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2060 ruI adhikatara sapheda hotI hai / para kisI-kisI ke bhItara ko ruI kucha lAla aura maTamailI bhI hotI hai / aura kisI-kisI kI anya raMga kI hotI hai / kisI kapAsa kI ruI cikanI aura mulAyama aura kisI kI khurakhurI hotI hai / ruI ke bIca meM jo bIja nikalate haiM ve binaule kahalAte haiM / kapAsa ke bheda kapAsa kI bahuta sI jAtiyA~ haiM / jaise-- naramA, naMdana, hiragunI, kIla, baradI, kaTelI, nadama rojI, kupaTA, telapaTTI, khAnapurI ityAdi / vanaspati zAstra vettAoM ne kapAsa kI aisI caubIsa upajAtiyoM kA ullekha kiyA hai, jinakI kAzta hotI hai / parantu isakI ukta upajAti-vRddhi kA mukhya kAraNa kevala eka sthAna se dUsare sthAna kI miTTI aura jalavAyu kI vibhinnatA mAtra hai, jisase unameM yaha sUkSma bheda utpanna ho gayA hai / inheM nimnapradhAna upajAtiyoM meM vibhAjita kiyA jA sakatA hai--- (1) kapAsa vA manavA~ ( Gossy pium Herbacrum ) (2) devakapAsa vA naramA (Gossy pium Arboreum ) (3) brAjIla kapAsa ( Gossy pium Accuminatum ) (4) barbAdI yA amerikana kapAsa ( Goss y pium Barba dense) inheM dezI aura videzI ina do bhAgoM meM sugamatApUrvaka bAMTa sakate haiM, jaise- (ka) dezI upajAtIya kapAsa / ( 1 ) kapAsa | Indian Cotton ( Gossy pium Herbaceum ) aura ( 2 ) deva kapAsa naramA Religions Cotton ( Gossypium Arboreum, Linn.) dezI kapAsa zradholikhita vargoM meM bhI bA~TA jA sakatA hai / ( 1 ) kRSi karpAsa khetoM meM honevAlI aura ( 2 ) udyAna karpAsa jo vagIcoM gharoM aura devAlayoM meM bhI hotI hai| ise naramA vA devakapAsa bhI kahate haiM / kapAsa kRSi karpAsa vA manavA~ sabake paricaya kA 2 se 3 hAtha taka UMcA aura kevala varSAyu hotA hai / bhAratavarSa meM bahula parimANa meM isakI kAzta hotI hai | isakA vistRta vivaraNa Age kapAsa zabda ke aMtargata hogA / devakapAsa lagabhaga 12 se 15 phuTa U McA bar3A bRkSa sA hotA hai aura kaI barSo taka rahatA hai / devakapAsa kI hI eka jAti vana kapAsa - zraraNyakArpAso vA bhAradvAjI -- ( Thespasia Lampas; Dal2.) hai, jisakA supa phailane vAlA yA vRkSoM ke sahAre Upara car3hanevAlA hotA hai khAnadeza aura siMdha prAMta meM banakapAsa bahuta hotA hai / kAlA kapAsa arthAt kAlAMjanI ( Gossy p ium Nigrum ) bhI banakapAsa kI hI eka upajAti hai| banakapAsa ke patta e choTe 2 phUla 1 // iMca lambe hAjI avasthA meM pItavarNa ke, kiMtu sUkhane para gulAbI hojAte haiM isakI kapAsa kucha pilAI lie, huye hotI hai / kapAsa kA bIja kucha vizeSa lambA aura kAle raMga kA hotA hai / kAle kapAsa kI bhI ye do jAtiyAM hotI haiM / 1 - kAlA kapAsa aura (2) beNI | kAle kapAsa ke bIja bana- kapAsa ke bIjoM kI taraha, para kAle hote haiM / isakI pattI beNI se choTI aura coTI kI aura tIna khaNDoM meM vibhakta hotI hai / isake phUla kucha tA~bar3e raMga ke hote haiM / isakA kapAsa madhyama zreNI kA hotA hai / veNI kA bIja laMbAI liye veNI ke samAna rahatA hai / isake patte kAle kapAsa ke pattoM se bar3e hote haiM | aura usake pAMca bhAga aise hote haiM ki pAMca coTI se jAna par3ate haiN| isakA phUla pilAI liye hotA hai| isakA phUla battI banAne ke lie acchA hotA hai| kiMtu sUta kAtane ke liye uttama nahIM hotA / deva kapAsa ke patte kAle kapAsa ke pattoM se choTe aura unakI coTI kI ora pAMca bhAga hote haiN| isake bIja harApana liye aura phUla balAI liye rahate haiM / isakA dhAgA lambA aura maz2abUta hotA hai| isakI ruI sabase acchI samajhI jAtI hai|
Page #349
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2011 kapAsa / (kha) bidezI upajAtIya kapAsa (3) brAjIlIya kapAsa Brazil Cott- | on Gossypium Accumintum (4) barbadI vA amerikana kapAsa Ameri can Cotton Gossypium Barba dense. Linn. itihAsa-kapAsa kA zrAdi prabhava sthAna bhAratavarSa hI hai, yahA~ yaha prAgaitihAsika kAla se hI vanya avasthA meM pAI jAtI hai| yadyapi yaha amarIkA meM bhI jaMgalI hotI hai| kintu purAnI duniyAM ke samasta dezoM meM bhAratavarSa se hI isakA prasAra hushraa| sikaMdara mahAna jaba satalaja taka pAyA thA, taba usake sAthI kapAsa kA paudhA dekha kara bahuta Azcarya cakita huye the| unhoMne apane granthoM meM isakA nAma 'UrNa vRkSa' likhA hai aura usakA yaha artha lagAyA hai ki yunAna meM jo Una bher3oM kI pITha para utpanna hotA hai, vaha hindustAna meM per3oM para phalatA hai| vecAroM ne kadAcit prathama haI kabhI nahIM dekhI thI, kevala postIna aura UrNa vastra dhAraNa karate the |astu, pazcAt kAlIna yunAnI lekhakoM ne isa bAta kA ullekha apane granthoM meM kiyA hai| aura ise bussUsa saMjJA se abhihita kiyA hai / sAvapharistusa ne eriyophorA nAma se aura romanivAsI prAinI ne gAsimpinasa vA gAsI piyUna nAma se isakA ullekha kiyA hai / pAravya bhASA meM ruI ko kuttuna aura kuphusa kahate haiM / inameM se kuphusa spaSTatayA saMskRta 'karpAsa' se vyutpanna pratIta hotA hai / kapAsa bhAratavarSa se hI prathama fArasa phira araba aura mizra Adi dezoM meM | paha~cA jahA~ se yaha pazcima apharIkA aura siriyA eziyA mAinara, levAMTa aura dakSiNa yurupa ke kati paya bhAgoM meM prasArita ho gyaa| vahA~ ise mUra loga le gaye, jinhoMne gyArahavIM zatAbdI meM vahA~ isakI khetI kii| aba yaha prAyaH saMsAra ke sabhI bhAgoM meM kucha na kucha hotI hai| kapAsa vA manavA~ paryA-kArpAsI, sAriNI, cavyA, sthUjA, | picu, bAdara, badarI, guNasU, tuNDikerikA,marudbhavA, samudrAtA (rA. ni.) kArpAsI, tuNDakerI, 41 phA0 samudrAntA (bhA0), vadarA, tuNDikerI,samudrAntA (10), paTada, vAdarA, sUtrapuSpA, vadarI, kArpAsikA (zabdara0), kArpAsI (bha0), karpAsa (a. TI.) kArpAsAcchAdanaphalA, pathyA, anagnA, paTapradA, bhadrA, vanyaphalA, karpAsa, varanuma sthUla, picavyA, vAdara, (keyadeva ), badarI, sthalapicura (dravya ra.), AcchAdanI, somavallI, cakrikA, menika (gaNa ni0) vAmanI, vAsanI, viSaghnI, mahaujasI, paTatUla, sApiNI, cavyA, tulAgur3a, tuNDakerikA, kArpAsa, kArpAsaka, kAsikI, karpAsa, karpAsaka, karpAsI, pighula-saM0 : kapAsa, kapAsa kA per3a, manavA~, ruI kA pedd'-hi| kapAsa kA jhAr3a-da0 / karpAza gAcha, zUtera gAcha, tulA gAcha, kApAsa gAcha-baM0 / nabAtula kusna, zatrUtula kuna-a0 / darakhte pubaH-phA0 / gAsIpiyam ha.siyam (Gossy pium Herbaceum, Linn. gA0 iMDikam G. Indicum, Linn. gAsIpiyam STAkasiyAI Gossy pium Stocksii, Mast.-le0 / iDiyana kATana plAMTa Indian Cotton plant, kATana TI Cotton tree.-aN0| kATanIraTI iNDI Cotonnier de Inde, kATonIra Cotonnier Herbace-phrAM0 | iMDizce. bAma Indische baum bUlenaSTADI, Wollen Staude, Baum wollp flanze -jara0 / parutti ceDi-tA0 / patti ce,kArpAsamute / parittic-ceTi-mala / hatti-giDA-kanA0 / kApUsA-ca-jhAr3a-marA0 / rU-nu-jhADa, kapAsa-nu-jhADa -gu0 |kapugahA-siMgAlI / vA-viGa-bara0 / guNa prakAzikA saMjJA-'guNasU'(sUtrotpAdaka) kArpAsI varga (N. O. Malvacee.) utpatti-sthAna-isa jAti kI kapAsa saMsAra ke uSNa pradhAna pradezoM tathA samazItoSNa kaTibaMdha sthita sarvAdhika uSNa bhAgoM meM upajatI hai aura prAyaH samagra bhAratabhUmi meM isakI kArata hotI hai / isa upajAti kI bahuta sI nasleM haiM, jo cIna, malAyA aura mizra meM pAI gaI haiN| nAnakina
Page #350
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAma 2062 kapAsa kapAsa bhI jisakI kAzta vizeSataH cIna meM hotI drAkSoja (Glucose ), eka potarAla, eka hai aura aba bhAratavarSa ke vividha bhAgoM meM hone | sthira taila, kucha Tainona aura 6% bhasma hotI hai| lagI hai, isI kI eka upajAti hai| (Materia Medica of India R.N. varNana--yaha eka varSajIvI paudhA hai, jisakIkhetI Khory, Part II. P,74) vIja meM 10 prati varSa hotI hai, kiMtu jaba ise bar3hane diyA jAtA se 26% taka eka prakAra kA tela, elbyuminAihai, taba yaha bahuvarSI ho jAtA hai| isakA paudhA isa tathA 18 se 25% taka anya natrajanIya 4 se 8 phuTa U~cA hotA hai aura yaha jisa viziSTa padArtha aura 15 se 25 saikar3A taka kASTIna nasla kA hotA hai, usI ke anusAra 4 se 8 mAsa (Lignin) hotA hai / eka prakAra kA pIta vA ke bhItara isakA bIja aMkurita hotA aura paripakka varNarahita amla-rAla, DAihAiDrAksabeJjoika esiDa hotA hai / prakAMDa sarala hotA hai jisameM 10 se 12 aura phenola ye karpAsa-mUla-tvak ke pradhAna saMyolaghu zAkhAe~ hotI haiN| prakAMDa ke laghutara bhAga, - jakatatva hai / phUlameM eka raMjaka padArtha aura gAsipezAkhAe~, patra, patravRta aura puSpa romAvRtta, vRntA- Tina (Gossy petin) nAmaka glyakosAiDa dhAra evaM uddhaM va bhAga raMjita, katipaya kuloM meM hotA hai| isako jaba kASTika poTAza ke sAtha sammihalakA lAla, patravRta dIrgha evaM hRSTaromAvRtta, patra lita karate haiM, taba yaha ina do sphaTikIya padArthoM prAyaH eraMDa-patra tulya, kevala tadapekSA kSudratara, gAr3ha meM viyojita ho jAtA hai-(1) phloroglyuharita varNa kA hotA hai, patravRnta dIrgha, patra-prAMta sinola ( Phloroglucinol) aura (2) paMca vibhAga yuka, vibhAga parivistRta vRttAkAra proTokaiTekyuika esiDa (Protocatechuic aura kisI kisI naslameM kiMcita tIkSNAgra hotAhai acid) / arddha bhAlAkAra yA nyUna koNIya-tIkSNAna auSadhAtha vyavahAra-valkala, patra, phUla,phala, (Stipules) yukta, ( Hooked) aura bIja, mUlatvak aura taila / bhAlAkAra, puSpa camakIlA pIta varNa kA paMjA guNadharma tathA upayoga (Claw) ke samIpa baiMganI cinha yuka, zAkhAMta . agyurvedIya matAnusArakI ora ekAMtika aura vRkSIya hotA hai| AdhAra kArpAsI madhurA zItA stanyA pitta kaphApahA / sthita vAhya kuNDa vA pauSpika patra-khaMDa hRdayAkAra tRSNA dAha zrama bhrAMti mUrchA hRdvala kaarinnii|| dhAra karAtadaMtita aura kabhI kabhI samAna hotI hai| DhaMDha (Capsules ) aMDAkRti, nukIlA aura (rAjanighaNTuH) tIna vA cAra koSa yukta hotA hai| bIja svataMtra kapAsa-madhura, zItala; stanya janana (stanoM zveta romAvRtta aura kapAsa vA ruI se zrAveSTita meM dUdha bar3hAnevAlA), pitta tathA kapha nAzaka hai hotA hai| vIja meM eka prakAra kA tela hotA hai| aura isake sevana se tRSA,dAha,zrama,bhrAMti aura murchA isakI jar3a Upara se pItAbha evaM bhItara ujvala kA nAza hotA hai aura yaha hRdaya ko bala pradAna zveta varNa kI hotI hai| ukta jar3a kI zuSka karatI hai| chAla auSadha meM kAma AtI hai| isakI patalI kArpAsakI laghuH koSNA madhurA vAtanAzanI / patalI lacIlI paTTiyA~ yA bala khAye huye Tukar3e tRSNAdAhAratizrAnti bhrAnti mUrchApraNAzanI // hote haiN| inakI bAharI sataha para eka pItAbha bhUre tatpalAza samIraghnaM raktakRnmUtra varddhanam / raMga kI milI hotI hai| yaha nigaMdha aura svAda tatkarNapIr3akAnAda pUyAsrAva vinAzanam / / meM kiMcit kaTu evaM kaSAya hotI hai| tadvIja stanyadaM vRSyaM snigdhaM kaphakara guruH / / rAsAyanika saMghaTana-karpAsa-mUla-tvak-meM (bhAvaprakAza) .. zvetasAra (Starch )aura 28 pratizata kromo ___kapAsa-halakI, kiMcit uSNa, madhura aura - jana (Chromogen) hotA hai| isameM yAtanAzaka hai / tathA isake sevana karane se tRSA
Page #351
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa .2083 dAha, citta kI bekalI, parizrama, bhrama aura mUrcchA inakA nAza hotA hai| kapAsa kI pattI- vAyunAzaka mUtravarddhaka aura rakta janaka hai| isake sevana se kAna kA ghAva, karNanAda aura kAna se pIva bahanA rAma hote haiN| kapAsa ke vIja stanoM meM dUdha pragaTa karate haiM evaM vRSya, snigdha kaphajanaka aura bhArI hai| tadvIjaM zleSmalaM snigdhaM bRSyaM / (keyadeva nighaNTu ) kapAsa ke bIja ---- kaphakAraka, snigdha aura vRSya haiN| yogaratnAkara vRhanighaNTu ratnAkara zrora subodha vaidyaka prabhRti zrAyurvedIya graMthoM ke anusAra isakI jar3a zrIra patte kA rasa sarpadaMza meM upayogI mAnA jAtA hai / parantu kAya aura mahaskara ke matAnusAra yaha sA~pa aura bicchU ke biSa meM nirupayogI hai| kapAsa ke vAhyAMtara prayoga kapAsa kI pattI paryA0 - kArpAsIpatra | kapAsa ko koMpala / 1 kapAsa ke koliyAna - da0 1 Young shoots or leaves - zraM0 / kapAsa ke patte snehana aura mUtrala haiM tathA zrati sAra, AmavAta, pradara, sarpadaMza, mUtrakRcchAdi ko naSTa karate haiM / Amayika prayoga Ayurveda meM-- apasmAra meM kArpAsa patra rasa - eka mAsa taka nIbU kA rasa, kapAsa kI pattI kA rasa, nIma kI pattI kA rasa inameM kAlI mirca ke cUrNa kA prakSepa dekara sevana kare / yathA "eka mAsAvadhi nimbu rasena kArpAsa patra nimbapatra rasaH samaricaH peyaH / " ( 2 ) zveta raktapradara meM kArpAsa patra svarasakapAsa ko pattI ke svarasa meM zarkarA milI huI baMgabhasma sevana kareM / yathA---- kapAsa samita "* * kArpAsa patra rase baGgabhasma deyam / " ( basa0 rA0 pR0 420 ) prasUtA strI ke stana meM paryApta dugdha na hone para kapAsa kI pattIkA svarasa sevana karAnA cAhiye / vAta rogI kI sphIta saMdhiyoM para kapAsa kIM pattI pIsakara taila milA lepa kareM / / ( Materia Medica of India-R. N. Khory Part II. page 96. ) liye kapAsa ke komala pattoM kA svarasa zrAmAtisAra kI utkRSTa zrauSadhi mAnI jAtI hai| zrAmavAta yA vAtarakta janya saMdhizotha para pattoM ko pIsakara tathA taila meM siddhakara bA~dhate haiM / garbhAzayika zUla meM isakI komala pattiyoM ke kAr3he meM kaTisnAna karAne se upakAra hotA hai| jvara ke pazcAt tvacA kI rUkSatA yA khujalI dUra karane ke deva kapAsa ( athavA sAdhAraNa kapAsa) ke pattoM ke rasa meM kAlIjorI Vernonia An the Pmistica) pIsakara, zarIra para ubaTana sA lagAte haiM / ( isake lagAne ke tIna ghaMTA bAda snAna karanA cAhiye / ) mUtrakRccha nivAraNArtha puDukoTa meM isake pattoM ko pIsakara dUdha ke sAtha pilAte haiM / devakapAsa ke patte isa kArya meM zIghra guNakArI hai / phA0 I0 1 bha0 pR0 225 / kapAsa ke patte kA kAr3hA balya hai aura jvarAtisAra meM isakA upayoga hotA hai / ( aiTkinsama) zrAmAtisAra meM isake komala pattoM kA tAz2A svarasa upayogI hai| arza, mUtrakRccha evaM azmarI roga meM ise 2 se 3 tole kI mAtrA meM godugdha ke sAtha dete haiM / prAMtra zaithilya evaM atisAra 1 meM isake komala pattoM kA zItakaSAya ( Infusion ) vA cAya prastuta kara vyavahAra karate haiM / guda-vyAdhi-vizeSa ( Tenesmus ) hone para gudA ke lie vASpa sveda prastuta karane meM isakA upayoga hotA hai| garbhAzayika zUla meM isake komala pattoM ke kAr3he meM kaTi snAna karane se upakAra hotA hai / isake pattoM kI pulTisa bA~dhane se graMthi yA vraNa zIghra pakate haiN| vAtarakqa janya saMdhi zotha para tela ke sAtha isakA plASTara kAma meM bhAtA
Page #352
--------------------------------------------------------------------------
________________ - kapAsa hai / bicchU ke daMza para isakI pattI aura rAI ekatra pIsakara lepa kreN| ( I0 me0 me0 pR0 403) isake patte seMkakara bA~dhane se darda ArAma hotA hai / isake pattoM kA svarasa seba ke zarbata ke sAtha dasta baMda karatA hai, vAtarakta vA nikarisa (Gont) para lagAne se upakAra hotA hai| khurake ke sAga ke sAtha gaThiyA ko lAbha pahu~cAtA hai / isake pattoM ke kAr3he meM baiThane se yoSApasmAra meM lAbha hotA hai| isase vedanA zAMta hotI hai / isake pattoM kA cAya 1 pilAne se dasta baMda hotA hai / yadi kSaNa-kSaNa para malotsarga kI pravRtti vanI rahatI ho, to isake pattoM ke kAr3he se gudA meM bhapArA dene se lAbha hotA hai / isake pattoM kA rasa pilAne se cAMda ke dasta baMda hote haiM / pattoM ko tela se cupar3a kara bAMdhane se saMdhizotha miTatA hai / isake pattoM ko dahI meM pIsakara lepa karane se netra zUla naSTa hotA / isake aura pAvara ke pattoM ke khAlisa rasa meM madhu sammilita kara pilAne se dasta banda hote haiM isake pattoM ko tila taila meM pakAkara lepa karane se vAyujanita zUla nivRta hotA hai / ( kha0 pradara para pattoM kA rasa prAtaH sAyaM ucita mAtrA meM pilAve / 0 ) garbhAzaya kI pIr3A nivAraNArthaM komala patte aura jar3a ko ekatra kUTa tathA jala meM ubAla, Taba meM bharakara kaTi-snAna kareM / isakI pattI chAcha meM pakAkara A~kha ke Upara bA~dhane se upakAra hotA hai / (ma0 mu0 ) zizvatisAra nivAraNArthaM isakI pattiyoM kA svarasa sevanIya hai / saMdhizotha janya zUla para gularogana ke sAtha isakI pattI kA lepa guNakArI hotA hai / isakI pattI kA bArIka cUrNa zravacUrNita karane se kSata jAta raktasrAva baMda hotA hai / kapAsa ke paJcAGga kA pralepa zrAmazayabalaprada aura bilAyaka hai / (bu0 mu0 ) 2054 kapAsa ke pattoM kA rasa, cAvaloM ke dhovana ke sAtha, pIne se pradara roga zrArAma hojAtA hai / kapAsa kapAsa ke patte aura phUla zrAdhapAva lAkara, eka hA~r3I meM eka sera pAnI ke sAtha joza do / jaba eka pAva jala zeSa raha jAya, usameM cAra tole gur3a milAkara chAna lo aura pii| isa taraha karane se mAsika dharma hone lagegA / ci0 caM02 bhA0 / phUla paryA0 - kArpAsa puSpa, kapAsa kA phUla - hiM0 / guNadharma hakIma ise garama tara likhate haiN| Amayika prayoga AyurvedIya matAnusAra caraka - kuSTha para kArpAsI tvak evaM puSpavAgbhaTa - caturvidha kuSTha para kArpAsI puSpa zraura kapAsa ke phUla ko sila para pIsakara lepa karane se cAroM prakAra ke kuSTha naSTa hote haiN| yathA"* * puSpaM kArpAsyA piSTA * caturvidhaH / kuSThahA lepaH // " ( ci0 16 zra0 ) navyamata DImaka aura khorI - ( uttejaka evaM manollAsa kArI hone ke kAraNa ) kapAsa ke phUla kA zarbata ( Syrup) vimarzAtmaka manovikAra (Hypoo hondriasis) meM sevanIya hai / agnidagdha kiMvA pratyuSNa tarala vastu dvArA dagdha aMga para isake phUla kA pralepa hitakara hai| phA0 iM0 1 bhA0 pR0 225 | me0 me0 iM0, 2 ya khaMDa, 36 pR0 / I0 me0 me0 404 pR0 / kha0 a0 | nAdakarNI - isake phUla aura binaule kA kAr3hA dhatUre ke viSa kAgada hai / iM0 me0 me0 404 pR0 / eka tolA isake phUloM kI bhasma pha~kAne se niyata mAtrA se adhika rajaHsrAva kA nivAraNa hotA hai / kha0 zra0 / 1 netrAbhiSyanda para phUloM kI pakhuriyoM ko gAyake dUdha meM pIsakara, Upara se bA~dhe aura lepa kareM isake phUloM kA zarabata pilAne se sabhI prakAra ke unmAda ArAma hote haiM aura citta praphullita hotA hai /
Page #353
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2065 kapAsa kI r3heMr3ha paryA0 - karpAsa phalaM - saM0 / kapAsa ke Dher3ha, kapAsa kI DhoMda, boMDa - hiM0 / kapAsa ke piMDe-da0 / Young or tender Cotton fruit or capsules-zraM / paruti- piji - tA0 / patti-peMDe - te 0 / guNadharma kapAsa ke kacce phala -- deM aura komala pallava snehana ( Demulcent ), mUtrala aura saMkocaka hai| isakI mAtrA muTThI bhara hai| binaule ke antargata kathita peya ke sadRza hI isase bhI eka prakAra kA peya prastuta kara upayoga kiyA jAtA hai / ( me0 me0 mai0 - mo0 za0 pR0 52 ) yaha mUtravarddhaka, vAta. raktavikAra, karNanAda, karNAntargata vaya, pUtikarNa, pratisArAdi nAzaka hai / isakI DheMdra ( Carpel ) saMkocaka hai / ( khorI ) Amayika prayoga AyurvedIya matAnusAra suzruta - karNanAva meM kArpAsI phala --- ka tvak cUrNa aura madhu saMyukta kapAsa ke phala ( DalvA ke mata se araNyakArpAsa ke phala ) kA rasa kAna meM DAlane se katrAva prazamita hotA hai / yathAsarjatvak cUrNa saMyuktaH kArpAsI phalajo rasaH / yA jito madhunA vApi kasrAve prazasyate / / ( u0 2.1 zra0 ) nabyamata mohIdIna zarIfa - prAmAtisAra aura pUyameha ke kisI-kisI rogI para isakI kaccI r3ha aura komala pallava kA uttama prabhAva hote dekhA. gayA hai / (me0 me0 mai0 pR0 52 khorI- - kapAsa kI kaccI Dher3ha ke bhItara (ucita mAtrA meM ) ahiphena aura jAyaphala bharakara isakA ( nidhUma zragni meM ) puTa pAka vidhAnAnusAra pAka karake cUrNa karale aura mAtrAnusAra zrAmAtisAra roga meM vyavahAra kreN| ( me0 me0 iM0 bha0 2, pR0 66 ) isake phUla aura phala (Dheda) pakAkara pIne se rajaH pravartana hotA aura garbhapAta hotA hai / ( kha0 a0 ) kapAsa vraNa kI sar3Ana ko rokane ke liye phaloM ko kUTa pIsa evaM pulTisa banA lepa kreN| karNAntargata vraNa evaM karNanAda para phaloM ko kUTa pIsakara tila tela athavA sarasoM ke tela meM siddha kara tela ko acchI taraha DAlakara zIzI meM bhara rakheM / isakI 4-5 bU~da roja dobAra kAna meM chor3anA cAhiye / nAdakarNI - zrAmAtisAra nivAraNArtha isakA kaccA phala diyA jAtA hai / iM0 me0 me0 404 pR0 / ruI vA kapA pa0 - kArpAsa tUlaka, picutula, picutUz2a, picu tUla, tUlA, kArpAsa, karpAsa, picutUla / -saM0 | ruI, kapAsa - hiM0, da0 / ruI, phUTA, karpA, kapAsa - baM0 | gAsipiyam Gossy pium -le0 | kATana Cotton, kATana vUla Cotton wool-zraM0 / koTUna Cotton - phrAM0 / bamavollI Bamwolle - jara0 / kuna krutu na, krufa sa 0 / puMbaH, pazma pumbaH, paMbaH - phrA0 / rUI - u0 / parutti - tA0 / patti, pratti - te 0 / parutti - mala0 / hatti-kanA0 / kApUsa - marA0 / ru, rU - gu0 / kapu-siMgA0 / gU~, goM, vA bara0 / saMjJA -nirNAyinI TippaNI - kisI kiso baMgalA zrora saMskRta koSoM meM 'karpAsa' vA 'kArpAsa' aura 'tula' vA 'tulA' paryAya rUpa se vyavahAra kiye gaye haiN| para prathamokta saMjJAdvaya kA upayoga sAdhAraNa kapAsa kI rUI ke liye aura zeSa donoM saMjJAoM kA semala kI ruI ke artha meM prayoga karanA cAhiye | musalamAna cikitsakoM ne 'kuna' dhora 'kru'sa' nAma se isakA ullekha kiyA hai| inameM se krusa saMskRta karpAsa se hI arabIkRta zabda hai / rAsAyanika saMghaTana - kapAsa vA ruI kiMcit rUpAMtara prApta kASTha taMtu hI hai aura kajjala, udajana tathA zroSajana isake mukhya upAdAna haiN| inakI ThIka zrAnupAtika mAtrA abhI nizcita nahIM huI hai / para apane sabhI Avazyaka rAsAyanika guNoM meM yaha sAdhAraNa kASTha-tantuoM ke samAna hotI hai /
Page #354
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2066 * kapAsa uttama jAti ke taMtu atyaMta mahIna aura rezama kI taraha mulAyama hote haiM aura ye hI nikRSTa jAti kA hone para kar3e aura khurakhure hote haiN| rAsAyanika guNa-kapAsakA vizeSagurutva 1.188 hai| yaha svAda rahita aura nigaMdha hotA hai / karpAsa taMtu jala, surAsAra, Ithara, sthira evaM asthira taila aura vAnaspatIya tejAboM meM avileya hai| jala mizrita (Alkoline leys) kA kapAsa para koI byakta prabhAva naz2ara nahIM AtA, parantu jaba ye ati tocaNa hote haiM aura unheM kAphI uttApa pahu~cAyA jAtA hai taba ye use vilInakara dete haiN| nAiTrika esiDa aura salphyurika esiDa (gaMdhakAmla ) ke sAtha ruI ke yoga se eka prakAra kA visphoTaka dravya prastuta hotA hai. jise 'gana kATana' (Gun Cotton) vA "pAirAksilIna ( Pyroxyline) kahate haiM / yaha punaH kolo Diyana" (Collodion) banAne ke kAma zrAtA hai| vi0 de. "pAirAksilInam" tathA koloddiym"| katipaya pArthiva padArthoM, vizeSataH (Alumina) ke liye kapAsa meM tIvra mumukSA pAI jAtI hai| isIliye ruI para pakkA raMga car3hAne ke liye isakA upayoga hotA hai| lohe se ruI para pIlA dAga par3a jAtA hai aura yadi use kSAra vA sAbuna zrAdi se turata dUra na kiyA gayA, to punaH usakA miTAnA asaMbhava ho jAtA hai| vaMga bhasma (Ox. ide of tin) bhI ruI se saMprata ho jAtI hai| phalataH raMga pakkA karane ke liye isakA prAyaH upayoga hotA hai| kapAsa turata kaSAyAmla (Tannic acid) se saMprana ho jAtI hai aura eka pota yA dhUsara varNa kA yaugika banAtI hai| uttApa dene para natrikAmla ( Nitric acid), kapAsa ko viyojita kara detA hai / gaMdhakAmla use jalAkara koyalA kara detA hai| harina vAyavya use zveta kara detA hai aura jaba isakA sAMdrIbhUta avasthA meM hI prayoga kiyA jAtAhai, taba saMbhavataH yaha use parivartita vA vilIna kara detA hai| kapAsa atyanta jvalanasola hai aura yaha sApha tIvra lo se jalatI hai| ise parinu ta karane para thor3I mAtrAmeM tela prApta hotA hai| isameM amoniyAM nahIM hotA, ruI meM 100% ukta sthira taila pAyA jAtA hai| isa tela ke hI kAraNa ruI jala meM kaThi natApUrvaka kledita hotI hai| isaliye ise zoSaNa virodhI kapAsa ( Non Absorbent Cotton Wool) arthAt nAz2Az2iba ruI kahate haiM / paraMtu jaba isa ruI meM se tela nikAla liyA jAtA hai aura vaha jala kA zoSaNa karane lagatA hai / taba use zoSaNakArI yA aisAbaiMTa kATana vala ( Absorbent Cotton Wool) arthAt kulna z2Az2iba yA z2Az2iva ruI kahate haiN| isake banAne kI vidhiruI ko sarvaprathama jalamizrita kSAra meM bhigokara nikAla leM, isake uparAMta ise cUne ke ghola meM bhigoyeM, aMta meM ise lavaNAmla dvArA amlIbhUta jala meM Dubokara phira use sApha pAnI se bhalIbhA~ti dho DAleM. isase ruI kI cikanAhaTa jAtI rahatI hai aura vaha likhatA zoSaNa kAriNI ho jAtI hai| guNa-vraNa evaM kSata ke lie yaha bahumUlya vraNa vaMdhana haiM / zastra kriyA meM isa ruI kA bahuta prayoga hotA hai / ullikhita prayojana ke lie ise nAnA bhA~ti kI jIvANu nAzaka oSadhiyoM jaise TaMkaNAmla, kAbAlikAmla, sailisilikAmla, thAimola, mAiDophArma, yukelipTola ityAdi meM bhigokara sukhA rakhate haiM aura borika bUla Adi nAmoM se abhihita karate haiM / pacana nivAraka kapAsa prabhRti kA jIvANunAzaka praNa baMdhana meM sAdhAraNatayA upayoga hotA hai / jIvANu viSayaka parIkSaNa evaM prayogoM meM zIziyoM ke muMha para kAga kI jagaha vizodhita vA jIvANuzUnya kIhuI ruI (Sterlized Cotton) kA upayoga zreSThatara hotA hai| guNadharma tathA prayoga yUnAnI matAnusAraprakRti-dvitIya kakSA meM uSNa evaM rUkSa /
Page #355
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2087 kapAsa ___ jalI huI ruI kA pralepa sUjana utAratA, khAja deza aura kAsa evaM phuphphusauSa meM zizu-vakSa ina miTAtA, jalI huI jagaha zrAbalA nahIM uThane detA aMgoM para jalI rUI chir3aka kara bA~dha rakhane se aura agnidagdha ko lAbha pahu~cAtA hai / cirakArI uttApa evaM veda kI rakSA hotI hai aura sveda kA vraNoM ke badagozta kA avasAdana vA chedana karatI kArya bhI karatA hai / (me0 me0 I0 2 ya khaDa pR0 hai| grahoM kI gaharAI meM honevAlI asvacchatA kA 170) zoSaNa karatI hai| vedanA-sthala para purAnI ruI DImaka-ruI yA milita ruI evaM Una vA ruI garama karake bA~dhanese, vizeSataH usa avasthA meM jaba tathA rezama kA banA vastra dhAraNa karane se zarIra ki vahA~ para soMTha aura narakacUra samabhAga ko le kUTa svastha rahatA hai / kapAsa ko jalAkara jo rAkha ho, posakara khUba maIna kiyA ho, upakAra hotA hai| use vraNa, kSata, jakhma meM bhara dene se ve zIghra bhara tAjI ruI ko kUTa kara garama karake garama kiye huye pAte haiM / sUje huye evaM pakSAghAtAkrAMta aMgoM para reMDa ke patte para phailAkara aNDazotha para bA~dhane se soMTha evaM narakacara kA lepa kara Upara se unheM ruI lAbha hotA hai| se AveSTita kara deN| (Moxa) kI taraha mohIdIna zarIpha-kimbA atyuSNa tarala bhI ruI kA prayogahotA hai / phA0 I01 ma khaM0 / vastu dvArA dagdha / nAdakarNI-agnidagdha aura vraNAdi se vAyu agnidagdha ( Burns and Scalds) niSkAsana ke abhiprAya se rakSaka kI taraha ruI kA agnidagdha evaM asyuSNa tarala vastu dvArA dagdha meM sthAnIya upayoga hotA hai| zrAmavAtAkrAMta saMdhi tathA katipaya anya zastrasAdhya vyAdhiyoM meM vAhya Adi para una aMgoM ko zIta se bacAne ke liye . prayogArtha ruI eka atyupayogI bheSaja hai / ruI eka tathA hAnikara vyavasAyoM meM mukha evaM nAsikA ko * aisI bahuprayukta evaM sarvasuvidita vastu hai jisakA yahA~ paricaya denA anAvazyaka pratIta hotA hai| surakSita rakhane ke liye aura chananA rUpa se botala zrAdi meM DATa dene ke liye ruI kAma meM AtI hai| Aga se jale huye kI yaha eka atIva upayogI evaM gRha bheSaja hai / jisameM yaha prAyaH kairana prAila kITANu zAstra meM kITANuoM ko nikAlane ( Ex. (samabhAga cUne kA pAnI aura alasI kA tela) clude) ke liye isakA vyavahAra hotA hai, ke sAtha prayoga meM AtI hai| kyoMki bAharI havA kyoMki yaha vAtAvaraNa sthita rogANuoM ke liye kA sparza na hone dene aura tApakrama ko eka samAna chanane kA kAma karatI hai aura kSata, vraNAdi taka sthira rakhane ke kAraNa yaha vraNaropaNa-kriyA meM pahu~cane meM unheM rokatI hai / vraNaropaNArtha yaha vraNa sahAyaka hotI hai / inhIM kAraNoM se katipaya anya kSata, jaqhma Adi para lagAne ke kAma AtI hai| vyAdhiyoM, jaise, vRddhAvasthAjAta gaiMgrIna (Sen naksIra phUTane ( Epistaxis) tathA masUdoM se ile-gangrene ) meM tathA katipaya zastra-karmoM rakrakSaraNa hone para Aga para purAnI ruI ko jalA jaise, dhamanyarbuda (Aneuriem) meM dhamanI kara usakA dhUA~ nAka yA mukha se khiiNce| isake baMdhana ityAdi ke uparAMta bhI zarIrAMga tathA anya uparAMta isakI pattI kA svarasa 2 tolA, eka bhAgoM ke AcchAdana evaM AveSTana ke lie yaha eka tolA mizrI milAkara piiveN| I0 me0 me0 pR. atIva upayogI vastu hai| uparyukta prayojanArtha 404-5 / isakIgaddI banAkara sadaiva prAturAlayoMmeM prastuta rakhanA sara viliyama hviTalA-mRdutA, sthiti sthaapcaahiye| asthibhagnopayogI khapAciyoM ke liye katA Adi apane bhautika guNoM ke kAraNa ruI kA gaddI nirmANArtha ruI atyanta upayogI, sastI, upayoga hotA hai| jalI huI tathA prAvalA par3I sulabha aura upayukta sAmagrI hai| me* me0 bhai0 huI sataha ke rakSArtha yaha zrAcchAdana pradAna karatI 1 ma khaM0 pR. 52-3) hai / yathA AmavAta, vAtaraka aura visarpa ityAdi __ khorI-zothagrasta aMga, pakSAghAtAkrAMta, pratyaMga, vyAdhiyoM meM zastra cikitsA meM bhI isakA upasphIta pada tathA vAtaraka evaM prAmavAtAkrAMta saMdhi- / , yoga hotA hai| prastu, asthibhagna, saMdhisthAna bhraMza
Page #356
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2018 kapAsa Adi para bA~dhane kI khapAciyoM para isakI gaddI banAkara rakhate haiM / phlaigmeziyA DoleMsa (TaoNga kI | sapheda sUjana) meM vikRta jA~gha vA TA~ga para dhunakI huI ruI kI eka taha lapeTa kara usake Upara zrAila silDa rakhakara paTTI bA~dha denA eka utkRSTa sthAnIya upacAra hai| isI prakAra kAsa, nyumoniyA, aura pArzvazUla (Pleurisy) Adi meM ruI kI jAkiTa kA dhAraNa upakArI hotA hai| zotha yA apakka phor3e kI tIvratA nivAraNArthasApha kapAsa lekara, jala meM eka ghaMTA taka bhigo rakkhe, pazcAt acchI taraha nicor3a kara, TikiyAsI banA, eka kaTorI meM ghI DAlakara usameM vaha TikiyA milA Aga para car3hAve / dhyAna rahe dhI itanA leve ki jisameM TikiyA acchI taraha bhIga jAve / jaba acchI taraha paka jAya, taba use sukhA kara zotha yA phor3e para rakha, bA~dha deve vedanA zIghrahI dUra ho jaavegii| phor3A zIghra hI paka jaavegaa| kisI vedanA yukra vraNa para, isI taraha bA~dhane se avazya lAbha hotA hai| atyArtava yA garbhapAta ke kAraNa se strI kI jananendriya meM se raktastra ti rokane ke liye vAhyopacAra kI taraha ruI bahuta saphalatA ke sAtha kAmayAba hotI hai / prayoga vidhi yaha hai prathama turata dhunako huI ruI strI kI jananendriya meM dabAkara bharane ko kaheM / isase DATa lagakara rakka kA pAnA ruka jAtA hai| sAtha hI bhItarI taura para prAIka svarasa meM zuddha kI huI aphIma ko eka mAtrA deveN| isase sthAyI lAbha hote dekhA gayA hai| binaulApo0-kArpAsa vIjaM, tUla zarkarA, kArpAsakokasaM, kaarpaasaasthi-sN0| binaulA, banaura,kukaTI, kapAsa kA bIja, benaDara-hiM / banolA, banola:hiM0, d0| habbul kuna-a0 / paMbahe dAnaH, pubahadAnaH-phrA0 / kATana sIDsa Cotton seeds-aN0| parutti virai-taa| patti-vittalu, kArpAsa-vittulu, pratti-vittula-te0 / paritti-vitta parutti-bitta-mala / htti-biij-knaa0| karpAzabIja, kappAsa bIja, kapAsa bI (ci) kapAsera biij-bN| kApasI, kApus, kApUsA-ca-bI, srkii-mraa0|| ru-nu-bIja, kapAsa-nu-bIja-gu0 / kpu-atttt-siNgaa| vA-sI-bara0 / kA~kar3e-mAra0 / guNadharma yUnAnI matAnusAraprakRti-dvitIya kakSA meM garama aura tr| hAnikartA-vRkta ko| darpaghna-qhamIrA banAzA aura kaMda sapheda / pratinidhi-kusuma bIja, bAdAma aura qhazakhAsa sapheda / mAtrA-binaule kI girI 6 mAzA se 1 tolA 10 // mAzA tk| __ yaha tara, bhArI, kaphajanaka, zukrajanaka aura stanyavarddhaka hai / tA0 za0 / , chilakA utArI huI giro vakSa evaM koSTha madukara, uSNa kAsa nivAraka hai tathA dAlacInI aura zarkarA ke sAtha zItala prakRti ke liye aura sikaM. javIna ke sAtha uSNa prakRti vAloM ke liye kAmasaMdIpana hai| (yaha zvAsakRcchatA tathA zvAsa roga ko naSTa karatI aura ) sone ke liye upayogI hai| mu0 nA0 pR056 / nA0 mu. pR0 83 / yaha kAmoddIpaka aura vIrya stambhaka hai, udara tathA vakSa ko mRdu karatA aura garamI kI khA~sI ko dara karatA hai| yaha khunAqa (ikhitanAka) rahama ko lAbha pahu~cAtA, vIrya ko sAMdra karatA aura dUdha, ghI paidA karatA hai| isakI girI pIne se kAmoddIpta hotA hai| isakA tela maIna karane se liMga dRr3ha hojAtA hai / isake tailAbhyaMga se maoNI aura cehare ke kAle dhabbe Adi aura kSata pArAma hote haiM / niviSaila hai / ma0 mu0| isakI girI sIne ko mRdu karatI aura garama khA~sI ko nivAraNa karatI hai| uSNa prakRti meM sikAbIna aura zIta prakRti meM dAlacInI aura zarkarA ke sAtha kAmoddIpaka hai| mukha-vraNa, mA~I, byaGga tathA lahasunAdi (gola kAle yA lalAI lie kAle caTTe jo tvacA se ubhare hue hote haiM,) mukha rogoM para isakA tela upayogI hotA aura yoSApasmAra meM guNakArI evaM atyanta madakAraka hai| bu0 mu0|
Page #357
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2086 hakIma Abida sare - hiMdI ne zaraha asabAba ke hAziye para jiyAbetusa ( bahumUtra ) ke prakaraNa meM likhA hai ki binaule ko pAnI meM bhigokara maleM aura usa pAnI meM mizrI yA khA~r3a milAkara zragni para yahAMtaka pakAyeM ki zravaleha sA hojAya, isameM se pratidina prAtaHkAla nihAra mu~ha cATA kareM aura isake tIna ghaNTA uparAMta bhojana kiyA kareM, isase bahumUtra (z2iyAbetusa ) roga bilakula jAtA rahegA / isakI aneka bAra parIkSA kI, kabhI viphala manoratha nahIM honA par3A / binaule kI girI aura gaMdhA- birojA ina donoM ko milAkara jananendriya ke chidra meM dhAraNa karane seliMgotthAna hotA hai / zrAkArakarabha ke sAtha bhI ukta lAbha hotA hai| binaulA - dUdha aura ghI utpanna karatA aura zvAsa roga ko zrArAma pahu~cAtA hai / jAr3oM meM isakA harIrA sIne ke rogoM ko lAbha pahu~cAtA hai| bAraha rattI samudraphena ko kUTa chAnakara paune do tolA binaule kI girI ke tela meM milAkara rakheM, aura A~kha meM lagAyA kreN| isake cirakAla sevana se moTe se moTA zrA~kha kA jAlA kaTa jAtA hai / parIkSita prayoga hai / isakA tela kA~I, kAle dAg2a, cunacunoM aura kSatoM kA nivAraNa karatA hai / vaidyoM ke mata se binaulA tara aura bhArI hai / yaha kapha kI vRddhi karatA, vIrya utpanna karatA evaM kapha aura pitta ko lAbhakArI hai, yaha zArIrika tApa, pipAsA, krAnti aura mRgI ko nivAraNa karatA aura stanyabarddhaka hai, isakI girI puTThoM ko zaktipradAna karatI hai| isakI mIMgI kI khIra pakAkara khAne se kAmAvasAya dUra hotA hai, ceharA dIpti hotA aura usakA raMga nikhara zrAtA hai / ziraHzUla nivAraNArthaM binauloM kI girI aura poste ke dAne inakI harIrA pakAkara khilAnA caahiye| isase upakAra hotA hai / yadi zrAgase jala jAya vA chAlA par3a jAya, to binaule kI mIMgI ko pIsakara lepa kreN| isase tajjanya pradAha kI zAMti hotI hai / 42 phAo kapAsa isake taila mardana se gaThiyA-janita vedanA nivRtta hotI hai| binaule kI girI pAnI meM pIsa chAnakara cAvaloM ke sAtha khIra pakAkara khilAne se nArI stanya kI vRddhi hotI hai / 2 // pAva binauloM ko savAsera pAnI meM pakAyeM jaba pAva bhara pAnI zeSa rahe taba utArakara chAnaleM / 12 // tole kI mAtrA meM, yaha kAr3hA zItakA vega hone se eka yA do ghaNTA pUrva pilAne se zrAnevAlA jvara ruka jAtA hai| isakI mIMgI kA dudhiyA pAnI prastuta kara zrAmAtisArI ko pilAte haiM / dabAkara nikAlA huA binaule kA tela lagAne se zarIra tvaggata nIle caTTa e miTate haiM / binaule kI girI aura soMTha inako pAnI meM pIsakara pralepa karane se phrotoM kI sUjana miTatI hai| inako vadha meM milAkara pilAne se zuSka kA ArAma hotA hai / inakI mIgoM kA harIrA banAkara pilAne se pAkhAnA mulAyama hojAtA hai / isakA hA prastuta kara khAne se kAmoddIpana hotA hai| uvyAdhi nivRtyartha mIgoM kA dudhiyA rasa pilAnA cAhiye | mIgoM ko pIsakara kanapuTiyoM para lepa karane se ziraHzUla nivRtta hotA hai / binauloM ko kathita kara gaNDUSa karane se daMta zUla miTatA hai / tIna tolA vinauloM kI giriyoM ko pAnI meM pIsakara pilAne se dhatUre kA z2ahara utara jAtA hai| 1 binaule kI mIgiyoM ko dUdha meM zrauTAkara pilAne se sabhI bhA~ti ke jahara utara jAte haiM / binaulA 7 mAzA rAta ko pAnI meM bhigo deN| prAtaHkAla unheM pIsa chAnakara thor3A seMdhA namaka milA piyeN| isase kAmalA (yarkAna) naSTa hotA hai / mIMgoM ko pIsakara roTI banA bA~dhane se bAdIkA darda ArAma hotA hai|
Page #358
--------------------------------------------------------------------------
________________ PORE kapAsa isakI mIMgI ko bArIka pIsa zahada meM milA AMkha meM lagAyeM, to gaI huI nIMda punaH Ane lagatI hai| isakA tela khAne ke kAma AtA hai| kisI kisI dazA meM yaha sAfa kiye huye tela kA bhI kAma detA hai| mAlUma huA hai ki binaule kA tela khAne meM bhI madhura svAda yukta hotA hai| isameM sugaMdhi bhI khAsI hotI hai| yaha sUkha jAtA hai| binaule kA zrATA bhI taiyAra hotA hai jo gehUM ke mATe se pA~ca gunA, mAMsa kI apekSA ar3hAI gunA zaktizAlI batAyA jAtA hai / ( khaM0 a02 ya khaM0 pR0 435-6) navyamata khorI-kapAsa ke bIjoM kIcAya vA phANTavidhi-kUTe huye kapAsa ke bIjoM kA khaulate hue pratyuSNa jala meM prakSepa dekara, thor3I dera rahane deM, phira use vastrapUta karaleM, yahI binaule kI cAya vA phANTa hai| guNa-yaha picchila aura snigdha hai| astu, atisAra aura rakkAtisAra (Dysentery) meM sevanIya hai / yaha mRdurecaka kapha niHsAraka evaM stanyavarddhaka hai| aNDazotha vA kuraNDa (Orchitis) para(2) kapAsa ke bIja aura soMTha samabhAga ekatra pIsakara kiMcit jala milA aura garama kara lepa karane se zIghra lAbha hotA hai| (me0 me0 iM0 2ya khaMDa pR0 66) phrA0 iM0 1ma bha0 pR0 225 / mahIdIna zarIfa-binaulA poSaNakarttA (Nutrient) aura snigdha (Demulcent ) hai tathA pUyameha, cirakArI sUjAka (Gleet) cirakAmAnubandhI vastipradAha, kSaya evaM katipaya pratizyAyika vikAroM para bIjoM kA kisI qadara uttama prabhAva hotA hai| akele kI apekSA pUyameha evaM cirakAlAnubandhI sUjAka para bIjoM kA usa samaya apekSAkRta adhika niyaMtraNa udbhAsita hotA hai, jabaki unake sAtha katipaya anya oSadhi dravya sammilita kara liye jAte haiN| lekhaka ne pUyameha evaM cirakAlAnubandhI sUjAka ke aneka rogiyoM ko | ukta prakAra kA yaha yoga sevana karAyA, jiske| utsAha varddhaka pariNAma naz2ara aaye| vidhi-binaulA 2 se 4 DrAma taka, jIrA 1 // se 4 DrAma taka, sauMpha 1 se 2 DrAma taka, aura baMzalocana 15 se 30 grena taka / inameM se . baMzalocana ko chor3a aura zeSa auSadhiyoM ko patthara ke kharala meM 3 yA 4 zrAuMsa jala ke sAtha ghoMTa ragar3a kara vastrapUta krle| phira isameM baMzalocana milA sevana kreN| mAtrA-lakSaNa kI ugratA ke anusAra isa peya ko dina rAta meM 4-5 bAra sevana kareM / me0 me0 mai0 : ma0 khaMDa pR0 52-53 / DImaka-zrAmAtisAra para amerikA meM binaule kA cAya kAma meM AtA hai| bIja stanyavardhaka rUpa se bhI prasiddha hai| phA0 i. 1 ma khaMDa pR0226| nAdakarNI-binole snigdha, mRdurecaka, kaphaniHsAraka aura kAmoddIpaka vA (Nervinc tonic) haiN| bIjoM ke Upara kA chilakA nikAla tathA kharala meM ghoTakara aura 2 DrAma (5 se 7mA0) . kI mAtrA meM dUdha ke sAtha sevana karAveM / / guNa-yaha vAta nAr3o-balaprada (Nervinc tonic) hai aura ziraHzUla evaM mastiSka vikAroM meM isakA upayoga hotA hai / kapAsa ke bIja laikTogAla ( Lactogol ) nAmaka eka prakAra ke mahIna zveta cUrNa ke banAne meM kAma pAte haiM / jisako 1 se 1 DrAma ko mAtrA meM stanyavarddhanArtha vyavahAra karate haiN| binauloM kA imalazana-dudhiyA ghola vA cAya (ghanIbhUta kvAtha ) prAmAtisAra meM prayojita hotA hai| amerikA meM viSamajvara yA pArI se Ane vAle zIta pUrva jvara meM suparicita bheSaja rUpa se isakA saphalatApUrvaka prayoga hotA hai| bIjoM kA yathA bidhi kAr3hA banAkara jvara car3hane ke 1 yA do ghaNTe pUrva cAya kI pyAlI bhara pilAne se lAbha hotA hai, kahate haiM ki apasmAra meM tathA sarpa daMza ke prativiSa svarUpa bhI binaule upayogI haiN| bhAratavarSa meM kapAsa ke bIja vinaule aura saMyata rAjya ame
Page #359
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2011 kapAsa - rikA meM karpAsa-mUla-tvak (tvak ghaTita pravAhI sAra) garbhazAtanArtha upayoga meM AtA hai / kuraMDa (Orchitis) para binaulA aura soMTha sama bhAga jala ke sAtha ekatra pIsakara pralepa kreN| agnidagdha evaM atyuSNa tarala dvArA dagdha (vraNa) para pulTisa kI taraha isakA lAbhakArI upayoga hotA hai| mastiSka ko zItalatA pradAna karane ke lie tathA ziraHzUla nivAraNArtha bIjoM se dabAkara nikAlA huA tela zirobhyaGga kI eka utkRSTa vastu hai| zrAmavAtika saMdhi-zothoM para isase uttama mAliza kI cIz2a tayAra hotI hai| yaha tvacAgata dhabboM ke dUra karane ke lie upayogI hai| kapAsa ke phala aura bIjoM kA kAr3hA dhatUre ke jahara kA agada hai| iM0 me0 me0 pR0 403-4 / noTa-1 bhAga bIja meM 2 bhAga jala milA zrAdhA jala zeSa rahane para, 10 tolA se 20 to. taka kI mAtrA meM pilaaveN| strI ke naSTa puSpa para yA aniyamita RtusrAva . para vinaulA ke tela meM ilAyacI, jIrA, haldI, aura seMdhA namaka pratyeka eka 2 mAzA mahIna cUrNa kara, ekatra milA, mahIna vastra meM bA~dha choTI sI puTalI banA, RtusrAva ke cauthe dina se yoni mArga meM rakhanA prArambha kare, nitya navIna puTalI banAkara rakhe / 10 yA 15 dina meM saba zikAyata dUra ho jaavegii| ci0 caM05 bha0 pR. 407 / aphIma ke viSa para-binaulA kA cUrNa aura phiTakarI cUrNa samabhAga, ekatra kara khilAve / / dhatUre ke biSa para-kapAsa ke bIja, binaulA, aura phUloM ko ekatra jaukuTakara, dugunA jala milA ardhAvasiSTa kAr3hA taiyAra kara, bAra-bAra pilAbe, athavA cAra tolA kapAsa ke bIjoM ko solaha gune pAnI ke sAtha prauTAkara caturthAMza jala zeSa rahane para use utAra chAnakara prAdhe zrAdhe ghaNTe ke aMtara se aisI cAra tole kI khurAka usa samaya taka pilAte raheM, jaba taka dhatUre kA biSa naSTa na ho jaay| hindustAna meM vizeSataH dezI kapAsa ke bIja pazuoM ko aura prAyazaH gAr3I ke bailoM tathA dUdha dene vAlI gauoM ko dina meM eka vAra 1 se | 2 // sera taka kI mAtrA meM khAdya rUpameM diyA jAtA hai| binauloM ko kevala jala meM bhigokara unake sAmane rakha diyA jAtA hai| para bidezI binauloM meM yaha bAta nahIM, prathama to unakA chilakA bahuta kar3A hotA hai aura phira unameM dezI binauloM kI taraha madhuratA bhI nahIM pAI jAtI, phalataH pahale pazu use rucipUrvaka khAte nahIM, parantu jaba abhyAsa hojAtA hai taba vo ise bhI dezI binauloM ke samAna hI prema se khAne lagate haiN| eka bAta dhyAna rakhanA cAhiye; ki ise pAnI meM bhigone se pUrva cakkI zrAdi meM pIsa lenA cAhiye / yaha vAta prAyaH sabhI videzI binauloM ke lie upAdeya hai| binaule kA tela (Oleum Gossypii Scminis ) Cotton Seed Oil. kapAsa ke bIjoM se eka prakAra kA tela nikalatA hai / jisakI vidhi yaha hai / pahale vinaule ko ruI zrAdi se sAphakara barAbara do dina taka dhUpa meM sUkhane deM / tatpazcAt cakkI meM pIsakara isakI TikiyA~ banAle, aura phira kisI maz2abUta skrU-presa dvArA tela nikalavA leN| ___ yaha pAMDu pIta vA pItavarNa kA evaM lagabhaga nirgandha hotA hai / svAda ( Bland) hotA hai surAsAra (60%) meM kiMcit vileya aura Ithara klorophArma aura halake peTroliyam ke sAtha milanIya hotA hai / yadi rakhane se yaha jama gayA ho to upayoga se pUrva ise manda A~ca para garama karake khUba milA lenA caahiye| mAtrA-prAdhe se 1 pAuMsa cA 15 se 30 miligraam| guNa dharma tathA prayoga-jaitUna tela ke sthAna meM isakA upayoga hotA hai / sastA hone ke kAraNa vahiHprayogoM ke lie anya tailoM kI apekSA yaha adhika pasaMda kiyA jAtA hai| -me0 me. ghoSa / ___ yaha tela poSaNakartA evaM mRdutAkAraka hai tathA yaha ragar3a aura udvartana meM atIva upayogI hai| tvacA ko mulAyama aura DhIlA karane meM isakA bar3A asara hai aura yaha bAloM meM lagAne kI pradhAna vastu hai| dhabboM ko dUra karane ke lie bhI isakI parIkSA kI jAtI hai|
Page #360
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2012 kapAsa binaule kI khalI halake bhUre raMga kI hotI hai| jisameM bIja ke chilake kA bahuta bhAga hotA hai| isakA svAda phIkA aura hRllAsakAraka hotA hai| yaha pazu khAdya evaM khAda ke kAma AtI hai| prAraMbha meM isameM kiMcit madhura padArtha gur3Adi sammilita kara dene se ise pazu rucipUrvaka khA jAte haiN| karpAsa mUla-tvaka paryA-kapAsa kI jar3a kI chAla / -hiM0 / posta bolA paMbaH (nA.) Cotton Root Bark kATana rUTa bArka -aM0 / gAsopiyAI reDisisa kArTeksa Gossy pii Radicic Cortex -le| . noTa-elopaithI meM karpAsa bheda (Gossy pium Herbacium ) jo bhAratabarSa tathA amerikA Adi dezoM meM hotA hai, usakI jar3a kI chAla grahaNa kI jAtI hai, isakI patalI 2 lacIlI paTTiyAM yA vakrAkAra khaNDa hote haiM, jinake bhItarI pRSTha para eka bhUre raMga kI pItAbha millI hotI hai| yaha gaMdha rahita aura kiMcita carapare aura kasaile hote haiN| auSadha-nirmANaelopaithI meM-(pariziSTa jAta aupanivezika evaM bhAratIya auSadha) sammata yoga-Official Preparations (1) DikaoNkTam gA~sIpiyAI reDisisa kaoNrTIsisa Decocrum Gossy pii Radicis Corticis -le| DikAkzana zrApha kATana rUTa-bArka Decoction of Cotton Root Bark -aN0| kArpAsI mUla-tvakvAtha-saM0 / kapAsa kI jar3a kI chAla kA kAr3hA -hiN| matbUkha posta paMbaH / jozAMdahe posta bIna pabaH -phrA0 nirmANa bidhi-4 zrAuMsa kapAsa kI jar3a kI chAla ko 2 pAiMTa pAnI meM itanA kvathita kareM ki kula 1 pAiMTa raha jaay| punaH ise vastra pUta ssy pii Radicis Corticis Liquis dum-le| likviDa eksTa kTa zrApha kATana F2 Liquid Extract of Cotton Root-aN0| karpAsa-mUla pravAhI saar-sN0| kapAsa kI jar3a kI chAla kA pravAhI satva / khulA:sahe posta bIqha paMvaH sayyAla -phA0 / nirmANa bidhi-kapAsa kI jar3a kI chAla kA 30 nambara kA cUrNa 20 pAunsa, glIsarIna 5 phluiDa pAuMsa, surAsAra (800/.) AvazyakatAnusAra / glIsarIna ko 15 phluiDa pAuMsa surAsAra meM milAkara aura usameM se 10 zrAuMsa lekara usase cUrNa ko klodita kareM aura parakoleTara meM sthApita kara 48 ghaTe taka rakhA rahane deN| phira use itanA parakoleTa kareM ki chAla sarvathA egjhASTa ho jAya | prathama 14 zrAuMsa parisu tadrava ko pRthaka karake use A~ca para itanA ur3Ae~ ki vaha mRdu sAravat zeSa raha jAya / punaH ise 14 aAuMsa pRthakIkRt drava meM vilIna karake itanA aura surAsAra sammilita kareM ki kula dravya mAna eka pAiMTa ho jAya / mAtrA-1 se 1 phluiDa DrAma / asammata yoga ( Not official Preparations ) (1) eksTrakTama gAsIpiyAI roDasisa kArTisisa Extratum Gossy pii Radicis Corticis-le| kAsa-mUlatvaka rasakriyA / kapAsa kI jar3a kI chAla kA sata / rubba posta bola paMvaH (phraa0)| noTa-yaha eka ISat surAsAroya yoga hai| mAtrA-1 se 4 grena / (2) pilyulA gAsIpiyAI kaMpAjiTA Pilula Gossypii Composita-ato 1 mizrita kArpAsa vaTikA / habbul kuna murakaba / nirmANa vidhi-eksaTa kTam, gAsIpiyAI kArTisisa, eksaTrakTam hAiDrASTisa, proTIna pratyeka 1 grena / inakI eka vaTI prastuta kareM aura aisI eka-eka vaTI dina meM tIna yA cAra bAra deN| kanjaSTima DismenoriyA (rakAvaSTaMbha janita kaSTa raja) meM upakArI hai| kara leN| mAtrA-prAdhe se 1 phlu0 aAuMsa / (2) eksTrakTam gAsIpiyAI reDisisa / kArTIsisa likiDam-Extractum Go-|
Page #361
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2063 kapAsa parIkSita DAkTarI prayoga (1) eksaTrakTam gAsopiyAI epiyola 3 minima donoM kI eka golI banAyeM aura aisI 1-1 golI dina meM do bAra deN| upayoga-kaTaraja meM upayogI hai| (2)eksaTai kramgAsopiyAI likviDam 15 mi0 TiMkcyurA simisikyugI 15 mi. spiriTasa klorophArmAI 10 mi0 inphyujam veleriyAnI pAuMsa taka aisI eka-eka mAtrA dina meM tIna bAra deN| kaSTa raja meM kalyANakArI hai| guNadharma kapAsa mUla aura mUla tvaka rajaH pravartaka tathA stanya janana hai / (I0 me0 me0-nAdakarNI) garbhAzaya uttejaka, Artava janaka aura snehana hai| isakI kriyA garbhAzaya para 'aragaTa ko apekSA uttama hotI hai, garbhAzaya kA uttamatayA saMkocana hokara raktasrAva baMda hotA hai| gaMDamAlA, apacI aura stanarogAdi nivAraka hai| . karpAsa-mUla mUtrala, rajaH pravartaka aura snigdhatA saMpAdaka ( Demulcent ) hai|-( Atkin son) . Amayika prayoga AyurvedIya matAnusAra caraka-kuSTha roga meM kArpAsI tvak evaM puSpakapAsa ko jar3a kI chAla aura puSpa ko pIsakara kuSTha para pralepa kareM / yathA "tvak puSpaM kArpAsyAH / piSTvA catuvidha: kuSThanallepaH" (ci0 7 10) vRnda-kaphajAtisAra meM kArpAsImUla svarasakapAsa kI jar3a kI chAla kA rasa madhu ke sAtha kaphAtisArI ko pAna karanA cAhiye / yathA"tadvat kApAsa parkaTa yoH svarasa: samadhurmataH" (atisAra-ci0) cakradatta-zveta pradara meM kArpAsImUla-pANDu yA kaphajanita zvetapradara grasta nArI ko kapAsa kI jar3a kI chAla cAvala ke dhovana meM pIsakara pInA cAhiye / yathA "*mUlaM kaarpaasmevvaa|paanndduprdr zAntyarthaM prapibeta taNDulAmbunA" (asRgdara-ci0) navyamata amerikA meM garbhAzayagata rogoM meM argaTa kI jagaha isakA bahula prayoga hotA hai| astu, isakA kAr3hA garbhazAtaka, aAzuprasavakAraka aura rajaH pravataka rUpa se vyavahAra kiyA jAtA hai| zizu prasava kAla meM isake sevana se garbhAzayika dvAra khula jAtA hai| isako kaSTaraja rajaH rodha evaM garbhAzayika raktastrAva meM vartate haiM aura garbhazAtanArtha bhI isakA upayoga karate haiN| noTa-amerikA deza vAsI lalanAe~ garbhazAtanArtha isakI chala bahulatA ke sAtha kAma meM lAtI thIM, isaliye vahA~ ke DAkTaroM ne vistRta parIkSaNa karake isako vahA~ ke phArmAkopiyA meM sanniviSTa kara liyA / ( ma0 a0 DA0) ___ kapAsa kI jar3a chAla evaM mUlasvaka nirmita pravAhI sAra ye donoM saMyukta rAjya amerikA kI phArmAkopiyA meM Aphizala-adhikRta haiN| aisA pratIta hotA hai ki strI-habaziyoM ko garbhazAtanArtha isakA upayoga karate dekhakara hI prathama taddezIya cikitsakoM kA dhyAna isa ora AkRSTa huvaa| isameM kiMcinmAtra bhI saMdeha nahIM ki yaha garbhAzaya para 'argaTavat prabhAva karatA hai aura pIr3itArttava tathA zItajanya anAttava meM upayogI hai| isa hetu isakA kAr3hA kAmameM pAtA hai jisake prastuta karane kI vidhi yaha hai kAtha nirmANa vidhi-kapAsa kI jar3a kI chAla 10 tolA lekara jaukuTa kara 60 tolA jala meM milA zrAga para cddh'aaveN| jaba 30 tolA jala zeSa rahe, taba chAna kara 2 // tolA yA 5 tolA kI mAtrA meM dina meM 3-4 bAra pilAveM / yadi roga kI tIvratA jyAdA ho to 20-20 minaTa vA zrAdha zrAdha ghaMTe meM ise pilAnA caahiye| prArambha meM isakI mAtrA bar3I arthAt 6 se 7 tolA taka kI deve, bAda meM kama kare / 30 se 60 bUMda taka kI mAtrA meM isakA pravAhI sAra iMDiyana meTIriyA meDikA ke anusAra TiMkcara bhI vyavahAra kiyA jA sakatA hai| (phrA. iM0 1 bha0-DI, pR. 225-6)
Page #362
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2064 kapAsa noTa-isakA kAr3hA prasavottara dete haiM / isase garbhAzaya kA uttama rIti se saMzodhana ho raktasrAva nahIM hotA, Artava sApha ho aura garbhAzaya zaithilyajanya kaSTa, jvara zUla zrAdikI zAMti hotI hai| baccA hone ke uparAnta jaba jAla gira jAve taba hI isakA kAr3hA pilAnA cAhiye yadiaAdheghaMTe meM garbhAzaya zaithilya dUra na ho, tathA nAr3I ko gati tIvra ho, to punaH iso kAr3he kI eka mAtrA denI cAhiye / DA0 nAdakarNI ke anusAra yaha striyoM ke harita roga meM bhI upakArI hai| dhyAna rahe sagarbhA strI ko yaha kAr3hA kadApi na denA caahiye| ___ garbhAzayika vikRti meM jar3a kI chAla kA svarasa 30 se 60 bUMda taka pilAyeM athavA upayukra kAr3he kA upayoga kreN| I0 me0 me| garbhAzaya ke zUla nivAraNArtha strI ko jar3a kI chAla ke kAr3he meM biThAkara kaTi-snAna karAte haiN| DI0 / I0 me0 me0 pR0 403 / isakI jar3a kA kAr3hA pilAne se mUtrotsargakAlIna pradAha evaM zUla kA nivAraNa hotA hai| __ yoSApasmAra meM isake kAr3he meM baiThane se upakAra hotma hai / isase vedanA zAMta hotI hai| (kha. a.) __ stana meM dUdha pAne ke liye kapAsa ko jar3a aura Ikha kI jar3a samabhAga, ekatra kA~jI meM pIsa sevana kraave| stana-rogoM para (stanavraNa evaM sUjana ) para kapAsa kI jar3a ora laukI ko, gehUM ko banAI huI kA~jI meM pIsakara lepa kre| garbhapAta karAne ke liye saMyukta rAjya amerikA meM kapAsa kI jar3a kI chAla ( mUlatvak nirmita pravAhIsAra ) kAma meM zrAtI hai| __ anArttava vA rajorodha meM 'ilAjulagurbA' meM yaha kAr3hA upayogI likhA hai kAr3he kI vidhi-kapAsa kI jar3a ko chAla 2 chaTA~ka lekara javakuTa kara eka sera pAnImeM milA Aga para car3hAveM / jaba 4 chaTAMka jala zeSa rahe, taba utAra chAnakara usameM aMdAja kI cInI milaaeN| maatraa-2|| tolA se 5 to0 taka dina meM do | baar| khorI-karpAsa kI jar3a kI chAla kA kAr3hA / garbhasrAvakArI, prArttava-pravartaka evaM tvarita prasava kartA hai / vilambita prasava meM luptaprAya prasavavedanA ke punarAnayanArtha isakA upayoga kiyA jAtA hai / anArtava vA rajorodha, kaSTaraja evaM garbhAzayika rakta pAta ke nivAraNArtha tathA garbhapAta karAne ke lie bhI isakA upayoga karate haiN|-me me0 iM0 2ya khaM0 pR. 66 / strI rogoM meM, jinameM prAzu kArya-kAritva utanA zrAvazyaka nahIM / kapAsa ko apekSA argaTa kahIM adhika zreyaskara evaM nirApada hai aura isa kAraNa bhI ki usake sevanottara koI apriya prabhAva naz2ara nahIM pAtA aura na usakA koI hAnikara gauNa prabhAva hI hotA hai| jaisA ki argaTa ke aMtaH tvagIya vA maukhika dIrghakAlIna prayoga ke uparAMta dekhane meM zrAtA hai| i0 me0 ga0, navaMbara, 1884 pR0 334-5 / devakapAsa vA naramA (Gossy pium Arboreum, Linn Gossy pium Religiosum, Roxb.) -le| Silk Cotton tree, Religions Cotton tree. -aM0 / Fairy Cotton bush Sacred Cotton bush, Cotonnierarborescent,Cotonnier desnonnes -phrAM I Chinesisehe Baum wollenstande -jr0| naramA, manavA~, : devakapAsa, rAmakapAsa, lAlakapAsa, hiN| kArpAsa varga (N. 0. Malvaceae.) utpatti-sthAna evaM varNana-isa jAti kI kapAsa gharoM tathA udyAnoM meM zobhA ke lie lagAI jAtI hai / bhAratavarSa ke aneka bhAgoM meM isakI kAzta hotI hai| apane gaMbhIra raktavarNa ke puSpoM ke kAraNa yaha hindU devAlayoM ke samIpa sAdhu kI kaTiyoM aura udyAnoM meM lagI huI yaha prAya: dekhane meM AtI hai| isakA laghu paudhA raka-raMjita aura tanA U~cA evaM jhAr3IdAra hotA hai, jisase yaha pahacAnI jAtI hai| baMgAla ora dakSiNa cIna meM
Page #363
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAsa 2015 kapAsa isakA Adi utpatti sthAna hai| yaha ailIbIja mUtra meM dhAtu jAtI ho to devakapAsa ke 2-3 TApU, araba aura mitra meM bhI hotI hai| patte aura thor3I mizrI, nitya prAtaH sAyaM cabAkara khAve / devakapAsa kA paudhA sAdhAraNataH jhAr3IdAra arza para devakapAsa ke pattoM kA rasa 3 to0 taka (Arborens), lagabhaga 12 se 15 phuTa (kahIM kahIM 6 se 6 phuTa) ko U~cAI kA var3A gAya ke dUdha ke sAtha sevana kreN| vRkSa sA hotA hai, aura kaI varSoM taka rahatA hai| AgaMtuka jvara para devakapAsa ke patte godugdha ke sAtha pIsakara, tathA garamakara, zarIra para lepa kreN| isake tudra bhAga lomaza hote haiM aura samagra supa vraNa ropaNArtha devakapAsa ke komala patte aura rakavarNa raMjita hotA hai| patte karapatrAkAra paMca pAnar3I ke patte bA~Takara bA~dhe / vA saptakhaMDa yukta, lomaza, gambhIra hare raMga ke dhabdhe aphIma ke viSa para devakapAsa ke pattoM kA rasa se aMkita; khaMDa gaMbhIra kaTAvadAra, dIrghAkAra, bhAlA pilAve / kAra aura kvacit (Mucronete) hote haiM / kacce phala (boMr3a) (Sinus) adhika koNI pratIkSNa aura graMthiyAM bAlaka ke atisAra para devakapAsa ke boMr3a ko 1 se 3 taka hotI haiM / (Stipules ) aMDA gobarI kI garama-garama rAkha yA bhUbhala meM dabAkara kAra; puSpa ekAMtika, laghuvRntayukta, raktavarNIya aura 15 minaTa bAda nikAla tathA kUTa pIsakara svarasa paMje ( Claws ) ke samIpa kiMcit pIta-varNa nikAla pilAve athavA bAlaka kI mAtA ko usa raMjita hotA hai / kuNDa (Calyx) patraka hRda- boMr3a ko apane mukha meM cabAkara, usakI pIka yAkAra, aMDAkAra, dhAra samAna aura kvacita karAta bacce ke mukha meM DAlanA cAhiye / daMtita hotA hai| Dher3ha (Capsules) aMDAkAra tIna zrAmAtisAra para isake kacce Der3ha ke bhItara yA cAra tIkSNAgra, koSayukra, bIja kiMcit hare raMgake mAtrAnusAra aphIma tathA jAyaphala bhara kara puTapAka romoM se vyApta aura uttama mahIna rezamavat zvetavarNa kI vidhi se pakA sevana karane se bar3A upakAra ko rUI se pariveSTita hote haiN| hotA hai| sakhArAma arjun| (i0 me0 me. isake patte aura boMr3a sarvasAdhAraNa kapAsa ke pR. 405, i.me. plAM0) patte aura boMr3a kI apekSA bar3e hote haiM / bIja aura kAmalA para devakapAsa ke boMr3a kA rasa nAka meM binaulA, sAdhAraNa kapAsa ke vinaulA jaisA kiMtu DAle yA nasya leve| kucha bizeSa haritavarNa kA hotA hai| prAyaH isakI kAzta nahIM hotI; aura na yaha baMgAla meM isakI rUI ke sUta se yajJopavIta mAlUma hotA hai ki bar3e paimAne para yaha boyA banatA hai / (60 me0 me0 pR0 405) jAtA hai| jar3a vraNaropaNArtha koMkaNa meM isakI jar3a ko pAnar3I guNa dharma tathA prayoga ke pattoM ( Patchouli leaves) ke rasa meM prAgukta sAdhAraNa kapAsa ke guNadharma isameM pAye pIsakara pralepa karate haiM / (DI0 1 khaM0) jAte haiM, isameM snigdhatA vizeSa hotI hai| isake bicchU ke daMza para devakapAsako jar3akA manuSyake patte aura jar3a lepa karane ke kAma meM vizeSa mUtra meM pIsa, daMza-sthAna para lepa kareM, tathA pattoM pAte haiN| ko bA~Ta kara jahA~ taka darda ho vahA~ taka mardana kreN| jvara ke pazcAt tvacA kI rUkSatA yA khujalI banakapAsa dUra karane ke liye deva kapAsa ke pattoM ke rasa meM paryA-araNya kArpAso, vanajA, bhAradvAjI, kAlIjIrI ( Vernonia anthelm in vanodbhavA ( rA. ni0, bhA0 pra0 bharadvAjI, vanatica) pIsakara zarIra para ubaTana sA lagAve, kArpAsI, triparNA, vanodbhava kArpAsa, bhAjI, bAda 3 ghaMTe ke snAna kare / Do0 1 ma0 pR0| / yazasvinI, vana sarojanI, bahumUrti (20 mA0)
Page #364
--------------------------------------------------------------------------
________________ pAMsa kapAsa sans vanakArpAsikA-saM0 / vana kapAsa, jaMgalI kapAsa, naramAvAr3I-hiM0 / vana kApAsI, vana DhayA~sa, vana kAvAsa, vana kArpAsa-baM0 / hibiskasa TrakeTasa Hibiscus Truncatus Roxb| hibiskasa vAiTi pholiyasa Hibiscus Vitifolius, Roxd-o the wild cotton aM0 / kArpAsAmu, patti ar3avI patti, koMDApattite / kATThA kApasi, rANa kApAso, rAna kApuso, rAna bheMDI, sarakI-marA0 / kaDa hatti, kADa hattikanA0, kA0 | vana kArpAsa-koM0 / hiravA kapAsiyA-gu0 / nAMdaNa vaNa-rAjapu0 / rAna bheMDI bamba0 roMDA-patti-mada0, te / hibiskasa lempasa Hibiscus Lampas, dhesapAsiyA lempasa Thes pasia Lampas, Dabz __ kArpAsa varga (N. O. Malvacee) utpatti-sthAna evaM varNana-yaha deva kapAsa kI jAti kI hI eka vanaspati hai jisakA rupa phailanevAlA yA vRkSoM ke sahAre Upara car3hanevAlA hotA hai / kumAyU~ se pUraba aura baMgAla taka himAlaya ke uSNa kaTibaMdha sthita bhAgoM tathA khAnadeza aura siMdha prAMta meM evaM pazcimI prAyadvIpa meM bana kapAsa bahuta hotI hai, patte choTe-choTe phUla 1 // iMca lambe (phUloM kA varNa sabakA eka samAna pIlA hotA hai) tAjI avasthA meM pota varNa ke, para sUkhane para gulAbI raMga ke ho jAte haiM / isako kapAsa kucha pilAI liye hotI hai| bana kapAsa ke boja kucha vizeSa lambe ora kRSNa varNa ke hote haiN| vanoSadhi-darpaNakAra ke anusAra baMgadeza meM ise "bana DhA~Daza" kahate haiN| unake anusAra isakA vRta evaM phala dekhane meM ThIka byAr3hasa (DheMDhasa) arthAt miDI ke vRtora phaja ko taraha mAlUma par3atA hai / bheda kevala yaha hai ki isakA phala bhiMDo ko apekSA kiMcit kSudratA hotA hai / boja dekhane meM vRkkAkAra (G) evaM rUna kRSNa varNa kA ora phala gAtra atisUkSma rekhAbaMdhura hotA hai| pakra zuSka bIja ke mardana karane se kastUrI ko so gaMdha pAtI hai| kalakattA ke vaNika isI ko latA kastUrI - kahakara bikraya karate haiN| lekhaka ne isakI nimna leTina saMjJAe~ dI haiN| isase spaSTa pratIta hotA hai ki yaha jaMgalI bhiMDI hI hai aura bana kapAsa isase bhinna koIaura hI cIja hai| hamane isase pUrva jisa paudhe kA varNana kiyA hai, vastutaH use hI banakapAsa kahanA ucita jAna par3atA hai| auSadhArtha vyavahAra-patra, phala aura mUla __ mAtrA-mUlatvak kalka 3 se 6 AnA / patra svarasa-1 se 2 tolaa| guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAra'bhAradvAjI' himA rucyA vraNa zastra kSatApahA / _ (rAjanighaNTu) vanakapAsa-bhAradvAjI zItala, rucikArI hai tathA yaha vraNa, zastra-kSatAdi nAzaka hai| . bhAradvAjI himA rucyA vraNa zastra kSatApahA / raktarogaM ca vAtaM ca nAzayediti nizcitam / / (bhA0) artha-bhAradvAjI zotala, rucikArI, vraNa aura zastra janya kSata ko naSTa karatI tathA rudhira vikAra evaM vAdI ko dUra karatI hai| . prayoga cakradatta-stanya vaddhanArtha araNyakArpAso mUla-bana kapAsa aura Ikha kI jar3a pratyeka sama bhAga le, kaoNjI ke sAtha pIsakara 6 mAze kI mAtrA meM sevana karane se prasUtA nArI ke stanoM meM dUdha bar3hatA hai / yathA"banakAsakokSaNAM mUlaM sauvorakeNavA / " 'strI roga-ci.) vaGgasena-apacI aura gaNDamAlA para araNya kArpAso mUla-banakapAsa ko jar3a ko chAla kA bArIka cUrNa, cAvala ke ATe ke sAtha samabhAga milA, pAnI se gUdha kara, choTI-choTI TikiyA banA, tave para roTI ke samAna seMkakara vA goghRta meM pUDo banAkara khAne se apaco naSTa hotI hai / yathA"bana kAsijaM mUlaM taNDulaiH saha yojitam / paktavA''jye pUpikAMkhAdedapacInAzanAyaca / " (gaNDamAlAdi-ci.)
Page #365
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapAse 2017 gharaka ke bRhaNIya varga sUtra-sthAna caturtha adhyAya arthAt yaha kapha, kRmi roga, udara roga aura meM bhAradvAjI kA pATha pAyA hai| hRdroga kA nAza karatI hai| navyamata kRSNakArpAsikA kaTvI coSNA hRdroganAzinI / kaimpa-bela-pUyameha aura phiraGga roga para- kRmi malaM cAmavAtaM udaraM cArzaka haret // isakI jar3a aura phala kAma meM AtA hai / isakI (bhA0) prakRti uSNa aura rUkSa hai / para koI koI zItala artha-yaha svAda meM caraparI tathA garama hai aura aura koI tara batalAte haiN| ravivAra ko ukhAr3I hRdroga, kRmi, mala, AmavAta, udara, evaM bavAsIra huI jar3a cAbane se bicchU kA z2ahara utaratA hai| ina rogoM ko dUra karatI hai| isake pattoM ko tila-taila meM pakAkara lepa karane se noTa-pUrvokta kapAsoM ke atirikra eka prakAra bAdI kA darda naSTa hotA hai| vaidyoM ke anusAra kI kapAsa aura hai| jise 'pIlI kapAsa" kahate jaMgalI kapAsa (ruI) zItala, mukha ke svAda ko haiM aura jisakA goMda katIrA" kahalAtA hai / vi0 sudhAranevAlI aura kSata ke lie guNakArI hai| de. "pIlI kpaas"| -kh00| | kapAsa-[baM0] ruuii| kAlI kapAsa kapAsa-kA-jhAr3a-[da0] kapAsa / paryA-kAlAJjanI, aJjanI, recanI, asi kapAsa kuhirI- ma0] kevA~ca / tAjanI, nIlAJjanI, kRSNAbhA, kAlI, kRSNAJjanI kapAsa-nu-jhAr3a-[gu0] kapAsa / (rA0ni0), kRSNa kArpAsikA kRSNa kArpAsI, kapAsa-nu-bIja-[ gu0 ] binaulA / kapAsa kA bIyA / kRSNakArpAsa, zilAanI, kAlI, -saM0 / kAlI kapAsa -hiM0 / kAlikAAsikanI ( tulA), | kapAsa-bIja-saMjJA puM0 [hiM0 kapAsa+saM0 boja] binaulaa| kAla kApAsa-baM0 | Gossypium Nigr kapAsI-saMjJA strI0 [deza.] (1) eka majhole um-le0 / kAlI kApazI -marA0 / hiMkhaNI DIla Daula kA eka per3a jise bhoTiyA bAdAma kpaashiyaa-gu0|| * kahate haiN| isakA phala khAyA jAtA hai aura . (N. O. Malvaceoe ) bAdAma ke nAma se prasiddha hai| phiMdaka (2) yaha deva kapAsa kI jAti kA hI eka paudhA hai eka prakAra kA choTA jhAr3a yA vRkSa jo prAyaH sAre vizeSa vivaraNa ke lie pAsAntargata TippaNI bhArata, malayadvIpa, jAvA aura AsTreliyA meM avalokana kreN| pAyA jAtA hai / yaha garamI aura barasAta meM phUlatA ___ guNadharma tathA prayoga aura jAr3e meM phalatA hai, isake phalako 'maror3aphalI' kahate haiN| AyurvedIya matAnusAra kapAsyA-[ rAjapu.] kapAsa / kAlAJjanI kaTUSNA ca mlaamkRmishodhnii| kapi-saMjJA puM. [saM0 puM0, strI.] (1) baMdara / apAnAvarttazamanI jaTharAmaya haarinnii|| vAnara / ratnA0 / (2) zilArasa nAma kI sugaM(rAjanighaNTu 4 varga) dhita oSadhi / silaka / raa0ni0v012| arthAt kAlI kapAsa caraparI evaM uSNa hai aura | (3) amdd'aa| AmrAtaka / (4) kevA~ca / yaha mala ( pAThAMtara se amla ) zrAma tathA kRmi shukshimbii| (5) kaMjA / karaMja vizeSa / za. nAzaka aura apAnavAyu ke zrAvarta ko zamana karatI c0| (6) lAlacandana / (7) suuar| varAha / tathA jaThara rogoM kA nAza karatI hai| (8) dhuup| (6) haathii| gj| (10) kRmizleSmodaraharA hRdroga hAriNI / kokila / (11) sUrya / (12) A~valA / (drava0ni0) zrAmalako / (13) piNglvrnn| 43 phA0 ___kArpAsa varga
Page #366
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapika 2018 kapitthakA vi0 [saM0ni0] piMgalavarNayukta bhuuraa| vi0 [saM0 tri0vAnarajAta / bandara se kapika-saMjJA puM0 [saM0] zilArasa / utpanna / kapikacchu, kapikacchU-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kauMcha | kapijavikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] taila pipIlikA / kareMca / kevA~ca / zUkaziMbI / yathA-"kapikacchavA za0 ca0 / tilacaTTA / thavA taptam" / si. yo. unmA0 ci0| | kapiJjala (ka)-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1). kapikacchuphala-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] kevA~ca kI cAtaka / papIhA / (2) tItara / gaura tittirI / phalI / kevAca / jaise-'kapijala iti prAjJaiH kathito gaura tittiriiH'| kapikacchupalopamA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] jantukA bhaa0| jatukAlatA / eka prasiddha latA jo mAlavA deza meM gaNa-isakA mAMsa ThaMDA, mIThA aura halakA hotI hai| paapdd'ii| rA0ni0 va0 3 / padmAvatI hai| astu, raktapitta, rakta zleSma vikAra aura manda kRSNavallikA | kRSNaruhA / ni0shi0|| dhAta vikAra meM upayogI hai / ca0 da0 / rAjanighaMTu kapikacchurA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kevA~ca / kreNc| kAra ke anusAra isakA mAMsa gaure (cir3A)ke mAMsa markaTI / bAnarI / kauMcha / pa0 mu.| se zItaja vRSya aura rucikAraka hotAhai / rA0ni0 kapikacchU-saMjJA puM. [saM0 pu.] kevA~ca / baanrii| va017 / isakA mAMsa sarvadoSa nAzaka, varNya, kapikanduka-saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] khopar3A / kpaal| prasannatAkAraka aura hikA tathA vAyu roga nAzaka hai| gaura tittirI ( sapheda tItara ) anyAnya tItara sira kI haDDI / za0 c.|| kapikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] nIlA sa~bhAlU / kI apekSA adhika guNa hotA hai| (suzruta) nIlasindhuvAra vRkSa | nIlA sa~bhAlU / rA0ni0 (3) zilArasa / (4) kisI-kisI ke mata se kAkAtUzrA / (5) gaurA pakSI / (6) bharadUla / va0 4 / (2) madAra / arkavRkSa ! ratnA0 / bhruhii| kapikoTe-[ tA0 ] kahavA / kAphI / vi0 [saM0ni0] pIlA / pIle raMga kA | hara kapikoli-saMjJA puM. [saM0 puM0] eka prakAra kA | tAlI raMga kaa| bera / zRgAla kolikA / zeyAkula (bN0)| kapiJjalA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka prakAra kA 20 maa0| zAli dhAnya / yaha kapha vaddhaka hotA hai| atri. kapikhela-saMjJA strI0 [saM0 kapilatA ] kevA~ca / kauNch| 150 / kapindhikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] gjpiipr| kapita-[ marA0 ] kamIlA / kabIlA / gjpipptii| saMjJA puM0 [saM0 ? ] choTI ilAicI / I0 kapicambala-saMjJA puM. [saM0 puM0] zilArasa / me0 me0| turuSka | shbdr-| kapitaila-saMjJA puM. [saM0 krI0 ] turuSka nAma kI kapicUr3a-saMjJA puM. [saM0 pu.] zrAmar3A / aAmrAtaka- sugaMdhita zroSadhi / bhA0 zilArasa / ratnA0 / vRkSa / rA0ni0 10 11 / kapittha- / saMjJA pu [saM0 pu.](1) kaitha / kapicUr3A-saMjJA strI0 [saM0 strI.] de. 'kpicuudd'"| kapitthaka- (2) kaitha kA phala / rA0ni0 va. kapicUta-saMjJA puM0 [saM0 pu.](1) ashvtthbhed| . 11 / atri0 saM0 17 a0| su0 sU0 pra0 eka prakAra kA pIpala / palAza pIpala / (2) 40 / bhA0 de0 'kaitha' / (3) pIpala kA vRkSa / gajahuNDasahorA / bhA0 pU0 1 bha0 vttaa0v0| azvattha vRkss| (3)zrAmar3A / pAmrAtaka vRkss| trikA | saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] elavAluka / rA0 kapiccha-saMjJA puM. [saM0 pu.] svarNa / sonaa| ni0| kapija-saMjJA puM0 [saM0 pu.] shilaars| silaka / kapitthakA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] piThavana |pRsstthprnnii suruSka / rA0ni00 12 / ni0shi0|
Page #367
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapittha-da 2066 kapittha-taila-saMjJA puM0 [ sa0lI0 ] kaitha ke bIja se nikAlA huA taila / kI 0 ] ( 1 ) / ( 2 ) kaitha guNa-- yaha kaselA. svAdu aura cUhe ke viSa ko dUra karatA hai / vai0 nigha0 / kapittha tvak-saMjJA strI0 [saM0 elavAluka / rA0 ni0 va0 4 kI chAla / kapittha-niryAsa-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kaithakAgoMda / kapittha-patra - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] elavAluka | elAphala / ni0 zi0 / saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA vRtta, jisakI patto kaitha kI taraha hotI hai / pa0 - kapitthAnI / kapitthAlI / kavaTapannI / ( marA0 ) kaitapatrI - tA0 za0 | gaMdhabirajAra gAcha-baM0 / ratnA0 / 1 kapittha-patra - kapittha-patrIkapittha-parNI guNa - yaha tIcNa, garama, pAka meM kaTu aura kaselo tathA tika rasa yukra hai / yaha kRmi, kapha, meda, prameha, viSa evaM snAyu roga nAzaka hai| vai nigha0 / saMskRta paryyA0 - virAjA, surasA aura citra To patrikA | guNa-yaha svAda meM tIcNa hai / prakRti - prathama kakSA meM uSNa aura rUkSa hai / kapholvaNatA aura zukra strava ko upakArI hai| kha0 a0 / yaha garama tara hai, evaM biSa ke prabhAva tathA kapha prakopa aura zukra kSaya ko dUra karatI hai / tA0 za0 / kapittha-phala-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] kaith| kaThabela / kapitthAnaka- saMjJA puM0 [saM0 kapitthArjaka ] suraMjAna bizeSa | kapitthAdikalka - saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] eka prakAra kA yoga jo strI roga meM prayukta 1 yoga -- kaitha aura bA~sa ke patta e eka sAtha samAna bhAga pIsakara, eka tolA ke mAtrA meM zahada ke sAtha pIne se duHsAdhya pradara ko dUra karatA hai / vR0 ni0 20 strI roga ci0 / kapitthAdi cUrNa-saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] ukta nAma kA eka yoga / vidhi - kaithakI zuSka girI, soMTha, mirca pIpala inheM samAna bhAga lekara cUrNa kare / kapitthASTaka mAtrA -1 se 4 mA0 / guNa- ise zahada aura mizrI ke sAtha sevana karane se udara roga zAMta hotA hai / ca0 ci0 10 zra0 / kapitthAdi peyA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ukta nAma kA eka yoga / nirmANa - bidhi - kaitha kI gUdI, bela kI gUdI cA~gerI, anAra dAnA aura takra se prastuta kI huI peyA grAhiNI aura pAcana hotI hai| yadi vAta kI prabalatA ho, to ise paMcamUla ke kAtha siddha karake pInA cAhiye / ca0 sU0 zra0 3 / kapitthAdi yoga-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ukta nAta kA eka yoga, jo grahaNI aura arza meM diyA jAtA I vidhi - kaitha aura bela kI gUdI, soMTha aura seMdhAnamaka inheM samAna bhAga lekara cUrNa kareM / aura isameM se ucita mAtrA lekara sevana karane se ukta lAbha hotA hai| vasavarA0: 14 pra0 pR0 230 : kapitthAnI -saMjJA strI0 [saM0 strI0] kapisthAnI | gaMdhA biroje kA per3a / kapitthAna -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] zrAmra bheda / eka prakAra kA zrAma / vai0 nigha0 / kapitthAjjaka-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kI tulasI / sapheda tulasI / zvetArjaka ( mada0 va0 3) babuI tulasI / khajAinul zradviyA ke racayitA ke anusAra yaha eka prakAra kA suraMjAna hai / ve likhate haiM- vaidya kahate haiM ki yaha tIcyA, zItala aura rukSa hai tathA avayavoM meM sUjana evaM pitta utpanna karatI hai| rakta vikAra tathA kapha kA nAza karatI hai, aura dAda, udarastha kRmi tathA viSa vikAra meM lAbha pahu~cAtI hai / na0 cha0 / kapitthASTaka cUrNa - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] grahaNI roga nAzaka eka prakAra kA yoga | vidhi - kaitha kI gUdI 8 bhAga, mizrI 6 bhA0, anAradAnA 3 bhA0, aglI kA gUdA 3 bhAga, bela girI 3 bhA0, dhAya ke phUla 3 bhA0, ajamoda 1 bhAga, pIpala 3 bhA0, kAlI mirca 1 bhAga, jIrA 1 bhA0, dhaniyA~ 1 bhAga, pIpalAmUla 1 bhAga, netravAlA 1 bhA0, sA~bharanona 1 bhAga, ajavAyana
Page #368
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapitthAsya 2100 kapiladrAkSA 1 bhAga, dAlacInI 1 bhAga, ilAyacI ke dAne, kapimAnaka-saMjJA puM0 [saM0] shilaars| bhAga, tejapatra 1 bhA0, nAgakezara 1 bhA0, citraka | kapiraka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kapila-varNa / kI jar3a 1 bhA0 ora soMTha / bhAga / ina sabako piMgala varNa / bhUrA raMga / kUTa chAna kara cUrNa bnaaeN| kapirasa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] zilArasa / guNa-yaha cUrNa atisAra,saMgrahaNI, kSaya, gulma | kapirasADhaya-saMjJA pu0 [saM0 pu.] zrAmar3e kA pedd'| aura kaMTha ke rogoM ko naSTa karatA hai / ca0 d0|| AmrAtaka vRkSa / rA0ni0 va. 11 / kapitthAsya-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kA kapiromaphalA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kevA~ca kauMcha / baMdara jisakA mu~ha kaithe jaisA gola hotA hai| kapikacchu / rA0ni0va0 3 / isakA phala vAnara laMgUra / golAMgUla / mukhpodd'aa-(bN0)| trikA0 / kI loma kI bhA~ti piMgalavaNaM zUka se zrAvRtta (2) mRga vishess| rahatA hai| kapitthanI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) vaha sthAna | kapiromA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) kevA~ca / jisameM kaithe ke per3a bahuta hoN| kapitthayukta deza / kapikacchu / (2) reNukA / rA0ni0 va06 / (2) kapitthaparNI / kapila-vi0 [saM0 tri.] (1) bhUrA / maTamailA / kapithila-vi0 [saM0 tri0 ] kapittha yukta / kaithA se ___tAmar3A ga kA / (2) sapheda / (3) piilaa| bharA huaa| piMgala varNa / kapiddhamu-te. ] kapittha / kaitha / saMjJA puM0 [saM0 pu / zilArasa / ratnA / kapidhvaja-saMjJA puM. [saM0 pu0 ] dampagaDDha / (2) kuttA / kukkura / hArA0 / (3) pItala / (4) suzruta ke anusAra 18 prakAra ke z2aharIle kapinAmaka-saMjJA puM. [saM0 pu. ] zilArasa |bhaa0 / cUhoM meM se eka / isake kATane se vraNa meM saDA~dha kapinAmA-saMjJA puM. [saM0 puM0 kapinAman ] zilA hotI hai, zarIra meM gA~The par3a jAtI haiM aura jvara rasa / rtnaa| hotA hai| zveta punarnavA ko triphalA aura zahata ke kapipippalI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) raka- sAtha cATane se isameM lAbha hotA hai / isakA z2ahara puSpI / lAla ciracirA / rakkApAmArga / bhA0 pU0 jahA~ lagatA hai vahA~ vraNa ho jAtA hai| su. kalpa 2 bha0 / (2) vAnarapippalI / vai0 ni0 / (3) 6 a0| (5) zilAjIta / zilAjatu / (6) hulahula vA sUrajamukhI / sUryAvarta kSupa / eka prakAra kA sIsama / baranA / (7) eka raMga / 20 maa0| mttmailaarNg| kapipucchikA, kapipucchI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] [marA0, tA0] kmolaa| kabIlA / [madakevA~ca / kpikcchultaa| rAsa koM0 / kamIlA kA eka bheda / kapiprabhA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kevA~ca / kapilaka-vi0 [saM0 tri0 ] kapila / bhUrA / tAmar3A / ___ kauMcha / bAlAkuzI / za0 ra0 / (2) laTajIrA / kapilacchAyA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kastUrI / apaamrg| mizka / mRganAbhi / bhA0 m0| kapipriya-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) zrAmar3e kA kapilatA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) bhUrApana / per3a / aAmrAtaka vRkSa / rA0ni0 va. 11 (2) | maTamailApana / (2) sphedii| pIlApana / (4) kaithe kA per3a / kapittha vRkSa / bhaa0| lalAI / (5) kevA~ca / kauNch| kapibhakSa-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) vAnaroM kA kapiladyuti-saMjJA puM. [saM0 pu.] sUraja / sUrya / bhakSya-dravya / baMdaroM ke khAne kI cIja / (2) kapiladrAkSA saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] uttarA pathikA / kdlii| kelaa| yaha bAnaroM kA atipriya eka prakAra kI bar3e AkAra kI dAkha jo bhUre raMga khAdya hai| kI hotI hai / ise aMgUra kahate haiN| kapibhUta-saMjJA pu0 [saM0 pu.] pArisa pIpala / paryAya-mRdvIkA, gostanI, kapilaphalA, amRta vai0 nighaH / pArizAzvattha / rasA, dIrghaphalA, madhuvallI, madhuphalA, madhUli,haritA
Page #369
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2101 kapiladruma kapilomA, kapilolA hArahUrA, suphalA, mRdvI, himottarA, pathikA, haima- | kapilA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) pItala / vatI, zatavIryA, kAzmIrI gostanA, gostanikA- bhA0 ma. 1 bh0| (2) eka prakAra kA pItala / sa0 / aMgUra, kAlIdAkha, bhUrI dAkha, munakkA, rAjaroti / (3) ghochAra | gRhakanyA / rA0ni0 kAlA munakkA-hiM0 / manekkA, praaNgur-bN0| kAle va05 / (4) reNukA nAma kI sugaMdhita auSadhi draakss-mraa0| kaalidhraakh-gu0| veDagaNadrAkSe- rA0ni0 va0 6 / (5) kapila zizapA | rA0 kanA / drAkSA. poNddu-se0| koddimnnddi-taa0| ni0va01(6) eka prakAra kI joMka jo a Grape zi, i Vitis Veniera, binA z2ahara ke hotI hai / su0 sU0 13 a0 / (7) guNa-madhurA zItalAhRdyA, bhadaharSadA dAha eka prakAra kI sunahalI kAmadhenu / me0 latrika / (8) eka prakAra kI makar3I jisakA DasA huA mUrchA jvara zvAsa tRSNA hallAsaghnIca / rA. kaThinatA se acchA hotA hai| (6) zIzama / ni0 va0 3 / vRSyA syAdgostanI drAkSA gurvI ca (10) eka prakAra kI cyU~ TI / mATA / (11) kaphapittanut / bhA0 / drAkSA tu gostanI zotA sapheda raMga kI gAya / (12) zyAmalatA / kapila hRdyA vRSyA gurumaMtA / vAtAnulomanI snigdhA varNI | bhuurii| harSadA zramanAzinI // da.ha mUcchozvAsakAsa vi0 strI0 [saM0] (1) kapila varNa kii| bhUre raMga kI / maTamaile raGga kii| (2) sapheda kaphapittajvarApahA / raktadoSaM tRSAM vAtaM hravya raMga kii| thAcaiva nAzayet // zA. ni. bhuu.| kapilAdhikA-saMjJA strI. [saM0 strI0] taila pipIlikA / piladruma-saMjJA puM. [saM0 pu.] kAkSI nAma kI tilcittaa| __ eka sugaMdhita lkdd'ii| kapilArjaka-sajJA pu0 [saM0 pu.] sapheda tulsii| kapiladhArA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kapilA gAya ke | kapila varNa tulasI vRkSa / vai0 nighaH / dUdha kI dhArA / kapilAkSI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kapila pila phalA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kapila-drAkSA | zizapA / rA0ni0 va06 / (2) mRgAkSIta / __ munakkA / rA0ni0 v03| mRgavAruka / seMdha / rA0ni0 v07| pila lauha-saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] pItala / pittala | kapilikA-sajJA strI0 [saM0 strI.] (1) suzruta ke __ he. ca0 / vai. nigh| anusAra 8 prakAra ke kanakhajUroM meM se eka / eka pila ziMzapA-saMjJA strI0saM0 strI.] zIzama kA prakAra kA gojara jo kapila varNakA hotA hai| su. eka bheda / jisake patte pIle raMga ke hote haiN| kalpa0 8 0 / (2) suzruta meM 6 prakAra kA isakI lakar3I kucha zyAmatA aura lalAI lie | cITiyoM meM se eka / sunaharI bAlU kodd'ii| su0 bhUre raGga kI hotI hai / vi0 de0 "shiishm"| kalpa0 8 a0| paryA-pItA, kapilA, sAriNI, kapilAkSI kapilI- koMkaNa, madarAsa, ] u0pa0 sU0 / kamIlA bhasmagarbhA, kuziMzapA, -saM. / kapila varNa zIzama, kA eka uttama prakAra / graMthiyoM ko bhinna karane ke kAlI soso, bhUre raMgakA sosama |-hiN0 / kapila lie yaha phaloM ko TokarI meM jhAr3ane se prApta patra zizu gAcha, kAlA shishu| -baM0 / kAlA hotA hai| zizavA, ghivalA zizava -marA0 / hovadabIDa | kapilo-[gu0] kamIlA / -kanA0 / zizama -gu0 / paMzakedara -tA0 / kAMpaluka-[?] punarnavA, gadahapUrnA / Black wood Sisoo tree. Tawny | kapilomaphalA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kevA~ca / leaved Sisn. kauMcha / kapikacchu / rA0ni0 v03| guNa-kapilA ziMzapA tinA zItavIryA | kapilomA, kapilolA-saMjJA strI0 [saM0 strI. ] zramApahA / vAtapitta jvaraghnI ca cchardi hikA reNukA nAma kI sugandhita proSadhi / reNuka bIja / vinaashinii|| raa0ni0v06|
Page #370
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapilolA 2102 kapISTa kapilolA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] rennukaa| kapizAyana-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] eka prakAra kA kapiloha-saMjJA puM0 [saM0 vI0] (1) pItala / | madya / trikA0 / yaha kapiza dezameM aMgUrase banAyA he. c0| (2) rAjarIti / uttama pItala / jAtA hai| kapillika-saM0 pu0 [saM0 pu.] (1) kmolaa| kapizikA, kapizI-saMjJA strI. [ saM0 strI.] de... kampillaka / vai0 nigha0 / (2) punarnavA / gadaha "kpishaa"| purnaa| kapizIkA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA kapillikA-saMjJA strI0 [saM. strI.] eka oSadhi / madya / ( koI gajapIpara ko kahate haiM aura koI kamIlA kapizIrSaka-sajJA puM0 [saM0 kI.] Igura / ziMgarapha ko ) ra0 mA / hiMgula / za0 c0| kapivadAnya-saMjJA puM. [saM0 pu. zrAmar3ekA pedd'| kapihastaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] kevA~ca / kauMcha / amlAtaka vRkSa / aAmrAtaka vRkSa / __kapikacchu / rasa. r0| kapivallikA, kapivallI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kapI-saMjJA puM0 [saM0] amar3A / amrAtaka / (1) gjpiipr| gajapippalI / bhA0 pU0 1 bha0 / kapIkacchu-saMjJA puM0 [sa0 pu.] kevA~ca / kapi(2) kaithe kA per3a / kaitha / kapittha vRkSa / kacchulatA / za0 20 / kapivallI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] gaja pIpala / kapIjya-saMjJA pu0 [saM0 pu.] khiranI kA pedd'| dhnv0|| ___ kSIrikA vRkSa / jttaa| kapivAsa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] pArisapIpala / kapIta-saMjJA pu0 [saM0 pu.] zveta vuhAvRkSa / pArizAzvattha / zveta vonA / ra0mA0 / kapivittulu-[te. ] kahavA / kapItaka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) pAkara pakSa vRkSa / rA0 ni0 va011 / (2)sirasa kA pedd'| kapivirocana, kapivirodhi-saMjJA pu0 [saM0 klI.] zirISa vRtta / mirca / marica / raa.ni.v.6| kapItana-saMjJA puM. [saM0 puM0] (1) gUlara kA kapivirodhi-saMjJA pu0 [saM0 pu.] marica / mirca / per3a / udumbara vRkSa / j.d.| (2) prAmar3A / kapivIja-saMjJA puM. [saM0 kI ] kevaoNca kA biiyaa| zrAmrAtaka / vA0 suu| 150 nygrodhaadi| vAnarI / zUka zimbI vIja / bhaiSa. kAmezvara- ca0 sU0 4 0 / (3.) sirasa kA pedd'| zirISa modk| vRtta / rA0ni0 va.6(4) pIpala kA per3a / kapivRkSa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] pArisa pIpala / azvattha vRkSa / me0 nacatuSka / (5) supArI kA pArizAzvattha / vai. nighaH / per3a / (6) bela kA pedd'| za0 20 / (7) kapiza-vi0 [saM0 tri.](1) zyAmavarNa / me0 gaMdha bhaadulii| gaNDamuNDa / ratnA0 / (8) zatrika / (2) kAlA aura pIlA raMga milAne pAkara kA per3a / lakSa vRkSa | rA.ni. va. 23 / se jo bhUrA raMga bane, usa raMga kaa| maTamailA / (:) pArisa pIpala / gardabhANDa vRkSa / (3) pIlA bhUrA / lAla bhuuraa| kapItA-[ marA0 ] kamIlA / __ saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) zilArasa | kapIndra-saMjJA puM. [saM0 pu.] hanumAna / za0 r.| nAma kI sugaMdhita auSadhi / siraka / (2) pIlA-[ tA. ] kamIlA / drAkSAmadya / aMgUrI zarAva / vai0 nigha0 / "prAmA kapIla-saMjJA puM. [saM0 pu.] tindaka / tena / tendu na pazyat kapizaM pipAsata:" maagh| (3) rA0ni0 / shraamdd'aa| kapIlo-gu0] kamIlA / kapizA-saMjJA strI. [saM0 strI.] eka prakAra kA madya / kapISTa-saMjJA puM. [saM0 pu.] khiranI kA per3a / rAjA surA / trikaa0| (2) mAdhavI latA / me0 danI vRkSa / vai0 nigh| (2) kaidhekA per3a / kaith| zatrika / | rA0ni0 va 11
Page #371
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2103 kapu - [ siMgA0 ] ruI / kapuTTa - [ siMgA0 ] binaulA / kapAsa kA bIyA / kapukanda - saMjJA puM0 [deza0 kapu+saM0 kanda ] eka / prakAra kA kanda jo mAlAkAra kAle raMga kA hotA hai / yaha nainItAla ke jaMgaloM meM pAyA jAtA hai| vahA~ ke loga ise biSa samajhate haiM / kapuki missa - [ siMgA0 ] muzqadAnA / latA kastUrikA / kapu-gahA - [ siMgA0 ] kapAsa / kapuru - [ siMgA0 ] kapUra / kapuru tela - [ siMgA0 ] kapUra kA tela / kapUtuGga - [ ? ] sUrajamukhI / kapUya - vi0 kharAba | kapUra- [ gu0 ] de0 " kapUra" / kapUra - saMjJA pu N0 [saM0 karpUra pA0 kappUra, jAvA0 kApUra ] payA00 kapUra, zItalarajaH, zItAbhraH, sphaTikaH, himaH, candraH, tuSAra, tuhinaH, zazi, induH, hima-vAlukaH ( dha0 ni0 ) karpUra:, ghanasArakaH, sitakaraH, zItaH, zazAMkaH, zilA; zItAMsuH, himavAlukA. himakaraH, zItaprabhaH zAMbhavaH, zubhrAMzuH, sphaTikaH, abhrasAraH, mihikA, tArAbhraH, candrenduH, candrazrAlokaH, tuSAraH, gauraH, kumudaH ( rA0 ni0 ) somasaMjJaH, sitAmrakaM ( rA0 ), tarusAraH ( hA0 ), bhasmAhvayaH (ti) hanuH, himAhvayaH, candrabhasma, vedhakaH, reNusArakaH ( zabdara0 ) zItamarIciH, bhasma vedhakaH, vidhuH zItamayUkhaH (me0) ghanasAraH, caMdra saMjJaH, jaivAtRkaH, glauH, kumudabAndhavaH sitAmraH, himavAlukA, zroSadhIzaH induH, dvijarAjaH, nakSatrezaH, nizApatiH, yAminIpatiH, zazadharaH, somaH kSapAkaraH ( zra0 ), himAhvaH, kSapApatiH ( ke0 ) sitAmraH ( zra0 TI0 ) kapUraH, sitAbhraH, himavAlukaH, ghanasAraH ( bhA0 pra0 ) - saM0 / [saM0 tri0 ] durgandhi / badabUdAra | noTa - bhAvaprakAza ke anusAra caMdramA aura hima ke jitane paryAya haiM ve saba kapUra ke bhI paryAya haiN| yathA "caMdra saMjJo himanAmApi saMsmRtaH / " kapUra, kApUra - hiM0 | kApUra - da0 / kappUra, karpUra, kApUra, kAphUra vaM0 / kAphUra 0 / kApUra - phA0 kAfUrAyU0 / kaimphorA Camphora - le0 / vRkSakaimphorA zrAphisinelisa (C. Officinales ) kaimphara Camphor - zraM0 / kaimphre Camphre-phrAM0] | kA+phera Kampher - jara0 / karuppUram, kappUram, zUDana - tA0 / karpUram, kapUrAmu - te0 / karpUram - mala0 / karpUra-kanA0 | kApUra ma0 / kapUra, kapUra - gu0 / kapuru, kapUra - siMgA0 / payo, piyo - bara0 / TippaNI- isakI arabI aura fArasI saMjJA kAfara kafara se vyutpanna hai jisakA artha 'gopana' arthAt chipAnA hai / kapUra kI gaMdha samagra sugaMdha dravyoM kI gaMdha ko chipA letI hai arthAt unako Dhaka letI hai, ataeva ise ukta nAma se abhihita kiyA gyaa| isako leTina, zrAMgla aura yunAnI sabhI saMjJAe~ zrAravya kAfara zabda se vyutpanna haiM aura kAfUra saMskRta karpUra se vyutpanna jAna par3atA hai / kapUra varga ( N. O. Laurinece ) utpatti-sthAna- cIna ( phAramUsA), jApAna, pUrvI dvIpa samUha, sumAtrA boniyo / bhAratavarSa meM isakA prAyAta bahudhA cIna aura jApAna se hotA hai| vana tathA prApti- - eka sapheda raMga kA jamA huA sugaMdhita dravya jo vAyu meM ur3a jAtA hai aura jalAne se jalatA hai / isakI be raMga, zveta, arddhasvaccha, sphaTikIya DalI yA zrAyatAkAra TikiyA athavA sthAlI hotI hai / kabhI kabhI yaha cUrNa rUpa meM bhI pAyA jAtA hai, jise zrAMgla bhASAvida "phlAvarsa zrApha kaimphara" kahate haiM / hiMdI meM ise kapUra kA phUla ora fArasI meM gule kAphUra kaha sakate haiN| isakA sApekSika gurutva 0.665 hai / isako jalAyA jAya to turata jala jAtA hai / sAdhAraNa uttApa para yaha dhIre dhIre ur3atA hai / parantu tIvra uttApa dene se sarvataH UrddhapAtita ho jAtA / gaMdha tIcNa, bhedanIya aura svAda kiMcit tika evaM kaTuka hotA hai / isase ko mukha meM ThaMDhaka kA anubhava hotA hai / vileyatA - yaha eka bhAga 700 bhAga pAnI pazcAt
Page #372
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2104 meM, eka bhAga eka bhAga surAsAra (60%) meM cAra bhAga eka bhAga norophArma meM, eka bhAga 4 bhAga jaitUna tela meM, eka bhAga 1 // bhAga tArapIna taila meM vilIna ho jAtA hai / yaha kSAroM ( Alk. alies) meM avileya hai| Ithara meM yaha atyaMta vileya hotA hai| TippaNI-tIna bhAga kapUra eka bhAga sphaTikIya kArbolikAmla ke sAtha milAkara ragar3ane se eka svaccha drava bana jAtA hai| tIna bhAga kapUra utanA hI korala hAiDreTa ke sAtha milAkara ragar3ane se dravIbhUta ho jAtA hai / athavA kapUra ko jaba menthala (piparamiTa), thAimala (sata ajavAyana), phenola, nephthola, sailola, byuTala korala yA sailisilika esiDa meM se kisI ke sAtha sammilita kiyA jAtA hai. taba vaha dravIbhata ho jAtA hai-donoM milakara tarala ho jAte haiM / kahate haiM ki tIvra sirakAmla meM bhI yaha vileya hotA hai| kapUra vastutaH eka prakAra ke ur3anazIla tailagoMda kA sAMdra bhAga hai jise Ajakala kaI vRkSoM se nikAlA jAtA hai| ye sabake saba vRkSa prAyaH dAracInI kI jAti ke haiN| inameM pradhAna per3a dAracInI kapUrI Cinnamomum Camphora, Nees) madhyama AkAra kA sadAbahAra per3a hai jo cIna, jApAna, kocIna aura phAramUsA meM hotA hai / aba isake per3a hindustAna meM bhI deharAdUna aura nIligiri para lagAye gaye haiM aura kalakatte tathA sahAranapura ke kaMpanI bAgoM meM bhI isake per3a haiN| isakA vRkSa 60 se 80 phuTa taka U~cA hotA hai| patte-aNDAkAra, masUNa, noka kI ora saMkucita, Upara kI ora kucha phrIkA pIlApana liye hare raMga ke pora nIcekI ora dhumale hote haiM / isa vRkSa ke maura Ate haiN| phUla sapheda raMga ke choTe choTe aura phala maTara ke samAna hote haiN| ina bIjoM meM kapUra ke samAna sugaMdha AtI hai| isa vRkSa kI chAla ko godane se eka prakAra kA dUdha nikalatA hai| usI se kapUra prastuta kiyA jAtA hai |isse kapUra nikAlane kI vidhi yaha haiisakI patalI patalI cailiyoM tathA DAliyoM aura jar3oM ke Tukar3e banda vartana jisameM kucha dUra taka | pAnI bharA rahatA hai, isa DhaMga se rakkhe jAte haiM ki unakA lagAva pAnI se na rahe / bartana ke nIce Aga jalAI jAtI hai / A~ca lagane se lakar3iyoM meM se kapUra ur3akara Upara ke Dhakkana meM jama jAtA hai / unheM pRthak kara punaH UrdhvapAtana vidhi dvArA sApha kara lete haiN| yahI ullikhita 'kapUra' hai| isakI lakar3I bhI saMdUka Adi banAne ke kAma meM AtI hai / vRkSa kI chAla aura pattoM ko bhabhake se bhApha ke dvArA bhI tela nikAla kara jamAte haiN| giratat sitarat:( Cinnamomum Zeylanicum, Nees) isakA per3a U~cA hotA hai| yaha dakkhina meM kokana se dakkhina pazcimI ghATa taka aura laMkA, TanAsarama, barmA Adi sthAnoM meM hotA hai| isakA pattA tejapAta aura chAla dAracInI hai| isase bhI kapUra nikalatA hai| vi0 de0 "daarciinii"| barAsa Borneo Camphor ( Dryobalanops Aromatica, Goertn) yaha borniyo aura sumAtrA meM hotA hai aura isakA per3a bahuta U~cA hotA hai / isake sau varSa se adhika purAne per3a ke bIca se tathA gA~ThoM meM se kapUrakA jamA huaA DalA nikalatA hai aura chilakoM ke nIce se bhI kapUra nikalatA hai| isake choTe choTe kucha sapheda parta bhI hote haiM jo vRkSa ke kendra bhAga meM vA usake samIpa viSamAkAra nasoM meM laMbAIke rukha hote haiN| isa kapUra ko barAsa bhImasenI Adi kahate haiM / aura prAcInoM ne isI ko apaka kahA hai| per3a meM kabhI 2 cheba lagAkara dUdha nikAlate haiN| jo jamakara kapUra hojAtA hai| kabhI purAne per3a kI chAla phaTa jAtI hai aura usase Apa se Apa dUdha nikalane lagatA hai / jo jamakara kapUra hojAtA hai / yaha kapUra bAjAroM meM kama milatA hai| aura maMhagA bikatA hai| adhunA sAdhAraNa kapUra se vizeSa vidhi dvArA anya auSadhiyoM ke yogase bhImasenI kapUra banAyA bhI jAtA hai / isakI aneka vidhiyA~ haiM, jinameM se katipaya kA yahA~ ullekha kiyA jAtA hai, yathA zuddha kapUra 8 to0, nAgaramothA, jAyaphala, jAvitrI, pratyeka 1 to0, Uda syAha, (kAlI agara ) sapheda candana, khasa, pratyeka 4 tole,
Page #373
--------------------------------------------------------------------------
________________ 21.5 kapUra zItalacInI, sapheda jIrA, bAlachar3a, lauMga, kesara, | bar3I ilAyacI ke bIja, zuddha kastUrI, samudraphena, camelI kA itra, arka gulAba pratyeka 2 to0, samagra auSadhiyoM ko bArIka karake kapUra milAkara / itanA kharala kareM, jisameM kapUra ke kaNa na dikhAI deveM / phira arka evaM itara DAlakara ise eka kA~sI kI thAlI ke madhya sthApita kareM, aura usake | Upara eka kaoNse kA kaTorA auMdhA rakhakara gUMdhA huA ATA lagAkara saMdhi baMda karadeveM, punaH thAlI ko cUlhe para rakhakara usake nIce choTI uMgalI jaisI moTI vattI DAlakara eka ghI kA cirAg2a jalA deve / cAra pahara A~ca rahe aura utane kAla taka Upara kA kaTorA pAnI se bhIge kapar3e se tara karake rakhanA cAhiye / samasta kapUra ur3akara Upara jA lagegA / zItala hone para utAra leveN| lagabhaga 7 tolA kapUra prApta hogaa| isase nyUna hone para punaH usI prakAra pAMca dekara ur3A leveN| A~ca itanI ho jisameM auSadhi jale nahIM, aura kapUra Urdhva lagna hojAya, anyathA isakA ukta prabhAva naSTa ho jAyegA / yaha 'bhImasenI kapUra' hai| cIniyA kapara-phArmosA TApUmeM TAmazuI nadI ke Asa pAsa meM isakA vRkSa adhika utpanna hotA hai| vahA~ ke garIba loga isako banAkara cInI vyApAriyoM ke hAtha becate haiM aura ve loga yUropIya saudAgaroM ke hAtha beca dete haiN| isaliye isako cIniyA kapUra kahate haiN| cIniyA kapUra jApAna meM bhI banatA hai| kahate haiM ki isake vRkSa ke nIce ke bhAga ko choTe choTe Tukar3e karake jApAnI loga bhApha ke dvArA usakA taila nikAla kara jamAte haiN| pa-0-cInakaH, cInakapUraH,kRtrimaH, dhavalaH paTuH ( kaTuH ) meghasAraH, tuSAraH, dvIpaka' rajaH (rA0ni0 12 va0) cInAka (bhA0)-saM0 / cIniyA kapUra,cIna kapUra-baMgAcInI kApUra-ma0 / cinAI kpuur-gu0| TanAsarama ke ilAke meM eka zrApa se zrApa ugane vAlI ghAsa hai, jo 6 se = phuTa taka U~cI hotI hai| isake pattoM ko malanese tIvra kapUra kI sagaMdha pAtI hai| eka prakAra kI bhiMDI bhI hai, jisase 44 phA. kapUra kI sI sugaMdha nikalatI hai| khaz2Ainula adabiyA ke racayitA likhate haiM ki "maiMne eka vRkSa dekhA, jo 8 phuTa ke lagabhaga U~cA hotA hai| tanA lagabhaga 3 // -4 phuTa hotA hai| khajUra ke vRkSa se usakA tanA kucha patalA hotA hai / sabase bar3A pattA ar3hAI iJca ke lagabhaga caur3A, nukIlA masRNa aura jAmuna ke patte kI taraha hotA hai| isakI DAlI aura patte sUdhane se kapUra kI sugaMdhi zrAtI hai|" uparyuka paudhoM ke atirikta bhAratavarSa meM aura bhI kucha vRkSa aise hote haiM jinase kapUra prApta kiyA jA sakatA hai / jaise-pAka, narakacUra, kulaJjana, ilAyacI, hAzA aura ikalIlula jabala prabhRti / inameM bhI kapUra pAyA jAtA hai| para sAdhAraNa tayA ise Upara prathamokra (Cinnamomum Ca mphora ) vRkSa se hI prApta karate haiN| ___ karnala coparA likhate haiM ki "jaMgala kI sAdhAraNa mahatva kI vastuoM ke parIkSaNa se yaha jJAta hotA hai ki kArasa kemphorA ( Kaurus Cam phora) vRkSa bhAratavarSa meM utpanna nahIM hote haiN| phira bhI blUmIz2a ( Blumes) jAti ke pratinidhi vRkSa yahA~ para paryApta mAtrA meM paidA hote haiM / blUmIz2a kI kaI jAtiyA~, jaise(Blumea Balsamifera) kukarauMdhA ( Blumea lacera ) ( Blumea Depsiflora ) (Blumea malco mii ) aura ( Blumea grandis) ityAdi naipAla se sikkima taka utpanna hotI haiM / isI prakAra dakSiNI paThAra meM 1700 se lagAkara 2500 phuTa kI U~cAI taka bhI utpanna hotI haiN| ina jAtiyoM ke vRkSoM meM se kapUra kAphI mAtrA meM paidA ho sakatA hai| blUmiyA bAlaseyipherA ( kukundara bheda ) aAsAma aura baramA meM pracura mAtrA meM utpanna hotA hai / mesana kA mata hai ki baramA meM blUmiyA bAla semIpherA itanA adhika utpanna hotA hai ki usase zrAdhe saMsAra kI kapUra kI mA~ga pUrI kI jA sakatI hai| ___DImaka ne kaiphoreziyasa blUmiyA kI tarapha jana sAdhAraNa kA dhyAna AkarSita kiyA hai| isake
Page #374
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra kapUra atirikra blUmiyA kI aura kaI anya jAtiyA~ | hotI haiM / jinameM ki kapUra kI atyanta tIvra gaMdha bhAtI hai aura unase kapUra prApta bhI kiyA jA sakatA hai / baMgAla ke maidAnoM meM pAI jAne vAlI limnophilA greTiyolAiDIja (aMbula, aMbulI) nAmaka vanaspatiyoM se bhI baMgAla meM kapUra prApta kiyA jAtA hai| itane uttama sAdhanoM ke rahate huye bhI bhAratabarSa apanI kapUra kI mAMga ke lie videzoM para hI nirbhara hai| jo kapUra dezI kapUra yA iNDiyana kaimphara ke nAma se prasiddha hai, vaha bhI vastutaH | cIna kA kapUra hai / jo bhAratavarSa meM zuddha kiyA jAtA hai / blUmiyA kaimphara kI alpa mAtrA ke atirikta aura koI bhI jAti kA kapUra aisA nahIM hai| jo bhAratavarSa meM utpanna huzrA kahA jA sakatA hai| unnIsavIM zatAbdI meM aise paudhoM kI kRSi kA prayAsa kiyA gayA thA ki jinase kapUra prApta ho sake / DrAyovailenApsa kaimphorA nAmaka vRkSa kI kRSi yahA~ para karane kA prayatna kiyA gayA thaa| isake atirikra borniyo aura sumAtrA ke kapUra ke vRkSa se jisase ki barAsa upalabdha hotA hai| unako bhI yahA~ utpanna karane kA prayatna kiyA jA cukA hai| lakhanaU hArTIkalcarala gArDensa kI san 1882-83 kI riporTa meM yaha batalAyA gayA hai ki "jo bhI kapUra ke vRkSa yahA~ para lagAye gaye the, unakA pariNAma ati uttama huzrA, aisA vizvAsa kiyA jA sakatA hai ki yadi isa viSaya meM paryApta utsAha liyA jAya, to blUmIz2a jAtise upalabdha honevAle kapUra se yA DrAyabailenApsa nAmake vRkSoM se kapUra prApta karane meM vyApArika sAphalya prApta ho sakatA hai| kapUra vRkSa sadaiva harA rahanevAlA vRkSa hai / yaha kocIna, cIna se zaMghAI paryanta aura henAna se dakSiNa jApAna taka hotA hai| prathama yaha cIna meM bahuta utpama hotA thA, para aba vahAM kI paidAyaza bahuta kama ho cukI hai| isa samaya jApAna aura phAramUsA ho isakI utpatti ke pradhAna kendra haiN| kapUrake sabhI vRkSoM meM se kucha gAr3hA tela prApta kiyA | jAtA hai| isako vaijJAnika vidhi se sApha karane / para kapUra prApta hotA hai| lakar3I aura jar3a se jo tela prApta hotA hai vaha adhika upayogI ThaharatA hai." usameM kapUra ke atirika "sApharala" nAmaka eka padArtha aura rahatA hai| kRtrima kapUra * isake atirikta rAsAyanika yoga se kitane hI prakAra ke nakalI kapUra banate haiN| jApAna meM dAracInI kapUrI ke tela se (jo lakar3iyoM ko pAnI meM rakhakara khIMcakara nikAlA jAtA hai) eka prakAra kA kapUra banAyA jAtA hai / tela bhUre raMga kA hotA hai aura vAniza ke kAma meM AtA hai| Ajakala tArapIna taila meM lavaNAmla-hAiDroklorika esiDa milAkara nakalI kapUra banAyA jAtA hai| borniyo kaimphara-barAsa ko rAsAyanika vidhi se sAdhAraNa kapUra meM pariNata kara sakate haiM aura sAmAnya kapUra meM ailkohAlika poTAza milAkara usase borniyo kaimphara nirmita kara sakate haiM / khaz2Ainula adviyA ke anusAra prAyaH kele kI jar3a aura pattiyoM tathA kapUra kI lakar3I aura kaI anya dravyoM se nakalI kapUra banAyA jAtA hai / prAIna akabarI meM banAvaTI kapUra kI vidhiyA~ likhI haiN| usake anusAra nara.. kacUra-jarabAda meM anya cIjeM milAkara kapUra banAte haiM aura use cInI kahate haiN| saMga safeda ke mahIna cUrNa meM kapUra, moma, bananazA kA tela aura gula rogana mAtrAnusAra yojita karake bhI kRtrima kapUra banAte haiM kapUra kI choTI choTI TikiyA jo bAz2Ara meM bikatI hai usako auSadhi ke kAma meM nahIM lenI cAhiye, kyoMki yaha kRtrima rIti se banAI jAtI hai| use kebala sugaMdhi ke liye kAma meM le sakate haiN| ___ itihAsa-bhAratIyoM kA kapUra viSayaka jJAna ati prAcIna hai| astu, prAgaitihAsika kAla se hI auSadha rUpa se evaM dhArmika kRtyoMmeM bhI isakA bahula prayoga dikhAI detA hai| sukSu ta, caraka, vAgbhaTa, hArIta prabhRti prAcIna Ayurveda-graMthoM meM 'karpUra' kA kevala nAma hI nahIM, apitu guNAguNa paryanta ullikhita dekhane meM AtA hai| phArmAkogrAphiyA ke racayitA DAkTara phlakIjara ke kathanAnusAra prAcIna yunAnI evaM leTina cikitsaka kapUra se aparicita the| parantu prArabya bheSaja tatvavida ise
Page #375
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra bhalI bhA~ti jAnate the / zrataeva unhIM se yurUpa nivAsI aura uttara kAlIna yunAnI cikitsakoM ko isakA jJAna huA / isI kAraNa isakA yunAnI nAma 'kAphUrA' hai, jo isake arabI nAma kAphUra se vyutpanna hai / yurUpavAsiyoM ko madhya kAla ( IsavI san kI pA~cavI se paMdrahavIM zatAbdI) meM araba vAsiyoM se prathama borniyo kaimphara kA jJAna prApta huA / 1 2107 kapUra ke sambandha meM prAcIna arvAcIna mata kapUra bheda-dhanvantarIya nAmaka prAcIna zrAyurvedI dravyaguNa viSayaka grantha meM kapUra kA koI bheda svIkAra nahIM kiyA gayA hai| rAjanighaMTukAra ( nighaMTu ratnAkara meM ) guNa, svAda evaM vIrya ke anusAra ina codaha prakAra ke kapUra kA nAmollekha kiyA hai, yathA potAsa, bhImasenI zitakara, zaMkarAvAsa, prAMzu, piJja, dasAra, himayutA, vAlukA, jUTikA, tuSAra, hima, zItala aura pakikA (paJcikA paccikA ) / utpattisthAna -- sthAna bheda se punaH kapUra ina tIna zra eNiyoM meM vibhakta kiyA gayA hai, yathA-- zira, madhya thora tala / stambha ke zragra bhAga meM hone vAlA kapUra zira saMjJaka, madhya meM madhyama aura pattoM ke tale honevAlA tala saMjJaka hai | prakAzavAn svaccha aura phUlA huA - zira, sAmAnya phUlA huA aura svaccha - madhyama zrora tala meM honevAlA cUrNavat bhArI hai / stambha ke garbha meM sthita kapUra- uttama, stambha ke bAhara honevAlA - madhyama tathA nirmala aura kucha pIlApana yukra zreSTha kapUra, madhya meM honevAlA hai, kar3A, sapheda, rUkhA aura phUlA huA vAhya kapUra kahalAtA hai / isase ni rAjanighaMTukAra ne 'cInakapUra' nAmaka anyatama prakAra ke kapUra ke guNa paryAya lipivaddha kiye haiM / rAjavallabha aura bhAvaprakAza meM pakka aura apakka bheda para ina do prakAra ke kapUroM kA ullekha dekhane meM AtA hai / isake atirikta bhAvaprakAza meM cInAka kapUra - ciniyA kapUra nAmaka eka aura prakAra ke kapUra kA ullekha milatA hai / rAjanighaMTu meM pakkApakka karpUra kA vivaraNa nahIM pAyA jAtA / rAjani* TukAra ne cIjakapUra kA eka paryAya 'kRtrima ' likhA hai, jisase yaha vidita hotA hai ki cIna kapUra hI kRtrima kapUra hai| 1 anubhUta cikitsA - sAgara nAmaka arvAcIna graMtha ke anusAra kapUra kaI prakAra kA hai| unameM se mukhya tIna bheda isa prakAra hai / 1 - kapUra, ( 2 ) coniyA kapUra zrora ( 3 ) bhImasenI kapUra / zrAMryaauSadha nAmaka graMtha meM kapUra ke do bhedoMkA ullekha pAyA jAtA hai| prathama vaha jo isake rasa ko pakA kara taiyAra kiyA jAtA hai / dvitIya vaha jo binA pakAye isake vRkSa meM chevA zrAdi dekara prApta kiyA jAtA hai / pakAyA huA laghu evaM bahuta sastA hotA hai| bAjAroM meM milane vAlA sAdhAraNa kapUra pakAyA huA kapUra hai| binA pakAyA huA bahuta sApha aura bar3hiyA hotA hai / isaliye bahumUlya hotA hai| isake eka paDakA mUlya lagabhaga 100) hotA hai aura pakka eka poMDa // ) meM milatA hai / apaka ko 'barAsa' aura 'bhomaseno' bhI kahate haiM / kapUra borniyo TApU se AtA hai ora eka per3a meM adhika se adhika daza poMDa taka nikalatA hai / AIna akabara nAmaka fArasI bhASA ke graMtha meM likhA hai, ki katipaya graMthoM se yaha jJAta hotA hai ki jise vRkSa se prApta karate haiM use 'bhImasena' yA 'jaudAnA' kahate haiM / yUnAniyoM ne tIna prakAra ke kapUra kA ullekha kiyA hai, yathA - ( 1 ) riyAhI / yaha raktAbha zveta mastagI ke samAna hotA hai aura Apase zrApa vRkSa ke bhItara se ubalakara nikalatA / yaha uccakoTi kA evaM sarva zreSTha hotA hai| garamI lagane yA bhUpa meM rakhA rahane se yaha narama ho jAtA hai aura prati zIghra pighalatA hai / yaha bahuta kama upalabdha hotA hai| hiMdI meM isako bhImasenI kahate haiN| isakA riyAhI nAma isa kAraNa bar3A ki atyanta sUkSma hone kI vajaha se yaha vAyu - riyAha ke sAtha ur3atA hai| kisI kisI ke mata se zAha riyAha ko lakSya karake isakA nAma kAphUra riyAhI rakkhA gayA hai / riyAha vaha pahalA vyakti hai jisane isako sarva prathama pahicAnA yA jisako yaha sarvaprathama milA, yA jisake jamAne meM yaha pAyA gayA, vaha hiMdustAna kA adhipati thA / (2) qasUrI - yaha qasUra nAmaka sthAna se prApta hotA hai | qasUra saMbhavataH phAramUsA dvIpa meM athavA laMkA se lagA huA eka sthAna kA nAma hai| yaha atmava
Page #376
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2108 kapUra zveta, svaccha ujvala aura paratadAra hotA hai / / vRkSa ke bhItara se nikalatA hai / yaha bhI zreSThatama, zuddha aura alpa prApya hai| jisa barSa adhika vajrapAta hotA hai aura bhUkampa hotA hai, usa barSa vaha adhika nikalatA hai / (3) qAfara motIisa prakAra kA kapUra vRkSa kI DAla, patte aura lakar3I prabhRti Tukar3e-Tukar3e karake kathita karane se prApta hotA hai| yaha asvaccha dhUmila raMga kA hotA hai| ___ phAramUsA yA phAramUsA dvIpa kA kapUra adhika prasiddha hai| isI ko kAphUra kaisUrI kahate haiN| yaha phAramUsA se kaisUra hokara pAtA hogA, jo sarAna dvIpastha eka sthAna hai zrathavA yaha .phAramUsA ke sannikaTa koI sthAna hogA, riyAhI kAphUra ke vRkSa sumAtrA aura borniyo meM utpanna hote haiN| noTa-kAtara kaisUrI, kAtara riyAhI aura kAphUramotI ko, AMgla bhASAmeM kramazaH ina saMjJAoM dvArA pukArate haiM-(1) Farmosa Cam phor phAramUsA kaimphara, lArela kaimphara Laurel Camphor. (2) borniyo kaimphara Borneo Camphor. ar airfatar - Borneol. aura (3) blUmiyA kaimphara, : Blamea Camphor yA nigAI kaimphara Nagai Camphor. tAlIfa zarIfI meM, jo AyarvedIya dravya-gaNa | biSayaka fArasI bhASA kA nighaNTa hai yaha likhA hai ki kapUra cAra prakAra kA hotA hai| butAsara (potAsa), bhInasenI, bhIma subAsa (?) aura udaya bhAskara / guNadharma meM ye saba samAna hote haiM mAdanuzzniA meM vaidyoM ke kathanAnukUla kevala isake ye tIna bheda likhe haiM, yathA-(1) sapheda, (2) pItAbha zveta aura (3) thor3A safeda / navyamataarvAcIna anveSakoM ne kapUra ke pradhAnataH ye do bheda svIkAra kie haiM, yathA--(1) cIna aura jApAna kapUra aura (2) borniyo aura sumAtrA kapUra / Dimaka ke anusAra 'sinnemomam kaimphorA' arthAt dAraconI kapUrI ke vRkSa se cIna aura - jApAna kapUra tathA 'DAiyobelAnapsa airomeTikA' | ke per3a se borniyo bhora sumAtrA nAma kapUra prApta hotA hai / inameM se prathama prAcInokna pakka evaM dvitIya apakka kapUra hai| isa deza meM vizuddha cIna aura jApAna kapUra atyalpa mAtrA meM aura adhikatayA avizuddha rUpa meM hI AtA hai / isa avizuddhakapUra ko bhArI karane ke hetu bambaImeM ise praNAlI vizeSa dvArA punaH UddharvapAtita karate haiM, jisase 14 bhAga kapUra meM 2 // bhAga jala (isa anupAta se usameM jala) abhizoSita ho jAtA hai| abizuddha cIna aura jApAna kapUra meM se jApAna kapUra apekSA kRta adhika pariSkRta hotA hai| sAdhAraNata: yaha do prakAra ke kapUra hI bAjAra meM vikrIta hote haiM / jApAna se jo vizuddha kapUra bhAratavarSa meM AtA hai vaha bRhat catuSkoNa; piSTAkRti sthAlI ke zrAkAra kA Der3ha iJca moTA hotA hai aura usake kendra bhAga meM chidra hotA hai / vizuddhatA meM yaha prAyaH yUropa se Aye huye kapUra ke tulya hotA hai| vizuddha jApAna kapUra Tina mar3he hue peTiyoM meM rahatA hai| pratyeka peTI meM do sera teraha TAMka kapUra hotA hai / avizuddha jApAna-kapUra dAnedAra hotA hai aura eka meM lipaTakara prAyaH piNDAkRti grahaNa kara letA hai| yaha avizuddha cIniyA~ kapUra ke samAna bhAI nahIM, apitu zuSka hotA hai aura varNAntarita nahIM hotaa| kabhI-kabhI yaha kucha gulAbI raMga kA hotA hai| avizuddha cIniyAkapUra ke ISad zubhra vA dhUsaravarNa ke choTe 2 dAne hote haiM / aura jala kI vidyamAnatA ke kAraNa nyUnAdhika pArdra hote haiM / yaha Tina mar3hI huI peTiyoM meM AtA hai| inameM se pratyeka peTI meM eka mana solaha sera kapUra hotA hai| borniyo aura sumAtrA karpUra-borniyo kapUra arthAt barAsa sAdhAraNa kapUra kI apekSA kiMcit kaThina evaM bhArI hotA hai ataeva yaha jala meM DUba jAtA hai / Dimaka ke mata se borniyo kapUra hI bhImasenI kapUra hai / Ajakala prAdhasera uttama borniyo kapUra kA mUlya 100) aura apekSAkRta hIna guNAnvita kA mUlya 70)-80) hai| IsavI san 1763 meM mi0 jAna mekaDonalDa ne sumAtrA-kapUra ke saMgraha ko praNAlI isa prakAra
Page #377
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra kapUra 21.6 / likhI hai-"sumAtrA dvIpa ke kara-saMgrAhakagaNa saMgraha ke nimitta yAtrA karane ke pUrva nAnA prakAra ke dhArmika anuSThAna karate haiM / isake bAda ve kapUra ke purAne vRkSa kA anveSaNa kara usake kAMDa ko biddha karate haiM / aura yadi usase pracura taila-trAva hotA hai, to isase unako usake bhItara jame kapUrasAMdrIbhUta kapUra hone kA nizcaya hojAtA hai / purAne aura bar3e vRkSoM meM jar3a se lekara 17-18 phuTa Upara ke bhAga taka kapUra hotA hai / phira ve vRkSa ko kATakara usake kAra Da aura zAkhA ko khaMDa 2 aura bahudhA vibhakta kara caturatApUrvaka kapUra kA saMgraha karate haiN| eka per3a se lagabhaga 7 // se adhika kapUra nahIM prApta hotA / saMgRhIta kapUra ko sApha karane ke lie use sAbuna ke pAnI meM DubA kara bAra-bAradhote haiN| sApha hojAne para yaha jala meM DUba jAtA hai aura dekhane meM zveta; ujjvala, masUNa evaM kucha-kucha pAradarzaka hotA hai| dhone ke bAda tIna prakAra ke bhinna-bhinna chidroM kI calanI se cAlakara ukta kapUra ko zira, udara aura pAda isa prakAra ukta tIna zreNiyoM meM pRthaka karate haiN| punaH ukta tInoM prakAra meM se thor3A-thor3A lekara ekatra milA vikrayArtha cIna deza ko preSita karate haiN| kapUra kI prApti evaM lakSaNa viSayaka __ bhramapUrNa bicAra kaviyoM kA aura sAdhAraNa ga~vAroM kA vizvAsa hai ki kele meM svAtI kI bUda par3ane se kapUra utpanna hotA hai / jAyasI ne padmAvata meM likhA hai'par3e dharani para hoya kacUru / par3e kadali mahaM hoya kapUru' kisI-kisI ke vicAra se yaha kele ke vahuta purAne vRkSoMse nikalatA hai / dastUrul-ittibA | meM to yahA~ taka likhA hai ki vaha kapUra jo kele ke tane se nikalatA hai vaha atyanta zveta hotA hai| aura usake bar3e-bar3e caur3e-caur3e Tukar3e hote haiN| . aura pattoM se nikalA huA usase nirbala hotA hai tathA jar3a se prApta kharAba aura bAlU reta kI taraha hotA hai| kiso-kiso ke bicArAnusAra katipaya paudhoM ko nIla kI capakiyoM meM DAlakara sar3Ane se kapUra prApta hotA hai, ityAdi / isa prakAra baMza- | locana, gorocana, zrAdi ke saMbandha meM bhramakAraka bicAra pracalita hai, jinakA parihAra parama zrAva. zyakIya hai| AIna akabarI meM ullikhita hai ki kapUra ur3Ane se sApha aura sapheda hojAtA hai| inna betAra ke anusAra yaha lAla aura camakIlA hotA hai aura ur3Ane se sapheda ho jAtA hai / prAIna aka barI meM likhA hai ki kadAcit eka kisma aisI bhI ho, arthAt vaha jo vAstavika kapUra hai aura saMpUrNa saMsAra meM jisakA vyavasAya hotA hai| isase jJAta hotA hai ki usa samaya lekhakako kapUra ke vAstavika rUpa kA spaSTa jJAna na thaa| kapUra kI parIkSA svacchaM bhRGgArapatraM laghutara vizadaM tolane titakaM cet| svAde zaitya' suhRdyaM bahalaparimalA modasaurabhyadAyi / ni:snehaM hADhaya patraM zubhatara miti cedrAjayogya prazastaM / kapUraM cAnyathA cedbahutaramazane sphoTadAyi vraNAya / (rA0 ni0 12 va0) artha-bhAMgare ke pattoM ke samAna jisake choTe choTe Tukar3e hoM, jo atyanta halakA ho, aura taula meM adhika car3he, khAnemeM kar3avA lage, zItala, hRdaya ko priya, atyanta sugaMdhi kI lapaTa dene vAlA, cikanAI rahita aura kaThora-patra kA ho, aisA zubha kapUra rAjAoM ke yogya hai| isase viparIta prAyaH phor3e tathA ghAva ko pragaTa karanevAlA kahA hai| nakalI asalI kapUra kI parIkSA kapUra ko pAle yA barapha meM lapeTakara jalAe~, yadi vaha diyA kI taraha jale to asalI, varan nakalo samajheM, ise garama roTI ke Tukar3e meM rakheM, yadi pasIja jAya aura namI paidA hojAya, to zuddha anyathA azuddha jAneM, isake atirikta yadi ise bhI ke UparI bhAga meM malane se zrAMkha meM pradAha evaM zIta pragaTa ho aura A~kha se jala pravAhita hone lage, to bhI zuddha jAnanA caahie| hakIma kamAluddIna husena zIrAjI se uddhata hai ki kapUra ko botala meM bharakara use agni para rakkheM, yadi vaha dhuA~ banakara ur3a jAya, to use uttama sama
Page #378
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2110 nA cAhiye / isake viparIta ho to nikRSTa / vastutaH zuddhAzuddhi meM bheda karanA bahuta kaThina hai / kha0 pra0 / zreSTha kapUra ke lakSaNa bhaiSajya ratnAvalI meM likhA hai -- pakkAtkapU rataH prAhurapakkaM guNavattaram, tatrApi syAtyadakSuNNaM sphaTikAbhaM taduttamam / pakkaJca sadalaM snigdhaM haritadyuti cottaram, manAgapi na ceTitanti tataH karaNAH // haste nighRSya kapUra rekhAM hastasya lakSayet, yadi sA dRzyate viddhi pUramiti bhadrakam / kapUra ko surakSita rakhane kI vidhikapUra vAyu meM vizeSataH garmI meM zIghra ur3a jAtA hai / isalieisameM jau yA kAlImirca ke kucha dAne yA koyalA milAkara votala meM bharakara majabUta DATa lagAdeM / jisameM usake bhItara vAhya vAyu kA praveza na ho sake / Upara se thor3A moma bhI jamA deM / auSadhArtha vyavahAra -- sAMdrIbhUta, ur3anazIla, taila arthAt kapUra ( Stearoptene. ) rAsAyanika saMghaTana - saGketa sUtra ( ka. uda zroSa ) 10 16 mAtrA -- ( briTiza phArmAkopiyA meM ) 1 rattI se 2 // rattI (=012 se 03 grAma ) 1 se 3 grena vA 006 se 02 grAma taka svagadho'ntaH kSepa dvArA | auSadha nirmANa - AyurvedIya matAnusAravaTI, cUrNa, dUdhiyA ghola, zrAsava, spiriTa, pralepa, tela, abhyaMga zrarka; mizraNAdi / yaha nimna zrAyurve dIya yogoM meM par3atA hai / yathA - kapUra taila, karpUrAdi taila, karpUrAdya taila, kapUra vaTI, karpUrAsava, karpUrAdya cUrNa, kapUra rasa, karpUrAdi yoga, karpUrAdya rasa, lavaGgAdi cUrNa, elopaithI meM yaha kaimphara (kapUra) nAmaka yogoM meM evam zraMgveNTam hAiDrAjirAI kaMpojiTA tathA phArmAkopiyAntargata 15 meM se linimeMTam TerIvinUthinI ( Lint. kapUra Terebinthinc ) zrAdi 1 : linimeMTeMsa meM aura nimna yogoM meM par3atA hai / adhikRta ellopaithIya yoga-- (Official Preparations ) ( 1 ) ekkA kaimphorI Aqua Campho ore le0 | kaimphara vATara Camphor water - zraM0 / karpUrArka, arka kapUra / - hiM0 / mAula kAphUra -0 / zrAba kAphUra -fA0 / nirmANa - krama - kaimphara 70 grena, paritra ta jala eka gailana, surAsAra ( 10 prati0 ) zrAvazyakatAnusAra / kapUra ko surasAra meM vilIna kara zradha phluiDa grAuMsa ghola prastuta kareM, punaH use kramazaH paritrata vAri meM sammilita karaleM / zakti - ukta ghola ke sahasra bhAga meM eka bhAga kapUra hotA hai / mAtrA - 2 se 1 phluiDa zrAunsa - ( 15 se 30 ghana zatAMza mITara ) jisameM . segrena kapUra 7 16 5 hotA hai| isakA upayoga kevala atyanta prabhAvakArI zrauSadhiyoM ke anupAna - svarUpa hotA hai / (2) linimeMTama kaimphorI-Linimentum Camphorace - le0 / linimeMTa Apha kaimphara Liniment of Caphor, kaimphoreTeDa Aila Camphorated oil - zraM0 / kapU rAkka taila, karpUrAbhyaGga - hiM0 / tamaroqha kAfUra, muraqhi kAphUra, duhAnula kAphUra, rogana mAliza kAphUrI, kAphUrI tela - u0 / nirmANa krama - kaimphara phlAvarsa (kapUra) , zrAuMsa, jaitUna tela 4 phluiDa AuMsa / kapUra ko tela meM vilIna karaleM / zakti - isake 5 bhAga meM 1 bhAga kapUra hotA hai / cirakAlAnubaMdha vedanApUrNa vyAdhiyoM meM isakA uddIpanIya prayoga hotA hai / yaha linimeMTa klorophaoNrmAI, linimeMTam hAiDrArjirAI aura linimeMTa TeribinthInI esITeTsa par3atA hai| (3) linimeMTam kaimphorI moniTam Linimentum Camphore Amm
Page #379
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2111 kapUra beMjoika esiDa, kaimphara aura prAila Apha enisAI ko 18 phluDa pAuMsa surAsAra meM vilIna kara usameM TiMkacara zrApha propiyam aura itanA surAsAra sammilita kareM ki kula dravyamAna eka pAiMTa ho jAya / yadi Avazyaka ho, to ise chAna (philTara kr)le| zakti-isake eka phluiDa grAuMsa meM 2 grena yA eka phluDa DrAma se grena aphIma vA - grena mArphIna hotA hai| oniatum-le| amolieTeDa linimeMTa zrApha kaimphara Ammoniated Liniment of Camphor or Livt Camphor Co.-aN0| karpUrAmoniyAbhyaMga-hiM0 / tamarIna kAphUrI amoniyAI, muravvikha kAphUrI amoniyAI -u0 / zakti-isake 8 bhAga meM 1 bhAga kapUra hotA hai / vi0 de0 "amoniyaa"| (4) spiriTasa kaimphorI Spiritus Camphore, TiMkcara kaimphorI Tr Camphore-le0 / spiriTa zrApha kaimphara Spirit of Camphor-aM0 / rUha kapUra / rUha kAphUra / nimoNa-krama-kaimphara 1 aAuMsa, ( surAsAra 100/-) AvazyakatAnusAra / kapUra ko itane surA sAra meM vilIna kareM ki prastuta spiriTa kA dravyamAna pUrNa 10 phluiDa grAuMsa ho jAya / zaktiisake 10 bhAga meM 1 bhAga kapUra hotA hai| mAtrA-5 se 30 bUMda (0.3 se 2 ghana zatAMza. mITara ) imanzana meM milAkara / (5) TikacyurA kaimphorI kaMpojiTA Tinctura Campboroe Composita TikcyurA zopiyAI kaimphoreTA Tinctura opii Camphorata-le| kaMpAuMDa TiMkacara zrApha kaimphara Compound Tincture of Camphor, fcoeptatie Sto Tr Cam phor Co. pairegorika Paregoric, paire gorika eliksira Paregoric ElixiraM0 / mizra ka'rAsava, ka'rAhi phenAsava-hiM0 / sabag2ahe kAphUra murakkaba, taaphrIna kAphUra murakaba, takrIna zraphayUna kAtarI, aksIra musakina __ mAtrA-se 1 phluiDa DrAma=30 se 60 bUMda (2 se 4 dhana zatAMzamITara) jisameM se 1 grena aphIma hotA hai| prabhAva-nidrAjanaka ( Narcotic) aura kapha niHsAraka / anadhikRta yoga (Not Official Preparations) (1) esiDam kaimphorikam ( Aciduin Camphoricum) arthAt karpUrAmla, kapUra sAra, tez2Aba kAphUra, jauhara kaaphuur| yaha eka zveta sphaTikIya cUrNa hai jo jala meM alpavileya hotA hai / kSayagata ( Pinthisical ) rAtrisveda evaM vasti-pradAha ( Vesicle Catarrh) meM isakA vyavahAra hotA hai| mAtrA-8 se 30 grena vA 0.5 se 2 grAma kIcaTa meM ddaalkr| (2) kaimphara bAla Camphor Ball arthAt karIya kaMduka / vidhi-kaimphara ( kapUra) 2 bhAga, sapheda moma 5 bhAga, sparameseTI (helamatsya zirovasA) 3 bhAga, vAdAma tela 3 bhAga, TiMkcara Apha Tola bhAga, saba auSadhiyoM ko pighalAkara zrAdha pAuMsa ke gailI-pATa meM DAlakara geMda sA banAleM / isako cairaDaskina para malA karate haiN| (3) kaimphorA kama kreTA ( Camphora cum Crete arthAt karita khaTikA / isako 'kaimphoreTeDa cAka' bhI kahate haiM / nirmANa-vidhi-kaimphara (kapUra) 1 bhAga, presipiTeTeDa cAka (tala kSipta khaTikA)8 bhAga / noTa-pairegorika yUnAnI 'pairegorikosa se vyutpanna hai, jisakA artha avasannatAjanaka auSadha hai aura eliksira jo arabI aliksora kA apabhraMza hai| astu pairegorika eliksira kA artha huA 'avasannakArI rsaayn'| nirmANa-vidhi-TiMkcara zrApha zroSiyam 585 | bUMda, beMjoika esiDa 40 grena, kaimphara 30 grena, prAila Apha enisAI 30 bUMda, surAsAra (60%) AvazyakatAnusAra /
Page #380
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2112 kapUra meM surAsAra (60%) kI kucha bUMdeM milA kara use cUrNa kreN| phira use cUrNIkRta khaTikA meM milAkara bArIka calanI meM cAla leN| daMta-maMjana (Dentifrices) rUpa se isakA upayoga hotA hai / (bI0 pI0 sI0) (4) kaimphoreTeDa klorophArma Campborated Chloroform arthAt kapUrita korophArma / de. "korophArma" / (1) kaimphoreTeDa kinIna Campbora ted Quinine arthAt karpUrita kunaina / nirmANa vidhi-kapUra kA cUrNa 8 grena, amonieTeDa TiMkcara zrApha vinIna aAvazyakatAnusAra eka phluiDa pAuMsa taka / yaha sAdhAraNa pratizyAya ke liye atyaMta utkRSTa auSadha hai| mAtrA-1 se 2 ddraam| (6) phenola kaimphara Phenol Camphor de0 "kaabaalikaaml"| (7) spiriTasa kaimphorI phAziyAra Spiritus Camphora Fortior, geifarar kaimphorI Essentia. Camphora-le0 / rUbinIz2a esaMza Rubini's Essence, eseMsa zrApha kaimphara Essence of Camphor-aM0 / ugra rUha kapUra / rUha kAphUra tej| nirmANa vidhi-kaimphara (kapUra ) 2 bhAga, surAsAra (60%) AvazyakatAnusAra 5 bhAga taka / kapUra ko surAsAra meM vilIna kara leM yA phlAvarsa zrApha kaimphara 1 bhAga, jalazUnya surAsAra (Absolutealcohol)1 bhAga (arthAt donoM samabhAga) donoM ko sammilita krle| mAtrA-2 se 1 bUMda hara 15-15 minaTa ke uparAnta / vicikA evaM atisAra meM bahuta guNakArI hai| (8) AksI kaimphara Oxycamphor-yaha eka sapheda sphaTikIya cUrNa hai jo eka bhAga 10 bhAga pAnI meM vilIna ho jAtA hai / yaha zvAsakRcchatA (Dyspoenia) meM upa phuphphusIyA zvAsakRccha tA meM 5 se 15 grena kI mAtrA meM sAdhAraNatayA aAksephara (Oxap-' hel) rUpa meM jo 50 pratizata kA surAsAra ghaTita vilayana hai. isakA mukha dvArA prayoga hotA hai| mAtrA-5 se 15 grena kIcaTa meM yA jelATona kaipzUla meM DAlakara denA caahiye| (1) kaimphorA mAnaubromeTA ( Camphora Monobromata-isake vivarNa maMzUrI soz2anIqalameM yA parata hote haiM, jinameM karavat gaMdha evaM svAda hotA hai| vileyatAyaha jala meM avileya hai, parantu yaha eka bhAga 12 bhAga surAsAra (60 %) meM evaM 10 bhAga 7 bhAga klorophArma, 1 bhAga 2 bhAga Ithara, 1 bhAga 8 bhAga jaitUna tela meM aura kisI kadara glIsarIna meM vilIna hotA hai| guNadharma tathA prayAga-yoSApasmAra, kaMpavAta madAtyaya aura mRgI vizeSa ( Petit mal) meM isakA nidrAjanaka aura nAr3I gata kSobhahAraka (Nervous Sedative) prabhAva hotA hai / zukrameha meM bhI isakA upayoga hotA hai / (me me0 ghoSa) upayukta mAtrA (5 se 10 grena) meM madAtyaya ( Delirium tremens), mRgI, yoSApasmAra, kaMpavAyu (Chor0a), vAta zUla ( Neuralgia), kUkara kAsa (Per tussis) aura zvAsa roga meM isakA upayoga kiyA gayA, parantu isakA koI icchita supariNAma naz2ara nahIM aayaa| astu, jaba taka isakI apekSA koI adhika suparicita evaM parIkSita auSadha prApya ho, isakA upayoga kadApi na karanA cAhiye / isakA upayoga caturAI se karanA cAhiye, kyoMki isake adhika mAtrA meM dene se atIva mAMsapezIya krAMti, prAkSepa, zArIrika tApakrama evaM nAr3I kI gati kA kramika hrAsa zvAsocchavAsa kI maMdatA tathA mUrchA (Coma) aura aMta meM mRtyu upasthita hotI hai| isake upayoga meM sabase bar3I asuvidhAjanaka bAta isakI ahRdya gaMdha tathA svAda, bhAmAzaya para hone vAlA isakA pradAhakArI prabhAva evaM antaH tvagIya sUcikA bharaNa(Hypodernic injection kArI hai|
Page #381
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2113 ke uparAMta hone vAlA sthAnIya pradAha hai| prayoga-prAmavAta (Rheumatism) ise vaTI vA kaipsUla rUpa meM denA uttama hai| meM isa tela kA abhyaGga hitakara hotA hai| mAtrA-2 se 8 grena=( 0.12 se 0.5 noTa-jApAnI kapUra taila do prakAra kA hotA graam)| parantu madyonmAda meM ise dviguNa mAtrA meM hai| (1) jApAnI (2) cInI / bhI dete haiN| jApAnI kapUra tela-yaha pIlA vA pItAbha patrI lekhana viSayaka saMketa-DAyalyuTeDa | dhUsara varNa kA drava hotA hai / jisameM se sepharola glUkoja ke sAtha isakI vaTikAe~ prastuta kara vyava (rogana sAsArAsa) kI tIvra gaMdha pAtI hai| hAra kareM yA isako vAdAma tela vA jaitUna tela meM isakA ApekSika gurutva 010 se 020 taka hotA vilIna kara, punaH luAba (myusileja) aura jala hai| yadi ukta tailameM se selarola pRthak kara diyA ke sAtha isakA dudhiyA ghola-imalazana prastuta jAya, to phira usakA raMga sapheda ho jAtA hai| kara barte / eksaTrekTa Apha belADonA ke sAtha cInI kapUra-yaha kiMcit pIlA yA pItAbha sammilita kara bhI isakA upayoga karate haiN| dhUsaravarNa kA drava hotA hai, jisameM se kapUra kI tIvra gaMdha AtI hai| isakA ApekSika gurutva noTa-kahate haiM ki yaha kucalIna (STrikalIna) 150 se 1660 hotA hai| ke viSa kA agada hai| (2) kaimphAiDa Camphoid-yaha (10)-(ka) klorola kaimphara Chlo sama bhAga kapUra aura jalazUnya surAsAra (Absral Camphor. (kha) menthola kaimphara olute Alcohol ) meM pairAkselIna kA 40 Menthol Camphor (ga) phenola meM 1 bhAga kI zakti kA vilayana hai / yaha pAyakaimphara Phenol Camphor (gha) thAi- DophArma, risAsana, krAisArobIna aura ikthiyAla mola kaimphara Thymol Camphor (Ga) prabhRti ke vAhya upayoga kA arthAt unake lagAne risAsana kaimphara Resorcin Camphor kA eka utkRSTa mAdhyama hai / astu, inameM se kisI inameM se pratyeka auSadha samabhAga kapUra ke sAtha eka oSadha ko ukta vilayana meM milAkara ise milAkara ragar3ane aura garama karane se taiyAra kI zrAlipta karane se tvacA para eka jhillI sI jama jAtI hai| ye samagrayoga arthAt inameM se pratyeka jAtI hai, jo pAnI Adi se dhula nahIM jaatii| yaha yoga atyanta prabhAvakArI sthAnIya vedanA sthApaka kaloDiyana kI pratinidhi hai| yA darda dUra karanevAlA hai| (13) kaimphara naiphthola Camphor (11) eseMzala Aila Apha kaimphara- Naphtho), naiphthola kama kaimphorA NaphEssential oil of Camphor arthAt thol cum Camphora-le / ur3anazIla kapUra taila / sImAba tabA rogana nirmANa vidhi tathA upayoga-vITA-naiphthola kaaphuur| 1 bhAga, kapUra 2 bhAga ina donoM ko garama krleN| kapUra vRkSa ke sabhI aGga-pratyaGgoM kA arka pari- yaha eka picchala-cipacipA drava hotA hai jo nu ta karane para eka prakAra kA kucha gAr3hA taila prApta tela meM mila jAtA hai| iMdralupta ( Tinea) hotA hai, jisase yAMtrika upakaraNoM dvArA kapUra tathA anya kRmi jAta tvag rogoM meM isakA upayoga pRthak kiyA jAsakatA hai / ukra taila ko chAnakara hotA hai |yh kSata aura Diphtherika membrena (khunAka sApha kara lete haiM / yaha taila vRkSa meM chevA dene se vabAI kI jhillI jo gale meM paidA ho jAtI hai) bhI prAyaH prApta hotA hai| jisakA ullekha prathama para lagAne kI eka balazAlI nirviSaila evaM pacanakiyA gayA hai / kadAcit yahI rAjanighaNTUka kapUra | nibAraka vastu hai| taila hai| yA sambhavataH kisI anya taila meM kapUra (14) kaimphara sailola Camphor Sa ko dravIbhUta kara tayAra karate rheN| lol-sailola 3 bhAga, kaimphara kapUra bhAga 45 phA0
Page #382
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2114 donoM ko ragar3a kara milA leN| yaha eka atIva prabhAvakArI pacananivAraka tailIya drava bana jAtA hai| ise kArakula ( zaba cirAg2a, phor3A vizeSa ) iMdra vAgaMja (Tinea ) para lagAne se evaM jaba madhyakarNa meM pIba par3a gaI ho to use sApha kara usameM ise DAlane se bahuta upakAra hotA hai| kaimphara sailisileTa Camphor Salica ylate ( kaimphosila Camphossil ) bhI eka usI prakAra kA Thosa padArtha hai, jo 7 bhAga kapUra ko 5 || bhAga sailisilika esiDa ke sAtha uttapta karane se prastuta hotA hai / ise gaMja (Tinea ) roga meM khopar3I kI khAlapara vA sapUya vraNapara isakA malahama lagAyA jA sakatA hai / 1 se 5 prona kI mAtrA meM vaTI rUpa meM isakA mukha dvArA prayoga kiyA gayA hai| samabhAga kapUra aura klorala hAiDreTa ko uttapta karane se eka prakAra kA drava prApta hotA hai jise "klorala kaimphara" kahate haiM / yaha sthAnIya zravasanna tAjanaka hai aura vedanA pUrNa vAta nAr3iyoM para ise lagAte haiM / samabhAga kapUra tathA thAimala vA risAsana ko eka uttapta karane se eka prakAra kA tailIya drava prApta hotA hai, jinheM kramazaH thAimala kaimphara aura risAsana kaimphara kahate haiM / ye lagAne kI pravala rogAhara zrauSadha haiM / (15) ilekziyo kaimphorI hAipoDa makA Injectio Camphore Hypoder mica ) - le0 | kapUra kA svagadhaH zrantaHkSepa | yoga -- karpUra 1 bhAga, jIvANu rahita vA vizodhita jaitUna tela 5 bhAga paryanta / mAtrA - 10 se 30 bU~da vA ( 0 6 se 2 ghana zatAMza mITara ) / (16) kArDiyAz2ola (Cardiazol ) peMTAmIthilInaTeTrAz2ola Pentamethylene tetrazol ) - le0 / eka jala vileya mizra yoga, jo prabhAva meM kapUra ke sarvathA samAna, para kaThina rakta saMbhramaNa vikAra kI sabhI dazAnoM meM usase zrI chatara hotA hai / ise mukha dvArA, tvagadhaH kapUra zrantaHkSepa vA zirAbhyantarIya antaHkSepa dvArA prayukta kara sakate haiM / yaha zvAsocch vAsa kendrako uttejita 1 karatA hai / roga vizeSa / ( Collapse of angina) hRtpezI zotha ( Myocarditis) raka bhramaNa kI apUrNatA ( Circulatary_ insufficiency ) meM yaha atIva guNakA hai| mAtrA - 1 ghana zatAMzamITara tvagadhaH zrantakSepa dvArA yA 01 grAma TikiyA kI zakala meM mukha dvArA / (17) kArDiTona - Carditone soDiyam kaimphosalphoneTa(Sodium Campho Sulphonate ) 15 pratizata jalIya vilayana rUpa meM / yaha sArvadehika hRdayottejaka hai / tathA zvAsa prazvAsa kI gati ( Rate ) aura ( Volume ) ko barddhita karatA hai / yaha pratyAghAta ( Shock ) hRdabheda ( Heart failure ), mUrcchA ( Coma ) aura koyale kI gaisa evaM madakArI ( Narcotic ) auSadhajanya viSAktatA meM prayukta hotA hai / mAtrA -- tvagadho'ntaH kSepArtha 1 se 2 ghana zatAMza mITara zirAbhyantarIya antaHkSepArtha 2 ghanazatAMza mITara paryaMta / mukha dvArA vyavahArArtha 25 se 100 bU~da ( 15 se 6 miligrAma ) pratyaha jala milAkara / ( 18 ) korAmAina Coramine - pAyariDAina kArboksilika esiDa DAIIthila amAiDa (Pyridine Carboxylic acid diethyl amide ) eka prakAra kA prAyaH varNaM rahita aura svAda rahita pItAbha drava jo sabhI parimANa meM jala-mizreya hotA hai / 0 mAtrA - 25/ vilayana kA 1 se 2 miligrAma mukha dvArA, tvagadhonDataH kSepa dvArA zrathavA pezyabhyantarIya vA zirAbhyantarIya antaHkSepa dvArA sevya hai / yaha parama guNakArI zvAsocchavAsa evaM hRdayottejaka hai / isakA ukta prabhAva suSumnAgata jIvanIya kendroM ke prabhAvita hone se pragaTa hotA / madakArI auSadhiyoM ( Narcotics) ko atyadhika mAtrA meM sevana karane ke uparAMta jo
Page #383
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra hRdbheda evaM zvAsocchavAsa kArya virodha hojAtA hai usameM tathA viSa vizeSa ( Barbiturale Poisoning) ke asAdhya rogiyoM meM yaha bizeSa guNakArI hai| dharma tathA prayoga 2115 AyurvedIya matAnusArakapUraM kaTutiktaM ca madhuraM ziziraM viduH / tRmedoviSa doSaghnaM cakSuSyaM madakArakam // ( dha0 ni0 3 va0 ) kapUra - madhura, tila, caraparA aura zItala hai / yaha tRSA, meda, evaM viSa doSanAzaka aura netroM ke lie hitakArI tathA madakAraka hai / karpUra: zizirastiktaH snigdhazroSNo'sradAhadaH / cirastho dAha doSaghnaH sa dhauta : zubhakRtparaH // ( rA0 ni0 12 va0 ) kapUra - zItala, kar3avA, snigdha uSNavIrya tathA rakta evaM dAhakAraka hai / purAnA kapUra dAha aura doSanAzaka hai / dhoyA huA kapUra parama zreSTha hai / karpUra : zItalo vRSyazcakSuSyo lekhano laghuH / surabhirmadhurastiktaH kaphapitta viSApahaH // dAhatRSNA''syavairasya medodaurgandhya nAzanaH / AkSepa zamano nidrA janano dharma barddhanaH / vedanAhArakaH kAmazAntikRcchukrameha kRt // karpUro dvividhaH proktaH pakkApaka prabhedataH / pakkAtpUrata: prAhurapakaM guNavattaram // ( bhA0 pU0 khaM0 3 va0 ) kapUra - zItala, vRSya, (vIryavarddhaka) netroM ke lie hitakArI, lekhana laghu, sugaMdhayukta, madhura tathA tikarasa evaM kapha, yukta pitta, viSa, dAha, pyAsa, mukha kI virasatA, medaroga tathA durgandha ko naSTa karanevAlA hotA hai / zrAkSepavAtanAzaka, nidrA janaka, dharmabarddhaka, ( khUba pasInA lAnevAlA ) vedanA nAzaka, kAmavega ko zAMtikarttA aura zukra prameha kAraka ( hAraka ) hai / pakka tathA zrapakka ina bhedoM se kapUra do prakAra kA hotA hai| paka kapUra kapUra kI apekSA zrapakka kapUra zradhika guNakArI hotA hai aisA vaidyaloga kahate haiM / karpUraM zItalaM pAke catuSyaM kaphanAzanam / pakka karpUrataH prAhurapakkaM guNavattaram // ( rAja0 ) kapUra - pAka meM zItala, kaphanAzaka aura netra ko hitakArI hai / paka kapUra se zrapakka kapUra adhika guNakArI hai / satiktaH surabhiH zItaH karpUro laghulekhanaH / tRSNAyAM mukha zoSe ca vairasye cApi pUjitaH // ( suzruta ) kapUra - kar3avA, sugandhi, zItala, halakA, lekhana tathA tRSA, mukhazoSa aura virasatA ko dUra karanevAlA hai / kapUro madhurastiktaH zItalaH surabhirlaghuH / netrayo lekhana kRdRSyaH kaTuH prItikaromRduH // madakArI ca saMproktaH kaphadAhatRSApahaH / raktapittaM kaNTharogaM netrarogaM viSaM tathA // pitta' ca mukhavairasyaM daurgandhyamudaraM tathA / mUtrakRcchra pramehazca malagandhaM ca nAzayet // sa eva nUtanaH snigdhastiktazcoSNAzca dAhakRt sopi jINoM dAhazoSanAzanaH parikIrttitaH // sopi dhautoguNaiH zra eSThaH prokto vaidyaH purAtanaiH // (ni0 nA0 ) kapUra-madhura, kar3avA, zItala, sugandhi, halakA, catuSya, lekhana, vRSya, caraparA, prItikAraka. mRdu, aura madakArI hai tathA kapha, dAha, pyAsa, raktapitta, kaNTharoga, netraroga, viSa, pitta, mukha kI virasatA durgandha, udara roga, mUtrakRccha, prameha aura mala kI durgandhi ko dUra karatA hai / navIna kapUra snigdha kar3avA, garama aura dAhakAraka hai / purAnA kapUra dAha aura zoSanAzaka hai aura dhoyA huA kapUra zreSTha hai| bhinna-bhinna kapUra ke guNa potAsa (potAzraya) bhImasenI aura varAsa guNa nighaNTu ratnAkara ke anusAra ye tInoM svAdiSTa zItala, zukrajanaka, tika evaM kaTu hote haiM aura
Page #384
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2116 kapUra pyAsa, dAha, raktapitta aura kaphanAzaka hai| bhAvaprakAza tathA rAjanighaNTu ke anusAra bhImasenI kapUra rasa evaM pAka meM madhura, vAtapittanAzaka, zItala, vRMhaNa aura valya hai| zaGkarAvAsa kapUra ke guNa IzAvAsa kapUra recaka, vRSya, madanAzaka, ( naze | ko dUra karanevAlA ) aura atyaMta zubhra hai| yaha | unmAda, tRSA, zrama, kAsa, kRmi, kSayaroga tathA sveda aura aMgoM ke dAha ko dUra karatA hai / (ni0 ra0) himakapUra (himakapUrakaH) yaha zubhra, vIryajanaka, zItala, rasa meM caraparA, ... tathA tRSA, dAha, moha, evaM sveda ko dUra karatA hai| (ni0ra0) udayabhAskara kapUra ke guNayaha eka prakAra kA pakka kapUra hai jo sadala nirdala bheda se do prakAra kA hotA hai| yaha pIlA recaka, nirmala, kaThina, kaTu, agnidIpaka, laghu lakSmIdAyaka, pittakAraka tathA kapha, kRmi, viSa, meM vAta; nAsAzruti nAka se jala bahane, lAlAsrAva, " mukha se lAra bahane, galagraha aura jihvA kI jar3atA ___ ko naSTa karatA hai| yathA.. "pItaHsara: svacchaka: samprokta: kaThinaH kaTuH samudita: syAhIpako'gnerlaghuH / zrIdaH pittakaraH kapha kRmi viSAt vAtazca nAsAzruti lAlAsrAva . galagrahau ca zamayet jihvAjar3atvApahaH ." (vai nigha0 / ni0 ra0) . parNa kapUra ke guNa (pAna kapUra, patrI kapUra) | yaha tika, zodhaka, unmAdakAraka tathA mUtraroga | - pInasa aura dAha nivAraka hai| (ni0 ra0) cIniyA kapUra cInaka: katiktoSNa ISacchIta: kphaaphH|| kaMThadoSaharo medhya: pAcana: kRminAzanaH // (rA0 ni0 12 va0) cInaka-cIniyA kapUra kaDu zrA, caraparA, uSNa vIrya, kucha kucha ThaMDhA tathA kaphanAzaka hai aura kaMThadoSahara, medhAjanaka, pAcaka evaM kRmighna hai| cInAkasaMjJaH kapUraH kaphakSayakaraH smRtH|" kuSThakaMDU vamiharastathA tiktarasazca saH / / (bhA0 pU0 khaM0 3 va0) cIniyA kapUra ko saMskRta meM cInAka kapUra kahate haiN| yaha kapha ko naSTa karanevAlA tathA kuSTha, khujalI aura vamana ko bhI dUra karanevAlA hotA hai evaM tika rasa se yukta hotA hai| kapUra tela kapUra taila hima taila zitAMzu taila zItAbhra taila tuhinAMzu sudhAMzu tailam / kapUra taila (laM) kaTukoSNa kaphAmahAri vAtAmayadhna rada dADhayada pitthaari|| (rA. ni0 15 10) kararataila,himataila,zitAMzutaila,tuhinAMzu,zitAbhra taila sudhAMzutaila ye kapa rataila(Camphoroil) ke saMskRta paryAya haiM / kapUra kA tela caraparA, garama kapha aura AmanAzaka, vAtaroganAzaka, dA~toM ko dRr3ha karanevAlA ora pittanAzaka hai| zItAMzu tailamAkSepa zamanaM vaayunaashnm| , svedanaM zUla hRccograM jvaraghnaM kaphanutparam / / AmavAte tathAdhmAne jvare ca ziraso gde| dantaroge ca bhagne ca dvaipeyaM pariyujyate // (prA0 saM0) kapUra kA tela-zrAkSepa ko zAMta karanevAlA, vAtanAzaka, svedaka, zUlanAzaka, ugrajvara aura kapha kA nAza karanevAlA tathA prAmavAta, AdhmAna, jvara, ziroroga, daMtaroga aura bhagna roga meM kapUra taila baratanA caahiye| ___ kapUra tailaM kaTukaM coSNaM pittakaraM matam / daMtadADhayapradaM caiva kaphavAna vinAzakam / / (ni0ra0) kapUra kA tela-caraparA, garama, pittakAraka, dA~toM ko dRr3ha karanevAlA aura kaphavAta vinA vaidyaka meM kapUra ke vyavahAra cakradatta-sadyaH zastra-kSata para kapUra-zarIra ke kisI bhAga ke zastra se kaTa jAne para tattaya
Page #385
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2117 kapUra ... gAya ke ghI meM kapUra kA mahIna cUrNa milAkara labdha karatA hai| Akarokta vRSya yoga meM bhI usase kSata pUraNa kara vastra dvArA bA~dha rakhane se pAka | ' kapUra kA vyavahAra nahIM huA hai| bhAvaprakAza ne evaM vyathA nahIM hone pAtI aura kSata zIghra pUrita kapUra ko vRSya likhA hai| ho jAtA hai| yathA yUnAnI matAnusAra"kapUra pUritaM vaddhaM saghRtaM saMprarohati / prakRti-tRtIya kakSA meM zItala evaM rUta / sadyaH zastrakSataM pusA vyathApAka vivarjitam" DAkTara ise garamI karanevAlA jAnate haiM / katipaya (vraNazotha-ci0) yUnAnI cikitsA zAstrajJoM kI yaha dhAraNA hai, ki bhAvaprakAza-parilehI nAma karNAlI roga kapUra meM aMzata: uSmA bhI nihita hai aura vaha itane parimANa meM hai jisameM usako mastiSka taka para kapUra-parilehI (kAna kI lau meM honevAlA eka prakAra kA bahurasatrAvI kledayukta kSata ) roga meM pArohita kara detI hai aura kevala usake vASpa tapta gomaya kI poTalI dvArA vAramvAra sveda dekara pahu~cAtI hai / vaidya uSNa aura rUkSa mAnate haiN| chAgamUtra meM kapUra kA cUrNa pIsakara kSata para lepa gIlAnI ne muphridAta qAnUna ko zaraha meM likhA kareM / yathA hai ki vaha kara jo vizuddha, sApha aura asalI hotA hai aura jise hindU sugaMdha ke liye pAna ke vahuzo gomayaistaptaiH sveditaM parilohitam / bIr3e meM rakhakara khAte haiM aura jise bhImasenI kahate ghanasAraiH samAlimpedajAmUtreNa kalikataiH / / haiM, usake uSNa evaM rUkSa hone meM koI saMdeha nahIM (karNaroga-ci0) vaha atyaMta uSNa hai| yahA~ taka ki tRtIya kakSA vaGgasena-zukra nAma ati roga arthAt phUlA saM bhI isakI garamI bar3hakara caturtha kakSA taka pahu~ca para kapUra-kapUra kA mahIna cUrNa varagada ke dUdha gaI hai / parantu isameM uSNatA kI apekSA rUkSatA meM milAkara A~kha meM prAMjane se dhana evaM unnata kama hai / kisI kiso kA abhimata hai ki jaba taka zuka vinaSTa hotA hai| yathA kapUra bhAmAzayameM rahatA hai,zItala hai aura jaba yakRta "vaTa kSIreNa saMyuktaM zlakSNa kapUraja rajaH / kI ora jAtA hai, taba uSNa ho jAtA hai|| kSipramaJjanato hanti zukraM vApi ghanonnatam // __ hAnikartA-yUnAnI cikitsakoM ne ise aneka (netraroga-ci0) dazAoM meM hAnikara likhA hai / astu, zItala vaktavya prakRti evaM nirbala prakRti vAloM ko yaha hAni caraka ke "dazomAni" prakaraNa meM kapUra kA karatA hai| yaha ziraHzUla utpanna karatA, bhAmAzaya ullekha naz2ara nahIM paataa| parantu sUtrasthAna ke ko nirbala karatA aura kAmazakti ke liye to yahA~ paJcama adhyAya meM isake sambandha meM yaha likhA taka viruddha hai ki isake adhika sUMghane mAtra se hai-"dhAryamAsyena vaizadya ruci saugandhya vaha kama ho jAtI hai| aphIma kI apekSA yaha micchatA / tathA kapUra niryaasN-"| suzrata adhika hAnikara hai| aphImacI jaba aphIma ke sUtra sthAna ke 46 veM adhyAyameM kapUrakA guNollekha prabhAva se mukti pAtA hai,taba vaha apano jananendriya dRSTigata hotA hai, yathA- 'sa tikaH surabhiH zItaH meM maithuna-zakti kA anubhava karatA hai, kiMtu kapUra karpUrI laghulekhanaH / tRSNAyAM mukhazoSe ca vairasye ple to vaha sarvathA jAtI rahatI hai| kapara vIrya ko cApi pUjitaH" / vRddhavAgbhaTa (aSTAMga saMgraha) meM sAMdrIbhUta kara detA hai, vasti evaM vRkta ko zItala kahA hai-"ruci vaizadya saugandhya micchan vakNa karatA hai aura una ubhaya aMgoM meM azmarI paidA dhArayet / jAtI lavaMga kpuur-"| Akarokta karatA hai / yaha kSudhA naSTa karatA aura anidrA roga kiMvA vRndacakra kRta saMgrahoka kAsa, zvAsa, prameha utpanna karatA hai| isake adhika sUMghane se prAyaH vA grahaNo cikitsAntargata kapUra kA vyavahAra noMda kama AtI hai, yahAM taka ki ziraHzUla dikhAI nahIM detA, kiMtu rasa cikitsA ke prasAra ke utpanna ho jAtA hai / yaha palita aura vArddhakya zIghra sAtha una saba rogoM meM kapUra kA vyavahAra pratiSThA | lAtA hai|
Page #386
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2118 kapUra isase saMtAnotpatti ruka jAtI hai / darpaMna - aMbara, kastUrI, jundabedastara, uSNa evaM sugandhita auSadha, gulakanda, rog2ana sausana, rog2ana camelI, tila taila, rog2ana banafazA aura masAle kA tela / vasti evaM vRkkagata zrazmarI roga meM mAjUna varda vasti evaM gulAba pAka isakA uttama darpana hai / banafazA, nIlofara, kezara aura gulakaMda ziraH zUla utpanna hone ke rudraka haiM / vaidyoM ke mata se isakA darpanna pippalI, madhu, zuraThI, kAlI mirca, viSakhapar3e kI jar3a aura bhRMgarAja svarapa hai / pratinidhi - dviguNa baMzalocana aura samabhAga zveta candana ra karuvA / mAtrA - nisvAhul zradviyA ke anusAra 4 | yatra se 6 rattI tk| kisI-kisI ke mata se saptAha bhara meM 3 // mAzA taka khA lenA cAhiye / nau mAzA kAmAvasAya utpanna karatA hai ghora AmAzaya ko vikRta karatA hai / hakIma zarIfa khA~ ke pitA ne eka tolA kapUra plega ke rogI ko khijavA diyaa| isake sevana se vaha usI dina roga muka ho gayA / vaidyoM ke mata se vedanA evaM zrAkSepa nivRtyartha evaM zakti vRddhi ke liye tathA sveda lAne ke liye kapUra kI mAtrA 1/2 rattI se 5 rattI taka hai| ellopaithIya dravya-guNa viSayaka granthoM meM isakI mAtrA 2 se 5 grena = ( 13 se 32 grAma ) likhI hai| guNa, karma, prayoga -- yaha prakopa janita nakasIra kA rudvaka hai; kyoM ki apanI zItalatA evaM rUkSatA ke kAraNa yaha tajanya prakopa ko zAMta karatA hai ( kyoMki joza aura ubAla harArata aura ratUta se paidA hotA hai ) / yaha ugrazotha evaM pittaja ziraHzUla ko guNakArI hai aura kulAzra ( mukhapAka ) ko bahuta lAbha pahu~cAtA hai / kyoMki yaha saradI pahu~cAtA aura rUkSatA utpanna karatA hai / isake sU~ghane se mastiSkagata zrArdratA zuSkIbhUta ho jAtI hai / jisase anidrA kA prAdurbhAva hotA hai / yaha uSNa prakRtivAloM kI jJAnendriyoM ko zaktipradAna karatA hai / kyoM ki yaha unake mastiSka kI samatA sthApita karatA hai| yaha bAloM ko zIghra zveta karatA hai / cAhe isako mukha dvArA bilAyA jAya athavA isakA vAhyarUpa se upayoga kiyA 1 kapUra jAya / isako mukha dvArA prayojita karane se jo bAta zveta hote haiM, usakA kAraNa yaha hotA hai, ki yaha prakRti ko zItala kara detA hai, jisase zleSmIya ( kaphaja drava) adhika ho jAtI haiM / parantu jaba bAloM para isakA vAhyarUpeNa upayoga kiyAjAtA hai, taba usake zveta hone kA kAraNa yaha hotA hai ki yaha bAloM kI USmA ko prazamita kara detA hai aura unakI tUtoM (dravoM) ko vilIna hone se roka detA hai / zrathavA usakA kAraNa yaha hotA hai, ki yaha bAloM ko apane zIta kI zradhiaar se sthUla (kasI ) kara detA hai aura unake ghaTakoM ko ekatrIbhUta karatA hai, jisase bAloM ke hAra ke mArga avarudva ho jAte haiM / zrastu usI prakAra palita roga kA prAdurbhAva hotA hai, jisa prakAra zradhika sardI pahu~cane ke kAraNa khetI - fasala sapheda ho jAtI hai / yaha kAmAvasAya kAraka vA klIvatAjanaka hai; kyoMki yaha yIrya ko jamA detA hai aura vRkka evaM thaMDa ko zIta pahu~cAtA hai| isakI lakar3I ke darAroM se nikalA huA kapUra anya saba prakAra ke kapUroM se apekSAkRta adhika prabhAvapUrNa hotA hai / nafI0 / kapUra kaisUrI nidrAjanaka, manollAsakArI, aura hRdaya tathA mastiSka ko balaprada hai evaM anidrA, tRSA, yakRta evaM vRkka pradAha, mUtra kI jalana, garamI kA jvara, tapedika, phuphphusauSa ( jJAtujanava ), vraNa, uraHkSata, saMgrahaNI ( qhilfaH ) zrora nakasIra ina rogoM ko naSTa karatA hai / --mu0 nA0 / yUnAnI cikitsakoM ke anusAra kapUra manollAsakArI hai aura hRdaya tathA uSNa mastiSka ko zakti pradAna karatA, tapedika evaM dUSita jvara- tapenafinI ko nivAraNa karatA hai / yaha phuphphusoSa, zratisAra uraHkSata dhaura phuphphusIya tata ko dhArAma pahu~cAtA hai / yaha pittaja zratisAra ko naSTa karatA, pyAsa ko kama karatA aura yakRta vRkka evaM mUtra ke dAha ko zamana karatA hai| 1 thor3A sA kapUra kAhU ke tela meM milAkara nAka meM TapakAne se mastiSkagata USmA kama ho jAtI hai / zraura nIMda zrA jAtI hai| khajAinul biyA ke lekhaka likhate haiM, "maiM prAyaH isako
Page #387
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2116 kapUra camelI vA tila ke tela milAkara prayukta karatA huuN|" isake sUdhane se uSNa prakRtivAloM kI prakRti balavatI hotI hai / yaha jauhara rUha ko bahuta zakti pradAna karatA hai| parantu isake lie zItala prakRti vAloM ko ise aMbara aura kastUrI ke sAtha denA cAhie / rUkSatA nivAraNArtha ise rogana banAzA yA camelI ke tela ke sAtha denA caahiye| dA~toM meM kIr3A lagane para isako dA~toM para mala vAyeM aura isakA gaNDUSa dhAraNa kraaeN| yaha uSNa biSoM kA agada hai| yadi bicchU kisI ko DaGka mAra de, to 3 // mA0 khAne se bilakula ArAma hojAtA hai| yadi phor3A phusI atyanta viSailA evaM prasaraNazIla ho, to isake upayoga se ArAma hotA hai| yaha kSata kI vedanA nivAraNa karatA hai| yadi kisI aMga se rakka na ruka sake, to isako | pIsakara burakate haiM / isase vaha ruka jAtA hai| isase cAMdI ke AbhUSaNa aura vartana surakSita rahate haiN| isase unakI asalI camaka-damaka sthira rahatI hai| nakasIra kA rana banda karane ke lie yaha paramopayogI hai / ise pAnI yA gulAba meM pIsakara avapIDita kareM. yA dhaniye ke hare pattoM ke pAnI meM yA bArataMga ke pattoM ke pAnI meM pIsakara mastaka aura zira para mAliza kareM / athavA 1-1 jau bhara kapUra sirake meM yA hare dhaniyoM ke pattoM ke pAnI meM yA tulasI, banatulasI athavA maruveke pattoMke pAnI meM ghoTa kara nAka meM sur3aka le / kapUra kI sugaMdha se vAyu zuddha hotI hai aura aneka prakAra ke kITa bhAgate ora mRtaprAya ho jAte haiN| mahAmArI phailane para bahuta se loga isakI TikiyA aura DalI apane sira, hAtha tathA jeba meM rakhate haiN| kapUra aura narakacUra pratyeka do tolA pIsakara tIna tolA gur3a meM milAkara eka phAhA para parivistRta kareM aura usake kendra meM chidra rkheN| yaha phAhA naharuvA para cipakA deN| isase samasta naharuvA do-tIna dina meM ukta phAhA ke chidra se hokara nikala jaayeNge| kahate haiM yadi strI ise apanI guDeMdriya meM lagAthe, to puruSa usa para qAdira na ho sake / ibna asavada ne likhA hai ki mere eka mitra ne 4 // mAzA kapUra eka dina khAyA, usase usakI puruSArtha zakti kA jora jAtA rahA / dUsare dina bhI utanA hI khAyA, usakI kAmecchA bilkula jAtI rahI / tIsare dina bhI utanA hI khAyA. jisase usakA AmAzaya vikRta ho gayA, yahA~ taka ki zrAhAra pAcana nahIM hotA thaa| muhIta zrAz2ama meM likhA hai ki hiMdU kapUra ko vRSya aura vAjIkaraNa-muqavvI bAha batalAte haiN| isIliye isako prAyaH haluoM meM sammilita kara khAte haiM / khaz2Ainula adaviyA ke lekhaka likhate haiM ki maiMne katipaya vaidyoM kI likhI kitAboM meM isake sambandha meM dekhA hai ki krIvatA utpanna karatA hai| astu, anubhUta cikitsA sAgara meM likhA hai 5 rattI se 10 rattI taka kapUra khAne se napustva utpanna hotA hai| hiMdU isako haluzrA vA.khIra meM kelava sugaMdhi ke artha DAlate haiN| guru pAka AhAroM meM isakI dhUnI haluoM ko kevala kama khAne aura alpa vyaya hone ke liye dete haiN| ___ yaha kucale ke sata se huI viSAktatA ko nivAraNa karatA hai| isakA prathama prabhAva phailanevAlA yA sphUrtidAyaka hotA hai aura dUsarA rakkameM milakara sampUrNa aMgoM ke niyata mAtrA se bar3he huye kArya ko svAbhAvika dazAparale prAtAhai yahapIr3A evaM udveSTana komiTAtA hai| isakI adhika mAtrA mUrchAkAraka tIkSNa biSa jaisI hai / yaha jvara, zotha; zvAsahRdroga, kUkarakhA~so, hRdaya ke phUlajAne se usakA adhika spandana, mUtra evaM vIrya saMbandhI aMgoM ke roga vedanA sahita RtusrAva honA, strI kAmonmAda suta (? zukra) prameha, nAr3I vraNa, jarAyu, pradAha evaM usameM se nAnA bhA~ti kA drava srAvita honA, mUtra dhAraNa zani kI nirvalatA, striyoM ke Aseba kA roga,gaThiyA,zarIrakI sar3ana aura laghu-saMdhizUla prabhRti rogoM meM bahuta guNakArI hai| -kha. pra. papoToM, para isakA lepa karane se sUjana uttaratI hai| 2 // rattI kapUra aura zrAdhI rattI aphIma. ina donoM kI golI banAkara sote samaya khAne se
Page #388
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2160 bahuta pasInA AtA hai / jisase gaThiyA kA purAnA | darda jAtA rahatA hai / isa golI para soMThi kA kAr3hA pilAkara rogI ko kAphI kapar3A pror3hA denA caahie| jaba zvAsa roga kA vega ho, taba dUsare tIsare | ghaNTe para 2 rattI kapUra meM samAna bhAga hIMga milAkara golI banA sevana kraayeN| usa samaya rogI kI chAtI para tArapIna taila kA abhyaMga kara use seMka karanA caahie| isase kaSTa se sA~sa zrAnA ArAma hotA hai / usa rogI ko jisakA hRdaya jora se dhar3akatA ho, ina goliyoM se kabhI 2 upakAra hojAyA karatA hai| kapUra ko tela meM milA, garama kara rAta ko sIne para mardana karane se zizuoM kA kAsa roga miTa jAtA hai| zrar3hAI pAva sirake meM 2 // tolA kapUra galAkara usameM ar3hAI pAva yA savA sera jala milAkara rakheM / usameM kapar3A bhigokara gaThiyA aura puTThoM para lagAne se vedanA nivRtta hotI hai| do rattI kapUra aura 1 rattI aphIma inakI golI banAkara sote samaya khAne se svapnadoSa aura prameha naSTa hotA hai / ina rogoM meM isase bar3hakara anya koI auSadha nhiiN| sUjAka meM mUtra tyAga ke samaya honevAlI vedanA ke nivAraNArtha do ratto kapUra aura AdhI rattI aphIma milAkara denA cAhiye aura jananendriya kI sovana se baiThaka taka sIvana para kapUra kA lepa karanA caahiye| jisa strI kI yoni meM kaMDU evaM pradAha ho, usako aDhAI-tIna rattI kapUra kI golI banA zakti ke anusAra dina meM do-tIna bAra khilAnA caahiye| isake liye sarva prathama virecana dvArA koSTha zuddhi kara lenI caahiye| garbhAzayika vedanA meM tIna yA cAra ratto kapUra ko golI denA caahiye| __ zItalA roga meM jaba rogI nirbala ho aura jvara ke pravala vega ke kAraNa pralApa karatA ho, citta vyagra ho, nIMda jAtI rahI ho, to 1 // rattI kapUra aura 1 // rattI hIMga kI golI banA hara tIsare ghaMTA | bartanA cAhiye / pA~va ke talavoM aura hRdaya para tAra pIna kA tela madana karanA cAhiye athavA una donoM jagaha rAI kA palastara lagAnA cAhiye, yadi isase ziraH zUla ho jAya athavA khopar3I ke Upara garamI bar3ha jAya to isakA prayoga banda kara denA cAhiye / ukna upacAra ke liye bahuta soca-vicAra evaM caturatA apekSita hotI hai| kAg2az2a kI nalI banA usameM kapUra kA dhUA~ sA~sa ke sAtha pIne se pratizyAya roga zrArAma hotA hai| parantu isake upayoga ke samaya mukha aura zira ko AcchAdita kara lenA cAhiye / puToM ke darda para kapUra kA pralepa karanA caahiye| __eka rattI eluA aura Der3ha yA do rattI kapUra milAkara lagAne se naharuvA janita vedanA naSTa hotI hai| yaha sphUrtidAyaka evaM zleSmA niHsAraka hai| kapha nAzaka auSadhiyoM ke sAtha kapUra khilAne se cirakAlAnubandhI kAsa naSTa hotA hai| kunaina, nausAdara ke phUla aura kapUra mAtrAnusAra , inakI golI banAkara dene se gujarAtI roga naSTa hotA hai| ar3hAI pAva pAnI meM do tolA kapUra pIsakara usameM hara prakAra ke bIja bhigo yA Dubokara bone se ve bahuta zIghra ugate haiN| jo vRkSa kalama se lagAye jAte haiM, unakI kalama ko kapUra ke pAnI meM Dubo kara jamIna meM rakhane se ati zIghra jar3a chor3a dete haiN| mAMsagata var3e bhAgoM kI vedanA meM kapUra tailAbhyaGga guNakArI hai| ___kAsa roga meM kAsanivAraka anya auSadhiyoM ke sAtha kapUra kA upayoga karanA caahie| daMta-koTara meM kapUra bhara dene se daMtazUla aura daMtavikAra jAte rahate haiN| pittaja ziraHzUla meM sirake aura zItala jala ke sAtha kapUra kA lepa karanA caahiye| ____ mAMsa ke bar3e bar3e bhAgoM aura ragoM ke darda aura saMdhizUla meM aphIma aura kapUra ko rAI ke tela meM milAkara mardana karane se upakAra hotA hai|
Page #389
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra aura elumA kI moliyA~ banAkara bartane se sUjAka meM jalana evaM khujalI aura bArambAra ziznagata uttejanA kA nivAraNa hotA hai| pradAI rattI kI mAtrA meM kapUra sphUrtidAyaka evaM svedajanaka hai aura yaha vAtanAr3I viSayaka vedanA kA nivAraNa karatA hai| kapUra kA lepa karane se kSata sudharane laga jAtA hai / vizUcikA ke prArambha meM isakA upayoga karane se kai aura dasta ruka jAtA hai| viSacikA meM hara cauthe ghaMTe 5 rattI kapUra dene se upakAra hotA hai / kele para kapUra buraka kara khilAne se sukha pUrvaka zizu-prasava hotA hai| isake nimitta dasa rattI kapUra paryApta hai / 5 se 10 rattI taka kapUra sphUrti aura udvega paidA karatA hai, AkSepa dUra karatA hai aura sveda, nidrA tathA nAmardI utpanna karatA hai / daMta-zUla, cirakArI gaThiyA, kaSTa | raja, nyAkulatA, jvarottara honevAlI nirbalatA, / kukara khA~sI, phephar3e kA sar3a jAnA, vicikA, / kaMpavAyu, siyoM ke prAseba kA roga, mRgI, prasUtA jvara, dila dhar3akanA ityAdi vyAdhiyoM meM kapUra kA prayoga guNakArI hai / sadA kapUra kA vyavahAra karane | se zarIra meM sphUrti rahatI hai, isase kIr3e naSTa ho jAte haiM, kapUra aura mizrI pIsakara avacUrNana karane | se mukhapAka mArAma hotA hai| kapUra aura sapheda caMdana ghisakara sUMghane se garamI kA ziraHzUla naSTa hotA hai| kITa-bhakSita dA~toM meM kapUra dhAraNa karane se daMta-zUla miTatA hai| sirakA meM kapUra milAkara lepa karane se bhir3a aura makkhI kA z2ahara utara jAtA hai| vaTa-kSIra meM kapUra ko kharala karake A~kha meM lagAne se phUkhA kaTa jAtA hai / ___ kapUra kI dhUnI dene se rakra-kSaraNa nivRtta | hotA hai| __eka bhAga kapUra aura 4 bhAga sapheda katthA inakI goliyA~ banAkara eka rattI se cAra rattI taka khilAne se pisa jvara jAtA rahatA hai| eka mAzA kapUra ko kaI solA gulAba ke arka meM ghoMTakara pilAne se saMkhiyA kA jahara utaratA hai kapUra ko sirake meM pIsa kara lagAne se bicchU kA jahara utaratA hai / tArapIna taila meM kapUra milA kara lagAne se vakSaHsthalastha uddaSTana dUra hotA hai| ___ pAnIse paripUrNa botala meM eka tolA kapUra DAla. kara usameM DATa lagAkara do ghaMTe par3A rkheN| punaH usameM se 3 mA0 imalI kA gUdA aura 3 mAzA khA~r3a milAkara pilAne se jvaroSmA tathA lU miTatI hai|-kh0 a0| ___ tAlIfa zarIphI-mufaridAta hiMdI zrAdi meM jo Ayurveda ke dravya guNa viSayaka graMthoM ke arabI vA phArasI anuvAda graMtha hai, kapUra ke Ayurvedokta guNa-prayogoM kA ullekha huA hai| gAyatula manahUma nAmaka kAnUna kI TIkA meM likhA hai ki kapUra apane prabhAva (khAsiyata) aura zIta evaM rUkSatA ke kAraNa zava ko sar3ane se bacAtA hai| isaliye ise kaphana meM rakhate haiN| navyamata khorI-vAjharUpa se prayoga karane para, kapUra svak lohityotpAdaka evaM zotha tathA arbuda kA vilInatva sAdhaka hai / yogya auSadhIya mAtrA meM sevana karane se kapUra hRdaya kI kArya-tatparatA, niHzvAsocchavAsa evaM rakasaMvahana kriyA varddhita karatA hai / kapUra strI-saMbhoga-spRhAvarddhaka hai, para isake dIrghakAla ke sevana se jananendriya nirbala hojAtI hai / yaha garbhAzaya ko uttejita karatA aura prArtava rajaHsrAva kI vRddhi karatA hai| tvacA para yaha varddhita svedasrAva upasthita karatA hai| 'ganoriyA-sUjAka' rogI ke zizna kI ati yantraNAdAyaka AkarSaNavat pIr3A kiMvA zizna kI adhovakratA utpanna hone para bedanAhara rUpa se kapUra vyavahAra kiyA jAtA hai| bhakSita kapUra zarIra ke bhItara AtmIkRta hokara punaH dharma,mUtra tathA zleSmA ke sAtha vahiHtipta hotA hai aura prAyaH yaha mUtrAlpatA evaM mUtraNakleza utpAdana karatA hai| adhika mAtrA meM kapUra sevana karane se pAkasthAlI tathA zrAntra meM pradAha utpanna ho jAtA hai| evaM uttejaka (Irritant)viSa bhakSaNa ke aparApara lakSaNa prakAza pAte haiM / kapUra ke mAnAdhisma honepara hRdaya kA avasAda, zarIroSmA kI kamI ke
Page #390
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2227 kapUra sahita sveda bhAnA, hasta-pAda kI zItalatA, dhAtUSmA kA hAsa evaM dharma, tathA prAkSepa aura anta meM mRtyu pAkara upasthita hotI hai| saMtAna prasavottara jAta manovikAra meM apekSAkRta adhika mAtrA meM kapUra vyavahRta kiyA jA sakatA hai| kRmi pahiSkaraNArtha kapUra kI vasti picakArI karanA hitakara hai| kSata ke lie prakSAlana auSadha-dhone kI davA ke rUpa se kapUra vyavahRta hotA hai / kRmi bhakSita daMtazUla-prazamanArtha kapUra ko surAsAra meM dravIbhUta kara, isake dvArA kRmi-bhakSita daMta-gahvara pUraNa kreN| nAsAsrAva (Cory za) meM kapUra | kA nasya hitakara hai / ghRSTa-piSTa evaM moca Ane para tathA prAmavAtika saMdhizUla evaM pezI kI prAkSepa vedanA meM 4 bhAga jaitUna-taila aura eka bhAga kapUra ekatra mizrita kara mardana kreN| meTIriyA meDikA zrApha iNDiyA-2ya bhAga 526-7 pR0| nAdakarNI-kapUra eka ati viziSTa gaMdhidravya hai jo svAda meM tika, carapasa aura surabhipUrNa hotA hai| yaha atyanta ur3anazIla evaM jvalanazIla hotA hai| aura ujjvala prakAza se jalatA evaM bahuta dhUmra detA hai| TAyaphasa nAmaka sannipAta jvara ( Typhus ) vizeSa masUrikA (Small pox ) evaM zrAntrika jvara (Typhoid ) jAtIya samasta prakAra ke jvara tathA visphoTaka (Eruptions) meM aura zItalA ( Measles) jvara prakopajanya pralApa, kukkura kAsa, hikA, prAkSepayukta zvAsa roga, yASApasmAra, kAmonmAda (Nymphomania) kaSTaraja, prasUtikonmAda, kaMpavAta, apasmAra, vAtaraka vizeSa (Atonic gont)mAkhokholiyA, umra prAmavAta tathA cirakAlAnubandhI kAsa prabhRti meM bhI yaha upayogI hai| karnala coparA ke anusAra kapUra uttejaka, zAMti dAyaka aura udarAdhmAna ko dUra karatA hai| barDavuDa ke matAnusAra yaha prAkSepa nivAraka, upazAmaka, vAtamaNDala ko zAMti pradAna karane vAlA, hRdayottejaka, udarAdhmAna nivAraka aura jvaraghna hai / vAhya prayoga karane para yaha vedanAhara auSadha kA kAma detA hai| elopaithI ke mata se kapUra ke vAhyAntaka prabhAva tathA prayoga vahiH prabhAva . kaThinIbhUta ur3anazIla taila-(Stearopt ene ) hone ke kAraNa kapUra sugaMdhita tailo ( Volatile oils ) kI bhA~ti prabhAva karatA hai| yadyapi alakatare (Coas-tar) kI zreNI tathA phenola-samudAya ke dravyoM ke udAharaNa svarUpa bahuzaH ur3anazIla tailoM kI apekSA yaha nirbalatara hai tathApi sAmAnya pacana nivAraka ( Antiseptic) hotA hai| yaha sthAnIya dhamaniyoM (Vessels) ko uttejita karatA aura lAlimA evaM USmA utpanna karatA hai| isa prakAra yaha lauhityotpAdaka prabhAva karatA hai| - astu, isake prayoga se svagIya dhamaniyA~ parivistRta ho jAtI hai aura vahA~ para uSNatA kA anu bhava hotA hai| sthAnIya nAr3iyoM para prathama isakA uttejaka prabhAva hotA hai aura bAda ko nairbalyakArI / isaliye prathama to uSNatA anubhUta hotI hai, paraMtu bAda ko zaitya pratIta hotA hai aura saMjJA-zakti kisI prakAra kama ho jAtI hai / astu, yaha kiso bhA~ti sthAnIya saMjJAhara-zravasannatAjanaka hai| AMtarika prabhAva mukha-kapUra ke bhakSaNa se prathama to muMha meM zItalatA kA anubhava hotA hai| parantu zIghra bAda ko hI uSmA pratIta hotI hai / isase sthAnIya rakkasaMvahana-kriyA tIvra ho jAtI hai aura atyadhika zleSmA evaM lAlA-srAva hone lagatA hai| AmAzaya kapUra-bhakSaNa se pAkasthAlI meM USmA kA anubhava hotA hai, AmAzayagata raka nAliyoM kI rageM parivistRta ho jAtI haiM, prAmAzayika rasodreka abhivarddhita ho jAtA hai, AmAzaya kI gati tIvra ho jAtI hai aura gudA kI saMkocana kriyA zithila par3a jAtI hai| prastu, kapUra bhAmAzohIpaka (Gastric-Stimulant) evaM vAtAnulomaka ( Curminative) hai / kiMtu bar3I mAtrA meM yaha prAmAzaya ko kSubhita karatA aura micalI paidA karatA aura vamana lAtA hai| yaha prAMtra ko vizodhita (Antiseptic) bhI karatA hai aura prAkSepa nivAraNa karatA hai|
Page #391
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2123 kapUra hRdaya evaM rakta-saMvahana-tvacA aura zlaiSmika ___ kapUra kiMcit kapha niHsAraka [ ExpectorakalA dvArA yaha raka meM aparivartita rUpa meM praviSTa nt) hai| ho jAtA aura rakta ke zvetANuoM kI saMkhyA vRddhi vAtanAr3I-saMsthAna-yaha mastiSka ko utte. karatA hai / hRdayapara kapUrakA uttejaka prabhAva kuchato jita karatA hai / isake atyadhika mAtrA meM sevana sarala rUpa se ora kucha prAmAzaya dvArA hotA hai, karane se udvega ( Excitement ), zirobhrajisase nAr3I paripUrNa aura balavato ho jAtI hai| maNa, vicAra-vibhrama, asaMbaddha gati aura kabhI kabhI parantu usakI gati tova nahIM hotI / varan kapUra zrAkSepa-pe lakSaNa upasthita hote haiN| taduparAMta kI adhika mAtrA se nAr3I kSINa evaM drutagAminI niHsaMtatA evaM ghora nidrA (Stupor)upasthita ho jAtI hai| yadyapi rogI-zayyAgata anubhava honA saMbhAvya hotA hai / kiso kiso para isakA (Clinical experience) se yaha pragaTa manollAsakArI prabhAva hotA hai jisase usameM nRtya hotA hai ki kapUra rakraparibhramaNottejaka hai, tathApi aura hAsya ke vicArayuka rucikA kalpanAyeM utpanna isakA zoNita-saMkramaNa evaM hRdta prabhAva viSayaka hotI haiN| isake viparIta anya logoM meM isase jJAna apUrNa tathA anizcita hai| sodhA zoNita kisI prakAra kA udvega dRSTigata nahIM huA hai| (Circulation) meM isakA aMtaH kSepa karane apitu isase eka prakAra kA taMdrA evaM nidrAyukta se yaha dhAmanika cApa ko vRddhi karatA hai| parantu avasAda ko pratIta huI hai| isake sevana se prathama isakA uka prabhAva akSuNNa vA sArvadika nahIM to uddIpaka prabhAva hotA hai, taduparAMta parAvartita hotA ora prAyazaH isase kucha bhI vRddhi nahIM gatyavasAdaka, phalataH yaha prAra nivAraka prabhAva hotI / katipaya prayogoM meM isase hRdayoddIpti karatA hai| isase rakranAliyoM ko gati dene vAle pratyakSa dekhI gaI hai; jaba ki anyoM ko koI pari- ( Vaso-motor) evaM zvAsa-prazvAsa kendra vartana dRSTigata nahIM huA / saMbhavataH yaha hRtpeziyoM uttajita hote haiN| ko uttejita karatA hai / isake prayoga se hRdayagata tvacA-saMbhavataH prAmAzayagata kSobha ke kAraNa rakanalikAe~ (Coronary vessels) mukha dvArA kara sevana ke bAda hI tvagIya raka parivistRta ho jAte haiN| parantu yaha nizcita nahIM vAhaniyoM kA vistAra upasthita hotA hai| yaha hai ki aisA ise auSadhIya mAtrA meM prayukta karane se pasone ke sAtha vahiH zipta hotA hai| prastu, svebhI hotA hai (kuraano)| yaha bAta sujhAI gaI dotpAdaka vAta-kendroM para pratyavatayA evaM sveda hai, ki yadyapi svastha hRdaya para kapUra kA koI granthiyoM para sthAnIya prabhAva karake yaha sveda kI prabhAva nahIM hotA, tathApi asaMyata vA nirbala utpatti ko abhivar3ita karatA hai| hRdaya ko yaha susthatA pradAna karatA hai| yaha svagIya __ saMvartana-zarIra racanA saMbandhI saMvartana kriyA tapraNAliyoM ko visphArita karatA hai aura surAsA- para isakA kyA prabhAva hotA hai, yaha abhI taka ravat auSayAnubhUti pradAna karatA hai| hai| saMbhavataH ajJAta hai; sivAya isake ki yaha rugNAvasthA evaM yaha tvagIya raktapraNAliyoM evaM hArdIya dhamaniyoM ko svasthAvasthA meM zArIrika tApa ko kama karatA hai visphArita kara, ThIka usI prakAra punaH rakravitaraNa aura mUtra meM kaimpho-glAikyuronika esiDa' rUpa meM saMpAdana karatA hai, jisa prakAra kucalIna Stryc- isakA utsarga hotA hai| bnim (de0 "kuclaa")| saMkSobhaka hone ke tApakrama (Temperatue) svasthAkAraNa, jaba isakA aMtaH kSepa kiyA jAtA hai, taba vasthA meM zArIrika tApa-krama para isakA atyalpa yaha parAvartita soSumnoddIpti ko uttejita karatA prabhAva hotA hai, parantu mukhyataH tvagIya rakkraprayAhai (Gunn) / (me0 me0 ghoSa) lIya vistArajanya saMtApAbhAva ke kAraNa jvarAvasthA niHzvAsocchavAsa-isase zvAsocchavAsa meM isakA maMda jvarahara prabhAva hotA hai| kisI bhA~ti tIvra ho jAtA hai aura vAyu praNAlI __ jananendriya kahate haiM ki sAdhAraNa mAtrA meM gata drava kSaraNa abhivarddhita ho jAtA hai| isa hetu | dene se yaha vRSya vA vAjIkaraNa (Aphrods.
Page #392
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2124 kapUra iac ) hai / parantu bar3I mAtrA meM dene se yaha kAmA vasAya ( Ana prosiac ) utpanna karatA hai / noTa- bhAratIya cikitsaka bhI senI kapUraate ( Borneo Camphor ) ko vRSya mAnate haiM, parantu isake viparIta isalAmI itibbA ise aura kAfUra kaisUrI donoMko vRSya-kAmAvasAya janaka batalAte haiN| utsarga - zArIra dhAtuoM meM kapUra zraMzataH USpIkRta ( Oxidise ) hotA hai aura kaimphorola nAmaka dravya kA nirmANa karatA hai| ukta dravya glAikyuronikAmla ( Glycuronic acid ) ke sAtha saMyukra hokara vRkkoM ke dvArA utsargita hotA hai / zarIra se lagabhaga aparivartita dazA meM vRkka, svacA aura vAyu praNAliyoM kI zlaiStika kalAoM ke rAste kapUra kA utsarga hotA hai| kapUra ke viSAkta prabhAva ugra viSAkta prabhAva - yadyapi kapUra dvArA viSAkratA kacit hI hotI hai, tathApi ise adhika parimANa meM khA lene se, pAkasthalI kI jagaha vedanA ( Epigastric pain) hotI hai, jI milAtA aura kabhI-kabhI ke zrAtI hai| isake sivAya ziroghUrNana, dRSTimAMdya, pralApa, mRgI cat kSepa, zarIra kI nIlavarNatA, pakSAghAta ityAdi lakSaNa hote haiN| zItala, cipacipA, sveda zrAtA aura pezAba kA thAnA vA usakI utpatti ruka jAtI hai / tataH saMmoha vA acetAvasthA meM mRtyu upasthita hotI hai| 1 upacAra - vAmaka zrauSadhi dekara vamana karAyeM vASTaka - paMpa se zrAmAzaya ko prakSAlita kareM / zIghra prabhAvotpAdaka selAina arthAt kSArIya recana deM | zItala evaM uSNa DUza kA prayoga kareM / kAuMTara iriTeMTsa kAma meM lAveM / nirbalAvasthA meM uttejaka vastunoM kA vyavahAra karAyeM aura yadi zrAvazyakatA ho, to kucalIna STrikanIna kA tvagIya antaHkSepa kreN| 1 cirakAlAnubandhI viSAkta prabhAva - navayuvatI ramaNIgaNa apane sauMdarya varddhanArtha vA zrapanA varNa karpUravat sapheda banAne ke lie kabhI 2 kapUra khAne kapUra kA abhyAsa karatI haiM / parantu eka bAra isakI zrAdata par3ajAne para punaH isakA parityAga kara denA zratIva kaThina hojAtA hai| isa prakAra zrAdatI taura para thor3A sA kapUra khAne se manollAsa evaM zrAtmAnaMda kA anubhava hotA hai / atyanta nirbalatA.. evaM zarIra ko pAMDu-varNatA isake pradhAna lakSaNa haiM / kapUra ke prayoga vahiH prayoga kapUra eka sulabha dravya / astu, kaTizUla, mAMsapezIta vedanA; cirakAlAnubaMdhI grAmavAta prabhRti katipaya rogoM meM zUla nivRtyartha gRha zrabhyaSoM meM prAyaH isakA upayoga karate haiM / uttejaka prabhAva ke lie moca khAye huye sthAna ( Sprains) para tathA pradAhajanyaM saMdhizotha para ( cAhe vaha saMdhivAta ke kAraNa ho athavA kisI anya kAraNa se ) linimeMTa Apha kaimphara kA abhyaMga kiyA karate haiN| kAsa (Bronchitis) pArzvazUla ( Pleuritis ) evaM phuphphusoSa (Broncho-Pneumonia) roga meM linimeMTam kaimphorI emonieTeDa, TarpenaTAina - tArapIna tela tathA esITika esiDa linimeMTa kA kAuMTara riTa rUpa se urobhyaMga zratIva upayogI siddha hotA hai / uddUlana kI zrauSadhiyoM meM kaMpUra kA mahIna cUrNa milAkara katipaya svagrarogoM, jaisepAmA ( Eczema ) evaM iMTara TrAigo prabhRti para avacUrNana karate haiN| eka zrAuMsa jiMka zrAiMTameMTa meM zrAdhA DrAma kapUra milAkara utpAdakAMgajAta pAMmA para lagAne se khAja kama hojAtI hai| kapUra ko surasAra meM ghaTitakara phira use sAde malahama meM milAyeM / ise arza (Piles) para lagAne se qharAza evaM vedanA kama hojAtI hai / phor3A phunsI (Boils ) tathA zayyA -kSata para yadi roga prArambha hote hI spiriTa zrApha kaimphara lagAyA jAya, to roga bar3hane nahIM pAtA, uparitana vAtazUla (Superficial neuralgia ) ke nivAraNArtha sthAnIya vedanA sthApaka rUpa se, korola kaimphara zora meMthola kaimphara atyanta upAdveya hote haiM /
Page #393
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUra 2125 uttejaka rUpa se tvagraroga vizeSa pAdadArI ( Chilblains) meM kanUra kA upayoga hotA hai| mRdu lohityotpAdaka guNoMke kAraNa yaha zrAma vAtika vyAdhiyoM meM prayukta bahuzaH zrabhyagauSadhoM kA eka lokapriya upAdAna hai / amonieTeDa kaimphara linimeMTa eka prabala kAuMTara iriTeMTa hai aura yaha chAlA DAlane ke kAma A sakatA hai / Antarika prayoga mukha-mukha dorgandhyanivAraNArtha prAyaH karita khaTikA ( Camphorated Chalk ) daMta maMjana kA vyavahAra kiyA jAtA hai| yA pAnameM kapUra DAlakara khAte haiN| koTa-bhakSita daMta meM korala kai phara lagAne se tatkSaNa vedanA zAMta hotI hai| zizuoM ke udarAmmAna evaM udarazUla ke lie kapUra jala ( Camphor water ) eka gharelU davA hai / udarAdhmAna tathA vayaska udara zUla maiM spriMTa zrApha kaimphara kA vyavahAra karane se bahuta upakAra hotA hai| grISmAtisAra ( Summer Diarrhoea ) tathA viSUcikA kI to yaha guNakArI zroSadha hai / astu, ukta roga meM prArambha se hI rogI ko dasa yA paMdraha minaTa para 5-6 bU~da spiriTasa kaimphorI phArziyAra usa samaya taka dete rheN| jabataka ki roga ke lakSaNa ghaTa na jAyeM, isake bAda ise eka-eka ghaNTAke uparAMta deM / noTa - viSUcikA kI aMtima avasthA meM yaha upayogI siddha nahIM hotI / zvAsocchavAsa patha -- kapUra sU~ghane yA isake nasya lene se pratizyAya ( Coryza ) roga vA chakkA viziSTa cirakArInajalA (Catarrh) zrIrAma hojAtA hai / isake sAtha hI 5-5 bU~da spiriTa prati 15 minaTa para mukha dvArA sevana karAnA cAhiye / pairegorika ke rUpa meM athavA pArasIka yavAnI saMyukta vaTI yoga ke rUpa meM cirakArI kAsa ( Bronchitis ) meM isakA sevana vizeSa guNakArI hotA hai / rakta paribhramaNa - ( Circulation ) mArga se kapUra kA abhizoSaNa bahuta maMdagati se hotA hai / zrataeva raktaparibhramaNoddIpaka rUpa se kapUrakacarI isakA svagadho'ntaHkSepa karanA caahie| zraupasargika jvaroM, phuphphusazotha ( nyumoniyA ) jIvANumayatA (Sept.ccemia) ityAdi rogI kI aMtima avasthA meM hRdaya ko uttejita rakhane vA use valapradAna karane ke lie isakA upayoga karate haiM / jaba sahasA zvAsa prazvAsa tathA hRdaya kA kArya banda ho jAtA hai, taba taila vA Ithara ( 1 ghana zatAMsamITara meM 1/2-1 rattI kapUra ) vilIna kapUra kA sevana atizaya guNakArI hotA hai / paraMtu bahutoM ko isakI upAdeyatA meM saMdeha hai / nAr3I saMsthAna - bahuzaH zrAkSepa viziSTa rogoM yathA, - vAtaja hRtspaMdana, kaMpadAta, yoSApasmAra ityAdi meM isake upayoga se saMdehapUrNa pariNAma prApta hue / jananendriya ( Genital organs) adhika parimANa meM sevana karane se yaha kAmecchA aura (Chordee) ko rokatA hai| sIne para lagAne vA 11 ratI kI mAtrA meM mukha dvArA sevana karane se yaha stanyahara prabhAva karatA hai / patrIlekhana biSayaka saMketa - isake upayoga kA sarvotkRSTa prakAra yaha hai ki ise dugdha meM ( 2 // tole vA 1 zrAuMsa dugdha meM 9 DrAma kapUra ) vilIna karake sevana kareM / isase isake apriya svAda kA bhI nivAraNa ho jAtA hai| isake spiriTa ko cInI ke Upara DAlakara yA imalazana banAkara sevana kara sakate haiN| kapUra cUrNa ko kecaTa meM DAlakara vA golI banAkara sevana kara sakate haiM / tvagadho'ntaHkSepa ke lie ise jaitUna tela ( 5 meM (1) vA Ithara meM vilIna karake upayoga kara sakate haiM / me0 me0 ghoSa | (2) kacUra | karcUrakaMda / zaTI / ( 3 ) kaccI haladI / zrArdra haridrA / kA~cA haluda (baM0 ) za0 ca0 / kapUra iMgrisa - [ mala0 ] ( Calcii carbonas ) vilAyatI cUnA / gile krImUliyA / kapUra kacara - [ bamba0 ] kapUra kaMcarI / kapUra kacarI - saMjJA strI0 [hiM0 kapUra+kacarI ] eka bela vA supa, jisakI jar3a sugaMdhita hotI hai aura davA ke kAma meM zrAtI hai| himAlaya meM ise
Page #394
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUrakacarI 2126 kapUrakacarI 'zedUrI' kahate haiM / AsAma ke pahAr3I loga isakI ____ isakI jar3a ( Rhizome) meM eka patalA pattiyoM ko caTAI banAte haiM / jar3a ko prAyaH jalameM pairen kAyamA ( parin chyma) pAyA zrauTAkara usake Tukar3e 2 kara sukhAkara rakhate haiN| jAtA hai| jisakI vahusaMkhyaka seleM vRhad aMDAkAra jisameM vaha kRmi aura vAyu prAdi doSa se surakSita zvetasArIya kaNoM se ladI hotI hai| unameM se kucha rahe kacUra kI taraha hI isakI jar3ake prAyaH golA sejoM meM eka prakAra kA pItAbha rAla aura asthira - kAra Tukar3e bAz2Ara meM milate haiM / ye Tukar3e 1 se taila vartamAna hotA hai| upacarma piJcita, lagabhaga // ( lines ) moTe aura lagabhaga duano vA rika, ranAbha dhUsara seloM kI aneka pakriyoM se cavato itane bar3e atyanta zveta evaM surabhiyukta nirmita hotA hai| hote haiM aura unake sire para lalAI lie bhUre raMga zvetasAra kI aparivartita avasthA ke kAraNa aisA kI chAla lagI hotI hai| isakA upayoga unhIM vidita hotA hai ki jar3e dhUpa meM sukhAI nahIM 2 sthaloM meM hotA hai, jinameM ki kacUra kA / to bhI yaha usako apekSA adhika uttama khyAla kI paryA-gandhapalAzaH, sthUlakaH, tikrakandakaH jAtI hai| kisI-kisI ne kSudra aura bRhat bheda se tApaso, jvalanI, haridrA, patrakandakA (dha0 ni0) ise do prakAra kA likhA hai / DImaka ke mata se ye zaThI, palAzI, SaDgraMthA. suvratA, gaMdhamUlikA,gaMdhA kramazaH bhAratIya aura cono saMjJA se abhihita rikA, gaMdhavadhUH, vadhUH, pRthupalAzikA, gaMdhapalAzI, hue haiN| unake vaNana ke anusAra ye donoM prakAra (bhA0) sugandhacandrA, saumyA, somasaMbhavA, kASThako kapUrakacI baMbaI ke bAjAroM meM upalabdha hotI palAzikA, sugrahAMtikA (ke0 ni0) gadhaulI, hai| inameM se bhAratIya kapUra kacarI ke bahudhA vRttA- gadharATI, gandhapalAzikA, gandhapalAsI, gandhapallavA kAra capaTe Tukar3e hote haiM / para kabhI 2 isake laMbe gandhapItA, sthUlikA-saM0 / kapUrakacarI, kApUraTukar3e bhI hote haiN| ye Tukar3e vividha moTAI ke kacarI, kAphUra kacarI, kacaro,kacUrakaca, sitarutA ? tathA iMca vA usase nyUna vyAsa ke aura -hiM0 / kapUracakarI (lI)vilAyatI kcuur-d0| zveta raMga ke evaM zvetasAra paripUrNa hote haiM / isakI zedUrI-himA0 / kapUra kacarI-baM0 / heDikiyam tAjI kaTI huI jar3a meM kendra bhAga se bahakala bhAga spikeTam Hedychium Spicatum, ko prathak karanevAlI eka dhuMdhalI vibhAjaka rekhA Smith Ham (Root of )-201 Alokita hotI hai / pratyeka Tukar3e ke donoM sire zomai-kiJcilika-kijaGga-tA0 / sIma-kiJciligaDalu lalAI lie bhUre raMga ke valkala se AcchAdita te / kapUra-kracarI-marA0, gu0 / kapUrakacUra-60, hote haiM / aura unapara asaMkhya kSatacihna (Scars) marA0, gu0, hiM0 / sIra-suttI-bamba0 / khora, evaM vRttAkAra challoM ( Rings) ke cihna pAye kacUra kacu, banakelA, zerrI, zAlvI, sAkI, jAte haiN| unapara jahA~-tahA~ patalI-patalI jar3e (paNyamUla)-kapUra kacarI, kacUra-paM0 / kacUra (Rootlets ) saMlagna rahatI haiN| isakI kaca, kapUrakacarI, vana haldI-u0pa0 maa0| gaMdha iMdradhanuSapuSpImUla (Orris root) vat, TippaNI kapUra kacarIkI samUcI ( Whenpara usakI apekSA adhika z2oradAra evaM tIvra kapUra entire ) jar3a lalAI liye bhUre raMga kI hotI gaMdhamaya hotI hai / khAne meM yaha kar3a I, caraparI aura sapheda raMga ke gola gola cinhoM se vyApta aura tIkSNa sugaMdhimaya hotiihai| isase bhinna cInI hotI hai / isaliye yaha 'sitaruttI' vA 'sita-rittI' kapUrakacarI bhAratIya kI apekSA kiJcid vRhattara arthAt choTA kulaMjana bheda Alpinia khu zveta tara aura nyUnatara caraparI hotI hai| chilakA laujan (de0 'kulaMjala') aura inameM bhI apekSAkRta adhika masRNa aura halake raMga kA hotA . pradhAnatayA choTA kulaMjana bheda se vizeSa samAnatA hai| dekhane meM yaha bhAratIya kI apekSA adhika rakhatI hai / parantu yaha una donoM se sarvathA bhinna sundara para gaMdha meM usase ghaTiyA hotI hai| . hai| tor3ane para yaha bhItara se una donoM kI apekSA sUkSmadarzaka yantra ke nIce rakhakara dekhane se / atyadhika zveta, zvetasArIya racanAyukta (amyl,
Page #395
--------------------------------------------------------------------------
________________ karpUrakacarI aceous in struture ), surabhiyukra, kiMcid uSNa evaM sugaMdhAsvAdayukta hotI hai, parantu maricavat vA caraparI nahIM hotI, gaMdha, zrAsvAda, AbhyaMtarika varNa aura guNadharma Adi meM yaha kacUra Long zedoary Curcuma Lerumbet of Ronburgh ) ke samAna hotI hai, astu, isakI vilAyatI kacUra, zImai kiJcilikviz2aGga, ra sIma-kiJcili gaDDalu prabhRti dezI saMjJAyeM jinakA artha videzI kacUra hai, anvarthaka haiM / kisI kisI graMtha meM kAphUrakacarI jo kapUrakacarI kA hI eka paryAya hai, 'sittarittI' aura 'sutaruttI' saMjJA ke paryAya svarUpa ullikhita hai, jo sarvathA bhramAtmaka hai, kyoMki ye choTA kulaMjana kI tAmila saMjJAyeM haiM jo kapUrakacarI se eka bhinna jar3a hotI hai / 2127 zrAyurvedoka zaTI vA pRthupalAzikA arthAt narakacUra kapUrakacarI kI hI jAti kI, para isase bhinna oSadhi hai / rAjanighaMTu meM gaMdhapalAzI kA ullekha nahIM hai / rAjanighaMTUka gandhapatrA vA vana saTI huzrA arthAt jaMgalI kacUra ( kacUra bheda ) kA hamane gaMdhAzI se pRthak tIkhura ( tavacIra) ke aMtargata varNana kiyA hai| prAcIna yUnAnI graMthoM ke adhyayana se yaha pratIta hotA hai ki usa samaya yaha zroSadhi saMdigdha ho gaI thI / muhIta zrAjJama praNetA hakIma muhammada Az2ama khAne ramUz2a zrAz2ama nAmaka svaracita graMtha ke jo saMbhavataH unakI sarva prathama racanA hai, vamanAdhikAra meM chardi kI cikitsA likhI hai| usameM unhoMne likhA hai ki 'z2araMbAda' ko kUTa chAnakara gulAba jala meM milAkara mUMga ke barAbara vaTikAe~ prastuta kareM / aura aksIra zrAjJama meM jo usake bAda kI racanA haiM, jaraMbAda kI jagaha kapUra kacarI likhA hai / isake bhI bAda ke racita qarAbAdIna Az2ama nAmaka grantha meM yahI kapUrakacarI ullikhita hai| muhIta zrAz2ama meM jo sarvApekSA pIche kI kRti hai, yaha ullikhita hai ki jaraMbAda kI eka kisma narakacUra hai, jisako kapUra kacarI bhI kahate haiM / phalataH unake kathanAnusAra nimnalikhita niSkarSa nikalatA hai, yathA - (1) jaraMbAda aura kapUra kacarI eka vastu hai, ( 2 ) kapUrakacarI kapUrakacarI jaraMbAda kA eka bheda hai, (3) narakacUra aura kapUrakacarI eka hai / para vastusthiti isake sarvathA viparIta hai arthAt ukta donoM meM maha dantara hai| narakacUra haldI kI taraha hotA hai aura kapUrakacarI ke Tukar3e hote haiN| donoM ke gaMdha aura svAda meM bhI aMtara hai| isI prakAra prAyaH zrAravya Adi yUnAnI zroSadhi-koSoM meM jaraMbAda kA kapUrakacarI tathA narakacUra ke artha meM bhramAtmaka prayoga kiyA gayA hai aisA pratIta hotA hai / AvA haridrA varga ( N. O. Scitaminece.) utpatti sthAna - bhAratavarSa ke himAlaya (Su btropical Himalaya), kumAU~ aura nepAla prabhRti sthAna aura cIna deza meM 5000 se 1000 phuTa kI U~cAI taka paidA hotI hai / zrAyurvedIya granthoM meM likhA hai ki yaha eka sugaMdhadravya hai, jo kAzmIra meM gaMdhapalAzI nAma se prasiddha hai| . auSadhArtha vyavahAra - kaMda rAsAyanika saMghaTTana -- isameM glyukosAiDa vA saikarIna maiTara, labAba ( mucilage ), alvyuminAiDsa, saindriyakAmla ityAdi tathA zvetasAra, ArdratA, bhasma, kASThoja ( cellulose ) prabhRti tathA rAla, sthira taila ( Fixed oil ) aura eka sugaMdha - dravya ye vastue~ pAI jAtI haiM / auSadha nirmANa - cUrNa, kAtha, saundaryavarddhaka pAda aura bIra / dharma AyurvedIya matAnusAra kAsa zvAsaharA sidhmAjvaraM zUlAnilApahA / saTI svatvadhomUlA kaSAya kaTukAsarA // ( dha0 ni0 ) zradhomUlA saTI vA kapUra kacarI - kAsa, zvAsa, sidhma, ( kuSTa bheda ) jvara, zUla aura vAtanAzaka kaselI, caraparI, dastAvara aura svara ke lie hitakArI hai| bhavedgaMdha palAzItu kaSAyA grAhiNI laghuH / tiktA tIkSNAca kaTukAnuSNAsya malanAzinI / zotha kAsa vraNazvAsa zUlAhadhmagrahApahA // ( bhA0 )
Page #396
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadhUrakavarI 2128 kapUrakacarI gandhapalAzI arthAt kapUra kacarI-kaSelI | / gata vAyu ko vilIna karatI, tathA pAcana krtii| grAhI, laghu, kar3avI, tIkSNa, kaTu, anuSNa, hai / zotha para isakA cUrNa mardana karane se sUjana ( uSNatA rahita) mukha ke mala ko dUra karanevAlI utaratI hai, yaha vedanA zamana karatI hai| isakI tathA graha doSanAzaka hai aura sUjana, khA~sI, vraNa, | choTI kisma ko jise kIr3e na khAye hoM, bArIka zvAsa. zUla tathA hicakI inheM naSTa karatI hai / pIsakara pAnI meM sAnakara maTara ke dAne ke barAbara -1 sasugaMdhaH kacurakastIkSNo daahiikttuHsmRtH| vaTikAe~ prastuta kara eka do golI khilAne se tiktazca tuvarazcaiva zItavIryo laghuH smRtaH / / atyadhika ke pAnA ruka jAtA hai / chaH mAze kapUra kacarI ke cUrNa meM sama bhAga khAMr3a milAkara ThaMDe kiJcitpittakopayati kAsazvAsa jvarApahaH / pAnI se phA~kane se atisAra roga naSTa hotA hai| zUla hikkA gulma raktarujaM vAtaM tridoSakam // vaidya kahate haiM ki kapUra kacarI kabja paidA karatI hai mukhaurasyadorgandhya vraNAmacchardihidhmahA / aura zrAmadoSa (skhAma mAdA) khA~sI tathA raka (ni0 20) vikAra ko dUra karatI hai| -kha0 a0 kapUra kacarI-tISaNa, dAhajanaka, caraparI, ma. mu.| . kar3avI, kaSelI, zItavIrya, halakI, kiMcit pitta navyamatara . kAraka, tathA khA~sI, zvAsa, jvara, zUla, hicako, caiTa-uttara pazcima prAMta meM prasiddha-malayA(hikkA ), gojA, rudhira roga, bAdI, tridoSa, girI nAmaka vastra ke suvAsanArtha isakI sugaMdhita mukha kI virasatA, durgaMdhi, ghAva, zrAma, vamana jar3a meMhadI ke sAtha kAma meM bhAtI hai| . aura hima roga ko naSTa karata DImaka-yaha adholikhita prabIstrama kA eka dravya ratnAkara-meM ise mukharoga tathA gulma pradhAna upAdAna hai / yathAroga nAzaka likhA hai| nighaNTa saMgraha ke anusAra (1) sapheda abIra-isameM khasa, kapUra yaha khA~sI damA, hicakI, udarazUla, jvara, gulma, kacarI, caMdana aura bhAratIya arAroTa arthAt raktavikAra aura bAdI ko miTAtI hai / atge ar ( Flour of Sorghum ) yUnAnI matAnusAra guNadoSa prabhRti dravya par3ate haiN| prakRti-dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa / (2) ghIsI--nAmaka abIra jise gujarAtI (vaidyaka ke mata se yaha zItala hai)| meM 'padI' kahate haiM-upayuka dravya samUha ke sivA isameM ye dravya aura par3ate haiM-kacUra, lauMga, ilAhAnikarttA-hRdaya ko aura ziraHzUla utpanna | yacI, priyaMgu ( Seeds of Prunus makaratI hai| halile ) damanaka bheda (Artemisia Sidarpaghna-banakzA , caMdana. aura pudInA / eversiana) aura devadAru (Cedrus pratinidhi-zatAvara aura darUna akrvii| Deodara) / mAtrA-4 se 4 // mAze balki 6 mAze taka (3) kAlA abIra-cA ikSiNa meM prasiddha (samUz2a prAz2ama atisaaraadhikaar)| bukkA nAmaka abIra-isameM uparyuka sarva dravya . guNa, karma, prayoga-kapUra kacarI, hRdaya, samUha ke atirikra se drabhya aura par3ate haiM / yathAmastiSka, aura bhAmAzaya ko zani pradAna karatI | agara, kUTha, bAlabar3a aura shilaars| hai, avarodhoddhATana karatI vA suddA kholatI hai, jainiyoM ke vAsakhepa vA vAsakSepa, nAmaka suvA ullAsa-prada hai aura bAha ko zani pradAna karatI, .sita cUrNa meM yaha nahIM pdd'tii| usameM ye dravya / arthAt bAjIkara hai| yaha liMgotthApana karatI, , par3hate haiM-caMdana, kesara, kastUrI aura bAsa kpuur| mUtra evaM prArtava kA pravartana karatI tathA sardI kI pAnela ( Powell) ke mata se paMjAba meM ise khA~sI aura baccoM kI peciza ko lAbhakArI hai| tamAkU meM pIsakara dhUmrapAna kahate haiM / (phArmA__ yaha khUba adhovAyu tyAga karAtI ora AmAzaya / kogrAphiyA iMDikA bha0 3 pR. 417-8)
Page #397
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2126 kapota kAmakAlI nAdakarNI-yaha jaTharAgni, uddIpaka Stom- kapUraharadI, kapUrahaldI-saMjJA strI0 [saM0 kapUra achic) vAtAnulomaka, valya aura uttejaka hai| haridrA ] (1) narakacUra / (2) grAma zrAdA / ajIrNa roga meM isakA cUNa vA AdhI chaTA~kase eka de. "praamaadaa"| chaTA~kakI mAtrAmeM kAtha (20 meM 1) upakArI hotA | kapUrA-[gu* ] baaNs| hai| kezabarddhanopayogI aMgarAga lepoM vA sAdayaM saMjJA pu0 hi0 kapura kapUra ke samAna sapheda] varddhaka cUrNoM ke nirmANa meM yaha kAma pAtI hai| bher3a, bakarI Adi caupAyoM kA aNddkosh|| karnala coparA ke matAnusAra yaha agnivarddhaka, kapUrI-vi0 [hiM0 kapUra ] (1) kapara kA banA huzrA udara ko zAMti denevAlI, pauSTika aura uttejaka (2) halake pIle raMga kaa| hai / yaha maMdAgni aura upadaMza meM upakArI hai| saMjJA (1) kucha halakA pIlA eka rNg| ' kAyasa mahaskara ke anusAra sarpadaMza meM isa (2) eka prakAra kA pAna jo bahuta lambA aura proSadhi kI koI upayogitA nahIM hai| kar3A hotA hai| isake kinAre kucha laharadAra [ gu0 ] candramUla / candramUlikA / hote haiM / sunane meM AtA hai ki kaparI pAna khAne (Kaempferia galanga, Linn.) se puruSa napusaka ho jAtA hai| kapUrakacalI-[ gu0 ] kpuurkcrii| __ saMjJA strI0 eka prakAra kI bUTI jo pahAr3oM kapUra kacilI-[gu.] kpuurkcrii| para hotI hai / isakI pattiyA~ lambI-lambI hotI kapUra kacUra-[hiM0, gu0, marA0. paM.] kapUrakacaro / haiM jinake bIca meM sapheda lakIra hotI hai| isakI kapUrakAcalI-saMjJA sI0 [hiM0] kpuurkcrii| jar3a meM se kapUra kI so gandha nikalatI hai| kapUra kA tela- saMjJA puM. [hiM0 kapUraxkAxtela ] anantamUla / sArivA / ( Hemi desmus kapUra taila / de. "kpuur"| dngica) vi0 de0 "sArivA" / kapUra kucarI-bamba0] candramUlikA / kapUrI jar3I-saMjJA strI0 [ deza0] eka bahu varSa jIvo kapUra kacarI-[ marA0] kapUrakacarI / ___ vanaspati / gorakhavU TI / (Aerva Lanata) kapUrakATa-saMjJA puM0 [hi. kapUra+kATa ] eka prakAra kapUrI latA-saMjJA strI0 [hiM0 kapUrI+saM0 latA] kA mahIna jar3ahana dhAna jisakA cAvala sugaMdhita | kpuurvllii| de0 "kpuurii"| aura svAdiSTa hotA hai| | kapUsa-[ marA0, koM0 ] kpaas| kapUra tvarNa-saMjJA puM0 [?] choTI ilaaycii| kapRtha-[saM0 pu.] puruSatva / mardAnagI / kapUra phuTI-saMjJA strI0 [marA0] (Arula kapeta bela-baM0 1 kaith| Lanata, Juss.) caya / bhuha klaaN| kapUravela-saMjJA pu0 [saM0 kapUra+vela ] eka puSpa | kapelo-[ rAjapu0 ] kamIlA | lAlamiTTI / vRkSa jo paMca-patrayukta hotA hai| isakA phala kesara kapota-saMjJA puM. [saM0 puM0] [strI0 kapotikA, puSpavat hotA hai aura yaha phiraMga, deza se AtA hai| kapotI] (.) kabUtara / pArAvata / ani0 21 zra0 rA. ni. va017 / rAjavi de. tA0 za.. kapUrabhiMDI "kabUtara" / (2) parevA-kapota jAti kI eka 1 saMjJA strI0 [marA0] pisabela / cir3iyA / peMDa kI / phrATatA / me0 vizva. kapUrabheDI tatrika / pittamArI / [ deza0 bamba0 ] eka bar3I maadd'ii| paryAya-citrakaNTha ( me0), kokadeva, dhUsara ( Naregamia alata W. &A.) dhUmralocana. dahana, agnisahAya, bhISaNa, gRhanA rAna kapUra madhura-saMjJA puM. [ marA0] (Aerula guNa-isakA mAMsa balakAraka. vIryavarddhaka, Lanath, Juss.) caya / bhuha klaaN| zItala, kaselA, madhura, kaphanAzaka, rakrapittanAzaka kapUrali- marA0] paMjIrI kA pAta / sItAko paMjIrI aura viruddha hai| 17 phA0
Page #398
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapota, kapotaka 2130 kapotAma (3)suta ke anusAra 18 prakAra ke z2aha- yathArIle cUhoM meM se eka / su0 kalpa0 6 0 / yat puTaM dIyate khAte aSTasaGkhathairvanopalaiH / (4) kapota samUha / (5) pArA / paard| kapota puTametattu kathitam ............." (1) sjii| srjikssaar| (7) pakSImAtra / bhA0 ma0 bh0| cir3iyA / (8) pArisa pIpala / pArIza vRkss| kapotapurISa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kabUtara kA bhA0 / (1) bhUre raMga kA kaccA surmaa| bITa / pArAvataviSThA / yaha phor3e kA phAr3anevAlA kapota, kapotaka-saMjJA puM. [saM0 krI0 ] sIvIrAMjana hai| de. "kabUtara" rA0ni00 13 / kapotAMjana / bhUrA suramA / kapotavakrA, kapotavatA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] me tatrikaM / kAkamAcI / kaumAThoThI / kar3ai / kevaiyA |c0 da. saMjJA puM. [saM0 pu.] pArAvata / choTA | aro. ci. kaSAdya tela / kbuutr| kapotavA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) brAhmI kapotaka niSAdI-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) buuttii| yathA "kapotavaGkArayoNAkaH ."-bhA. ma. ghor3e kA eka prakAra kA vAtaroga ! 4 bha0 pUtanA-graha-ci0 / (2) lavAphaTa ko nAma lakSaNa se prasiddha eka ltaa| krnnsphottaa| knphodd'aa| "kRcchAdutthApitazcApi punaryoyAti medinii|| yathA-"kapotavaGkA suvarcalA / " su. sU0 38 kapotaka niSAdIti sahayaH kRccha jiivnH|| a0 / anye "zirIzasarApatrasvalpa viTapa vRkSa" ja. da. 550 iti dravyAntaramAhuH / Da0 / su0 ci0 7 a0| arthAt-kaThinatA se uThAne para bhI jo bhUmi kapotavarNA, kaponavarNa saMjJA strI0 [saM0 strii0| para gira par3atA hai, vaha isa roga se pIr3ita samajhA | choTI ilAyacI / sUkSmailA / rA0 niv06| jAtA hai / ukta roga se pIr3ita azva muzkila se kapotavallI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] braahmii| jItA hai| kapotavANA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] nalikA / kapotakA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] braahmii| ke0 de. nalukA / raa0ni0v012| ni| ni0shi0| kapotaviSThA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kabUtara kA kapotakopAkyA-saMjJA strI0 [saM. strI.] sajjIkhAra / bITa | pArAvatapurISa | yaha vraNa dAraNa hai / su0sU0 ni0zi0 | raa0ni0| _36 a0| kapota cakra-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kavATacakra vRkSa / kaSotavegA-saMjJA strI. [saM0 strI.] brAhmI nAma kA karADiyA / ratnA0 / baTuvA / mahAkSupa / rA0ni0 va05 kapota caraNA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) kapotasAra-saMjJA puM0 [saM0 pu. krI0 ] sroto'Jjana / nalikA nAmaka sugaMdhita poSadhi / nalI / jttaa| saramA (dhaat)| (2) khirnii| sIrikA / kapotAca -saMjJA strI0 [saM0 strI.] nalikA nAma kI kapotatrANA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] nlii| ___eka sugaMdhita oSadhi / am0| / kapotaparNI-saMjJA strI. [saM0 strI0] ilAyacI kA | kapotAJjana-saMjJA puM0 [saM0 kI.] nIlAMjana / per3a / elA / rA0ni0 va. 12 / suramA (dhaatu)| kapotapAka-saMjJA puM. [saM0 pu. ] kabUtara kA | kapotANDopamaphala-eka prakAra kA nIbU / kAgaz2I bccaa| nIbU vizeSa / vai0 nigh0| kapotapuTa-saMjJA puM0 [saM0 kI. ] puTa kA eka bhed| kapotAbha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (3) kapotara auSadhoM ke puTa dene kA eka prakAra | bhAvaprakAza varNa / pIlA yA mailA bhUrA rNg| (2) eka ke matAnusAra aise gaDDhe meM puTa dene ko 'kapotapura prakAra kA cUhA jisake kATane se daSTa sthAna para kahate haiM, jisameM pATha jaMgalI upalA A ske|| pranthi, pir3akA aura sUjana kI utpatti hotI hai|
Page #399
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapotAri 2131 kaphakara phira usase vAyu, pitta, kapha aura raka cAroM bigar3a | kappalama-[ mala.] araMDa kharabUz2A / papItA / viDa:jAte haiN| (su0)| yatI rNdd'| vi0 [saM0 vi0] kabUtara ke raMga kA / cama- ppalamelaka-[maja.] lAla mirca / kumarica / kolA bhuuraa| kappu-[ kanA0 ) kAlA / kRSNa / kapotAri-sajJA puM. [saM0 pu.] bAz2a pakSI / zyena / kappumANa kAla-kanA0] seNduriyaa| laTakana / za. r0| (Bixa Orellana, Linn.) kapota kA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) caNaka | kaphA-saMjJA pu. (phrA0 kaphra=mAga gAja] anoma mUlI / cANakya mUlaka / komala mUlaka / vai. | kA paseva / niva0 / bar3I mUlI / ni0zi0 / (2)kpotii| kapyaka-[saM0] palapala / kbuutrii| kapyAkhya-saMjJA puM0 [saM0 pu.](1) zilArasa / kapotI-saMjJA strI0 [saM0 strI. (1) kabUtarI / kabU- siDaka / (2) vAnara / baMdara / tara ko mAdA / (2) peMDuko / (3) kumrii| kapyAsa-saMjJA puM. [saM0 pu.] baMdara kA cUtam / vi0 [sa0 kapAta ka raga kA / nAkI / dhUmale | vaanrgud| baMdara kI pITha ke sAmane kA hissA / raMga kA / phAlataI raMga kaa| vi0 [saM0 vi0] lAla / rk| kora- mala.] katlI kA cUnA / suvaa| kAlI-[tA0] kamIlA / kapola-saMjJA pu0 [saM0 puM0 ko0] [strI0 kapojI] | kapha-saMjJA puM. [saM0 pu0-deha+kal gati] (1) (1) mastaka / matthA / (2) gAla / gaNDa vaha gAr3I lasolI aura aMThehAra vastu jo khA~sane sthala / raa0ni0v018| va thUkane se muMha se bAhara AtI hai tathA nAka se kapolaka-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] gAla / bhI nikalatI hai| zleSmA / balag2ama / ( Phlekapola kASa-saMjJA puM. [sa0 pu.] () hAthI kI gm)-aN0| knpttii| hstignnddsthl| (2) vRtAdi kA (2) vaidyaka ke anusAra zarIra ke bhItara kI skandha sthAna / hAthI ke apanI kanapaTI ragar3ane kA eka dhAtu jisake rahane ke sthAna prAmAzaya, hRdaya, sthAna / per3a kA khvaa| kaMTha, zira aura saMdhi haiN| ina sthAnoM meM rahanevAle "nIlAliH surAriNAM kpolkaassH|" kapha kA nAma kramazaH vedana, avalaMbana, rasana, (bhAravi) snehana aura zleSmA hai Adhunika pAzcAtya mata se kapolageMduA-saMjJA puM. [saM0 kapola+hiM0 geMdA ] isakA sthAna sA~sa lene kI nariyoM aura prAmAzaya gala-takiyA / gaNDasthalopadhAna | hai| kapha dRSita hone se doSoM meM ginA jAtA hai| kapolaphalaka-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] prazasta kazela / vi0 de0 "zleSmA" rA0niva0 21 / / saMbhavataH kapolAsthi ko hI kapolaphalaka' (3) kaitha kA per3a / kapittha vRkSa / rA0ni0 kapolAsthi-saMjJA strI0 [saM0] kapola kI asthi / va0 11 / (4) samudraphena / ca0 60 arza ci. prlep| gAla kI haDDI / ( Molar bone ) pra0 shaa0| kapha-saMjJA puM. [phA0] (1) bhAga / phena / (2) kapolI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] jAnvagrabhAga / ghuTane kA agalA hissaa| kapha ajdama-[10] (1) saMbhAlU / myAdI / kappaka-[ mala.] krelaa| ( 2 ) subula rUmIkI jar3a / (3) karmahe bai jA kappamAvakuruna mala.] kAjU / phrAzarA / (4) nusyul kalva / kappumAvu-[ mala* ] kAjU / kapha bhAvagIna:-[phA0] masahUniyA / kappameNasu-[ kanA0 ] kAlI mirca / kaak-[phaa0](1)maag| (2)khurlA / kapsala caika ru-[ mana0 ] kAjU / | kaphakara-vi0 [saM0 vi.] kaphajanaka / kaphakAraka / khA /
Page #400
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaphathaH 2132 1 kaphavRddhikAraka | jo zlenA utpanna kare / maharSi suta ke mata se kAkolI, vIra kAkolI, jIvaka; RSabhaka, mudraparNI, mASapaNIM, medA, mahAmedA chinnaruhA, karkaTazRGgI, tugAdIrI, padmaka, prapoNDarIka, Rddhi, vRddhi, mRdvikA, jIvantI, zraura madhuka kAkolyAdigaNoka sakala dravya kaphakara haiM / vi0 de0 "zleSmA" / kafana :- [ fA0 ] eka prakAra kA sA~pa / kaphakuJjara rasa-saMta puM0 [saM0 pu0 ] pArA, gandhaka, sIpa kA mAMsa, zrAka aura thUhara kA dUdha / pratyeka eka pala, pAMco namaka eka-eka pala, sabako ekatra choTe aura bar3e zaMkha meM bhara phira pIpala, viSa aura triphalA kA cUrNa kara usa zaMkha ko isI cUrNa se banda kreN| phira sampuTa meM rakha eka pahara kI zragni deN| jaba bhasma ho jAya, taba nikAla cUrNa kara rakha 1. mAtrA - 2 rattI | guNa- isake upayoga se zvAsa, khA~so ra hRdaya roga kA nAza hotA hai / ( vRhat rasa0 rA0su0 ) / kapha kuThAra rasa -saMjJA puM0 [saM0 pu N0] zuddha pArada, zuddha gaMdhaka, trikuTA, tAmra bhasma, lohabhasma samAna bhAga leN| cUrNakara do pahara kaTerI, kuTakI kAtha aura dhatUrA ke rasa meM ghoTa do rattI pramANa goliyA~ banAe~ / ise nAgara pAna ke rasa meM sevana karane se kaphajvara kA nArA hotA hai / ( bRhat rasa0 rA0su0 ) / kaphanI kaphaketu rasa-saMjJA puM0 [saM0 puM0] zaMkha bhasma, poMTha, mirca, pIpala, bhunA suhAgA tulya bhAga aura sabake barAbara viSa | bArIka cUrNa kara adarakha ke rasa kI 3 bhAvanAdeM / phira 1 rattI pramANa goliyA~ banAe~ / 1 kapha kuSThahara rasa - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] svarNa bhasma abhraka bhasma kesara, (TikarI, ) gaMdhaka, mIThA teliyA, trikuTA, nAgaramothA, bAyabiDaMga aura dAracInI pratyeka 1 bhAga, cItA 3 bhaaraa| sabakA cUrNa karake tela meM pakAkara rakhaleM / mAtrA - 1 rattI / guNa tathA upayoga vidhi -- ise bakarIke mUtra ke sAtha sevana karane se kaphaja kuSTha kA nAza hotA hai / 20 ra0 sa0 20 zra0 / guNa tathA prayoga -- ise sAyaM prAtaH do golI adarakha ke rasa ke sAtha bhakSaNa karane se kaMTha roga, zira ke roga, pInasa, kapha samUha zraura sannipAta kA nAza hotA hai / ( vRhata rasa rA0su0 ) / kaphakopa-bhArI, madhura, zratyanta zItala, dahI, dUdha, navIna zrana, jala, tila ke padArtha zrora Ikha ke padArtha khAne tathA dinameM sonA, viSamAsana, bhojana para bhojana, evaM khIra, piSTa (cUna, maidA, piTThI, ) Adi khAne se kapha kupita hotA hai / prAtaH zrora vaizAkha meM isakA adhika kopa hotA hai / ( yogata0 ) / 2 * phakSaya - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] zarIrastha svAbhAvika kapha ke nAza kA bhAva vA kriyA / kaphagaDa - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] galekA eka roga / kaphaja galagaNDa roga vizeSa / yaha sthira aura gale kI tvacA ke samAna varNa vAlA / alpa pIr3A yukta, atyaMta khAja yukra, bar3A aura bahuta samaya meM bar3hane aura pakanevAlA hotA hai| isameM pAka-kAla meM thor3I pIr3A hotI hai / mukha meM mIThApana aura kaMTha kaphalipa sA rahatA hai / mA0 ni0 / kaphagulma- saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kA gulma roga jo kaphase utpanna hotA hai / kaphajagulma | zleSma gulma | isakA rUpa - staimitya, zItajvara gAnrasAda, hallA kAsa, aruci, gaurava, zaitya aura kaThinatva hai / ca0 ci0 1 zra0 / kaphaghna- vi0 [saM0 kri0 ] zleSma nAzaka / kaphaja pIr3A nAzaka / suzruto - zrAragvadhAdi, varuNAdi, sAlasArAdi, lodhAdi, arkAdi, surasAdi, pippalyAdi, elAdi, vRhatyAdi, paTolAdi, USakAdi, tathA mustAdi gaNokta aura trikaTu, trikalA, paJcamUla evaM dazamUla prabhRti sakala dravya kaphanAzaka haiM / vi0 de0 " zleSmA " / kaphakUrcikA-saMjJA strI. [saM0 strI0 ] lAlA | | kaphaghnI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) zukanAsA kevA~ca / ( 2 ) eka prakAra kA hanuSA | hAUmera / lAra / thUka / he0 ca0 /
Page #401
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaphanIguTikA 2133 kaphavAta rA0ni0 va0 / choTI hAUbera / kacchu nI / rA. kafanAphala-[?] kanera / kharaz2aharaH / niH / ni0shi0| kaphanAzana-vi0 [saM. vi.] kaphanAzaka / kaphanI guTikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kapUra 6 kaphaprakRti-saMjJA strI0 [saM0 bI0 ] balag2amo mijAz2a mA0, kastUrI 6 mA0, lavaMga 2 to0, mirca, zleSmaprakRti / vi0 de0 "zleSmA" / pIpara, vaher3e ko chAla, aura kuliJjana 2.2 to0, kaphamandira-saMjJA pu0 [sa0 pu. krI0 ] eka prakAra anAra ke phala kA chilakA 4 to0. aura sarva kA mnndd| mA~r3a / phena / tulya khairasAra ( kathA ) ina sabako pIsakara qAyAla:-[?] bhAlU buqhArA / (babUla kI chAla ke kvAtha se) ghoTa kara mUga kaphara, kafa-[10] klyhuud| pramANakI oliyA~ banAe~ / ise mukha meM rakha cUsane qafarasa-[?] hAUbera / habuza / se kapha naSTa hotA hai| (yogata. uraHhata ci0) kafarA-siri0] mehadI / hinA / kaphaghnI vaTI-sajJA strI0 [saM0 strI0 ] eka vaTI kapharahA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] nAgaramothA / vizeSa / kaphanI guTikA / vR0 ni. ra. kAsa naagrmustaa| ci0 / de0 'kaphanI guttikaa"| kapharoga-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kaphajanya rogmaatr| kaphacintAmaNi rasa-saMjJA pu0 [saM0 puM0] hiMgula, kapharodhi-saMjJA puM. [saM0 vI0 kapharodhin ] mirca / kapUra, iMdrajau, bhunA suhAgA, bhaMgavIja, kAlImirca, / pratyeka samAna bhaag| eka zroSadhI kA tiganA kapha rohiNI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] gale kA eka uttama rasasiMdUra / sabako cUrNa kara adarakha roga jo kapha se utpanna hotA hai| eka prakAra kA ke rasase khAlakara cane pramANako goliyA~ bnaaeN| kaphajanya galaroga, kaphasaMbhava galarohiNI meM kaMTha guNa-isake sevana se kapha aura sampUrNa vAta kA chidra baMda ho jAtA hai / isake aMkura kar3e hote ke roga naSTa hote haiM / ( vRhat rasarA0 su0) haiM aura yaha dera meM pakanevAlI hotI hai| yathAkaphaja-[phA0] (1 jhAga / (2) khuaa| "sroto nirodhinyapi mandapAkAsthirAGkarA yA qaphaja-[?] kasUsa kA paudhaa| kaphasaMbhavA saa"| kA jamA-[a0 } de. "kanaprajdama" / mA0ni0 / de. "glrohinnii"| kaphajvara-saMjJA pu. [saM. pu.] eka prakAra kA kaphala-vi0 [saM0vi0] kaphaviziSTa / blg'mii| bukhAra jo kapha se hotA hai| zle majanya jvara / | | kAla-[a0 ] sUkhI zroSadhi / khuzka nabAta / kaphaja jvara / kaphala-[10] donoM cUtar3oM kA madhya / nitamba kaphaNi, kaphaNI-saMjJA strI0 [saM0 pu, strI0 ] mdhy| hAtha aura bAhu ke jor3a kI haDDI / kehunI / kohanI kaphalI-saMjJA puM0 [hiM0 khapelI ] eka prakAra kA kaphoNi / rA0ni0 50 18 / gehUM jise khapalI bhI kahate haiN| qAta-[1] jIrA / kAlUta-[ ? ] zAmI gNdnaa| kafatara-[phA0, tu.] kabUtara / kAlUsa-[1] gaar| qafatAlA-[rU.] pAlU bukhArA / kaphavarddhaka-vi0 [saM0 vi0 ] jo kapha ko bar3hAye / kaphada-vi0 [saM. vi.] zleSmakAraka / kaphajanaka / kapha bar3hAnevAlA / kapha paidA krnevaalaa| zleSmakAda-[siri0] saahii| varddhaka / [?] jIrA / kaphavarddhana-vi0 [saM0 vi.] kaphavardhaka / saMjJA pu0 / kAdIra-yU.) mAMsa / gozta / / [saM0 pu.] eka prakAra kA tagara-phUla | piMDIkaphanaja-[ ? ] regamAhI / samakatumsaidA / tagara / hajArA tagara / trikA0 / kaphanAr3I-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA | kapha vAta-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra kA daMtamUkhasata roga vizeSa / eka roga jo masUdoM vAta vyAdhi / vA bA~ta ko jar3a meM hotA hai| maa0ni0| lakSaNa-veha zopho jvaraH kArya kAsaraca
Page #402
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaphavirodhi 2134 kaphAlaya hyalpa bhAritA / deha sthUtaM ca bahati kaphavAtasya | kaphahara-vi0 [saM0 vi0] kapha ko dUra krnevaalaa| lakSaNam // kaphanAzaka / arthAt isa roga meM jara, deha meM sUjana, kRrAtA | kaphahat-vi0 [saM0 vi.] zlejanArAka / kapha ko khA~so, alpa bhASaNa aura deha meM sthUlatA hotI chA~TanevAlA / hai| bA. rA. kAra-[ ? ] kaikhr| kavirAdhi-saMhA pu0 [saM0 pu. lo0 karudhirodhin] kaphA- chu re ko kalI kA zrAvaraNa / kukraa| / ni / marica / rA0ni v06| kA-[a0] bahu0 ukarU, aphriyaH, a (i) kAs, vi0 [sa. vi.] jo kapha paidA hone vA bar3hane __kuto kA na ) garadana ke pIche kA bhAga / guddii| ko roke / shlessmrodhk| manyA | Napa, Neu ia kapha vijayana-saMjJA puM. [saM0 krI0] vaha dravya kamAtisAra-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kA jisake sevana se atizuSka zleSmA taralatA ko atisAra rog| zleSmAtisAra / kaphajanya pAtaprApta hotI hai / yathA-ati mAtrA meM bhuru amla saar| sAmA0ni0vi0 de0 "atisaar"| rs| kaphAtmA-vi0 [saM0ni0 (1) kaphamaya / bala kAzara-[fA (1) sumaagaa| ttNk|| (2) g2amI / (2) kphruupii| kaphAntaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] babUla kA per3a / kA rAzi:-phA0] ma skaniyA / babUraka vRtta / raa0ni0v08| kaka saMga-[phA ] khura / kaphasaMzamana varga-saMjJA puM. [saM0 pu] ka ko zAMta kaphApahA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] jIrA / karanevAle dravyoM kA sh| kakahara proSadhiyoM kaphAmlakamata-saMjJA pu, vRkSAmba / kokama / dhanya. ni| nishi0| kA gaNa / bhAvaprakAza ke matAnusAra saMzamana vargI bheSaja pAnAhAravihAra yaha hai-rUkhe. kSArIya.kasele kAra-[a0 rUkhI roTI vinA sAlana ke| kaDue aura carapare padArtha evaM vyAyAma, niSThIvana | kaphArasa-[yU.] kabara / (thUkanA ), dhUma pAna, uSNa ziro virecana, vamana kajhAliyUna-[yU.] shaahtrH| pittpaapdd'aa| aura upavAsa zrAdi tathA strI sevA, rAtameM jAganA | kaphAri saMjJA [ saM . pu.] aAdI / adaraka / (2) jalakrIr3A-ina bheSaja pAnAhAra-vihAra se ugra se soMTha / rA. ni0 va0 6 / bhI ugra zleSmA kA nAza hotA hai / bhA0 pU0 mArIsa-[siri0] habbula julma / . 2 bh0| kramAlA-[?] zAlUbukhArA / kaphasambhava-vi0 [saM0 vi0] jo kapha se paidA ho| | kaphinI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) hastinI / jisakI utpatti kapha se ho / kaphottha / hthinii| (2) kapha pradhAna strI / balag2amI aurata / kasufeda-[phA0] barfa / / kaphasthAna-saMjJA puM. [saM0 zrI.] zarIra meM vaha sthAna kafirI-a.] de0 "kuphrii"| jahA~ para kapha rahatA hai / kaphAzaya / vaidyaka zAstrA. kaphI-vi. [saM0 vi0 kaphin ] kphyuk| ama0 / nasAra ye sthAna pA~ca haiM-AmAzaya, hRdaya, kaMTha, | zleSmayukna / blg'mii| zira aura saMdhiyA~ / su0 sU0 21 a0| ___ saMjJA puM. [saM. pu.] haathii| gaja / vaha kaphasrAva-saMjJA puM. [saM0 pu] netrasaMdhigata roga kA | sthAna jahA~ para kapha rahatA hai| ye sthAna pA~ca haiN| eka bheda / zleSmatrAva / kaphaja netrasaMdhigata roga meM | AmAzaya hRdaya, kaMTha zira, bhora sNghiyaaN| sapheda, gAr3hI aura cikanI pIva AtI hai| kaphAzaya-saMjJA puM. [ saM0 ] vaidyaka zAstrAnusAra yathA kaphasthAna / "zvetaM sAndra picchilaM saMsraveddhi zleSmA- kaphAhvaya-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kairry| mahAnimba srAyo'sau vikaromatastu / " maa0ni0| girinimb| mahAriSTa |raa.ni...|
Page #403
--------------------------------------------------------------------------
________________ kraphIja 2135 kA Adama kamIja-[..][bahuH kamajaH, kramaz2Ana ] eka mApa vaphala hira:-[a0 ] eka prakAra kA paudhA / jo eka mana savA do sera 10 mAze vA 3240 vafAsa alaba-[a] DijiTelisa patra / dastAnaH tohe ke barAbara hotI hai| robAha / kamIja hi.jAjI-[20] eka mApa jo 270 tole vaphassa ba-[a] kabIkaja / jaladhaniyA~ / devakA~ ke barAbara hotI hai| kaphora-[a0 ] soNtth| katakAra vasU baU sa- 1] sro| kaphIzUna-[yU ] jaMgalI baiMgana / ka.phUra-[baM0] kpuur| qamIsa-[?] eka prakAra kA nirmiz2a (kiramadAnA ) kaphUra kA pattA-) / bamba0 ] eka mAr3hIdAra vRkSa jo __jo sItAsugarI ke per3a para paidA hotA hai| kaphare kA pAta- evIsIniyA se bhAratavarSa meM kAja jaiba-[10](1) pAkhAnabheda / jitiyAnA lagAI gaI hai / phUla zveta hotA hai| Msriand. anIsA / ra Bengalens. kAba:-[10] hujubul| kArA baMja-[yU.] tulasI kA eka bheda / kA. riyH| kAnnaz2ara-[10] jaMgalI zrAsa / jaMgalI vilAyatI meNhdii| kAga-[2 ] kaarii| kaphunnasara-a.] (1) iskuuluukNdriyuun| (2) | kAgabaMja- yU.] eka prakAra kI tulsii| kAfa.. riyaH / huju bul| ka. ge- a.] kukarrA / kapharI-[1] kpuur| kAn atra-a.] pakhAnabheda / titiyaanaa| kAlAbaja-[ yU.] tulasI kA eka bheda / kaphula alada-a.] atanIsA / / ko Aiza:-(1)tarAbhirA / jiir| (2) garbha karun umAba-. a.] vaataaniiko|| phUja / kana mariyama / / kal kalba-[10] (1) vadaskA~ / (2) kane kafa Adama-[a] eka paudhA jo eka gaz2a U~cA mariyama / hotA hai| isakI pattI gola aura zrAsa kI pattI kannasara-[a0, mi . ] isfalUkaMdariyUna / hazIza ke barAbara hotI hai / jar3a bahamana sukha ke barAbara tuttihAla / moTI hotI hai raMga meM Upara se yaha kAlo vA kAja hara:-[10] eka bUTI jo eka vittA U~cI pIlI hotI hai aura bhItara se lAla / isake bIja hotI hai| zAkheM choTA 2 hotI haiN| pratyeka zAkhA kar3a se patale hote haiN| kisI kiso mata se bahakI pahu~cI para tIna-cAra gola aura phaTI ho| mana surkha isI kI jar3a hai| pattiyA~ lagI hotI haiN| jo z2amIna se milI rahatI prakRti-prathama kakSA meM uSNa aura rUkSa / haiN| isakA phUla pIlA aura atyanta sapheda hotA maatraa-||maashe| hai aura usase sugaMdhi AtI hai| isakI jar3a guNadhama-yaha khaphrakAna ko dUra karatI, vAyu jaitUna ke barAbara hotI hai aura usameM bahuta upa ko vilIna karatI, yakRta ko zakri pradAna karatI mUla hote haiN| kharIpha (basaMta Rtu) kI prathama aura saba guNoM meM bahamanasurkha ke samAna hotI hai| varSA hote hI yaha ugatI hai| kisI-kisI ke mata ... (kha0 a0) se kapala z2abuna ke varga kI vanaspati hai ora | kake issabatha-[a] de. "kA ssabama" / .. guNadharma meM usake samAna hotI hai| ise pIsakara kafa dariyA-[phA0] samundara phena / garbhAzaya meM sthApana karane se strI garbhadhAraNa ke phaphe mariyama-[a] hAthA jodd'o| bakharamariyam ! yogya hojAtI hai / duSTa kSatoM para ise pIsakara bura- kaphe mariyama-[ mi..] sabhAlU kI pttii| kane se upakAra hotA hai / isako pIsakara masso | kakemisa-[kA ] tA~be kA bhaag| z2aha ratunnuhAsa / para lepa karane se ve naSTa hote haiN| kake sapheda-phrA ] barpha /
Page #404
--------------------------------------------------------------------------
________________ ka kaphelu - vi0 [saM0 tri0 / uNA / zleSmAtaka vRkSa / kaphoNi. kaphogI. saMjJA strI0 kuhanI / kohanI / kaphaNI kapoNI | kaphotkaTa - vi0 [saM0 tri0 ] kaphapradhAna / balag2amI / yathA--'kaNayA ca kaphotkaTe |'-c0 da. sAnnipAtika jva0 ci0 / 2136 kaphayukta / balag2amI / lasor3e kA per3a / saM. pu N0 strI0 ] kehunI / kUrpara / TihunI kaphokliSTa - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kA netra roga jo kapha se hotA hai / isameM sanada, cikane aura mAno jala se zarAbora ho, aise evaM jar3a rUpa dikhAI dete haiM / kaphena pazyedrUpANi snigdhAni ca sitAni ca / salilaplAvitAnIva parijADayAni mAnavaH // mA0 ni0 / kaphotkleza- saMjJA pu0 [saM0 pu0 ] kapha ke kAraNa jI micalAnA / kapha janya micalI / kapha kI kAI / kapholi - saMjJA strI0 [saM0 pu0, strI0 ] kehunI / kohanI | koNI kapoNI / TihunI / kaphodara - saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] kapha se utpanna peTa * kA eka roga / isa roga meM zarIra meM sustI, bhArIpana aura sUjana hojAtI hai, nIMda bahuta zrAtI hai| bhojana meM ruci rahatI hai / khA~sI zrAtI aura peTa bhArI rahatA hai, maMtrI mAlUma peTa meM gur3agur3AhaTa rahatI hai tathA rahatA hai / I hotI hai aura zarIra TaMDA kaphaur3a- vai0 pu0 ] kaphoNi / kohanI / kaca:- [ phrA0 ] eka prakAra kA sA~pa / laphz2a - [ ? ] kasUsa kA paudhA / nafta - [ ? | jIrA / kaftara - [ phrA0 tu0 ] kabUtara / kaftAra -! phrA0 ] lakar3abagghA / carkha / krada -[ ? ] jIrA / [ siri0 / sAhI / qadIra - [ yU0 ] mAMsa gozta / kalayahUda kaphphulakalba - [ [ 0 ] ( 1 ) badaskA~ / ( 2 ) ka mariyama | kaphphulj bua - [ zra0 ] eka prakAra kA paudhA, jo mausama bahAra meM paidA hotA hai| kaffa - [ [ 0 ] u~galiyA~ sahita havezI / paMjA / ( 2 ) hathelI / ( 3 ) hathelI bhara cIz2a / ( 4 ) taila jo eka dirahama 3 // mAze kA hotA hai / eka kaffussaba* [ a0 ] jaladhaniyA~ | deva kaoNDara kabIkaja (Ranunculus sceleratus ) kafphUla jubu, phkula sabua - [a0] zAkI ke anusAra eka vanaspati jI kSaNabhaMgura hotI hai / isakI pattI gola, kaTI huI, ajamode kI pattI ke barAbara hotA hai aura bhUmi para parivistRta rahatI hai| isameM pattI kama hotI hai| zAkhAe~ patalI aura romAvRta hotI haiM / tathA ye bhI z2amIna para phaijI hotI haiN| raMga meM ye pIlI hotI haiM aura eka jar3a se bahuta sI zAkhAyeM phuTatI haiN| phUla suvarNa pIta aura zveta raMga ke bhI jAte haiN| isakI jar3a kaTukI (kharba) mUlavat aura atyanta tocyA hotI hai| yaha jala ke samIpa evaM tara bhUmi meM utpanna hotI hai / kisI-kisI ke navaM se yaha kavIkaja kA eka bheda / koI-koI ise nasa kabIkaja jAnate haiM / / prakRti - dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa / guNadharma - yaha latApha paidA karatI hai, mavAda ko kATatI hai, svacchatA pradAna karatI hai / aura vilAyaka hai / isako pIsakara A~kha meM lagAne se jAlA kaTa jAtA hai / isake lepa se masse kaTa jAte haiN| yadi isako pIsakara data para avacUrNita kareM to badagozta ko naSTa kare aura kSata ko sApha kare / ( kha0 zra. ) kafyAla - [ ? ] cAlUbukhArA / kapha. - [a0] ] qa ulyahUda / qapha. - [a0 ] (1) krirmiz2a / ( 2 ) guggula / maka / (3) silAjIta hindI / [?] (9) qIra | momiyAI | alakatarA / (2) qakrUrasa - [ ? ] havuSA | hAUbera / ka. phrA - [ siri0 | meMhadI / hinA / } kahalayahU? - [ phrA0 ] de0 "kucha rulyahUda" / qafarulayahUda - [ zra0 ] ( 1 ) miTTI kA tela / (2) eka prakAra kA patthara jise yahUdiyA ke samudra se
Page #405
--------------------------------------------------------------------------
________________ phlU 2137 lAte haiN| yaha do prakAra kA hotA hai, eka lalAI | lie nIlA aura dUsarA svaccha aura qhAkI / vi0 de0 "miTTI kA tela " / qaflUtu - [ ? ] zAmI gaMdanA / kaphlUsa - [ ? ] g2Ara / qafsA' - [a0] ( 1 ) zrAmAzaya / ( 2 ) udara / zikama / ( 3 ) kamInI aurata / pu'calA strI / kasUna, kabsUna - [ yU0 ] eka vanaspati ke patra aura gola dAne jise habaza deza se le Ate haiN| svAda tIvratA aura kaTutA evaM tIvra sugaMdhi hotI hai / kisI kisI ke mata se yaha 'kasUsa' hai / koI bAyabiDaMga mAnate haiM / parantu saca to yaha hai ki yaha eka vanaspati hai. jisake zravayava baraMjAsipha kI taraha hote haiM / habaza- nivAsI isakA pracura prayoga karate haiM / prakRti - - prathama kakSA meM uSNa evaM rUkSa / kiMtu satya yaha hai ki yaha tRtIya kakSA meM uSNa aura rUta hai| guNadharma tathA prayoga darIya kRmi - niHsAraNa evaM virecanArtha isakA . cUrNa madhu vA zarkarA milAkara dUdha ke sAtha khilAte | haiM / kabhI isake sAtha anya zraudarIya kRmi nissAraka zroSadha sammilita karate haiN| isakI jar3a anya sabhI aMgoM se balavattara hotI hai| isake upayoga kI sarvottama vidhi yaha hai ki ise kUTakara pAnI meM imalI ke sAtha malakara sApha karake pilAdeM / yadi adhika zakti kI AvazyakatA ho, to bAyabiDaMga bhI sammilita karadeM / yadi apekSAkRta isase bhI adhika zakti kI jarUrata ho, to kAlAdAne ke cUrNa ke sAtha khilA deN| yadi kRmi sarvathA dUra na ho sakeM, to kevala jar3a ko pIsakara pAnI ke sAtha phA~ka leN| ( 0 0 ) qafahara-[ ? ] kraiqahara / kaba ayUna - kaba adayo- } [ siri0 ] zAhatarA / pittapApar3A / baMga [ vara0 ] dhorAna / garAna / kabaI - saMjJA strI0 de0 "kavayo" / kabaka - saMjJA puM0 [phA0] cakora pakSI / kabakU - [ phrA ] tItara | durrAja / 45 phA0 katraka darI - phrA0 ] cakora pakSI / qabaqaba - [ a ] ( 1 ) Thor3I / ThuDDI udara / peTa / (3) peTa kI | zrAvAz2a | kabakI - [ ? ] bera / kabaDyA - niMba - [ marA0 | bakAina / kabara bag2aba | ( 2 ) gur3agur3AhaTa kI TET - [ 0 ] zahata kI makkhI / madhumakSikA / kabatara - saMjJA pu N0 de0 "kabUtara" | kabatA akamatA, kabasa / zrakramatA - [ siri0 a0 ] fAzirastIna / kabantha-saMjJA puM0 de0 "kabandha" kabandha-saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] jala / rA0 ni0 va0 14 / saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) udara / peTa / ( 2 ) binA sira kA dhar3a / ruMDa / ( 3 ) bAdala / megha / ( 4 ) pIpA / kaMDAla / kabamI - [ kanA0 ] zamI / kabada - [ zru0 ] ( 1 ) kaleje para coTa laganA / (2) kaleje meM darda honA / yakRdva edanA / jigara kI bImArI / (3) zrAyAsa / kabara - saMjJA pu N0 [deza0 ] pAkara | khabara | saMjJA pu N0 [a0 ka | karIla kI jAti kA eka vRkSa / jisameM sapheda phUla Ate haiN| zeSa sabhI bAtoM meM yaha karIra ke samAna hotA hai / bhAratavarSa meM uSNa pradhAna pazcimI himAlaya kI ghATI se pUraba kI ora nepAla taka tathA paMjAba, sindha, pazcimI prAyadvIpa aura mahAbalezvara kI pahAr3iyoM meM isake vRkSa pAye jAte haiM / esiyA, apharIkA aura yUropa, aphagAnistAna, pazcimI eziyA, uttarI apharIkA, AsTeliyA aura saiMDavica TApuoM meM yaha bahuta hotA hai ! paryA0- 0 - kabara ( ka ) - hiM0, paM0 / kavAra kAraka -frA0 / kaMTA ( kumAU~ ) / kaura, kiyArI, baurI, bera, bandara, bassara, kakarI, kaMDara, TAkara, bor3ara, karI, kavAra, berArI, ( paM0 ) / kabAra | ( siriyA aura zra0 ) / kabariza, kabara - (bamba0 ) kalavarI - (siNdh)| kaiperisa spAinosaCapparis spinosa, Linn. kaiDebA gara Cadaba Murrayana, Gra
Page #406
--------------------------------------------------------------------------
________________ kavara 2138 ham ? (le0 ) / The edible caper or Caper plant -zraM0 / kabara kI jar3a paryA0. 10- kabara kI jar3a -hiM0 / vIqhakabara, - ( phrA0 ) / zrastu kabara / zraslul zraspha ( zru0 ) / TippaNI - zrAravya bhASA meM 'kabara' se karIra kA phala jisakA acAra banAte haiM, abhipreta hai aura yaha svayaM karIla kA bhI eka nAma hai / yaha vastutaH arabI bhASA kA zabda hai / parantu rasIdo ne pharahage fArasI meM isakA pArasya kabara zabda se arabIkRta honA likhA hai / aMjumana zrArAya nAsirI se bhI ukta kathana kI puSTi hotI hai / aMjumana aura giyAsullugAta prabhRti meM isakA uccAraNa 'kabara' likhA hai| unake anusAra yaha eka susvAdu evaM khaTTA hai / parantu yaha ThIka nahIM / kyoMki kabra khaTTA nahIM, pratyuta kar3avA hotA hai / karIra varga (N. O. Capharideoe.) zrauSadhArtha vyavahAra - mUlatvak / itihAsa - aisA pratIta hotA hai ki sarva prathama musalamAna cikitsakoM ne hI isakI chAla kA auSadhIya prayoga kiyA / majanul zradviyA ke lekhaka ne isake paudhe kA uttama varNana kiyA hai / ve likhate haiM ki mUlatvak hI isakA sarvAdhika prabhAvakArI bhAga hai aura prAyaH prayoga meM zrAtA hai| bhAratIyoM kA karIraphala - TeMTI ke prayoga kA jJAna bahuta prAcIna hai / prAyaH sabhI prAcIna arvA cIna zrAyurvedIya nighaMTunoM meM isakA savistAra ullekha zrAyA hai / parantu karIra kI chAlakA prayoga ukta nighaMTuoM meM nahIM milatA / kadAcit musalamAna cikitsakoM ko isakA prayoga karate dekhakara hI isakI zrora bhAratIya cikitsakoM kA dhyAna kRSTa huA ho / saMbhava hai inakA ukta jJAna svataMtra ho / yUnAnI aura leTina ina donoM bhASA ke granthoM maiM kabara - karIra bheda (Capparis ) kA ullekha milatA hai / astu, yaha saMbhava hai ki isake auSadhIya guNoM kA jJAna unhIM se arabanivAsiyoM kabara ko huA ho / bhAratavarSa meM isakI jar3a kI chAla kA zrAyAta phArasa kI khAr3I se hokara hotA hai / dharma tathA prayoga yUnAnI matAnusAra- prakRti - jar3a dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa, uSNa dezoM meM utpanna vRkSa kI jar3a tRtIya kakSA paryanta uSNa evaM ruukss| phala tRtIya kakSA meM uSNa aura dvitIya kakSA meM rUkSa, kisI kisI ke mata se garama zrora tara, bIja tRtIya kakSA meM uSNa evaM rUkSa aura phUla dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa hai / hAni karttA - - uSNa prakRtivAloM ke zrAmAzaya, afta, vRkka aura mastiSka ko / isake bahula prayoga se qhAja utpanna hotI hai| darpana - AmAzaya ke liye sikaMjabIna, vasti ke liye nasUna tathA usto khuddsa, vRkka ke liye madhu evaM kulaJjana, aura mastiSka ke liye zItala jala aura qhAja ke lie khIrA / pratinidhi - sama bhAga z2arAvanda kI jar3a zrora vijaurA, zrarddhabhAga safeda kUTa, tRtIyAMza bela evaM vRkSa kA pratyeka bhAga anya bhAga kI pratinidhi hai mAtrAsvarasa - 2 to0 4 mA0 taka, jar3a kA cUrNa 10 // mA0 taka, kvAtha meM 17 // mA0 se 2 to0 7 // mA0 taka | kaba meM kaTutA, tIvratA zrora qabja-- saMkocana guNa vartamAna hotA hai, astu, yaha vilInakarttA, chedanakarttA, tAralyakarttA aura svacchatAprada hai / apane kaTvaMza ke kAraNa yaha svacchatA pradAna karatA, zodhana karatA, avarodhodghATana karatA aura chedana karatA hai, apane tIcNAMza ke kAraNa yaha zraumya utpanna karatA evaM vilIna karatA hai, qAbiz2AMza ke kAraNa saMkucita karatA aura zakti utpanna karatA hai / zuSka phala kI apekSA tAz2e phala meM adhika zrAhAra -- poSaNa hotA hai / apane pUrvoka guNoM ke kAraNa yaha phAlija - pakSAghAta aura zravasavatAqhadara ko lAbha pahu~cAtA hai / apane avarodhodghATaka chedaka, vilAyaka aura nairmalyakara guNoM ke kAraNa yaha plIhA ke liye pratIva guNakArI auSadha hai / isI hetu yaha rabU-- zvAsa ko lAbha pahu~cAtA hai| yaha sAMdrIbhUta zrama doSoM kA utsarga karatA hai,
Page #407
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabara 2136 kyoMki yaha zrAmAzayAMtrastha zleSmA kA chedana evaM nirmalIkaraNa karatA evaM usakA mala ke sAtha utsarga karatA hai / yaha yakRta aura plIhA ke zrava rodhoM kA udghATana karatA evaM ukta aMga dvaya kA zodhana karatA hai / apanI kaTutA ke kAraNa yaha dIdAna - laghu kRmi, kaddU dAnA aura (peTa ke ) kecuoM ko naSTa karatA hai / isake kAr3he meM sirakA evaM madirA milA kullI karane se vaha daMtazUla zrArAma hotA hai, jo galIz2a mavAda ke kAraNa utpanna huA ho / nafI0 / isakI jar3a zeSa sabhI zraMgoM se apekSAkRta adhika prabhAvakArI hai / isameM kuvata tiryAkiyA vartamAna hai / isaliye viSaile jaMtuoMoM kA viSa dUra karatI hai / patte aura phala zakti meM samAna haiM / para satyataH phala adhika zakti sampanna hai, kiMtu vaha vikRta doSa utpanna karatA hai aura sodAvAta meM pariNata ho jAtA hai| kAMDa evaM patra phUla kI apekSA nirbala haiM / kAMDa patra se valazAlI hai / 1 phela meM poSaNAMza kama hai / tAje phala meM sUkhe kI apekSA adhika poSaNAMza - giz2Aiyata hai| jar3amastiSka ke zItala rogoM ko lAbhakArI hai / ise arza evaM plIhA roga meM bhI dete haiN| isase zrArttava kA pravarttana hotA hai / yaha kapha, vAta aura picchala lAz2ija doSoM kA saMzodhana karatI hai| koSThAvayava ihUzA tathA bAhra ko puSTa karatI hai| patte saMkocaka hai, inako pIsakara lepa karane se dadra aura kaMThamAlA ArAma hotA hai | patra svarasa udarastha kRmiyoM ko naSTa karatA evaM niHsarita karatA hai| jar3a kI cha sirake meM pIsakara danu, vyaMga - jhAIM aura bahana para lagAne se lAbha hotA hai / isake patte va bIja kA kAr3hA kara, gaMDUSa dhAraNa karane se daMtazUla jAtA rahatA hai| jar3a meM bhI yaha guNa pAyA jAtA hai ye plIhA kI sUjana miTAte evaM yakRta ke zravarodha kA udghATana karate haiN| isakI jar3a se sikaMjavIna bhI prastuta karate haiM / yaha plIhA gata vAta--saudA kA utsarga karatI hai / yaha mUtrala bhI hai| tIna mAzA phala madirA ke sAtha mAsa paryaMta sevana karane se tApa tillI ko bahuta upakAra hotA hai / isake sUkhe phala pIsakara madhu ke sAtha khAne se mUtra pravarttana hotA hai aura khUna ke dasta kabara te haiN| isakI kaliyoM aura kacce phaloM kA namaka aura pAnI meM acAra DAlate haiN| sirake meM bhI isakA pracAra par3atA hai| kacce karoM--phaloM kI tarakArI banAte aura tela meM acAra banAte haiM / inako tela vA ghI meM talakara kAlImirca evaM lavaNa milAkara khAte haiM / kha0 zra0 yaha uSNa evaM rUkSa, nirmalatAkAraka, dhAraka aura hima dravyoM kA utsargakarttA hai| isalie pakSAghAta, jalodara, vAtaratra aura zrAmavAtika vikAroM meM isakI siphAriza kI jAtI hai / karNa-kRmi nivAraNArtha usI prakAra isake tAje chupa kA rasa kAna meM DAlA jAtA hai, jisa prakAra hiMdustAna meM kA rasa ( Cleome juice ) par3atA hai / kahate haiM ki vAhya rUpa se prayoga karane para samasta cupa uttejaka aura saMkocaka hai / -ma0 zra0 / kA~gar3A meM ghAva para isakI bhigoI huI jar3a vyavahAra kI jAtI hai / kyuvarTa / kabra ( Caper ) bhAratavarSa meM nahIM utpanna hote / isakI puSpa kalikAoM kA uttama pracAra banatA hai / araba nivAsI isakI jar3a zrauSadha kArya meM lAte haiM / unake vicAra se duSTa vraNa ( Mali gnant ulcers ) para ise pIsakara lagAne se upakAra hotA hai / -- ainsalI | DImaka - kabara kI chAla (Caper bark) ko indriya vyApArika kriyA senegA (Senega) ke bahuta samAna hotI hai| isakI ukta kriyA usameM vartamAna yadyapi bilakula sadRza nahIM, para usase milatI-julatI, seyonIna nAmaka eka satva para nirbhara karatI hai| isake tupa se eka ur3anazIla taila pragaTa hotA hai / phA0 I0 1 bha0 pR0 135-6 / jar3a kI zuSka chAla mUtrala khyAla jAtI hai / aura prathamataH yakRta evaM plIhA gata avarodha, anArttava ( Amenorrhoca ) aura cirakArI zramavAta meM isakA upayoga kiyA gayA thA, vaiTa | yaha lakavA, jalodara, zrAmavAta aura saMdhivAta meM lAbhakArI hai| isameM eka prakAra kA glukosAiDa pAyA jAtA hai| iM0 80 I0 /
Page #408
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabaraka 2140 kabAbacInI kabaraka-[phA0] gokharU kA nAma / kabara gAz2arUnI-saMjJA pu0 [zIrAz2I ] zAmI khanUba kabarA-saMjJA puM0 [hiM0 kaura ] karIla kI jAti kI eka prakAra kI phalanevAlI jhAr3I jo uttarI bhArata meM adhikatA se pAI jAtI hai / isake phala khAye jAte haiM / kaura / noTa-saMbhavataH yaha yUnAnI graMthotra 'kabara' hai| vi0 de0 'kbr"| kabarI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] hiMgupatrI / bAphalI / rA0ni0 / ni0 zi0 / (2) kezabandha / kabarIza-[tu.] kabarA / kabarA / kabarehiMdI-[phA0] ka~dUrI / kudarU / biMbA / kabala-[ siMgA] sikha / kavalAvaguNThikA-saMjJA strI0 . kabalI-[saMjJA strI.]kAkolI kA phala / kabalA-[te. ] raka sarSapa / kabalUla akayA-[ ] beda sAdA ke patte / . kabazA varA-[siri0] jaMgalI kabara / kabasA akramatA- siri, a.] fAzirastIna / kabasA. joriyA-[siri] bAg2I aMgUra ji.sase madirA - banatI hai| qabasa-[a0 ] sphuliNg| cinagArI / lau / shraag| kabasUna-de0 "kabanUsa" . kabA-[paM0] kabarA / kabrAbera / qabAilurosa-[10] sira kI haDDI / khopar3I / ziro'sthi / kapAlAsthi / Skull, qa (ki) bAba-[a0] eka prakAra kI machalI / kabAba-[a0 ] sokhoM para bhunA huA mA~sa / kabAbacInI-saMjJA strI0 [a0 kabAbaH+hiM0 cIno] (1) mice, pIpala tathA pAna Adi kI jAti kI eka lipaTanevAlI parAzrayI jhAr3I jo sumAtrA jAvA, malAyA zrAdi TAputroM meM jo isake prAdi utpatti sthAna haiM, hotI hai aura aba vahA~ isakI kAzta bhI hotI hai / bhAratavarSa meM bhI kahIM 2 thor3I bahuta isakI kAzta kI jAtI hai| isakI | pattiyA~ kucha-kucha bera ko sI para adhika nukIlI hotI haiM aura unakI khar3I naseM ubhar3I huI | mAlUma hotI haiN| isameM phUla gucchoM meM Ate haiN|| pratyeka gucche meM ghRtazUnya choTe-choTe strI-puSpa lage hote haiM / pupuSpastavaka isase pRthak hotA hai jaba isameM phala lagate haiM, to prArambha meM ve bhI vRMtazUnya hote haiM |prntu jyoM jyoM ve paripakAvasthA ko pahu~cate jAte haiM, tyoM tyoM pratyeka phala kI DaMDI bhI dIrgha hotI jAtI hai / aMtataH ve gucche se pRthak / dRggocara hone lagate haiN| jaba phala pUrNatayA vRddhi ko prApta hojAte haiM, para abhI ve hare tathA kacce hii| hote haiM / to unheM gucche se tor3a lete haiN| unameM se katipaya phaloM kI DaMDiyA~ bhI unameM hI lagI rahatI haiM / jisase unheM kabhI-kabhI dumadAra mirca' vA 'dumakI mircI' kahate haiM / ina phaloM ko dhUpa meM zuSkIbhUta kara rakha lete haiM, jisase harA raMga kRSNAbha dhUsara varNa meM pariNata hojAtA hai| prAguka dvIpoM se cInI vyApArI unheM dezAvara bheja dete haiN| ve adhikatayA vaTAviyA se aisTaDama aura siMgApUra se laMDana bheja diye jAte haiN| kadAcit isI kAraNa kavAbA ko kabAbacInI kahate haiM / paryA-pAipara kyubebA Piper Cubeba, Linn. kyubebA Aphisinelisa Cubeba officinalis, Miquel. -le0 / zeSa paryAya ke lie de0 'kabAbacInI kA phala' / noTa-bAz2ArU kabAbacInI (Cubella) ukna jhAr3I kA phala hai / parantu DAkTara blyUma ke vicArAnusAra isa jAti ko kabAbacInI kA phala yUropa nahIM bhejA jaataa| unake mata se vyApArika kabAbacInI mukhyataH kabAbacInI bheda ( P. Caninum, Rumph: or P. Cubeba, Rorb.) se prApta hotAhai / jisakA phala apekSA kRta laghutara evaM alpa caraparA hotA hai| yUnAnI hakIma abU hanIphA ne apane udbhida zAstra viSayaka grantha meM likhA hai ki kabAbacInI kA per3a jaMgalI zrAsa ke per3a kI taraha hotA hai| patte rehA~ ke patte se patale hote haiM / phUla pItAbha zveta hotA hai| yaha kaThora bhUmi meM utpanna hotA hai| (2) kabAbacInI kA phala-isake phala meM prAyaH eka patalI sI gola yA kiMcit cipaTI DaMDI lagI rahatI hai / jo svayaM phalAdhAra ke sikur3ane ke kAraNa bana jAtI hai / isalie yadyapi vaha vAstavika nahIM, para dekhane meM vaisA pratIta hotI hai| phala zIrSapara phUla kucha danadAnedAra avaziSTAMrA
Page #409
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabAbacInI 2141 kabAbacInAM bhI dRggocara hotA hai / isakA sUkhA huA phala zyAmatA lie bhUre raMga kA, vRttAkAra tathA - tathA , iJca vyAsa kA hotA hai| isake vAhya tala para cuDhe vA jhurriyA~ pAI jAtI haiN| jo kacce phaloM ko sukhAne kI dazA meM sAdhAraNatayA utpanna hojAtI haiM / kabAbacInI kA chilakA patalA aura kSINa hotA hai / jhurrAdAra parata ke nIce bhUre raMga kA kaThora chilakA hotA hai| phala ke paripakva honepara jisake bhItara akelA bIja nIce kI ora jur3A hotA hai| kabhI 2 vikasita bIja kI jagaha vikRta bIja kA syAhI mAyala pora picakA huA bhAga milatA hai| pUrNatayA vikasita hone para bIja rakrAbha dhUsara hotA hai| bIja ke bhItara garbha bahata choTA sA aura bIja zIrSa ke samIpa safeda gUde ke abhya tara pAyA jAtA hai / zvetasAra (Album. en)safeda tathA snehamaya hotA hai| isakA kaccA phala hI prAyaH saMgraha kiyA jAtA hai| jo auSadha ke kAma meM AtA hai / ise kucalane se isameM se masAle kI taraha eka prakAra kI viziSTa tIkSNa gaMdha AtI hai| ye phala mirca se kucha mulAyama aura khAne meM kar3ave aura carapare hote haiN| inake khAne ke pIche jIbha bahuta ThaNDI mAlUma par3atI hai isameM 2 barSa taka zakti rahatI hai| parIkSA-yadyapi kAlImirca evaM mirca vizeSa ( Pimento) zrAkRti meM kabAbacInI ke samAna hote haiM, para unameM DaMDI nahIM hotI aura na unakI gaMdha hI kabAbacInI kI gadha ke sadRza hotI hai| isakA cUrNa lalAI lie bhUre raMga kA hotA hai | jisakI gaMdha vizeSa prakAra kI, tIvra evaM manohAriNI hotI hai| yadi gAr3he gaMdhakAmla (Concentrated Sulphuric acid) ko sataha para kabAbacono ke cUrNa kA prakSepa deM, to gaMbhIra raka varNa kA prAdurbhAva hotA hai| yaha parIkSA paramAvazyakIya hai| nakalI kabAbacInI se kevala raklAma dhUsara varNa prAdurbhUta hotA hai| kabAbacInI ke kAr3he meM prAyoDIna kA ghola milAne se ati sundara nIla varNa | kI utpatti hotI hai| punaH samUce vA cUrNakRta | kabAbacInI ko aNuvIkSaNa yaMtra ke nIce rakhakara dekhane se usakI jo banAvaTa dekhane meM AtI hai, vaha usake kisI bhI pratinidhi dravya kI banAvaTa meM kadApi dekhane meM nahIM A sktii| kabAbacInI kA chilakA tor3akara dekhane para usameM asaMkhya sneha koSa dRSTigata hote haiM aura bIja ke bhItara choTe choTe zvetasArIya kaNa vartamAna hote haiN| sarvottama kabAbacInI vaha hai jo tAjI, sugandhita tIkSNAsvAda yukra hotI hai aura cIna se .AtI hai| isake bAda rUmI hotI hai / bhAratIya burI aura kar3avI hotI hai| yahA~ para yaha vAta smaraNa rakhanI cAhiye ki jahA~ taka isake taila kA sambandha hai, yaha videzIya kabAbacInI se kisI prakAra kama nhiiN| unameM jo bheda pAyA jAtA hai, vaha nAma mAtra kA hotA hai / jahA~ para 250. se 280. seMTigreDa ke madhya ke uttApa para parinu ti karane se videzI kabAbaconI dvArA asalI tela 56 pratizata prApta hotA hai| vahA~ utane hI uttApa para bhAratIya tela kI mAtrA 55 pratizata hotA hai (vi0 de0 i0 DU. I0 coparA kRta) aba Apane dekhA ki ina donoM ke bIca nAma mAtra kA bheda hai aura yaha saMbhava pratIta hotA hai ki auSadhIya guNadharma meM bhAratIya tela vyApArika taila se kisI bhI bhA~ti kama nahIM hai| ataH yadi yahA~ kabAbacInI kA utpAdana bahula parimANa meM kiyA jAya, to zroSadhIya evaM anya kAyoM ke liye isake tela kA utpAdana saMbhava ho sakegA yaha buddhigamya hai| gaMjabAdAvarda meM likhA hai ki habzI, cInI aura hiMdI bheda se kabAbaconI tIna prakAra kI hotI hai| kevala zrAkRti bheda se inameM bheda hotA hai / cInI kA dAnA tudra tathA kAlImirca se kiMcit vRhat hotA hai aura usake sira para DaMTI hotI hai| vajanameM yaha halakA aora svAda meM sugaMdha purNa hotA hai| tor3ane para yaha bhItara se polA nikalatA hai| isake abhAva meM isakA habazI bheda vyavahAra meM laaeN| isakA dAnA cIno ke dAne se vRhattara hotA hai |yh bhArI aura bhItarase paripUrNa hotaahai| isakA eka sirA sapheda hotA hai aura yaha surabhipUrNa hotA hai| cAbane para cInI (kabAbA) kI taraha jAna par3atA hai| yaha kucha laMbotarA liye gola hovA
Page #410
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabAbacInI 2142 kabAbacInI . hai| una donoM ke abhAva meM hiMdI (kabAbacInI) kAma meM lAveM / isakA dAnA gola hotA hai aura yaha cInI se vRhattara, gurutara aura tor3ane para sugaMdha detA hai / yaha bhItara se pItAna, zveta nikalatA hai / isameM DaMTI nahIM hotii| bhAratIya bAz2AroM ke liye baMbaI meM siMgApura se kabAbaconI | zrAtI hai| pA.-kabAbaconI, zItalacono-hiM0 / kabAbacini-baM0 / dumakI mircii-d| kabAbacInI-u0 kabAbaH, kabAbahe sInI, hajbula urUsa -a / kabAbaH, kibAba:-phA0 / kabAbacInI-phrA. di0, da0, bamba0 / kyubebo phrakTasa Cubebee fructus-le0| TelDa pepara Tailedpepp9, kyubebsa Cubebs-aM| Cub besphrAM0 / vAlanilaku, valamalaku-tA0; mala0 / toka-miriyAlu, slv-miriyaalu-te| vaalmulk-ml| bAlameNasu, gaMdhameNasu-kanA0 / kabAbacinI. himasI-mIre, kaMkola-marA0, mAra0 / kabAba-cini, taDa-mirI, cnnkvaav-gu0| vAlamolaga, baal-molbuu-siN0| sim-vn-krvaabr| sugandha mric-sN0| kumukusa, kumaka(jAvA ) / timmurha-nepA0 / luratamarz2a-kAsa / blgumdris-siNh| TippaNI-dakSiNa bhArata evaM bhAratavarSa ke anya sthAnoM meM kabAbaconI (Cube bs ) ke liye zItalacInI saMjJA kA vyavahAra hotA hai aura farei fasta ar EA (Eugenia l'imenta, Allspice' ) ke liye kabAbacInI saMjJA kA | parantu kalakattA tathA bahuta se anya sthAnoM meM isake viparIta hai, jahA~ zItalacInI saMjJA kA vyavahAra pAimeMTo ( Allspice ) ke liye aura kabAbaconI kA kabAbA (Cubebs) ke liye hotA hai| kyoMki bhAratavarSa ke lagabhaga sabhI rAjakIya pAturAlayoM evaM zroSadha vitaraNAlayoM meM isI saMjJA ( kabAbacInI) dvArA kyubeva (Cubeb) khyAti hai / astu, hamane bhI aisA hI mAnanA ucita samajhA / isake atirikra katipaya bAjAroM vizeSataH madarAsa sthita bAjAroM meM kabAbacono ke sambandha meM eka ora yaha bhrama hai| ki vahA~ uka saMjJA kA vyavahAra prAyaH nAgakesara, (Budr of Mesua feerea ) ke liye hotA hai jo ThIka nhiiN| vastusthiti yaha hai ki usako ( Mesua ferrea) hiMdI saMjJA nAgesara vA nAgakesara hai| habbul arUsa bhI jisakA artha vastradhU phala hai, isakI anvarthaka bhAravya sajJA hai| jaisA grantha vizeSa (jAmA) ke saMkalayitA ke vacana se jJAta hotA hai / vAta yaha hai ki iMdrI para isakA pralepa kara rati karane se strI ko itanA aAnanda prApta hotA hai ki vaha usa puruSa para zrAsaka ho jAtI hai| astu, ipakI ukta saMjJA anvartha hI hai| isakI a~garejI saMjJA (cubeb) saMbhavataH pAravya kabAbaH se vyutpanna hai / ainsalI svaracita meTIriyA iMDikA meM likhate haiM ki yaha nepAla meM bhI utpanna hotA hai aura vahA~ ise timmuI (tumburu) vA teja bala kahate haiN| para yaha smaraNa rakhanA cAhiye ki tumburu kabAbaconI nahIM, parantu usase sarvathA eka bhinna podhA hai| tumburu ko jise naipAlI dhaniyA~ bhI kahate haiM, phAraso meM kabAbaH khaMdA~ vA kabAbaH dahana kurAAdaH saMjJA dvArA pukArate haiM aura kabAbacInI ko kabAbaH saMjJA. dvaaraa| kadAcit isI sAmaMjasya ke kAraNa hI unheM aisA bhrama huA hai| pippalI varga (N. O. Piperacere.) itihAsa-madhyakAlIna bhAravya cikitsakoM ne kabAbacInI kA auSadha rUpeNa vyavahAra kiyaa| asta. hakIma masaUdI ne jo IsavI sana kI dasavI zatAbdI meM huA, kabAbacInI ko jAvA kI upaja hone kA ullekha kiyA hai / sihAha ke racayitA ne jinakA svargavAsa san 2006 I0 meM huA, ise cIna kI eka pramukha auSadha likhI hai| ibnasInA ne bhI prAyaH usI samaya meM isakA ullekha kiyA hai| ve likhate haiM ki isameM maJjiSThAke samAna guNadharma pAye jAte haiN| katipaya tibbI granthoM meM jo isakI yUnAnI saMjJA mAhIliyUna vA karaphiyUna likhI hai, vaha bhramapUrNa hai| Ayurveda viSayaka saskRta, hiMdI aura marAThI bhASA ke nighaMTu granthoM meM 'kaMkola' nAma se jisa oSadhi kA ullekha
Page #411
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabAbacInI 2143 kabAbacInI milatA hai, vAstava meM kabAbacInI nahIM, pratyuta usakA eka bheda hai / guNadharma meM yaha kabAbacInI / hI ke samAna hotA hai| phArmAkogrAphiyA nAmaka prantha ke praNetA hamArA dhyAna isa bAta kI ora AkRSTa karate haiM ki yadyapi prAcIna bhAravya cikitsakoM ko mUtra evaM jananAvayavoM para hone vAle kabAbacInI ke prabhAvoM kA jJAna thaa| tathApi yaropIya cikitsakoM ko IsavI san kI aThArahavIM zatAbdI ke prArambha meM ukta oSadhi kA jJAna hudhaa| rAsAyanika saMghaTana-isameM eka kriyAzIla sAra 3 pratizata, eka asthira taila 10 se 18 pratizata (jo briTiza phArmAkopiyA meM zrAphizala hai) yaha kabAbacInI ke bahiratvaka aura zrAbhyaMtarika bIja meM vartamAna hotA hai| kucha sneha-maya-koSa puSpa-guccha, phala-kI DaMTiyoM tathA pattoM meM pAye jAte haiN| paraMtu gucchAMza jo kabhI-kabhI kabAbacInI meM mile-jule pAye jAte haiN| unakA vizleSaNa karane para yaha jJAta huA ki unameM asthira taila kI kula mAtrA 17 pratizata thii| eka snehamaya rAla-Oleo-resin 3 pratizata jisameM kabAbIna ( Cubebin) eka udAsIna padArtha 2 pratizata tathA kabAbAmla(Cubebic acid) 1 pratizata hote haiM / pAiparIna; eka vasAmaya padArtha vA sneha; moma (Wax); zvetasAra, sneha, niryAsa (gum) aura bhasma 5 pratizata (Malates of ma. gnesium and Calcium.), kabAbIna (kyubebIna ) raMgavihIna sphaTika rUpa meM prApta kI jAtI hai| gaMdhakAmla meM DAlane se yaha gaharA unnAbI raMga paidA karatI hai| isameM koI lAbhakAraka vA hAniprada guNa mAlUma nahIM hushraa| kabAbAmla (kyubebika esiDa) kA anupAta .66 pratizata hotA hai / yaha sapheda evaM anizcita prAkRti kI DaliyoM ke rUpameM hotA hai| gaMdhakAmla meM milAne se gaMbhIra aruNa varNa utpanna karatA hai / yadi isameM prabhAvazUnya rAladAraM niryAsa mila jAya, jisakA anupAta 2.5 pratizata hotA hai| to prasrAva prArambha ho jAtA hai / kabAvacInI meM atyalpa mAtrA meM eka prakAra kA kapUra bhI pAyA jAtA hai| __ mizraNa-kabhI kabhI isameM milAvaTa bhI karadI jAtI hai| prAyaH isI kI jAti ke katipaya anya phala jo prAkRti zrAdi meM isI ke tadvat hote haiM / isI meM mibhUta kara die jAte haiN| saMkhyA meM ve pAMca haiN| unameM se eka kAMgo pradeza arthAt apha. rIkA kA phala hai. jo apharIkI kabAbacInI ke nAma se prakhyAta hai| nakalI kabAbacInI sAdhAraNa tayA asalIse kiMcin vRhattara evaM raMga aura sugaMdhi meM sarvathA bhinna hotI hai| kisI-kisI kI DaMDI Ter3hI hotI hai aura koI apekSAkRta adhika kar3avI hotI hai| auSadhArtha vyavahAra-pUrNatayA vikasita sUkhe kaccephala jinheM kabAbacInI kahate haiN| aura una phaloM dvArA prApta tail| mAtrA-cUrNa 30 se 60 grena-2 se 4 grAma (15 se 30 rattI) elopaithI meN| Ayurveda meM 2 // mA0 se 10 mA0 tk| prabhAva-surabhita (Aromatic), uttejaka, mUtrala, prAdhmAna hara ora shlessmaaniHsaark| auSadha-nirmANa-cUrNa. mAtrA-5 se 10 ratto / kalka; phANTa-( Infusion.) . mAtrA-aAdhI chu0 se 1 cha; sneha, mAtrA-5 se.. buud| lubhAba ke sAtha vA jala mizrita zarbata ke sAtha / elopaithI meM isakA Ticara aura tela kAma meM AtA hai| aura briTiza phArmAkopiyA meM oNphizala haiN| TikacyarA kyubevI-Tinctura cubebe -le0 / TiMkcara zrApha kyubebsa Tine* ture of cubebs -aM0 / kabAbAsava, kabAbAriSTa -saM0,hiM0 / sabag2ahe kabAbaH, taaphrIna kabAbaH -ti0 | yaha kucha kucha bhUre raMga kA tarala hai| zakti (5 meM 1) / nirmANa--krama--kabAbacInI kA cUrNa 4 zrAuMsa; surAsAra (60%) AvazyakatAnusAra, cUrNa ko do phluiDa pAunsa pAnI se kredita karake
Page #412
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabAbacInI kabAbacInI 2144 pakelizena kI rIti se 1 pAinTa TiMkacara prastuta krleN| mAtrA-2 se 1 phluiDa DrAma=miligrAma / 30-60 bUda (se 3.6 ghana zatAMzamITara) kabAbacInI kA tela pa-0 oNliyama kyubebI Oleum cubebee -le| oNila oNpha kyubebsa Oil of cu. bebs -aM0 / kabAbacInI kA tela / rogana kbaabH| lakSaNa-yaha eka ur3anazIla tailahai jo kabAbacInI se parisra ta kiyA jAtA hai| yaha vivarNa, laghu evaM pItAbha harita ISat haritAbha pIta varNa kA taila hai jo svAda aura gaMdha meM kavAbacInI ke sadRza hotA hai| zrApekSika gurutva 0610 se 0.630 taka / eka bhAga taila 14 bhAga surAsAra (60 pratizata) meM vileya hotA hai / rAsAyanika saMghaTana-nUtana kabAbacInI dvArA parisra ta taila meM TInsa hotI hai| purAnI kabAbacInI se prastuta taila meM kyubeba kaimphara (saMbhavataH eka prakAra kA kapUra) hotA hai| prabhAva-uttejaka aura kRbhizodhaka ( Anti Septic) rUpeNa ise zlaiSmika kalA saMbaMdhinI vyAdhiyoM meM prayojita karate haiN| mAtrA-5 se 20 bUMda-( 03se 1.2 mili grAma ) / . anya yoga (1) kavAbacInI, muleThI, pIpala, har3a kA vakkala aura kulaMjana ( Alpina chinansis)inako barAbara 2 lekara alaga-alaga kUTa chAna kara eka meM milAveM | jitanA yaha carNa ho, usameM 15 gunA jala milAkara pAdAvaziSTa kAtha prastuta kareM / isa kAr3he ko AdhI chaTA~ka kI mAtrA meM dina meM 3-4 bAra deveM / isameM zahada milAkara avaleha bhI prastuta kara sakate haiN| yaha ugra evaM cirakArI kAsa meM paramopayogI hai| -( The Indian Materia Medica, p. 263) (2) kabAbacInI, devadAru, maror3aphalI, pratyeka 10 mA0, kRSNabhaMgarAja (kAlA bhAMgarA), kAlI- mirca, akarakarA, gajabela, sUrajamukhI ke bIja, (Sun Seeds) sana kA bIja pratyeka 7 DrAma aura gUgula 12 tole-isameM mAtrAnusAra zahada milAkara prAdha-prAdha tole kI goliyA~ banAleM / apasmAra ( Epilepisy ) meM eka,. eka golI dina meM 2 bAra sevana kraayeN| (ilAjula gurvA) (3) kabAbacInI 5 bhAga, mastagI 4; cunA 3, cInA kapUra 3, ilAyacI 4, sanAya . bana haladI ( Curcuma Aromatica) 4, pakhAnabeda (Iris Pseudocorus) 3, javAkhAra 4, ina saba ko kUTa-pIsakara bArIka cUrNa krleN| mAtrA-1 se 2 DrAma / yaha sUjAka, mUtramArga gata kSata vA cirakArI sUjAka aura janana-mUtrendriya ke rogoM meM atIva guNakArI hai / (nAdakarNI) guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAra Ayurveda meM kabAbacInIkA ullekha nahIM milatA vaidyaka zabdasiMdhu meM kAbAba zarkarA zabda AyA hai, parantu saMdarbha nahIM diyA gayA hai / kaGkola jisakA ullekha dhanvantarIya tathA rAjanighaNTuAdi AyurvedIya nighaNTu-graMthoM meM pAyA hai, vaha kabAbacInI kA eka bheda hai, na ki svayaM kabAbacInI / tathApi ye donoM guNa dharma meM samAna haiM / de0 "kaGkola" | vanauSadhidarpaNakAra likhate haiM-"granthAntara meM kabAbacIno surapriya nAma se ullikhita hai| tanmata se kabAbacInI vAyuprazamana, zleSmApahAraka, agnivarddhaka tathA mUtravRddhikara hai evaM yaha aupasargika meha, zukrameha, zveta pradara, arza aura mUtrakRccha, kA nAza karatI hai|" yathAkabAbacInA-surapriyaM vRttaphalaM tadvAyuzamanaM matam zleSmotsAraNa mAgneyaM mUtravRddhikaraM tathA // aupasargikamehazca zukramehaM sudaarunnm| zvetapradara mAsi kRcchaJcApi vinAzayet / / yaha kahA~ kA pATha hai yaha jJAta nahIM aura na isakA koI saMdarbha milaa| yUnAnI matAnusAraprakRti-katipaya hakImoM ke mata se kabAba. cInI meM USmA ke sAtha zaityakAraka zakti bhI pAI
Page #413
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2245 kapAla-cInI jAtI hai| parantu zekha bU prakhIsInA ke kathanA- bU alIsInA ke kathanAnusAra isakI avarodhodnusAra yaha dvitIya kakSA paryaMta garama tathA khuzka. ghATinI zaki itanI kSINatara hai, ki yaha daalhai| koI-koI kahate haiM ki yaha tRtIya kakSA meM cInI kI jagaha kAma nahIM de sakatI / isako uSNa tathA rUpa hai| masIha ibna hukma ke mata se muMha meM rakhane se svara zuddha hotA hai| isake isameM garmI aura sardI donoM haiM, para garmI * cAbane se mukha suvAsita ho jAtA hai aura usakI prabalasara hai| dugaMdhi jAtI rahatI hai| isase mukhapAka meM bhI hAnikartA-vasti aura vRka ko| upakAra hotA hai / yaha zrAmAzaya tathA masUr3he ko darpana-vasti ke liye mastagI, ziraHzUla meM zakti pradAna karatI hai aura kaNThazUla ko lAbhakArI sapheda candana aura gulAba tathA vRkka meM kAkanaja | hai / yaha dastoM ko rokatI, khaphakAna ko dUra pratinidhi-dAlacInI, ilAyacI, bAlachar3a karatI, vRkta evaM plIhA va yakRtagata vyAdhiyoM ko aura astarUna, kaNTha ke liye akarakarA aura lAbha pahu~cAtI, khUba pezAva lAtI, mUtramArgastha yakRta ke liye pipplii| kSatoM ko zuddha karatI aura zayyAmUtra evaM avAdhamAtrA-vayaska 4 // mAze taka, kAtha meM mUtra-salasulabola ko lAbha pahu~cAtI hai| udarda 1 mAze taka / alpavayaska, 1 se 1 // mA0 tk| roga vA pittI uchalane para bAraha rattI kabAbacInI isameM 10 varSa taka zani rahatI hai| pIsakara sikaMjabIna milAkara cATane se upakAra guNa, karma, prayoga-kabAbacInI AmAzaya hotA hai| yaha peTa ke naloM ko zanipradAna karatI bakhaprada arthAt dIpana-pAcana, vAhya tathA vakSodara hai| yaha vAyu anulomana karatI hai| ise cAbakara aMtarAvayavoM-aha zA aura masUr3he ko zakti pradAna iMdrI para lagAne se sahavAsa meM prAnanda karatI hai| yaha tAralyajanaka, avarodhoddhATaka, vAyu prApta hotA hai aura strI ko to itanA aAnanda prApta ko anuloma karanevAlI, mUtrala aura mUtramArgastha hotA hai, ki sivAya usa puruSa ke vaha anya tAdi ko svaccha karanevAlI hai tathA cirakAlAnu- kisI bhI puruSa kI kAmanA nahIM krtii| dAlabandhI apasmAra, yakRta evaM plIhA ke roga, sUz2Aka cInI, akarakarA aura kabAbacInI pratyeka 1 mA0 aura zayyAmUtra (salasulbola ) Adi rogoM meM pIsakara zahada meM golI banAye aura sukhAkara rakhaleM upakArI hai| -(mu. nA.) strI sahavAsa se eka ghar3I pUrva eka golI muMha meM kabAbacInI tAralyajanaka, avarodhoddhATaka, mukha ko rakhakara mukha-lAlA ko iMdrI para lagAeM aura sUkhane suvAsita karanevAlI, AmAzaya tathA masUr3he ko para rati kareM / strI ko asoma Ananda praayegaa| balaprada, apasmArahara, mukhapAka vinAzaka, khanakAna isa yoga se bhI dampati ko Ananda AyegAko dara karanevAlI, svara ko sApha karanevAlI kabAbacInI 2 mA0, soMTha 2 mA0, akarakarA 2 vAyu ko anuloma karanevAlI, mUtrala, azmarIbheda mA0, subhada-nAgaramothA 2 mA0, lobAna 1 mA0, aura atisArahara hai|--naa0 mu. katIrA 1 mA0 inako pIsakara muMha kI lAra meM yaha rUha ko latIfa karatI hai tathA avarodho- milAkara iMdrI para lepana kareM / sUjAka meM isakA dghATana karatI, deha ke sUkSma srotoM kA bhI udghATana upayoga usa avasthA meM hotA hai, jaba pradAha evaM karatI aura cirakArI ziraHzUla ko naSTa karatI hai| sUjana ke sabhI lakSaNa dUra hojAte haiN| 3 // mA0 kabAbacInI kA cUrNa // mAze mUlI ke pAnI ke | se bhAmAzA paryanta kabAbacInI ko pIsakara eka sAtha niraMtara eka saptAha payaMta pratyaha phA~kane se pyAle bhara tAjA dahI meM jo bahuta amla na ho, ziraHzUla nivRtta hotA hai| isase kAmalA roga- prakSepa deveM, punaH ukna pyAle ko gAr3he kapar3e se yAna ArAma hotA hai / yaha yakRtIya avarodha kA dRr3hatApUrvaka bAMdhakara grISma Rtu meM rAta ko AkAza udghATana karatI hai| kiMtu purAnI ho jAne para ke nIce aura zarada-Rtu meM jahA~ cAhe rakha deN| avarodhodghATinI zakti kSINa ho jAtI hai / zekha ! prAtaHkAla use milAkara piileN| tIna dina taka
Page #414
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabAbacInI "kabAbacInI niraMtara isI prakAra sevana karane se sUz2Aka meM bahuta haiN| isase bhI adhika parimANa meM dene se paha upakAra hotA hai| isakI picakArI sUz2Aka ke AmAzaya tathA aMtra meM dobha utpanna karatI hai aura liye anupama guNakArI hai| kabAbacInI do DrAma, isase ukleza, vamana, udarazUla aura atisArAdi zorA 10 grena aisI eka mAtrA dina meM tIna bAra upasarga pIche laga jAte haiM / yaha hRdaya ko zakti pUyamehI ko dene se upakAra hotA hai / kabAbacIno, detI aura isakI gati ko tIvra karatI hai| . baca aura kulaMjana sama bhAga-inake cUrNa ko pAna zvAsoccha vAsa aura jananendriya evaM matrendriyake rasa meM pIsakara vaTikA nirmitakara mukha meM rakhane bahuzaH anya snehamaya rAloM kI bhA~ti kabAbase svara zuddha hotA hai| mukhapAka vA mukha ke bhItara cInI bhI rakta meM praviSTa hotI hai aura zarIragata sUjana miTAneke liye isako cUsate rahanA cAhiye / vividha aMgoM evaM dhAtuoM meM pahu~cakara yaha nyUnAisake cUsate rahane se gale kA bhArIpana miTatA hai| dhika kopAibAvat prabhAva karatI hai arthAt yaha aphIma ke sAtha isakI vaTikA banAkara dene se zvAsamArgIya evaM jananendriya aura mUtrendriya A~va ke dasta banda hote haiM / ukta avasthA meM pathya saMbaMdhinI zlaiSmika kalAoM ko uttejana pradAna rUpeNa mUMga cAvala aura kacce kele kI khicar3I karatI hai jisase tajanya srAvodreka varddhita denA cAhiye / dUdha ke sAtha ise pha~kAne se pracura hojAtA hai tathA unakI durgandhi Adi kA nivAraNa mAtrA meM mUtra prasrAvita hone lagatA hai| ise soMTha (Aseptic) hotA hai / yaha vRkka kI kriyA ko ke sAtha phA~kane se zArIra zaithilya nivRtta hotA bhI tIvratara karatI hai aura kisI sImA taka hai| isakA pralepa karane se sUjana aura granthi vilIna tvacA kI kriyA ko bhI uttejana detI hai| ataeva hotI hai|-kh00 yaha mUtrala evaM janana-mUtrendriya vizodhaka pacana___ makAlAta ihasAnI meM yaha adhika likhA hai ki nivAraka (Antiseptic) hai| isake upamukha meM rakhane se yaha pyAsa bujhAtI hai auracirakArI yoga se kabhI-kabhI tvacA rogayukta hojAtI hai| kaphaja jvaroM ko lAbhakArI hai| arthAt usapara lAla-lAla dador3e vA dhabbe par3a __ makhajanula adviyA, muhIta Ajama, mahaz2ana jAte haiM / atyadhika mAtrA meM khAne se vRkka atyaMta mufaridAta aura bustAnula mupharidAta Adi meM bhI kSubhita hotA hai, jisase mUtra meM aNDalAla isake upayuka guNadharma hI ullikhita pAye (Albumen) vA rakta vA ukta donoM hI jAte haiN| pAe jAte haiM / kabhI 2 usameM atyanta choTe-choTe elopaithI ke matAnusAra dAne pragaTa hone lagate haiM jo auSadha chor3a dene ke kyubebasa kI phArmAkAlAjI arthAt kabAbacInIke prabhAva kucha hI dina bAda miTa jAte haiN| .. vahiH prabhAva utsarga-zarIra se isakA utsarga vAyu praNAli kabAbacInI kA prabhAva tajAta rAla evaM sneha | janya srAvoM (kaphAdi) evaM mUtra dvArA hotA hai / para nirbhara hotA hai| tvacA para abhyaMga karane se pezAba meM sambhavataH yaha kabAbAmla (CubeisakA prAruNyajanaka (Rubifacient) prabhAva bic acid ) ke eka lavaNa ke rUpa meM pAI hotA hai| jAtI hai, jo (H NO 3. ) dvArA adhaHkSepita AbhyaMtarika prabhAva hojAtA hai| zarIra se ukta sneha ghaTita dravyoM ke zrAmAzaya tathA antra patha-prAmAzaya tathA utsarga kAla meM kaI bizeSa jAti ke kATANu naSTa antra para kabAbacInI kA prabhAva kAlImircavat prAya hojAte haiN| hotA hai / alpa mAtrA meM dene se yaha uttejaka jaTha- | kyubebasa ke therApyuTiksa arthAt kabAbacInI ke rAgni varddhaka (Stomachic) aura vAtAnulo rogAnusAra prayoga mana prabhAva karatI hai / adhika parimANa meM dene se AMtarika prayogayaha pAcanadoSa utpanna karatI hai arthAta isase kopADabA ke viruddha kAsa (Bronchitis) ajIrNa vA vadahajamI ke lakSaNa lakSita hone lagate / aura kaNThakSata (Sore-throat) meM kabAba
Page #415
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabAbacInI 2147 kabAbacInI hai. cInI kI cakrikA vyavahAra karate haiN| kAsa prati- (3) zrAliyo rejinI kyubebI 5 bUMda zyAya, kaNThapradAha tathA kaNThatobha nivRtyartha isakI eksaTrakTam byukyu 1 grena kopAibA 2, dhUnI dete haiN| isakA nasya vA hulAsa pratizyAya tInoM ko eka rita kaipazUla meM DAlakara aisA hara hai| tRNajvara ( Hay-fever ) meM bhI eka-eka kaipzUla dina meM do bAra deM, sUjAka isakA upayoga hotA hai| isakA sigareTa pIne se kI aMtima kakSA meM hitakArI hai| vA isakA vASpa sUdhane se zvAsa vA kRcchrazvAsa- (4) Aliyam kyubebI 2 bUMda kaSTa prAyaH ghaTa jAtA hai / para jananendriya eksaTrakTam pAisiDI likviDam 10 bUMda tathA mUtrendriya para ukta auSadha kA mukhya prabhAva TiMkcyurA senIgI 15 bUMda hotA hai| astu, ise akele vA kopAibA-taila ke TerIbInI sAtha adhikatayA ugra aupasargika meha (Acute miscyurA emigDalI pAuMsa paryanta gonrrohoea ), facaret apie ( Ch- aisI eka-eka mAtrA auSadhI jala mizrita kara ron.c gonorrhoea) mUtra mArgastha kSata prati cAra-cAra vA chaH-chaH ghaMTA uparAMta vyavahAra kreN| yaha cirakArI kAsa meM guNakArI hai| (gluet ) aura vastipradAha meM upayojita navyamata karate haiN| khorI-kabAbacInI uttejaka vA uSNa evaM patrI lekhana viSayaka saMketa-kabAbacInI mUtrakAraka hai / adhika mAtrA meM sevana karane se yaha ke cUrNa ko cakrikA rUpa meM vA kIcaTa meM DAlakara pAkasthalI, antra, garbhAzaya evaM mUtra tathA janana vA kopAibA taila meM milAkara avaleha rUpa meM patha ko zubhita karatI ( Irritates) hai| vyavahAra karate haiM / isakA tela kaipzUla meM DAla kabAbaconI mUtra dharma evaM zleSmA ko kITazUnya kara vA prAyaH kopAibA aura byukyu prabhRti ke karatI ( Disinfect) hai| gAtra para pralipta sAtha imalazana ke rUpa meM vyavahAra meM lAte haiN| karane se yaha udaI evaM koTha ( Urticaria kabAbacInI-taila zvetapradarAdi yonisrAvoM meM upa and vesicular eruptions) utpanna kArI hai| karatI hai| kabAbacInI mukha meM rakhakara carvaNa parIkSita prayoga karane se, kaSTaprada kAsa nivRtta hotA hai| uttejaka (1) prAliyama kyubebI aura mUtrala rUpa se pUyameha (Gonorrhoea) kopAibA mUtramArgapradAha ( Urethritis ) vastipradAha, prAliyam seTelAI purANa kapharoga, taruNasardI, janana-mUtrAvayava sabaMdhI misyurA emigDalI pAuMsa paryata vikAroM evaM mUtramArgastha pradAha meM kabAbacInI aisI 1-1 mAtrA auSadha dina meM tIna bAra deM vyavahRta hotI hai| nAsArandhragata cirakArI kaphaaupasargika meha vA sUjAka meM upakArI hai / FTTT ( Chronic nasal catarrh ) aura vAgindriya ke pradAha ( Follicular (2) palvisa kyubebI . 1 zrAuMsa palvisa saikrI pharyngitis ) meM nAsArandhra aura kaNTha meM Aliyama lAimonisa 2 bUMda kabAbacInI kA cUrNa pradhamita vA avacUrNita karane se upakAra hotA hai| ugranAsA kapharoga vA nAka kI eksTrakTam glIsihAijo likviDa 2 DrAma nUtana sardI meM kabAbacInI ke cUrNa kA sigareTa pIne sirUpasa bhAranziyAI AvazyakatAnusAra se lAbha hotA hai| sthAnIya kSobhotpAdaka rUpa se sabako mizrIbhUta kara mAjUna kI taraha banAle kavAbacInI kA tela sevana karane se mUtrasrAva isameM se eka TI-ssUna-phula (eka camacA cAya adhika mAtrA meM hotA hai, aura mUtra ko yaha eka bhara ) dina meM tInabAra deN| yaha cirakArI sUz2Aka | vilakSaNa gaMdha pradAna karatA hai| vA kSata ( Gleet) meM lAbhakArI hai| / (R. N. Khory, Vol.II, P. 517),
Page #416
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabAbacInI 2148 kabAra Ara. ena. coparA-masAlA (Condi- karatI hai| isaliye gAyakagaNa isakA bahuta vyaka ment) rUpa se kabAbacInI kA pracuratA ke hAra karate haiM / kabAbacInI ke sevana kI sarvottama sAtha upayoga hotA hai, pradhAnataH uSNakaTibandha, vidhi ise dugdha meM milAkara sevana karanA hai aura sthita pradezoM meN| kahate haiM ki prAcIna bhAravya taila ko labAba (Mucilage) meM milAkara / eva pArasya cikitsakoM ne isakA janana-mUtrendriya hakIma loga ise vasti tathA vRktagata sikatA evaM sambandhI rogoM meM vyavahAra kiyA hai| pazcimAtya azmarI niHsAraka mAnate haiM / ziraHzUla meM ise cikitsA meM isakA vyavahAra madhya yuga meM huaa| gulAba jala meM pIsakara mastaka para lagAte haiN|iskii kriyAzIlatA isake phala meM sthita eka (The Indian Materia Medica, prakAra ke asthira teja para jo isameM adhikAdhika P.262-3) 10 se 15 pratizata taka hotA hai, nirbhara karatI kabAbacInI aura dhAtu-bhasmeM hai| isakA tela priya evaM viziSTa gaMdhi ora pArada aura vaGga bhasma-zuddha vaMga 2 tole, zuddha pArA 1 tolA / prathama vaMga ko pighalAkara haritAbha baiMganI raMgakA hotAhai aura janana-pUtrendriya usameM pArA milaayeN| phira ise lavaNAka jala se saMbaMdhinI vyAdhiyoM jaise vastipradAha, aupasargika khUba kharala karate jAya aura una jala badalate meha aura cirakArI pUyameha (gleet) meM yadyapi jAya~ / jaba usako syAhI dUra ho jAya aura vaha thor3e paimAne para, vyavahAra hotA hai / -( Indi eka dama safeda hokara khUba camakane lage, taba zrAdI gevous product of India, P. ke rasa meM ghoTakara usakI TikiyA bnaaleN| isake 227) bAda kabAbacInI 3 to. revandacInI 3 tolA, . nAdakI-kabAbacInI prAdhmAna nAzaka cobacInI 3 to0, dAlacInI 3 to0-inako masAle ke rUpa meM vyavahRta hotI hai / mUtra-jananendriya AdI ke rasa meM pIsakara kalka prastuta kreN| phira viSayaka vyAdhiyoM jaise aupasargika meha, cirakArI usa TikiyA ko isake bhItara rakhakara Upara se . pUyameha (gleet) zveta pradara tathA striyoM ke kapar3a miTTI kara pA~ca sera upaloM kI bhAga deN| nAnA prakAra ke anya yonimArgagata srAvoM meM yaha ukta TikiyA bhasma huI milegii| zlaiSmika kalA ko uttejana pradAna karatI hai / jarA mAtrA-eka cAvala barAbara upayukra anupAna ke janya kapha roga meM zleSmA niHsAraka rUpa se isakA sAtha / vyavahAra hotaahai| poTAsiyama nAiTTa aura kabAba- | kabAba:-[10] kabAbacInI / cInI kA cUrNa pratyeka 5 rattI-inako milAkara | kabAbaH khaMdA-[phA0] tumburu / krAgiraH / sevana kreN| yaha aupasargika meha kI utkRSTa | kabAbaH dahana kuzAda:-[phA0] kabAbA se kucha bar3A auSadha hai| mUtramArgastha purANa kSata (gleet) eka prasiddha bIja | tumburu / tathA cirakArI aupasargika meha meM 15 rattI kabAba- kabAbaH dahana zigAphta:-[phA0] tumburu / cInI kA cUrNa aura 2 // rattI phiTakirI kA cUrNa kabAbaH tabA habbula urUsa-[10] kabAbacInI / milAkara dina meM tIna bAra sevana kreN| zleSmAniH | kabAbaHzikama darIdaH-[phA0] priyaMgu / aklaMjaH / sAraka rUpa se 5 rattI kabAbacInI kA cUrNa 30 kavAbaH zigAphta:-[phA0] priyaMgu / bUMda labAba ( Mucilage) aura prAdhI kavAbaH sonI-[10] kabAbacInI / chaTA~ka dAracIno ke arka (Cinnamon kabAbIna-[ mua0 ] kabAvacInI kA sata / (Cubewatr) meM milAkara, dina meM tIna bAra sevana | bin.) karane se kAsa (Bronchitis) tathA svara | kabAmata rAnaH-[?] anAra kI vaha kalo jisameM gA~Tha yaMtrapradAha (Laryngitis) meM upakAra hotA na par3I ho| hai / kabAbacInI svara rajuoM meM tanAva utpanna kabAra-saMjJA pu0 [ deza0 ] eka choTA per3a vA karatI hai aura kaMDako picchila zleSmA se zuddha maadd'ii|
Page #417
--------------------------------------------------------------------------
________________ kubAra > [ [a0] phrA0, qabAra - [ yU0 ] kabara | kabarA | qabAradambadosa - yU0 ] kunnAvarI / bArasa - [ yU0 ] kabara / kabarA / kabArasIna - rU0 ] saro / siri] kabara / kabarA / 2146 kabAsa - [ zra0 ] pIlU kA phala jo pakakara kAlA par3a gayA ho / kabitA - saMjJA strI0 [saM0] aMbAr3I | kavittha-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kaitha kA per3a | zra0 TI0 / de0 "kapittha" / katthaka-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kapittha / kabittha kaitha bItA hUriyA - [ siri0 ] fAzarA | zivaliMgI | kabIra - [ 0 ] sugIra kA ulaTA ] bar3A / mahata / bRhat | Great, Large, Magnus. - [?] gaurA kI jAti kA eka pakSI / kruburaH / cakAvaka / qabArIsa - [ yU0] kabara / kabarA / kabArUsa - [ phrA0 ] harzapha kA eka bheda / kabAlaqaza - [ ? ] jabarda / kabIrulU azjAra- [ zru0 ] baragada | vaTa | kabAza -[ ? | eka prakAra kA lauMga, jisakA zira kabIrU - [ qhurA0] zIraqhizta kA vRkSa | ho bar3A 1 kubUda ] jigara / kavida-[ zru0 ] [ bahu0 akbAda, kalejA / yakRta / - kabila - vi0 [saM0 tri0 ] kapila / bhUrA / tAmar3A / saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] tAmar3A vA bhUrA raMga kapila varNa / kabiste talkha - [ phrA0 ] indrAyana | kabIca : - [ phrA0 ] sirezama / kabIka - [ phrA0 ] Ranunculus sccleratus, Linn.) jaMgalI karasa kA bheda / jaladhaniyA~ | devakA~Dara / jalaveta de0 "devakA~Dara" | kabITha - saMjJA puM0 [saM0 kapittha, prA0 kaviTTha ] (1) kaitha kA per3a / ( 2 ) kaitha kA phala | kabIta - [ [0, phrA0 ] kaitha / " kabI, kapi - [ 0 ] ( 1 ) laMgUra / ( 2 ) eka kIr3A / (qa ) qabIta: - [ zru0 miThAI / ] barfI nAma kI prasiddha kabItaH, kabItA - [ phrA0 ] varphI nAmaka pakavAna / kalAkaMda | nAtifa / kabItA dasarAbAhu. marA kabItA kamanA, kabItA akamIna, kabItA alamanA - [ 0 ] phrAzirastIna / } kabUtara [ siri0 ] aMgUra kI bela / ( Fraxinus Rotundifolia, ) kabIlA - saMjJA pu N0 de0 'kamIlA' / kabIza - kaMbara | bIsa - [ 0 ] mUlI / qabIha-[a0 ] [ bahu0 qavAiha, kravAha ] ( 1 ) bAjU kI haDDI kA vaha sirA jo kehunI se milatA hai / ( 2 ) piMDalI ora rAna kI haDDI kA jor3a / (3) burA | bhoMr3A / kurUpa | kabudu - [fA. ] eka prakAra kI Ikha / buka - [ rAjapu0 ] pIyUSa / peDasa / kabuli -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] jaMtu ke deha kA pazcAt bhAga jAnavara ke zarIra kA pichalA hissA | kabUka - saMjJA puM0 ( 1 ) cakavA pakSI / (2) cakora pakSI | kabUtara - saMjJA puM0 [fA. milAzro, saM0 kapotaH ] [strI0 kabUtarI ] kabUtara - eka pakSI jo kaI raMgoM kA hotA hai| aura jisake zrAkAra bhI kucha bhinna bhinna hote haiN| pairoM meM tIna u~galiyA~ zrAge aura eka pIche hotI hai / yaha kITabhakSI jIva nahIM hai / yaha apane sthAna ko acchI taraha pahacAnatA hai zrora kabhI bhUlatA nahIM / yaha jhuNDa meM calatA hai| mAdA do aMDe detI hai / kevala harSa ke samaya guTaragUM kA aspaSTa svara nikAlatA hai / pIr3A ke tathA aura dUsare avasaroM para yaha nahIM bolatA / ise mAra bhI DAleM to yaha muMha nahIM kholatA / pAlatU zrora jaMgalI bheda se kabUtara do prakAra kA hotA hai| pAlatU ke punaH nimna upabheda hote haiM-- (1) golA, (2) bug2adAdI - kAbulI, (3) nasAvarA, (4) loTana, (5) lakkA |
Page #418
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabUtara (6) yAhU, (7) girahabAz2a, (8) zIrAjI ityAdi, isakI bahuta sI jAtiyA~ hotI haiM / zikhA vAle kabUtara bhI hote haiM / inameM bhI golA do prakAra ke hote haiM / kAbulI - raMga ke bheda se pA~ca prakAra kA hotA hai / khagatatvavettAnoM ne zrAjataka prAyaH tIna sau se bhI adhika kapota zreNiyoM kA AviSkAra kiyA hai| 2150 pRthvI para kapota prAyaH sarvatra dekha par3atA hai / para aSTreliyA aura bhAratIya mahAsAgara ke upakUlavarttI pradezoM meM yaha adhika dekhane meM zrAtA hai amerikA meM yatheSTa kabUtara honepara bhI vahA~ inake vibhinna prakAra dekhane meM nahIM zrAte / bhAratavarSa evaM malayadvIpa meM jisa prakAra isakI saMkhyA adhika hai, usI prakAra vibhinna prakAra kI zreNI bhI dekhI jAtI hai / yuropa aura uttara eziyA meM isakI saMkhyA sarvApekSA zralpa hai / T " pahale bhAratavarSa meM kabUtara ke asaMkhya bheda rahe / parantu zrAjakala kI zreNiyoM ko dekhakara prAcIna nAmoM ke nirNaya kA koI upAya nahIM / prAcIna kaviyoM ke kAvyoM meM isa bAta kA ullekha pAyA jAtA hai ki usa samaya bhI bhAratavarSa meM kabUtara pAle jAte the| kabUtara bahuta komala prakRti kA prANI hai / prAyaH sabhI dezoM ke loga ise pavitra pakSI mAnate haiM / bhAratavAsI ise lakSmI kA varaputra mAnate haiM / bahutoM kA yaha vizvAsa hai ki ise pAlane se gRhasthoM ke maMgala kI vRddhi hotI hai, daridatA kA nAza hotA hai, aura lakSmI kA darzana hotA hai / manuSya ke zarIra meM isake para kI vAyu lagane se sabhI roga naSTa hote haiM / isI se kitane / loga kabUtara pAlate haiM / pakSiyoM ke dvArA saMvAda bhejane kI prathA bhI yahA~ prAcIna kAla meM thI / astu, rAmAyaNa mahAbhAratAdi meM isakA ullekha milatA hai / musalamAnoM ke dharmagrantha meM kapota ko "svargadUta" kahA gayA hai / pahale a~gareja bhI ise pavitra pakSI ( Holy bird ) samajha zrAdara karate the| paryA0 - kapotaH, kalaravaH pArAvataH ( zra0) pArApataH, chedyaH, raktalocanaH (rA0 ), raktadRk ( ke0 ) pArAvataH, raklanetraH, nIlAMgaH, kapotakaH, gRhasvAmI, barArohaH, ghughurAga ( dha0 ni0 ), pArAvataH, kala kabUtara ravaH, zraruNalocanaH, madanaH, kAkuravaH, kAmI, rakrekSaNaH, madanamohanaH, vAgvilAsI, kaMThIravaH, gRhakapo takaH, ( rA0 ni0 ), pArAvataH, kalaravaH, kapotaH, raktavardhanaH ( bhA0 ) jhillakaNThaH, pAravataH gharatriyaH, chedyakaMThaH, kaladhvaniH, gRhakapotaH, gRhakukkuTaH - saM0 / kabUtara, parevA, pAyarA - hiM0 / pAyarA, kaitarabaM0 / hamAma, salasalaH ( 0 ) / kAlUja, fA0 / kolambA DomeSTikA Columba Domestica - le0 / pIjana Pigeon-zraM0 / parevAmarA0 / pArutrApi te0 / leTina bhASA meM kapota jAti ko kolambiDI Columbidoe kahate haiM / jaMgalI kabUtara -- vana kapota, citrakaMTha, kokadahana, dhUsara, bhISaNa, dhUmralocana, zragnisahAya, gRhanAzana - saM0 / dharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAra parAvato guruH svAduH kaSAyo raktapittahA / svAduH kaSAyazca laghuH kapotaH kaphapittahA || ( gha0 ni0 ) parevA pArAvata ) - bhArI; madhura, kaselA aura raktapittanAzaka hai| kabUtara ( kapota ) - kaselA, svAdu, halakA aura kaphapittanAzaka hai / vardhanaM vIrya balayostadvadeva kapotajam / pArAvatapalaM snigdhaM madhuraM guru zItalam / pittAsra dAnudvalyaM tathA'nyadvIryavRddhidam // ( rA0 ni0 ) kabUtara ( kapota) kA mAMsa-bala vIryavaddha ka I hai / parevA kA mAMsa - snigdha, madhura, bhArI, zItala raktapitta aura dAhanAzaka evaM valya tathA vIrya baddhaka hai / pArAvato guruH snigdho raktapittAnilApahaH / saMgrAhI zItalastajjJaiH kathito viiryvrddhnH|| ( bhA0 pU0 3 bha0 ) kabUtara - bhArI, snigdha, raktapittanAzaka, vAtanAzaka, saMgrAhI, zItala aura vIryavarddhaka hai / rase pAke ca svAdu kaSAyaM viSadaca / ( rAja0 )
Page #419
--------------------------------------------------------------------------
________________ -- kabUtara kabUtara kapoto vRMhaNo balyo vAtapitta vinAzanaH / / darpaghna-sirakA aura dhaniyA tathA anya tarpaNa: zukrajanano hito nRNAM guNapradaH // zItala pdaarth| tathA pArAvato jJayo vAtazleSma karo guruH / guNa, karma, prayoga-isakA mAMsa fAlija(atri0 21 zra0) lakavA, kaMpa, sunnatA, jalodara aura aMga-zaithilya meM lAbhakArI hai| yaha zarIra ko parivahita karatA kapotamAMsaM pANDau vaya aura zuddha zoNita evaM vIrya utpanna karatA hai tathA (ca0 da. pAMDu ci. yogarAja ) vRkka ko zakiprada aura vAjIkaraNa hai| zItala kabUtara-rasa aura pAka meM madhura, kaselA aura prakRti vAloM ke liye isakA mAMsa rasa guNakArI vizada hai / kabUtara vRhaNa, valya, vAtapittanAzaka hai| isako bhUnakara sUkhA khAnA varjita hai| isakA tarpaNa zukrajanaka aura manuSyoM ke liye hitakArI tAjA saMgadAnA jhillI Adi se sApha karake khAne hai| pArAvata ( parevA) vAtakaphakAraka aura bhArI se sarpa-viSa meM upakAra hotA hai| isakA rakta mastaka hai| pAMDu roga meM kabUtara kA mAMsa varjita hai| para lagAne se nakasIra ArAma hotA hai| isakA pArAvata garamA garama khUna netra meM lagAne se netrakSata, arma, vipAke madhuraM guruca / su0 sU0 46 a0| rAtryaMdhya Adi netra roga pArAma hote haiN| kabUtara kapota mAMsa pAka meM mIThA aura bhArI hai| suzruta ke aMDe bahuta uSNa evaM rUkSa hai / kacce aMDe pIne ke anusAra kapotaviSThA vraNadAraNa hai| se vakSa kI karkazatA dUra hotI hai| kapoloM kA maharSi caraka ke mata se kapota kA mAMsa kaselA, raMga nikharatA hai| bAlakoM ko ise zahada meM milAmadhura, zItala aura raktapitta nAzaka hai| hArIta ise kara khilAne se ve zIghra bolane lagate haiM / kabUtaroM vRMhaNa, balakara; vAtapittanAzaka, tRptikara, zukra- ke rahane kI jagaha yadi zItalA kA rogI nivAsa vardhaka rucikara aura mAnava ko hitakara batAte haiM / kare, to usake prabhAva se vaha zrArogya lAbha kre| suzruta aura vAgbhaTa ke mata se kAle kabUtara kA kabUtaroM ko gRha meM rakhanA sukhazAMti kA kAraNa mAMsa bhArI, lavaNayukta, svAdu aura sarvadoSakAraka banatA hai| isase plegAdi maraka-roga-bhaya evaM hotA hai| dUSita vAyu kA nivAraNa hotA hai / bicchU ke daMza vaidyaka meM kabUtara ke vyavahAra sthala para kabUtara kI garamA garama bITa bA~dhane se yakSmA nAzArtha kapota mAMsa-kabUtara kA mAMsa biSa kI zAMti hotI hai| paune do mAze jaMgalI sUraja kI kiraNoM se sukhAkara, hara dina khAne se | kabUtara kI bITa pIsakara rAtri ko pAnI meM tara athavA usameM gho aura zahada milAkara cATane se karake padi strI prAtaHkAla vaha pAnI pI leve, to atyaMta bar3hA huA rAjayakSmA bhI nAza ho jAtA ekahI dinameM yA adhikase adhika tIna dinameMbaMdhyA hai| yathA ho jaaygii| isI prakAra mAzA bhara bITa cInI ke sazoSitaM sUrya kahi mAsaM pArAvataM yaH sAtha khAne se bhI tIna dina meM baMdhyatva prApta hotA pratighasramatti / sapimadhubhyAM vilihannaro-- hai| ibtaz2ahara ke kathanAnusAra kabUtara kI bITa zrATe meM milAkara khilAne se prANI yamaloka ko vA nihanti . yakSmANamati pragalbham / / sidhAratA hai| isakI boTa jau ke ATe aura qatarAna yunAnI matAnusAra ke sAtha malahama kI bhA~ti banAkara tIso ke vastraprakRti-pAlatU kI apekSA jaMgalI kabUtara khaMDa para lepa karake zvitra para cipakA deveM ora adhika uSNa dvitIya kakSAMta meM aura prathama kakSA tIsare dina use haTA deveN| isI taraha kaI bAra meM rUkSa hai / kapota viSThA vA bITa tRtIya kakSA karane se zrArAma hotA hai| 10 // mAze kapotaviSThA paryaMta uSNa aura rUkSa hai| 7 mAze dAlacInI ke sAtha bhakSaNa karane se patharI hAnikartA-isakA mAMsa uSNa prakRti ko | TUTa jAtI hai| yadi usakI piMDalI (sAna ) ghI hAniprada hai| - haDDI jalAkara strI apano yoni meM dhAraNa kare, to
Page #420
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakakara punaH akSata yoni ho / yaha eka rahasya hai / jaMgalI para sukhAkara, zahada aura ghI meM milAkara cATane se kabUtara kI haDDI jalAkara do canA pramANa pAna ke atyanta ugra yacmA bhI nAza ho jAtA hai| patte meM rakhakara khAne se zvAsa roga ArAma hotA | kabUtara kA jhAr3a-da0] pAlaka juuhii| hai| sadaiva kapotamAMsa bhakSaNa karane se zvitra roga kabUtara kA phUla-saMjJA puM. [deza.] eka phUla / utpanna ho jAtA hai| isI prakAra garama masAle kabUtara kI jar3a-saMjJA strI0 eka jdd'ii| ke sAtha isakA kabAba adhika dina taka khAne se kabUtarajhAr3a-saMjJA pu0 [hiM0 kabUtaraxjhAr3a ] pittarakta prakopa evaM kuSTha ho jAtA hai| isase zIghra pApar3e kI taraha kI eka jhAr3I jo dakSiNa pazcima sar3anevAlA vikRta zoNita utpanna hotA hai, vize bhArata aura siMhala prabhRti sthAnoM meM utpanA SataH pAlatU ke mAMsa kA aisA hI prabhAva hotA hai| hotI hai| zItala prakRtivAloM ko bahuta guNakArI hai / kabUtara kabUtarI-saMjJA strI0 [phA0 kabUtara ] kabUtarako maadaa| kA vaha baccA jo ur3ane ke yogya ho, usakA mAMsa kapotikA / zIghrapAkI hotA hai; kyoM ki usake ur3ane se kabUda-vi0 [phA0] [vi. kabUdI] nIlA / AsamAnI / phAlatU drava (ratUbata phuz2aliyA) naSTa ho jAte haiN| kAsanI / kbuudii| aise bacce se banA doSa usa bacce ke gozta kI saMjJA puM0(1) baMsalocana kA eka bheda jise apekSA zreSTha hotA hai jisake pUre para aura bAla 'nIlakaMThI' bhI kahate haiN| nIlA baMsalocana / Adi na ho| kyoMki usameM anAtmIkRta vA (2) eka prakAra kA pakSI / zanIna / bagulA / aprAkRtika dravAMza (ratUbata phujilayA ) atyadhika hotA hai / kabUtara ke bacce kA peTa cIrakara sarpa aura (3) Weeping-willaw vetasa bheda / iM0haiM. gaa0| vRzcika daMzasthala para bA~dha dene se bahuta upakAra hotA hai| bacce kA mAMsa khAne se kaMThakSata (khunAka) | kabUda:-[phA0] beda kA eka bheda / syAha beda vA beda mizka / ho jAtA hai| kiMtu zItala tarakArI yA sirakA kabUdara-[phA0] bUtImAra vA eka prakAra kA kIr3A prabhRti DAlakara rasAdAra banAkara khAyeM / vaha baccA jo pAnI meM machalI khAtA hai| jise acchI taraha para nikala kara ur3ane lagA ho, apekSAkRta uttama hotA hai| isase gAr3hA aura ka(ku)bUdAna-[10] kalauMjI / zonIz2a / picchila (matIna) rakta aura ratUbata utpanna hotI kabUdAna:-[ phA0] vijayA bIja / bhA~ga kA bIyA / hai| zaityapradhAna prakRtivAle ko yA aise rogI ko shhdaanj| jo zItala rogoM ke kAraNa kSINa ho gayA ho kabUba-[10] bhapA kabUba-[a0] bhapAre kI dvaa| vaha oSadhi jisase tathA usake zarIra meM raktAlpatA ho, isakA sevana bhapArA lI jaae| guNakArI hai| parantu isase malotpatti adhika kabUbula arsa-[10] abhraka / abarakha / hotI hai tathA yaha zIghra sar3a jAtA hai| kabUtara ke bUra-a.] jaldI phalanevAle chohAr3e kA pedd'| bacce ko tilataila meM binA namaka aura pAnI ke kabUsa-[10] bArIka pisI huI sUkhI davA jo janama pakAkara khAne se zIghra vRkka evaM vastistha azmarI para chir3akI jaae| dhuudd'aa| TUTa kara niHsRta ho jAtI hai| kabUlI-saMjJA strI0 [phA0 ] cane kI dAla kI vaidyoM ke anusAra kapota mAMsa zItala. garu khicdd'ii| snigdha, raktapitta nAzaka aura vAjIkaraNa hai tathA kabUha-[?] yatU kA eka bheda / de0 "ytuu"| jyAtivarddhaka, vAyu evaM kaphanAzaka hai| isake sevana kabeMga-[ bara0] ziGgara / se majjA kI vRddhi hotI hai| (kha0 a0) kabaadiyA, kabaadiyUna-[ siri0 ] zAhatarA / - kabUtara kI bITa zAli cAvaloM ke sAtha pIne se pittpaapdd'aa| garbhasrAva yA garbhapAta ke upadrava dUra ho jAte haiN| kabaka-[phA0] ckor| / parevA pakSI ke mAMsa ko dhUpameM niyata samaya kakakara-phrA.] tItara /
Page #421
--------------------------------------------------------------------------
________________ kabkaMjIra-[phA0] tItara kA nAma / kabbUka-[phA0] cakAvaka / kakadarI-[phA0] dhUmila raMga kA eka vizeSa ptii| kaba-saMjJA puM. [a0] de. "kbr"| jo mora pakSI se bar3A hotA hai aura usa para choTI- kana:-[ tu0 ] kabra / karIla | choTI sapheda rakhAe~ hotI haiN| yaha prAkAra meM cakora | kabragI-[ deza0 karnA0 ] maroDaphalI / tItara ke barAbara hotA hai| kisI-kisI ke mata se | kabrabA-[phA0 kaba+bA-pAza ] karIla ke phala dvArA yaha taharada-lavA kA nAma hai| nirmita pAza / dhana kaath| kavaravA / kabaravA / kabkUna phrA0] tItara / durrAja / kbvaa| kaJcIyaMtra-saMjJA puM0 [saM0 kavacIyantram ] auSadha | kabrA-saMjJA puM. [ deza0 paM0] karIra / kabarA / pAka-yaMtra vizeSa / de0 "kvciiyntr"| kabrAjuvI (-I)-[te. ] jiyApotA / putrajIvaka / kabja-[phA. 'kaDaka' kA mutra0] cakora / kabrAbera-saMjJA puM. [deza.] kabarA / kaura / kabz2a-saMjJA puM0 [a0 kA z2aH] (1) grahaNa / (Cadaba Murayana, Grahan) pakar3a / avarodha / simaTAva / (2) dasta kA | I0 me0 naaN| sApha na honA / peTa kA guMga honA / malAvarodha / kabriyaH-10] prANa / tteNttii| (3)kaselA svAda kaSAya / kabz2A -saMjJA puM0 [a0 kabz2aH] (1) itanA kabI-1 aMjadAna ke patte / jitanA ki eka muTThI meM pA jAya / muTThI bhara | kabIta-[a0 ] TeMTo nirmita pAza / ( Handful, Pugil.) / (2) dNdd| kabla-[tu.] bAla / roga / bhujadaMDa / DA~Da / bAjU / muzka / bkraa| kabjiyata-saMjJA strI0 [a0] pAyakhAne kA sAfa na | kabza-[10] meNddhaa| mAnA / malAvarodha / kansa-[10] dabAnA / ha~sanA / bharanA / pATanA / kabda. kabdA-[phA0] bhavarezama / kansaH-[a0 utanA jitanA do u~galiyoM ke sire kabdaH-a.] khjNtulhbb| ____ meM samAe / cuTakI bhr| kanna:-[30] sUkhI rottii| kabsUna-[yU.] eka aprasiddha auSadhi jo apharIkA kamAta-[1] dariyA kI siipii| __ meM paidA hotI hai| kabba-[a0 isakA ulTA baraha ] dhAtvartha ulaTa denaa| kam-[saM0 adhyaya] (1) mastaka / za. ci.| auMdhA yA paTa karanA / yUnAnI vaidyaka meM hAtha ko (2) jala / pAnI / (3)mukha / paTa yA nauMdhA karanA arthAt hathelI ko z2amIna kI | kamaMgara-saMjJA puM0 [phA0 kamAnagara ] har3iyoM ko tarapha karanA / ( Pronation ) baitthaanevaalaa| kabba-[10] cUtar3a kI hddddii| donoM cUtaroM ke bIca kamaMjI-[ tA0] khAjA / kI ubharI huI ddddii| Sacrum | | kamaMDala-saMjJA pu. de. kmNddlu"| kabba:-[a.] tIvratA / saqhtI / jAr3e kI tiivrtaa| kama-[phA0] katAda kA per3a / gulU / kambagummuDu-[te. ] nilaka kumija / kramaa-[?] aMgUra prabhRti kI TopI jo ubhAra kI kabbara-[paM0] dUba / ____taraha kI hotI hai| [siM0] jhAla / kharakanelA / kamaka-[?] eka cir3iyA | bhrii| kabbiNa-[ kanA0] lohaa| kramakarIza-a.] choTe sanobara ke bIja / kabbiNada-kilubu (kiTTa)-[ kanA0 ] maMDUra / lauha- kramakAma-[10] jmjuuN| kitt| kamakAma-[a0, krantI, phrA0] z2arU (lovAna) kabbu-kanA0 ] Ikha / Ukha / ganA / vRkSa kI goMda vAhilakA vA z2arU kA pedd'| kabbumizka-[30] latA kastUrI / murkdaanaa| kamakI-saMjJA strI0 [?] ajJAta / 5.phA.
Page #422
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamakhorA kamarakha benaa| kamakhorA-saMjJA puM. [phA0 kamakhora ] caupAyoM ke kamandha-saMjJA pu0 [saM0 kI0 ] jala / a0 ttii0| / muMha kA eka roga, jisameM ve khAnA nahIM khA kamapillA-saMjJA puM0 [ bamba0, saM0 kampilla kA apa. skte| bhraza] kmiilaa| kamacI-saMjJA strI0 [ tu0| saM0 kaMcikA] lakar3I zrAdi | kamapyu-[ tA0] jaMgalI madanamasta kA phUla / araNyakI patalI phaTTI / kamacA / kamaTI / ___ madanamasta puSpa / kamayA-[?] cbelii| kamacI-kassuva-[ te0 ] rUsA ghAsa / bhUstRNa / gandha kamaraMga-saMjJA pu0 de0 "kamarakha" / kamaja:-[jaMda ] ttiddddii| kamara-saMjJA strI0 [phA0 ] zarIra ke bIca kA gherA jo kamajAyana-saMjJA puM0 [ deza0 ] eka prakAra kA peTa aura pITha ke nIce par3atA hai| kaTi / / j'hr| qamara-rAsA.] coNdii| rajata / (2)aAdI / kamaTA-saMjJA puM0 [deza.] eka choTA kA~TedAra | kamaraH-[10] [ bahu0 kamara, kamarAta ] shishnmudd| sapArI / hazanA / Glans Penis. paudhaa| kamaraka-saMjJA pu0 de0 'kmrkh"| kamaTha-saMjJA puM. [saM0 pu. kI0 ] [strI0 kamaThI] | kamarakasa-saMjJA puM. [hiM0 kamara+tA. kaza] (1) (1) kchuaa| kacchapa / (2) sAdhuoM kA eka prakAra kI goMda jo. palAsa ke per3a se prApase tubA / me0 utrika / (3) sAhI / seha / khAra zrApa nikalatI hai aura pAchakara bhI nikAlI jAtI pumta / zallakI / dharaNiH / (4) bA~sa / vaMza / hai| isake lAla lAla camakIle Tukar3e bAjAroM meM sh0r0| kamaThI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (..) kachuI / bikate haiM jo svAda meM kasaile hote haiN| yaha goMda puSTaI kI davAoM meM par3atI hai aura machue jAloM kacchapI / ama0 (2)shllkii| saahii| vAra meM isakA mAjhA bhI dete haiN| palAsa kI goNd| puzta / DhAka kI goNd| cuniyA goMda vi0 de0 "palAsa" ' kamaNDalu-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) pAkara vA (2) katthaI vA bhUre raMga ko eka jar3a jo puSTaI pakkar3a kA per3a / pa0 mu0 / (2) sanyAsiyoM kA kI davAoM meM par3atI hai| (3) dAruhaldI / jalapAtra, jo dhAtu, miTTI, tumar3I, dariyAI nAri (4) Arya auSadha grantha ke matAnusAra eka vRkSa yala Adi kA hotA hai| karaka / kuNDIya / me0 kA goMda jise AsanA vA bobalA kahate haiN|[phaa. lacatuSka / (3) eka prakAra kA pIpala / pArisa * kA0] vijysaar| pIpala / gajahuNDasahorA / bhA0 pU0 1 bha0 vaTA __ saMjJA puM0 [ deza0 bamba0 ] eka bIja (Se. eds of Salvia plebeia,( R. Br.) kamaNDalutaru-saMjJA puM. [saM0 pu.] lakSa vRkSa / kammara kasa-bamba0 / bhuItulasI (baM0) iM0 me plAM0 pAkara kA pedd'| kamarakha-saMjJA puM. [saM0 karmaraMga pA0 kammaraMga] kamaNDalUphala-saMjJA puM. [saM0 pu.] papItA / araMDa madhyama AkAra kA eka per3a jo hiMdustAna ke prAyaH kharabUjA / papItaka vRkSa / sabhI prAntoM meM milatA hai / isakA vRkSa 15-20 kamana-vi0 [saM0 tri0] (1) kAmuka / kaamii| phuTa u~cA hotA hai| isakI pattiyA~ aMgula-Der3ha (2) sundara / kamanIya / khuubsuurt| aMgula caur3I, do aMgula lambI aura kucha nukulI saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) azoka kA hotI haiM tathA sIkoM meM lagatI haiM / yaha jeTha aSAr3ha per3a / me0 natrika / (2) madana / kAmadeva / arthAt varSArambha meM phUlatA hai / phUla choTe sapheda kamanacchada-saMjJA puM. [saM0 pu](1) kaMka pakSI / aura baiMganI raMga ke hote haiM / phUla jhar3a jAne para kA~ka / safeda cIla | bagalA / he0 ca0 / (2) laMbe-laMbe pA~ca phA~kovAle phala lagate haiM jo pUsa, krauJca pakSI / karAMkula nAmaka ptii| mAgha meM pakate haiM / kisI kisI phala meM chaH phA~ke kamanAra-[jaMda ] mchlii| bhI dekhane meM AI haiN| isakI phA~ke. nyUnakoNIya va. /
Page #423
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamarakha hotI haiN| pratyeka koNa kI caur3AI bhinna-bhinna 1/2 iMca se lekara eka iMca taka hotI hai / kaccA phala bilkula harA hotA hai, parantu pakane para yaha khUba pIlA ho jAtA hai / isakA pakA huA phala ar3hAI iMca se sAr3he tIna iMca laMbA kucha pilAI liye hare raMga kA hotA hai / yaha atyanta rasapUrNa evaM amla hotA hai aura isameM esiDa zrAkjeleTa zrApha poTAsa vartamAna pAyA jAtA hai| kacce phala khaTTe aura pakke khaTamiTTha e hote haiM / khaTTA aura mIThA bheda se kamarakha do prakArakA hotA hai | baMgAla meM khaTTA khora khaTamiTThA isake ye do bheda hote haiN| qhaz2Ainul zradaviyA ke racayitA likhate haiM- " mAmU sAhabane mAlave meM aisI kamarakheM bhI khAI haiM, jinameM bilkula turzI na thI / " nuskhA saIdI meM likhA hai ki a~gareja zrAgare meM kisI deza se aise kamarakha ke per3a lAye haiM, jisameM jarA bhI turzI - amlatva nahIM / mere eka mitra kahate haiM ki maiMne mIThA kamarakha khAyA hai| qha0 zra0 | "biliMbI" nAmaka kamarakha bhI isI kA eka zranyatama bheda hai, jise leTina bhASA meM Averr hoa Bilimbi, Linn. kahate haiM / isakA * varNana yathA sthAna hogA / urdU bhASA ke granthoM meM kamarakha zabda kA prayoga stro liMga meM huA hai / pAzcAtya matAnusAra yaha prathama bhAratIya mahA sAgara ke malakkA dvIpa meM utpanna hotA thA / vahA~ se yaha siMhala gayA aura siMhala se bhAratavarSa meM pahu~cA / parantu yaha bAta ThIka nahIM, kyoMki bahuta prAcIna kAla se hI karmaraMga bhAratavarSa meM upajatA hai / jisakA pramANa rAmAyaNa meM milatA hai / isake sivA zrAyurvedIya graMthoM meM bhI isakA ullekha milatA hai / zrAjakala bhAratavarSa meM prAyaH sarvatra yaha hotA hai / paryA0-(vRkSa) karmAra, karmaraka, pItaphala kamara, mudgaraka, mudgaraphala, dhArAphalaka, karnAraka ( rA0 ni0 ), karmmaraMga ( bhA0 ), zirAla, vRhadamla, (vRhaddala) rujAkara (za0) kammara, kammara, pItaphaja, karmmara, mudgara, dhArAphala, kammaraka dhArAphalaH, zukrapriyaH, kArukaH-saM0 / kamarakha kA per3a - hiM0 / kAmarAGgA gAcha - baM0 / karmmarAce kammareM marA0 / abirotrA karambolA jhADa, 2155 ? kamarakha Averrhoa Carambola, Linn. -le0 / kamAraka -gu0 / tamAraTama-maram - tA0 / tamAraTA kayA - te0 / cAinIz2a gUz2aberI ( Chinest Gooseberry - zraM0 / kamarakakhATAM mIThAMveche - gu0 / (phala) paryyA0 karmmaphala, karmmaraGgaphala, karmmaraGga, kammara - saM0 kamarakha, kamaraka, kamaraMga, -hiM0 / qhamaraka, karmala (moThA) kAmaraMga- da0 | kamaraka, kamaraMga, karmaraMga, kamaraMgA - baM0 | Frint of Averrhoa Ca rambola, Adans, Linn. le0 / cAinIja gUz2aberI Chinese Gooseberry -zraM0 | tamarttam- kAya, tamarata - tA0 / tamarta kAya, tamma kAya, tAmaratamu, karomoMgA - te 0 / tamarattUka, tamaratukA, tamaratta mala0 / kamaraka, DarehulI - kanA0 / tamaraka - gu0 / kamarakha, tamaraka 0 gu0 / jaunsI, jaun-yA-so, jugayA / - bara0 / karmara, khamaraka, karmAra - bamba0 / tamarata karamara - marA0 / karambala - koM0, karDe, karadayI zrAsA0 / karambola - potu gAz2a cAGgerI varga ( NO. Geraniaceae.) utpatti sthAna - khaTTe phaloM ke lie, bhAratavarSa ke samagra uSNa-pradhAna pradezoM meM isakI kAzta hotI hai / isake mUla utpatti-sthAna kA patA nahIM / kisI-kisI kA anumAna hai ki malakkA vA naI duniyA~ se purtagAla nivAsI ise yahA~ le thAye, jo ise 'karabolA' ra 'bilibinAsa' saMjJA se abhi hita karate haiN| AyurvedIya nighaNTu-granthoM meM bhI isakA ullekha pAyA jAtA hai / rAsAyanika saMghaTana -- phala meM eka prakAra kA jalIya gUdA hotA hai, jisameM adhika parimANa meM esiDa poTAsiyama zrAk jaileTa pAyA jAtA hai / bIjoM meM 'harmelAina' nAmaka upacAra rahatA hai / yaha jala meM vileya para Ithara zrora surAsAra meM vileya hotA hai / auSadhArtha vyavahAra -- vaidyaloga isake phala jar3a, phUla aura pattiyoM ko zroSadha ke kAma meM lAte haiM /
Page #424
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamarakha auSadha-nirmANa-pakA phala, bar3A eka ora choTA do, dina meM 2-3 bAra / phala kA svarasa-do se 4 DrAma / phalasvarasa dvArA prastuta prapAnaka-zarbata phala kA acAra vA caTanI / phUla kA gulakaMda / (Conserve) yUropIya oSadhiyA~ jinake pratinidhi svarUpa vyavahata ho sakatA hai-haijelIna Hazeline mAyAphalAmla (Gallic acid), aura sphurAmla (Phosphoric acid ) / prApti-varSARtu meM isake phala bAjAroM meM bikate haiN| guNadharma tathA prayogaAyurvedIya matAnusAra kArako'mla uSNazva vAtahatpittakArakaH / pakkastu madhurAmlaH syAdvala puSTi rucipradaH / (rA0ni0110) karmAraka-kamarakha svAda meM khaTTA, upNavIrya vAtanAzaka aura pittakAraka hai / pakA kamarakha khaTamiTThA tathA valakAraka, puSTikAraka aura rucikAraka khaTTe meM mIThe kI apekSA zItalatA evaM rUkSatA adhika hotI hai| hAnikartA-isake bhakSaNa karane se jihvA phaTajAtI hai / zItala prakRti vAloM ko yaha hAni pahu~cAtA hai| darpaghna-kiMcit lavaNa aura cUnA usa para malakara khAnA aura kaMda / zItala prakRti vAloM ke liye garama javAMrizeM isako darpaghna haiN| pratinidhi-raibAsa (bu0 mu0)| maatraa-aaavshyktaanusaar| gaNadoSa yaha dhAraka-kAbija hai aura pyAsa kI ugratA ko bujhAtA hai| yaha pitta kI tIvratA kA damana karatA, pittaja chardi evaM atisAra ko baMda karatA ora mukha kA svAda sudhAratA hai (ma0 mu. bu0 mu0, nA0 mu0)| yaha tAralyakAraka-mulasipha evaM manohAsakAraka hai ora prAmAzaya, udarAvayavoM tathA uSNa yakRta ko zakti pradAna karatA hai| yaha sudhA utpanna karatA, vivamiSA kA nivAraNa karatA, raka ko tIkSNatA ko zamana karatA, zoNita evaM pitta ko svaccha krtaa| mastI ora khumAra ko tor3atA hai aura khaphakAna, vasavAsa tathA azaM ko lAbha pahu~cAtA hai / yaha vA-mahAmArI, zotalA, kAmalAyAna aura garama bukhAra ko lAbha karatA hai| isakA sadaiva bhavaNa zarIra meM phor3A-phunsI nikalane se rokatA hai| isakA rasa A~kha kA jAlA kATatA hai| jo ke ATe ke sAtha isakA lepa visarpasurkhabAde ko naSTa karatA hai| isakA zabaMta unmAda aura vahazata ko guNakArI hai| kacce kamarakha ko kUTakara rasa nicodd'eN| phira use yahA~ taka kathita kareM ki caturthAMza jala jAya / punaH use sthira hone ke liye rakha chodd'eN| taduparAMta upara se sApha pAnI nithAra leM / isakA sirakA uttama hotA hai| yaha sabhI guNadharma meM sarvathA raibAsa kI taraha hai (ma. mu0, bu0 mu.)| kaccA kamarakha kapha, pitta aura zoNita ko vikRta karatA hai / isake viparIta pakA kamarakha unako lAbha pahuMcAtA hai, jaisA ki praka* bara zAhI meM ullekha hai / vaidya kahate haiM ki isakA kaccA phala khaTTA aura kAbija-dhAraka hotA hai| kamaraGga hima grAhisvAdvamlaM kaphavAtakRt / (bhA.) kamarakha-zItala, dhAraka, khaTamiTTA-svAdvamla ora kapha, vAta kAraka hai| kammaraGgantu tIkSNoSNaM kaTupAke'mlapittakRt / (rAja.) kamarakha tIkhA-tIkSNa, uSNa, pAka meM kar3avA amla tathA pittakAraka hai| kArasya phalazcAmaM grAhyamlaM vAtanAzanam / uSNaM pittakarazcaiva tat pakkaM madhuraM matam / / amlaJcabalapuSTInA rucezcaiva tu vaddhakam / (vai0 nigha0 tathA nighaNTu ratnAkara ) kaccA kamarakha dhAraka, khaTTA, vAtanAzaka, uSNa evaM pittakAraka hai / pakkA kamarakha madhurAmla, evaM bala, puSTi tathA rucidAyaka hai| yUnAnI matAnusAraprakRti-dvitIya kakSA meM zItala evaM ruut|
Page #425
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamarakha 2157 kaccA phala khAne se jvara aura sone meM darda ho jAtA hai / / pakA phala khaTamiTThA hotA hai| isase acAra, tarakArI, murabbA zrAdi kaI khAne kI cIjeM taiyAra kI jAtI haiM / khaTamiTThA phala zItala hotA hai aura use pittaja jvaroM meM pyAsa bujhAne ke liye dete haiM / isake donoM kisma ke phala zatAda ( ? ) roga 1 ko miTAte haiN| isake sukhAye huye kacce phala kA cUrNa jvara meM dete haiN| kaccA phala kaphavAta utpanna karatA hai ora rakta evaM pitta vikAra naSTa karatA hai / pakA kamarakha pitta kA nAza karatA hai aura udarAvaSTaMbhakArakAraka hai / yaha kama tathA vAta doSa kA nivAraNa karatA hai / koI-koI vaidya kahate haiM, ki yaha uSNatA utpanna karatA zukra kI vRddhi karatA ka6 tathA bavAsIra utpanna karatA aura vAta pitta ko dUra karatA hai | isako pattiyoM ko kAlI mirca ke sAtha chAnakara pilAne se peTa ke bhItara kI garamI miTatI hai| isakI jar3a kA sAdA-hima pilAne se jvara mukra hotA hai| isake patte jar3a, aura phala zItala hote haiM / kha 0 zra0 / tAlofa zarIphro, mufaridAta hiMdI meM likhA hai - " isakA phala zarada Rtu kA eka prasiddha mevA hai| isakA nicor3A huA rasa utkRSTa tohaphA hai aura yaha pitta ko zAMta karatA, zItala, kAbija zikama evaM kapha vAta doSanAzaka hai / isake khAne se jihvA phaTa jAtI hai| ise lavaNa tathA cUne ke sAtha khAnA isakA darpanAzaka - musahila hai / bAdAma Adi se bhI etajanya vikAra kI zAMti honI sabhava hai| qhAkasAra ne isake isalAha kI jo vidhi katipaya anubhavI vyaktiyoM se sunI hai, yaha hai - 'pAna meM khAne kA cUnA thor3A lekara kamarakha ke bhItara bhara kara eka do ghar3I rahane deM / phira use kATakara khaayeN| isase mukha meM kucha bhI jalana nahIM hotI aura usakI turzI evaM tIcyAtA miTa jAtI |taa0 za0 pR0 133 / navya matAnusAra khorI - kamarakha skarvI roga pratiSedhaka hai / amla khAdya rUpa se yaha phala bahuta khAyA jAtA hai aura caTanI rUpa ( Peserve ) meM isakA byavahAra hotA hai / jvaroM meM zaityakAraka auSadha rUpa | kamarakha se isakA prapAnaka--zarbata (10 meM 1 mAtrA1 se 2 DrAma ) kAma meM zrAtA hai| lohe kA mUrcA aura dAga dUra karane ke liye isakA rasa kAma meM tA hai| isakI pattiyA~ sArela ( Sorrel ) kI uttama pratinidhi hai |-aar. en. khorI, 2 ya khaM0, pR0 152 / mohIdIna zarIfa - yaha zaityakAraka ( refrigerant ) tathA dhAraka hai| pakA phala jo prAya: khaTTA hotA hai ( yadyapi isakA eka mIThA bheda bhI hai) aura jisameM aAja vizeSa (Oxalic acid ) vartamAna hotA hai, rakArza ko paramopayogI zroSadha hai, vizeSataH rogake usa bhedakI jise zrAbhyaMtarikArza ( internalpiles) kahate haiN| nyUnAdhika lAbha ke sAtha maiM aneka rogiyoM ko isakA prayoga karA cukA huuN| unameM se kucha rogiyoM para to isakA bahuta hI saMtoSadAyaka phala arthAt isase raktrAva zIghra aura sadA ke liye banda ho gayA / isameM sandeha nahIM ki -- raktavamana, rAtisAra aura raktasrAva ke katipaya zranya bhedoM meM bhI isakA paramotkRSTa prabhAva hogaa| parantu yaha sadA sulabha nahIM, isaliye mujhe ukta rogoM meM isakI parIkSA karane kA avasara prApta nahIM huA / jvara prakopa evaM pipAsA nivAraNa ke liye bhI isakA phala paramopayogI hai / - me0 me0 zrApha mai0, pR0 75-6 / DImaka - isa varga ke katipaya anya paudhoM kI bhA~ti inake patte bhI lajAlU patravat saMkucana zIla ( sensitive ) hote haiM / bhAratavAsI amla khAdya rUpa se aura yUropa nivAsI amla phalla (tart fruit ) aura murabbA ( preserve) kI bhA~ti isake phala kA bAhulyatA ke sAtha upayoga karate haiN| kamarakha zrora biliMbI donoM meM atyadhika esiDa poTAsiyam zrAkjeleTa ( eka prakAra kA amla ) hotA hai aura lohe kA mUrcA dUra karane ke liye inakA upayoga hotA hai| zaizyajanaka (Cooling) auSadhirUpase dezI loga, jvara meM, isake phUloM kA gulakanda ( Conserve ) aura phala kA zarbata vyavahAra karate haiM / --phA0 iM0 1 bha0 pR0 248 |
Page #426
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamarakha 2158 noTa - DImaka ne kamarakha aura kamarakha bhedaafrat kA ekatra varNana kiyA hai| nAdakarNI - yaha mRdurecaka, manollAsakAraka aura skarvI roga-pratiSedhaka hai / phala khAyA jAtA hai aura isakI ( pickes ) aura kar3hI bhI banatI / ise anya sAgoM evaM khAdya dravyoM ke sAtha isa hetu pakAte haiM, jisameM ve apekSAkRta adhika susvAdu evaM supAcya ho jAya~ / pakA phala skartrI pratiSedhaka tyanta zaityakAraka hai| isake phala-svarasa kA banA rAta pipAsA evaM jvara jAta ugratAke zamana karane ke lie uttama tApahArI ( Cooling ) peya kA kAma detA hai / isake phala ke rasa se vastra pracAlita karane se una para par3e huye dAg2a aura dhabbe hokara ve svaccha hojAte haiM / - iM0 me0 dUra 1 me0 pR0 16 | kamarakha ke phaloM meM kasAva bahuta hotA hai| isalie loga pake phaloM meM cUnA lagAkara khAte haiM / phala adhikatara acAra caTanI zrAdi ke kAma meM AtA hai | kacce phala raMgAI ke kAma meM bhI te haiN| isase lohe ke mUrve kA raMga dUra hojAtA hai / khAja ke lie yaha atyanta upayogI mAnA jAtA hai| hiM0 za0 sA0 / karnala coparA ke matAnusAra yaha phala zItAdi roga pratizodhaka hai| yaha jvara meM upayogI hai / isameM esiDa poTeziyam zrAkjeleTsa pAye jAte haiN| isake bIja nidrAjanaka vAmaka, RtusrAva niyA maka aura zUla nivAraka hotA hai / inakA cUrNa zradhe se 2 DrAma taka kI mAtrA meM udarazUla aura pIliyA ke zUla ko naSTa karanevAlA mAnA gayA hai / iMDocIna meM isake patte khAja-khujalIkI zroSadhI meM vyavahRta hote haiM / ye kRminAzaka mAne gaye haiM / isakA phala zItAdi roga pratizodhaka hai| yaha jvara meM zAMtidAyaka vastu kI taraha vyavahAra kiyA jAtA hai| kamarakha bheda--biliMbI 1 paryA0-- belaMbU, biliMbI - hiM0, 50 / viliMbI - baM0 / zraveA biliMbI Averrhoa Billmbi, Linn. - je0| kukuMbaraTo Cucu kamarakha mber tree -shrN0| koccittamarta - kAya, puli cakkAya, biliM bi-kAya - tA0 / pulusu kAyalu bili-bili--kAya / biliM bi-kAyalu - te0 bilambikA, briliMba, karicakkA - malA0 / bilaMbu - gu0 / kAla- jauna-sI, kAla-z2onya-so-20 / cArI varga 1 (N. O. Geraniacea) utpatti sthAna - samagra bhAratavarSa ke udyAnoM meM bahutAyata se isake vRkSa lagAe jAte haiM / vAnaspatika varNana - yaha kamarakha kI hI jAti kA vRtta hai, jisake phala kamarakha kI taraha kehI hote haiM / bheda kevala yaha hai ki isake phala kamarakha kI apekSA kiMcit choTe hote haiM / isake tirikta kaI eka anya yAMzika bheda hote haiM, jo donoM ke phaloM ke avalokana se spaSTa ho jAyagA / isakA phala pAMDu pItAbha harita, dIrghAyatAkAra (Oblong ), 1 // se 2 // iMca laMbA zrAdha se 1 iMca taka moTA, zradhika koNIya, pa~ca koNa yukra thora svAda meM khaTTA hotA hai / pUrvokta kamarakha kI bhA~ti, isa phala kI amlatA bhI esiDa AkjeleTa zrApha poTAsa para nirbhara karatI / yadyapi lavaNa kI mAtrA isameM pahale ( kamarakha ) ko apekSA bahuta adhika hotI hai| auSadhArtha vyavahAra - phala | prApti-sthAna- isakA pakka vA zrarddhapakka phala eka aise sAga-bhAjI kI kisma hai, jisakA isa deza kI dehAtI janatA kar3ho Adi meM prAyaH bahuta vyavahAra karatI hai / yaha bAz2AroM meM bahudhA sadaiva upalabdha hotA hai / auSadha nirmANa - zarbata, nirmANa bidhi - pakke phala kA svarasa nikAlakara vastrapUta kara / yaha 10 phluiDa grAuMsa, sApha zarkarA 30 zrAuMsa aura jala 10 phluiDa zrAuMsa / yathAvidhi gAr3hA zarbata prastuta kreN| mAtrA - 3 se 6 phluiDa DrAma ukta zarbata jala taraha milAkara 24 ghaMTe meM 4-5 bAra sevana karAyeM / meM yoropIya auSadheM jinakI jagaha yaha kAma meM A sakatA hai--aulika esiDa, phAsphorika esiDa aura ephasiMga DrAphaTsa |
Page #427
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamaraghavela 2156 kamala guNa dharma tathA prayoga kamari-[ ] bA~sa / mohIdIna zarIpha-yaha dhAraka, pAcaka, kamariyA-saMjJA pu0 [phA0 kamara ] baunA hAthI / (Stomachic) aura manollAsakArI ( Re. nATA hAthI / frigerant) hai / phala kA zarbata pyAsa | saMjJA strI0 de0 "kamarI" / bujhAtA evaM jvara prakopa ko zAMta karatA hai tathA kamarI-saMjJA puM0, ghor3e kA eka roga / rakrati saMbaMdhI katipaya aise sAmAnya rogiyoM kamarI, kama - madhya pra0, kola.] ddikaamaalii| ko bhI jinakI A~toM, prAmAzaya aura antaHstha | kamarIba-[a0] karamakallA / arza ( Internal hemorrhoids)| kamarUna-[?] robiyA~ / jhIMgA machalI / se raktasrAva hotA ho, yaha bahuta upakAra karatA hai kamarUnI-eka prakAra kA sarvottama agara jise kamArI arza tathA skarvI nAmaka roga meM phala svayaM, kar3hI bhI kahate haiN| ke rUpa meM, eka atyupayogI evaM pathya khAdya-dravya | kamala-saMjJA puM. [saM0 vI0 kamalaM ] (1) pAnI meM hai| -me0 me0 mai0 pR. 76 / / honevAlA eka paudhA jo prAyaH saMsAra ke sabhI kamaraghavala-[ pazto ] pAkhAnabeda / pASANabheda / bhAgoM meM pAyA jAtA hai| yaha jhIloM, tAlAboM, kamarajahara:-saMjJA puM. [phA0] eka prakAra kA paudhA nadiyoM aura gar3ahoM taka meM hotA hai| bahuprAcIna, jo ThaMDhe himAcchAdita parvatoM para paidA hotA hai| dIrghakAla se asaMskRta rahane ke kAraNa paMkabahula isake patte zrAsa ke pattoM kI taraha aura paraspara ! evaM garamI meM bhI jisakA pAnI nahIM sUkhatA, khUba mile hue hote haiM / isameM zAkhAe~ bahuta hotI | aise tAlAba vA pokharI meM kamala utpanna hotA hai / haiM jo bhUmi se do bittA vA nyUnAdhika Upara uThI | isakA per3a bIja se jamatA hai| kamala kI per3I hotI haiN| isake patte tor3ane se pracura dugdha srAva | pAnI meM jar3a se pA~ca chaH aMgula ke Upara nahIM hotA hai / isakI zAkhAoM kI pahu~ciyoM para phUla zrAtI / isakI pattiyA~ gola-gola bar3I thAlI ke aura bIja pAte haiM / bIja prAkRti meM mAz2ariyUna AkAra kI hotI haiM aura bIca ke patale DaMThala meM ke bIjoM ke samAna aura prAkAra meM maTara ke dAne jur3I rahatI hai / ina pattiyoM ko puraina kahate haiM / ke barAbara hotA hai / jar3a bahuzAkhI hotI hai / isa inake nIce kA bhAga vA patrapRSTha jo pAnI kI per3a meM rezama ke kIr3oM kI taraha kIr3e paidA ho tarapha rahatA hai, bahuta narama aura halake raMga kA jAte haiM / jinapara kAle, lAla aura sapheda raMga ke vA ISat raktavarNa kA evaM sirAkarkaza hotA hai, para biMdu hote haiM / yaha kIr3A viSailA hotA hai| Upara kA bhAga arthAt patrodara dvidalavat haridvarNa guNa, karma, prayoga-yaha saMdhizUla, pakSAghAta evaM makhamala kI taraha komala bahuta cikanA, phAlija tathA lakavA meM guNakArI hai| isakI jar3a camakIlA aura gahare hare raMga kA hotA hai| isa pIne se vAtaja daMtazUla ArAma hotA hai / kRmi- tarapha pAnI kI bU~deM nahIM ThaharatI haiN| kamala caita bhakSita daMta para ise caMdabAra lagAne se vaha ukhar3a vaisAkha meM phUlane lagatA hai aura sAvana bhAdoM taka jAtA hai| isake patte pIne se kai-dasta pAte haiN| phUlatA hai| barasAta ke aMta meM bIja pakate haiN| sarpa tathA vRzcika-daMza meM isakA dUdha goghRta aura phala lambe DaMThala ke sire para hotA hai tathA DaMThala madhu ke sAtha sevana karane se upakAra hotA hai| vA nAla meM bahuta se mahIna-mahIna cheda hote haiN| sarpa tathA anya kITa-viSoM kI yaha rAmabANa auSadha isakI DaMDI khuradarI hotI hai| DaMThala vA nAla tor3ane se mahIna sUta nikalatA hai jise mRNAlakamaraMga-saMjJA puM. [saM0 kammaraMga] kamarakha / sUtra kahate haiN| ise baTakara maMdiroM meM jalAne kI kamarA-[kanA0] aJjana / choTA dudherA / battiyA~ banAI jAtI haiN| prAcIna kAla meM isake [gu0] zamI / jaMbu / (taa0)| kapar3e bhI banate the| vaidyaka ke matAnusAra isa saMjJA puM0 de0 "kamalA" / sUta ke kapar3e se jvara dUra ho jAtA hai| kamala kamarA-[10] eka prakAra kA pkssii| kI kalI prAtaHkAla khilatI hai / phUlakI kaTorI meM
Page #428
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala kamala cAra pA~ca jhar3a jAnevAlI pattiyA~ hotI haiM meM bahusaMkhyaka paMkhar3iyA~ yA dala hote haiM jo patana zIla evaM aneka paMkriyoM meM vinyasta hote haiN| saba phUloM ke paMkhar3iyoM yA daloM ko saMkhyA samAna nahIM hotI / paMkhar3iyoM ke bIca meM kesara se ghirA huzrA eka puSpadhi vA chattA hotA hai jisameM bIja nimajita hote haiN| kamala ke bahusaMkhyaka pIle kesara chatte ke caturdika katipaya paMktiyoM meM vinyasta hote haiM aura paMkhar3o evaM kesara puSpadhimUla se saMlagna hote haiM / garbhakezara cihna ( Stigma) vRntazUnya hotA hai / sUkhe phUla kA raMga bhUrA hotA hai| kamala kI gaMdha bhramaroM ko atyanta manohara lagatI hai| madhumakkhiyA~ kamala ke rasa ko lekara madhu banAtI haiM. yaha padmamadhu netrarogoM ke liye upakArI hotA hai| bhinna-bhinna jAti ke kamala ke phUloM kI prAkRtiyA~ bhinna-bhinna hotI haiN| umarA (amerikA) TApU meM eka prakAra kA kamala hotA hai jisake phUla kA vyAsa 15 iMca aura patte kA vyAsa sAr3he chaH phuTa hotA hai| paMkhar3iyoM ke jhar3a jarane para chattA bar3hane lagatA hai aura thor3e dinI meM usameM bIja par3a jAte haiN| bIja gola-gola lambotare hote haiM aura pakane tathA sUkhane para kAle ho jAte haiM aura kamalagaTTA kahalAte haiN| inakA chilakA kar3A hotA hai / isake bhItara eka sapheda raMga kI mahIna jhillI hotI hai| isake bhItara kiMcinmadhura safeda raMga kI girI nikalatI hai jo bAdAma kI taraha do phaoNkoM meM vibhakta hotI hai| kaccI girI jo kar3I na par3I ho atyanta susvAda hotI hai| mIMgI ke bhItara jIbha kI taraha eka hare raMga kI pattI hotI hai| yaha svAda meM kar3aI hotI hai| kacce kamalagaTTe ko loga khAte aura usako tarakArI banAte haiM. sUkhe davA ke kAma meM Ate haiN| koI-koI ise hI bhramavaza makhAnA (makhAsa) mAnate haiM / parantu makhAnA isase sarvathA eka bhinna vastu hai / yadyapi yaha bhI eka jalIya paudA hai aura prAkRti Adi meM bahutAMza meM kamala ke samAna hotA hai, tathApi yaha kamala nhiiN| pUrNa vivaraNa ke liye de0 "mkhaanaa"| kAlidAsa ne puSkara-bIja-mAlA kA ullekha kiyA hai| kamala kI jar3a moTI aura chidrayukta | hotI hai aura bhasIr3a, bhissA vA murAra kahalAtI hai tor3ane para isameM se bhI suta nikalatA hai| sUkhe dinoM meM pAnI kama hone para jar3a adhika moTI aura bahutAyata se hotI hai| loga isakI tarakArI banAkara khAte haiN| akAla ke dinoM meM.. loga ise sukhAkara ATA pIsate haiM aura apanA peTa pAlate haiM / isake phUloM ke aMkura vA usake pUrvarUpa prArambhika dazA meM pAnI se bAhara Ane ke pahale narama aura sapheda raMga ke hote haiM aura paunAra kahalAte haiN| paunAra khAne meM mIThA hotA hai| raMga aura AkAra ke bheda se isakI bahuta sI jAtiyA~ hotI haiM, para adhikatara lAla, safeda aura nIle raMga ke kamala dekhe gaye haiN| kahIM-kahIM pIlA kamala bhI milatA hai| eka prakAra kA lAkha kamala hotA hai jisameM gaMdha nahIM hotI aura jisake bIja se tela nikalatA hai| raka kamala bhArata ke prAyaH sabhI prAMtoM meM milatA hai| ise saMskRta meM kokanada, ranotpala, halaka ityAdi kahate haiN| kokanada arthAt rakrapana garamI meM sphuTita hotA hai aura varasAta meM isake bIja paripaka hote haiM / raka aura zveta pana kI jar3a kIcar3a meM bahuta dUra taka pratAna vistAra karatI hai| mUla aMguSThatulya sthUla atyanta masUNa, lAlaraMga ke cihnoM se yukta aura anta: zuSira hotA hai| purAne per3a kI jar3a kahIM-kahI manuSya kI mukhyAkRti ke tulya moTo ho jAtI hai| rakrapadma kI paMkhar3I kA raMga eka dama lAla nahIM, apitu gulAga ke phUla kI paMkhar3I ke raMga kA arthAt gulAbI hotA hai| paMkhar3I kA mUladeza phIkA gulAbI evaM agrabhAga kI ora kA raMga kramazaH gAr3hA ho jAtA hai / pana ko "zatadakSa' kahate haiM, para dala vastutaH sarvatra ekazata hote dekhA nahIM gayA-eka padma-puSpa meM daloM kI saMkhyA prAyaH 20-70 taka dekhI gaI hai| puSpa ke sabhI dala prAkRti meM samAna nahIM hote-vAma dala mudra aura usakA pRSTha hare raMga kA hotA hai, madhyadala vRhattara evaM prAMtara dala punaH isvAkRti kA ho jAtA hai / jala kI gaharAI ke anusAra nAla DaMDI kI lambAI nyUnAdhika hotI rahatI hai / nAla pratIkSaNAnakAMToM se vyApta hotA hai|
Page #429
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala 2161 kamala zveta padma ke daloM kA varga kunda phUla kI taraha zubha hotA hai / zveta pana sarvAza meM raka padma ke ke tulya hotA hai| aMtara kevala yaha hai ki sapheda kamala meM lAla kamala kI apekSA bIja kama hote haiM |laal kamala meM 10-30 aura sapheda meM 8-20 bIja dekhe jAte haiN| zveta kamala ko saMskRta meM zatapatra, mahApadma, nala, sitAMbuja ityAdi kahate haiN| nIlakamala vizeSakara kAzmIra ke uttara tibbata aura kahIM kahIM cIna meM hotA hai| pIta kamala amerikA, sAiberiyA, uttara jarmanI ityAdi dezoM meM milatA hai| padmacAraTI vA padmacAriNI nAma kA eka aura paudhA hotA hai jise koI koI 'sthalakamala' aura koI geMdA likhate haiN| kiso kisI ne ise jaMgalI kamala bhI likhA hai / tAlIfa zarIphrI meM ise gulanIlophara kA eka bheda likhA hai aura likhA hai ki usameM patte kama hote haiN| vizeSa dekho "sthala kml"| dhanvantarIya tathA rAjanighaMTu meM kSudra utpala nAma se eka prakAra ke kamala kA ullekha milatA hai| raMga ke vicAra se yaha tIna prakAra kA kahA gayA hai-sapheda, nIlA, aura lAla / inameM se lAla raMga vAle ko rakazAlUka kahate haiN| dala saMkhyA meM zAlUkApekSA adhikatara evaM prAkAra dIrghatara hotA hai| etadbhina sarvAza meM yaha zAlUkavat hotA hai| __ kamala ko hI kisma kA eka aura jalIya paudhA hai, jise saMskRta meM kumuda, kairava, kuvalaya Adi saMjJAoM se abhihita karate haiN| yaha paMka bahula palvalAdi meM utpanna hotA hai aura varSAMta-zarada meM phUlatA hai / isameM kamala se eka aura viziSTa bheda hotA hai ki kamala ke phUla sUryodaya ke samaya khilate haiM aura sUryAsta hote hI baMda hone lagate haiM, parantu kumudino vA kUI rAta meM khilatI hai / isakI paMkhar3I zveta kamala ko paMkhar3I kI taraha zubhra hotI hai / zveta padma kI apekSA isakI paMkhar3iyA~ saMkhyA meM alpatara evaM prAkRti meM kSudratara hotI haiN| isakI nAla aura kamalakI nAlameM itanA bheda hotA hai, ki kamala kI nAla ke Upara gar3ane vAlI roI hotI hai, para isako nAla cikanI hotI hai| raMga ora AkRti ke bheda se yaha bhI kaI | prakAra kI hotI hai| hakIma loga ise nIlophara | 11 phA0 kahate haiM / vistRta vivaraNa ke liye 'kUI' dekho| Harat ar hala ( Euryale Fcrox, Salisle) bhI kamalakI hI jAti kA, para usase sarvathA eka bhinna jalIya paudhA hai| makhAne kA lAvA iso kA bIja bhUnane se taiyAra hotA hai| vistRta vivaraNa ke liye dekho "mkhaanaa"| padma bheda viSayaka prAcIna mata dhanvantarIya nighaMTu ke matase puNDarIka, saugaMdhika, raka padma, kumuda evaM kSudra utpalatraya ye sAta prakAra ke kamala hote haiN| atyaMta sapheda kamala ko puNDarIka kahate haiM / jahA~ taka dekhane meM AyA hai usase yaha jJAta hotA hai ki sapheda kamala garamI meM phUlatA hai, paraMtu dhanvantarIya nighaMTu meM ise "zarat padma' likhA hai| hA~ ? kumuda vA kUI zarat vA jAr3e meM phUlatI huI dekhI gaI hai| dhanvantarIya nighaMTu ke matase saugandhika nIlapadma hai, yathA"saugandhikaM niilpdmm"| padmotpala nalina kumuda saugandhika kuvalaya puNDarIka zaivala kothjaataaH"| (su0 sU013 a0) / isa sauzrutIya pATha kI vyAkhyA meM DalvaNa likhate haiM, "saugandhikaM gaIbha puSpAbhidhAnamatyantasurabhi candrodaya vikaashi"| bhAratavarSa meM adhunA nIlapadma ke durlabha hone ke kAraNa, yaha nizcita rUpase nahIM kahA jA sakatA ki yaha atyaMta surabhi evaM candrodaya vikAzI hai vA nhiiN| bhASA meM jise kUI vA sudi kahate haiM, yadi vahI "saugandhika" hai, to usake liye "atyanta surabhi" vizeSaNa asaMgata par3atA hai| gaddhabhapuSpa kisa deza kA bhASA nAma hai, isakA nirNaya sahaja nhiiN| bhAvaprakAzakAra ne kahAra ke pAyoM meM saugandhika pATha diyA hai evaM "nIlamindIvaraM smRtaM" vAkya meM nIlapadma kA nAma indIvara nirdeza kiyA hai| bhAvaprakAzakAra ne saugandhika kA nIlapadma honA svIkAra kara lene para, aisA kyoM likhA ? kahnAra kyA hai ? dhanvantarIya nighaNTu meM kumuda ke paryyAyoM meM kahAra kA pAThollekha huA hai| inake mata se kahAra zAlUka phUla vA kUI ke phUla ko kahate haiM / bhAvaprakAzakAra ne kahAra aura kumuda ko pRthak-pRthak nirdeza kiyA hai| saugandhika ko
Page #430
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala 2162 zAlUka mAnane para DalvaNa ke mata ke sAtha isakA virodha ghaTita hotA hai| caraka ke mUtra virajanIya varga kI vyAkhyA meM cakrapANi likhate haiM "saugandhikaH zundI" (sU0 40) / sArAMza yaha ki saugandhika ke paricaya ke viSaya meM prAcAryagaNa paraspara visamvAdI haiN| raktapana kI khar3I kA raMga gulAba ke phUla kI pakhar3I ke raMga kA hotA hai| jisa prakAra baMgAla meM zvetapadma pracura mAtrA meM hotA hai, usI prakAra koca bihAra meM raktapadma sulabha hai / zAlUka ke phUla kA saMskRta nAma kumuda hai| zAlUka vA kUI zarada Rtu meM phUlatI hai| nighaNTukAra sudra utpalatraya ko isa prakAra vyAkhyA karate haiM-"ISacchItaM biduH panamISannIla mathotpalam / ISadranaM tu nalinaM sudantaccotpalatrayaM" / zveta sudi, nIlasudi aura raktazAlUka ina tIna prakAra ke phUloM ko mudrautpala kahate haiM / baGgAla meM rakazAlUka ko "rakakambala" kahate haiM / ajJa loga ise hI rakkapadma kahane ke bhrama meM par3e rahate haiM / padminI ke pratyaMga vizeSa ke nAma ke viSaya meM bhAvaprakAza likhate haiM-mUla, bhAla, dala, phUla aura phala sahita padma ko padminI kahate haiM / kumudinI, nalinI prabhRti kA artha bhI isI prakAra jAnanA / padma ke mUla ko zAlUka, mAla ko mRNAla, komala navIna pattoMko saMvartikA kesara ko kiMjalka; bIjakoSa vA chattA ko karNikA evaM puSparasa ko makaraMda kahate haiN| amarasiMha ke mata se mRNAla padmamUla ko kahate haiN| visa zabda mRNAla kA paryAyavAcI hai / vaidyaka meM bahusthala para visa aura mRNAla ekatra ullikhita hue haiN| TIkAkAragaNa isa prakAra artha karate haiM"mRNAlaM sthUlamRNAlaM, visaMtu svalpa mRNAlaM" "bisazabdena mRNAlanirgata:pratAnaH" shivdaasH| "mRNAlaM sthUlaM, bisaM mRNAlAnnirgata pratAnaH" iti vRndIkAyAM shriiknntthH| suzruta bhI likhate haiM-"pratAnAH padminI kandAdvisAdInAM yathA jalam" (zA0 / a0) kamala kI sAmAnya saMjJAe~-- pAthojaM, kamalaM, nabhaM, nalinaM, ambhoja, aMbubhanma, ambujaM; zrIH, padma, amburuhaM, sArasaM, pakejaM, sarasIruhaM, kuTapaM, pAthoruhaM, puSkara, vArja, tAmarasaM . kuzezayaM, kajaM, koM, aravindaM, zatapatraM, bisa. kusumaM, sahasrapatraM, mahotpalaM, vAriraha, sarasijaM, salilajaM, paGkeruhaM, rAjIvaM, vedavahni, (rA0 ni0) visaprasUna, (bhA0) vArija, kavAraM, zrAsyapatraM, vanazobhana, saroruha, jalajanma, jalaruT , jalaruha, sarojaM; sarojanma, saroruTa paGkaja, paGkajaM, ambhojaM, ambUja, zrIvAsa, zrIparNa, indirAlayaM, jalejAtaM, nalaM, nAlika, nAlIkaM, vanajaM, amlAnaM, puSTakaM abjaH, ambupadma, sajalaM, paGkaTa, paGkajanma, paGkaraha vAriroha, amburoha, ambapadmaM -saM0 / noTa-jalavAcaka saba zabdoM meM 'ja'; 'jAta', 'janma' zrAdi pratyaya lagAne se kamala-bAcI zabda banate haiM; jaise-vArija, nIraja, kaMja Adi / puraina, ka~vala, kamala, -hiM0 | padma, kamala, -bN0| kAtilunnaha la-zra0 / kamala -bamba0 / nimphI nilambo Nymphae Nelumbo | nilambiyam spesiprosam Nelumbium Speciosum, Willd, Wight. to 11 ijipsiyana loTasa Egyptian Lotus, sekreDa loTasa Sacred Lotus -aM0 / / Nelumbium Magnifique; aterat Nelumbc. -krAM0 / paikTijenIlambo Pactige Nelumbo -jara0 / kAlAvA, tAmara allitAmara, era-tAmara-veru -te| ambl-taa| viliya tAmare-kA0 / nyaDale huvu, taavre-knaa0| kamala -marA0 / sevaka -gozrA / pabbana -siMdha / tAmara, araviMdam -mala0 / padama -udd'i| kA~cala -40 / piyum, nIlam -siMhalI / kamala ke aMga-pratyaMgoM ke nAma padminI-(kamala kA jhAr3a vA samagra kSupa) padminI, kuTapinI, nalinI, kumudatI, palAzino, padmavatI, vanakhaNDA, saroruhA, ( dha0 ni0), padminI, nalinI, kuTapino, abjino ( rA0ni0) padminI, nalinI, visinI, kamalinI (bhA0 ) padmapaNDa, kundinI, mRNAlinI, paMkajinI, sarojinI, aribindinI; nAlikinI, ambhojinI, puSkariNI, jambAlinI, -saM0 / kamala kA phAr3a -hiM0 / pajhera jhAr3a -baM0 / The Cntire
Page #431
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala 2163 plant, including root, Stem and flowers of the lotus. noTa-mUla, nAla, patra aura bIjAdi saMyukta, khile hue ko padminI kahate haiN| kamala kesara padma kesaraM, ApItaM, kiJjalkaM, kiGga, makaranda, tuGga, gauraM, kAJcanakaM, (dha0 ni0), kiJjalkaM, makarandaM, kesaraM, padmakesaraM, kioN. pItaM, parAgaM, tuGgaM, cAmpeyakaM, (rA0 ni0), kialkaH (bhA0) kiJjalaH (za0 ca0) padmakesaraM, (rAja.) padmakiJjalkaH (vai0 nidha0), padmarajaH, padmareNuH, utpala kesaraH, nalinakesara, kAJcana, cAmpeyaH -saM0 / kezara, kamala kI kesara, kamala kA jIrA -hiM0 / padmakesara -bN0| kamala kA chattA kamala karNikA, padyabIjakoSa, padmakarNikA, | kamalagarbha, padmakoSa-saM0 / kamala kA chattA-hiM0 / pajhera caaki-bNg| The torus or receptacle for the seed. kamalagaTTA padmabIjaM, padmAkSaM, gAloDyaM, padmakarkaTI, bheDA, krauJcAdanI, krauJcaH, nApAkaH, kandalI, (dha0 ni0) krauJcA, zyAmA, (rA0 ni0), kamalAkSaH, kamalabIja, padmakarkaTaH, meNDA,-saM0 / kamalagaTTA, kamalakA bIja, kamala aMDA, ka~valagaTTA, kamala kakar3IhiM0 / padmera bIci, padmabIja -baM0 / padmAkSa -marA0, kanAH / tAmara virai -tA0 / tAmara vittulu, tAmara kADA -te. / tavaibIja -knaa| kamala kAkar3I -gu0 / kamalAkSa -mraa0| bAqalahe qabtI, vAqalahe nabtI -a0 / padmanAla vA kamala kI DaMDI bisaM, mRNAlaM, visinI, mRNAlI, mRNAlikA, mRNAlaka, padmanAlaM, taNDulaM, nalinIruhaM, (dha0 ni0) mRNAlaM, padmanAlaM mRNAlI, mRNAlinI, bisaM, padmatantuH, visinI, nalinIruhaM, (rA0ni0) padmanAlaM, mRNAlaM, bisaM, ( bhA0) kamaladaNDa, vizaM, visaM, korakaM, komalaM, komalakaM, tanturaM, kamalanAla, kamalakomaladaNDa -sN0| kamala kI iMTI, kamalanAla, kamala kI DaMDI, kamala kA / DaMThala, -hiM0 / pajhera DA~TA, para DaoNTI -0 / kamala taMtu, kamalA cA deTha -marA0 / tAmara tuMDa, tAmara toge-te| kamala dnuulu-knaa0| kamala kI jar3a padmamUlaM, zAlUkaM, sakalaM, karahATakaM, zAlinaM, padmakandaM, jalAlUkaM (dha0 ni0) padmakandaH, zAlUka, padmamUlaM, kaTAhvayaM, zAlInaM, jalAlUkaM, (rA0ni0) padmakandaH, zAlUkaM, karahATaH,mRNAlamUlaM, bhissANDaM, jalAlUkaM (bhA0) zAlu, zAlukaM, zAlUkaM, paMka zUraNaM, zAlUkaH, gopabhadraM, zAlUraH, kamalakandaH, utplknd-sN0| kamala ko jar3a, kamalamUla, bhissA, bhasor3a, bhasiMDa, bhasIr3a, bhasIMr3a, bhaipIDA, bhissa, kaMda bhasoDA, bhisIr3A, kaeNcalakanda, ka~vala kakar3I, mRNAlamUla-hiM0 / padmara geMDo, zAlUka-baM0 jAjikAya, tAmara verute / tAmara ver-taa0| __ noTa-padmAdi ke kaMda ko zAlUka aura karahATa tathA mRNAlamUla ko bhissANDa aura jalAlUka kahate haiN| bhinna bhinna prakAra ke kamala ke paryAya sapheda kamala (puSpa) puNDarIkaM, zvetapadma, sitAbja, zvetavArija, harinetraM, zaratpadma, zArada, zaMbhuvallabhaM (dha0ni0) puMDarIkaM, zvetapatraM, sitAbjaM, zvetavArijaM ityAdi (rA0ni0) sitapadma, dhavala kamalaM, sitAmbhoja zatapatraM, mahApadma, sitAmbUja,zvetakamalaM, dRzopamaM, zukrapadma, zaratpadma-saM0 / sapheda kaivala,zveta kamala, sufeda kamala, sufeda ke ka~vala kA phUla-hiM0 / suphreda nIlophara ? ke phuul-d0| shvetpdm-bN0| nilabiyam spesimosam Nelumbium Speciosum, Willd-le| Flowers of the white variety of the Egyptian or Lotus Pythagonean Bean, Egyptian lotus lotts-aN0| vellai-tAmara-pu-tA0 / tella-tAmara-punbu, tela tAmara nAlAvA kaalaavaa-te0| pAMDhare kml-mraa| viliya taavre-knaa| dholA kml-gu0| bIjasuneda ka~vala ke bIja, sukreda nIlophara ? ke
Page #432
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2164 kamala iMdIvAraM, utpalaka, mRduutpl-sN0| nIlA kamala, nIlI purain-hiM / nIlapadma-baM0 / kariyA tAmare kariya tAMvare-kanA0 / nIle kamala-marA / nIla kamala-gu0, kariyAtAvare-kanA0 / nella nAmarate / N. Pubesceus-le0 / kumuda varga bIja-hiM0 / da0 / vellai tAmara-virai-tA0 / sellatAmara-vittulu-te0 / tavai viij-knaa| jar3a sufeda ka~vala kI jar3a, sufeda nIlophara ? kI | jar3a-hiM0, da0 / vella-tAmara-vera-tA0 / tela tAmara veru-te0| lAla kamala (puSpa)___ rakapa, nalinaM. puSkara; kamalaM, nalaM, rAjIvaM; kokanadaM, zatapatraM, saroruhaM (dha0ni0), kokanadaM aruNa kamalaM, rakrAmbhoja, zoNapadma, rakkotpalaM, aravinda, ravipriyaM, rakavArija, vasavaH (rA0 ni0) rakkapadmaH, rakkamalaM, alpapatraM, alipriyaM, cArunAlakaM, alohitaM, kRSNakaMdaM, rakavaNaM, rakkamvalaM, rakrakahrAraM, hRllaka, rakasandhika, rakotpala,rakrasaroruhaM, raktAmbha-saM0 / lAla kamala kA phUla, lAla kavala ke phUla, lAla nIlophara ! ke phUla-hiM0, d0| rakapana, rakta kambala- baMnilaMbiyam spesimosama Nelum bium speciosum, Willd N. Carruleum ( Flowers of-) -le| Flowers of the Egyptian or Pythagorean Bean, Red lotus ( The red, pink, crimson or rose-colored variety)-aN.| zivappu-tAmara-pU0-tA0 / e kAlAvA, tammi, (tAsmi puvvu), e-tAmara-punbu-te0 / kedAvarekanA0 / tAMbar3e kaal-mraa| rAtanA UgheDete, raataaNkml-gu0| bIja-- kokanada bIja-saM0 / lAla ka~vala ke bIja,lAla mIlUphara ? ke bIja-hiM0, da0 / zivappu tAmara-virai -tA0 / e-tAmara-vittulu-se0 / jar3a-lAla kavala ko jar3a, lAla nIlUphara ? kI jar3a-hiM0, d.| shivppu-taamr-ver-taa| erai tAmara veruu-te| nIlA kamala (puSpa) saugandhikaM, nIlapadma, bhadraM, kuvalayaM, kujam. indIvaraM; tAmarasaM, kuvalaM, kuDmalaM (dha0 ni0) utpalaM, nIlakamala, nIlAbjaM, nIlapaMkajaM, nolapa (rA0 ni0 bhA0), nIlAmbUjanma, nIlotpalaM, / . bhIlapaMkaja,nIlAmbujaM,indirAvaraM, indivaraM, iMdambaraM, (N. O. Nymphea.cee) utpatti-sthAna-kamala samagra bhAratIya jalAzayoM meM utpanna hotA hai / isake atirikta amerikA, kAspIya sAgara ke taTastha pradeza, phArasa, cona ora mizra deza meM isakA paudhA upajatA hai| zveta aura rakta kamala bhAratavarSake aneka sthAna pArasya,tibbata cIna aura jApAna meM milatA hai kiMtu nola kamala kevala kAzmIra ke uttarAMza, tibbata ke aMtargata gaMdhamAdana aura cona ke kiso kiso sthAna meM dekha par3atA hai| pRthivI ke madhya cona deza meM hI yaha adhika hotA hai| conA isako jar3a bar3e prema se khAte haiN| itihAsa-bhAratavAso atyaMta prAcIna kAla se hI isake puSpa ko ati pavitra samajhate pAye haiN| veda meM bhI "kamalAya svAhA" (taittirIya saMhitA 7 / 3 / 18 / 1) mantra milatA hai| mahAbhArata ke anusAra bhagavAna ko nAbhi se utpala aura utpala se brahmA kA udbhava huA hai| "pradhAna samakAlantu prajAhetoH sanAtanaH / dhyAna mAtretu bhagavannAbhyAM padmaH samutthitaH / tatazcatumu khobrahmA nAbhi pdmaadviniHsRtH|| mahAbhArata vana0271 / 41-42 // kamala kA phUla bhAratavarSIya nAnA sthAnoM ke deva mandira aura bhUTAna meM pUjA ke lie vyavahRta hotA hai| isakA phUla lakSmI ko atyanta priya hai| pUrva kAla meM mizra nivAsI bhI kamala ko pavitra puSpa samajha pUjA meM vyavahAra karate the / pAzcAtya yUnAma dezIya paMDita sAvafaristusa Theophrastus ne Kuamos Aigyptios (mizra kI sema) nAma se isakA ullekha kiyA hai| prArabya aura pArasya dezavAsI nIlophara nAma ke aMtargata, jo unake kathanAnusAra bhAratIya nAma kA apabhraMza hai aura nIla-jala+phala se vyutpanna hai, aneka
Page #433
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala kamala prakAra ke kamala aura kaI kA varNana karate haiN| aisA pratIta hotA hai ki ve kisI prakAra kamala | ko kUI se bar3hakara nahIM mAnate the aura safeda evaM nIle krisma ko apekSAkRta adhika pasaMda karate the pArasya deza se nAnA sthAnoM ko utpala kA bIja bhejA jAtA hai / hindU aura musalamAna donoM hI isake phUla ko vizeSa zItala evaM saMgrAhI mAnate haiN| phalataH prakupita doSotpanna nAnA vyAdhiyoM meM ve nAnA prakAra se isakA upayoga karate haiM / muleTho ke sAtha ye kvAtha rUpa meM kAma zrAte haiN| athavA eka prakAra ke zarbata kI zakala meM jisameM bhAga zuSka padmapuSpa 1 bhAga zakarA ora 5 bhAga pAno par3atA hai| isako mAtrA 2-3 DrAma taka hai| isakA cUrNa bho vyavahAra meM AtA hai| zItala pralepa rUpa se kamala puSpa, caMdana aura prAMvalA inakA vAhya prayoga hotA hai / (phA0 i0 1 bha0 pR071-2) tAlofa zarIfa meM kalhAra ke antargata kamala aura kUI donoM ke guNadharma varNita haiM / auSadhArtha vyavahAra-patra, komala patra, puSpa, kesara, nAla, bIja (kamalagaTTA ) 'knd| rAsAyanika-saMghaTTana-pAtAtI dhar3a aura bIja meM rAla, glukoz2a, meTADhena ( Metar. bin) kaSAyina (Nupharine ), vasA, nyuphara lyuTiyam ( Nuphar-luteum) dvArA prAhRta nyupharIna (Iannin) nAmaka kSAroda sadRza eka kSAroda ye upAdAna vartamAna hote haiN| ( Materia Medica of India, pl ii, p. 39.) matAMtara se isameM kamalIna (Nelum bine) saMjJaka kSAroda vidyamAna hotA puSpa vA bIja cUrNa, mAtrA-5 se 15 rattI, bIja kI girI kA avaleha / / patra-kalka-kamala kA phUla, sapheda caMdana aura A~valA inakA kalka vAhyazItala pralepa rUpa se vyavahRta hotA hai| __guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAra-(puSpa) ___ utpalAni kaSAyAni raktapitta harANi ca / kumudotpala 'nAlAstu' sapuSpA:saphalA smRtaaH| zAtA: svAdukaSAyAstu kaphamAratakopanAH / kaSAya moSadviSTambhi raktapittaharaM smRtam / pauSkarantu 'bhavedvIja' madhuraM rasapAkayoH / (carakaH) satiktaM madhuraM zItaM padmaM pittakaphApaham / madhuraM picchila snigdhaM kumudaM hAdi zItalam / tasmAdalpAntaraguNe vidyAt kuvlyotple| (suzrutaH) kamalaM zItalaM svAdu raktapittazramAtinut / sugandhi bhrAntisaMtApa zAntidaM tarpaNaM param / / (rA0ni0) kamala-zItala, svAdu ora sugaMdhi hai| tathA rakrapitta, zramajanya pIr3A bhrAMti aura saMtApa kA nivAraNa karatA aura pAma tRptikAraka hai| kamalaM zItalaM vayaM madhuraM kapittajit / tRSNAdAhAstra visphoTa viSa vIsarpa nAzanam / (bhA0 pU0 kha0, pra0va0) kamala-gItala, varNakartA, madhura, kaphapitta nAzaka aura viSanAzaka hai tathA pyAsa, dAha, rudhira vikAra, visphoTa aura visarpa roga ko naSTa karatA hai| padmaM kaSAyaM madhuraM zItaM pittakaphAsrajit / (rAja.) kamala-kaselA, madhura, zItala, tathA pitta kapha aura rudhira vikAra ko dUra karatA hai| kamalaM zItalaM svAduH sugandhibhrAnti tApaham / vayaM tRptikaraM caiva raktapittazramApaham // auSadha-nirmANa-zuSka puSa kA zarbata, mAtrA-1 se 3 DrAma / kamala kA phUla bhAga, zarkarA 1 bhAga, jala 5 bhAga-inakA zarbata, mAtrA-2se3 DrAma / kamala kA phUla aura muleThI inakA kAr3hA / padma puSpa aura taMtu, muleThI, mizrI inakA kAr3hA (10 meM 1), mAtrA-se 1 // zrAuMsa /
Page #434
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala kamala kaphapittaM tRSAM dAhaM visphoTaM rktdosskm|| visarpha ca viSaM caiva nAzayediti kIrtitam / (zA. ni. bhU0) kamala-zItala, mIThA, sugaMdhita, bhrAMtihara, tApahAraka. kAMtidAyaka evaM tRptijanaka hai tathA raktapitta, zrama, kapha, pitta, pyAsa, dAha, phor3A, phusI (visphoTa), raktavikAra, visarpa aura viSa inakA nAza karatA hai| padminI madhurA zotA tikA ca tuvarA guruH / vAtastambhakarI rUkSA stanadADharyakarI matA // karpha pikta rakta rujaM viSa zoSaM vami kRmIn / saMtApaM mUtrakRcchaM, ca nAzayediti kaM titA / / (ni0ra0) kamalinI-madhura, zItala, kar3avI, kasailo, bhArI, vAtastambhakAraka, rUkhI stanoM ko kaThora karanevAlI tathA kapha, pitta, ranavikAra, viSa, zoSa vamana, kRmi, saMtApa aura mUtrakRccha roga ko haranevAlI hai| padminI vA kamalinI padminI zizirA rUkSA kphpitthraasmRtaa| (dha0 ni0) kamala kA paudhA zItala, rUkSa aura kaphapittanAzaka hai| padminI madhurAtiktA kaSAyA zizirA parA / pitta kRmi zoSa vAnti bhrAnti saMtApa zAMtikRt (rA0 ni0) padmino-madhura, kaDuI, kaselI tathA parama zItala hai aura pitta, kRmi, zoSa, vAMti, bhrAMti aura saMtApa kI zAMti karanevAlI hai| padminI zItalA gurvI madhurA lavaNA ca saa| pittAmRkaphanudra kSA vAviSTambhakAriNI // (bha0 pU0 khaM0 pu0 va0) padminI-zItala, bhArI, madhura, lavaNarasayukra rUkSa, vAtakAraka, aura viSTambhakAraka hotI hai tathA yaha ranapitta aura kapha ko zAMta karatI hai| "vIja vaantihrN| patrazayyA zItalA jvare | dAhaharaM / puSpaM gudabhraMzaharaM / "yatra tu padmamityasti tatra prAyaH padmakezaraM grAhyam / " .. si. yo0 pi0 zleSma jva-ci0 zrIkaNThaH / kamala kA bIja arthAt kamalagaTTA-vamana ko dUra karanevAlA hai| isake pattoM kI zayyA jvarajanya dAha kA nivAraNa karatI hai| gudabhraMza (kA~ca nikalane ) meM upakArI hai / jahA~ 'padma' likhA ho, vahA~ prAyaH kamala kI kezara grahaNa karanI cAhiye / __ saMvartikA (navapatra )saMvartikA himA tiktA kaSAyA dAhatRpraNut / mUtrakRccha, guda vyAdhi raktapitta vinAzinI / / (bhA0 pU0 khaM0 pu. 50) saMvartikA-kamala kI komala pattI zItala, kar3a I tathA kaselI hotI hai aura dAha, tRSA, mUtrakRccha,, gudA ke roga aura raktapitta ko naSTa karatI hai| patra kamalinyAzchadaH zItastuvaro madhuro mataH / tikta: pAke tikaTuko laghurvai grAhako mtH|| vAtakRt kaphapittAnAM nAzako munibhiH smRtaH / / (vai0 nigha0, ni0 20) ___ kamalinI ke patte-kaSele, madhura, kar3ave,pacane meM atyanta carapare, halake. grAhaka (malarodhaka ), vAtakAraka tathA kaphapitta nAzaka haiN| ___ kamala kesara tRSAnaM zItalaM rUkSaM pitta raktakSayApaham / padmakesaramevoktaM pittaghnaM sakaSAyakam // , (dha. ni.) kamalakesara-pyAsa bujhAnevAlo; zItala, rUkSa, kaSelI, pittanAzaka ora rakrapitta tathA kSaya ko dUra karanevAlI hai| kiJjalkaM madhuraM rUkSaM kaTu cAsya vrApaham / ziziraM rucyapittaghnaM tRSNAdAha nivaarnnm|| (rA0ni0 10va0) kamalakesara-madhura, rUkhI, caraparo, mukharoga tathA vraNaroga nAzaka hai aura zItala, rucikAraka,
Page #435
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamale kamala / pittanAzaka, tRSA aura dAha (aura viSa) miTAne | vAlI hai| kiJjalkaH zItalo vRSyaH kaSAyogrAhako'pi sH| kaphapittatRSAdAha raktArzo viSa zothajit / / (bhA pU0 kha0, pu0 va.) kamalakesara-zItala, vIrya vardhaka, kaSelI aura grAhI hai tathA kapha, pitta, tRSA, dAha, rakAza (khUnI bavAsIra), viSa aura sUjana ko dUra karatI hai| kamalakesara: zItalo grAhI madhuraH kaTuH / rukSaH garbhasthairyakaraH rucyazca // (vai0 nigha0) kamalakesara-zItala, grAhI, madhura, caraparI, rUkhI, rucikArI aura garbha ko sthira karane vAlI hai| malasaMgrAhi zItalaM dAhaghnam arzasaH srAvaharaJca / (rAja.) padmakesara malastambhaka, zItala, dAha nivAraka aura bavAsIra ke khUna ko rokatI hai| kiJjalkaH zItalo grAhI kAntidastuvaro mdhuH| kaTU rUkSo rucikaro garbhasthairyakaro mtH|| vraNaM pittaM tRSAM dAhaM mukharogaM kSayaM kapham / / viSa raktArzasaM zoSaM jvara vAtaM ca nAzayet / (ni. ra.) kamalakesara-zItala, grAhI,kAntijanaka,kaSelI madhura, caraparo, rucikArI, garbha ko sthira karanevAlI tathA vraNa, pitta, tRSA, dAha, mukharoga, kSaya, kapha, viSa, rakAza, zoSa, jvara aura vAta kA nAza karane vAlI hai| padmakarNikA vA kamala kA chattA padmasya karNikA tiktA kaSAyA madhurA himaa| mukhavaizadya kulladhvI tRSNA'sra kaphapittanut // (bhA0 pU0 kha0, pu0 va0) kamala kA chattA( karNikA)-kar3avA, kaselA madhura, zItala tathA halakA hai aura mukha kI virasatA, pyAsa, rakavikAra, kapha aura pitta kA nAza karatA hai| bIjakozastu madhuraH tuvaraH zItalo lghuH| tikto mukhasvacchakArI raktadoSa tRssaahrH|| (vai0 nigha0) kamala kA chattA (vIjakoza)-madhura, kaselA zItala, halakA, kar3avA tathA mukha ko svaccha karane vAlA hai aura raka vikAra evaM pyAsa kA nivAraNa karatA hai| padmabIja vA kamalagaTTA svAdu tikta' padmabIjaM garbhasthApanamuttamam / raktapittaprazamanaM kiMcinmArutakRdbhavet // (dha0ni0) kamalagaTTA-svAdu, tikta, garbhasthApaka, raktapitta ko zAMta karanevAlA aura kiMcit vAtakAraka hai| padmabIjaM kaTuH svAduH pittacchadiharaM param / dAhAsradoSazamanaM pAcanaM rucikArakam / / (rA0ni0 10va0) kamalagaTTA-caraparA, svAdu tathA pittaja vamana ko dara karanevAlA. pAcaka, rucikAraka aura dAha evaM rudhira vikAra nAzaka hai| svAdU rucyaH pAcanaH kaTukaH smRtaH / zItalastuvarastito gururviSTambha kArakaH / garbhasthitakaro rukSo vRSyo vAtakaro mtH| kaphallekhano grAhI balyaH pitta vinAzanaH (ka: ) / raktarugvamidAhAsApatyanAzakaromataH / vai0 nigha0 chardici0 vamanAmRta yoga, ni0 20 / kamalagaTTA-svAdiSTa, rucikAraka, pAcaka,caraparA, zItala, kaSelA, kar3avA, bhArI, viSTaMbhakAraka, garbhasthApaka, rUkSa, vRSya, vAtakAraka, kaphajanaka, lekhana, grAhI; valya, tathA pitta, raktavikAra, vamana, dAha, raka ora garbha :(vA raktapitta )-inako naSTa karanevAlA hai| padmabIjaM himaM svAdu kaSAyaryA taktakaM guruH / viSTambhi vRSyaM rukSazca garbhasaMsthApakaM param // kaphavAtakaraM valyaM grAhi pittaasrdaahnut|| (bhA0) kamalagaTTA-zItala, svAdu, kaSelA, kar3avA, bhArI, viSTaMbhakAraka, vRSya, rUkSa, parama garbha saMsthA
Page #436
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala 2168 kamala paka, kaphavAtajanaka, (pAThAMtara se kaphavAtahara) valya, grAhI tathA raktapitta aura dAhanAzaka hai| / noTa--yadyapi makhAne kA lAvA kamalagaTTe ke bhUnane se bhI bana sakatA hai, tathApi bihArAdi pUrva dezoM meM prAyaH yaha makhAnA ke bIjoM ko bhUnakara hI banAyA jAtA hai, jo kamalagaTTe se sarvathA bhinna padArtha hai| vizeSa vivaraNa hetu dekho "mkhaanaa"| mRNAla vA kamala kI DaMDI avidAhi visaM proktaM raktapitta prasAdanam / viSTambhi madhuraM rUkSaM durjaraM vAtakopanam // _ (dha0ni0) kamalanAla-avidAhI, raktapitta prasAdaka, viSTaMbhakAraka, madhura, rUta, durjara ( kaThinatA se pacanevAlI) aura vAtaprakopaka hai| mRNAlaM ziziraM tiktaM kaSAyaM pittadAhajit / mUtrakRccha vikAraghnaM raktavAntiharaM param // (rA0ni0) kamala kI nAla-zItala, kar3avI, kaSelI tathA pitta, dAha mUtrakRccha , rudhira vikAra aura vamana ko dUra karanevAlI hai| mRNAlaM zItalaM vRSyaM pittadAhAsajidguru / durjaraM svAdupAkazca stanyAnila kaphapradam // saMgrAhi madhuraM rUkSaM zAlUkamapi tadguNam / (bhA0 pU0 kha0, 5 pu. vaM.) mRNAla ( kamala kI DaMDI)-zItala, vRSya, pittanivAraka, dAhahAraka, rakkadoSanAzaka, bhArI, durjara, pacane meM svAdiSTa, stanoM meM dUdha utpanna karanevAlI, vAtakAraka, kaphajanaka, saMgrAhI, madhura aura rUkhI hai| zAlUka vA padmakanda ke guNa bhI isI ke samAna jAnane caahiye| padmakandaH kaSAyaH syAtsvAde titovipAkataH / zItavIryo'srapittottha rogabhaGgAya kalpate // (dha0 ni0) , padmakanda-svAda meM kaselA, vipAka meM kar3avA aura zItavIrya hai tathA raktapitta janya rogoM ke nivAraNa ke liye isakI kalpanA hotI hai| zAlUkaM kaTuviSTambhi rUkSa rucyaM kaphApaham / / kaSAyaM kAsapittaghnaM tRSNA dAha nivAraNam / / (rA0ni0va010) zAlUka (kamalakanda, bhasIDA)-caraparA viSTambhI, rUkSa, rucikAraka, kaphanAzaka, kaselA, khA~sI tathA pittanAzaka aura tRSNA (pyAsa) evaM dAha kA nivAraNa karatA hai| zAlukaH kaTukazcokta: tuvaro madhuro guruH / malastambhakaro rucyo(rUkSo)netryo vRSyazcazItala durjaro grAhako raktapittaM dAhaM tRSAM kapham // pittavAtazca gulmazca pisaM kAsaM kRmIMstathA / mukharogaM raktadoSaM nAzayediti ca smRtH|| (vai nigha0, ni00) zAlUka (kamalakanda murAra)-caraparA, kaSelA, madhura, bhArI, malastambhakAraka, rucikAraka (vA rUkSa), netra ko hitakArI, zItala, vRSya, durjara, grAhI (malarodhaka) tathA raktapitta, dAha, pyAsa, kapha, pitta aura vAta, gulma, pitta, kAsa, kRmi, mukharoga aura raktavikAra inako naSTa karatA hai| zAlUkaM zItalaM vRSyaM pittadAhAnanud guruH / durjaraM svAdupAkaJca stanyAnila kaphapradam // saMgrAhi madhuraM rUkSaM bhissANDamapi tadguNam / (bhA0 pU0 1 bha, zAka-va0) zAlUka (kamalakanda)-zItala, vRSya. bhArI, durjara, svAdupAkI tathA pitta, dAha evaM rakavikAra nAzaka, stanoM meM dUdha utpanna karanevAlA, vAta. kAraka, kaphajanaka, saMgrAhI, madhura aura rUkSa hai| bhissANDa ke bhI ye hI guNa haiN| padmamadhu vA makaraMda aravindAhRtaH zIto makarando'tihaNaH / tridoSa zamanaH sarvanetrAmaya nisUdanaH // (prA0 saM0) kamala kA madhu-zItala, atyanta vRMhaNa (puSTikAraka) tridoSanAzaka aura sarva prakAra ke netra rogoM ko dUra karanevAlA hai|
Page #437
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala alaga alaga kamala ke guNa L sapheda kamalapuNDarIkaM hima tikkaM madhuraM pittanAzanam / dAhaghnamasrazoSaghnaM pipAsA bhramanAzanam // ( dha0 ni0 ) sapheda kamala - zItala, kar3a zrA, madhura, pittanAzaka, dAha nivAraka, rakta vikAra nAzaka, zoSahAraka aura pyAsa tathA bhramako dUra karanevAlA hai / dAhAzramadoSaghna pipAsA doSanAzanam // ( rA0 ni0 10 va0 ) rAjanighaNTu meM zrama nivAraka yaha adhika likhA hai / zvetaM tu kamalaM zItaM svAdu tiktaH kaSAyakam / madhuraM varNakRnnatryaM raktadoSa tRSAharam // hi pittaM zramaM dAtRzorthaM vraNa jvaram / sarvavisphoTakaM caiva nAzayediti kIrtitam // sapheda kamala - zItala, svAdu; tikra, kaselA, madhura, vakAraka, netroM ko hitakArI, raktavikAra nAzaka, aura pyAsa ko bujhAnevAlA hai tathA yaha . kapha, pitta, zrama, dAha, pyAsa, sUjana, vraNa, jvara, sabhI prakAra ke phor3e-phunsI ko nAza karatA hai / dhavalaM kamalaM zItaM madhuraM kaphapittajit / tasmAdalpaguNaM kiJcidanyadraktotpalAdikam / / ( bhA0 pU0 1 ma0 pu0 va0 ) sapheda kamala -- zItala, madhura, kaphanAzaka aura pittanAzaka hai tathA lAla kamala Adi guNoM meM isase kiMcita nyUna haiM / puNDarIkaM svAdu zItaM tikkaM raktarujApaham / kaphaM dAhaM zramaM pittaM nAzayet............ / ( dravya gu0 ) sapheda kamala - svAdu, , zItala, kar3a uA, raktavikAra nAzaka hai aura kapha, dAha, zrama tathA pitta inakA nAza karatA hai| lAla kamala pAke raktotpalaM zItaM tikkaM ca madhuraM rase / bhinanti pitta saMtApau dhvaMsayatyasrajAMrujam // ( dha0 ni0 ) lAla kamala - pAka meM zItala, tila aura 52 phA0 kamala madhurarasaviziSTa, pitta aura saMtApa ko dUra karane vAlA aura rudhira vikAra ko naSTa karanevAlA hai / kokanadaM kaTutiktamadhuraM ziziraM ca rktdosshrm| pitta kaphavAta zamanaM saMtarpaNakAraNam vRSyam // ( rA0 ni0 10 va0 ) lAla kamala caraparA, kar3avA, madhura, zItala rudhiravikAranAzaka; vAta, pitta, kapha arthAt doSazraya ko zamana karanevAlA, vIryavarddhaka aura tRptijanaka hai| kokanadamuktaM madhuraM zItaM vayaM kaTutiktakaM / vRSyaM tRpteH karaNaM visphoTaka raktadoSadAhaharaM / tRT kaphapittavisarpa viSa santApa vAtanAzakara m (vai0 nigha0 ) lAla kamala - madhura, zItala, zarIra ke raMga nikhAranevAlA, kaTu, tikra, vIryavarddhaka, tRptikAraka aura visphoTaka ( phor3e-phunsI), rudhira doSa tathA dAha ko dUra karanevAlA evaM tRSNA, kapha, pitta, visarpa, viSa, saMtApa aura vAyu kA nAza karanevAlA hai / (suvarNakamala = kokanada ) padmaM kaSAya- madhuraM zItapitta-kaphAsrajit / ( rAja0 5 va 0 ) lAla kamala kA phUla - kalA aura madhura hai| tathA kapha, zItapitta ( jur3apittI ) zrora rudhira vikAra ko dUra karanevAlA hai / nIlA kamala nIlAbjaM zItalaM svAduH sugandhi pittanAzanam / rucyaM rasAyane zreSThaM dehadADhyaM ca kaizyadam // ( dha0 ni0, rA0 ni0 ) nIlA kamala - zItala, svAdu, sugandhi, pittanAzaka, rucikAraka, rasAyana meM zreSTha, deha ko sthira karanevAlA aura kezoM ke liye hitakArI hai / kSudra utpalatraya utpalasya trayaM svAduH kaSAya pittajiddhimam / ( dha0 ni0 ) tInoM prakAra ke kSudrotpala madhura, kaselA, zItala aura pittanAzaka hote haiN| utpalAdirayaM dAha raktapitta prasAdanaH / pipAsAdAha hRdrogacchadimUrcchA haro gaNaH // ( rA0 ni0 )
Page #438
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala 2170 utpalAdi kA yaha gayA dAha, rakta aura pitta inakA prasAdaka tathA pyAsa, dAha, hRdaya ke roga, vamana, mUrcchA-inako nAza karanevAlA hai| 1 kamala ke vaidyakIya vyavahAra caraka - ( 1 ) raktapitta meM utpalAdi kiJjalkautpala, kumuda aura padma- kesara dhAraka aura raktapitta 'prazamaka dravyoM meM zreSTha hai / yathA "utpala kumudapadmakiJjalkaM saMgrAhaka raktapitta prazamanAnAm" / (sU0 25 a0 ) ( 2 ) raktapitta meM mRNAla - kamala kI moTI jar3a kA svarasa, kalka, kvAtha evaM zItakaSAya rakta pitta meM hitakArI hai / yathA"durAlabhApapeMTa kA mRNAlam etesamastA gaNazaH pRthagvA / raktaM sa pittaM zamayanti yogA : " / ( ci0 4 zra0 ) (3) mUtrakRccha meM kamala - kamala aura utpala kA kAr3hA mUtrakRccha rogI ko pInA cAhiye / yathA "pivet kaSAyaM kamalotpalAnAm" / (ci0 26 a0 ) vAgbhaTa - raktArza meM padmakesara-kamala kesara ko cUrNa karake cInI aura navanIta ke sAtha sevana karane se arzajAta raktasrAva nivRtta hotA hai / yathA "zarkarAmbhoja kiJjalka sahitaM vA tilaiH saha / abhyastaM raktagudajAn navanItaM niyacchati // ( ci08 zra0 ) cakradatta - gudanigama vA kA~ca nikalane para kamalapatra - kamala ke komala pattoM ko cInI ke sAtha sevana karane se gudanirgama ( kA~canikalane kA roga) nizcita rUpa se prazamita hotA hai / yathA"komalaM padminIpatraM yaH khAteccharkarAnvitam / etannizcitya niddiSTaM na tasya gudanirgamaH " // (kSudraroga - ci0) bhAvaprakAza - (1) jvarAtisAra meM padmakesara1. utpala, anAra kA chilakA ( dAr3imatva ) evaM padmakesara inakA cUrNa barAbara barAbara milAkara kasala cAvala ke dhovana ke sAtha sevana karane se zratisA naSTa hotA hai / yathA "utpalaM dAr3imatvak ca padmakiJjalkameva ca / pItaM taNDulatoyena jvarAtisAra nAzanam " // (ma0 khaM0 zratisAra - ci0 ) ( 2 ) zUkara daMSTrodbhUta jvara para padmamUlazUkara daMSTrAghAta janya jvara hone para kamala kI jar3a ko pIsakara goghRta ke sAtha sevana kreN| yathA"rAjIva mUlakalkaH pItogavyena sarpiSAprAtaH / zamayati zUkara daMSTrodbhUtaM jvaraM ghoram" // (ma0 khaM0 4 bhA0 ) hArIta - mukha pravRtta rudhira meM padmakesaramukha dvArA raktasrAva hone para padmakesara ko cInI ke sAtha sevana karanA cAhiye / yathApadmakiJjalka cUrNamvA lihyAdvA sitayA punaH / mukhapravRttarudhiraM runnddhyaashu........."| (ci0 11 a0 ) A (2) prasrAva rodha meM padmakanda -- tilataila meM bhUne hue padmakanda ko gomUtra meM pIsakara pIne se mUtrarodha nivRtta hotA hai / yathA"tailena padminIkandaM pakkaM gomUtra mizritam / pivenmUtranirodhe tu satIvra vedanAnvite // ( ca0 30 a0 ) basavarAjI - apasmAra meM kamalakanda - zveta kamala kI jar3a, zvetamadAra kI jar3a donoM ko kUTakara pradarakha ke rasa meM ghRta milAkara pakAe~ / punaH isakA nasya lene se mRgI roga kA nAza hotA hai| yathA-- zvetArka mUlaM zvetakamalamUlaM ca ghRtena saha saMkutryArdraka svarasena vipAcya nasyaM deyam / ( basa. rA0 ) vaktavya caraka ne prasava yoni puSpoM ke madhya padmAdi kA ullekha kiyA hai / padmabIja garbhasthApaka hai / astu, calitagarbhA nArI ko isakA sevana karanA cAhiye / yUnAnI matAnusAra guNa-doSa - prakrAMta - ( phUla ) sarda aura tara, ( kesara aura mRNAla vA DaMDI ) zItala aura rUkSa, ( kacce
Page #439
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala 2171 kamala kavaja gaTTe kI girI ) sarda aura tara tathA (pakekavalA ko gihI) zItala bhora rukSa, mIMga ke bhItara kI harI pattI vA jIbhI zItala aura tara hotI hai / degI (kamala bheda ) samazItoSNa vA mAtadila hotI hai| hAnikA-gurU evaM dIrghapAkI / dapaghna-zarkarA aura zuddha madhu / . pratinidhi-zarvata zrAlu yA prAmale kA murabbA yA A~vale kA bIja / __ pradhAna karma-tRSAdhna, rakta aura pitta ko | ulvaNatAko prazamaka / mAtrA-3-4 mAze taka yA adhika / guNa karma prayoga-kamala kA phUla paittika jvaroM, kAmalA aura ugra pipAsA ko lAbhakArI hai| isakA arka guNa meM arka nolophara ke samAna hotA hai / isakA kesara pitta kI ulvaNatA ko miTAtA hai / yaha peTa meM kabja paidA karatA aura | babAsIra kA khUna rokatA hai| garamI ke sira darda : meM kavala kI DaMDI kA lepa upakArI hotA hai| yaha dIrghapAkI aura balya hai| kamala kesara ko madhu ke sAtha caTAne se garamI miTatI hai isake bar3e bar3e pattoM ko vichAkara usa para rogIko sulAne se jvara ke kAraNa bar3hI huI garamI aura tvagdAha | evaM jalana miTatI hai| isake pattoM kA gAr3hA dUdhiyA rasa pilAne se dasta baMda hote haiM / kamala kesara, mulatAnI miTTI aura mizrI-inako panI ke sAtha pakAne se striyoM kA atiraja roga dUra hotA hai| makkhana aura mizrI ke sAtha kamala kesara caTAne se rakAza miTatA hai| kamala ko choTI pattiyA~ kAbiz2a haiM / ka~vala ke phUloM kA zarbata pilAne se cecaka kama nikalatI hai| una jvaroM meM jinameM phor3e-phunso adhika nikalate haiM. kamala kA zarbata pilAne se bahuta upakAra hotA hai / aMzudhAta janita vA lU ke jvara meM isase bahuta upakAra hotA hai| vaMgadezavAsI netrarogoM meM rakta kamala kA atya dhika vyavahAra karate haiM / isake nArI-taMtu-mAdA kesara ko kAlImirca ke sAtha pIsakara pilAne aura lagAne se sA~pa kA z2ahara utaratA hai| ragoM aura puTThoM kI nirvalatA apaharaNArtha kamala kA sevana karanA cAhiye / kamala kI DaMDI aura nAgakesara ko pIsakara dUdha ke sAtha pilAne se dUsare mahIne meM garbhasrAva hone se ruka jAtA hai / isake pattoM ko zarkarA ke sAtha pilAne se gudabhraMza roga ArAma ho jAtA hai / pAnI meM isako DAlakara vaha pAnI pilAne se garamI miTatI hai / safeda kamala kA sarvAMga lepa karane se dAha zrora garamI zAMta hotI hai / ka~vala aura bar3a ke pattoM ko jalAkara aura tela meM milAkara lagAne se phailanevAle phor3e (visarpa) zrArAma hote haiM / degI (kamala bheda) kA svAda tIkSNa hotA hai| udarazUla, atisAra aura chardi nigrahaNa ke liye yaha parIkSita hai| isase dila tathA jAna ko praphullatA prApta hotI hai| padmabIja vA ka~valagaTTA yaha pitta ko ulvaNatA ko zAMta karatA aura raktadoSa evaM aMgadAha ko lAbha pahuMcAtA hai| yaha vAyukAraka, kaphajanaka, guru, dIrghapAko aura saMgrAhI hai tathA cehare kA raMga nikhAratA, kuSTha ko lAbha pahu~cAtA, zarIragata zrAvaloM (visphoTAdi) ko miTAtA tathA garamI ke dinoM meM zizuoM ko jo tRSA kA roga ho jAtA hai, use yaha bahuta upakAra karatA hai| ka~valagaTTe ko pAnI meM bhigokara vaha pAnI pilAte haiM / kavalagaTTe kI girI ke bhItara kI harI pattI vA z2avAna ko ghisakara zizuoM ko dene se zrAtapAghAta vA lU kA asara jAtA rahatA hai tathA atisAra evaM pipAsA zAMta hotI hai| kamalagaTTA vIrya sAMdra kartA hai aura mukhapAka ko lAbhakArI hai / ka~valagaTTe ko bhAga meM seMka kara chilakA utAra leveM aura girI ke bhItara kI harI pattI ko dUra kara deveM / usa safeda mAMgI ko pIsakara zahada meM caTAne se vamana baMda hotA hai| isako pAnI meM pIsa chAnakara zizuoM ko pilAne se unheM pezAba khUba bhAtA hai| 2 // mAze kamalagaTTe kI girI ke cUrNa meM khA~r3a milAkara pAnI ke sAtha phA~kane se citta praphullita rahatA hai| isako kathita kara pilAne se pasInA pAkara jvara utara jAtA hai| isake kAr3he meM zarkarA milAkara pilAne se khUba sveda AtA hai| aMzudhAta janita jvara meM isase asIma upakAra hotA hai / isake bIjoM ko pIsakara zahada milAkara dUdha ke sAtha eka mAsa paryanta sevana karane se striyoM ke stana kaThora ho jAte haiN| ka~valagahoM ko
Page #440
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2172 kamala pAnI meM bhigokara vaha pAnI pilAne se zizuoM kI pittaja tRSA zAMta hotI hai |-kh0 a0| navya mata Ara. ena. khorI-padmabIja snigdha aura puSTikara hai| puSpakesara aura puSpadala zItala,kaSAya tika evaM kaphaniHsAraka hai| arza jAta rakasrAva, rakapradara aura anna dvArA sarakka pracura drava malanirgama pratIkArArtha aura kAsa roga meM isake puSpa kA zarbata vyavahRta hotA hai| ziraH pIr3A, visarpa evaM tvamgata anyAnya pradAha ko nivRtti ke liye kamala ke phUla evaM komala patra, caMdana aura A~valA inako pIsakara pralepa karate haiN| tIvra jvarAta rogI ke zayanArtha kamala-patra ko banI zayyA prazasta hotI hai| makhAnnavat padmabIja bhI khAdya rUpa se vyavahRta hotA hai| padmamUla arthAt zAlUkajAta zvetasAra se arArUTa tulya eka prakAra kA khAdya prastuta hotA hai / padmabIja arthAt ka~vala kakar3I kA cUrNa "bhesabolA" nAma se prasiddha hai / bhAratavarSIya ramaNIgaNa, pradara roga meM snigdhatA-saMpAdaka rUpa se ukta donoM vastuoM kA jo yahAM zaMghAI se bahula parimANa meM aAtI hai, pracura vyavahAra karatI haiN| ( meTIriyA meDikA zrAna iMDiyA, 2 khaM0, pR. 36) DImaka-padmabIja-kamalakakar3I aura makhAnA . khAdya-dravya rUpa se kAma meM Ate haiM / durbhikSa ke samaya kamala kI jar3a ora bizi (Scapes) bhI kAma meM AtI haiM, para ye kar3aI kusvAdu hotI hai / ( phA0 I0 1 bha0 pR0 72) .. nAdakarNI-padmabIja snigdha aura puSTikara hotA hai / padmakesara ( Filament) aura puSpa zItala, avasAdaka (Sedative ), kaSAya (Astringent), tika, hvAdaka ( Refrigerant) aura kapha niHsAraka hai| jar3a snigdhatA saMpAdaka hai / puSpa, kesara aura puSpa-daMDa vA mRNAla svarasa atisAra, visUcikA, yakRdvikAra aura jvara meM bhI upayogI hote haiN| yaha hRdya bhI : hai| pittaja jvaroM meM isakA mizra kvAtha bhI upakArI hotA hai / padmapuSpAhRta madhu ko padmamadhu vA makaraMda | kahate haiM / yaha netrarogoM meM paramopayogI siddha hotA | hai| kapha (Coughs), nirharaNArtha va rakAza rakapradara aura pravAhikA gata rakkanu ti ko rokane ke lie isake phUloMkA zarbata vyavahAra kiyA jAtA hai / sira aura A~khoM ko zItalatA pradAna karane ke liye zvetakamalakaMda ko tila tela (Gingelly oil) meM ubAlakara usase ziro'bhyaMga karate haiM / kaMda ke Tukar3oM kI jagaha, isakA nikAlA hA svarasa bhI kAma meM prAtA hai| jar3a picchila vA lunAbI hotI hai aura arza meM dI jAtI hai / kuSTha evaM anyAnya tvag rogoM meM isake bIjoM kA pralepa karate haiN| kAmecchA ko kama karane ke liye isake tathA makhAnA ke bIja khAdya vastu kI taraha vyavahAra kiye jAte haiN| kAlImirca ke sAtha isake strI-kesara (Pistil) vAhya aura sarpa viSaghna rUpa se antaH prayoga hotA hai| raktArza meM zahada aura tAje makkhana vA zarkarA ke sAtha kamalataMtu vyavahArya hai / (bhaa0)| atIva dAha yukra tIvra jvara meM isakI pattI adhika vichAvana kI cAdara kI taraha kAma meM AtI hai| isa hetu sapheda kamala ke sAtha pisI huI isakI pattI ke kalka kA sthAnika prayogabhI hotA hai, ziraHzUla (Cephalalgia) meM zItala pralepa rUpa se isakI pattI kI DA~DI ko pIsakara sira meM lagAte haiN| caMdana aura A~vale ke sAtha pisA huzrA kamala kA phUla ziraHzUla (Cephalalgia) meM sira tathA tvacAmeM lagAne ke liye tathA visapaM( Erysipelas) evaM anyAnya vAhya zoSoM meM zItala pralepa kA kAma bhI detA hai| I0 me0 me0 pR0 560-1 / __karnala, vI0 DI. vasu-chardi meM isake bIja kAma meM Ate haiM aura mUtrala evaM zaityajanaka ( Refrigerant) rUpa se ye zizuoM ko sevana karAye jAte haiN| patra evaM phaja ke DaMThala kA DhadhiyA picchila svarasa atisAra meM prayojita hotA hai| pa~khar3I kiMcit kaSelI evaM saMgrAhI batalAI jAtI hai| masUrikA va zItalA (Smallpox ) meM isake paudhe kA zarbata zItalatAdAyaka rUpa se vyavahAra kiyA jAtA hai aura kahate haiM ki isake prayoga se nikalate huye masUrikA ke dAne ruka jAte haiN| sabhI prakAra ke visphoTakIya jvaroM meM
Page #441
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamala kamalagurI bhI isakA upayoga hotA hai| dad evaM anyAnya padama kATha / padmakASTha / (7) kesr| kuMkuma | tvag rogoM meM isakA karaka vyavahRta hotA hai| (8) mUtrAzaya / masAnA / mutavara / (1) jala | -I0 me0 plaaN0| pAnI / rA0ni0 va014 / (10) A~kha kA Ara0 ena0 copar3A ema0 e0, ema. DI. - koyA / DelA / (11) garbhAzaya kA mukha vA mUtrakAraka evaM zaityakAraka (Refrigera- agra bhAga jo yoni ke bhItara kamalAkAra gA~Tha kI nt) rUpa se jvara meM kamala kI jar3a, DaMThala, phUla taraha aMgUThe ke agale bhAga ke barAbara hotA hai| aura pattI kA zItakaSAya ( Infusion ) sevya jisake Upara eka cheda hotA hai| phUla / dharana / hai| -iM0 DU. iM0 pRSTha 587 / TaNA ! (12) pitta kA eka roga jisameM A~kheM kamala kA phUla zItala, kaSAya (Astring. pIlI par3a jAtI haiM aura pezAba bhI pIlA par3a ent) pitta niharaNa (Cholayogue) jAtA hai| kmlaa| kA~vara / pIlU / aura mUtrakAraka hai tathA sarpa evaM vRzcika-daza me - [paM0] kamIlA / (2) lApapatAko / sevya hai| kmlaa| anya prayoga [maha0, kanA0, ko0 ] kamala (1) / muleThI, lAla candana, khasa, sArivA aura | kamala-[10] jUM / kamala ke patte-inakA kAr3hA banAkara, usameM milI kamalaaMDA-saMjJA puM. [saM0 kamala+hiM0 aNDA ] aura zahada milAkara pIne se garbhiNI striyoM kA kavalagaTTA / jvara jAtA rahatA hai| kamalaka-saMjJA puM. [saM0 no0] kamala / ka~vala / kaserU, kamala aura siMghAr3e-inako pAnI ke | | kamalakanda-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kamala kI jar3a / sAtha pIsakara lugadI vanAlo aura dUdha prauTAkara bhissA / bhasIr3a / murAra / zAlUka / vai0 nigha0 / dUdha ko chAna lo| isa dUdha ke pIne se garbhavatI | de. "kamala (1)" / sukhI hojAtI hai| kamala qarIza-[10] choTe sanovara ke bIja / siMghAr3A, kamalakezara, dAkha, kaserU, mulahaTI kamalaka (kA) kar3I-[ma.] kmlgttttaa| padmavIja / aura mizrI-inako gAya ke dUdha meM pIsakara pIne | kamala kaNikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kamala kA se garbhasrAva baMda ho jAtA hai| chtto| kamala bIja koss| vai0 nigha0 / de. kamala-patra svarasa / sera meM 1 pAva harItakI | "kamala (1)" / bhigokara zuSka karaleM / punaH cUrNa kara rkhleN| kamala kITa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] eka prakAra kA mAtrA-1-6 mA0 / isake upayoga se purA kiidd'aa| vana viSama jvara kA nAza hotA hai | kamalakesara-saMjJA puM. [saM0 puM0, krI0] kamala kA kamala puSa kA svarasa 4 sera uttama zarkarA 1 | ___jIrA vA turI / padma kijhlk| vai0 nidha0 / de. sera donoMko paraspara milAkara cAzanI karake zarbata ___"kamala (1)" / taiyAra kreN| kamalakoraka- ; saMjJA puM. [saM0 pu.] kamala kI mAtrA-1-3 to0 / isake upayoga se garbha kamalakoSa- kalI / padma kalikA / srAva, rakka pradara, gadodvaga aura rakta pitta kA nAza | kamalakhaNDa-saMjJA puM0 [saM0 kI.] panasamUha / hotA hai| ___ kamaloM kA jhunndd| saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) [ strI. kamalagaTTA-saMjJA pu. [ saM0 kamala+hiM. gaTTA] / kamalI ] eka prakAra kA mRga / me0 latrika / (2) sArasa / ama0 / (3) tA~vA / tAmra / (4) kamala kA bIja / padmabIja / kamalAkSa / kamala ke AkAra kA eka mAMsa-piMDa / kromA / | kamala garbha-saMjJA puM. [saM0] kamala kA chttaa| (5) auSadha / bheSaja | me0 latrika / (6) | kamalagurI-[4.] kavIlA / kamIlA.!
Page #442
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamalacchada 2174 kamalA kamalacchada-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) kaGka pakSI / kAMka / bUTImAra / bagalA / (2) kamala kA pattA / ... padma dala / kamalajIrA-saMjJA puM. [saM0 kamala+hiM0 jIrA ] | . kamala kA jIrA / kamalakesara / kamalatujz2araa-[a0 ] TiDDI kI taraha eka pakSI / kamalataMtu-saMjJA saM0] kamala kI ddaaNdd'ii| mRNAla / kamalanAla-saMjJA puM. [saM0 krI0 ] kamala kI DAMr3I jisake Upara phUla rahatA hai| mRNAla / vai0 nigh0| kamalanI-saMjJA strI0 [saM0] kuii| nIlophara / kumudanI / kamalaphUla-[ marA0 vamba0 ] nIlophara / [paM0] kddu| kuTako / ( Gentiana Kurroo.) kamalabandhu-saMjJA puM. [saM0 pu.] sUraja / sUrya / kamalabAI-saMjJA strI0 [hiM0 kamala+bAI ] eka malabAya-saMjJA pu. roga jisameM zarIra, vizeSakara * A~kha polI par3a jAtI hai| kamalamUla-saMjJA puM0 [saM0] kamala kI jdd'| bhasor3a / murAra kamalabIja-saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] kamalagaTTA / bhaa0|kmlpnndd-sN0 pu. [saM0 pu.] panasamUDa kamalA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 (1) vara strii| sudara strii| me latrika / (2) eka prakAra kI bar3I, mIThI naarNgii| saMtarA / saMgatarA, sarabatIlebu (baM0) / tantrasAra ke anusAra eka prakAra kAnIbU / vastutaH yaha eka prakAra kI bar3I nAraMgIhai / isakA vRkSa dekhanemeM sarvataH nAraGgI ke per3akI taraha mAlUma hotA hai / bheda kevala yaha hai ki nAraMgI ke per3a se isakA per3a kiMcit choTA hotA hai| isake phUla alpa sugaMdhI hote haiM / patra komala aura kama hare hote haiM / kaccA phala harA aura khaTTA hotA hai| pakane para yaha nAraMgI kI taraha aura khaTamiTThA ho jAtA hai / koI-koI adhika mIThe, puSTi, sugaMdhipUrNa evaM sumvAdu hote haiN| kisI-kisI kA chilakA patalA evaM cikanA aura kisI kA moTA kintu nAraMgI ke chilake kI taraha kar3A nahIM hotA hai|| nAraMgI ke chilake se isameM kar3avAhaTa bhI kama hotI hai / aura sugaMdha AtI hai moTe chilakevAle se patalA chilakAvAlA uttama hotA hai| silahaTa kA kamalA acchA hotA hai| itanA mIThA aura kahIM kA nahIM hotaa| vahA~ isake jaMgala khar3e haiN| vi0 de0 "satarA" vA "nAraMgI" / ___ paryA-kaulA, kauMlA, ka~valA, kamalA -hiM kamalA lebU , sarabatI lebU-baM0 / kamalA, nAraGga, nAgaraGga, suraGga, tvaggandha, tvak sugaMdha, gandhADhya gandhapatra, mukhapriya, -sN0| suntalA (nepAlI) saMtarA -paM0 / nAruGgo-gu0 | nAriGgatAla-bamba0 sakUlimbA -mAra0 / naaricii-d.| kicili -tA / gaJjanimma- kittaboipaye-kanA0 / mAhura nAranA -mn| jerUka (mhisurii)| nAraMja-0 / nAraMga -phrA | thaUbaya -bara0 / dodaGga -siNh0| guNadharma tathA prayoga prakRti-dvitIya kakSA meM zItala aura tara / (matAMtara se dvitIya kakSA ke prathamAMrA meM zItala aura aMtimAMza meM tara hai) __ hAnikartA-kAsa rogIko aura zvAsoccha vAsAvayava tathA kapha prakRti aura zItala prakRtiko / darpaghna-namaka aura khA~Da / (zarkarA kAlI mirca aura zuddha mdhu)| pratinidhi-madhura puSTa tAjI naarNgii| maatraa-shraavshyktaanusaar| guNa, kama, prayoga-guNadharma meM yaha saMtare kI apekSA kiMcit nirbala hotA hai| isalie ki yaha adhika khaTTA hotA hai / kiMtu nAraGgI se kama khaTTA hotA hai / yaha rana aura pitta janita tIvratA kA unmUlana karatA hai, pyAsa bujhAtA, yakRta aura zrAmAzayagata pradAha kA nivAraNa karatA, hRdaya ko praphullita karatA, khaphakAna ko dUra karatA, aura mUtrapravartana karatA hai| isakA chilakA zrAmAzaya ko bala pradAna karatA hai / isake lepa se byaMga vA jhA~I kA nAza hotA hai / samUce kamalA nIbU ko eka jagaha rakhadeM, jisameM vaha galakara sUkha jAve, punaH ise jala meM pIsakara canA pramANa kI goliyAM bA~dhe / visUcikA meM jaba atyanta ke aura dasta
Page #443
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamalAI 2105 Ate hoM, taba usameM se pA~ca se dasa golI taka khilAne se bahuta upakAra hotA hai| balki yaha z2aharamuharA qhatAI (vA khAnija viSaghna zrauSadha) se kama nahIM hotA / ( qha0 zra0 ) isakA chilakA turaMja kA pratinidhi hai / isake phala kA murabbA sugaMdhipUrNa aura susvAdu hotA hai| isake bIja tiryAkriyata meM turaMja ke samAna hote haiM (bu0 mu0)| isake chilake kA ubaTana cehareke vyaMga aura jhA~I ko miTAtA hai / isake bIja bahuza: viSoM ke prativiSa hai aura visUcikA ke lie rAmabANa hai | ma0 mu0 | prakRti - uSNa tathA rukSa guNa, karma, prayoga - yaha viSAkta jaMtu hai / isakA darpana eraNDataila hai / ise malane aura pilAne se viSa naSTa hotA hai / taz2akiratula hiMda ke saMkalanakarttA likhate haiM ki maiMne una kIr3e para aneka cIz2e DAlI paraMtu vaha inameM se kisI se nahIM marA / paraMtu jaba usa para reMDI kA tela DAlA taba usase kSaNa bhara meM yamapura sidhArA / usa dina se maiMne yaha samajha liyA ki yahI usakA darpadalana hai / jisako maiMne ukta taila kA vyavahAra karAyA, use lAbha hudhA / - kha0 0 / (2) safeda raMga kA eka laMbA kIr3A jo anAja vA sar3e phala zrAdi meM par3a jAtA hai | lA | DholaTa | saMjJA puM0 [deza0 kamIlA | kamalAI -saMjJA puM0 [saM0 kamala-kamala ke samAna lAla ] majhole DIla Daula kA eka per3a jo rAjapUtAne kI pahAr3iyoM aura madhya prAnta meM hotA hai / jAr3e meM isakI pattiyA~ jhar3a jAtI haiM / ise mUla bhI kahate haiM / saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] ziraH zUla ukta nAma kA lepa | meM kamalimI kamala / saMjJA puM0 [saM0 kaMbala ] ( 1 ) kAle raMga kA eka kIr3A jisake Upara roe~ hote haiN| isake |kamalADAI - [ aM0 Kamala dye ] kamIlA / manuSyoM ke zarIra meM laga jAne se khujalI hotI hai aura zarIra sUja jAtA hai| yaha barasAta meM paidA hotA hai / vera ke per3a para yaha bahuta hotA hai yaha una kIr3oM meM se hai jo bar3A hone para choTepana kI apekSA ghaTa jAte haiN| astu, yaha do-tihAI ke ghATA jAtA hai | jhA~jhA~ | sU~r3I / prayukta kamalA guDi - [ baM0] kamIlA / kamalAgrajA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] haldI / haridrA | kamalAdi lepa-saMjJA puM0 [saM0 pu N0] kamala, aura tulasI kI jar3a ko pIsakara lepa karane se zira kI pIr3A zAnta hotI hai / vR0 ni0 20 ziro ze0 ci0 / kamalAnaza - [ zra0 ] eka vanaspati / nA0 mu0 / kamalA-ni-mAlA - [ gu0 ] giloya ke Tukar3e kATakara banAyA huA hAra jo kamalaroga meM upayogI qhyAla kiyA jAtA hai / kamalAnivAsa-saMjJA puM0 [saM0] kamala kA phUla / kamalA nebU - [ baM0 kamalAraMja - [ tA0 ] saMtarA / kamalA lebu - [ baM0] saMtarA / mIThA nIbU / miSTa niMbU / kamalAvana - [ rU0] kAzama / saMtarA / kamalA nIbU / kamalA vilAsa rasa-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ukta nAmakA rasauSadhayoga-lohabhasma, abhraka bhasma, gaMdhaka, pArada sone kI bhasma, aura hIre kI bhasma samAna bhAga lekara vikuvAra ke rasa meM ghoTa kara golA banAleM / phira usa gole ke Upara eraNDa kA pakkA pattA lapeTa kara Dhore se maz2abUta bA~dha deM aura anAja ke Dhera meM dabAyeM / phira 3 dina pazcAt nikAla kara mahIna cUrNa kara rakha leM / guNa - ise yathocita mAtrAnusAra zahada aura triphalA ke kvAtha ke sAtha sevana karane se vRddhatA aura vyAdhi kA nAza hotA hai / aura sukha kI prApti hotI hai / yaha saba prakAra ke prameha, pA~ca prakAra kI khA~sI, pANDu, hicakI, ghAva, kapha, vAyu, halImaka, ni mAnya, khujalI, koda, visarpa, vidradhi, mukha roga aura apasmAra Adi kA nAza karatA hai| yaha vaidyoM ko yaza dene vAlA ora sukha pUrvaka taiyAra hone vAlA rasa hai / 20 20 sa0 / 26 zra0 / kamalAkSa-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kamala kA bIja / kamalagaTTA | vai0 nigha0 chardi ci0 vamanAmRtayoga | karmAlinI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) kamala / (2) choTA kamala / padminI / kamala kA per3a | bhAvaprakAza meM ise ThaMDA, bhArI, madhura, namakIna,
Page #444
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamalI 2176 kamAMja riyUsa rUkhA, ranapittanAzaka, kaphanAzaka, vAtakAraka | kamAz2a riyUsa-[yU0, rU0 ] (Teucrium chaod aura viSTaMbhI likhA hai| bhA0 pU01 bha0 puSpa va0 / maediye, Linn. balUtul arja ( Wall isakI pattI-zItala, kasailI, madhura, tItI, pAka Germander.) meM atyaMta kaTuka, halakI aura grAhaka hai evaM vAta- noTa-kisI-kisI ke mata se kamArjArayUsa kAraka, kapha aura pitta ko naSTa karanevAlI hai| yUnAnI mAz2ariyUsa zabda kA muariMba hai / yahA~ para aisA muniyoM ne kahA hai / vai0 nigha0 / (3) vaha yaha bhI smaraNa rahe ki jina logoM ne ise muDI tAlAba jisameM bahuta kamala hoN| mAnA aura likhA hai| unhoMne bhUla kI hai| kamalI-[ nepA0 ] golaka (kumaa0)| kyoMki yaha usase sarvathA bhinna vastu hai, jaisA ki kamalUla-[a0 ] kunaabirii| prAge ke vivaraNa se spaSTa ho jaavegaa| kamalottara-saMjJA puM. [saM0 krI0 ] bare kA phUla / vivaraNa-dIsakarIdUsa ke anusAra yaha eka prakAra kI ghAsa hai jo bAlizta bhara U~cI, atyaMta kumuma kA phUla / kusumbhapuSpa / he0 ca / / kaDuvI evaM kucha caraparI hotI hai aura jisake patte kamalo-saMjJA pu0 [saM0 kramela | yUH kamela ] U~Ta / kI zrAkRti aura raMga balUta ke patte jaisA hotA hai sA~DiyA / ussttr|-ddiN| bIja anIsUna ke dAnoM se choTe hote haiM / ina bIjoM kramasa-[10] eka prakAra kA choTA macchar3a vA makkhI kA svAda mIThA hotA hai| jar3a kA raMga lalAI jo pAnI para khar3I rahatI hai| lie hotA hai / puSpa kA varNa nIlA aura kAlA kamasI-[?] ttiddddii| hotA hai / sAvana mAsa ke karIba parvatI bhUmi meM kramaha-[10] gehuuN| utpanna hotI hai ucita yaha hai ki ise paripakka kamahadubba:-[a0] gudI kI haDDI jo khopar3I kI hojAne ke uparAMta ukhAr3eM aura isakA dhyAna rakheM pichalI tarafa sthita hai| (2) gudI kI haDDI ki kahIM isake patte, phUla aura bIja gira na jAyeM / kA ubhAra / mnyaasthi-arbud| yaha to hakIma dIsakarIdUsokta varNana hai| External occipital eminence. ___ isahAqa bina umarAna ne isake varNana meM kamaH- aM0] jAtaja aMdhata / sahajAMdhya / (Born dIsakarIdUsa se virodha pradarzita kiyA hai| inake blind. mata se yaha eka udbhija hai| jo rabI kI phasala kramahaH-[10] ciraaytaa| meM utpanna hotI hai| isake patra cor3e, haritavarNa [mizra0] (1) jIrA / (2) cUrNa / bukanI | ke aura jaMgalI turmusa ke pattoM kI taraha hote haiN| sakta / paudhA isakA bhUmi para aAcchAdita hotA hai| U~cA kamahAra- saMjJA puM0 [saM0 kambhArI ] gambhArI / nahIM hotA / balUta ke phala ke barAbara isakI jar3ameM kamahArI-saMjJA strI. khumera / / eka gA~Tha hotI hai / phUla rakta varNa kA hotA hai| kamakSA (kAmAkSI) pullu-[ tA0] rUsAghAsa | isameM tika AsvAda hotA hai| jaba bhI lalAI bhuutRnn| lie aura kar3avI hotI hai| kamA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zobhA / khUbasUratI / ibna abI khAlida apharIkI ne kitAba etarA / mAda meM yaha spaSTa likhA hai ki kamAz2ariyUsa eka [?] jaavitrii| vanaspati kI jar3a hai jo balUta kI taraha hotI hai| kamAI-[baM0] kaliyA-karA / kNttii| (udd'i0)| isakA svAda bhI balUta kA sA hotA hai| kamAkhA-[bara ] nIma | jAlInUsa ke anusAra isakI DAliyA~ rehAna kI DAliyoM kI taraha aura unase moTI hotI haiM kamAkhera-[baM0] Andropogon pardus, aura raMga harA hotA hai / patte balUta ke pattoM kI Linn.) gNjinii| taraha choTe 2 hote haiM / phUla aura jar3a kar3avI aura ka (kA) mAca-[40] kebA~ca / rakta varNa kI hotI hai|
Page #445
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamAja riyUsa 2177 kamAja rijUsa kisI-kisI ke mata se isakI zAkhAe~ aura nAsUra aura ghAva pArAma hotA hai A~kha ke koye patra uzaka vRkSa ke se haiN| / / ke nAsUra meM isako pIsakara bharanA bhI zreSThatara hai| kaz2Aphiyula maqhz2ana meM yaha bAta aisI aspaSTa isake kAr3he meM madhu milAkara kucha dina taka pIne hai ki usako muhIta ke lekhaka ne chor3a diyA hai / se vakSa aura phuphphusagata vedanA evaM unakI sardI ' uttama vaha kamAz2ariyUsa hai. jo jaMgalI ho aura miTatI hai / yadi pezI kucalajAya, to isako pIsa usameM phala aura bIja zeSa ho / sAta varSa paryanta kara pInA aura lagAnA cAhiye / isako pIsakara isameM zakti rahatI hai| rakhane aura khAne se garbhapAta hojAtA hai| 28 prakRti-jAlIdUsa tRtIta kakSA meM uSNa evaM tole pAnI meM 14 mAze kamAz2ariyUsa ko kvathita rUkSa batalAte haiN| unake mata se isameM rUkSatA kI kreN| jaba tRtIyAMza zeSa rahe, taba 10 // mAze apekSA uSNatA adhika balazAlinI hotI hai, jaitUna tela sammilita kara pI leM / kucha dina isI jisakA vivecana isa prakAra ho sakatA hai ki prakAra kreN| isase vRkka evaM vastigata azmarI isameM uSNatA isakI tRtIya kakSA ke madhya aura TUTa kara nikala jaayegii| kITa-pataMgo ke kATe hue rUkSatA tRtIya kakSA ke prathama meM hogii| kisI sthAna para isakA pralepa karane se bahuta lAbha kisI ne dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa likhA hotA hai| isase madirA bhI prastuta kIjAtI hai| hai aura garamI ko khuzkI se apekSAkRta adhika jisakI vidhi yaha hai-prati 28 tole madirA meM batAyA hai| aura yaha vivaraNa diyA hai ki garamI 7 mAze kamAz2ariyUsa DAlate haiM yA aMgUroM ke prati dvitIya kakSA ke aMta meM hai| 28 tole svarasa meM 6 mAze kamAz2ariyUsa milAte hAnikato-vasti, vRkka aura AMtra ko| haiM aura nizcita kAla taka rakhakara sAfa karake darpaghna-vasti ke lie bihI aura zeSa kelie | kAma meM lAte haiM / yaha jitanI purAnI ho, utanI katIrA yA sarda-tara vastu / hI zreSTha hai / isameM se 28 tole prati dina pIne se pratinidhi-sIsAliyUsa,kamAnItUsa, g2Aphisa lAbha hote haiN| isase AkSepa, ajIrNa, prAmAko jar3a, uskUlUkaMdayUna, tukhma hummAja barI / zaya vikAra, yamana suddI (Obstructive tuhma zalAma barsa aura caturthAza taja / jaundice ), garbhAzayagata AdhmAna aura mAtrA-cUrNa kI mAtrA 60 mAze taka / kAtha doSoM kI vikRti ye vikAra upazamita hote haiN| meM 2 tole tk| jalodara ke prArambha meM isa madya kA lAbha spaSTa pradhAna karma-mUtrala rajaH pravartaka aura plIhA jJAta hotA hai| kamAz2ariyUsa se taila bhI prastuta zotha-hara hai| karate haiM, jisakI vidhi yaha hai ki isake tAje aMgoM kA rasa yA zuSka aMgoM kA kAtha kisI tela guNadharma tathA prayoga meM sukhA lete haiM yA kevala tAje phUloM se gularog2ana ukta bheSaja zarIra ke AbhyaMtarika avayavoM ke kI bhA~ti taiyAra karate haiM / isa tela kI mAliza avarodhoM kA udghATana karatA hai / yaha vilInakartA se aMgoM kI saradI aura vAyu ko lAbha hotA hai| hai aura taralatA utpanna karatA hai, zarIra meM USmA noTa-'bu0 mu0' aura 'ma0 mu0' Adi tibbI kI vRddhi karatA, sAMdra doSoM kA chedana karatA aura nighaNTuoM meM bhI isake prAya: uparilikhita guNoM purAtana kAsa rogoM ko miTAtA hai / sirake ke sAtha kA hI kucha phera-phAra ke sAtha ullekha milatA hai / yaha yauna syAha ( kRSNa kAmalA) ko naSTa karatA kamAta-[10] (1) khumI kA eka bhed| (2) hai| sirakA aura madya ke sAtha vivRddha plIhA ko khumI / phritr| ghaTAtA hai| sirake meM pakAkara pralepa karane se bhI | kramAta-[10] vaha jagaha jahA~ dhUpa na pahu~catI ho / plIhAgata sUjana utara jAtI hai| yaha prArtava aura kamAta-[10] gaaNtii| mUtra kA pravartana karatA hai / isakI vaTikAe~ prastuta kamAphItUsa-yU0] (1) kukarauMdhA / jaMgalI vA kara maca meM ghisakara A~khoM meM A~jane se A~kha kA | dIvAlI mUlI /
Page #446
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamAphI, tUsa kamAfI, tUsa - saMjJA | yU0 qhAmAnItusa yU0 kAmutra0 ] kukarauMde kI jAti kA eka paudhA jo lagabhaga eka gaja ke U~cA hotA hai| isakI pattI kalagI kI taraha phUla choTe aura bIja karafasa kI taraha hote haiM | kukarauMdA rUmI | karafsa rUmI / kumAfItUsa / 2178 noTa- burhAna krAti ke anusAra yaha yUnAnI bhASA kA zabda hai aura mufaridAta hiMdI zrAdi meM ise yUnAnI zabda qhamAnItusa kA muriMba likhA hai / kamAphItUsa kA dhAtvartha sanobarUlaarz2a pRthvI jAta sanobara hai / koI-koI mufarrizula arz2a artha karate haiM / parantu golAnI prathamokka zrartha ThIka batalAte haiM / varNana - koI-koI ise 'kukaroMdhA' mAnate haiM / paraMtu isarAhala tiba ke anusAra yaha 'harzana hai, jisake goMda ko kaMkaraz2a da kahate haiN| sAMhaba minhAja ke mata se yaha tukhma karasarUmI hai / sAhaba kAmila ise tarakhUna rUmI yA kAsanI rUmI batalAte haiN| gIlAnI kahate haiM ki isake kaI bheda haiM / isakI eka jAti kA vRkSa vaha hai jisameM kA~Da nahIM hotA aura na yaha U~cA hotA hai| isakI pattI aura zAkheM z2amIna para phailatI haiN| zAqhai lalAI lie aura pattiyA~ hayut Alam sagIra kI sI hotI haiM, kiMtu unase patale hote haiM, una para mA~ hotA hai aura unase cipakanevAlA drava stravita hotA hai / patte moTe hote haiM / svAda kar3avA aura phIkA evaM tIkSNa hotA hai| isameM sanovara ke per3a kI sI sugandhi zrAtI hai| phUla mahIna - aura pIta-rakta hotA hai| pIlA kama milatA hai / jar3a karafsa kI bhA~ti kiMtu usase choTI aura sapheda hotI hai / isakI dUsarI jAti mAdA kahalAtI hai| isakI zAkheM dIrghaM aura eka hAtha laMbI aura iz2akhira ko taraha hotI haiN| unameM bahuta patalI patalI DAliyA~ hotI haiM / patte aura phUla prathama jAti kI taraha 1 hote haiN| bIja kAle hote haiN| isameM sanobara kI sI sugaMdha AtI hai| isakI tIsarI jAti ko nara kahate haiM / isakI per3I aura zAkheM khuradarI aura safeda hotI haiN| zAkheM patalI aura patte choTe, bArIka aura sapheda hote haiM, jina para roMgaTe hote kamAfI. tUsa haiN| phUla pIlA aura choTA hotA hai aura isameM se tInaja kI sI gaMdha zrAtI hai| ukta donoM jAti ke kamAnItUsa guNadharma meM paraspara samAna haiM aura prathama jAti se apekSAkRta nirbala haiN| isameM tAjA jaMgalI utkRSTatara hai / kisI kisI ke mata se bAg2I tIkSNa gaMdhI aura zreSThatara hai| isI ke patte, phUla aura bIja zrauSadha ke kAma Ate haiM / prakRti -- dvitIya kakSA meM uSNa aura tRtIya meM rUta hai / koI koI tRtIya kakSA meM uSNa aura rUkSa jAnate haiM. dUsaroM ke mata se dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa hai / bajAatula itibbo meM likhA hai ki yaha dvitIya kakSA meM uSNa aura dvitIya kakSA ke aMta meM rUkSa hai / hAnikarttA - - phuphphusa aura garama jigara ke liye / darpana - prathama ke liye madhu aura anIsUna aura dvitiya ke liye zrU rUra / pratinidhi - samabhAga jadaH zrarddha bhAga sosAliyUsa, caturthAMza taja / koI koI samabhAga sosAlisa arddha bhAga taja aura samabhAga zrafa - saMtIna, jIrA syAha zrara kamAz2ariyUsa batalAte haiM / mAtrA - 4 // mAze se 10 // mAze taka / kisI kisI ne 7 mAze taka likhA hai / dharma tathA prayoga | yaha avarodhodghATaka aura saMzodhanakarttA hai / uSNatA utpanna karane kI apekSA yaha zrAbhyaMtarika aMgoM ko adhika nirmalatA pradAna karatA hai / isameM virecana kI zakti hai| stana para pralepa karane se usakI sUjana utaratI hai| namalA ( sphoTaka vizeSa ) para lagAe~ to vaha phailatA nahIM / sadyaH jAta kSatoM para lagAne se unako pUrita karatA hai / gRdhasI roga ke liye kalyANa janaka hai / vAta taMtuoM kA zodhana karatA hai| kUlhe ke darda aura vAtarakta (nikarisa ) ke darda liye lAbhadAyaka haiN| isake lepa se bhI ukta lAbha hotA hai / madhuvAri ( mAulU asla ) ke sAtha use vedanAko. bhI guNadAyaka hai / yakRta ke avarodha kA udghATana karttA hai| plIhA ke roga aura vAtaja kAmalA ( yaqIna saudAvI ) ko ke /
Page #447
--------------------------------------------------------------------------
________________ kumAra zratIva guNakArI hai / ise lagAtAra saptAha paryanta pInA caahiye| yaha garbhAzayAvarodha kA udghATana karatA hai, mUtra ora zrArttava kA pravarttana karatA aura vRkkayUla kA nivAraNa karatA / isakI vartti dhAraNa karane se baccA gira jAtA hai| rajaH pravattana ke liye ise madhu ke sAtha pInA cAhiye / sAMdra kapha ko bhalI bhA~ti nikAlatA hai / jalaMdhara, vAyu aura pa ko bhI lAbhakArI hai / isakA kAr3hA viSa prabhAva ko naSTa karatA hai / ( kha0 zra0 ) isakI pattiyoM kA rasa pIne se kRSNa kAmalA ( yaqIna syAha ) ko lAbha hotA hai / rAtiyAnaja ke sAtha pItadrava kA recaka aura gRdhrasI, pArzvazUla evaM niresa ke liye guNakArI hai| jau ke ATe ke sAtha stana zotha tathA anya sthAnoM kI sUjana kA vilAyaka hai | farAsiyUna isI ke bIja kA nAma hai / ( bu0 mu0 ) 2176 qamAra - [a0 ] vaha sthAna vA pradeza jahA~ se Uda ( agara ) lAyA jAtA hai / qamArana, qamArUna [ ? ] dariyAI vA jaMgalI sIpI / kamArI - saMjJA strI0 eka prakAra kA sarvottama kAlA nagara / kamArU - [ saMjJA ] momiyAI / kamAla - [deza0 ] kamIlA / kamAlaya: [ yU0 ] mAz2ariyUna kamAlayUnakamAlA - [ lai0 Kamala ] kamIlA | kamAlAvana - [ yU0 ] mAz2ariyUna kamAliya:, kamA liyUna - [ yU0 ] mAz2ariyUna | kamAha: - [ a0 ] khajUra kA qhuzA vA gehUM ke qhuzA kA qhilAfa / kamitA - vi0 [saM0 tri0 kamitR-kamitA ] kAmuka / kAmI / zahavatI / masta / cAhanevAlA / kamina kura piMDI - zrajJAta / kamiyA - [paM0] kumudanI / nIlofara / kamiyyata - [ 0 ) mikadAra vA parimANa cAhe bhAra se ho athavA mApa vA gaNanA se ho| kisI vastu kA parimANa vA mikadAra jo nApI taulI vA ginI jAya / (Zuantity, Zuantum) kamalA gur3a - [ baM0] kamIlA / qamI - [ ? ] basaphrAija | kamIlA kamIz2a - [ phrA0 ] pezAba | mUtra | saMjJA strI0 [a0 prakAra kA kurtA / aspasta / tarphali / kamIz2a: - [ phrA0 kamota - [a0] ( 1 ) vaha madya jo lAla aura kAlA ho / ( 2 ) eka prakAra kA ghor3A jo kAle aura lAla raMga kA hotA hai| kamIu pulaI - [ te0 | ajJAta qamIdAsa - [ firaM0] kamAz2ariyUna / kamAnapulaI - [ te0 ka | cAyA / bhui kahA~ / kumrApiMDI ( marA0 ) / ( Aerua lanata, Juss ) (kA) minA - [ baM0 ] ( Murraya Exotica, ) Honey bush, Cosmetic box ekAMgI / koMTI | qamIma - [ zra0 ] gokharU kA zIrA / kramIlaH - [ zAmI ] doza / kamIlA - saMjJA puM0 [saM0 kampilaH ] paryA0 kramIsa, phrA0 zemIz2a ] eka To - kampillaH, kampillakaH, kampirza, kapillakaH, raktAGgaH, recI, recanakaH, raJjanaH, lohitAGgaH, raktacUrNakaH, kampIllakaH, raJjakaH, karkazaH, candraH, rocanaH, -saM0 / kabIlA, kamIlA, kamUda, kamelA, kamalA, kaMbilA, kamAlA, kapAla, -hiM / kamalA guriDa, punAga, tuGga, kizara, kamelA, kamilA baM0 qabIla, kiMbIla, zru0 / ka~belA, phrA0 / mailosa philipyAnensisa Mallotus Phillippinensis ( Phillipiensis ) raoNTlarA TiMkToriyA Rottlera tinctoria - le0 / glaiMDyulI rAlarA Glandulce Rottlerce, rATralarA Rottlera, maMkI phesa TrI Monkey face tree -aM0 / kamelA - mAvu, kabUlI, kapIlA - tA0 / tailaGgI - kApila-poDi, kukumA / siMgA0-hamapirilla, geDivelabuvA | marAThI- kapItA, kamIlA, zeMdrI / bambaI - zeMdrI, kaMpila | kanA0 - kaMpillakaM, vastra, vasAre, candra-hitu / paM0 kamala, kamIlA / ko0 - komaTI, zravadha - rohinI / 1 paricaya jJApikA saMjJA - laghupatraka, lohitAGga rakkaphalaH, bahupuSpaH, bahuphalaH / guNa prakAzikA saMjJA-raJjanaH recI /
Page #448
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamIlA 2180 eraNDava T ( N. O. Euphorbiaceae ) utpatti-sthAna- isakA per3a eziyA tathA zrASTraliyA ke prAyaH sabhI garama prAMtoM meM pAyA jAtA hai / yaha himAlaya ke kinAre kAzmIra se lekara nepAla taka hotA hai / tathA baMgAla ( purI, siMha bhUmi ) brahmA, ur3IsA, siMgApura, anDamAna TApu yukta pradeza ( gar3havAla, kamAU~, nepAla kI tarAI ) paMjAba (kAMgar3A) madhyapradeza, siMdha se dakSiNa kI zrora, bambaI aura silona zrAdi prAMtoM meM milatA hai / yaha vIsoniyA meM bhI pAyA jAtA hai| varNana eka choTA sadAbahAra per3a jisake patte gUlara ke pattoM ke samAna 3 se 8 iMca laMbe, zraruDAkAra, nIdAra, vivarttI aura lAla raGga se bhare hue hote haiM / patravRnta ke sannikaTa do adAkAra graMthi hotI haiM / vRkSa madhyamAkAra kA 25-30 phuTa taka U~cA hotA hai / chAla cauthAI iMca moTI khAkI raMga kI phaTI sI aura bhItara se lAla dokha par3atI hai / kArtika se pUsa taka phUla phala zrAte haiM aura uSNa kAla meM phala pakate haiN| phUla nanheM 2 makoya ke phUla 'ke samAna bhUrApana yukta lAla raMga ke ( vA sapheda evaM pIle ) zrAte haiM / phala tridala prakAra ra-bera ke samAna aura gucchoM meM lagate haiM / zrArambha meM ye hare raMga ke hote haiN| para bAda ko una para lalAI lie camakadAra ghanAvRta roma aura - sUkSma lAla raMga kI granthiyA~ utpanna hojAtI haiM / jo dekhane meM lAla-lAla dhUla so jamI huI pratIta * hotI hai / patra phala ke gAtra para jo yaha rakta varNa kA kSudra dAnAdAra padArtha saMcita hotA hai iso lAla raja ko kamIlA kahate haiM / yaha nirgandha zrora svAda-hIna hotA hai ? kabIle ke bheda aura parIkSA isake kevala phala para hI lAla raja nahIM lagI rahatI, varan isakI zAkhAoMoM meM bhI lAla reNu lagI rahatI hai / bhAratavarSa ke uttara-pazcimI prAMtoM, koMkaNa, madrAsa evaM madhyama pradeza ke vaNik gaNa vastra kA taraDula kA vinimaya kara pahAr3I logoM kamIlA se kabIle kA saMgraha karate haiM / inDo-cIna meM pracura parimANa meM isakA saMgraha kiyA jAtA hai aura vahA~ se yaha yUropa ko bhejA jAtA hai / saMgrahakAraka vyavasAyI kabIle ke vRkSa se "kapIlA" aura "kapIlI" ina do vastuoM ko prathak 2 nikAla lete haiN| kevala phaloM ke Upara se jhAr3akara aura zrAlor3ita kara jo raja nikAlI jAtI hai, use "kapIlI" kahate haiM / yaha lAla raGga kI hotI hai / kapIlI nAma kA kabIlA hI zreSTha hotA hai / phala se bhinna vRkSa ke anya bhAga-zAkhAdi se saMgRhIta raja kabIle ko ' kapIlA" kahate haiM, jo pIlApana lie lAla raMga kA hotA hai / kapolI kapIle kI pekSA adhika guNakArI evaM kapIlA kapIlI ko apekSA nyUna guNavAlI hotI / bAjAra meM jo kabIlA milatA hai usameM pracura mAtrA meM dhUla aura bAlU milA hotA hai / ukta kadarya kabIle kA vyavahAra nirApada evaM phalaprada nahIM hotaa| kahate haiM ki samyak vizuddha kabIle ko prApti durlabha hai kAraNa prathama to vRkSa sthita kampillaka-raja dhUli kaNavAhI vAyu ke saMsparza se dUSita ho jAtI hai| aura punaH vyavasAyI loga bhigokara use aura dUSita kara dete haiM / kabIle kI parIkSA jala se bhIgI huI u~galI se kabIle ko uThA kara sapheda kAgaja para z2ora se lakIra khIMcane yA ragar3ane se yadi vaha masRNa varttI rUpa meM pariNata hojAya, athavA usa para ujjvala pItavarNa kA nizAna hojAya, to zuddha evaM utkRSTa anyathA mitrita, azuddha kabIlA samajhanA cAhiye / baniye loga isI prakAra kabIle kI parIkSA karate haiM / ganja bAdAvarda nAmaka grantha meM kabIle ke zuddhAzuddhi hone kI pahicAna isa prakAra likhI hai / zuddha halakA hotA hai aura usakI surkhI meM pilAI ko jhalaka hotI hai aura yaha svAda rahita hotA hai mizrita milAvaTa yukra, guru evaM zratyanta rakta varNa kA hotA hai / isameM kiJcinmAtra bhI pilAI nahIM hotI / isameM kisI na kisI prakAra kA svAda bhI hotA hai|
Page #449
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamIlA 2181 kamIlA etadviSayaka vividha mata____ kabIlA bAyaviDaGga kI raja kA nAma hai" yaha kahanA bhramAtmaka hai| kabIlA ke prAMtarika malako vahAM ke vaidya bAyaviDaGga kI jagaha vyavahAra meM lAte haiN| kyoMki isake guNa prAyaH bAyaviDaGga ke hI samAna hote haiM / vastutaH bAyaviDaGga aura kabIle ke , vRkSa eka nahIM apitu ye sarvathA do bhinna-bhinna paudhe haiN| itihAsa bhAratavarSa meM ati prAcIna kAla se raGga ke liye kaMpilla kA vyavahAra hotA rahA hai| hindustAna ke zrAdima nivAsI saMbhavataH isako usI prakAra saMgRhIta karate the, jisa prakAra yaha adhunA saMgraha kiyA jAtA hai / hindustAna meM prAyoM ke Agamana se pUrva ve isako "ruhina" kahate the| kaMpillaka nAma se dhanvantari evaM rAjanighaMTu prAdi prAcIna nighaMTu grantha tathA caraka, suzruta, bhAvaprakAza aura cakradatta prabhRti cikitsA-granthoM meM isake guNa prayogoMkA bArambAra * ullekha huA hai| bhAratiyoM se araba deza-vAsiyoM ko isakA jJAna huA aura inake dvArA yUropa meM isa auSadhi kA sanniveza huzrA ora lagabhaga IsavI san kI saptama zatAbdI meM pazcAt kAlIna yUnAnI cikitsakoM ko isakA jJAna huA / pAravya cikitsaka isako 'vasa' yA 'gharasa' kahate the aura unako dazama zatAbdI meM isake kRmighna guNa kA jJAna huA / khalIphA hArU-balU-razIda ke pradhAna cikitsaka ibna mAsUyA ise atIva saMkocaka tathA utkRSTa kRmighna batalAte haiM aura likhate haiM ki ise tvagIya zrAdra visphoTaka (Eruptions) para lagAne se ve sUkha jAte haiN| isake atirika hakIma rAjI, tamImI, bag2adAdI, ibbasInA tathA anya dUsare hakImoM ne bhI isakA ullekha kiyA hai| aisA pratIta hotA hai ki inakI prakRti ke saMbandha meM inameM se sabhI ko bahuta sandeha huA hai| majanula adabiyA nAmaka prasiddha pArasya bhASA ke yUnAnI nighaNTakAra hakIma muhammada husena mahAzaya ko isako pahicAna meM sandeha hai| inhoMne | isakA varNana ThIka nahIM likhA hai / parantu | taduttara lIna muhIta Ajama nAmaka vRhata yUnAnI nighaNTa ke racayitA hakIma Ajama khA~ sAhaba ne isakA varNana to Thoka likhA hai parantu . unhoMne usake bIjoM ko jo bAyaviDaGga likhA hai vaha sarvathA mithyA eva bhramakAraka hai| yUropa meM isakA pracAra gata ATha varSoM se huA hai aisA coparA kA mata hai| rAsAyanika saMgaThana kabIlA ( Kamala) eka prakAra kA manohArI kucha-kucha baiMganI liye lAla vA iSTikA raka varNIya nirgandha svAdarahita mahIna dAnedAra cUrNa hai. jo kabIlA ke phaloM para se jhAr3a liyA jAtA hai| zItala jala se yaha avileya pora khaulate pAnI meM kevala aMzataH vileya hai / parantu kSAra surA. sAra eva Ithara meM yaha pUrNa svacchandatayA dileya hotA hai aura isase gambhIra rakta varNIya vilayana prApta hotA hai| ___ eka dhUsarAma raka-varNIya rAla ( Resin )jo rAhalarina ( Rottlerin) C33 H3009 nAmaka eka sphaTikoya padArtha se saMgaThita * hotA hai, isakA pradhAna upAdAna hai| yaha rakkAma pota-varNa ke patrAkAra parata ( Laminar pla tes) ke rUpa meM pAyA jAtA hai, jo Ithara meM tatkSaNa vilIna ho jAtA hai| isake atirikta isameM eka prAiso-rATTalarina (Iso-rottlerin) nAmaka anya padArtha hotA hai jo saMbhavataH azuddha raTTalarina ( Bottlerin ) hI hai| isameM eka prakAra kA pIta sphaTikIya dravya, eka pIta aura raka varNa kA rAla evaM moma ( wax) bhI pAyA jAtA hai| isameM ur3anazIla taila, zvetakSAra, zarkarA, kaSAyina ( Tunnia) cukrAmla (Oxalic acid ) aura niMbukAmla (Citric acid) zrAdi dravya cinha mAtra pAye jAte haiM / (bhAra0 ena0 coparA ) i0 DU0 i0 auSadhArtha vyavahAra'kampillakaH phlrjH|| (suata sUtra 36 10) sutokna uka vAkya se kampilaka phala-raja (The glands phairs from Caps.
Page #450
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamIlA 2182 ules) kA auSadhArtha vyavahAra honA siddha | hotA hai| mAtrA-1 tolA taka / 30 se 50 grena taka cUrNa rUpa meN| auSadhi nimoNa-triphalAdya ghRta / (baM0 se. saM0) cUrNa, lepaadi| guNa dharma tathA prayogaAyurvedIya matAnusArakampillako virecI syAtkaTUSNo vraNanAzanaH / gulmodara vivandhAdhma zleSmakRmi vinAzanaH / / granthAntarepitavraNAdhmAna vivandha nighnaH / zleSmodarAti kRmigulmvairii|| zUlAmazotha (mUlAmazotha ) vrnngulmhaarii|| kampillako recya gadApahArI // dha0 ni0 3 va0) . arthAt-kabIlA-kampillaka kazrA, dastAvara garama aura kaphanAzaka hai tathA yaha vraNa, gulma, malAvaSTambha-aphArA, prAdhmAna aura kRmi kA nAza karatA hai matAntara se yaha pitta aura kapha nAzaka evaM dastAvara hai tathA vraNa, zrAdhmAnaaphArA, malAvarodha, udara roga, gulma- kRmi-roga zUla, A~va aura sUjana ke rogoM ko naSTa karatA hai| kampillako virecIsyAt kaTUSNotaNanAzanaH / kapha kAsAtihArI ca jantu kRmiharo laghuH // (rA0 ni0 13 va0) arthAt-kamIlA-halakA, caraparA, garama, kapha nAzaka aura dastAvara hai tathA yaha vraNa, kAsa; jaMtu aura kRmi kA nAza karatA hai| kAmpillaH kaphapittAmra kRmigulmodara vraNAn / hanti recI kaTUSNazca mehA''nAhaviSAzmanut // (bhA0 pU0 kha0mi. 106) arthAt-kabIlA-rana-pitta, kRmi, gulma, udara roga, aura vraNa (ghAva ) ko dUra karatA hai| tathA yaha recaka, dastAvara, kaTu rasayukra aura uSNa vIrya hai| evaM prameha pAnAha, viSa tathA patharI ko | naSTa karanevAlA hai| kamIlA kampillakaH sarazcAgnidIpakaH kaTukaH smRtH| " vraNasya ropaNazcoSNo laghurbhedI kphaaphaaH| vraNa gulmodarAdhmAna kAsa pittprmehhaa| AnAhaM ca viSaM caiva mUtrAzmarirujApahA / / kRmi ca raktadoSaM ca nAzayaditi kiirtitH| tacchAkaM zItalaM tiktaM vAtalaM grAhi dIpanam // (vRhannighaNTu ratnAkara) arthAt-kabIlA-sAraka, agnidIpaka, caraparA vraNa ko bharanevAlA, garama, halakA, dastAvara, kapha nAzaka tathA vraNa, gulma. udara roga, prAdhmAna, khA~sI, pittaprameha, pAnAha viSa, mUtrAzmarI kRmi, aura raktavikAra kA nAza karatA hai| isake pattoM kA zAka ThaNDA, kaDuvA, vAtakAraka, grAhI aura dIpana hai vaidyaka meM kabIle kA vyavahAra caraka-gulma meM kampillapha-gulma rogIko vire canArtha kabIle ko madhu ke sAtha prAjor3ita kara sevana kraayeN| yathAlihyAt kapillakamvApivirekArtha madhudravam / (ci010) vraNaropaNArtha kampillaka-kabIle ke sAtha pakAyA huA taila *STha vraNaropaka hai| yathA"tailaM kampillakena vA,pradhAnaM vraNaropaNam " (ci0 130 bhAvaprakAza-kRmi meM kampillaka-eka tolA kabIlA gur3a ke sAtha sevana karane se udarastha kRmi avazya naSTa hote haiM / yathA kampilla cUrNa karSAddhaM gur3ena saha bhAkSatam / pAtayettu kRmIn sarbAnudarasthAna saMzayaH // " (kRmi0ciH) vaktavyacaraka ke kRmighna-varga meM kampillaka kA pATha nahIM AyA hai| cakradatta meM kRmi-roga meM kamIle kA vyavahAra huA hai| yUnAnA matAnusAraprakRti-dvitIya vA tRtIya kakSA meM uSNa aura rUkSa / rAz2I aura masIha ne zItala aura rUkSa likhA hai|
Page #451
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamalA 2183 hAnikarttA - AmAzayika dvAra tathA zrAMtra ko / dapena - zrAmAzayika dvAra ke liye mastaMgI aura anI tathA zratoM ke liye katIrA evaM zIha zrarmanI / pratinidhi - vAyabiDaMga, turmusa tathA saka bIja | svAda - tika evaM badamaz2A | mAtrA - 3 // mAzA se 7 mAze tk| matAMtara se 4 mAze se 6 mAze taka / guNa, krama, prayoga 3 // mAze se 7 mAze kI mAtrA meM kabIle ko upayukta auSadha ke sAtha sevana karane se yaha zrAmAzaya evaM zrA~toM se hara prakAra kA mavAda niHsArita karatA hai / yaha cepadAra ratvatoM evaM vikRta doSoM kA bhI mala-mArga dvArA utsarga karatA hai / yaha haruvA - i madanI ke lie guNakArI hai| vizeSata: isakA mAjUna nArU ko utpanna hone se rokatA hai / mAjUna kI vidhi isa prakAra haimAjUna - vidhi (1) kAbulI harar3a, baheDA, zrAmalA, nisotha soMTha, kabIlA, ina 6 cIjoM ko barAbara 2 lekara kUTa chAna kara cUrNa karaleM / punaH isase tigunI zarkarA lekara yathAvidhi mAjUna prastuta kreN| mAtrA - 7 mAze / guNa-hakImoM ke anusAra yaha bIsa dina meM ukta vyAdhi vikAra kA unmUlana karatA hai / karkaTa roga ke lie yaha parIkSita hai / (2) prathama zrAdhasera tila-taila ko zragni para garama kareM, phira ise utAra kara zItala hone deM / ThaNDA hojAne para usameM eka chaTA~ka kavIlA DAlakara bhalI-bhA~ti milAkara karkaTa para lagA deN| (3) kabIle ke zravacUrNana se catastha nitA kA nAza hotA hai / ( 4 ) gularogana ke sAtha ise lagAne se dava khajU, kaNDU aura phunsI Adi ko lAbha hotA hai| (5) dhautaghRta ke sAtha isakA lepa karane se zirojAta gaMja roga zrArAma hotA hai / (6) kabIle ke lepa se raNa hotA hai| kamIlA rogoM kA nivA svagU ( 7 ) isake pilAne se kuSTharoga ArAma hotA hai / isase pAcana zakti kI nirbalatA, jvara, bAdI ke roga tathA yakRta aura phuphphusa zUla kA nivAraNa hotA hai / (8) 8 mAze se 1 tolA taka kabIlA pIsakara zahada milAkara caTAne se kaddUr3hAne mara jAte haiM / isakI 8 mAzA ko mAtrA se vireka zrAne lagate haiM / aura tIsare yA cauthe vireka meM kRmi mara 1 kara bAhara A jAte haiM / ( 6 ) isako tela vA pAnI meM pIsakara lagAne se zarIra kI tvacA para zItala evaM rUkSa vAyu kA prabhAva nahIM hotA | (10) kabIlA ATha mAzA aura hIMga eka mAzA, inako dahI ke tor3a meM pIsakara cane pramANa goliyA~ prastuta kareM / isameM se 1-2 golI garama pAnI ke sAtha dene se pArzva-zUla - jJAtula jamba miTatA hai aura udarastha kRmi roga kA nivAraNa hotA hai| isako tila- taila meM pIsakara lagAne se kI TAMkiyA~ miTatI haiM / ( 11 ) isako samAna bhAga kaDuve tela meM kharala kara usameM phAhA tara karake bAMdhane se vraNa zepaNa hotA hai / ( 12 ) chaH mAzA kabIlA gur3a meM milA golI banAkara dene se udarastha samagra kRmi bAhara niHssArita hojAte haiM / (13) kabIle kA cUrNa madhu milA caTAne se pitta evaM vAyagolA kA nAza hotA hai / parantu isake sevana karAne ke prathama dina use thor3A ghI pilAnA cAhiye / isake bIjoM se taila nikAlA jAtA hai / isake vRkSa ke tAje patte zItala evaM kAbija haiM / kha0 a0 / yaha rezama raMgane ke kAma meM AtA hai / kamIlA phor3e, phunsI kI marahamoM meM bhI par3atA hai / yaha khAne meM garama aura dastAvara hotA hai / yaha viSailA hotA hai| isase 6 rattI se adhika nahIM diyA jAtA / - hiM0 za0 sA0 /
Page #452
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamIlA 2184 navya matAnusAra yaha kRmighna evaM virecaka hai / mAtrA - 30 se 20 grena (2 se8 grAma ) vAhya rUpa se kabIle ko dAda aura tara qhAja zrAdi para lagAte haiM para isako adhikatara TInI sAiDa (kaddUdAnAhara ) rUpa se vyavahAra karate haiN| isake upayoga kI vidhi yaha hai isake cUrNa ko sAdhAraNataH lunAtra zIrA yA zarbata meM milAkara vartta te haiN| isase pUrva aura zrAvazyakatA hone para bAda ko bhI eka virecana denA cAhie, jaise ki anya kRmighna zrauSadha sevana ke samaya diyA jAtA hai / prayoga kamIlA ( kabIlA ) myUsigo gAndhI sirUyasa jijabarisa ekAphilAI aisI eka mAtrA zrauSadha rAta ko pilAdeM aura zrAgAmI prAtaH belA meM vA blaika DrAphTa kA virecana deM / khorI - kamIlA virecana aura kRmighna hai / gur3a ke sAtha sevana karane se zrantrastha sUtravat kRmi niHsArita karatA hai / virecanArtha kabIlA sevana karane se vivamiSA upasthita hotI hai, parantu vamana nahIM hotA / yaha pitta kA zradhaH pravartana karatA evaM zUlavat vedanA ko zamana karatA hai| kabIle kA pralepa dadru prabhRti vividha carma rogoM kA nAzaka hai / - me0 me0 iM0 2ya khaNDa 550 pR0 / Ara. ena0 coparA - auSadhIya kriyA 30 prena 4 DrAma 1 DrAma // zrasa sote samaya eraNDa taila DA0 sempara Semper (I910) ne kRmiyoM -mekiyoM ( Tadpoles ) aura maMDUkoM para isa auSadhi kI kriyA kA parIkSaNa kiyA aura unhoMne ukta jaMtuoM para isakA spaSTatayA viSAkta prabhAva hote pAyA / isake dvArA utpAdita lakSaNa yadyapi apekSAkRta mRdula svabhAva ke the, tathApi ve mela pharna ( Male fern) dvArA utpanna lakSaNa ke sarvathA samAna the| isakA pakSAghAtakArI (Paralysing ) prabhAva atyanta vyakta thA, kamIlA yaha zrAmAzaya patha ko pradAhita karatA hai, zraura zrauSadhIya--vayaSka mAtrA meM dene para bhI atyanta vivamiSA utpanna karatA tathA zrAMtrastha kRmivat gati kI vRddhi karatA hai / astu, yaha zreSTha tIvra recana kA kArya karatA hai / kuttoM para prayoga karanese yaha pragaTa hotA hai ki yaha zrAmAzayAMtra- patha se ati nyUna abhizoSita hotA hai / Amayika prayoga - gaMDUpada evaM sUtravat kRmiyoM ke nivAraNArtha isa auSadhi kA upayoga hotA hai aura pathya vA kisI anya prAthamika taiyArI ke binA isakA sAdhAraNatayA upayoga kiyA jAtA hai sevana se pUrva isake cUrNa ko dugdha, dadhi vA madhu mizrita kara lete haiM athavA ise kisI suvAsita jala meM hala kara lete haiN| do se tIna DrAma kI mAtrA meM isase vivamiSA evaM udva eSTana (Griping) honA saMbhava hai aura isase khulakara vireka zrAjAte haiM jisase pazcAt ko punaH kisI birecanauSadha dene kI AvazyakatA nahIM hotI / yadyapi pUrvakAlIna zranveSakoM ne isake utkRSTa kRmihara hone kA dAvA kiyA hai, para keiyasa zraura aura mahesakara (1923) ne rUda dhAnyAMkurA kAra kRmi ( Hook worms ) gaNDUpadAkAra vA vala kRmi ( Round worms ) aura kazAkRmi (Whip worms) ukta tInoM prakAra ke kRmi pIr3ita bahusaMkhyaka rogiyoM para isake prayoga kiye| parantu ukta rogiyoM meM yaha nirarthaka siddha huaa| kahate haiM ki uttama kabIle kA cUrNa kaddUdAnA phItAkAra kRmiyoM para utkRSTa prabhAva karatA hai / ( kaddUdAnA, sphItAkAra kRmi ke citra aura unakA upacAra parIkSita-prayoga' stambha meM dekheM ) pathya evaM virecanAdi kA pUrva prabandha karane ke uparAMta sevana kara usakA prabhAva tIvratara kiyA jA sakatA hai jaisA mela- pharma ke sevana-kAla meM kiyA jAtA hai / yaha mRdu zrauSadha hai aura zizu eva nirbala vyaktiyoM ko jinheM ekTra kTa mAsa upayogI nahIM hotA, isakA vyavahAra karAyA jAtA hai / - I0 0 iM0 / nAdakarNI- - yaha tIvra recana, kRmighna, vRdhya 'zrora azmarIdhana hai| pUrNa mAtrA meM yaha ugra recana aura isase vivamiSA evaM maror3a hotI hai /
Page #453
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamIzaH 2185 kameTI kabIle kA cUrNa nAgaraga-dhUsara raGga mukhyataH kamukamu-tA0 ) supArI kramuka / rezama raGgane ke kAma AtA hai / sphItakRmi kamugu- tA0] supArI | pugIphala / guvAka / ( Taemia ) aura andhAkAra kRmiyoM | kamudanI-saMjJA strI0 de. "kmodnii"| (Tape worm) kI yaha prakhyAta auSadha hai| kamula-ma0 ] kml| isakI vayaskopayogI mAtrA lagabhaga do DrAma taka kamUjUlaujA-[siri0] bAdAma kI goMda / hai aura ise lubhAba zarbata, madhu, maNDa (Gruel) kamUda-saMjJA puM. [?] kamIlA / vA kiMcit suvAsita jala meM abalambita kara | kamUdana-[ ? | robiyA~ / jhIMgA mchlii| vyavahAra karate haiN| mUdanI-[ ? ] ( Menyanthes Indica kamIle kA cUrNa 15 grena ___ Indian Buck-bean ) bar3I caulAI / ha~gAkantha kA lubhAva 4 DrAma | kamUdI-[?] nIlofara / kmodnii| adraka zarbata 1 DrAma kamUna-saMjJA puM0 [a0 pu.] jIrA / ajaajii| lavaDArka 1 // auMsa jiirk| inheM milAkara rAtri-peya rUpa meM bhI vyavahAra | kamUnI-vi0 [a0 prA0 kamUna jIrA ] jIrA sNbndhii| kiyA jA sakatA hai| ___jIre kaa| jisameM jIrA milA ho| vaha kahate haiM ki yaha sabhI sarva jAtIya udara- | saMjJA strI0 [a0 phA0] eka yUnAnI davA kRmiyoM evaM sUtravat kRmiyoM ko bhI niHsarita | (javAriza ) jisakA pradhAna bhAga jIrA hai| karatA hai| pravAhIsAra rUpa meM bhI isakA vyavahAra | kamUnI, kamUhI-saMjJA strI01 ] makoya / kiyA jA sakatA hai / mukha dvArA vyavahAra karane se | kamUnI zAnIja-phA0] kAlA jIrA / kahate haiM ki yaha kuSThajanita visphoTakoM kA nivA- kamUneakhajUra-[a0] jIrA zAmI / jIrA nntii| raNa karatA hai / tvaga-rogoM meM isakA bahira prayoga harA jiiraa| bhI kiyA gayA hai . kamIle ko aThagune moThe taila meM | | kamUne aramanI-[10] karoyA / karAviyaH / kRSNamilAkara dadru, chopa aura jhAMI para lagAne kI jIraka / syAha jIrA / jIrA vilaaytii| utkRSTa auSadha prastuta hotI hai| amUne asfara-[a0] jorA kAraso / jorA z2arda / I0 me0 me0 | kamUne asvada-[a.] jorA syaah| jorA kiramAno / san 1323 I0 meM kAyasa aura mhaskara ne | kamUne kiramAnI-[10] syAha jIrA / isakI parIkSA kI, para unakI dRSTi se yaha auSadhI | kamUne nabtI-[a] safeda jIrA / kRmi nAza karane meM vilakula ruipayogI siddha hii| jarda jIrA / polA jorA / kramIzaH-10] indrAyana kA bIja / tuma haMjala / ajavAina / nAnakhAha / / kamIza-(tu.] cA~dI / kamUne rUmI-[a0] karAviyA / vilAyato jorA / ' kamIsa-[1] ttiddddii| kamUne zAmo-[30] jIrA sabja / [a. strI0] (1) eka prakAra kA kurtA / | kamUne saharAI-a.] kAlI jIrI / kamIz2a / (2) hRdAvaraNa / dila kA shilaan| | kamUnehabzI-a.] syAha jaMgalo jIrA / kamIsa-saMjJA strI0 [a0 kamIsa ] de. "kmiij'"| kamIsu lamajAnIna- a0 ] pAgaloM kI kamIz2a / kamUnahalo-[10] anIsUna / kiramAno jIrA / dIvAnoM kA kurtA / pAgaloM kA sIdhA aura DhIlA kamUne hiMdI-[a] kalauMjI / zonIz2a / gat ( Straight gacket ) kamUla-saMjJA pu0 de0 "kmlaaii"| kramIha:-[10] (1) cUrNa bukanI / (2) qamUliyA-[ ! ]krImUliyA / jvaarish| kameTTI-mala0 ] (excaecaria agallocha, kamIha :-[siri0] goMda / bAdAma / Linn) gaMgavA / geriyaa| 54 phA.
Page #454
--------------------------------------------------------------------------
________________ kameDI 2286 kampita kamer3I-saMjJA strI0 kumarI / kapotikA / phAguna kA mahInA / rA0ni0 2011 / (3) kamelA-saMjJA puM0 [ deza0 baM0] kamolA / eka prakAra ke sanipAta jvarakA nAma jisameM kaphakI kamelImAvu-[ tA0 ] kamIlA / ulvaNatA hotI hai| yathAkamaila-gu0 ] kmiilaa| kapholvaNasya liGgAni sannipAtasya lkssyet| kamailA-mAvu- tA. ] kmiilaa| munibhiH sannipAto 'yamuktaH kampana saMjJakaH / kamou-eki-bara0] nirmalI / kataka / kampamAn-vi0 de0 "kampAyamAna" / kamoda-saMjJA pu0 [saM0] nIlophara / choTA kamala / kampalaka-saMjJA pu. [ saM0 kampillaka ] rocanI / __ kamIlA / kamodana-saMjJA strI0 de0 "kumudinii"| ? | kampalakSmA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] vAyu / kamodanI-saMjJA strI0 de0 "kumudinii"| sh00| kamodapuSpa-saMjJA puM. [saM0 kI.] eka prakAra kA | kampavAta-saMjJA puM. [saM0 pu.], eka prakAra kA phUla jo jala meM hotA hai| kampavAyu-saMjJA [saM0 pu.] ) vAyu kA rog| kamodina(nI)-saMjJA srI0 de0 "kumudinI' / kmpvaat| kamohI-[siM0] (phy llanfhus reticu- lakSaNa-"karapAdatale kampo deha bhramaNa duHkhite ____latus,Pair ) pAnajolI / pAnakUzi / nidrA bhaGgo mati kSINA kampavAtasyalakSaNam / " kamohI-jo-codo-[ ] paanjolii| isameM vijaya bhairava rasa se uttama lAbha hotA hai| kamohI-jo-puna-[ ] paanjolii| kampatrAtahArasa-saMjJA puM. [saM0 pu.] zuddha pArada kamaualIceTTa-te. ] shhtuut| 5 pala, tAmra cUrNa 1 pala, inheM jambhorI ke rasa kamaH-[10] k'j'h| meM kharala kara piSTo banAe~ punaH pAna ke rasa meM kamka-[?] eka pakSI / bhrii| pala zuddha gandhaka ghoTakA piSTI para lepa cddh'aaeN| sukhAkara saMpuTa meM rakha gajapuTa ora bhUdhara yaMtra meM kamkama-[10] bolane meM gale ke parale sire se pA~ca pahara pcaaeN| zotala hone para nikAleM / AvAz2a niklnaa| kramakAma-[10] eka prakAra kA choTA jUM jisake punaH isameM barAbara bhAga trikuTA kA cUrNa milA pIsakara rkkheN| bahuta se paira hote haiM / cmjuu| jmjuuN| caarpaayk| kamkAma-[phA0, a0, qabtI ] z2arU ke per3a ko goMda mAtrA-1-6 rttii| vA chilakA vA z2arU kA pedd'| guNa-isake sevana se kampa pora zraddhAMga vAta kampa-saMjJA puM. [saM0 pu.](1) zarIra Adi kA kA nArA hotA hai| kA~panA / ka~paka~pI / vepathu / rA0 ni. va. 20 / kampavAtAri rasa-saMjJA puM. [saM0 pu.] candrodaya, pa-0-vepana / vepa / kaMpana / (2) jvara tAtra nama tutya bhAga, isameM kuTako ke rasa ko kI ka~pakapI, vepathu / 2 / bhAvanA deM, punaH cane pramANaM goliyAM vi0 [saM0 vi0] (1) jo kA~patA ho| bnaaeN| jisako kapakapI lagI ho / kA~panevAlA / guNa-isake sevana se kampavAta aura sarvAga pa-0-calana, krampa, cala, lola, balAcala, vAta dUra hotI hai / (vRhat rasa rA0 su0) caJcala,tarala, pAriplava, pariplava, capala, cttul| | kampA ka-saMjJA puM. [saM0 pu.] vAyu / he0 ca0 / kampA (2) kaMpakAraka / kapAnevAlA / | kampAyamAna-vi0 ! saM. vi. ] hilatA huaa| kampana-saMjJA puM. [saM0 pu0, zrI.] [vi0 kampita] kaMpita / (1) kampa / kA~panA / tharatharAhaH / kapakapI / me0 kampita saMjJA puM0 [saM0 kI.] calana / kaMpana / matrika / (2) zizira kAla / mAgha aura / ka~pakapI / za0 ra0 /
Page #455
--------------------------------------------------------------------------
________________ kampila 2187 kambugrIvA vi0 [saM0 tri0] (1) kampAyamAna / kA~patA (8) gAya Adi pazuoM kI garadana kA bAla / 5 huA / asthira / calAyamAna / caMcala / (2) (1) nAgadvaya / jo hilAyA gayA ho| ___ saMjJA puM0 [saM0 no0] jl| pAnI / kampila-saMjJA pu0 [saM0 pu.] safeda nisotha / me0 latrika / / zveta trivRtA / vai0 nigha0 2 bha0 / kampilaka / | kambalaka-saMjJA puM. [saM0 puM0] kambala / unI rA0ni0 / su0 / kpdd'aa| kampilA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ghIvAra / kumaarii| kambalAMzuka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] lonikAzAka ghRta kumArI / lonii| kampilya-de0 "kmpil"| | kambalikA-saMjJA strI0 [saM0 vI0] (1) kamalI kampilla. kampillaka-saMjJA puM. [saM0 pu., krI.] ___choTA kambala / (2) kambala mRga kI strii| (1) kamIlA / kabIlA / ra0 mA0 / rA0ni0 kambalivAhyaka-saMjJA puM. [saM0 krI0] bailgaadd'ii| va. 13 / de. "kamIlA" | raanaka / vA0 sU0 gozakaTa / vRSavAhya zakaTa / ama0 / 15 a0 / virecana / (2) kuMkuma / ca0 da. paryA-gantrI (a.)| gAntrI (a0TI0) jva0 ci0 mustAdigaNa / (3) kAsamarda / kambalI-saMjJA puM0 / saM0 pu.] vRSa / baila / krksh| kambAtAyI-saMjJA [saM0 puM. kambAtAyin ] eka kampillamAlaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra | pakSI jise zaGkhacilla kahate haiM / ke0 / kI maulasirI kA per3a / vakula kA eka bhed| kambi-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) darvI / cmmc| kampillAdi-cUrNa-saMjJA puM. [saM0 ko0 ] ukna nAma ___ za0ca0 / (2) bA~sa kA por| vaMzAMza / me0 kA eka yoga-kabIlA, chatibana, zAla, baher3A, ___ dhAdvika / (3) bA~sa kA karIla / vaMzAGka ra rohir3A, kur3hA aura kaitha ke phUla saba samAna bhAga bA~sa kI kopl| lekara cUrNa kreN| ise zahada ke sAtha sevana karane | kambu,kambuka-saMjJA puM0 [saM0 puM0, krI0] (1) se kapha-pittaja prameha maSTa hote haiN| ca. ci. zaMkha / rA0ni0 va0 13 / (2) ghA~dhA / zaMbUka / 100 / (3) valaya / zaMkha ko cuudd'ii| (4) galA / kampra-vi0 [saM0 tri0] kampita / kampAnvita / kA~pane kaMTha / me0 badvika / (5) rakavAhinI naadd'ii| vaalaa| zoNitavahAnAr3I / (6) garadana / grIvA / (.) kamprA-saMjJA strI0 [saM strI.] zAkhA / DAla | nalaka / nalI / haDDI / he. ca0 / eka prakAra kA kambara-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kabarA raMga / karbura- mAna / taula kA eka bheda / (8) hAthI / varNa / citrvrnn| zabda ra / (6)citravarNa / kaI taraha kA rNg| kambala-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) nonizrA kambuka kusumA-saMjJA strI0 [saM. strI0 ] zaMkhapuSpI / kaur3iyAlA | skhaulii| loNikA zAka / pa0 mu0| (2) Una kA banA huA moTA kapar3A / yaha bher3oM ke Una kA banatA hai | kambukA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] asagaMdha kA paudhaa| aura ise gar3ariye bunate haiN| shrmH| 20 mA0 / ke. de0ni0| kambukASThA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] asagaMdha kA paryA-rallaka (a.), vezaka, romayoni, | supa / rA0ni0 204 / veNukA (zabda 20), prAvAra (j0)| (3) 1 kambukinI-). . bakanIsAsnA / ratnA0 / (4) nAgarAja / sarpa / (5) saMjJA strI0 [saM0sI0] eka kIr3A jo barasAta meM dikhAI detA hai aura | kambukA / jisake Upara kAle kAle roe~ hote haiN| kamalA / | kambugrIvA-saMjJA strI0 [saM0strI0] vaha grIvA jo (6) uprnaa| dupaTTA / cddr| uttraasNg| zaMkhAkAra aura tIna rekhAoM se yukta ho / rA0ni. me latrika / (7) eka prakAra kA mRga / jttaa0|| va018 /
Page #456
--------------------------------------------------------------------------
________________ kambuja 2189 kambuja-saMjJA puM. [saM0 ] zaMkha / jUe~ kaI prakAra kI hotI haiMkambupuSpI-saMjJA strI. [saM0 strI0 ] zaMkhapuSpI / (1)mahIna mahIna safeda raMga kI jo bAloSa kaur3iyAlA / rA0ni0 va03 / se cimaTI rahatI haiM / vastutaH ye jUtroM ke aMDe hote kambupUta-saMjJA puM0 [saM0 pu. zaMkha / haiN| suvAba: (bahu. sevAna) - / rizkakambupraNAlI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (Duc- phraa0| lIkha / likSA -hi| tus Cochlearis) shNkhprnnaalii| kokalA (2) vaha jo srotoM meM pha~sa jAtI hai ora / praNAlI | ashaa| bAloM kI jar3a kI taraha dikhAI detI haiN| tamUtra kambumAlinI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zaMkhapuSpI -a.| kamkAma -10, phrA0 / jamaa / dhaka latA / kaur3iyAlA / rA0ni0 va0 3 / kambU-saMjJA [saM0 strI- ] (1) zaMkha / (2) valaya / (3) vaha jo bar3I-bar3I aura zira evaM zarIra cuudd'ii| ke kapar3oM meM calatI phiratI dikhAI detI haiN| kambUka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] zaMkha / kambu / kamla-aH / zapisa -phrA0 / jUM, DhIla -hiM0 / yUkA (vai0) dhAna kI bhUsI / annatvak / -sN0| kamyUna-saMjJA pu0 [saM0 pu.] zaMkha / kharamoharA / kamla-[a0 jUe~ par3anA / DhIla par3ane kI bImArI / rA0ni0 va. 13 / taqammula / ( Pediculosis, Lousin kamboja-saMjJA puM. [saM0 pu.] [vi * kAMboja] ness. ) (1) eka prakAra kA zaMkha / (2) eka prakAra kamlaqarIza-[a0] choTe sanobara ke bIja / kA hAthI / me * jatrika / (3) eka deza jo | kamlatuja z2araa-[10] eka pakSI jo TiDDI kI taraha gAMdhAra ke pAsa par3atA thaa| yahA~ ke ghor3e hotA hai| prasiddha the| kamlatunnasara-[a0 ] giddha kI jUM / jo kabhI usase kambAtAyI-saMjJA strI0 [saM0 pu. kambvAtAyin ] girakara manuSya ke zarIra para A par3atI hai / aura . zaGkhacilla / eka prakAra kI cIla / atyanta ghAtaka hotI hai| aisI janazruti hai ki kambhA-[?] kmiilaa| isake kATane se zarIra ke srotoM se raktasrAva jArI kambhArI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kAzmarI / gaMbhArI | hojAtA hai| ... kA per3a gambhArI / kamahAra / rA0 ni v06| | kamlA-saMjJA pu0 de0 "kmlaa"| kambhikA-saMjJA strI. [ saM0 strI.] bAhi dhAnya / / kamlAvana-[rU.] kAzima / kambhu-saMjJA [saM0 ko * ] khasa / uzIra / kamlurrAsa-[a0] Pediculus Capitis , rA. ni0 v012| zira kI jUM / sira meM jUe~ pdd'naa| kamma-[a0 [mikadAra / parimANa / kisI cIz2a ko .. mikadAra / kamlulaajjhAna-[a0] Pediculus Blokammarakasa-[bamba0] (1) kamarakasa / (2) eka | ___pharitis, Triasis. palakoMkI jUM / palakoM * bIja / (Salvia plebeia, R. Br.) meM jUM par3a jaanaa| (3) cuniyA goNd| kamlulAna:-[a0 ] Pediculus Pubis kammala-saMjJA puM0 de. "kmbl"| kAmAdri yUkA / kAmAdri vA kAle bAloM kI kammorakasa-[ gu0 ] kamarakasa / jUe~ / jhA~Ta kI juueN| kammI sapheda-[?] brAhmI / kamlulajisma-a.] Pediculus Corporis kamra-vi0 [saM0 tri0 ] kAmuka / maithunecchAyuka / zarIra kA DhIla / zarIra meM jUe~ par3ha jaanaa| -shrm| kamlUla-a.] nAvarI / kamla-[10] [ bahu0 kumula ] jUM / DhIla / yUkA / kamsa-[a0] Quickening (Louse; Pediculus.) / bhrUNa kA udara meM gati karanA /
Page #457
--------------------------------------------------------------------------
________________ kayaH 2186 karaita kaya:-[siri0 ] mstgii| | kyU-Ube-[ jAvA0] Euphorbia Tirvcalli, kiyagaharu-[ mala0 ] agr| Linn. vAr3a kA thUhara / kayana-[bara0 ] gaMgavA / gebhora / geriyA / kayura-[ tA. maDA / makarA (avdh)| kayapUtI-saMjJA strI0 [malA0 kayu=ber3a+pUtI safeda ] kayUDa-[10] vAmaka kai lAnevAlI dvaa| Em eka sadAbahAra per3a jo sumAtrA, jAvA, philipa - etic ina zrAdi pUrvIya dvIpa samUDa meM hotA hai / jAvA | kayUkArasIsa-[ yU0] haauuber| hbussaa| araara / aura mainilA zrAdi sthAnoM meM isakI pattiyoM kA kayUkasa-[yU ] kesara / tela nikAlA jAtA hai jo svAda meM caraparA, kapUra- kayUtamasa.ra- yU.] kkdd'ii| qhayArataH / vat ur3anazIla aura tIvra gaMdhI hotA hai| vi0 kayUtAvasAna-[rU.] kar3a kA bIja / bareM / turuna de. "kaayaaputto"| kuma hiNdii| kayappana ko?- tA0] Strychnos gnatii kayUmana rIsa-[yU.] kAMca kI taraha kI eka cIz2a jo papItA / samudra ke kinAre pAI jAtI hai| kayabA, kebA-[z2aMda ] caaNdii| kayUmIta-[?] jaMgalI pudInA / zrAlIjUna / kyamA-saMjJA pu0 de0 "kaimaa'| kayUromUna-[ ? ] kAlI jIro / qaromAnA / kayampuvuceDi-[ tA0 ] aMjanI / lokhaMDI / kayenI-bara0 ] tA~bA / kayalora-[ mala0 ] sahijana / zobhAMjana kayeTabela-saMjJA puM. [saM0 pu.] kaitha / kapittha / kayasI-[ bara0 ] iMdrAyana / kayogavA-[pazcimI ] mUlI / bheTagA | piNddaalu| kayasthA-saMjJA strI0 [saM0 strI. (1) har3a / harI- kayogaDisa- mala.] (Cinnamorrum tako / (2)eka aSTavargIya oSadhi / kaakolo|| parthenoxylon,Meissn ) a. TI. svaa0| (3) choTI ilAyacI / kayya-[a0] jalAne kI kriyaa| dagdhakarma / dAha sUcamailA / ca0 da. unmA0 ci0 mahApaizAcata / karma / dAganA / tapta lauha-zalAkA dvArA dagdha kayA-siri0 ] mstgii| karanA / Cautrization kayAnA-[phA0] tatva catuSTaya / para tatva / jaise, kayya:-[a0 dAg2a / dAg2a kI jagaha / agni, vAyu, jala. aura pRthvI / kayyaviddavA'-[10] auSadha se dagdha karanA, auSadha qayAnArIna-yU.] kRtrima ziMgarafa / dvArA dAhakarma karanA / davA se dAg2a denA / kayAnIkU.na-[yU0 / vijayAbIja / shaahdaanj| Caustic. kayAndalaka-[?] aaNvlaa| kariyasa-[10] [ bahu* kariyasA ] buddhimAna / kayAmatarAnA-[siri0] anAra kI kalI jo pUre | catura / daanaa| tora se nikalI na ho| kara-saMjJA puM. [saM0 pu.] (') hAtha / hasta / yAmUna, kayAmUyana-[yU.] dAlacInI / rA0ni0va018 / (2) hAthI kI suudd| kayAmasIna-yU.] dAla cInI kA tela / zuNDAdaNDa / me0 radvika / (3)sUraja vA caMdramA kryaamuusiis-[yuu.]daalciinii|| ko kirana / razmi / (4) bholA / kayArUsa-[1] harzana kA eka bheda / varSopala / patthara / (5) bAhulya cupa / kAzmora kayAvAkanI-[siri ] g2Ara kA per3a / meM ise "tavarUDa" kahate haiN| trvdd'| rA0ni0 kayAsUsa-[ yU.] dAlacInI / va04 / (6) utsnggaadi| [?] (1) zAhatarA / pittapApar3A / (2) karaafatanIna-[10] lambA kdruu| jaMgalI jIrA / karaita-saMjJA puM. [deza.](1) eka prakAra kA kayAha-sajJA pu0 [saM0 pu.] pake tAr3a ke raMga kA kIr3A jo lagabhaga 6 aMgula lambA hotA hai aura ghor3A / jaise, "pakvatAlanibho vAjI kayAha, pari- havA meM ur3atA hai / (2) eka prakAra kA sA~pa kIrtitaH" / ja0 0 3 0 / . / karaita /
Page #458
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaitA 2160 karakarA Y karaitA-[paM0] pAmukha / karakaTa-saMjJA puM. [saM0 pu.] bharadvAja pkssii| vai. karaI-saMjJA strI0 [saM0 karaka] eka choTI cir3iyA nigha0 / jo gehU~ ke choTe 2 paudhoM ko kATa-kATakara girAyA karakaTA- ) [tA. ] vAtadalA / karatI hai| karakaTTam[ tu0 ] sAhI / khaarpusht| karakaTiyA-saMjJA strI0 [saM0 karkareTu ] eka cidd'iyaa| saMjJA strI0 [ derA0, gu0 ] kulU / gulU / karaI goMda-saMjJA strI. [deza.] katIrA / kullI kA | karakaNTaka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] nakha / nAkhUna / lAsA / trikaa0| karaIceDDi- tA0] Canthium parviflo karakanA-[ bamba0 ] pharasA / dhAmina / rum, Lam.) kirnii|| karakanAtha-saMjJA puM. [saM0 karkareTu ] eka kAle raMga ___ kA pakSI jisake viSaya meM yaha prasiddha hai ki usakI karaka-saMjJA puM0 [ saM0 puM0] (1) dADima / haDDiyA~ taka kAlI hotI haiN| anAra / rA0ni0 va. 11 (2) palAsa / DhAka / hArA0 / (3) maulasirI / vakula / (4) karanirama-[ mala0 ] kAlA kucilA / kovidAra / lAla kacanAra / rA0ni0 va0 10 / karakanI-[ marA0] kurakura jihvA / de. kacanAra" / (5) karavIra vRkSa / kanera / karakanda-[phA0 ] lAla patthara / kunAra / jIlakI / raa0ni0v08| (6) nAriyala kI khopdd'ii| karakandhu-saMjJA pu0 de0 "kkNdhuu"| nArikelAsthi / raa0ni0v011| (7) nATA karakandhuvu-[te. ] bera / unnAba / krn| kaMjA / he. ca0 (8) kusuma kA paudhaa| karakannA-[apha ] maadd'berii| bareM / (6) eka prakArako cir3iyA / me0 katrika karakApalI-[ tA0] dakkhinI babUla / (10) karIla kA per3a / (1) raNagRdhra / nola karakara-saMjJA puM. [saM0 karkara ] eka prakAra kA namaka piccha lambakarNa rnnpriy| raNapatI| piccha jo samudra ke pAnI se nikAlA jAtA hai / karakaca / (paM0) piyAz2a / tejm| bANa / bhyNkr| sthUla / nIla / (12) bholA / [phA0 ] (1) bAkalA / (2) choTA karakA / sanobara / vi0 de. "krkraa"| saMjJA puM. [saM0 zrI. ] karaGka / ThaTharI : (2) khumI / gomayacchatra | trikaa0| (3) kamaMDalu / | karakarabudA-[ madarAsa ] Ficus as perrima, Roxb. khrottii| kalmanora / krvaa| __ saMjJA puM0 [hiM0 kar3aka (1) Thahara-Thahara karakarA-[siri0] keshr|| kara honevAlI vedanA / kasaka / cinaka / (2) saMjJA puM0 [a0 zrAkarakahA~ ] akarakarA / saMjJA puM0 [saM0 karkareTu ] eka prakAra kA ruka-ruka kara aura jalana ke sAtha pezAba hone kA sArasa jisakA peTa tathA nIce kA bhAga kAlA rog| hotA hai aura jisake sira para eka coTI hotI hai| [baM0] nudanAra / isakA kaMTha kAlA hotA aura bAkI zarIra karaMja ke [te. ] har3a kA per3a / harItakI / raMga kA qhAkI hotA hai| isakI pU~cha eka bitte karakaca-saMjJA puM. [saM0 pu.] nakha / nAkhUna / vai0 kI tathA Ter3hI hotI hai| tAlofa zarIfI ke nigh0| anusAra eka prakAra kA pakSI jo kulaMga ke raMga kA __ saMjJA puM. [deza.] eka prakAra kA namaka jo aura usase choTA hotA hai| isakA paira lambA samudra ke pAnI se nikAlA jAtA hai| samudara aura netra atyanta rakavarNa kA hotA hai| donoM nona | pAMgAnona | kaDakaca / kAnoM se saMlagna zveta bAla hote haiM aura grIvA se [tu0 ] safeda reMDa / vakSa kI ora kAle bAla laTakate rahate haiN| karakacahA-saMjJA puM0 de. "amltaas"| . (tA. za0) ..... ... ...
Page #459
--------------------------------------------------------------------------
________________ karakarAhaTa 2161 karakyumA aMgaSTipholiyA paryA-karkaraTaH, karkarATuH, karkarATukaH, karka- karakAJjiram-[ maja0 ] kAlA kucalA / reTuH, karaTuH, kareTukaH, kareDukaH, karkaTuH (sN0)| karakAnU-[ ? kaha / karakaTiyA, karakarA-hiM0 / karkaTiyA karkaTe pAkhi | karakAmelosa-[?] pAlU / karakAmbu-saMjJA [ saM0 klI0 ] zrole kA pAnI / barfa / prakRti-mAMsa-garma evaM rUkSa hai| karakAjala / vai0 nigh0| guNa-isakA mAMsa sthaulyajanaka, kAmavarddhaka | karakAmbhA-saMjJA puM0 [saM0 pu. karakAmbhasa ] aura aMgoM ke liye balaprada hai aura vAta evaM pitta | nAriyala kA per3a / nAriyala / trikaa| ko naSTa karatA hai| (tA. za.) __saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] karakAjala / aole vi0 [saM0] [karkara, strI0 karkarI] chUne meM | kA paanii| jisake rave yA kaNa u~galiyoM meM gdd'e| kakeza / karakArkI-saMjJA strI0 khIrA / khurkhuraa| karakAru-saMjJA0 petthaa| karakarAhaTa-saMjJA puM0 [hiM0 karakarA+bAhaTa (pratya.)] karakAza-[mizra] bAbUnA / uqahavAna / (1) kar3Apana | karkazatA / khurakhurAhaTa / (2) 2) ka(ku)rakAsa-[phA0] (1) dosara / (2) tuma aA~kha meM kirakirI par3ane kI sI piidd'aa| shailm| karakabudA-[ te. ] Ficus asperrima, | karakIrA- siri.] jarjara / Roob. kAla Umara / kharavata / khrottii| zAkho karakuDmala-saMjJA puM. [saM0 kI.] hAtha kI uNglii| Taka | sihor| | karakuna-paM0] bAlabasaMta / karariyA-yU0] viSakhaparA / hNdkkii| karakundUrukam-[mana0] Shorea tumbuggaia karakavA-[tA] caulI / bkraa| Roxb. kAlADAmara / karakaza nAsikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] utarana / karakU-saMjJA-kaur3I bUTI / [zIrAz2I] kaccA khrbuuj'aa| gaNa ni0 / ni0shi0| karata-[yU0, siri0 ] kezara / karakazA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] utarana / indiivraa| | karakRSNA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] jiiraa| jIraka / . ke0 de0ni0 / ni0zi0 / vai0 nigha0 / kuJcI / kAlikA / kalauMjI : ke0 de0 karakazAli-saMjJA puM0 [saM0 pu.] rasAla incha / nini0shi0| pauMDA / gmaa| karakesa-[ karakeza kA muzra0 ] eka prakAra kA baabuunaa| karakasa-vi0 30 "karkaza' / karako-[te. ] bodulara / balenA / samarauM / karakA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] karelA / kaarvllii| karakoTa-[baM0] aggaI / zukanI / raa0ni0v07| karakola-[ tA0] pIlU / jhAla | saMjJA puM0 [saM. strI.] zrolA / varSA kA | karakoSThI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] hAtha kI rekhA / patthara / binaurI / varSAMpala / am|| pA -meghopala, rAdharaGku, dhArAGkara, vrssaaNpl| karakauma-[hibrU] kezara / vIjodaka / dhanakapha, meghAsthi, vAcara, karAkaraka / | karakAya-[ ta0] hdd'| harAtakA / karakAjala-saMjJA puM. [saM0 kro0 ] eka prakAra kA | karakAya-puvvulu-[ te0] har3a kA phUla / harItakI puSpA divyajala / binaurI kA paanii| varSAMpala jala | noTa-vastutaH ye har3a ke phUla nahIM, pratyuta yathA mAjU kI taraha ke arbudAkAra pravarddhana haiM jo har3a "divya vAyvagnisaMyot saMhatAH khAtyatanti yAH kI pattiyoM aura komala TahaniyoM para pAye pASANakhaNDavaccApa stAH kaarkyo'mRtopmaaH| jAte haiN| karakAjaM jalaM rUkSaM vizadaM guru ca sthirN| karakyumA aMgaSTipholiyA-[ le0 Curcuma dAruNaM zItalaM sAndraM pittahRtkaphavAyukRt" / / angustifolia, Roxb. ] tIkhura / tvak -vaidyaka / tIrI / tavAsIra /
Page #460
--------------------------------------------------------------------------
________________ karakyumA mADa 2163 karakyumA mADA - [ le0 curcuma amada, Roxb. ] zrAmA zradA / zrAma haladI / karakyumA airomeTikA - [ le matica, Salisb. ] zrAMbA haladI / bana haridrA | Curcuma aro curcuma caesia, karakyumA kI siyA - [ le Roxb. ] kAlI haladI / narakacUra / karakyumA jiraMbeTa - [ le * curcuma zerum bet ] z2araMbAda | kacUra | karakyumA jeDoeriyA -[ le curcuma zedo aria, Rose. ] zadI / kacUra / karakyumA maoNNTenA - [ le curcuma mon - tana Rose. ] siMdUravAnI | karakyumA lAMgA - [ le0 curcuma longa, Roxb. ] haladI / haridrA | karakyumA lyugera hAijA - [ le0 leucorhiza Roxb. ] tIkhura / karakyumA moTo - (le0 curcuma matico] de0 " karakyumA zramADA" | karakyumA sIsiyA - [ le0 curcuma caesia Roxb. ] kAlI haladI / nara kacUra / karakyulosipholiyA - [ le0 curculig uncifolia ] tAlamUlikA / musalI / karakyuligo iDIz2a - [ le0 curculigo orchioides Guertn.] kAlI musalI tAlamUlikA / karanA - saMjJA pu N0 de0 " kAlikha " / curcuma karaga - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] bAz2a / zyenapakSI / kaggaddana - [fA.] eka jAnavara / geMr3A / jareza / (zru0 ) karga (fA0 ) karasa - [ fA0 ] giddha | karagahI-saMjJA strI0 [hiM0 kArA, kAlA + zraMga ] eka prakAra kA moTA jar3ahana dhAna jo agahana meM taiyAra hotA hai| karagraha - saMjJA pu N0 [saM0 puM0] vivAha / pANigrahaNa / vyAha / zAdI / kara grahaNa / trikA0 / karagharSI - saMjJA strI0 [saM0 puM0 ] choTI raI / choTI mathAnI / / kara gharSaNa -jJA pu N0 [saM0 pu0 ] dahI mathane kI raI mathAnI / mahanI / kachiyA paryA0 vaizAkha, dadhicAra, takrAra / karaghATa - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] suta ke anusAra sthAvara viSa kA eka bheda / jisakI chAla aura goMda meM z2ahara hotA hai| isako mUlabiSa bhI kahate haiM / su kalpa 2 zra0 / karaGka-saMjJA puM' [ saM0 puM0 ] ( 1 ) mastaka / vizvaaa | ( 2 ) nAriyala kI khopar3I / nariyarI | za0 ca0 / ( 3 ) kaGkAla / paMjara / ThaTharI / rA0 ni0 va0 18 / ( 4 ) karaGkazAli / ( 5 ) karavA | kamaNDalu / ( 6 ) kapAla / khopar3A / (7) eka prakAra kI Ikha / karaGkazAli - saMjJA strI0 [saM0 puM0 ] karaka nAma kI pauMDa guNa - mIThI, ThaNDI, rucikArI, mRdu, pittanAzaka, dAha nAzaka, vRSya, teja, aura bala ko var3hAnevAlI hai / rA0 ni0 va0 14 / karaGkIbhUta- vi0 [saM0 tri0 ] jisakI kevala ThaTharI raha gaIho / 'karaGkIbhUtagomUrddhA" bhA0 ma 4bha0 garbha ci0 / karaketu-saMjJA pu0 [saM0 puM0 ] Itu | Ikha / Ukha | karacanaI-[ tA0 ] kuNddaa| karacanA -saMjJA pu N0 [deza0 ] sihora | rUsA / karacandra-saMjJA puM0 saM0 pu0 1 ] nakha / nAkhUna | zabda ra0 / karacimAlA -saMjJA pu N0 [saM0] eka vRtta jo baMgAla meM utpanna hotA hai aura bahuta bar3A mAlUma hotA hai| (Bridelia lancaefolia ) karacI - [ kanA0 ] zraJjana / karacunai-[ madarAsa ] ( Iacca pinnatifida, Forst.) dIvA / karacchada - sajJA0 pu0 [saM0 pu0 ] sihora kA per3a / zAkhoTa vRtta / bhA0 / karacchadA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) sindUraga | seMduriyA | rA0 ni0 0 10 / ( 2 ) zAka taru / sAgauna | karachanA - saMjJA pu N0 [deza0 ] sihor3A / karachA - saM0 pu N0 [ hiM karauchA=kAlA ] eka cir3iyA / kaMrALyA saM0 strI0 [hiM0 karauMchA =kAlA ] eka pakSI /
Page #461
--------------------------------------------------------------------------
________________ karajIrI raja-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1)karaMja kA per3a / alaga ho jAtI haiN| bIja lagabhaga 3 iMca lambA, DaharakaraMja (2) nakha / nAkhUna / (3) uNglii| saMjJA puM. [saM0 kI.] nakha nAmaka sugaMdhita gaharA bhUrA, belanAkAra aura AdhAra kI ora dravya / vyAghranakha / me| jatrika / [a0] (Fun, zaMkvAkAra, hotA hai, tathA usake Upara lambAI ke gus, Mold) kurh| bUz2aka / phaphU dii| rukha lagabhaga dasa ubharI huI rekhAyeM (Ridges) phaphUMdI lgnaa| hotI haiM / khAne meM yaha ullezakAraka aura atyanta karaja-saMjJA puM0 [a0 qarz2a.] eka prakAra ke babUla kA hotA hai, yahA~ taka ki ise mukhameM rakhane mAtra se kar3AhaTa pratIta hone lagatI hai / isake kI phalI jisakA sukhAyA huA rasa akAkiyA bIjoM se tela nikAlA jAtA hai| kahalAtA hai| payyo0-vRhatpAlI, sukSmapatra, vanyajIraH karajA-sajJA strI0 [saM0 strI0 ] nkh|| (vanyajIrakaH ) kaNA (dha* ni0) vRhatpAlI, karajAkhya-saMjJA puM. [saM0 pu.] nakhI nAmaka | kSudrapatraH, araNyajIraH, kaNA ( rA0ni0) vanasugaMdhita dravya / nkh| jIraH, vanajIrakaH,araNyajIraM,araNyajIrakaM, kaTujIkarajIraka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] safeda jIrA / zukla raka, vanyajIrakaM, kAnana jIraka, aTavIjIrakaH, jIraka / -sN| karajIrI, kAlIjorI, vanajIrI, kddujiiraa| kAlAjIri jaMgalIsiyAha j'iiraa-hi0| kAlIkarajIrI-saMjJA strI0 [saM0 kaNajIra ] eka vArSika jIrI, kAlIjIrI, kar3avI jIrI-da0 / vana jIre, vanaspati jisakA per3a 4-5 hAtha U~cA hotA hai / vana jIrA -baM0 / kamUna barI, kamUna habzI, kamUna isakA tanA sodhA, gola belanAkAra, zAkhAprazAkhA hiMdI -a0| viziSTa aura sAdhAraNa lomavyApta hotA hai| isakI pattiyA~ ekAMtara, gaharI, harI, gola, aMDA parpala phlIbena Purple Fleabane-aM0 / vanoMniyA endhelmiTikA Vernonia AntkAra vA bhAlAkAra, 5-6 aMgula caur3I aura nukIlI hotI haiM tathA vRMta kI ora zaMkvAkAra hotI helmintica, Willd. serATayulA enthohuI vRMta se mila jAtI haiN| patra-prAMta daMtita vA limaTikA Serratula AnthelmintidaMdAnedAra hote haiM, tathA daMta viSama evaM nukIle ca,-le0 / kATu zarigama-tA. aDavi jilakara, hote haiN| per3a prAyaH barasAta meM ugatA hai aura viSakaNTakAlu, jIrakatra-te. / kATha, jIrakamkAra kAtika meM usake sira para gola-gola bor3iyoM mala0 / kADu jirage, kAjIrage-kanA0 / rANAca ke gucche lagate haiN| jinameM se bIsa vA adhika jIre, kAralaye, kaDu jire, kaDujIreM, vanajIre, kar3a, choTe-choTe patale-patale baiMganI raMga ke ubhayaliMgI jIrI -marA0 / kAlijIri, kaDvo jori, kAlI ( Hermaphrodite) phUla vA kusuma jIrI -gu0 / sanni nAsagam, sanninAsaMga -siMha // nikalate haiM / kaTorI aMDAkAra aura sire para jhukI kAlIjIrI -bamba0 / kAlojIrI (mAra0 ) kAlI hotI hai / phUla ko paMkhar3iyA~ samadIrgha ( Uni-| jIrI -kumaauuN| form ) hotI haiM / phUla zAkhAMta evaM dIrgha puSpa- saMjJA-nirNAyanI TippaNI-vAkucI kI leTina saMjJA daMDa meM lagate haiM aura pratyeka zAkhAMta para hI soreliyA kArilipholiyA ( psoralea copuSpadaMDa hotA hai| phUloM ke jhar3a jAne para baur3I rylifolia) hai, vauniyA enthelmiNTikA barai vA kusuma kI boMr3I kI taraha bar3hatI jAtI hai (Vernonia Anthelmintica, W. aura mahIne bhara meM pakakara chitarA jAtI hai / usake illd. nahIM, jaisA ki katipaya pUrva ke lekhakoM phaTane se bhUre raMga kI roI dikhAI par3atI hai jisameM ne likhA hai| astu, vanoMniyA endhelmiMTikA ke bar3I jhAla hotI hai| yaha roI baoNDI ke bhItara | aMtargata vAkuco ke guNa paryAyoM kA aMtarbhAva ke bIja ke sire para lagI rahatI hai aura jaldI karanA nitAMta bhramakAraka evaM ajJatA-sUcaka hai|
Page #462
--------------------------------------------------------------------------
________________ karajIrI rajorI 2164 isake vAstavika saMskRta evaM anya bhASA ke | pAya Upara diye gaye haiN| yunAnI nighaMTu granthoM meM kAlIjIrI nAma se | isakA ullekha huA hai aura vAkucI isase pRthak varNita huI hai / tAlIfa zarIfI meM jo yaha likhA hai ki yaha syAha jIrA se dugunA laMbA, hotA hai, yaha kama bhrAmaka nahIM hai| bhAratIya musalamAna auSadha-vikretA ise pAtarIlAla kI pratinidhi svarUpa vikraya karate haiM / kadAcit isI hetu muhayuddIna zarIpha ne ise hI vAstavika (Genuine) prAtarIlAla samajha liyA ho; kyoMki bAjAroM meM uka nAma se prAyaH isI (kAlI jIrI) ke bIja milate haiN| paraMtu pAtarIlAla isase sarvathA eka bhinna dravya hai / vizeSa vivaraNa ke liye 'prAtarIla' dekheN| arabI meM ise kamUne-ba kaha sakate haiN| kAlIjIrI varga (N. O. Composite) utpatti-sthAna-yaha samana bhAratavarSa kI anuvara Usara ujAr3a bhUmi meM gA~voM ke samIpa sAdhAraNatayA hotI hai| auSadhArtha vyavahAra-phala, zuSka bIja, patra aura mUla / rAsAyanika saMghaTana-bIjoM meM rAla, vanoMnona ( Vernonine ) nAmaka eka kSAroda, taila aura maiMgAnIja rahita bhasma 7 pratizata hote haiM (Dymock, Vol. II., P.242) kalakattAsthita (School of Tropical Medicine) ne isake rAsAyanika saMghaTana kI nAnAprakAra se punarapi jA~ca kI jisake phalasvarUpa isake sUkhe bIjoM meM nimna likhita tatva pAye gye| isake pradhAnataH sthira taila (190) atyalpa mAtrA meM eka ur3anazIla taila (lagabhaga 0.02%) aura eka tika satva vartamAna pAyA gyaa| isameM kisI kSAroda kI vidyamAnatA siddha nahIM huii| tika satva jo isakA prabhAvakArI aMza hai, sau bhAga bIjoM meM eka bhAga se Upara pAyA gayA / tinasatva ko vividha prakAra se zuddha karane para, yaha pIta amUrta cUrNa rUpa meM pAyA gyaa| isameM natrajana | evaM gaMdhaka kA abhAva pAyA gayA aura yaha rAlAmbara (Resin Acid ) ke svabhAva kA siddha huaa| (I0 DU. iM0 pR0 410) guNadharma tathA prayogaAyurvedIya matAnusAravanyajoraH kaTuH zItovraNahA paJcanAmakaH / (dha. ni.) vanajIraH kaTuH zIto* * |(raa0ni0) vanajIrA vA karajIrI-caraparI, zItala aura vraNanAzaka hai| araNyajIrakaJcoSNaM tuvaraM kaTukaM matam / stambhavAtaM kaphaJcaiva vraNazcaiva vinaashyet|| (vai0 nigha0 dravya0 gu0) vanajIrA-uSNa, kaselA, caraparA, stambhI, vAta kaphanAzaka aura vraNanAzaka hai| caraka aura suzu ta ke matAnusAra yaha sarpa aura vRzcika daMza meM upakArI hai| kiMtu kAyasa mahaskara ke matAnusAra yaha donoM hI prakAra ke biSoM para nirupayogI hai| yUnAnI matAnusAra. prakRti-tRtIya kakSAMta meM uSNa aura rUkSa / . hAnikartA aura darpaghna isakA adhika sevana varjita hai, kyoM ki yaha dAhaka (akkAla ) hai, tathA zrAmAzaya aura A~toM ko hAni pahuMcAtI hai| becainI ora maror3a paidA karatI hai| ukta avasthA meM.godugdha pilAveM, murgI kA atyanta snehAkna zorabA pIne ko deM, tAjA AmaloM kA rasa yA zIra zrAmalA pAna kraayeN| jaba kabhI ise deveM aura zrAmaloM ke rasa ke sAtha dekheM: kyoMki yaha isakA darpaghna hai / yadi tAjA aAmale upalabdha na hoM, to unake phAMTa (khesAdA) ke sAtha deveN| kisokisI ne ise vRkka, phupphusa, uSNa prakRti evaM prAMtarAvayavoM ke liye hAnikara likhA hai| unake mata se pahAr3I pudInA, katIrA vA gularog2ana prabhRti darpaghna haiN| pratinidhi-kuTakI ( matAMtara se jIrA, sauMpha, anIsU athavA syAha jIrA Adi) mAtrA-vaidyoM ke anusAra isakI sAdhAraNa mAtrA 5-6 mAze kI hai / isakI eka mAtrA dene ke cAra-pA~ca ghaMTe uparAMta punaH dasarI mAtrA dekara
Page #463
--------------------------------------------------------------------------
________________ karajIrI 2165 karajIrI eraNDa taila yA koI aura mRdusAraka auSadha denA | caahiye| makhz2ana mufaridAta ke anusAra yaha niviSela hai| para bustAnula mupharidAta ke mata se yaha prAyaH viSa hai, ataeva bhakSaNIya nahIM hai, pralepAdi meM yaha vAhya prayoga meM AtI hai| isase hI milatA julatA vicAra makhjanala adaviyA ke racayitA kA bhI hai| ve likhate haiM ki atyaMta tIkSNa evaM viSAkta hone ke kAraNa yaha prAyaH AMtarika rupa se sevanIya nahIM, kyoM ki isase hAni kI saMbhAvanA hotI hai| astu, isakA vAhya rUpase upayoga karate haiM / cikitsagaNa isakA mAnabI cikitsA meM to kama upayoga karate haiM, para pazuoM vA catuSpada jIvoM kI cikitsA meM isakA bahuta upayoga hotA hai, vizeSataH azvacikitsA meM / byAI huI ghor3I ke masAloM meM bhI yaha dI jAtI hai| ataH yaha pazu cikitsakoM ke kAma kI davA hai| kahate haiM ki ghor3oM ke liye yaha revaMdaconI kI taraha zItala hai| khAne meM yaha bahuta kaDuI caraparI aura tIvragaMdhI hotI hai| guNa,kama,prayoga-mukha dvArA prayoga karane se yaha zlaiSmika mavAdoM ko khUba chA~TatI hai, AmAzaya aura prAMtra gata kRmiyoM tathA kaIM dAne ko nikAlatI hai aura sardI ke dardo ko zAMta karatI hai| isake lepa se saradI kI sUjana utara jAtI hai| (ma0 a0) isakI pattiyoM meM bhI upayuka guNa vidyamAna hote haiN| (bu. mu0) yaha pAcana aura kSudhAbhijanana hai evaM uttama vAtAnulomaka hai / isase khUba apAna vAyu khulatA hai| yadi sohAge ko khIla ke yoga se eka mAzA se cAra mAze taka kAlojIrI kA cUrNa dUdha ke sAtha phA~ke, to bavAsIra ArAma ho, | yaha siddha auSadha hai| isakA suramA A~kha ko nirmala karatA (jilA) hai / (ma. mu0) yaha prAyaH azva cikitsA meM prayogita hotI hai| yaha uSNa hai tathA zodhana pratIta hotI hai aura kaphaja sUjana prabhati meM upakArI hai| (tA. za0) isake mardana se khAja miTa jAtI hai| 10 // mAze kAlIjIrI lekara AdhI ko bhUna leM, phira sabako milAkara pIsa / kara tIna barAbara bhAgoM meM vaaNtteN| isameM se eka bhAga pratidina prAtaHkAla phA~ka liyA kareM aura sATho cAvaloM kA bhAta aura dahI donoM samaya bhojana kreN| isase bAdI aura khUnI donoM prakAra ke bavAsIra naSTa hojAte haiN| chaH mAze kAlIz2IrI aura eka muTThI nIma kI pattI rAta ko miTTI ke baratana meM bhigodeN| prAtaHkAla use mala chAna kara piileN| isase aniyata kAlIna jIrNa jvara mukta hotA hai / ise semala ke mUsalA ke sAtha pakAne se isakI kar3avAhaTa jAtI rahatI hai aura isakI garamI bhI kama hojAtI hai| pakate samaya baratana kA muMha khulA rahanA cAhiye aura khUba pakAnA cAhiye / isake liye karajIrI se semana kA mUsarA caturthAMza rakhanA paryApta hotA hai| kiMtu use tAjA evaM choTe per3a kA grahaNa karanA cAhiye / (kha0 a0) navya mata phArmAkopiyA Apha iNDiyA ke mata se kRmighna rUpa meM vyavahRta karajIro ke cUrNakI sAdhA raNa mAtrA 1 // DrAma (lagabhaga 6 mA0) hai| yaha eka-eka ghaMTA ke aMtara se barAbara 2 mAtrA meM do bAra sevanIya hai| isake sevanoparAMta rogI ko mRdurecaka auSadha kA vyavahAra ucita hotA hai| isa prakAra isake sevana se prAyazaH mRta kRmi nirgata hote dekhA gayA hai| __DAkTara I0 rAsa (E. Ross)kA kathana hai ki isake 1 se 15 rattI cUrNa kA zIta kaSAya kRmi vizeSa (Ascarides) ke vinAza ke lie avyartha mahauSadhi hai| DA0 gibsana-svAnubhava ke bala para kahate haiM ki 10 se 12 // rattI kI mAtrA meM isake bIja uttama balakAraka aura pAcaka hai| yaha mUtrakAraka rUpa se bhI prasiddha hai| ___ isake bIjoM ko kUTakara nIbU ke rasa meM pIsakara taiyAra kiyA huA kalka, TrAvanakora meM jU aura lIkha prabhRti kezakoTa ( Pediculi ) nAzArtha bahuta vyavahAra kiyA jAtA hai| ( phArmAkopiyA Apha iNDiyA, pR0 126) ainsalI ke mata se isake dhUmila varNa ke atyaMta kar3ave bIja pravala kRmighna haiM, tathA sarpa
Page #464
--------------------------------------------------------------------------
________________ karajIrI 2166 karajIrI deza meM prayukta yaugika cUrNa kA eka upAdAna sAnyAla aura ghoSa ke matAnusAra yaha vanaspati bhI haiN| carma rogoM meM pralepa rUpa se kAma meM lI jAtI hai / rahIDI ( Rheede) ke anusAra prAdhmAna yaha zvitra evaM visarpa roga kI pradhAna aussdhihai| aura kAsa nivAraNa ke lie malAvAra taTapara inakA choTA nAgapura kI muDA jAti ke loga isako zotakaSAya bhI vyavahAra kiyA jAtA hai| kRsi kunaina ke sthAna meM vyavahAra karate haiN| pairoM ke pakSArogoM meM prayukta bIjoM ke cUrNa kI mAtrA (One ghAta meM isake pise huthe bIja lepa karane ke kAma pagoda) dina meM do bAra hai| ( meTiriyA meM liye jAte haiN| iMDikA, 2 bha. pR054) Ara. enacAparA-ukta auSadhane bahutakAla Dimaka-pArI ke jvaroM ko rokane ke lie pUrva meM hI bhArata sthita yuropiyan cikitsakoM kA ( Antiperiodic ) koMkaNa meM yaha yoga dhyAna zrAkRSTa kiyAthA, aura unameM se bahutoMne isake pracalita hai- "kAlIjIrI ke bIja, cirAyatA, bIjoMke cUrNa kA zIta kaSAya kecuoMke liye uttama kuTakI, DikAmAlI. seMdhAnamaka aura soMTha inako kRmighna mAnA thaa| kalakattA ke kAramAikala aAtu barAbara-barAbara lekara cUrNa kreN| isako mAtrA 6 rAlayameM saJciviSTa kRmirogoM (Helminthic mAze kI hai| pahale ThaMDe pAnI meM lAla kiyA huA | infections) ke bahusaMkhyaka rogiyoM para khapar3A vA ITa bujhAveM, phira eka mAtrA ukna cUrNa etadgata rAlacUrNa 2||se5 rattI kI mAtrAmeM prayogita ko phA~ka kara Upara se yaha pAnI pI jaay| isI | karAI gaI / auSadha sevanase pUrvApara mala kI sAvaprakAra hara prAtaHkAla ko yaha zrauSadhI sevana kreN| dhAnatayA parIkSA kI gaI phalataH yaha jJAta huA ki (phA0 iM0 2 bha0 pR. 242) kRmi vizeSa (A scaris) arthAt kecuoM para nAdakI-bIja kRmighna, dIpana, (Stom- isakA atyalpa prabhAva hotA hai| tathApi sUtrakRmiyoM achitr), balakAraka, mUtrakAraka, niyata kAlika para isakA pratyakSaprabhAva hotaahai| jina anekazizuoM jvara nivAraka, (Antiperiodic) aura ko etajjAta rAla-cUrNa kA upayoga karAyA gayA, rasAyana hai / bIja jAta cipacipA harAtaila mUtrala unake nalameM adhika saMkhyA meM sUtrakRmi nigarta hue aura pravanna kRmighna hai| evaM unake zayyAmUtra (Nocturnal enureAmayika prayoga-udara meM kecue par3a gae sis) aura rAta meM dA~ta pIsanA Adi prAyazaH hoM to prAyaH kAlIjIro ke bIja dene se ve mRtA- atyaMta kaSTaprada lakSaNa prazamita ho gaye / ( I0 vasthA meM nirgata hojAte haiM / isakI mAtrA lagabhaga DU. iM0 pR0 450) do-tIna DrAma ( mA. 1 to0 ) kI hai| pahale anya prayoga bIjoMko kUTa-pIsakara usameM 4-6 DAma madhu milA (1) kAlI jIrI 2 bhAga, soMTha 1 bhAga, kara avaleha ( Electuary ) banA lete haiN| kAlAnamaka ! bhAga-inakA bArIka cUrNa kreN| aura use do barAbara bhAgoM meM bA~Tate haiN| isameM se mAtrA sevana vidhi-eka mAze se 3 mAze taka gunagunA eka bhAga khijAkara Upara se koI mRdusAraka pAnI ke sAtha prAtaH sAyaMkAla bhojanottara sevana (Aperient) auSadha dete haiN| bIjoM ke kreN| cUrNa kA zItakaSAya (10 se 30 grena) bhI guNa, prayoga--yaha vAtAnulomaka hai aura uttama evaM avyartha kRmighna hai| (I. rAsa) qhaba apAnavAyu ko zuddha karatA hai / aiMThana va vedanA kecuoM para 10 se 30 rattI kI mAtrA meM ukta yukra pAnI kI taraha patalA dasta hotA ho, to auSadha ke upayoga se pUrNa saMtoSaprada phala prApta isase upakAra hotA hai / aura tArIfa yaha ki yaha huzrA (Ind.Drugs ReportMadras) dhAraka nahIM hai / yaha malamUtra ko pRthak pRthak ise kAgajI nIbU ke rasa meM pIsakara lepa karane se karatA hai aura atyaMta dudhAvarddhaka hai / pravAhikA meM lIkha ora jU Adi kezakITa ( Pediculi) koSThazuddha ke pazcAt isakA vyavahAra guNakArI naSTa hote haiM / ( I0 me0 me0 884-5) hotA hai|
Page #465
--------------------------------------------------------------------------
________________ karajor3I 2167 noTa- upayukta yoga meM + bhAga zaMkhabhasma milA lene se yaha cora guNakArI ho jAtA hai / koI koI karajI bhUnakara DAlate haiM / - lekhaka (2) yaha vraNanAzaka aura ghAva-phor3e zrAdi ke liye upayogI hotI hai / ubhar3ate hue phor3e para karajIrI pIsakara lepa karate haiM / ( 3 ) zrA~toM ke kIr3e aura kapaTtsarga ke liye isakA kAr3hA pilAyeM / kha0 zra0 ( 4 ) kapha kI gA~ThoM ko vilIna karane ke liye isakA lepa kareM / isako khAne-pIne ke kAma meM kama lAnA caahiye| kyoMki isase kabhI kabhI hAni bhI hotI hai / isakA kAr3hA pIne se kapha zrora phAra dUra hote haiM / isake bIjoM meM z2aharIlI chUta miTAne kI zakti hai / kAlIjIrI ke paudhe kI makAna meM dhUnI dene se athavA isako pAnI meM pIsakara makAna meM chir3aka dene se kaI prakAra ke viSaile kITa bhAga jAte haiM / isako aura kalauMjI ko pIsakara lepa karane se ziraHzUla zrArAma hotA hai / ( qha0 zra0 ) karajor3I - saMjJA strI0 [saM0 kara+hiM0 jor3anA ] eka prakAra kI oSadhi jo pArA bA~dhane ke kAma meM to hai / hastajor3o / hatthAjor3o / / karajuru kAya - [ 0 ] khajUra kA phala / karajyor3i -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] hastajyor3i nAmaka eka prakAra kA mahAkaMda zAka / hAthajor3I / hatyAjor3I / hatthAjUr3o | rA0ni0 0 7 / ( 2 ) kASThapASANa kA eka bheda / karayoDikanda-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] karajor3oM ke paudhe kA kanda | yaha pAre ko bA~dhanevAlA aura vRSya hai / (vazyakRt ) hotA 'rasabandhakRvRSya kRcca' rA0 ni0 0 7 / sarpaviSa utArane ke liye ise anya viSaghna auSadhiyoM ke yoga se dete haiM / yadi ratUsa (drava) ke kAraNa sampUrNa zarIra sUja jAya, to isakI phaMkI deveM / pIvayukka bar3e phor3oM para isakA lepa karate haiM / jvaranivAraNArtha 6sakA upayoga hotA hai / rasAyana vidhi se isakA upayoga karane se Ayu bar3hatI hai| aura jarA tathA palita roga kA nAza hotA hai / pA~ca rattI se do-mAze kAlI jIrI kA cUrNa dene se udarastha kRmi mara kara nirgata ho jAte haiM / savA mAzA se Der3ha mAzA taka isakI phaMkI dene se bala kI vRddhi hotI hai / isake bhakSaNa se udarazUla miTatA hai / isako ThaMDe pAnI ke sAtha ghoMTa-chAnakara pilAne se pezAba adhika zrAtA hai / karaUjayugma karaJja, karaJjaka-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) svanAmAkhyAta vRtta / vRhat karaMja / DaharakaraMja / DiThoharI, nakamAla | gha0 ni0 / rA0ni0 / zrA0 | de0 " karaMja" / ( 2 ) karaMjuvA / kaMjA / kaNTa karejI / sAgaragoTA | bhA0 / vi0 de0 " karaMja" 2 / (3) bhAMgarA / bha~garaiyA / bhRGgarAja / jaTA0 / ( 4 ) karaJjaphala / si0 yo0 vRhadagnimukhacUrNa / (5) kaJjI / ( 6 ) gajapIpala / gajapippalI | gaNa ni0 / ni0zi0 / karaJja 'taila-sa 1- saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] ( 1 ) ukra nAma kA eka yoga-karaMja, citraka, camelI, aura kanera kI jar3a inake kalka meM tela siddha kara lagAne se indralapta dUra hotA hai / zA0 60 saM0 / ( 2 ) karaMja ke bIja se nikAlA huA tela, jo carma rogoM kI pradhAna zroSadha hai / karaMja kA tela / DiThoharI kA tela | karaMja kA taila | vA0| rA0 ni0 vizeSa de0 "karaMja" / I karaJjadvaya - saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] kaMjA va karaMjunA aura karaMja ( DiThoharI ) arthAt viTapa vRkSa karaMja dvaya / yathA-vRkSa viTapa karaJja "ekazciravilvaH dvitIyaH kaNTakI viTapa karaJjaH " / su0 sU0 38 zra0 Da0 zyAmAdiH / "karao devadAru ca" / si0 yo0 3 mA0 ci0 / eka: pUrti karaJjazcira vilvAkhyaH, dvitIyaH nakta mAlAkhyaH / yathA - " bhUnimba saiyyeka paTola karaa yugmam / " vA0 sU0 15 zra0 zrAragvadhAdiH / vi0 de0 "karaMja" | karajaphala - ( ka ) - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kaitha kA per3a | kaitha / kapittha vRkSa / rA0 ni0 va0 17 / kabja-yugma -saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] kraMjA va karaMjuzrA aura karaMja / de0 " karaadvaya" /
Page #466
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaJjabIja vartikA 2168 karAyaMjana karaJjabIja-varti-saMjJA0 strI0 [saM0sI0] netra roga meM karaJjAdi cUrNa-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] ukta nAma kA prayukta ukta nAma kA eka yog| yathA-karaMja ke eka yoga, yathA-karaMja, cItA, seMdhA namaka, soMTha bIjoM ke cUNa meM palAza ke phUloMke svarasa sa yathA indrajau aura aralu / inheM samAnabhAga lekara vidhi 7 bhAvanA dekara vrtikaabnaaeN| cUrNa kareM / ise takra ke sAtha pIne se khUnI bavAguNa tathA upayoga-ise pAnI ke sAtha ghisa sIra ke masse gira jAte haiN| vR. ni. ra. kara pAkhoM meM lagAne se cirakAlIna bhI kusuma arza ci0| (phUlI) naSTa ho jAtA hai| ca0 da0netra roci0| | karAdi nasya-saMjJA pu0 [saM0 lI.] una nAma karaJjabIjAdi yoga-saMjJA pu. [ saM pu.] ukta nAma kA eka yoga, yathA-karA kI mIMgI, devadAru kA eka yoga de0 'karaMja' sarasA mAlakA~ganI; hIMga, baca, majITha, triphalA, karaJjabIjAdi lapa-sajJA pu0 [saM0pu.] alasaka trikuTA aura phUlapriyaMgu, inheM samAnabhAga lekara saMga meM prayukta ukna nAma kA eka yoga / yathA- bakare ke mUtra meM bArIka pIsakara, nasya. pAna zrIra karaMja kI mIMgI, haldI muleThA kasIsa, golocana aJjana Adi dvArA upayoga karane se unmAda, apaaura haratAla inheM samAna bhAga lekara yathA vidhi smAra aura bhUta vyAdhi kA nAza hotA hai| vR0 cUrNa kara aura usameM zahada milAkara lepa karane ni0 20 apasmAra ci0| se alasaka roga dUra hotA / ca0 da0 alasaka | karAdi puTapAka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] gulma ci.| roga meM prayukta una nAma kA eka yoga / yathAkaraJjasneha-saMjJA puM. [saM0 pu.] karaMja kA tela || karaMja ke patte, bar3a ke patte, cavya, citraka, soMTha, karaMja taila / rA0ni0 va06 / de. "krNj'| mirca, pIpala, indrAyana mUla aura seMdhA namaka karAdi-kaSAya-saMjJA pu0 [saM0 pu.] visUcikA pratyeka samAna bhAga lekara puTapAka karake 2 to. meM prayukta uka nAma kA eka yoga, yathA-karaMjaphala, zahada aura jala milAkara pIne se gulma, udara roga nImakI chAla, apAmaga, giloya, arjaka tathA ida pANDu aura dvandaja zotha kA nAza hotA hai| vR0 jau| ina auSadhiyoM se yathA vidhi sadhita vAmaka ni0ra0 gulma ci0| kaSAya ke sevana se dAruNa visUcikA (haijA rAdi lepa-saMjJA puM. [saM0 pu.] de0 'karaja kA nAza hotA hai| ca0 da.visU0 ci. vAmaka bIjAdi lep"| kaSAya-una kvAtha dravya milita // sera jala 16 sera tathA zeSa 8 ser| karaJjAdi leha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] ukta nAma kA eka yoga / yathA-karaMjabIja lekara itanA bhUne ki karaJjAdi ghRta-saMjJA puM. [saM0 klI0 ] -padaMza roga meM prayukra una mAma kA eka yoga, yathA-karaJja, sukhaM hojAya, ise cUrNa kara zahada ke sAtha bAra-bAra nIma kI chAla, arjuna kI chAla, jAmuna kI chAla, cATane se dussAdhya chardi kA nAza hotA hai| yo. sAla vRkSa kI chAla aura bagaMda kI chAla kA 20 chardi ci0| kalka aura kAtha karake siddha kiyA huA ghRta dAha, | karajAdi zIrSa recana-saMjJA puM. [saM0 lI.] zira pAka yukta lAla ora bahate hue upadaMza ko naSTa roga meM prayukra ukna nAma kA eka yog| yathAkaratA hai| bhaiSa020 updci0| karaMja kI mIMgI, sahijana ke bIja, tejapAta, sarasoM karAdi taila-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] visarpa roga meM aura dAlacInI / inheM samAna bhAga lekara bArIka prayukta una nAma kA eka yoga, yathA-karA. cUrNa bnaaeN| sativana ( saptapaNa ), kalihArI, seMhuDa aura pAka ___ isakA vidhi pUrvaka nAsa lene se ziro virecana kA dUdha, cItA, bhAMgata dI, mIThA viSa aura hokara zira ke samasta roga naSTa hote haiM / vR0 ni. gomUtra se pakA huA tela, visarpa, visphoTaka aura | 20 zira ro0 ci0| vicarcikA kA nAza karatA hai| yo0 ra0 viSa0 | karaJjAdyaMjana-sajJA pu . [saM0 vI0 ] ukna nAma kA ci0 / vizeSa de. "karA tail"| eka yoga, yathA-karaMja, kamala kezara, caMdana,
Page #467
--------------------------------------------------------------------------
________________ karakSikA karaNDI nIlakamala, aura gerU ko gobara ke rasa meM pIsakara karar3a-saMjJA puM0 kar3a kusuna / A~jana karane se ratauMdhI kA nAza hotA hai| vR0 karaDAyi-[marA0 kosama / ni0 ra0 netra ro. ci0| karaJjikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kA~TA / karar3e-[ pazto ] jhIMgura / karaDyA-[ marA0 ] kusuma bIja / bare / karaMja / kaMjA / sAgara goTA / kaNTaka karaMja / vai. karaNa-saMjJA puM. [saM-pu.] jaMbIrI nIbU / jambIra nigha0 / de0 'karaMja' / (2) nakkamAla / Dahara vRkSa / hlaa0| karaMja / DiThoharI / su0 ci0 2 10 sadyovraNa __ saMjJA puM0 [saM0 jI0 ] (1) hetu / (2) ci0| isakA tela khujalI meM atyaMta upayogI gAtra / deha / (3) viSayendriya / cakSuSAdi siddha huA hai / vizeSa de0 'karaMja' / indriya / (4) hathiyAra / (5) sthAna / kSetra / karajI-saMjJA strI [saM0 strI.] (1) mahAkaraMja / (6) kriyA / kaam| za. c0| DiThoharI / zrarAri / Dahara karaMja / bhA0 karaNa kariNDa-[da0 ] z2amIkaMda / sUrana / pra. pU. 1 bha0 vizeSa de. "kraa"| (2) latA karaMja / ballI karaMja / kaMjA / karaNatrANa-saMjJA puM. [saM0 krI0 ] mastaka / matthA / sAgara goTA / kttkrNj| he. c0| karaTa-saMjJA puM. [saM0 pu.] dhAnya vizeSa / | karaNA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] karanA nIbU / pahAr3I payyo0-karAla / tripuTA / rukSaNa / zrAtmakA nIbU / krunnaanimbuk| aGkA / karAlA / kAriDakA / rukssnnaatmikaa| karaNAdhipa-saMjJA puM. [saM. puM0] jIva / rUha / guNa-rucikAraka, ThaMDI, gaulya, (cikanI) karaNTaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] kamala kI jdd'| vAtakAraka, guru, (bhArI) aura pitta ko jItane | bhasIDa / (2) meMhadI kA phUla / vAlI hai| raa0ni0v06| | karaNTu-saMjJA puM. [saM0 pu.] amalonI / bana karaTa, karaTaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] [strI0 karaTA] | noniyA~ / loNikA zAka / pa0 mu0| (1) kusuma kA paudhA / braiN| kdd'| ratnA01 karaNTolI-[ bambAdhAra karelA / phiraadd'| (2) hAthI kI kanapaTI / hAthI kA gaMDasthala || karaNDa-saMjJA puM. [saM0 pu.] [strI0 karaNDA](1) madhu hlaa0| (3) kauzrA / vAyasa / me0 / koSa / zahada kA chattA / (2) dalA Dhaka / (hajArA karaTanI-saMjJA strI. [saM0 strI.] per3a para kA cUhA / cmelii)| (3) bA~sa kI banI huI TokarI vA vRkSa mUSikA / rasa0 20 antravRddhi ci0| piTArI / DalI / DalA / karaNDI / me0 Datrika / karaTA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kaThinAI se (4) kAraMDava nAma kA haMsa / haaraa0| (5) duhI jAnevAlI gAya / he0 ca0 (2) hAthI kI eka prakAra kI camelI / haz2ArA cmelo| (6) kanapaTI / hastigaNDasthala / kAlakhaNDa / yakRta / (7) eka prakAra kA sevAra / karaTinI-sajJA strI0 [saM0 strI.] hathinI / hastinI zaivAla vizeSa / karaTI-saMjJA puM0 [saM0 pu., karan ] hAtho / [hiM0 ] kurula ptthr| hastI / he0 c0| rAH ni0 / | karaNaH -saMjJA puM. [saM0 pu.] bA~sa kI uliyA [ marA0, gu0 ] krelii| yA pettaarii| karaTu-saMjJA puM. [saM0 pu.] karakaTiyA nAma kI karaNDaphala, karaNDaphalaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] kaitha cidd'iyaa| karkareTu pakSI / he c| kA per3a / kapittha vRkSa / rA0ni0va011 / noTa-isakI garadana kAlI hotI hai| isake | karaNDA-saMjJA strI0 saM0 strI.] (1) yakRta / kAnoM ke para Age bar3hakara do sudara sapheda gucche | kAlakhaNDa / (2) phUla rakhane kI piTArI / banA dete haiM / yaha eziyA aura apharIkA ke kaI karaNDI-saMjJA puM. [saM0 pu. karaNDin ] (1) bhAgoM meM pAyA jAtA hai| machalI / matsya / trikA / (2) mahAnAhI / karaThI-[ko0] krelii| rA0. ni / (3) phUla kI pettaarii|
Page #468
--------------------------------------------------------------------------
________________ karata 2200 karanaphale bustAnI karata-de. "kurt"| karadruma-saMjJA puM. [saM0 pu.] kucale kA per3a / karatana:, karatIna:-[phA0] makar3I kA jaalaa| __ kAraskara vRkSa / rA0ni0 v06| / karatama-saMjJA pa0 [?] jahara ( kadAcit mIThA karadhaka-[ bamba ] ( Perdin eylvatica) teliyA) kA eka bheda / krakara / karakaTiyA / karatara-[ ? ] akrkraa| karadhanI-saMjJA pu0 [hiM0 kAlA dhAna ] eka prakAra karaNDaka-saMjJA puM0 [saM0pu.] bA~sa kI DaliyA yA | ___ kA moTA dhAna jisake Upara kA chilakA kAlA peTArI / aura cAvala kA raMga kucha lAla hotA hai| karadhara-saMjJA puM. [deza.] mahue ke phala kI roTI / karatarI-saMjJA strI0 de0 "krtrii"| mhuarii| karatala-saMjJA puM0 [saM0 puM0] [strI0 karatalI] karana-saMjJA puM. [deza.] z2arizka / (1)hAtha kI gdorii| hathelI hastatala / karanakusa-[40] ghATa jdd'ii| "Uddha krtlesmRtN"| raa0ni0v018| karanatutti-[ tA. ] kAlI kaMghI kA paudhA / karatala saGkocanI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] mAMsa karanatUta-[paM0] kImu / hii| pezI vizeSa / hAtha ko baToranevAlI peshii| hAtha ko banda karanevAlI pezI / karanapAta-saMjJA pu0 [hiM0 karana, saM0 karNa pAta= pattA] eka ghAsa jo patra vihIna, phala zUnya, karatalI-saMjJA strI0 [saM0] hathelI / kaTe huye nAkhUna kI taraha kAlApana liye bhUre raMga karatalIya asthyantarikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kI hotI hai| yaha badamaz2A aura kaDuI hotI hai| nAr3I vizeSa / aphraarjn| karatAla-saMjJA puM. [saM0 kI.] de. "krtaalii"| prakRti-prathama kakSA meM uSNa aura rUkSa / karatAlI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) karatAla hAnikartA-mastiSka ko| nAma kA bAjA / karatArI / (2) donoM hatheliyoM drpghn-unnaab| ke paraspara AghAta kA zabda / tAlI / hthodd'ii| pratinidhi-indrajau aura supArI ke phUla / krtldhvni| (3) tAr3a kI maadaa| mAtrA-6 mA0 se 1 to0 1 // mA0 taka / karatAna:-[phA0] makar3I kA jaalaa| guNadharma tathA prayoga-yaha yarkAna syAha karatRNa-saMjJA puM0 [saM0 zrI.] kevar3A / safeda | ( Black Jaundice) tathA zuSka kAsa ketkii| meM upayogI hai| anidrA roga meM isakA vizeSa karatoya-saMjJA pu0 [saM0 kI.] aole kA paanii| (bilaqhAsA) prabhAva hotA hai| isakA tela patthara kA pAnI / varSAMpala jala / tara va zuSka khujalI evaM aNDa zotha ke liye karadama-saMjJA pu0 de0 "krdm"| guNakArI hai| ukta roga meM sirake meM pakAkara karadala, karadalA-saMjJA puM. [deza.] eka prakAra kA isakA pralepa karate haiM / kha. a0| yaha svarogoM choTA vRkSa jo himAlaya meM pA~ca hajAra phuTa kI meM guNakArI hai aura tvacA ke kAle dhabboM ko U~cAI taka pAyA jAtA hai| pattiyA~ choTI-choTI | miTAtA hai| aura gucche ke rUpa meM TahaniyoM ke siroM para hotI sApAlA kA haiM / patajhar3a ke bAda naI pattiyA~ nikalane se phle| isameM pIle raMga ke phUla lagate haiM jinake bIca meM | karanaphala-[apharIkA ] karanphula zAmI / do-do bIja hote haiM / isake bIja khAye jAte haiN| karanAla, karanAla-a.] lauMga / lavaMga / yaha mArca apraila meM phUlatA hai| | karanAlIna-a lauga kA sata / lauMgIna / karadAra-[1] daradAra / keriyophAilIna / karadaunA-saMjJA puM0 [saM0 karaxhiM0 donA ] daunaa| | karanAle bustAnI-[10] raMjamizka ke patte /
Page #469
--------------------------------------------------------------------------
________________ karanAle zAmI 2301 karanA phiranaphale zAmI-[10] eka choTe paudhe kA nAma hai | nivAraNa hotA hai / isake pIne se garbhapAta hotA jisake patte vanazA ke pattoM kI taraha aura phala hai| isako madirA ke sAtha pIne se kIr3e-makor3oM safeda evaM sugaMdhita hotA hai| kA viSa naSTa hotA hai| isake lepa se aMgoM kI karanaphAna-[siri0 ] kroyaa| bAdI miTatI hai / isakI jar3a ko kucala kara / karanakAra-[2 ] kroyaa| tela meM pakAkara malane se dhanustambha (kuz2Az2a) tathA karanI-saMjJA strI0 eka prakAra kA puSpavRkSa jo koMkaNa jvara ke daure meM lAbha hotA hai| (kha0 a0) meM adhikatayA hotA hai| yaha tikra, tIkSNa evaM karanAla-[10] lauMga / uSNa hotI hai aura kapha, pitta, udarIyAdhmAna tathA / peTa ke kIr3oM kA nAza karatI hai| parIkSita hai| karanaba-[ muzra0 ] de0 "krnb"| karanabAda-[?] kroyaa| tA. sh0| karanA-saMjJA puM0 [saM0 karNa ] eka paudhA jisake patte karankula zAmI-[10] eka paudhA jisakA tanA kevar3e ke patte kI taraha laMbe-laMbe para binA kA~Te ke prAyaH eka gaja U~cA hotA hai| yaha Upara se hote haiN| isameM safeda-safeda phUla lagate haiM jo bar3e khuradarA hotA hai / isameM aneka zAkhAe~ hotI haiM / khuzabUdAra hote haiN| isake patte irakrapecA aura vanaze ke pattoM kI ___ saMjJA puM0 [saM0 karuNa ] bijaure kI taraha kA taraha hote haiN| phUla saphedI liye nIlavarNa kA eka bar3A khaTTA nIbU jo kucha laMbotarA (vA gola) hotA hai, jisameM se lauMga kI gaMdha AtI hai| hotA hai / ise pahAr3I nIbU bhI kahate haiN| hiMdu. isa liye ise gule karanphala (lauMga kA phUla) stAna meM bahuta sI jagahoM meM isakA per3a lagAyA kahate haiN| isakI jar3a kharbaka syAha kI taraha hotI hai, jisameM se dAlacInI kI bU AtI hai| prAyaH jAtA hai / sAhaba aMjumana pArAye nAsirI ke anu sAra yaha z2aMdarAna aura phArasa meM hotA hai| vizeSa tara jagahoM meM jaMgalI tulasI ke sAtha utpanna hotA tayA pArasya ke grAmoM meM yaha bahuta hotA hai / kalA hai / yaha zyAma deza meM bahutAyata se hotA hai / prArambha meM harA aura kar3avAhaTa lie khaTTA hotA karanphalayaH (aphriikaa)| z2aharaH / hai| jabataka yaha pIlA nahIM hotA, isakI ukna prakRti-dvitIya kakSA meM garma evaM rUkSa / kar3avAhaTa banI rahatI hai| parantu pakakara jaba yaha hAnikartA-uSNa prakRti ko| kucha-kucha ranavarNa kA hojAtA hai, taba isameM miThAsa drpghn-bnphshaa| AjAtI hai / isakI pattI kAgaz2I nIbU kI pattI se maatraa-3|| maa0| caur3I aura bijaure kI pattI se choTI hotI hai| guNa-dharma tathA prayoga-isako sugaMdha dravyoM isake bIja bhI bijaure ke bIja se choTe hote haiN| meM milAte haiN| isake pIne se mRgI meM lAbha hotA una dezoM meM isake per3a adhikatA se hote haiM jahAM hai| A~kha para isake lepa karane se vAtaja aura garamI bahuta par3atI hai / isake phUla meM cAra paMkhakaphaja (ratUbI) sUjana utara jAtI hai| prArambha r3iyA~ hotI haiM / ina phUloM se arka bAhara khIMcate meM cakSugolakagata nADIvraNa ko atIva guNakArI hai| haiN| isake phala khAga jAte haiN| isake rasa se isake lagAne se stanajAta zotha bhI vilIna hotA | zarbata pakAte haiN| kisI-kisI ne likhA hai ki hai aura jamA hupA dUdha bikhara jAtA hai| isakA | isakA phala bahuta bar3A hotA hai aura taulane para phUla sU ghane se pratizyAya kA nivAraNa hotA hai| kabhI-kabhI pA~ca se daza sera taka hotA hai| yaha isako kathita kara pIne se zvAsakRccha tA, damA, dekhane meM golAkAra hotA hai| isakA chilakA tarakhA~sI aura mUtrAvarodha naSTa hote haiN| isake cikanA aura pIlA dekha par3atA hai| gUdA safeda kAr3he meM zrAbaz2ana karane se strI kA rukA huA vA gulAvI hotA hai / yaha vRkSa sadA phalA karatA mAsika srAva jArI ho jAtA hai| isakI jar3a ko hai| bambaI meM jo karuNa disambara yA janavarI ke kathita kara pIne se rajorodhajanita pIr3A kA | mahIne meM AtA hai, vaha sabase acchA kahA jAtA 56 phA.
Page #470
--------------------------------------------------------------------------
________________ karanA 2202 karanA hai| banAviyA se Ane ke kAraNa ise banAvI guNadharma tathA prayoga kahate haiN| AyurvedIya matAnusAraparyAya-karuNaH-saM0, karanA, kannA-hiM0 / kapha vAyvAma medoghnaM pitta kopanaJca / nAraMja-10 / nAraMga-phrA0 / karuNolebura gAcha, (rAja. 350) kannAlebU-baM0 / Citrus Decumana yaha kapha, vAyunAzaka, AmadoSa nAzaka, meda noTa-zaddIna ne muridAta hiMndI meM ise nAzaka aura pittavarddhaka hai| nAraMgI likhA hai, jo sarvathA pramAdapUrNa hai| isameM yUnAnI matAnusArakoI sandeha nahIM, ki yaha nAraMgI saM sarvatha prakRti-pIlA chilakA aura phUla prathama bhinna vastu hai| kyoMki aMjumana ke saMkalanakartA kakSA meM uSNa aura dvitIya kakSA meM rUkSa, amlatva svayaM nAraMgI meM yaha likhate haiM ki usakI IkAra dvitIya kakSAMta meM zItala evaM rUkSa hai| matAMtara saMbandhavAcaka hai| arthAt jisakA saMbaMdha nAraMga se se dvitIya kakSA meM zItala aura prathama kakSA meM hai| yaha nAraMjase kSudratara evaM madhuratara aura adhika rUkSa hai| bhItara kA safeda chilakA aura bIja susvAdu hotI hai / isakA chilakA sugaMdhita prathama kakSA meM zItala aura dvitIya kakSA meM rUta hotA hai| hai| auresI ke lekhAnusAra kakSA nIbU vividha nAgaraMgavarga zakti viziSTa hai| tohafA ke racayitA ke likhitA nukUla pIta tvak aura puSpa dvitIya kakSA meM uSNa (N. . Rutacea ) aura rUkSa hai / abu hAmida bina alI bina umara utpatti-sthAna-bhAratavarSa / yaha malayadvIpapuJja samarakaMdI racita risAlaH prAz2iyaH va azaravaH phreMDalI aura phijI meM svabhAvataH utpanna hotA hai| meM isakA ullekha milatA hai| karuNa jaMbUdvIpa se bhArata meM pAyA hai| ise uSNa hAnikartA-amla aura vizeSataH nIhAra bhakSaNa pradhAna deza meM adhika lagAte haiN| bhArata tathA karane se yakRta nirbala hotA hai aura zItala brahmA meM yaha adhika hotA hai| kiMtu dAkSiNAtya AmAzaya zithila par3a jAtA hai| evaM baMgadeza kI apekSA AryAvattaM meM yaha kama darpaghna-zarkarA evaM madhu / milatA hai| pratinidhi-bijaurA (kannA bijaure se adhika auSadhArtha vyavahAra--phala tvak kA bAharI latIfa-narama patalA hai)| hissA, phalatvak taila, pakka phala svarasa, patra aura mAtrA-bIja 2 / maa0| puSpa prbhRti| guNa, karma, prayoga-zarkarA mizrita kanne kA auSadha-nirmANa-(1) karuNa phala tvaq rasa manollAsakArI hai| yaha pitta prakopa ko zamana tail| karatA, ranodvega ko lAbha pahu~cAtA, pitta kA mala , prApta vidhi-karane ke chilake ko dabAne se yA mArga se utsarga karatA aura pitta kA pravartana bhI bhabhake meM arka khIMcane se usameM se eka prakAra kA karatA hai / yaha madyapAnaja khumAra ko bhI miTAtA tela nikalatA hai, jo bahuta guNakArI hotA hai / hai| yaha paittika USma vyAdhiyoM ko lAbhakArI hai kabhI isa prakAra isakA tela taiyAra karate haiM ki etadgata amlatA meM eka prakAra kI picchilatA isake tAje pIle chilakoM yA phUloM ko tija-taila hotI hai jo urojAta najalA ( najalAta sInA) meM DAlakara dhUpa meM rakhate haiM / eka saptAha ke bAda evaM kAsa ke lie sAtmya hai| vizeSatayA usa unheM nikAlakara punaH nae phUla chilake DAla rkheN| samaya jaba isake phA~koM ke sapheda chilake ko bIca tIna saptAha taka aisA karate rheN| isake bAda meM se cIrakara bIja nikAla kara aura thor3I sI chAnakara rakha lete haiM aura samayAnukUla isakA | khAMDa buraka kara Aga para rakha deveM, ki do-tIna yathAvidhi sevana karate haiN| joza A jAya / phira ise cuuseN| nAzate kI
Page #471
--------------------------------------------------------------------------
________________ karanA 2203 karaniyata jagaha isakA rasa pIne se garama qhAnaqAna, paittika udarajanya vAyu zUla tathA bAdI ko dUra karatA hai| kAsa aura uSNa AmAzayagata pradAha kA nivAraNa isakA zarbata pAnI meM milAkara pIne se zAMti hotA hai / zarkarA milAkara isakA zarbata banAkara milatI hai / isakA rasa pilAne se viSAka kITAdi khAne se bhI ukta lAbha prApta hote haiN| yaha uSNa daMzajanita viSa kA nivAraNa hotA hai| isakA prakRti ko bahuta sAtmya hai / puTThoM ke lie anya tAz2A rasa pilAne se pAcana nairbalya,jisameM bhojanoamla dravyoM kI apekSA yaha kama hAnikAraka hotA ttara kai ho jAtI hai, miTatA hai| isake rasameM jvaahai| tathApi asvastha puTThoM ko isase hAni pahu~catI khAra aura madhu milAkara pilAne se urozUla, kaTihai / isake bIja biSaghna haiN| sAta mAze isake zUla, kUlhe ke jor3a kA darda aura bAdI kA roga bIja bhakSaNa se kITAdi jaGgama biSa dUra hote haiM / zrArAma hotA hai / | tole kAgajI nIbU ke tejAba phalasvaka, phala aura phala-mukula zrAmAzaya balaprada meM solaha gunA pAnI milAkara vilayana prApta kareM evaM saMgrAhI aura kAbija hai / isake chilake ko isameM kara ke teja ko kucha bUdeM DAlakara usakI sukhAkara pAnI ke sAtha khAne se chardi aura hallAsa jagaha kAmameM lAsakate haiN| kana kA rasa zIghra dUra hote haiM / yaha udaraja kRmiyoM ko nikAlatA hai, bigar3a jAtA hai / isa liye isakA rasa dera taka isake patra-puSpa aura phalasvak sUghane se mana praphu- nahIM par3A rahane denA cAhiye, pratyuta turata kAma meM llita hotA hai| kannA aura isake patra plega-tAUna lAnA cAhiye, ise adhika samaya taka surakSita aura vAyudoSaja mahAmArI ko dUra karate haiM / isakA rakhaneko sarvottama vidhi yaha hai -sarva prathama kanne phUla sU ghane se pratizyAya zrArAma hotA hai / isakI kA rasa nicor3a kara kucha dera taka par3A rahane deveM / jar3a ke bArIka reze zItala mAraka biSoM ke lie! jaba usakA jama jAnevAlA hissA prathak ho jAya, atIva guNakArI hai / inako sukhAkara sAta mAze taba ise vastra pUta karake botala meM gale taka bhara kI mAtrA meM maya ke sAtha sevana karanA caahiye| deveM aura usake Upara bAdAma kA tela yA koI isakA 6 mAze chilakA madha ke sAtha sevana karane anya tela DAla deveM / athavA votaloM ko zrauTate se biccha kA viSa utara jAtA hai| mAze isakA huye pAnI meM solaha miniTa taka rakhakara phira unameM tela pIne aura lagAne se bhI zotala prANija biSa kAga lagA diyA jAya, to aura bhI uttama ho| utara jAtA hai / isake chilakoM se prApta taila nAra- athavA maMdAgni para usakA pAnI ur3Akara rasako dIna taila ke samAna guNakArI hotA hai| koI koii| gAr3hA kara leveM / athavA rasa ko aiso saradI meM ise usakI apekSA uttama samajhate haiN| isake phUla rakheM, jisameM tajalIyAMza jama jAya aura kevala evaM phalatvaka sukhAkara kapar3oM meM rakhane se ye apane arka mAtra zeSa raha jAya / guNa meM yaha pahale se prabhAva se unameM kIr3e nahIM lagate dete haiN| isakA bhI bar3ha jAtA hai| pIlA chilakA sirake meM DAlakara acAra banAkara isake per3a kI jar3a kI chAla kA kAr3hA pilAne yA isakA murabbA taiyAra karake khAne se prAmAzaya se jvara mukta hotA hai / isake bIjoM kI phaMkI dene ko bala prApta hotA hai / kha. a0|| se kIr3e marate haiM / isakA rasa aura bArUda bagAne isake phUloM se khIMce huye arka ko arka bahAra se khujalI miTatI hai| kane kA pracAra banAkara kahate haiM / yaha uSNa aura rUta hai tathA mastiSka khAne se tillI kaTatI hai / (kha0 pra0) kI durvalatA ko dUra karatA, hRdaya ko praphullita saMjJA puM0 [ deza* dillI ] khaTTA kA phUla / karatA, bhUkha bar3hAtA, kAmoddIpana karatA aura uro saMjJA puM. [?] (1) hUma (bmb0)| zUla, vAyujanya udarazUla, khanakAna tathA muuchaa| cilakuDa, (te.)| (2) U~TakaTArA / ustarAmeM lAbhakArI hai| khAra / (3) shros| kirAda / vaidyoM ke mata se kalA uSNa hai| yaha kapha, vAyu karanA nIbU-saMjJA puM0 de0 "krnaa"| ora peTa ke bar3ha jAne ko miTAtA hai| phalasvak / karaniyUna-[ yU0 ] zAhabalUta / /
Page #472
--------------------------------------------------------------------------
________________ karanI 2204 karapa.satarI karanI-saMjJA strI0 [?] eka prakAra kA phUla / yathAsaMjJA strI. [ deza kAza0] sA~vA / zyAmaka / "karapAda vidAhazcAvayavAnAM ca zeSakRt / karanImaram-[ tA.] kharasaMga / madhye pittasya tRSNAsyAt karapAde ca paittike|" karanUba-[ deza. (u. pa. prAM.)]Caratama basavarA070 silliqua karapAna-saMjJA puM. [deza.] eka carmaroga jisameM karanUsa-[rU.] hAUbera / arazrara / baccoM ke zarIra para lAla lAla dAne nikala karanUsa kAlUna-[rU.] cilagoz2A / pAte haiN| karanaha-mua0] golamirca ke barAbara eka daanaa| | karapAla-saMjJA pu[saM0 pu.] khg| talavAra / ___ haranUha / khaDga / isameM eka hI ora dhAra rahatI hai| karana:-[a0] sIMga | shRNg| karapAlikA-sajJA strI0 [saM0 strI.] eka prakAra kA karantiyA-[siri0 ] pudInA / atra jisameM eka hI dhAra ho / churA / karantiyA darI Asa-) zra0TI0 saa0| siri0 ] naharI pudInA / karantiyA ramiyA | ka (kA)rapAsam-[te. ] kapAsa / karantiyAva tUrA-[siri0 ] pahAr3I pudInA / karapippalo-saMjJA strI. [] jaMgalo pIpala / karantiyA vaphaja lA-[siri* kheta kA pudInA / karapiMvA-[siMgA0 ] surabhiniMbu / kaho noma / karantiyA verA-[siri0 ] jaMgalI pudiinaa| karapor3ana-saMjJA pu0 [saM0 kI.] vivAha / pANigrakarapatra (ka)-saMjJA pu| saM0 lI.] karA~ta / haNa / krakaca / su. sU08 a0| yaha suzruta-varNita karapuTa-saMjJA puM. [saM0 puM0] donoM hatheliyoM ko bIsa prakAra ke astroM meM se eka astra hai| isake ___ milAkara banAyA humA saMpuTa / aMjalo / aNjurii| dvArA chedana aura lekhana karma kiyA jAtA hai| karapuSpa-[te. ] vana prAIka / jaMgalI adaraka / karapatravAn-saMjJA puM. [saM0 puM. karapatravat ] tAr3a (Zingiber cassumunar,Roxb.) kA per3a / tAlavRkSa / za. ca0 / karapRSTha-saMjJA puM. [sa0 klI0 ] hathelI ke pIche kA karapatrikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) jala- bhAga : karabha / krIr3A / jaTA0 / (2)tilprnnii|| | karapoka rizi-[tA0 ] vakucI / vAvacI / karapara-saMjJA strI0 [saM0 karpara ] khopar3I / karpara / karappu DAmara-tA.] (Canarium StrictkaraparI-sajJA strI0 [ deza0 ] pITho ko pkaudd'ii| ___um ) kAlA DAmara / barI / muNgaurii-meyaurii| karapukoGgiliyam-[ tA. ] kAlA DAmara / karaparNa-saMjJA puM0 [sa0 pu.] (1) bhiMDI kA karapuli-[ma0 ] paMjIrI kA pattA / paudhA / bhiMDA vRkSa / rA0 ni0 va0 4 / (2) karafa-[10] bImArI kA naz2adIka honA / roga lAla raM / rakkai raNDa / rA0ni0 va0 / pragaTa honaa| karaparNI-saMjJA0 strI0 [saM0 strI0 ] bheNDA / bhinnddii| karafarosa-[1] hinA / rAma troii| karaphiyUna-[yU0] kbaabciino| karapallava-saMjJA puM. [saM0 pu] (1) u~galI / karaphUla-saMjJA puM. [hi0 kara+phUla ] de0 "daunA" / 'aMgulI / zabdakalpa0 / (2) hasta / haath| karaphaza-[phA0] de. "krph's"| karapakSa-saMjJA puM. [saM0 pu.] camagIdar3a aadi| karapha sa-[phA0] karafza se mu.] ajamodA / karapAtra-saMjJA puM. [saM0 vI0 ]) jlkriidd'aa| karapha sa ajAmI-[10] karapsa mAI / karapatrikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] haaraa| | karaphsa kohI-[phA0] ajamodA / karapAda-pitta-saMjJA puM. [saM0 krI.] pitta janya eka karapha sa jabalI-[10] pahAr3I karapsa / roga / isa roga meM hAtha paira meM jalana hotI hai / | karapha.satarI-[phA0] zamIraniyUna /
Page #473
--------------------------------------------------------------------------
________________ karamasadeva 2205 karabhasaMdhi hArasadeva-[a0 ] haMsarAja / prsiyaavshaaN| | karabAlikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] karavAlI / eka karasa daztI-[10] kabIkaja / .. choTI talavAra / karafsa nabtI-[10] karafsa kA eka bar3A bhed| karabI-[baM0] kanera / qharaz2aharA / karaphsa pahAr3I-[ ...... ] pahAr3o ajmodaa| karabIra-saMjJA pu0 de0 'krviir"| karasa barrA-[a0] pahAr3I jaMgalI krph's| karabIranI-sajJA strI0 de0 "karavIraNI" / karapasa makadUnI-[phA0] ajamodA / karabuna-[ ? ] eka davA kA nAma hai / karaphasa mazariqI-[10] karafsa kA eka bar3A karabura-saMjJA puM0 de0 "kbur"| bhed| karabola:-[?] labalAba kA eka bheda / karafsa mAI-[a0] pAnI meM paidA honevAlA krph's| karabha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] [ strI0 karabhI ] kara sazatavI-[10] karafsa kA eka bar3A bheda / (1) gajapIpala / pa0 mu0| (2) U~Ta / akusliyuun| rtnaa0| (3) U~Ta kA bccaa| uSTa zAvaka / karaphsa sakharI-[a.] patharIlI jamIna meM paidA (4) hurahura / sUryAvartta / (5) gajazizu / honevAlA krks| hAthI kA baccA / a0 TI0 saa0| (6) hAthI karaphsa saharAI-[a0] jaMgalI ajamodA / kA sUMr3a / karizuNDa / (7) nakha nAma kI sugaMkaraphsA-[ yU0 ] ajmodaa| dhita vastu / nakhI / rA0ni0 va0 12 / (8) karafsula jibalI-[a0 ] fitarisaliyUna / hathelI ke pIche kA bhaag| kara pRSTha / Carpus karafsul mA'-[a0 ] kurnulai.na / jrjiirulmaa'| (8) kaTi / kamara / karapsula sakharI-[10] de0 "karafsa snrii"| karabhaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] priyatama hastizAvaka karabaDAbellI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] rAmacanA vA yA uSTrazAvaka / de0 "karabha" / khaTunA nAma kI bela / atyamlaparNI / ballIsUrana / karabhakANDikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] U~TakaTArA rA0ni0 v03| uSTrakANDi / rA0ni0 va. 10 / karabatavA-saMjJA puM. [deza.] eka paudhA jisakI karabhaJjikA karANDakA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] bela pAnI ke kinAre jala para phailatI hai aura vaha (.) mahAkaraMja / arAri / Dahara karaMja / bhA0 khokhalI hotI hai / isakA sAga pakAkara khAte haiN| pU0 1 bh0| (2) latA karaMja / kharathuprA / karabha pRSThayA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] dhamanI vizeSa / prakRti-garama tr| (Dorsal carpal artery ) guNa kama, prayoga-yaha prAdhmAnakAraka hai karabhapriya-saMjJA puM0 [saM0 pu.] choTe pIlU kA tathA zrAhAra pacane ke samaya evaM taduttara vAyu niHsAraka ora udara mRdukArI hai| -nA0 mu0 / karabhapriyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) durAlabhA karabaphUla-[ ko ] ( Mussaenda fron (2) cudra durAlabhA / choTA dhamAsA / rA. ni. dosa) nAgavallI / bebinaa| va0 4 / (3) uSTra vA karizAvakAdi kI strii| karabarA-[paM0] DakarI (paM0 ) daidala ( naipaa0)| choTI hathimI vA uNttnii| karaba:-[phA0] eka paudhA hai| karabhavallabha-saMjJA puM. [saM0 puM0] (1) kaitha kA karabana-[?] eka davA kA nAma hai / per3a / (2) choTA. pIlU kA pedd'| rA. ni. karabaza, karabaza:-- phA0] jaMgalI chipklii| va0 11 / karabasa, karabasaH- bj'yH| | karabhavAruNI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] U~TakaTAre kI karabasU zarAba | "sthitaMkarabhavAruNI" / rasa0 ra0 vaajii0| karabAvasa-[?] jaMgalI chipakalI bjaaH| uSTrakaNTakagurumotthita vAruNI / karabAla-saMjJA pu0 [ saM0 pu.] (1) nakha / karama saMdhi-sajJA strI0 [saM0] hAtha kI pIThakI saMdhi / nAkhUna / za0 maa0| (2) khaGga / talavArakhADga / / (Carpal joint) a0 zA0 / pedd'|
Page #474
--------------------------------------------------------------------------
________________ karabhA karabhA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) vRzcikAlI / vichAtI / rA0 ni0 va0 6 / ( 2 ) yugmaphalA / utarana / indIvarA / rA0 ni0 / ni0zi0 / (3) sudurAlabhA / choTA dhamAsA / ni0 zi0 / karabhANDakA - saMjJA bI0 [saM0 strI0 ] aGgAravallikA / karabhAdanikA, karabhAdanI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] durAlabhA / choTA dhamAsA / rA0 ni0 va0 6 / karabhAntara - saMjJA strI0 [saM0] ukta nAma kI saMdhi / (Intercarpal joint ) zra0 zA0 / kara bhAsthi - saMjJA strI0 [ sa0 ] vaha haDDI jo hathelI ke pIche hotI hai / karAGgulizalAkA / ( Metacarpus ) karabhI - saMjJA strI0 [saM0 pu0 karAbhin ] [ khI0 karabhI ] ( 1 ) hathinI / svIkarabha / ( 2 ) U~nI / uSTra / bhA0ma0 3 bha0 sU0 vA0 ci0 / ( 3 ) choTI mer3AsiMgI, hasva mepazRMgI / ( 4 ) sapheda zraparAjitA / saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] hAthI / hastI / karabhIra - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] siMha / zera / za0 20 / karabhu -saMjJA puM0 [saM0] rohiNa | karabhU-saMjJA [saM0 strI0 ] nakha / nAkhUna | karabhodaryA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] dhamanI vizeSa | a0 zA0 / ( Vatarcarpal artery.) karabhoru - saMjJA pu N0 [saM0] hAthI kI sUMr3a ke aisA jaMghA / saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] caur3I jA~gha bAlI zraurata / prazasta UrUviziSTA strI / vi0 [saM0] jisakI jA~gha hAthI kI sur3a kI sI moTI ho / jisakI jA~gha sundara ho / suMdara jA~ghavAlI | karama - saMjJA puM0 [ zra0 ] aMgUra kA per3a / saMjJA pu N0 [ bamba0 ] mura nAma kI goMda vA pacchimI gugggula jo araba aura aphrikA se jAtI hai / ise " baMdara karama" bhI kahate haiM / voja / saMjJA puM0 [phA0] ( 1 ) eka sAga / ( 2 ) karamakallA / karnaba | saMjJA puM0 [deza0 ] eka bahuta U~cA per3a jo tara jagahoM meM vizeSa kara jamunA ke pUrva kI ora himAlaya para 3000 phuTa kI U~cAI taka pAyA 2206 karamakallA jAtA hai| hiMdU loga ise kadama kI eka jAti mAnate hai | saMskRta graMthakAra ise "dhArA kadamba" vA kalambaka likhate haiN| isa per3a ko haladU vA haradU bhI kahate haiN| (Adina Cordifolia, Hook. f . ) vi0 de0 ' kadama" / karamaI - saMjJA strI0 [deza0 ] kacanAra kI jAti kA eka jhAr3IdAra per3a jo dakSiNa malAvAra Adi prAMtoM meM hotA hai / himAlaya kI tarAI meM gaMgA se lekara AsAma taka tathA baMgAla aura baramA meM bhI yaha pAyA jAtA hai / baMbaI meM isakI caraparI pattiyAM khAI jAtI haiN| aura jagaha bhI isakI kopaloM kA sAga banatA hai / karamakallA-saM0 puM0 [a0 karama + hiM kallA ] eka prakAra kI gobhI jisameM kevala komala komala pattoM kA ba~dhA huA saMpuTa hotA hai| ina pattoM kI tara kArI hotI hai / yaha jAr3e meM phUla gobhI ke thor3A pIche mAgha phAguna meM hotI hai / caita meM patte khula jAte haiM aura unake bIca se eka DaMThala nikalatA hai, jisameM sarasoM kI taraha ke phUla aura pattiyA~ lagatI haiN| phaliyoM ke bhItara rAI ke se dAne vA bIja nikalate haiM / payya0 - patra gobhI, pAta gobhI, mUtra gobhI, baMda gobhI, ba~dhI gobhI, karamakallA - hiM0 / karama, kalama' kalamagirda -fA0 / karnaba, vaqalatul ansAra - zra0 | Brassica le | Gabb age-sto TippaNI- AyurvedIya nighaMTu graMthoM meM karamakalle kA ullekha nahIM pAyA jAtA / khajAinul zrad viyA meM bustAnI, jaMgalI ora dariyAI bheda se jo tIna prakAra ke karamakalle kA nirUpaNa kiyA gayA hai, unameM bustAnI kA varNana karamakalle kA na hokara, phUla gobhI kA sA jAna par3atA hai / isameM se hara eka ke punaH aneka upabheda hote / isake anusAra jaMgalI qisma kaDuI hotI hai / anAra ke dAnoM ke rasa ke sAtha pakAne se isakI umra kar3avAhaTa jAtI rahatI hai| isameM auSadhIya guNa kI prabalatA pAI jAtI hai| isake bIja zveta marica kI taraha hote haiN| isake patte bAgI kI apekSA zrAdha ke safeda para roI dAra aura uttara
Page #475
--------------------------------------------------------------------------
________________ karamakallA 2207 karamakallA hote haiM / karamakallA zabda se vaha kisma abhi- preta hotI hai, jo bAgoM aura bAr3iyoM meM prAropita hotI hai / isako zrArabya bhASA meM karnaba nantI bhI kahate haiM / kanarbula mADa nIlofara kI anyatama prArabya saMjJA hai| karamakalle kI koI pRthaka jAtI nahIM hotI / isakI dariyAI jAti isase bhinna ho hai / isake patte bar3e bar3e aura jar3a lAla hotI hai| isameM dUdha hotA hai| svAda meM yaha tika aura kSArIya hotA hai| vizeSa vivaraNa ke ke liye gAMbhI' zabda ke aMtargata dekheN| saSapa varga (N. O. Crucifere. utpatta sthAna-videzoM se Akara aba bhAratavarSa meM sarvatra hotA hai| guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusArapatragobhI sarA rucyA vAtalA madhurA guruH / / . (zA. ni0 bhU0 pari0) pAtagobhI vA karamakallA-dastAvara, rucikAraka, vAtakAraka, madhura aura bhArI hai| yUnAnI matAnusAra prakRti-vibhinna zakti viziSTa (murakkivula kuvA) aura prathama kakSA meM uSNa aura dvitIya kakSA meM rUkSa hai| matAMtara se tRtIya kakSA meM rUkSa hai| koI koI isake pattoM ko dvitIya kakSA meM uSNa rUna nirUpita karate haiN| jaMgalI tRtIya kakSA meM uSNa aura rUkSa hai / bAg2I karamakalle ke bIja prathama kakSA meM uSNa aura rUkSa hai / svAda-phIkA harA~yadha ora kiMcit tik| hAnikattA-tabakhIra vA vAppArohaNa ke kAraNa dRSTi evaM mastiSka ko nirbala karatA hai| dUSita rakkotpAdanIya AhAra (rabIyugiz2A) hai| sAMdra saudAvI khana utpanna karatA hai| ise prati mAtrA meM sevana karane se aAkulatAkAraka svapna darzana hotA, duSTa ciMtA evaM dUSita aura garhita vicAra utpanna hote haiN| yaha AmAzaya ko hAniprada hai, dIrghapAkI aura prAdhmAnakAraka hai, vizeSakara garamo meM utpanna honevAlA bIja phuphphusa ko hAniprada hai| darpaghna-garama masAlA, lavaNa, ghRta, chAga mAMsa aura isakA jala meM ubAlakara aura usa jalako pheMkakara aura bhUnakara pakAnA / zahada isake bIjoM kA darpaghna hai / rog2ana aura kukkuTa mAMsa / prtinidhi-gobhii| mAtrA-khAdya hai| isakA sAga adhikatA se khAyA jAtA hai / bIja 3 // mAze aura koI-koI 6 mAze taka isakI mAtrA batalAte haiM / guNa, karma, prayoga-(1) khustAnI vA bAg2I karamakallA doSa paripAkakartA, koSTha mRdukartA (mulayyana ) ora raukSyakAraka vA zoSaNakartA (mujafinA) hai| isakI mRdukAriNI zakki isake jalIyAMza meM hotI hai aura zoSaNa kAriNI (tajaphrIfa ) zakti isake jarma (ThosAvayava ) meM / isako ubAlakara pahalA pAnI pheMka dene se isakA koSThamRdukArI guNa jAtA rahatA hai aura viparIta usake yaha saMgrAhI hojAtA hai| isI kAraNa jaba ise adhika galAkara pakAte haiN| taba yaha saMgrAhI arthAt kAviz2a hojAtA hai / kyoMki isakA dravAMza (ratUbata) naSTa hojAtA hai| yaha prAdhmAna kAraka hai aura apane prabhAvaja guNa ke kAraNa jihvA ko zuSka karatA hai, vAjIkaraNa kartA, mUtrakartA, prArtava rajaHsrAvakartA, avarodhotpanna kartA aura khumArI ko dUra karatA hai| isake kAr3he pIne se saMdhizUla zrArAma hotA hai / yaha ziraHzUla miTAtA aura zaithilya vA aMgasAda sustI miTAtA hai| isase rana kama utpanna hotA hai| ajAmAMsa ke sAtha pakAne se yaha apekSAkRta uttama hotA hai| isake bhakSaNa se nIMda bar3ha jAtI hai| isake bIja bhakSaNa se mastiSka kI ora vASpArohaNa nahIM hotA aura ziraHzUla dhArAma hotA hai / yadi kinnatA, vASpa vA mastI ke kAraNa dRSTi jAtI rahe aura dhudha paidA __ hojAya, to isase una vikAra dUra hojAtA hai para yadi netra meM rokSya kA prAvalya ho, to yaha atyaMta hAnikara hotA hai / yaha krizna netra meM upakArI hai| yaha kaMpavAyu meM bhI lAbhakArI hai| yaha jIrNakAsa ko dUra karatA hai / sirake ke sAtha yaha plIhA zotha ko miTAtA hai / yadi AvAja par3a jAya to yaha usako kholatA aura zuddha karatA hai| isake pattoM ke rasa kA gaNDUSa dhAraNa karane se khunAka (galA
Page #476
--------------------------------------------------------------------------
________________ karamakallA 2208 karamarA par3anA) ArAma hotA hai / karamakalle se udarakRmi aura vAtaraka nArAka (nirisahara ) hai| sira mRtaprAya hote haiM / isakI jar3a kI rAkha patharI ko ke sAtha yaha khujalI ko dUra karatA hai| tor3akara bahA detI hai / isake phUla kI bartI yoni | (2) jaMgalI karamakallA sabhI guNadharma meM meM dhAraNa karanese garbhAzayastha zizu mara jAtA hai / | bAg2I se baliSTatarahai / isameM zoSaNa evaM mRdukaraNa aura mAsika srAva jArI hojAtA hai| isake pIne | guNa ke hone para bhI paripAka kI zaki apekSAkRta se sarpa aura vRzcika viSa kA nivAraNa hotA hai|| adhika hotI hai| yaha atyaMta pariSkAra kartA sUjana phor3A aura kanThamAle para isakA lepa lAbha (jAlI) zothana aura virecaka hai| yadi isako kArI hotA hai / agnidagdha para isameM aMDe kI moTe gozta ke sAtha thor3A sA pakAkara khAte haiM, saphedI milAkara lagAne se upakAra hotA hai| ise to dasta pAte haiN| ise adhika pakAne se malAjalAkara zira ke gaMja para lagAne se khAlitya varodha utpanna hojAtA hai / isake pattoM ke pralepa se ArAma hotA hai / para isase bAla nahIM jamate haiN| vraNapUraNa hotA hai / isakA patrasvarasa mardana karane karamakalle ke patte pakAkara khAne ke uparAMta madirA se tara aura khuzka khujalI pArAma hotI hai / isakI pAna karane se mAdakatA nahIM hotI hai / isake bIjoM jar3a sukhA pIsakara athavA bIja pIsakara sAta mAze ko bhI madirA ke sAtha athavA madyapAna se pUrva madirA ke sAtha phA~kane se kRSNa sarpa (aAI) bhavaNa karane se nazA nahIM pAtA aura khumArI viSa nAza hotA hai / isake bIja atyanta bAjI. pUrNatayA kho dete haiN| puruSa sevA ke uparAMta yadi strI yoni meM isakI varti dhAraNa kare, to ye vIrya (3) dariyAI karamakallA prakRti ko mRdukartA ko vikRta kara dete haiM / inake lepa se vyaMga aura aura sAraka hai| isakI jar3a aura patte bIja kI jhA~I miTatI hai / kITAdi viSoM ke lie yaha apekSA adhika saMzodhanakartA hai / samagra paudhe kA amoghauSadhi haiM / kukkuTa mAMsa ke sAtha karamakallA kvAtha karake pIne se yA thor3A pakAkara khAne se pakAkara khAne se zarIra ko paryApta zrAhAra prApta dasta prAjAte haiN| madirA ke sAtha milAne se hotaahai| sInemeM naz2alA ekatrIbhUta ho,to use lAbha malAvarodha hojAtA hai| kisI-kisI ke mata se pahu~cAtA hai| isakI jar3a jalAkara madhu milAkara isakA bhakSaNa varjita hai| kevala zothahara pralepoM meM cATane se khunAka ( kaMTha kSata vizeSa) zrArAma ho prayojita karane kI AjJA hai| kahate haiM ki yaha jAtA hai / kaMThazotha ke kAraNa yadi kauve laTaka jaMgalI kisma se bhI adhika guNakArI hotA hai| jAya, to bhI isase upakAra hotA hai| zekha ke mAze isake bIja bhakSaNa se udaraja sphIta kRmi kathanAnusAra isakI jar3a atizaya dIrgha pAkI hai| kadda, dAne mara jAte haiN| kha. shr0| nAsirulamutrAlajIna ke anusAra isakA kAr3hA karamakAMDa-[ nepA0] aralU / saunA / ( tabIkha ) apasmAra nAzaka hai / makhz2ana mufari- | karamacA-[baM0] (1) karauMdA / de. "krmcaa"| dAta ke anusAra yaha raddI mAdde ko pakAtA aura | karamajuvA-[?] eka vRkss| ( Kayea florimAtadila karatA hai / mufaridAta nAsirIke anusAra ____ bunda, Dr. Wall.) isake bIja ( turuma karnaba) dhanurvAta (kuz2Az2a ) | karamaTTa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] supArI kA pedd'| ko lAbhakArI hai| ise yadi gAvaz2abAna ke pAnI | guvAka vRkSa / trikA0 / ke sAtha khAyeM to madirApAna janita mastI kA karamaMDe-[ marA0 ] karauMdA / nivAraNa ho / yaha vIryavarddhaka hai / bustAnulamufari | karamada-saMjJA pu0 de0 'krmtttt| dAta ke anusAra karamakalle kA usArA nAka meM | karamadhya-saMjJA puM. [saM0 lI0 ] eka mApa jo 2 sur3akane se mastiSka zuddha hotA hai aura nidrA | tole ke barAbara hotI hai / karSa / 50 pra0 1 kha0 / pAtI hai / isake bIja turmusa ke sAtha udaraja | karamaradA-[ tA0 ] karamaI / karauMdA / kRminAzaka haiM / isakI pattI kA lepa zvitranAzaka | karamarA-[ bamba0 ] kamarakha / karmaraGga /
Page #477
--------------------------------------------------------------------------
________________ karamarI 220 // karamarI-saMjJA strI0 [1] eka jaMgalI phala jo zrAkAra | karamAlA-saMjJA puM. [deza.] amltaas| meM makoya ke barAbara aura kAle raMga kA hotA hai| karamAlI-saMjJA puM. [saM0 pu.] sUraja / sUrya / ise namaka mirca se khAte haiN| yaha khaTTA hotA hai| karamilI-[?] bAlUbukhArA / prakRti-zItala / karamI-[vihA. ] nAlI / naarii| hAnikartA-malAvaSTambhakAraka evaM bhArI hai| karamItUna-[yU0 ] jIrA / darpaghna-namaka mirca / karamukta-saMjJA puM. [saM0 krI0] eka astra / barachA / guNa-dharma tathA prayoga-yaha zukra sAMdrakara | karamUla-saMjJA puM. [saM0 kI.] maNibandha / klaayii| ziznapraharSakArI evaM kAmoddIpana hai| yaha saMko rA0ni0 va0 18 / caka hai| ukleza evaM vamana kA nAza karatI hai karamalI-saMjJA pu[ deza.1 eka pahAr3I per3a jo aura pipAsA zAmaka hai / ma mu0| gar3havAla aura kumAyU~ meM bahuta hotA hai| karamaI-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) Fslacour karamRtaka-[saM01 ] bA~jha khekhasA / tia cataphracta pAnI A~valA / pAnI karamevA-saMjJA pu0 [saM0 kara+hiM0 mevA ] eka Amalaka vRkSa / / aTI. saa0| (2) karauMdA / prakAra kA saag| raa0ni0v010| vai0 nigha0 / rAja0 / bhaa0| karamaila-saMjJA puM. [deza.] eka prakAra kA totA ca0 sU0 4 0 / jo sAdhAraNa tote se kucha bar3A hotA hai| isake karamaIka-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) karauMdA / paroM para lAla dAg2a hote haiN| karamaI vRkSa / (2) eka prakAra kI ltaa| (3) karamoda-saMjJA puM. [saM0 kara+moda ] eka prakAra kA karAmla / A~valA / agahanI dhAna / karamaIkA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] de0 'karamaIka / karamkaMdu-[marA0 ] sonApAThA / aralU / zyonAka / karamahana-saMjJA puM0 [saM0 puM0] karamacA kA pedd'| karamcA-[baM0] kaMjA / krNj| krauNdaa| karamba-saMjJA puM.de. "krNv"| karamardikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] pahAr3I dAkha kI | karamdA-saMjJA pu0 de0 "krauNdaa"| taraha kA eka phala jo parvatI dAkha ke samAna | karambI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kalamI shaak| guNavAlI hai| karoMdI / yathA-"drAkSA parvatajA klmbii| yAhaka tAdRzI karamadikA" |-bhA0 pU0 1 0 | karambu-[ mala* ] Gussiaca suffruticosa aaamraadib0| bnlauNg| karamardI-saMjJA strI0 [saM0 pu0, strI.] (1) kNjaa| [tA0] ukha / gannA / Ikha / ___ karaMjavRkSa / (2) karauMdA / karauMdI / ratnA0 / karambela-[ bamba0, marA0 ] bhavya / cAlatA / karamallikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] cmelii| ( Dillenia Indica ) karamala-[paM0] haramala / isapaMda / karambha-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) dahI milA saMjJA puM. [ deza.] kamarakha / huzrA sattU / daghisA / pa. mu.| (2) vAgbhaTa karamA-saMjJA pude0 "kaumaa"| ke anusAra vIratarAdigaNa kI eka oSadhi / uttama [siri0 ] hddddii| araNI / vA0 sU0.15 a vIratarAdiH arunnH| karamAI-saMjJA strI0 de0 "krmii"| saMjJA puM. [saM0 kI0] (1) priyaMguphala / . [siri0 ] shukaaii| (2) sthAvara viSoM meM se eka prakAra kA phalaviSa saMjJA strI0 amlii| amlosA / de. "phalaviSa" / (3) eka prakAra kI goMda jo karamAra-[?] bA~sa / jaharIlI hotI hai / yaha sthAvara viSoM ke aMtargata hai karamAla-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) dhUA~ / (4) eka prakAra kA phUla | su0 kalpa0 2 0 / dhUma / khatamAla / he0 ca0 / (2) megha / baadl| (5) zatamUlI / shtaavr| 57 phA0
Page #478
--------------------------------------------------------------------------
________________ karambhaka 2210 karallu karambhaka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] sapheda circittaa| kucha bar3I aura vahuta sundara hotI hai / yaha himAre zveta kinnihii| laya meM prAyaH sabhI jagaha pAI jAtI hai| saMjJA puM0 [saM0 kI.] (1) dahI milA | kararuha-saMjJA puM. [saM* pu] (1) nakha / nAkhUna hubhA sattU / hArA0 / isakA apara nAma 'kakasAra' | rA0ni0 va0 18 / (2) nakhI nAmaka sugaMdhita hai| nijairAliAbhaH prAdAta dvijanmebhyaH kara- vastu / nakha / raa0ni0v013| (3) eka: mbhkm|" ( rAjata0 5 / 16)(2) avirala prakAra kA dhUpa jisameM agara zrAdi par3ate haiN| vai0 piSTa yava / darA huzrA dAnA / nigha0 2 bhaH / (4) u~galI / karambhA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) zatAvarI / karasahA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] nakha / nAkhUna / satAvara / (2) priyaGgu / phUlapriyaGgu / rA0ni0 kararekhA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] hAtha kI rekhA / 50 12 / (3) indiivraa| utarana / ke0 de0 'rekhAH sAmudrika jJeyAH zubhAzubhAnavadakAH" / ni0| (4) indiivrii| rA. ni0 va0 18 / karambha-[paM. ] z2anda / zanA (paM0 ledk)| karala-saMjJA puM. [saM0 pu.] kaitha kA per3a / kapittha karayanIlI-[1] nIlIpatra / vRkSa / karayapAka-[ deza0] eka prakAra kA nIma jo kacce | karala vaikam-[ mala0 ] IzaramUla / jarAvaMda hiMdI / para harA aura pakane para lalAI liye nIlA aura karalA-saMjJA pu0 de0 "kallA" | tripuTA / kAlA hotA hai| surabhiniMba / kRSNaniMba / | karalAsanA-[ deza. J vana barbaTI / araNya mudga / karayala-[da0 ] karIra / karIla / / . ( Phaseolus adenanthus.) karayala kA tela-[10] karIra kA tela / karalI-saMjJA strI. [ deza0, gu0 ] (1) choTA karelA karayApAka-[ da0 ] de. "krypaak"| (2) kulIcA-bhAjI / karAlI-nu-bhAjI / karayApAta-da.] surabhiniMba / kar3hI nIma / sajJA strI. [saM0 kriil](1)kllaa| komala pattA karayAsa-[6.] mAMsa / gozta / kanakhA / (2) eka prakAra kA zAka jAtIya karayUna-[ ] kNtuuriyuun| supa jo barSARtu meM utpanna hote haiN| patte lambe karara-[1] karai / safeda jiiraa| hote haiM / pattoM ke bIca meM se eka bAla nikalatI [paM0] DakarI / daidala ( nepaa0)| hai| isameM sapheda phUla hotA hai| nIle raMga kA phala saMjJA puM. [ deza0] (1) eka jaharIlA lagatA hai| isake pattoM kA zAka hotA hai| zA0 kIr3A jisake zarIrameM bahuta sI gA~The hotIhai / (2) ni. bhuu.| raMga ke anusAra ghor3e kA eka bheda / (3) eka po0-karalo, dIrghapatrA, madhyadaNDA, pralaprakAra kA jaMgalI kusuma vA ba" kA paudhA jo mbikA -(zA0ni0 bhU0)-saM0 / karalI -hiM, uttara pazcima meM paMjAba, pezAvara Adi sUkhe kulIcI bhAjI -gu0 / karalInI bhAjI -marA0 / sthAnoM meM bahuta hotA hai / isake bIja se nikAlA pheleJjivam vyubaroja -le0|| huA tela polI kA tela kahalAtA hai |aphriidiyoN guNa-karalI zItalA svAdvI vAtalA kapha kA momajAmA isI tela se banAyA jAtA hai| kRdguruH / karalI madhurAtiktA bAtalA sArakA isameMphUla bahuta adhikatA se lagate haiN| isakI matA / zAni0 bhuu0| lakar3I bahuta mulAyama hotI hai / hiM0 za0 saa0| krliinii-bhaajii-| kararI-saMjJA strI0 [saM0 strI. ) hAthI ke dA~ta kI karalI-nu-bhAjI- gu0 ] krlii| jar3a / karidaMtamUla / hlaa| karalurA-saMjJA puM. [deza.] eka prakAra kI kA~TedAra saMjJA puM. [saM0 karbura] bana tulasI / babarI latA jisameM sapheda aura gulAbI phUla lagate haiN| mmrii| de0 'krruyaa"| saMjJA strI0 [saM0 kurarI ] vaTera kI jAti kI karallI-[paM0 ] lAla kacanAra / raka kAJcana / eka prakAra kI cir3iyA jo sAdhAraNa cir3iyA se / karallu-[ bamba0 ] sapheda sirasa /
Page #479
--------------------------------------------------------------------------
________________ karavaTa 2211 karavilA kuravaTa-saMjJA puM. [deza0 ] eka prakAra kA bar3A vRkSa, prakRti meM yaha gaure kA samAna hotA hai| kisI jisakA goMda jaharIlA hotA hai| jasUda / kisI ke anusAra karavA~ aura kara vAnaka ina donoM natAula / zabdoM kA vyavahAra eka prakAra ke pakSI ke liye karavaTI-[ marA0] vstr| Callicarpa-la- hotA hai| yaha pakSI do prakAra kA hotA hai|-(1) nata. jaMgalI jo jaMgaloM meM rahatA hai, (2) dariyAI 'karavaTAdi-saMjJA puM0 [saM0 pu.] rAmacanA | amla- jo nadI-kUloM para hotA hai| kiMtu dariyAI kada meM parNI / parabya vaasinii| amlolaa| ni. khuzkI vAle se dviguNa bar3A hotA hai| donoM kA shi0| raMga saphedI liye lAla hotA hai| kisI kisIne raMga karavaDAdi-saMjJA puM. [saM0 pu. | rAmacanA / amla- ke vicAra se isake do bheda kiye hai| (1) parNI / arnnyvaasinii| amalolA / ni0zi0 / saphedI liye lAla aura (2) saphedI liye kaalaa| karavadhe-[ madarAsa] sirasa / inake pA~va aura gardanalaMbI hotiihai| zIlAnI "zaraha karavana-[ mala0 ] varuNa / baranA / kAnna" meM likhate haiM ki yaha eka pakSI haiM karavappu-[ te0] lauNg| . jisakI garadana laMbI aura pA~va patale hote haiN| yaha karavarU-[ maga.] kuDalI / saMga kuppo / harita maMjarI | uSNa aura atyaMta rUkSa hai / isakA mAMsa bhakSaNa haagaapaataa| karane se mUtrakRccha, roga naSTa hotA hai / vAsti ko karavala-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kAMsya miti zakri prapti hotI hai| vastigata azmarI TUTakara raupya / jastA milI caaNdii| nikala jAtI hai| uSaNa evaM rUkSa prakRtivAle ko karavaTha-saMjJA strI. [deza.] eka prakAra kI latA, isakA mAMsa hAniprada hai| (kha0 a0) jo avadha, baMgAla, paMjAba aura laMkA meM pAI jAtI karavAkaMda- [ deza0 ] geMThI / ( Dioscorea hai| isakI pattiyA~ 4.5 iMca lambI aura phUla ___bulbifena) pIle raMga ke hote haiN| karavAnaka-saMjJA puM. [saM. kalaviMka] ghttkpkssii| karavadA-saMjJA puM0 [ deza0 ] de0 "krauNdaa"| gauraiyA / cidd'aa| karavaMdA-[gu0] de0 "karauMdA" / karavAnaga-saM0 pu0 de0 krvaank"| (1) bhUre karavA-saMjJA puM. [saM0 karka kekar3A] eka prakAra kI raMga kA eka prasiddha pakSI, jo nadI kUla para evaM machalI, jo baMgAla, paMjAba aura dakSiNa kI | jaMgala meM rahatA hai| jaMgalI se nadI taTa para pAyA nadiyoM meM pAI jAtI hai| jAnevAlA dUnA bar3A hotA hai| isakA mAMsa pratyakaravA-[ ? ] labalAba kA eka bheda / nta susvAda hotA hai| karavA~- [a] muntalibullugAta nAmaka prArabya karavAra-saMjJA pu[saM* pu.] kRpANa / talavAra / abhidhAna graMtha meM nara cakora yA sarvathA cakora karavAla-yU. ) ke liye isa zabda kA upayoga huA hai / sAhaba sarAha ke anusAra carz2a nAma kA eka pakSI hai| pravAla / mUgA / bussada / karavAliyUna-yU. kioM aura karAdhIna isakA bahuvacana hai| baharula karavAla-saM0 pu. [saM0 karabAla ] (1) nakha / javAhara meM ise mAhI khAraH likhA hai| vuhAna nAkhUna / (2) khaDga / tamavAra / kAtizra ke anusAra eka pakSI kA nAma hai / uka graMtha meM isakA nAma uccAraNa "karavA~" ora kI karavAlikA-saMjJA puM. [saM0 strI0] krvaalii| bhI likhA hai| majanula adviyA ke lekhaka ne karapAlikA / karavA~ kI jagaha karadA~ likhA hai aura likhA karavAlI-saMjJA strI0 [saM0 karavAla ] choTI talavAra / hai ki eka pakSI kA nAma hai jo gaurA se | karavilA-[paM0 (Cadaba-Horrida,LivRhattara hotA hai| isake pA~va laMbe hote haiM mora nn.) karalura / karalurA / de0 "karelamA" /
Page #480
--------------------------------------------------------------------------
________________ karapI 2212 karavIrAyatala karavI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (3) hiMgupatrI / kanera kI jar3a, ziphA (jamAlagoTA ), nizotha, bhA0 pU0 1 bha0 gu0 v0| (2) ajavAyana / kar3avI taroI / kele kA kSAra aura kele kA pAnI (3) rAI / raajikaa| su0 sU. 46 pa0 / inameM tela siddhakara lagAne se bAla gira jAte haiM / (4) eka prasiddha phUla / zA0 saM0 / (3) sapheda kanera ke patte, aura karavIka-saMjJA puM. [saM. krI.] karavI / de. usakI jar3a kI chAla, indrajau, viDaMga, kUTha, pAka "krvii"| kI jar3a sarasoM, sahijana kI chAla aura kuTakI / karavIbhujA-saMjJA strI0 [saM0 strI.]) zrAdakI / ina saba cIjoM ko samAna mAtrA meM milAkara tela arahara kA se cauthAI leN| kalka banAkara caugUne gomUtra ke sAtha karavIrabhujA-saMjJA strI. [saM0 strI.]) per3a / rA0 siddha kiyA huzzA taila kuSTha aura khujalI ko naSTa ni0 va0 16 / karatA hai| ca0 ci0 7 a0 / karavIra-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) kanera kA | karavIra bhujA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ) arahara / per3a / rA0ni0va010 / su0 sU0 36 a0| zirovirecana / (2) arjuna kA per3a / (3) zrAr3hakI / rahara / rA0ni0 va0 16 / bhujAr3hakI / pa0 mu0 (4) hiMgupatrI / (5) karavIra bhUNa-saMjJA strI0 [saM0 strI.] arahara / eka prakAra kI somalatA / su0 ci0 26 a0 / shraadkii| de0 "som"| (6) talavAra / khaDga / kRpANa / | karavIram-[tA0] ) karavAraka-saMjJA pu0 [saM0 pu. (1) sapheda | karavIramu-[te.] | kanara / kanera kA per3a / (2) kanera kI jar3a / he * c0| karavIru-[ kanA0] ( Anisochilus carno(3) arjuna vRkSa / rA0ni0 va06 / (4) sus, Wall.) paMjIrI kA paat| sItA kI khaDga / talavAra / paMjIrI / ajavAna kA pattA / karavIrakanda-saMjJA pu0 [saM0 pu.] taila knd| karavIrA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] mainasila / manaHkaravIrakanda saMjJa-saMjJA puM0 [saM0 punI0 ] taila | shilaa| kanda / raa0ni0v07|| karavIrAdi taila-saMjJA puM. [saM0 kI. ] kanera; haldI karavIrakA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] mainasila / vai0 dantI, kaliyArI, seMdhA namaka aura citraka tulya bhAga, inheM vijaurA ke rasa aura pAka ke dUdha meM karavIriNI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA tela siddha kreN| puSpavRkSa / jise koMkaNa deza meM "kakara khiranI" guNa-isake upayoga se bhagandara naSTa hotA kahate haiM / yaha grISma Rtu meM hotI hai / isameM lAla hai yoga ta. bhagandara ci0 / bhaiSa. 20 / (2) phUla lagate haiM / karavIraNI kar3avI garama aura caraparI hotI hai tathA yaha kapha, vAta, viSa, prAdhmAna lAla kanera ke phUla, camelI, prAsana aura mallikA vAta, chardi, Urdhva zvAsa, tathA kRmi-inako (mAlatI) inheM tela meM pkaaeN| dUra karatI hai| (vai0 nigha0) guNa-isake upayoga se nAsArza naSTa hotA karavIra taila-saMjJA puM. [saM. krI] uka nAma kA hai| (bhaiSa0 ra0 nAsA0 ro0 ci0) eka yoga-(1) sapheda kanera kI jar3a aura | karavIrAdi lepa-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka lepaumoThA viSa samAna bhAga lekara gomUtra meM pIsakara - Sadhi jisameM kanera par3atA hai| yoga yaha haikalka bnaaeN| punaH ise caugune tila taila meM | safeda kanera kI jar3a. kur3A kI jar3a, karaMja kI jar3a vidhivata pkaaeN| kI chAla, dAruhaldI aura camelI ke pattoM ko guNa-isake upayoga se carmadala, sidhma vArIka pIsakara lepa karane se kuSTha kA nAza hotA kuSTha, pAmA, kRmi roga aura kiTibhakuSTa kA hai| vR0 ni0 ra* tvag do. ci0| nAza hotA hai / bhai 20 kuSTha ci0 / (2) karavIrAdha taila-saMjJA puM. [saM0 kI.]
Page #481
--------------------------------------------------------------------------
________________ karavIrAnujA 2213 karasUpha pAvArtha-tila taila 4 ser| kalkadravya- karazU-saMjJA puM. [ deza0 ] himAlaya para hone vAlA # lAla kanera ke phUla, jAtI (jAI) ke phUla tathA eka bar3A sadAbahAra per3a jo afag2AnistAna se prazanamallikA (hApara mAlI -baM0 ) athavA pIle lekara bhUTAna taka hotA hai| isakI pattiyA~ cAre zAla ke tathA motiyA ke phUla. ye tIna auSadhiyA~ ke kAma meM AtI haiM / isa para cInI rezama ke milita 1 sera / kIr3e bhI pAle jAte haiN| pAkArtha-jala 16 sera / yathAvidhi tela pAka karazUka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] nakha / nAkhUna / kreN| trikA guNa-isake lagAne se nAsArza naSTa hojAtA | karazotha-saMjJA puM. [saM0 pu.] (Oedemato. * hai| cakra0 da. nAsA ro0 ci0 / ___us swelling of hand.) hAtha kI karavIrAnujA-saMjJA strI. [ saM0 strI.] arahara / sUjana / hastazotha / / pAdakI / rahara / vai0 nigha0 / karasaGkocanI- saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] pezI karavIrikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] mainasila / manaH | vizeSa / zilA / ra0 sA0 sN0| karasaGkocanI anta:sthA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] karavIrI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) putravatI / pezI vizeSa / jisa strI ke vIra putra ho / (2) uttama gAya / | karasaGkocanI bahiHsthA-saMjJA sI0 [saM0 strI0 ] zreSTha gvii| pezI vizeSa / karavIyya-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prAcIna ciki | karasanI-saMjJA strI. [deza.] eka prakAra kI latA jo tsaka kA nAma / dhanvantari ke prati zrAyurveda prazna- samasta bhArata meM hotI hai| isakI pattiyA~ 2-3 iMca kartA RSi vizeSa / lambI hotI haiM jina para bhUre raMga ke roe~ hote haiM / karavIla-saMjJA puM. [saM0 karIra ] karIla / TeMTI kA yaha pharavarI aura mArca meM phUlatI hai / isakI jar3a aura pattiyA~ davA ke kAma meM AtI haiN| isako per3a / kcdd'aa| karavIlA-[paM0] hiis| hIra bhI kahate haiN| karavelA- mala* ] hurahura / akaMpuSpikA / karasapha, karasUpha-[a0] rUI / karasanI-[a] eka prakAra kA safeda kA~dA / karavellA-saMjJA puM. [saM. kAravela ] karelA / karasambhava-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] sA~bhara namaka / karavoTI-saMjJA puM. [deza.] eka cir3iyA kA nAma romaka lavaNa / ratnA0 / ise 'karaceTiyA' bhI kahate haiN| karasAila-saMjJA puM. de. "krsaayl"| karazA-[phA0] karafsa / karasAdaH-saMjJA puM0 [saM0 pu.] hAtha kI kmj'orii| karazAkhA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] u~galI / __ hasta daurbalya / aMgulI / rA0 ni0 va0 18 / karasAna-[ ? ] aMgUra kI lakar3I / paryA-agruva, aNvA, kSipa, viza, zaryA, | karasAyara-de0 'krsaayl"| rasanA, dhIti, atharya, vipa, kacyA, avani, harita karasAyala, karasAyara-saMjJA puM. [saM0 kRSNasAra ] svasAra, jAmi, sanAbhi yoka, yojana, dhura, zAkhA ____ kAlAmRga / kAlA hirana / kRSNasAra / abhIzu, dIdhita aura gabhasti -sN0| (veda | karasiMga- bamba0 kharasaMga / karanImaram (taa.)| nighaNTu 2 a.)| karasiyAna-de0 "krsaan"| karazAna-[tu.] sph'edaa| karasI-saMjJA strI0 [saM0 karISa ] (1) upale vA karazIkara-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) vamana / / kaMDe kA Tukar3A / upaloM kA cUra / (8) kaMDA / hai / chA~Ta, (2) hAthI ko sUMr3a se nikalA huaA upalA / pAnI kA kaNa / halA0 / saM0 paryA-vamathu / karasUpha-[a0 ] rUI / davAta kA sUta / |
Page #482
--------------------------------------------------------------------------
________________ qara, sUnaH qara. sUcanaH - [ zru0 ] eka udbhija jo ATha prakAra kA hotA hai / ( 1 ) isakA tanA girahadAra hotA hai| aura isake pratyeka giraha para kA~Te hote haiN| isakI pattiyA~ kAhU kI pattiyoM se caur3I, bar3I, khuradarI tathA nIle raMga kI aura jamIna se milI huI hotI haiN| zAkhAe~ aneka aura takale kI taraha bArIka hotI haiM / phUla zveta varNa ke hote haiN| jar3a laMbI, moTI aura gAjara kI taraha mIThI evaM kiMcit tIvra bhI hotI hai / ( 2 ) isakI pattiyA~ bhI pahile kI bhA~ti, kiMtu khuradarI nahIM hotii| isameM bahutA yata se mRdu kaMTaka hote haiM / isakA tanA eka hAtha U~cA hotA hai aura isakI zrAdhI U~cAI se zAkhAe~ phUTatI haiM / patte prathamataH zratyaMtra hare tadupa rAMta sapheda hojAte haiN| isakI jar3a laMbI aura sIdhI hotI hai| yaha pahilI prabalatara hotA hai / isameM gokharU kI so sugaMdhi hotI hai| yaha jAti farIkA aura araba meM bahuta hai / afarIkA nivAsI makkhiyoM ko bhagAne ke liye ise makAnoM ke darabAoM para laTakAte haiM / 2204 (3) isake patte gola, jar3a laMbI aura adhika moTI nahIM, jar3a, tanA aura phUla zveta hote haiM / ( 4 ) isameM eka hI tanA hotA zrAra yaha zrazAkhI hotA hai| tanA laga bhaga eka hAtha vA isase bhI adhika dIrgha hotA hai| tane meM giraheM hotIM aura vaha mRdukaM hotI haiM / kA~Te kiMcit nola varNa ke hote haiM / patte jamIna se mile huye, caur3e aura azarafa kI taraha gola hote haiN| jar3a fAvAniyA kI AkRti kI evaM bAhara se kAlI aura bhItara se sapheda hotI hai / koI koI isakA thAkAra bahamana zveta kA sA batalAte haiM aura usameM bahamana kI milAvaTa karate haiM tathA isa prakAra eka ko dUsarI kI jagaha beMcate haiM / kiMtu bahamana ke patte usake pattoM se bahuta cor3e hote haiM / ( 5 ) yaha zveta varNa kA hotA haiN| isaliye ise "qaras arnaH safeda" kahate haiM / isameM patte bahutAyata se aura zvetAbha hote haiM / kA~Te tIvra aura koDa khuradarA hotA hai / ( 6 ) isake patra unnatodara hote haiM aura isameM kevala eka hI tanA hotA hai / isako "qarasnaH jalI" kahate haiM / qara sUcanA ( 7 ) isakI sapheda jAti hI ke qabIla se hai / isake vRkSa nadI kUla para utpanna hote haiM / patte bahuta caur3e aura zravyaMta sapheda hote haiM / jar3a bahuta kamajora aura nAjuka hotI hai| isakA svAda anya sabhI bhedoM se adhika madhura hotA hai, paraMtu isa cAbane se kiMcit tIvratA kA bhI anubhava hotA hai / (8) tanA kaz2ame ko u~galI ke barAbara moTA aura Der3ha vittA U~cA hotA hai| zAkhAnoM kA raMga zvetAbha aura una para sira gola tathA una gola siroM para chaH chaH bArIka aura salAI kI taraha laMbe kA~Te hote haiN| jar3a bhI kalameM kI u~galI ke barAbara moTI aura laMbI hotI hai / isakA svAda gAjara ke samAna hotA hai / "mutalaka ka (sUcana: " zabda se isI jAti ke paudhe kA bodha hotA hai / bagadAda meM yaha bahutAyata se hotA hai / isako "kra. sUcanaH musahasa" aura ' zazakAka" kahate haiM / noTa- sabhI jAti ke qarascanaH ko jar3eM sugaMdhita hotI haiN| inameM kisI kI jar3a kA svAda kiMcit tocNatA aura kar3avAhaTa liye madhura aura kisI kA sarvathA madhura hotA hai| yaha baitula mukate, afarIkA, araba aura fArasa meM utpanna hotA hai / vanaspati zAstrajJa zrabula abbAsa kitAva rahalaH meM likhate haiM, "baitula mukaddasa ke prAsapAsa parvatI bhUmi meM maiMne eka prakAra kA safeda karasnaH dekhA hai jisakI jar3a bar3I aura patte kAhU ke pattoM se choTe aura atyanta komala the | eka hI jar3a se bahuta sI zAkhAe~ phUTI thIM / pattoM ke sthAna para takale kI taraha girahadAra aura bArIka DaMDiyA~thIM / girahoM ke AsapAsa patte aura noja ke pudha bhI the, jinake sira pahalo qisma se choTe the / jar3a kA svAda madhura thA aura usameM kiMcit kar3avAhaTa bhI thI / " isako jar3a hara prakAra kAma meM AtI hai| ise "zajrae ibrAhIma" bhI kahate haiM / prakRti - prathama kakSA meM uSNa tathA rUkSa / mAtrA - jar3a 4 // mAze / hAnikarttA- - uSNa prakRti ko / dapaMdhana - sarda va tara vastue~
Page #483
--------------------------------------------------------------------------
________________ I kara sUcanaH guNadharma- - yaha bUTo rajaH pravartaka haiM, maror3a kA nivAraNa karatI aura yakRta kI pIr3A vizeSa ( darda jigara imtilAI ) meM upakArI hai / sAr3he tIna mAze kI mAtrA meM isakI jar3a aura sAr3he tIna mAze gAjara ke bIja prati dina bhakSaNa karane se kAmoddIpana hotA hai| yaha uttama doSoM ko utpanna karatI zrAmAzaya se tarala zleSmA kA utsarga tathA vakSa evaM pArzvazUla ko lAbha pahu~cAtI aura bicchU ke z2ahara ko naSTa karatI hai / isakI jar3a pakAkara zrIra zarkarA milAkara pIne se phuMsI tathA sUjana kA nArA hotA hai u ora vikRta doSoM kA zarIra se utsarga hotA hai / isakI jar3a kA murabbA zrA~toM meM sugaMdha utpanna karatA, zarIra durgaMdha dUra karatA aura kAmoddIpana karatA hai / yaha rasAyana hai| isase vAyu kA nAza hotA hai| pAMva kI piMDalI kI una phuMsiyoM para jinase lagAtAra ratUta jArI ho| ise jau ke ATe aura kAno kI pattI ke rasa ke sAtha lagAne se bar3A upakAra hotA hai / zlIpada roga ke prAraMbha meM bhI isake upayoga se bahuta kalyANa hotA hai / veM prakAra ke karasnaH ko baitulamuqaddasa kI aura pArzvazUla kaTizUla aura sira ke mavAda ke liye lAbhakArI jAnate haiM sAtaveM prakAra kI jar3a atyaMta kAmoddIpaka hai / pahalA prakAra guNa dharma meM AThaveM ke samAna hai| jiyAuddIna ibnulbetAra ne mano meM likhA hai, "karasnaH tAralyajanaka haiM evaM zIghra zrAmAzaya se haz2ama hokara nIce utara jAtA hai / yaha utkRSTa doSa utpanna karatA hai / zrAmAzaya se tarala kapha ko vilIna kara zrA~toM kI ora pahu~cA detA hai / isake ukta guNa usa dazA meM hote haiM / jaba isake pattoM ko pakAkara khAya~ / " ( qha0 a0 ) karasna: - [ phrA0 ] maTara | kalAya / karaha -saMjJA puM0 [saM0 karabha ] U~Ta / karabha / saMjJA puM0 [saM0 kaliH ] phUla kI kalI / [ phrA0 ] makkhana | masakA / 2115 qaraha - [ [a0] kalauMjI / zonIz2a | qarahaTI - saMjJA strI0 [saM0 ? ] phUTa / ervAru / karatana - [ phrA0 ] makar3I | karahATaka karahaTTI - [ kanA0 ] bana kapAsI / bhAradvAjI / karahanI - saMjJA pu N0 [deza0 ] eka prakAra kA dhAna jo na meM taiyAra hotA hai| karahara-saMjJA pu N0 [deza0 ] mainaphala | karaharI, karahalI - saMjJA strI0 [deza0 ] hiMdustAna meM honevAlA eka prakAra kA phala jo grISma Rtu meM hotA hai / yaha kAle aura atyanta zvetavarNa kA evaM dIrghAkAra hotA hai aura Upara se jamAlagoTe kI taraha masRNa kiMtu usase kiMcit choTA hotA hai / isake bhItara se safeda raMga kI mIMgI nikalatI hai| jise namaka aura kAlImirca ke sAtha bhUnakara khAne haiM / yaha atyaMta susvAdu hotI hai / hakIma gulAma imAma ne apanI kitAba mufaridAsa meM phralla ko karaharI hI qhyAla kiyA hai / guNa, dharma tathA prayoga - hakIma zarIpha khA~ ke anusAra yaha kAmoddIpaka hai aura zukra ko sAMdra karatI hai / yaha peTa meM kabz2a paidA karatI hai parantu udara zUla kA nivAraNa karatI hai / de0 "sA0 za0" | karahA- saMjJA puM0 [saM0 pu0 karahAn ] mainaphala kA per3a | saMjJA pu N0 [deza0 ] safeda sirisa kA per3a | karahAI -saMjJA strI0 [deza0 ] eka prakAra kI bela / qarahA - [a0] ] A~vala taravara / uzarakqa / karahATa, karahATaka -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) mainaphala kA per3a / madana vRkSa / pa0 mu0 rA0 ni0 08 | yogaratna * u0 kha0 kezara pAka / su0 kalpa0 7 0 / (2) eka prakAra kA per3a / mahApiMDItaru / bar3A khajUra | rA0 ni0 va0 6 / su0 ci0 18 zra0 / (3 kamala kI jar3a / bhsiidd'| murAra / me0 / ( 4 akarakarA / ( 5 ) zveta madana | vai0 nigha0 : ( 6 ) kamala kA chattA / kamala kI chatarI / kamala ke phUla ke bhItara kI chatarI jo pahale pIlI hotI hai, phira bar3hane para harI hojAtI hai / ( 7 ) piMDAra | bhilaura / karahATaka -saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] sonA / svarNa | zrama0 /
Page #484
--------------------------------------------------------------------------
________________ karahAneka 2216 E kA karahAnaka-[phA0] baabuunaa| karahI-saMjJA strI. [deza.] (1) baiNgn| bhNttaa| - (2) zIzama kI taraha eka per3a / jisake patte . zIzama ke pattoM se dUne bar3e hote haiN| karaMkAnI-[phA0] aMgUra kA eka bhed| karaMkusA-[baM0] khavI / lAmajjaka tRNa / iz2akhira / karaMgallI-[ tA. ] khadira / katthA / khaira / karaMgA-[?] sevatI / gulAbabheda / saMjJA puM0 de0 'krNgaa"| saMjJA pu. bhekala / kareMgA-saMjJA puM. [hiM0 kAlA vA kArA+aMga] eka prakAra kA moTA dhAna, jisakI bhUsI kucha kAlA pana lie hotI hai| yaha prAyaH kvAra mAsa meM pakatA hai| karaMgI-[ maisUra ] imalI / amlikA / saMjJA strI0 [saM01](1) choTI ilAyacI (2) de. "kaaNgaa"| karaMca-[baM0] karauMdA, karamardaka / karaMcaka-hiMdI-[?] jamAlagoTA / karaMja-[phA0] kalauMjI / zonIz2a / [ turAna ] cAvala / saMjJA puM. [saM0 karoM ] (1) eka vRkSa kA | nAma, jo DIla-Dola meM manuSya ke barAbara vA usase bhI adhika U~cA hotA hai| pattiyA~ karama kalle vA (aMgUra) kI pattiyoM kI taraha, kiMtu usase adhika komala, cikanI aura pistaI raMga ko hotI hai / yaha do prakAra kA hotA hai| (1) sapheda phUla kA aura (2) pIle phUla kA / dUsare kA nAma pUti karaMja hai| karaMja-saMjJA pu0 [saM0 karaJjaH ] (1) eka ucca, bahuzAkhAnvita uttama chAyA tru| vRkSa 50-60 phuTa UMcA hotA hai / prakAMDa choTA aura golAI meM 5 se 8 phuTa taka hotA hai| isakI chAla masUNa, sthAna-sthAna para vicitra cihAGkita eka iMca moTI aura cikanI hotI hai / yaha prAyazaH palvala; puSkaraNI kiMvA nadI ke tIra utpanna hotA hai; sutarAM isakA "Dahara karaMja' nAma anvartha hai| caita meM isake patte girajAte haiM aura kucha dinoM ke uparAMta isameM navIna patra AjAte haiN| patra prAyaH pakar3I kI pattI kI taraha hotI hai| parantu isameM yaha adhikatA hotI hai, ki yaha tailAkavat cikanI masRNa evaM gAr3he hare raMga ko hotI hai / eka sIMke para 2-3 jor3e, 2-4 iMca laMbe pattoM ke lagate haiN| isakA svAda kar3avA hotA hai / isameM AkAzavat nIlavarNa ( bA safeda beMganI) ke puSa Ate haiN| puSpadaNDa para gucchA kAra sthita hote haiN| puSpadaNDa patrArddha dIrgha hotA hai / yaha caita baizAkha meM puSpita hotA hai / (matAMtara se jeTha-baizAkha meM phUlatA aura bhAgAmI barSa ke caita meM phaliyA~ pakatI haiN)| puSpa sarvathA zimbIdhArI udbhidoM ke puSpa ke samAna hotA hai / zimbI aNDAkRti dIrgha, kar3I, moTI, cipaTI, cikanI eka iMca cor3I aura 1 se 1 iMca moTI aura 1||se 2 iMca lambI hotI hai| zimbI kA agrabhAga, haThAt sUkSmatA prApta, moTA aura pratIkSNa hotA hai| noka ISadvakra, atyanta laghu hotI hai / pratyeka zimbI meM kevala ekabIja hotaahai| bIja cipaTA(Compressed) aura bar3I maTara kI rUpa-prAkRti kA hotA hai| isake Upara kA chilakA patalA, masUNa, zirAbahula aura halake lAla raMga kA hotA hai| bIja kI girI (Cotyledons) atyaMta tailapUrNa evaM tika hotI hai / isameM se lAla, bhUrA, gAr3hA bIjoM kA pA~cavAM bhAga tela nikalatA hai| vRkSa-tvak kA vAhya stara patalA qhAkI-dhUsaravarNa kA hotA hai| jise zIghra pRthaka kiyA jA sakatA hai| ise haTAne para bhItarI sataha haridvarNa kI dikhAI detI hai, jisa para Ar3e rukha sapheda cinha hote haiN| chAla kar3I hotI hai| gaMdha atyaMta apriya (Mawkish), svAda tika aura kucha-kucha sugaMdhita aura vilakSaNa caraparA hotA hai / sUcama-darzaka se dekhane para zvetasAra evaM sphaTika dRggocara hote haiN| mUlatvak bAhara se maMDIya dhUsara ( Rusty-brown) aura bhItara se pIlA hotA hai / vRkSa ke sarvAGga ko kucalane se eka prakAra kA pIlA rasa prApta hotA hai (isameM eka prakAra kA goMda nikalatA hai| isakI rAkha gata ke kAmameM AtI hai| 'anubhUta-cikitsA sAgara') vaktavya prAcIna AyurvedIya nighaNTu granthoM meM "pUtika" zabda karaadvaya arthAt nakramAla aura pUtikarA
Page #485
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2217 donoM ke payAyoM meM paThita huA hai| para nATA karA ke artha meM hI isakA bhUri prayoga dRSTigata hotA hai / karAdvaya zabda kI vyAkhyA meM suzruta TIkAkAra DhalvaNa likhate haiM-"karAdvayamiti ekaciravilvo dvitIyaH kaNTako viTapa karanaH" -DhalvaNaH (sU0 TI0 38 zra0) suzruta ke mata se cirabilva ko nakramAla aura kaNTakI viTapa karA ko pUtika kahate haiM / vAgbhaTTa likhate haiM-"ekaH pUtikaraazvirabilvAkhyaH / dvitIya nakramAlAkhyaH (vA0 sU0 15 10)" | yadyapi vAgbhaTTa ke una kathana se yaha pratIta hotA hai ki cirabilva hI pUti karA hai / para dUsare ko nakkamAla likhakara unhoMne yaha spaSTa kara diyA hai ki-karaadvaya se pUti aura nakamAla ye donoM karA hI vivakSita haiN| inameM nakramAla vRkSa aura pUtika viTapa-karaMja hai| yahA~ eka bAta aura vicAraNIya yaha hai, ki cirabilva zabda prAyaH sabhI prAcIna,arvAcIna pAyarvedIya graMthoM meM nakramAla aura karana ke paryAya svarUpa paThita huA hai| paraMtu deza meM karaMja ko hI jAti kA aura usase sarvathA milatA-julatA eka aura vRkSa dekhA jAtAhai, jise dezI bhASA meM "cila bila" kahate haiM aura grAmINa loga phor3Adi biThAne ke liye isa para prAyaH isake patra kA kalka bA~dhate haiN| isase yaha anumAna hotA hai ki una cirabilva kadAcit yaha uttara kathita cilabila hI hai, jise nighaMTu kAroM ne karaMja ke paryAyoM meM milAkara bhrAmaka banA diyA hai| pUrNa vivecana evaM mAnya nirNaya ke liye dekho "cilbil"| uparyuka varNana se evaM sabhI prAcInArvAcIna para dezIya etaddezIya etadviSayaka graMthoM ke parizIlana se yaha jJAta hotA hai ki pUtikaraMja meM kA~Te hote haiM aura isake viTapa hote haiN| isI liye baMgIya loga ise nATA (ThiMganA) karaMja kahate | haiN| isake sivA rAjanighaMTukAra ne latAkaraMja ke | nAma se eka aura kaMTakI karaMja kA pUtikaraMja se | pRthak ullekha kiyA hai| ina donoM meM bheda karane | ke liye hamane use 'kaMTakIballI karaMja' likhakara usake paryAyAdi alaga diye haiN| para yaha dhyAna | 58 kA. karana rahe ki yaha donoM eka hI jAti ke paudhe ke kevala bheda mAtra haiN| astu, hamane isake guNa-prayogAdi eka hI sthAna para diye haiN| dhanvantarIya nighaMTu meM karA ( nakramAla) ghRtakaraMja, udakIrya ( SaDagraMtha ) aura aGgAravallI ( mahA karaMja ) ye cAra, rAjanaghaMTu meM nakramAla, ghRtakaraja, pUtikaraNa, mahAkaraJja, gucchakaraa, rIThAkaraja, aura latAkarA, ye sAta tathA bhAvaprakAza meM nakamAla, ghRtakaraMja aura udakorya (karaMjI) ye tIna prakAra ke karaMja kA ullekha milatA hai| inameM se pUtika aura latA karaMja kramazaH kaMTako viTapa aura vallI karaMja haiM tathA zeSa vRkSakaraMja / ukka karaMjoM meM na mAlUma kyoM kucha aise padArthoM kA samAveza kiyA gayA hai jo vAsta. va meM karaMja bheda nahIM, pratyuta usase sarvathA bhitra jAtIya dravya hai / jaise, rIThAkaraMja / astu, hamane isakA rIThA' ke aMtargata pRthak varNana kiyA hai| prAguna karaadvaya arthAt sahara aura nATA karaMja ke atirikta baMga meM ye cAra prakAra ke karaa zrIra prasiddha haiM-(1)amlakaraja, (2)viSa karA (3) mAkr3A karA aura (4) geMTe krn| inake saMskRta nAma kramazaH ye haiM-karamaIka (vana tudrA karAmla karamI), aMgAravallI (mahAkaraMja) markaTI ( udakIrya) aura SaDgrantha inameM karamaIka karauMdA hai, jo karaMja se sarvathA bhinna hai| ataeva isakA 'karauMdA' ke aMtargata varNana kiyA gayA hai| zeSa ke guNa-paryAya nIce diye jAte haiN| payyAyakaraJja-karaH, nakramAlaH, pUtikaH, cirabilvaka: (dha0 ni0); pUtiparNaH, vRddhaphalaH, rocanaH, prakIryakaH ( rAjanighaNTu meM ye nAma adhika haiM), karaJjaH, nakramAlaH, karajaH, cirabilvakA (bhA.). karaakaH-saM0 / karaMja-hiM0 / Dahara krNj-bN0| ghRtakaraJja-ghRtaparNaH, prakIryaH, gaura (dha0ni0) ghRtakaraMjaH, prakIryaH, ghRtaparNakaH, snigdhapatraH, tapasvI, viSAriH, virocanaH (rA0ni0), ghRtapUrNa karaMjaH, prakIryaH, pUtikaH, pUtikaraMjaH, somavalkaH (bhA.), snigdhazAkaH, virecanaH, vRttaphalaH, rocanaH-saM0 / ghorA karaMja, DiThoharI ?-hiN.| dhiyaakrmcaa-bN0|
Page #486
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2218 gucchakaraja-gucchakaraJjaH, snigdhadalaH, guccha "puSpakaH, nandI, gucchI, mAtRnandI, sAnandaH, danta dhAvanaH, vasavaH (raa0ni0)-sN0|| udakIrya, karaMjI ( arArI )-udakIyaH, SaDmanthaH, hasticAriNI, madahastinikA, rohI, haritarohaNakaH, priyaH (dha0ni0), udakoryaH, SaDmanthA, hastivAruNI, markaTo, vAyasI, cApi, karajI, karabhalikA (bhA0)-saM0 / arArI, karaMjI, karaMjiyA-hiM0 / ghora krNj-mraa0| aGgAravallikA vA mahAkaraMja-aGgAravallikA ( vallI ), ambaSThA; kAkanI, kAkabhANDikA, vAyavyA, kAlmikAbheda, vAkyavallI (dha0 ni0), mahAkaraMjaH, SaDgranthaH, hasticAriNI, udakIyaH, viSaghnI, kAkaghnI, madahastinI, aGgAravallI, zAGeSTA, madhusattA, vamAyinI (?), hastarohaNakaH, hastikaraNakaH, sumanAH, kAkabhANDo, madamattaH (rA. ni0)-saM0 / bar3AkaraMja, hiriyahalugitu ... karaMja ke anya bhASA ke paryA-bar3A kaMjA, 'DiThoharI, karaMja, kiramAla, sukhacaina (sukhacin ), koraMga, kIr3AmAra, karaMjha,-hiM0, da0 / karaMja, karaMjagAcha-baM0 / paoNngaimiyA glaibA Pan. gamia glabra, Vent. necaar gifer 'Galedupa Indica-le| iMDiyana bIca Indian beech-0 / puGgam-maram-tA0 / kAnuga-ceha, kaggera, krAnuga, kNj-te0| uGa maram, pulDam-mala0 / hoMge-giDA, hoMge-mara, nApasoya maranu, vArubahili gilu-kanA0 / karaMjAca-vRkSa, cApar3A karaMja, ghANerAkaraMja, vAbaTTA, karaMja-marA0 / kor3AmAra-bamba0, marA0 / karaMja, carelakaNasa-gu0 | magul-karaMda-siMgA0 / simiju timiz2a. khayen piriMju-bara0 / karindi rUkU-koM. sukhcain-pN0| naktamAla kI paricaya-jJApikA saMjJAe~* "pUtiparNaH" / "snigdhapatra" "gucchapuSpaH" / zimbI varga (N. O. Leguminosoe.). utpatti-sthAna-yaha hiMdustAna kA eka sAmAnya vyApaka vRkSa hai jo pradhAnataH samudra ke . kinAroM ke samIpavartI pradezoM meM utpana hotA hai / tathA madhya evaM pUrvIya himAlaya se lekara laMkA paryaMta pAyA jAtA hai| koMkaNa meM yaha sAmAnya rUpa se milatA hai| rAsAyanika saMghaTana-isake bIjoM meM 27 se 36.4 pratizata taka eka tika vasAmaya taila (Ponga wol or Hongay oil ) hotA hai / raMga meM yaha tela bhUrA aura viziSTa gaMdhi hotA hai| kSAra ke vyavahAra se isakA una raMga bahutAMza meM dUra kiyA jA sakatA hai| usI bhA~ti kama kiye huye cApa meM atizaya uttapta bhApha (Steam ) ke vyavahAra se isakI gaMdha bhI ur3AI jA sakatI hai / taila-sthita vasAmla meM 2.560/ asAbunI (Unsaponifiable) padArtha ke sahita mAyariSTika (Myristic 0.23%, pAmiTika (Palmitic) 6.06%, STiyarika ( Stearic ) 2.16%, prArakiDika ( Archidic ) 4.30%, lignoserika (Lignoceric) 3.22%, DAyahAiDro. kSiSTiyarika ( Dihydroxystearic ) 4.46%, linolenika ( Linolenic ) 0.46%, linolika ( Linolie) 6.72%, aura aolIika esiDa ( Oleic acid ) 61.30%-ye padArtha hote haiM / - kalakattA ( School of Tropical Medicine ) ke rasAyana vibhAga meM isake saMbandha meM jo anveSaNa-kArya huye haiM, unase yaha pragaTa hotA hai ki sthira taila ke sivA bIjoM meM eka prakAra ke asthira tela ke kucha cita bhI hote haiN| lagabhaga 250 grAma bIja-cUrNa ko vASpameM pari. srAvita karane para kevala aMzamAtra asthira taila pAyA gyaa| to bhI abhI taka usake lakSaNa nizcita rUpa se nirdhArita nahIM ho paaye| pAra0 ena0 coparA, iMDijInasa Dragsa oNpha iMDiyA pR. 366-7 / vRkSatvak meM Ithara, surAsAra evaM jala-vileya eka tika kSAroda aura Itharavileya harApana liye bhUre raMga kA eka esiDa rejina bhI hotA hai| isake sivA usameM zarkarA, aura lavAva (Muc ilage)
Page #487
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaJja 2219 karata bhI hote haiM, chAla ke kisI bhAga meM kaSAyina tatpatraM kaphavAtarzaH kRmizothaharaMparam / (Tannin) kI vartamAnatA kA koI nirdeza bhedanaM kaTuka pAke vIryoSNaM pittalaM laghuH / / .. nahIM pAyA gayA, DImaka, nAdakarNI, khorii| tatphalaM kaphavAtAghnaM mehArzaH kRmikuSThajit / hAra-mUlatvak vA mUla, vRkSa (bhA0 pU0 1 bha0 gu0va0) tvak , kAMDa, bIja, bIjazasya, bIjottha taila, phala karaMja-caraparA, tIkSNa, uSNavIrya aura yoni aura pnn| doSanAzaka hai tathA kor3ha, udAvarta, gulma, arza auSadha-nirmANa-mahAnIlaghRta (su0 ci0) (bavAsIra), vraNa, kRmi aura kapha kA nAza karaMjAdya ghRta (su0 ci0 16 a0), kuSThanAzaka karatA hai / karaMja patra-kapha vAtanAzaka hai tathA ariSTa (su0 ci0), pRthivIsAra taila (ca0 da.) arza nAzaka, kRmighna evaM parama zothana hai| yaha tivAdyaghRta, karA taila, karaja bIja vartikA bhedaka. (dastAvara), pAka meM caraparA, uSNavIrya, (ca0 da0), karaja bIjAdi lepa (ca0 da.), pittakAraka aura laghu hai / karA kA phala-kapha karanAdidhRta (bhaiSa.), karAdi puTapAka (vR0 vAtanAzaka hai tathA prameha, bavAsIra, kRmi aura ni020), karAdi zIrSa recana ityaadi| koda inako naSTa karatA hai| tela nikAlane kI vidhi yaha hai ki isake bIjoM karaJjaH kaTukaH pAke netryoSNastiktako rse| ko agahana ke mahIne meM saMgraha kara ghAnI meM perate kaSAyodAvarta vAtAnAM yonidoSApahaH smRtaH // haiN| eka mana bIjoM se lagabhaga sAr3he chaH sera tela nikalatA hai| yaha 55 ke uttApa para jama | vAtagulmArzatraNahat kaNDUkapha vissaaphH| .- jAtA hai| vicacikA pittakRmi tvagdoSodara mehhaa|| guNadharma tathA prayoga sIhAharazca saMprokta: phalamuSNaM laghu smRtam / AyurvedIya matAnusAra zirorugvAtakapha hRtkRmi kuSThArza mehanut / / karaJjazcoSNatikta: syAtkaphapittAsrapoSajit / parNaM pAke kaTUSNaM syAdbhadakaM pittalaM laghuH / vraNasIha kRmInhanti bhUtaghno yoni rogahA / / kaphavAtArza kRminuvraNaM zothaM ca nAzayet // cirabilvaH karaJjAzca tIvo vAtakaphApahaH / puSpamukta coSNavIrya pittavAta kaphApaham / (dha0ni0) asyAMkurA rase pAke kaTukAzcAgni dIpakAH // - karaJja-garama, kaDA , kaphanAzaka aura pitta pAcakAH kaphavAtAzaH kuSThakRmi viSApahAH / evaM rakravikAranAzaka haiM tathA vraNa, plIhA, kRmi zothanAzakarAH proktA RSibhiH sUkSmadarzibhiH / / . aura yoni roga ko naSTa karatA aura bhUta vAdhA (ni. 20,0 niSa0) ' nivaarkhai| cilabila (cirabilva karaja) tIvra aura karaMja-pAka meM caraparA, rasa meM kabumA, uSNa vAta kaphanAzaka hai| vIrya, kasailA, A~kho ko hitakArI hai tathA udAvata, karaJjaH kaTuruSNazca cakSuSyo vaatnaashnH| vAyu, yoni-vikAra, vAtajagulma, arza, praNa, tasyasneho'tisnigdhazca vAtaghnaHsthiradIptidaH / / khujalI, kapha, viSa, vivarcikA, pitta, kRmi, carma(rA0 mi.) roga, udara vyAdhi, prameha aura pIhA inakA - nAza karatA hai / karA kA phala uSNa aura halkA - - karaja-caraparA, garama, A~khoM ko hitakArI | hai tathA sira ke roga, kapha,kRmi, kor3ha, arza aura aura vAtanAzaka hai / karaMja taila atyanta snigdha | prameha inako naSTa karatA hai| karaMja-patra pAka meM aura vAtanAzaka hai tathA dera taka jalatA hai| caraparA, uSNa, bhedaka (dastAvara ), pittakAraka .. karajaHkaTukastIkSNo vIryoSNo yonidosst|| evaM halkA hai tathA kapha, vAtArza, kRmi, meba aura kuTodAvarta gurumAjikimi kaphApahaH // / sUjana-inako naSTa karatA hai| karanA kA phUla
Page #488
--------------------------------------------------------------------------
________________ uSNavIrya tathA vAtanAzaka pittanAzaka aura kapha- - adhordhva haraNaM zleSma kRmividhvaMsanaM lghuH|| nAzaka hai / karA kA aMkura rasa aura pAka meM cara- ___makSikA daMza kITAdi nAzanaM vraNaropaNam // parA tathA agnidIpaka evaM pAcaka hai ora kapha. (zA0ni0) vAta, artha, koda kRmi, viSa, aura sUjana inakA karaMja kA tela-pacane meM caraparA, garama, vAna nAza karatA hai| nAzaka tathA kor3ha, zIrSaroga, bavAsIra, meda, zukra, , karo jvara tvagdoSanAzano daMtadADhyaM kRt / prameha, adho aura UrdhvavAta, kRmi, makSikA aura kaTuko bhedanastasya phalaM nayana puSpahRt // daMzAdi kIr3oM ke viSa ko dUra karatAhai tathA halakA pittazleSmaNyudAsInaM viSTambhana vibandhakRt / aura vraNa ko bharanevAlA hai| (zA. ni.) karaMjatailaM tiktaM syAduSNaM ca vraNapUrakam / . karaMja-jvaranAzaka, carma roganAzaka tathA netrarogaM vicarcIzca vAtaM kuSThaM vraNatathA / / dA~toM ko dRr3ha karanevAlA caraparA, evaM dastAvara hai| kaNDUgulmamudAvarta yonidoSaM ca nAzayet / karaMja kA phala-kapha aura pittanAzaka, viSTambha- arzoghnaM lepanAccaiva nAnA tvagdoSa nAzanam // kAraka aura vibaMdhakAraka hai tathA A~kha ke phUlA (ni0 ra0) ko dUra karatA hai| karaMja kA tela-kar3avA, garama, vraNa ko bharane ___ karaJja taila vAlA tathA netraroga, vicarcI, vAta, kor3ha, vraNa, karaJjatailaM nayanArttinAzanaM / kaNDa, gulma, udAvartta, yonivikAra, bavAsIra vAtAmayadhvaMsanamuSNatIkSNakam // aura lepa karane se nAnA prakAra ke tvacA ke doSoM kuSThArtikaNDUti vicarcikApaham / ko dUra karatA hai| lepena nAnAvidha carmadoSanut / / kiThimaghnaM kRmighnaM rucipittdosskrc| (rA0ni0) . (rAja.) karaMja kA tela-netraroganAzaka, vAtaroga nivA yaha kiTima aura kRminAzaka, rucijanaka, pitta / raka tathA uSNa aura tIkSNa hai evaM kor3ha, kaNDU kAraka aura doSakAraka hai| E: (khujalI) aura vicarcikA-inako naSTa karatA hai| "tiktaM nAtyuSNazca / " vA0 TI0 / lepa karane se yaha nAnA prakAra ke carma rogoM ko yaha kaDu bhA hai aura bahuta garama nahIM hai| .. naSTa karatA hai| mahAkaraJja karaJjatailaM tIkSNoSNaM kRmihadrakta pittakRt / mahAkaraMjakastIkSNaH kaTuzcoSNazca tiktakaH / nayanAmaya vAtAti kuSThakaNDU vraNapraNut // kaNDU vicarcikA kuSTha tvagagviSatraNApahA // vAtanutpittakRtkiJcillepanAcamai doSanut / mahAkaraMja-tIkSNa, caraparA, kar3avA evaM garama (prA0 saM0) hai tathA kaNDU (khujalI), vicarcikA, koda, karaMja kA tela-tIkSNa, uSNa, kRminAzaka tvacAke roga, viSa aura vraNa kA nAza karatA hai| aura pittakAraka hai, evaM netra roga, vAta roga, koda, mahAkaraJjastiktoSNa: kaTuko viSanAzanaH / khujalI aura vraNa inako naSTa karatA hai| yaha vAta- kaNDU vicarcikA kuSTha tvagdoSa vraNanAzanaH / nAzaka ora kiMcit pittakAraka hai tathA lepana (dha0ni0, rA. ni.) karane se tvacA ke rogoM ko dUra karatA hai| mahAkaraMja-tika, caraparA, garama evaM viSa kAraMja kaTukaM pAke kttuussnnmnilaaphm|| nAzaka hai tathA khujalI, vicacikA, kor3ha, svagdoSa kuSTha zIrNa gadArthona meda zukra pramehajit // aura vraNa kA nAza karatA hai|
Page #489
--------------------------------------------------------------------------
________________ karA 2221 ghRta karaJja vIryoSNAvamipittAzaH kRmikuSTha pramehajit / / ghRtakaraJjaH kaTUSNo vAtahRdvaNanAzanaH / - (bhA0 pU0 1 bha0 gu0 va0) sarvatvagdoSazamano viSasparza vinAzanaH // ___ karaMjI-staMbhanI, kar3avI, kaselI, pAka meM (rA0ni0) caraparI aura uSNavIrya hai tathA vamana, pitta, bavA sIra, kRmi, kor3ha aura prameha kA nAza karatI hai| ghRtakaraMja-caraparA, garama, vAtanAzaka evaM vraNa karaja ke vaidyakIya vyavahAra nAzaka hai tathA akhila carmarogoM ko evaM viSa tathA sparza kA nAza karatA hai| caraka-(1) kuSTha meM karaJjaphala-iMdrayava aura karaMja ke phala kA le prasiddha kuSThApaha hai| ghRtapUrNa karaJjo'pi karaJja sadRzo gunnaiH| yathA(bhA0 pU01 bha0 gu0 va0) * "kuTaja karaJjayoHphalam / ghRtakaraMja (ghRtaparNa karaMja ) bhI guNa meM karaMja lepa: kuSThApahaHsiddhaH (ci07 a.) ke sadRza hotA hai| (2) arza roga meM karA patra-bhojana se prokto ghRtakaraMjastu kaTukoSNo vrnnaaphH|| pUrva ekatrIkRta tila taila aura goghRta meM bhunI huI vAtaM ca sarvatvagdoSaM viSaMcAze vinAzayet / / karaMja kI pattI kA cUrNa sattU ke sAtha sevana karaJja iva saMproktA guNAstvanye bhissgvraiH|| karane se, bavAsIra rogI ke. vAyu aura mala kA ghRtakaraMja-caraparA, garama aura, vaNanAzaka hai anulomana hotA hai / yathAtathA vAyu, akhila tvagoga, viSa aura arza "prAgbhaktaM yamake bhRSTAna zaktubhizcAvacUNitAn / (bavAsIra) ko naSTa karatA hai / isake anya guNa karaJjapallavAn dadyAdvAtavartho'nulomanam" / karaMja kI taraha haiN| (ci060) . guccha karaJja (3) visarpa meM karaMja-tvak-piSTa ISaduSNa karaJjaH kaTutiktoSNo viSavAtAti nAzanaH / karaMja tvak ko zarIra para lepana kreN| yathA-- kaNDU vicarcikA kuSTha sparza tvagdoSanAzanaH // sukhoSNAyA pradihyAt * / naktamAla (rA. ni. va.) tvcaa'pivaa"| (ci0 11 a.) guccha karaMja-caraparA, kar3avA aura uSNa hai suzruta-(1) kacchu pAmA vicatrikA meM tathA viSa, vAyu ke roga, kaNDU, (khujalI), nakramAla arthAt DaharakaraMja kA tela-Dahara karaMja vicarcikA, koda, sparza aura carma roga inako naSTa kA tela kacchavAdi carma rogoM meM upakArI hai| karatA hai| yathAgucchanAmA karaMja: syAduSNastiktaH kttuHsmRtH| "tailaM vA naktamAlajam" (ci0 20 a0) vicacikA vAta viSa kaNDU kuSThArza nAzanaH / / (2) vAtaja zUla meM cirabilvAMkura-Dahara tvagdoSanAzakazcaiva RSibhiH parikIrtitaH / karaMja kI komala pattiyoM ko tillI ke tela meM guccha karaMja-caraparA, kar3avA, aura garama hai| bhUnakara vAtazUla-rogI ko sevana karAe~ / yathAtathA vicarcikA, vAyu, viSa, kaNDa (khujalI)| "cirabilvAMkurAn vApi tailabhRSTAMstu bhakSayet" koda, bavAsIra aura tvacA ke rogoM ko maSTa (u0 42 a.) karatA hai| (3) raktapitta meM karane bIja-Dahara karaMja udakIrya, karaJjI (arArI) ke bIjoM ko ghI aura zahada ke sAtha sevana kreN| karajI stambhanI tiktA tuvarA kttupaakinii|| yaha raktapitta nAzaka hai / yathA
Page #490
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2222 karA "karaJjavIjaM madhusapiSI ca / nanti trayaH pittamamRka ca yoga:" ( u0 45 a.) (4) chardi vA vamana meM karaJjapatra-karaMja kI ... patrI dvArA siddha yavAgU vamana nivAraNArtha prayoga meM zrAtA hai| yathA"pived yavAgUmathavA siddhAM patraiH karaJjajaiH" (u050 a0) (5) Urustambha meM karaJjabIja-DaharakaraMja ke 'bIja aura sarasoM, donoM ko gomUtra meM pIsakara lepa kreN| yaha Urustambha roga meM hitakArI hai / yathA.. "dihyAcca mUtrADhya : karaJjaphalasarSapaiH" (ci05 a.)| (6) kuSTha meM karaJjataila-kuSThajanya 'kSata meM DaharakaraMja ke bIjoM kA tela vA sarasoM kA tela vyavahAra kareM / yathA"jhArakhaM vA sArSapaM vA kSateSu / kSepyaM tailaM" (ci060) vAgbhaTa-granthivisameM nakramAla tvakkaraMja kI chAla ko pAnI meM pIsa gunagunA kara lepa karane se yaha zilA ko bhI bhedana kara sakatA hai, phira graMthi visarpa ko vilIna hone meM aura kyA prAzcarya hai| yathA"naktamAlatvacA / lepobhindyAcchilAmapi" | (ci018 a.) " noTa-vAgbhaTa (sU 2 a.) meM karaMja ke daMtadhAvana aura cirabilva zAka (sU0 6 a. zA. va.)kA ullekha milatA hai| cakradatta-(1) pakvazotha prabhedanArtha cirabilvamUla-Dahara karaMja ko jar3a kI chAla ko pIsakara pralepa karane se pakA phor3A phUTa jAtA hai / "vahuzaH palAza kusuma svarasaiH paribhAvitA jayatyacirAt / naktAhvavIjavattiH kusumacarya hanu cirajamapi" / (netraroga-ci0) basavarAjIyam-kAkaNa kuSTha meM karana taila-karA taila meM cItA aura seMdhAnamaka kA cUrNa milAkara lepa karane se kAkaNa nAmaka kuSTha nAza hotA hai / yathA"tailaM karaJjabIjotthaM vhnisaindhvgaahitm| cUrNitaM lepayeddhanti zIghrameva tu kaaknnm|| (vasa* rA0 13 pra0 pR0 213) yogaratnAkara-chardinivAraNArtha karA bIjakarA kI girI ko kucha bhUnakara Tukar3e Tukar3e karake bAra bAra khAne se duHsAdhya chardi bhI naSTa * ho jAtI hai| yathA. "ISaddhRSTaM karaJjasya vIjaM khaNDIkRtaM punaH / muhumuhunaro bhuktvA chardi jayati dustaram / / caraka, suzruta, vAgbhaTa, vRhanighaNTu ratnAkara aura vRdamAdhava ke matAnusAra yaha sarpa aura bicchU ke viSa meM upayogI hai / parantu mahaskara aura kAyasa ke matAnusAra isa vanaspati kA pratyeka bhAga sA~pa aura bicchU ke viSa meM nirupayogI hai| yUnAnI matAnusAra guNadoSaprakRti-dvitIya kakSA meM uSNa aura tRtIya kakSA meM rUkSa / ___ hAnikarttA-phuphphusa aura prAMtra ko / isake tela kA atisevana hAnikAraka hai| drpghnktiiraa| guNa, karma, prayoga-yaha cakSuSya hai tathA vAtaroga, kaNDU aura jvaroM ko dUra karatA hai| nIma ke pattoM ke rasa meM isako lakar3I ghisakara dene se kuSTharoga ArAma hotA hai| mUtravikAra meM isake phUla aura patte guNakArI haiN| ye tvacA ke rogoM ko miTAte aura udarastha kRmi tathA viSa kA nivAraNa karate haiN| 7 mAze karaMja ke bIja, aura utanAhI mizrI milAkara sevana karane se dA~toM se khUna AnA baMda hotA hai| sarpa aura vRzcikaIza meM inakA pInA aura lepa karanA upakAraka hotA hai| isakA tela pIne se udaraja kRmi - yathA ...."cirvilvaagnikau|" . (vraNazotha-ci0) (2) netraroga meM karaJjabIja-DaharakaraMjA ke 'bIjoM kI girI ko, palAsa ke phUloM ke rasa kI eka bAra bhAvanA dekara, usakI varti ( vattI) prastuta kreN| ukna vatti ko zuddha madhu meM ghisakara rogI kI A~kha meM ajana karane se kusuma nAmaka netraroga naSTa hotA hai| yathA
Page #491
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2213 kArakha niHsata hote haiN| ise bAloM meM lagAne se jUyeM maSTa hotI haiM / zarIra para isakA abhyaMga karane se kaNDavA khAja kA nivAraNa hotA hai| ziro'bhyaMga karane se iMdralupta vA khAlitya arthAt gaMja roga kA nAza hotA hai| isako jar3a dA~toM ke nIce dAbakara strI-maMga karane se staMbhana hotA hai| isakI gaMdha, motiyA aura ghamelI kI gaMdha kI virodhinI hai aura baca ko kharAba kara detI hai| nighaMTusaMgraha ke anusAra isakI pattI aura chAla pAnI meM pIsakara pIne se bavAsora zrArAma hotA hai| isakI lakar3I kI dAtauna karane se dA~ta dRr3ha hote haiN| isake bIjoM kA pralepa karane se cammaroga ArAma hote haiM / isake pattoMko pIsakara lepa karanese kSataja kRmi naSTa hote haiM / duSTa vraNa meM isako jar3a kA rasa lagAne se upakAra hotA hai| kaNDU evaM tvacA ke kaI anya rogoM ko miTAne ke liye isakA tela atIva guNakArI hotA hai / phiraMgIya vA anya prakAra ke caTThoM para, isake tela meM nIbU kA rasa lagAne se bahuta upakAra hotA hai / karaMja aura citraka ke patra, kAlImirca tathA laghaNa-isako pIsakara dahI ke sAtha caTAne se kuSTha roga zrArAma hotA hai| udara ke koSThoM ke bar3ha jAne (ploha yakRdvivRddhi) para isakI DAlI kA rasa, jar3a aura tela sevya hai| isakI jar3a kA rasa nAriyala kA dUdha aura cUne kA pAnI-inheM ekatra milAkara pilAne se sajAka ArAma hotA hai| karaMja kI pattI aura cIte kI pattI ke rasa meM kAlImirca aura namaka kI bukanI kA prakSepa dekara pilAne se * pAcana ko nirbalatA, atisAra aura zrAdhmAna inakA nivAraNa hotA hai / isake phUloM kA kAr3hA pilAne se bahumUtra roga ArAma hotA hai / isake phaloM ko tAge meM pirokara hAra banAkara dhAraNa karAne se kUkara khA~sI (kuttA khA~sI) miTatI hai / isake bIjoM ( phalamajA cUrNa) ko zahada ke sAtha caTAne se bhI ukta lAbha hotA hai / ranArza meM isakI komala pattiyoMkA pralepa lAbhakArI hotAhai isakI jar3a kI chAla ke dUdhiyA rasa kI picakArI | dene se bhagaMdara zoghra bhara jAtA hai| isakI jar3a kI | chAla ke dUdhiyA rasa meM, samAna bhAga tiloM kA tela | aura kiMcit nIlAthothA milAkara lagAne se asthi braNa pUrita hote haiN| mRgI meM isake pattoM kA sevana ati guNakArI hai| isakI girI ke cUrNa meM zakkara milAkara phA~kane se bavAsIra zrArAma hotA hai| kiMtu isake sevana kAla meM snigdha padArthoM kA AhAra karanA caahiye| isakI sevana vidhi yaha hai-prathama divasa isako girI kA cUrNa eka mAzA, tIna mAze zahada ke sAtha cttaayeN| taduparAMta ekaeka mAzA cUrNa uttarottara bar3hAte huye gyAraha divasa paryanta bar3hAkara punaH usI prakAra kramazaH eka eka mAzA kama karate huye tIna mAze mAtrA para zrA jA~ya / isase patharI naSTa hotI hai| isake hare pattoM ko pIsakara seMdhAnamaka milA bhakSaNa karane se kai baMda hotI hai / kai baMda karane ke liye isakI bIja majA ko seMka aura kucalakara kaI bAra khilAnA par3atA hai / uSNa aura zotha nivAkara auSadhiyoM ke sAtha isakA pralepa karane yA isake sAtha seMka karane se vAtajazUla miTatA hai| TesU ke phUloM ke rasa meM karaMja ke bIjoM kA cUrNa bhigokara sukhAyeM / phira usako salAI vA varti prastuta krleveN| yaha salAI A~kha meM pherane se phUlA kaTa jAtA hai / avibhedaka meM, isake phUla aura gur3a ko pIsakara garama pAnI ke sAtha nAka meM TapakAne se upakAra hotA hai| isakA rasa lagAne se kSataja kRmi naSTa hote haiM / isake eka bIja kI girI ora eka rattI nolAthothA-ina donoM ko pIsakara sarasoM ke pramANa kI vaTikAyeM nirmita kreN| isameM se eka-eka vaTI nitya prati sevana karAne se pasalI kA darda zrArAma hotA hai| isake pattoM kA rasa havelI aura taluoM para mardana karane se bIrya stambhana hotA hai / kusuma ke raMga se raMge huye lAla kapar3e meM eka karaMja lAla tAge se bA~dhakara garbhavatI strI kI kaTi meM ba~dhA rakhane se garbhapAta nahIM hotaa| isakI mIMgI ko dUdha meM bhigo-pIsakara mukhamaMDala para mardana karane se cehare kI kAMti bar3hatI hai| isakI mIMgI ko pAnI meM pIsakara lagAne se kaphaja jvara chUTatA hai| isakA phala khAne ke kAma AtA hai| (anubhUta cikitsA sAgara meM isI taraha likhA hai ) kha0 a0| .
Page #492
--------------------------------------------------------------------------
________________ karA karakSa nabya mata Ara0 ena0 khorI-Dahara karaMja kA tela uSNa (utejaka ) aura kITanAzaka hai / isake abhyaMga se tvacA para na to kSobha vA pradAha utpanna hotA hai aura na usa para kisI prakAra kA dAga par3atA hai| kaNDU (Svabies), carmaroga vizeSa ( Herpes), iMdralupta vizeSa Porr. ig) capitis) jhIpa vA vyaMga ( Pityriasis), dadru vizeSa ( Versicolor), vicacikA ( Psor asis ) prabhRti tathA anyAnya vividha carma rogoM meM prAyaH samAMza nobU ke rasa ke sAtha karaMja taila vyavahRta hotA hai| zrAmabAta vA gaThiyA meM isakA tela abhyaMga rUpa se bhI kAma meM AtA hai / karaMja kI pattI uttejaka, zrAdhmAnahara aura parivartaka haiM tathA ajINaM, udarAdhmAna evaM kuSTha, mRgI aura plIhayakadRddhi meM bhI isakA vyavahAra hotA hai| isakI jar3a kA rasa snigdha aura zItala hai tathA pUyameha (ganoriyA), kinna kSata evaM bhagaMdarajAta kSata zoSaNArtha vyavahAra meM AtA hai| ( meTiriyA meDikA grApha iNDiyA-2 ya khaM0 225 pR.) rIDI ( Rheede)-likhate haiM ki karaMja ke patrakAtha se avagAhana karane se zrAmavAtika vedanA prazamita hotI hai| isa hetu inakA vyApaka rUpeNa vyavahAra hotA huA dikhAI detA hai| ainsalI-ke abhimata se kadarya kSata zoSaNArtha tathA bhagaMdara gata kSata pUraNArtha DaharakaraMja kI jar3a kA rasa vyavahAra kiyA jAtA hai| ve isake tela evaM kaNDU tathA zrAmavAta meM isakI upayogitA kA bhI varNana karate hai| gibsana-mahAzaya likhate haiM-samAna bhAga nIbU ke rasa ke sAtha karaMja-taila ko zrAlAr3ita kara mardana kreN| yaha bividha carma rogoM ke liye mahauSadha hai / ( nIbU kA rasa aura karaMja taila ko ekatra Alor3ita karane se eka prakAra kA utkRSTa pIta varNa kA abhyaMgopayogI sneha prastuta hotA hai|) ___ DA0 pI0 sI0 mUtUsvAmI likhate haiM ki taura nivAsI pUyameha vA ganoriyA ko utkRSTa / auSadha mAnakara, cUne kA pAnI evaM nArikela dugdha ke sAtha isakI jar3a kA rasa vyavahAra karate haiM, vahAM zrAdhmAna, ajIrNa atisAra roga meM karaMja patra (poMgA-ilai -tA.) ke upayoga kA bhI ullekha karate haiM / ve likhate haiM ki isakA phUla madhumeha ( Diabetes) roga meM vyavahRta hotA hai aura .. phaliyoM kI mAlA kUkarakhA~so pratiSedhaka rUpa se kaMTha meM dhAraNa kI jAtI hai| DA0 bI0 eksa likhate haiM ki maiMne kUkara-khAMsI meM isake bIjoM kA mukha dvArA upayoga kiye jAte huye avalokana kiyA hai| kRSaka gaNa cirAg2a jalAne ke liye isake tela kA vyavahAra karate haiN| (phArmAkogrAphiyA iNDikA-DImaka, 1 khaM0 466 pR0) nAdakarNI-(guNa, prabhAva) isakI girI se nikAlA huA tela zodhaka pacananivAraka ( Antiseptic) aura uSNa Arogyaprada guNa viziSTa hotA hai / tela hI isakA kAryakArI upAdAna pratIta hotA hai, kyoMki use nikAla lene ke uparAMta avaziSTa rahA huA aMza niSkriya hotA hai| patra, bIja, mUla aura taila parAzrayI kITanAzaka hai; ye prANija aura vAnaspatika donoM prakAra ke carmaroga jAta kITANuoM ko naSTa karate haiN| vRkSatvak grAhI ( Astringent) hotA hai| Amayika prayoga-carmarogoM meM tvacA para karaMja tela kA abhyaMga karate haiM / kaNDU (Scabies), kSata, pittaja tvaggata budra dAne ( Herpes ) aura tAdRza pAmAdi rogoM meM karaMja taila meM yazada bhasma (eka prAuMsa tela meM eka DrAma yazada bhasma ) milAkara lagAne se bahuta upakAra huA hai| zrAmavAta (mAMsapezIya vA sarva saMdhijAta), vicarcikA, indralupta vizeSa (Porrigo), (Capitis) aura vyaMga vA jhA~I (Pityriasis)meM samAna bhAga karaMja taila aura nIbU kA rasa milAkara abhyaMga rUpa se sevya hai| prAmavAta pIr3ita saMdhiyoM ko isakI pattiyoM ke kAr3he meM avagAhita karate haiM athavA usase svedana karate haiM / isI prakAra isake prakAMDa, pana aura mUla kA svarasa bhI upakArI hotA hai / kRmiyoM ko naSTa karane ke liye karaMja ke vRkSa kA rasa, nIma aura niguNDI vRkSa-svarasa ke sAtha athavA ukta
Page #493
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaja 2225 karaja kaphotsAri guNa ke liye bhI isakA sAmAnya rUpa se vyavahAra hotA hai|| isake bIjoM meM ur3anazIla taila kI upasthiti hone se yaha socA gayA ki yaha isI kAraNa se kAsa meM lAbhakArI hogaa| isake ur3ana zIla taila kA cikitsA meM upayoga kiyA gyaa| isakA pazuoM kI zirAoM meM antaHkSepa bhI kiyA gayA / parIkSaNa se yaha pAyA gayA haiM ki isase ranacApa kucha bar3hA, paraMtu yaha asthAyI rUpa se / sUkSma vAyu nalikAe~ kucha DhIlI huI / isa viSaya kA adhyayana abhI cAlU hai| isake tela ke viSaya meM abhI bahuta kucha adhyayama hone kI hai| vRkSa traya kI pattiyoM kA kalka vyavahAra kiyA jAtA hai| una rasa nArikela dugdha aura cUne ke pAnI ke sAtha khUba Alor3ita karake tathA haThIle rogoM meM tuvaraka taila, kapUra bhora gaMdhaka ye dravya aura sammilita karake upayogita karate haiN| isake upayoga se sUz2Aka ArAma hotA hai| kITa | pUrNa kSatoM para isake pattoM kI pulaTisa rakhI jAtI hai / udarAdhmAna, ajINa evaM atisAra meM | patra-svarasa upakArI hotA hai| kuSTha meM isake bIjoM kI girI kA lepa lagAte haiN| rakkArya meM isake komala pattoM kA pralepa karate haiM aura chAla mukha dvArA dene se lAbhakArI hotI hai| bahumUtra roga janita pipAsA prazamanArtha isake sUkhe phUloM kA cUrNa anya upAdAnoM ke yoga se kAtha rUpa meM vyavahArya hotA hai / pUyameha aura yonizotha meM isakA aMtaH prayoga hotA hai / isakA puSpa bahumUtra auSadha kI taraha vyavahAra kiyA jAtA hai| kUkara khA~sI meM isakI phalI kaMTha meM dhAraNa kI jAtI hai chilakA utAre huye karaMja ke bIjoM kA cUrNa kukkura khA~sI kI amoghauSadha kI bhA~ti kAma meM AtA hai / zizuoM evaM choTe bAlakoM ke liye isakI mAtrA 1 se 2 // rattI taka avasthAnusAra hai| bAraha varSa se adhika avasthA vAloM ke liye eka mAzA taka isakI mAtrA hai| isake cUrNa ko kAg2aja meM lapeTa kara nahIM rakhanA cAhiye, kyoMki kAg2aja isake tailAMza ko sokha letA hai| adhika samaya taka rakhane se cUrNa kI upAdeyatA naSTa ho | jAtI hai| ata eva ise sadaiva tAjA taiyara karanA caahiye| aMDakoSa vRddhi evaM kaMThamAlA para karaMja kI jar3a cAvala ke dhovana meM pIsa kara pralepa kI jAtI hai| (iM0ma0ma0pR0705-6) ___ eka prakAra ke ajIrNa meM jisameM yakRta kI kriyA zithila par3a jAtI hai kabhI kabhI jaTharAgni dIpaka (Stomachic) aura; pittarecaka (Cholagogue) rUpa se isake tela kA AbhyaMtarika prayoga hotA hai / durbalatA evaM zaktihInatA kI dazA meM karaMja ke bIjoM kA cUrNa uttama jvaraghna evaM balya mAnA jAtA hai| kAsa aura uskaTakAsa (Whooping cough) meM | (2) eka madhyamAkAra kA vRkSAzrayIviTapa vA bhUmispaSTa zAkhA-prazAkhAviziSTa supa athavA ka~TIlI jhAr3I jisakI pattiyA~ sirisa kI pattiyoM se milatI julatI kucha adhika caur3I, alpAdhika romAvRta, eka sIMka para 3-8 jor3e hotI haiN| jor3e-jor3e pattoM ke bIca zudra tIcaNAna kaNTaka hotA hai / phUla bar3e pIle pIle vA gaMdhakI raMga ke maMjarI meM bharapUra hote hai| phUloM ke gira jAne para kaTIlI phaliyA~ lagatI haiN| prAyaH varSA Rtu meM isameM phUla aura phaliyA~ lagatI haiM / zimbI vA phaliyA~ DhAI tIna aMgula caur3I aura chaH sAta aMgula laMbI, prAyaH gola dIrgha hotI haiM / isake Upara kA chilakA kar3A aura dhana kaMTakAvRta hotA hai| isake sarvAMga meM pracura kaMTaka hone se hI saMskRta meM ise "kaNTakikaraMja" kahate haiN| eka eka phalI meM eka se tIna cAra taka bera barAbara prAyaH gola gola aura 1 se iMca vyAsa ke dAne hote haiN| ye gahare dhUsara varNa ke, mazRNa aura atyaMta kar3e hote haiN| dAnoM ke chilake bahuta kar3e moTe, gahare khAkI dhUe~ ke raMga ke aura bhaMgura hote haiN| isake bhItara eka dvidalIya z2ardI mAyila sapheda girI ora atyaMta kaDuI ( Radicle) hotI hai / jar3a aura jar3a kI chAla kaDuI nahIM hotI / girI se tela bhI nikAlA jAtA hai / sUkSma darzaka dvArA parIkSA karane para girI ke daloM meM labAba, zvetasAra, tela aura aMDalAla ( Albumen) vidyamAna hote haiN| phA056
Page #494
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaja 2226 pra. - (1) pUtikaraJja - (kaTakIbiTapa karaMja) prakIrthyaH, rajanIpuSpaH, sumanAH, pUtikarNikaH ( pUtipatrakaH ), pUtikaraa:, kaiDaryaH, kalimAlaH (sa0ni0 ) pUtIkaraJjaH, pUtikarajaH, pUtikaH, pUtIkaH, kalikArakaH, kalimAlakaH, kalahanAzanaH, kalimArakaH, prakIrNaH, pUtikAhnaH pUtiparNaH, kalimAlyaH saM0 1 nATA, nATakaraMjA, nATokaraMjA, nATA karaMjA gAcha, nATA karaMja - baM0 / kA~Ta karaMja, kaMTa karaMjA hiM0 / kA~TAkaraMja - bamba0 / ghANerA karaMja, sAgara goTA - marA0 / kAka~ca, tenoM phala kAMkaciyA 0 / karaMjabhedu - kanA0 / kacakAI, guccepikA te0 / nATAtitA- koM0 / kumburu - siM0 | vArubaDulimitu kA0 / ( Caesalpinia Bonduc, Roxb) noTa- nakamAla vRkSa karaMja hai aura yaha viTapa karaMja hai| " pUti" kA artha " durgaMdha " hotA hai| ataH " pUti karaMja" kA artha huA vaha karaMja jisase durgaMdha bhAve / zrataeva kisI kisI ne isakA nakka mAla ke bhedoM meM aMtarbhAva kiyA hai| paraMtu kaTakaraMja kI girI bhI eka prakAra se durgadhipUrNa hI hotI hai / astu, isakA isa taka hI maryAdita rakhanA samIcIna pratIta hotA hai| jar3I bUTI meM khavAsa ke mata se kaMTakI karaMja do prakAra kA zetA hai - ( 1 ) choTA aura ( 2 ) bar3A | choTe ko karaMjI kahate hai / choTA hare raMga aura bar3A sapheda hotA hai / ukta donoM hI guNa dharma meM samAna hote haiN| inameM se bar3A karaMja to upayukta 'pUrtikaraMja' hai ora 'choTe karaMja ke liye de0 ' karaMjI " / (2) latA karaMja - ( kaMTa kI vallI karaMja ) latAkA duHsparzo vIrAsmo vajrabIjakaH / dhanadrAkSaH kaSTaphalaH kuberAtazca saptadhA // ( rA0 ni0 eva0 ) arthAt kaMjA ke ye sAta nAma haiM- latAkaraMja, duHsparza, vIrAsya, vajrabIjaka, dhanadAMta, kaNTaphala ( kaNTakiphala = bhA0 ) aura kuberAkSa; ( vallIkaraMja / kacikA, karaJjA, tiNagacchikA, vAriNI tIriNI, kaNTakinI ) kaTaka karaJjaH ( zra0TI0bha0 ) gadadhnaH (tariya 0 ) gicchkiH (dravya0 ) karAjjakA, ballI karaMja, kaNTakIkaraMja, latAkaraMja, kaTakaraMja, karaja karaMjo, karaMjavA, karaMjuvA, kaTakalIjA, kaTaka lIjI, sAgara gholA, sAgaragoTA, kA~TakaraMja, kaMTakareja, gaTAina, kaMTakinI, karaMjA, karaMjana, kaMjA hi0 / gajgA da0 / kA~TAkaraMja, geMTe karaa, jhagar3A gUlA, setAna- gUlA, latA karaMjA - baM0 / khAyahe iblIsa, khurmA buhala - phrA0 / zrakitamakina, - a0, si0 / hajjula vilAdata, halmAsaka, hajra l ukAba, razkemariyama ( khurAsAnI ) haju unnisA', hajraelAqI, aMnAtItasa ( ( saMga vilAdata ) - zra0 / - mizrI, zca 0 / sIselpAiniyA bANDyuselA Caesal pinia bonducella, Linn, Fleming. gvilaiNDinA bANDyuselA Guilandina bonducella, Linn. -le0 / nikera TrI Nicker tree. baoNNDaka naTa Bonduo nut; phIvara naTa Fever nut, phijika naTa Physic-nut, malakkA bIna Molucca-been -zraM0 | baoNNDaka jaoNnI Bonduc jaune, gvilaiNDinA baNDaka Guilandina bonduc yoDoborrika Yeux de bourrique - pharA~0 kaz2arazIkkAya, geca - cakkAya, kAlara koDI, malAla, kalaGgu -tA0 | gaccakAya, yAlakhI, - te0 / kaz2a..Jcikkura, kalaJcikkuru, - mala0 / gajaga- kAyi, karaMja bheda - kanA0 / gajaga karaMgI ca jhAr3a, sAgara goTA - marA0 / gAjagA, gajga, kAka~ca (phala kAMkaciyA ) kA~cakA, karaMja-nu-jhAr3a gu0 | kumburu - zraha - siMgA0 / kalain- si, kaleJji, kaleA - bara0 / gajgo, nATA titA - koM0 / karaMjikA - tiri-gicchi / kA0 / sAgaraghoTA - bamba0 / sIsailapAiniyA baoNNDaka ( Coesalpinla bonduc ) bhI isI jAti kA paudhA hai / zimbI varga ( N. O. Leguminose.) utpatti-sthAna - himAlaya se lekara kanyAkumArI paryanta samasta bhAratavarSa meM isake viTapa utpanna hote haiM / bizeSa baMgAla, barmA, bambaI vA samagra dakSiNa hiMdustAna meM yaha bahuta hotA hai / aura pahAr3oM para 2500 phuTa kI UMcAI taka
Page #495
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2227 kara tathA maidAnoM aura samudra ke kinAre para | hotA hai| kaNTakAdhikya ke kAraNa "duSparza" | hone se ise loga khetoM ke bAr3ha para bhI rUdhane ke liye lagAte haiN| isake atirikta akhila uSNa dezoM ke samudra-taToM ke samIpa isake jhAr3a upajate haiN| baMgadeza (rAr3ha ) meM nATAkaraMja ke bIja ko "kudulebici" kahate haiN| rAsAyanika saMghaTana-pUrva ke prAcAryoM ne isake boja dA girI meM kisI na kisI pariNAma meM, koI na koI akSArodIya tika satva kI vidya mAnatA pAI, jisakA nAma kisI ne gvilaiMDona / ( Guilandin ), kisI ne baoNDyusona ( Bonducin) aura kisI ne neTona (Natin) rakkhA / uka rAsAyanika vizleSaNoM se prApta vibhinna pariNAmoM ko dRSTi meM rakhakara isa bAta kA zodha karane ke liye ki vastutaH isameM kauna sA kriyAtmaka sAra vartamAna hai| kalakattA ke skUla zrApha TrApikala meDisina meM jo punaH parI paNa kiye gaye aura unase jo niSkarSa prApta huye ve isa prakAra haiM-unase peTroliyam Ithara meM | 13-52%, salphyurika Ithara meM 1.84%, koro. phArma meM 0.42% aura zuddha surAsAra meM | 18.55deg/ taka zuSka rasakriyA (Extriact) prApta huii| una sabhI rasakriyAoM kI pRthak pRthak | rAsAyanika parIkSA kI gii| parantu unameM pUrva ke anveSakoM dvArA varNita kisI bhI prakAra ke kSAroda kI vidyamAnatA kI puSTi nahIM ho skii| sutarA~ usameM jala meM avileya eka naoNnanalukosAiDika tika sAra ko vidyamAnatA niHsandeha siddha huI aura vaha bhI dravyaguNa vijJAnatA kI dRSTi se ( Pharmacologically) kriyAzUnya pramANita huI / bIjoM meM pracura parimANa meM eka prakAra kA apriya gaMdhi evaM pA~Du-pIta varNa kA dhana taila hotA hai / isameM prAyoDIna aura sAbuna banAne vAle ghaTaka (Saponification) hote haiM, kisI-kisI ke mata se etadbhata taila kI mAtrA 20 se 25 pratizata ke bIca ghaTatI bar3hatI rahatI hai| parantu lekhaka (karnala copar3A) dvArA parIkSita namUnoM meM isakI mAtrA 14 pratizata se adhika kabhI nahIM pAI gii| auSadhArtha vyavahAra-bIja, bIjazasya, mUla, vRkSatvaka aura patra / auSadha-nirmANa-cUrNa, tela aura abhyaGga ityAdi / karaMjAriSTa, habbadAkA bukhAra, ( karAvAdIna ihasAnI) ityaadi| guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAralatAkaraJjapatraMtu kaTUSNa kaphavAtanut / tadvIjaM dIpanaM pathyaM zUlagulma vyathApaham // (rA0ni0 zAlma080) latAkaraMja ke patte carapare, garama aura kaphavAta nAzaka hote haiM / isake bIja dIpana aura pathya hai tathA zUla aura gole kI pIr3A ko dUra karate haiN| karaJjikA-(kA~TA karA) kaNTayuktaH karaJjastu pAke ca tuvaraH kaTuH / grAhakazcoSNavIrya: syAttiktaH proktazcamehahA // kusstthaabhotrnnvaataanaaN kRmINAM nAzanaH paraH / puSpaM tu coSNavIryaM syAttiktaM vAtakaphApaham // (vai0 nigha0) ___kaMjA pAka meM caraparA, kaselA, prAhI, malarodhaka, uSNavIrya tathA kar3avA hai aura yaha prameha kor3ha, babAsora, vraNa, vAyu tathA kRminAzaka hai| isake phUla uSNavIrya, kar3ave, vAta aura kapha nAzaka hai| pUtikaraJja pUtikaJjakaH prokto gucchapUrva karaMjavat // (ni020) pUti karaMjake guNa guccha karaMja ke samAna hai| pUtikaraMjajaM patraM laghu vAta kaphApaham / bhedanaM kaTukaM pAke vIryoSNaM shophnaashnm|| pUtikaraMja kI pattI-halakI, vAtakaphanAzaka, dastAvara, pAka meM caraparI, uSNa vIrya aura sUjana utArane vAlI hai| zophanamuSNa vIryantu patraM pUti karajam / (su0 sU.) pUtikaraMja kI pattI-uSNa vorya bhAra sUjana utArane vAlI hai|
Page #496
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2228 asya bIjaM balyam / tanmajja jvaraghnaM balyaM, lepanena aNDavRddhau hitaM zothaharaM, raktasrAvArodhakam uSNaM nIrasaM kuSThaghnaJca / patramapi tadguNaM / kecit / kaMje kA bIja valya hai aura isakI girI valya aura jvaraghna hai / lepa karane se yaha aMDavRddhi meM hitakArI hotI hai / yaha zothanAzaka, raktastrAva, uSNa, nIrasa aura kuSThaghna hai / isakI pattI usI ke samAna guNakArI hai / karake vaidyakIya vyabahAra qaraa suzruta - (1) zlIpada roga meM pUrti karaJja phIlapA ke rogI ko, sarasoM kA tela DAlakara balAnusAra kaMje kI pattiyoM kA rasa pInA cAhiye yathA- "pUtikaraJjapatrANAM rasa vApi yathAbalam " ( ci0 16 zra0 ) ( 2 ) kRmiroga meM pUtikaraMja - kaMje kI pattiyoM vA jar3a kA rasa zahada milAkara pIne se udarastha kRmi naSTa hote haiN| yathA"pUtikasvarasaM vApi pivedvA madhunA saha " / ( u0 54 zra0 ) cakradatta -- masUrikA prathamAvirbhAvakAla meM pUtikaraJja - pahile pahala masUrikA vA zItalA dikhAI dene para kaMje kI jar3a kI chAla ko jala meM pIsakara sevana karanA cAhiye / yathA-"* soSaNAvAthapUtiH / * prathamamaghagade dRzya mAne prayojyAH " ( masUrikA ci0 ) vaGgasena - (1) jalodara meM pUtikaranja bIja kaMje kI girI ko kA~jI meM pIsakara pIne se jalodara kA nAza hotA hai / yathA " pUtikaraJjavIjaM jjalodara mapi " kAJjikapotaM zamaye ( udara - ci0) ( 2 ) amlapitta meM pUtikaraJja- zuGga -- amla pitta rogI ko, bhojana se pUrva goghRta meM bhunA huA kaMje kA patra mukula sevana karAveM aura Upara se gunagunA pAnI pilAkara vamana karAveM / yathApUrtikaraJjazuGgAni ghRtabhRSTAni rogiNe / nivedya bhojane kAryaM vamanaM koNavAriNA " // ( amlapitta ci0 ) karaJja (3) kaphapaittika masUrikA meM pUtikaraMja kaMje kI pattI vA jar3a kA rasa aura A~vale kA rasa, cInI aura zahada ke sAtha sevana karane se kapha paittika masUrikA aura sUjana dUra hotI hai / yathA"rasaM pUtikaraJjasya cAmalakyA rasaM tathA / pivetsaza karA kSaudraM zophanut kaphapaittike " ( masUrikA - ci0 ) // basavarAjIyaya - vraNa aura kRmi roga meM karaa rasa- karaMja, rIThA aura mer3I ke rasa kA upayoga karane se vraNa aura kRmi roga kA nAza hotA hai / yathA karaJjAriSTa nirguNDI rasohanyA ekrimIna / ( basa0 rA0 21 pra0 ) yUnAnI matAnusAraprakRti - pattI, prathama kakSA meM zItala aura rUca, matAMtarase prathama kakSA meM uSNa aura rUta; phala majjA prathama kakSA meM uSNa zrora dvitIya kakSA meM rUkSa, matAntara se tRtIya kakSA meM uSNa aura prathama kakSA meM rUta koI koI tRtIya kakSA meM zItala aura rUta likhate haiM; kiMtu yaha satya nahIM / vaidya bhI ise uSNa vIrya hI mAnate haiM / hAnikarttA - - kaMTha aura vakSa ko, uSNa prakRti evaM kSINa puruSoM ko rukSatA janaka hai / darpana - kAlImirca, pIpala, zuddha madhu, tara padArtha, lavaNa aura sneha / pratinidhi - fAvAniyA | mAtrA - vayaska 1 mA0 / 4-6 rattI / guNa, karma, prayoga -- yaha zophaghna evaM zoNita sthApaka hai / isakA sevana havA vabAI ke prabhAva se surakSita rakhatA hai / zrAdhA dAnA isakI mIMgI aura kaI dAne lauMgoM ko ekatra pIsakara lagAne se jalodaragata sUjana miTatI hai / yaha jIrNa jvara meM lAbhakArI hai / strI rogoM kI cikitsA meM yaha paramopayogI hai| ataeva strI ke dUdha meM karaJjae ko girI pIsakara, usameM vastra-khaMDa kledita kara vandhyA strI kI yoni meM isakI picu-varti dhAraNa karane se garbhadhAraNa hotA hai / yadi calitagarbhA nArI isakI varti dhAraNa kare, to garbhati doSa kI nivRtti ho / yadi lAla tAge meM pirokara garbhavatI strI ke gale Adi meM bAMdha
Page #497
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaJja 2226 deveM, to garbhapAta na ho| yadi ise bakarI vA bher3a kI khAla yA vastra meM lapeTa kara aura ise sugaMdhi dravyoM kI dhUnI dekara, garbhavatI strI kI ulaTI rAna I piMDalI yA peDU para bA~dha deveM, to sukha pUrvaka prasava ho / prasava ke samaya ise bA~dhanA cAhiye aura prasava hote hI khola DAlanA cAhiye / ise phalavAna vRkSa para bA~dhane se phala nahIM girate / kaMjA ke tIna dAne lekara bhUbhala meM dabA deveM / z2aba ve dAne paka jA~ya, taba unheM nikAla leveM zrora girI ko pIsakara bArIka cUrNa kareM / ise usa vyakti ko pha~kAveM jisake aMDakoSa meM pAnI utara zrAyA ho arthAt jise mUtraja vRddhi roga huA ho | saptAha bhara meM isakA niHzeSa lAbha prakAzita hogA / isa roga meM isakI girIkA cUrNa eraNDa-patra para chir3aka kara bA~dhane se bhI upakAra hotA hai| isakI girI kA tela zarIra para malane se kaNDU vA khAja kA nAza hotA hai| nArI yoni rogoM meM yaha vizeSa upakArI hai / tatavA vraNa ke liye isakA tela yahA~ taka guNakArI hai ki yadi usameM kIr3e bhI par3a gaye hoM, taba bhI isake lagAne se lAbha hotA hai / sutarAM kevala isakI mIMgI ke cUrNa ko kisI tela meM milAkara malane se sUjana zraura phor3e-phunsI zrAdi carma roga ArAma hote haiM isakI girI ko gularogana yA tila taila meM itanA pakAyeM ki jala vaha jAya / phira tela ko chAnakara zIzI meM rakha leveN| kisI prakAra kA duSTa evaM gambhIra vraNa ho, isake lagAne se zrIrAma hotA hai / eka karaMjuye kI mIMgI pIsa kara gur3a meM milAkara khilA deveN| isase zrAgAmI divasa ko udarastha sabhI kecuye thailI kI thailI mRtaprAya hokara nikala jAya~ge / kapha, vAta aura rakta vikAroM meM isakI pattI guNakArI hai / yadi zarora phUTakara usameM sthAna sthAna para chidra ho jA~ya to karaMjuye kI pattI ghoMTa-pIsakara nityaprati eka pyAlA pilaayeN| bhojana meM cane yA gehUM kI roTI paryApta ghI ke sAtha deveM / cAlIsa dina meM lAbha pradarzita hogA / "khulAsA" ke racayitA likhate haiM ki maiMne eka yuvA ko dekhA jo cirakAla se cAturthika jvara se pIr3ita rahatA thA / use kisI auSadhi se lAbha nahIM hotA thA / aMtataH vaha karaMjunA ke patte 21 karaJja kAlImircI ke sAtha ghoMTakara pIne lgaa| isase alpa kAla meM hI vaha samyak roga mukta ho gayA / punarapi kisI labdhapratiSTha vyakti ke gRha meM dhokhe se isake tela meM kar3hI ko baghAra lagA diyA gayA aura usameM phulakiyA~ pakAkara ghara ke logoM ne khA lIM / isase unako atyaMta kaSTa huA, zraI, dila ghabar3AyA thora cakkara Ane lagI / kisI ke batalAne se unhoMne mU~ga kI khicar3I meM bahuta sA ghI milAkara khA liyA, isase unheM turata lAbha ho mayA / - ( 0 0 ) majana mupharidAta meM yaha adhika likhA hai-- "yaha mavAda ko ear hai zrora zrAnAha zUla (riyAhI kulaMja ) kA nivAraNa karatA hai / " bustAna mufaridAta meM yaha vizeSa likhA hai" eka dAne kI zrAdhI girI aura pA~ca kAlImirca inako ekatra pIsakara khilAne se vAtaja zrAnAha, zUla (riyAhI darda kulaMja ) miTatA hai / parIkSita hai / pIpala ra zahada ke sAtha milAkara jhar3aberI ke barAbara isakI golI banAkara khilAne se jIrNa jvara kA nAza hotA hai / ise strI ke dUdha meM pIsakara yoni meM isakI varti dhAraNa karane se striyoM kA vaMdhyatva doSa miTatA hai aura ve garbhadhAraNa ke yogya ho jAtI hai / yaha dRSTi ko zakti pradAna karatA aura vAyu kA anulomana karatA hai / yaha sUkhI khujalI garbhAzaya ke roga tathA kuSThAdi meM lAbhakArI hai" / isakI girI ko hukke meM rakhakara pIne se udarazUla miTatA hai / karaMjI kI girI, saMcara namaka, soMTha aura bhunI huI hIMga - inako samAna bhAga lekara cUrNa karake 6 mAze kI mAtrA meM garama jala ke sAtha lene se saba prakAra ke udarazUla naSTa hote haiM 1 navya mata Ara0 ena0 khorI-kaMje kI girI tikka valya jvara nivAraka aura kRmighna hai / zrarddhapatra svarasa jvaraghna hai tathA viSama jvara ( jIrNa jvara ) meM vyavahRta hotA hai / aMtarA, tijArI aura cauthiyA prabhRti pArI ke jvaroM meM isake bIjoM kI girI kA cUrNa sama bhAga pIpala ke cUrNa ke sAtha vyavahAra kiyA jAtA hai / kintu yaha jvaraghna, sAgika daurvalya nAzaka, raktapitta (Haemorrhage )
Page #498
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaJja 2230 hara aura rasAvana (Alterativie tonic)| hai / karoM kI girI kRminna hai aura prAntrastha kRmi vinAzArtha palAza ko pattI evaM phUla ora aphasaMtona ( Artmisia Absin tbiam ) kI maMjarI ke sAtha, vyavahAra ko jAtI hai| cehare kI chIMpa aura bhAI arthAt mukhavyaMga Frekles) aura karNasrAva nivAraNArtha isake bIjoM kA tela vyavahAra meM prAtA hai yaha snigdha hai aura abhyaMga ke kAma AtA hai| sAgaragoTA ke bIjoM kI girI aura lauMga-inheM cUrNa kara sevana karane se zUlavedanA ( Pain of colic) zrora vamana zAMta hotA hai| kiso kisI deza ko lalanAoM kA yaha vizvAsa hai ki sasatvAnAriyoM ke gale meM kaMjA ke bIjoM kI mAlA dhAraNa karAne se garbhapAta nahIM hotA / meTIriyA meDikA Apha iNDiyA-2 ya khaM0, 203 pR0| DImaka-bhUnakara cUrNa kI huI karaMja kI girI vRddhigrasta ( Hydrocele) rogI ko sevana karAte haiM aura sAtha sAtha reMDa ke patte para una cUrNa ko sthApana kara, usase kuraNDa ko DhA~ka rakhate haiN| kuSTha roga meM bhI isakA upayoga hotA hai aura yaha kRmighna khyAla kiyA jAtA hai| kSataropaNArtha vahu kSaNa karaMjagiro sAdhitataila vyavahRta hotAhai / kaMjA ke tela ke abhyaMga se tvacA sukomala evaM mRdu hotI hai aura vyaMga tathA mukhavaNAdi kA nAza hotA hai| astu sauMdaryavardhaka abhyaMga rUpa se isakA vyavahAra hotA hai| garbhapAta nivAraNa ke liye sasatvAlalanA gaNa kaMje ke bIjoM ko lAla rezama ke tAge meM pirokara gale meM dhAraNa karatI haiM aura ise vRkSoM para isa hetu laTakAte haiM. jisameM usake phala na jhar3ane paaveN| ainsalI-likhate haiM ki dezI cikitsakagaNa balaprada rUpa se, masAle ke sAtha, isako girI kA vyavahAra karate haiN| ve vRddhigrasta rogo ke photoM para isakA pralepa bhI karate haiM / isake sivA isakI jar3a aura pattI bhI pUrvoka guNadharma vAlI hotI hai / zizujAta prAMtrastha kRmi roga meM koMkaNa nivAsI kapUra haladI (Yellow zodary) aura palAsapApar3A ke sAtha isako pattI kA rasa vyavahAra / karate haiM / yaha jvara nivAraka hai| astu, jvara meM / ise 4 tole kI mAtrA meM dete haiM / yoSApasmAra vala mUrchA meM gur3a ke sAtha isakI girI dI jAtI hai| jalasiddha ( Roasted) kaMje ke bIjoM kA yathAvidhi kvAtha prastuta kreN| yaha kvAtha kSaya evaM zvAsa roga meM prayojanIya hotA hai| (phArmAko grAphiyA iMDikA-1 ma khaM0, pR0 467-8) vaiTa-bIja kI taraha kaMje kI jar3a meM bhI jvaradhnI zakti hotI hai| panajAta taila zrAkSepakAdi vAtavyAdhiyoM meM vyavahRta hotA hai| koI-koI kahate haiM ki kaMje kI girI kA cUrNa tamAkhU meM milAkara khAne se zUlajanya vedanA zAMta hotI hai| (DikzanarI zrApha dI ekAnAmika proDakTa zrApha iMDiyA) nAdakarNI-guNa-prabhAva-kaMje kA mUlatvak aura bIja donoM hI jvarapratiSedhaka, prAkSepa nivAraka tikka-balya, kRmighna aura jvarahara haiM / bIja-cUrNa valya hai / pattI avarodhovATaka aura rajaHpravartaka mAnI jAtI hai / jar3a jaTharAgnipradIpaka (Gastric tonic Amayika prayoga kaMje kI guThalI vA bIja aura mUlatvaka, sAdhAraNa, satata aura visargI jvaroM meM evaM zvAsa tathA zUla ityAdi rogoM meM upakArI hai| isakI vidhi yaha hai ki sarva prathama kaMjekI giriyoMko lekara khUba vArIka cUrNa kareM phira jitanA yaha cUrNa ho; utanA hI usameM kAlImirgI kA cUrNa milAyeM aura isameM se 5-15 rattI kI mAtrA meM sevana kreN| jar3a kI chAla kA cUrNa 5 rattI se eka mAzA taka de sakate haiN| isake bIjoM ke cUrNa ko cilama meM rakhakara tamAkU kI taraha dhUmrapAna karane se zUla (Colic) roga kA nAza hotA hai| makkhana nikAle huye garama dUdha aura hIMga ke sAtha milAkara ajIrNa roga meM upayoga karane se yaha valya prabhAva karatA hai / daMtamAMsa vraNa (Gum boils) tathA masUr3oMkA pilapilA honA (Spongy gums) zrAdi vividha masUr3hA jAta rogoM meM jalAye huye kaMje ke bIjoM meM phiTakirI aura jalAI huI supArI milAkara banAyA huA maMjana guNakArI hotA hai| 15 rattI kaMje kI girI kA cUrNa, aura eka aMDA inakI eka roTI banAkara ghI meM bhUna leveM aura
Page #499
--------------------------------------------------------------------------
________________ karA 2231 karata dina meM dobAra sevana karAdeM / ugra aMDazotha, DiMbazotha aura kaMThamAlA ke liye yaha mahauSadhi hai| eraNDa taila meM banA huA isake bIjoM kA pralepa kuraMDa (Hydrocele) para lagAne kI utkRSTa mahauSadhi hai / ugra aMDazotha aura graMthizotha yakRdvikRti meM isakI komala komala pattiyA~ upakArI hotI haiN| AkSepa, pakSAghAta ( Palsy ) aura isI taraha ke anya vAtavyAdhiyoM meM isake bIjoM se nikAlA huA tela lAbhakArI hotA hai| isakI pisI huI komala pattiyoM ko; reDI ke tela vA ghI meM pakAkara sUje huye vedanApUrNa aMDakoSoM para moTI taha car3hAne se mahAna upakAra hote huye pAyA gayA hai| bIja-majAjAta taila karNasrAva kI auSadhi hai| zrAmaghAta vA gaThiyA meM sUjI huI saMdhiyoM para isakA abhyaMga bhI karate haiM / (iM0 me0 me. pR0 138-6) ruphiyasa-(Ruphius) karaMjuvA ke bIja kRmighna haiN| isakI pattI, jar3a aura bIja Artava pravartaka evaM jvara nivAraka haiM / (phA0 iM0) bhArata aura pArasya deza meM isake bIja atyanta uSNa evaM rUkSa tathA zothadhna, ranapitta ruddhaka aura saMkrAmaka roga nivAraka mAne jAte haiN| Ara0 ena0 coparA-karaMja ke nan glyukosAiDika tina satva kI sAdhAraNa guNadharma viSayaka parIkSA kI gaI. parantu yaha prabhAvazUnya athavA niSkriya pramANita hazrA / kaMjA niyatakAlikajvara nivAraNa (Anti periodic) ke liye ati prAcIna kAla se vikhyAta hai| isI ko dhyAna meM rakhakara dezI auSadha-guNa-dharma anveSiNI samiti kI saMrakSaNatA meM rogiyoM para isake guNa-dharma kI parIkSA kI gaI aura yadyapi samiti ne ise atIva balakArI evaM uttama jvaraghna batalAkara isakI upayogitA ke pakSa meM hI apanI sammati dI / para cU~ki isake bIjoM meM koI vyakta roga nivAraka guNa nahIM dIkhatA aura na to isake rAsAyanika saMghaTana kA punarapi saMzodhana karane para isameM kisI aise kriyAtmaka prabhAvakArI satva kI vidyamAnatA hI siddha hotI hai, jisase kisI vyakta prabhAva kI zrAzA kI jA ske| isaliye isake sambandha meM aura parIkSaNa-krama cAlU rakhanA anAvazyaka samajhA gayA / (iM0 i0 I0 pR0 308-6) kSaya aura zvAsa meM isake bhune haye bIjoM kA kAr3hA vyavahArya hai| san 1868 meM valya aura jvaraghna mAnakara isake bIja phArmAkopiyA grApha iMDiyA ke adhikRta (Offical ) yogoM meM samAviSTa kara liye gaye aura aneka DAkTaroM ne isakI upayogitA ke pakSa meM hI apanI sammati dii| iM0 DU. ii.| ___karaMja kI pattI 3 mA0, kAlI mirca 2-3 dAne inako pIsakara pIne yA golI banAkara khAne se viSamajvara ( Malaria) nAza hotA hai| auSadhi-saMgraha nAmaka prasiddha marAThI graMtha ke lekhaka DAkTara vAmana gaNeza dezAI likhate haiM ki sUtikA jvara meM kaTakaraMja ke bIja se kaI prakAra kA lAbha hotA hai / isase jvara kama hotA hai| garbhAzaya kA saMkocana hotA hai| udarazUla ruka jAtA hai, rajaHsrAva sApha hotA hai aura ghAva bar3ha gayA ho, to vaha bhI zIghra bhara jAtA hai| isaliye prasUtikAla ke samaya cAhe jvara ho yA na ho isa oSadhi ko upayoga karanA bahuta hI guNakArI hotA hai| ___ kaTakaraMja ke phUla, patte ityAdi sabhI guNakArI haiM / para isake bIjoM kI girI meM hI jvara ko naSTa karane kI sabase adhika zakti hai / isake sevana kI vidhi yaha hai___ karaMja kI girI kA cUrNa 1 bhAga, cauthAI bhAga leMDI pIpala kA cUrNa inako zahada meM kharala karake pA~ca-pA~ca chaH-chaH rattI kI goliyA~ banA leveN| inako maleriyA jvara meM pAnI ke sAtha dene se bar3A upakAra hotA hai| athavA karaMja kI girI aura kAlI mirca inako barAbara-barAbara le pIsakara 8 rattI se 15 rattI taka ko mAtrA meM dina meM do bAra lene se bArI se prAnA vAlA jvara chUTa jAtA hai| isameM kunaina ke samAna maleriyA ke viSa ko naSTa karane kI zakki to hai hI, para isameM usake doSa bilakula nahIM pAye jaate| ise - khAlI peTa nahIM denA cAhiye / isase sabhI dazAoM meM sabhI ko nirbhayatApUrvaka de sakate haiN| yaha naye purAne sabhI jvaroM meM upakArI hai| yaha prIhA evaM yakRta
Page #500
--------------------------------------------------------------------------
________________ karajagAcha 2232 karaDaI ke vikAroM ko dUra karake zarIra meM navIna rakta kA | karaMjA-ca-jhAr3a-[ marA0] ) karaMja kA peDa / karaMja saMcAra karatA hai| karaMjA-ca-vRkSa-[ marA0 ] kaMje kA per3a / karaMjuvA dvArA honevAlI dhAtUpadhAtu kI bhasmeM karaMjAdi lepa-saMjJA pu0 [saM0 ] ukna nAma kA eka (5) hajula yahUda vA saMga yahUda ke yog| bhasma kI vidhi nirmANavidhi-karaMja kI girI, haldI, kasIsa. prathama 1 to0 hala yahUda ko lekara dahI ke padmAka, sahada, gorocana aura haratAla inheM pIsasAtha eka pahara pUrA nirantara Alor3ita kareM aura kara lepa karane se alasa kA nAza hotA hai / vR. phira TikiyA banAkara sukhA leveN| punaH 1 pAva ni0ra0 tudra ro0ci0| janake pattoM ko kaTakara eka miTTI ke sakore meM | karaMjAyaMjana-saMjJA pu. [saM. krI.] uka nAma kA ukta Tikiye ke Upara nIce dekara, Upara se dUsarA eka yog| sakorA ulaTA rakhakara khUba kaparauTI karake 20 sera nirmANa vidhi-karaMja kI mAMgI, kamala; upaloM kI agni deveM / bhasma hogaa| kamala kesara, candana, nIlotpala aura gerU ko mAtrA-1 se 4 rattI taka / khiyAraina ityAdi gobara ke rasa meM pIsakara aMjana karane se nakrAMdha ke rasa ke sAtha yA mAjUnoM meM milAkara deveM / yaha ( ratauMdhI) kA nAza hotA hai / vR0ni0 20 netra vRkkAzmarI ko nikAlatA aura sUjAka meM isakA ro. ci.| camatkRta prabhAva pradarzita hotA hai| karaMjiyA-saMjJA strI. [1] udakIyaM / (2) kRSNAbhraka 1 chaTA~ka karaMjue ke bIjoM [siri0 ] karamakallA / krnv| . kI girI 1 chaTA~ka, murgI kA aMDA 6 adada, | karaMjI-saMjJA strI0 [saM0 karajI ] de. "karajI" / kalamIzorA pUrA pAva, sapheda saMkhiyA 1 mAzA saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaMje kA eka bheda / aura ghIkumAra kA labAba 1 chaTaoNka-ina sabako isakA per3a kAMTedAra kAphI UcA hotA hai| patte kharala karake miTTI ke do sakoroM ke bhItara rakhakara Amale ke pattoM kI taraha. phala-phUla kI taraha hote kapar3a miTTI karake 20 sera upaloM kI agni deveN| haiM / parantu phala aparipakkAsthA meM hare aura isake svAMga zItala hone para nikAleM, yadi camaka rahe to uparAMta lAla cunnaTadAra hojAte haiM / yaha himAlaya punaH agni deveN| ke nIce bhAgoM meM ajamera, budelakhaNDa, bihAra, __ mAtrA-eka surkha (rattI) upayukta zarbata zrAsAma, brahmA, paJcimI prAyadvIpa aura laMkA meM yA arka ke sAtha isakA sevana kreN| yaha sUjAka, hotA hai / kNjii| sukhakAI, zukAI (d0)| saMtata jvara aura vabAI bukhAroM ke liye atIva ( Holoptelea Integrifolia ) guNakArI hai / yadi cAturthika jvara meM denA ho, to (2) amanA / kuja / paparI / kunaina ke sAtha deveM / atizaya lAbhakArI hai|| karaMjuA, karaMjuvA-saMjJA puM. [saM0 karajaH] (1) saMjJA puM0 [saM0 kaliMga, phrA0 kulaMga] kaMjA / sAgaragoTa / (2) karaMja / murgaa| karaMjUna:-[?] phalaMjUnaH / karaMjagAcha-[baM0] kaMjA / karaMja / | karaMjha-[da0 jkaMjA / karaMja / karaMjana-[?] sahijana / karaMTaka-kattina-kAya-[te0, mala.] kaakmaarii| ___saMjJA puM. [deza.] kaMjA / karaMja / karaMTI-[ko0] vizAlA / jaMgalI indrAyana / karaMjaya-[karanA0 ] karamaI / amla karaMja / karaMTolI-[ marA0 ] dhAra karekhA / kirAra / karaMjavA-saMjJA pu0 [saM0 karA ] karaMja / kNjaa| | karaThIDa-[ gu0 ] pAThA / karaMjA-saMjJA pu0 de0 "karaJja" / (2) gaaNjaa| | karaMDa-saMjJA pu0 de0 "krnndd"| vi0 [strI0 karaMjI ] karaMja vA kaMje ke raMga ko saMjJA puM. [saM0 kuraviMda ] kurula patthara / . sI A~kha vAlA / bhUrI A~khavAlA / / karaMDaI-[ tA0] vizva tulasI / vbuii| .
Page #501
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaMDagiDA 2233 karA~kula paraMDagiDA-) [ kanA0 ] gorakhamuDI / muddhitikA / | ekatra varNana kiyA hai; parantu kurara TiTiharI ko karaMDigiDI kahate haiN| koI koI kulaMga ke prAkRti-varNana prasaMga meM likhate haiM, ki isakA sira lAla aura karaMDuI-tA. ] muNge| vAkI zarIra maTamaile raMga kA hotA hai| khaz2Ainula karaMDo-[1] pradaviyA nAmaka vRhad yUnAnI nighaMTu meM likhA hai, karatInaH-[ iTailiyana kAraMtInA se mujha0] ki kuja do prakAra kA hotA hai-sapheda aura karaMda- / saMjJA pu [?] piparAmUla / khAko / inameM se sapheda alpa prApya hai aura karaMdA uttama vaha hai jisakA bAz2a ne AkheTa kiyA ho| karaMdha, karaMdhA-saMjJA pu. [?] piparAmUla / kyoM ki zrama aura byAkulatA ke kAraNa isakA karaMdhisa-gu0 ] paatthaa| aMbaSThA / mAMsa komala ho jAtA hai| karaba-saMjJA puM0 [ saM0 pu.] [vi. karaMbita ] guNadharma tathA prayoga(.) mizriNa / milAvaTa / dadhimizrita khAdya / AyurvedIya matAnusArakaraMvara-[paM0] sirasa / krauJcaH pittAnilaharaH pecakaH vAtajit / karasahA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] svarNakSIrI ltaa| arthAt krauJca pitta aura vAta nAzaka hai| karA~kula-saMjJA puM. [saM0 kalAGkaraH ] bagule kI jvare hitH| (ca060) jAti kI pAnI ke kinAre kI eka bar3I cir3iyA arthAt yaha jvara meM hitakArI hai| jisake jhuNDa ThaNDe pahAr3I dezoM se jAr3e ke dinoM | krauJco vRpyo'tirucikRdazmarI hanti nityazaH / meM Ate haiN| yaha 'kara' 'kara' zabda karatI huI | zoSamUcchoharo valyo hanti kAsamarocakam // paMkri bAMdhakara AkAza meM ur3atI haiN| isakA raMga (ani0 21 a. padmabIje / vai. nigha.) syAhI aura kucha sursI liye hue bhUrA hotA hai arthAt karA~kula kA mAMsa vRSya, valya tathA aura isakI garadana ke nIce kA bhAga sapheda atyanta rucikArI hai aura yaha zoSa, mUrchA, kAsa hotA hai| arocaka evaM azmarI kA nAza karatA hai| paryAkuMja (kha0 a0), kuMja ( phAMrvIz2a / yUnAnI matAnusAraDikzanarI), koMca (tA. za0), ghATI, bana prakRti-mAMsa dvitIya kakSA meM uSNa aura rukSa kukar3hI, karAMkula-hiM0 / koMca bk-bN0| hai| kintu uSNatA kI apekSA rukSatA parivarddhita kulaMga-phrA0 / kurkI-a0 / hirIna Heron hotI hai / koI koI zItala aura rUkSa likhate haiN| kalyu Curlew -aM0 zrArDiyolA geyiAI isakA pitta rukSa hai| Ardeola grayii,Sykee. susar hAnikatA-mAMsa, dIrghapAkI hai aura sAMdra kyuleTara Ardea Jaculater-le0|| (galIja) doSa utpanna karatA hai (ma. mu0; saMskRta paryA-krauJcaH krauJcakaH kroJcavI, kha0 a0), saudAvI khUna utpanna karatA hai (mu. dIrghakhaH, rAmrijAgaraH, nIlakrauJcaH. nIlAGgaH dIrgha- naa0)| grIvaH, atijAgaraH, (dha0 ni0 dhva0), kuraraH, ___ darpaghna-mAMsa ko payyuSita karake pakAnA, kharazabdaH, kuG, krauJcaH, pakicaraH, kharaH (rA. sirakA, namaka aura garama masAle bhI darpana haiN| ni0 16 va0), kalIbakaH, kalikaH (zabdara0) pratinidhi-kisI kisI guNa meM jaMgalI kraakr-sN0| kabUtara kA mAMsa / matAntara se sArasa bhI isakI vaktavya-yadyapi saMskRta koSoM meM "kalAGkara" pratinidhi haiN| mAMsa isakA halAla (zAstra aura 'krauJca' donoM eka nahIM mAne gaye haiM, para vihita ) hai| adhikAMza loga karA~kula' ho ko 'krauJca' pakSI mAtrA-mAMsa AvazyakatAnusAra, bhejA aura mAnate haiN| kisI kisI ne krauJca aura kurara kA pittA 2-3 rattI tk| phA060
Page #502
--------------------------------------------------------------------------
________________ karA~kula 2234 karA~kula guNa, kameM prayoga-isakA mAMsa avarodhoddhATana karatA, zarIra ko zatti pradAna karatA aura kulaMja ko naSTa karatA hai| isakA bhejA netra meM lagAne khe rAtrAMdhya roga ArAma hotA hai| bheje kA lepa zvitra aura kaNDU para bhI lAbhakArI hai aura zira ke bAla sapheda nahIM hone detaa| sirakA aura | vanapalAeDa ke sAtha isakI carbI kA upayoga plIhA zotha meM lAbhakArI hai| kuMja ke aNDe meM masUra ke dAne ke barAghara chidra karake usameM tole bhara pArA bhara kara chidra ko ur3ada ke ATe se banda kara de| aNDe ke Upara bhI prATA lagA de aura ise bhAga meM rakha de / jaba paka jAya, use nikAla kara UparI ATe ko pRthaka kara aura pAre ko nikAla leve / taduparAMta avaziSTa aNDe kI saphedI aura jardI ko khaaleve| isI prakAra saptAha paryaMta Uka pAre ko eka aMDe ke bhItara tathoka vidhi ke anusAra bhara-pakAkara niyamAnusAra sevana karate rheN| saptAhoparAMta usa pAre kI jagaha nayA pArA lekara punaH usI prakAra prastuta kara sevana kreN| isI bhA~ti saptAha ke uparAMta nayA pArA badala badala kara una vidhi ke anusAra cAlIsa dina taka aMDe kI jardI evaM safeDI sevana kareM vizeSataH zarad Rtu meN| isase atulanIya kAmazakti prAdurbhUta hogii| adhikatayA zItala prakRti vAloM ko isakA upayoga karanA cAhiye / isake sevana kAla meM khaTTI aura bAdI kI cIjeM varjita haiN| inna-z2ahara kahate haiM ki taro-tAz2A bAkale ko kUTa aura nicor3a kara svarasa nikAle aura usameM uttama sirakA milaayeN| phira ise miTTI kI hA~DI meM bharakara usameM itane bAqalA ke dAne sagniviSTa kareM ki ukta drava dAnoM ke Upara Upara rahe |ttpshcaat ukta haNDikA ko cUlhe para car3hAkara usake nIce maMda agni jalAyeM, jaba sArA drava zuSka ho jAya, taba dAnoM ko nikAla kara chAyA meM zuSka karale aura use kulaMga pakSI ke sAmane DAla deN| jyoMhI usane ise khAyA gati karane se rahita huA / .. usake nivAraNa kA upAya yaha hai ki usake kaMTha meM nabIja-tamara (amlikAriSTa) DAleM / ibna juhvara | ne nizceSTa karane kI dUsarI vidhi isa prakAra likhI hai-kanera ke pattoM kA rasa lekara usameM tIca sirakA milaayeN| phira ise miTTI kI hA~sI meM DAlakara usameM bAkalA ke dAne bharakara itanA pakAyeM ki samasta drava zuSkIbhUta ho jAya / punaH use chAyA meM sukhAkara kulaMga ke pAsa DAlA jAya / . jo khAyegA vaha gati na kara skegaa| kiMtu nabIz2a tamara (amlikAriSTa ) pilAne se vaha punaH svAsthya lAbha karegA / "kanera ke pattoM ke sAtha lobiyA pakAkara khilAne se bhI kulaMga ur3ane se prAjija zrAjAtA hai, isakA bhejA samabhAga sauMpha ke sAtha lagAne se bahA~ke vAla punaH nahIM ugate isakA pittA aura bhejA pAre ke sAtha milAkara pradhamanasaUta karanese bhUlIhaI cIz2a smaraNa zrAjAtI hai|" nA0 a0| camelI ke tela meM hala kiyA huA isakA pittA eka jau kI mAtrA meM khAne se vismRta roga meM upakAra hotA hai| aura isase zira ke bAla sapheda nahIM hote| -ma0 mu0| ___ isakA gozta vAyuvikAra nAzaka hai / ( -tA. zA0 / ) banapalANDu-ghaTita-sukna ke sAtha isakI carbI kA pInA plIhA-zotha-nAzaka hai| yadi vaha - manuSya jise vismRti kA roga ho, camelI ke tela meM kulaGga kA pitta vA usake zira kA bhejA milAkara nAsa le, to use koI bAta vismaraNa na ho| isake bheje kA lepa rAnyaMdhya roga ko naSTa karatA hai| cukandara ke rasa meM isakA pitta milA nAsa lene se tIna dina meM lakavA zrArAma hotA hai| isakA mAMsa kAmoddIpaka hai / isakI carbI kAna meM TapakAne se vadhiratA jAtI rahatI hai| -mu. naa.| kulaGga kA mAMsa avarodhoM kA udghATana karatA, zarIra ko zakti pradAna karatA aura kolA roga ko dUra karatA hai / saMgadAnA malaruddhaka hai| yaha sUkhA pisA huA cane ke pAnI ke sAtha varistita evaM vRkkazUla ko lAbhakArI hai| isakA mastiSkabhejA netra meM lagAne se ratauMdhI kA nAza hotA hai| (na. mu.) ise methI ke rasa meM pIsakara lepa karane se sUjana utaratI hai| isakA pitta cukandara yA marjajoza ke rasa meM milA tIna dina taka nAsa lene se lakave kA nizcaya hI nAza hotA hai| kiMtu ise viparIta pakSa ke nathune meM jhalanA ucita
Page #503
--------------------------------------------------------------------------
________________ karAMkusa 2135 karAtArigovina hai| isake upayoga kAla meM rogana akharoTa piyeM | karAgra pallava-saMjJA pu0 [saM0 pu.] uNgliiN| aura mardana kareM aura aMdherI koTharI meM baitthe| isake | aNgulii| pitte kA surmA motiyAbindu rAtryaMdha aura nAkhUne | karApAta-saMjJA pu0 [saM0 pu.] bar3I u~galI |vRddhaa. ko kalyANa prada hai| zvitra meM isakA lepa upakArI hai / isake pitte aura bheje kA camelI ke karAMkula-saMjJA puM. [saM0] eka jaMtu / tela ke sAtha nAsa vismRti roga kA nivAraNa karAMkuza-saMjJA puM0 [saM0 pu.] nakha / nAkhUna / karatA hai aura bAlasapheda nahIM hone detaa| sirake meM shbdr| isakI carbI milAkara pIne se plIhA kI sUjana utaratI hai| -bu.mu.| karAGgaNa-saMjJA puM. [saM0 kro0 ] vAjAra / haha / karAMkusa-[baM0, saM0 karAGkuza ) lAmajjaka / lamajaka / haaraa0| karAMkusa / (Andropogon iwaranc karAMgula-saMjJA strI0 [saM0 pu.] hAtha kI uNglii| usa Roxb. ) karAcIna-saMjJA puM. [saM0 pu.] khaJjana / khaharaicA / dvirUpako0 / karaoNTha-saMjJA puM. [saM0 kuraMTa] kttsraiyaa| piyAbA~sA / | karAcorakaUdI-[ tu0 ] kalauMjI | zonIz2a / karA~ta-saMjJA puM0 [saM0 karapatra, prA0 karavatta ] pArA / karAja-[?] (1) bAbUnA / (2) ukahavAna / karapatra / karAja:-[10] eka prakAra kI miThAI / karAMpu-[ malA0] ) karanAla / lauMga / karAta-saMjJA puM0 [a0 kIrAta ] eka taula jo cAra karAMbu- tA0] jau kI hotI hai aura prAyaH sonA, cA~dI vA davA karA-[siri0] kh| taulane ke kAma meM AtI hai| karAva[10eka prakAra kI cir3iyA jo UdasalIca karAjiyA-rU.] AlUbAlU / ___ ko apane ghoMsale meM le jAtI hai| karAtAjaha-[ tu0 ] zuharUra / karA Asa jhAjhA lUtana-1-yU. zAmI gaMdanA / karAtAta-[ tu.] eka prakAra kA phala jo kAlImirca karA Asa bAbA lutana kI taraha hotA hai / isakA svAda z2arizka ke samAna karAicA-[?] iNdrjv| kiMcit amla hotA hai| guNa dharma meM bhI yaha karAijA-saMjJA puM0, caaNdnii| nandIvRkSa / Rose usake samAna hotA hai / kadAcit yaha z2arizka kI bay. (2) kar3avA indrjau| hI eka kisma ho / jinhoMne ise 'z2aphrAla' samajhA karAita-saMjJA pu0 [saM0 kirAta, hiM0 kArA, kAlA] hai unhoMne bhUla kI hai / 'jukAla' karAniyA hai| ___eka prakAra kA kAlA sA~pa jo bahuta viSailA hotA (kha0 a0) hai| karaita / karAtArigoyina-[?] eka aprasiddha paudhA / karAkara-[ mAz2aMdarAnI ] zakarAka / eka udbhija jisakI zAkhAe~ atyanta gA~ThadAra karAkira-[a0 bahu.] (Curgling, Borbo hotI aura eka hI jar3a se nikalatI haiN| isakI ... rygmus) peTa kI gur3agur3AhaTa / aMtar3iyoM meM pattiyA~ gehUM kI pattiyoM kI taraha hotI haiM / bIja ____ vAyu-saMcaya se isa prakAra kI AvAz2a paidA bAjare ke dAne kI taraha hotA hai aura svAda hotI hai| atyanta tIvra hotA hai| yaha chAyAdAra sthAnoM karAkInUsa-[ yU0] uztaragAz2a / aura nonI z2amIna meM utpanna hotA hai| koI koI karArUta, qarAqarUta-[tu0, zIrAz2I] dugdhAmma / kahate haiM ki yaha jaMgalI gehUM hai| : ravIna | Lactic acid prakRti-yadi strI Rtu-snAnottara aura puruSa karAkrUsa-[ tu.] ukaab| donoM // mAze isake bIja pIsakara thor3e se pAnI karAgra-saMjJA puM. [saM0 ko0] karipurakA / hAthI | ke sAtha khAkara saMgama kareM, to lar3ake kA hamala ke sUMr3a kA sirA |hlaa0 / aurata ko raha jAya / (kha0 ma0)
Page #504
--------------------------------------------------------------------------
________________ railA / . saadaa| karAtiyA 2236 karAla karAtiyA-[yU0] khanUba zAmI / karAyala-saMjJA strI0 [saM0 kAlA ] kalauMjoM / maeNga karAta na-[yU.] sAdA zahada kA pAnI / mAulavasta saMjJA puM. [saM0 karAla ] ( Rosin res- [a] arka bAdiyAna vA pAnI meM joza diyA _in ) tela milI huI rAla / huA zahada / | karAyalA, kanAlaha-[?] hulahula / qarAta sa, karAta sana-[ yU0] druuniinuun| / | karAyikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA karAniyA-[yU.] jaitUna kI taraha kA eka bar3A pahAdI pkssii| choTA bagulA / kSudra vaka / vai0 nighaH / pedd'| isakA phala jAmuna kI taraha hotA hai| karAra-saMjJA puM0 [a0 (1)sthiratA ThaharAva / (2) jukAla / karAnItusa-[ yU0 ] pralApa / haz2iyAna / buddhinAza / karAranoza-[rU0 ] moma / karAnItu sa khAlisa-a.] paittika saresAma / sare pharAranola-[1] niiloph'r| sAma sapharAvI, jisakA hetu zuddha pitta vA safarA hotA hai| karArA-saMjJA pu0 [saM0 karaTa ] kauyA / karAnInI ig2ariyA-[ yU0] jaMgalI karnaba / ___ saMjJA pu. eka prakAra kI miThAI / karArI-[ siri0 pareMDI / tuma araMDI / karAnIsa-[siri0 ] baak'laa| karAba, karAbata-saMjJA strI0 [10]() naz2a- | karArIta- a0 korAta kA bahu0 ] de. "kIrAta" - diikii| samIpatA (2) rishtedaarii| saMbandha / | karAla, karAlaka-saMjJA pu'* [saM0 pu0, krI0 ] kRSNa nAtA / riztA / Relation tulsii| kAlI tulasI / pa0 mu0| bhA0 pU0 karAbA-saMjJA puM0 [a0 qarAbaH / saM0 karakA, hiM. 1 bh0| karabA ] zIze kA bar3A baratana jisameM arka ityAdi ___ saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) rAla milA . . rakhate haiN| kA~ca kA choTe muha kA bar3A pAtra / / huA tela / garjana tela / sarjarasa taila / me. karAbAdIna-[a0 vA karAvAdIna kA mutra] vaha latrika / (2) daoNtoM kA eka roga jisameM dA~toM - kitAba jisameM nuskhe aura yoga saMgRhIta hoN| meM bar3I pIr3A hotI hai aura ve U~ce nIce aura (Pharmacopoeia, Dispensato- beDaula ho jAte haiM / mAdhava nidAna ke anusAra ___ry ) dA~toM meM sthita vAyu dhIre dhIre dA~toM ko UMce karAmaI-saMjJA puM. [saM0 pu.] karauMde kA pedd'| nIce aura tirache kara detI hai| yaha roga asAdhya karamaIka vRkSa / sh0r0| hai| mA0 ni0 daMtaveSTaga0 ro0| (3) kastUrI karAmalI-[ himA0 ] pharAza / maga / su0 sU. 46 a0|| karAmiyUna-[ yU0] pyaaj'| jaGghAlavat / (4) shaaluk| karAmUsa-[yU.] baak'laa| saMjJA puM0 [saM0 kI.] (1) kRSNArjaka / karAmbuka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] pAnI A~vale kA kAlI tulasI / (2) kAlA baghUla / kRSNabaI per3a / pAnIyAmalaka vRkss| kRSNApAkaphala / raka / (3) ghI vA tela meM taiyAra kiyA huA za0 c0| vesavAra / (pAkarAjaH) karAyala / . noTa-'kRSNapAkaphala' karauMdeko bhI kahate haiN| vi0 [saM0 tri0] (.) jisake bar3e-bar3e karAmla, karAmlaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] karauMde dA~ta hoN| U~ce dA~tavAlA / dantura / (2) DarAra kA per3a / karamaka vRkSa / pa0 mu0| vanI prAkRti kaa| bhISaNa / bhayAnaka / (3) karAmlikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] krauNdaa| U~cA / tug| (4) prazasta / khulA huaa| karAyajA-saMjJA puM. [saM0 kuTaja ] (1) kauraiyaa| karAla-[ba.] karelA / kAravena / kuTaja / (2) iMdrajavA / iMdrayava / saMjJA puM. [saM0] kaumA /
Page #505
--------------------------------------------------------------------------
________________ karAlakalika 2237 karizrAsAMbA karAlakalika-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kunda ke phUla karAhvA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] upagandhA / karkaTA kA paudhA / kundapuSpavRkSa / 50 mu.| nAmaka dravya | ni0zi0 / karAlakezara-saMjJA puM. [saM0 pu.] siMha / sher| kariMkillA-[ mala0 ] cAkasU / karAlatripuTA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka prakAra karikuvalam- madarAsa ] nIlotpala / nIlA kamala / kA zimbI dhAnya jise laGkA bhI kahate haiM / rA* kariga-te. ddikaamaalii| ni0va016 / [marA0 ] bramaMDUkI / maMDUkaparNI / karAlA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) anntmuul| kariMgI-[ nepA0] tika koraiyA / sArivA / pa0 mu0 / (2) vAyaviDaMga / (3) karighoTA-[ malAbAra ] ( Samadera Indica . krttaa| Gartn.) lokhNddii| smaadr| karAlAGka-saMjJA pu. [ saM0 krI0 ] vAyaviDaMga / kariMcIrakam-[ mala. ] kAlA jIrA / kRSNajIraka / viddNg| vai0 nigh0| (Nigella Sativa ) karAlAsya-vi0 [saM0 vi0] jisake muMha meM bar3e kariMjire-[ko0 ] kAlA jIrA / ___ bar3e dA~ta ho / karAlAnana / dantura vadanaM / kariMje-ruku-[ko0 ] kaMjA / karaMja / karAlika-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) per3a / vRkss| he. c.| (2) karavAla / talavAra / kariMjoTI-[ ? ] lokhNddii| karAlI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] agni ko sAta kariMtumba-[ mala0 ] mogavIrA / (Anisomeles jihvAoM meM se ek| malabarica, R. Br.) saMjJA puM0 [saM0 pu. karAlin ] eka prakAra karithuvarI-[ madarAsa] ( Diospyros panikA ghor3A jo bahuta doSAnvita hotA hai| jayadatta ____culata, Dala.) tiMdukabheda / teMdU kI eka ke anusAra jisa ghor3eM ke nIce vA upara eka bar3A jAti / dA~ta nikalA ho use 'karAlI' kahate haiN| ja0 da0 | kariMdA-[ bamba0 ] karauMdA / 3 a0| kariMpa, kAraMpu-[ mala.] Ikha / Ukha / gannA / karAva-saMjJA pu0 [ deza0 ] kerAva / khesaarii| kari-saMjJA pu0 [saM0 karin, karI] [strI0 kariNI] [bihA0] maTara / krsnaa| sUMDavAlA arthAt hAthI / krii| karAviya:-[a0 siri0 karAvI / lai0 kairama kairavI ] [marA0] bhA~Ta | bhAMDIra / kArI / vilAyatI jIrA / syAha jiiraa| kRSNajIraka / vi0 [ kanA0 ] kAlA / kRSNa / karoyA / ( Carui fructus) kari-[ tA0, mala0 ] Carbon koyalA / karAsaMkara- tu.] eka zikArI cidd'iyaa| [bamba0 ] karIra / karIla / karAsa-[?] eka pahAr3I vRkSa / kariambolam-[ tA0] choTA ghIkAra / knyaa| karAsa-[ deza0 ] asArUna / kario-[paM0 ] karIra / karIla / karAsAvasa-[yU.] jaitUnulamA / karizyA karalI-[ kanA0 ] Cicer arietism karAsiyA, karAsiyA, kArAsiyA-[rU.] pAla | kAlAcanA / baaluu| bhAlU bU alI / mu0 a0 / ma0 a0| kariAcanA-saMjJA puM. [ marA0 ] kAlA canA | kRSNa noTa-karAsiyA vA karAsiyA vastutaH yUnAnI cnnk| bhASA ke zabda haiN| yUnAnI meM ise kerAsUsa kariAtu-[gu0 ] ciraaytaa| (Cerasus) bhI kahate haiN| kariA nAga-[ bamba0] kalihArI / kariyArI / karAsiyUna-yU.] eka vizeSa prakAra kI aMgUra ko kariA bellara-killu-[ kara0 ] nIla punarnavA / shraab| karizrArI-saMjJA strI0 de0 "kariyArI" / karAha.-.] sAfa mIThA paanii| sAdA paanii| kariA sAMbA-saMjJA [hiM0 kariyA+sAMbA-zyAmA ] vizuddha padArtha / kAlA sArivA~ / zyAmAlatA /
Page #506
--------------------------------------------------------------------------
________________ karimbu karimbu - [ kanA0 ] zyAmAlatA / kRSNasArivA~ / karika-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] gUha babUla / viT khadira / [ paM0 ] gIdar3adAkha / karikaTa- saMjJA pu N0 [deza0 ] kilakilA nAma kA pakSI jo machaliyA~ pakar3a kara khAtA hai / kariNavallI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] cavya / cavikA latA / rA0 ni0 / 2238 karikhA - saMjJA puM0 / nIlatA de0 " kAlikha " / karigu -[ gu0 ] tarabUz2a | gullafist - [ ka0 ] bana bhaMTA | barahaMTA / vRhatI | karicakka - [ mala0 ] bez2ambU / ( Averrhoa bilimbi, Linn. ) karicarmma-saMjJA pu N0 [saM0 klo0 ] gajacarmma | hAthI mana kA camar3A / karicchada-saMjJA pu N0 [saM0 kvI0 ] tAlIzapatra | rA0| karija -saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] hAthI kA baccA / gajazAvaka / za0 mA0 / karikaraNA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gajapIpala / gajapippalI / bhaiSa0 vAjI0 kAmezvara modaka | ca / cavikA / zreyasI / bar3I pIpala / karijA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gajamukkA | karikaNAvallI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] cavikA nAma karijAlI - [ kanA0 ] babUla | kIkara | kI latA / cavya / rA0 ni0 0 6 / karijinaMgekarikara - saMjJA pu N0 [ sa0 pu N0] hastizuNDa / hAthI karijinaMgemara kA karikarNa palAza - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kA TesU kA per3a / hastikarNa palAza / bhaiSa0 zra0 1 pi0 sarvvatobhadra rasa / karijire - [ko0] kalauMjI / kRSNajIraka / karikalana - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] vidhAna | vyavasthA kariNikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] cavya / cavikA / hArA0 / karikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) kArI kA paudhA | kaMTakArI | rA0ni0 0 8 / ( 2 ) nakhattata / nAkhUna kA ghAva / karikArI-saMjJA strI0 [ marA0, kara0 ] eka prakAra kI latA jo bhAratavarSa ke katipaya bhAgoM, vizeSa kara bambaI meM paidA hotI hai / kArI / karikumbha-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) gajakumbha hAthI ke mastaka kI ghar3e jaisI jagaha / ( 2 ) gaMdha cUrNa | karikumbhaka-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] nAgakesara kA cUrNa | 0 | karikusumbha-saMjJA puM0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) nAgakesara kA vRkSa / (2) nAgakesara kI bukanI / hArA0 / RrikRSNA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gajapIpala / bar3I pIpala / gajapippalI / ke0 de0 ni0 / ni0 zi0 / 1 karikesara-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] nAgakesara | vai0 nigha0 zvAsa ci0 mudrAvaleha / kanA0 ] jaita / jayantI / karijirigI - [ kanA0 ] ( Nigella Sativa, Sibthorp. ) ma~garailA | kalauMjI / kAlA jIrA / kariNI - saMjJA strI0 saM0 strI0 karin ] ( 1 ) hastinI / hathinI / zrama0 / saMskRta paryyA - veNukA vazA ( zra0 ), kuJjarI (za0 ), gaNeru, (me0 ). kareNU, karela, kareNukA. reNukA, vAsitA, vAsA, hastinI, ( zabda ra 0 ), kaTambharA, puSpariNI, vacA, gaNikA gajayoSit, ( ja0), padminI, ( zra0 TI0 ), ( 2 ) hariNI / hiranI / kariNisahAya -saMjJA puM0 [saM0 pu0] hathinI kA jor3A hAthI | gaja | karita, kArita - [ marA0 ] ( Cucumis trigo nus, Roxb.) visalaM bhI / karitu' pa - [ mala0 ] Anisomelesmala barica. karithu bi -[ kanA0 ]) mogabIrA | karidanta-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] hAthI dA~ta / gaja danta / karidantAbha-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] mUlI / mUlaka / karidantI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] nAgadantI / karikrata - saMjJA pu N0 [saM0] karaita sA~pa / karaita / karidamana-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] nAgadaunA | nAga atha0 sU0 4 / 13 / kA0 10 / damana / bhaiSa0 strI-roga-ci0 /
Page #507
--------------------------------------------------------------------------
________________ karidAraka ridAraka - saMjJA puM0 [saM0 puM0] zera za0 ca0 / karadoDu jIrage - [ kanA0 ] ma~garailA | kalauMjI / karina kolla - [ mala* ] cAkasU | kari tumba - [ mala0 ] mogavIre kA pattA / mogavIrA / karinAsikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) eka prakAra kA yaMtra / ( 2 ) hAthI kI nAka / karinI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de0 "kariNI" | karane kkigaDA - [ kanA0 ] nIla nirguNDI / karipatra, karipatraka - saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] tAlIsa patra / tAlIsa pattA / rA0 ni0 va0 6 | karipippalI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gajapIpara / gajapippalI / pa0 mu0 / bhA0 pU0 1 bha0 / karipota - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] hAthI kA baccA / 2236 siMha / karizAvaka / halA0 / kariphiyUna - de0 " kaphryU na" / karibaMTA - [ kanA karibU-saMjJA puM0 [deza0 ] amerikA ke uttara dhruvIya pradeza kA eka bArahasiMgA / ] anaMtamUla / sArivA / karibIba, karibe - [ kanA0, koM0 ] surabhiniMba / kar3hI nIma / kariphala - [ gu0 ] kAyaphala / karibolam - [ siMgA * ] ghoTA zrIkuvAra / kumArI / karibha-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] pIpala kA per3a / azvattha vRkSa / caitya vRkSa | trikA0 / karimaram -[ madarAsa ] ( Diospyros Cand - olleana; Wight. ) nIlavRkSa / kArI / karimaruthu - [ mala0 ] sAla kA per3a karimAcala-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] siMha / zera / gajamAcala | trikA0 / " karivallikA kariyA - saMjJA pu N0 [deza0 ] ( 1 ) Ribes uva crispa makoya / sarpa / kAlA sA~pa / [ paM0 ] karIla / karamiceTTu - [ te0 ] mainaphala / karahara / karimuthA - [ mala0 ] mothA / mustaka / karimuli - [ tA0 ] varahaMTA / vanabhaMTA / vRhatI | kari polam - [ tA0 ] eluA / kariya-madakuNike -[ kanA0 ] kAlA dhatUrA / kariyallokI - [ kA0 ] koyalA / kariyazAGga - [ tA0 ] bha~garA / kariyasema [deza0] Mucuna Monasperma kariyA - [paM0] karIla / saMjJA pu N0 Ukha kA eka roga jo rasa sukhA detA hai aura paudhe ko kAlA kara detA hai / kariyAgolI - [ kara0 ] mAlakaMda | kariyA - [ 0 ] kriyojUTa / kariyAda-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] jalahastI / dariyAI ghor3A / kariyA riMga - [ kara0 ] sahijana | nIlA sahijana | riyA- gu] cirAyatA / kariyA polam - [ tA0 ] musabbara | eluvA | karirvembu - [ tA0 ] ghogara | citayopa ( bara0 ) / kariyAM - [ nA0 ] zyAmAlatA / zranantamUla / duddhI ' latA / kariyArI - saMjJA strI0 [saM0 kalikArI ] kaliyArI viSa / kalihArI / riyAlI - [ 0 ] karIla / kariyA sA~Da - saMjJA puM[ deza0 ] kRSNa sArivA | kariyA sema - saMjJA strI0 [hiM0 kariyA=kAlA + sema ] camariyA sema / karira - saMjJA puM0 [saM0 pu0, klI ] ( 1 ) bA~sa kA gobhA | karIla / bA~zera kA~r3a - (baM0) / ( 2 ) aruja gulma / eka jhAr3a / karirata - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] kAmazAstroka eka prakAra kI rati / yathA bhugatana bhujAsya mastakAmunnatAM svayamadhomukhIM striyam / krAmati svakara kRSTamehane vallabhakarirataM taducyate / / " ( zabdaci0 ) karirA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] hAthI ke dA~ta kI jar3a | karirI-de0 'karirA' | karila - saMjJA puM0 [saM0 karira ] khuzrA / gobhA / karilA - [ se0 ] karelA / kAravella / karillakA - saM0 strI0 [sa0 strI0 ] karakA / karivana - [ rA ] maMDUkaparNI / brahmamaMDUkI | karivallikA, karivallI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gajapIpala / gajapippalI /
Page #508
--------------------------------------------------------------------------
________________ karivAgeTi 2240 karIra karidhAgeTi-[ deza.] kariyAgeTi / Paramign- karIjInaMgImara-[ kanA0 ] jaita / jyNtikaa| ya Monophyllar karIta, kArIta-[ marA0 ] vizAlA / visslNbhii| karivilAMtI-[ mala0 ] jaMgalI uzvA / karItasa-[yU0 ] karItUna / karibIvallA-[ mala0] trlii| kudarI (bN0)| qarI tUna-[yU0] akarItasa kA phUla / gomedR (m)| karIdantAbha-saMjJA puM. [saM. pu.] muulii| bar3I karivIpanIna-[ te0] ) sarabhi niMba / kRSNa __mUlI / nevAra mUlI / ni0 zi. karivIpu-[ mala0 ] karivepa ceTTa-[te. niMba / kar3I niim| karIdUyUsa-[ yU0] TiDDI / malakha / karIdUsa-[ yU0] bicchU / karivembu-maram- tA0] ghogara / kharapata / (Garu karInA-saMjJA pu0 [hiM0 kerAnA ] kerAnA | masAlA / ____ga pinnata, Roxb.) karivellaDa kilu-[ kA0 ] nIla / soMTha / karInA-[a0 ] lobiyA / karivaivinA giDA-[ kanA0] surabhi niMba / karInU-[ yU0 ] karnaba / karamakallA / karivaulam-[ siMgA0] eluvA / qarInUna-[yU0 ] zAhabalUta / karizAMgaraNa-[ mala0 ] bhaMgarA / bha~garaiyA / karIpAka-[da0 ] surabhiniMba / kRSNanimba / barasuMgA / karizAvaka-saMjJA puM0 [saM0 puM0] dasa varSa taka kA | (bN.)| hAthI kA baccA / karisuta / za0 maa0| karIfatul kattAna-[ spena ] kasUsa / paryA-kalabha, karabha, karipota karija, vika karIfAna, karanaphAna-siri0] kroyaa| bijAyatI aura dhikk| jIrA / kariskandha-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) hAthI kA karIba-40] tAz2I aura namakIna mchlii| kaMdhA / gajAMsasthala / (1)gajasamUha / hAthI kA | karIbaMTA-[ kanA0 ] anaMtamUla / . jhuDa / vi0 [saM0 tri0] hAthI kI taraha kaMdhA | karIbeli-pAna-maravara-[ madarAsa ] rakhane vaalaa| karIbevu- kanA0] surabhinimba / kar3hI nIma / barakarihArA-saMjJA strI0 de0 "kariyArI" vA "kali sugaa| - yaarii"| karIbhATa- saMjJA puMsa ka prakAra kI pharihAlI-saMjJA strI. "krihaaro"| karImabhAra-saMjJA puM." karI-saMjJA pu. [saM0 pu0 karin ] [ strI0 kariNI] jaMgalI ghaas| (1) hAthI / hastI / rtnaa0| (2) pATha ko karImaram-[ madarAsa ] ( Diospyios candor sNkhyaa| ___lleana, Wight. ) nolavRkSa / saMjJA strI0 [saM0 kAMDa ] kalI / anakhilA | karIyapaulam-[ tA0 ] musabbara / eluvA / phUla / karIra-saMjJA pu0 [saM0 pu0, krI0] (1) bA~sa kA ___ saMjJA strI0 saurI yA sabarI nAma kI a~khumA / bA~sa kA nayA kallA / baMzAkura / bA~sakA mchlii| gobhaa| bA~sera koMr3a (bN.)| The shoot [marA0] bhA~Ta / bhAMDIra / of a bambool [vihAra ] karIla / I0 me0 plAM0 / guNa-caraparA, kar3avA, khaTTA, kaselA, halakA, [10] vAdhirya / bahirApana / ThaMDA, pitta, raka aura mUtrakRccha, nAzaka evaM rucikarIa-[10] muulii| kAraka hai| isakA pora (parca) guNa rahita hai| karIja-[ yU0 ] qhaba zAmI / rA0ni0 v.7| vi0 de0 "baaNs"| (2) karIja-[10] utaMjana | aMjuraha / uTaMgana / karIla kA per3a / raa0ni0.v.-| mada.va.7 karI jiragI-[ kanA0] kRssnnjiirk| klauNjii| rAja0 / vi0 de0 "karIla" / (3)ghar3A / ghaTa / zonIz2a / me0|
Page #509
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2241 kI saMjJA puM. [saM. krI.] karIla kA phala / karIra phala / TeTI / kcdd'aa| karIra-[1] iMdrAyana / hez2ala / karIraka-saMjJA puM0 [saM0 krI0] vaMzAMkura / bA~sa kA karIra kA tela, karIla kA tela-saMjJA pu0 [hiM0 ____ karola kA tela ] de. 'kriil"| karIrakuNa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] karIla ke phaloM kA samaya / karIra phala kAla / (2) karIla kI trkaarii| karIragraMthila-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] karIra / kriil| raa0ni0| karIraphala-saMjJA puM0 [saM0 vI0] karIla kA phala / / TeTI / TIT / kacar3A / karIra bIja / karIrA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) hAthI ke dA~ta ko jdd'| hastidantamUla / (2) jhIMgura / cIrikA / kiMmi pokaa| unnaa0| (3) mainasila / manaH shilaa| he0 c0| karIrikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) hAthI ke dA~ta kI jar3a / hastidaMtamUla / trikaa0| (2) . jhIMgura / jhillii| karIrI-saMjJA strI0 [saM0 strI. (1) hAthI ke dA~ta kI jar3a / hastidaMtamUla (2) jhIMgura / cIrikA / me0 rtrik0| karIla-saMjJA puM0 [saM0 karIraH)-Usara aura kaka rIlI bhUmi meM honevAlI eka tIkSNa kaMTakAkIrNa jhAr3I jisameM pattiyA~ nahIM hotI, kevala gahare hare raMga kI patalI patalI bahuta sI DaMThale phUTatI haiM rAjapUtAne aura vraja meM karIlA bahuta hote haiN| isakI koI koI jhAr3I bIsa phuTa U~cI ho jAtI hai| prakAMDa laghu evaM sIdhA hotA hai aura usakA gherA cAra-pA~ca aura kabhI kabhI sAta-pATha phuTa ho jAtA hai| tane kI chAla aAdha iMca moTI gaMbhIra dhUsara varNa kI, jisameM khar3I-laMbAI ke rukha darAreM hotI haiM / isameM asaMkhya DAliyA~ hotI haiM jisapte yaha jhAr3I kI taraha mAlUma par3atA hai| DAliyA~ jhar3averI kI taraha ke yugma-kaMTakoM se vyApta hotI haiM / para isake kAMTe utane muke hue nahIM hote aura usakI apekSA adhika dRr3ha evaM sthUla phA061 hote haiN| una donoM kAToM ke bIca meM se raMThana nikalatI hai|| phAguna caita meM isameM gulAbI raMga ke phUloM ke gucche lagate haiM / jeTha meM bhI kahIM kahIM isake phUla milate haiM puSpa daMDa bhI prAyaH kA~ToM ke bIca se hI nikalatA hai| puSpa viSamapartI, savRta; titalI svarupa evaM gucchAkAra hote haiN| narataMtu 14 aura nArItaMtu , hotA hai| isameM choTI-bar3I 5-6 paMkhaDiyA~ hotI haiM / muhIta prAz2ama evaM tAlIfa zarIphI Adi meM jo isameM tIna paMkhaDiyoM-pattiyoM kA honA likhA hai, vaha sarvathA mithyA hai / phUloM ke jhar3a jAne para gola gola karauMde ke AkAra ke kabhI kabhI usase bhI bar3e vA choTe phala lagate haiM jinheM TeTI vA kacar3A kahate haiN| ye phala jeTha aura asAr3ha meM paka jAte haiN| prAraMbha meM ye hare raMga ke hote haiN| jaba taka ye kacce aura cane ke dAne ke barAbara rahate haiM, inameM tIkSNatA bahuta hI kama hotI hai, balki ye kisI bhA~ti phIke mAlUma hote haiM, para jyoM jyoM ye bar3hate jAte haiM, inakI tIkSNatA bhI uttarottara bar3hatI jAtI hai| paraMtu yaha tIkSNatA apriya nahIM hotI / (phaloM ke bhItara jvAra ke dAnoM kI taraha bIja bhare hote haiN|) bar3A ho jAne para phala kA kucha bhAga UdA ho jAtA hai / koI zvetAbha halake hare aura koI gahare hare hote haiN| Upara ke chilake kA bhItarI pRSTha harA aura bIja tathA bhItara kA gUdA pIlA hotA hai / bIjoM ko cAbane se prathama kiMcit kaDU pAhaTa aura kaSAyapana mAlUma hokara, thor3I dera bAda mukhameM pradAha utpanna ho jAtA hai| pakane para ye pahile lAla phira kAle par3a jAte haiN| sUkhane para yaha bhUre qhAkI ho jAte haiM aura mAravAr3I meM DhAlauna kahalAte haiN| karIla ke hora kI lakar3I bahuta majabUta hotI hai aura usase kaI taraha ke halake asabAba banate haiN| isake reze se rassiyA~ baTI jAtI haiM aura jAla bune jAte haiN| isakI lakar3I kar3abI hotI hai aura isameM dImaka nahIM lagatI isa kAraNa yaha mUlyavAn samajhI jAtI hai| isakI harI DAliyA~ masAla kI taraha jalatI haiN| kavitA meM bhI karIla kA yatheSTa ullekha milatA hai| mAlatI isa para bhramara ko
Page #510
--------------------------------------------------------------------------
________________ karIna 2242 jAte dekha kur3hatI aura jalatI hai / patra na pAne | para kavi isI ke adRSTa ko burA batAte haiN| vasaMta para koI doSa nahIM lagAte / TippaNI-dravya guNa viSayaka arabI, phArasI, urdU tathA dezI auSadhiyoM ke sambandha meM likhe pAzcAtya lekhakoM ke aMgarejI zrAdi graMthoM meM prAyaH isI ko yUnAnI nighaMTUka 'kabara' likhA hai| kisI kisI ne karIla aura kabara kA alaga-alaga ullekha kiyA hai / astu, aba dekhanA hai ki karIra aura kabara eka haiM vA bhinna / yUnAnI cikitsakoM ke anusAra kabara eka ka~TIlA vRkSahai / isakI zAkhAe~ bhUmi para jhukI aura phailI hotI haiM / patte kiMcit caur3e vA gola hote haiN| phUla hare raMga ke koSa se bhAvRtta hotA hai aura prAkRti meM choTe se jaitUna aura cane ke dAne ke barAbara hotA hai| khilane para vaha safeda par3a jAtA hai, jisameM bArIka tantu hote haiM / phUla ke jhar3a jAne para isameM batUla ke sadaza laMbA phala lagatA hai / isa phala ko arabI ... meM khiyAra kabara kahate haiN| isake bhItara kA gUdA lAla hotA hai| bIja pIle hote haiN| kisI kisI ke anusAra yaha anAradAne ke samAna choTe 2 aura .... lAla raMga ke hote haiN| isameM kiMcit zrArdratA evaM pa bhI hotA hai| isakA sarvAGga bizeSataH jar3a tika, tIkSNa aura kiMcit kSArIya hotI hai| isakI jar3a prAyaH kAma meM AtI hai aura adhika balazAlinI hotI hai / yaha safeda bar3I aura laMbI hotI hai| isakI chAla moTI hotI hai aura sUkha jAne ke uparAMta prAyaH bhinna hojAtI hai| isameM pAr3e rukha darAre hotI haiM / yaha vAhara se bhUrI aura bhItara se safeda hotI hai| mahaz2anul adabiyA prabhRti yUnAnI dravya-guNa viSayaka granthoM meM isakA uttama varNana pAyA hai| upayukra varNana se yaha spaSTatayA jJAta ho jAtA hai ki kabara karIla nahIM, pratyuta usI varga kA usase eka bhinna paudhA hai / ise sapheda phUla kA karIra kaha sakate haiN| saMbhava hai sapheda phUla kA bhI karIra hotA ho / bhAratavarSa meM isakA AyAta anya dezoM se hotA hai / isake pUrNa vivecana ke lie de. "kbr"| paryA-karIra, gUDhapatra, zAka puSpa, mRduphasa pranthila, tIkSNasAra, cakraka, tIkSNa kaNTaka, (dha0 ni0), niSpatraka, karIra, karIra graMthilla, kara, gUDhapatra, karaka, tIkSNakaNTaka (rA0 ni0), karIra, karIpatra, granthila, marubhUruha (bhA0), krakara, krakaca, (aTI.) granthila, niSpatrikA, apatrA, kariraH, kaTphala, kaNTakI, niSpatra, zoNapuSpa, agnigarbhA, vidAhika, uSNasundara, suphalA, zatakunta, viSvapatra, kRzazAkha -saM0 / karIra, karIla, kacar3A, (mathu0) karrila, karu -hiM0 / ghaTubhAraMgI, nepatI, karIla, kerA, tipAtI, kAravI -marA0 / kavara, kurAka, enugadantumu modatu -te|| karIla -30 / niSpatige, niSpAtigApa -kanA0 / keraDo, kera, kareDI, -gu0| kirADa, kirAma, kiruuN| Dor3A, kirAla -siMdha / peMcU, paiMcU, kariyA, karIsa kirI, kerI, karIla, -paM0 / kari -bamba0 / karayala -mada0 / karI -bihAra / kaiparisa aphAilA Capparis-aphylla, Roth, Rox -le| kepara plAMTa Caper-plant -aM0 / keparIra kamyUna Caprier-Commun -phrAM0 kaiDabA aphAilA Cadaba-Aphylla, . Roth. -le| . ___ karIra kA phala-kArIra -saM0 / TeTI, TIMTa, kacar3A -hiN| karIra taila-karIra kA tela, karIla kA tela, -hiM0 / karIla kA tela -dH| Oil of Copparis-a phylla, Roxb. karIra varga (N. 0. Capparidece. ) utpatti-sthAna-saMyukta prAMta kI Usara bhUmi, jaise, vraja Adi meM tathA registAna vizeSataH rAjaputAnA, paMjAba, siMdha, gujarAta Dakana aura dakSiNa karnATaka meM karIla bahuta hotA hai| araba, mitra aura nUbiyA meM yaha pAyA jAtA hai| auSadhArtha vyavahAra-samagra supa, mUla-tvak aura phala (tteNttii)| . rAsAyanika saMghaTana-isakI chAla meM senejana (Senegen) ke samAna eka udAsIna tika tatva hotA hai| phUla kI kaliyoM meM keparika esiDa
Page #511
--------------------------------------------------------------------------
________________ karIla. 2243 karIla 4 (Capric acid) aura eka glukosAiDa pAyA jAtA hai, jise gaMdhakAmla (Sulphuric acid ) ke sAtha ubAlane para ( Isodulcite) aura karaseTIna vat (Quercetin) eka prakAra kA raMjaka padArtha ye do prApta hote haiN| prabhAva-mUlatvak saMkocaka tathA parivartaka hai| kavirAjoM ke mata se isakA paudhA kaTuka, uttejaka aura mRdurecaka ityAdi hai| auSadha- nirmANa-mUla-tvak kA cUrNa tathA zIta kaSAya ( Infusion) (10 meM ) mAtrA-Adhe se 1 aAunsa tk| supa svrs| zvAsanAzakArka-karIlakI tAjI jar3eM lAkara unake Tukar3e kara, una Tukar3oM ko kUTakara eka miTTI ke baratana meM bharakara patAla yaMtra se usakA coprA nikAla lenA cAhiye / isa coe ko 1 mAzA kI mAtrA meM zakkara ke sAtha khAkara Upara se garama pAnI pIne se zvAsa kA pravala vega bhI zAMta hojAtA hai| kucha dina taka lagAtAra sevana karane se dame kA roga sadA ke liye jAtA rahatA hai| ukta arka ko aGkiroM para prAtaH sAyaMkAla malane se thor3e dinoM meM masse murajhAkara jhar3a jAte haiN| ____ guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAravAta zleSmahara rucyaM kaTUSNaM gudakIlajit / karIramAdhmAnakaraM rucikRtsvAdu tiktakam // anyaccakarIrAkSaka pIlUni trINi stanyaphalAni ca / svAdutikta kaTUSNAni kaphavAtaharANi ca // (dha0ni050) karIla vAyunAzaka, kaphanAzaka, rucikArI, kaDuA, uSNavIrya, svAda meM tika evaM madhurahai tathA yaha AdhmAna kAraka aura arzanAzaka hai| karIla, baher3A aura pIlU ye tInoM madhura, tika, vipAka meM kaG, uSNa vIrya aura kapha vAtanAzaka hai| kRrIramAdhmAnakaraM kaSAyaM kaTUSNametatkaphakAri bhuuri| zvAsAnilArocaka sarvazUla vicchadi khajU vraNadoSahAri // (rA0 ni080) karIla prAdhmAnakAraka, kaSailA, caraparA, uSNa vIrya evaM atyanta kaphakAraka (matAMtara se kaphahAri) hai aura yaha zvAsa-damA, vAyu, aruci, sarva prakAra ke zUla, vamana, khujalI tathA vraNa kA nAza karatA hai| karIraH kaTukastikta: sveASNo bhedanaH smRtaH / durnAmakaphavAtAma garazotha vraNapraNat // (bhA0pU0) karIra-kacar3A garma tathA svAda meM caraparA; kar3a pA ora pasInA lAne vAlA kapha tathA vAta, pA~va (zrAma ), arza, viSa, sUjana aura vraNa ko dUra karane vAlA aura bhedana dastAvara hai| kArIraM kaTukaM pAhi phalamuSNaM ruci pradaM / kaphapittakara kizcitkaSAyaM vAtahRdvaram / / kArIraM kusumaM bhedi kaTukaM kaphanAzanaM / pittakRdra cira' bhabyaM kaSAyaM pathyada bhRzaM // - (vai0 nidha0) TeTI (karIra kA phala)-caraparI, grAhI, uSNa, rucikArI, kiMcit kaSelI, karIla kA phUla-dastA vara, caraparA, kaphanAzaka, pittakAraka, kaSelA paura atyanta pathya hai| karIramAdhmAna kara kaSAyaM svAdu titakam / (vA0 sU006) karIra apharAjanaka, kaselA, madhura evaM vika hai| guru bhedi zleSmalazca / mada0 207 yaha bhArI, bhedI-dastAvara aura kaphakAraka hai| rAjavallabha ke anusAra kaphanAzaka, kaSelA aura dAhakAraka hai| dravya nighaNTa meM ise kaphanAzaka likhA hai| karIrastuvarazcoSNa: kaTuzcAdhmAnakArakaH // rucyo bhedakaraHsvAduH kaphavAtAmazothajit / / viSArthIvraNazothaghnaH kRmipAmAharomataH / arocakaM sarvazUlaM zvAsaM caiva vinAzayet // phalaM cAsya kaTustikta muSNaM ca tuvara matam / vikAsi madhura grAhi mukhavaizadhakArakam // hRdyaM rukSaM karpha mehaM durnAmAnaM ca nAzayet / puSpaM vAtakara' proktaM tuvara kaphapittanuta / . (ni00)
Page #512
--------------------------------------------------------------------------
________________ karIla karIla karIla-kaSelA, caraparA, uSNavIrya, prAdhmAnakAraka, rucikAraka. bhedaka aura svAdu hai tathA kapha, vAta, prAma, sUjana, viSa, bavAsora, vraNa evaM zotha nAzaka aura kRmi, pAmA, arocaka, sabhI prakAra kA zUla aura zvAsa-inako dUra karatA hai / isakA phala-kar3A , caraparA, qaselA; uSNa, madhura, vikAsi, grAhi-malarodhaka, mukhavaizayakAraka, kalA aura kaphapittanAzaka hai| karIro vraNa zophArmo raktahRtkaphavAtajit / paTapAkaraso'tyuSNo ykRrpliihaaphognikRt|| tatpuSpaM kaphavAtaghnaM kuTupAkarasaM laghu / sRSTamUtrapurISaM ca sadA pathyaM rucipradam // bAlaM cAsya phalaM pAke kttkNshlessmshothjit| kaSAyaM vAtalaM tiktaM tatpakvaM kaphapittajit // (zA. ni.) karIla-vraNa, sUjana, bavAsIra evaM ravikAra ko dUra karane vAlA tathA kapha, vAta, yakRt aura plIhA ko dUra karanevAlA, rasa evaM pAka meM caraparA atyanta ugNavIrya aura agnivarddhaka hai| isakA phUla-kapha vAtanAzaka, pAka ora rasa meM caraparA, halakA, mUtra aura mala kA utsarga karatA, sadaiva pathya aura rucikAraka hai / isakA kaccA vA bAla phala-pAka meM caraparA, kaphanAzaka, sUjana utArane vAlA, kaselA, vAtakAraka (bAdI) kar3avA hai aura pakA phala kapha tathA pittanAzaka hai| anya mata nAdakarNI-prAmavAta, vAtaraka, kAsa, jalodara aura zraddhAMgavAta ( Palsy) prabhRti para karIra kI jar3a kI chAla kA cUrNa vA zIta kaSAya ( Infusion ) kAma meM AtA hai| duSTa vraNoM (Malignant ulcers) para isake cUrNa kA bahira prayoga hotA hai / phor3e-phunsI evaM saMdhi rogoM para isake kSupa ke zota kaSAya kA bAhma prayoga aura viSa ke agada svarUpa antaHprayoga hotA hai / kavirAjagaNa yamA, hRdroga, udarazUla, budhA naSTa honA aura skarvI ( Scurvy) meM isakA vyavahAra karate haiM / isake phUla aura banda kaliyoM kA pracAra par3atA hai vA unako caTanI kAma meM pAtI hai| rAjapUtAnA meM isakA paudhA U~ToM ke liye uttama khAdya-cArA hai| kAna ke kIr3oM ko naSTa karane ke liye isake tAje paudhe kA rasa kAna meM DAlate haiN| yaha senegA (Senega)(-eka DAkTarI auSadha) kI utkRSTa pratinidhi bhI hai| iM0 me0 me0 pR0 162 / Domaka-karIla bhora kararupA (Capparis horrida, Linn.) donoM (Connter irritant) rUpa se kAma meM Ate haiN| ina donoM ke kacce phaloM kA kAlI mirca, rAI aura tela milAkara DAlA huA acAra kAma meM AtA hai| puDukohameM isakI eka jAti vizeSa (Capparis grandi flora, Wall.) ke phaloM kA pracAra par3atA hai, jise tAmila bhASA meM "killAcheDi" kahate haiN| phA0 i01 ma khaM0 pR. 136 / u. caM0 datta-bhAratIya lekhakoM ne isakI chAla ko kar3A evaM mRdurecaka (Laxative) aura pradAhajanya zothoM ke liye upayogI likhA hai| bI0 pAvala-phor3e phunsI evaM sUjana para tathA viSoM ke agada svarUpa isakA upayoga hotA hai isakA sandhi-rogoM para bhI upayoga karate haiN| sTaya dharTa-paMjAba meM isake pallava evaM komala pattoM ko pIsakara chAlA DAlane ke liye isakA upayoga karate haiN| DImaka ke anusAra guNadharma meM yaha kisI prakAra kaba se milatA-julatA hai| mure-isakI koMpala aura komala pattiyoM ko cabAne se dantazUla meM bahuta upakAra hotA hai| (Murray Plants & Drugs of Sindh) hariyAnA tathA jilA karanAla meM saMkocaka rUpa se isakA bahula prayoga hotA hai|-vaitt kacar3A svAda meM madhura evaM amla hai / prakRti-samazItoSNa / guNa-dharma-manollAsakArI evaM AnaMdadAyaka hai / yaha hRdayako zakti pradAna karatA ora vizeSataH unmAda ko dUra karatA hai / yaha buddhi evaM 'caitanya zani (havAsa) ko baliSTa karatA aura strI sahavAsecchA ko puSTi karatA hai / moThe tela ke sAtha
Page #513
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2145 karIla isakI rAkha nAsUra ko lAbha pahu~cAtI hai| prastuta kara khAne se plIhAgata sUjana jAtI rahatI -ma. mu0| hai| yaha kapha kA chedana karatA evaM gRdhraso, saMdhikarIla garama hai aura yaha koSTha mRdukara, kaphavAta zUla, nirisa ( vAtarakta) tathA uraH kSata-sila doSa nAzaka evaM phor3A, phunsI, sUjana tathA ko lAbha pahu~cAtA hai / isake phUloM kI tarakArI bavAsIra ko naSTa karatA hai| isakA phUla kapha banAkara khAne se bhI pUrvAMta guNa pradarzita hote haiN| nAzaka aura pittanAzaka hai| isakA pracAra pakSA- yadi karIla kI lakar3I ko jalAkara koyalA kara ghAtAkrAMta ( mAlUz2a evaM istarakhA vAle ) rogI phira use cUrNa karaleM / yadi 2 mAzA yaha cUrNa ke liye upakArI hai| -nA0 mu0| thor3e ghI ke sAtha cATeM, to kaTi-zUla naSTa ho / karIla svAda meM amla hai| yadi isakI lakar3I kI bhasma tIsI vA tila taila prakRti-sarda evaM tara yA mAtadila / meM milAkara nAsUra meM TapakAyeM, to nAsUra acchA hAnikartA-kapha prakRti vAloM ko| ho / tiba phariztA ke lekhaka ne likhA hai, yadi darpaghna-zuddha madhu / kisI kI pazu kAsthi TUTa jAya, to karIla kI guNa-dharma-yaha qhAqAna, vahazata aura unmAda lakar3I usakI taraha chIla-banAkara usa jagaha ko dUra karatA hai tathA buddhi evaM cetanA ko puSTa sthApita krdeN| vaha kadApi sar3e-galegI nahIM aura karatA aura hRdayollAsakArI bhI hai / yaha hRdaya ko na naSTa hogI / isakA phala manollAsa evaM zakti pradAna karatA, uSmAzAmaka aura uSNa prasannatA janaka hai| yaha hRdaya ko zani pradAna vyAdhiyoM ko lAbhakArI hai| -bu0 mu0| karatA hai aura apane prabhAva se unmAda evaM tAlIfa zarIphnI ke anusAra isake phala-TeMTI vahazata ko dUra karatA hai / saMjJA-zakri evaM buddhi ko pakAkara khAte haiM aura pAnI, namaka evaM rozana ko tIvra karatA aura kAma zakti ko puSTa karata hai| syAha meM isakA pracAra bhI DAlate haiM / yaha tIkSNa isakI koMpala aura isabaMda donoM sama bhAga kUTauSNa, kar3avA, bhedana, evaM kaphavAtanAzaka hai aura chAnakara rkheN| isameM se 6 mAzA kI mAtrA meM yaha yaha phor3A, phunsI, viSa evaM bavAsIra ko naSTa cUrNa prati dina bAsI pAnI ke sAtha Rtu-snAtA karatA hai / isakA phUla kapha-pitta nAzaka hai| strI ko sevana karAne se vaha vaMdhyA ho jAtI hai| karIla kapha evaM vikAra naSTa karatA hai / yaha isameM kisI prakAra kI kaThinAI bhI nahIM hotI / phor3e-phusI kA nivAraNa karatA, sUjana utAratA binA pAnI pilAye isakI kopala pIsakara do aura babAsIra ko lAbha pahuMcAtA hai| isakA phUla tIna dina malane se zmazru ke keza jama Ate haiN| kapha evaM pitta ko naSTa karatA hai / isake bhakSaNa se hakIma alI ne kAnUna kI TIkA meM likhA hai ki rakta dhAtu kama paidA hotI hai arthAt yaha kalIlula yadi jalodara-istiskA'z2ikkI kisI prakAra g2ijA hai / yaha udarastha kRmiyoM ko naSTa karatA zrArAma na ho sakatA ho, roga ne jar3a pakar3a aura pakSAghAta-phrAlija, plIhA tathA gaMdha ko lAbha liyA ho aura Arogya hone kI AzA na ho, to pahuMcAtA hai| yaha zrAmadoSa kA utsarga karatA karIla-vRkSa kI jar3a sukhA-pIsakara eka tolA tathA atisAra baMda karatA hai| kisI kisI ke prati dina saptAha paryaMta khilAyeM aura bhunAhunA, matAnusAra yaha koSThamUdukara hai / paraMtu anubhavI gurupAko evaM viSTa bhI padartha khAnA tyAga deM logoM ne ise dhAraka batalAyA hai, kapha ko naSTa | kyoM ki ukta auSadhi drava niSkAsanArtha dI jAtI karane meM atyaMta prabhAvazAlI hai| pakSAghAta- hai| aura jo vastu viSTa bhI vA kAbiz2a hogI, phAlija evaM istarakhA jaise zItala rogoM meM isakA | vaha usakI kriyA na hone degii| hakIma alI ne pracAra guNakAraka hai| isakI amlatA vAstavika ukta zroSadhiko bar3I prazaMsA kI hai aura likhA hai uSNatA ke kAraNa bAta nADiyoM ko kama hAni ki bhAratavAsI una vidhi se isa roga kA prAyaH pahu~cAtA hai| uka rogoM meM isako jai kA acAra | . upacAra karate hai evaM kRtakArya hote haiN| isakI
Page #514
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasala 2246 karIvameTI / kaJcI koMpala aura harI pattI pIsa kara TikiyA garama karake karIla kI kopaloM ke rasa meM 50 bAra banA kalAI para bA~dhane se chAlA hokara jvara mukta bujhaaveN| isake bAda usako inhIM koMpaloM kI ho jAtA hai| lugadI meM rakhakara 2-3 gajapuTa meM phUkane se sapheda isakI koMpala ko mukha meM rakhakara cabAte rahane se raMga kI bhasma taiyAra hotI hai| koMpaloM ke rasa ke daMtazUla miTatA hai / isakI chAla ke cUrNa se malA badale meM yadi karIla kA tAjA harA kAMDa, jo 16 varodha nivRtta hotA hai / isakI chAla pIsakara lepa aMgula laMbA aura 6 aMgula moTA ho, usameM , karane se pitta kI sUjana miTatI hai / isakI jar3akA aMgula gaharA cheda karake usameM usa tA~be ke Tukar3e baphArA dene se hasta-pAda kI saMdhiyoM ke roga dUra ko athavA paise ko rakhakara Upara karIla kI lakar3I hote haiN| isakI chAla kar3avI hotI hai aura vRkSa kA burAdA bhara, usI kA DATa lagAkara gajapuTa kI dastAvara hotA hai| isakI lakar3I ko pIsakara pA~ca dene se bhI sapheda bhasma prastuta ho jAtI hai| suhAtA garma lepa karane se sUjana utaratI hai / isake yadi usameM kucha kamI raha jAya. to eka do bAra upayoga se viSa naSTa hotA hai| isako lakar3I isI prakAra karane se ThIka ho jAtI hai| jalAkara bhasma karale, isameM se eka mAzA rAkha yaha bhasma napuMsakatA, udararoga, zvAsa ityAdi khilAne se kapha naSTa hotA hai| isakI kaccI koMpala rogoM meM upayukta anupAna ke sAtha dene se bahuta binA pAnI milAye pIsakara do-tIna dina taka lAbha pahu~cAtI hai| napuMsakatA meM isako ghI ke malane se usa jagaha ke bAla zIghra uga Ate haiM / sAtha caTAkara Upara se 5-10 tolA ghI pilAnA isakI zuSka kopaloM kA cUrNa eka tolA aura caahiye| isase pyAsa adhika lagatI hai| para kAlImirca kA cUrNa chaH mAzA donoM ko ekatra cAra pahara taka pAnI nahIM pilAnA cAhiye / yadi mitA prAtaHkAla jala ke sAtha phA~kane se tillI pyAsa na ruke to dUdha meM ghI milAkara denA pIhA miTatI hai / isakI eka tolA jar3a ko tIna cAhiye / isase napuMsakatA meM bahuta upakAra hotA sera pAnI meM auTAe~ / jaba zrAdha sera jala zeSa hai| isake sevana kAla meM tela, khaTAI, lAlamirca rahe, taba use utAra chAnakara dina meM do bAra 7-8 ityAdi varjita haiM / (jaMgalanI jar3I bUTI) dina pilAne se raktArza naSTa hotA hai| isakI lakar3I kI bhasma ghI meM milAkara cATane se jor3oM (3)pArada bhasma-zuddha pAre ko karIra puSpa kA darda dUra hotA hai / isake aura reDa ke pattoM ko svarasa meM do dina (8 prahara) kharala kareM, golA garama karake bA~dhane se sUjana utaratI hai| isakI bana jAvegA | phira karIra puSpa ko pIsakara isakI jar3a ko pIsakara bAloM kI jar3a meM malane se bAla lagabhaga tIna chaTA~ka lugadI taiyAra kreN| isake khambe par3a jAte haiN| kha0 a0 / uparAMta una gole ko isa lugadI ke bhItara rakhakara Upara se kapar3amiTTI kara deN| phira ise do sera karIla aura dhAtu-bhasmeM upaloM kI A~ca deN| lapaTa nikala jAne ke uparAMta karIla se nimna dhAtuoM kI bhasmeM prastuta zveta bhasma prastuta hogI / yadi karIra ke pIle raMga hotI haiM ke phUla meM (jo isa tarapha mila jAte haiM) kharala (1)tAmra bhasma-tAmra 1 tolA, karIla | karake A~ca deveM to pIta varNa kI bhasma prApta hogii| ke phala arthAt TeMTI aura usakI zAkhAoM ke eka hakIma gokulacaMda mahAzaya vaidya (rumUjula itibbaa)| pAva lugadI meM rakhakara saMpuTa kreN| phira use pUre 20 sera upaloM kI bhAga deN| sapheda bhasma prastuta | karIlana, barIlana-[ deza0 ] baMDAla / ghagharavela / hogA aura vaz2ana bhI pUrA rahegA / -hakIma mu0 | karIvageTI-] bamba0 ] ( Paramignya monriyAjula hasana / ophylla, Wight.) gulAba ke varga kI (2) tA~be kI zveta bhasma-zuddha kiye huye | eka auSadhi jo jaMgalI nIcU kI jAti kA eka .. tAMbe ke moTe Tukar3e ko yA DhabbU paise ko agni meM paudhA hai jo parivartaka aura mUtrala guNa ke liye
Page #515
--------------------------------------------------------------------------
________________ karIvana 2247 5 vyavahAra meM pAtA hai| pazunoM ke rakkamUtratA roga | karu'dA-[ ur3i.] krauNdaa| meM isakI jar3a kAma meM AtI hai| karubA-[ madarAsa] / karIvana-[ marA0 ] maMDUkaparNI / brhmmNdduukii| karubu-[ tA0] gannA / Ikha / Ukha / karIza-lAMgariNa-[ tA0] sapheda bhaMgaraiyA / kezarAja / | karu (Du)[ tA0] bakucI / somarAjI / zveta bhuMgarAja / vi0 [tA.] kAlA / kRSNa / - deza0 ] karIla / I0 me0 prA0 / karISa-saMjJA pu0 [saM0 pu0, krI.] (1) sUkhA -[baM0] cirAyatA / kirAtatika / gobara jo jaMgaloM meM milatA hai aura jalAne ke [ 40 ] (Rhamnus purpureus, kAma meM AtA hai| bana kaMDA, / aranA kNddaa| Edgew.) vAta siMjala / jaMgalI kaMDA / bana upalA / krsaa| cUMTa (baM0) -[ deza0 ] ( Gentiana kurreo, binuzrA kaMDA / Rogle.) kamala phUla / kuTakI / "vanyakarISa ghrANAta jalapAnAt / " karuana-[ marA0] baranA / baruNa / si. yo0 maMdA0 ci0| (2) sUkhA gobara / karA -saMjJA puM. [deza0] dAracInI kI taraha kA (3) gobara / pazu kA purISamAtra / eka per3a jo dakSiNa ke uttarI kanAr3A nAmaka veza karISaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] de0 "kriiss"|| meM hotA hai| isakA phala dAracInI ke phalase bar3A karISAgni-saMjJA strI0 [saM0 pu.] kaMDe kI bhaag| hotA hai aura kAlI nAgakesara ke nAma se dikhatA gomayAgni / cU~Tera zrAguna -(bN0)| hArA0 / hai / isakI sugaMdhita chAla aura pattiyoM se eka karIsa-[a0 karIsa] (1) masAlA / (2) prakAra kA tela nikAlA jAtA hai jo sira ke darda sabz2I / bhAjI / tarakArI / (3) sirakA DAla zrAdi meM lagAyA jAtA hai kara pakAyA huA gozta / vi0 [saM0 kaTuka] [strI0 karuI ] (1) karIsa-[a0] (1) yakhanI kA pAnI jo ThaMDhA | kar3avA / (2) apriya / hokara jama gayA ho| (2) eka prakAra kI karu-allamu-[te. ] jaMgalI avaraka / banAIka / g'ij'aa| kara-iMdu-[ tA. ] ( Pisonia Aculiata,) karIsa-[paM0] karIla / I0 me0 plAM0 / bAghacUhA / hAthI aMkuza / karIsA-[1] eka prakAra kA chuhArA / karuka-[paM0] verulA / baiThalA / karIsA carU tUnIsa, qarIsAbarUtU nasa-[yU0] khanUba karu-ummata- mala0] kAlA dhatUrA | kRSNa dhumvara / shaamii| karu-ummatI-[ tA0] kAlA dhatUrA / karIha-[a0 karIha ] khAlisa pAnI / karu kappulla-[ mala0 ] izaramUla / z2arAbar3e hiMdI / vi0 [a0 karIha ] [ bahu0 ka hA~] (1) jakhamI / nstaa| (2) bemela / khAlisa / / | karukapulla-[ mala0 ] dUva / dUrvA / karukara-saMjJA puM. [saM0 pu.] rIr3ha kI haDDI kA eka karIha-[a.] ghRNita / ghinonA / vIbhatsa / makaroha ubhaar| nApasaMda / vadazakala / bhoMr3A / ( Trunsverse process of VerkarIhatula iMsAna-[10] manuSya svabhAva / iMsAna ___tebra) a. shaa| kI paidAyazI tbiiyt| | karukarAntarIya-saMjJA strI0 [saM0 strI.] una nAma kI eka sandhi / (Inter-transversari. karu jIraNam-[ tA. ] kRSNajIraka / klauNjii| kara TolI-[ mala0 ] tejapAta / tamAlapatra / jaMgalI ___ous) / a0 shaa0| dAracInI kA pttaa| 'karukuvA-[ tA. ] bAtadalA / kAkupAla / karuMDaya-[da0] ( Flacourtia sepiaria)| karur3a-[paM0] (.) gIdada drAka / draaNgii| (2) kohai| kiNgaaro| rAmasara / srpt|
Page #516
--------------------------------------------------------------------------
________________ karucIkaDu 2248 karuppu cittiramUlam karucIkaDu-te. ] safeda sema / mhaashiNbii| rasa meM bhAvanA deN| phira DhAka ke goMda, mocarasa (Canavallia ensiformis) ke sAtha bhA~garA rasa dekara ghoTe / punaH isameM sarjI karuNa-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) Citrus khAra, javAkhAra, bhunA suhAgA, pA~conamaka, trikuTA decumana karanA nIbU kA per3a / kannA niibuu| zuddha siMgiyA biSa, citraka, jIrA aura vAyaviDaMga karuNA lebura gAcha (bN0)| 50 mu0| 2-2 mAze leM / inakA cUrNa vanAya savako acchI guNa-kapha, vAyu nAzaka, zrAma tathA meda taraha milAkara rkkheN| nAzaka aura pitta ko prakupita karanevAlA hai| mAtrA-1-2 maa0| rAja0 3 va0 / vi0 de0 "karanA" / (2) eka guNatathA upayoga- atisAra, jvara, viSamaprakAra kA phaladAra vRkSa / phalita vRkSa / (3) jvara, zUla, rudhira vikAra, nirAma aura zothayukta karuNa nAmI rasa kA bheda / zoka / (4) karuNa saMgrahaNI ucita anupAna yA binA anupAma dvArA nAmI vRkSa kA bheda / me0 (5) motiyA bejJA / naSTa hotI hai / ( vRhat rasa rA. su. atimallikA / he. c.| sAra ci0)| vi0 [saM0 vi0] karuNAyukta / dyaaii| . karuNI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA puSpa karUNa-kkimaGga-[ tA. ] ghitakocu / dhaiTakoMca / vRkSa / grISmapuSpI / kakarabiruNI (ko0)| (Typhonium trilobatum) . payyA-rakrapuSpI, cAriNI, rAjapriyA, rAjakaruNa-kalaMga-[ madarAsa ] jaMgalo sUrana / arzIdhma / puSpI, sUcamA, brahmacAriNI, grISmapuSpI / rA0ni0 karuNakAnam-[ tA0 ] cAkasU / cazmInaz2a / va0 10 / de. "krviirnnii'| karuNa koDivare-[ tA. ] kAlA cItA / karuNocci-[ tA0] kAlA samhAlU / . karuNataka-[?] kttsraiyaa| karu tutti-[ sA0 ] kAlI kaMghI / karuNa-toTTi-[ mala*j jaMgalI methI / karatta ayaGgaulam- mala0 ] kAlA DherA / aMkola / karuNa-nocci-[ malakAlA saMbhAlU / cmelii| karuttakoTivaila-[ mala0 ] kAlA ciitaa| . karuNa ( NA) mallI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] nava karuna-[paM0] vanacora / sokiils| mallikA / za0 0 !(Jasminum sam- karuna tafo-[1] (1) gnaa| Ikha / (2) baca) phrAnIz2a / karuNa zIragama-[ tA0] klauNjii| karuna zIragam-[ tA0] kalauMjI / karaNA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) dayA / karunA-saMjJA strI0 de0 "krunnaa"| rahama / trs| saMjJA strI0 [saM0 karuNA ] karanA nobU kA ___paryA-kAruNya, ghRNA, kRpA, dayA, anukampA, anukroza, shuuk| karunA nIbU-saMjJA puM0 [saM0 karuNanimbuka ] karanA (2) bakare kI A~kha / chagalAkSa / vai. nIbU / kannA niiNbuu| nigha0 / (3) kAnA kA pedd'| (4) zoka / | karupatti-[ mala0 ) kapAsa / aphasosa / rNj| karupAlI-[ tA0] jiyaapotaa| patajIva / putrIva / karuNA mallA-de0 'karuNAmallI" / karupupillaMge-[ tA0] Phyllanthus retickaruNAlebUra gAcha-[baM* ] karanA nIbU kA pe / ___ulatus pAnajolI / pAnakuzI / kRSNa kAMbojI / karuNAsAgara rasa-saMjJA puM. [saM0 pu.] candrodaya | karupasupu-te. ] jaMgalI adaraka / vanAIka / 1 mA0, zuddhagaMdhaka 2 mA0, zuddha abhraka bhasma 4 karupUram-[ tA0 ] kapUra / kapUra / mA0, inheM sarasoM ke tela meM 1 dina ghoTe, poche karuppu-vi0 [ tA0 ] kAlA / kRSNa / sampuTa karake bAlukA yaMtra meM pacAe~ / jaba svAMga karuppuakiMjimaram-[ tA0 ] kAlA / akolA / zItala ho jAya; taba nikAla bhA~garA kI jar3a ke karappu cittiramUlam-[ tA0] kAlA cItA /
Page #517
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMDAra 2246 (ruppu DAmara - [ tA0] Shorea tumbugga - karutrepa ceTTu -[ te0 ] surabhiniMSa / ia, Roxb. kAlA DAmara / karuppu nocci - [ tA0] kAlA samhAlU / karuppu - pillI - [ tA0 ] kAlA madha vRkSa | : karuppuppu -[ tA0 ] kAlA namaka / karuppu maraNattaka kAli - [ tA0] kAlA makoya | karuppu* marutamaram [ tA0 ] Asana vRkSa / karuppUram - [ tA0] kapUra | karpUra / karuppomara - [ tA0 ] Asana / asana / piyAsAla / hor - [ marA0] lobiyA / bor3A / niSpAvI / karubela - strI0 [saM0 kAruvela ] iMdrAyaNa kI bela yA latA / karumakaMda - [ ? ] sonApAThA / zyonAka / zraralU | karumaTTana - [ mala0 ] jaMgalI kakar3I / karumaTTana-vitta- [ mala0 ] jaMgalI kakar3I kA bIja / karumarutta - [ mala0 ] zrAsana vRkSa / murakana maram - [ mala0 ] pharahada / pAribhadra / karumulka - [ mala0 ] kAlImirca | karura - vi0 [saM0 kaTu ] kar3a uA | tIkhA / karula-saMjJA puM0 [deza0 ] eka prakAra kI bar3hI cir3iyA jo jala ke kinAre rahatI hai aura ghoMghe zrAdi phor3akara khAyA karatI hai| chAtI sapheda hotI hai / isakI aura nukIlI hotI hai / isake Daine coMca bahuta kAle laMbI kavala - [ tA0] babUla / kIkara | karuary - [ tA0 ] lauMga | lavaMga | karuvA - saMjJA pu N0 de0 "karavA" / saMjJA pu N0 de0 "kar3a zra" saMjJA pu N0 [ tA0 ] dAracInI se milatA julatA eka vRkSa jo kanAr3A meM utpanna hotA hai / phala dAracInI se bar3A hotA hai aura kAlI dAracInI kahalAtA hai / karuvA papaTTe -[ tA0 ] dAracInI | dAlacInI | karuvAppU - [ tA0 ] lauMga | lavaMga | karuvilAI - [ tA0 ] zvetAparAjitA / karuvUmattaI - [ tA0 ] kAlA dhaturA / karavepa, karuppilai - [ tA0 ] surabhiniMga | kar3hInIma / mIThI nIma | barasugA / phA0 62 kairUrA karu-vembu- [1] kAlA babUla / kAlI kIkara / [ tA0 ] surabhiniMba | kar3hI nIma | karuvela - [ tA0 ] babUla | kIkara | karuvelakam - [ mala0 ] babUla / kIkara / karu-velakam-paz-[ mala0 ] babUla kI goMda | karuvelam--[ tA0 ] babUla / karuvelam - pizit - [ tA0 ] vabUla kI goMda / karuveluma-[ mala0 ] babUla / karuSA - [ tA0 ] dAlacInI / karuha - saMjJA puM0 [saM0 pu N0 ] keza / bAla / karuhI - saMjJA strI0 [deza0 ] rAmeThA / rameThA / (Lasiosiphoneriocephalus, Dem ) rAmI - marA0 / karU - vi0 de0 "kar3a zrA" / karUanaqa saqa.tI .I, qarUkkrUmamA -[ yU0 ] ( 1 ) murakkama jUna kA naam| (2) rozana z2AfarAna kI talachaTa | karUkara- [ vai0 kI 0 ] grIvA aura kazerukA kI graMthi | gardana aura rIr3ha kA jor3a | qarUtu -[ ? ] pyAz2a | karUtana - [ phrA0 ] ( 1 ) makar3I / (2) makar3I kA jAlA / rUtA - [ ? ] moma | qarUna- de0 "krurUna" / qarUnatufoM -[ 1 ] (1) gannA / Ikha / (2) phrAnIz2a | karUda - [ phrA0 ] makar3I ke jAle kA eka bheda / karU (ro) fala - [ yU0 ] kadda uu kurUfasa - [ siri0 ] darUnaja / karUfasa - [ ? ] akharoTa / knarUfA-[ yU0 ] kadda uu / 'karUma karUna - [ rU0 ] malUkhiyA / qarUra - [ a0 ] ( 1 ) ThaMDhA pAnI / ( 2 ) motI kI sIpI / karUrA - [ siri0 ] ( 1 ) motiyoM kI sopI / (2) bhUtAMkasa /
Page #518
--------------------------------------------------------------------------
________________ karUMzulg2amana karUzulg2anama - [ 0 ] faraphriyUna / karUSaka -saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] eka prakAra kA phala | phAlasA / 2250 karUsa. tUliyUsa - [ yU0] zAdanaja | qasamathUna - [ 2 ] dhatUrA / tAtUraha # karUlA bahamana - [ yU0 ] bAbUnA / rUsiyUna - [ yU0] AlUbAlU / karAsiyA / qarUsUfasa, qarUsUfiyUna -[ yU0 ] mArakrItUna rUsUsa - [ yU0] bUsIra / karUlA-saMjJA pu N0 [hiM0 kar3A + UlA ( pratya0 )] ( 1 ) eka prakAra kA madhyama sonA / ( 2 ) kullA | kare - [ kanA0 ] ( 1 ) A~Ta / bhA~DIra / (2) piMDAra / piMDAlu / kAlA vi0 [kanA0] kAlA | kRSNa / kari ( kanA0 ) / kare - akole - giDA - [ kanA0 ] ( Alanguim Hexapotalum, Lam.) akolA | karei - [ mAravAr3a ] bherI / kare uppu -[ kanA0 [] kAlA namaka | kare- 3 (vu) mate- [ kanA0 ] kAlA dhaturA | 1. karekAI - [ se0 ] karauMdA / karamaI / karamacA | kare kAMci - [ kanA0 kAlA makoya | karegoli - [ kanA0, marA0 kIkara | babUla / kareMgaNike - [ kanA0 ] kAlA mako / karejA -saMjJA pu N0 [saM0 yakRta ] kalejA / hRdaya / vi0 de0 " kalejA " / [] kAlA baghUla / kAlI karedhA kaTavyA - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] dhanecchU pakSI dha cir3iyA / isakA tela gaThiyA kI rAmavANa davA hai / karejAlimarA -[ kanA0 ] babUla / kIkara / kAlI kIkara | karejI - saMjJA strI0 [hiM0 karejA ] pazuoM ke kaleje kA mAMsa jo khAne meM acchA samajhA jAtA hai / ( 2 ) patthara kI karejI / de0 "patthara" / karejIrage - [ kanA0 ] kAlA jIrA / kareTa - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] nakha / nAkhUna | kareTA - [ baM0 ] ( 1 ) khireTI | bariyArA / (2) jaMgalI methI / iM0 me0 prA0 / kareTu, kareTuka-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) - karA pakSI | karakaTiyA / karkareTu / karaTu / karkazaTuka / ratnA0 / ( 2 ) nakha / nAkhUna | trikA0 | kareTha - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] trikA0 / nakha / mAkhUna / dhAnasa pakSI / kareThavyA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 karakaTiyA / dhanacchU pakSI / trikA0 / kareDuka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) karakaTiyA / kare pakSI / ( 2 ) karkaTa / kekar3A | 1 kareNu, kareNuka - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) hAthI / gaja / ( 2 ) karNikAra vRkSa / kamera / vizva0 / ( 3 ) eka mahauSadhi / eka vanaspati jisameM bahuta dUdha hotA hai aura jisakA kaMda hAthI ke AkAra kA hotA hai / isameM hastika patAsa kI taraha ke do patte lagate haiN| guNa meM yaha somarasa ke samAna hotI hai / jaise - "kareNuH sabahuzrIrA kandena gajarUpiNI / hastikarNa palAzasya tulyaparNA dviparNinI // sA ca somarasa tulyaguNA / su0 ci0 30 a0 / de0 " oSadhi' ( 4 ) hastinI / hathinI / 7 kareNuka - saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] karNikAra kA phala jo z2aharIlA hotA hai / kareNukA - saMjJA strI0 [saM0 strI0] hathinI / hastinI / mAdA hAthI | zabda ra0 / kareNubhU-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 pAlakApya nAma ke jogavaidyaka ke praNetA haiM / trikA0 / vi0 [saM0 0] hathinI se utpanna | kareNusuta-saMjJA puM0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) pAlakApya muna / trikA | hAthI kA baccA / gajazAvaka / kareNU-saMjJA pu N0, strI0 [saM0 pu0, strI0 ] (1) hAthI | gaja / ( 2 ) hathinI / hastinI / zra0 TI0 rA0 / kareNDarA - [ simalA ] Acer villosum karetA - saMjJA pu N0 [deza0 ] bariyArA / balA / khireMTI / karedhA - [ ur3i0 ] har3a / harItakI /
Page #519
--------------------------------------------------------------------------
________________ karenara 2251 karemU karenara, karevara-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) cUhA / mUsa / mUSika / (2)zilArasa |sihnk / turuSka / vai0 nigha0 / rA0ni0 va0 12 / karenduka-saMjJA pu* [saM0 pu.] bhUmtRNa / khavI / ghaTiyArI / rA0 / gaMdhatRNa / bhUtRNa / / karapAka, karapAta-saMjJA strI0 [ deza0 ] kRSNa niMba / mIThI nIma | surabhi niMba / barasaMga | kAlI nIma / karepAkacajhAr3a-marA0] kar3I nIma / surabhi niMba / karema-saMjJA pu0 de. "krmuu"| karemU-saMjJA puM. [saM0 kalambuH ] eka ghAsa jo jala meM vA jalAsanna bhUmi meM hotI hai| jina jhIloM aura tAlAboM meM bAraha mahIne pAnI rahatA hai. unameM yaha varSa bhara banI rahatI hai| yaha pAnI ke Upara dUra taka phailatI hai / isake DaMThala patale, gola, bAhara se kalauMcha liye lAla aura pole hote haiM, jinakI gA~ThoM para se do lambI lambI pattiyA~ nikalatI haiN| pattiyA~ jar3a ke pAsa se donoM ora thor3I thor3I jhukI huI hotI haiN| jar3a pAnI kI taha meM hotI / hai| yaha mITho hotI hai aura tarakArI ke kAma * pAtI hai| phUla bar3A ghaMTI ke AkAra kA zyAmalA liye raka varNa kA hotA hai| payyo0-kalambaH, kalambakaH (ama0), kalambI, kalambUH, kalambuH, kalambikA (za0 ra0) kalambukA (bhaiSa0) zAkanAr3ikA, nAr3IzAka, zataparvA, zataparvikA, (bhA0), kar3ambI, -saM0 / kareMmU , karamuzrA, karavu, kalaMbI, -hiM0 / kalamI zAka, kalamA zAka, -baM0 / tomebaccaliceTTa, -te| kalambI zAka -mraa0| kAnvAlavyulasa risa, Convol vulus (Ipomoea) Repens,are gifhar qafar Ipomoea aquatica, Forsk. -le| garama zAka -paM0 / nAli-ci-bhAjI-bamba0, mraa| sarakAreI bllii| -md| trivRta varga (N. O. Convolvulacee.) utpatti-sthAna-samagra bhAratavarSa meM vizeSataH baMgAla, madarAsa, laMkA ityaadi| auSadhArtha vyavahAra-patra, DaMDI aura kaMda | (pNcaaNg)| guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAranaDIkazAkaM dvividhaM tiktaM madhurameva c| raktapittaharaM tiktaM kRmi kuSTha vinAzanam / / madhuraM picchalaM zItaM viSTambhi kaphavAtakRt / tacchue patraM jvaradoSa nAzanaM vizeSataH pittakapha jvarApahama / jalaM ca tasyApi ca pittahAraka surocanaM vyaJjanayogakArakam / / (rA0 ni0) nAr3I zAka do prakAra kA hotA hai-kaDA aura mdhur| inameM kaI A karemU madhura, picchala, zItala, viSTaMbhakAraka aura kapha vAta janaka hai| tathA yaha raktapitta, kRmi evaM kuSTha ko nAza karatA hai / nAr3I ke sUkhe patte-jvara doSanAzaka haiN| vizeSatayA yaha pitta, kapha aura jvara nAzaka haiN| isakA rasa bhI pitta ko haraNa karanevAlA, ruci kAraka aura vyaJjana yoga kAraka hai| : tacchuSkaM jaladoSaghnaM pittazlepmAmavAtanun / mAr3I ke sUkhe patte-jaladoSanAzaka, pitta kapha aura AmavAta vinAzaka haiN| kalaMbI stanyadA proktA madhurA shukrkaarinnii| (bhA0) karamU-stanyavardhaka, madhura aura zukrajanaka hai| rAjaballabha ke anusAra yaha stanyavaddhaka, zukrajanaka, kaphakAraka madhura, kaselA aura bhArI hai| (rAja0 3 pR.) yaha sAraka, stanoM meM dUdha utpanna karatA aura aphIma kI viSakriyA ko naSTa karatA hai| prAtmaghAta ke liye yadi kisI ne adhika mAtrA meM aphIma khA liyA ho to use kalmIzAka kA rasa prAdhI chaTA~ka se eka chaTA~ka kI mAtrA meM dene se aphIma janya viSa doSa naSTa ho jAtA hai aura usake prANa nAza kI AzaMkA dUra ho jAtI hai / (va0 da0 2 bha0 pari0 pR0 667-8) yaha sAdhAraNatayA zAka ke kAma AtA hai| (phA0 i020| I. me0 me0) vAmaka, virecaka aura ahiphena evaM malla viSa kA agada hai|
Page #520
--------------------------------------------------------------------------
________________ kare 2252 karegA vajAinula adaviyA ke anusAra boe hue kI kareyavadI-[ kanA0] kAlA zIzama / kAlA siiso| kI apekSA svayaMbhU paudhe meM viSa nivAraNa kI zakti | kRSNa ziMzapa / adhika hotI hai / saMkhiyA aura aphIma kA viSa karera-paM0] akharerI / paakhii| utArane ke liye isakA zuddha rasa pilAkara vamana [deza.] karIra / kriil| karAte haiN| isake pattoMko pakAkara roTIke sAthakhAne karerA-ma0 ] sihora / rUsA / se aphIma kA nazA utaratA hai / isake sUkhe huye | | kareruA-saMjJA puM. [deza.]eka ka~TIlI bela jisake usAre ke cUrNa ko phaMkI dene se dasta Ate haiN| patte nIbU kI pattI kI prAkRti ke, para unase laMbe isake patte aura TahaniyoM ke Tukar3e sukhAkara rakha hote haiM aura unakI taraha kar3e nahIM; apitu komala chor3ate haiM aura khaTAI ke sAtha ubAlakara cAvala hote haiM / patra ekAMtara evaM sata hote haiM aura ke sAtha khAte haiM / inheM rAta meM ubAlakara rakha deveM una para tathA komala zAkhAoM evaM pupa kalikAoM aura prAtaH kAla roTI khAne se pUrva strI sambandhI para eka prakAra kI bhUre raMga kI dhUla sI cIja jamI vAtanAr3I viSayaka sAmAnya roga janita durbalatA dUra hotI hai aura stanoM meM dugdha ko vRddhi hotI hai / hotI hai, jo sparza mAtra se hAthoM meM laga jAtI hai| isakI komala zAkhAyeM, patra aura mUla pakAkara roTI pratyeka patra vRta ke mUla se lage vyAghranakhAkRti ke aura cAvala ke sAtha khAye jAte haiN| kha0 a0| dRr3ha yugma kaMTaka hote haiM / kadAcit isI kAraNa koI koI Adhunika graMthakAra ise "vyAghranakhI" isakI pattI pIsa-pakAkara phor3e para bA~dhane se nAma se abhihita karate haiN| vaha paka jAtA hai| vasaMta Rtu (phAguna aura caita-baisAkha ) meM lar3ake DaMThaloM ko lekara bAjA bajAte haiN| isa isameM halake karauMdiyA (baiMganI) raMga ke savRMta ghAsa kA loga sAga banAkara khAte haiM / karamU aphIma titalI svarUpa ekAMtika puSpa pratyeka patrakA meM kA viSa utArane kI davA hai / jitanI aphIma khAI lagate haiN| inameM lagabhaga 70 kI saMkhyA meM 1-2 gaI ho, utanA karemU kA rasa pilA dene se viSa aMgula lambI patalo pukesara aura utanI hI lambI zAMta ho jAtA hai| (hiM0 za0 sA0) madhya meM eka strI-kesara hotI hai jinake sire para aAsAma meM ise sukhAkara una striyoM ko dene meM kramazaH parAgakoSa aura cinha (Stigma) isakA upayoga karate haiM jo azakta aura snAyu jAla sthita hote haiN| kaTorI aura pakhar3I meM 4-4 patra saMbaMdhI kamajorI kI zikAra rahatI haiN| hote haiN| puSadala aura. pu-strI kesara pahale sapheda baramA meM isakA rasa aphIma aura saMkhiyA ke phira karauMdiyA ho jAte haiN| phUloM ke jhar3ane para viSa ko naSTa karane vAlI tathA vAmaka auSadhi kI isameM kAgajI nIbU ke AkAra ke kucha laMbe phala taraha upayoga meM lAte haiN| kamboDiyA meM isakI lagate haiM, jinameM bIja hI bIja bhare rahate haiM / ye kaliyA~ jvara nivAraka samajhI jAtI haiM / jvarajanita khAne meM bahuta kar3ave hote haiM / yahA~ taka ki isake sanipAta aura jvarajanita mUrchA meM isakI DaMDI pattoM se bhI kar3avI gaMdha nikalatI hai| isakI jar3a aura patte upayogI mAne jAte haiN| 1 // iJca se 3 iMca taka moTI hotI hai| isakA baiTa ke matAnusAra isakA komala kaliyoM aura kendra bhAga saqhta kASThIya hotA hai, jisake Upara patoM kA sAga banAyA jAtA hai / yaha sAga garmI eka moTo chAla pariveSTita hotI hai,jisa meM se mUlI tathA khUna ke dastoM ko baMda karatA hai, vAyu kI kI taraha ko eka vizeSa prakAra kI gaMdha AtI hai| vRddhi karatA aura pauSTika hai| saMkhiye aura aphIma svAda meM yaha caraparI hotI hai| kA viSa naSTa karane ke liye isake pattoM kA rasa paryA-DoDikA, viSamuSTiH, DoDI,sumuSTikA diyA jAtA hai, jo recaka aura vAmaka hai| (bhA0 pU0 khaM0 zA0 206), DoNDikA, vyAghra copar3A ke matAnusAra yaha virecaka vamana kAraka nakhI, vyAghraghaTI-saM0 / kararumA -hiM0 / giTArena aura saMkhiye ke viSa ko naSTa karane vAlA hai| / maar0| kaiperisahAriDA Capparis Horrida,
Page #521
--------------------------------------------------------------------------
________________ karegA 2253 karerumA Linn. / kaiporisa z2elainikA C. Zey- - isake phala kI tarakArI banAI jAtI hai / bhAva lanica, Linn. kaiDevA hAriDA Cadaba. mizra ne isIliye isakA zAka varga meM ullekha Horrida Linn.- le karerukA, arudaNDa- kiyA hai| logoM kA vizvAsa hai ki pArdrA nakSatra te| haraNa DoDI vAghATI, bhagATI-marA0, d0| ke pahale dina ise khA lene se sAla bhara paryanta karabila, karavilA-paM0 |krlur karalurA-(avadha) phor3A, phUnsI hone kA Dara nahIM rahatA aura na mUla (ittaavaa)| kAlukera, vAghAMTI-bamba0 / sAdi viSadhara jantuoM kA viSa vyApta hotA hai / goviNdii-mraa0| kararupA ke patte pIsakara ghAva para bhI rakhate haiN| kareruA kI jar3a-bhagATI kI jar3a; bhaTATI ukavata para bhI isake patte bA~dhate haiN| mUlatvaka kI jdd'-d| alaMdaya-mala.| zrAdaMDavera-tA0 / ko pIsakara jaharavAda phor3e athavA anya prakAra ke arudaMDa veru-te| phor3e para lagAne se lAbha hotA hai| karIra varga kararupA ke itane svalpa guNa-prayoga dekara aba (N. O. Cappari diacece ) maiM pAThakoM kA dhyAna isake eka aise upayogI evaM camatkArI prayoga kI ora zrAkRSTa karanA cAhatA utpatti sthAna-samasta bhAratavarSa, vizeSataH hUM, jisakA maiM aAja bIsa barSa se anubhava kara dakSiNa bhArata meM yaha bAhulyatA se hotA hai| rahA huuN| yaha vahI prayoga hai jo Ajataka anekoM auSadhArtha vyavahAra-patra, phala, mUla aura purAtana nIhAta rogiyoM kA prazaMsA-bhAjana bana mUlatvak / cukA hai / aise plIhA rogI jinheM chaH-chaH mAsa auSadha- nirmANa-mUlatvaka kvAtha-4 pAuMsa paryanta DAkTaroM ke iJjakzanAdi vividha upacAroM mUlasvak ko 1 // pAiMTa jala meM maMdAgni para yahAM se bhI koI lAbha na huA. ve isa davA ke prayoga taka kathita kareM, ki eka pAinTa pAnI zeSa raha se svalpa kAla meM hI roga-mukta huye haiN| parantu yaha jaay| ThaMDA hone para ise chAna kara rkheN| smaraNa rahe ki jisameM aneka guNa hote haiM usameM patrakAtha-upayukra vidhi ke anusAra prastuta katipaya doSoM kA rahanA bhI svAbhAvika hI hai| kreN| isa bhUmaNDalapara koI aisA padArtha nahIM jo sarvathA mAtrA-una donoM prakAra ke kvAthoM kI mAtrA nidoSahoM, kyoMki yadi doSa na ho, to nidoSatAkA 1 pAuMsa se 3 pAuMsa paryanta, caubIsa ghaMTe meM hameM anubhava hI nahIMho sakatA / astu; una auSadha 3-4 bAra deve / bhI isadoSa se khAlI nahIM raha sktii| jahA~ isameM isakI pratinidhi svarUpa videzIya dravya- purAne se purAne atyanta vivarddhita plIhA roga ko mUlatvak ke lie bismyuthAI sabanAiTrAsa aura nirmUla karane kA guNa vartamAna hai, vahIM isameM yaha esiDa hAiDrAsyAniDa Dila, patra ke liye sonA / eka doSabhI hai, ki isase una sthala para asahya dAha hotAhai / parantu yaha dAruNa prANa-saMhAraka vyAdhi ke guNadharma tathA prayoga mukAbile meM kucha bhI nhiiN| aba nIce isakI vaha AyurvedIya matAnusAra prayoga-gidhi dI jAtI hai, jo mujhe eka sAdhu, DoDikA puSTidA vRSyA rucyA vahnipradA laghuH / mahAtmA se prApta huI thI / maiM bhI unhIM ke batAe anusAra binA kisI phera-phAra ke isakA prayoga iMtipitta kaphazosi kRmigulma viSAmayAn / / karatA hU~ / yadyapi isakI kaI bAtoM meM mujhe svayaM (bhA0 pU0 khaM0 zA0va06) saMdeha hai| upayoga-vidhi isa prakAra haiarthAt-korunA puSTikara, vRSya, rucikArI, jaTha. ___ barabaTa ke rogI arthAt vivarddhita plIhA-rogI rAgni-varddhaka tathA halakA hai / aura pitta, kapha, ko sarvaprathama yaha batalA diyA jAtA hai ki auSadha bavAsIra, kRmi, golA aura viSa ke rogoM ko dUra ravivAra yA maMgalabAra ko bA~dhI jAyagI / aura karatA hai| usase pahale arthAt zanivAra yA somavAra kI
Page #522
--------------------------------------------------------------------------
________________ kareruA 2254 rAtri ko use kevala sAdI arthAt pIThI rahita ghRta pakka pUrI binA kisI anya vastu yathA- dugdha tarakArI zrAdi ke khAnI cAhiye aura dUsare dina prAtaHkAla zaucAdi se nivRtta hokara dAtauna kiye binA vaidya ke pAsa zrAnA caahiye| yaha zrAdeza kara diyA jAtA hai / vaidya ko cAhiye ki pahale se hI ukta bUTI kI tAjI jar3a ( na hone para navIna sUkhI jar3a hI sahI ) maMgA rakhe aura usa jar3a kI chAla nikAla kara 10 dAne kAlI mirca ke sAtha kisI kumArI lar3akI se thor3I pAnI meM pisavAkara usakI bArIka lugadI taiyAra karAve | phira plIhA parimANAnusAra eka paraI ( miTTI kA pakA huA dIyA ke AkAra kA parantu usase bar3A pAtra) lekara usameM binaulA kasa-kasa kara bhara DAleM aura usake Upara ukta lugadI kI zrAdha aMgula moTI taha car3hA de / punaH rogI ko citta leTane ko kaheM aura una paraI ko ulaTa kara ThIka plIhA sthala para rakheM aura use kisI zraMgauche zrAdi ko caupatakara pIThake nIce se lapeTakara khUba kasakara bA~dhade aura rogI se kahade ki vaha sodhA citta par3A rahe idhara-udhara na ghUme aura na baMdhana ko DhIlA hI kre| basa isI prakAra use tIna ghaMTe taka par3A rahane deN| auSadha bAMdhane ke 10-15 minaTa uparAMta zrauSadha kA prabhAva prArambha ho jAtA hai, rogI ukta sthala para dAha kA anubhava karane lagatA hai, use aisA pratIta hotA hai, mAnoM vahA~ lAla aMgArA rakha diyA gayA ho / yahI dazA nirantara do ghaMTe paryaMta banI rahatI hai| isake anantara jalana kramazaH nyUna hone lagatI hai / yahA~ taka ki tIsare ghaMTe para jAkara eka dama nyUna par3a jAtI hai aura punaH rogI ko kisI prakAra kA kaSTa anubhava nahIM hotA / basa yahI hai - eka ora rogI kA yaMtraNA kAla aura dUsarI ora sadA ke liye dAruNa roga nivAraka prayoga / tIna ghaMTe pUrva kisI bhI bhA~ti baMdhana na kholanA cAhiye / zranyathA jalana sthAyI rUpa dhAraNa kara legii| isa vyAdhi se mukti lAbha na hogA aura dUsarI ora vyartha meM aura bhI adhika kAlaparyaMta anivArya dAha-yaMtraNA bhugatanI par3egI ThIka samaya ke uparAMta baMdhana khola deM aura rogI ko dAtauna Adi se mukha prakSAlana kI zrAjJA deM / kareruA isake uparAMta yadi icchA ho to use khicar3I zrAdi khAne ko dI jA sakatI hai athavA use garama dUdha pIne ko deM / ukta sthala ko pAnI par3ane se yA pasInA Adi hone se bacAne kA Adeza karadeM / anyathA phapholA par3ane kI AzaMkA rahegI / rogI ko cAhiye ki eka mAsa paryanta gur3a, taila, lAla mirca, bhUne cane zrathavA snigdha, uSNa, viSTaMbhI, dIrghapAkI evaM dhAraka padArtha ke khAne-pIne se paraheja kare, nitya halake zIghrapAkI zrAhAra kare / isase mAsa paryaMta kabhI-kabhI kAle raMga kA malotsarga hotA rahatA hai aura plIhA kramazaH apanI pUrva svAbhAvikAvasthA para calI jAtI hai aura rogI apane ko svastha pAtA hai / isakA upayoga kevala plIhA roga para hotA hai, jvarAdi ke liye pRthak cikitsopacAra karanA caahiye| rogI kI kSamatA kA vicAra karate huye 7-8 varSIya zizu se lekara 80 varSa ke buDDhe taka para isakA prayoga kiyA jA sakatA hai| isa auSadhopacAra ke uparAMta eka mAsa paryaMta yadi nimna prakAra se taiyAra kiye huye maMdAra-cAra kA bhI upayoga karAte raheM, to sone meM suhAge kA kAma ho / vidhi yaha hai 1 maMdAra kSAra - maMdAra -patra aura seMdhava lavaNa kA cUrNa lekara eka miTTI kI hA~DI meM sarva prathama madAra kA eka patra rakhakara Upara se seMdhAnamaka kA cUrNa thor3A sA buraka deN| phira madAra kI eka pattI rakhakara Upara se seMdhA namaka burakeM / isI prakAra karate raheM, yahA~ taka ki ye hA~DI ke mukha paryaMta zrI jA~ya / yadi thor3A banAnA ho to isase kama bhI rakha sakate haiN| isake uparAMta hAMDI ke mukhapara eka Dhakkana rakhakara usake mukha ko kapar3a miTTI kara bhalI prakAra banda kara deM aura gajapuTa meM rakhakara kaMDe kI zrAga se phUMka deN| svAMgazItala hone para nikAla kara namaka aura patra bhasma kA bArIka cUrNa kara surakSita rkheN| isameM se prAtaH sAyaM 6 mAze cUrNa zahada ke sAtha cATA kreN| navya mata mohIdIna zarIfa - prabhAva mUla zAmaka ( Sedative ), pAcaka, svedAdharodhaka ( An thidrotic ) aura patra bhI aMzataH pAcaka
Page #523
--------------------------------------------------------------------------
________________ kararuka 1255 karelA (Stomachic) hotA hai| DImaka ne mUla tvak ko ( Counter-irrivant) likhA hai | Amayika prayoga-AmAzayika pradAha | (Gastric irritation ) janita vamana evaM udarastha vedanA jaise katipaya lakSaNoM ke upazamanArtha aura kSudhA varddhanArtha isakI jar3akI chAla paramopakArI hotI hai / svedAdhikya kI katipaya dazAoM meM bhI yaha upakArI pramANita huI hai aura isake vyavahAra se bahutAMza meM sveda AnA ruka jAtA hai / isakI pattI meM bhI sudhAbhijanana guNa vartamAna hotA hai| ( me0 me0 mai0 pR. 32) jalodara meM isakI pattI vA jar3akI chAla 6 | mA0 pIsakara 21 dina taka niraMtara prAtaH sAyaM kAla sevana karane se upakAra hotA hai| bavAsIra kI sUjana miTAne ke liye isake pattoM kI lugadI banA kara bA~dhanA caahiye| isakI chAla ke cUrNa ko sirake meM gholakara pilAne se haije meM lAbha hotA hai| isake pattoM kA sAtha pilAne se upadaMza miTatA hai| karnala coparA ke matAnusAra yaha zAMtidAyaka aura mUtrala hai| kaiMpabela ke anusAra choTAnAgapura meM isakI chAla dezI zarAba ke sAtha visUcikA rogameM dI jAtI hai| eTakinsana ke matAnusAra uttarI bhAratavarSa meM isake patte bavAsIra, phor3e, sUjana aura jalana para lagAne ke kAma meM liye jAte haiM / kareruka-saMjJA pu0 [saM0] kareruzrA / bhA0 / karela- baM0] baaNs| karellakI-[ kanA0 ] saMbhAlU / myor3I / niguddii| karellakI giDA-[ kanA0.] kAlA saMbhAlU / karelana-[rAjapu.] karelA / karelA-saMjJA pu0 [saM0 kAravellaH] eka sudIrgha prArohI batA jisakI pattiyA~ pA~ca nukIlI phAMkoM meM kaTI hotI hai / ye zirAvaMdhura (Sinute) evaM daMtita hotI haiN| komala patra kA adhaH pRSTha vizeSataH nAdiyA~ nyUnAdhika ( Villous) hotI hai| prakAMDa nyUnAdhika lomaza hotAhai / puSpa-vRta kSINa hotA hai aura usake madhya prAyaH bhAga meM eka vRkkAkAra pauSpika-patraka hotA hai| puSpa vRtamUla se strI-puSpa nikalA hotA hai / phala sthUla dIrghAkAra vA aMDAkAra hotA hai jisake chilake para ubhar3e huye laMbe-laMbe aura choTe bar3e dAne vA arbuda hote haiM yA dhAriyA~ par3I hotI haiM / bIja aMDAkAra cipaTA hotA hai / bIja prAMta sthUla evaM kaTAvadAra hotA hai aura raktavarNa (Aril ) hotI hai / puSpa madhyamAkRti aura pAhu pIta varNa ke hote haiN| kacce phala hare raMga ke aura atyanta kar3ave, para rucikArI hote haiN| pakane para ye pIle aura bhItara se ye lAla ho jAte haiM, tathA inakI kar3avAhaTa kama par3a jAtI hai| __ karelA bheda-karelA do prakAra kA hotA hai| eka baizAkhI jo phAguna meM kyAriyoM meM boyA jAtA hai, jamIna para phailatA hai aura tIna cAra mahIne rahatA hai / isakA phala kucha polA hotA hai| dUsarA barasAtI jo barasAta meM boyA jAtA hai| jhAr3a para car3hatA hai aura sAloM phUlatA phalatA hai| isakA phala kucha patalA aura Thosa hotA hai| prAkRti bheda se bhI yaha do prakAra kA hotA hai| bar3A karelA vA karelA / (karalA -baM.) aura choTA karelA vA karelI ( ucche -bN0)| inameM bar3e kA phala apekSAkRta dIrgha aura choTe kA zudra aMDAkAra hotA hai| karelI kI bela bhI karele kI bela ke samAna sudIrgha nahIM hotI hai| yaha stamba* kAriNI evaM bhUluNThitA hotI hai / raMga rUpAkRti bheda se karelA aneka prakAra kA hotA hai| karelA prAyaH hare raMga kA hotA hai| para kahIM kahIM safeda karelA bhI dekhane meM AyA hai| yaha bahuta laMbA hotA hai| mAlavA aura rAjaputAnA meM safeda karelA hAtha bhara taka kA dekhA gayA hai| yaha uttama hotA hai| isakA chilakA patalA hotA hai / __ kahIM kahIM jaMgalI karelA-banaja kAravella bhI milatA hai jisake phala bahuta choTe aura bahuta kar3ave hote haiM / ise karelI vA bana karailA kahate haiM / isakA phala sarvathA choTA karelA va karelo ke tulya hotA hai / bheda kevala yaha hai ki isameM
Page #524
--------------------------------------------------------------------------
________________ karelA 256 karelA bIja adhika hote hai aura isakA chilakA karelI ke samaya khAnadeza jile ke logoM ne karele jaisA mAMsala nahIM hotaahai| baMgAla meM ise "kAzIra pattiyA~ cabAkara jIvana dhAraNa kiyA thaa| ucche" kahate haiM / bana karelA kI bela atyanta po0- kANDIraH, kANDakaTukaH, nAsAvINa evaM karele kI belakI apekSA sudIrghatara hotI saMvedanaH, paTuH, ugrakANDaH, toyavallI, kAravallI; hai| vRhanighaNTu ratnAkara meM jalaja kAravela kA sukANDaka: (dha0 ni0, rA. ni0), karakA, ullekha dRSTigata hotA hai| kocabihAra meM eka kAravallI, cIripatraH, karillakA, sUkSmavallo, prakAra kA jaMgalI karelA dekhA gayA hai jo jala vA kaNTaphalA, pItapuSpA, ambuvallikA (rA0ni0 jalAsanna bhUmi meM na utpanna hone para bhI nitAMta 70) kaThillaH, kAravellaH (bhA0) kaThillakaH, zrAdra evaM chAyAnvita bhUmi meM ati Ananda suSavI (a.), kAravellakaH, rAjavallI (ra.), pUrvaka sudIrgha kSINa pratAna vistAra karatA hai| suSavI (a. TI.), Uddha rvASitaH (tri0), vaktavya-raoNksavarga (pR0 666 ) aura kaThillakA, kaThillakA, kaNDUraH, kANDakaTUkaH, DImaka ( 2ya khaNDa 76 pR.) ne suSavI kA sukANDaH,-saM0 / karelA, karailA, karolA-hiM0 / baMgalA nAma. zudra phala kArabella athAt ucche karelA-da0 / korolA, karalA, bar3a karelA, ucche likhA hai| dhanvana ri ne kArabella ke paryAyoM kA gAcha, karalA ucche, bar3a ucche-baM0 / kisAula nirdeza isa prakAra kiyA hai| barI-a0 / sImAhaMga-phrA0 / momorDikA karaMTiyA, "kANDIraH kANDa kaTuko nAsAsaMvedanaH paTuH / Momordica Cbarantia, Linn. ugrakANDastoyaballI kAravallI sukaannddkH||" stol Momordique-charantia-satol Gurkenahnlicher, Balsamapfel rAjanighaNTu-ke vavartha nirdeza sthala para yaha jara paavkaa-ceddi-taa0md| pAvakA-kAya(kala) ullikhita hai sellakAkara, karilA, kAkar3A-ceDu, kAkara-ceTTa"suSavI kaTuhuJchyAzca vizrutA sthuuljiirke| te| kaippa-valli, pAvakkA-ceTi, pANTI-pAvela, tilake ca chinnaruhA suSavI ketakI bhavet" / kappakka, pAvala-mala0 / hAgala-kAyi-giDA, hAgala sutarAM nivaNTudvaya ke mata se suSavI zabda kA -kanA0 / karolA, kArlI, kArale, kareTI-marA0 / kSadra phala kAravellArtha dirghaTa hai| nighaNTadvaya meM karelo, kareTI, karelA, kaDavAbelA-gu0 / kehigAkAravallI bheda svIkRta nahIM hai| kiMtu bhAvaprakAza biG-bara0 / kAralA-bamba / pAvakkA-ceDi-madana kAra likhate haiM salarA-ut0 / hAgala, kArelAi- kAkarAThI koM0 / karena, zalarA, phAlarA-3Di / karavilakAravellaM kaThillaM syAt kaarvelliittolghuH| (siNhlii)| kkrl-paasaa| krilaa-pN0| tadanusAra karelI kA nAma kAravellI hai| vaidyaka meM | ___ karelI-siMdha / kAralI-mAra0 / kahIM bhI kSudraphala kAravela ke artha meM suSavI zabda | paricaya jJApikA saMjJA-"ciritapatraH," 'sUcamavallI, kA prayoga dekhane meM nahIM pAyA hai| suSavI se "pItapuSpaH" / karelA aura karelI donoM kA artha le sakate haiN| kuSmANDa varga jinhoMne 'kisAula himAra' prArabyasaMjJA kA vyava- (N.O. Cucurbtaceae) hAra karelA ke artha meM kiyA hai| unhoMne bhUla kI utpatti sthAna-samagra bhAratavarSa vizeSataH hai| kisAula himAra kI gaMdha bahuta kharAba evaM malaya, cIna aura apharIkA meM bhI pAyA jAtA hai| tIvra hotI hai aura vaha indrAyana kI apekSA __auSadhArtha vyavahAra-phala, bIja, patra evaM pravalatara virecaka hai| parantu karele meM una guNa samagralatA / mAtrA-patrasvarasa, 1-2 tole, nahIM hote / usake viparIta yaha prAmAzaya valaprada vamana recanArtha 10 tole paryata / dIpana pAcana aura saMgrAhI hotA hai tathA khAdya ke rAsAyanika saMghaTana-eka jala vileya tika kAma AtA hai| san 1877-78 I. ke durbhikSa glyukosAiDa jo Ithara meM avileya hotA hai, eka
Page #525
--------------------------------------------------------------------------
________________ karelA 2257 karelA 6 prakAra kA pIle raMga kA amla, rAla aura 6% . bhasma ityaadi| __guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusArakANDIraH kaTutiktoSNa saro duSTavaNAtijit / lUtA gulmodara mIha zUla mandAgni nAzanaH / / (dha0 ni0, rA0 ni0) karelA-caraparA, kaDu zrA, garama aura dastAvara hai tathA duSTatraNa, makar3I kA viSa, gulma, lohA, zUla aura maMdAgni-inako nAza karatA hai| kAravellaM himaM bhedi laghutiktamavAtalam / jvara pitta kaphAsraghnaM pAMr3a meha krimona haret / tadguNA kAravellI syAdvizeSAhIpanI laghuH // . (bhA.) karelA-zItala, dastAvara, halakA, kar3avA evaM avAtala hai tathA yaha jvara; pitta, kapha, rudhiravikAra, pAMDu roga, prameha aura kRmiroga inako dUra karatA hai| karelA ke samAna hI guNa karelImeM hai| kAravellamavRSyazca rocana kaphapittajit / (rAja.) karelA- pravRSya, rucikAraka aura kapha tathA | pittanAzaka hai| kAravelazca vAtaghnaH kaphaghna: pittakArakaH / uSNo rucikaraH prokto raktadoSakaro nRNAm // (hA0)(atri 16 10) karelA-vAtanAzaka, kaphanAzaka, pittakAraka, uSNa, rucikAraka aura raktavikAra janaka hai| kAravella cAti tikta magnidIptikaraM lghuH|| uSNaM zItaM bhedakaM ca svAdu pathyaM samIritam // aruciM ca karpha vAtaM raktadoSa jvaraM kRmIn / pittaM pAMDuzca kuSThazca nAzayediti kItitam // vRhadukta kAravellaM kaTu tiktaM ca dIpakam / avRSyaM bhedakaM svAdU rucyaM kSAraM laghuH smRtam // avAtalaM pittaharaM raktarukpAMDu rAMgahRt / / (vaidyaka ni0) phA03 arocakaM karpha zvAsaM vraNaM kAsa kRmIMstathA / koSThaM kuSThaM jvaraM caiva pramehAdhmAna nAzanam // kAmalAM nAzayatyeva guNAstvanye tu pUrvavat / jalaja kAravellaM syAttikta' bhedakara matam / / karpha kuSThaM pAMDurogaM kRmInpittazca nAzayet / vanajaM kAravellaMtu dIpanaM tiktaka matam / / hRdyaM jvarAzaH kAsaghnaM kaphavAta kRmIharam / (ratnAkaraH) karelI-atyanta kar3avI. agnipradIpaka, halakI, garama, zItala, dastAvara, svAdu pathya tathA aruci, kapha, vAta, rudhira vikAra, jvara, kRmi, pitta, pAMDu roga aura kuSTha roga ko naSTa karane vAlI hai| karelA-kaTu, tika, dIpana, avRSya, bhedaka, svAdiSTa, rucikAraka, kSAra, halakA,vAtakAraka nahIM, tathA pittanAzaka hai aura rudhira vikAra, pAMDuroga, aruci, kapha, zvAsa, vraNa, khA~sI, kRmi, koTha roga kuSTha, jvara, prameha. AdhmAna aura kAmalA roga ko dUra karatA hai / zeSa guNa pUrvavat jAnanA cAhiye / jala meM utpanna honevAlAkarelA-kar3avA; , bhedaka, tathA kapha, kuSTha, pAMDuroga, kRmi aura pitta roga kA nAza karatA hai| __ vana karelA-dIpana, kar3avA tathA hRdya hai aura jvara, bavAsIra, khA~so, kRmi aura vAyu ko naSTa karatA hai| isakA phUla dhAraka aura rakta pitta meM hitakArI hai| karele ke vaidyakIya vyavahAra suzra ta-vAtaraka meM kAravella-karele ko bela ke kAtha dvArA siddha ghRta vAtarakta meM hitakArI hai| yathA"kAravellaka kAthamAtra siddhaM vaa"| (ci...) cakradatta-(1) jvara rogI ke zAkArtha kAravella-jvara rogI ko karele kI zAka vyavasthA kreN| yathA" kAravellakam / OM zAkArthe jvaritAya pradApayet / " (jvr-ci0)|
Page #526
--------------------------------------------------------------------------
________________ karelA 2256 (2) masUrikA meM kAravela-karele ke pattoM |, hai tathA yaha nAr3iyoM ko zakti pradAna karatA, zuru kA svarasa, haladI kA cUrNa milAkara piyeN| yaha utpanna karatA aura saMdhi-zUla vAtarakka (nikarisa) romAntikA, jvara, visphoTa aura masUrikA praza- jalodara evaM tApatillo meM upakArI hotA hai| yaha maka hai / yathA udarastha kRmiyoM ko naSTa karatA hai| isake hare "suSavI patra niryAsaM haridrA cUrNa sNyutm| pattoM kA rasa 3 tole, tolA Der3ha tolA dahI ke sAtha milAkara, Upara se 5-6 tolA chAcha pilA romAntIjvara visphoTa masUrI shaantyepivet||" deveM / tIna dina taka aisA kreN| isake bAda tIna (masUrikA -ci.) dina baMda karake, punaH cAra dina taka usI bhA~ti (3) antaHpraviSTa yoni meM kAravella-karele pilaaeN| phira cAra dina baMda karake pAMca dina kI jar3a pIsakara lepa karane se antaHpraviSTa yoni | pilaaeN| isI prakAra eka-eka dina bar3hAkara usa vahiniHsRta hotI hai| yathA samaya taka karate raheM ki eka saptAha para pahu~ca "suSavI mUla lepena prvissttaantrvhirbhvet|" jAya / sevana kAla meM khicar3I aura khasake kA (yonivyApad -ci0)| AhAra kreN| isa prayoga se vRkta evaM vastistha .bhAvaprakAza-visUcikA meM kAravella-karele : azmarI meM bahuta upakAra hotA hai| kI bela kA kAr3hA, tila-taila kA prakSepa dekara pIne . tarakArI ke liye karele ko isa prakAra taiyAra se visUnikA roga prazamita hotA hai yathA karate haiM / pakAne se pUrva ise namaka ke pAnI meM "satalaM kAravellyambu nAzayaddhi visUcikAm" | dubAte haiM athavA pahale karele ko Upara se chIla (ma0 khaM0 2ya bhA0) kara usake bArIka vAroka katare kATakara bIja dUra yUnAnI matAnusAra-prakRti-zItala, matAMtara kara dete haiN| phira una kataroM meM lavaNa mala kara sesamazItoSNa, koI-koI tRtIya kakSAmeM uSNa aura tIna-cAra bAra dhote haiM jisase usakI kabu vAhaTa rUta mAnate haiM, nusakhA saIdI Adi kA yahI mata dUra ho jAtI hai / punaH utanA hI pyAja kATakara, hai| vaidya zItala mAnate haiN| para koI-koI bahuta tela meM bhUna lete aura mAMsa meM athavA vinA mAMsa uSNa likhate haiN| ke pakAkara khAte haiN| koI koI ise bagala se hAnikartA-uSNa prakRti ko| cIra kara bIja nikAlakara namaka milA dhokara dapaghna-dhI, cAvala, zItala padArtha aura gozta kA qImA bharakara Dore se bA~dha kara gho sikaMjabIna, vaidyoM ke mata se hara prakAra ke madhura meM bhUnakara pakAkara khAte haiN| isake pakAne ko dravya sevanoparAMta isakA khAnA etaddoSanivAraka hai| aneka rItiyA~ haiM / kiMtu pyAz2a ke sAtha pakAkara prtinidhi-maahuudaanaa| khAyA huA svAda aura bAjIkaraNa guNa meM guNa, kama, prayoga--yaha vAjIkaraNa, nAr3o- baliSTatara hotA hai aura vinA pyAja ke pakAyA balaprada (mukabbI azrUsAba), zukramehahara, vAtAnu huaA jaTharAgnyuddIpana evaM zIghrapAkI hotA hai , lomaka evaM kaphachedaka hai tathA saMdhi-zUla. zIta- tathA apekSAkRta kama uSNatA utpanna karatA vAtarakta (nikarisa bArida) jalodara, plIhA, kha. shr0| kAmanA aura kRmi meM upakArI hai / muphta.. naa.| _ vaidyoM ke kathanAnusAra karelA vAdobavAsIra __ manajanulU adaviyA ke racayitA ke anusAra ko lAbhakArI hai| yaha rakta evaM pitta kI ulvaNatA karelA (phala) valya, jaTharAgnyuddIpaka (Stoma aura kAmalA meM hitakara hai| yaha kapha nAzaka chic), AmavAta aura vAtarakta meM upakArI, hai evaM vIryasrAva ke doSa ko miTAtA hai| zuSka yakRta evaM plIhA roganAzaka aura kRmighna hai| karelA mUtradoSaghna hai| yaha bhojanottara vamana ma. a| kA nivAraNa karatA hai| vAr3I kA karelA (pAropita karelA, bustAnI tAjA karele ko pAnI meM pIsakara pIne se do karelA)-vAtAnulomaka vAjIkaraNa aura kaphanna / cAradasta Akara kAmalA roga zrArAma hojAtA hai|
Page #527
--------------------------------------------------------------------------
________________ karelA 22 // karalA * isake pattoM kA rasa pilAne se prAntrastha kRmi | isake phala-svarasa meM rAI aura lavaNa cUrNa kA mRta prAya hote haiN| prakSepa dekara vivRddha plIhA rogI ko sevana karAnA ___ isake rasa kA lepa karane se dAda miTatA hai| cAhiye / karele ke rasameM cAka vA khar3I miTTI milAkara parivarddhita yakRta rogI ko isake rasa meM indrAlagAne se muMha ke chAle miTate haiN| yana mUla cUrNa kA prakSepa dekara pilAnA cAhiye / sira para isake rasa kA lepa karane se pIvayUkra | ___ isake do tole rasa meM thor3A madhu milAkara , phusiyA~ miTatI haiN| pilAne se visUcikA dUra hotI hai| agnidagdha para isake lepase tajanya dAha zamana zIta jvara meM zIta lagane se pUrva isake rasa meM hotA hai| jIre kA cUrNa milAkara pilAnA cAhiye / zizuoM ko isake pattoM kA rasa pilAne se | sUkhA karelA sirake meM pIsakara garamakara lepa dasta Ate haiN| karane se galazotha miTatA hai| -karele kI samagra noTa-yUnAnI cikitsaka karele ko saMgrAhI latA, dAlacInI, pIpala, aura, cAvala inako | mAnate haiM / isake viparIta vaidyagaNa ise mRdurecaka tuvaraka taila (jaMgalI bAdAma ke tela ) meM milA- | mulayyana mAnate haiM / kha0 a.. . kara lagAne se kaNDU evaM anya carmaroga ArAma | ___ vaha karelA jisakI kad vAhaTa dUra na kI gaI .. hote haiM / (phA0 I.. 2 bha0 pR. 78). ho, kecutroM ko nikAlatA hai / yaha mUtra pravartaka isakI jar3a saMgrAhI aura uSNa hai| isakI jar3a | aura azmarI chedaka bhI hai tathA kapharecaka hai| ghisakara bAdI ke massoM para lepa karate haiN| . . isake pattoM kA rasa lepa karane se paira ke taluoM : azmarI meM isakI sevana-vidhi yaha hai-isake kA dAha zamana hotA hai| hare pattoM kA rasa 3 tole lekara // tole dahI ke ise A~kha ke bAhara caturdika lagAne se ratauMdhI sAtha khilAkara Upara se 5-6 tole chAcha pilAde : jAtI rahatI hai| isa prakAra tIna dina taka kreN| usake bAda 3 navajAta zizu ke muha meM karele kI pattI tor3a- dina taka davA baMda krdeN| usake bAda phira cAra kara rakhane se usake sIne aura aMtar3I kA mavAda roz2a taka davA dekara phira cAra roja ke liye baMda maila aura A~va niHsarita ho jAtI hai| krdeN| phira pA~ca dina taka davA dekara pA~ca dina isake pattoM ko zrauTAkara pilAne se prasUtA ke liye davA baMda krdeN| isa prakAra 7 dina taka nAriyoM kA rakta zuddha hojAtA hai aura stanya kI var3hAveM / pathya meM kevala khicar3I aura cAvala hI vRddhi hotI hai| denA caahiye| yaha azmarI meM bahuta lAbha isake pattoM ke rasa meM soMTha, kAlI mirca aura karatA hai| pIpala ke cUrNakA prakSepa dekara lepa karane se Artava navyamata niyata mAtrA meM Ane lagatA hai| Ara0 ena0 khorI-yaha kRmighna, mUtrakara, isake phala kA lepa karane se phor3oM kI khujalI stanyavarddhaka, prAttavarajaHsrAvakArI evaM vAyunAzaka aura garamI miTatI hai| hai / virecaka evaM vikrabheSaja sugaMdhikaraNArtha isake pattoM kA rasa sirake ke sAtha pilAne se isakA vyavahAra hotA hai| prasavottara isakA kAtha kai hotI hai| pIne se garbhAzayadvAra saMkoca prApta evaM stanya isake pattoM ke rasa meM har3a ghisakara pilAne se varddhita hotA hai| kRmi ke lie bhI yaha hitakArI kAmalA roga ArAma hotA hai| hotI hai / viSamajvara, grahaNI, agnimAMya, ajIrNa . isakA phala sAmAnya koSTha mRdukara hai| isake ora atisAra meM yaha citrakamUla ke sAtha jaTharAkacce phala ke rasa ko garamakara lepa karanese gaThiyA gnyuddIpaka (Stomachic) aura vAtAmiTatI hai| nulomaka rUpa se vyavahAra kI jAtI hai| bhArgava
Page #528
--------------------------------------------------------------------------
________________ karelA 2260 karelA rajaHsrAvakArI rUpa se yaha rajaHkRccha, rajorodha vaa| paryanta sevana karAte haiN| arza meM isakI jar3a kA, bilambita raja meM sevya hai / adhika mAtrA meM sevana kalka lepa karate haiM / isako samagra vela, dAlacInI karane se yaha garbhasrAva karAtI hai / kaSTaprada hasta- pIpara, cAvala ora tuvaraka taila dvArA prastuta anupAda zotha meM ise pAnI meM pIsakara pralepa karate haiM lepana, carmaroga vizeSa (Psora), kaNDU, duSTa UnI zAla vA pazmIne ke vastra prabhRti ke vastra ko kSata (Malignant ulcers) tathA anya kIr3oM se surakSita rakhane ke liye usake Upara isake carmarogoM meM upakArI siddha hotA hai / mukhapAka meM dAne chir3aka dete haiN| (bhA0 2 pR017) eka cammaca bhara karele ke phala kA rasa thor3I khar3I __ Domaka-karele ke phala aura patte kRmighna rUpa miTTI aura cInI milAkara diyA jAtA hai| se vyavahAra kiye jAte haiM / kuSTha meM inakA vahira kaSTaraja (Dysmanohrroea) meM prAttaMvarajaH prayoga hotA hai| paittika rogoM meM vamana aura sAvakArI rUpa se bhI yaha upAdeya hai| sira kI virecanArtha zrAdha-pAva karele ko pattI kA rasa sapUya choTI choTo phunsiyoM meM isakA sira para lepa akelA vA sugaMdha dravyoM ke yoga se diyA jAtA hai karate haiM tathA dagdha evaM visphoTAdi meM isakA vAhya pAdatala dAha meM isakI pattI kA rasa mardana kiyA prayoga karate haiM / kuSTha evaM anya saMkramaNazIla kSatoM jAtA hai aura rAjyandha meM usameM kAlImirca ghisa- (Intractable ulcers) para isakI kara akSiguhA ke caturdika pAlepa karate haiN| samapra latA ke cUrNa kA avacUrNana karate haiN| (phA060 2 bha. pR0 78-6) (I0 me0 me0 pR0 558-6) nAdakarNI-prabhAva-karelA (phala) balya, isako jar3a sakocaka aura rakAza ko dUra karane jaTharAgni dIpaka (Stomachic ), uttejaka, vAlI hai| pittanAzaka, mRdusAraka ( Laxative) aura ___ golDa kosTa meM yaha saMbhoga zakti varddhaka mAnA rasAyana hai| phajamajA, patrasvarasa aura bIja kRmighna jAtA hai aura adhika mAtrA meM sUjAka kI bImArI (in lumbrici) hai| etra stanyavarddhaka meM lAbhakArI khyAla kiyA jAtA hai| . prabhAva karatA hai| jar3a saMgrAhI hai| __coparA ke matAnusAra yaha vamanakAraka ora vireprAyika prayoga-phala rucidAyaka hotA hai, caka hai| yaha sarpadaMzameM bhI upakArI svIkAra kiyA ataeva isakI tarakArI khAI jAtI hai| vAtaraka jAtA hai| (Gout), AmavAta evaM yakRta aura plIhA ke kAyasa aura mahaskara ke matAnusAra sarpa viSa meM rogoM meM isakA phala upakArI hotA hai| yaha rakka yaha sarvathA nirarthaka hai| vikAranAzaka, mAlokholiyA prazamaka aura vikRta vanaja kAravella (vana karailA) doSa (Giosshumours ) saMzodhaka mAnA ( Momordica Balsamina, Linn ) jAtA hai| zizuoM ko mRdu koSThapariSkAraka rUpa se yaha tika,zItala, laghu,kASThamRdukara (mulayyana) isakI tAjI pattiyoM kA svarasa vyavahArya hotA hai, pittanAzaka, ranahara tathA vAta kapha nAzaka hai / yaha kintu yaha nirApada nahIM hai / kuSTha, arza, kAmalA zarIra kI pItavarNatA, vAdI, kAmalA aura prameha prabhRti meM karele kA phala aura pattI donoM AbhyaM. (zukrameha) kA nivAraNa karatA hai| udara kRmi tarika rUpa se vyavahAra kiye jAte haiN| bAlakoM nAzaka hai (tA. sh0)| yaha viSaghna bhI hai, isakI ke ulaza meM karele kI pattI kA svarasa prAdhA jar3a arza evaM malAvarodha kA nAza karatI hai| isase tolA thor3A haridvA cUrNa ke sAtha vyavahAra kiyA jvara chUTatA hai| donoM prakAra ke kareloM kA usArA jAtA hai / yaha kai lAkara zraAmAzaya kA pariSkAra bAlakoM ke DabbA ko lAbhakArI hai| yadi isake karatA hai| zizuoM ke yakRta rogoM meM karele ke pattoM aura phala ke usAre ko sukhAkara tIna tIna pattoM kA svarasa, gorakha imalIke pattoM kA rasa, pake mAze kI goliyA~ prastuta kara leveN| phira godugdha pAna ke pattoM kA rasa aura jAmuna kI tAjI chAla pAna karake Upara se eka golI nigala leveN| 'kA rasa ekatra milAkara isameM baca ghisakara saptAha isake bAda thor3A madhu cATa leveM to isase
Page #529
--------------------------------------------------------------------------
________________ karoMTA karelA 2261 * maithuna zakri aura stambhana zani varddhita ho jAtI | phlhai| una donoM prakAra ke karele (bAr3I evaM jaMgalI) himaM bhedi lughustikta pravAtalaM pitta rakta etadguNa viziSTa hote haiM / kha. a.| kAmalA pANDu kaphameha kRmighnm| (mada0) karelA (ucche) gAcha-[baM0] krelaa| karelI kA phala-zItala, dastAvara, halakA, karelA toriyA-saMjJA strI0 [ deza0 ] kar3avI taroI / kar3avA, pittanAzaka, ranavikAranAzaka tathA kAmalA tika koSAtako / ghoSA:latA / pANDa, kapha, prameha aura kRmi inako naSTa karane kareliyA-[ deza] hulahula / sapheda hulahula / vAlA hai aura vAtakAraka nahIM hai| karelI-saMjJA strI0 [hiM0 karelA, saM0 kAravellI] jaMgalI kAravallI syAdvizeSAddIpanI lghuH| (bhA0) karelA jisake phala bahuta choTe choTe aura kar3ae karelI vizeSakara dIpana aura halakI hai| madanapAla meM ise kAmalAnI tathA keyadeva karelI-saMjJA strI0 [hiM0 karelA choTA karelA jisake meM vAtahAraka likhA hai| yaha avRSya, rakrapitta phala bahuta choTe choTe aura kar3a e hote haiN| ye nAzaka, kRmi, pAMDu tathA vaNanArAka ora kApta karele se choTe golAMDAkAra hote haiN| zvAsa, prameha, kuSTha, adhma bhora jvara nAza karane paryA-kArakA (kAralI ), kAravallI, cIri vAlI hai| patraH, kArikhakA, sUkSmavallI, kaNTaphalA, pItapuSpA, | karellu, kAralla-[ marA0] tila tillI / ambuballikA / (dha. ni0) kAravelI (bhA0) karevara-saMjJA puM. [saM0 pu.] zilArasa / turuSka / maNDapI ciritacchadA (ni0zi0) sukumArI, | kareza lAMgaeiNa-[tA. ] maiMgarA / bhaiNgraiyaa| . suSavI, toyabalaphalA, akhilI (ke0 de0), kara amkaule giDA-[ kanA0] kAlA DherA / . karina, kAravellaM (dravya0 ni0) phalAsmikA, karaita-saMjJA pu0 [hiM0 kArA, kAlA ] kAlA phanadAra rAjavallI (gaNa. ni0) zudrakAravellaka, mudrakAra- sA~pa jo bahuta viSailA hotA hai| vela-saM0 / karelI, choTA karelA-hiM0 / choTA | karaira kA tela-saMjJA pu0 karaila kA tela / karalA. ucche. choTa ucche-baM0 / momorDikA myari | karaila-saMjJA strI0 [hiM0 kArA, kAlA] (1) eka keTA Momordica muricata,-le| prakAra kI kAlI miTTI jo prAyaH tAloM ke kinAre kAkarakAyA-telaghu kAralI, zudrakAralI-marA0 / milatI hai| (2) vaha jamIna jahA~ kI miTTI kar3avA velA-gu0 / hAgala-kanA / kAkarakAyA karaila vA kAlI ho| saMjJA puM. [saM0 karIra] (1) bA~sa kA narama kallA / (2) Doma kaushraa|| (N. 0. Cucurbitacece.) [baM0] Dendrocal mus strictutpatti sthAna-samasta bhAratabarSa / us, Nees. guNadharma tathA prayoga karailA-saMjJA puM0 de0 "krelaa"| AyurvedIya matAnusAra karailI-saMjJA strI0 (1) kacilA mittttii| de0 kAravallI sutiktoSNA dIpanI kaphavAtajit / / ____ "karelI" . karailo-[ gu0 ] krelaa| arocakaharA caivaM raktadoSakarI ca sA" // (rA. ni.) karailI miTTI-saMjJA strI0 de0 "karaila" / avRSyA rucyA kaphapittaghnI ca / (rAja.) | karo-[?] kakarohana / pathuprA / (2) safeda sirasa karelI-kar3avI, garama, dIpana, kapha evaM vAta | (3) guTaguTI / paTola / paravara / nAzaka, aruci ko dUra karanevAlI aura raktavikAra | karoMjhA-[ marA0] ajamodA / rA~dhanI / utpanna karatI hai| karoMTA-[ marA0] bar3A gokharU / te / kuSmANDa varga
Page #530
--------------------------------------------------------------------------
________________ kairIda karoda-[ frA0 ] de0 'karUda" / karodA -saMjJA pu N0 de0 " karauMdA " / karodvejana - saMjJA puM0 [saM0 puM0] kAlA sarasoM / kRSNa sapaMpa | vai0 nigha0 / karonI - saMjJA strI0 [hiM0 karonA ] pake hue dUdha vA dahI kA vaha zraMza jo baratana meM cipakA raha jAtA hai aura khuracane se nikalatA hai| khuracana nAma kI miThAI | 1262 karonI - saMjJA strI0 [deza0 cunAra ] eka kSupa jo prAya: 2-4 phuTa U~cA hotA hai aura gaMgA Adi nadiyoM ke kUloM para evaM Ardra bhUmi meM bahutAyata se pAyA jAtA hai| karonI garamI meM sukha mAnatI hai / ataeva jyeSTha vaisAkha meM yaha pracura mAtrA meM evaM khUba harI bharI dekhane meM AtI hai aura yahI isake phUlane phalane kA bhI samaya hai / isakA kAMDa sIdhA, karkaza ( Scabnous ) aura gahare raMga ke dhabboM se vyApta hotA hai / zAkhAyeM prAyaH Ter3hI calatI haiN| aura una para bhI baiganI raMga ke dhabbe haggocara hote haiM / patte ekAMtara, savRnta, hRdayAkAra vA vRkkAkAra, kaTAvayukta, trizirAyukta, taraMgAyita, karkaza, lagabhaga 4 iMca vyAsa ke aura dekhane meM kakar3I ke patte kI taraha mAlUma par3ate haiM / vRnta gola, karkaza aura patravat dIrgha hotA hai, pattiyoM ke Upara halake baiganI raMga kI rekhAyeM hotI haiM aura una para baiganI dhabve bhI hote haiM | phUla zAkhAMta para vA Upara ke kakSoM meM zrAte haiN| inameM nara puSpa guccha kSudra vRMtayukta aura nArI puSpa prAyaH vRMtazUnya evaM ekAMtika hote haiM / phala Urdhva aMDAkAra 1/2 iMca laMbA aura tIkSNa evaM dar3ha kaMTakAvRta tathA dvikoSayukta hotA hai / pratyeka koSa meM kar3e antaH tvak ke bhItara eka bIja hotA hai| isake phalako totA isakI chA~ha meM baiTha kara kutarA karatA hai / phalaM gucchoM meM lagate haiN| sUkhane para phala zrora kA~TA bahuta cimaTA ho jAte haiM / isakI jar3a pRthvI meM Ter3hI ghusI huI hotI hai / paryA0 -ariSTa ! ( iM0 me0 prA0 ), zaMkha puthvI ! zAMkhinI ! ( DImaka ) - saM0 / 0 anvartha dezI guNaprakAzikA saMjJAe~ kuthiyA, ruhelA, ( iTAvA ), karonI, aa ( cunAra, kAzI ) kirakiciyA, karonI (iTAvA); zaMkhAlI ? (DI0), choTA gokharU ! ( iM0 me0 lAM0, iM0 DU0 I0 - hiM0 / zaGkezvara-bamba0, marA0 / bona zrokarA baM0 / gokharU kalA~ 1 -paM0, siMdha | maralu bhaTTa, tA0 / ve ritela nep-te0| kaMDavalamara-kanA 0 / hasaka, hamaz2alU amIra zru0 / khAre hasaka - phrA0 / qhAre sUhUka- ( zIrAz2a ) / harada - ( isaphahAna ) / Xanthium Stru marium, Linn; X. Indicum, Roxb. -le0 / brADa lIha bara-vIDa Broad leaved Bur weed -zraM0 / laimpArDI Lampourde-io | Spitzklette - jara0 / vaktavya uparyukra kuthiyA aura ruhelA saMjJAe~ isake Singer vA rohuA Adi netrarogoM meM vyavahRta evaM upakArI hone kI zrora saMketa karatI hai / 'harada' saMjJA se yaha jJAta hotA hai, ki 'isase haridrAvat raMga prApta hotA hai, jisakA ullekha dIsakUrIdUsa yUnAnI ne bhI kiyA hai| isake leTina nAma se bhI yahI niSkarSa nikalatA hai| leTina 'STra meriyama' saMjJA se isakA kaMThamAlA meM upakArI honA siddha hotA hai| yaha ThIka-ThIka nahIM kahA jA sakatA ki zrAyurveda meM ukta vanaspati kA ullekha zrAyA hai vA nahIM aura yadi ullekha zrAyA hai to kiMsa nAma se AyA hai / isakI DImaka dvArA dI huI " zAMkhinI" evaM "zaMkhapuSpI" prabhRti saMskRta saMjJAe~ abhI nirvivAda nahIM kahI jA sakatIM / hakImoM ke cikitsA graMthoM meM ullikhita 'khAresuhUka' vA 'hasaka' prabhRti saMjJAe~ isI vanaspati kI haiM, aisA nizcita hotA hai / yUnAnI hakIma dIsakUrIdUsane ukta vanaspati kA vizadavarNane apane graMtha meM kiyA hai| bhAratIya zroSadhiyoM ke sambandha meM likhe huye zrAMgla bhASA ke graMthoM meM se phArmAkogrAphiyA iMDikA, iMDiyana meDisinala plAMTsa, iMDiyana meTIriyA meDikA aura iMDijinasa Dragsa Apha iMDiyA prabhRti graMthoM isakA savistarollekha milatA hai| meM
Page #531
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahonI .2263 AyurvedIya graMthoM meM isakA patA na hone para bhI, yahA~ kI dehAtI evaM jaMgalI janatA isase bhalIbhA~ti paricita hai, aisA pratIta hotA hai| dehAtI loga isake vividha aMgoM kA nAnA rogoM meM saphala prayoga karate haiN| unake prayogoM ko bar3e parizrama ke sAtha saMgraha karake aura una rogoM meM bAra-bAra unakI parIkSA karane ke uparAnta upayogI siddha hone para maiMne unheM yahA~ dene kA sAhasa kiyA hai| sevatI varga (N. 0. Compositae.) utpattisthAna-laMkA aura bhArata ke samasta | uSNapradhAna pradeza (sAdhAraNataH gharoM ke samIpa) aura pazcima himAlaya para 5000 phuTa kI U~cAI taka evaM yukraprAMta ke cunAra, kAzI, iTAvA Adi * pradeza aura yUropa ke jarmanI aura rusa Adi pradeza meM yaha pracuratA ke sAtha upajatI hai| rAsAyanika saMghaTana-phala meM 38060/ vasA, 5020/0 bhasma, 3606% elbyuminAiDsa tathA zarkarA, rAta, saindriyakaamla (OxalicAcid) aura DeTisina (Datiscin) se sambandhita jainthoSTramerIna (Xantho strumarin) nAmaka eka glyukosAiDa Adi ghaTaka paaye| jAte haiN| auSadhArtha vyavahAra-kvAtha, cUrNa, vaTI drava, prabhRti / guNadharma tathA upayoga dravyaguNa zAstra ke musalamAna lekhakoM ne hasaka' zabda ke aMtargata yaha likhA hai-"hasaka arbuda meM upakArI" netrA bhiSyaMda nivAraka tathA vRkka evaM mUtra rogoM meM mUtrala rUpa se upakArI hai aura zUla rogoM meM bhI lAbhakArI hai| ise kAmoddIpaka bhI batalAyA jAtA hai| __ hindU loga isake samagra cupa ko atyanta svedaka zAMtidAyaka aura cirakAlAnubaMdhI viSama jvaroM meM bahuta guNakArI mAnate haiM / prAyaH isakA kAr3hA vyavahAra kiyA jAtA hai / (sakhArAma arjuna) - lArIro (Loureiro) ke kathanAnusAra isake bIja doSoM ko taralIbhUta karate aura pradAha janya zothoM ko vilIna karate haiN| amerikA aura / zrASTraliyA meM yaha dekhA gayA hai ki yaha carane vAle pazuoM aura zUkarAdi ke liye ghAtaka siddha huI hai| ukta auSadhi viSayA navya parizodhoM se yaha jJAta huA hai ki, 'jeboraeNDI' kI bhA~ti yaha svedakAraka, lAlA sAvakArI aura kiMcit mUtrakArI hai| isakI sUkhI patto kI mAtrA 5 rattI hai| jarmanI ke kucha bhAgoM meM yaha prAyaH jUr3I bukhAra (Agne) kI auSadhi rUpa se prakhyAta hai rUsa meM yaha jala-saMtrAsa roga pratiSedhaka mAnI jAtI hai| paMjAba meM ise masUrarikA roga meM (Smellpox )meM vyavahRta karate haiM (Stewart) phA0 iM02 bhaa0| ___ beDena pAvela ( Mr. Baden powell) ke kathanAnusAra isakI jada tika valya aura karkaTa (Caucer ) evaM galagaMDa zrAdi rogoM (Stu mous diseases) meM upakArI hai| isakA kaTolAphala zItala aura snigdhaguNa viziSTa svIkAra kiyA jAtA hai tathA ise masUrikA roga meM dete haiN| (Stewart) dakSiNa bhArata meM arbhAvabhedaka rogopazamanArtha isake ka~TIle phala ko kAna meM lagAte haiM / athavA isake phala ke gucche ko kAna kI bAlI meM laTakAte haiN| __ yaha uttama mUtrala aura mUtrarogoM meM paramopakArI hai| isase mUtrAzayagata kSobha kama ho jAtA hai| ___ purAtana sUjAka (Gleet ) aura zvetapradara meM isakA zItakaSAya vA cUrNa upakArI hotA hai| rakrapradara meM bhI isakA upayoga kiyA jAtA hai / - (vaiTa) isake phala kiMcit (Narcotic) hote haiM / (vaiTa) karonIke katipaya grAmINa evaM svakRta parIkSita prayoga (1) isakI harI pattI / to0 aura kAlImirca 2-3 dAne milAkara jala ke sAtha pIsakara prAtaHkAla pIne se ranArza dUra hotA hai| - (2) isakI pattI athavA paMcAMga lekara bArIka pIsa leN| ise pakAkara phor3e para bA~dhane se ve baiTha jAte haiN|
Page #532
--------------------------------------------------------------------------
________________ karoI 2264 karoyA (3) phala ko jala ke sAtha ghisakara aMjana karoTanisa oNliyam-le0 Crotonis oleum), karane se A~khoM kA rohA naSTa hotA hai| jamAlagoTe kA tela / rogana jamAlagoTA / jayapAla (4) isake sUkhe ka~TIle phaloM ko lekara jau ' tela / ke sAtha prokhalI meM chA~Te / jaba unake Upara ke karoTi-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] khopdd'ii| zirosthi / kA~Te dUra ho jAye taba unako (kaMTaka zUnya phala) karoTiyo- gu.] Cardiospermum halipAnI meM DAla deveM mulAyama hone para inheM sUta meM caca bum. Linn. habbula kulakula / pirokara mAlA banA rohAkrAMta zizuoM ke gale meM kAravI / ltaaphttkrii| dhAraNa karAne se unake A~khoM ke rohe sUkha karoTikA, karoTI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] khopdd'ii| jAte haiN| ziro'sthi / khopar3I kI haDDI / karoTi / (5) rohe kA svakRta utkRSTa prayoga- | karoTiguhA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (Cranial karonI kA phala 1 to0, kapUra 1 mA0, rasa- cavity ) a0 zA0 / kapUra 2 rattI, choTI ilAyacI ke dAne 2 mA", | karoTI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] khopdd'ii| CrahaladI 2 mA0, soye ke bIja 1 mA0-inako rium. bArIka cUrNa kara gulAbajala meM khUba mardana kara karoTi- jara* Karotti] gAjara / TikiyA~ banA leveM / AvazyakatAnusAra 1 TikiyA | karoTri kalTivI-Eio Carotte Cultive] lekara gulAbajala meM ghisakara A~kha meM aMjana kreN| gaajr| dina meM kevala 2-3 bAra ke prayoga se do-tIna | karoTyalloca-saMjJA puM. [saM0 pu.] ( Epicradina meM hI binA kisI takalIpha ke rohe mArAma ___nial aponeurosis.) azA / ho jAte haiM / aura rogI sukhAnubhava karatA hai| karor3a kaMda-saMjJA puM0 [hiM0 karor3a-karoTi saM0 kaMda] karoI-saMjJA strI0 [ deza0, bamba0 ] Strobilan ___ sUrana / thes callosus, Nees. krvii| maro- karoDio-[ gu0] karoTiyo / kAnaphaTA / kAnaphuTI / dnaa| ___ karNasphoTA / paaraavtpdii| karokasa, karolasa, karonasa, karphiyUnUsa-[ yU0] | karatanaH-[phA0] de. "karUtanaH" / kesara / jApharAna / karottama-saMjJA puM0 [saM0 pu. ] madyamaNDa / karokuranA-[1] meMhadI kA phUla / karoTa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] [ strI0 karoTI ] karottAninI pezI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] hAtha ko khopar3e kI haDDI / khopdd'aa| rA0ni0 va. 18 / cita karane vAlI eka pezI / ( Supinator Cranium. muscle)pra. zA0 / a0 zA0 / karoTaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kA | karodaka-saMjJA puM. [saM0 vI0] hAtha meM rakhA yA padA sA~pa / humA pAnI / hasta mRta jala / karATana-saMjJA pu0 [aM0 kroTana Croton] (1) | karofasa-[yU0] akharoTa / vanaspatiyoM kI eka jAti jisake aMtargata aneka | karobhaka-[1] safeda kalavA / vRkSa aura paudhe hote haiM / isa jAti ke sabhI paudhoM | | karomAna:-a.] meM maMjarI lagatI hai aura phaloM meM tIna yA chaH bIja | nikalate haiM / isa jAti ke kaI per3a auSadhi ke | karomoMgA- te0] kamarakha / karmaraMga / kAma meM bhI Ate haiN| reMDI aura jamAlagoTA isI | karoya:-[phA0, da..] karoyA / jAti ke per3a haiM / (2) eka prakAra ke paudhe jo | karoyA-saMjJA puM. [muzra0] eka prakAra kA syAra apane raGga biraMga aura bilakSaNa AkAra ke pattoM ke jIrA | kRSNajIraka bheda / vilAyatI kAlA jIrA / lie lagAe jAte haiN| de. "kuroyaa"|
Page #533
--------------------------------------------------------------------------
________________ karorakaMda 2265 parada-[deza.] sUrana / karorA-[siri0] () motI kI sIpI / (2) bhuutaaNkush| karorAgumar3I-[?] kaddU / karola, karoliyUna-[yU0 karabAliyUna kA mu0] (1)mUgA / marajAna / (2) mUge kI jar3a / bussd| karolA-saMjJA puM0 bhAnU / rIcha / -DiM0 / karauMjI-saMjJA strI0 [saM0 kAlAjAjI ] kalauMjI / maMgarailA / karauMdA-saMjJA puM0 [saM0 karama':, pA0 karamai, pu. hiM. karabada] paryA-karamardaka, prAvignaM, suSeNaM, pANi. madaka, karAmlaM, karamaI, kRSNapAka phalaM, (dha0 ni0), karamardaH, suSeNaH, karAmlaH, karamardakaH, prAvignaH, pANimadaH, kRSNapAkaphalaH (rA0ni0) dhaneSudrA, abigna, karAmaI, kRSNapAka, pAkaphala, kRSyaphala, pAkakRSNa, phala, kRSNAphalapAka, pAka kRSNa, phala kRSNa, vanAlaya, vanAlaka, kaNacUka, bola, baza, karAmlaka, kaNTakI, avighna, supuSpa, radakaNTaka, jAtipuSpa, kSIraphala, DiDim, gucchI, kSIrI, bahudala (zA0 ni* bhU0) karamaI:, karamahakaH, karamaIkA, karAMbuka -saM0 / karauMdA, karoMdA, timukhiyA, karonA, gariMgA, goTho -hiM0 / baiMcI, taira, karamiyA, karaMjA karamacA- -baM0 / kairisA kairaNDAsa Carissa Carandas; Linn kaiperisa koraNDAsa Capparis Corundas -le0 / beMgAla karaMTsa Bengal Currants -aM0 / kalaka, periGa kalaka (-pa) phalam -taa| peddakalivi-paNDu, kalivi-kAya, vok-te| koriDA, karekAya, haggajiMge -kanA0 / karavande, karijige -marATha, kanA0 timukhiyA, karamdA, karamadA, karauMdo, karaMdo, karamaI, tibarrana -gu0 / kalaka -md0| timukhiyA -marA0 / u0pa0 prA0 / gottho-m0pr0| kariMdA, karAMdA, karavaMda -bamba0 / karavaMdA, koraMdA -marA / kaMdA karI, kereMdo, kulI -udd'i0| / phA064 zatAvarI varga (N. 0. Apocynaceae. ) utpatti sthAna-karauMde ke vRkSa hiMdustAna ke aneka bhAgoM meM vizeSataH baMgAla evaM dakSiNa meM zrApa se zrApa ugate haiN| paMjAba aura gujarAta meM ise bAr3oM ke Upara lagAte haiM / yaha kAMgar3A aura kaccha ke jaMgaloM meM bhI hotA hai| sArAMza baha sarvatra bhAratavarSa meM zuSka, baluI, evaM patharIlI bhUmi meM upajatA hai| ___ vAnaspatika SaNena-eka bar3A kaMTIlA jhAr3a, jisakI pattiyA~ nIbU kI taraha kI, para choTI 2 hotI haiM / pattiyA~ kSudra vRta yukta ( Subsessile) | ica se 3 iJca taka lambI aura 1 se 1 // iJca taka caur3I, AdhAra kI ora vRttAkAra vA ( Retuse ) aura romaza kuThitAna hotI haiN| prakAMDa 3-4 phuTa U~cA aura gherA do phuTa hotA hai| isameM dvivibhakta, parivistRta, aneka dRr3ha zAkhAe~ hotI haiM / pratyeka prakoNa vA graMthi (Node) para, kabhI-kabhI 1 se 2 inca taka dIrgha sAmAnya vA ( Forked ) yugma kaMTaka hote haiM / DAliyoM ko chIlane se eka prakAra kA lAsA nikalatA hai / laghu zAkhAyeM kucha lAla bhUre raMga kI sAfa aura kA~TedAra hotI haiN| isakI chAla zrAdha iJca moTI bhUrI yA sapheda pIle raMga ke chIMToM se yukta hotI hai| isameM dasa se bIsa taka phUloM ke gucche TahaniyoM ke aMta meM lagate haiN| phUla jUhI kI taraha ke sapheda hote haiN| jinameM bhInI-bhInI gaMdha hotI hai| khilane ke uparAMta isakI paMkhar3iyoM ke bAharI siroM para Upara se lAla jhA~I rahatI hai aura bhItara laMbe-laMbe rakta varNa ke tantu hote haiM / dUra se phUla kA raMga sapheda hI najara AtA hai / isalie sapheda likhate haiM / pUsa se caita taka isameM phUla lagate haiM aura barasAta meM phala Ate haiM / varSAnta meM ye phala paripakka hote haiM phala Adha iJca se 1 iJca taka dIrgha choTe bera ke barAbara ( Ellipsoid) aura bahuta sundara hote haiN| prathama ye harita varNa ke, phira lAla aura aMta meM kAle par3a jAte haiM / ye masRNa hote haiN| jinameM cAra vA tadadhika bIja hote haiN| raMga ke
Page #534
--------------------------------------------------------------------------
________________ karauMdA - karauMdA 2266 vicAra se karauMdA tIna prakAra kA hotA hai| rakta, karama pipAsAna mamlaM rucyaM ca pittakRt / / zveta aura kRSNa / eka sapheda nokoM para lAlI (rAja.) liye atyanta manohara hotA hai| dUsarA kaccA, karauMdA-pyAsa ko dUra karanevAlA, khaTTA, harA aAdhA lAla aura pakane para kAlA par3a jAtA rucikArI, aura pittakAraka hai| hai| kacce para inakA kucha bhAga khUba safeda aura karamarda phalaJcAmaM tiktaJcAgni pradIpakaM / kucha halakA aura gaharA gulAbI hotA hai| rAsAyanika saMghaTana-isakI jar3a meM eka guru pittakaraM grAhi cAmlamuSNaM rucipradaM / sthira taila, ur3anazIla taila, eka pItAbha zyAma raktapittaM kaphazcaiva vaddhayettRD vinAzakam / varNa kA rAla, aura eka kSAroda hotA hai| tatpakaM madhuraM rucyaM laghuzItaJca pittahaM // auSadhArtha byavahAra-valkala, patra, phala raktapittaM tridoSaJca viSaM vAtaJcanAzayet / ityaadi| tacchuSkaM pakka sadRzaM guNaijJeyaM vicakSaNaiH // auSadha- nirmANa-phala kA zarbata / mAtrA-1 se 2 ddraam| atyamlasya guNAzca va jJeyA Amakaramlavat / phala-svarasa, mAtrA-30 se 10 buud| (vai0 nigha0) patra-kAtha mAtrA-1 se 2 paauns| donoM prakAra ke kacce karauMde kar3ave, agni guNa-dharma tathA prayoga pradIpaka, bhArI, pittakAraka, grAhI-malarodhaka, AyurvadIya matAnusAra khaTTa, garama, ruci prada, raktapittakAraka, kaphajanaka, amlaM tRSNApahaM rucyaM pittakRtkaramardakam / / aura tRSAnAzaka hai| vahI ( donoM prakAra ke) pakkaM ca madhuraM zItaM raktapittaharaM matam / / pake huye karauMde madhura, rucikArI, halake, zItala tathA pitta, raktapitta, tridoSa, viSa aura vAyunAzaka (dha0ni0 5 va0) haiM / sUkhe karauMde ke guNa pake karauMde ke samAna aura . kaccA karauMdA-pipAsAhara, rucikAraka aura amla karauMde ke guNa kacce ke samAna jAnanA pittakAraka hai aura pakA karauMdA madhura, zItala caahiye| aura raktapitta nAzaka hai| karamaIphalaM cAmamlaM pitta kapha pradam / karamardaH satiktAmlo bAlo dIpanadAhakaH / bhedanaM coSNavIyaM ca vAtaprazamanaM guruH|| . pakkatridoSa zamano'rucighno viSanAzanaH / / (rA0ni0 11 va0) pakkaM vukke'lpapitte ca tanmUlaM kRminutsaram / bAla-kaccA karauMdA tika. amla, dIpana aura (zo0 ni0) dAhaka hai| pakA karauMdA tridoSa nAzaka, aruci, kaccA karauMdA-khaTTA, pittajanaka, kaphakAraka, nAzaka aura viSa nAzaka hai| bhedaka, uSNavIrya, vAtanivAraka, aura bhArI hai| karamardadvayaM tvAmamamlaM guru tRSApaham / pakA karauMdA pittanAzaka hai| isakI jar3a kRmi uSNaM rucikara proktaM raktapitta kapha pradam // nAzaka ora sara-dastAvara hai| tatpakaM madhuraM rucyaM laghu pitta samIrajit / suzruta ke anusAra yaha raktapittanAzaka, zukra (bhA0) doSanAzaka, sarva pramehanAzaka aura zothana hai| . donoM prakAra ke karauMde ( karauMdA, karauMdI) yUnAnI matAnusAra apakka dazA meM arthAt kacce khaTTe, bhArI, tRSA prakRti-zItala aura tara / kisI 2 ke mata . nAzaka, garama, rucikArI haiM / tathA rakta pittakAraka se zItala evaM rUkSa tathA kisI ke mata se uSNa evaM kaphakAraka haiN| pake huye mIThe, rucikArI, hai| vaidyoM ke samIpa apakva uSNa aura pakka .. halake tathA pitta evaM vAyunAzaka haiN|' zItala hai|
Page #535
--------------------------------------------------------------------------
________________ karauMdA 2267 karauMdA hAnikartA-yaha zrAdhmAnakAraka, dIrghapAko evaM kaphakAraka hai / phuphphusa evaM vIrya tathA rakAtisArI ko hAnikara hai| dapaghna-lavaNa, gur3a, tathA zrAdbhaka / kisI kiso ne lavaNa, zarkarA aura kAlImirca likhA hai (bu. mu0): guNa, krama, prayoga-pakA karauMdA bhUkha bar3hAtA hai, pitta kI ugratA kA nivAraNa karatA, pyAsa bujhAtA aura atisAra vizeSata: pittAtisAra ko bahuta lAbha pahuMcAtA hai / kaccA karauMdA guru ora AdhmAnakAraka hai| yaha peTa ko guga kara detA ora aAma zleSmA utpanna karatA hai| -(bu0 mu0) isakA acAra, pAcaka hai / evaM yaha kSudhA kI vRddhi karatA hai| parantu yaha bAha ko nirbala karatA, kAmAvasAya utpanna karatA hai| jaMgalI karauMde ke patte 6 mAzA, (yuvA puruSa ko 1 tolA taka) pIsakara dahI ke tor3a ke sAtha pilaayeN| isI prakAra tIna dina taka deN| isase sadA ke lie mRgI roga bilakula jAtA rahatA hai| (kha0 a0) - z2akhIrahe akabarazAhI ke anusAra isakI khAsi yata aMgUra aura phrAlase ke samIpa hai| yaha halakA aura madhura hai tathA vAyu evaM pitta kA nAza karatA hai| khaTa-miTThA bhUkha lagAtA hai aura vAyu, pitta kapha ina tInoM doSoM evaM kapha vamana aura udarazUla kA nivAraNa karatA hai| bustAna mufa ridAta ke anusAra yaha jvarAMzahara aura dIrghapAkI hai / sUkhe karauMde ko tara kara sevana karane se bhI isameM pUrvAna guNa pAye jAte haiN| bhAratanivAsI isakA acAra aura murabbA banAte haiM aura khaTAI kI jagaha katipaya AhAroM meM bhI ise sammilita karate haiN| isakA murabbA hRdaya ullAsa kArI hai tathA isakA acAra zrAhAra pAcaka evaM tutkAraka hai, isakI adhikatA rAta ko hAnikAraka hai| vaidyoM ke anusAra kaccA karauMdA bhArI evaM grAhI hai tathA yaha kapha kI vRddhi karatA hai / pakA karauMdA subuka hai evaM bhUkha bar3hAtA aura vAyu evaM | pitta kA nAza karatA hai| yadi sUkhe karauMde ko | jala meM bhigoyeM, to usameM kacce karauMde kI khAsi yata paidA ho jAtI hai| katipaya vaidyoM ke nikaTa pakkApakka donoM bhArI haiM aura yadi garamI se bUMdabUMda pezAba AnekA roga ho, to use dUra karate haiM aura pitta kA utsarga karate haiM | kaccA khA~sI, vAyu evaM kapha utpanna karatA aura buddhi ko dIpta karatA hai / pake phala kama hAniprada hote haiM / isake cUrNa kI phaMko dene se udara zUla nivRtta hotA hai| isakA lepa karane se makkhiyA~ nahIM baitthtii| isako caTanI vA tarakArI pakAkara khAne se masUr3hoM ke roga zrArAma hote haiM / isake kacce phala kA rasa lagAne se zarIra kI khAla meM cimacimAhaTa laga jAtI hai aura kabhI kabhI chAle ho jAte haiN| satata jvara meM isake pattoM kA kvAtha atyaMta guNa kArI hai| isake pattoM ke rasa meM madhu milA pilAne se zuSka kAsa miTatA hai| pahale dina prAtaH kAla eka tolA isake pattoM kA rasa pilArdai taduparAMta 1-1 tolA svarasa prati dina bar3hAte hue 10 tole taka bar3hA deveM / isa prakAra sadaiva prAtaH kAla pilAne se jalodara naSTa hotA hai| patte pitta utpanna karate haiM / isake vRkSa kI chAla mUtrala hai| karauMde ke bIjoM kA tela mardana karanA hAtha, pA~va ke phaTane ko lAbhakArI hai| -kha. shr| DImaka-- navya matAnusAra-skarvIhara (Antiscor butic) evaM amla guNa ke kAraNa dezavAsI evaM yUropa nivAsI donoM isake phala ko prAyaH upayoga karate hai / isake kacce phala kA uttama murabbA ( Pickle) banatA hai aura pakane para yaha utkRSTa amla phala hai / yUropIya loga isakI jelI bhI prastuta karate haiM, jo sarvathA lAla kizamiza (Redcurranf ) dvArA nirmita jelIvat hotI hai| ur3IsA meM jvara-vikAra ke prAraMbha hote hI isakI pattiyoM kA kAr3hA bahuta kAma meM AtA hai / isakI jar3a caraparI evaM kuchakucha kaDuI hotI hai aura ise nIbU ke rasa evaM kapUra meM pheMTa kara khAja para lagAte haiM, jisase khujalI kama hotI hai aura makkhiyA~ nahIM baitthtiiN| ___ phA0 iM0 2 bha0 pR0 416-420 /
Page #536
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakSa nAdakarNI - phala arthAt karauMdA zrAmAzaya balaprada ( Stomachic ), skarvIhara ( An* tiscorbutic) zaityajanaka ( Refrige rant ) aura pAcaka hai / kaccA phala saMgrAhI evaM skarvIhara hai, pittolvaNatA meM zarkarA evaM elA milita pakka karauMde kA svarasa zaityaprada peya hai aura yaha pittakA nivAraNa karatA hai / jvaroM meM isake patoM kA kAr3hA zaityajanaka ( Refrigrant ) hai / I0 me0 se0 pR0 163 // 2268 karauMde khaTTa e hote haiM aura acAra tathA caTanI ke kAma meM Ate haiN| paMjAba meM karauMde ke per3a se lAkha bhI nikalatI hai| phala raMgoM meM bhI par3atA hai / DAliyoM ko chIlane se eka prakAra kA lAsA nikalatA hai / kaccA phala malarodhaka hotA hai / aura prakA zItala, pittanAzaka aura ratazodhaka hotA / isakI lakar3I Idhana ke kAma meM AtI hai / para dakSiNa meM isake kaMdhe aura kalachule bhI banate haiM / karauMde kI jhAr3I TaTTI ke liye bhI 1 lagAI jAtI hai| -hiM0 za0 sA0 / coparA ke mata se yaha zItAdi rogoM ko naSTa karatA hai| isameM sailisilikAmla aura upacAra pAyA jAtA hai| isakA khaTamIThA phala pezAba kI rukAvaTa ko yA bU~da-bU~da pezAba Ane kI zikAyata ko dUra karatA hai / lagAtAra Ane vAle jvara meM isake pattoM kA kAr3hA dene se bahuta upakAra hotA hai| isake pattoM ke rasa meM zahada milAkara pilAne se sUkhI khA~sI miTatI hai / karauMdA ke bIjoM kA rogana malane se hAtha paira phaTane meM bar3A upakAra hotA hai / ( 2 ) karauMde kI eka jAti | choTA karauMdA karaur3I / vi0 de0 " karauMdI" / ( 3 ) kAna ke pAsa kI gilaTI / ( 4 ) eka prakAra kA karauMdA jo hulahula varga kA paudhA hai aura baMgAla tathA dakSiNa bhArata meM utpanna hotA hai / isameM karamaddaka ko apekSA vRhadAkAra kAle raMga kA phUla lagatA hai jo khAdya ke kAma AtA hai| pakA phala amla evaM saMgrAhI karauMdA ( Astringent ) hotA hai aura zrAmAzaya bala-prada rUpa se upayoga meM AtA hai / paryAya : - radda - saM0 / karamUcA paM0 / Capparis Diffusa. - iM0 me0 me0 pR0 163 | karauMdI - saMjJA strI0 [hiM0 karauMdA ] eka choTI kaTIlI jhAr3I jo jaMgaloM meM hotI hai| yaha bhAratabarSa ke prAyaH sabhI sthAnoM meM hotI hai| para bambaI, belagAMva, hugalI aura paMjAba ke zuSka jaMgaloM meM bahutAyata se hotI haiM / isameM maTara ke barAbara choTe choTe (karauMde se choTe) phala lagate haiN| astu, kahA hai"tasmAllaghuphalA yA tu khAjJeyA karamardikA " ( bhA0 ) ye jAr3e ke dinoM meM pakakara khUba kAle ho jAte haiM, pakane para ina phaloM kA svAda mIThA hotA hai kA~gar3e meM isake vRkSa jaba bahuta prAcIna ho jAte haiN| taba unakI lakar3I kAlI par3a jAtI hai / aura usameM sugaMdhi bhAne lagatI hai / isako Uda yAnI agara ke nAma se adhika mUlya meM vikraya karate haiM / pa0 - karamarddikA - ( bhA0 ). karamardI (ratnA0 ) amla phalA - saM0 / karauMdI, karoMdI - hiM0 | laghukaravaMdI - marA0 / kerisa spAimeram (Carissa spinarum, A. Dc.) -le0 / zIraphenA / guNadharmAda karauMde kI taraha / bhAvaprakAza meM likhA hai"karamadedvayaM .. .......... / " de0 "karauMdA" / isake phala kI pUr3iyA~ banAkara khAte haiN| isakI lakar3I kA kAr3hA pilAne se pitta bar3hatA hai / isakA dUdha ke sAtha phaMkAne se zakti prApta hotI hai / ( kha0 a0 ) / inasAikalopIDiyA muMDerikA ke matAnusAra choTe nAgapura kI muMDA jAti ke loga isakI jar3a ko dUsarI auSadhiyoM ke sAtha AmavAta roga meM vyavahRta karate haiN| isakI jar3a pIskara kRmi par3heM huye ghAva meM bharate haiN| virecaka auSadhiyoM ke sAtha bhI isakA upayoga kiyA jAtA hai| adhika mAtrA meM isakA aMtaHprayoga kabhI nahIM karanA
Page #537
--------------------------------------------------------------------------
________________ karauMdiyA 2266 caahiye| kyoMki isase atyanta dasta Ane prArambha ho jAte haiM / jisase kabhI-kabhI manuSya kI jAna bhI khatare meM par3a jAtI hai / isakI jar3a ko pAnI meM pIsakara sA~pa ke bila meM DAlane se sA~pa bhAga ja'te haiM / aisA kahA jAtA hai ki jisa maidAna ke zvAsa-pAsa isakI bAr3a lagI hotI hai usameM sA~pa prAyaH nahIM Ate / kadAcit ukta vizvAsa ke kAraNa hI sarpadaMza meM isakI jar3a ko pIsakara pAnI meM milAkara hRdaya ke nIce-nIce ke sabhI bhAgoM para mAliza kiyA jAtA hai| karauMdiyA - vi0 [hiM0 karauMdA ] karauMde ke raMga kA / saMjJA puM0 eka raMga jo bahuta halakI syAhI lie huye lAla hotA hai| gulAbI se isameM thor3A hI aMtara jAna par3atA hai / karauMdI-saMjJA strI0 [hiM0 karauMdA ] ( 1 ) jaMgalI karauMdA | choTA karauMdA / ( 2 ) eka prakAra kI dAkha / karauDAmara - [aro ] kAlA DAmara / karauta - saMjJA pu N0 [saM0 karapatra ] [strI0 karotI ] lakar3I cIrane kA zrauz2Ara / dhArA / karota | karautA -saMjJA pu N0 de0 "karauta" / saMjJA pu N0 [ hiM0 kArA, kAlA ] karaila siTTI / saMjJA puM0 [hiM0 karavA ] kA~ca kA bar3hA baratana | qarAvA / bar3I zIzI / karaulA - saMjJA puM0 [deza0 ] kar3avI taroI / saMjJA pu N0 [deza0 baM0 ] karelA / karaulI - saMjJA strI0 [saM0 karavAlI ] eka prakAra kI sIdhI churI jisameM mU~Tha lagI rahatI hai aura jo bhoMkane ke kAma meM AtI hai / qa' - [a0] ( 1 ) dhAtvarthaM ThoMkA | thapakanA | tibvI vaidyakIya paribhASA meM roga jJAna ke liye kisI aMga ko u~galI zrAdi se ThoMkanA / jaise, sInA aura udara ityAdi ko u~galI se ThoMka kara unakI AvAz2a se unakI zrAbhyAMtarika dazA kA patA lagAte haiM / Thepana / TakoranA / TaMkoranA / parakazzana Percussion | ( 2 ) kadda uu lo| kra e:-[ a ] ( 1 ) thapaka | dhamaka / ThoMkanA / ( 2 ) nAr3I (nabz2a ) kI eka gati / karkaTa ka kIciyA - [ siri0 ] hUfArIkUna / qavI - [ tu0 ] eka zikArI pakSI / qaI lAna: - ( 1 ) [ gubarailA ] / krar3alUmurra - [a0] titalIko / kadda etalkha / karkeDa - [ ? ] jhar3aberI / jhAr3Ibera / kakeMda - [ phrA0 ] eka prakAra kA lAla patthara vAla vA pIko / karkadu-saMjJA puM0 [saM0 pu N0 ] de0 "karkandu" kakaMdhU saMjJA puM0 [saM0 pu0 kI 0 ] bera kA per3a vA phala / I 1 karka-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] safeda raMga kA ghor3A / ja0 da0 / ( 2 ) kekar3A / kulIraka / ( 3 ) darpaNa | zIzA / ( 4 ) ghar3A | ghaTa | me0 kadvika | (5) ka~karola | karkaTa vRkSa | (rA0ni0 va0 11) / ( 6 ) kaMka pakSI | kA~ka / ( 7 ) eka prakAra kI taula / (8) eka vRkSa / kAkar3AsIMgI / ( 1 ) kauzrA / kAka / (90) ziro'vacAlana | he0ca0 / ( 11 ) kaMkara / ( 12 ) bera kA per3a / (13) bela kA per3a / ( 14 ) gaMdhaka | vai0 nigha0 2 bha0 grahaNIkapATa rasa / ( 15 ) zragni / qaqaanA -[ yU0, siri* ] kezara | z2AfarAna / karkaguggulu-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] kaNayuqA / kaNa gugula (?) karka rAsa - [ tinakAbina ] sIla | vedagyAha / karkacibhiTikA, kakacibhiTI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] phUTa kI kakar3I / cibhiMTA / karkaTI bheda | rA0 karkaTa -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] [strI0 karkaTI, karkaTA ] ni0 0 7 / ( 2 ) choTI kakar3I | cirmiTI | ( 1 ) eka prakAra kA sArasa / karakarA / karakariyA | The Numidian crane karkareTu / karkaTa pAkhI - (baM0 ) / guNa- vAtanAzaka, zukraprada aura zramanAzaka / tri 22 zra0 / de0 " karakarA " / ( 2 ) svanAma khyAta vRkSa / kA~karola (Monordica Cochin chinensis, Spriy) guNa- isakA phala rucikAraka, kaselA, atyaMta dIpana, kaphapittakAraka, grAhI, zrA~kha ko hitakArI, halakA aura zItala hai| rA0 ni0 va0 11 / (3)
Page #538
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakaMTaka 2270 karkaTazRMgI eka prakAra kI kkdd'ii| bAlukI / (4) semala kakeTaka sannipAta-saMjJApu0 [saM0 pulakSaNa kA phala / zAlmalI phala / me0 Tatrika / (5) jahA~vAta pitta aura kapha-madhya. kSINora adhikaho. kekar3A / kulIraka / (6) samudrI kekar3A / (7) vahA~ apane 2 rUpa ora zakri se jIbha kA Ter3hApana, eka prakAra kA sannipAta jvara / karkaTaka sannipAta / koratA, kaMTha kA gUjanA, pAlasya, mukha kA mahAde0 "karkaTaka" (8) kamala ko moTI jar3a / vara jaisA raMgA honA, gale meM kA~ToM kA par3anA, kaMTha padmakaMda / bhasIr3a / jaTA0 / (1) bela kA per3a / aoTha aura tAlU kA sUkhanA, antardAha, gudA kA rasa0 ra0 baalciH| (10) kATha zrAmale kA nikala AnA, vANI kI bhraSTatA, dRSTi kA rukanA, per3a / choTA aaNvlaa| kapha mizrita rudhira kA kaThinatA se bAra 2 >> kanA po0-karka, sudadhAtrI, kSudrAmalaka saMjJaka, taMdrA, zvAsa, khA~sI, inakA nitya prati bar3hanA, karkaphala | rA0 / (11) gokhurU |gocur / (12) bure 2 manorathoM kA utpanna honA, mana meM glAni, kaakdd'aasiiNgo| karkaTa,ga / ca0 da0 vA. vyA0 donoM pasaliyA~ tIra se viMdhI sI hoM, kapha khIMcane ekAdaza zatika mahAprasAriNotala / (13) para bhI hRdaya se na nikalanA, pasaliyoM meM coTa loko / ghIyA / (14) eka prakAra kA sA~pa / sA laganA, tathA vANoM se pIr3ita aura nirantara (15) eka roga | Cancer yaha abu dakSata bhedana sA honA ityAdi lakSaNa hote haiN| roga asAdhya hotA hai| (16) kA~TA / (17) (yoga ta.) kIla / kIlaka / karkaTaka-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] (1) kAMDabhagna | karkaTadAsthi-saMjJA strI0 [saM0 ko0 ] kekar3e kI nAsaka asthibhaMga kA vaha bheda jisameM har3I bIca se haDDI / kujIrakAsthi / TUTa jAtI hai aura usake donoM chora ubhare huye gA~Tha | karkaTakanI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] dAruharidrA / kI bhA~ti hote haiM / isakA prAkAra kekar3e( karkaTa) dAruhaldI / kA sA hotA hai, isaliye ise karkaTaka kahate haiN| karkaTakI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kAkar3A. jaise-"saMmUr3hamubhayato'sthimadhya bhagnaM graMthirivo- | sIMgI ! krkttgii| vA0 ci0 3 0 / (2) nataM karkaTakam / " su0ni0 15 a0 de0 'bhagna' / kekar3e kI strI / kekdd'ii| (3) pItaghoSA / (2) teraha prakAra ke sthAvara kaMda viSoM meM se (4) dAru haldI / , dAru haridrA / rA0ni0 / eka / su0 kalpa 210 de0 "kndviss"| ni. shi| ___ saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) Ikha | Ukha / karkaTa caraNa-saMjJA puM. [saM0 pu0 ] kekar3e kA paira rA0ni0 va0 14 / (2) kekdd'aa| kakaTa / kulIraka pAda / rasa. 20 bAla-ci0 / karkaTacchadA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] piitghossaaH| pA0-apatyazatru (za0), vahi, kuTIcara pIle phUla kI taroI / vai0 nighaH / kar3avI troii| (tri0), Sor3azAMnI, vahizcara (he.); karkaTa, __ kozAtakI / kozavatI / karkoTI / ni0zi0 / kukIra. kulIraka, sadaMzaka, paMkavAsa, tiryaggAmI / / karkaTavallI-saMjJA strI [saM0 strI.] (1) gjpiipr| guNa-kekar3A malamUtra kA nikAlane vAlA, gajapippalI / (2) shuukshiNbii| kevA~ca / kauMcha / saMgana aura vAtapitta jItane vAlA hai| rAja0 / (3) apaamaarg| vai0 nigha0 / de0 "kekar3A" / (3) eka prakArako lAla Ikha / tAnetu / vai0 nigha0 2 bha. vA. vyA0 elAdi karkaTa zRGgi-saMjJA strI0 [saM0 strI0] kaakdd'aasinggii| taila / (4) eka prakAra kA pakSI |krktte / (1) karkaTaGgikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kAkar3A kATha zrAmalA kASThAmalaka / choTA A~valA / (6) ___ sIMgI / krkttshRNgii| mada0 201 / . kAkar3AsIMgI / krkttshRNg| bhaiSa0 a0 pi. ci0 karkeTazRGgI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kAkar3A vRhat kSudhAvatI gur3ikA / eka prakAra sannipAta | | sIMgI / rA0 ni0 va016 / mada0 201 / bhA0 | pU0 1 bha0 / (2) bar3I troii|| mhaaghossaa| : ratnA . /
Page #539
--------------------------------------------------------------------------
________________ karkaTA 2271 kaTA-saMjJA strI0 [saM0 strI.](1) kAkar3AsIMgI vanakarkaTikA / rA. ni. va. 23 / (3) - bhaiSa. bAla-ci0 krkttaadi| (2) eka prakAra kkdd'ii| karkaTikA latA / rA0ni0va07 / he. kI latA jisameM karele kI taraha ke choTe-choTe ca / (4) bAluko nAma kI eka prakAra kI phala lagate haiM jinakI tarakArI banatI hai / kakor3A kakar3o / ervArU / phUTa / hlaa0| (5) bera kA sekhasA / (3) ugragaMdhA / karAvA / ni0 zi0 / per3a / vadarI / mada0 va0 5 / (6) ghaNTA vdr| karkaTAkhya, karkaTAkSa-saMjJA puM. [saM0 pu.] karka- (7) kamala kA chattA jisameM se ka~valagaTTe TikA latA / kakar3I kI bela / nikalate haiN| padma krnnikaa| (8) bela kA karkaTAkhya, karkaTAkSa-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kaccA phala / komala zrIphala / vai0 niva0 / (6) (1) kakar3I / karkaTikA / kA~kur3a / (-0) / ba~dAla ko latA / devdaalii| ghagharabela / bhA0 ra0 mA0 / rA0ni0 v06| si0 yo0 hi. pU0 bha0 gu0 20 / (10) gorakha kakar3I / zvA0 ci0 drAkSAleha / vai0 nigha0 jva. ci0 / gorakSa karkaTikA / ra0 sA0 saM0 rasazodhana / kulatthAya' ghRta / (2) kaakdd'aasoNgii| karkaTa (11) semala kA phala / me0 / (12) shRNgii| vai0 nigha0 kSaya ci0 laghuzivaguTI / su0 kakar3AsoMgo / rA0ni0va0 6 / (13) sA~pa ci0 2 0 / bA0 ci0 4 a0 / bhaiSa0 zilAjatu sarpa / za0 20 / (15) taroI / (15) kachuI vttii| (16) ghoTikA vRkSa / (17) ghar3A / (18) karkaTAdileha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] vaidyaka me eka cirbhiTa / peha~TA / pehaTula / (16) hastiparNI / avaleha jo bAlaroga meM vyavahRta hotA hai| yoga karkaTI payo-[saM0] lisor3A / mu0 a0 / yaha hai-kAkar3AsIMgI, pratIsa, soMTha, dhava kA | karkaTI bIja-saMjJA pu. [saM. kI.] kakar3I kA phUla, bela, sugaMdhavAlA, nAgaramothA aura bera kI | bIja / karkaTI phalabIja / ca0da0 azma0 ci0 girI, inakA cUrNa barAbara lekara zahada ke sAtha - kuzAvaleha / cATane se jvara, atisAra aura durnivAra grahaNI hA karkaTI bIjAdicUrNa-saMjJApu0 [saM0 klI0] ukta nAma roga zIghra dUra hotA hai / rasa. 20 bAla ci0 / kA eka yoga, yathA-karkaTI ke bIja, amalA, har3a, bhaiSa / baher3A aura seMdhA namaka inheM samAna bhAga lekara karkaTA zIpikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] siMgarapha cUrNa bnaaeN| . hiNgul| karkaTAsthi-saMjJA strI0 [saM0 ko0 ] kekar3e ko haDDI / guNadharma tathA upayogavidhi-ise ekato0 mAtrAmeM garama jala ke sAtha pIne se mUtrAvarodha (pezAba___ kulIrAsthi / banda honA) naSTa hotA hai / vR. ni. 20 karkaTAhva-saMjJA pu0 [saM0 pu.] bela kA per3a / rA. ni0 v011|| mUtrA0 ci0| karkaTADhacA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kaakdd'aasiiNgii| karkaTa-saMjJA pu0 [saM0] karakarA / karakaTiyA / karkaTADhA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kaakdd'aasiiNgii| kareTu pakSI / za0ra0 / krkttshRNgii| rA0ni0 v06| karkar3a-saMjJA pu0 [saM0 pu.] khariyAmiTTI / khdd'ii| karkaTi, kaTikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1)| khaTikA / ra0 mA0 / kakar3I / rAja0 3 va0 / vai0 nigh0| bhA0 ma0 karkanI-[ bamba0 ] Leea sanbu cina, 1 bha0 azma0 ci0 / (2) vilAyatI peThA / Willd. kukurajihvA / aMkaDosa / tapuriyA kUSmANDa / kaul| karkandu, karkandhu, kakandhU-saMjJA puM. [saM0 pu. karkaTinI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] dArahaldI / dAru- kI.] (1) choTe bera kA per3a / sugavadaravRkSa / haridrA / rA0ni0 va0 6 / jhar3aberI kA per3a / rA0ni0 va0 23 / si. yo. karkaTI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) karkaTa strii| kAsa ci. yavAGgayUSa aura vacAdiyUSa / mAdA kekar3A / kekdd'ii| (2) jaMgalo kkdd'ii|| 'yavAmalaka dADimakarkandhu mUlaka shunntthikaiH|
Page #540
--------------------------------------------------------------------------
________________ karkandha 2272 jhdd'berii| shRgaalkolii| ziyAkUla (bN.)| karkara-[a] be AstIna ko kamIz2a / vanyAna / sadarI, ca0 sU0 4 a.| (Ziryphus jujuba) vAskaTa / karkandhu, karkandhuka-saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] (1) kakara:-[10] vaha AvAz2a jo udara meM vAyu kI gati bera kA phala / badarI phala / jhar3aberI / choTA bera / se paidA hotI hai / zrodarIya zabda / peTa ko guDaguchoTakUla (bN0)| DAhaTa kI AvAz2a / Gurgling. guNa-mIThA, cikanA, bhArI, pitta tathA vAta | karkaraTa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakArakA pkssii| nAzaka aura vAtapitta ko dUra karanevAlA hai| karakarA / krkttiyaa| mada0 va06 / de0 "ber"| (2) bela kA phl| karadalA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] dagdhA / vilvaphala / vai0 nighaH / kakarA-saMjJA puM. [saM0 strI.] (1) eka prakAra karkandhukI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) eka ___ kA bagulA / (2) zAmI bhASA meM jAfarAna kA nAma / prakAra kA bera / md0v06| (2) choTe bera | kA per3a / jhar3aberI, tugabadaravRkSa | choTakUla-(baM0) . saMjJA puM0 [a0 zrAkarakahIM ] akarakarA / 20mA0 / rA0ni0 va. 23 / karkarAGga-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kAlakaMTha pakSI / kandhukuNa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] bera ke pakane Co za0 mA0 / khaMjana / kA kAla / karkandhu ke pAka kA samaya / karkarATu. karkarATuka-saMjJA puM. [saM0 pu0] (1) karkandhurohita-saMjJA strI. [saM0 strI0 ] jhar3aberI ke | ___ kaTAkSa / tirako naz2ara / jttaa0| (2) karkare? phala kI taraha lAlaraMga / karkandhuphala sadRza rakka patI / karakarA / karakaTiyA / za0 20 / vrnn| kakarAndha, karkarAndhaka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] aMdhA ___ kUA~ / andhkuup| trikA0 / karkandhU-saMjJA pu0 de0 'krkndhuu"| kakarAla-saMjJA puM0 [saM0 pu.] cUrNakuntala / baTA / karkapha-[a0] (1) madirA / zarAba / mai / (2) ____ challedAra bAla | alaka / julpha / ghUgara / ___eka choTA pakSI / (3) karkaba / kakarAkSa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] khaMjana pakSI / khaMDikramaH-[a0 ] zItAdhikya ke kAraNa bahuta kA~panA: | | rica / khaMDarica / hArA0 / fograr i Shivering karkarikA-saMjJA strI0 [saM0 srI.] aA~kha meM kirakirI karkaphala-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) kakarola / / pdd'naa| kirakirAhaTa / A~kha ko khAja / catu karkaTavRkSa / kakor3A / kA~karola (bN0)|raa0 | khajU / ni0 va0 11 / (2) gAMgeruka / (3) karSaphala / kariyA- yU0] viSakhaparA / haMdaqkko / kssudraamlkii| kakarI, karkarikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) qarkama, kiLama-[a0 ] Gians Penis supaarii| nAla yukta eka prakAra kA jalapAtra / jhArI / ziznamuNDa / haztA / gar3a pA / zrama / unnaa| kakara-saMjJA puM. [saM0 pu.](1) kaGkara / kaMkar3A ___ paryA-pAlu, galantikA (a.)| alu / (2) mudgara / mugadara / hthaudd'aa| haaraa0| (3) __ bhAru (a0 ttii0)| (2) eka prakAra kA barakurI haDDI | taruNAsthi / tana | cAvala dhone kA baratana / (3)galantikA / saMjJA puM. [saM0 pu.] (.) cUrNa janaka jhaMjhara / (4) darpaNa / me. ratrika / paassaannkhNdd| kuraMja patthara jisake cUrNakI sAnabanatI | karkaru-saMjJA puM. [saM0 pu.] peThA / kuSmAMDa / hai / cUnekA patthara |cuurnnkhNdd / (2) darpaNa |hArA0 / kakareTu-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kA (3) taruNa pshu| halA. (4) nIlama kA sArasa / karakarA / krkttiyaa| kareTu pkssii| eka bheda / (5) eka prakAra kA sA~pa / rtnaa0| vi0 (1) kar3A / karArA / (2) khurkhuraa| kakarohana-saMjJA puM0 [?] kutaa| [phA0] (1) bAkalA / (2) choTA snovr| kakahana-saMjJA puM0 [?] subula kI so eka jada /
Page #541
--------------------------------------------------------------------------
________________ kavalI kakAra . prakRti-uSNa tathA rUDha / yaha phrAliz2a aura | karkazikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] jaMgalI bera / vAsanAdI viSayaka rogoM meM bahuta guNakArI hai| vanavadarI / ra0 sA0 / jhdd'berii| -nA0 mu.| | karkasa-saMjJA puM0 [10] gozta kA eka lothdd'aa| karkavallI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) apAmArga jo zizna kI taraha kA jarAyu ke mukha meM paidA kA kSupa / () gajapIpala / (3) kevA~ca / hojAtA hai / sambhavataH yaha eka rasolIhai / isakA zukaziMbI / vai0 nigh| eka vizeSa guNa yaha hai ki yaha garamiyoM meM bar3ha karkaza-saMjJA puM. [saM0 pu. kI0] (1) eka jAtA aura saradiyoM meM ghaTa jAtA hai| prakAra kI iikh| ukha / me* shtrik| (2) [1] srkhs| [yU0] (1) motI kI sIpI / (2) eka kamIle kA per3a / kampilla / ama0 (3) ksauNdii| * prakAra kA zaMkha / qarUkasa / kAsamaI (4) paravala / paTola |p0 mu0| ratnA0 / karkasama-[ tu0 ] sIsA / sIsaka / (5) daalciinii| gur3atvak / vai0 nighaH / karkasAra-saMjJA puM. [saM0 kI0 ] dahI milA huA (6) vizada guNatulya eka auSadhIya guNa / sattU / dadhizanu / karambha / hArA0 / yathA-"karkazo vizado yathA / " kAA-[ yU0] uzaraka / vi0 [saM0 tri0] [ bhA0 saMjJA karkazatA, karkazatva, kArkazya ] (1) kaThora / kar3A / (2) karkAka-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) kakar3I / khurakhurA / kA~TedAra / amasRNaM / (3) nirdaya / karkaTikA / (2) pathyApathya / me0 shtrik| kAnU- 1] kh| kezacchada-saMjJA puM. [saM0 puM0](1) paravala / kati-[1] karAtAta / jrishk| paTola / rA0 ni0 0 3 / (2) karkAmelosa-[1] AlU / katAra-[1] vAdAdI kbuutr| pATala kA vRkSa / pADara / pAdara / (3) sihora kA per3a / zAkhaTa vRkSa / trikA0 / vanau0 / (4) karkAru (ka)-saMjJA puM. [saM0 pu.] (.) eka prakAra kA kuSmAMDa / bhUrA kumhdd'aa| rakasavA sAgavana kA per3eM / zAka vRkSa / (5) kAlA kumhdd'aa| kakhAr3a -ut0 / bhaa0| (2)tarakohar3A / kRSNa kuSmAMDa / vai0 nigha0 / buuj'| hinuvAnA / kaliMga latA / ratnA0 / (3) karkazacchadA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) torii| bahata choTA kumhar3A / kohdd'ii| gummaDitoge (te.) taroI / ghoSA / jhiMDA gAcha -( baM0) (2) bahuta choTe kumhar3e ko hI kAra kahate haiN| dagdhA vRkSa / kuruhI vA kasehI (ko0)| rA0 guNa-grAhI, ThaMDhI, raktapittanAzaka tathA bhArI ni0va06 / kar3avI troii| kozAtakI / koza hai aura pakI huI kar3avI; agnijanaka, khArI vatI / karkoTI / ni0shi0|| aura kapha vAtanAzaka hai| bhA0 pU01 ma. karkazadala-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) paravala | zAka va. / isakA tela guNameM baher3e ke paTola / ra0 mA0 / (2) sahore kA per3a / samAna hai| karkazadalA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) dagdhikA __ saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) kuSmAMDI kuruhI / kuruI dagdhA / baMdAla / rA0ni0 va0 hai / latA | halA0 / (2) rAja krkttikaa| bar3hI (2) kozAtakI / troii| kakar3I / bilAyatI kumhdd'aa| karkazapatrikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kuruhii| karkAruka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) tarabUz2a / krkshdlaa| hinuvAnA / kAlinda / ratnA0 / (2) kumhar3A karkazA-saMjJA strI0 [ saM0 strI0 ] vRzcikAlI kA kuSmANDa / pa0 mu* / su0 ci0 18 a0| (3) paudhA / bichaatii| rA. ni.va. / (2) vilAyatI kumhar3A / kussmaannddii| choTI medAsIMgI / hrasva meSa zRGgI / (3) jaMgalI | kakArU-saMjJA pu[saM0 strI0] kuSmANDI latA / vilA. bera / vana vadara / vai0 nigh| yatI kumhar3A / phA065
Page #542
--------------------------------------------------------------------------
________________ kovala kakqIvala - [ ? ] lavA pakSI / klaqasa-[ ? ] eka prakAra kI kImatI lAla jo rUsa turkistAna se lAI jAtI hai / fanaka / karkAsa - [ phrA0 ] ( 1 ) dosara / ( 2 ) zailama kA 2574 karkoTakI karkesa - [ karkezakA muzru0 ] eka prakAra kA bAbUnA / karkoTa, karkoTaka-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) bela kA per3a / bilvavRkSa / me0 kacatuSka / ( 2 ) khekhasA / kakor3A / kA~karola / yathA - " karkoTakaM parpaTakam / ca0 da0 jva0 ci0 zAka vidhi / guNa - khekhasA aura paravala donoM kapha pitta nAzaka, vIryanAzaka aura rucikAraka hai / khekhasA guNA meM karele ke samAna hotA hai / yathA - " karkoTakaM phalaM jJeyaM kAravellakavadguNaiH / " rAja0 3pa0 / aar (karkoTaka ) tridoSa nAzaka, rucikAraka aura mIThA hotA hai| atri 16 zra0 / ( 3 ) suzruta ke anusAra sthAvara viSoM meM se eka prakAra kA phala viSa / su0 kalpa0 2 zra0 / de0 " phalaviSa" / ( 4 ) Ikha / gannA / rA0ni0 va0 14 / ( 5 ) eka sA~pa kA nAma | ise viSa ( jisake dekhane se hI z2ahara car3ha jAya ) bhI kahate haiM / me0 / karkoTakA, karkoTakI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) eka prakAra kA phala zAka / gola kumhar3A / kohale ( marA0 guNa - mUtrAghAta nAzaka, pramehanAzaka, mUtrakRccha aura patharI kA bhedana karanevAlA, pAkhAnApezAba rokanevAlA, balakAraka thora pittanAzaka hai / aarat rucikAraka, caraparI, dIpana, kar3a uI; garama, vAta kaphanAzaka, viSanAzaka aura pittanAzaka hai / vai0 nigha0 / ( 2 ) eka prakAra kI turaI / pItaghoSA | jhiMgA / vana taroI / kaTolI, kAkalI ( marA0 ) / ratnA 0 / ( 3 ) tathA dhAma | turaI / taroI / koSAtI / ( 1 ) kakor3A | dekhasA | bA~jha khekhasA | vandhyA karkoTakI / rA0 ni0 / ni0 zi0 / karkoTakAdi nasya- saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ukta nAma kA eka yoga-baoNsa kakor3e kI jar3a ko bakarI ke mUtra meM bhAvanA dekara rakha leN| isako kA~jI meM ghisa kara nasya lene se viSa kA prabhAva naSTa hotA hai / vR0 ni0 20 / karkoTakI phala- saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) ghoSA phala / toraI / turaI / ) gola kohar3A / vRtta kuSmAMDa / ( 3 ) siMgAphala / vai0 nigha0 / ( 4 ) kakor3A / khekhasA / kakoTa phala / kA~karola / bIja / karkaza, karkeza - [ mizra0 ] bAbUnA | uqahavAna | karkAsa pasa - [ le0 Curcas purgans ] jatropha curcas vyAghrairaMDa / kAnanairaMDa | artis | kimAna, qikimAna -[ 0 ] alakatare (kIra ) kI taraha kI eka cIz2a jo vRttoM ke bhItara paidA hotI hai / de0 "kirkimAna" / mAsa - [phA0] kezara / jAfarAna / qaqanU - [ yU0 ] kekar3A / karkIrA - [ siri0 ] jarjIra / tarAmirA / kaku'na-[ paM0 ] Reinwardtia_trigyna, Planch. ku -[ 0 ] kezara | z2AfarAna / [a0] ( 1 ) kezara / z2AfarAna / mAmIrAna | kumA - [ 0 ] jApharAna kI taraha eka lAla vastu yamana se AtI hai / varsa / hasa ( 0 ) / Flenungia Grahamiana, Wfn. kumAna - [ro ] viSakhaparA / haMdaqakI / qaqU-[ yU0, siri0 ] kezara / z2AfarAna / kakU - [ zIrAjI ] kaccA kharabUjA / . lak gamA, qaqana, qaqUmamA, qaqa mAramA - [ yU0] rogana z2AfarAna kI talachaTa / de0 " kesara" | qakqUsa-[ yU.] sanobara ke vRkSa kI goMda | rAtInaja / karketana - saMjJA puM0 [saM0 pu0, krI0 ] eka ratna vA bahumUlya patthara | z2amurrada / pannA / "karketanaM mara kataM / " vA0 u0 36 zra0 | garur3apurANa meM isakI utpatti zrAdi ke saMbaMdha meM vilakSaNa zrAkhyAyikA AI hai / vi0 de0 " pannA" / karketara - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] karketana ratna / z2amuda / de0 " karketana" / karkedhukI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] jhar3aberI | bhUvadarI / bai0 nigha0 / karkeza - [ mizrI ] bAbUnA |
Page #543
--------------------------------------------------------------------------
________________ .keshuu| karkoTakAdyudvartana 2275 ka--raka karkoTakAdvartana-saMjJA puM. [saM0 kI0 ] ukta nAma | karkha za-[rU0] har3atAla / kA eka yoga-kakor3e kI jar3a, kulathI, | karga, kargahana-phA0] geMDA nAmaka eka pshu| jarIza pIpala, kAyaphala, kAlA jIrA, cirAyatA, (10) / cItA, baca, kar3abI tumbI ora har3a / inheM samAna | karganAliyA-[?] Bridelia montanaa, bhAga lekara cUrNa bnaayeN| ise zarIra meM mAliza karane se zarIra ko vyathA dUra hotI hai aura sanni- | karga neliyA-[?] khAjA / pAta kA nAza hotA hai| ise zItAMga meM prayukta | kargasa-[phA0] giddha / karanA vizeSa lAbhadAyaka hotA hai / vR0 ni0 20 vargAta-[ tu0 ] kulaMjana / sannipA0 ciH| kargI-[ tu0 ] nara bAja / vAzaH / jurraha / karkoTaja-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kI bela karcaka-hiMdI-[phA0] jamAlagoTA | jisakA phala zAka ke kAma meM aataa| khekhasA / karcara-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) kacUra (2) kakor3A / kA~karola / ____ haratAla / [40 ] phUTa kI kkdd'ii| karkoTapatra-saMjJA pu0 [saM0 kI. ] kakor3e ko pttii| kacerikA, karcarI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kcodd'ii| karkoTadala / yaha vamana meM hitakAraka hai| vA0 jva0 | bedaI / ber3havI / pAkarAja / ci010| | kaciyA-[1] jaMgalI kAsanI / tarahazkrUka / karkoTamUla-saMjJA puM0 [saM0 kro0] kakor3e kI jar3a / karcI-saMjJA strI0 [deza.] (1) eka prakAra kI khekhase kI jdd'| karkoTakamUla / kA~karolamUla ciddiyaa|(2)kraiyaa| kurcii| (baM0) si. yo. kAsa-ci0 / 'nasyaM karkoTamUlaM | karcI ballo-[ kanA0] Momordica Dioica, syAt / " ca0 da. pAMDu-ci0 / ___Roxb. dhaarkrelaa|| karkoTikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kuSmAMDo kecura, kacUra-saMjJA puM0 [saM0 kI0] (1) sonA / latA / vilAyatI kohar3A / kohdd'ii| suvarNa / me0 ratrika / (2) eka prakAra kA paryA-kuSmAMDo / karkoTI / (2)khekhsaa| haratAla / karkoTaka | kA~karola | rA.ni.va.7 kacura,kacuraka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) karkoTikA kanda raja-saMjJA pu0 [saM0 pu.] khekhase | ekAMgI / kapUra kacarI / kacUrA | zrIkAnoka ceTTA kI jar3a kA cUrNa / kakor3e kI jar3a kI bukanI / (te.)| kacaurA (mraa0,k)| yoga. ratnA0 "karkoTikA kanda rajaH kulsthH|"-bhaa0 ma01 vAjIka0 / bha. zItalAMga sa0 jva0 ci0 / kaMDu roga meM ise paryA-drAvita, kArya, durlabha, gandhamUlaka, sUMghate haiN| vedhamukhya, gandhasAra, kArya, jaTAla / guNa-caraparA karkoTI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) khekhasI / kaDuA, garama, khA~sI tathA kaphanAzaka, mukhavizakakor3A / kakoTikA / (2) devatAr3a / devadAlI datA kAraka aura galagaNDa nAzaka hai / rA0 ni. baMdAla / vai0 nighaH / (3) vntorii| kar3avI va06 / dIpana, rucikAraka, sugaMdhI, pAka meM __ taroI / kozAtako / kozavatI / ni0shi0|| caraparA tathA kor3ha, bavAsIra, vraNa aura khA~sI ko karkoTI-kaMda-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] kakor3e kA kaMda dUra karane vAlA, halakA, evaM sA~sa gulma aura cA muul| kRminAzaka hai| bhA0 pU0 10 / (2) koMrA-[ ? ] sakanU / k-rkNd| karkola-saMjJA puM0 [saM0 kkrI0 ] kaMkola | rA0ni0 | ka-- raka-saMjJA puM. [saM0 strI.] (1) prAmaharidrA ___v012| AmahaladI, kA~cA haluda (vN.)| a0 TI. kakya mA-de0 "krkyumaa"| svA0 / (2) kcuur| zaTI / me0 ratrika / kakyu ligo-de0 "krkyuligo'| vaiHnigha02 bha0 jva. ci|
Page #544
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacUra 2276 karcUra-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ambA haldI, zrAmra nizA / zrama0 / ni0 zi0 / ( 2 ) kacUra | kaccUra-saMjJA [saM0 kI 0 ] sonA / svarNa / saMjJA pu N0 [saM0 puM0] kacUra / narakacUra / kaccUraka-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] zrAmiyA haladI / kacUka | karpUra ra taila-saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] kacUra ke kaSAya ( yA svArasa ) aura gUgala tathA sindUra ke kalka se pakAyA huA tela pAmA, duSTa vraNa, nAr3I vraNa aura anya hara prakAra ke ghAvoM kA nAza karatA hai, bhA0 pra0 nAr3I vraNa ci0 / qarz2a -[ zru0 ] kartta ena / kATanA | kataranA / Cutting qarz2a - [ phrA0 karta se sutra ] babUla kI phalI / karja - [ tu0 ] cUtA | o qarz2aja -[ zra0 ] vRkSa / per3a | qarz2ajaH - [a0] per3a | karja -[ * phrA0 ] baTera kI taraha kI eka cir3iyA / ( 1 ) sAgapAta / ( 2 ) vRkSa / lavA | ka(ku)rjA -[ 1 ] haMsarAja / parasiyAvazA~ / karjArA - [1] reMr3a | karjI - [ tinakAbana] z2uarUra / karu kAya - [ 0 ] khajUra / kArTikka- kilaMgu -[ tA0 ] kalihArI | kariyArI | kalina - [ marA0, gu0 ] dhAra karelA / vAhisa / kaTe lina - bamba0 ] 'f Momordica Dioica, Roxb. karDa -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] jhIMgura 2) kusuma / bareM | kar3a | karDaI-[ zrAsAma ] de0 "kdaiN"| karDa sopa - [ zraM0 Card Soap ] carabI sAbuna | pAzavika sAbuna | vasAmaya sopa / de0 "sepo enimelisa" / karDI - [ marA0] kar3a | bareM / kar3e -[ paztu * ] jhIMgura | karNakuTI karNa - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) eka prakAra ka vRkSa jise dIrghapatra bhI kahate haiM / kAnAkhor3A gAcha - (baM0 ) / yathA--- ativa kaNokhya netraM khadira saMyutam / ca0 da0 vi0 jva0 ci0 (2) kAna | zravaNendriya / zrotrendriya / rA0 ni0 va0 18 | de0 "kAna" / (3) suvarNAlu vRkSa / sonaaluu| "suvarNAlau zrutAvapi " / - me0 dvika ( 4 ) dAracInI / madhuratvak / (5) madAra | maMdAra / zrarka | vai0 nigha0 / karDe - saMjJA pu N0 [deza0 ] kusama | bareM / kar3a | karDa,yA - [ marA0] kusuma / barai / karNaka-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) eka prakAra kI machalI / ( 2 ) eka prakAra kA sannipAta jisameM rogI kAna se baharA ho jAtA hai| usake zarIra meM jvara rahatA hai, kAna ke nIce sUjana hotI hai aura darda hotA hai, vaha aMDabaMDa bakatA hai / vA usakA kaMTha ruka jAtA hai| use pasonA hotA hai / pyAsa lagatI hai, sA~sa calatA hai, behozI prAMtI hai, jalana hotA hai aura Dara lagatA hai / bhA0 jva0 ci0 / (3) per3a ko phor3a kara nikalane vAlA zAkhA, patrAdi / ( 4 ) vRkSAdi kA eka roga / karNakaTu-vi0 [ saM0 tri0 ] kAna ko apriya | jo sunane meM karkaza lage / / karNakaNDu, karNakaNDU-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0; strI0 ] karNastrota meM honevAlA ekaroga / kAna kI khujalI / mAdhavanidAna ke anusAra kapha se milI huI aura suzruta meM duSTa saMcita kapha vAyu isa roga ko karatI hai | qhAriza goza (phrA0 ) / hikkatul una ( o ) | Eczema of the ear. karNa kadalI- saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA mRga / ke0 / karNakiTTa -saMjJA : 0 [saM0 kI 0 ] khU~Ta / kAna kI mai / karNamala / karNakITA, karNakITI -saMjJA pu N0, strI0 [saM0 strI0 (Julus cornifex ) kAnakhajUrA / gojara kanasalAI / he0 ca0 / paryA0 - karNajalaukA, zatapadI, ( he0 ), citrAGgI, pRthikA, karNadundubhi / kuTI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kAna ke bIca kI koTharI | Vestibule of internal car pra0 zA0 /
Page #545
--------------------------------------------------------------------------
________________ arr kuTIdvAra - saMjJA pu N0 [saM0] kAna ke bIca kI koTharI kA mu~ha | (Fenestra vestibuli) pra0 zA0 / karNakuTI saMbaMdhinI kulyA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] | ( Scala Vestibuli) kAna kI eka kulyA vizeSa | -2277 karaNakuhara-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kAna kA bila / kAna kA cheda | karandhra / ( Concha ) pra0 zA0 / karNakUpakazvaseka -saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] eka prakAra kA jIva jo jala meM zradhogaNDa ke dvArA zvAsa letA hai| zAmukAdi isI zreNI ke jIva haiM / kRmi -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] zatapadI / kanakhajUrA / karNa koTi-saMjJA strI0 [saM0] ( Auri cular point.) zraM0 shaaN0| karNaga-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 [] zabda | AvAz2a | vi0 [ saM0 tri0 ]( 1 ) kAna meM gayA huA karNasthita / (2) kAna taka phailA huA / karNa / karNagaNDamAla-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] kAna ke bhItara honevAlA eka prakAra kA vraNa / yaha kRmi aura durgandhi se yukta hotA hai ! ba0 rA0 / karNagUtha-saMjJA pu N0 [ saM. pu N0, klI0 ] kAna kI maila karNamala / khU~Ta / hArA0 / karNagUthaka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kAna kA eka roga jisameM pitta kI garamI se sukhAyA huA kapha karNagUtha ( kAna kI maila ) hojAtA hai / yathApittoSma zoSitaH zleSmA kurute ( jAyate ) karNagUthakam / " mA0 ni0 / su0 u0 20 zra0 / taila vA sveda prayoga se DhIlAkara zalAkA dvArA kAna kI maila nikAla DAlanA cAhiye | ( cakrapANi) karNachidra-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] kAna kA cheda | karNarandhra / kajalUkA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kanakhajUrA / kajalIkA / za0 ra0 / zatapadI / citrAGgI / rA0 ni0 13 ba0 / karNanAda kajalaukA ( kA: ) - saMjJA strI0 [saM0 strI0, puM.] kanakhajUrA / gojara / zatapadI / kANakoTarI (baM0) he0 ca0 | zra0 TI0 bha0 / karNajAlUka - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] kanakhajUrA / karNajalaukA / kennuI ( baM0 ) / kajA - saMjJA puM0 [saM0] eka roga jisameM vAtAdi doSa Upara ke dvAroM meM prApta hokara, mAMsa aura rudhira ko dUSita karake kAna meM bavAsIra vA masse paidA kara dete haiM jisase baharApana, kAna meM darda aura durgaMdhi ho jAtI hai / yathA prakupitA doSAH zrotrAkSi ghrANa vadaneSvasyupanivarttayanti / tatra karaNa jeSu vAdhiryaM pUrti - karNatA ca / su0 ni0 2 zra0 / kAna kA bavA sIra / karNajAha -saMjJA pu N0 [ saM klI0 ] kAna kI jar3a / karNamUla / karNajIraka-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] choTA jIrA / cudra jIraka | ratnA0 / kajyoti - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kAnaphor3A | kasphoTA | vai0 vigha0 / karatala - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ( Auricular surface) a0 zA0 // kA duHkha badhana-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] tridoSa janya eka prakAra kA kAna kI biimaarii| isameM dAha khAja, zodha aura pAka hotA hai / karNadundubhi - saMjJA strI0 [saM0 strI0] kanakhajUrA | zata [saM0 strI0 ] hAthI kI padI / karNadhAriNI - saMjJA strI0 mAdA / hathinI / kanAr3I -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kAna kI nAr3I / karNanAda - saMjJA strI0 [saM0 puM0 ] ( 1 ) kAna meM sunAI par3atI huI gU~ja | ghanaghanAhaTa jo kAna meM suna par3atI hai / (2) eka roga jisameM vAyu ke kAraNa kAna meM eka prakAra kI gU~ja sI sunAI par3atI hai / mAdhava nidAna ke anusAra isameM kAna ke cheda meM sthita vAyu kAna bherI, mRdaMga aura zaMkha kI taraha aneka prakAra ke zabda rAta dina paidA kiyA karatI hai / unake anusAra jaba zabdavAhinI nAr3iyoM meM vAyu kele athavA kapha ke sAtha sthita
Page #546
--------------------------------------------------------------------------
________________ karNatigharSaka 2948 karNapUra hotI hai, taba baharApana hotA hai| suzruta meM jaba | kAna ke cheda meM ThaharA huA kapha pighala jAya to ulaTe mArgoM se gamana karatI huI vAyu zabdavAhinI / bar3I vedanA hotI hai| kAna pakanA / nAr3iyoM meM prApta hokara vahIM sthita ho jAtI hai, ___ su0 u0 20 a0 / mA0 ni0 / taba usase manuSya ko aneka prakAra ke zabda sunAI | karNapAtraka-saMjJA pu0 [ saM0 pu.] kAna kA eka par3ate haiN| isa roga ko usameM praNAda vA karNanAda | bAharI bhAga / kAna kI lau| likhA hai| su0 u0 20 a0| yUnAno hakIma ise, karNapAli-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kAna kI lau / hI tanIna vA tanInula ujanaina kahate haiN| kAna | karNapAlI / bajanA / kAnoM kI jhanajhanAhaTa va bhanabhanAhaTa / karNapAlI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kAna kI Tinnitis, Tinnitis aurium. lau / kAna kI lolaka / kAna ko lobiyA / kAna noTa-tanIna aora davo ke artha bheda ke liye kI lhr| (Lobul of ear ) kAna kI de. "dvii"| laura / karNalatikA / (2) suzruta meM eka roga ___ kaNaMnAda aura kaNaMver3a kA arthabheda-karNanAda jo kAna kI lolaka meM hotA hai / yaha pA~ca prakAra aura kaNaMcaver3a ke arthoM meM yaha bheda hai ki karNanAda kA hotA hai / (1) paripoTa, (2) utpAta, meM aneka prakArake zabda sunAI dete haiM,para karNacaver3a (3) unmaMtha, (4) duHkhavarddhana aura (5) meM eka hI prakAra kA arthAt bA~surI kA zabda parilehI / su0 ci0 21 a0| vistAra ke lie sunAI par3atA hai| inheM yathAsthAna dekho| karNatigharSaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kAna sApha | karNapAlI vivardhana-saMjJA pu0 [saM0 krI0] karNapAkhI karane kA aujAra / krnnshodhnii|| ___ roga vizeSa / karNa nebU-baM0] karanA nobU / karNapippalI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] vAgbhaTTa meM karNapaTaha-saMjJA puM0 [saM0] Tym panic me- kAna kA eka roga jisameM kAna ke chidra ke bhItara mbrane kAna kA paradA / pra. shaa0| eka vA eka se adhika pIpala kI taraha kaThora karNa patraka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] karNapAlI / aura vedanA rahita mA~sa ke aMkura paidA hojAte haiN| vA0 u017 shr0| __ bAharI kAna kA hissA / karNapuTa-saMjJA puM. [saM0] kAna kA gherA / kAna kA karNa patha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] karNacchidra / kAna kA ched| cheda / kaNaM kuhr| karNaputrikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) karsa karNaparipoTaka-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] eka prakAra zaSkulI / (2) moraTa ltaa| kA kAna meM honevAlA phor3A / yaha kRSNAruNa aura karNapuSpa, kIrNapuSpa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) astabdha hotA hai| yaha paripoTaka vAta janya nolI kaTasaraiyA / nIlakiTI / (2) moraTakhAtA / hotA hai| rA0ni0 v.3| karNaparivehi-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra | karNa puSpikA-saMjJA strI0 [saM0 mI.] U~TakaTArA / kA karNaroga / yaha raka aura kapha ke vikAra se | ussttrkaannddii| ke| hotI aura idhara udhara phailane vAlI hotI hai| yaha | karNa -puSpI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kSIramoraTA / / karNapAlI meM hotI hai| kSIramuraharI / polupatrA / ghanamUlA / dIrghamUlA / karNapAka-saMjJA pu0 [saM0 pu. ] kAna ke cheda kA | rA0ni0 / ni0shi0| eka roga jo pitta ke prakopa se vA kAna meM phor3A | karNapUra-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) bAlagraha / pakane vA jala bhara jAne se hotA hai| isameM kAna 20 mA0 / (2) sirisa kA per3a / zirISa vRkSa / paka jAtA hai jisase usameM sar3AMdha aura keda (3)nIlakamala / nIlotpala |me0| (4) azoka (ArdratA) hotA hai aura yadi pitta ke teja se kA per3a |raa0ni0v0 10bhA0 azma0 ci0|
Page #547
--------------------------------------------------------------------------
________________ karNapUraka 2276 kaNemoraTa 8 (5) nandI vRkSa / trikA0 / (6) karNabandhanAkRti-saMjJA strI0 [saM0 strI.] karNavedhana karanaphUla / ke uparAMta usake baMdhana kA prAkAra / yaha 15 karNa pUraka-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) kadaMba kA prakAra kA hotAhai-(1) nemisaMdhAnaka, (2) per3a / kadama kA vRkSa / rA0ni0 va0 6 / (2) utpalabhedyaka, (3) vallUraka, (4) prAsaMgima, azoka kA pedd'| rA0ni0 v010| (3) (5) gaMDakarNa, (6) pAhAyyaM,(7)nidhima, tila / tilaka / vai0 nigha0 / (8) vyAyojima, (6) kapATa sandhika, (10) kaNa pUraNa-saMjJA puM0 [saM0 kI0] (1) tela zraddhakapATa sandhika, (11) saMkSipta, (12) zrAdi se kAna bharane kI kriyA vA bhAva / hInakarNa, (13) vallIkarNa, (14) yaSTikarNa kahA hai aura (15) kAkoSThaka / su0 sU0 16 a0 / karNaM prapUrayet samyak snehAcairmAtrayA bhiSak / vistAra ke liye yathAsthAna dekho| noccaiH zrutirna vAdhiryaM syAnnityaM karNapUraNAt // | karNabahidvAra-saMjJA pu0 [saM0 vI0] (Opening rasAdyaH pUraNaGkaNe bhojanAtprAk prazasyate / of Extrnal anditory meatus ) kAna kA bAhara kA chidra / zra0 zA0 / pra0 zA0 / tailAdyaiH pUraNaM karNe bhAskare'stamupAgate // | karNa budabuda-saMjJA puM. [saM0 puM0] (AuditosvedayetkaNa dezantu parivartana zAyinaH / ___ry Vesicle) a. shaa0| mUtraiHsneharasai: koSyauH pUrayecca tatobhiSak // karNabhUSaNa-saMjJA puM0 [saM0 vI0 puM0] (1) svasthasya pUritaM rakSet maatraashtmvedne| / azoka kA per3a / (2) nAgakezara / 50 mu0| zatamAtraM zrotragade ziroroge tathaivaca / / | karNamadgura-saMjJA puM0 [saM0 puM0] (Silurus vaidyakam Unitus ) A sort of gheat fish (2) kAna meM DAlane kI ciij'| karNapUraNa | ___ eka prakAra kI machalI / kAnamAgura / vai0 nigha0 / dravya / | karNamala-saMjJA puM0 [saM0 ko0] kAna kA khUTa / kaNa praNAda-saMjJA puM. [saM0 pu.] karNanAda nAmaka | karNagUtha / haaraa| roga vizeSa / de0 'karNanAda" / | karNamUla-saMjJA puM0 [saM0 lo01 ) kAna kI kaNe pratinAha, karNapratonAha-saMjJA pu[saM0 pu.] jar3a ke pAsa kA deza / kAna ko jar3a / mA0 jva0 vaidyaka ke anusAra kAna kA eka roga jisameM khuutt| ni0| (2) eka roga jisameM kAna kI jar3a ke phUlakara arthAt patalI hokara nAka aura muMha meM | pAsa sUjana hotI hai| kanaper3A / Parotitis paha~ca jAtI hai| isa roga ke hone se prAdhAsIsI karNamUlIya zaMkhAsthi-saMjJA strI0 [saM0] asthi utpanna ho jAtI hai / su. u0 20 a0| mA0 vizeSa / a0 shaa0| ni| karNamRdaMga-saMjJA pu0 [saM0] kAna kI bhItarI karNaprakSAlana-saMjJA puM0 [saM0 vI0 ] kAna dhone | jhillI / karNapaTa / ko auSadhiyA~-zrAmalA, majITha, lodha, karNamocaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] knphodd'aa| tendU, vAstuka inheM sanAna bhAga lekara kvAtha karNasphoTA / vai0 niva0 2 bha0 20 pi0 ci. kareM / gomUtra ke sAtha kvAtha karanA upayogI hai| dUrvAdya taila / vR0ni0 20 karNa ro0 ci0| | kamoTA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] babUla kA pedd'| karNaprAMta-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kAna kI chora / ___ barbara vRkSa / vai0 nigh| karNaphala-saMjJA pu [saM0 pu.] Ophiocepha- karNamodA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ]parvamUlA |churikaa / lus kurrawiy eka prakAra kI mchlii| rA0ni0 / ni0zi0 / guNa-yaha ajIrNa tathA kaphakAraka hai / karNamoraTa-saMjJA puM. [saM0 pu.](1) kanaphor3A / raaj.350| ___karNasphoTA / rasendra ci0 sUrya pAtaka tAmra /
Page #548
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2280 karNaroga karNarandhra (2) donoM prakAra kA kanaphor3A |jl kaNa moraTa | tathA sthala karNamosTa / "jalasthalabhavaH karNa moraTaH / " sA0 kau0 dUrvAdya taila / karNarandhra-saMjJA puM. [saM0 pu.] kAna kA ched|| karNaroga-saMjJA puM. [saM0 pu.] kAna kA roga / kAna kI bImArI / karNaja vyAdhi / mAdhava nidAna meM doSAnusAra kAna kI bImArI tIna prakAra kI likhI hai-(1) vAtaja kaNaroga jisameM zabda hotA hai, atyanta vedanA hotI hai, kAna kI maila sUkha jAtI hai, thor3A pIva bahatA hai aura vAta ke kAraNa sunAI nahIM par3atA arthAt manuSya baharA ho jAtA hai| (2) pittaja karNaroga jisameM lAla sUjana hotI hai, dAha hotA, phaTa sA | jAtA aura usameM pIlI dugaMdhita pIva bahatI hai| (3) kaphaja karNaroga meM viparIta sunanA / (kahe kucha aura sune kucha.), khAja honA, kaThina sUjana | aura sapheda cikanI rAdha bahanA aura thor3I pIr3A ityAdi lakSaNa hote haiN| isake atirikta sAnnipAtika karNaroga meM upayukta sabhI lakSaNa sammilita rUpa se hote haiM aura adhika dUSita varNa kA srAva hotA hai| vaidyaka meM kAna ke rogoM kI saMkhyA 28 likhI hai| suzrutAdi ke anusAra ve 28 prakAra ke karNa roga yaha haiM (1) karNazUla, (2) praNAda (karNanAda ) (3) bAdhirya ( baharApana), (4) karNazrAva, (5) karNakaMDU, (6) karNagUtha, (7)kRmikaNa (8) pratinAha, (6-10) do prakAra kI karNavidradhi, (11) karNa pAka, (12) pUtikarNa, (13) kaSaveDa, (14, 15, 16, 17) cAra prakAra kA karNAza, (18, 19, 20, 21, 22, 23, 24) sAta prakAra kA karNAbuda aura ( 25, 26, 27, 28) cAra prakAra kA karNazotha / yathA karNazUlaM praNAdazca bAdhirya veDa eva ca / / karNasrAvaH karNakaMDU: kaNagUtha stathaiva ca / / kRmikaNa: pratInAho vidhidvividhastathA / kaNa pAka: pUtikaNa stathaivAzazcaturvidham // tathAbudaM saptavidhaM zophazcApi cturvidhH|| ete karNagatA rogA assttaavishtiriiritaaH| vai0 nigha0 su0 u0 20 a0 vi0 de0 "kaan"| karNa roga cikitsA vidhi-sote samayakAna meM ruI lagAkara sone se karNa sambandhI bahuta se rogoM se bacane kA uttama upAya hai / kAnameM sarvadA gunagunI auSadhi TapakAnI cAhiye / (1) adarakha, zahada, sedhAnamaka, kar3avA tela pakAkara kAna meM DAlane se karNazUla naSTa hotA hai / (2)lahasuna, adarakha, sahijana kA rasa, mUlI kA rasa, keli kA rasa inakA gunagunA rasa DAlane se karNazUla naSTa hotA hai| (3) samudraphena ke cUrNa ko adarakha, sahijana, bhAMgarA aura mUlI ke rasa meM milAkara gunagunA kara kAna meM DAlane se kAna kA darda dUra hotA hai / (4) kAlI sajjI ke bArIka cUrNa kAna meM DAlakara Upara se nIbU kA gunagunA rasa nicor3ane se karNazUla naSTa hotA hai| kaur3I kA bhasma isI taraha nIbU ke rasa ke sAtha prayoga karane se karNazUla naSTa hotA hai| (6) Aka ke pattoM ke puTa meM dagdha kiye huye thUhara ke pattoM kA rasa garama TapakAne se karNazUla zIghra dUra hotA hai / (7) kSAra taila-netravAlA, mUlI soMTha, inakA khAra, hIMga, sauMpha, vaca, kUTa, devadAru, sahijana, rasavata, kAlAnamaka; javAkhAra, sajjIkhAra seMdhAnamaka, bhojapatra, popalAmUla, bAyabiDaMga, nAgaramothA samAna bhAga aura madhu, zukka, vijaurA ora kele kA rasa caugunA lekara yathAvidhi taila pAka kara kAna meM DAlane se kaNaM cUla, karNanAda, bahirApana, pUyatrAva, karNakRmi aura mukha tathA daMta roga kA nAzaka hai / (8) dAAdi taila-dAruhaldI, dazamUla, mulahaTho, kele kA rasa, kuTa, vaca, sahijana, sauMpha, rasavata, devadAru, javAkhAra, sajjI, vir3anamaka, seMdhAnamaka inake kalka meM tila tela milAkara yathAvidhi pAka kara kAna meM DAlane se karNazUla, karNanAda, badhiratA, pUtikarNa, karNacaveDa, jantukarNa, karNapAka, karNakaMDa, karNapratinAha, karNa zotha aura karNasrAva kA nAza hotA hai| (6) bhAMga ke pattoM ke rasa meM mIThe tela ko pakAkara kAna meM DAlane se garmI aura sardI se utpanna karNazUla naSTa hotA hai| (10) lAkha ke kvAtha meM taila pAka kara DAlane se karNasrAva aura
Page #549
--------------------------------------------------------------------------
________________ karNaroga 2281 karNaviTaka uy kAna kA darda dUra hotA hai| zambUka taila-ghoMghe kA guNa-yathocita anupAna se yaha hara prakAra ke jIva tela meM pakAkara kAna meM DAlane se kAna kA ____ karNa rogoM ko naSTa karatA hai / ra0 ra0 sa0 23 mAsUra dUra hotA hai| karamakalA ke pattoM kA rasa sirakA athavA gandanA ke rasa meM milAkara gunagunA karNala-vi0 [saM0 tri0] jo acchI taraha suna sake / kara kAna meM TapakAne se kAna meM jamA huA rudhira ____ kAnavAlA / prazasta zravaNazakribiziSTa / / ghulakara nikala jAtA hai / (11)pake huye iMdrA- | karNalatikA, karNalatA-saMjJA strI0 [saM. strI0 ] yaNa ke phala ke chilake mIThe tela meM pakAkara kAna (Lobe of the ear ) kAna kI lau / meM DAlane se vadhiratA naSTa hotA hai| (12) karNapAlI / he0 c0| papar3I khaira aura qhatamI pIsakara lepa karane se karNavat-vi0 [saM0 vi0] (1) bar3e kAnavAlA / garmI se utpanna karNa kA kar3Apana dUra hotA hai| doghaMkarNaviziSTa / (2) kAnavAlA / karNayukta / karNaroga meM DAkTarI auSadhiyAM-karNazUla | (3) komala zAkhA vA kolaka viziSTa / (Otalgia) sTyAphisemAi, kenyArAiToz2a, karNavaMza-saMjJA puM0 [saM0 pu.] maMca / bA~sa kA DijiTelisa, Aliyam prAlipa, propiyam, aspA- | ___U~cA ThATa | haaraa| iTisa-ekonAiTa, Otorrhaea-elam,borika karNavarjita-vi0 [saM0 tri0] () jise kAna na esiDa, boro glosarIna, bAlsam peruvienam; kyA ___ ho| karNahIna / (2) baharA / badhira / DamiyAI salaphAsa, zrAiDophArma, lAikarasoDi saMjJA puM. [saM0 pu0 ] sA~pa / sarpa / korrATa, plambAI esiTAsa, Aliyam mahuI, Tainina / za. c0| glIsarIna DrAma karNavaza-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kI borika esiDa 10 grena machalI jo vRttAkAra gola, kAleraMga kI aura prAyaDhophArma 1 grena seharedAra hotI hai| kemphara 5 grena __ guNa-isakA mAMsa dIpana pAcana, pathya, spiriTa-rekTiIphAiDa / auMsa balakAraka aura puSTikAraka hai / vaidyakam / thAimola 5 grena | karNavarddhana-saMjJA puM. [saM0] kAna kA eka rog| karNaroga pratiSedha-saMjJA puM0 [saM0 puM0] (1) karNavAta-saMjJA pu0 [saM0 pu.] assI prakAra ke ___ karNaroga kI cikitsA / (2) suzruta-saMhitA kA vAtarogoM meM se ek| ___eka adhyAya / karNavAte ca vAdhirya mahAzUlena pIr3anam / kaNa roga vijJAna-saMjJA puM. [saM0 ko0 ] karNagata | aho rAtraM ca du:khasyA dehazoSaH prkiirtitH|| vyAdhi kA nidAna / kAna ke rogoM kA nidAna / / kaNa rAga hara rasa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] Thakka nAma arthAt-isameM bahirApana kAna meM bhayAnaka kA rasauSadha jo karNaroga meM lAbhadAyaka hai| vyathA tathA por3A aura deha meM zoSa hotA hai| karNavAta hara taila-saMjJA puM0 [saM0 kI.] eka yoga-hIre kI bhasma, vaikrAnta bhasma, vimala prakAra kA AyurvedIya yoga(rUpAmAkhI) bhasma, nIlAthothA, sIsA bhasma, zephAmlatilakairaNDa kumArI kulimizritaiH / zuddha mIThA teliyA, zuddha pArA, zuddha gaMdhaka aura sonAmakkhI bhasma samAna bhAga lekara prathama pAre tato niruho vAtaghna: kalkasnehai niruhyate // aura gaMdhaka kI kajalI kare, phira anya auSadhiyA~ karNa vAtaM nihantyAzu vAdhiryaM ca vinaashyet| milAkara lahasuna, adarakha, sahijana, aranI kI kaNeviT-saMjJA [saM0 strI0 ] kAna kA maila / khUTa / jar3a aura kele ke rasa kI pRthaka 7-7 bhAvanA karNamala / ( manu0) dekara khUba ghotteN| | karNaviTaka-vi0 [saM0 tri0 ] jisakI kAna meM maila mAtrA-2-3 rttii| phA066 / ho|
Page #550
--------------------------------------------------------------------------
________________ karNavidradhi karNavidradhi-saMjJA strI0 [saM0 pu0 ] kAna ke aMdara kI phunsI / kAna ke andara kI phur3iyA vA ghAva / kahala ujna (a0) vaidyaka ke anusAra yaha do prakAra kI hotI haiM - ( 1 ) doSajanya ra ( 2 ) zrAgantu / inameM se prathama vAtAdi doSoM ke prakopa se utpanna hotI hai aura isameM se lAla, pIlA aura gulAbI raMga kA srAva hotA hai, cIrane kI sI pIr3A hotI hai, dhUma sA nikalatA hai, dAha hotA hai aura cUsane kIsI pIr3A hotI hai / dvitIyakAna meM ghAva ho jAne vA coTa laga jAne Adi zrAgantu kAraNoM se hotI hai / su0 u0 20 zra0 / mA0 ni0 / karNavidhi-saMjJA strI0 [saM0 pu N0 [] karNasvedana Adi / kAna ko svedana karane kI vidhi| kAna ke seMkana kI vidhi | bhA0 / kavivara -saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] kAna kA cheda / karaNa zUla-vAta- saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] assI prakAra ke vAta rogoM meM se eka / de0 " karNazUla / " karNazUlI - vi0 [saM0 tri0 ] jise kAna meM darda ho / jisakA kAna darda karatA ho / ka zUla yukta / kara zekhara - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] zAla kA vRkSa / sAkhU | sakhunA / 1 kara zotha, karNazothaka-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] vaidyaka meM eka roga jisameM kAna ke bhItara sUjana hojAtI hai / kAna kI sUjana / soz2iza goza (phrA0 ) / iltihAbul una, mula uj na ( zru0 ) / Otitis "karNazothAbu darzAMsi jAnIyAdukta lakSaNaiH / " mA0 ni0 / " zophorzo'bu damIratamU, teSu rukyUtikatvaM vadhiratvaM ca bAdhate / " 2282 karNacchidra / karNaviza-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] matsya / machalI / karNavedha - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] bAlakoM ke kAna 'chedane kA saMskAra / karNavedhana / kanachedana | karNasaMkhAva karNa zUla - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] [vi0 karNazUlI ( 1 ) vaidyaka meM kAna kA eka roga jisameM vAyu dUSita vigAmI hokara jaba karNa gata hotI hai, taba kAnoM meM tathA unake Asa-pAsa prati dAruNa zUla paidA karatI hai aura yadi vaha vAyu anya doSoM ( pitta, kapha, rakta, ) se milakara zUla kAraka ho to vaha zUla duHsAdhya hotA hai / mA0 ni0 / suru u0 20 zra0 / kAna kA darda / kAna kI pIr3A / darda goza (fA0 ) / vajDalU u..na, alama ujna ( zru0 ) / ( Otalgia ) Ear-ache. ( 2 ) eka prakAra kI vAtavyAdhi jisameM hanu ( ThuDDI ). kanapaTI, sira aura garadana ityAdi sthAnoM ko bhedana karatI huI so vAyu kAna meM pIr3A utpanna karatI hai / su0 ni0 1 zra0 / ca0 sU0 20 a0 / karNavedhana- saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] kAna chedane kI kriyA cA bhAva / karNavedhanikA, karNavedhanI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) hAthI kA kAna chedane kA eka aujAra / hA0 1 (2) kAna chedane kA eka zrauz2Ara | karNavedhanAstra / yathA - kapAlI bahulAM bahulAyAJca zasyate / sUcitribhAga suSirA vyaGgulA karNavedhanI // atri0 karNaveSTa - saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] kAna kA paradA / karNAvaraNa | karNavyadha - saMjJA puM0 [saM0 pu N0] karNa chedana kI kriyA vA bhAva | karNavedhana / kanachedana | su0 sU0 16 zra0 / kaSkulI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) karNa golaka / kAna kI lau / ( 2 ) kAna ke bhItara - kA zrAkAza (polI jagaha ) / he0 ca0 / ( 3 ) kAnakA vaha bhAga jisameM chidrakara strIgaNa bAliyA~ pahanatI haiN| (Pinna ) vA0 u0 17 zra0 / karNasaMsrAva karNasrAva - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kAna ke bhItara se ( karNa srota ) pIva vA mavAda bahane kA roga jo vAyu se vyApta hokara kAna ke bhItara phuMsI nikalane vA ghAva hone se zrathavA sira meM coTa lagane se aura jala meM gotA mArakara snAna karane se hotA hai / mA0 ni0 / su0 u0 20 zra0 kAna bahanA | sailAnul u na ( 0 ) / Otorrhoea zraToriyA / noTa - kAna meM khUna bahane ko aMgarejI meM Otorrhagia zraTorejiyA kahate haiN| naz2Iful uj na ( a0 ) /
Page #551
--------------------------------------------------------------------------
________________ karNasamIpa 2283 karNAmRtataila kaNa samIpa-saMjJA puM. [saM0 pu.] kanapaTI / zaMkha- karNazakulI / aJjali ke dravya grahaNa ko bhA~ti . deza / rA0ni0 va. 11 / yaha zabda grahaNa kI yogyatA rakhatA hai isI se karNasUcI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] karNavedha karane aJjali ke sAtha upamA dI gaI hai| __ kI sUcI / kAna chedane kI sUI / karNAJjalI-saMjJA strI0 [saM0 pu.] krnnshkunii| karNa sUTI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka prakAra kA karNAyavartI lAlA graMthi-saMjJA strI0 [saM0] kAna kI lI ke nIce aura sAmane sthita eka granthi jo ___ kiidd'aa| kaNaspoTA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka latA kA lAlA utpanna karatI hai| saMkhyA meM ye do hotI haiM, kanaper3a kA roga isI graMthi ke sUjane se hotA hai| ___ nAma kanaphor3A / vi0 de0 "knphodd'aa"| guddaH natiyaH guddaH uji.nayaH, guddatula ujana karNanAva-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kAna bahane kA aA ( Parotid gland) pra0 shaa0| roga / karNa saMsrAva / karNATI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] vishvprthi| haMsakaNa srota-saMjJA pu. [ saM0 lI.] krnnaanyjlii| padI kA cupa lAla raMga kA lajAlU / rA0ni0 ( External acoustic meatus )| v05| a. shaa0| karNAntara dvAra-saMjJA pu[saM0] bhItarI kAna kAmuMha / karNa hIna-saMjJA pu0 [saM0 pu.] sA~pa / sarpa / sA~pa | (Opening of Internal audike kAna nahIM hote / (bhArata, anu0 66 a.) tory maetus.) vi0 [saM0 vi0 ] baharA / vadhira / pAntaranAlI-saMjJA strI0 saM0 strI.] kAna ke kaNa kSveDa-saMjJA puM. [ saM0 pu.], kAna kA eka bhItara kI naalii|( Internal acoustic roga jisameM pitta aura kaphayukra vAyu kAna meM ghusa meatus) pra0 zA0 / jAne se bA~surI kA sA zabda suna par3atA hai| karNAntarikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka pezI / yathA _ (Stapedius muscle) vAyuH pittAdibhiyukto veNughoSasamaM svnm| | karNAnda, kAnda-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] karNakaroti kaNa yoH davaMDaM kaNa var3aH sa ucyt||| pAla / kAna kI lava / he. ca / maa0ni0| karNAbharaNaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] amalatAsa / suzruta ke anusAra zrama karane se, dhAtu kSaya se, pAragvadha kA vRkSa | raa0ni0v06| rUkhe aura kasaile bhojana karane se, tathA. ziro karNAmayanna taila-saMjJA puM. [saM0 klI0 ] karNa roga virecana karane ke uparAMta zItala AhAra vihAra __ meM prayukta ukta nAma kI tailauSadhi / karane se vAyu zabda ke mArga meM vyApta ho jAtI hai __ yoga-kUTha, soMTha, baca, hIMga, soyA, sahijana aura kAnoM meM atyanta ver3a zabda karatI hai| seMdhA namaka aura bakare ke mUtra se pakAyA huA su. u0 20 a0| taila saba prakAra ke karNa rogoM kA nAza karatA hai| noTa-karNaveDaaura karNanAda ke arthAMtara ke ra0ra0 sa0 240 / lie de0 "karNanAda" karNAmRta taila-saMjJA puM. [saM0 klI0 ] eka tailauSadhi karNAkhya-saMjJA pu0 [saM0 pu.] safeda kaTasaraiyA, | yoga yaha hai hIMga, nIma ke patte, saMkhiyA aura zveta jhiTI / vai. nighH|| samudraphena inako barAbara lekara gomUtra aura kar3ave karNAgravartI lAlA granthi-saMjJA strI0 [saM0 ] lAlA | tela meM yathAvidhi tela siddha kreN| srAvakArI eka graMthi vizeSa / (Parotid guNa, prayoga-ise manuSya, hAthI aura ghor3oM ___gland.)pra0 zA0 / ha0 za0 ra0 / ke kAna meM bharane se unake kaNa roga aura zira para karNAJjali-saMjJA strI0 [saM0 strI.] Fxternal lagAne se zira ke roga naSTa hote haiM / yaha brahmadeva acoustic meatus karNasrota / kAna kA kA kahA huzrA yoga hai| ( yo0 ta0 karNa roka cheda / simAna (a0)| a0 zA0 / pra. zA0 / / ci0)
Page #552
--------------------------------------------------------------------------
________________ karNATa 2284 kaNomoTa-saMjJA pu N [saM0pu0 ] kae prakAra kA per3a / kANAgAcha ( baM0 ) / cakra0 / karNArA-saMjJA strI. [saM. strI. ] karNavedhanI | kAna chedane kI salAI / trikA0 / karNAri - saMjJA strI0 [saM0 puM0 ] koha ( 2 ) nadI karNAvu 'da-saMjJA pu N0 ( 1 ) zrajuna / vRkSa | rA0 ni0 va0 6 / [saM0 pu0 ] eka prakAra kA roga jo karNastrota meM hotA hai / kAna kA adi / mA0 ni0 | vA0 u0 17 zra0 / guNa - kaDuzrA, kalelA, mIThA, ThaMDA, mukha vizadatA kAraka, halakA, pyAsa bujhAnevAlA, kafa aura rakta pitta nAzaka hai| bhA0 pU0 1bha0 / vi0 de0 " kamala" / ( 12 ) medAsIMgI / (13) kAkolI / ( 14 ) yUthikA / jUhI / (15) taraNI / rAmataraNI / gandhADhyA / rA0ni0 0 5 / ( 16 ) zuSka godhUma - cUrNa | rA0 ni0 parizi0 / karNA - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kAna meM massA hone kA roga | kAna kA bavAsIra / yathA 'kaNa zodhAvu dAzAMsi jAnIyAduktalakSaNaH / " varNikAra, karNikAraka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) mA0 ni0 / kaniyAra vA kanakacaMpA kA per3a / (Pterospermum acerifolium, Willd.) parthyA0 - dumotpala, parivyAdha, vRkssotpl-sN0| (2) eka prakAra kA amalatAsa jisakA per3a bar3A hotA hai / isameM bhI amalatAsa hI kI taraha kI laMbI laMbI phaliyA~ lagatI haiM jinake gUde kA julAba diyA jAtA hai| choTA zramalatAsa / va. karNi-saMjJA strI0 [saM0pu N0 ] de0 " karNikAra" | 'ki-saMjJA pu [saM0 pu0 ] ( 1 ) ganiyArI | gaNikArikA / zratha / choTI aranI / ( 2 ) kamala kA chattA / padmakoSa / ( 3 ) sannipAta jvara kA eka bheda / karNaka sannipAta | bhA0 ma0 1 bha0 | de0 " karNaka" / 'kaNikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) dAruNa pIr3A / vA0 u0 38 0 / ( 2 ) dharanI ( bar3I ) kA per3a | mahAgnimaMtha vRtta / zratha / rA0. niva0 6 / vai0 nigha0 2bha0 kAsaroga rudraparpaTI / / ( 3 ) hAthI ke sUMr3a kI noka / ( 4 ) hAtha kI bicalI u~galI | karamadhyAGgulI | he0 ca0 / (5) DaMThala jisameM phala lagA rahatA hai / boMTA / 0trika / (6) padminI nAla | kamala kI DaMDI | mRNAla | he0 ca0 / ( 7 ) eka yoniroga jisameM yoni ke kamala ke cAroM ora ka~ganI ke aMkura se nikala zrAte haiM / yoniro0 / bhA0 ma0 4 bha0 karNikAra, karNikAraka ( 10 ) ka~valagaTTA | voja mAtRkA / ( 11 ) kamala kA chattA jisameM ka~vala gaTTe nikalate haiM / vIja koSa / yathA - " vIja koSastu karNikA" hArA0 lakSaNakarNinyA karNikA yonau zleSmA sRgbhyAJca jAyate / mA0 ni0 / caraka ke matAnusAra, prasava se pUrva ) "besamaya jora se kA~khane se garbha ke dvArA vAyu rukakara zleSmA tathA rakta meM mila jAtA hai, jisase yaha roga hotA hai / (8) khar3iyA ] miTTI ) / selakharI / kaThinI / ( 8 ) sevatI / safeda gulAba / zatapatrI / kSudra svarNAlukA vRkSa | choTA sonAlU | laghu vAhavA (marA0 ) / kiMrugakke ( te 0 ) / paryA0 - rAjataru, pragraha. kRtamAlaka, suphala, cakra, parivyAdha, vyAdhiripu, pittabIjaka, ladhvAragvadha / guNa--vaidyaka meM yaha sAraka, kar3a u zrA, caraparA aura garama tathA kapha, zUla, udararoga, kRmi, prameha, vraNa aura gulma ko dUra karanevAlA mAnA jAtA hai 1 rA0ji0 0 6 / ni0ra0 / ( 3 ) eka prakAra hot vRkSa jisakI pattI DhAka kI pattI kI taraha aura phala lAla aura atyanta manohara hote haiN| isake vRkSa vana aura parvatoMpara adhika hote haiM! parivyAdhaH, pAdapotpalaH, karNikAra, dra umotpala / ulaTakaMbala / guNa - kar3A, caraparA, halakA, zodhana, kaselA, raJjana aura sukhada tathA sUjana, kapha, rakta vikAra, vraNa aura kor3ha ko dUra... karanevAlA hai / rA0ni0 0 // bhA0 / (4) sthalapadma sthala kamala / 20 ma0 / : (1) Dahuka / DahuA / rahanA / (65). kanera / (, 7) gaNerukA | gaNa kArikA / kIrNa |
Page #553
--------------------------------------------------------------------------
________________ karNika 2285 kayaMgaNa 5 guNa-zopha, zleja, vraNa, kuSTha nAzaka aura karNIratha-saMjJA puM. [saM0 pu.] kaMdhe para uThAI ratazodhaka hai| rA0ni0va06 (5) karNikAra jAne vAlI svaarii| caupahalA / ddolii| khar3apuSpa / kanakacaMpA kA phUla / "varNaprakarSe sati- khar3iyA / a0TI0 bh0| karNikAram" (kumArasaM0) | karNIvAna-saMjJA puM0 [saM0 pu.] amalatAsa kA karNika-[ kanA0 ] apraajitaa| per3a / pAragvadha vRkSa / karNikArikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] haridrA vRtta / karNe japa mantra-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka mantra vai0 nigh0| jisase viSa kA nAza hotA hai / jahara utArane kA kargikI-saMjJA pu0 [saM0 pu. karNikin ] hAthI / eka maMtra / maMtra yaha haigaja / jaTA0 / sUMr3a kI u~galI rakhanevAlA "oM hara hara nIlagrIva zvetAGgasaGga jaTAgra haathii| maNDita khaNDendu sphUrtamantrarUpAya viSamupa karNina-vi0 [saM0 vi0 ] vivRddhakarNa / karNinI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] strI kI yoni kA saMhara upasaMhara hara hara hara nAsti viSaM nAsti eka roga jo kapha se utpanna hotA hai / isameM yoni viSaM nAsti viSaM ucchire ucchire ucchire|" meM kapha aura rakajanya karNikAkAra eka graMthi utpanna ___ isa mantra dvArA ThaMDe jala se chaH bAra tAlu aura ho jAtI hai| bhA0 ma0 4 bha. yoniro-ci0 mukha kA siMcana kareM / atri0 3 sthAna 56 a0| suzruta bhI kahate haiM karNendriya-saMjJA puM. [saM0 klI0] kAna / zravaNendriya "krnninyaaNkrnnikaayonaushlessmaasRgbhyaaNprjaayte|" "ata AkAzatanmAtranirmitam / " su0 zA0 su0 u0 38 a0| 10 / anyacca-akAle vAhamAnAyA garbheNa pihi- | karNotpala-saMjJA pu0 [saM0 kI.] kAna kA kavala, to'nilH| kaNikAM janayedyonau zleSmaraktena | karNasthita padma / muuchitH| raktamArgavirodhinyA sA tayA karNinI | karNoNa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] eka prakAra kA mtaa|" ca0 / (Diseases of the Ute- hirana / ( bhAgavata) rus Polypus Uteri ) karNoNa-saMjJA puM. [saM0 klI0 ] ) kAna ke roeN| karNila-vi0 [saM0 vi0] bar3e kAnoM vaalaa| dIrgha karNorNA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] ) kAna ke bAla | krnn| karNI-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) amalatAsa kA | karNotpAta-saMjJA pu0 [saM0 klI0 ] kAna meM hone per3a / pAragvadha vRkSa / rA0ni0 va0 23 / (2) vAlA eka roga jo bajanI zrAbharaNa ke gharSaNa aura grIvA kA pAva bhAga / knpttii| (3) gaNi- tAr3ana se hotA hai| kArikA / ganiyArI / vai0 nigha0 / (4) kaMTa- | karNonmathana-saMjJA pu[saM0 klI0 ] kAna kA eka kArI / (5) zveta kinnihii| (6) zrAkhu roga / isameM vAyu prakupita hokara kapha ko grahaNa karNikA, mUSakAhvA / pratiparNI / mUsAkAnI / cUhA kara letI hai / isa roga meM vedanA rahita zopha kAnI / drvntii| aura stabdhatA hotI hai| yaha kapha vAta ke prakopa vi0 [saM0 tri0] (1) kAnavAlA / kaNaM se hotA hai| yukra / (2) bar3e kAna vaalaa| prazasta krnn| | karya-vi0 [saM0 tri0] (1) karNa se utpanna / (3) graMthi yukt| kAna se utpanna / (2) kAna ke yogya / kAna ke karNImAna-saMjJA pu0 [saM0 pu.] pAragvadha / amala liye hitkaarii| (3) bheda ke yogya / chedane ke tAsa / qAbila / karNIyA-saMjJA strI0 [saM0] dhamanI vizeSa / (Au- | karNyagaNa-saMjJA pu0 [saM0] kAnoM ke liye hitakArI ricular Artery ) a. shaa0| auSadhiyoM kA samUha, jisake aMtargata tilaparNI,
Page #554
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2986 kahama kaImaka samudraphena, kaI samudrI kIr3oM kI haDDiyA~ kartita-vi0 [saM0 tri.] kaTA-chuTA / kartana kiyA zrAdi haiN| huaa| karta-[mu.] kata / karda-saMjJA pa[ de. "k"| karta:-[phA0 } kasarAnI bUTI / asla / | kardamI-saMjJA strI. [saM0 sI0 ] mugdara; gandhasAra, katana:, kartIna:- phA0] makar3I kA jaalaa| . sapta patra / vRttapuSpa, gandharAja / viTapriya, rA0 katama-[?] eka prakAra kA viSa jo kadAcit mITA | ni0 va0 10 / teliyA kA eka.bheda ho| kadAna-[!] eka prakAra kA pakSI jo gauraie se kartalAina-[ yU0 ] kanakarAbI / ___ bar3A hotA hai| katehedaztI-[phA0] iz2aqhira / kAra-[ ! ] daradAra / kartara-[ ? ] akarakarA / kaI-saMjJA puM. [saM0 pu.] kardama / kIcar3a / krd| za020 katarI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] vibhANDo / dantIbheda kaI ra-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) karahATa / shraavtkii| ka~vala kI jar3a / (2) kIcar3a / paMka / me. kartA-saMjJA puM0 [saM0 strI0 ] vAyu / vAta | pavana | utrika / [3] kamala kI DaMDI / mRNAla / (4) rA0ni0 v06| jala meM hone vAle paudhe vA ghAsa / (5) kamala kAna-[ tu0 ] saphedA / kI jdd'| kAlI-saMjJA strI0 [saM. strI.] tAr3a kI mAdA vi0 [saM0 vi0 ] kIcar3a meM calane vAlA kisma kA vRkSa | tAlI / taadd'ii| kaIna-saMjJA puM. [saM0 kI.] peTa kA zabda / peTa kattana-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] (1) kATanA / kata kI gur3agur3AhaTa / kutizabda / he0 ca0 / ranA, chena / me0 natrika / (2) sUta ityAdi | kaI ma-saMjJA pu0 [saM0 kI.] (1) gaMdharAja kAtanA (3) kATane kA eka astra / rA0ni0 va0 12 / su0 ci0 25 a0| (2) kartanaka-saMjJA puM0 [saM0] eka prakAra kA dA~ta / | mAMsa / za. ca. (3) A~kha kI palaka kA ( Incisor teeth) pra0 zA0 / eka roga jisameM A~kha meM kIcar3a bharA rahatA hai| kartanI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kataranI / kaiNcii| ise varmakaI ma kahate haiN| de0 "vartmakaddama" | katarikA-saMjJA strI0 de0 "kartarI" / kaddama kadda maka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) kartarI-saMjJA strI0 [saM. strI.] (1) choTI tala. kIcar3a / kIca / cahalA / kaadaa| vAra / churI / kaTArI / kRpANI / (2) kaiNcii| saMskRta -niSaddhara, jambAla, paGka / kataranI / kartI / su0 ci0 / yathA sAda (a.), dama ( me0)| "snAyavasthi garbhazalyAnAM kezAdInAJcakarttane / guNa-kIcar3a dAha, pitta roga aura zopha vividhAkRtayoyojyAH kartaryaH kttriinibhaaH||" nAzaka hai tathA ThaMDhA aura dastAvara hai| bhaa0| atriH / rAja / (2) eka prakAra kA zali dhAna / (3) kSudra karabAla | kttaarii| bhA0 pU01 bha. zAka va0 de0 'shaali'| (3) kartarIya-saMjJA pu0 [saM0 kko* ] suzruta meM sthAvara teraha prakAra ke kaMda viSoM meM se eka prakAra kA viSoM meM se sAta prakAra ke tvaksAra aura nirgasa kaMda viSa / pa0 mu0 / su0 kalpa0 20 / viSa kA eka bheda / su0 kalpa0 2 a0| de0 "kandaviSa" / (4) padminI kadama / kattarIyugma-saMjJA puM. [saM0 kI.] donoM prakAra yathA-'punarnavA kaI m.knnttkaayauN| su0 ci0.25 kA sindhuvAra arthAt zveta aura nIla / a0| (5) rAji maMta sA~pa kA eka bheda / su. kattikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) hAtha kii| kalpa 0 4 a0 de0 "saaNp"| (6) bhanAz2a vicalo ugalI / madhyamAMgulI / [2] hAthI | anna / vai0 nigha0 / (7) lAyA / (8)pApa / ke sU kI nok| vi0 [saM0 vi0 ] kaI mayukta / .. - - - - -
Page #555
--------------------------------------------------------------------------
________________ kamavisarpa 2287 karnu la baMkara Ima visarpa-saMjJA puM. [saM0 pu.] visarpa roga | karnapUra-saMjJA puM. [saM0 karNapUra ] zrAsApAlA kA kA eka bheda / isameM kapha pitta ke kAraNa jvara, __ phUla / stambha (aMgoM kA jakar3anA), nidrA, tandrA, zira | karnaba-saMjJA puM. [ karama fA0 se mu10] (1) meM pIr3A, aMga sAda, vikSepa, pralepa, aruci, bhrama, karamakallA / paatgobhii| isake tIna bheda haiM-(1) mUrchA, maMdAgni, har3aphUTana, pyAsa, indriyagArava, ____ barI, (2) baharI aura (3) bustAnI / (4) zrAma giranA aura mukhAdi srotoM kA kapha se lipta ___kucalA / qAtilula kalba / / rahanA ityAdi lakSaNa hote haiM / yaha prAmAzaya meM | karnaba nabtI-a.] bAg2I karamakallA / utpanna hokara pIche sarvatra phailatA hai / isameM thor3I karnaba barI-a.] eka prakAra kA karamakallA / pIr3A hotI hai aura atyanta pIlI, tabeke raMga kI, | karnaba baharI-a.] karamakallA kA eka bheda / sapheda raMga ko pir3ikAyeM hotI haiM jo cikanI,suramA | karnaba zAmI-[a0 ] gobhI / ke samAna kAlI malina sUjana yukra, bhArI bhItara se pakI huI hotI haiN| unameM dAha hotA hai tathA dabAne se tatkSaNa gIlI ho jAtI haiM aura phaTa [yU0] (1) karamakallA / karnaba / (2) jAtI haiN| kIMca ke samAna hokara usakA mAMsa | lobiyA / gala jAtA hai| mAMsa ke galane se isameM zirA [karnabAda kA alpA0 ] karoyA / snAyu Adi dIkhane lagatI haiM aura usase zava kI | qanabAda-[?] karoyA / so durgaMdha AtI hai| ise kama visarpa kahate haiN| karnabA ipriyA-[ yU0] jaMgalI karnava / mA0ni0 / vi0 de0 "visrp"| karnabAda mAyA-[siri0] nIlophara / kaImATaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] viSThA ityAdi | karnabAderA-[siri0 ] karnaba briiN| pheMkane kI jagaha / za0 0 / kanebI anmArasa- yU0 ] bAgI karnaba / kaI minI-saMjJA strI0 [saM0 strI.]. kIcar3avAlI | karnabulamA'-a.] nIlofara / dharatI / daladalI z2amIna / karnabiyyaH-[a0 ) vaha giz2A jisameM karamakallA kamI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] mugdara vRkSa / mogarA par3atA ho / karamakallA milA hubhA AhAra / __ kA per3a / rA0ni0 v010| gaMdharAja kA pedd'| kano-saMjJA pu0 de0 "karanA" / kamI-saMjJA strI0 de0 "kiimii"| saMjJA puM0 [ deza0 dillI] khaTTA kA phUla / karne-a0 ] [ vahu0 kurUna ] (1) siiNg| shRNg| kAvelA-[?] bArahasiMge kA sIMga / zAkha / (2)eka vRtta kA nAma / (3)ubhAra / karniyUna-[ yU0 ] zAha balUta / j'aaidH| (4)100vA 80 varSa kA z2amAnA / kI-saMjJA strI0 [?] eka prakAra kA phUla / Cornu. / karnIna-[a0] de. "kereTIna' / karnaH-10] siiNg| qarniyyaH-[a0 ] Cornea karna:-[1] (1) U~TakaTArA / uztara qhAra / (2) | karnula ajuz2a- a0 ] ajuz2a arthAt cUtar3a kI haDDI kurAda / cicdd'ii| meM nIce kI ora kA ubhAra / Sacral Corkarna Ila-[10] bArahasiMge kA sIMga / karnulaIla / nua karnUkAra-) [?] kroyaa| kanula anaz2a-[a0] (1) bakare kA siiNg| karnafAra (2) methii| karnapAta-saMjJA [saM0 karNapatra ] eka bUTI jisameM | kanu la usausa-[a0] pucchAsthi meM Upara kI tarapha phUla aura patte nahIM hote / aura yaha ubhaya pArzva meM paka-eka ubhAra hai / (Coccyg. kAlApana liye khAkastarI hotI hai / yaha _eal Cornua) bUTI nAkhUna se cunI huI cIz2a kI taraha hotI hai| kanu la bakara-[10] (1) baila kA siiNg| vRSa praja,phrArujana / de. "krnpaat"| | bhaMga / (2) sUkhI methii|
Page #556
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalbahara 2288 qala bahara -[ zra0 ] ( 1 ) kaharuvA / ( 2 ) mU~gA kI jar3a | bussada / ( 3 ) mU~gA / mirjAna / nanu la matrzrRja- a. ] bakare kA sIMga ! qanu' ra saura- [ zra0 ] de0 "kanu lU bakara" / harbIba - [a0] geMr3e kA sIMga / zAqha kargaddana / karparI tuttha- saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] khapariyA thothA / rasaka / kharpara / karparikA tuttha / yathA"karparI tutthakaM tutthAdanyat tadrasakaM smRtaM / proktaste guNA rasa ke smRtaaH||" vaidyakaM / guNA qanUsa-[ rU0 ] hAUbera / zradhara / qasa kAlUna -[ rU0 ] cilagoz2A / qarnU ha-[ muzru0 ] gola mirca ke barAbara eka dAnA / karpA-saMjJA pu N0 [ deza? ] sUkhe jvAra kA per3a / ha ha / ghor3e kA karpA - [ baM0 ] kapAsa | kAvAsa (baM0 ) / karpA gAcha, kApAsa gAcha - [ baM0 paudhA / . anusAra karnetA - saMjJA pu N0 [deza0 ] raMga ke eka bheda | karpaTa, karpaTaka -saMjJA pu N0 [saM0 puM0 ] ( 1 ) purAnA cithar3A | gUdar3a | lattA | saMskRta paryA0malina vastra / karpaNa-saMjJA pu N0 [saM0 ] eka prakAra kA lohe kA 0 - lakkaka / nakkaka / zrama0 / (2) zastra / sAMga | karpaNI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kAkajaMghA / masI / ni0 zi0 / karpara-saMjJA pu N0 [ saM0 pu N0 ] ( 1 ) khappara / khpr| khapar3A / ( 2 jvAlAta kapAla | garbha khappara / vA0 ci0 1 zra0 / "svabhrAkAramapUpapacana pAtraM myubjaM karpare ityucyate" / vA0 TI0 hemA0 (3) kapola | gAla | trikA0 / ( 4 ) zarkarA / ( 5 ) gUlara kA per3a / udumbara kA vRkSa / za0 ca0 / ( 6 ) mastaka kI haDDI / kapAla / khopar3I / ( 7 ) kar3Aha | kaTAha / ( 5 ) eka zastra / me0 ranrika / ( 1 ) kachue kI khopar3I / (10) zarkarA | cInI / kapUra karparI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] dArUhaldI ke kvAtha se nikalA huA tUtiyA / rasavata / tutthAMjana | dArvikA / karparAla-saMjJA puM0 [ saM0 pu0 ] ( 1 ) zrakharoTa / girija pIlu bhA0 / ( 2 ) pIlU kA per3a / (3) ciramiTa / karparAMza -saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 [][ [ karpara kA aMza | mRtkapAlakhaMDa / za0 ra0] miTTI ke khapar3e kA Tukar3A karparikAtuttha-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) khapariyA / kharpara / vai0 nigha0 / ( 2 ) eka prakAra kA tUtiyA / kapAsa kA karpA bIcI, karpA bIja - [ vaM0 ] binaulA / karpAsa, karpAsaka - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] kapAsa kA paudhA / he0 ca0 / mada0 0 1 / karpAsaphala saMjJA puM0 [sa0 nI0 ] kapAsa kA bIja / binaulA | vizevakara zrasthivarjita kapAsa kA bIyA kaselA, mIThA, bhArI, vAta kaphanAzaka aura ruci kAraka hai / de0 "kapAsa" / karpAsikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kapAsa | karpAsI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kapAsa kA paudhA / mada0 0 1 / de0 " kapAsa " / kapUra, karpUraka-saMjJA puM0 [saM0 pu N0, klI0 ] (1) kapUra | su0 sU0 46 zra0 / rA0 ni0 va0 12 / vi0 de0 "kapUra" / ( 2 ) kacUra | kacUre kaMda | ( 3 ) kaccI haladI / zradra haridrA / za0 ca0 / ( 4 ) himavAluka | ( 5 ) candramA | karpUra -[ kanA ] kapUra / kapUraka-saMjJA pu N0 [saM0 ] kapUrakacaro | kabUrraka | kapUra kacarI, karpUra: kacalI - saMjJA strI0 [saM0 kapUra+karI ] kapUra kacarI / karpUrakhaNDa -saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] kapUra kA Tukar3A kapUra kI DalI / kapUra tulasI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kI tulasI jisameM se kapUra kI sI gaMdha AtI hai / kapUra taila-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) kapUra kA tela | karpUra sneha |
Page #557
--------------------------------------------------------------------------
________________ kapUratailam 221 kapUrA pA-hima taila / sudhAMzu taila / guNa-isake upayoga se atisAra,jvarAtisAra guNa-caraparA, garama, vAtaroganAzaka, kapha, | 6 prakAra kI saMgrahaNI aura rAtisAra naSTa / tathA AmanAzaka, dA~ta ko majabUta karanevAlA, | hotA hai| aura pittanAzaka hai / rA0ni0 va0 15 / de. noTa-isameM 1 bhAga bhunA suhAgA bhI milAne / "kapUra" / (2) sugaMdhavAlA / hRIbera / kA kahIM kahIM lekha milatA hai| (bhaiSa0 ra0 / / kapUratailam-[te0, mala0]) gaMdhA biroje kA tela atIsAra ci0)(2) rasakapUra / bhA0 / kapUrattailam-[ tA0] karpUravarti-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ukta nAma kA eka yoga / kapUrataila-[ kanA0] ) Turpentine Oil. | nirmANa vidhi-kapUra ke cUrNa ke sAtha kapar3e kapUranAlikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka pakavAna kI battI dUrvAdi ke sIMka meM yukti pUrvaka banAkara jo moyanadAra maide kI laMbI nalI ke AkAra kI mUtra mArga meM praveza karane se mUtrAghAta naSTa hotA loI meM lauMga, mirca, kapUra, cInI zrAdi bharakara hai / vR0ni0 20 mUtrAghAta ci0 / use ghI meM talanese banatA hai / guNameM yaha gujhiyA | kapara-ballI-saMjJA strI0 [saM0 sI.1 asavaraga / ( saMyAba ) kI taraha hotI hai| kapUra kI spRkkA / krpuurltaa| gomiyA / bhAvaprakAza meM ise zarIravarddhaka, bala | kapUra-zilAjIta-saMjJA pu0 [saM0] eka prakAra kA kAraka, sumiSTa, guru, pitta evaM vAtanAzaka, ruci zilAjIta / janaka aura dIptAgni vAle ko atyanta lAbhakArI | kapUra-zilAdhAtu-saMjJA strI0 [saM0] zilAjIta / likhA hai| kapUra-sundarI-vaTikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] uka kapUrapula-tA0] bhUstRNa / nAma kA eka yog| kapUrapullu, yeeNeya-[ tA0 ] rUsA / rohiss|| nirmANa vidhi-kapUra, jAyaphala, jAvitrI, dhattUra bIja, samudra zoSa, akarakarA, soMTha, mirca, kapUra pUsa-[te. ] kaharubA / krnulbhr| pIpala, vaca, kuberAkSa, zveta pATalA pratyeka samAna kapUramaNi-saMjJA pu0 [saM0 pu.] eka prakAra kA bhAga / zuddha bhaMga sabase AdhI, bhaMga tulya purAnI safeda patthara jo davA ke kAma meM AtA hai aura aphIma, bhaMga se AdhI zuddha mIThA viSa / inheM kaDA , caraparA, garama, vaNanAzaka tathA tvacA ke milAkara bhAMgare ke rasa meM mahana kara bera ke bIja doSa aura vAta doSa ityAdi kA, nAzaka samajhA pramANa kI goliyA~ bnaaeN| jAtA hai| rA0 ni0 va0 13/ karpUrAzmA / guNa-isake prayoga se zIta vAta, saMgrahaNI, [tA0] khrubaa| arza, pravala atisAra, agnimAnya aura isase kapUra maram-[ tA0] yukelipTasa globyulasa / aphIma khAne kI Adata chUTa jAtI hai| evaM kAma de0" yukeliptts"| zakti kI vRddhi hotI hai / ra0 pra0 sU08 a0| kapUram-[te.] 1 kapUra / kapUra haridrA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka prakAra kappU ram-[ tA0] kI haldI / kapUra haldI / mAmA haldI / prAma kapara valli- 1) paMjIrI kA pAta / praadaa-bN0| kappUra-valli-[ tA0] ) sItA kI pNjiirii| guNa-yaha zItala, vAyujanaka, madhura, pitta(Anisochilus Carnosus.) zAmaka, kaDuI aura hara prakAra kI khujalI ko dUra kapUra rasa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) eka | karatI hai / bhA0 pU0 1 bh0| mAyurvedIya rasayoga-zuddha hiMgula, zuddha ahiphena, | kapUra-haldI-saMjJA strI0 [saM0 kapUra+hiM0 haladI] mothA, indrajau, jAyaphala aura kapUra pratyeka tulya | kapUra haladI / de. "kapUra hridraa"| bhAga / cUrNa kara jala se acchI taraha ghoTe / phira | karpUrA-saMjJA strI0 [saM0 sI0] taraTI / taradI / 2 rattI pramANa kI goliyA~ bnaaeN| AmA halahI / phA067
Page #558
--------------------------------------------------------------------------
________________ karpUrAdi-guTikA 2260 kapUrAsava kapUrAdi-guTikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ukna nAma | karpUrAdya-taila-saMjJA puM. [saM0 krI0 ] ukna nAma kA kA eka yog| eka yoga, jo bAla girAne meM baratA jAtA hai| nirmANa vidhi-bhImasenI kapUra 1 / TaMka, nirmANa krama-pAkArthA-tila taila 8 pala, kastUrI 1 / TaMka, lauMga / TaMka, mirca 2 // TaMka, kalkadravya-kapUra, bhilAvA~. zaMkhabhasma, javAkhAra pIpara 2 // TaMka, baher3e kI chAla 2 // TaMka, kuliMjana tathA mainasila ye oSadhiyA~ milita 2 pala / 2 // TaMka, anAra kI chAla / TaMka / sarva tulya pAkArtha-jala 38 pala yathAvidhi taila pAka khairasAra milAkara cUrNa kare aura jala ke sAtha karake chAnaleM / isake pazcAt isameM 2 pala haratAla mana kara caNaka pramANa goliyA~ bnaaeN| kA cUrNa milaadeN| isake upayoga se kSaNabhara meM guNa-eka golI zahada ke sAtha nitya sevana hI bAla gira jAte haiM / cakrada0 yoni vyA0 cikA karane se kAsa roga kA nAza hotA hai| karpUrAdya-rasa-saMjJA puM. [saM0 pu.] ukna nAma kA amR0 saa0| eka rasauSadha / kapUrAdi cUrNa-saMjJA puM. [saM0 klI0 ] ukna nAma kA yoga nirmANavidhi-kapUra, bhaMga, dhattUrabIja, eka prasiddha yoga jAyaphala, abhrakabhasma, lauhabhasma, sIsaka bhasma, nirmANa vidhi-bhImasenI kapUra, taja, mirca, baMgabhasma, choTI ilAyacI, punnAga, dhaniyA~, jAyaphala, lauMga pratyeka 5 TaMka, nAgakezara 7 TaMka, mIThA viSa, soMTha, mirca, pIpala, lauMga, tAlIsapatra, pIpara - TaMka, soMTha 6 TaMka / inakA vidhivat cUrNa aranI ke bIja, aranI kI chAla, khireTI, akaskarA banAkara dUnI mizrI milAkara rakha leN| pratyeka samAna bhAga leN| cUrNa kara sarva tulya mizrI guNa-ise zahada Adi ke sAtha tathA bhinna milAkara rkhleN| bhinna ucita anupAna ke sAtha 1 TaMka khAne se guNa-ise balAbala kI vivecanA kara ucita rAjaroga. aruci. kAsa. kSaya, zvAsa, gulma, arza, mAtrA meM sevana karane se zvAsa, prameha, raktapitta, vamana aura kaMTha roga kA nAza hotA hai| prasveda, aneka prakAra ke sannipAtaja roga, vAta aura amR0 saa| svarabhaMga naSTa hotA hai| kapUrAdi taila-saMjJA puM. [saM0 kI.] una nAma kA mAtrA- mA0 se 3 mA0 tk| : eka yog| kapUrAzmA-saMjJA puM. [saM0 pu.](1) eka prakAra nirmANa vidhi-kapUra, bhilAvA, zaMkha kA ___ kA uparatna / karpUra ciiniyaa| (2) sphaTika / cUrNa, javAkhAra, mainasila aura haratAla ke sAtha | : vai0 nigha / billaurI patthara / siddha kiyA huA tela lagAne se bAla girajAte haiN| 20ra0 yo vyaa0| | kapUrAsak-saMjJA puM0 [saM0 pu.] ukna nAma kA eka prasiddha yog| karAdya-cUrNa-saMjJA puM0 [saM0 vI0] ukna nAma kA nirmANa vidhi-uttama surA 400 tole, prAMka eka yog|.. nirmANa-vidhi-kapUra, dAlacInI, kaMkola, mUla svacA 32 to0, ilAyacI, nAgaramothA, soMTha, ajavAyana, bellaja, pratyeka 4-4 tole / jau jAyaphala, panaja inheM 1-1 bhAga / lauMga 1 bhAga, kuTa karake eka bar3e botala meM DAla madya mizrita nAgakesara 2 bhAga, mirca 3 bhAga, pIpala 4 bhAga, soTha 5 bhAga aura mizrI sarva tulya / yathA vidhi / kara mukha vanda krdeN| eka mAsoparAMta chAna kara rkhleN| uttama cUrNa bnaaeN| ___ mAtrA-10-60 bUMda / aAjakala bAjAra mAtrA-1 se 4 mA0 tk| meM jo arka kapUra bikatA hai usase yaha kahIM uttama guNa-ise yathAvidhi pathya pUrvaka sevana karane se aruci, kSaya, khA~sI, svarabhaMga, svAsa, gulma, hai| ise visUcikA tathA atisAra meM dene se marza, vamana aura kaMTharoga kA nAza hotA hai| atyanta lAbha hotA hai / parIkSita hai / bhaiSa0 20 yo0ra0kAsa ci0| ... | pariziSTa / .......
Page #559
--------------------------------------------------------------------------
________________ 226 kaburA karpUrila rila-vi0 [ saM0 tri0] kapUrayukra / kapUrI / karbAbasa-[?] jaMgalI chipakalI / vaz2ag2aH / kaarii| karbiyUna-[?] machalI vA eka prakAra kI tAkI . kokarizI-tA0 ] vakucI / mchlii| kappUratailam-[ vA0, mala* ] gaMdhA viroje kA tel| | | karbInUna- [yU0 ] balUta / kappU ram-[ tA0, mala.] kapUra / kpuur| kappUra-valli.- tA0 ] paMjIrI kA pttaa| | kabu-vi0 [saM* tri0 ] kabarA / mizrita varNa / kApUraharidrA-[saM0] ambA haladI / pAma shraadaa| kabudAra-saMjJA puM0 [saM0 pu. [11 nIlI kaTakarpha-[10] janma se khuraMDa utaranA / jahamako tAz2A . saraiyA / nIla miMTI / za0 c0| (2) sapheda krnaa| kacanAra / zveta kAMcana / pa0 mu.| ca0 sU0 karpha-[phA0] pAkhu / cUhA / 40 / [velama ] haMsarAja / parasiyAvazA~ / guNa-grAhI tathA rakrapitta meM upayogI hai| karphara-saMjJA puM. [saM0 pu.] drpnn| pArasI / raaj.| safeda kacanAra grAhI; kaselA, mIThA, zIzA / aaiinaa| rucikAraka, rukhA, sA~sa, khA~sI pitta aura raka karpharosa-[1] hinA / mehadI / nakharaMjanI / doSa ko dUra karane vAlA tathA kSata aura pradara ko-[1] indrAyana / haMjalla / nAzaka hai| isake ora guNa lAla kacanAra ke kaphisa-[phA0] ajamoda / karapsa / samAna haiM / vai0 nigha0 ca0 vi0 de0 "kacanAra" karphiyUna- yU. 1(1) shuukraan| (2) kabAbaH | (3)lisor3A / teMdU kA per3a jisameM AbanUsa ciinii| nikalatA hai| karphalUna-[rU0 ] lauNg| lavaGga / | karbudAraka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] lisodA ma kaba-saMjJA pu0 [saM0 pu.] cuuhaa| mUSika / / per3a / zleSmAMtaka vRkSa / su0 sU0 42 0 / - . [10] raMja / duHkha / laza / vipatti / vecainii| kabura-saMjJA puM0 [saM0 krI0, pu.] (1) sonA vaha kaSTa jisameM sA~sa ruke vA dama ghutte| svarNa / he0 ca0 / (2) haratAla / hritaal| . Jactitation zrama / (3) dhatUrA / dhUstara vRkss| (4) kaba:-[phA0] (.) eka paudhA / (2) paTera gNdhshttii| kapUrakacarI / 50 mu0| (1) halphA / prAmAhaldI / zrAmaharidrA / vai0 nigha0 / (6) karbana-[2] eka davA kA nAma / jala / me| (7) jar3ahana dhAna / [aM0 Carbon ] kajalana / kArbana / vi0 [saM0 tri0] nAnA varNa kA raMga karbara-saMjJA puM0 [saM0 pu. kI.] (1) pauMDA / biraMgA / citkbraa| puNDketu / rA0ni0 va0 14 / (2) svarNa / kabura,kabUra,kabUraka-saMjJA puM0 [saM0 pu.](1) sonA / (3) dhatUrA / dhustura vRkSa / (4)baagh| gaMdhazaSTI / kapUrakacarI / ama0 / (2) prAma byAghra | me0 ratrika / haridrA / kaccI haldI / aTI bh0| zarana (3) kabarAla-saMjJA pu0 lisodd'aa| nadI niSpAva dhAna / rA0ni0va0 16 / (4) 'kabarI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) siyArina / itu / Ikha / zRgAlI / (2) bAdhina / byAghrI / me0 ratrika / saMjJA puM. [saM0 krI0 ] suvarNa / sonaa| (3) hiMgupatrI / jaTA / kaburaphala-saMjJA puM0 [saM0 pu.] sAkulapara kA karvazaH karbaza-[phA0] ) jaMgalI chipklii| vRkSa / sakuruNDa / rA0ni0 va06 / saakhrupdd| karbasa:, karbasa,kabaMsU-[phA0] | vaz2ag2aH / sAma- paDavAsa / bddiimaaii| ni0shi0| ___avs| kaburA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) bacatulasI kAga:-[ tu0 ] meMr3haka / mNdduuk| - babarI / barbarI / me0 ratrika / (2) pATalA kA
Page #560
--------------------------------------------------------------------------
________________ kari vRkSa ! pADhara / ( 3 ) kRSNa tulasI / ( 4 ) eka prakAra kI z2aharIlI joMka / / kabu`'rita-vi0 [ saM0 tri0 ] citrita / citakabarA kabUrita / nAnA varNa viziSTa / kabUra-saMjJA pu N0 [saM0 klI0 ] ( 1 ) sonA / svarNa ( 2 ) haratAla / haritAla | trikA0 / ( 3 zaTI | kacUra / ) karboja-saMjJA pu N0 [ zraM0 karvana+zroja ( pratya0 ) ] C kabbUra-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] zaTI / " 2260 krarmaA-[ ? ] kachuA / karmaka - [phA0] nAma / karmakaNTaka - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] parpaTa / suti laka / varma knnttk| kabbUraka-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) haridrAbha vRkSa | kaccI haladI / ( 2 ) kRSNa haridrA / kAlI haladI / (3) kapUra haladI / karpUra haridrA | karma-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) de0 "karmma" / (2) de0 " karama" / karma:-[ zru0 ] eka taula jo 6 qIrAta vA Der3ha vA do qarmiyA - [ ? ] dA~ga ke barAbara hotI hai / karmakarI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de0 "karmakarI" karmatul baijA - [ phrA0 ] de0 "karmahe baijA" / karmadaztI -[ phrA0 ] phAzarA / narmadAra - [1] karmatAna / karmadiyA - [ 1 ] cUne kA patthara vA pakA huAA ThIkarA / karmabala - [ko0] kamarakha / * karmaraMga / karmara (ka) - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] karmala - [ da0 ] | karmAra qarmala - [ a0 ] eka vRkSa jisameM kA~Te nahIM hote / karmasa - [ tu0 ] cA~dI | karma baija, karmahe zAila : - [ phrA0 ] Vitis Alba. / phrAzarA / haz2AraphazA~ / mAradArU / zivaliMgI / karma saudA - [ phrA0 ] fAzirastIna ] | karmA - [ siri0 ] haDDI | karmAI -[ siri0] zukAI / karmAniyUna -[ 1 ] bAbUnA / uqahabAna / karmAfItusa - [ yU0 ] miTTI kA kIr3A / karmAra-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) vaMza / bA~sa / ni0 zi0 / (2) mudgara / mugdaraphala / dhArAphala rA0 ni0 va0 11 / ka karmArasa - [ yU0] kru laba / qAtila abriyaH / karmAra: -[ 1 ]kanera / karmAraka -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] dhArAphata / de0 "karmAra" / karmArI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] devadAlI / vaMdAla ..garAgarI / kharAgarI / ni0 zi0 / qarmArIsa -[ yU0 ] kruTa. luba / krAtila abriyaH / karmAla- de0 "karmala" | movana - [ rU., yU0] pyAGga / datiyA | karmiyUna -[ yU0 ] dariyAI machalI / karmItUna -[ yU0 ] jIrA / qarmIda - [a0] ] ITa | mUda - [ zra0 ] g2az2iyAna kA phala | karmora - [ 0 ] balAba / karmohA - [ ? ] karauMdA / karmma -saMjJA puM0 [saM0 kI 0] karmman kA prathamA rUpa ] vaha jo kiyA jAya / kriyA / kAryyaM / kAma / yathA - " yat kurvvanti ttkrmm"| su0 sU0 41 zra0 / suzruta ke anusAra karma tIna prakAra ke haiM-- (1) pUrva karmma; ( 2 ) pradhAna karmma, (3) pazcAtkarmma / su0 sU0 5 zra0 / karmma kaNTa-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] parpaTa / ke0 / karmakarI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) mUrvA | muraharI | vai0 nidhu / ( 2 ) vimbikA | OM darU | me0 racatuSka / kamrmakAra saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] baila / vRSa / za0 / karmmaja - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) baDha | vaTavRkSa | jaTA0 / (2) vaha roga janmAntara ke kammoM kA phala ho / karmaphalajanya rogAdi / jaise - kSayI, yaha roga zAstrAnusAra nirNIta auSadha
Page #561
--------------------------------------------------------------------------
________________ karmapuruSa 2263 prayoga se bhI nahIM dabatA / kevala karma ke kSaya se | indriya / vaha indriya jise hilA DulAkara koI hI isakI zAMti hotI hai| kriyA utpanna kI jAtI hai| karmendriyA~ pA~ca haiM- vi0 [saM0 tri0] (1) karma se utpanna / hAtha, paira, vANI, gudA aura upastha / vi0 de0 (2) janmAMtara meM kiye huye puNya-pApa se | "indriy"| utpanna / kayobasa-[ ? ] vaz2ag2aH / jaMgalI chipakalI / kama puruSa-saMjJA puM. [saM0 pu.] jIva / yathA- karyAsa-[rU. ] (1) gozta / (2) Latrine "yasmin cikitsA vartate sa eva karma puruSazci saMDAsa / pAyaqhAnA / kitsitAdhikRtaH / " su0 zA0 1 0 / kara-[ sakne da z2IrA / karmaphala-saMjJA pu[saM0kI0] (1) kamarakha kA phala / karaI-saMjJA strI0 [deza.] kulU / gulU / tbsii| karmaraMgaphala / rtnaa0| (2) karma vipAka / .. me0 lacatuSka / (3) sukha / (4) duHkha / karrapa-DAmara-[ tA0 ] kAlA DAmara / . trikaa| karalura-saMjJA [ deza0 avadha ] karavilA / karmabhU-saMjJA strI. [saM0 strI.] karSita bhUmi / kara veNDalam-te. ] piNDAlU / .. ___ kRSTa bhUmi / jotI huI jamIna / he| karI-saMjJA puM. [ deza0 ] kur3A, kureyaa| kuTaja / karmamUla-saMjJA puM0 [saM0 ko0] (1) kuza / karrila-[ kanA0 ] siMginI / pAzavala / - kusA / za0 c0| (2)zara tRNa / karI-saMjJA strI. [deza.] eka prakAra kA per3a jo karmara, kammeraka-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kamarakha / deharAdUna aura avadha ke jaMgaloM tathA dakSiNa meM krmrNg| pAyA jAtA hai / isake patte bahuta bar3e hote haiM aura kamaraGga-saMjJA puM. [saM0 puM0 (1) kamarakha kA mArca meM jhar3a jAte haiN| patte cAre ke kAma meM Ate vRkSa / (2) kamarakha kA phala / rA. ni0 va0 haiN| isa vRkSa meM phala bhI lagate haiM jo jUna meM 11 / rAja. 3 pa0 / vai0nigha0 / bhA0 / vi0de0 pakate haiM / (hiM0 za0 saa0)| .. "kmrkh"| karmarA-ceM jhAr3a-[ marA0 ] kamarakha kA pedd'| karrAnIma-[ bamba0 ] surabhinimba / kar3hI nIma / kamarI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] vaMzalocana / vai0 karosiva sablimeMTa-[aM0 Corrosive subli..nighaH / __ment ] pArada kA eka yoga / vizeSa de. karmavipAka-saMjJA puM. [saM0 pu.] pUrva janmake kiye | "paaraa"| huye zubha aura azubha karmoM ke bhale vA bure phala | kaligena-[Daca0 ] taralI / goiNtthii| dvArA hone vAle roga prAdi / karmapAka / kAvAkha-[ tu0 ] avAbIla / kAra-saMjJA pu0 [saM0 pu.] (1) eka prakAra | kalIsa-[siri0 ] kAgaz2a / kA bA~sa / (2) kamarakha / karmaraGga / rA0ni0 | karva-saMjJA pu0 [saM0 pu.](1) cuuhaa| mUSaka / v07|11 (2) kAma / qhAhiza / unnaa| kAraka-saMjJA puM. [saM0 pu.] kamarakha kA vRkSa / qarva-a.] eka prakAra kI vRddhi jisameM aMDakoSa meM karmaraGga vRkSa / vai0 nigha0 / A~ta, sarba (prAntrazcchadA kalA), vAyu vA pAnI kAha-saMjJA pu0 [saM0 pu.] manuSya / shraadmii| utara pAtA hai / aMDakoSa vRddhi / aMtrAMDa vRddhi / kIra-saMjJA puM. [saM0] (1) nAraMgI / nAraMga / kIlaH / pharaka sifanI (a.)| Scrotal - kirmIra / (2) citakabarA rNg| Hernia. karmIraka-saMjJA puM. [saM0 puM0 [sihore kA per3a / / noTa-karva zabda kA prayoga aMtravRddhi ( phalka zAkhoTa vRkSa / mizrAI), udaracchadA kalA kI vRddhi (phraka karmendriya-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] kAma karanevAlI | sarvI), kuraeDa vA mUtraja vRddhi (pharaka mAI)
Page #562
--------------------------------------------------------------------------
________________ karvaTajada 2264 tathA vAyujanya vRddhi (pharaka rehI) ke lie samAna karzakUana tarAnasa-[?] mttr| rUpa se hotA hai| karza carana-[ ? ] gulaturrA / karvaTaz2ada- bamba0 ] Cocculus Indiens. | karzana-saMjJA puM0 [saM0 ko0 ] dubajA banAne kA kAkamArI / kAkaphala / qarva davAlI-[10] photoM kI ragoM kA phUla jAnA / ___kAma / kRzakaraNa / Varicocele vi0 de0 "davAliyussa ph'n"| kazepAla-saMjJA puM. [saM0 pu.] mIThA iMdrajava / karvara-saMjJA puM0 [saM0 pu0, klI0 ] (1) bAgha / | kazepha-[phA0] karapsa / ajamodA / ___byAghra / me0 (2) eka oSadhi / karzAna-[ tu0 ] sph'edaa| karvara phala-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] sAkuruMDa / saku | karzama:-[a0 ] kapola / gAla / mukhamaMDala / kavarI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) hiNguptrii| kazAma, kazUma-[10] bar3I cicar3I / kuna: bujurga ___eka ghAsa / ke / (2) byAghro / bAghana / me| karzita-vi0 [saM0 vi0 ] kRzIkRta / dubalA huaa| kalaha mI-[10] aMDa kA eka roga jisameM aMDoM | karzI- [10] eka pAravya khyAtanAmA yunAnI cikimeM pragAr3ha saudAvI mAdA ke utarane se unake cAroM . saacaary| arthAt alAuddIna abulhasana alIbina ora gozta paidA ho jAtA hai aura unakI: UparI hAz2imul mulkiyul karzI / inakA upanAma karzI tvacA arthAt aMDakoSa moTe par3a jAte haiN| ukta hai aura isI nAma se ye suprasiddha haiN| inheM avasthA meM sUjana kaThora aura kabhI patthara ko taraha dvitIya jAlonUsa bhI kahate haiN| Apa tatkAlIna hotI hai, jisake sAtha saqhta pIr3A bhI utpanna hoto advitIya udbhaTa vidvAnoM meM se the| inakA janma hai| mAMsaja aMDavRddhi / Sarcocele sArkosola sthAna makkA kI punota bhUmi hai, paraMtu ye damizka (aN0)| meM nivAsa karate the / "mUjijula kAnUna" inakI noTa-sArkosIla vastutaH aMDa meM honevAlA sarvotkRSTa racanA hai, jisake aneka suprasiddha bhASya eka prakAra kA mAMsArbuda hai / jisameM aMDa bahuta ho juke haiN| maulAnA naphrosa bina-evajakirmAnIbar3ha jAte haiN| yaha roga baMgAla, AsAma aura likhita "nafosI" nAmaka bhASya usakA eka dakSiNa meM prAyaH hotA hai| ujjvala udArahaNa haiN| isake sivA sadIduddIna karvAna, karvAnaka-[1] eka prakAra ko cir3iyA / gAz2arunI likhita "sadIdI" aura jamAluddIna karvAnaga-[?] bhUre raMga kA eka prasiddha pakSI jisakA akasarAIlikhita "akasarAI"nAmaka anyasuprasiddha mAMsa susvAdu hotA hai| karavAnaga / tA0 za0 / bhASya haiN| una labdhapratiSTha yunAnI cikitsA de0 "krvaaN"| zAstrAcAryoM ke atirikta hakIma phajalullA karvIra-).. tavarejI ne bhI isa para eka bhASya likhA hai| dillI nivAsI hakIma zarIpha khA~ maulAnA abdula hakIma lakhanavo ora molAnA anavara koro-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] bera / badarI / alI jaise khyAtanAmA vidvAnoM ne bhI isa para kavu dAra-de0 "krbudaar"| hAziye (TippaNI) likhe haiN| kavura-vi0 de0 "kbur"| kI ve zekha racita kAnUna jo bhASya prakAzita karbu rikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] karvarI / kiyA hai| vaha bhI apanI zailI kA eka nirAlA hI hai| yadyapi yaha aba taka aprakAzita hai| kavvUra-saMjJA puM. [saM0 pu.] aAmrAhaldI / zaTo / paraMtu isake hastalekha aba taka kisI kisI kavU raka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kapUrahaladI / pustakAlaya meM surakSita par3e haiN| karza-[10] ojhar3I / kirs| ___ isa kuzAgra buddhi hakIma ne svayaM buka.. [paM0] timazA / kiloMja / rAta ke graMtha (sUla) para do bhASyoM ka/la- char3IlA / khasa syAha /
Page #563
--------------------------------------------------------------------------
________________ ka 2265 kI racanA kI hai| prathama laghu jisameM phasUla | kSIriNI / kaTuparNikA / pisaurA / ni0shi0| ke vAkya uddhRta kara svayaM bhASya likhe haiM aura | karSaNIyA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) kAsA dvitIya vRhat jisameM prathama bukarAta ke uddharaNa, kA bIyA / kAzatRNa vIja / vai0 nigh| (2) punaH usa para jAlInUsa likhita bhASya dekara, aMta | gojihvA / gobhii| "gavedhakA va gojihA karSaNIyA meM ubhaya vicAroM para apanA vaktavya (Rema sitA tthaa|" rA0ni0 / dhnv0ni0| rk) likhA hai| karSaNyAkAra kITANu-saMjJA pu0 [saM0] eka kITANu san 770hijarI meM inake nidhana kI du:khada vizeSa / (Spirillums) tithI hai| kazu-[paM0] baalchdd'| bAracara / karSaphala-saMjJA pu. [saM0 pu.] (1) baher3e kA kazunAmbu- tA0] kalI kA cUnA / phala / vibhItaka vRkSa / rA0ni0 v011| bhA0 kazya-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kacUra / narakacUra / pU01 bh0| (2) bhilAveM kA per3a / bhallAtaka jaraMbAda / rA0ni0 va06 / vRkSa / vai0 nigh0| (3) A~valA / karSa-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra kA mAgadhI | karSaphalA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] A~vale kA pedd'| mAna jo solaha mAze kA hotA hai / c0| zrAmalaka vRkSa / ratnA0 / noTa-prAcIna kAla meM mAzA pA~ca rattI kA | karSAddha-saMjJA pu0 [saM0 zrI.] eka tole kA mAna / . hotA thA isase Ajakala ke anusAra karSa dasa hI prAdhA karSa / 50 pra0 1 kh0| mAze kA tthhregaa| karSikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kAza bIja / kA~se (2) vaidyaka meM do tole kA eka mAna / ___kA bIyA / vai0 nigh| yathA-"koladvayantu karSaH syaat| 50 pra0 kh0| po0-suvarNa, akSaH, viDAlapadakaM, picuH, karSiNI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] khiranI kA per3a / pANitaleM, uDu mbaraM, tindukaM, kavaDagrahaH / 30 / kSIriNI vRtta / rA0 ni0 va 5 / vai0 nigha0 / (3) eka prakAra kA kAliMga mAna jo dasa mAze | kaSu-saMjJA puM. [saM0 pu.](1) jaMgalI kaMDe kI kA hotA hai| yathA-"karSaH syAddazamASakaH / " bhAga / karISAgni / (2) jIvikA |me0 badvika / zAGgI0 pU0 1 bh0| (4) sazruta ke anusAra | kaSU-saMjJA pu0 [saM0 strI.] (1) kaMDe kI Aga / solaha mAze kA eka mAna, jaba ki mAzA pA~ca ____ karISAgni / vai0 nigha / (2) pAnI / jala / ' stI kA ho| (10 mAze kA eka maan)| ___raa0ni0| (5) baher3A kA vRkSa / za0 r0| saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) eka prakAra saMjJA puM. [saM0 kro0 ] sonA / suvrnn| kA bhArI pakkA gaDDhA jisakA muMha choTA ho| karaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) ayaskAMta ca0 sU0 14 a0| (2)ndii| r0| (3) maNi / khIMcanevAlA / aAkarSaNakArI kRtrima kSudra jalAzaya / (vikarSita karSI, karSaka, karSaNIya, kaj ] karSa sveda-saMjJA pu0 [saM0 pu.] sveda kA eka karSaNa-saMjJA puM. [saM0 kvI0] (1) kRzIkaraNa / / bheda / caraka ke mata se isakI vidhi yaha hai-sone he0 c0| (2) khIMcanA / aAkarSaNa / (3) kI jagaha eka aisA bar3A gaDDhA khodeM jisakA muMha shossnnaa| choTA ho / punaH usa gaDDhe ko binA dhUA~ ke dahakarSaNA-[saM0 strI.] kulittha / kulthii| sa0 ni0| kate huye aMgAroM se bhara deveM aura usake Upara cArakarSaNi-saMjJA strI0 [saM0 strI.] sIsI kA paudhA / pAI rakhakara usa para zayana karake svedana kareM / atasI vRkSa / unnaa0| ca0 sU0 14 a0 / su0 / vi0 de0 "sved"| karSaNI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) khiranI kA ..per3a / kSIriNI vRkSa / rA0 ni0v0| (2) " karsa-[ ? ] carga / (2) sA~pa kI keMculI / sapheda vaca / zveta vacA / vai0 nigha0 / kaaNcii| kasa-[a0 ] TikiyA banAnA /
Page #564
--------------------------------------------------------------------------
________________ kusa anaH 2266 kraha barUniyyA krasa anaH-[ ](1) zajarahe ibarAhIma / (2) jarAhata aura vatala ke lie bhI hotA hai / jarAha - eka prakAra kA kA~TedAra paudhA jisake patte bhUmi | ko aMgarez2I meM vUDa (Wound ) kahate haiN| / para phailate haiN| kahaH akkAla:-[10] eka prakAra kA vraNa jo mAMsa kasa A-[?] kachuA / aura tantuoM ko khA jAtA aura galAtA calA kasatAriyUna-[ yU0] kamAta kohI / jAtA hai| gozta khoraha / phaijIDInika alsara karsatIlUsa-[rU0 ] shaadnj| Phagedenic Ulcer: slaphiMga alsara Slouphing Ulcer, roDaMTa alsara Rodkarsa tUsa-[yU0 ] kutt| ant Ulcer -(aN0)| karsapha, kasUpha-[10] ruI / davAta kA sUta / / kahaH afaniyyaH-[a0 ] de0 "qaha': mutaphrikanaH" karsaphrI-[a0] sapheda kA~dA kA eka bheda / / kahaH asirul iMdimAla-[10] kaSTa se bharane vAlA karsamanUna-[yU0 ] gehUM ke reze / vraNa / purAtana vraNa jisake kinAre ubhare hue aura karsara-[ saMthAla ] Tby sano laena a car- | bahuta moTe hote hai tathA aMkura viSama evaM kharAba ___ifera, Nees. hote haiN| isa prakAra kA vraNa prAyaH piMDalI para kAna, kasiyAna- 1] aMgUra kI lkdd'ii| -- hotA hai| kaha: muz2imanaH / iMDyuleTa alsara kasiyaH-[?] namaka naftI / eka prakAra kA kAlA | Indulent Ulcer, kraoNnika alsara Chr. .. nmk| onic Ulcer, kailasa alsara Callous qIqI-[1] tarAsI sa. kA eka bheda / -- Ulcer -(aN0)| ... karsItAmanUna-[siri0] jaMjabIlula kalAba / noTa-isa prakAra kA z2akhma jaba piMDalI para karsemiyA keziyA-[ le0 ] safeda musalI / hotA hai taba usako prAcIna tibbI paribhASA meM kaha-[phA0] makkhana / masakA / bu.tma kahate haiN| kaha-[10] kalauMjI / zonIz2a / kahaH asphajiyaH-[10] eka prakAra kA vraNa jo kamaz2orI aura dubalepana kI dazA meM paidA huA kaha , kaha::-[10] [ bahu0kurUha ] vaha z2aqhma jisameM karatA hai| aise vraNa viSama, moTe aura pilapile : pIpa par3a gaI ho / sapUya vraNa | pIpadAra z2aqhma / hote haiN| pilapilA z2akhma / kaha : nutriyaH / Ulcer Ulcus, Sore. phaMgasa alsara Fungus Ulcer, vIka noTa-(1) vaha z2aqhma jisameM abhI pIpa na ___ alsara Weak Ulcer, (aN0)| . par3I ho / paribhASA meM jarAhata kahalAtI hai| para | yadi use cAlIsa dina na bIte ho to pIva par3a | | kahaH iha tirAniyaH-[a0] eka prakAra kA vraNa / jAne para vahI kaha kahalAtI hai, aura yadi use jisameM sarva prathama bar3I 2 kusiyA~ paidA hotI haiM cAlIsa dina bIta gae hoM aura vaha gaharA ho evaM! jisake uparAMta vaha paka kara phaila jAtI aura phUTa niraMtara bahatA rahe to paribhASA meM use nAsUra vA jAtI haiM aura una para kAle raMga ke khuraDa hote haiN| nAr3I vraNa kahate haiN| isa prakAra kA vraNa prAyaH baccoM ke muMha para huA (2) vaha sUjana jo pIpa par3ane ke uparAMta karatA hai / ekjemA Eczema (aN0)| phUTa gaIho aura usameM se pIpa bahatI hoto kahaH ke | kaha khabIsa :-[10] eka prakAra kA sar3anadAra nAma se abhihita hotI hai| z2arUma jo zIghra sar3atA aura phailatA hai| qhabIsa (4) DAkTarI meM sapUya vraNa vA kaha : ko z2aqhma / duSTavraNa / lUpiyA Lupia, lUpAiDa alsara vA alkasa kahate haiN| ye donoM zabda kaha: alsara Lupiod Ulcer -(aN0)| ke ThIka paryAya haiM, para sora ( Sore) zabda | kaha, khairUniyyaH-[10] eka prakAra kA duSTa vraNa sAmAnya hai| isakA prayoga kahaH ke atirika : jo bar3I kaThinAI se bharatA hai| khairUnI jahama /
Page #565
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaha:judriyyaH kAha:sa abAniyyaH noTa-barUna eka vyakti kA nAma hai jise | enDemikalsara Endemic Ulcer. (aM.) sambhavataH sarva prathama isa prakAra kA vraNa huzrA thA noTa-pUrvIya dezoM meM honevAle isa prakAra ke vA jisane sabase pahale isa prakAra ke vraNa kI vraNoM ko DAkTarI meM phyuraMkyulasa zrorieNTelisa cikitsA kI thii| isalie isa prakAra ke vraNa arthAt pUrvIya vraNa (kurUha mazrakriyaH, sabUra ko usI ke nAma se abhihita kiyA gyaa| zirkiyaH vA damAmIla zirkiyaH) Adi nAmoM se arvAcIna gaveSaNAoM se jJAta huA hai ki isa abhihita karate haiM; para jaba vizeSa sthAna meM isa prakAra kA vraNa sAdhAraNataH yakSmA ke mAdde se prakAra kA phor3A ho taba use viziSTa nAma se humA karatA hai / isase aise z2aqhmako Tayubarakyulasa | abhihita karate haiN| jaise, delhI sora (dehalavI alsara Tuberculous Ulcer kahate haiN| phor3A ), lAhaura sora (lAhaurI phor3A) kahaH jur3iyya:-10] vaha z2alma jo Atazaka se ityaadi| paidA ho / aupadaMzIya kSata / pAtazakIya z2aqhma / | kaha : mutaaphphina:-[10] eka prakAra kA z2akhma kaha : ajiyaH (10) zaMkarAiDa Chanc- jisameM se sar3Aya~dha aura badabU AtI hai| pUtigaMdha riod, zaMkarAiDa alsara Chancriod yukta vraNa / sar3anadAra z2aqhma / muttraphina z2aqhma / Ulcer, siphaliTika alsara Syphilitic pyuTiDa alsara Putrid Ulcer.(aM0) Ulcer (aN0)| kaha : mutkAdima:-[10] eka prakAra kA vraNa jo kahatana-[phA0] mkdd'ii| prAyaH piMDalI para huA karatA hai aura jisake kra.: phalg2amUniyya:-[10] eka prakAra kA vraNa, kinAre ubhare huye hote haiN| isakI sataha para jisake kinAre adhika sUje huye aura vedanApUrNa aMkura nahIM aate| tiba meM aise vraNa ko "bu tma" hote haiM aura usameM se bahutasA mavAda nikalatA hai kahate haiM / cirakArI vraNa / purAtana prnn| derInA saMzophatraNa / sUjA huzrA vraNa- mutavarima janma / / jakhma / purAnA z2akhma / kaha : mutvarimaH (10) / kraoNnika alsara Chronic Ulcer, iMbyukarha balkhiyyaH- a0 ] de. "balliyyaH / leMTa alsara Indulent Ulcer, kailasa kaha: basIta:-[10] vaha popadAra z2aqhma jisameM na alsara CallousUlcer (aN0)| darda ho aura jo na bahatA hI ho / sAdA kaha / kaha : murakkiba:-[10] vaha praNa jisameM vedanA bA sAmAnya kSata | Simple Ulcer. / pIpa bahanA ityAdi vraNa pUraNa birodhI upasarga ha.: mariyala baula-[10] pezAba kI nAlI kA vartamAna hoM / mizra vraNa / murakkaba kh| z2alma jisase popa pAtI hai| sUjAka / sUjanaka / | karharI-saMjJA strI0 de0 "krhrii"| sapUyameha / tatra kIvaH (a.)| gnoriyaa| kahaH vajira:-[a0 ] vaha azuddha vraNa jisameM adhika Gonorrhoea, glITa Gleet (aN0)|| parimANa meM gaMde mavAda hoN| asvaccha baNa / noTa--aMgarejI zabda glITa purAtana sUjAka ke z2akhma kasI ph| pyuTiDa alsara Putrid lie prayukta hotA hai| Ulcer (aM0) kaI : miadiyaH-[10] prAmAyika vraNa / mede kA kahaH sa abAniyyaH-[a0 ] vaha vraNa jo eka jagaha se dUsarI jagaha para sthAnAMtarita hotA rhe| gaiSTika alsara Gastric Ulcer, pepTika | reMganevAlA jakhma / bhautuhA phor3A / alsara Peptic Ulcer (aN0)| sarpijinasa alsara Sripiginous Ulcer, kaI : mukkAmiyya:-[10] eka prakAra kA vraNa jo kropiMDa alsara Creeping Ulcer. kisI vizeSa sthAna vA janapada meM ho| jaise-sara- (aN.)| hadI phor3A, lAhaurI kor3A ityAdi / dezama prnn| noTa- isa prakAra kA vraNa sa.abAna (ajajAnapadIya vraNa / kahI vataniyaH / gara) kI bhA~ti reMgatA hai arthAt eka jagahase dUsarI
Page #566
--------------------------------------------------------------------------
________________ .....kalakA kh| 2268 jagaha dhIre-dhIre sthAnAMtarita hotA rahatA hai / isa- (2) raMja / duHkha / kheda / soca / ciMtA / lie use isa nAma se abhihita kiyA gyaa| [marA* ] bA~sa / vNsh| - kaha.-[a0] ushrk| [tA0] karauMdA / karamaIka / kahona-[10] khumI kA safeda yA choTa bhed| kalakaNTu-[ mala0 ] Ukha / gannA / Ikha / kahonaka-[phA0] bAbUnA / kalakaNTha-saMjJA puM. [saM0 pu.][strI0 kalakaMThI ] kI-saMjJA strI. [ deza.] baiMgana | bhaMTA / (1) haMsa / (2) pArAvata / parevA / kabUtara / kala-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) sAla kA per3a / piMDuka / (3) kokila | koyala / me0 ucatuSkA zAlavRkSa / rA0ni0 va06 / (2) avyakta (4) zukapakSI / sUtrA / totA / 50 mu0 (5) madhuradhvani / jaise-koyala kI kUka, bhauMroM kI kala dhvani / mIThI aavaaj'| gujAra / (3) ajIrNa / bdhj'mii| me0| / vi0 [saM0ni0] mIThI dhvani karanevAlA / __saMjJA pu0 [saM0 krI0] (1) vIrya / shukr| sundara bolnevaalaa| me0 ladvika / (2) bera kA gulma / badarIgulma / kalakaNThI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 kokila / vai0 nigha0 2 bha0 saMgrahaNI-ci0 vyoSAdi cuurnn|| koyala / vi0 [saM0 vi0](1) komala / madhura / | kalakaNDa-te0, kanA0] mizrI / sitopala | (2) manohara / sundr| kalakatAra-[yU0] jAja z2arda / z2Aja ruumii| vi0 hiM0 "kAlA" zabda kA saMkSipta rUpa jo kalakadIsa, kalakaMdIsa-[yU0] White vitriol yaugika zabda banAne meM prayukta hotA hai| jaise jAja sphed| kalamuhA~ / kaladumA / kalaqadIsa-rU0] jalAyA huA taaNbaa| " kala-[10] kalaI / raaNgaa| kalakanaka-[fA ] khurkI kA bIja / kalA armaniyA-[ siri0 ] gile aramanI / kalakanta-[ yU.]PotassiBichromas | jAja kalaa manIna-[1] bakhnura mariyama / aha mara / jAja surkha / 'kalainasi-[bara0 ] kaThakaraJja / kalakanda-saMjJA puM. [ ] labA bera / kalaippaDaka-kijaGga -[ tA0] ulaTakaMbala / qalaqanda-[yU.] Green vitriol z2Aja sabja / kalaimAna kombu-[ tA0] bArahasiMge kA siiNg| kasIsa / hIrA ksiis| kalaiyA-saMjJA strI0 de. "klaaii"| kalakaphala-saMjJA pu0 [saM0 pu.] anAra kA per3a / kalaI-saMjJA strI0 [a0 kalaI.] (1) raaNgaa| raMga / | dADima vRkSa / kathIla / (2) raoNge kA patalA lepa jo baratana | kalakala-saMjJA puM0 [saM0 pu.] sAla kI * goMda / ityAdi para khAdya padArthoM ko kasAva se bacAne ke rAla / sarz2a niryAsa / me0 lacatuSka / liye lagAte haiM / mulammA (3) cUnA / klii| saMjJA strI0 [hiM0 kallAnA ] khujlii| kaNDU / kalaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.](1) zakula nAma kallAhaTa / kI machalI / he0 c0| (2) beMta / vetasavRkSa / kalakalanta, kalakalanda-rU.] hIrA kasIsa / jAja saMjJA pu0 de0 "klk"| akh'j| __ saMjJA puM0 [a0. kalaka] (1) bekalI / kalakalamada-[a0] aravI / becainii| ghabarAhaTA bikala aura becaina honaa| bekalI kalakaliyA-saMjJA strI0 [ deza0 ] kukaluyAdirobhAya se karavaTeM badalanA / jaikTezana Jactation (bhUTiyA ) / (aN.)| kalakalodbhava-saMjJA pu'* [saM0 pu.] rAla / rAlA - kalaka aura karba kA artha bheda- ___dhUla / sarjarasa / rA0ni0 v03| kalaka becainI aura bekalI ke artha meM vyavahAra kalakalAnaja-[1] eka hiMdI mAjUna kA nAma / meM AtA hai aura karba duHkha ke kAraNa sA~sa rukane | kalakA-[tA. ] karauMdA / . ko kahate haiN| saMjJA [ deza0 ] pkssii|
Page #567
--------------------------------------------------------------------------
________________ P kalakATa 2266 kalakATa - [paM0] jAmuna / kulakAsa - [ a0, rU0] aravI / ( 2 ) mAnakaMda | mAnakacU | kula kAsI - [ siri0 ] aravI / kala kI - tu0 ] cakora / kalakITa - saMjJA 0 [saM0] eka kIr3A / kulakIsa - [ yU0 ] Potassi Bichromas jJAja surkha / jJAja zrahamara / qalakkumiadaH - [ zru0 ] vaha dazA jisameM karba medA tyaMta becainI upasthita hotI hai, prAyaH mUrcchA zrAMtI; kabhI cakkara zrAtA aura cehare kA raMga badala jAtA hai / qalaqussinna-[ a ] dA~ta hilanA / kalakUjikA - vi0 strI0 [saM0 strI0 ] madhura dhvani karanevAlI / kalakubjikA / kalakUNikA / qalaqUniyA-[ yU0 ] sarjjarasa | rAla | J kalakqasa -[ yU* ] tA~bA / tAmraH / kalakorA - saMjJA pu N0 [deza0 ] ( Albizzia Julibrissin, Durazz. Syn. Mimosa lkora, Roxb.) lAla sirasa / rakta zirISa / yaha sarpadaMza meM upakArI hai| iM0 me0 plAM0 | iM0 DU0 I0 / kalana - de0 " kilva" / kalakhAparI -[ marA0 ] khapariyA / saMgabasarI / kalagaH - [ ? ] bustAna afaroz2a / mhuuraa| kalagA - saMjJA puM0 [ tu0 kalagI ] marase kI taraha kA eka paudhA jo barasAta meM ugatA hai aura kAra kAtika meM isake sire para kalagI kI taraha gucchedAra lAla lAla phUla nikalate haiN| jo dekhane meM murge kI coTI kI taraha dikhAI dete haiM / isakA tanA moTA hotA hai / zAkhAyeM lAla hotI haiM / bIja bArIka, kAle atyanta masRNa evaM camakIle hote haiM / murgakeza / jaTAdhArI / kokana | lAla murgA | pIlA murgA | Amaranthus Gan geticus, Linn) amareMthasa gaiMjeTikasa, Celosia Cristata, Linn. silosiyA krisTeTA - le0 / kAksa kUma Cock's CombzraM0 / bustAn afaroz2a, tAje khurosa - phrA0 / chabaqa bustAno - zru0 / mavaja - naM0 | lAla murgA, kalagA haldImurgA, deMguA-baM0 / era koDi uha-toTa- kuru, ko Di-jaDu ToTa-kura - 0 / paryAya nirNAyinI TippaNI -- ilAjula gurbA meM likhA hai "sirayArA arthAt tAja khurosa jise hiMdI meM kalg2A kahate haiM / " eka aura jagaha likhA hai - 'tAja qhurosa eka vRkSa hai jise hiMdI meM "murgakesa" kahate haiM / kalo ko arabI meM 'hamAhama' likhA hai / koI koI vidvAn hamAhama aura isameM bheda karate haiM / unakA kathana hai ki hamAhama ko zyAma meM habaqanabtI tathA arabI meM desama, fArasI meM lAla qhatAI, hiMdI meM mahUrA aura tabarez2a meM gule kA~ kahate haiM / isake patte aura bIja bhI kalo ke samAna hote haiM, para kalo ke pattoM se hamAma ke patte kiMcit vRhattara hote haiN| bar3I qisma ko 'jaTAdhArI' aura choTI ko "kokanI" kahate haiM / 1 kalo kI taNDulIya varga (N. O. Amarantaceo.) utpatti sthAna - samagra bhAratavarSa / prayogAMza - phUla aura bIja / prakRti - - prathama kakSA meM zItala evaM rUkSa / kisI kisI ke mata se dvitIya kakSA meM zItala evaM rUkSa / svAda - kiMcit madhura tathA kSArIya / hAnikarttA - yaha guru tathA vasti ko hAnikara hai / darpana--rU (ma0 mu0 ), kundura aura sikaMjabIna ityAdi (bu0 mu0 ) / * pratinidhi-makoya (ma0 mu0 ), isakI dUsarI kisma arthAt tAjakhurosa / ( bu0 mu0 ) / mAtrA-1 mA0 / guNadharma tathA prayoga yUnAnI matAnusAra -- vRkSAvayava dhAtuoM (mavAdoM ) kA paripAka karate aura unako bilIna bhI karate haiN| ye mastiSkagata avarodhoM kA udghATana karate haiM aura pratizyAya tathA zrAmAzaya evaM yakRta jAta uSmA ko upakArI hai| isake bIja hRdaya ko zakti pradAna karate haiN| gularogana ke sAtha isakA pa purAne dastoM ko baMda karatA hai / yaha agnidagdha
Page #568
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalagAghAsa kalacir3I ke liye guNakArI hai| (nirviSaila) ma0 mu0| | kalaghasiyA-[bara0] lAla zakara / ___ 'khajAinula adviyA, meM yaha adhika likhA | kalaghoSa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kokila / koyala / hai-"isake bIja yakRta ko zakti pradAna karate haiN| za0 ra0 / inako bhUnakara zItala jala se phA~kane se purAne kalaGka-saMjJA puM. [saM0 pu.] [ vi0 kalaMkita / dasta baMda hote haiM / isake pattoM kA pralepa agni se - kalaMkI ] (1) maNDUra / khauhamala / (2.) jale huye ko guNakArI hai / isake bIja kUTakara prAdha krondra / goda / (3.) apavAda / lAMchana / badasera (eka ratla) dUdha meM bhigokara rAtako A~gana nAmI / me0 katrika / (4) eka prakAra kI meM rakheM aura AgAmI dina prAtaHkAla isako pI ___ machalI / vai. nigh0| (1) cihna / dAga / jaoNya / isase thor3e dinoM meM hI pezAba kI jalana | dhbbaa| aura ranamUtratA kA nivAraNa hotA hai| atisArA- | kalaGkaSa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] siMha / zera / . paharaNArtha ye tuma bArataMga kI pratinidhi hai|" za. bhaa0| bustAnula mupharidAta tathA mufaridAta nAsirI | kalaGkI-vi0 [saM0 kalaMkin ] [ strI0 kalaMkinI ] meM bhI kucha hera-phera ke sAtha isake uparyuka guNoM | jisameM muracA lagA ho / lauhamala yaka / kA hI ullekha kiyA gayA hai| ___ saMjJA puM0 [saM0 pu.] cA~da / candramA / navya mata-isake phUla dhAraka khyAla kiye jAte haiM aura atisAra tathA atyadhika rajaHsrAva meM kalaGkara-saMjJA puM. [saM0 pu.] pAnI kA bhavara / zrAvarta / tri0 / inakA upayoga hotA hai| -Tya brtt| kalacaMga-[phA0] kekar3A / khrcNg| isake bIja snigdhatA saMpAdaka hai aura ye sazUla . kalaca:-[phA0] gehUM kI safeda aura khamIrI rottii| mUtrAlAka, kAsa tathA pravAhikA meM upakArI haiN| u0 caM0 dl| kalacir3I-saMjJA strI0 [hiM0 kAlA sudara+ciDiyA) yaha raktazodhaka tathA bavAsIra meM upakArI hai| [pu0 kalacir3hA] eka cir3iyA jisakA peTa kAThamAlA roga meM bhI isakA aMsaH evaM vAhya kAlA, pITha maTamailI aura coMca lAla hotI hai| manoga hotA hai| isakI volI surIlI hotI hai| isakI pU~cha kalagAghAsa-saMjJA strI0 [hiM0 kalagA+ghAsa] () Upara ko uThI huI aura lambI hotI hai| pUcha ke bustAna / apharoja / kkssgaa| (2) rAjagira / nIce gudA aura kucha udara ke para lAla hote haiN| . rAjamirina raajshaak| rAmadAnA / de. "rAjAdri" bAjuoM meM koI koI para safeda hote haiN| yaha kalagArI-[ gu0 ] klihaarii| atyanta phurtI se kUdatI phiratI hai| mahajana ke kalAguTi-saM0] paattlii| saMgrahakAra aura katipaya anya lekhakoM ne jo ise kalaguri-[ marA0 ] pAulaH / pAdara / paattlaa| cakAvaka aura mamolA pakSI khyAla kiyA hai| kalagori-) [ marA0 ] pATalA / paadr| kAlagoru / vaha unakA bhrama hai / miyA~ jurrata kahate haiMkalagorI- (te.)| jahUra hazra na ho kyoMki kalacir3I gujii| kalago-saMjJA strI0 [tu.] (1) zuturamurga Adi hujUra bulabule bostA~ kare navA saMjI cir3iyoM ke sundara paMkha / (2)cir3iyoM ke zira payyo0-kulazka svAhaM (praa.)| banapara kI coTI, jaisI mora vA murge ke sira para zyAmA / banasAmA~, ga~r3a uTThI -hiM0 / prakRti-uSNa aura rUkSa / kalaghaNTA-saMjJA strI0 [ra yaamaaltaa| guNadharma tathA upayoga-isake mAMsa ko kalANTakA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kRSNa zuSka aura lavaNAna kara khAne se dasta baMda hote zArivA | zyAmAlatA | bhA0 pU0 1 bha0 / de haiN| ise lavaNa rahita bhakSaNa karanA mUtrAvarodha "anntaa"| aura vasti evaM vRkkAzmarI chevanArtha parIkSita hai| hotI hai|
Page #569
--------------------------------------------------------------------------
________________ kacalI 2301 vaidyoM ke kathanAnusAra isakA mAMsa kaphapitta nAzaka | kalathauna - [paM0 ] ( 1 ) ajuna / kurakuna | hai / ( qha0 zra0 ) ( 2 ) pAdala / pADhara / pATalA / kavI - saMjJA strI0 [hiM0 kaMjA ] kaMjA nAma kI ka~TIlI jhAr3I | vi0 de0 "kaMjA" kalaJja -saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) tamAkU kA paudhA / tAmrakUTa / dhUmaparNI / surtii| de0 "tamAkU" / (2) daza rupae kI mApa / yathA" saJcAlI procyate guJjA sA tisrA rUpakaM bhvet| rUhakairdazabhiH proktaH kalaJjo nAma nAmataH "" / yuktikalpaH / (3) vetra lavAviMta / ( 4 ) z2aharIle ase mArA huA mRga vA pakSI / trikA0 / (5) 10 pala kI taula / ( 6 ) pakSI / ( 7 ) mRga (8) pattI kA mAMsa / ( 8 ) vetasa / veta / kalaTa - saMjJA puM0 [saM0 phrI 0 ] gRhAcchAdana | chappara / kula (saM0) kalaTorA - saMjJA pu saM0 kala kAlA+hiM0Thora coMca ] eka prakAra kA kabUtara jisakA sArA zarIra safeda, para coMca kAlI ho / kalaDU -[ kA kalata - vi0 [saM0 tri0 ] gaMjA / jisake sira para bAla ] bhUri charIlA na ho / kalatUlikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] chinAla / vAnchanI, lajjikA (saM0 ) / kalatAmarekalatAmra- } [ mala0 ] jaMgalI urabA / kalatigiyA - [ bara0 ] lAla zakara / kalala - saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] [vi0 kalatravAn kalatrI ] ( 1 ) strI ( 2 ) patnI / bhAyo / me0 rantrika / ( 3 ) nitaMba] zroNi / cUtar3a | rA0 ni0 0 18 / 5 bhaga | trikA0 / kalathI - [ gu0 ] kulathI / kalariMga - [ tA0] sirisa / kalajaMga - [ ledaka ] guladAudI / * kalaja -saMjJA pu N0 [saM0 puM0] murgA | kukkuTa / vai0 nigha0 / kaladhauta-saMjJA pu N0 [saM0 nI0] [1] cA~dI | kalajAta - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kalama zAli / brIhi / kalamI dhAna / rajata / ( 2 ) sonA | svarNa / rA0 ni0 va0 12 (3) zravyakra madhura dhvani / kalajIhA-saMjJA pu N0 kAlI jIbha kA hAthI jo dUSita valadhvani-saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) mora / samajhA jAtA hai / mayUra / ( 2 ) pArAvata / kabUtara / ( 6 ) kokila / koyala / me0 nacatuSka / ( 4 ) suMdara madhura dhvani / kAmukI / kalapatara kaladumA - vi0 [hiM0kAlA+phrA0 duma] kAlI duma kA / saMjJA puM0 kAlI duma kA kabUtara | kaladhUta - saMjJA pu N0 rA0 ni0 va0 [saM0 klI0 ] cA~dI / raupya / 13 / kalana-saMjJA pu N0 [saM0 pu M0][vi0 kalita] (1) beMta | vetasarA0 ni0 va0 ha / (2) grahaNa / ( 3 ) grAsa kaura / ( 4 ) lagAva | saMbaMdha | saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] ( 1 ) eka mAMsa kA garbha / ( 2 ) garbha ko DhA~kane vAlI milI 1 garbhaveSTana | halA0 / ( 3 ) zukra aura zoNita ke saMyoga kA vaha vikAra jo garbha kI prathama rAtri meM hotA hai aura jisase kalala banatA hai / ( 4 ) eka mahIne kA hamala kalanaqa - [ phrA0 ] qhapha kA bIja / kalanA - [ phrA0 ] kanera / kalanAda - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] ( 1 ) kajahaMsa | vai0 nigha0 / haMsa, rA0 ni0 / ( 2 ) kala dhvani madhura dhvani / kalane -saudu - [ bara0 ] mura | bola / kalantaka, kalandaka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka cir3iyA / kalandu kalandhu saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kI noniyA~ / gholI zAka / rA0 ni0 va0 7 / 1 kalapa - saMjJA pu N0 [saM0 kalpa-racanA ] ( 1 ) kalana (2) qhiz2Aba | (3) de0 " kalpa" / kalapattara -saMjJA pu N0 [saM0 kalpataru ] eka per3a jo zimale aura jaunasara kI pahAr3iyoM meM bahuta hotA hai|
Page #570
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalapanAtha 2302 kalabAza kalapanAtha saMjJA pu. [ deza da0 ] eka beladAra bUTI | kalafa-saMjJA puM. [saM0 kalpa] maaNdd'ii| jo vRkSoM para lipaTa jAtI hai / phUla manuSya ko saMjJA pu [a0] svacAkA eka prasiddha roga A~kha kI taraha ke safeda vA kAle aura priyadarzana jisameM sAdhAraNataH cehare aura hAtha kI pITha para hote haiN| isameM bIja bhI hotA hai| kAle dhabbe par3a jAte haiM / jhA~I / vyaMga / syAha prakRti-uSNa aura rUkSa / dAga / klz2a Freckles, koAjamA ChguNadharma tathA prayoga loasma (aN.)| -- kalapanAtha ke patte / mAze kAlI mirca 5 naga kalapha aura bahaka asvada kA bhedapAnI meM pIsakara pIte haiM / isase jur3I tApa naSTa kalA meM tvacA kA raMga syAhI mAyala hojAtA hotA hai| hai aura yaha sarva prathama cehare para pragaTa hotA hai| ___ harI giloya, nausAdara, kalapanAtha ke patte aura aura usameM cikanAhaTa aura naramI hotI hai / para kAlI mirca sama bhAga pIsa kara pAnI meM chAnakara bahaka asvada meM karkazatA (khuzUnata) aura khuracaNaka yA ur3ada pramANa ko goliyA~ prastuta kareM durApana pAyA jAtA hai| jar3I-jvara ke vega se pUrva do vaTikAeM dene se | kalAdamiyUna-[yU.] haratAla kI TikiyA~ / ArAma hotA hai / (kha0 a0) de."kalaphanAtha" | | kalaphatalasa, kelAtalasa- yU.] tA~ve kA maila / kalaphanAtha-saMjJA pula deza, da.1 kalapa-pAccI-[tA0] chdd'iilaa| .) eka prakAra kA cirAyatA / kAlamegha / (Androkalapa-pU-[ tA0 ] patthara kA phUla / char3IlA / graphis paniculata, Wall.) de kalapaTa-[ Daca Kalpert ] paravala |pttol / jaMgalI "kAlamegha" / (2) kalapanAtha / 3. "kalapa ciciMDA / phrA0 I. 2 bha0 / naath"| kalapAsI-[tA0] char3IlA / chAracharIlA / patthara kalaphA-saMjJA strI. [deza.] dezI dAracImI kI chAla kA phUla / shilaavlk| kalapIlU-sajJA pu0 [saM0 pu.] choTA teNduu| jo malAbAra se AtI hai aura cIna kI dAracInI meM use sastA karane ke liye milAI jAtI hai| kalapu-[ tA0] char3IlA / zilAvalka / ___ saMjJA puM. [deza.] kllaa| kopala / nayA kalapUna-saMjJA pu. [ deza0 kanA0 ] eka sadAbahAra - aNkur| per3a jo uttarIya aura pUrvIya baMgAla meM hotA hai| isakI lakar3I lAla aura majabUta hotI hai| yaha | qalaphata kulata-zAmI ] zAmI gaMdanA / bahumUlya hotI aura makAna banAne meM kAma AtI | kalabaMda-[te. ] ghIkAra / ghRtkumaarii| hai / kuTTaponne (kanA ) / I0 me0 plaaN| kalaba-saMjJA puM. [ deza* ] TesU ke phUloM ko ubAla. kalapoTiyA-saMjJA strI0 [hiM. kAlA-poTA] eka kara nikAlA huA rNg| . cir3iyA jisakA poTA kAlA hotA hai| saMjJA puM0 [a0) pAgala kuttA kATane kA roga / halakAva / jalabAsa / kalappagaDu-[ te0] (1) kalihArI / kariyArI / / ___ Hydrophobia, Rabies. vi0 de0 (2)nATa kA vcchnaag| "daaulklb"| kalappA-saMjJA puM. [ malA0 kalapA=nAriyala ] nIlA | | kalaba:-[10] duHkha / bImArI / maaNdgii| pana liye hue sapheda raMga kI eka kar3I vastu jo kalabA-[jaMda ] pAgala kuttA / kabhI kabhI nAriyala ke bhItara nikalatI hai| cIna ke loga ise bar3e mUlya kI samajhate haiN| nAriyala kalabAghI-[ kanA0 ] sIrana / kA motii| hi0 za0 sA0 / kalabAza-saMjJA pu. [ aphrikA Kalabash] kalapha-[siri0] (1) chilakA (2) raayul- ____eka oSadhi / ( Crescentia cujete, Linn.) phA0 iM.3 bh.| ibl|
Page #571
--------------------------------------------------------------------------
________________ 1. kalavArATrI 2303 kalavAza TrI -[ 0 Calabash_troe ] de0 "kalavAza" / kalabAsU kalabasU - [ phrA0 ] chipakalI / calpAsaH / kalaviSa-saMjJA puM0 [ naipA0 ] kAlAviva / - kalabIra - saMjJA puM0 de0 " akalabIra" | kalabha-saMjJA pu N0 [saM0 pu0] [strI0 kalabhI ] ( 1 ) pA~ca varSa kA hAthIkA baccA / kalabhavallabhA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kokilA / pikI / rA0 ni0 va0 23 / kalabhI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) ceMca kA paudhA | caMcu | rA0 ni0 0 4 / ( 2 ) hAthI ar U~Ta kA baccA ( mAdA ) | kala bhonmatta - saMjJA puM0 [saM0 pu0 dhaturA / dhatUrA | rA0 ni0 / kalama ( zAli ) - saMjJA puM0, strI0 [saM0 pu N0 ] eka prakAra kA zAli dhAna / vaha dhAna jo eka jagaha boyA jAya aura dUsarI jagaha ukhAr3a kara lagAyA jaay| jar3ahana / rA0 ni0 va0 16 / ( 2 ) eka prakAra kA dhAna jo magadha zrAdi dezoM meM prasiddha hai / kalamA dhAna / kAzmIra meM ise mahAtaNDula kahate haiM / yathA saM0 payyAya - karizAvaka, vyAla, durdAnta / (2) U~Ta / halA0 / (3) dhatUrA | dhustUra vRkSa | rA0ni0 0 10 / ( 4 ) U~Ta kA baccA | (5) hAthI / hasti mAtra | kalabhavallabha-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] pIlU kA per3a / kalamakI jar3a-saMjJA strI0 kalaMbA / kalamatalIsa - [ yU0] kAzama / kalama dariyAI - [ phrA0 ] baharI karnaba / pIlu / rA0 ni0 va0 11 / "kalamaH kAlavikhyAtaH jAyate sa vRhadvane / kAzmIradeza evokko mahAtaNDula evaca / / " bhA0 kalamaka | ke0 | kalAmaka / he0 / / guNa - yaha svAdu pAka rasatvAdi yukta aura bahuta hI hIna guNa hotA hai / vA0 sU0 6 zra0 / hemAdri dhAnyavarga / yaha kapha pittakAraka, vIrya varddhaka aura madhura hai / rA0 ni0 va0 16 / kalamA raktavikAra aura doSatraya kA nAza karanevAlA netroM ko hitakArI aura kaselA hai / rAja0 3 pa0 / lagAkara taiyAra kiyA nausAdara zrAdi kA saMjJA puM0 [strI0 [a0 kalma | saM0 pu0 ] (1) lekhanI / ( 2 ) kisI per3a kI TahanI jo dUsarI jagaha baiThAne vA dUsare per3a meM paibaMda lagAne ke liye kATI jAya / ( 3 ) vaha paudhA jo kalama kalamI Ama gayA ho / ( 4 ) zore, jamA huA choTA laMbA Tukar3A | ravA | saMjJA pu N0 [fA.] karamakallA | pAtagobhI | karnaba / saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] brIhidhAnya / [ paM0 ] Stephen gyne parviflora, Korth. kaddama / kalamaka, kalamakka - saMjJA puM0 [phA0] eka prakAra kA aMgUra jo balUcistAna meM bahutAyata se hotA / kalama dhAnya- saMjJA puM0 [saM0] kalamA dhAna | mahAtaNDula | de0 "kalama" / kalama rUmI - [ phrA0 ] zAmI karnaba / kubI / kalamA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] zAlidhAna / vrIhi dhAnya yaha kaphapittanAzaka hai aura dUsarA pathya, vAyu tathA kapha varddhaka hai / ani 16 a0 / [da] ] aMgUra | qalamA - [ yU0, siri0 ] reMr3a / zraraMDa | kalamAdya-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] vrIhi dhAnya | kalamAdhAna - saMjJA pu N0 [saM0 kalama dhAnya ] | kulamAvasa - 1] cirAyatA / kalamASa-saMjJA pu N0 [saM0] ghuMghacI / kalamAsa - vi0 [saM0 kalmASa ] citakavarA | kulamAsa - [ ? ] cirAyatA / kalamAsAraka - 1 baM0 ] kalamIzAka / kulamiyAtItasa - [ yU0 ] sugaMdhita rebaMda kA eka bhed| kalamI - vi0 [phA0 kalamI ] ( 1 ) jo kalama lagAne se utpanna hunA ho / jaise - kalamI zrama, kalamI nIbU / (2) jisameM kalama vA ravA ho / jaise-- qalamIzorA / saMjJA strI0 [saM0 kalambI ] ( 1 ) karemU / kalamI sAga / (2) karauMdA / ( 3 ) ceMca | caMcu / kalamI Ama-saMjJA puM0 [phA0 kalamI + hiM0 zrAma ] vaha grAma jo kalama lagAne se utpanna huA ho / kA ulaTA |
Page #572
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalamI AmalA 2304 kalaimbaka kalamI AmalA-saMjJA pu. [ phA0 kalamI+hiM0 | kalambaka-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] eka prakAra kA zrAmalA ] kalama lagAnese utpanna huA A~valA / caMdana / kaaliiyk| kalamIka-[ umAna ] (1) golamirca ke barAbara eka | ___ saMjJA puM. [saM0 kalambakam ] eka latA jAti dAnA haranUha / (2) malayAgiri candana / (3) kI vanaspati jisakI bela malAbAra ke parvatoM para jaMbhIrI / jaMbIrI nIbU / hotI hai| pazcima bhAratavarSa ke jaMgaloM aura laMkA kalamIkalUna-[1] kraikhr| meM bhI yaha pracuratA ke sAtha upajatI hai aura kalamI bera-saMjJA pu0 [phA0 kalamI+hiM. bera ] thor3I bahuta samasta bhAratavarSa meM pAI jAtI hai / pevaMdI ber| hasakI bela vRkSa ke Azraya se pratAna vistAra karatI kalamI latA-saMjJA strii| hai| patra ekAMtara, sata aura patraprAMta akhaMDita kalamI zAka-saMjJA puM0 [40] karemU / hote haiM / isakI lakar3I pIle raMga kI aura kaDuI kalamI zorA-saMjJA puM. [hiM0 kalamI+zorA ] sAfa hotI hai| haridrA kI bhA~ti isase eka prakAra kA kiyA huA zorA jisameM kalameM hotI haiM / haridrAvarNa vA pIlA raMga taiyAra hotA hai| prakAMDa kalamIsa-[rU0] pudInA / vA tanA kASThala, belanAkAra, 1 se 4 iMca vyAsa kalamula kitAbat-[10] dhAtvartha likhane kA kalama | kA hotA hai jisake Upara kArkavat pAMDu-pIta varNa vA lekhanI / vyavaccheda zAstra kI paribhASA meM kI chAla car3hI hotI hai| isa para laMbAI ke rukha mastiSka ke caturtha koSTha ke Age mastiSka kA eka | jhursiyA~ par3I hotI haiM / kASTha harApana liye pIta bhAga jo lekhanI ke AkAra kA hotA hai| varNa kA aura camakIlA hotA hai| isakA kaTA ___Calamus scriptorious kailemasa huA sirA atyaMta srotapUrNa aura viziSTa prakAra ke skripToriyasa (aN0)| majAgata kiraNoM ( Medullary rays) kalamuhA~-vi0 [hiM0 kAlA+muha ] kAle mu~ha kA / se parivyApta hotA tathA isameM vRttAkAra rekhAoM jisakA mu~ha kAlA ho| (Concentric rings) kA abhAva pAyA kalamUkha-[ spena ] rAsana / jAtA hai / dArvI kASTha kI apekSA yaha bahuta kama kalamUja-[?] rAsana / kar3A aura raMga meM bhI usase halakA hotA hai| kalamUniyA-[?] (1) vaha rAtInaja jo bhAga para | isake viparIta sabhI jAti ke dArvI kASTha evaM mUla pakAyA gayA ho / (2) choTe vA bar3e sanovara kI | bahuta kar3e aura kASThoya hote haiM aura unakI racanA goNd| meM koI vizeSa bAta nahIM pAI jAtI hai| kalamottama-saMjJA pu0 [saM0 pu.] ) eka prakAra payyo-kAlIyakaH ( kAlIyakaM), kAleyakaH kA bahuta kalamottamA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] ) acchA (kAleyaka ), kAleyaM, kAlIyaM, kalambakaM -saM0 / kalambaka, kalambA, (vaikalpika) -hiM0 / jhAr3a sugaMdhita mahIna dhAna / sumaMdha zAli / rA0 ni. kI haldI -hiM0, da. kalamA, kalambA, kAliyA, haldI gAcha -baM0 / TI Tamarika Tree Tur. kamniyA bAlasemika-[ .. Columnoea meric, phAlsa kailaMbA False Culumba ____Balsamica ] kpuur|| sIlona kolambA Ceylon Columba, kalamba, kalambaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) -aM0 / kosIniyam phenesTe Tam Coscinium kadama kA per3a / kadaMba / vizvaH / (2)zAka kA Fenestratum, Coleber., A fare ## uNtthl| zAkamAdikA / amaH / (3) zara / pheneSTe Tam Menispermum Fenestra tiir| me0 batrika / (4) sarasoM / sarSapa / tum, Gartn. -le maramAla-tA0 malA '(5) dhArAkadaMba / rA0ni0 va0 / / (6) mAtu-pasupu (pusspu)-te| maramaJjala "ml| mAlikA zAka / kalamI zAka(7) eka prakAra marada-arizinA-kanA0 / jhAr3I halade -marA0 / kA zAli dhaan| (8) dhArAkadavA haladU / benivela -siMha jhAr3I hldii-bmb0| /
Page #573
--------------------------------------------------------------------------
________________ rila noTa- --yaha dAruharidvAse vilkula bhinna zroSadha hai / astu, ise dAruharidrA mAnanA atyanta bhramAsmaka hai / vastutaH yaha kalaMbA kI jAti kI eka bhAratIya bela hai jo prAcIna samaya meM kalaMbA nAma se ho vA kalaMbA kI pratinidhi svarUpa vyavahAra maiM AtI thI, zrastu ise dezI kalaMbA kahanA adhika samIcIna pratIta hotA hai / zrAyurveda meM 'kambaka' aura 'kAlIyaka' Adi saMskRta paryAya isI ke lie zrAye haiN| dakSiNa meM ise jhAr3a kI haladI kahate haiM / guDUcyAdivarga (N. O. Menispermacece.) utpatti sthAna - samasta bhAratavarSa vizeSataH pazcima bhAratavarSa, laMkA, malAbAra, ityAdi / prApti sthAna -- dakSiNa bhArata ke bar3e bAjAroM meM yaha sahaja sulabha hai 1 * 2305 auSadhArtha vyavahAra - prakAMDa evaM mUla / rAsAyanika saMghaTana - isameM dAvana ( Ber berine ) nAmaka eka kSAroda alpa mAtrA meM pAyA jAtA hai / yaha cAroda hI ukta dAvoM kA mukhya satva hai| auSadha nirmANa - zItakaSAya (20 meM 1 ) nirmANa vidhi - isake bArIka Tukar3e eka mAunsa lekara eka pAinTa zItala parisruta vAri meM zrAdha ghaNTA taka bhIgA rakhakara chAna leveM / mAtrA - 4 - 12 DrAma | TiMkcara (10 meM 1 ) mAtrA - Adhe se 1 DrAma | kAtha, mAtrA - zrA se 1 mAuMsa / athavA dAruharidrA evaM tajjAtIya zranya vanaspati mUlavat / isakI pratinidhi svarUpa, yurUpIya auSadhesiMkonA valkala, jezana aura kalaMbA / guNadharma tathA prayogAdiainsalI - dezI loga isake kASTha ke kaTe huye choTe 2 Tukar3e ko mUlyavAn tikta zrauSadha jAnate haiM / ( me0 I0 2 bha0 pR0 461 ) kalambA mohIdIna zarIfa - yaha jvara hara ( Antipyretic ), paryAya- jvarapratiSedhaka (Anti * peridic) valya aura jaTharAgnidIpaka ( Stomachic ) hai| sAdhAraNa saMtata ( Continued ) aura viSama jvara, daurbalya aura katipaya prakAra ke ajIrNa meM ukta zroSadhi upakArI hai / ( me0 me0 maiM 0 pR0 11 ) nAdakarNI - yaha tila dIpana- pAcana ( Stomachic) evaM balya hai / yaha kalambA kI sarvotkRSTa pratinidhi hai / zItalatAdAyaka auSadha kI bhA~ti zira meM isakA pralepa karate haiM, tathA ghRSTa piSTa ( Bruises & contusions ) carvo meM bhI isakA vyavahAra karate haiN| saMtata aura viSama jvaroM evaM jvarottara kAlIna sArvadehika daurbalya tathA katipaya prakAra ke ajIrNa meM isakA zItakaSAya vA TiMkcara atIva guNakArI hotA hai / ( iM0 me0 me0 ) Ara0 ena0 coparA isakI jaba tina, er aura jaTharAgnidIpaka mAnI jAtI hai aura kalaMbA kI bhA~ti vyavahAra meM zrAtI hai| viSama jvara, sArvAMgika daurbalya, ajIrNatraNa (Ulcer) aura sarpadaMza meM isakA upayoga hotA hai / ( iM0 0 i0 ) isake bhakSaNa karane se mukhagata lAlA srAva aura zrAmAzayika rasoneka vaddhita ho jAtA hai| isase pAcanazakti evaM kSudhA tIvra ho jAtI hai / yaha DImaka - madarAsa prAMta ke zrAturAlayoM meM tila vasya bheSaja rUpa se yaha zrAjataMka vyavahAra meM AtA hai| ( phA I0 1 bha0 pR0 63 ) phA0 66 vAyu naSTa karatA, sar3ane galane kI kriyA ko rokatA aura udaraja kRmiyoM ko naSTa karatA / kalamba zAli -saMjJA strI0 [saM0 puM0 ] eka prakAra kA zAli dhAna | kalamA dhAna / jar3ahana | kalamba zAlI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kokilAca / tAlamakhAnA | ni0 zi0 / kalambA - saMjJA puM0 [ aphrIkA vA saM0 kalambaka ] eka latA jAtIya udbhija jo pUrvI apharIkA ke vanoM meM, moz2ambIka kUla para jaMbesI aura maiDhA gAskara pradeza meM hotA hai| isake beladAra vRkSa ko pazcima kI vaijJAnika paribhASA meM jeTiyo raha ijA kailambA Jateorhiza Calumba; Miers. kahate haiN| isakI jar3a ke Ar3e yA vakrAkAra khaMDa kATakara sukhAkara rakha chor3ate haiM jo
Page #574
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2206 kalambA capaTe viSamatayA vRttAkAra yA aMDAkAra hote haiM, ye lagabhaga do iJca vyAsa ke aura 3 se 21/2 ca taka yA adhika moTe hote haiN| kinAroM kA bhAga moTA aura raMga meM bhUrApana lie pIlA aura kurIdAra, bIca kA bhAga raMga meM harApana liye pIlA hotA hai / ma~haka kAI kI taraha ( Mossy ) aura svAda atyanta tila hotA hai| ye saralatA pUrvaka cUrNa ho jAte haiN| yaha jar3a davA ke kAma meM zrAtI hai| paryyAH- vRkSa - jeTiyo hAiz2A kolaMbA Jartoorhiza Columba, Miers. Me - nispermnm Columba, Roxb. - je0 | kailaMbA Calumba - zraM0 | kolombo Colombo ni | jar3a - kalaMbA, kalaMbA kI jar3a, kailaMbA kI jar3a, kalaMbe kI jar3a, kalaMba kI jar3a - hiM0, da0 / ra yuj hamAma, sAkula hamAma - zru0 / gAva 'muzaMga, devamuzaMga, bIne kalaba: phrA0 / kalaMbA vera - tA0 / kalaMbA veru - te0 / kalaMbU-siMha0 / kalaMba - ( mojamUvIka) kalaMba kacarI - bamba0 | kailaMbo Calumbo, kailaMbo rUTa Calumbo root-0 / kolaMbA rUTa Columba root kailaMbI raiDiksa Calumboe Radix -le0 / kalastAriyUna - yu0 / Raizdo Columba - ( pu0 ) / kolaMbA - phrAM0 / TippaNI- ukta auSadhi kI yunAnI saMjJA 'kralastAriyUna' hai jise muhIta Az2ama prabhRti yunAnI dravya-guNa viSayaka graMthoM meM bhUla se fArastAriyUna likhA hai / kapota ko ukta vRkSa para varanA aura nivAsa karanA bahuta pasaMda hai / isaliye isakI zrArabya saMjJA raiyula hamAma zranvartha hI hai / manajanu zradaviyA meM bhI aisA hI ullekha milatA hai| DImakokna zrArabya saMjJA sAkula -imAma ( Dove's foot ) bhI anvarthaka hI hai / dakSiNI dArvI ( kalaMbaka vA jhAr3a kI haladI ) bhI isI jAti kI eka sudIrgha latA hai jisakI jar3a davA ke kAma meM AtI hai / dAruhaladI meM isakA mizraNa bhI karate haiN| kalambaka saMskRta saMjJA ke liye yathA sthAna dekheM / * kalambA guDUcyAdi varga (N. O. Menispermacece.) utpatti-sthAna- zroibo, mojambIka ( apharIkA ) | auSadhArthaM vyavahAra - jar3a / rAsAyanika saMghaTana - (1) kolambIna ( Columbia ) nAmaka eka va rahita sphaTikIya tikkasAra, (2) dAvana Berberine dharmI, kolaMbAmIna ( Columbomine ) pAlaTIna ( Palmatine ) aura jeTiyo - rahAijIna ( Jateorhizine ) saMjJaka pIta sphaTikIya kSAroda traya / ( 3 ) kolaMbika esiDa ( Columbic acid ) ( 4 ) zvetasAra aura (5) labAba (Mucilage ) isameM kaSAyAmla ( Tannic acid ) kA prabhAva hotA hai| mAtrA -5 se 15 rattI ( 10-30 prena ) B. P. itihAsa - apharIkA nivAsiyoM ko to ukta bhoSadhi prAcIna kAla se jJAta hai / zrataH bahuta ati prAcInakAla se hI ve ise pravAhikA aura 4 zrAMtra sambandhI anya rogoM meM prayukta karate rahe haiN| paraMtu yaha pratIta hotA hai ki bhAratavarSa meM isakA praveza purttagAlavAsiyoM dvArA huaa| purtagAliyoM dvArA san 1671 I0 meM yaha auSadhi yurUpa meM pahu~cI, yaha phlakIjara aura henaberI ke anveSaNoM se pratipanna hotA hai / ukta kAla ke thor3e samaya bAda phrAnsisko reDI ne isake viSaghna guNa kA ullekha kiyA / taba se lekara usa kAla taka yaha zroSadhi eka prakAra vismRta sI ho gaI thI, jaba taka ki yaha san . 1773 I0 meM parasovala dvArA punaH preSita nahIM kI gii| usa samaya se sAdhAraNa balya zrauSadhi kI bhA~ti rUpa se yaha akSuNNa rUpa se vyavahAra meM zrA rahI hai / bhAratasthita prAcInatara zragla cikitsakoM ko isakA parijJAna saMbhavataH purtagAliyoM se huA / madarAsa meM ukta zroSadhi san 1805 I0 meM praviSTa huI aura usake uparAMta baMgAla aura bambaI meM / paraMtu aba yaha sarvathA viluptaprAya ho gaI hai|
Page #575
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalambA 2307 auSadha nirmANa - elopaithI meTiriyA sammata yoga ( 1 ) inphyujama kailaMbI kansaTeTam -- Infusum Calumboe Concentra tum - le0 / mAtrA - 30 se 60 bUMda ( =2 se 4 mili(graam)| (2)inphyujamakailaMbI-Infusum Calumbae. -le0| 5% (arddha ghaMTA ) / eka bhAga kalambA mUla, bIsa bhAga zItala jala meM kredita kara prastuta kareM / zrAunsa 15-30 mAtrA-Adhe se 1 miligrAma ) / tAjA zIta kaSAya prastuta karake 12 ghaMTe ke bhItara upayoga meM lAnA cAhiye / (3) TiMkacyurA kailaMbI -- Tinctura Calumboe. -le0 / kalambakAsava, kA TiMkcara, 10% / kalaMbe eka bhAga kalambakamUla ko dasa bhAga surAsAra ( 60% ) ghaTita kara prastuta / yaha pItAbha dhUsara varNa kA drava hotA hai / mAMtrA - 30 se 60 bU~da (2 se 4 miligrAma ) / noTa- ka laMbA kI jar3a aura tadudghaTita yogoM meM kaSAyina ( Tannin ) nAmaka kaSAya dravya nahIM hotaa| ataeva lauha ghaTita sabhI yogoM meM yaha kAziyA kI bhA~ti sevya hai / isake nirmANa meM zItala jala vyavahAra meM lAyeM, varan zIta kaSAya meM zvetasAra ke milane kI saMbhAvanA pAI jAtI hai| guNadharma tathA prayoga-- hviTalA - kalaMbA kI jar3a suprasiddha zuddha tikra valya auSadhi hai jo kaSAyina ( Tannin ) ke prabhAva ke kAraNa kaSAyatva zUnya hotI hai aura lauha ke sAtha svacchandatayA vyavahAra kI jA sakatI hai / zrAmAzaya ke Upara kalaMbA kA prabhAva cirAyatA, kAziyA aura jezana ke bahuta samAna hotA hai / mukha aura jihvAgata prAntaHstha vAta taMtuoM para prabhAva DAlakara ye nigalane se pUrva zrAmAzayika rasa aura lAlAstrAva varddhita karate haiM inake zrAmAzaya meM pahu~cate hI AmAzayika raso kalambukA breka aura bhI varddhita ho jAtA hai aura saMbhavataH aMgoM kI raktanalikA vistAra Vascularity kucha adhika ho jAtI hai kyoMki adhika mAtrA meM inase kSobha utpanna hotA hai aura adhika kAla paryanta sevana krama jArI rakhane se uttajanAdhikya dvArA eka sAmAnya prakAra kA zrAmAzayika zotha utpanna ho jAtA hai / isa prakAra AmAzayika rasa srAva adhika svacchandatA pUrvaka hone lagatA hai| dA~ta nikalate samaya baccoM ko jo kaSTa hotA hai usameM bhI yaha zroSadhi guNakArI hai| meDAgAskara aura iMDocIna meM isakI jar3a kaTu pauSTika aura agnivarddhaka vastu ke rUpa meM kAma meM lI jAtI hai| vahAM ke nivAsI ise pecisa evaM anya rogoM meM dete haiM / jaba zarIra meM kamaz2orI ho, bhUkha kama lagatI ho, ana hajama nahIM hotAho, jI micalAtA ho, garbhAvasthA meM vamana hotA ho, usa samaya isa auSadhi ke sevana se bar3A upakAra hotA hai| kalaMbA rUTa - saMjJA puM0 [ zraM0 Calumba root de0 " kalaMbA kI jar3a" / kalaMbA kI jar3a / kalaMbA vera-[ te0 ] ? kalambika -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kA kalaMbA veru- [ tA0] [ pakSI / caTaka pakSI | vai0 nigha0 / kalambikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] garadana ke pIche kI nAr3I / manyA / he0 ca0 / (2) kalamI sAga / karemU / za0 ra0 / kalambikI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kI cir3iyA | kalambI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) kalamI sAga / karemU / pa0 mu0 / zabdara0 / rAja0 1 pa0 / bhA0 / vi0 de0 " karemU" / ( 2 ) poI kA sAga / upodakI / rA0 ni0 60 7 / kalambI raiDiksa -saMjJA puM0 [ le0 Calumbae Radix ] kalaMbA kI jar3a / kalambu-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] karemU / kalamI sAga / za0 ra0 / kalambukA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka prakAra kA jalIya zAka / karemU / kalamI sAga / bhaiSa0 zutra ci0 zambukAdi guTikA /
Page #576
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalambuTa kalambuTa - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] ( 1 ) nainI ghI | navamIta | makkhana / ( 2 ) haiyaMgavIna | tAje dUdha kA ghI / hArA0 / kalambU-saMjJA khI0 [saM0 strI0 ] karemU / kalamI sAga / za0 20 / kalaMbe kI jar3a - saMjJA strI0 [ kalaMbA +kI+jar3a ] bIkhe kalaMba: / kalaMbA kI jar3a / kalaMbo-[ koM0 ] mu MDI | [ phrAM0] kalaMbA | kalayaJja -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] rAla / sarja rasa / vai0 nigha0 / 2308 kalayA - [a0] sajjI / zrazaqhAra / kalayA - [ phrA0 ] sajjI | [ siri0 ] darda maMtana | [ rU0 ] karza / zrojhar3I | kqalayUna - [ yU0 ] isabagola / qalayUsa - [ yU0 ] sajjI / zrazaqhAra / kalara koDI - [ tA0 ] kaThakaraMja / kuverAkSI | kalaralesa AyoDIna - saMjJA strI0 [ 0 Colourless Iodine ] varNaM rahita TiMkcara AyoDIna / de0 "zrayoDam" / kalaralesa phluiDa golDena sIla- saMjJA puM0 [ zraM0 Colourless golden seal ] hAiDrASTisa DikalareTA / kalarava - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) madhura zabda / kala dhvani / ( 2 ) pAlatU kabUtara | gRhapArAvata / zrama 0 / ( 3 ) kokila / koyala / rA0 ni0 va0 16 / ( 4 ) jaMgalI kabUtara / vanakapota / vai0 nigha0 / kalarAI - [ kenAvAra ] kaTakAI / palUdara / revar3I (jhelama) / kalaru - saMjJA pu N0 [deza0 ] gulU / kulU / katIrA / kalarukha - [ marA0 ] zIzama / sIso / kalaI - [ kanAvAra ] paludara / revar3I / carma 1 saMjJA puM0 [saM0 pu00 nI0 ] ( 1 ) mizrita 'zukrazoNita rUpa garbha / ( Fertilized __ove kalaza um) : a0 shaaN0| ( 2 ) sela samUha ( Morula ) ha0 za0 ra0 / noTa - zukra aura zoNita kA prathama vikAra 'kala' kahalAtA hai / garbha ke prathama mAsa kalala banatA hai| suzruta ke anusAra RtusnAtA strI ke svapna maithuna AcaraNa karane se garbha raha jAtA hai / kiMtu usa garbha meM asthi prabhRti paitRka guNa nahIM hotA / isI se 'kalala' mAtra nikala par3atA hai / kalalaja - saMjJA puM0 [saM0 puM0 ] ( 1 ) garbha / hamala (2) rAla / rA0 ni0 va0 12 / kalalajodbhava -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] sAkSa kA per3a / zAkSa kA vRkSa / rA0mi0 60 3 / kalalAvI - [ gu0 ] kalihArI / kavI - [?] karauMdA | kala - [ bA0 ] pIlU / jhAla / kalakI kAya - [ te 0 ] karauMdA / karamaI / 1 kalala-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] jarAyu / garbhaveSTana- kalavela - [ mala0 ] hurahura / hulahula | kalavarTasa rUTa - saMjJA puM0 [ zraM0 Culvert's root. ] de0 "lepTaiNDrA " / kalavA - [ ? ] kamoda | lu0 ka0 / [ phrA0 ] malUka | [ bara0 ] DhAkura / kalavArI - [siMdha] kA vera / kalavA safeda - saMjJA puM0 [deza0] kakhiima / kalaviGka - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) caTaka / gauraiyA / zrama0 / ratnA0 6 / paryyA : - kuliMga, kAlakaNTaka-saM0 / Ava prakAza meM kalaviMka ko zItala, snigdha, svAdu, zukra evaM kaphakAraka aura sannipAta nAzaka likhA hai / gRhacaTaka atizaya zukrakAraka hai / ( 2 ) kaliMdA | tarabUz2a | kaliMgaka vRkSa / ( 3 ) pArAvata | kabUtara / ( 4 ) grAmyacadraka | dehAtI gauraiyA / me0 kacatuSka / (5) kAlA gauraiyA / kRSNa caTaka | su0 sU0 46 zra0 / sapheda ca~vara / zveta cAmara / kalaviGkI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] caTakA / mAdA gaurA / pA0 kalaza-saMjJA puM0 [saM0 pu0 sI0 1) pAnI rakhane kA baratana / ghar3A ! kalazI gagarA / 0 pra0 1 kha0 /
Page #577
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalazapotaka 2301 kalahar3apAta . pa0-ghaTaH, kaTaH, nipaH, (10), kalasaM (kha), kalanAdaH, marAlakaH (raa.)| "parAkalasiH, kalasI, kalazi, kalazI. kalazaM, (a0 | . dhUsaraiha~sAH kalahaMsA itismRtAH / " halA0 / (3) TI.), kumbhaH, karIraH (he.)| (2) eka pIle raMga kA haMsa / (4) jalamurgA / jala prakAra kA mAna jo droNa (16 seravA 8 sera) kukkuTa / vai0 nighaH / ke barAbara hotA thaa| (3) coTI / siraa| payyo0-kAdambaH (kha), kalanAdaH / marAkalazapotaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka sarpa / lakaH ( rA0) (bhArata, Adi 36 a.) (5) sahijana bIja 18, mirca 10, pIpara kalazi, kalazI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) 20, adarakha 1 pala, gur3a 1 50, kA~jI 3 prastha, piThavana / pRSThaparNI / rsnaa0| (2) gagarI / tathA viDa lavaNa 1 50, ina saba zroSadhiyoM ko choTA klsaa| ukra parimANa meM lekara eka nirmala pAtra meM DAlakalazI saMjJA strI0 [saM0 strI.] piThavana / pRSThaparNI kara maMthana daNDa se maMthana kareM / phira isameM dAla ni0zi0 / raa0ni0| cInI, ilAyacI, tejapatra nAgakezara inakA cUrNa kalasa-saMjJA puM0 de0 "klsh"| eka pala parimANa meM DAla deN| . [1] kils| guNa-ise upayukta mAtrA meM sevana karane se kalasA.-[siri0 ] lisodaa| hajAroM prakAra ke byaJjana paca jAte haiM aura aruci kalasAdalAvahaja-[siri0] vaha cUnA jo pAnI meM | naSTa ho jAtI hai / kaNThasvara haMsavata manohara ho na mArA gayA ho / vinA bujhA cUnA / klii| jaataahai| isIlie isakA nAma "kalahaMsa" hai| kalasarI-saMjJA strI0 [hiM0 kAlA+sara vA sira ] mAtrA-1-2 to0 tk| eka cir3iyA jisakA sira kAlA hotA hai| kalahaMsaka-saMjJA puM0 [saM0 vI0] arocakAdhikAroka kalasA-saMjJA puM. [saM0 kalasa] [strI. alpA0 kavala mAtra / ukta kavala ke dhAraNa karane se mukha kAsI ] de0 "klsh"| vaizadya aura ruci utpanna hotI hai| ca0 da0 aro. kalasAnA-[ yU0 ] gule lAlA / ci0| kalasi, kalasI-saMjJA strI0 [ saM0 strI.] (1) kalaha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) muNDI / vA. pRzniparNI / piThavana / pa0 mu0 / rA. ni. v.4| sU0 surasAdi v0| (2) khaDga / talavAra / su0 sU0 38 a0 / si0 yo0| ca. da. jva0 me0| (3) talavAra kI myAna | khaDgakoSa / ci. kirAtAdi / yakSma0 ci. valAdyaghRta / vA. kalaha-[10] (1) uzzaka / emonAikam / (2) ci0 / shr.| "kola sUkSmAmla klsii"| (2) dA~toM kI maila jo dA~toM kI jar3oM meM jama jAtI hai / gagarI / jalapAtra vizeSa / pilAI liye eka prakAra kI maila jo dA~toM kI kalasikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) pRzniparNI, jar3oM meM jamakara patharA jAtI hai| daMtamala / hjr| piThavana / bhaiSa0 (2) kallasa / ke| TArTAra Tartar (aN)| kalasisa-saMjJA [deza.] sirisa / kalahattI-[ka0 ] DIkAmAlI / vaMzapatrI / kalasI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] de. "klsi"| kalahanAzana-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) kuraiyA / kalasundA-bamba0 ] kaTasaraiyA / kuTajavRkSa / (2) pUtIkaraMja / nATA karaMja / za0sA0 / kalasUsa-[Celsus ] eka roma dezIya hakIma jo kalahapriyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] gorATikA / vahA~ ke hakImoM meM pahalA thA jisane cikitsA sArikA / mainA / rA0ni0 va. 16 / zAstra kA itihAsa likhA hai| kalahar3apAta-saMjJA puM. [hiM0 kala-kAlA+har3a+pAta= alAIdIna-[1] blcuus| pattA] nusakhA saIdI nAmaka hastalikhita pustaka kalahaMsa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) haMsa / (2) ke anusAra eka prakAra kI lalAI liye kAle raMga rAjahaMsa / kAdaMba haMsa / ratnA0 / paryA-kAdambaH | ke patte jo nepAla aura nAdauna ke parvatoM se lAye
Page #578
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalahalavA 2310 jAte haiM / ye tamAkU ke patte se milate-julate para unase choTe hote haiM / prakRti - uSNa aura rUkSa | guNa dharma tathA upayoga-yadi gale meM sUjana zrAjAya to thor3A sA kalahar3apAta sote samaya mu~ha meM rakhakara so jAya~, jisase kaMTha meM barAbara lAlA utaratI rahe / kucha dina ke sevana se lAbha hogA / kha0 0 | kelahalavA-[?] Amaranthus Gangeti con lAla sAga / kalahAkulA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] sArikA / mainA | vai0 nigha0 / kalahAra - saMjJA pu N0 [deza0 ] kalihArI / lAMgalI / kalahArI-saMjJA strI0 [deza0 rAjaputAnA ] kalihArI / kala hisa - saMjJA puM0 [deza0 ] kalihArI / kalahisarA-saMjJA pu N0 [deza0 gar3havAla ] eka prakAra jisakA phala pIlA hotA hai / vi0 de0 "a"| kalahisarI - saMjJA strI0 [ deza0 gar3havAla ] eka prakAra kA zraMcU jisakA phala kAlA hotA hai / vi0 de0 "shrNcuu"| kanyoka - [ lepacA ] eka zroSadhi / kalahera - saMjJA puM0 [deza0 ] aMcU | kalaMka - saMjJA pu N0 [phA0] khufa ke bIja / tuqhma kalaMkaka - saMjJA puM0 [phA0] qharabUje kA bIja / tuma khurapajaH / kalaMkatAra - saMjJA pu N0 [ rU0 ] joja z2arda / kalaMkanI - [ ? ] kIra / alakatarA / kala~gaga -saMjJA puM0 [saM0 kaliMga] tarabUz2a | kalIMdA | karU~gA - saMjJA puM0 [hiM0 kalaMgI ] de0 "kalagA" / kalaMgiDA - [ kanA0 ] kharabUjA / kakar3I / kalaeNgI - saMjJA strI0 [1] de0 " kalagI" / laMgu - [ tA0] Thaka karaMja / nATA karaMja / laMgUra - [ 0 ] jAvA lovAna / jarva / kalaMgo - saMjJA strI0 [hiM0 kalI ] pahAr3oM meM hone vAlI jaMgalI bhAMga kA vaha paudhA, jisameM bIja lagate haiN| phulaMgo zabda kA yaha ulaTA ho gayA hai| kalA kalaMcika kuru -[ mala0 ] kaTha karaMja / nATA karaMja / laMcI - [ mala0 ] kaTha karaMja / nATA karaMja / kalaMka - [ phrA0 ] karkaTa / kekar3A | kalaMjare - [ phrA0 ] (1) kekar3A / (2) zraMgUrakA ekabheda kalaMba - saMjJA puM0 [ marA0 [] kadama | kaba | kalaMbaka -saMjJA puM0 [?] eka prakAra kA sarvottama sugaMdhita gara / ( 2 ) malayAgIra caMdana / (3) bar3A nIbU | qalaMbaka - saMjJA pu N0 [?] khuzabUdAra Uda / [ zra0 ] bar3A nIbU | kalaMba-kacarI -[ bamba0] de0 " kalambA" / kalaMbA - [ ur3i0 ] bijaurA nIbU / saMjJA puM0 [ zraM0 Calumba ] kalaMbAbera - [ tA0 ] de0 "kalambA" | kalaMbAveru-[ te0 ] de0 "kalaMbA" / kalaMbe kI jar3a -[ root) kalA~ - vi0 [ phrA0 ] bar3A / dIrghAkAra | khurda kA deza0] kalaMbAmUla / (Calumba ulaTA / kalA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) samaya kA eka vibhAga jo tIsa kASThA kA hotA hai 1 su0 sU0 6 zra0 / noTa-- kisI ke mata se dina kA 1 vA~ 100 1 1800 bhAga aura kisI ke mata se vA~ bhAga hotA hai / ( 2 ) strI kA raja / ( 3 ) zrAvartakI / viSA NikA / raGgalatA / rakta bAhulI / rA0ni0 / ni0 zi0 / ( 4 ) zarIra kA pratyaMga vizeSa jhillI / ( munbrane ) zrAyurveda meM yaha sAta haiM / mAMsadharA, rakradharA, medodharA, zleSmadharA, purISadharA, pittadharA aura zukaMdharA / su0 zA0 5 zra0 / bhA0 ma0 1 bha0 / (5) kelA / kadalI / prAcIna bhAratIya kele kI naukA banAkara jala mArga se AvAgamana karate the / ( 6 ) ghor3e ke jaMghA ke vagala kA bhAga / ja0 da0 2 zra0 / (7) mainasila / manaHzilA / ( 8 ) caMdramA kA solahavA~ bhAga / vRddhi nAma kI aSTavargIya zroSadhi / trikA0 / (10) aMza / bhAga / 0 dvikaM / ( 11 ) jihvA / z2abAna /
Page #579
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalA 2311 kalAnuza 5 [baM0] kelaa| kalAja.., kalAjaha-[phA0] mahokhA pakSI |ak'akaa [phA0] meMDhaka / mNdduuk| qalAz2a-[ ? ] shraaj'rbuuyH| kalA-[a0] sajI / kilii| kalAjAjI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kalauMjI / ma~gakalAajAraha-[ asanahAnI] mahokhA pksso| aqa- railA / kAravI / kRSNajIraka / shn| kalAjAtI-saMjJA strI0 [?] golazAma / kalAI-saMjJA strI0 [saM0 kalAcI ] (1) pahu~cA / kalAjAha-[?] (1) eka prakAra kA kauzrA (2) maNibaMdha / mnni| saaid| z2irA-a0 / mahokhA pakSI | akramaka / (Wrist) / kalATaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] garur3a zAli / eka saMjJA strI0 [saM0 kulattha ] urada / mASa / dhAna / rA0ni0va016 / kalAkaMda-saMjJA puM0 [phA0] eka prakAra kI barafI kalATIna-saMjJA pu0 [saM0 pu.] khaMjana pakSI / (miThAI ) jo khoe aura misrI kI banatI hai| haaraa0| kalAkamUza-saMjJA puM0 [phA0] jaMgalI cUhA / qalAta-[a0] mchlii| kalAkAra-saMjJA puM0 [saM0 pu.] azoka kI taraha | kalAtayUra-[?] zAmI karnaba / kumbIta / kA eka per3a, jo baMgAla aura madarAsa meM hotA hai / kalAtAnasa-[?] cunAra / cinAra kA per3a / ise kahIM kahIM 'devadArI' bhI kahate haiN| kalAtAnUsa-[?] kulthii| kalAkarA-saMjJA puM. [deza.] eka prakAra kA zarIfA kalAda (ka)-saMjJA puM0 [saM0 pu.] sonAra / jisakI pattI bar3I hotI hai| jAyaphala kA eka svarNakAra / trikaa| bheda / [phA0] meMr3haka / maMDUka / kalAqala-[a0 ] habba kulakula / cakavar3a / pmaadd'| kalAdaH, kalAdU-[phA0 ] meMr3haka / maMDUka / kalAkalA-1] lona kabIra / kalAdhika-saMjJA puM. [saM0 pu.] murgA / kukkuTa / kalAkalItasa-[yU.] akalImiyA / kalAna-[ tu.] jaMgalI gadahA / gorakhara / kalAkalyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kalAna-[bara0 ] kasauMdA / kAsamaI / kalAqI-[?] (1) maahtaa| paMDuka / (2) kalAnunAdI-saMjJA [saM0 pu. kalAnunAdin ] (1) phrAstA kI taraha kA eka pkssii| gauraiyA / caTaka / kalavika / (2) cAtaka / kalAkula-saMjJA puM0 [saM0 krI.] halAhala viSa / papIhA / (3) bhauMrA / bhramara / me0 naSaTakaM / (4) rA0ni0 v06| (4) kapiJjala / kalAkeli-saMjJA puM. [saM0 pu.] kAmadeva / kaMdarpa / qalAnnaza-[?] eka vanaspati jisako 'khokhalmarUja' vi0 [saM0 tri.] vilaasii| kahate haiM / isakA kAraNa yaha hai ki yaha raMga meM kalAkhai vAU-[ vara0 ] cuukaa| khona arthAt prAr3a kI taraha hotA hai| isakI kalAMkura-saMjJA puM0 [saM0 pu.] The bird pattI evaM zAkhAe~ bhI usase sAdRzya rakhatI haiN| Ardea Sibirica, karA~kula pakSI / sArasa bheda kevala yaha hai ki isakI pattI pAr3a kI pattI pakSI / trikA se kiMcit choTI tathA caur3I hotI hai| isameM kalAMguli-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kA gA~The pAsa-pAsa hotI haiN| DAliyA~ bhUmi para zAli dhAna / ca0 sU0 27 10 / AcchAdita hotI haiN| isameM ceMpa hotA hai aura kalAcaka-[phA0] kaudd'ii| isakA svAda phIkA hotA hai| kalAcikA, kalAcI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] guNa-dharma-innavetAra ke anusAra isakA rasa kalAI / prakoSTha / he0 ca0 / (2) ghor3ekA ghuTane | pIne se sIne se thUka meM khUna kA .lamA baMda ho se Age kA bhaag| azva ke jAnu vA ghuTane kA jAtA hai / isakI varti yoni meM dhAraNa karane se agalA bhAga / j.d.20|| khUna kA AnA baMda ho jAtA hai| guNadharma meM yaha
Page #580
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalApa zroSadhi yUnAnI lUsImAva'iyUsa ke samAna hotI hai / mAno yaha usakA hI eka bheda hai / ibnabetAra kahate hai, ki maiMne isako misra ke sivA aura kahIM nahIM dekhA / kalApa-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) morakI pU~cha / mayUrapuccha / halA0 / ( 2 ) samUha / bhuMDa / saMhata / ( 3 ) kA~cI / guJjA | me0 patrikaM / saMjJA puM0 [saM0lI0 ] ( 1 ) ka~valagaTTA / pdmviij| (2) vaMzabIja / bA~sa kA bIyA / bA~sa kA cAvala | vai0 nigha0 / kalApaka-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) hAthI ke gale kA rassA | he0 ca0 / ( 2 ) samUha | kalApAcA - saMjJA puM0 catuSpada jIvoM vizeSataH bakarIke hasta pAda / pAcA- phrA0 / zrakAri ( kurA kA bahu0 ) - 0 | yaha aruNa vA zveta raMga kA hotA hai. jisase basAgaMdha zrAtI hai / prakRti - garama aura tara / yaha dIrghapAkI tathA pacchila hai / svAda - mAMsavat snigdha | 2312 lAmo kalApI - saMjJA puM0 [saM0 pu0 kalApin ] [strI kalApinI ] ( 1 ) mora / mayUra / halA0 / ( 2 ) kokila / ( 3 ) pAkara kA per3a / lakSa kA vRkSa / 0 catuSkaM / ( 4 ) baragada kA per3a / hAnikarttA - kolaMja utpanna karatA hai / darpana -- sirakA, zahada aura dAlacInI | pratinidhi - bakarI kA badala utkRSTatara hai / para apekSAkRta adhika kalAma - [ phrA0 ] keuca / . vi0 [saM0 tri0 ] jhunDa meM rahanevAlA / [ 50 ] kalihArI / lAMgalI / 1 kalAfI - [ 0 ] sapheda aMgUra jisameM sabjI ho / qalAba - [ ? ] bher3iyA / lu0 ka0 / kalAbaza - [ apharIkA ] Creecentia Cujote, Linn. kalAbAza | kalAbIna -saMjJA puM0 [ deza0 ] eka vRkSa jo silahaTa, caTagA~va aura barmA meM hotA hai / yaha 40-50 phuTa U~cA hotA hai / isake phala ke bIja ko mu~garA cAvala vA kalauthI kahate haiM, jisakA tela carma rogoM para lagAyA jAtA hai / kalAbU - [ ? ] sItAsupArI / lu0 ka0 / kalAma - saMjJA puM0 [ zra0 vAkya | vacana / ukti / (2) bAtacIta / kathana | bAta / mAtrA AvazyakatAnusAra / guNa, karma, prayoga - yaha g2alIz2a tathA dIrghapAkI hai / parantu paca jAne para uttama khUna paidA karatA hai| yaha samazItoSNa zrAhAra hai aura nirbala, zarta aura sahaja rogI ke liye lAbhakArI hai / vakSa evaM kaMThagata zoSa tathA karkazatA, hoMTha aura javAna phaTane, AvAz2a par3ane, zuSka kAsa, uraHkSata, yakSmA aura kRccha, inako lAbha pahu~cAtA aura AbhyaMtarika RNoM kA pUraNa karatA hai / goMda ke sAtha yaha pecisa kA nivAraNa karatA hai / isakA tela malane se ziraHzUla aura saMdhigata vedanA jAtI rahatI hai |-bu0 mu0 / vi0 de0 "kurA" / kalApiDa jaina -[ bara0 ] nAz2abU | kalApinI -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) nAgaramothA / rA0 ni0 va0 6 / ( 2 ) rAtri | rAta / (3) mayUrI / moranI / qalAma - [ ? ] racayul ibla / ( 2 ) . krAvalI / kalAmaka - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kalamI dhAna / kalamadhAnya | jar3ahana / he0 ca0 / qalAmatI - [ yU0] naharI pudInA / kalAmayakhaMDa - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( Membr arous particu) kalAmaya bhAga / a0 zA0 / kalAmayagahana- saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] (Mewbr anous Labyrinth. ) jhillIdAra gahana / a0 zA0 / qalAmatUna - [ yU0 ] jaraMbAda / narakacUra / kasUra / qalAmAmAnasa -[ yU0] pahAr3I vA jaMgalI pudInA / qalAmIna - [a0] ( Zine_carbonate) Calamine kalImiyA / iqalImiyA / de0 " jastA " / qalAmIsa, qalAmIsI - [ yU0] naharI pudInA / - kalAmu amAtIsa - [ yU0 ] Calamus aromaticus vaca / kalAmocA- saMjJA puM0 [deza0 ] eka prakAra kA dhAna jo baMgAla meM hotA hai /
Page #581
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2313 kalA baagaan kalAya-saMjJA puM0 [saM0 puM0] (1) eka prakAra | kalAyazAka-saMjJA pu0 [saM0 kI0 ] maTara vA kerAva kA ziMbI dhAnya / maTara / r0maa0| kA saag| po0-satIlakaH, haraNuH, khaNDikaH (10), guNa, prayogatripuTaH, ativartuM laH (20), muNDacaNakaH, bhAvaprakAza meM ise bhedaka, halakA, kar3A zamanaH, nIlakaH, karAThI, satIlaH, satInaH, hare- aura tridoSa nAzaka likhA hai| bhA0 pU0 1 bha0 NukaH, stiinkH| (Pisum sativum) zAka va0 / suzruta ke anusAra yaha pittanAzaka, yaha do prakAra kA hotA hai-(1) triputra aura kaphanAzaka, vAtakAraka, bhArI, kaselA vA phrIkA (2) golAkAra (vattuM l)| vAgbhaTa ke anusAra | (anurasa ) hai aura isakA vipAka madhura hotA hai| yaha atyanta vAtakAraka hai| vA0 sU0 zimbI su0 sU046 a0| dhAnyavarga / pittanAzaka, dAhanAzaka, kaphanAzaka, | kalAyasUpa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] maTara kA jUsa / zItala, kaselA, rucikAraka, puSTikAraka aura zrAma maTara kA jhola yA rasA / kalAyakRta yUSa / doSa kAraka hai| rA0 ni0va0 16 / vi0 de0 guNa, pryog"mttr"| (2) eka prakAra kA ziMbI dhAnya __ yaha halakA, grAhI, bahuta ThaMDA, rucikAraka, jise mASaka bhI kahate haiN| medhAjanaka, pakate samaya mIThA, rudhira ke roga aura kalAyaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] kalamA dhAna / pitta kA nAzaka, aruci ko dUra karanevAlA aura kalama zAkSi rA0ni0va016 / kapha kA nAza karanevAlA hai / vai0 nigh| guNa kucha kucha kaselA, mIThA, bigar3e huye | kalAyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.](1)gA~Dara dUba / rakka ko ThIka karatA, bala kAraka-kucha-kucha vAta ke gaMDadUrvA / (2) safeda dUba / zvetadUrvA / rA0 sAtha pitako zamana karatA aura guNa meM mUMga kI ni0 va0 8 / (3) kAlA canA / kRSNa caNaka / taraha hotA hai| ani 15 / pa0 mu0| kalAyakA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) matsyAkSI kalAra-[ gu0 ] jaMgalI mUlI / dIvArI mUlI / kmaamchriyaa| machechI / (2) gA~Dara dUba / gaMDa phItUsa / kukrauNdhaa| dUrvA / vai0 nigh| kalAra-[2 ] safeda aMjIra kA eka bheda / kalAyakhaJja, kalAyakhaNDa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kalArakoDI-[ tA0] kaThakaraMja / nATA karaMja / eka prakAra kA vAyu kA roga jisameM rogI ke jor3oM | kalArAraha-[?] (1) eka prakAra kA kautraa| kI naseM DhIlI par3a jAtI haiM aura usake aMgoM meM (2) mahokhA pakSI / akramaka / kapakapI hotI hai / vaha calane meM la~gar3AtA hai| kalArI-[?] safeda aMjIra kA eka bheda / su0ni0 1 0 / mA0 ni0 vA. vyAdhi / / kalAruhA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] suvarNa ketakI / kalAya guTikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] maTara kA ketakI / rA0ni0 va. 10 / pIlA kevdd'aa|| cUrNa 2 bhAga, tathA lohabhasma 1 bhaag| ina donoM | kalAla-[10] thakAna / mA~dagI / sustI / ko ukta parimANa meM lekara karele ke pattoM ko kalAlaga-[ kumAyU~ ] raktapitta / rasa ke sAtha ghoTa kara eka-eka karSa kI goliyA~ kalAlApa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] bhauMrA / bhramara / bnaae| yaha mAtrA prAcIna kAla kI hai isaliye | rA0ni0 v06| Ajakala ke anusAra tIna-tIna rattI kI goliyA~ kalAlI-[ rAjapu.] kalihArI / lAMgalI / vanAnI caahiye| kalAlula hi ssa-[10] niHsaMjJatA / saMjJAnAMza / guNa-isako maNDa ke sAtha sevana karane se sunnatA / avasannatA / sparzAjJatA | AnestheasAdhya amlapitta kA nAza hotA hai / cakra da. sia 1 amla pi ci0| kalAvAta-saMjJA puM. [saM0 pu.] assI prakAra ke kalAya bogoTI-[-nepA0 ] vaayviddNg| ghAta rogoM meM se ek| 7. phA0
Page #582
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalArSika lakSaNa zarIraM pANDuraM cAsye vaivarNyaM rakta netratA / kRSNajihvA ca zUlaM ca kalA vAtasyalakSaNam // arthAt isa roga meM zarIra pIlA, mukha meM vivarNatA, netra meM lAlI, zUla aura jIbha kAlI hotI hai| isameM vAsAdi tela uttama lAbha karatA hai / (basa0 rA0 ) K kalAvika-saMjJA pu N0 [saM0 pu ] kukkuTa | mug2a trikA0 / 5314: kalA vikala-saMjJA puM0 [saM0 pu N0] gauraiyA / caTaka | cir3A / za0 20 / kalAvika -saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kala viMka pakSI | cir3A | ke0 / ' kalAvI - [ marA0] kaliyArI / kariyArI / kalA - [phA0] makar3I / kalAzanAna: - [ phrA0 ] makar3I kA jAlA / kalAzaraha - [ ? ] sajjI / zrazaqhara / lu0 ka0 / klAsa - [ ? ] tejapAta / lu0 ka0 kalAsanara - [ baM0] bareThI | kalAhU - [ phrA0] hirana kA eka bheda / kalAhUya: - [saM0 [?] cA~dI / lu0 ka0 / kaliMgaDa, kaliMgar3A - [ marA0 ] tarabUja | kaliMgar3A, vittulu -[ te0 ] indrajava | kaliMdajA, kaliMDA - [ bara0 ] kaThakaraMja / kaliMdA - saMjJA pu N0 de0 "kaliMdA " / kaliMgA - saMjJA puM0 [deza0 ] tevarI nAma kA per3a jisakI chAla recaka hotI hai / kaliMdI - saMjJA strI0 de0 " kAliMdI" / kali-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) baher3e kA vRkSa / vibhItaka vRtta / bhA0 ma0 3 bha0 meda-ci0 / (2) * baher3e kA phala vA bIja / saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) kalI / kalikA | me0 ladvikaM / ( 2 ) safeda dhatUrA / zveta dhustUraka / ( 3 ) bhilAve kA per3a / bhallA taka vRkSa / vai0 nigha0 / kaliGga karoMkula yA panakukar3I / (2) eka prakAra bA~sa kA cAvala / vaMza dhAnya / kalikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) vRzvi kAlI / bichAtI / rA0 ni0 va0 6 / ( 2 ) saraphoMkhA / zarapu MkhA / ( 3 ) binA khilA phUla / kalI | puSpakoraka / kali / ( 4 ) hrasva nIlikA do nigha0 / (5) eka prakAra kA phuul| (6) kalauMjI / ma~garailA / ( 7 ) aMza / bhAga / kalikAra - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) dhUmyATa pakSI / bhiMgarAja | bhRMga isakI pU~cha kA~Te jaisI hotI hai / (2) eka pakSI jisakA mastaka pIlA hotA hai / (3) eka prakAra kA karaMja / pUrti karaMja / me0 / ( 4 ) jalapIpala / jala pippalI / cai0 nigha0 / } kalikAraka - saMjJA puM0 [saM0 puM0] pUti karaMja / laTvA karaMja | kaMTa karaMja / nATA karaMja / zrama0 / kalikArikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaliyArI kA paudhA / lA~galI kA vRkSa / vai0 nigha0 / paryA0 - vahnivakrA, (bhA0 ) lAGgalI, halinI, garbhapAtinI, dIptA, vizalyA, zragnimukhI, halI, nakkA, indrapuSpikA, vidyujjvAlA, zragnijihnA, vaNa hRt, puSpasaurabhA, svarNapuSpA, vahnizikhA, indrapuSpikA, de0 "kalihArI" / kalikArI - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaliyArI biSa / kariyArI | ni0 zi0 / vai0 nigha0 / bhA0 / kAlI - [ ? ] baher3A / saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kariyArI lAMgalI / ni0 zi0 / 1 kalikAzita - saMjJA puM0 [saM0 klI0] azoka / ke0 / kalikottama saMjJA puM0 [saM0 nI0 pu0 ] ( 1 ) lauMga / lavaMga / ( 2 ) gaMdha zAli / kaliGga, kaliGgaka-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] iMdrajava / i' drayava / yathA -- "kaliGga kaTphalaM mustaMpAThA tiktaka rohiNI" | ca0 da0 pi0 jva0 kaliGgAdi / "dArupAThA kaliGgakam" / ca0 da0 jvarAti0 ci0 / za0ra0 / [ vaM0 ] kalI / guJcA | [ gu0 ] [ bahu0 kAliyo ] kalI / kalika-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) krauJca pattI / i kaliGga, kaliGgaka-saMjJA pu N0 [saM0 pAkara kA per3a | lakSavRkSa / ( 2 ) pu0 ] ( 1 ) kuraiyA / kuTaja vRkSa | kur3acI / ( 3 ) sirasa kA per3a / rA0 ni0
Page #583
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaliGgaja 2315 kaligu, kalidruma va03 / (4) indra jau / indrayava / ratnA0 / zrAdi jvara zamana karatA hai / vA. ci0 1 0 / ra0 sA0 saM0 / si0 yo0 rAtrijvara / 'kaliGgaka cakradatta meM ise pittajvara ko dUra karanevAlA likhA stAmalakI" / si. yo0 pippalyAdi ghRt| hai| ca. da. pitta jva. ciH| (2) indra jau, (5) pUtikaraMja / (6) maTamaile raMga kI eka kAyaphala, nAgaramothA, pAThA tathA kuTako ina auSa cir3iyA jisakI garadana laMbI aura lAla tathA sira dhiyoM ko ucita mAtrA meM lekara yathAvidhi kAtha bhI lAla hotA hai / kulaMga, me0 gatrika / (7) banAveM / siddha hone para isameM zarkarA milAveM / tarabUz2a / tarambuja / guNa-isake pIne se pitta jvara prazAnta hotA hai guNa-madhura, zItala, vRSya, balya, pittanAzaka cakra0 d0| dAhanAzaka, santarpaNa, zrora vIryakAraka / rA0ni0 kaliGgAdya gur3ikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] indra va0 7 / (8) cAtaka pakSI / ppiihaa| halA0 / / jau, belagirI, jAmuna kI guThalI, kaitha kI gUdI, (1) baher3e kA per3a / trikaa0| (10) eka rasavata, lAkha, haldI, dAruhaldI, sugandhavAlA, prAcIna deza / (11) kaliMga deza kA nivaasii| kAyaphala, zukanAsikA, lodha, mocarasa, zaMkha kI vi0 kaliMga deza kaa| bhasma, dhau ke phUla. aura bar3a ke aNkr| hara eka 'kaliGgaja-saMjJA pu. [ saM0 pu. ] iMdrajava / __samAna bhAga lekara cAvaloM ke pAnI meM pIsakara vai0 nighaH / 1-1 akSa pramANa kI guTikA prastuta kreN| kaliGgadru-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kuraiyaa| kuTaja / guNa-isake sevana se jvarAtisAra aura zUla bhA0 ma0 1 bha0 kAsa ci0| "kaliGgad phalaM yukta atisAra kA zIghra nAza hotA hai| evaM raka rjH"| zuddha hotA hai / dhanvantari / jvara ci0| 'kaliGgayava-saMjJA pu0 [saM0 pu.] iMdrayava / iMdrajaSa kaliGgAdya taila-saMjJA puM0 [saM0 krI0] nAsA roga ca0 d.| si0 yo0 lavaNottamAya cuurnn| meM prayukta ukta nAma kA tel| kaliGga vIja-saMjJA pu0 [saM0 pu.] iNdrjo| iMdra ___ yoga-iMdrajau, hIMga, mirca, lAkha, tulasI, __yava / rA0ni0 va0 / kAyaphala, kUTha, vaca, sahijana aura vAyaviDaMga ke kalka tathA gomUtra se kar3anA tela pakAkara usakI kaliGga zuNThI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaliMga deza nAsa lene se pInasa aura pUtinasya (nAka se badabU kA soMTha / eka prakAra kA soMTha / zrAnA) naSTa hotA hai / ra0 20 nAsA0 ro0| . guNa-kar3A, balakAraka; agnidIpana, ajIrNa | kaliJja-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) kulaMjana / nAzaka aura bAlakoM ke atisAra ko dUra karane | kuliMjana / vai0ni0 2 bha. jisaka jva. ci0| vAlA hai| yahI javAkhAra ke sAtha milA humA (2) narakaTa nAma kI ghAsa / kaTa / kiliMjaka / garbhiNI kI kai pAne ko dUra karatA hai / atri0|| mAdura (bN0)| kaliGgA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) kAkar3A | kaliJjama-saMjJA puM0 [saM0 puM0] eka vRkSa / sIMgI / karkaTa shrRNgii| ra0 maa0| 2) safeda | nakada | kalitaru-saMjJA puM. [saM0 pu.] baher3e kA per3a / nisotha / zveta trivRtA / (3) naarii| vai0 nigha0 svara bheda ci0| kaliGgAdi kalka-saMjJA puM. [saM0 pu.] indrajau, | kali-taru phalAdi cUrNa-saMjJA puM0 [saM0 kro0] svara vaca, nAgaramothA, devadAru tathA atIsa ina auSa- | bheda meM prayukta yoga-kalitaruphala (baher3A), seMdhA dhiyoM ko samAna bhAga lekara yathAvidhi kalka namaka tathA pIpala ina tIna oSadhiyoM ke yathAbanAe~ / vAta pitta janita atisAra kA rogI isa vidhi nirmita cUrNa ko chAcha ke sAtha pIsakara pIne kalka ko taNDulodaka ke sAtha sevana kreN| se svarabheda dUra hotA hai| mAtrA se 2 mA0 kaliGgAdi kaSAya-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) taka / cakra da0 svarabheda ci0| / vaidyaka meM eka kaSAya jisameM indrajau (kaliMgaka), kalinu, kalidruma-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) paravala kA pattA ora kuTakI par3atA hai / yaha sNtv| sarala devadAra / (2) bhilAve kA per3a / bhavAtaka
Page #584
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalinda 2316 vRkSa / ( 3 ) baher3e kA per3a / rA0 ni0 0 11 | | "kirAta kaTukA karaNA: kuTaja kaNTakArI zaThI aag kilimAbhayA: " | bhA0 ma0 1 bha0 kaNTha kubja jva0 ci0 / kalinda - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) sUrya / sUraja, ( 2 ) baher3e kA per3a | rA0 ni0 va0 23 / (3) bheka vRkSa / ( 4 ) sarala devadAra | vai0 nigha0 / kalindaka - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) peThA / karkAru / ( 2 ) tabUja | kalIMdA | tarambuja | vai0 nigha0 / kalipura - saMjJA puM0 [saM0 ] ( 1 ) padmarAga maNi vA mAnika kA eka bheda jo madhyama mAnA jAtA thA / (2) mAnika kI eka purAno khAna / kaliprada - saMjJA pu N0 [saM0 puM0] madya bikane kA sthAna "zarAbakhAnA / madyazAlA / kalAlakhAnA | vai0 nigha0 / kalipriya-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) baMdara | bAnara | za0 20 / (2) baher3e kA per3a / 1 "kaliphala - saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] baher3e kA phala / kaliyArI kaliyAna - murukku -[ tA0 ] pharahada / pAribhadra / kaliyArI - saMjJA strI0 [saM0 kalihArI ] eka viSailA supa vA zralaMkRta latA jisakA kAMDa capaTA, tripArzva, aiMThA huzrA aura Ter3hA-mer3hA hotA hai / isakA gulma dekhane meM zrAdraka-gulmavat hotA hai / pahale yaha moTI ghAsa kI taraha hotI hai phira aura bela kI taraha bar3hatI hai / isake patte adarakha ke patte kI taraha hote haiM / isakA per3a bAda yA jhAr3I ke sahAre lagatA hai / garmI meM yaha sUkha jAtA hai aura varSA kA pahilA pAnI par3ate hI isake purAne kaMda se abhinava gulma zrAvibhUrta hotA hai| zrAdI kI taraha isakA bhI kaMda lagAne se vRkSa-paidA hotA hai| bahuta nIcI zradra bhUmi meM yaha nahIM utpanna hotI hai, vahA~ isakA kaMda sar3a jAtA hai / bhAratavarSa ke uSNa pradezoM meM cAturmAsa meM yaha utpanna hotI hai / isakA pattA viSamavarttI, komala, dIrgha, avRMta, 6-7 iMca laMbA zrora se 1 iMca caur3A, tase veSTa evaM zIrSa kI ora uttarotara patalA hotA jAtA hai / yaha nukIlA bhAga sUtravat mahIna, prAyaH gajabhara taka laMbA aura lipaTA huA hotA hai, patra dekhane meM baoNsa ke patte kI taraha, para komala hotA hai / varSAta meM isameM puSpa zrAte haiM / puSpa hara eka patte ke samIpa se nikalatA aura eka laMbe vRta para lagatA hai / puSpa kI paM khar3I ginatI meM 6, prAraMbha meM baMdamukha, para uttarottara ve kramazaH khilatI jAtI haiM zrora aMtataH viparIta dizA meM laTaka jAtI haiM / pa~khadI 3 - 4 aMgula dIrgha, 4 se 1/2 aMgula caur3I aura mukIlI hotI hai| dala-prAMta laharadAra hotA hai / prAraMbha meM pheMkhar3iyA~ harI hotI haiM, paraMtu Upara kA ardha bhAga kramazaH pItAruNa hotA 'jAtA hai aura aMta meM Upara vizvitra nAgaraMga varNa kA aura nIce kA milita zraruNa aura pIta va kA hotA jAtA hai| isa prakAra eka hI puSpa iMdradhanuSa ke samAna aneka raMgayukta hotA hai| puSpa priyadarzana evaM atyaMta manohara hotA hai| pu kaiMsara 6, parAga-koSa (Anthor) 2 aMgula laMbA aura cipaTA hotA hai / zrI kesara 1, - trizirSIya hotI hai / phUla jhar3a jAne para tila ke phala kI AkRti kA vA samudraphala ke samAna phala lagatA hai, jisa para baher3A | ca0 da0 / 'kaeNliba - [a0] [ bahu0 kalavA ] ( 1 ) pAgala kuttA | bAvalA kukkura | dIvAnA kuttA / ( 2 ) vaha vyakti jise bAvale kutte ne kATA ho / kukkuSTa | kalima -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] sirasa kA per3a | vai0 nigha0 / zirISa vRkSa / kailimAra, kalimAraka - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] pUti karaMja / kaMTakaraMja / zra0 TI0 20 / vR0 ni0 20 / kalimAla, kalimAlya, kalimAlaka, kalimAlyaka saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] pUtIkaraMja / durgandha karaMja / kA~TA karaMja / rA0 ni0 va0 6 / kaliyA saMjJA pu N0 [a0 kraliyyaH ] [ bahu0 kalAyA ] Tukar3A Tukar3A karake dega meM bhUmA huthA gozta / pakAyA huA mAMsa / ghI meM bhUnakara rasedAra pakAyA 1 huA mAMsa / kaliyAkarA - [ naM0] kaMTagura / kaliyA - [ kaliyA - [ phrA0 0 ] sanI / 1 kaliyAna - pUziNika kAya - [ tA0 ] peThA |
Page #585
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaliyArI kaliyAra tIna dhAriyA~ hotI haiM arthAt yaha tRkhaMDa evaM laMbA | hotA hai| kArtika mArgazIrSa meM phala paka jAtA hai / pake phala ke bhItara lAla chilake meM lipaTe hue sarasoM ke bIja kI taraha gola kiMtu umase bar3e (gujAkRti ke) atyaMta aruNa varNa ke tAra meM lage hue bIja hote haiN| pratyeka koSa meM 10-12 bIja se kama nahIM hote| isake pattoM meM phUla aura phala se tIkho gaMdha AtI hai| isakI jar3a do prakAra kI hotI hai| eka vaha jisakI jar3akI gA~Tha gola hotI hai aura vaha azAkha hotI hai / ise 'mAdA' kahate haiM / dUsarI kI jar3a sazAkhadvibhikta hotI hai aura ise 'nara' kahate haiM / isakA mUla kaMda, laMbA belanAkAra aura eka sire para isa prakAra jhukA huA hotA hai, mAno eka sthAna para do laMbI jar3e juTI huI hoM aura unase eka * samakoNa bana gayA ho inameM se eka dUsare kI apekSA bahuta choTA hotA hai| yaha koNa para aMthila hotA hai / kabhI kabhI isake donoM sire adhika nukIle hote haiN| yaha kramaza: 3 se 5 iMca laMbA prAyaH u~galI vA a~gUThe ke barAbara moTA hotA hai| kabhI kabhI yaha isakI apekSA bhI adhika laMbA hotA hai| jaba yaha tara vA retIlI bhUmi meM utpanna hotA hai| isakI gola jar3a ke | Upara ora laMbI jar3a ke koNa vA gA~Tha para isa per3a ke ugane kA-tane kA eka gola cihna banA rahatA hai aura nIce kI ora choTI mahIna jdd'eN| lagI rahatI haiN| isakA chilakA patalA, DhIlA, halakA, jhurrAdAra aura bAdAmI raMga kA hotA hai / isakI khUba sUkhI huI jar3a kA bhItarI pRSTha dhUsara vA gaMbhIra dhUsara varNa kA hotA hai| isake bhItara kA gUdA safeda hotA hai aura vaha svAda meM caraparA nahIM, apitu kucha kucha kaDuvA, labAvadAra aura amla hotA hai| usameM se halakI caraparI sugaMdha pAtI hai / isakI banAvaTa (Farinaceous) hotI hai / yaha jar3a mahInoM taka binA sUkhe hue par3I rahatI hai| isaliye dhUpa meM DAlane se pUrva ise bArIka katara lenA caahiye| ise sUkhane meM 1 // 2 mAsa lagate haiN| eka sera gIlA kaMda sUkhane para kevala 10-15 tole ThaharatA hai / kArtika mArgazIrSa meM ye kaMda saMgrahaNIya hote haiM / ye eka | varSa meM ghunakara kharAba hojAte haiM / ye viSaile hote haiN| payyA-kalikArI (lI),halinI, vizalyA / garbhapAtinI, lAMgalyA (lI), agnimukhI, sorI, dIptA, nakA. indupuSpikA, (dha0ni0), kalikArI, lAMgalinI, halinI, garbhapAtinI, dIptA, vizalyA, agnimukhI, halI, nakkA; indupuSpikA, vidyujjvAlA, agnijihvA, vraNahit, puSpasaurabhA, svaNapuSpA, vahnizikhA (rA0ni0), kalihAro, halinI, lAMgalI, zakrapuSpikA, vizalyA, agnizikhA, anantA, vahnivaktA, garbhanut (bhA0), phalinI, zakra puSpIkA ( koze), iMdupuSpI, vahnijihvA, pradIptA, agnizikhA, zikhA, vahnimukhA, prabhAtA, puSpasorabhA (ke0 de0); lAMgulI (dravya ra0), kalihArI, zakrapuSpI,sArI (mada0 ni0); sAraH, indrapuSpI, vahnijvAlA (gaNa-ni0) lAMgalAkhyA, gairI, garbhadhAtinI, agnijvAlA, vahnizikhA, indrapuSpA(pI), lAMgalAbA, lAMgalakI, lAMgalI, lAMgali, lAMgalikA, lAMgaliko-saM0 / kalArI, kalihArI,kaliyArI, karihArI, kariyArI, lAMgalI. kalikArI, kalahArI, kalahiMsa-hiM0 / nATa kA bcchnaagd| (UlaTa ) oloTa caMdala, viSalAMguliyA, viSalAMgalA biza, ulaTacaDAlaviSa-baM0 / glorizrosA suparbA Gloriosa Superba, (?) Linn-le0 / suparva lili Superb lilyaM0 / kalaippaik-kiz2aGgu, kaartikaik-kij'nggu-taa| aDavi-nAbhi, potti-dumpa, penaveduru, agni-zikhA, kalappa-gaDDu, laaNglii-te| venoNi, mendoNi, mehonni, kaaNddl-ml| soma-dau, sImmi-dAva,, sI-mI tauka-bara0 / liyanaMgalA, niyAMgallasiMgA0 / lAMgalike, kolikakajagar3e, lAMgulIka / veDeve duru, rADAgArI, nAMgulikA-kanA0 / dudhiyo (bachanAga) kalagArI bacchanAga, khddyaanaaggu0| khaDyAnAga, kalalAvI, nAgalI, iMdaI, kalAvI, jhagar3I, bAgacavakA, cagamoDyA,kalalAvI, nAgakariyA, kariyA, nAga-marA0, bamba0 / mumila karizrA (yA) rI, malima, kalesara-paM0 lAMgulI lAMgulikA, rADAgAri-kA0 / khar3iyA kalaI, kalavI nAga-koM0 / kalAvI-de0 / sIrI (ka) smno-sNthaal| karihAro-u0pa0 suu0| rAja.
Page #586
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaliyArI 2318 kaliyArI hrr-(ajmer)| rAjArADa-mAra0 / neyNgll(siNhlii)| anvartha saMjJAyeM paricayajJApikA saMjJArya-cihnamukhI, zakrapuSpikA, agnizikhA, lAMgalikA, nakkandu puSpikA puSpasorabhA; svarNapuSpA, agnimukhI, agnijihvA. vahnizikhA, vahnivaktA, prabhAtA aura agnijvAlA ityAdi / jvAlAmukhI aura indrpusspii| guNa prakAzikA saMjJAyeM-vizalyA, garbhapAtinI, garbhadhAtino, garbhanut, sAriNI, sArI aura vraNahRt aura hanana / TippaNI-dakSiNa bhAratIya cikitsakagaNa tathA oSadha-vikretA yaha mAnate haiM ki guNadharma meM isakI jar3a prAyaH vatsanAbha kI jar3a ke samAna hotI hai,isaliye vahA~ ise "nATa-kA-bacchanAga" 'aDavi nAbhi" zrAdi saMjJAoM se abhihita karate haiN| aura isI kAraNa kabhI kabhI jAna bUjhakara vAstavika vatsanAbha mUla kI jagaha isakA vyavahAra kiyA jAtA hai athavA usake sAtha isakA mizraNa kiyA jAtA hai, yadyapi inake bhautika lakSaNoM meM mahAna aMtara hai| kisI kisI ne isakI baMgalA saMjJA "IzalAMgalA" likho hai / parantu IzalAMgalA IzvaramUla hai, kalihArI nahIM-jo eka bhinna udbhida hai| marATho aura gujarAtI meM ise "kalalAvI" aura paMjAbI meM "kalIsara" kahate haiM / kiso kisI ne isakI arabI saMjJA "khAnila kalba' evaM 'kAtilula kalba" likhI hai |pr ukta saMjJAoM kA prayoga vastutaH "kucale" ke liye hotA hai| rAjamArtaNDa nAmaka graMtha meM likhA hai ki kalihArI ke kaMda ko pAnI meM pIsakara cupar3ane se bahuta dera kA ghusA huA astra bhI ghAva meM se AsAnI se bAhara nikAlA jA sakatA hai| jaMgalano jar3I bUTI nAmaka gujarAtI graMtha ke racayitA kA kathana hai ki isa viSaya kA anubhava karane ke liye eka aise manuSya ke ghAva para jisake paira meM khIlA ghusa gayA thA kalihArI kaMda pIsakara cupar3A gayA aura turaMta usa khole ko khIMca liyA gayA / hameM yaha dekhakara acambhA huA ki jo khIlA klorophArma dekara binA behoza kiye nahIM nikAlA jA sakatA thA vaha isa | auSadhi ke pratApa se AsAnI se khIMca liyA gyaa| usake pazcAt saMdhinI nAmaka auSadhi kA paTTA car3hAne se ghAva tIna hI dina meM bhara gayA / ___ upayukta varNana se yaha siddha hotA hai ki nighaMTukAroM dvArA dI huI isakI vizalyA arthAt zalya dUra karanevAlI saMjJA anvartha hai| isase isake / rAmAyaNa meM pAI huI vizalyA hone kA bhI anumAna hotA hai / isake samarthana meM rAmAyaNa meM hI eka aura pramANa milatA hai| rAmAyaNa meM isake sambandha meM likhA hai ki yaha oSadhi agni kI taraha camakatI thI, kalihArI ke phUla bhI dekhane meM agni kI taraha camakate dRSTigocara hote haiN| isIliye graMthakAroM ne isakA nAma agnizikhA bhI rakhA hai| ina bAtoM ko dekhate huye yaha anumAna hotA hai ki pAyA rAmAyaNa varNita 'vizalyA' nAmaka oSadhi yaha kalihArI ho to nahIM hai| 'vizalyA' vA vizalyakaraNI zabda ke aMtargata isa viSaya para pUrNa prakAza DAlA jaaygaa| koI koI pAyApAna ko bhI vizalyakaraNI likhate haiN| ina sabakA pUrNa vivecana vahIM kiyA jaaygaa| palAeDu varga (N. O. Liliacee ) utpatti-sthAna-samagra bhAratavarSa vizeSataH baMgAla, brahmA aura laMkA ke vanoM evaM sampUrNa bhAratakhaMDa ke uSNa pradezoM aura nIce jaMgaloM meM kaliyArI bahutAyata se hotI hai| zobhA ke liye yaha udyAnoM meM bhI lagAI jAtI hai| rAsAyanika saMghaTana--vArDena ke parIkSaNAnusAra isakI jar3a meM do prakAra ke rAla, eka kaSAyina (Tannin) ora eka prakAra kA tikrasatva, jo yadyapi vanapalAMDu sthita tikasAra ke sarvathA samAna nahIM to usase milatA julatA eka khatvahai. pAyA jAtA hai, jise suparchana" (Superbine) kahate haiM / yaha atyanta viSAkta hotA hai (phA0 iM. 3 bha0) hiMdI meM ise "lAMgalIna' vA "kalikArIna" kahanA caahiye| ise villI ko khilAne se vaha mara jAtI hai| auSadhArtha vyavahAra-kaMda / mAtrA-vanauSadhi-darpaNakAra isakI mAtrA (2. 2 rattI ) likhate haiM aura kahate haiM ki tIkSNa guNa
Page #587
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaliyArI kaliyArI meM viziSTa hone ke kAraNa isakA sAvadhAnI pUrvaka kalikArI kaTuSNA ca kapha vAta nikRntnii| upayoga karanA cAhiye / para mohIdIna zarIfa ise garbhAntaH zalya niSkAsa kAriNI sAriNIparA / / 12 prena (6 rattI) taka kI mAtrA meM viSAkta (rA. ni. 4 va0) "nahIM mAnate, pratyuta isake viparIta ise ve parivartta __ kalikArI-kariyArI kaTu svAda, uSNa vIrya, nIya balya aura niyatakAlika jvaranAzaka (Ant aura kapha vAta nAzaka hai tathA garbha aura ataH -- iperiodic ) batalAte haiM / ve likhate haiM ki zalya ko nikAlane vAlI evaM dasta lAnevAlI hai| prathama maiMne isakA svayaM prayoga kiyA, taduparAMta kalihAkArI sarA kuSTa zophAzoM vraNa zUlajit / dUsaroM ko isakA prayoga kraayaa| saMbhava hai ki sakSArA zleSma jittiktA kaTukA tuvarApica / yaha apekSAkRta atyadhika mAtrA meM viSAka ho, | tIkSNoSNA krimihala ladhvI pittalA garbhapAtanI parantu jahA~ taka saMbhava thA maiMne isakA parIkSaNa (bhA.) kiyA, aura isameM ekonATiyA (Aconitia) kariyArI-dastAvara, kSAra rasa viziSTa, kapha nAza kA prabhAva pAyA gayA / iMDiyana meTIriyA meDikA karane vAlI, kaDuI, caraparI, kaSailI, tIkhI, uSNa meM isakI (zvetasAra) mAtrA 5 se 10 grena taka kRmighna, halakI, pitta varddhaka aura garbhapAta likhI hai| kAraka hai tathA yaha kor3ha, sUjana, bavAsIra, vraNa auSadha nirmANa-lAMgalyAdi guTikA (ga0 aura zUla roga ko naSTa karatI hai| ni. kuSThe), lAMgalI kalpa rasAyana (vA0 rasA- halinI karavIrazca kuSThaduSTavraNApaho / yana pa0 36) lAMgalyAdi loham,kanakavatI vaTI (rAja.) ityaadi| halinI arthAt kariyArI aura karavIra-kanera kalikArI zodhana-kalihArI sAta upavirSoM / donoM kor3ha aura duSTa vraNa ko naSTa karate haiN| . meM se eka upaviSa hai| astu, ise zuddha karake hI suzruta ne bhI ise "kuSTaduSTataNanAzaka" likhA auSadha kArya meM lenA caahiye| isake zodhana kI hai| de. "su0 sU0 36 a0 kaphazodhana" / vidhi yaha hai-kariyArI ke choTe choTe Tukar3e karake kalikArI sarA tIkSNA kuSTha duSTa vraNApahA / dina bhara gomUtra meM DAlakara dhUpa meM rakhane se yaha (vi. ti0 bhA0) zuddha ho jAtI hai| yathA-lAMgalI zuddhimAyAti kalihArI-sAraka, tIkSNa aura kuSTha tathA dinaM gomUtra saMsthitA" / athavA isake choTe choTe duSTa vraNa ko naSTa karanevAlI hai| Tukar3e kara kiMcit namaka mile huye chAcha meM chor3a kalikAro sarA tIkSNA garbhazalyatraNApahA / denA cAhiye / isa prakAra 5-6 bAra pUrvokta prakAra zuSkagarbha ca garbhaM ca pAtayellepamAtrataH / / se rAtri ko taka meM bhigokara dina meM sukhAte rahane (zo0ni0) se yaha zuddha ho jAtI hai| punaH ise khUba sukhAkara kalihArI-sarA ( dastAvara ) aura tIcaNa hai murakSita rkheN| tathA garbha zalya evaM vraNanAzaka hai / guNadharma tathA prayoga kAlikArIsarAtiktA kaTvI pavI ca pittalA / AyurvedIya matAnusAra tIkSNoSNA tuvarIladhvI kaphavAta kRmipraNut // lAGgalI kaTuruSNA ca kapha vAta vinAzanI / vastizUlaM viSaMcArzaH kuSThaM kaNDu vrnnNtthaa| tiktA sArA ca zvayathurgarbha zalya vraNApahA / / 'zotha zoSaM ca zUlaM ca pAtayediti kIrtitA // (dha0ni0 4 va0) zuSka garbhaM ca garbhaM ca pAtayediti kIrtitAH / lAgalI-kariyArI svAda meM kaTu, tika, upNa (ni0ra0) vIrya evaM kapha nAzaka hai tathA recaka hai aura __kalihArI-sAraka, kar3avI, caraparI, khArI, ... sUjana, garbha tathA zalya evaM graNako naSTa karatI hai| pittakArI, tIkSNa, garama, kaselI, tathA .halakI hai
Page #588
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'kaniyArI aura kapha, vAta, kRmi, vastizUla, triSa aura koda, vAsIra, kaDU ( khujalI ), vraNa, sUjana, zoSa, zUla, zuSkagarbha aura garbha ko dUra karanevAlI hai / vaidyaka meM lAGgalI ke vyavahAra 2328 vAgbhaTTa - ( 1 ) unmantha nAmaka karNaroga para lAGgalI - surasA (tulasI) aura lAGgalI ina donoM ke kalka ke yoga se siddha kiye huye tela kA nasya / yaha unmantha roga meM dRSTaphala hai| yathAsurasA lAGgalIbhyAna siddhaM tIkSNazvanAvanam / ( u018 zra0 ) ( 2 indralupta meM lAGgalI - gaMja roga meM kariyArI kA pralepa upayogI hai / yathA"indralupte pralepayet / tathA lAGgalikA mUlaiH " ( u0 24 zra0 ) ( 3 ) rasAyanArtha lAGgalI - lAGgalI kaMda aura triphalA jAti lauha ye saba mile huye 50 pala arthAt mizrita 400 tole lekara bha~garaiye ke svarasameM pIsakara 360 vaTikAyeM prastuta kara chAyA meM sukhA leN| pahale zrAdhI golI phira kramazaH bar3hAte huye pUrI 1 golI sevana kreN| isase virecana hone para kramazaH maMDa, peyA, vilepI aura mAMsa rasa kA pathya de, isa prakAra mAsa paryanta saMyatAtmA hokara ghRta sahita snigdha zranna kA bhojana kreN| isake uparAMta icchAnusAra khAna-pAna kareM / zrajIrNa na ho kevala isa ora tIcNadRSTi rakheM, aura ajIrNa janaka dravya vA zrajIrNa bhojana se sadA parahez2a kareM, isa taraha varSa bhara meM samagra goliyA~ khA jAya~ / ina goliyoM kA sevana karane vAlA manuSya asAdhya roga se zrAkrAnta hone para bhI puruSArthakArI aura yuvA kI bhA~ti gaThIlI deha vAlA evaM A~kha kAna se yukta hokara pAMca sau varSa taka jItA hai / yathA "lAGgalI triphalA lohapala pnycaashtiikRtm| mArka svara se SaSTyA guTikAnAM zatatrayam // chAyA vizuSkaM guTikArddha madyAt / pU samastAmapi tAM krameNa // bhajedviriktaH kramaza maNDam / peyAM vilepIM rasakaudanaJca // sarpiH snigdhaM mAsamekaM yatAtmA / mAsAdUrdhvaM sarvathA 1 kaliyA svairavRttiH varjyaM yatnAt sarvvakAlaM tvajI* varSeNaiva yogamevopayuJjyAt // bhavati vigata zego yo'pya sAdhyAmaMyArttaH / prabala puruSakAraH zobhate yo'pi vRddhaH // upacita pRthu gAtraH zrotra netrAdiyuktam / taruNa iva samAnAM pazna jIve - cchatAni // ( u0 36 a0 ) cakradatta - ( 1 ) gaNDamAlA meM lAGgalIsaMbhAlU ke svarasa aura kalihArI ke kalka ke yoga se yathAvidhi taila siddha kara nasya lene se gaNDamAlA prazamita hotA hai / yathA " nigu DIsvarasenAtha lAGgalImUla kalkitam / tailaM nasyAnnihantyAzu gaNDamAlAM sudAruNAm // ( galagaNDa - ci0) ( 2 ) pakvazotha prabhedane lAGgalI maMgalI ko pIsakara pralepa karane se pakA phor3A phaTa jAtA hai / yathA"ciravitvAgnikau dAraNaH paraH / " (vraNazotha - ci0) (3) naSTa zalya nirharaNArtha lAGgalI - yadi zarIra meM kisI jagaha lauha pASANAdi zalya ghusa jAya~, to kariyArI kI jar3a pIsakara lepa karane se ve bAhara nikala jAte haiN| yathA " naSTazalya' SiniHsaret lAGgalI mUla lepAdvA" / ( vraNazotha - ci0 ). ( 4 ) ruke huye garbha ko zIghrotpanna karaNArthaM kalihArI mUla - kalihArI kI jar3a ko dhAgA se prasUtA strI ke hAtha pairoM meM ruke huye garbha ko zIghra utpanna hone ke liye bA~dhanA cAhiye / yathA"hiraNyapuSpI mUlaMca pANipAdena dhArayet / ( vA0 zA 0 a0 1) badhnIyAddhirapuSpa mUlaMca hastapAdayoH / tantunA lAMgalImUlaM badhnIyAddhastapAdayoH // ( su0 zA0 ) bhAvaprakAza zramarA pAtanArtha lAMgalI - prasavottara yadi jera na gire to kariyArI kI jar3a pIsa
Page #589
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaliyArI 2321 phaliyArI 4, kara prasUtA strI ke hAtha-pA~va ke talavoM para lepa karane se vaha zIghra gira jAtI hai| yathA"lAMgalImUla kalkena pANipAda talAni hi / / pralimpet sUtikA yoSita amarApAtanAya nai" (mUDhagarbha-ci.) noTa-isakA kanda strI ke hAthoM meM bA~dha dene se bhI sukhapUrvaka prasava hotA hai| rasaratna samuccaya-mUDhagarbha nirharaNArtha kalihArI mUla-zatAvarI, kalihArI, daMtImUla, bacchanAga aura pASANabheda-ina saba auSadhiyoM ko barAbara barAbara lekara pAnI meM pIsakara per3a, aura peTa ke Upara lepa karane se mUDhagarbha arthAt zrAdA garbha zIghra prasava ho jAtA hai| rAjamAtaeDa-dAr3hake darda meM kalihArIkaMda-kalihArI ke kaMda ko pAnI meM pIsakara dAhinI dAr3ha meM darda ho | to bA~e hAtha ke aMgUThe ke nakha para aura bAI dAr3ha | meM darda ho, to dAhine hAtha ke aMgUThe ke nakha para | lagAne se dAda kA kor3A mara kara gira jAtA hai | aura darda sadA ke liye jAtA rahatA hai| vaktavya caraka ke "dazemAni" varga meM lAMgalI kA pATha nahIM pAyA hai, parantu viSa cikitsA (ci025 a.) evaM kuSThacikitsA meM lAMgalI kA ullekha pAyA hai| suzruta ke kalpa sthAnake dvitIya adhyAya meM sthAvara-viSa-varga kA vivaraNa likhita hai / vahA~ pATha prakAra ke mUla viSoM ke madhya 'vidyujjvAlA' kA ullekha dRSTigata hotA hai / vidyujvAlA lAMgalI kA hI nAma hai| suzruta ke zleSma saMzamana varga (sU0 36 a0) meM lAGgalako pATha pAyA hai| maharSi caraka, suzruta ora prAcArya vAgbhaTa ne sUtikAgAra, garbhasaMga, puSpAvarodha, aparApAtana zrAdi meM kalihArI kA vizeSa upayoga kiyA hai| yUnAnI evaM navya matAnusAraprakRti-tRtIya kakSA meM uSNa aura rUkSa / mAtrA-prArambha meM AdhI rattI, phira kramazaH bar3hAkara 1-1 mAzA dina meM do-tIna bAra de sakate haiN| yaha atyanta nazA utpanna karatI hai, jisase mRtyu taka kI naubata pahu~catI hai| garbhiNI strI kI pIr3A abhivRddhayartha kaliyArI kI jar3a pIsakara usake per3a, tathA bhagoSThoM evaM romoM para pralipta karate haiN| yadi A~vala na nikala sake, to isakI jar3a pIsakara hatheliyoM aura talavoM para lepa karanA cAhiye athavA usakI battI banAkara garbhAzaya meM sthApita karanA caahiye| isake atirikta kRSNAjAjI aura pIpara kA cUrNa madirA ke sAtha sevana kraayeN| yaha kapha vikRti tathA prAmAzaya-prAMtrIya kSatoM ko upakArI hai| yaha dastAvara tathA garbhasrAvakArI hai / isakA pralepa aise udarajAta phor3e ko lAbhakArI hai, jo kapha ke avaruddha ho jAne se prAvibhUta huA ho| .. ise pIsakara kiMcit nAbhi, per3a ora bhaga para malane se garbhapAta hotA hai aura prasava pIr3A abhivarddhanArtha bhI isakA upayoga hotA hai| isakI jar3a pIsakara madhu milA pralepa karane se kaMThamAle kI sUjana utaratI hai| ise nIbU ke rasa meM pIsakara kAna meM TapakAne se pUya kA nAza hotA hai aura kIr3e naSTa hote haiN| ___ ise pAre aura mUlI ke pattoM ke pAnI ke sAtha pIsakara piMDalI ke phor3e-phunsI para, jinako mAlave meM 'benI' aura dakSiNa meM 'esana' kahate haiM, tIna dina mardana karane se yaha unheM zuSka kara detI hai| kha. 10 // isakA zodhana-krama yaha haisarjana-mejara thAmasenajaba isameM phala pA jAveM taba nara podhe kI jar3a ( Dichotomous) jamIna meM se nikAla kara usake patale patale varka kATakara, unheM kiMcit lavaNAka taka meM rAtri bhara bhigo rkheN| phira inheM dina meM nikAlakara sukhA leveN| isI prakAra 4-5 dina taka nirantara karane se isake viSa kA jora kama par3a jaaygaa| isake uparAnta inako sApha karake aura sukhAkara rakha chodd'eN| prayoga-yadi kisI vyakti ko kRSNa sarpa kATa khAya, to una voM meM se 2-4 rattI taka athavA
Page #590
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaliyArI jisame kI usameM kSamatA ho, utanI mAtrA meM Dakka rogI ko dene se z2ahara utara jAtA hai| viSaile sA~pa, kanakhajUre vA vicchU ke kATe huye sthAna para isakI jar3a zItala jala meM pIsa lagA kara seMkane se upakAra hotA hai, aisA madarAsiyoM kA vizvAsa hai / zarIra kI svAgata kITa-rogoM meM isake lepa se kalyANa hotA hai / koMkaNa meM udarastha kRmiyoM ke nikAlane ke liye ise pazuoM ko khilAyA jAtA hai / isakI jar3a ko kUTakara pAnI meM bhigo deN| punaH isako malakara chanane se jo zvetasAra prApta ho, use ucita mAtrA meM yathA vidhi sevana kareM / isase sUjAka zrArAma hotA hai / phA0 I0 350 pR0 481 / TippaNI--nAdakarNI ke anusAra ise 6 rattI kI mAtrA meM madhu ke sAtha deveM / kucha aura udarazUkSa meM tathA agrastha kRmiyoM ke nikAlane ke liye isakI jar3a aura etatdvArA prApta zvetasAra kA byavahAra paramopayogI siddha hotA hai / citraka-tvak ke sAtha ise gomUtra meM pIsakara vedanAyukta zrazakuroM para lepa kareM / - I0 me0 me0 pR0 365-6 isako 2 // rattI se 6 rattI taka kI mAtrA meM dina meM tIna bAra dene se zakti vRddhi hotI hai / isako soMTha ke sAtha phA~kane se bhUkha bar3hatI hai / ise gur3a ke sAtha khilAne se zrAMtra kRmi naSTa hota haiN| isako pIsakara burakane se kSatajAta koTa naSTa hote haiM / isake pattoM ko pIsakara chAcha ke sAtha dene se kAmalA- yarkAna naSTa hotA hai / isakI jar3a garbhAzaya meM dhAraNa karane se vedanA nivRtta hotI hai| prasava kAla meM isakI jar3a ke rezoM ko hastapAda meM bA~dhane se bahuta ArAma se zizu prasava ho hai| isakI jar3a pAnI meM pIsakara nAsa lene se sarpa viSa kI zAMti hotI hai| isakI jar3a ko kA~jI meM pIsakara garbhavatI strI kaliyArI ke pairoM para lepa karane se zIghra baccA nikala par3atA hai / kha 0 0 // 1 Ara0 ena0 coparA - prAcIna saMskRta lekhakoM ne garbhapAtaka rUpa se isake upayoga kA ullekha kiyA hai / janasAdhAraNa ke vizvAsa ke viruddha, sAdhAraNa mAtrA meM isakI jar3a viSailo nahIM hotI, pratyuta yaha parivartaka evaM balya guNa viziSTa hI pratIta hoto hai| viSaka koTa evaM sarIsRpa daMzoM para isakI jar3a ko jala meM pIsakara lepa karane se vedanA zAMta hotI hai aura viSa kA nivAraNa hotA hai / - iM0 DU0 I0 pR0 580 | parantu kAyasa zrora mahaskarake matAnusAra isakI gA~Tha ra patte sA~pa zrara vicchU ke viSa meM bilakula nirupayogI haiN| karihArI yA kalihArI ko jar3a ko pAnI meM pIsakara nArU yA bAle para lagAne se nArU yA bAlA zrArAma ho jAtA hai / kalihArI kI jar3a pAnI meM pIsakara bavAsIra ke massoM para lepa karane se masse sUkha jAte haiM / kalihArI ke jar3a ke lepa se vraNa, ghAva, kaMThamAlA, adITha-phor3A ora bada yA bAghI- ye roga nAza ho jAte haiM / kalihAro ko jar3a pAnI meM pIsakara sUjana zrora gA~Tha prabhRti para lagAne se phaurana zrArAma hotA hai / kalihArI kI jar3a ko pAno meM pIsakara apane hAtha para lepa karalo / jisa strI ko baccA hone meM takalIpha hotI ho, usake hAtha ko apane hAtha se chulA, phaurana baccA ho jAyagA / athavA kalihArI ko jar3a ko Dore meM bA~dhakara baccA janane vAlo ke hAtha yA paira meM bA~dha do, baccA hote hI phaurana khola do, isase baccA janane meM bar3o sAno hoto hai| isakA nAma ho garbhaghAtino hai| gRhasthoM ke ghara meM aise moke para isakA honA dAyaka hai| bar3A lAbha kalihArI ke pattoM ko pIsa-chAna kara cUrNa banA chAcha ke sAtha khilAne se poliyA vA kAmatA rAma hojAtA hai / agara mAsika-dharma ruka rahA ho, to kalihArI kI jar3a yA oMge kI jar3a athavA kar3ave vRndAvana kI jar3a yoni meM rakho /
Page #591
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaliyArI agara yoni meM zUla ho, to kalihArI yA zroMge kI jar3a ko yoni meM rakho / agara kAna meM kor3e hoM to kalihArI kI gA~Tha kA rasa kAna meM DAlo / agara sA~pa ne kATA ho, to kalihArI kI jar3a ko pAnI meM pIsakara nAsa lo / gAya baila Adi ko baMdhA ho- dasta na hotA ho, to unheM kalihArI ke patte kUTakara aura zrATA meM milAkara yA dAne sAnI meM milAkara khilA do, peTa baMdha chUTa jAyagA / agara gAya kA aMga bAhara nikala zrAyA ho donoM hAthoM meM lagA sAmane le jAzro donoM jAya, to to kalihArI kI jar3a kA rasa kara, donoM hAtha usake zraMga ke agara isa taraha aMga bhItara na hAtha usa aMga para lagAdo aura ko gAya ke mu~ha ke sAmane karake vaha bhItara hI rahegA, bAhara na nikalegA / ci0 caM0 5 bha0 pR0 61-6 / phira una hAthoM dikhaado| phira biSagA~Tha ( Whitlow ) nAmaka roga meM kalihArI kI jar3a bakarI ke dUdha meM pIsakara u~galI para moTA lepa karane se zIghra lAbha hotA hai / lekhaka | kalihArI kI jar3a kA kalka 1 to0, zatAvara kA kalka 1 to0, dhatUra kI pattI kA svarasa 4 to0 aura lahasuna kA rasa 4 to0, kaTu taila SI, yathAvidhi tela siddha kareM / gaThiyA roga meM zotha yukta saMdhiyoM para isa tela ke mAliza karane se vahuta upakAra hotA hai / - lekhaka | 2323 kalihArI, daMtI, siMgiyA (bachanAga), saMkhiyA, ( somala ), pASANabheda samabhAga pAnI meM pIsa kara nAbhi, yoni aura vasti meM lepa karane se marA huA garbha zIghra nikala AtA hai / kalihArI ko pAnI meM ghisakara usameM phAhA tara karake yoni meM rakhane se mAsika dharma jArI hotA hai| kalihArI, sirasa ke bIja, arka dugdha, pIpala, dhA namaka, inako sama bhAga lekara gomUtra meM pIsakara bavAsIra para lepa karane se bavAsIra naSTa hotA hai| kaliyArI kalihArI aura sirasa kI chAla samabhAga kAMjI meM pIsakara gudasthAna para lepa karane se bavAsIra ke masse naSTa hote haiM / isake kaMdake kalka meM catuguNa bela aura itanA hI nirguNDI kA svarasa milA kara tela siddha kara lepa karane se athavA nasya lene se apaci (kaMThamAlA ) ArAma hotI hai / vidhivat zuddha kI huI kalihArI ko do rattI kI mAtrA meM sevana karane se puruSArtha bar3hatA haiM / kalihArI; atIsa, kar3avI tumbI ke patra, mUlI samabhAga kA~jI meM pIsa kara lepa karanese saba koToM kA viSa nAza hotA hai / kalihArI 160, dhatUre kA phala AdhI cha~0, soMTha AdhI cha~0, ajavAyana AdhI cha~; aphIma 4 to0, sarasoM kA tela || sera, yathAvidhi taila siddha karake mAliza karane se saba prakAra ke vAtaja zUla aura sUjana dUra hotI hai / kavirAja zyAmAcaraNadAsa likhate haiM ki isa kaMda ko pAnI meM ghisakara hAtha ko hathejI bhora paira ke talave para lepa karanese aura isakI gAMTha ko kamara meM bAMdhane se sukhapUrvaka prasava ho jAtA hai / parantu prasava hote hI usa gAMTha ko turata khola denA cAhie / bambaI meM yaha kRminAzaka mAnI jAtI hai| yaha kRmipIr3ita jAnavaroM ko bho dene ke kAma meM lI jAtI hai / . madarAsa meM yaha sarpa aura bicchU ke viSa ko naSTa karanevAlI mAnI jAtI hai / gAnA meM isakI jar3a ko snAyuzUla dUra karane ke lie pulTisa ko taraha kAma meM leteM haiM / kalihArI dvArA viSAktatA - vaidyako paMca vA sapta upaviSoM meM se kalihArI bhI eka upaviSa hai / yadi ise be qAyade yA adhika khA liyA jAya, to dasta laga jAte haiM aura peTa meM bar3e z2ora kI aiMThana aura maror3a hotI hai / tIvra vamana aura zrApa Adi lakSaNa hote haiM / bIca-bIca meM kabhI thor3e samaya ke lie ukta lakSaNa zamana hote hue jAna par3ate haiM / paraMtu punaH ve hI lakSaNa zrA upasthita hote haiN| jaldI upAya na hone se manuSya behoza hokara aura mala TUTa kara
Page #592
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaliyugAlaya 2304 kalIjIdUniyUna - mara jAtA hai| arthAt itane dasta hote haiM ki kali | jAlakaka 1 mukula / kuDamala / avikazita . manuSya ko hoza nahIM rahatA, aura anta meM mara | puSpa / koraka / zAraka / zigUfA / anya bhASA ke jAtA hai| zrAzu mRtaka parIkSA karane para ragoM se | payo0-z2ahara,(bahu* az2ahAra) vA z2aharaH (30) rana tarAvaza pA jAne ( Extra vasation gucaH (bahu0 gucahA)-kA0 / kalI (bahu. of blood.) ke sAtha mastiSka aura usakI kaliyA~, kri. a. kaliyAnA = katlI lenA) jhilliyoM meM rakta saMcaya ke lakSaNa pAe jAte haiN| -hiM0 / kallo (bahu0 kalliyA~ )-60 / moggu phuphphusa, yakRta, tathA vRkkadvaya meM gaMbhIra rakta saMcaya (bahu. moggugalu)-tA0 / moga (bahu0 mopAyA jAtA hai / AmAzayasthita zlaiSmika kalAoM gglu)-te| moha (bahu0 moTu kala)-mala0 / meM pradAha ke lakSaNa dIkha par3ate haiN| moggU (bahu0 mogguga lu), magge (bahu. magge viSa-zAMti ke upAya ga lu)-kanA0 / kali-baM0 / kalo (bahu0 ka le) ____ yadi kalihArI se dasta zrAdi lagate hoM, to -marA0 / kali ( bahu0 kAliyo)-gu0 / moTTa binA ghI nikAle gAya ke mAThe meM mizrI milAkara siMgA0 / prAGona vA aMgona (bahu0 prAGona pilaayo| miyAzrA, aMgona miyAA )-bara0 / baDa Bud ___ kapar3e meM dahI rakhakara aura nicor3a kara, dahI kA aN0| pAnI nikAla do| phira jo gAr3hA-gAr3hA dahI rahe, (2) aiso kanyA jisakA puruSa se samAgama usameM zahada aura mizrI milAkara khilaao| ina na huA ho| (kacco kalo-aprApta yauvanA) donoM meM se kisI eka upAya se kalihArI ke (3)cir3iyoM kA nayA nikalA huA para / : vikAra nAza ho jaayeNge| saMjJA strI0 [a0kalAI patthara vA soMpa Adi kaliyugAlaya--saMjJA pu0 [saM0pu' ] baher3e kA per3a kA phukA huA Tukar3A jisase cUnA banAyA jAtA .. bhA0 pU0 bha0 / hai / jaise-kalI kA cuunaa| kaliyugAvAsa-saMjJA pu0 [saM0pu.] baher3e kA per3a Urolaked lime, Quick lime . bhA0 pU0 1 bh0| (Calcium Oxide.) kaliyus sabAgIna- [a0 ] sajjI / azavAra / saMjJA strI0 [?] kA~jI / lu. kaH / kaliyUna-[ yU0 ] isabagola / kalI,kilI-[aM0] sajjI / azavAra / kaliyUma-[ ] majaro / qaloI-[?] artanosA / cobaka uztAna / Az2arabU / kaliyUsa-[yU.] sajo / ashkh'aar| | kalIka-[ tinakAbina ] jaMgalo' gulAba kA phUla / kaliyoneriyA-[ le0 ] eka proSadhi, dliik| kaliyyaH-[a0] de0 "kliyaa"| kalIkaTI-[ ? ] mADala / kalivRkSa-saMjJA pu[saM0pu.] baher3e kA per3a / vibhI kalIkaruna-[?] (1) bustAnI rAI / (2) jarataka vRkSa / he. c0| ____jIra / tarAmirA / kalisodarA-saMjJA strI0 [saM0strI.] har3ajor3a / asthi kalI-kA cUnA-saMjJA puM0 de0 "kalI" / sNhaarii| | kalI kAna kalosara-[ ! ] ta raba / kalihArI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kaliyArI / kari- qalo kI-[?] alakatarA / kora / lu0 k.| yaarii| krihaarii| laaNglii| bhA0 pU01 bh0| qaloz2adAna-[phA0] tataiyoM kA chattA | pare kA vaiHnidha vA. vyA0 mahAviSagarbha taila / chattA / kalIMjuvA-[?] jhA~pala nAmaka pkssii| kalIjara-saMjJA puM0 [!] viSNukAMtA / kalIMdA-saMjJA puM0 [saM0 kaliGga] tarabUja / hinvaanaa| | kalIjA-[phA0] tataiyA / bhauMrA / bareM / bhidd'| kalI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] (1) binA | kalojIdUniyUna-[.] (1) haldI / jardacoba / - khilA phUla / muMhabaMdhA phUla / boDI / kalikA / (2) choTA mAmorAna / mamIrI /
Page #593
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalIMjuvA 2325 kaluSayoni lIjuvA-[?] jhA~pala nAmaka pkssii| kaluga-[ tA0] kukumAduNDA / qalIda-[?] kAyaphala / kalu-saMjJA puM0 [saM0 pu.] garur3a zAli / rA0ni0 kalIMdA-saMjJA puM0 [saM0 kaliGga ] tarabUja / hinvaanaa| va0 16 / / kalInUkaji yUna-[yU.] eka prakArakA aMcU (ullaik)| [siMgA. ] kAlA / kalInUna-[ yU0] sarasara ke pair| kaluaMgola-[siMgA0 ] kAlA DherA | Alangium , kalInUji yUna-[yU0 ] aMcU ( ullaika ) kA eka henape talum, Lam. bheda / klaahisrii| kaluattana-[siMgA0] kAlA dhatUrA / kRSNadhustUraka / qalIphalmUna-[?] (1) sAkhU yA sAla kI goMda / / kaluiMdrajau-[ marA0 ] tika kur3A / ___rAla / kaikahara / (2) eka prakAra kI badabUdAra kaluI-[baM0] jhikraaii| goMda / (3) eka prakAra kA saMdarUsa / mu0 a0| kalukerA-[baM0] Capparis a cuminata, ma. 10 / Roxb. goviMdaphala / qalIba-[aM.] bheDiyA / vRk / kalu-kollu-[siMgA0 ] cAkasU / kalIbA-[?] choTe bAla kA pattA / kalukkA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) ulkApAta / kalIma-[?]karauMdA / __tArA TUTanA / (2) madirA gRha / zarAbakhAnA / qalImAlasa-[ yU.] jaMgalI camelI / zuNDA / kalImiyA-[ yU0 ] ( Zinc carbonate ) kaluduru-[siMgA0 ] kalauMjI / Calamina, ikalImiyA / kalAmIna / kalubolam-[ siMgA* ] eluvA / musabbara / qalImiyAe musammA- . {[po] (Calamine | kalumala-[ aM0 kelomala ] rasa kpuur| kalImiyAe muha jara- kalumurisa-[ siMgA. ] kAlI mirca / prae para ta) Prepared calamine kalurI-[ marA0] turaI / ghoSaka / eka prakAra kA halake gulAbImAyala bhUre raMga kA | kalu lunu-[ siMgA0 ] kAlA namaka / cUrNa jisameM karakarAhaTa bilakula nahIM hotii| kalumirisa-[siMgA. ] kAlI mirca / gola mirca / vi0 de0 "jstaa"| | kalurana-[ siMgA0 ] kAlI kuTakI / kaTu rohiNI / kalIla-saMjJA puM0 [a0 ] thor3A / kama / kalu varaniA-[ siMgA0 ] kAlA saMbhAlU / kRSNa kalIlI-sajJA strI0 [?] kukrauNchii| surasA / ( Justicia gendarussa, kalIlula g2iz2A-[a0] vaha aAhAra (g2iz2A) jisase ___Linn.) khUna kama paidA ho / kama g2iz2Aiyata vAlA / kalurukI-[deza.] tuiyaa| (Pouzolzia Indica) kalIlula makAnI-[siri0 ] ikalIlula malika / kaluvecaru-[siM0, kA0] zilAjIta / kalIva subula asphara-[a0 ] sajjI / kaluSa-saMjJA puM0 [saM0 pu.] [ strI0 kaluSA, , kalIvAja, kalIvAja-[phA0] cola / g2alIvAja / kaluSI] (.) bhaiMsA / mahiSa / rA0ni0 va. kaloziyA-[saM0 ? ] mulakU kA per3a / lu* k.| 16 / (2) maNDali sarpa / su0 kalpa0 4 a. kalIsa-[ yU.] kharabUz2A / khurapaz2A / de. "saaNp"| kalIsa-[phA0] (1) jardAlU / khUbAnI / (2) kaluSa maJjarI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] jigina / ullU / jiGginI / vai0 nighaH / [mAjaMdarAna ] eka prakAra kI bar3I mchlii| kalusarA-[ u0 50 sU0 ] khar3a usarA / jirI / kalu-sImani-gahA-[ siMgA0 ] kAlA makoya / kalIsabA-[saM0 1 ] mulakU kA per3a / lu0 ka0 / makoya / kalIsara-saMjJA puM. [?] kAlIsara / kalu-sohu-[ gu0 ] sosA / sIsaka / kalIsarejaH-[ phiraMgI ] muleThI / kaluSayoni-saMjJA pu0 [saM0] varNasaMkara / dog2AlA /
Page #594
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalUdA 2326 kalauMjI kalUdA-de0 "klauNdaa"| kaloM kulaI-[ u0 50 sU0 ] choTA mttr| kalU-[phA0] zIramAla / kaloI bor3A-saMjJA puM. [ deza0 ] eka prakAra kA kalUkhA-[phA0 ] amruud| ___ bar3A sA~pa vA ajagara jo baMgAla meM hotA hai| kalUgI tUna-[ yU0] sanobara / kaloDiyana-saMjJA pu. [ aM. Collodion] kalUco-[paM0] zaMgalA / kadIrA / (simalA ) / [bahu0 kaloDiyaMsa Collodions ] kalodikalUjana-[ rAjapu.] kulaMjana / __ yUna / de. "koloddiym"| kalUta-[?] bAqalAe hiMdI / kaloDiyam-saMjJA pu. [le. Collodium ] kalUphA-[ yU.] kaha / [bahu0 kaloDika Collodia] de. "koloqalUba-[a0.] bher3iyA / ddiym"| kalUbA. kalUvA mekha-rU.] A~valA / kalodbhava-saMjJA puM. [saM0 pu.] kalama zAli / kalUbAsIra-[rU0 ] A~valA kA dUdha / ___ kalamA dhAna / rA0ni0va0 16 / jar3ahana / kalUrakiyA-[yU0] caMdana / saMdala / kalora-saMjJA strI0 [saM0 kalmA ] vaha javAna gAya jo qalUsUna-[ yU.] pudInA / ___ baradAI yA vyAI na ho| A heifer. kalUnUsa-[ ? ] kulUnUsa / rohUmachalI / zabUta / kalauMjadAnA-saMjJA puM. [hiM0 kaloMjI+dAnA ] ma~gaqalUmUsa-[yU.] rAsana / kulUmUsa / railA / kalauMjI / qalUha-?] vRkka / gurdaa| kalauMjI-saMjJA pu0 [saM0 kAlAjAjI ] eka supa kalUnA-saMjJA puM0 [ deza0] eka prakAra kA moTA | jo dakkhina bhArata aura nepAla kI tarAI dhAna jo paMjAba meM utpanna hotA hai| meM hotA hai| isakI khetI nadI ke kUloM para kaleMji-[bara0 ] kaTha krNj| hotI hai| domaTa vA baluI jamIna meM ise agahana kalejuA-[?] jhA~pala pakSI / pUsa meM bote haiN| isakA paudhA Der3ha do hAtha U~cA kaleMdA-de0 "kliiNdaa"| soMpha ke paudhe se milatA-julatA hotA hai|shaakhaayeN kalejaI-saMjJA puM. [hiM0 kalejA ] eka prakAra kA eka bAlizta ke barAbara athavA usase bar3I ora rNg| cunauTiyA rNg| patalI hotI haiM / phUla safedI liye pIle hote haiN| kalejA-saMjJA puM. [saM0 yakRta, (viparyAya) kRtya, kiso kisI meM nolepana ko bhI jhalaka hotI hai| kRja ] (1) hRdaya / dila / (2) jigara / phUla jhar3a jAne para phaliyA~ lagatI haiM jo DhAI-tIna yakRta / kbid| (3)chAtI / vakSaHsthala / aMgula lambI hotI haiM jinameM kAle kAle dAne bhare kalejI-saMjJA strI0 [hiM0 kalejA ] (1) kaleje kA rahate haiN| ye dAne vA bIja tikone, choTe; bAhara se - mAMsa / (2) de0 "krej'ii"| gahare bhUre vA kAle raMga ke aura bhItara se pAMDu-zveta kaleTA-saMjJA puM. [ deza0 ] eka prakAra ko bakarI vA zubhra varNa ke (girI) hote haiN| inakA phalI jisake Una se kaMbala zrAdi bune jAte haiN| se saMlagna sirA (Umbilical end) kaleniyam- mala0 ] bhaMgarA / bhaMgaraiyA / apekSAkRta kSudra hotA hai / bIja ke UparakA chilakA kaleyam konapa-[ mala0 ] bArahasiMgA / khuradarA ( ucca noca) hotA hai| dekhane meM ye kalevara-saMjJA puM0 [saM0 ko0] deha / zarIra / colA / dAnAdAra bArUda kI taraha pratIta hote haiM / svAda meM jisma / rA0 nigha0 va018 / ( kalevara badalanA ye kiMcittika aura sugaMdhita hote haiN| inameM se kAyAkalpa honA / rogake pIche zarIra para naI raMgata eka prakAra kI viziSTa nIbU ko taraha kI priya evaM cddh'naa)| tIvra gaMdha pAtI hai aura isI se ye masAle ke kAma kalesura-saMjJA puM0 de0 "kalasirA" / meM Ate haiN| ina bIjoM se tela bhI nikAlA jAtA kalai-[paM0] cUnA / hai, jo davA ke kAma meM zrAtA hai| yaha ur3anazIla kalaippaika kizaMgu- tA0] kalihArI / taila hI isakA prabhAvakArI sAra bhAga hotA hai|
Page #595
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalauMjI tela ke vicAra se yaha do prakAra kA hotA hai / eka kA tela kAlA, ur3anazIla aura sugaMdhita hotA dUsare kA tela sAfa reMDI ke tela kA sA aura gAr3hA hotA hai / sarvottama kalauMjI vaha hai, jisake dAne naye, bhArI moTe tez2a aura carapare hoN| isameM sAta sAla taka rahatI hai| paryA00 upakuJcA, upakuJcI, kAlikA, upakAlikA, suSavI, kuJcikA, kuJcI, pRthvIkA sthUlajIrakaH ( dha0 ni0 ), dIpyaH, upakuJcikA, kAlI, pRthvI, sthUlakaNA, pRthuH, manojJA, jAraNI, jIrNA, taruNaH, sthUlajIrakaH, supavI, kAravI, pRthvIkA ( rA0 ni0 ); kAlikA, suviSA, kuJcI, karakRSNA, vASpikA (keya0 de0 ), kAlAjAjI, suSavI, kAlikA, upakAlikA, pRthvIkA, kAramI, pRthvI, pRthu, kRSNopakuJcikA, upakuJcI, kuJcikA, kuJcI, bRhajjIraka ( bhA0 ), upakuJciH (20) suSavI, kAravI, pRthvI, pRthuH, kAlA, upakuJcikA ( zra0 ) kucika (ja), pati-barA ( za0 ), suSavI, kucikA ( 0 TI0), suSavI, pRthukA, pRthivI, bheSajaM (zabdara0 ) kRSNA, jaraNA, zAlI, bahugaMdhA, kRSNajIraH, kRSNajIrakaH - saM0 | kalauMjI, ma~garailA, magarelA, ma~garaila - hiM0 / kAlAjIrA, kalauMjI - da0 | kAlAjIra, kAlAjIrA, kAlajIrA, ma~garala, kRSNajIrA, ma~garailA, zA jIrA, kirmAnI jirA, vilAtI jirA - 0 / zaunIz2a, habbutussaudA, kamUne asvada kamUne hiMdI, lahabbatusodA, alzonIz2a, lazInIz2a, alhambatula qhiz2arA, saudA, kabUdAnU, kamUnI, habbe savad - a0 | syAha dAnaH, syAha triraMja, zonIz2a, zonUz2a - fA0 / (Sibthorb) qarAcoraka UdI-tu0 / nigelA fafear Nigella Sativa, Linn., fana iMfor Nigella, Indica, D. C. - le0 / smAla phenela Small Fennel, nAigellA soDsa Nigella seeds seed flowerzraM0 / Nielle Toute epice - phrA0 | Gremein Nigelle, Schwarzer-Kummel Melanthion - jara0 | karuj zIrgam karuj jIrgama - tA0 / talla -jilakara, tallajIre, tallajIrA kArI - te0 | karunUM cIrakam - mala0 / kare- jIraga 2337 kalojI (ge), kA jIrage, kari jirigi, kalauMjI, viliya jIrage, kAle jIrako, kAle jire, meMkarI jo du jIrage, karidADurige - kanA0 / kAla jIre, kalauMjI jIre - marA0 | kAlI jIrI, kalauMjI jIru-gu0 / kalu duru - ( siMhalI ) / samau ne - bara0 / kAleMjire tukme - gaMdnA - kAza0 / siyAha dAru - a0 / itihAsa - saMskRta kRSNajIraka, upakuJcikA, kAlAjAjI ityAdi dhanvantarIya rAjanighaMTUka zabdoM ke dekhane se yaha pratIta hotA hai, ki bhAratIyoM kA kalauMjI viSayaka jJAna prAcInatama hai| kalauMjI aura usake anya jAtIya paudhoM kA prabhava sthAna bhAratavarSa hai / prasiddha vanaspati zAstravid rAksavarga 1 kA bhI aisA ho mata hai / ainsalI ke matAnusAra isakA vaijJAnika nAma Nigella Indica hai / kisI kisI ne isakA mUla prabhava sthAna mizrAdi anya deza mAnA hai aura taddezIya paudhe kA nAma Nigella Sativa likhA hai / phArsa phahala ( Forskahl ) apane ( Medicina Kabarina ) grantha meM likhate haiM ki isakA zrAdi utpatti sthAna mizra hai, jahA~ ise habbussaudA kahate haiN| saMbhava hai yaha anya dezoM meM bhI zrati prAcIna kAla se svatantratayA hotI rahI ho, jisakI puSTi uparyukta varNana se hotA hai / parantu bhAratavarSa ko isakA mUla prabhava sthAna mAnane meM hameM koI Apatti nahIM honI cAhiye / bhAratIya zrora videzIya donoM ke bIja svarUpa zrora lakSaNAdi meM prAyaH samAna hote haiM / ataeva donoM ke liye prAyaH eka hI saMjJA kA vyavahAra hotA hai aura N. Sativa tathA N Indica donoM paraspara eka dUsare ke paryAya svarUpa vyavahAra kI jAtI hai / darDavuDa ke anusAra yaha IsAI dharma granthokta ( Black Cumin ), bukarAta aura dIsakUrI dUsa likhita 'melAthiyUna' aura lAinI likhita 'githa' hai / prAcIna yunAnI nighaMTu granthoM meM 'zonIja' vA 'ha0tussaudA' nAma se isakA ullekha milatA hai / kAkapadIya vA vatsanAbha varga ( N. O. Ranunculacece. ) utpatti sthAna -- bhUmadhyasAgara ke deza bhAratavarSa ke bahuta se bhAgoM meM vizeSataH baMgAla meM bIja
Page #596
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalauMjI 2328 kailAjI ke liye isakI khetI hotI hai / isake bIja vA ___ pRthvIkA kaTutiktoSNA vAtagulmAmadoSanut / - kalauMjI prAyaH sabhI bhAratIya bAjAroM meM sulabha zleSmAdhmAnaharA jIrNA jantughnI dIpanIparA // hotI hai| uttara bhAratIya bAjAroM meM yaha uttara (rA0 ni0) bhArata basarA aura kAbula se AtI hai| kalauMjI-r3avI, caraparI, uSNavIrya tathA vAyu, , auSadhArtha vyavahAra biij| gulma. prAmadoSa, kapha, AdhmAna aura jaMtuoM ko rAsAyanika saMghaTana-bIja ke 100 bhAgoM meM naSTa karanevAlI tathA parama dIpana hai| 37.5 bhAga eka sthira taila, *.5 bhAga eka prakAra uktopakuzcikAtiktA kaTavI coSNA ca diipnii| kA ur3anazIla taila, 8.25 bhAga albyumena, 2 vRSyA cAjIrNa zamanI garbhAzaya vizodhinI // bhAga labAba, zarkarA (vA glyukoz2a ) 2.75 bhAra, saindriyakAmma 0.6 bhAga, meTArabIna 1.4 bhAga, AdhmAnavAta gulmazca raktapittaM kRmiiNstthaa| heleborIna ke tadvat melAnthIna 1.4 bhAga, bhasma karpha pittaM cAmadoSaM vAtaM zUlazca nAzayet // 4.5 bhAga, ArdratA 7.4 bhAga aura arabikAmla kalauMjI-kar3abI, caraparI, garama, jaTharAgni 3.2 bhAga ityAdi ityaadi| inameM ur3anazIla pradIpaka, vRSya, ajIrNa nAzaka, garbhAzaya ko zuddha taila hI isakA prabhAvakArI aMza hotA hai jisameM karanevAlI hai aura prAdhmAna, vAta, gulma, rakrapitta, (1) kArvona an unsaturated kaphapitta, AmadoSa, bAdI aura zUla ko naSTa Ketone 45 se 60% pratizata (2)kArvIna karatI hai| Carven ( terpene or d-limone- ____ kalauMjI ke vaidyakIya vyavahAra ne) aura (3) sAyamIna Cymene-ye cakradatta-raktapitta meM pRthvIkA-rakrapitta dravya hote haiN| rogI ke udgAra evaM nizvAsa meM rakagaMdha anubhUta aussdh-nirmaann-cuurnn| hone para kalauMjI kA cUrNa dviguNa cInI ke sAtha mAtrA-Adhe se 2 DrAma (vA Adhe se sebya hai / yathAbhAnA); TiMkcara vA Asava-(1 pAiMTa zuddha | "lohagandhinI niHzvAse udgAre raktagandhini / surAsAra aura 2 // pAuMsa kalauMjI kA cUrNa inase pRthvIkAMzANamAtrAntu khAdedviguNazarkagam / / yathAvidhi taiyAra kiyA huA) (rakrapitta ci0) mAtrA-1 se 2 pluiDa DrAma / bhAvaprakAza-viSamajvara meM kAlAjAjIAyurvedIya yoga-paJcajIrakapAka (bhA0) kalauMjI kA cUrNa purAne gur3a ke sAtha sevana karane kAravyAdi guTikA ( yo0 ra0), kAravyAdi cUrNa | se viSamajvara naSTa hotA hai / yathA(ca. ci. 26 a.) "kAlAjAjI tu sagur3A viSamajvara naashnii|" isakI pratinidhi svarUpa yaropIya dravya (jvara ci0) prAliyam meMthI pAipareTI, kaisakairillA bArka aura saiMTonIna / yunAnImatAnusAra-prakRti-dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa hai| kAnUna meM tRtIya kakSA meM __ guNa dharma tathA prayoga uSNa aura rUkSa ullikhita hai| koI-koI tRtIya zrAdurvedIya matAnusAra kakSA meM uSNa aura dvitIya kakSA meM rUkSa batapRthvIkA kaTukA pAke rucyApittAgnidIpanI / lAte haiN| zleSmAdhmAnaharAjIrNAjantughnI ca prakItitA // __ hAnikarttA-yaha vRkta aura mUtrAvayavoM ko (dha0ni0) hAniprada hai tathA phuphphusa evaM uSNa yakRta ko kalauMjI-pAka meM caraparI, rucikArI, pitta. hAnikara hai aura ziraHzUla utpanna karatI hai| janaka, aura agnidIpaka hai tathA yaha zleSmA, darpanAzaka-(1) katIrA aura baMzalocana mAdhmAna aura jantuoM kA nAza karanevAlI hai| yA sirake meM kalauMjI ko bhigokara khAnA vA
Page #597
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalauMjI 2925 kA kAsanI yA khuraphe ke pAnI ke sAtha, (2) akelA par3atAhai / yaha Arttava, stanya aura mUtra kA pravartana kAsanI, (3) sirake meM bhigokara upayogita karatI hai| isake sivA yaha prasava kAlIna raktasrati karanA, aura (4) khIre ke bIja / (ninAsakA khUna) evaM tajanya vedanAkA nivAraNa pratinidhi jaitUna kA goMda, turuma razAda, karatI hai / yaha sarda khA~sI, uro vedanA, jalodara tigunA anIsUna taila meM prAdhe soye ke bIja, pAra- aura vAyu janya udarazUla (riyAhI kulaMja) ko sIka yamAnI ke bIjoM ko bhI isakI pratinidhi lAbhakArI hai| yaha udaraja kRmiyoM ko niHsarita likhA hai| karatI hai| isake lepa se sUjana utaratI hai| dhI maatraa-3|| mAze se adhika hAnikAraka ke sAtha kapoloM ko aruNa varNa aura cehareko sApha hotI hai| kahate haiM ki 7 mAze taka khAe, adhika karatI hai |ydi ratIlA yA bAvale kutte ne kATa khAnA ucita nahIM / kisI-kisI ne 4 // mAze se khAyA ho, to 4 // mA0 se 7 mA0 balki 10 // hai mAze, balki 10 // mAze taka zIta prakRti ko mA0 taka pAnI ke sAtha khilAne se upakAra aura 1 // mA0 se 3 mA0 taka uSNa prakRti ko hotA hai| sikaMjabIna ke sAtha jIrNa kapha jvara aura batalAyA hai| isase adhika sevana karane se khanAka cAturthika jvara ke liye upakArI hai| yadi sAta paidA hone kA bhaya hai| dAne kalauMjI strI ke dUdha meM pIsakara kAmalA rogI guNa, dharma, prayoga-kaloMjI tIkSNoSNa kI nAka meM, jisakI A~kheM pIlI par3a gaI hoM, (hAi) aura pariSkAraka (jAlI) hai| yaha TapakAyeM to bahuta upakAra ho| yadi kai meM pIva vAyu ko anuloma karatI hai aura apanI kAMti- pAtI ho, jI micalAtA ho, tillI bar3hI huI ho, kAriNI zakti (kubbata jilA) ke kAraNa ulaTe to isase upakAra hotA hai| yadi sA~sa lene meM massoM (sAlIla manakUsA) kA chedana karatI hai| kaSTa ho yahAM taka ki rogI zayyA para pahalU na yaha vyaMga evaM zvitrakA nivAraNa karatI hai, kyoMki Teka sake aura jaba taka sIdhA na baiThe yA khar3A isameM uSmA dvArA samyak paripakkatA ko prApta usa na ho aura garadana sIdhI na rakhe, sA~sa na le sake, sUcamatatvAMza ke kAraNa, eka prakAra kI kAMti- to ukna avasthA meM kalauMjI se bahuta upakAra hotA kAriNI zakti vidyamAna hotI hai / ise bAhara udara | hai / kalauMjI ko jalAkara moma aura tela milAkara ke upara lagAne se yaha sUtra kRmiyoM aura kaha dAne | sira ke gaMja para malanA guNakArI hai| dIrghakAla ko naSTa karatI hai, kyoMki isameM tAralyakAriNI taka aisA karane se bAla uga Ate haiN| kevala (latIphrA) aura avarodhoddhATinI zakti ke sahita sirakA meM milAkara massoM para lagAne se ve kaTa tikratA hotI hai| isake tinakoM ko tAlAba meM jAte haiN| isako pIsakara sirake meM milAkara peTa galane se machaliyA~ Upara tairane lagatI haiN| yadi para lagAne se kahUdAne naSTa ho jAte haiN| isake isako bhUnakara alasI (qattAla) ke nIle kapar3e dhue~ se jaharIle kIr3e-makor3e bhAgate haiM / sirakA meM poTalI bA~dha- kara sUghA jAya, to apanI aura sanobara kI lakar3I ke sAtha kathita karake avarodhoddhATinI zakri se srotoM (masafAta ) ke usakA gaMDUSa karanA daMtazUla ko lAbhakArI hai| avarodhoM kA uddhATana karatI hai| (nakrI0) kalauMjI pIsakara chAcha meM prauTAkara use nArU para kalauMjI vAtAnulomaka, udarAdhmAna nAzaka aura pralepakareM, tIna dinameM samasta nArUM nikaja bhAyeMge, malAvarodhanAzaka hotI hai / (tA. za0) cAhe ve TUTa gaye hoN| kalauMjI ke per3a ke patte, yaha auSNya evaM raukSya aura kAMti (jilA) DAliyA~ aura bIja-inako pIsakara jananendriya utpanna karatI, ratUbata vA kinnatA kA zoSaNa karatI, ke kSatoM para lagAne se ve prArama hote haiN| kalauMjI mAhe ko pakAtI aura usakA sAmya saMpAdana(mAta- ko pAnI meM pIsakara zahada milAkara pIne se vRka dilula nivAma) karatI hai| isako auMTAkara pIne aura vastistha azmarI nikala jAtI hai| isako se mRta aura jIvita zizu udara ke bAhara nikala | ___ jalAkara rAkha lagAne aura pIne se arzAkara gira 75 phA0
Page #598
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalauMjI 2330 kalojI jAte haiN| isakA yaha vizeSa dharma hai ki isake per3a ko pAnI meM DAlanese machaliyA~ usake sannikaTa pAne ke liye pAnI ke Upara A jAtI haiM | kalauMjI ke dAne Una ke kapar3e meM rakhane se kIr3e nahIM lagate / yadi ise jaitUna ke tela ke sAtha nihAra mu~ha khAyA kareM, to raMga surkha nikala Aye / isako bhUnakara kapar3e meM bA~dhakara sUMghane se sardI kA jukAma jAtA rahatA hai / g2Az2arUnI isako pratizyAya meM vizeSa upakArI likhate haiM / usakA yaha prabhAvaja guNa hai| vaha pratizyAya jisameM chIMka adhika pAtI hoM aura nAka se pAnI bahatA ho, jaitUna ke tela meM kalauMjI kA cUrNa milAkara cAra bUMda nAka meM TapakAne se upakAra hotA hai| isakI dhUnI lene se bhI ukta lAbha hotA hai| gIlAnI kahate haiM ki isakI yaha khAsiyata (prabhAva) hai ki yaha una DakAroMko baMda karatI haiM jo kapha evaM vAyu janya hote haiN| isake khAne se amlodgAra ruka jAte haiN| isake dIrghakAlIna upayoga se strI-stanya kI vRddhi ho jAtI hai| isake carbaNa-bhakSaNa se mukha meM sugaMdhi Ane lagatI hai| isake adhika mAtrA meM sevana se khunAqa nikala pAtA hai aura mUrchA Ane lagatI hai| kai karAnA, dugdhAdi pilAnA aura chikikA (kuMdaza) bhara Naja viSa nivAraNopayogI upAyoM dvArA isakA pratIkAra kreN| kalauMjI ko sirake meM bhigo sukhAkara pIsa leveN| isameM se 7 mAze prati dina tIna dina taka khAne se jalasaMtrAsa (zvAnaviSa) roga dUra hotA hai / (kha. pra.) vaidyoM ke kathanAnusAra kalauMjI caraparI aura uSNa hai| yaha bhAmAzaya evaM udaraja vAyu zUla, ajIrNa, pAcana nairbalya, jvara aura atisAra kA nivAraNa karatI hai| isake upayoga se strI-stanya kI vRddhi hotI hai| yaha phor3oM ko pakAtI aura sAfa karatI evaM mUtra kI vRddhi karatI hai / yaha sardI ke vikAroM ko dUra karatI hai / isake upayoga se kIr3e marate haiN| 5 rattI se 2 // mAze taka kalauMjI ke cUrNa kI phakI lene se zArIroSmA evaM nAr3I kI gati tIvra hotI hai aura zarIra ke prAbhyaMtarika sakala aMgoM ke avarodha dUra hote haiM / 5 rattI se / mAze taka kalauMjI ke cUrNa kI phaMkI dene se kRccha evaM kaSTa raja meM upakAra hotA hai| garbhavatI strI ko / isakA sevana varjita hai| yaha balya oSadhiyoM meM parigaNita hotI hai aura sAraka auSadhoM ke sAtha dI jAtI hai| strI-stanya-zodhanArtha kar3hI vA tarakArI ke sAtha kalauMjI denA cAhiye / UnI kapar3oM meM kapUra aura kalauMjI pIsakara rakhane se unameM kIr3e nahIM lagate / kalauMjI 5 tole, bakucI 1 tole gUgula 5 tole, dAruhaladI kI jar3a 5 tole, gaMdhaka 2 // tole, nAriyala vA khopare kA tela do botala, sarva prathama kalauMjI se gaMdhaka paryaMta sakala dravyoM ko bArIka pIsakara tela meM milAkara botaloM meM bharakara kAga lagAkara saptAha paryaMta dhUpa meM rkheN| dina meM do-tIna bAra khUba hilA diyA kreN| zarIra para isa tela ko mardana karane se kuSTha prabhRti dharmaroga prAzama hote haiN| 3 mAze kalauMjI kA cUrNa 3 mAze madhu meM milAkara cATane se hicakI baMda hotI hai / isakA kAr3hA pilAne se kAmalA roga kA nAza hotA hai / isako jala meM pIsakara bAloM meM malane se keza bar3hane lagate haiM aura usakA giranA ruka jAtA hai / kalauMjI aura elue kI vattI banAkara gudA meM dhAraNa karane se cunne vA sUtra kRmi mRta prAya hote haiM | kalauMjI aura syAha jIre kA pralepa karane se zIta janya ziraHzUla miTatA hai| kalauMjI kA eka tolA cUrNa zahada ke sAtha bArI ke dina caTAne se cAturthika jvara dUra hotA hai| ise zahada meM milAkara lagAne se vAnara kA viSa utaratA hai / isako gur3a meM milAkara khAne se ekatarA jvara chUTatA hai| bhujI huI kalauMjI do mAze, nausAdara 2 mA0. soMTha mA0-inako pIsakara poTalI bA~dhakara sUMghane se pratizyAya naSTa hotA hai / isakA haluA banAkara khilAne se jalasaMtrAsa (kukkura viSa) roga ArAma hotA hai / isake halue se udaraja vAyuzUla, udaraja kRmi, udarAdhmAna aura kaphaja roga ArAma hote haiM / isakA cUrNa phaMkAne se mUtrAvarodha miTatA hai| isako sirakA meM pIsakara rAtri meM muMha para lepa karane aura prAtaHkAla dho DAlane se yauvana-pir3akA vA muMhAse miTate haiM / isI ke lepa se carmagata caTTe naSTa hote haiN|
Page #599
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalauMjI kalauMjI kA tela / matAnusAra kalauMjI ke tela meM z2aitUna kA tela milAkara pIne se sAdhya napuMsaka vyakti meM bhI pracaMDa kAma zakri jAgRti ho uThatI hai / kaTi evaM jananendriya para kalauMjI tela kA abhyaMga karane se asIma kAmecchA utpanna hotI hai| isake mardana se nAr3I zaithilya arthAt puTThoM kI zithilatA aura zIta janya zUla kA nivAraNa hotA hai / isake pIne se bhI saradI kA darda dUra hotA / golAnI ke zakti meM yaha tela mUlI ke tela ke samakakSa hotA hai / isake abhyaMga evaM pAna se fAlija, avasazatA, kaMpa aura dhanuSa TaMkAra ( kuz2Az2a ) ArAma hote haiM / yaha rUha haivAnI - prANa zakti ko sudUravarttI aMgoM kI ora saMcArita karatA hai / yaha nADyavarodhoM kA udghATana karatA hai| jisase ceSTA kA anubhava hotA hai / yaha aMgoM meM rUkSatA utpanna karatA hai / kAna meM ise TapakAne se vAdhirya dUra hotA hai aura karNazotha miTatA hai| isakA nasya lene se mRgI roga ArAma hotA hai| isake ziro'bhyaMga se laghumastiSka (muvAnva'ira dimAg2a ) ke avarodhoM kA udghATana hotA hai tathA vismRti evaM smaraNa zakti ke doSa dUra hote haiM / (qha0 0 ) navya mata ainsalI - dezI loga vAtAnulomaka ( Car. minative) rUpa se ajIrNa rogoM meM katipaya 2331 rogoM meM isakA vyavahAra karate haiM, tathA carma visphoTakoM (Eruption ) para isake atait at faa aa (Gingilie oil) # milAkara lagAte haiM / kar3hI prabhRti bhojya dravyoM ko chauMkane - baghArane meM bhI isakA upayoga hotA hai / logoM kA yaha vizvAsa hai ki ise kapar3oM (Linen ) ke bhItara rakhane se kIr3e nahIM lagate haiM / (me0 iM0 pR0 128 ) / DImaka - kalauMjI ke bIjoM kA masAlA aura zrauSadha meM bahula 'prayoga hotA hai / zrajIrNa meM anya sugaMdha dravyoM tathA citrakamUla ke sAtha isakA vyavahAra hotA hai| DAkTara ema0 kainollI (Canolle ) ke anusAra 10 se 40 grAma kI mAtrA meM isake bIjoM kA cUrNa khijAne se abhivarddhita kalauMjI tApakrama evaM nAr3I kI gatI pratyakSa dekhI gaI, tathA isase sarva zarIragata, vizeSataH vRkka evaM svagIya tara zrabhivarddhita hogaye / 10 se 20 grAma kI mAtrA meM kaSTaraja zraniyamita raja prabhRti mAsika srAva saMbaMdhI vikAroM meM isakA vyakta zrArttavarajaH srAvakArI prabhAva dekhA jAtA hai / ( phA0 iM0 1 bha0 pR0 28-26) ara0 ena0 khorI - kalauMjI kRmighna, sUtrakara, stanyavarddhaka, atirajaHsrAvakArI evaM bAyu nAzaka ( Carminative ) hai / yaha virecaka evaM tika bheSaja sugaMdhi karaNArtha vyavahAra meM zrAtI hai| prasavottara isakA kAr3hA pIne se garbhAzaya dvAra saMkoca prApta evaM stanyavarddhita hotA hai / kRmiyoM ke pakSa meM bhI yaha hitakArI hai / viSama ra, grahaNI ( Dyspepsia ) agnimAMca aura atisAra meM yaha vAyunAzaka tathA pAcaka ( Stomachic ) rUpa se citrakamUla ke sAtha vyavahRta hotI hai| zrArttavarajaH strAvakArI rUpa se yaha rajaH kRcchra, rajorodha vA vilamvita raja meM sevya hai / zrati mAtrA meM sevana karane se garbha srAva karAtI hai / hasta pAda ke kaSTa prada zodha meM jalapiSTa kalauMjI kA pralepa hitakArI hotA hai / pazmIne ke kapar3oM aura duzAloM ko kIr3oM se surakSita rakhane ke lie unakI tahoMmeM kalauMjI ke dAne jagaha-jagaha chir3aka kara rakhate haiM / ( me0 me0 Apha 102 bha0 pR0 17 ) nagendranAtha sena - kalauMjI ke bIja sugaMdhita vAyunAzaka jaTharAgnidIpaka ( Stomachic ) aura pAcaka hai tathA ye virecaka evaM anya auSadhoM meM taddarpanivAraNArtha par3ate haiN| ye mUtrala, kRmighna tathA zrArttavarajaHsrAvakArI aura ajIrNa, maMdAgni; jvara, atisAra, zotha, ( Dropsy ) prasUta roga, prabhRti meM upakArI hai, ye saMdeha rahita svanyaprada haiM / zrataeva sadyaH prasUtA nAriyoM ko katipaya anya auSadhiyoM ke sAtha inheM dete haiM / inakA uttama vyakra zrArttavarajaH srAvakArI prabhAva hotA hai zrataH ye kRccharaja meM 5 se 10 rattI kI mAtrA meM upakArI hote haiN| adhika mAtrA meM ye garbhapAtaka hote haiM / UnI kapar3oM aura zAla duzAloM kI mor3oM meM inheM yatra-tatra chir3aka dene se unameM kIr3e
Page #600
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalauMjI 2332 nahIM lagate / chir3akane se pUrva isameM kapUra kA cUrNa bhI milA lete haiN| bIja pittaghna bhI haiM, zrataeva tajjanya vamana nirodhArtha inakA zrAMtarika prayoga hotA hai| bIjoM koM bhUna pIsakara malamala kI thailI meM bharakara poTalI banAkara niraMtara sU~ghane se saradI aura nAkase pAnI bahanA (Catarrh of the nose ) zAMta hotA hai / prasUtA nArI kI prasavottara pIr3A haraNArtha kalauMjI ke bIjoM ko pIpara, seMdhA namaka aura madirA ke sAtha prayogita karane se upakAra hotA hai| kalauMjI, jIrA, kAlImirca, kizamiza, imalI kA gUdA, anAra kA rasa, soMcala namaka, inake cUrNa kA gur3a aura madhu meM banAyA avaleha zraruci aura kSudhAnivRtti meM zratIva guNakArI hotA hai / ( cakradatta ) Indian_Indigenous Drugs & plants. ) Ara0 ena0 coparA - kalauMjI vyakta vAtAloka aura jaTharAgnidIpaka (Stomachic) guNaviziSTa hotI hai tathA anya sugaMdhita evaM tika padArthoM ke sAtha isakA vyavahAra hotA hai / isake yoga se pAmA (Eczema ) aura vyaMga (Pityriasis ) meM prayukra vAhya prayoga kI uttama anulepanauSadhi isa prakAra banatI hai-- kalauMjI kA cUrNa 2 zrAuMsa (5 tole), bakucI 2 zrAuMsa ( 5 tole ), guggula ( Bdellium) 5 tole, dakSiNI dAva-mUla-cUrNa ( Coscini radix ) 5 tole, gaMdhaka 2 // tole, dhaura nAriyala kA tela 2 pAiMTa, yathAvidhi malahama vA tela banAkara kAma meM lAe~ / (iM0 0 I0 pR0 587 ) mohIdIna zarIfa - prabhAva - yaha jaTharAgni dIpaka, vAtAnulomaka, utta ejaka, balya, jvarahara aura kRmighna hai / Amayika prayoga -- yaha ajIrNa aura durbalatA ke katipaya bhedoM meM tathA katipaya sAdhAraNa prakAra ke bAla jvaroM meM upakArI siddha huI hai / uparyukra rogoM meM se kisI eka roga meM una auSadhi ke sevana kAla meM bAlakoM ke mala meM ke nirgata kecue avalokana kiye gaye haiN| musalamAna loga ghoSadha - kalauMlI aura bhojana donoM meM isakA vyavahAra karate haiM / ( me0 me0 mai0 pR0 6 ) kalauMjI ko pAnI meM pIsakara usase bAla dhone se sAta dina meM bAla lambe ho jAte haiM / kalauMjI 1 to, pyAja ke bIja 1 to0, kusuma ke bIja arthAt kar3a 1 to0 kaTerI kI jar3a 1 to0, soMTha 1 to0, myoMr3I kI jar3a kI chAla, (ka) 40, karAsa kI jar3a kI chAla 4to0 inasabako jo kucha kara rkheN| isameM se 1 to0 se 4 to0 taka zrAdha sera pAnI meM kAtha kareM, jaba eka chaTAMka pAnI zeSa rahe taba ise chAna kara do tolA purAnA gur3a milAkara strI ko pilAne se ruddha zrAva kA pravarttana hotA hai / -- lekhaka | komAna ke matAnusAra sAdhAraNa sUtikAjjara meM yaha zrauSadhI lAbhakArI hai / kAyasa aura mahaskara ke matAnusAra sarpa daMza aura bicchU ke Daka para yaha zrauSadhi nirupayogI hai| kalauMjI ko pIsakara chAcha meM milAkara kathita kara nArU para malakara lagAne se tIna dina meM samUcA nArU nikala jAtA hai / yadi nArU TUTa gayA ho to kalauMjI ke patta e, bIja aura DAliyA~ pIsakara bA~dha dene se lAbha hotA hai / isake tIna mAze cUrNa ko tIna mAze makkhana meM milAkara caTAne se hicakI baMda ho jAtI hai| kalauMjI ko pAnI meM pIsakara zahada milAkara pIne se masAne aura gurde kI patharI nikala jAtI hai T kalauMjI ko jalAkara usakI rAkha pAnI meM pIne se aura sukhI rAkha ko massoM para malane se bavAsIra meM upakAra hotA hai / ( 2 ) eka prakAra kI tarakArI | isake banAne kI yaha rIti hai ki - karaile, paravara, bhiMDI, baiMgana zrAdi kA peTA cIrakara nimna masAle khaTAI, namaka ke sAtha bharate haiN| aura use tela vA ghI meM tala lete haiM / kalauMjI ke masAle meM ye dravya par3ate haiMkalauMjI 1 cha~0, dhaniyAM bhunI huI : ba~0, methI bhunI huI 1 cha~0 soMpha 10, jIrA sapheda
Page #601
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalauMjI jIra 2333 ' cha~0, ja.rA. syAha 1cha~0, kAlImirca zrAdhI cha~0, lAlamirca zrAdhI cha~, haladI 1 to, zramacura 2 cha~, seMdhA namaka 1 cha~0, bhunI hIMga talAba 1 to0 ina saba ko bArIka karake rakheM / kalauMjI jIru -[ gu0 ] kalauMjI / ma~garailA / kalauMdA -saMjJA pu N0 [saM0 ? ] ghokkAra | lu0 ka0 / saMjJA puM0 [deza0 vihAra ] eka prakAra kA khaTTA phala jisakA prAyaH acAra banatA hai / kalauMsa - vi0 [hiM0 kAlA + auMsa ( pratya0 ) ] kAlA pana liye / siyAhI mAyala | 1 saMjJA pu N0 kAlApana / syAhI | kAlikha | kalauthI - saMjJA strI0 [saM0 kulattha ] mu~garA cAvala | qalaulI - [?] eka prakAra kI bar3I mug2atrI | qAz2a | kalkaka - [fA.] tuqhma khu / khu| kalkaMda-[ ? ] nIlAthothA / karakaMdI - [ rU0 ] eka prakAra kA z2Aja / kalkadIsa / qala-[ a ] ukhAr3anA / ukhAda DAlanA | jar3a se | ukhAda DAlanA / kalul. hummA - [ zru0 ] ubara utaranA / buqhAra utanA | Termination of Fever qaDa sann - [a0] dA~ta ukhAr3anA / dA~ta nikA* khanA / dantotpATana : 'Tooth Eotra ction. I kalaka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 krI0 ] ( 1 ) jala meM pise huye dravya kA piMDa / kisI dravya vA cUrNa ko sila para pIsane se kalka prastuta hotA hai / jaise"yatpiDhaM rasapiSTAnAM tatkalkaM parikIrttitam / " ca0 / gulUlA lugadI / ( 2 ) zahada Adi DAla kara isakI mAtrA eka karSa (2 to0 ) hai / paribhASA pradIpa ke anusAra isameM zahada, ghI aura taila dUnA, mizrI vA gur3a barAbara aura drava padArtha caugunA DAlanA cAhiye / pa0 pra0 1 kha0 / piso huI cIja / yathA"kalko madhvAdi peSitaiH / " rA0ni0 va0 20 / "ya: riDacA piSTAnAM sa kalka iti kIrtitaH / vRddha vaidyavacaH sAkSAtkalako dRSadi peSitaH / mAtrA picumitA tatra dviguNaM mAkSikAdikam / sitAM gur3a samaM dadyAddvA deyAzcatu guNAH // " iti kazka vidhiH / kalkavAnIsa (3) ghRta va tela kA kiTTa / tattachara / kITa | me0 dvi / (4) sila para pisI huI vahasUkhI vA jala milI huI vastu jise ghI vA tela pakAte samaya usameM DAlate haiN| zrAvApa / prakSepa / yathA" dravyamAtra zilApiSTaM zuSkaM vA jalamizritaM / tadevasurabhiH pUrvai: kala ityabhidhoyate" pa0 pra0 1 kha 0 / ( 1 ) golI yA bhigoI huI zroSadhiyoM kI zila para bArIka pIsakara banAI huI caTanI / lugadI / avaleha | ise kapar3e meM rakhakara nicor3e huye rasakI mAtrA 2 tolA hai / bhA0 / ( 6 ) kAna kI maila / khU~Ta / za0 20 / (7) turuSka nAmaka gaMdha-dravya / zilArasa / sihnaka / rA0 ni0 0 12 / (8) viSThA / ( 8 ) kITa / kiTTa / maila | mala / me0 kadvikaM / (10) hAthI dA~ta / karidanta / vai0 nigha0 / ( 11 ) baher3e ke per3a / ( 12 ) cUrNa | bukano / ( 13 ) pIThI / ( 14 ) gUddA / qalqatAyA - [a0 ]A~kha kA eka roga jisameM kArniyA kI jhillI ke nIce pIpa baMda hokara usa sthAna ko khA jAtI hai aura vaha sthAna nAkhunA kI taraha mAlUna hotA hai / kamUnumihaH / hAipopIna Hy popayon-(zraM0 ) / qalqatAra - [ rU0] pIle sunahare raMga kA jJAja / kUlaM qatAra / kalqaddIsa - [ rU0 [] jalAyA huA tA~bA / rU suqhtaja / kala phaphala-saMjJA puM0 [saM0 pu ] anAra / dAr3ima vRkSa / rA0 ni0 0 11 / kalkarodha-saMjJA puM0 [saM0 puM0] paThAnI lodha / paTTikArodha | rA0 ni0 va0 6 / qalqalaMta, kalkulaMda - [ rU0 hIrA kasIsa / z2Aja anaz2ara / qalqalAna - [ ? ] cakavar3a / kuJjakula / kalkalAnaja - [ ? ] eka hiMdI mAjUna kA nAma / qalkalAniyaH - [a0] fAqhtA | paMDuka | per3a kI / kalphalAnI - [ 0 ] fAqhtA kI taraha kA eka pakSI / kalkalaH - zra0 ] ( 1 ) gati denA / hilAnA | milAnA / ( 1 ) vikalatA / becainI / kSobha / jorA / kala kalIka - [ tu ] sAyara / pudInA kohI / kalkavAnIsa - [ ? ] maMdUra |
Page #602
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalkAjAmpa 2334 kalkAjAmpa - saMjJA pu N0 ( derA0 ) haMsarAja | kAlI jhA~pa | parapiyAvazA~ / leha | qalqAsa - [ rU0 ] aravI / zraruI ghuiyA~ / kulqAsa kalpaka - avaleha - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] de0 kalyANa ( zru0 ) / [lkAsI - [ siri0 ] aravI / ghuiyA~ / kalkidharma-saMjJA puM0 [saM0 pu ] vibhItaka / baher3A | rA0 ni0 va0 11 / kalkivRkSa, kalki dharmadhna - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] bar3e kA per3a / vibhItaka kA vRkSa / rA0 ni0 va0 11 / kalkAla - [a0 ] ( 1 ) vata / sonA / chAtI / (2) ha~sI kI haDDI kA daramyAna / jhUThI pasaliyoM kA bhItarI ruqha / kalkal / qalqaniyA - [ yU0 ] rAla / rAvInaja / kalqUsa-[ yU0 ] tA~bA / kakorA - [ baM0 ] lAla sirisa / kalg2A - saMjJA pu N0 [deza0 ] nustAna afaroz2a mhuuraa| kalcaMga - [ phrA0 ] kekar3A | kalca : - [ phrA0 ) gehUM kI choTI sapheda qhamIrI roTI / kalta - [ [[ ] bahu0 kalAta ] ( 1 ) patthara ke bhItara kA vaha gaDDhA jisameM pAnI ikaTThA ho jAya / (2) patalA dubalA zrAdamI / qatuttanu vaH - [ * ] ha~salI ke Upara kA gaDDhA / Supra Clavicular Fossa qalturu : - [ a ] ghuTane ke pAsa kA gaDDhA | qaltul ivhAma - [ zru0 ] a~gUThe kI jar3a ke pAsa kA gaDDhA | kaltula e ena - [ zru0 ] A~kha kA gaDDhA | netraguhA | Optac Fossa kalpa-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) vidhAna | vidhi | kRtya / ( 2 ) roga mukti / ( 3 ) kalpa vRkSa | rA0 ni0 va0 20 / ( 4 ) vaidyaka ke anusAra roga nivRtti kA eka upAya vA mukti / jaise, keza-kalpa | kAyA kalpa | ( 5 ) prakaraNa | vibhAga / jaiseauSadha kalpa | kalpalatA vaTI vi0 [saM0 kri0 ] ( 1 ) kalpanA karanevAlA / racanevAlA / kATanevAlA / saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] madya / madirA / kalpaka - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) nAI / nApita / za0 mA0 / ( 2 ) kacUra / kacUra | bhA0 pU0 1 bha0 / kalpataru -saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) kalpavRtta / ( 2 ) supArI kA per3a / kramuka vRtta / rA0 ni0 0 11 / ( 1 ) eka rasoSadha jo jvara meM paramopayogI hai| pArA, gaMdhaka, siMgiyA viSa aura tAmra bhasma tulya bhAga pIsakara paMca pittoM kI pA~ca dina bhAvanA deM / punaH sambhAlU ke rasa kI sAta bhAvanA deN| 3 sarasoM pramANa kI goliyA~ banAe~ / anupAna - kajalI, pIpara, uSNa jala / guNa tathA prayoga vidhi - sAta sAta golI karake 21 golI taka bar3hAe~ / isake prabhAva se 21 dina meM sAdhya jIrNa jvara, viSama jvara, jva rAtisAra, saMgrahaNI, kAmalA, zvAsa, khA~sI aura zUla naSTa hotA hai / isako khAkara kapar3A chor3akara so jAnA cAhiye, pasInA hokara jvara mukra ho jAtA hai / (bhaiSa 20 | ura ci0 / ) kalpadru, phalpadruma-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) kalpavRkSa / ( 2 ) choTe amalatAsa kA vRkSa | hUsvAragvadha vRkSa | sonAlU / vai0 nigha0 / kalpana - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] ( 1 ) racanA ( 2 ) kATana | karttana | kalpanA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) savArI ke liye hAthI kI sajAvaTa / zrama0 / ( 2 ) racanA | banAvaTa | sajAvaTa | kalpanAtha, kalfanAtha - saMjJA puM0 [deza0 ] ( 1 ) de0 "kalafanAtha" / ( 2 ) eka per3a | (Justicia paniculata-) I kalpanI---saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kattarI / kartanI / kaiMcI / he0 ca0 / kalpa pAdapa-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] (1) kalpa vRkSa / ( 2 ) giloya | kalpalatA - saMjJA strI0 saM0 bI0 ] ( 1 ) kalpa vRkSa / ( 2 ) baher3e kA per3a / kalpalatA vaTI - - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] grahaNI roga meM prayukta hone vAlA ukta nAma kA eka yoga-mIThA teliyA, ziMgarapha, dhattUra bIja, pratyeka 12-12
Page #603
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalpaSiTapa :2335 " - sbAdanUtA + rattI / aphIma zuddha 36 rttii| sabako dUdha meM nIce sthita hai| isIliye isakA nAma kalba par3A, pIsakara 1-1 rattI pramANa kI goliyAM banAe / vi0 de0 hRdaya / guNa tathA upayoga vidhi-ise dUdha ke sAtha (2) ulaTA (3) madhya / daramya sevana karane aura aAhAra pAna prAdi meM kevala dUdha buddhi / aballa / nird| hI dene se aura lavaNa tathA jala varjita karane se kalba-a.][ bahu0 kilAba, akAlIba, akalaka] purAtana saMgrahaNI, dussAdhya zotha, purAnA jvara [strI0 kalbaH ] kuttA / kukkura / saga (mA.) aura pANDu naSTa hotA hai| ( bhaiSa0 ra0 grahaNI kalba kaliba-[a0] pAgala kuttaa| bAvalA kuttA / ci0)| sage dIvAnaH (kaa0)| kalbula kaliba (10) kalpaviTapa-saMjJA puM. [saM0] kalpavRkSa / Mad Dog. kalpavRkSa-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) baher3e kA | kalbajanaH, kalbaz2afara- yU0, siri0 ] suraMjAna / per3a / (2) purANAnusAra devaloka kA eka vRkSa | kalbaMda-[ te0 ] gvArapAThA / ghIkAra / jo samudra mathane ke samaya samudra se nikalA huA kalbada nAradIna-[?] kAyaphala / aura cauhada ratnoM meM mAnA jAtA hai| shrm0| kalbatAna-[a0] (1)cimttaa| aMbara / bhabUra / rtnaa0| jaMbUra / (2) dAMta ukhAr3ane kI cimttii| paryA-kalpad (m)| kalpataru / surataru / Tooth forceps. kalpalatA, devataru, kalpamahIruha; kalpalatikA / | kalba taharI-[10] prAbI kuttA / jala kA kuttaa| saMjJA pu. [ deza0 ajamera saM0 pu.] eka saga praavii| vRkSa jise gorakha imalI bhI kahate haiM / vi0 de0 kalba barrA-[10] gIdar3a / / ___"gorakha imlii"| kalba baharI, kalba mAI-[10] jalIya kukkura / bhAbI. kalpA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) safeda cmelii| kuttA / sage bhAbI / zveta jAtI / (2) madya / mdiraa| vai0 nigha0 | kalbasU, kalbAsU-[.] chipakalI / calakalpAGka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] prptt| pAsaH / kalpAGgI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] parpaTa / dhanva0 kalyA-[jaMda ] kuttaa| ni0 / prpttk| kalbA-[siri0 ] kh'aa| kalpAnta-saMjJA puM0 [saM0 pu.] pralaya / kayAmata / kalbAda akaMdanA-[siri0 ] aMjadAna ke patte / shrm0| kalbAda akabanI-[siri0 ] pAr3a ke patte / kalpAsI-[ deza* madarAsa ] char3IlA / kalbAda atarUA-[siri0] turaMja ke patte / kalpita-saMjJA puM0 [saM0 pu.] savArI ke liye | kalbAda asiyA-[siri0] pAsa ke ptte| sajAI huI hAtho / me| kalbAda kunAra-[siri0] bera ke patte / kalka-[siri0] (1) chilakA / (2) raayul | kulbAda ku bAra-[ siri0 ] kabara ke patte / ibla / kalbAda kaujI-[ siri0 ] akharoTa ke patte / kalphatalasa-[yU.] tA~be kI maina / kalbAda khilAfa-[ siri0, ru. ] beda sAdA ke - kalkadamiyUna-[ yU0 ] har3atAla kI TikiyA~ / patte / qablUla kiyaa| kalphaha-[ deza0, bamba0] dAlacInI / kalmAnalasa-[yU0] tA~be kI maila | kalbAda jAkinI-[ siri0] gAra ke patte / kalphata-[zAmI ] zAmI gaMdanA / kalbAda jaitA-[ siri0 ] jaitUna ke ptte| . kalba-saMjJA puM0 [a0] (1) hRdaya / dila / | kalbAda nIlA-[siri0 ] nIlake patte / vasmaH / . noTa-kalba kA dhAtvartha "ulaTA" hai| kalbAda jAsAkIlUna, kafanAlA-[ siri0] : sInA, meM hRdaya ulaTA laTakA huA hai arthAt / AlU ke patte / usakI jar3a Upara ko aura usakI noka vA zikhara | kalbAdanUtA-[siri0] tUta ke ptte| .
Page #604
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'kalbAda balUta 2336 kalyANaka kalbAda balUta-[siri0] sItAsupArI ke patte / | kalmIqalUna-[ kaikhr| kalbAsU-[phA0] chipklii| qalmIsa-[rU0 / pudiinaa| kalbI nAradIna-[siri0 ] jitiyAnA / kalmI sAga-[ kalamI+zAka ] karemU / kalmUja-[2 ] rAsana / kalbunnakhala:-[10] khajUra kA gAbhA / jummAja, kalmUniyA- 1](1) rAtInaja jo Aga para pakAyA: mAz2a khurmaa| gayA ho| choTe vA bar3e sanobara kI goNd| mu0 / kalbul aja-a.] suraMjAna / 10 / kAbula kAliba-[10] de0 "kalaba kaalib"| kalya-saMjJA puM. [saM0 kI.] () zarAba / surA / kalbulahai.vAnAta-[10] eka roga jo pAgala hlaa0| (2) prabhAta / praatHkaal| bhora / kutte, lomar3I, gIdar3a vA bher3ie ityAdi ke kATane saverA / me0 yadvika / (3) madhu / zahata / he. se bakarI, billI, gAya, gadahe, ghor3e, aura manuSya c0| (4) nairogy| prArogyatA | sehata / ko ho jAtA hai / caupAyoM kI dIvAnagI / hala- tandurustI / kl| kaav| de0 "daaulklb"| ( Rabics, | vi0 [saM0 tri0]() gUMgA va baharA / bydropbobia. Lyssa. (2) niirog| rogrhit| "kalyasyodana kalbul haz2a-[a0 ] patthara ko krejii| vayasaH / " su. ci0 26 a0| (3) dakSa / me. kalmanora-saMjJA0 0 [deza.] Ficus asp | yadvikaM / ___errima,Roxb. khrottii| krkrvudaa|| | kalya-a.] bhUnanA / biriyA~ karanA / bhajana / kalyajagdhi-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] prAtaH kAla kA kalma-a.] nAkhUna kATanA / nakha tarAzanA / bhojana / kalevA / nAzatA / jaTA0 / kalma-[10] [ bahu* kalUma, kalAma ] (1) | kalyatva-saMjJA puM. [saM0 ko0] nairogya / Arogya / z2alma / jarAhata / kSata (2) jakhmI krnaa| sehata / tandurustI / j0| kalmaSa-saMjJA puM0 [saM0 pu.](1) paap| | kalyadra ma-saMjJA puM0 [saM0 pu.] baher3e kA per3a / (2) karipuccha / hAthI kI puuNch| trikaa| vai0 nigh0| (3) mala / mail| mlintaa| (4) poba / kalyapatrikA, kalyapatrI-saMjJA strI0 [saM0 strii| mvaad| lAla cicar3A / rakApAmArga / me0 / kalmA-[yU0, siri.] da / araMDa / kalyavartta-saMjJA puM. [saM0 pu.] savere kA bhojana / kahmA-[jaMda ] aMgUra / ___ jalapAna / kalevA / nhaarii| prAtarAza / trikA / kalmAvasa-[2]cirAyatA / kalyA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) madirA / kalmASa-saMjJA puM. [saM0 pu.](1) sugaMdha / ___ madya / me0 yadvikaM (2)hdd'| harItako / za. zAli / jaise-haMsarAja, vAsamato ityAdi / rA. ni0va016 / (2) citakabarA rNg| (3) kalyAGga-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kheta pApar3A |prptt / kAlA rNg| (4) rAkSasa / rA.ni.va. / vi0 [saM0ni0] (1)citakabarA | citra kalyANa-saMjJA puM0 [saM0 krI0] (1) sonA / vrnn| (2) kaalaa| kAle dhabbevAlA / suvarNa / (2) sukha / rA0 ni0 va013 / pittakalmAsa-[1] ciraaytaa| pApar3A / parpaTa / rA0 ni0 / ni0zi0 / kalmiyAtItasa-[ yU.] sugaMdhita revaMda kA eka saMjJA pu0 [saM0 pu.] choTe sAla kA pedd'| bheda / laghu sarja vRkSa / kalmIka-[ umAna ] (1) haranUha / (2) kalyANaka-saMjJA pu. [saM0 pu.] kheta paapdd'aa| malayagirI / (3) jNbhiirii| parpaTaka / vai0 nidh|
Page #605
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalyANa-guTikA 2337 kalyANa-lavaNa kalyANa-guTikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.]) . citraka, seMdhAnamaka, gajapIpala, ajamoda, bAyavi'kalyANaka-gur3a-saMjJA puM. [saM0 pu.] unI Daga, pIpalAmUla, soMTha, mirca, pIpala, har3a, baher3A, nAmAkhyAtaeka prakAra kA yoga-bAyaviDaMga, zrAmanA, ilAyacI, dAracInI aura tejapAta pratyeka popalAmUla, triphalA, dhaniyA~, citraka 1-1 karSa tathA nizotha 1 pala / inake kalka ke mUla, mirca, indrayava, jIrA, pIpala, gajapIpala, sAtha yathA vidhi pAka prastuta kara avaleha siddha paMcalavaNa, ajamoda pratyeka kA cUrNa 1-1krss|| kreN| tila taila 8 pala, nizotha cUrNa 8 pala / zrAmale guNa tathA upayoga-vidhi-ise bhojana ke pUrva kA rasa 3 prastha aura gur3a purAtana arddha tulA lekara sevana karane se saMgrahaNo, arza; khA~so, zvAsa, mAmale ke rasa meM gur3a kI cAzanI banAkara usameM sUjana, svara bhaMga aura udararoga kA nAza hotA hai| anya upayuka poSadhiyoM kA bArIka cUrNa milAkara yo0 ra0 graha. ci0| bera yA gUlara pramANa kI guTikA bnaaeN| kalyANagur3a-saMjJA puM. [saM0 pu.] ukna nAma kA guNa tathA upayoga vidhi-yaha pratyeka RtuoM eka yoga, jo cakradatta ke arza cikitsA meM prayukta meM binApathya sevana kI jA sakatI hai| isake hai| yaha yoga caraka ke kalyANakAvaleha tulya hai| upayoga se kuSTha, bavAsIra, kAmalA, prameha, gulma, de. "klyaannkaavleh"| udarAmaya, bhagaMdara, saMgrahaNI aura pAMDu kA nAza kalyANa ghRta-saMjJA puM. [saM0 vI0]] ... hotA tathA puMsatva kI vRddhi hotI hai| ca0 kalpa ukna nAma kalyANa paaniiy70| kalyANaka-ghRta-saMjJA puM0 [saM0 kro0] ukta kA eka AyurvedIya yoga, jo vandhyAdoSa nivaranAma kA eka AyurvedIya yoga-iMdrAyaNa NArtha prastuta kiyA jAtA hai| de0 "kalyANaka ghRta" / kI gUdI, triphalA, reNukA, devadAru, elavAluka, zAlaparNI, anantamUla, haldI, dAruhaldI, donoM kalyANa cUrNa-saMjJA puM. [saM0 klI0 ] una nAma kA sArivA, donoM priyaMgU, nIla kamala, ilAyacI, eka yoga-pIpala, pIpalAmUla, cavya, citraka, soMTha, mirca, zrAmalA, har3a, baher3A, bir3a lavaNa, majITha, dantI, anAra, nAgakezara, tAlIsapatra; bar3I kaTe lI, mAlatIpuSpa, bAyaviDaMga, piThavana, kuSTha, saiMdhava, pIpala, bAyaviDaMga, nATA karaMja, ajavAina, dhaniyA~ aura jIrA pratyeka samAna bhAga lekara vidhicandana aura padmakASTha pratyeka kA kalka 1-1 karSa aura jala caugunA milAkara 1 prastha gAya kA ghRta vat cUrNa prastuta kreN| guNa-isake upayoga se apasmAra, kaphajanita yukra kara yathA vidhi siddha kara rakha leN| roga, vAtajaroga, unmAda aura saMgrahaNI kA nAza . mAtrA-1-2 tolA / hotA hai| ise uSNa jala ke sAtha sevana kreN| guNa-isake upayoga se miragI, jvara, khA~sI | yo0r0| zvAsa, kSaya, agnimAnya, vAta roga, pratizyAya, | tijArI jvara, cauthiyA jvara, vamana, bavAsIra, mUtra kalyANa pU cInI (cunI) [ tA0] zveta kumhar3A / kRccha , visarpa, khAja, pAMDu, viSa, prameha, bhUtavAdhA rakasavA kumhdd'aa| gad-gad svara, vIrya kI kamI aura vaMdhyatva doSa kA kalyANa bIja-saMjJA puM. [saM0 pu] masUrikA dhAnya / masura / rA0ni0va016 / nAza hotA hai, evaM Ayu-balavardhaka, alakSmI, pApa, rAkSasa aura graha nAzaka hai| kalyANa-marukka [ tA0 ] pAribhadra vRkSa / pharahada / / kalyANakAvaleha-saMjJA puM0 [saM-pu.] ukta nAma kalyANamalla-saMjJA puM0 [saM0 pu.] anaGgaraNa graMtha kA eka yoga-Amale kA svarasa , tulA, gur3a ke prnnetaa| purAtana arddha tulA, tila taila / kur3ava aura pAThA- kalyANa-lavaNa-saMjJA pu0 [saM0 klI0] ukta nAma mUla, dhaniyA~, ajavAyana, jIrA, hAUbera, cavya, kA eka yoga-bhilAvA, prAmalA, har3a, baher3A, 73 phA0
Page #606
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalyANaleha 2330 kalyAna kAMta dantI aura citraka pratyeka 1-1 bhAga aura seMdhA- | kalyANAvaleha-saMjJA pu0 [saM0 pu.] una nAma kA namaka 2 bhAga lekara sabako ekatra kara zarAva saMpuTa eka AyurvedIya yoga jo haldI baca ityAdise banatA meM baMda kara kaMDoM kI maMdAgni se bhasma kreN| hai / isake sevana se 21 dina meM manuSya zrutidhara, mAtrA-1-1 maa0| megha tulya aura kokila ke samAna svara vAlA ho guNa-isake upayoga se arzameM zratyanta lAbha | jAtA hai, evaM jar3atA, gadagadapanA aura mUkatva doSa hotA hai / vR0ni0 ra0 saMgra. ci| se rahita ho jAtA hai| de. "kalyANa leh"| kalyANaleha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] ukta nAma kA (2020 bhaiSa. 20 / ca0 da. vA. vyA0 ci0) eka yoga-haldI, baca, kUTha, pIpala, soMTha, jIrA, kalyANikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] mainasila / ajavAina, muleThI, mahue kA phUla aura seMdhAnamaka | manaHzilA | rA0ni0 v013|| samAna bhAga lekara ghRta ke sAtha yathA vidhi ava- kalyANinI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] balA nAma kA beha banAkara rakhaleM |ise 21 dina taka pratyaha sevana cupa | bariyArA / khiraiTI / rA0ni0 v06| karane se vAtavyAdhi, hikkA aura zvAsaroga prArogya | kalyANI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) rAla kA hotA hai| (cakradatta) per3a / sarjavRkSa / vai0 nidh0| (2) gAya / kalyANa bIja-saMjJA puM0 [saM0 pu.] masUra kA | gAbhI / rA0ni0 va. 16 / (3) mASaparNI paudhA / maSavana / rA0ni0 va0 3 / (4) svarNapatrikA kalyANa sundara rasa-saMjJA puM. [saM0 pu.] sindUra, sanAya / (5) balA | bariyArA / rA0ni0 / abhraka bhasma, cAMdI bhasma, dAmra bhasma, svarNa bhasma kalyAna-saMjJA pu0 de0 "kalyANa" / aura ziMgarapha inakA bArIka cUrNa karake cIte ke rasa kalyAna kA~TA-saMjJA pu0 [saM0 kalyANa+hiMdI kA~TA] meM mardana kreN| isI taraha hasti zuNDI ke rasa kI eka kA~TedAra bUTI jo eka hAtha taka U~cI hotI sAta bhAvanA deN| punaH 1 rattI pramANa kI goliyA~ hai aura baMgAla prAMta ke baradavAna tathA medinIpura bnaaeN| ke jiloM meM bahutAyata se pAI jAtI hai / isake anupAna-uSNa jl| kA~Te saqhta hote haiM / de0 "klyaankaat"| guNa-isake prabhAva se urastoya, hRdroga, sIne kalyAna kAta-saMjJA puM. [deza.] eka gaja bhara UMcA kI bImArI, vAtaroga, sInese rakta pAta aura phephar3e | kaMTakAkIrNavRkSa jo baMgAla, baradavAna aura medinIke roga naSTa hote haiN| (bhaiSa0 20 hRdroga ci0|) pura ityAdi sthAnoM meM bahutAyata se hotA hai| kalyANa-sundarAbhra-saMjJA puM0 [saM0 kI.] sapheda isake kA~Te atyanta dRr3ha aura bhUre hote haiM / kalyAna abhraka 1 pala aneka puTita | AmalA, nAgara kA~TA / (bu. mu0)| mothA, bar3I kaTero, zatAvara, Ikha, belagirI,aranI, prakRti-uSNa aura rUkSa / netravAlA, aDUsA, choTI kaTerI, pATalA, sonApAThA svAda-kiMcit tina evaM visvAda / aura khireTI pratyeka ke rasa cAra-cAra tole meM mardana kara eka rattI pramANa kI goliyA~ bnaaeN| hAnikartA-uSNa prakRti ko| guNa-isake upayoga se rAjaroga, kSaya, zoSa darpaghna-gularog2ana aadi| roga, kapha, pitta, zvAsa, vAtaroga, aruci, aMga mAtrA-2 mAze paryanta / / graha, zotha, svarabhaMga, ajIrNa, udarazUla, prameha, guNadharma tathA upayoga-isakI jar3a kI jvara, viSa, urograha, pAMDu, hicakI, kArya, kRmi, chAla 21 mA0, aura rebaMdacInI / mA0, donoM balakSaya, amlapitta, tillI, halomaka, rakagulma, ko pIsakara pilAne se pIhA zUla meM upakAra pyAsa, AmavAta, grahaNI kA bigAr3a, visphoTaka, hotA hai| jalodara evaM anya sabhI prakAra kI kuSTha, netra, mukha, zira ke roga, mUrchA, vamana aur| vedanAoM meM isakA seMka upakArI hotA hai / kSata mukha kI virasatA naSTa hotI hai| (bhaiSa. 20 para isakI pattI sIdhI bA~dhane se upakAra hotA hai| yamA ci0|) dUSita kSatoM para ulaTI tarapha arthAt pITha kI
Page #607
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalyuSa 2336 ora se isakI pattI bAMdhane se yaha bada gozta ko kATa DAlatA hai / phor3e para isakI pattI bA~dhane se vaha vidIrNa ho jAtA hai| isakI jar3a kI chAla pIsakara thailI meM bA~dhakara jalodara jamita sUjana para bA~dhane se usakA nAza hotA hai| kiMtu yaha dhyAna rakhanA cAhiye ki yadi usa jagaha adhika vedanA pratIta hotI ho to vahA~ se haTAkara bA~dhe / isI bhA~ti samagra zodhoM para bArI-bArI se bAMdhate raheM / yahI nahIM zrapitu bAra-bAra bAMdheM / | noTa - nAsirul muzrAlajIna tathA bustAnul muridAta meM bhI isakA ullekha zrAyA hai / kalyuSa-saMjJA puM0 [saM0 nI0 ] maNibaMdhA / kalAI / ( kha0 a0 ) / pragata zotha para isakI pattI bA~dhane se kallijemudu - [ teM0 ] thUhara / sehu~r3a / upakAra hotA hai / kaliMganottara - [ tivarI / I | lla - vi0 [saM0 tri0 ] bahirA / badhira / trikA0 / saMjJA [] (1) raMja | duHkha | kaThinAI girAnI / ( 2 ) bAla bacce / ahUla va ayAla / kala:- [ 0 ] kallaI - [ ma0pra0 ] aggaI ( zravadha ) / - [ ka0 ] rA / vanabhaMTA / vRhatI | kallata - [ paM0 ] kulathI / ? kalvarUTa taka kA sthAna / jaise khasI kA kallA / kale kA mAMsa / kallA paravara-saMjJA puM0 [hiM0 kallA + phrA0 paravara ] eka prakAra kI miThAI | kallAla - [deza0 madarAsa ] Ficus dalhousiae, Mig. somavalka / kalli - [ mala0, tA0, kanA0, ] sehu~r3a / thUhara / kalli koMbu - [ tA0 ] Enphorbia Triucalli, Jinn* bAr3a kI thUhara / thUhara / seMhu~r3a / laMkA zIja (baM0 ) / (1) baharApana / bAdhirya / (2) svarabheda | he0ca0 kallabha - saMjJA puM0 [saM0 puM0] kalama / Peuar Goose quill. kallamUka - vi0 [saM0 tri0 ] bahirA aura gU~gA / kallara-saMjJA pu N0 [ deza0 / saM0 kalya ] (1) nonI miTTI / khArI miTTI / ( 2 ) reha / nonA / (3) Usara baMjara / dhanurbara bhUmi / kallasa-bala-vIge - [ kanA0 ] bakarA / davana paapdd'aa| pittapApar3A | kSetra parpaTa / * kallA-saMjJA pu N0 [saM0 karIra=bA~sa kA karaila vA ter] aMkura | kalA | killA | goMphA / saMjJA pu N0 [ phrA0 ] ( 1 ) gAla ke bhItara kA aMya | jabar3A / (2) jabar3e ke noce gale rA 0 ] zyAma trivRtA / lAla kallI - [ da0 ] kalI / mukula | kallI zraMca - [ jhA~kara | kallI kA cunnA -saMjJA pu N0 [deza0 da0 ] kalI kA ? ] Rubus Lasiocarpus kalluDI - [ kanA0 ] pATala / pAdara / pADharI / qallata-[ a ] ( 1 ) bImArI se uThanA / rogamukti / kalluravaMcI - [ mala 0] ) dAdamArI / agnigarbha / kallurivi-[ tA0 ] [Ammannia vaccif (2) kleza se chuTakArA pAnA / kallatA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kallatva-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] cunA / kallI jarrI - [paM0 ] Salvia Moorcroftia - na, Wall. kallu - [ tA0, te0 ] Yeast toddy tAr3I | bhI / ea, Linn. kallu-huvvu -[ kanA0 ] patthara kA phUla / char3IlA | zaileya / kallUba - [zru0 ] [ bahu0 kalAlIba ] dA~ta ukhAr3ane kA auz2Ara / dantotpATaka yaMtra / jaMbUra | Tooth Forceps. kallola - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) pAnI kI lahara / taraMga / ( 2 ) harSa / qhuzI / kulva - [ zru0 ] ( 1 ) gozta Adi bhUnanA / talanA / (2) gullI DaMDA khelanA / Shi kalvarsa phijika - saMjJA pu N0 [a0 Culver's Physic] kalvarsarUTa - saMjJA puM0 [ zraM0 Culver's Root. lepTaMDa |
Page #608
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalvA 2340 kavaTI kalvA-[phA0] muluuk| saMjJA puM. [saM0 lI.] chatrAka / kukurmuttaa| kalviyyata-[a0] .Alkalinity. khArApana / yaha abhakSya hai yathAkSAratva / zoriyata / "lazunaM gRJjanazcaiva palANDu kavakAnica / " kalvI-[10] Alkaline kSArIya khaarii| zora / (manu0) kalvI-[ te. ] katIrA / gulU / [3] krauNdaa| | kavakulA-[ kanA. ] vana lauMga | Gussiaca lu.k.| ___sufforticosa, Linn. kalsa-[10] cUnA / kilsa / kavaca-saMjJA puM. [saM0 pu; kI0 ] (1) pitta kalsa-[10] apakka AhAra kA eka bAra mede se pApar3A / parpaTaka / yathA- 'kavaca: syAt papamu~ha meM bhara pAnA / jaba yahI kriyA dobArA hotI ttke|" rA0ni0 v05| 'vacA kvckcchu|' hai taba use hI kai kahate haiM / kalasa / rIgarjiTezana rA0ni0 va0 23 / (2) pArasa pIpala kA Regurgitation- (aN)| per3a / gardabhANDa vRtta / gAjIbhA~Ta / (3) dAranoTa-rIgarjiTezana rakta ke pratyAvartana (takahaka cInI / (4) bhojapatra kA vRkSa / bhUrjavRkSa / (1) ruddama) ke lie bhI prayoga meM prAtA hai| de0 nandI vRkSa / beliyA pIpara / me0 catrikaM / (6) "khkruddm"| zrAvaraNa | chAla / chilkaa| kalsA-[siri0 ] sapistA~ / lisodd'aa| va.vacanAmaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] pittapApar3A / kalsAdalAvahaja-[ siri0 ] kalI kA cUnA / ana- prpttk| bujhA cuunaa| kavacapatra-saMjJA puM. [saM0 kI. ] bhojapatra / bhUrja kalsAnA-[ yU0] gulelAlA / patra / za0 c0| kalsAtIsa- yU.] jarAvaMda / kavacA-[ gu0] kevA~ca / vAnarI / kalsAtAnA-[20] zAha balUta / kavacAkhya-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) ghor3e kalsIsa-[yU.] laha yatuttIsa / ___ kA suma / azva khura / (2) nakhI nAmaka gNdhdrvy| kalsUna-[ yU0, rU0] rasavata / kavacI yantra-saMjJA pu[saM0 krIna auSadha pAkArtha kalsUfAdayUna-[ yU.] eka prakAra kA paudhA jo Idhana yaMtra vizeSa / pahale na bahata choTI aura na bahata ke kAma AtA hai| bar3I eka kA~ca kI dRr3ha kUpI lekara usake cAroM kalhaka-saMjJA0 strI0 [deza.] eka cir3iyA jo kabU. ora gIlI miTTI vA kIcar3a lagA huA vastra tara ke barAbara hotI hai / isakA raMga ITa kA sA lapeTa deveM, phira usapara mRdu mRttikA kA lepa karake lAla hotA hai, kevala kaMTha kAlA hotA hai, A~kheM dhUpa meM sukhA leveM / isake bAda kUpI meM auSadhi motIcUra hotI haiM aura paira lAla hote haiN| bharakara kUpI kA muMha khar3iyA kA DATa lagAkara kalhara-saMjJA puM0 de0 "kllr"| majabUtI se baMdakara deveM / punaH yathA vidhi auSadha kalharavA-saMjJA puM. [hiM0 kalhAranA ] vaha bhakSya pAka kreN| yaha 'kavacI nAmaka yantra' hai| jo dravya jo ghI ityAdi meM tala kara aura jIre Adi rasAdi pAcanake kAma AtA hai / prAtreyaH / kaccIse badhAra kara namaka mirca milAkara khAyA jAtA yntr| hai| jaise, cane kA kalharavA / kavachI-[ tA0] aparAjitA / kavA TheThI / vi0 ghI meM talA huzrA / ghI vA tela meM bhUnA kavaTa-[marA0, kanA0] (Limonia Monohudhaa| philla) kalhAra-saMjJA pu0 de0 "klhaar"| [marA0] kaitha / kavaya-saMjJA pu0 de0 "kauNc"| kavaTA-[ marA0, ko0] murgI kA aMDA / kukkuTA~Da / kavaI-saMjJA strI0 de0 "kvyo"| kavaTI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kavATa / kivaadd'ii| kavaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) ghAsa / (2) saMjJA strI0 [ deza0, bamba0 ] sihora / zAkhokavana / mAsa / he0 c0| ttk|
Page #609
--------------------------------------------------------------------------
________________ kavaTha, kavatha 2341 kavala kavaTha,kavatha-[ marA0 ] kaitha / kapittha / kavara-saMjJA puM. [saM0 kavala ] graas| kaura / kavar3a-saMjJA puM. [saM0 puM0] (1) kavala / graas| nivAlA / sukmaa| kaura / (2) gaMDUSa / kullA / rtnaa0| __ saMjJA pu [saM0 0 klI0 ] [ strI0 kavarI ] kavaDagraha-saMjJA puM. [saM0 puM0 ] do tole kA eka (1) banatulasI / kavarI / trikA / (2) mAna / karSa / 50 pra0 1 kh0| ca0 da. khadira namaka / lavaNa / (3) amla / khttaaii| me0 / vttii| he0 c0| (4) samundara nona / sAmudra lavaNa / kavar3I-saMjJA strI0 de0 "kaudd'ii"| ra0 maa0| (5) kezapArA / jurufa / (6) kavaDorI-[marA0] bijaguriyA / zivaliMgI / gucchA / (7) citakabA / vi0 [saM0] (1) guthA huA / (2) kavaNDala-[ marA0] lAla indrAyana / milA huaa| kavaNDalI- koM . ] indrAyana / mahAkAla / saMjJA puM. [phA0] karmava / karamakallA / (2) kavata-saMjJA pu0 [saM0 kapittha ] kaitha / kavayi. kavayI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka prakAra | kavarakora:-[zIrAz2I] cIla / karIla / kabara / kI machalI jo eka jalAzaya se dUsare jalAzaya meM kavarajuve-[te. ] jiyApotA / putrajIvaka / sUkhe-sUkhe palaTA khAtI huI calI jAtI hai| kavarapucchI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) mayUrI / anyAnya machaliyoM kI apekSA yaha adhika ___ moranI / (2) vicitra-pucchaviziSTA / citakasamaya taka jalazUnya sthAna meM bhI jI sakatI hai| barI pUMchavAlI (cir3hiyA prbhRti)| yaha kiMvadantI sunane meM zrAtI hai ki yaha tAlavRkSa kavarapullu-[ mala0 ] makarA / makarI / ghuracutrA / para car3ha jAtI hai| yaha kAna ke pAsa ke kaNTaka ke kavarabA-[phA0] karIla ke phala kA zrAza / kabarabA / sahAre ucca sthAna para pahu~ca jAtI hai| bhUmi para ___ kbriyH| bhI yaha bahuta dUra taka calA karatI hai| baMgAla ke kavarA, kavarI-saMjJA strI0 [saM0 : strI0] vrvrii| yazora aura pharIdapura jile meM yaha bRhadAkAra dekha babaI / za0 20 / banatulasI / barbarI / zrama / par3atI hai| (2) babUla | vabUraka vRkSa / (3)rakra karavIra / - paryA-kavayiH, kavayI, krakaca, pRSTI, (4) mainasila / (5) hiMgupatrI / rA0ni0 (tri0) kavikA, (bhA0), kavacI (ke.), va.6 / (6) keza vinyAsa / cottii| juudd'aa| kavikApuccha, cakrapRSTI, -saM0 / kabaI, kabaI-subhA | vennii| -hiM0 | kaimAcha -bN0| ainAbasa skaiNDainsa, | kavarIka-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) eka prakAra Anabas Scandens, Daldorf., kI tulasI kA paudhA jisakI pattI sugaMdhita hotI koiyasa koboiyasa Coius Coboius. hai| dulAla tulasI / ythaa-"kstuurikaacvedd'-le| kaI phiza Kai fish. krAimbiga parca gaMdhaH kavarIkaH svanAmakaH / " iti dravyAbhidhAnam / Climbing Perch -aN0|| (2)eka prakAra kA canA / zubhra cataka / kAvarI guNa-madhura, snigdha, kaselI, rucikArI, cholA (bN0)|ke| kiMcit pittakAraka, balya aura vAtanAzaka hai / kavarIkalA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] mainasila / (hArA0) kavarI kUTaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kavarI | banakavikA madhurAsnigdhA kaphaghnI rucikaarinnii| tulasI / babaI / trikaa0| kiAzcatpitta karI vAtanAzinI vhnivrddhinii|| | kavala-saMjJA0 pu0 [saM0 pu.] [vi. kavalita] (bhA0 pU0 1 bha0 matsya va0) (1)eka prakAra ko machalI / cilicima machalI / kavaI madhura, snigdha, kaphanAzaka, rucikArI, bela macchI / za. c0| (2) anna vA bhojya kiMcit pittakAraka, vAtanAzaka aura jaTharAgni- padArtha kI vaha mAtrA jo khAne ke liye eka bAra barddhaka hai| muha meM DAlI jAya | grAsa / gassA / kavara /
Page #610
--------------------------------------------------------------------------
________________ kavalagraha 2342 kavAti rtnaa0|(3) utanA pAnI vA koI zrISa- gUlara ityAdi kI chAla kI vaha gaddI jo ghAva vA dhIya drava jitanA eka bAra muMha meM liyA jAya / | phor3e ke Upara vA~dhI jAtI hai| kullI, gaMDUSa / "sukhaM saJcAryate yA tu sA mAtrA su0 sU0 18 a0 / su. ci. 3 a.| kavale hitaa|" bhaissH| (4) eka prakAra ko | kavalita-vi0 [saM0 vi0 kaura kiyA huaa| grAsa mchlii| kovA / (5) eka prakAra ko taula / | () eka prakAra ko taul| kiyA huaa| khAyA huA / bhakSita / bhukra / krss| kavalI-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) bera kA pedd'| __ saMjJA puM. [deza.] [strI0 kavalI] (1) (2) bhaiMsI / mahiSa / eka pakSI kA nAma / (2) ghor3e kI eka jAti __ saMjJA strI0 [ bamba0,marA0] meddh'aasiiNgii| meSazRGgI / kA nAma / kavalI kA~dA-saMjJA puM. [ deza0 ] jaMgalI pyAja / kavalagraha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] (1) eka prAcIna | vana palAMDu / kaaNdaa| taula jo davA taulane meM kAma AtI thii| yaha kavalI-ce-Dole-[ marA0 ] Bryonia LacinimAgadhI mAna se solaha mAze kI hotI thii| yaha ____osa, Linn. bajaguriyA / aAjakala ke vyAvahArika mAna se eka tole ke barA. kavasa-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka prakAra kA ka~TIlA bara hotI hai / karSa / su.| gulma / pA0-karSa / tiMduka / SoDazikA / haMsa kavA~ca-saMjJA pu0 de0 "kevoNc"| par3A / suvarNa / udumbara / karamadhya / pANitala / kavA~ra-saMjJA puM0 de0 "dhiikaar"| kiMcit paNi / paNimAnikA / kavA-saMjJA pu. [ deza0, bamba0] cAvalamUgarA / (2)auSadhiyoM kI mahIna pIpakara banAI lugadI | kabAimula hi.jabulaha jija-[a0 ] Crura kA muMha meM kucha dera taka rakhanA / kavala dhAraNa | Diaphragmatis. vakSodara madhyastha pezI suzruta ke anusAra yaha cAra prakAra kA hotA hai- kI jar3a / kAimatAula hijAbula hAjiz2a / (1) snehI arthAt snehana karanevAlA jo vAyu ke | kavAI-[siri0] mkdd'ii| rogoM meM kAma prAtA hai| snigdha aura uSNa dravyoMkavAchI-[tA.1 zvetAparAjitA / kA kavala snehI hotA hai| (2) prasAdI arthAt | kavATa (ka)-saMjJA puM0 [saM0 kI.] [strI0 yA prasanna karanevAlA jo paitika rogoM meM upayogI hai| alpa0 kabATI ) kivAr3a / kapATa | Valve. mIThe dravyoMkA zItala kavala prasAdI mAnA jAtA hai| kavATa cakra, kavATa vakra-saMjJA puM. [saM* krI.] (3)zodhI arthAt zodhana karanevAlA jise kapha ke eka vRkSa kA nAma / kraadd'iyaa| kivaadd'ved| rogoM meM denA cAhiye / caraparA, khaTTA, namakIna aura veNTumA |r0maa0 / rUkhA tathA garama kavala zodhana hotA hai| paryAya0-vakrA, kpotvkrH| ropaNa arthAt vraNAdi ko bharanevAlA jo vraNa meM guNa-raka doSa nAzaka / 20 / upayogI hai| kasele, kaDuve, mIThe, carapare aura | kavATheThI-saMjJA strI0 [hiM0 kavA kaumA+ThI=r3ha vA garama dravyoM kA katrala ropaNa hotA hai / su. ci0 Thora / aparAjitA / kauMvA tthotthii| . 40 a0 / kavalagraha lene se bhojana acchA lagatA | kavATheThI-ke-bIja-saMjJA puM0 [ deza0, da0] aparA hai, kapha kA nAza hotA, aura tRSA, voSa, vairasya | jitA ke bIja / evaM daMtacAla kA doSa dUra hotA hai| kavAThoMThI-saMjJA strI0 [hiM0 kauvAThora ] aparAjitA / kavala dhAraNa-saMjJA puM. [saM0 lI.] kavalagraha / vissnnukraaNtaa| kavalaprastha-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kavana yogya eka | kavADoDI-saMjJA strI0 [marA0] vjguriyaa| ziva. parimANa / liNgii| kavalam- mala0] kavADorI-saMjJA strI. [deza0 ] kAlAdAnA / kavalAluka-saMjJA pu0 [saM0 kI. ) gholii| kavAtia-[10] kATane vAle agale cAra dA~ta / kavalikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kapar3e, patte vA karttanaka daMta /
Page #611
--------------------------------------------------------------------------
________________ vanavAsa, kanavI kavAnasa, qavAnasa - [ 0 ] saMgadAna | qaunas / kavAniyA - [ yU0] kha ba / zajratul marAta | klavAniyA, qavAniyUna, qaniyUna - [ ? ] ( 1 ) mashU. krUniyA / (2) kaphredariyA / samudraphena / qavAnUsa - [ zra0 ] eka taula jo Der3ha yA tIna zraukriyA aura tela (jaisa) se cAra tole chaH mAze aura zarAba se tIna tole eka mAzA hotI hai / qadhAma - saMjJA pu N0 [a0 ] ( 1 ) pakAkara zahada kI taraha gAr3hA kiyA huAA rasa / krivAma / jaise-- suratI kA qavAma / ( 2 ) cAzanI / zIrA / ( 3 ) DIla Dola / kada va kAmata / qavAmIsa - [ yU0] phiroje kI taraha kA eka patthara jo kAzamIra aura tibbata meM hotA hai / qavAmusa - [ yU0 ] krantI bAkulA / - qavAmUsa - [ yU0] lAjavarda / rAjAvartta / qavAyAdasa - [ yU0] bAkalA / kavAra-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) kamala / padma (2) eka prakAra kA DheMka vA jalapakSI jisakI coMca bahuta lambI hotI hai / Tentalus falcinellus vai0 nigha / [phA0 ] gandanA / lu0 ka0 / kavAra kA pAThA - [ rAjapu0 ] ghI kvAra / ghRtakumArI / kavAla - [ ? ] sUara / kavAlafa - [ ? ] bAdAvarda / kavAlI -saMjJA strI0 de0 "kavalI" / khuzkI kI ghAtaka havA ko zravAsinakahate haiM / kavi (vI) - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] khalIna 1 lagAma / 2343 saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ullU / kavi ru-saMjJA pu N0 [saM0 kvI0 ] lagAma / khalIna / 'saMjJA pu N0 [deza0 ] eka vRkSa kA nAma jo malAyA prAyadvIpa meM hotA hai / isake phala gulAba jAmuna kI taraha aura rasIle hote haiM / baMgAla, dakSiNa bhArata tathA barmA meM bhI aba isake per3a lagAe jAte haiM / ise majAkA jAmarUla bhI kahate haiM / kavikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) kevar3A | kevikA puSpa vRkSa | rA0 ni0 va0 10 / ( 2 ) kavayA lagAma | khalIna / ( 3 ) kavaI machalI / kavayI / trikA0 / kaviJjaka - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0 ] eka pakSI | kavi saMjJA pu N0 [ 50 ] kaitha | kaThabela / kaviTa kI goMda - saMjJA strI0 [ 50 ] kaitha kI goMda / kaviTa pAna - [ marA0 ] kaitha / kavittha, katthi-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kaitha kA per3a / kapittha vRkSa / zra0 TI0 / kaviya - saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] lagAma / khalIna / kavirAja - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] (1) baMgAlI vaidyoM kI upAdhi / (2) vaidya / (3) zreSTha kavi | saMjJA puM0 [phA0] jala dhaniyA / kabIkaja / kavirAya - saMjJA puM0 de0 kavirAja / kaviri saMdra - [te . ] katthA | khaira / khadira / kavilA - [ tA0 ] guladArA / kavile - [ te 0 ] tapIsa / kaviska - ( phrA0 ] ( 1 ) jarajIra / ( 2 ) bAkalA / kavI - [ marA0, gu0 ] kaitha | kavI goMda - [ gu0, marA0 ] kavITa gauna -[ gu0 ] } kaitha kI goMda | knavAsifa - [a0 ] samudra aura dariyA kI ghAtaka qavIzadIda -[ 0 ] ( 1 ) balavAna | tAqatavAlA / havAyeM | jalIya z2aharIlI havAyeM / maz2abUta z2oradAra | ( 2 ) rogavijJAna meM yaha zabda roga ke vizeSaNa kI taraha prayoga zrAtA hai / zrarthAt zadIda aura qavImarz2a= balavAna roga / sthenika | Sthenic ( zraM0 ) / kavIste talkha - [phA0 ] indrAyana | kaveja, keha - [ phrA0] surqha bustAnI jurUra | kavez2a - [ phrA0 ] jurUra | kavela-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] utpala / kuvalaya / za0 ca0 / nIlA ka~vala / kavelA - [ phrA0 ) kamIlA / saMjJA pu N0 [hiM0 kauvA + elA (pratya0 >] kaue kA baccA / kavaiyA -saMjJA [1] makoya | kavITha - saMjJA pu N0 [saM0 kapISTa, prA0 kaviTTha ] kaithA / kapittha | [ rAjapu0 ] kaitha /
Page #612
--------------------------------------------------------------------------
________________ karor3a vakra 2344 . . kazIkA kavor3a vakra-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kavATavakra kA kazamarama-[ tA0] aJjanI / lokhNddii| sirUkAya / vRkSa / ra. mA0 / kazamIra-saMjJA puM. [saM0] kuTa / kuSTha / kavoSNa-vi0 [saM0 vi0 ] suhAtA grm| kucha-kucha kazaya:-[a0 ] sUsamAra / goha / garama / thor3Agarama / ISaduSNa / koSNa | zrama0 / kazayUna-[ yU ] ksuus| saMjJA puM0 [saM0 ko0] uSNatA / garamI / kazaraka-[phA0] mahokhA pakSI / akaana / thor3I grmii| kazara-[a0] khuzka roTI / sUkhI rottii| kaza-[ ? ] kuzA / drbh| qazarI-[a0 ] mlaaii| [10] eka prakAra kA AhAra / kazarI-saMjJA strI0 [saM0 kRrArA se mua0 ] khicar3I / saMjJA pu0 [saM0 pu.] [strI0 kazA ] (1) | | khecarAnna / kRsarA / cAbuka / kor3A / (2) eka kSudra pazu / kazavRkSa-saMjJA puM. [saM0 pu.] shraamdd'aa| aMbAr3A / ___ saMjJA strI0 [phA0 ] (1) khiMcAva | AkarSaNa | kazaha-a0 / pArzvazUla / darda pahalU / pasalI kA (2) dama / phuuNk| darda / pasavAr3e kA drd| kazaka-de0 "kshk"| . kazA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) kodd'aa| kazakaka-de0 "kshkk"| cAbuka / he c0| (2) maaNsrohnnii| bhA0 kazakazaka kuru-[ mala* ] poste kA daanaa| qhazA- pU0 1 bha0 gu0 v0| khAza / kazA-[a0] chAla | kazakazakarappa-[ mala.] aphIma / ahiphena / ka(ti)zAra-bagadAda]Pranusmabalid,Likazakazaca-ceTi-[ mala0 ] poste kA paudhA / kokanAra, nn. habbula maha laba kI chAla / (2)dika / postA / | kazAha-a.] lakar3a bagghA / carkha / kazakazattola-[mala.] poste kA ddodd'aa| poste kA kazAhala-[phA0] arahara / zAkhala / kaziMga-saMjJA pu. [ deza0 ] bhAraMgI / bhaagii| kazakazapa pazA-[ mala0 ] apIma / ahiphena / kaziorona-[ lepacA ] baMjakatUsa ( nepA0). kazakabA, kazakAba-[phA0] zrAza jau vA prAza kazika-saMjJA puM. [saM0 pu.] takula / sA~pa ko mArane hliim| vAlA nevlaa| kazaku-saMjJA puM0 [saM0 puM0 ] gavedhuka / ksii| kazakola-saMjJA puM0 [phA0]. kapAla / ,, khappara / kazikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] carmakaSA / ___ sAtalA / ca0 da0 zU0 ci0 lauhAmRta / de0 kajakola | kazappu veTTapAla-rizi-[ tA0 ] kaDu zrA indra jau / | kazinI vittulu-[ te0] ) .. 6 kaasnii| kazappu vadAmakohai- tA0 ] kahA bAdAma / kaTu | kazinIvirai-[ nA0] ) vaataad| kazipu-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) bhAta / bhaka / kazappU- te0 ] kaDapA bAdAma / (2) vastra / kapar3A / rA0ni0 v020| (3) kazafa-[phA0] kchuaa| anna / anAja / (4) aahaar| . kazA-[a0 ](1)tvacAkA khuradurApana / tvakkArkazya, | kaziya:-[10] sUsamAra / goha / (2) tvacA kA mailA kucailA honaa| ziyA-[ laMkA ] taja | salInA / kazafa-[a0] eka prakAra kA kudura vA lobAna / kaziyUna-[ siri* ] kasUsa / ___ lobAna ke per3a kI chAla jo usake niryAsa (dhUpa) kaziza-saMjJA pu0 [phA0] AkarSaNa / khiMcAva / se AcchAdita hotI hai| kizAra kudur| kazIA-[10] khabbAz2I / kazaphiyya:-[a.] eka prakAra kA jvara jisameM zarIra kAkA-[vai0 strI.] prasUtA nekulii| vyAI huI ke cheda baMda ho jAte haiM aura pasInA nahIM paataa| . nebalI /
Page #613
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2345 kazIrAsa kazgema, karaMjema kazorAsa-[.] tekhinI makkhI |j'raariih| kazeru-saMjJA puM0 [saM0 strI.] kaserU / tRNakaMda kazoru-[phA0] Cotoneaster num. vizeSa / mularia, Fiscls. eka per3a jisase zIra- kazodhA-[ mana0 ] aJjanI / lokhNddii|| khista nikalatA hai / syAha cova / kazza-[a0] girigiTa / kRkalAsa / kazIza-saMjJA pu. [ deza da.] hIrA ksiis| kazH -[a] kasUsa / ksiis| kazrIra:-[a.] kisI kiso jvara meM honevAlI kazU-[phA0] kchupaa| - vaha dazA jisameM bukhAra car3hane se roMgaTe khar3e ho kazUra-[phA0] khaTamIThA aMgUra / jAte haiM / romaharSaNa / zaitya / jhurjhurii| phurerI kazUra-[10] vaha davA jo cehare para, usakA raMga | kuraashH|riigr Rigor, cila chill [a.] / nikhArane ke liye malI jaaye| | kazka-saMjJA puM0 [a0] (1) ubAle hue jau kA kazUsa-saMjJA puM0 [a0 kazUsa.] (1) AkAza- pAnI / pAza / prAza jau / (2) sUkhA dahI ghela / (2) tuma kasUsa / prAkAzabela kA jise kahata bhI kahate haiN| (2)harosA / (4) biij| vaha jau jisameM se kUTa phaTaka kara bhUsI sAfa karadI kazUsa. rUmI-[.] aphrasaMtIna / gaI ho / nistuSIkRta yava / jau mukarazara / jau kazUsA-saMjJA puM. [.] 30 "kshuus"| birhnaa| kazUke kali-tA0] lAla paTuvA / lAla aNbaadd'ii| saMjJA puM. [phA0] (1) mahokhA panI / kazeru, kazeruka, kazerU-saMjJA puM. [saM0 pu. krI.] akramaka / (2) panIra / bhakti / pITha ko laMbI haDDI / rIda / pRSTha kokasa / meru- | kazkaka-[phA0] prAza hliim| . dNdd| moharA / (Vertelers ) halA01 | kazkaba,kazkAba-[phA0]mAza jau vA prAza halIma / __saMjJA puM. [saM0 kI.] kaserU / 20 maa0| kazkIna,kazkIna:-[phA0] jau kI roTI / jau kI de0 "kseruu"| milI huI rottii| kazeru sa akSakA-saMjJA sro0 [saM0] eka pezI kazkuzzAI ra-[30] ubAle hue java kA pAmI / vishess| ___kazkAba / prAza jau| jo pAza / mAuzzaIra / kazeruka, kazerUka-saMjJA puM. [saM0 zrI.] kazeru / arent arex Barley Water ( 90 ).. kaserU / pa0 mu0| kazgema,kazjema-[ lepacA ] guruva / pAkhI / kucI / kazerukA kazerUkA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] () Aza jau aura kazka jau kA arthAntara- . pITha kI laMbI hhii| pRSThavaMza / rodd'| rtnaa| . yadi bhUsI dUra kiye huye jau ko jala meM pakA vaiHnigh|(2)kseruu| amH| kara binA male chAna leM, jisameM kevala usakA kazerukA kaMTaka-saMjJA puM. [saM0] rIr3ha kI haDDI kA | sUcamAMza hI pAne pAve, sthUla bhAga nahIM, to use mokIlA prvrddhn| Aza jau kahate haiM / yadi kathanoparAMta jau ko mala(Spine of vertelera) pra. zA0 / ghoTakara gAr3hA pAnIleM, to use karakuzzAI.ra, karaka kazerukA kITa-saMjJA puM. [saM0] kITa vizeSa / / zaIra vA kazka jo kaheMge / isake nirmANa-kramAdi kazerukA prIvA-saMjJA strI0 [saM0] rIr3ha kI asthi ke lie dekhie "maaushshaaiir"| kI garadana / pra. shaa0| prakRti-rUkSatA liye huye zItala / ... kazerukA pRSTha-saMjJA puM0 [saM0] rIr3ha kI asthi kI guNadharma tathA prayoga-yaha prAza jo kI piitth| pra0 shaa0| kazerukA pAzcAtya pravaddhana-saM0 puM0 [saM0 ko0] apekSA adhika sAMdra hai, paittika pratisAra ke lie rIDha kI har3I kA eka ubhAra / / guNakArI aura uSNa prakRti vAloM tathA tapedika kazerupatraka-saMjJA puM0 [saM0] kazeruphalaka / (La ke rogiyoM ke lie pratyuttama pathya hai| yaha zakti mina of Vertelerse.) kI rakSA karatA, zIghra uttama raka utpA karatA 74 kA
Page #614
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2246 kazmIrInAtha .. aura dugdha evaM mUtra kI vRddhi karatA hai| zItala kaznIna-[phA0 ) mttr| prakRti vAloM ko vIna karamasa, turuma karapsa vA kaznU-mA0] khalI / khala / kaMjAraH / sauMpha ke binA isakA upayoga varjita hai| kazA-0(1)kisI cIz2a parase pardA uThAnA / (kha0 pra0) khoja denA / (2) kizAra kudura / kazja-pa.] chaach| kazpha tibbI-[bha] roga zAma ke liye rogI kI kazta-[10] koI vastu kisI anya vastu para se vaidyakIya parIkSA / . uThA lenA / utAra lenaa| nagna kara denA / be parda Medical inspectiva ... kara denaa| kazma-[bha0 ] hdaH / kasta, kazva-[1] kura / kuSTha / kusta / karata:-[phA0] (1) sUkhe meve / (2) usto uso kazmala-saMjJA puM0 [saM0 krI0] () moha / mUrchA / behozI / prm| (2) pApa / maSa / nahasa / zabdara0 / (3) aMbarabArIsa / dArahalAda / kaztaka-[phA0] gubrailaa| __ saMjJA puM. [shimlaa| paM0] aMbaravArIsa / karata( kuzta)-[phA0 ] kuTa / kusstth| kusta / dAruhaladI / (2)jiNgnii| kaztI-saMjJA strI0 [phA0] naukA / nAva / ___saMjJA strI0 [ deza0 himAlaya ] cilagojA / kazmalu-[ deza0 50 ] tUtamalaMgA / tumma malaMgA / kuztulaai.na-a.] A~kha para se nAkhtUnA utAranA / | - tuma baalNgo| | kazmIra-saMjJA puM. [saM0 pu. (1) eka deza / (2) kaztU, kaztUra-[phA0] khaTamIThA aMgUra / kuTa / kuSTha / kaztaka-[phA0] kchunaa| kazmIraja, kazmIrajanma-saMjJA pu0 [saM0jI0 pu.] kastUrA mRga-saMjJA puM. [ deza0 gar3havAla ] kasturA | kezara / kuMkuma / a0 TI0 raa0| mRg| karamIrI-vi0 [hiM0 kazmIra+I ( pratya. ] kaztUrI-saMjJA strI0 [ deza0 ] kasturI / kazmIra kA / kazmIra deza meM utpn| kaztaH -[phA0] (1) karanaja / (2) ispasta / saMjJA strI. eka prakAra kI caTanI / vidhirtvaa| prAdI ko chIlakara usake choTe choTe Tukar3e kara karana siri0 ] kar3a / tum| DAle / punaH usameM mirca, kaMkola, kesara, ilAkaranaka-[phA0] mttr| yacI, jAvitrI, sauMpha aura jIrA-inako cUrNa kara kazna khurmA-[phA0] khurmA kI kalI / tlk| milaaveN| aMta meM isameM lavaNa, sirakA aura kAtaja-a.] kamAta kA eka bheda jo retIlI bhUmi | zarkarA milAveM / basa caTanI taiyAra hai| - meM ugatA hai| saMjJA puM. [hiM. kazmIra ] kazmIra deza kA kaznI-[siri0] kar3a / kurtuma / kusuma kA bIja / ghodd'aa| kraznIja-[phA0 karanIz2a se muzra ] dhniyaa| kazmIrI pattI-saMjJA strI0 [hiM0 karamIro+pattI] kaznIja, kaznIja, kiznIja-[ phrA0 ] dhaniyA / eka prakAra kI pattI jo pA~ca chaH aMgula laMbI aura dhaanyk| lagabhaga 1 // aMgula caur3I pilAI liye hotI hai kaznIz2a kohI-[phA0] turuma mukhallasaH / aura darda zira kI sudhaniyoM meM par3atI hai| jaisekaznIja daztI-[phA0] (1) jaMgalI dhaniyA / kAyaphala, kazmIrI pattI, nakachikanI, kanera kI (2) billIloTana kA eka choTA bheda / (3) pattI, kapUra, ilAyacI choTI sabako barAbara lekara pAhatarA (pittapApar3A) kA eka bheda / (4) kUTa kapar3a chAna kara bArIka bukanI bnaaeN| isakA AdhAsIsI aura pratizyAyajanita, sira ke darda karanIz2a mutAraphI-[phA0] Coriandrum Adi meM nasya dene se lAbha hotA hai| Sativum | kazmIrI nAkha-saMjJA puM. [deza.] bihI kA phala /
Page #615
--------------------------------------------------------------------------
________________ ' kazmIrI banafazaH kazmIrI banakazaH- saMjJA puM0 [phA0] eka prakAra kA banakrazA jo kAzmIra se AtA hai| kazmUrIna - [ rU0 kasUsa / kazya-saMjJA strI0 [saM0 nI0 ] ( 1 ) zarAba / madirA / kazrI-saMjJA strI0 saM0 kurArA se mujha0 ] khicdd'ii| khecarAna / 6 krazrI-saMjJA strI0 [ bhu0 ] malAI / klazrurrAsa - [a0] rUsI / sira kI bhUkhI / sira kI bA / nukhAlaturrAsa / itriyyaH / skarpha Scurf haiMDrapha Dandruff, (grN0)| kazyapa - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) eka prakAra kI machalI / vizvaH / ( 2 ) eka prakAra kA mRga / me0 / (3) kabuA | kacchapa / ( 4 ) vaidika kAlIna RSi kA nAma / rUmmAna - [a0 anAra ke per3a aura usakI jar3a kA chAla | posta anAra / dAr3imatvak / de0 "anAra" / qazrul aqAkriyA - [ 0 ] babUla kI chAla / kIkara kI chAla | de0 " babUla" / eka vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) kAle dA~tavAlA / zrul aM. bara - [bha] (Cascarillae Cortex) (2) zyAvadaMta / ( 3 ) madyapa / zarAbI / saMjJA [saM0 pu0 ] ( 1 ) ghor3A / azva / me0 yadvikaM / (2) kathArha azva | he0 ca0 / ghor3e kA dhar3a / zrazva madhya bhAga / vai0 ni0 / kazya:- saMjJA pu N0 [ a kazyA leTA - saMjJA pu N0 cakavar3a / pavA~r3a / * 2347 kaziMga a muqaddasa - [ zra0 ] de0 "kaisakArA saigareDA" / krazra haimemailasa - [a0] ( Hamamelidis Cortex) Witch-hazel Bark a haimemailisa / de0 "hamemailIDiMsa kArTeksa " / ] sUsamAra / goha / [le0 Cassia alata.] kazyUna - [ siri0 ] kasUsa / krama - [a0] chilakA utAranA / zrIjanA | Scrape Scale I ka - [ [a0] sUkhI roTI / nabha aMjastUrA - [...] Cuspariae Cortex Angustura bark agastUrA kI chAtra | posta aMgasturA / de0 ""aMgasturA" ghA "kasperiyA " / qana ummug2IlA~- [ a0 ] babUla kI chAla / kIkara kI chAla / vavrura svak / Acaciae Cortex kaka - [ phrA0 ] mahokhA pakSI / cakraprana / koMDU raiMgU - ] koreMgU kI chAla / posta koMDUreMgU | Condurango Cortex kotU -[ ] koTU kI chAla / posta ko / Coto Cortex kAphra tasanuja - [a0] ( Viburnum opu lus) Cramp bark yUropIya zrIparNa / narvakSa kI chAla / barka na asvada barrI - [ mizrI ] ( Cascara Sagrada ) Sacred Bark pavitra svak / ciTTama kI chAla / krazra mukaddasa / de0 "kaisakArA saigareDA" | Cascarilla bork kaisakarillA kI chAla kazrula karAsiyAuM varjInI - [ 0 ] ( Pruni virginianae Cortex ) Virginian Prune bark jaMgalI bhAlU bAlU kI chAla / posta AlUbAlue varji... nI / posta bhAlUbAlue rAI | kala mAyUna -[ 0 ] ( Mezerei oort ex ) 'Mezereon bark mAyU~na kI chAla / krazra mAz2ayUna / posta aztrI | de0 "mAGgariyUna" / kazrullaim [a0] ( Limonis Cortex ) Lemon peel nIbU kA chilakA / jaMbIra tvak / poste lemU / vi0 de0 " nIbU" / har bUniya: - [bha0 ] (Quillaiae Cortex) Quillaia bark sAbunI bUTI kI chAla / uznAna amarokI / zAsUla amarIkI / de0 " killA" RzvI - [1] agara | kazziMga-saMjJA pu N0 [deza0 ] eka choTA vRca vA OM cI jhAr3I jisake patra viSamatayA kaMgUrAkAra (Pinnate ) hote haiN| isameM kakSIya samR ta puSpa guccha lagate haiN| phala lAla maTarAkAra hote haiM aura khAye jAte haiN| graha himAlaya kI tarAI
Page #616
--------------------------------------------------------------------------
________________ karaha. aura dakSiNa cIna meM hotA hai| isakI lakar3I aura chAla kAma meM zrAtI hai / ( Picrasma quassioides, Benn . ) - phA0 i0 1 2348 bha0 pR0 28 pra0 / kazha - [ a0 ] kokha | tihIgAha | kUlhA | qhAsiraH / kaSa-saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) kasauTI / ( patthara ) kaSTiprastara / kaSapaTTikA | kaSTI / paryA0 - zAna, nikasa (saM0 ) / (2) saan| ( 3 ) parIkSA / jA~ca / kaSaNa - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ( 1 ) zalATa | do hajAra pala kA mAna / ( 2 ) kasauTI / saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] ( 1 ) khujalAnA | kaMDUyan / (2) kasoTI para ghisanA / kasoTI para car3hAnA | kasanA | vi0 [saM0 tri0 ] apakka | kaccA | za0 ca0 / kaSa pASANa - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] pArasa patthara | sparzamaNi / kaSA - saMjJA puM0 [saM0 strI0 ] cAbuka / de0 "kazA" / kaSAya - vi0 [saM0 tri0 ] ( 1 ) kaSAya svAivAlA jisameM kasAva ho / jisake khAne se jIbha meM eka prakAra kI aiMThana yA saMkoca mAlUma ho / kasailA / baukaTha | noTa- kaSAya chaH rasoM meM se eka hai / kasailI. vastuoM ke jaise --A~valA, har3a, baher3A, supArI Adi / vastuoM ke ubAlane se prAyaH kAlA raMga nikalatA hai / (2) sugaMdhita / khuzabUdAra / sugaMdha / trikA0 / ( 3 ) raMgA huA / raMjita / ( 4 ) gerU ke raMga kA / gairika / ( 5 ) lAla / lohita / saMjJA pu N. [saM. pu N0 ] ( 1 ) kaitha kA vRkSa / ( 2 ) asana kA vRkSa / mahAsarja / cai0 nigha0 / (3) bAisa prakAra ke maNDalI sarpoM meM se eka / su0 kalpa0 4 0 / ( 4 ) sonApAThA kA per3a / zyonAka vRkSa / dharaNiH / (5) dhava kA per3a / * bar3ahara / rA0 ni0 va0 6 / (7) goMda / vRkSa kA niryAsa / ( 8 ) caMdana Adi lepa vilepana / ( 8 ) aMgarAga / ubaTana / me0 / (10) lAla dhamAsA / rakta dhamAsA | javAsA / kaTAlu / -kunAzaka / kaTurA / ni0 zi0 / kaSAya (11) vastuoM ko jala meM kathita kara taiyAra kiyA huA kAtha mAtra / vidhi yaha hai ki dravya ko kUTakara eka pala lekara usameM solaha gunA jala DAlakara auTAte hai| jaba cauthAI zeSa raha jAtA hai, taba utAra kara chAna lete haiN| vidhAna yaha hai ki ise maMdI A~ca se pakAte haiM aura gunagunA pIte / bhAvaprakAza prabhRti meM aisA hI likhA hai / yathA- 'pAdaziSTaH kaSAyaH sAd yaH SoDazagugAmbhasA / bhA0 / SADazaguNAmbhasA pakaH caturbhAgAvaziSTa kAthaH kaSAya ucyate / " 20 mA0 / parantu zArGgadhara ( 1 0 ) anusAra aSTamAvaziSTa rahA huA 'kaSAya' kahalAtA hai / paryA0- 0 zruta, kAtha, kaSAya, niryUha | ( Decoction or infusion ) svarasa, kalka, kAthAdi kaSAya ke bheda haiN| svarasa, kalka, kvAtha, zIta vA hima aura phANTa bheda se kaSAya pA~ca prakAra kA hotA hai| inameM pahale pahale dUsare dUsare se bhArI tathA dUsare dUsare pahale pahale se halake hote haiM / arthAt svarasa se kalka, kalka se kAtha, kAtha se zIta tathA zIta se phATa halake hote haiM aura phANTa se zIta, zIta se kAtha, kAtha se kalka aura kalka se svarasa bhArI hote haiM / yathA - " kaSAyaH pacavidhAH svarasa kalka kAtha hima phANTa bhedena yathottaraM laghavazca bhavanti / " caraka ke matAnusAra bhI "kaSAyasya kalpanaM pacavidham--svarasakalka zruta phANTa bhedena eSA tathA pUrva balAdhikyam / ca0 sU0 4 a0 / suzruta meM kaSAyapAka kI vidhi isa prakAra likhI hai- 'tatra kecidAhuru tvakpatra mUlAdInAM bhAgastacatuguNa jalamAvApya caturbhAgAvazeSaM niH kANyApaharet / athavA tatrodaka droNe tvakpatramUlAdInAM tulAmAvApya caturbhAgAvaziSTaM niH kAdhyApaharet / su0 ca0 31 pra0 /
Page #617
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAyakRt 2346 kaSAyA saMjJA pu N0 [saM0 pu0, krI0 ] ( 1 ) kaSAya rasavAlI cIz2a | kaselI vastu / ( 2 ) chaH rasoM meM se eka / kasailA rasa / rA0 ni0 va0 20 / paryA0[0 - tubara, kabara, tUbara (saM) bazatru, bazI, hAbisa, kAbiz2a - zru0 / ( Astring ent.) kaSAya nitya - vi0 [saM0 tri | jo niraMtara parimANa meM kaSaile rasa kA sevana kre| hamezA bahuta mAtrA meM kasaile rasa kA sevana karanevAlA / niraMtara kaSAya rasa sevI / ca0 / noTa - - yaha bhUmi aura agni guNa bahula, zItala, bhArI, rUta, stambhaka, zamanakarttA, grAhI, mukha ko 'zuddha karanevAlA tathA jihvAstaMbhAdikAraka aura kaTuvipAkI bhI hotA hai| isakA vipAka vAtakAraka, kaphapittanAzaka, dIpana, pAcana, zopha rodhaka aura zithilatAjanaka hai tathA adhika sevana karane se roga utpanna karatA hai / jo mukha ko pANDu zuddha kare, jIbha ko staMbhita kare, kaMTha ko avaruddha kare tathA hRdaya ko karSita evaM pIr3ita kare use 'kapAya' kahate haiM / su0 sU0 42 zra0 / yaha zoSaNa karttA, staMbhaka, vraNapAka kI pIr3A ko dUra karatA tathA kapha zoNita zrora pitta kA nAza karatA, rUkhA, zItala aura bhArI hai| rAja0 / isake sevana se jIbha jar3a aura staMbhita ho jAtI hai / 0 / isa rasa ke adhika sevana karane se zUla, aphArA, hRtpiidd'aa| aura zrApa-ye roga laga jAte haiM / bhA0 / kaSAyakRt - saMjJA pu N0 [saM0 puM0] lAla lodha / raktalodha / jaTA0 / kaSAyajala - saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] gUlara, sirisa aura baragada kI pakAyA huA pAnI / kaSAyadanta kaSAyadazana -saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] suzruta meM aThAraha prakAra ke viSaile cUhoM meM se eka | isake kATane se nIMda zrAtI, hRcchoSa hotA ra kRzatA hotI hai / isake z2ahara meM sirisa kA sAra, phala aura chAla inako zahada meM milAkara cATane se lAbha hotA hai / su0 kalpa0 6 zra0 / vAgbhaTa ke anusAra isa prakAra ke cUhoM kA vIthyaM jisa aMga para gira jAtA hai, vahA~ sUjana hotI, sahA~dha hotA aura gola cakatte par3anA ityAdi lakSaNa hote haiM / vA0 u0 38 0 | vi0 de0 "cUhA" | pAkara, pIpala, chAla DAlakara kaSAyapAka -saMjJA puM0 [saM0 pu N0] kvAtha karane kI vidhi | kAr3hA prastuta karane kI praNAlI / noTa -- kAr3he meM jala kA parimANa likhA nahIM rahane para gIlI vastu meM ThagunA zrora sUkhI vastu meM solaha gunA jala milAkara kAr3hA karate haiM zrora caturthAMza jala zeSa rahane para use utArate haiM / kaSAyaphala - saMjJA pu N0 [saM0 kI 0 ] supArI / puraMgI phala | pUga phala | vai0 nigha0 / kaSAyayAtranAla - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kA makkA jo kasailA hotA hai / tuvarayAvanAladhAnya / rA0 ni0 va0 16 / kaSAyayoni-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kaSAyAdhi karaNa | sA0 / ve pA~ca haiM--madhura kaSAya; amlakaSAya, kaTukaSAya, titrakaSAya aura kaSAyakaSAya / ca0 sU0 4 zra0 / kaSAyavarga-saM0 puM0 [saM0 pu0 ] vaidyaka meM kasailI SadhiyoM kA eka gae jisameM ke anusAra suzruta saMkSepa meM triphalA, salaI ( zallakI ), jAmuna, zrAma, maulasirI aura teMdU ke phala, nyagrodhAdi (vaTa ), zrambaSThAdi, priyaMgu zrAdi, lodhAdi, zAlasArAdi, nirmalI zAka, pASANabhedaka vanaspati zrora phala, kaTasaraiyA ( kuravaka) kacanAra, jIvantI, cillI, pAlAkya; suniSaNNa Adi, nIvArakAdi, evaM mudrAdi sammilita haiM / su0 sU0 42 a0 / kaSAyavAsika - saMjJA puM0 [saM0 puM0] suzruto ka kITa vizeSa | saumya hone se yaha kITa zleSma prakopaka hai / kaSAyavRkSa-saMjJA pu N0 [saM0 puM0 ] vaha vRkSa jisakI chAla aura phala kaSailA hotA hai / baragada chA~vale zrAdi kA per3a jisakA phala aura chAla kasailI hotI hai / ca0 ci0 4 zra0 / kaSAyaskandha-saMjJA puM0 [saM0 puM0 ] eka prakAra kI zrAsthApana vasti jo priyaMgu zrAdi kaSailI vastuoM se taiyAra kI jAtI hai / ca0 ci08 0 / |kaSAyA-saMjJA strI0 [ saM . strI0 ] ( 1 ) rakta durAlabhA | lAla dhamAsa / ( 2 ) choTA dhamAsA |
Page #618
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaSAyI 2350 kasa rj| zudra durAlabhA / rA0ni0 va0 4 / (3) prAmakA | kaSTanAzaka-saMjJA pu. [saM0] bhuumipllii| .. aAmrAtaka / (4) khajUra kA per3a / khajUrI vRkSa / | kaSTaraja-saMjJA pu0 [saM0] kRccharaja / kaSTa se vai0ni0| (5) paTumA / jUTa / kaushikaamii| ___ rajaHsrAva honA / pIDAyukta mAsikasrAva honaa| ke. de. ni| (6) nizotha / gaNa0 ni| kaSTaraja nAzaka-vi0 [saM0 vi0] jisake sevana se ni0shi0| ___ kRccha raja kA nAza ho| sukhapUrvaka mAsikasrAva kaSAyo-saMjJA puM. [saM0 pu. kaSAyin ] (1) rAla karanevAlI auSadhi / kA per3a / sarjavRkSa / (2) zAla kA per3a / sAkhU kaSTarajaHvyathA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] kRccha raja rA.ni.va. jaTA0(3) khajUra kA pedd'| janita piidd'aa| khajUrI vRkSa / (5) lacuka kA pedd'| var3ahara / kaSTarajaHsrAva-saMjJA pu. [ saM0] kRccha raja / kaSTarA. ni. v011| (5) sAgauna kA pedd'| zAkakSa / (6) choTA kaTahala | 'judrapanasa / vai0 | kaSTarajaHsra ti-saMjJA strI0 [saM01 kaSTarajaHsrAva / nigha0 / (7) tudra durAlabhA / choTA dhamAsA / kaSTarA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] duraalbhaa| kacchurA ni0shi0| ni0shi0| kaSikA-saMjJA strI0 [saM. strI0] pakSijAti / koI kaSTasAdhya-vi0 [saM0ni01(1)jisakA sAdhana cidd'iyaa| unnaa| vA karanA kaThina ho| muzkila se honevAlA / kaSIkA-30 "kssikaa"| jaise-kaSTasAdhya kaary| (2) upacAra dvArA kaSarukA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kazerukA / jisakA sAdhana kaThina ho| muzkila se ThIka pRSThAsthi / . TI. rA0 / (2) kaserU / honevAlA (rog)| jo kaThinatA se acchA ho / ksheruu| jaise-kaSTasAdhya rog| kakalAMgI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] gorATikA / kaSTasthAna-saMjJA puM. [saM0 kI.] vaha jagaha jahAM - sArikA / mainA / pIr3A ho / pIr3A janaka sthAna / haaraa| kaSkaSa- vai. pu.] eka prakAra kA z2aharIlA kIr3A / | kaSTahIna-saMjJA puM. [saM0 pu.] bakucI / somaviSailA kRmi bishess| raajii| "yevASAsa: kaSkaSAsaejatkA:zivabitnukA / kaSTArtava-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kRccha,raja / rajaHdRSTazca hanyatAM kRmirutAdRSTazcahanyatAm / / kRcchtaa| (atharvaveda 5 / 23 / 7) | kaSTi-saMjJA strI0 saM0 strI0] (1) piidd'aa| vai. kaSTa-saMjJA pu0 [saM0 kI. (1) pIr3A / kesh| nigh| (2) kasauTI / (patthara) kaSapaTTikA / vedanA / takalIpha / vyathA / duHkha / darda / ke / kasane kA patthara / sparzamaNi / kaSTI-vi0 strI0 [saM0 kaSTa ] prasava vedanA se pIr3ita / vi0 [saM0 tri. ] (1) kaSTasAdhya / (strii.)| muzkila / kRcch| kaSThIra-saMjJA puM. [saM0 krI0 ] rA~gA nAmaka dhAtu / kaSTakara, kaSTakAraka-vi0 [saM0ni0] jo takalIpha raMga / vNg| rtnaa| de| jisase kreza ho| pIr3A denevaalii| takalIpha saMjJA puM. [saM0 pu.] kasauTI / sonA cA~dI deha / kaSTaprada / pIr3Akara / trikaa0| kasane kA patthara / ksnii| kaSTakalpanA-saMjJA strI0 [saM0] bahuta khIMca khA~ca kI | kasa-saMjJA pu. [ saM0 kaSa] parIkSA / ksauttii| aura kaThinatA se ThIka ghaTanevAlo shkti| vicAroM jA~ca / kA ghumAva phiraav| __ saMjJA puM0 [saM0 kaSIya, hiM0 kasAva ] (1) kaSTagaMdhinI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] azvagaMdhA / kasAva' kA saMkSipta rUpa / (2) nikAlA humA asgNdh| ark| (3) sAra / tatva
Page #619
--------------------------------------------------------------------------
________________ - kasaMgu . 2351 kasacujjarIraH - [rAjapu0 ] khasa / uzIra / / kasanaspA-[saM0? ' eka prakAra kA zIzama / kasaMgu-[madarAsa] Phoenix farinifera, kasanA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] eka prakAra kA jahaRoxb. plvt| rIlA makar3A / eka prakAra kA kRccha, sAdhya ksa artAmA argalA-[siri. ] bakhnuramariyam / luutaa| kasaI-saMjJA strI0 de. "kasI' vA 'kesii"| kasanotpATana-saMjJA puM0 [saM0 pu.] aDUse kA 5. saMjJA strI0 [ deza0 marA0] bA~sa / vNsh| paudhA jo khA~sI ko nimUla kara detA hai / vAsaka / - saMjJA strI0 [ deza0 marA0, bamba0 ] jaMgalI za0 c| - jvAra / rAnamakAI [marA.) Coix Lacryma, | kasapata-saMjJA puM0 [ deza0] (1) kAle raMga kA Linn. kUTU / kAlA kAphara / (2) kUTU kA paudhA / kasaI-ca-vIja-marA0 ] garebhA / jaMgalI jvaar| | kasariyA chAla-sajJA strI0 [aM. kasperiyA+hiM. chAla ] aMgastUrA kI chAla / kasaI vIja-[bamba0 ] jaMgalI jvAra / rAna makAI / kasaka-saMjJA strI0 [saM0 kaS=AghAta, coTa ] vaha kasatta-saMjJA puM0 [ deza0 60] mogabIre kA pttaa| pIr3A jo kisI coTa ke kAraNa usake acche ho kasaba-sajJA puM0 [a0][ vi0 kasavI ] (1) jAne para bhI raha-raha kara utthe| mIThA mIThA darda / parizrama / mehanata peshaa| sAla / ttiis| (2)[saMjJA strI0kasabIchinAlA vybhicaar| - saMjJA puM. [phA0 ](1) bhUnA huA gosht| | kasaba-a.] (1) nlii| nAlIdAra hahI / kaliyA / (2) aniik| jonadAra hddddii| (2) sA~sa kI nlii| zvAsakasakasI-[ kanA, ko0] khasakhasa / poste kA | nalikA / vAyu praNAlI / (3) bA~sa / nai| daanaa| kasava:-[a0 (1) dhAsvartha nlii| naalii| - kasakA-saMjJA strI0 [saM0 strI0 , kasauMdI / kAsamahI | chUchI / praNAlI / (2) gavaccheda zAstra meM havA nigha02 bha0.kulasthAyaghRta / . ko nAlI / vAyu praNAlI / naranaraH / kasakI-[paM0] khettii| shglii| kasaba pharA-[10] eka prakAra kA paudhA / kasakuTa-saMjJA puM. [hiM0 kA~sa+kuTa-Tukar3A] Bell. | kasabaka-[10] zaMkhoM (halajUnAta ) kA eka bheda / metal eka mizrita-dhAtu jo tA~ve aura jaste ke eka prakAra kA sIpa / gharApara bhAga se milakara banAI jAtI hai| bharata / kasaba phArasI-[10] eka prakAra kA bA~sa jisase kA~sA / kalama banAte haiN| narakaTa / kasakusarI-[?] Grewia villosa, Willd. kasabaraja-[?] motii| lu0 ka0 / dhohana / inarjarayasa / tuvanI / kasaba zAmI-[a0 eka prakAra kA bA~sa, inameM se kasaminI-[saM0 1] vRzcikAlI / bichuA / barahaTA / koI choTA, koI bar3A aura koI patalA hotA hai| I0 me0 me| kasaba sakara-[10] gnnaa|| kasada-[a0 kasada ] khIrA / kh'yaar| kasabahe kubA-a.] Tibia kasana-saMjJA puM. [saM. klI0] (1) kAsa rog| piMDalI kI choTI haDDI jo usake bhItara kI khA~sI / (2) eka prakAra kI vedanA / phreza / ora sthita hai| - duHkha / ca0 da0 20 pi.ci0 / - ajmulksbt| kasanaI-saMjJA strI0 [saM0 kRSNa ] eka cir3iyA jisake | kasabahe su.garA-[a.] Fibula ne kAle, chAtI aura pITha gulAbI aura coMca | piMDalI kI choTI haDDI jo usake bAhara kI lAla raMga kI hotI hai| __ ora sthita hai / aMja.muzzaji yyaH zaji yyaH / kasanamaIna-saMjJA puM0 [saM0 pu.] kAsamaI kA | kasabujjarIraH, kasabuja j'riir:-[a0| (1) paudhA / kasauMjA / vai0 nigh| cirAyatA / bhUnimba / kAlamegha / phlphnaath| .
Page #620
--------------------------------------------------------------------------
________________ hibujarIrahe hiMdI kasabujjarIrahe hiMdI - [ zra0 ] kirAta tina / bhUnimba / cirAyatA / ( Androgratlis _pnidulta) kasabujjeba-[ a0 ] ( 1 ) eka prakAra kA chohArA | (2) eka prakAra kI ghAsa jisameM thor3I sI miThAsa hotI hai / ( 3 ) kisI kisI ke mata se eka prakAra ke kA~sa ko jar3a hai, jo nadI ke samIpa utpanna hotA hai / kamabuskara kasabussukara - [a0] ] gannA / Ikha / kusubesakara 2352 kasaba vA - [ zra0 ] cirAyatA / kusama -saMjJA pu N0 [a0 krasa ma] [strI0 kAma ] nara lakar3abagghA / nara carkha / saMjJA strI0 [ 0 ] zapatha / saugaMdha / kasamala - saMjJA puM0 [saM0 kazmala / deza0 zimalA ] dAru haladI / ] nevalA | rAsU | kasayaH - [ kasayA - [ rU0 yU0 ] Cassia taja / kasayUmAlasa - [ rU0] hazIzatul jujAja / gyAha zrAbagInaH / kasayUsiyUsa - [ rU0 yU0] taja / salInA / zru0 qasUra ] ( 1 ) kamI / kasara saMjJA strI0 1 nyUnatA | kotAhI | truTi / de0 "k'suur"| (2) nusa | doSa | vikAra / saMjJA pu N0 [deza0] kusuma vA barre kA paudhA / [ phrA0, yU0 ] jufana / [ siri0 ] safeda sosana / kasUra -[ 0 ] ( 1 ) garadana vA garadana kI jar3a / khopar3I ke Thaharane kI jagaha / ( 2 ) davA ityAdi kA phoka jo use chAnane ke uparAMta baca rahe / ( 3 vRkSa kI jar3a ( mukhyataH khajUra kI jar3a ) / kasuraH--[ zru0 ] ( 1 ) garadana kI jar3a / grIvAmUla | (2) garadana kI jar3a kA darda / kasara gAjarUnI - [ phrA0 ] kha ba zAmI / de0 "qhaba" / kasarAnI saMjJA strI0 [a0 kalarata ] adhikatA meM bahutAyata / jyAdatI / vi0 de0 "kasa rata" / kasaravA-saMjJA puM0 [deza0 ] "sAlapAna" nAma kA kSupa / kasarAqa - [ ? ] ghor3I / kasarAnI-saMjJA strI0 kaserA ? ] ghAsa jo jalIya bhUmi meM prAyaH nadI ke kinAre ugatI hai / isake pattoM se bunI jAtI hai| hiMdustAna meM bhUmi meM yaha Adi chAte haiM / khar3I hotI hai| 'mI' kahate haiM / yaha isako ke samIpa tara jamIna khurakhurI hotI hai / yaha do prakAra kI hotI hai, eka nara, dUsarI mAdA / nara kA bIja mAdA ke bIja se bar3A hotA hai| yaha kRSNa varNa kA aura gola hotA hai / nara kI pattI mAdA kI pattI se moTI aura khuradarI hotI hai / ye patte laMbe laMbe aura bArIka hote haiM aura unameM DAliyA~ nahIM hotIM / zrarAqa meM isase rassiyA~ aura ghATA chAnane kI calaniyA~ bhI banAte haiN| hakIma dIsaqarIdUsa ne likhA hai ki isakI tIna jAtiyA~ haiM / eka jAti meM kAle bIja cAte haiM, dUsarI jAti meM nahIM / ina donoM ko 'sajUnasa' kahate haiM / tIsarI jAti ko 'maMjUnUsa' kahate haiM / I isa jAti meM bhI bIja hotA hai| pahalI donoM jAtiyoM se isakI pattiyA~ moTI adhika aura donoM jAtiyoM se balazAlinI hotI haiN| kisI kisI ke matAnusAra isakI eka jAti kI pattiyA~ mahIna aura kar3I hotI haiM aura dUsarI jAti kI komala aura moTI / kasarabuvA --[?] rog2ana hinA / meMhadI kA tela / kasarata - saMjJA strI0 [ zru0 ] [vi0 kasaratI ] vyAyAma | mehanata / prakRSTa eka prakAra kI aura nAlAba boriyA aura isase TaTTiyA~ mIloM taka yUnAnI meM 'iz2aqhira ghAsa pAnI meM aura jala ugatI hai| isakI pattI paryA0[0 - asla - zra0 / dUkha-phrA0 / samakhaminaH / kaulAna- hiM0 / noTa -yaha bUTI zrAyurvedoka gundraH yA goMdapaTerA jJAta hotI hai|. - lekhaka prakRti -- isakI sabhI qismeM paraspara virodhI guNadharma yukra haiM aura unameM zItala pArthivAMza kA prAvalya hotA hai aura uSNa jalIyAMza pralpa /
Page #621
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasarIvI 2056 kasAbaka * dAuda aMtAkI ke tajakirA meM likhA hai ki yaha pattI kA jo tAz2I nikalI ho, lepa karanA dvitIya kakSA ke prathamAMza meM uSNa aura tRtIya cAhiye / isakI jar3a kI rAkha karake upayoga karane kakSA ke aMtimAMza meM rUkSa hai| se saMpUrNa aMgoM se raktasrAva kA avarodha hotA hai| hAnikartA-ziraHzUla aura subAta kI vyAdhi isase kaMThamAlA tathA khAja kA bhI nAza hotA hai| utpanna karatA hai| yaha smaraNa rakhanA cAhiye ki yaha ghAsa radiyula dapana-gulakaMda aslI aura phalAphalI ucita kaiphiyata hai / isakA khAnA kalyANa janaka nahIM / mAtrA meN| isake adhika khAne kA parimANa sAr3he sataraha mAze pratinidhi-eka kisma dUsarI kisma ko prati- hai| itanI mAtrA meM khAne se hAni ghaTita hotI nidhi hai| khUna rokane ke liye jalAyA huA hai / tajakire meM hai ki itanI mAtrA se manuSya mara kaagj| jAtA hai| yadi kadAcit kisI samaya koI ise maatraa-3|| mAze tk| khAle, so usakA upAya yaha hai ki vaha vamana pradhAna kama-vedanAsthApaka, zotha vilAyaka, kare, kastUrI sUghe, phalAphalI bhakSaNa kare aura nidrAjanaka aura raktAvarodhaka / snAnAgAra meM praveza kre| noTa-phalAphalI eka yogika mAjUna kA nAma | kasarekana-[ nepA0 ] kaThUmara / Dumura / hai jisameM filaphrila syAha ( kAlI mirca ), phrila kasaru-[ nepA0 ] baarcr| phrila safeda ( zveta marica ) aura dAra filaphrija (pippalI) Nr3ate haiN| kasakanAmara-[ kanA0 ] kucalA / kupIlu / kasari-[ vai0 pu.] eka prakAra kA sA~pa / guNadharma tathA prayoga yaha ghAsa dUSita. vASpoM ko mastiSka se nIce (ath010|15) utAratI hai aura nIMda lAtI hai| parantu adhika | kasaNIla-saMjJA puM. [saM0 vI0] eka prakAra kA sUMghane se yaha sira meM bojha paidA karatI hai aura | sarpa / atha sU0 4Aza kA0 10 / nIMda lAtI hai / kabhI isake bIja saMghane se kaThina | kasala-[10] Alasya / sustI / kAhilI / ziraHzUla utpanna hotA hai / isake mahIna kisma ke kasavAra-saMjJA puM. [ deza0 ] eka prakAra kI Ikha / bIjoM ko 10 // mAze taka zarAba meM milAkara pIne kasA-[?] shNkhpusspii| se udarAvaSTaMbha hotA hai; zrAtA hubhA khUna baMda ho | kasA'-[10] (1) tj| salInA / (2) jAtA hai aura pezAba ruka kara Ane lagatA hai| . daarciinii| moTI krisma ke bIja bhakSaNa karane se adhika nIMda kasAu-[ko0] kaaNs| prAtI hai| yahA~ taka ki 17||maashe taka khA lene | kasAi- gu0] Colx Lachrymay Janm. se nidrA roga utpanna ho jAtA hai / isake lepa se | gavedhuka / gargaro dhAna / saMkharu | kasi / sUjana utaratI hai; darda pArAma hotA hai; kunidvA, sAunhimAra-de0 "ki.ssa.Aula himaar"| mAlIkholiyA aura jalaMdhara ko guNakArI hai| kasAtUnasa, kamAtUsa- yU.] kar3a / bareM / kusuma kA biij| asla kI usa jAti ko jisakI pattI patalI ho, yadi use bichA kara usa para aise logoM ko qasAdA-[ yU0] sohAgA / TaMkaNa / sulAe~ jo bahuta sthUla ho yA jinheM jalaMdhara roga | kasA tIra-saMjJA puM0 [a0] mUtrapravartanI zalAkA / huA ho, to unake liye yaha lAbhakArI hai| moTI pezAba kholane kI salAI / kAsAtIra / kAnAtIra pattIvAlI kisma kA pharza una logoM ke liye guNa- kethITara / Catheter (aN0)| kArI hai jinakI prakRti meM raukSya kA prAvalya ho / krasAdesmA-[yU0] ciraaytaa| parantu rutIlA ( makar3I kI bar3I jAti) ke kATe | kasAbaH-[10] kharAba chuhArA / para, isa ghAsa kI jar3a ke pAsa kI usa komala kasAbaka-[a0 khaMjana / mamolA / sakarAgana / 75 phA.
Page #622
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasa kasAfata - saMjJA strI0 [a0 krasata ] gAr3hA honA / sAMdratA / sthaulya | kasIfa honA / g2alIz2a honA / I moTA honA | Inspissation | nasAma - [a0] lakar3abagghe kI mAdA / mAdA ca / sAma - [ zra0 ] bher3iyA / kasAmUyasa, qasAmUlI, qasAmUsa - [ yU0 ] dAra cInI / [ko0] kAsA nAmaka ghAsa / kasAya - [ ? ] baqalae huI / kasAra - saMjJA puM0 [saM0 kRsara ] cInI milA huA bhunA vA sUjI / paMjIrI / kasara - [ baraba0 ] Akusara nAmaka bUTI / krasArakkrUnanina-[yU. ] imarlA / 1 sAra pharnIna - [ yU0] piMDa khajUra / rutuba / qasAravA qaqana, nasAravAkkrUkkIrUna - [ yU0] nAgaramothA / suzruda | krasArasa, kabArasa - [ yU0 ] kabara / kasArA - [ siri0 ] Udabala sA~ / kasArikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kAlika / kokila / kAlaJca / dIrghamUrcchA / gRhavAsA / vilA zayI / kasArI - saMjJA strI0 [deza0 ] karAva | khesArI | sArUsa - [ yU0] kriyUsa / nasAlAvana - [ yU0 ] jiphta kA tela / kasAlU - [ ka0 ] kA~sAlU | aravI / kacU / kasAlU, kAsAlU-saMjJA puM0 [saM0 kAsAlu / deza0 marA0 ] kAMsAlU | kAMsyAluka / simalla - [ ur3iyA ] kuTazAlmalI / kasAva-saMjJA pu N0 [saM0 kaSAya ] kaSailApana | kaSAya / 1 nasAvata - [ 0 ] nirdayatA / berahamI | saMgadilI / kAha - [ ? ] tuma jarjIra / sahyamA - [ yU0] haliyUna | nAgadauna / kasiMdA - [ te0 ] kasauMjA / kasauMdI | kasiMdhA - [ te0 ] bar3A kasauMjA / kasi - [ ? ] gavedhuka / gargarI dhAna | [ bara0 ] pAlitA maMdAra / pharahada / kasinIvittulu - [ te0 ] kAsanI / kasipu - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] anna / jaTA0 / 354 kasI kasiyA - saMjJA strI0 [ deza0 ] bhUre raMga kI ekacir3iyA jo rAjaputAne aura paMjAba ko chor3a sAre bhAratavarSa meM pAI jAtI hai| yaha pIle raMga ke aMDe hai| qasiyA - [ rU0 yU0 ] kAsiyA / keziyA / taja / de0 " dAracInI" | kasI saMjJA strI0 [saM0 kazaku eka tRyA jAtIya paudhA jisakI bIjaka bAliyA~ (Silicious involucre ) dukAnoM para bikatI haiN| yaha prAyaH choTI kaur3I kI rUpAkRti kI, goz2a laMbottarI aura ekazrora nukIlI hotI haiN| inake bIca sugamatA se cheda ho sakatA hai / chilakA inakA bahuta kar3A, sapheda, cikanA aura camakIlA hotA hai / phala ke nimna bhAga para eka cihna hotA hai jahA~para DaMDI lagI hotI hai aura zIrSa kI ora eka chidra hotA hai| jahAM se zuSkAvasthA meM bhI strI puSpa kA nikalA huA bhAga dekhA jA sakatA hai / harI dazA meM 1-2 iJca dIrgha pupuSpa ( Spike ) usase nikalA huA rahatA hai / phala ke bhItara gehUM kI taraha kA eka kar3A bIja hotA hai / boI huI kasI ke phaloM kA chilakA mulAyama hotA hai| jisake bhItara sapheda raMga kI girI hotI hai jo khAne meM mIThI hotI hai / paraMtu vanya kasI kA chilakA itanA kar3A hotA hai ki dA~toM se nahIM TUTatA isakA bIja auSadha ke kAma AtA hai| isakI jar3a meM do-tIna bAra DAliyA~ nikalatI haiM aura eka varga gaja bhUmi meM sAta se nau paudhe ugate haiM / isakI kaI jAtiyA~ haiM para raMga ke bheda se isake prAyaH do bheda hote haiM / eka safeda raMga kI, dUsarI maTamailI aura zyAmatA liye hue hotI hai| yaha varSARtu meM ugatI hai| parthyA.--gaveDuH ( zrama0 ), gavedhuH, gaveda kA ( zra0 TI0 ), kuNDa: (me0) mudrA, gojihvA, gundraH, gulmaH (0) gavedhukA, gavedhuH ( ca0 sU0 20 yavAgu ) ( bhA0 ) gavedhukaH, kazakuH gavIdhukaH - saM0 / kasI, kasaI, kesAI, kaseI, garaher3a A, garmI, gulU (gulu ), garagarI dhAna, saMkha ru, saMkhalu - hiM0 / guragura, gar3agar3a, dedhAna, kuca - baM / gur3amur3a, rAna joMdhalA | rAna makAI, kasaI meM bIja
Page #623
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMsI - marA0 / kasaI bIja -tramba0 / kauMDilA, kessI kaseI - hiM0 / saMkalI, saMkhalU - paM0 / kasAI - gu0 / kasI, kulele, kalinsI, kayUita - zrAsA0, bara0 / dame dAUda ( dAUdAzru ) dame ayUba, ayUbAzru - aM0 / jAbsa Tiyarsa Jab's tears - aM0 / koiksa laikrimA Coix lachryma, Linn. -le0 / lAmasi DI jAva Larmes de Job. -phrAM0 / laigrImA DI jAva Lagrima de Job - spena, purtta0 | dabhira - rAjapu0 / gaMdulA ( - bundelakhaNDa ) / jaragadI, garuna, - ( saMthAla ) / galavI, gaMDulA, kasaI, ( ma0pra0 ) / uzIrAdi tRNavarga 2355 2 ( N. O. Graminece ) utpatti sthAna - yadyapi zrAjakala madhya pradeza khasiyA evaM nAgA parvata, sikama, AsAma aura baramA kI jaMgalI jAtiyoM ke atirikta isakI khetI koI nahIM karatA / phira bhI yaha samasta bhArata ke maidAna meM aura DhAlU pahAr3iyoM para paMjAba se lekara baramA taka cIna, jApAna, malAyA Adi dezoM meM vanya avasthA meM milatI hai| vaidika kAla meM himAlaya kI DhaluI pahAr3iyoM para Arya loga bhI isakI khetI karate the / auSadha aura khAdyopayogI aMza - bIja / rAsAyanika saMghaTana - isakI 100 bhAga girI jalAMza 132, elbyuminAiDsa 18.7, zvetasAra 183, taila 5.2, taMtu 15, bhasma 21 hotA hai / ( phA0 I0 3 bha0 ) / isameM lyUsIna, TAyarosIna, hiSTiDIna, lAyasIna, zrarginIna, aura kAyasIna hote haiM / (iM0 0 i0 ) itihAsa - vaidika kAla meM yajJoM meM isake caru kA upayoga hotA thaa| usa samaya isakI khetI bhI hotI thI / Aravya yAtriyoM ko prAcIna prAya dvArA hI isake bIjoM kA parijJAna huA aura unhoMne ise damu dAUda ( dAUrAzru ) dhAravya saMjJA dvArA abhihita kiyA, jo kAla pAkara damu mAkUba (yAkUbA ) kahalAye, araboM dvArA yaha paudhA pazcima meM pahu~cA aura spena aura purtagAla meM basa gayA jahA~ yaha Lagrima de Job. kasI nAma se Aja bhI suparicita hai / yurupIya vanaspati zAstrajJoM dvArA nirdhArita 'koiksa' saMjJA isakI jAti kA upayukta paricAyaka nahIM hai; kyoMki koiksa apharIkA jAta eka prakAra ke tAr3a (Palm ) kA nAma hai jisakA ullekha sAba pharistusa aura zAinI ne kiyA hai / guNadharma tathA prayoga "3 vidhuH kathitAstriyAm / Sardaar svAdvarya kRtkaphanAzinI // ( bhA0 pU0 1 bha0 dhAnya varga ) kasI -- caraparI, svAdu, kAryakara aura kapha nAza karanevAlI hai / DImaka - isake kRmijAta bIja khAdya aura vanyodbhava zroSadha ke kAma zrAte haiM aura zaktiprada evaM mUtrakara mAne jAte haiN| cIna aura malakA meM ye khAdya ke kAma Ate haiN| cIna ke zrAturAyalI meM rogiyoM ko isase uttama pathya peya taiyAra hotA hai / (phrA0 60 3 bha0 ) isakI safeda girI ke thATekI roTI garIba loga khAte / ise bhUnakara sattU bhI banAte haiM / chilakA utara jAne para isakI girI ke Tukar3oM ko cAvala ke sAtha milAkara bhAta kI taraha ubAla kara khAte haiN| yaha khAne meM svAdiSTa aura svAsthyavaka hotI hai / jApAna Adi meM isake mAve se eka prakAra kA madya bhI banAyA jAtA hai| isakA bIja zrauSadhi ke kAma tA hai| isake dAnoM ko gUMtha kara mAlA banAI jAtI hai / nepAla ke thArU isake bIja ko gUMthakara TokaroM kI jhAlara banAte haiN| (hiM0 za0 sA0 ) yaha vanaspati zItala, mUtrajanaka aura zAMti dAyaka hotI hai| isake bIja kar3ave sugaMdhita, khA~sI meM lAbhadAyaka aura zarIra ke vajana ko kama karanevAle hote haiM / yUnAnI mata se isake bIja pauSTika aura mUtrala hote haiN| kaipabela ke matAnusAra saMthAla loga isakI jaba ko patharI ko naSTa karane ke liye dete haiN| mAsika dharma kI takalIpha meM bhI yaha upayogI mAnI jAtI hai|
Page #624
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasIkUna, kasIla 2356 kasIsa karnala coparA ke matAnusAra yaha rakazodhaka hai| kasIvamAlasa-[rU. ] hshiishtujujaaj| - isakI jar3eM mAsikadharma kI aniyamitatA ko dUra kasIsa-saMjJA pu0 [saM0 kAsIsam ] lohe kA eka karane ke kAma meM lI jAtI hai| prakAra kA vikAra jo khAnoM meM milatA hai aura kasIkUna, kasIla-[yU0] jaMgalI sosana / rAsAyanataH ise prayogazAlAoM meM bhI taiyAra karate kasItarora-[?] sajjI kI klii| haiM / yoga bheda se yaha vividha varNa aura prAkRti krasIda-[10](1) sUkhA mAMsa / khuzka gozva / kA hotA hai| Ayurveda meM mukhyataH isake ye do sukhAyA huA gozta / / bheda likhe haiM-eka harA jise 'dhAtukAsIsa' krasIdasa-yU.] kAkanaja / athavA harA vA hIrA kasosa kahate haiM, dUsarA pIlA ka sodaH, kasUda-[a0 ] moTA guudaa| makhkha pharbaH / jise 'pAMzu' vA 'puSpa kAsIsa' kahate haiN| kasIdA-[?] kAlA taja / syAha salIlA / hakImoM ne z2Aja kA kasIsa aura ziva kA kasIpha-[a0 kasIfa ] sAMdra / gaaddh'aa| g2alIz2a / ghnaa| akila / bhaddA / geMdalA | Dense phiTakirI artha kiyA hai aura yaha sabhI loga latIpha kA ulttaa| jAnate haiM ki una donoM padArtha eka dUsare se sarvathA kasIra-[10 kasIra ] (1) kotAha / choTA / km| bhinna haiN| jAja (kasIsa) khanija aura kRtrima (2) kotAhI karanevAlA / donoM prakAra kI hotA hai aura nAnA varNa kI hotI kasIra-[ 10 kasIra] haiN| inameM se safeda, pIlA,lAla aura harA kasIsa saMjJA [ deza0 50 ] kcuur| pramukha haiN| hare kasosa ko z2Aja sabja vA hIrA (rU.] hlphaadd'| kasIsa kahate haiN| jAjula prasAkiphaH donoM kasosa kasIrA'-saMjJA puM0 [ katIrA kA muzra0] katAda | ke nAma haiN| jAjula prasAkitaH ko z2Aja kaptagarA~ kI goNd| bhI kahate haiM aura likhate haiM ki yaha jAja syAha kasIrAma-[ siri0 ] jaMgalI khIrA (rU yaar)| hai| yaha jaba pAnI meM par3atI hai, kAlI ho jAtI kasIrI-[a0] az2Adahe kA eka bheda / hai / ise hI zutura daMdA~ ( uSTadaMtA) kahate haiN| jAja sukhaM (raka kAsIsa) ke bhItara kA bhAga kasIrA-[phA0 katIrA se mu10] katIra / gulU kI kRSNa varNa hotA hai aura usameM chidra hote haiM aura goMda / usase dugaMdhi pAtI hai| isameM se jo nIlavarNa kasIrU-saMjJA pu0 de0 "kseruu"| hotI hai, vaha apekSAkRta nirvalatara hotI hai / jAja qasIrU-[1] hlph'aa| suna aura z2Ajula prasAkifaH donoM ko z2Aja safeda kasArula ajlAa-[10] bArataMga / zveta kAsIsa bheda likhA hai / para, Azcarya to kasIrula arijla-[10] visaphAina / yaha hai ki jAja sakneda kA artha sphaTikA karate haiN| kasIra Usa-[a0 ] kasa anH| yadyapi sphaTikA kA koI aisA bheda nahIM hai jo pAnI meM par3ane se kRSNa varNa ho jAya / isase jJAta kasIrugijA-[10] vaha vastu jisakA prAyaH bhAga hotA hai ki z2Aja safeda kA artha sphaTikA nahIM zarIrAvayava meM pariNata ho jAya / vaha cIz2a karanA cAhiye / apitu jAja kA artha kasIsa karake jisase khUna z2yAdA paidA ho / kasIrula tag2Az2iyaH / kasIsa ke cAra bheda nirdhArita karanA cAhiye / Polytrophia vRhaNIya AhAra / sapheda, pIlA, harA aura laal| kiMtu graMthoka kasIrula munphaata-[a0] qhatmI / / bhramAtmaka vivecanA ke kAraNa jAja sapheda kA kasorula varika-[ a0 ] ( 1 ) hajubula / grahaNa sphATikA ke artha meM hone lgaa| (2) mufiluna / jAlInUsake matAnusAra z2Aja vA kasIsa ke sampUrNa kasIruzzazrara-[a0 ] haMsarAja | parasiyAvazA~ / bheda jalIya dravAMrA haiM, jo sAMdrIbhUta ho jAte haiN| kasrIlA-[ nantI ] eka paudhe kI lkdd'ii| kiMtu ve apUrNAvasthA meM ho raha gyeheN| jaba pAnImeM
Page #625
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasIsa 2357 'kasIsAdi ghRta - DAlate yA pakAte haiM, taba ve ghula jAte haiN| kiMtu (2) usa bahute hue pAnI meM jama jAne se prApta lAla kasAMsa nahIM ghulatA hai| ye sabhI bheda prAyaH hotA hai jo khAnoM ke samIpa guphAoM meM ekatrita guNadharma meM samAna hote haiM / paraMtu dravatva aura ho jAtA hai| ise z2Aja jAmida kahate haiM / (3) sAMdratva guNa meM ye asamAna hote haiM / inameM sarvA- jAja saja (horA kasosa) mRttikA meM milI dhika sAMdra lAla kasIsa hotA hai| isaliye yaha huI hotI hai / ise pAnI meM milAkara kathita kara jala meM zravileya hotA hai| sabase adhika sUkSma vA sAfa karate haiM / jaba jama jAtI hai, taba narda ke dravaNazIla safeda aura harA kasosa hai aura pIta mohare kI prAkRti ke Tukar3e kATakara kAma meM lAte kAsosa inameM madhyama hai| yaha akhila kAsosa haiN| ise z2Aja mAbUkha (kvathita kasIsa) kahate bhedoM se samazItoSNa hai| kiso kisI ke mata se haiM / maz2Ana ke anusAra ye tInoM z2Aja sabja yaha sarvApatA balavattA hai| jalAne se z2Aja kI (hIrA kasosa ) ke bheda haiN| jauharadAra phaulAda tIvratA evaM rUkSatA ghaTa jAtI hai / isI kAraNa ko sApha karane ke uparAMta kasosa se jauhara dagdha jAja adagdha kI apekSA sabhI prakAra samagra guNoM meM utkRSTa hotI hai| kyoMki mAraNa karane se pA-kAzIzaM kAzISaM, kAzIsaM kAsIsaM, yaha bahuta sUkSma ho jAtI hai| yaha vilakSaNa bAta sN0| kasAMsa, kauzIrA-hiM0 / jaaj-10| .. hai ki jalAne se isakI tIvratA bar3hatI nahIM hai jaak-ph'aa| jaisA ki prAyaH aura padArthoM meM hotA hai ki jalAne vizeSa vivaraNa ke liye dekho "lohA" vA se unakI tIkSNatA adhikAdhika ho jAtI hai| "kaasos"| para yadi kasosa ko jalAkara dho DAleM, to vaha __ saMjJA puM0 [a0 ] todarI / ma. shr| atyuttama evaM prakSobhaka ho jAya aura usakI | kasIsa-[a0 ] ka~pakapI / laraz2A / Riyor rAigara tIkSNatA jAtI rahe / jalA humA kasIsa sUkSma ho " jAtA hai| usakI zakti ghaTa jAtI hai| isake (aN0)| viruddha anya lavaNa jalAne se valiSTa ho jAte haiN| sAsa, kasAsa:-[10] (1) eka paudhA jo kamAta jAja safeda ko kalaqadIsa aura pIta ko kalaka (khumI ) kI jar3a meM ugatA hai / (2) todarI / tAra aura z2Aja sabz2a vA hIrA kasIsa ko kalakaMda ma0 a0| evaM kalavaMta kahate haiN| zIrAz2I meM ise z2Aja kasIsaka-saMjJA puM. [sa0 pu.] kesr| (2) syAha kahate haiM aura lAla ko sUrI | safeda kasIsa | hIrA ksiis| kabhI pIlA ho jAtA hai| zekha ne bhI safeda ko | kasIsa tela--saMjJA pu . [saM. krI0 ] kasIsa, kalikalakadIsa likhA hai |pr bahudhA ise z2Aja surkha- hArI, kuTha, soMTha, pIpara, seMdhAnamaka, mainazila, rakta kAsosa likhate haiN| kyoMki rakta kAsAsa bhI kanera kI jar3a, vAyaviDaMga, citraka mUla, aDUsA, zveta kAsIsa kA hI anyatama bheda hai| ataeva dantImUla, kar3avo tarAI ke bIja, hemAhvA (cUka), vajanadIsa zabda kA jipakA prayoga sakda kasIsa haratAla inheM eka eka karSa lekara kalka banAe~, ke liye hotA hai, lAla kasosa ke artha meM grahaNa punaH 1 prastha tela meM se hu~Da dUdha 2 pala, madAra karane meM koI hAni nahIM hai / ibnaja hara ke kathanA- kA dUdha 2 pala va tela kA caugunA gomUtra DAla. nusAra cirakAla ke uparAMta kalakaMda aura kalakatAra | kA yathAvidhi teja siddha kreN| guNa-isake kasIsa bana jAte haiM / z2Aja vA kasosa kA nirmANa | lagAne se bavAsora ke masse gira ke naSTa ho jAte .tIna prakAra se hotA hai--(1) sUkSma drava khAnoM | haiM aura kSAra kama kA sA kaSTa bhI nahIM hotA / meM svayaM Tapakakara jama jAte haiN| isako TapakA (zA0 dha. saM.) huA kasIsa ( z2Aja muqattara ) kahate haiN| kasIsAdi ghRta--saMjJA pu. [saM0 kI. ] kasIsa, isakI parIkSA yaha hai ki phaulAda para ise mardana donoM haldI nAgara mothA, haratAla, mainazila, karane se usakA raMga tAMbe kA sA ho jAtA hai|| kabolA, gadhaka, viddN|, gUgala, mAma, mirca,
Page #626
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasIsUna - - 2358 kasera soMTha, tUtiyA, sapheda sarasoM, rasavata, sindUra, | kasana-saMjJA pu. [ deza0 ] kaMjI A~kha kA ghodd'aa| rAla, lAla caMdana, arimeda, nIma kI pattI, karaMja, sulemAnI ghor3A / sArivA, baca, maMjITha, mahuvA kI chAla, jaTAmAMsI, kasUma-saMjJA puM0 [saM0 kusumbha ] kar3a / kusuma / - sirasa kI chAla, lodha, padmAkha, har3a, aura prapu- | kasamara-saMjJA pu0 de0 "kusum"| bATa pratyeka eka eka karSa lekara cUrNa kareM punaH | | kasamAsa-[yU0] dAracInI / ise 30 pala gAya ke ghI meM acchI taraha milA- | kara dhUpa meM eka tA~be ke bartana meM rakhakara dhreN| kasUra-[10] (1] bAbUnA / (2) pudInA / punaH sAta dina ke pazcAt isakA abhyaMga karane | kasUra-sahatI | mastagI / kudaha / se kuSTha, dadru, pAmA, vicircikA, rakadoSa, visarpa, kasUramUna-[yU0] rIThA / baMdana hiMdI / ' visphoTaka, vAtaraka janita zItalA, mastaka kI | kasUrayUkuna-[ yU0 ] hazIzatujujAja / ghAva, garmI, nAsUra, zotha, bhagandara, lUtA ke viSa| . aura vraNa ko dUra karatA hai| tathA yaha praNa kasarasa-[ yU0] iirsaa| zodhaka, ropaNa aura zarIra ko svarNa samAna kasaru-saMjJA puM0 de. "kseruu"| karatA hai / zA. dha0 sN0| kasUla, kusaula- 1] eka phala / kasIsUna-[ yU.] lAvana / lona kabIra / kasUla-saMjJA puM. [ deza0 goMDA ] dhAmana / pharasA / kasuda-saMjJA pu. [ deza0 ] sapatA / bar3A salapana / eka phala jo amalatAsa kI phalI kI taraha eka kasudA-saMjJA pu. [ deza0 ] kasauMdA / u~galI ke barAbara laMbA hotA hai / yaha rUma deza meM paidA hotA hai| kasubhA-saMjJA pu0 de. "kusumbha" / kasUnana-[rU.] lobiyA / kasuklAba-[a0 ] gAgAlasa / kasUlUna-[yU.] daarciinii| kasuma-saMjJA puM. de. "kusum"| kasUza-[ ] kha rAkhkhAza jubdii| kasurI-saMjJA strI0 [ deza0 nepA0 ] ( Euony. mus Ting ns) Dog wood bAra | kasUsa-saMjJA puM. [phA0 ] kazUsa. / phalI / sikhI / kesarI / pApara / kasUsa-[ yU0] (1) phalIsUsa / (2) vimya / kasuvAyI-gu0, marA0 / kasoMdA / kasUrga-saMjJA strI0 [ deza nepA0 ] de. "ksurii"| kasuvu-se. ] [ bahu0 kasuvulu ] ghAsa / tRnn|| kasUsa-saMjJA puM0 [a0 kasUsa ] prakAzabela kA bIja kasU, kasUya-[ siri0, yU0 | aMga / undha / ___yaha prAyaH bilAyatI amarabela se prApta hotA hai| kasUkarAtAsa-[ ? Jhajra kantI / kasUdA-[ deza0 ] kasauMdI kA eka choTA bheda / kasUcaka-saMjJA puM. [saM0 pu.] maNDUka / dAdura / kasUbA-saMjJA puM. [saM0 kusubha] kusuma / breN| bheka / meDhaka / kasUco- deza0, marA0 ] de. "kasUbA" kasUtula kalAba-[10] zAhabAnaka / kaseru-saMjJA puM. [saM0 0, strI0] (1) pRSTAsthi kasU da-[10] moTA gUmA / marana phrH| merudaNDa / rIr3ha kI hddddii| ( Back bone) rA0ni0 2018 / (2) mustA / mothA / rA0 kasUNasa- saM0 1] reDa / lu0 k0| ni.v.6|(3) bhdrmustk| bhdrmothaa| kasUbA-[ siri0 ) jaMgalI barai |u.. ra / ma | yathA-"kaserurbhadramustake" / rA0ni0 2015 brii| (4) guNDakanda / budramustA / kaserU / rA0 ni. .kasUbula-[10] gannA / Ikha / va08 / bhA0 / vai0 nidha0 / rAja. / ba0, 0 : kasUcUphamAmaramara, vasUbUfasAmohUna-[ 50 ]] kra0 / de0 "kaserU" / (5) kumudakanda / daarciinii| .. saMjJA pu0 [paM0] velaa|
Page #627
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasaka kaserU setaka- saMjJA puM. [saM0 puM0] (1) kaserU / (2) nAgaramothA / nAgaramustaka / su0 ci0 37 pa. kasehakA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] (1) kaserU / guNDakanda / rA0ni0 va08 / (2) pRSThAsthi / rIr3ha kI haDDI / pRSThadaNDa / rA0ni0 va0 18 / kaserudilA-[paM0] kseruu| kaseruvA-[ marA0, kara0 ] kaserU / kaserU-saMjJA puM0 [saM0 kazerUH ] eka prakAra ke mothe kI jar3a jo tAloM aura jhIloM meM vA unake kinAre jahA~ pAnI rukA hotA hai athavA bhAdra bhUmi meM upajatA hai| koI-koI ise goMdapaTere kA eka bheda batalAte haiM / kaserU ke paudhe ko kahIM2 goMdalA bhI kahate haiM / saMskRta meM ise guNDaH kahate haiM aura isakA kanda-guNDakaMda kaserU kahalAtA hai| ... yaha kaMda vA jar3a aMDAkAra gola gA~Tha kI taraha .. hotI hai aura isake kAle chilake para kAle roe~ yA bAla hote haiM / isake bhItara kA gUdA bahuta sakneda svAda meM madhura susvAdu kiMcit visvAda (phokA) aura sugaMdhita hotA hai| isake cAbane se kucha-kucha mothe kI so gaMdha AtI hai| kaserU khAne meM mIThA aura ThaMDhA hotA hai| phAguna meM yaha taiyAra hojAtA hai / aura aSAr3ha taka milatA hai| rUpAkRti bheda se kaserU aneka bhA~ti kA hotA hai| rAjanighaNTukAra ne sthUla, vRtta aura laghu bheda se ise tIna prakAra kA likhA hai-"tatrasthUlo laghuzcAnyAnadhA'yaM" | bhAvaprakAzakAra ko bhI isake nimna do bheda svIkRta haiM / ve likhate haiMkaserU dvividhaM tattu mahadrAjakaserUkam / mustAkRti laghusyAdyattacicor3amiti smRtam " arthAt kaserU do prakAra kA hotA hai| (1) mahat kaseruka vA rAjakaseruka aura (2) cicor3a / inameM se jisakA kanda apekSAkRta bRhat (jAya. phala ke barAbara vA usase bar3A) hove, vaha kaserU vRhat kaserU vA rAjakaserU evaM jo mothe kI zakala : kA aura choTA hotA ho, vaha cicor3a vA choTA . kaserU hai| dhanvantarIya tathA rAjanighaNTukAra ne mothA vA mustA ke paryAyoM meM kaserU aura rAja kaserU kA pAThollekha kiyA hai| pathyo-kaserU kA paudhAguNDaH, kAraDaguNDaH, dIrghakANDaH, trikoNakA, chatragucchaH, asipatraH, nIlapatraH, tridhArakaH, vRttaguNDaH,vRttaH, dIrghanAlaH, jalAzrayaH, -saM0 / kaserU tRNa, kaserU kA paudhA, goMdalA, keuTI -hiM0 / kezuraghAsa, gai rokezura -baM0 / guDAvata, tidhArI, balahAtIni -mraa0| muruoru -kA0 / (1) kaserU, rAjakaserU, skipAsa kaisUra Scirpus. Kysoor, Roxb. skirpasa vyu barosisa Scirpus Tuberosus, (2) choTA kaserU vAcicADa-skirpasa prATikyuleTasa Scirpus Articulatus, Linn & Esculentus. -le| (3) vRttaguNDa-skirpasa prosasa Scirpus Grossus, Linn -le0| kaMda vA jar3a arthAt kaserU(1) kaserU-guNDakandaH, kaseruH, dramustA kaserukA, sUkareSTaH, sugaMdhiH, sukandaH, gandhakandakaH (rA. ni0) kazeruH, kazerukaH, kazerUH, kazerukam kazerUkam, kazerukA, kazerUkA, kaserukaH, zUkareSTaH, kesUraH, (dravyAbhi.) -saM0 / kseruu-hiN| kezura, -baM0 / skisa kasUra Scirpus Kys 001, Roxb., skirpasa vyubarosasa Scirpus Tuberosus, -le| vATara ceSTanaTa Water Chestnut, grAuMDa ceSTanaTa Ground Chestnut -aM0 / guDatugagaDDi, sekinagaDDu nagagaDu -tA0 / iTikoti, guMDatigAgaDDi -te. / kaseruvA, kacarA, kacera, phuraDyA -marA0 / sekina gaDa-kanA0 / kacerA, kacarA -bamba0 / kalAdura vizeSayak -siM0 / kaselAna -gu0 / kaseruDilA -pN0| (2) choTA kaserU vA cicor3a-ciJcoTaH, ciJcoTakaH, cicor3ha -sN0| choTA kaserU, kSudrakaserU cicor3a -hiM0 / laghu kezura -ba0 / skirpasa prArTi kyuleTasa Scirpus Articulatus., -le / (3) gola kaMdavAlA arthAna vRttaguNDakanda ___ kazerU -hiM0, saM0 / kezura -vaM0 / kaseruDinA -paM0 / gugddtigaaghi-te|
Page #628
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaserU 2360 - ke stanoM meM dUdha utpanna karanevAlA aura netra rogoM ko dUra karanevAlA hai| krauJcAdana kaserukam / * guruviSTambhi zIta. lm| kaserU ko paricayajJApikA saMjJAyeM--"kSudramusta" "shuukressttH"| guNaprakAzikA sNjnyaa"gndhkndkH"| - mustAdi varga (N. 0. Cyperacece ) utpatti sthAna-kaserU siMgApura kA acchA hotA hai / yaha bhAratavarSa ke prAyaH sabhI garama pradezoM aura cIna deza meM hotA hai / cicor3a pUrvIya bhAratavarSa meM adhika hotA hai| vRttaguNDa koMkaNa meM bAhulyalatA ke sAtha pAyA jAtA hai, vizeSataH salasattI (ralsette) meN| __ auSadhArtha vyavahAra-kanda / auSadhi nirmANa-kaserukAdi sarpi, kaservAdi lepa aadi| . guNadharma tathA prayogaAyurvedIya matAnusAra-kaserUtRNa vA guNDa guNDAstu madhurAHzItAH kaphapittAtisArahAH / dAha raktaharAsteSAM mdhyesthuultro'dhikH|| (rA0ni0 8 va0) guNDAtRNa arthAt kaserU kA paudhA madhura aura zItala hai tathA kapha, pitta, atisAra, dAha evaM rudhira inakA nivAraNa karatA hai| unameM sthala guDAtRNa guNoM meM STa hai| kaserU vA guNDa kandakaserukaH kaSAyo'lpamadhuro'ti khrstthaa| raktapitta prazamana: zItadAhaH shrmaaphaaH|| (rA0ni0) kaserU-kaselA, thor3A mIThA evaM atyanta khara hai tathA rakka pitta prazAmaka, zItala aura dAha evaM zramanAzaka hai| kaserukadvayaM zItaM madhuraM tuvaraM guru| pittazoNita dAhanaM nayanAmaya nAzanam / / grAhizukrAnila zleSmArucistanyakaraM smRtam / (bhA0) donoM prakArakA kaserU-zItala, madhura, kaselA bhArI, raktapittaprazAmaka, dAha nivAraka, grAhI, zukra janaka, vAtajanaka, kaphakAraka, rucijanaka tathA strI | (rAja.) kaserU-bhArI, zItala aura viSTambhakAraka hai| puSpazcAsya kAmalAharaM pittanAzakarazca / (vai0 nighaH) kaserU kA phUla-kAmalA aura pitta kA nAza karanevAlA hai| kasUraHsyAt pItaraso golAvRSyaH kazerukaH / (drabyAbhi0) kaserU-pItarasa, gaulya aura vIryavarddhaka hai| kaserU ke vaidyakIya vyavahAra caraka-visarpa roga meM kaserU-kaserU ko bArIka pIsakara gAya kA ghI milAkara visarpa para lepa kareM / yathA "saghRtA ca kaserukA" / (ci0 11 10) suzruta-rakrAbhiSyaMda meM kaserU-kaserU aura muleThIke cUrNa kI poTalI banAkara AkAza ke pAnI meM bhigokara A~kha meM pherane se rakAbhiSyaMda ArAma hotA hai / yathA-- "kaseru madhukAbhyAM vA cUrNamamvara saMvRtam / nyastamapasvantarIkSAsu hitamAzcyotanaM bhavet / (u0 12 10) vaktavya--caraka aura sudhuta kaserU ko guru viSTabhi aura zItala likhate haiM (caraka sU0 27 a0, suzruta sU0 46 a.)| yUnAnI matAnusAra prakRti-zItala aura rUkSa (matAMtara se murakkibula kavA parasparavirodhI guNa dharma yukra): dvitIya kakSA meM sarda va tara | isameM kiMcit umA, saMgrAhi evaM agada prabhAva bhI vartamAna hote haiN| svAda-visvAda vA phIkA kiMcin madhura / hAnikartA-pAhI, guru, malAvaSTaMbhakAraka aura dIrghapAkI hai tathA vAdI evaM kapha aura vAtakAraka hai| pratinidhi-kaeNvalagaDA /
Page #629
--------------------------------------------------------------------------
________________ asela 2361 kasekAdisapi . darpana-cInI, zuddha madhu aura isakA | ke liye guNakArI hai / isakA pAnI harArata miTAtA chilkaa| tathA hRtspaMdana (khaphakAna ) aura sInA evaM pradhAna karma-hRdya hai aura naphakAna evaM soz2asa ko lAbha pahuMcAtA hai| atisAra nivAraka hai| __ vaidyoM ke mata se kaserU madhura, zItala, kiMcit guNa, karma, prayoga-kaserU zizira zItala kaSAya, vRMhaNa evaM sthaulyakAraka aura gurupAkI mora guru hai tathA pitta evaM ravikAra aura dAha haiN| yaha skrapitta (paittika zoNita, matAMtara se kA nivAraNa karatA hai / yaha udara meM kabja paidA raka pravRtti ), uSNatA, netraroga, atisAra aura karatA aura vRSya evaM kapha tathA vAtakAraka aura aruci kA miTAnevAlA hai / vAtakAraka, kaphavardhaka pyAsa bujhAnevAlA hai |vishesskr jaba ise chilakA aura stanyajanaka hai / isake khAne se jahara utaratA sahita khAte haiN| kiMtu jaba ise cAbakara isakA hai / kaserU kA cUrNa zahada meM milAkara caTAne se ke baMda hotI hai / kaserU khAne se atisAra nAza pAnI utAra ghoMTa jAte haiM aura sIThI pheMka dete haiM, saba yaha zaityakAraka hotA hai / aura isameM gurutva hotA hai / auSadhi bhakSaNajanita mukha kI virasatA kaserU ke khAne se dUra hotI hai| kaserU kA cUrNa (sukUla) kA prabhAva hotA hai| ise pIsakara aura aura mizrI kA cUrNa ekatra phA~kane se zupha kAsa zarvata gulAba tathA mizrI meM hala karake aura sAfa pArAma hotA hai| --br0a0| karake khAte haiM aura ise zItala, dUSita vAyu ke DImaka-kaserU saMgrAhI hai aura atisAra tathA viSa ko dUra karanevAlA tathA pUyameha nAzaka mAnate vamana ke nivAraNArtha isakA upayoga hotA hai| haiN| vizeSakara jaba ise chilakA sahita pIsate haiM / kintu binA chilakA ke yaha laghu ( latIfa ) aura (phA0 i03 bha. pR0 555) nayeMdranAtha sena--yaha prazmarI, tvagdAha aura rucikAraka ho jAtA hai| (tAlIfa zarIphrI) netrarogoM meM upakArI hai / isakA phUla pitta aura kaserU hRdaya ko zani pradAna karatA aura vana- kAmalAhara hai| kAna (hRdaya ko dhar3akana ) ko dUra karatA hai / nAdakarNI-cicor3a kI jar3a mRdu recaka hai| una visUcikA meM jaba atyaMta kai aura dasta pAte kaserU sAraka aura koSThamRdukara svIkAra kiyA hoM, taba isakA sevana lAbhakArI hotA hai| kiMtu jAtA hai / vRttaguNDa vA gola kaserU saMkocakI visUcikA ko prArambhAvasthA meM isakA upayoga (Astrin gent) hai| dUdha se banAI huI varya hai| yaha vAtaja, pittaja evaM rakrAtisAra meM isakI kA~jI, atisAra aura vamana meM poSaNa kA bhI upakArI hotA hai aura use baMda karatA hai / yaha uttama sAdhana hai / yaha ( Bland) aura zobha pyAsa bujhAtA hai, udara kI garmI evaM pradAha ko nivAraka bhI hai| auSadhiyoM kA svAda chipAne evaM miTAtA tathA sarvAMga dAha aura tAUna (plega) roga nivAraNa ke liye isakI jar3a cAvI jAtI hai| ke liye guNakArI hai| pittaja aura rakaja jvaroM meM | (i. me0 me0 pR0 780) isakA peya aura pralepa lAbhakArI hotA hai / yaha | coparA ke anusAra yaha vamana aura raqAtisAra nAhI (kAbija ) evaM zukrajanaka hai tathA raktavikAra | meM upayogI hai| urodAha aura paittika vyAdhiyoM ko naSTa karatA hai| kapserukAdisarpi-saMjJA strI0 [saM0] eka AyurvedIya yaha uSNa viSoM kA agada hai| yaha hara prakAra ke ghRtauSadhi, kaserU, zaivAla, AdI, prapauNDarIka viSoM kA nivAraNa karatA hai, punaH cAhe vaha kisI | (aMDariyA), mulahaThI, visa, (kamalanAla ), viSailI vastu ke bhakSaNa se huA ho yA kiso viSa. granthi (pipalAmUla ) inake kalka se dUdha ke sAtha dhara jaMtu ke daMza se / yaha sUjAka ko lAbha pahu~- yathA vidhi ghRta pAka kreN| cAtA hai / (nA0 mu, ma. mu0, bu0 mu0) guNa-tathA upayoga-isameM zahada milAkara jakhIrahe akabara zAhIke matase yaha grAhI (kAvija)| sevana karane se pittajanya hRdroga naSTa hotA hai| dIpAkI, kaphabaIka aura uSNa prakRti ke logoM (yo. 2040 ro0) 76 phA.
Page #630
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaservAdilepa kaservAda lepa-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] eka lepauSadha / kaseru, siMghAr3A, kamala, guMjA, zavalA (zaivAla), utpala (nilophara ) aura padmAka ko pIsakara ghRta milAkara lepa kareM, parantu lepa ke nIce kapar3A lagA lenA caahie| guNa- isake upayoga se visarpa naSTa hotA aura pradAha dUra hotA hai / ( vR0 ni0 20 visarpa ci0 ) "heza "kaselA, kaselhA, kaselI - [ nabtI ] eka prasiddha vA saMdigdha ghoSadhi kI chAla vA lakar3I / kahelA | kahelI / ma0 zra0 / kha0 pra0 / bub mu0 | de0 'kahelA kahelI' / kaselA - [ nabtI ] eka paudhe kI lakar3I / [ phrA0 ] kholI / kaselI - [ phrA0 [] kholI / kasailA - saMjJA pu N0 nara hirana / kasailI - saMjJA strI0 [hiM0 kasailA ] supArI / pUgaphala / kasauTI - saMjJA strI0 [saM0 kaSapaTTI ] ( 1 ) eka prakAra kA kAlA bhArI patthara jisa para ragar3akara sone kI parakha kI jAtI hai / yaha qhAkI bhI hotA hai aura dajalA nadI meM milatA hai / pradhAnataH yaha kAbUsa nagara meM bhI pAyA jAtA hai| isake uttama hone kI parIkSA yaha hai ki jaba isameM abAdha mukha- vASpa lagatI rahe, taba isase kezaravat zrAsvAda pratIta hone lagatA hai / ise zarIra para gharSaNa karane se yaha zarIragata malinatA kA nivAraNa karatA hai / hajulala mihaka ( zru0 ) / kASTipAthara (baM0 ) / kaSapaTTikA, kaSaH (saM0 ) prakRti - dvitIya kakSA meM zItala evaM rUha | svAda--phIkA aura kucha kaDuA / hAnikarttAvasti ko | darpana - zuddha madhu / mAtrA - 6 rattI taka / kasauMjA kasauMjA - saMjJA puM0 [saM0 kAsamaI, pA0 kAsamadda meM ekaziMbIvargIya cupa jo zurU barasAta meM prathama pAnI par3ate hI ugatA hai aura varSA bhara bar3hatA rahatA hai / bahuta bar3hane para yaha zrAdamI ke barAbara vA isase adhika U~cA aura sIdhA hotA hai / yaha zAkhA bahula hotA hai / zAkhAyeM dIrgha masRNa aura caturdika parivistRta, prAyaH jar3a ke pAsa se vA usase kiMcit Upara se nikalI huI hotI haiM / pattiyA~ - isakI eka sIMke meM Amane-sAmane 2-6 ( 3-5 ) jor3e lagatI haiM, jinake madhya graMthiyA~ nahIM hotIM haiN| yaha bhAlAMDAkAra, prAyaH gola, nukIlI aura donoM ora se masRNa hotI haiM / imalI prabhRti anyAnya udbhida kI pattiyoM kI taraha inakI pattiyA~ bhI avanata hokara eka ke sAtha aura eka mila jAtI hai| phUle hue patra vRntamUla ke samIpa eka vRhat vRtizUnya graMthi hotI hai / puSpa - savRta, kSudra, pItavarNa kA ( cakava~Da kI taraha) aura vRta laMbotarA hotA hai| UparI puSpa stavaka zAkhAMta vA TahanI ke sire para aura nimna puSpa guccha 3-5 taka zrati kSudra kakSIya puSpa daMDa para sthita hote haiN| yaha varSAMta vA jAr3e ke dinoM meM phUlatA phalatA evaM hemaMta meM paripakka phalI ke sahita zuSkatA ko prApta hotA hai / phaliyA~ - 6-7 aMgula laMbI, patalI aura cipaTI ( cakavar3a kI bhA~ti cipaTI nahIM ) lagatI haiM jo caturdik ubhar3I huI prAcIra ( Tumid border ) dvArAta hotI haiM / phaliyoM ke bhItara bIja bhare rahate haiN| bIja bhUre golAkAra cakrikA kRti ke, 3 4 iMca vyAsa ke aura 16 16 guNadharma tathA prayoga - zvAsakRcchratA aura vRkkazUla meM isakA sevana guNakArI hai| strI dugdha meM ghisakara A~kha meM lagAne se jAlA, netra - paTala kI kaThoratA aura cakSudraNa meM upakAra hotA hai / kha0 a0 / bu0 mu0 / - 9 16 iMca moTe hote haiN| barasAta meM khAlI par3I huI z2amIna meM jahA~ kUr3A-karkaTa par3A ho yaha utpanna hotA hai / isakI gaMdha burI-kharAba hotI hai / kasauMje kA paudhA cakavar3a aura kAlI kasauMdI ke paudhe se bahuta kucha milatA julatA hotA hai / bheda kevala yahI hai ki isake patte nukIle hote haiM aura cakavar3a ke gola, isakI phalI caur3I aura nukIle aura kucha cipaTe hote haiN| para cakavar3a kI phalI patalI aura gola hotI hai jisake bhItara urda kI taraha ke dAne hote haiM /
Page #631
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasauMjA 2363 kasauMjA ___ kasauMdI ke anya bheda AyurvedIya graMthoM ke anuzIlana se yaha jJAtahotA hai ki yathAsaMbhava unhoMne kasoMdI ke kisI anya bheda kA ullekha nahIM kiyA hai| kiMtu bhAratIya zroSadhi viSayaka pAzcAtya lekhakoM evaM hakImoM ke likhe huye graMthoM meM isakA virAdollekha milatA hai| astu, DImaka mahodaya phArmAkogrAphiyA iMDikA prathama bhAga ke pRSTha 520-1 para likhate haiM ki kaptauMdI do prakAra kI hotI hai-(1) kasoMdI aura (2) kAlI ksoNdii| unake mata | se kAlI kasoMdI hI zrAyurvedoka kAsamarda hai aura isakA Adi utpatti sthAna bhAratavarSa hI hai| parantu kasoMdI bAhara se Akara yahA~ lagI hai aura aba himAlaya se lekara laMkA paryaMta sarvatra pAI jAtI hai| isake bAda ke likhe huye anya sabhI a~garejI bhASAke anthoM meM upayukra varNana kA anusaraNa kiyA gayA hai / musalamAna graMthakAra donoM prakAra kI kasoMdI ko eka hI jAtikA bheda mAnate haiN| tAlIpha zarIko ke anusAra kasoMdI ke bar3e bheda ko kasoMdA kahate haiM / ina donoM kI pattI meM | yaha bheda hotA hai ki pattI lAla mirca kI pattI kI taraha aura TahaniyA~ kAle raMga kI hotI haiM aura yaha kasaudA kI apekSA sulabha nahIM hotI hai / vAcAsa' nAmaka graMtha meM ullekha hai ki kAlo kasauMdI ke phUla zyAmatA liye pItavarNa ke aura pattiyA~ zyAmatA liye gaMbhIra harita varNa kI hotI haiM / yaha prAyaH parvatoM para hotI hai / brahmadeza meM yaha bahutAyata se milatI hai / hiMdustAna ke UparI bhAgoM meM kama milatI hai| khAjAinula adviyA ke mata se kasoMdA aura kasauMdI bheda se yaha do prakAra kI hotI hai / inameM kasoMdA kA per3a apekSAkRta bar3A hotA hai aura pattiyA~ laMbI bAdAmI zakala kI hotI haiM / kasauMdI kA per3a usase choTA aura patte caur3e hote haiM / prAkRti meM donoM samAna hotI haiM / kiMcit bheda ke sAtha donoM ke phUla pIle phalI laMbI halAlI zakala kI lobiye kI phalI ko taraha, para usase caur3I hotI hai jisake bhItara methI ke dAnoM kI taraha bIja hote haiN| kisI kisI graMtha meM isakI mAdA kisma ke bhI do bheda ullikhita haiN| inameM se eka kA phUla dho ke phUja / kI taraha, pIlA aura dUsarIkA phUla aura DAliyA~ kAlI hotI haiM / isako kAlI kasoMdI kahate haiN| pattiyA~ kisI bhA~ti tika evaM tIcaNa hotI haiN| anya graMthoM meM kasauMdI kI anyatama saMjJA kasauMjI bhI likhI hai / kisI kiso ne kasauMdI ko kasoMjI se bhinna mAnA hai / tibburazoA meM ullekha hai ki isakI vaha pattI prayoga kI jAtI hai jo miThAsa liye kiMcit tika hotI hai| hiMdI-zabda sAgara ke racayitA gaNa isake eka lAla bheda kA bhI ullekha karate haiN| unake mata se lAla kasauMjA sadAbahAra hotA hai aura isakI pattiyA~ gahare hare raMga kI kucha lalAI liye hotI haiM tathA phUla kA raMga bhI kucha lalAI liye hotA hai| isakI pattI aura bIja bavAsIra kI davA ke kAma Ate haiN| pA-kAsamadaH, arimardaH, kAsAriH, karkazaH, kAlaH (kAlakaNTaka), kanakaH, kAsamardakaH (dha. ni.); rAjanighaMTu meM 'karkaza' na likhakara usakI jagaha 'jAraNaH ora dIpaka:' ye do nAma adhika diye haiM; kAlaMkataH, vimahaH, kAsamadikaH, jaraNa: (rA.), kAzamaIH (10 TI0) kAsundaH, kAskandaH, kasanamaI naH, kasakA (vai0 nigha0) (bhaiSa0) dIpana, tuSA (caraka), kAsamaI:, kAsakaH, kartakAsana, mardakaH, kaMTakaMTaH, (davya 20) aMjanaH, nAtaraH (mada0 ni0) kolaM (gaNa. ni0) kAsamardiH (ke.)-saM0 / kasauMjI, kasoMjA, kasauMdI, kasauMdA, kAsiMdA, gajarasAga, bar3I kasauMdI, agautha-hiM0 / bar3I kasauMdI, jaMgalI takalA-da. | kAla kAsudA, kAlakazudA, cAkuMdA-baM0kaiziyA zrAksiDeNTefete Cassia Occidentalis, Linn. kai0 senA Cassia Senna,Roxb.le0| nigrokAphI Negro-Coffee-aN0| verA vire, ponavire, nAttam-takarai-tA0 / kasiMdha, nuti kasiMdA, paiDI taMgeDu, tagara ceDu, kasiviMda cehate / nATDam-takara, pojha viram, pona vire, peravirai-mala0 / DoDu-tagase, kAsaviMdA, kAsavadIkanA0 / kAlla kAsudA,hoDutaikilo-kokasaMdI kAsodarI, jaMgalI-gu0 / rAna kAsaviMdA, kisuvai, rAna tAkala-marA0 / hikala-marA0, gu0 / penitora, raTatora-siMha0 / mez2ali, maiz2ali-bara0 /
Page #632
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasaujA kasaujA ksudii-(maarvaadd'ii)| kaipheTIra DIsa negresa | paidA hotI hai| hara eka kArya karane kI umaMga paidA Cafetier des Negres (phraaN.)| hotI hai| jaTharAgni pradIpta hotI hai tathA vIrya. guNaprakAzikA sNjnyaa-"kaasaariH"| sthAna zuddha hokara kAmoddIpana zakti bhI bahuta bar3hatI zimbI varga hai| (jaMgalanI jar3I bUTI) (N. O. Leguminosae ) guNadharma tathA prayoga utpatti-sthAna--kasauMdI kA tupa saMsAra ke ) AyurvedIya matAnusArauSNa pradhAna pradeza aura bhAratavarSa meM himAlaya se | lekara pazcima baMgAla, dakSiNa bhArata, brahmA aura kAsamardaH sutiktaH syAnmadhuraH kaphavAtajit / laMkA paryaMta samagra sthAnoM meM yatra tatra hotA hai / vizeSata: pittaharaH pAcana: kaNThazodhanaH / / rAsAyanika saMghaTana-isake bIja meM basAmaya (dha0ni0) . padArtha (Olein and Margarin) kasauMdI-kaDuI, madhura tathA kapha evaM vAta kaSAyAmla, zarkarA, niryAsa, zvetasAra, kASThoja nAzaka hai aura vizeSataH pittanAzaka, pAcana evaM (Cellulose) ekrosIna, kailsiyama salpheTa kaMTha ko zuddha karanevAlI hai| aura phAspheTa aMzamAtra, lavaNa, megnesiyama salpheTa kAsamardaH satitoSNo madhura: kaphavAtajit / lauha, sikatA (Silica ), sevAmla (Ma. - lic acid) ora krAisophenika esiDa-ye ajINa kAsa pittaghnaH pAcanaH kaNThazodhanaH / / dravya pAye jAte haiN| (phA0 iM0 1 bha0 pR0 (rA0ni0) 120 / I0 me0 me0 pR0 181) kasauMdI-kaDuI, garama, madhura kaphavAtanAzaka, auSadhArtha vyavahAra-patra, mUla aura bIja / pAcana svara ko sudhArane vAlI aura ajIrNa evaM auSadha- nirmANa-patrasvarasa / khA~sI ko dUra karanevAlI tathA pitta nAza karane mAtrA-1-2 tole| vAlI hai| malakalka-2-4 zrAnA bhr| agnidIpana: svAduzca / (rAja.) bIja-cUrNa-(zizu ko) 1 AnA bhr| vividha vAta vihantA mUtravAta kaphehitaH / mUlanirmita phANTa Infusiori of root (20 me01) madhuraH kaphavAtaghnaH pAcanaH kaNThazodhanaH / maatraa-11-2|| tole / samagra kSupa kA kAr3hA, vizeSataH pittahara ityuktaH kAsamaIka // .. (10 me01). mAtrA--2-6 DrAma / boja-cUrNa (atri. 16 a.) . nirmita kvAtha (10 me01), maatraa--2|| to0 kasauMdI-agnidIpaka aura madhura hai (raaj.)| . se / chaTA~ka paryaMta mRdurecaka, malAvarodha meM kasauMdI-nAnA prakAra ke vAyu evaM vidoSa sevya hai ko nAza karatI aura mUtra, vAta evaM kapha meM hita. Ayurvedika kAphI-kasauMdI ke bIja / sera kArI hai tathA madhura, kaphavAta nAzaka, pAcaka lekara halakI A~ca para ghI meM seMka lenA cAhiye / aura kaMTha ko zuddha karane vAlI hai| vizeSakara yaha phira usako posakara usa cUrNa meM choTI ilAyacI pitta nAza karanevAlI hai| ke bIja 1 tolA, kaMkola prAdhA tolA,taja prAdhA madhuraH kaphavAtaghna: pAcanaH kaNThazodhanaH / tolA, jAyaphala 'tIna mAze, jAvitrI 3 mAze, sauMpha 3 mAze, kezara 1 // mAze lekara sabakA cUrNa vizeSataH pittaharaH satikta: kAsamaIkaH / / karake milA denA cAhiye / ise kAphI kI taraha (su0 sU0 46 10) banAkara pIne se bAlaka, javAna aura buDDhe sabako kasoMdI-madhura, kaphavAtanAzaka, pAcana, gale . bar3A lAbha hotA hai / isake pIne se kAma kAja se ko sApha karane vAlI aura vizeSataH pittanAzaka bhAne vAlI sustI dUra hotI hai| mana meM prasannatA / aura kabuI hai|
Page #633
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasauMjA 2365 kasaujA kAsamo'gnidaH svaryaH svAdustikta tridoSa jat / cakradatta-(1) dadra kiTibha kuSTha meM kAsamaI. kasoMdI kA zAka-agnipradIpaka, svara ko mUla-kasaudI kI jar3a kA~jI meM pIsakara lepa uttama karane vAlA, svAdiSTa, kar3avA aura tridoSa- karane se dakiTima kuSTha kA nAza hotA hai| nAzaka hai| yathAparNa-pAke kaTuvRSyamuSNalaghuH zvAsakAsArucighnaM / "kAsamaI ka mUlaJca sauvIreNa ca peSitam / puSpantu-zvAsakAsaghnamUddhavAta vinAzanaM / / dru phiTibha kuSThAni jayedetat pralepanAt // " (vai. nigha0) (kuSTha-ci.) kasaudI kI pattI-pAka meM caraparI, vIryava (2) vRzcika viSameM kAsa maI mUla-kasoMdI ddhaka, garama tathA halakI hai aura zvAsa, kAsa evaM kI jar3a ko cAbakara vRzcika daSTa vyakti kI kAna aruci ko dUra karane vAlI hai / kasauMdI kA phUla meM phutkAra dene se vRzcika daMzana jvAlA prazamita zvAsa kAsa nAzaka aura mUrddhagata vAyu kA vinAza hotI hai| yathAkaranevAlA hai| "ya: kAsamaI mUlaM vadane prakSipya karNe kAsamaIdalaM rucyaM vRSyaM kAsa viSAsranut / phurakAram / manujo dadhAti zoghra jayati viSaM madhuraM kaphavAtaghnaM pAcanaM kaNThazodhanam / vizeSata: kAsaharaM pittaghnaM grAhakaM lghuH|| .. vRzcikAnAM sH|| (viSa ci0) kasauMdI ke patte-rucikAraka, vIryavarddhaka, vaGgasena-vAtaja zlIpada meM kAsamaImUla kasoMdI kI jar3a ko gavyarasa meM bhalI bhA~ti pIsa madhura, kapha vAtanAzaka, pAcaka tathA kaMTha zodhaka hai kara pIne se vAtajazlIpada zIghra nAza hotA hai| bhora kAsa, viSa evaM raktavikAra kA nivAraNa karatA hai| vizeSakara ye kAsana, pittaghna, grAhI yathAaura halake hote haiN| "kAsamadda ziphAkalka gavyenA''jyena yaH dravyanighaNTu meM ise dastAvara, zItala, kapha- pivet / zlIpadaM vAtajaM tasya nAzamAyAti vAtanAzaka aura viSacikA nAzaka likhA hai| stvrm"| (zlIpada-ci0) madanapAla ke anusAra isakI pattI uSNa, vRSya, vaktavya pAcaka aura vAtanAzaka hai| caraka ke "dazemAni" meM kAsamaI kA ullekha ___ kasauMdI ke vaidyakIya vyavahAra nahIM hai / vimAnoka madhura skaMdha meM (80) caraka-(1) hikkA tathA zvAsa meM kAsa- "kAlavata" zabda paThita huA hai| suzruta me maI patra-kasoMdI ko pattI kA yUSa hikkA zcAsa surasAdi gaNa meM kAsamaI pATha diyA hai / caraka nivAraka hai / yathA ne zAkavarga meM tuSA (kAsamaI) ko grAhI evaM "kAsamaIka patrANAM yUSa: * / * hikkA nidAna likhA hai| yunAnI mtaanusaarshvaasnivaarnn:"| (ci0 21 a0) (2) kAsa roga meM kAsamaI patra svarasa prakRti-uSNa evaM rUkSa, matAMtara se uSNa kasauMdI kI pattI kA rasa aura ghor3e kI lIda evaM tara, isase bhinna ise koI koI samazI(viSThA ) kA rasa madhu ke sAtha sevana karane se toSNa-mAtadila batalAte haiM / puSpa mAtadila, jar3a uSNa evaM tara, bIja tRtIya kakSA ke prAraMbha meM kaphaja kAsa nivRtta ho jAtA hai / yathA uSNa aura rUkSa tathA patra dvitIya kakSA meM uSNa ' "kAse kAsamapatra svarasa:-kAsamAzva aura rUta hai| svAda-tika evaM tIkSNa vA vida / sakSaudrAH kaphakAsaghnAH / " harAya~dha / hAnikartA-uSNa prakRti pAloM meM (ci0 22 pr0)| ziraHzUla utpanna karatI hai / darpaghna-vUnI
Page #634
--------------------------------------------------------------------------
________________ ksauMjA 2366 kasauMjA aura gula nIlophara (kha0 a0), kAlImirca aura zuddha madhu (bu. mu.)| prAMtanidhi-eka bheda dUsare kii| pradhAna kArya-jvaraghna / mAtrA-1 to0 taka / bIja, 1 mAzA / guNa, karma, prayoga-sabhI prakAra kI kasauMdI uSNa aura tara hotI hai| kisI kisI ne ise mAtadila-samazItoSNa likhA hai| mastiSka se doSoM ko nIce kI ora lAtI hai| isakI phalI ko bhUnakara khAne se viccha kA z2ahara nAza hotA hai| yadi isakI (tAjI ) phalI aura pattI ko pIsakara aura samAna bhAga gehUM ke ATe meM milAkara roTI pakAkara tila ke tela ke sAtha khAve to ratauMdho kA nAza hotA hai| bIja yA phUja pIsakara isako katipaya vaTikAyeM prastuta kara nigala jAyeM aura usake thor3I dera bAda ke karane se zIra ke khAye hue bAla-mUye zoradAdA ( isameM baiThane se peTa meM darda hotA hai aura yadi rogI reMDa ke patte para pezAba karatA hai, to vaha pattA pArA ho jAtA hai / una goliyoM meM lapaTa kara nikala pAte haiM) aura rogI rogamukta ho jAtA hai| aura yadi vaha bAla goliyoM meM lapaTakara nahIM nikaleMge. to rogI kA prANa na bacegA / kasoMdI kI jar3a kI sukhI chAla ko pIsakara cUrNa bArIka kreN| isameM se 7 mAze (do dirama) cUrNa ko zahada meM milAkara golo banAyeM aura ise asara ke namAja ke samaya khAkara Upara se eka pyAlA godugdha pI leveN| rAta ko bhI vaise hI eka vaTI muMha meM lekara strI-prasaMga meM tallIna ho jaayeN| isase atyaMta staMbhana prApta hogaa| isakA lepa dadru nAzaka hai / (tA. za.) isakI tAjI jar3a caMdana ke sAtha pIsakara lagAne se dAda zrArAma hotA hai| caupAyoM ko kasauMdI khijAne se unako khA~sI miTatI hai / (ma0 a0) 10 // mAze kasoMdI ke patte aura 3 // mAze kAlImirca--inako pAnI meM pIsakara piyeM aura lavaNavarjita zrAhAra kA sevana kreN| itanI hI davA isI prakAra prati dina niraMtara eka saptAha paryaMta sevana karate rahane se phiraMga roga nAza hotA hai / (badIula nvaadir)| yadi koI viSailI cIz2a bhI ho, to yaha usake | viSa kA nivAraNa karatI hai aura vikRti doSoM ko / sama karatI hai| yaha kAsa evaM jalodara kA nAza karatI aura sUjana utAratI hai| isakI jar3a kA pralepa dad aura vyaMga nAzaka hai / yaha nirviSaila hai| (ma. mu0) taz2Akiratula hiMda meM ullikhita hai--isake komala pattoM kI tarakArI pakAkara khAne se jvara, vAyu, kapha, udara kRmi, tara va khuzka khA~sI ora damA inakA nAza hotA hai / yaha jaTharAgnivarddhaka, laghu, pAka ke samaya tIkSNa hotI hai tathA tRSA evaM dAha miTAtI hai| isake sIMga ko zrauTA chAnakara gaMDUSa karane se dA~ta dRr3ha hote haiM / isake kvAtha kA kavala (g2arAraH) dhAraNa karane se svara sAfa ho jAtA hai / yaha jalodara aura kapha jvara nAzaka hai| isake tAje patte uSNa snAnAgAra meM bichAkara usa para jalodarI evaM saMdhizUla pIr3ita ko leTAne se upakAra hotA hai| jisake sIMga meM vAyu paripUrNa ho, usake liye bhI yaha upAya upakArI pramANita hotA hai / isake pattoM ko halakA sA jorA dekara chAna leveM aura usameM zahada milAkara do rattI rasakapUravaTikA (habba rasakapUra ) ke sAtha sevana kraayeN| yaha saMdhizUla meM lAbhakArI hai| anya upayogI auSadhiyoM ke sAtha saMdhivAta, gRdhrasI, kUlhoM ke jor3oM ke darda, garbhAzaya zUla, ziraHzUla, vAyu janya qhafakAna prabhRti rogoM meM kasauMdI kA sevana guNakArI hotA hai| isake pattoM kA rasa nAka meM sur3akane se nathunoM kA avarodha miTatA hai| ziro jAta khAlitya ke visphoTakoM para, isake patte pIsakara lepa karane se ve sUkha jAte haiM / isakA rasa dUdha meM milAkara kAna meM TapakAne se karNazUla miTatA hai| isake phUla pAnI meM pIsakara niraMtara eka saptAha paryaMta pIne se ratauMdhI dUra hotI hai / apasmArI ko isakA phUla sUMghane se lAbha hotA hai / inako sukhA-pIsakara nasya lene se bhI mRgI ke rogI ko upakAra hotA hai / isake lepa se ratauMdhI aura kaphaja netrAbhiSyaMda ArAma hotA hai| isake bIja bhUnakara khAne se dasta baMda ho jAte haiM aura binA bhune khAne se dasta bhAte haiM / kasoMdI sabhI prakAra ke uSNa evaM zItala viSoM kA nAza karatI hai /
Page #635
--------------------------------------------------------------------------
________________ 'kasaujA 2367 'kasauMjA khajAinula adaviyA ke matAnusAra kasauMdI | ke avayava rakravikAra nAzaka haiM; kaMTha rogoM ko lAbhakArI haiM, vAjIkaraNa aura grAhI (kAbiz2a) haiM: arza: atyadhika malapravRtti aura kaphaja vAyu (riyAha) ko guNakArI haiN| yadi koI viSailI vastu bhakSaNa kI ho, to yaha tajjAta viSa kA nivAraNa karatI hai| yaha doSa vaiSamya miTAtI, z2aharabAda kA nAza karatI, aura sUjana utAratI hai| Der3ha tole kasauMdI ke pattoM ko, 11 adada kAlImicoM ke sAtha sauMpha ke arka meM pIsakara eka saptAha paryaMta jalodarI ko pilAne se pUrNa prArogya lAbha hotA hai| isase bhUkha bar3ha jAtI hai| kiMtu avasannatAkAraka dravya varjita haiM / dadra, aura vyaMga va jhA~I para nIbU ke rasa meM pisA huA isakA pralepa guNakArI hai| yaha aise najalA ko jo mastiSka se kaNTha kI ora giratA ho, dUra karatI hai / isake pIne se svara zuddha hotA hai / isakI tAjI adhapakI phalI bhUna kara kucha dina khAne se kRccha zvAsa-taMgI zvAsa meM pAzcaryajanaka prabhAva hotA hai / bicchU kA viSaprabhAva zeSa raha jAne para, 3.3 mAze isake bIja kucha dina khAne se bar3A upakAra hotA hai| ukta auSadhi vRzcika viSa kA zragada hai| isakI pattiyoM kA raMsa zraoNkha meM lagAne se ratauMdhI dUra hotI hai| isakI jar3a kI chAla pIsakara bicchU ke kATe sthAna para pralipta karane se tajanya viSa kA nivAraNa hotA hai| kasauMjI ke bIja 3 // mAze aura kAlImirca 1 // | mAze inako pIsakara khAne se sarpaviSa nAza hotA hai| kasauMdI ke bIja ko bArIka pIsakara netra ke bhItara lagAne se bhI una prabhAva hotA hai / kasoMdI ke upayoga se kAsa meM bahuta upakAra hotA hai| dAda para isakI jar3a kAgajI nIbU ke rasa meM pIsakara lagAne se upakAra hotA hai| netrAbhiSyanda meM netrake Upara isake pattoM kI TikiyA bA~dhane se lAbha hotA hai| tIna cAra sAla purAne kasauMdI ke cupa kI jar3a mukha meM sthApita karane se svara zuddha ho jAtA hai| isako | cAra kAlImircI ke sAtha pIsakara kaMThamAlA para bA~dhanA lAbhakArI hotA hai| isase satvara prArogya lAbha hotaahai| do-tIna patte kasauMdI ke, do kAlI mirca ke sAtha pIsakara pIne se kAmalA-yarkAna ArAma hojAtA hai| (kha0 a. 5 khaM0 pR0 446-50) navyamata Ara. ena. khorI-kAsamaI kA samagra tupa virecaka rasAyana aura kapha niHsAraka hai, yaha yoSApasmAra aura kukurakhA~sI meM sevya hai, isake bIja virecaka hai aura zizvAkSepa meM bIjacUrNa go dugdha vA strI-dugdha ke sAtha sevya hai| mUla viSamajvara pratiSedhaka hai evaM jvara tathA vAtazUla ( Neutalgia) roga meM upayogita hotA hai| dad, kaNDU, vicarcikA aura vyaMga (lityriasis) ityAdi parva prakAra ke carma vikAroM ke liye isakA samagra tupa paramahitakArI hai| sphoTaka evaM pRSTha vraNa vA pramehapiDikA (Carbanclen) meM bhI isakA pralepa karate haiM (meTIriyA meDikA Apha iNDiyA --ya khaM0 201 pR.) DImaka-phrAMsa ke aphrikana upanivezoM meM isakA bIja habaziyoM kA kahavA ( Nevro coffee) nAma se abhihita hotA hai| vahA~ tathA pazcimI bhAratIya dvIpoM meM jvaraghna rUpa se vizeSataH isakA TiMkcara (2 to Ozi of Nalaga wine) vyavahAra kiyA jAtA hai amerikA meM rahanevAle bhAratIyagaNa isakI jar3a se bane phA~Ta ( Infusion ) ko nAnA prakAra ke viSoM kA agada mAnate haiN| isake samagra cupa kA kAtha yoSApasmAra kI prakhyAta auSadhI hai aura yaha AkSepa ko dUra karatA evaM prAntrastha vAyu kA utsarga karatA hai isake bIjoM ko bhUnane se tajAta virecaka satva naSTa hojAtA hai aura unakA svAda kAfI kI taraha hotA hai| gabInA meM isakI jar3a jvara pratibaMdhaka rUpa se vyavahAra kI jAtI hai| isakA kAr3hA pratidina prAtaHkAla sevana kiyA jAtA hai / visarpa aura sthAnIya zothoM para isakI pattI pIsakara lagAI jAtI hai| donoM prakAra kI kasauMdI sAraka hotI hai / isakI pattI kI mAtrA lagabhaga 6 mA0 ke hotI hai / do se 6 rattI kI mAtrA meM kasauMdI ke bIjoM ko 1 tolA (3 DrAma)
Page #636
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasaujA 2360 kasaujA godugdha vA strI-dugdha meM pIsakara garama karake vastrapUta kara lete haiM / ise zizvAkSepa nivAraNArtha pratidina dina meM eka bAra dete hai yA usase adhika tara mAtrA (6 mA0 vA // DAma) meM usakI mAtA ko athavA stanyadAna karanevAlI dhAya ko dete haiN| sanAya kI bhA~ti isakA bhI virecanIya guNa bhAga stanya meM zrA jAtA hai| sarpadaMza meM isakI jar3eM kAlImirca ke sAtha pIsakara vyavahAra kI jAtI hai| (phA0601 bha0 pR. 52) nAdakarNI-kasauMdI kI pattI jar3a aura bIja recaka hai| isakI jar3a mUtrala aura viSamajvara pratiSedhaka bhI mAnI jAtI hai| kasauMdI ke bhUnakara pise huye bIja kAfI-kahave kI jagaha vyavahAra kiye gaye haiM / bhUnane se inakA auSadhIya guNadharma viziSTa hojAtA hai| bIja kAsa (Congh) aura kukkura kAsa meM bhI upakArI hai| isakI pattiyoM kI mAtrA 4 // mAze (1 * grena) hai| sAdhAraNa kSatoM, kaNDU, phoskA ( Blisters) prabhRti para isake bIja, aura pattiyoM ko pIsakara usame sneha (Grease) milAkara lagAte haiN| phrAMsa aura pazcimI bhAratIya dvIpoM meM jvaranAzaka rUpa se isake bIjoM kA TiMkacara vA madya vyavahAra kiyA jAtA hai| isakI jar3a kA phAMTa nAnA biSoM kA agada svarUpa mAnA jAtA hai| yaha jvara evaM vAtajazUla (Neuralgin) meM sevya hai aura ( Incipient) meM bhI upayogI hai| carma rogoM meM isakA pralepa karate haiN| yoSApasmAra janya zrAkSepa nivRtyartha isakI jar3a pattI aura phUloM kA kAtha bahumUlya auSadhi hai| yaha ajINa vAta svabhAvI striyoM ke udarAdhmAna ko bhI upakArI hotA hai / ( I0 me0 me0 181-2) karnala coparA ke matAnusAra yaha auSadhi jvara nivAraka, virecaka aura sarpadaMza meM upayogI mAnI jAtI hai| kAyasa Ara mahaskara ke matAnusAra yaha sarpa viSa meM nirupayogI hai| kasauMdI kI jar3a ko muMha meM cabA-cabAkara jisako bicchU ne kATA ho usake kAna meM bAra-bAra kUka mArane se viSa-vedanA zAMta ho jAtI hai| (jaMgalanI jar3I bUTI) anya mata (1) kasauMdI kA paMcAMga lAkara jalAMce aura rAkha ko pAnI meM gholakara sthira hone ke liye rakha deveN| phira Upara kA pAnI lekara pakA, jalAMza jala jAne para utAra leveM aura khuracakara kSAra rakha leveM, punaH kAlA namaka aura zuddha prAmalAsAra gaMdhaka donoM ko 20 tAle bahuguNI (nai ghAsa ) ke mukattara zIre se kharala kreN| jaba sArA rasa sukha jAye taba usameM samabhAga pUrvokta kSAra mizrita kara rkheN| mAtrA-eka rattI tk| yaha raktavikAra meM asIma guNakArI hai / kuSTha aura phiraMga ke uparAMta yadi rakravikAra se nAnA taraha ke kaSTa uTha khar3e hote hoM to isakA upayoga atIva lAbhakArI siddha hogA / (2) kasauMdI kI jar3a eka tolA, kAlImirca 13 dAne, donoM ko pAnI meM pIsakara jvArake dAnA pramANa goliyA~ prastuta kara leveM / jisa strI ke bacce masAne roga se mara jAte hoM use garbhadhAraNa ke tIsare mAsa se eka golI prAtaHkAla aura eka sAyaMkAla makkhana ke sAtha denA prArambha kreN| prasavottara zizu ko eka golI dainika dete rheN| isase bAlaka masAna roga se surakSita rhegaa| (3) do-tIna dina taka isake kAr3he meM aba gAhana karane se saMkramaNa zIla kaNDU ke jIvANu naSTa prAya ho jAte haiM aura rogI Arogya lAbha karatA hai| (4) zoSarogAkrAMta hokara maranevAle zizuoM ko isake kAr3he se snAna karAnA lAbhakArI hotA hai| bhAratIya lalanAyeM prAyaH ise jAnatI haiM aura samayAnukUla isakA upayoga bhI karatI haiN| (5) vRzcika deza para isakI jar3a ghisakara pralepa karane se yaha viSa kA zoSaNa karatA hai| (6) makar3I phara jAne aura bhir3a vA sataiyA ke deza para isakI pattI mala dene se avazyameva upakAra hotA hai| (7) isake sukhAye huye phUloM ke mahIna cUrNa kA nasya kor3e aura mRgI ke daure ko roka detA hai|
Page #637
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasauja 2366 (8) isake bhune huye bIjoM meM samabhAga cInI milAkara isameM se 3 mAze khilAne se aftart aura pravAhikA kA nAza hotA hai / bhedaka meM kasauMdI ke rasa - usAre kA nazya upakArI hotA hai / ) ( 10) sUjana para isake pattoM kI TikiyA bA~dhane se yaha use pakA detI aura usake uparAMta phor3akara mavAda nikAla detI hai / phira goghRta ke sAtha lagAne se usakA pUraNa karatI hai / (11) dUdha meM isakA usArA milAkara nAka meM pradhamana karane se mastiSka gata kRmiyA~ niHsRta hojAtI haiM / isI prakAra ise kAna meM TapakAne se karNazUla miTatA hai / (12) yoSApasmAra meM isakA kAr3hA i guNakArI hotA hai / vAtaja doSoM ke nivAraNa ke dvitIya hai / (13) rasakapUra ko isake usArA meM eka mAsa paryaMta zrAlor3ita karake mahIna pIsakara rakha leN| isameM se 4 rattI auSadha dahI meM milAkara do dina khilAkara do dina chor3a deveM / isI prakAra do dina khilAkara do-dina chor3akara sevana karate rheN| pUre do saptAha ke sevana se phiraMga roga samUla naSTa hotA hai| isase mu~ha nahIM zrAtA / yaha smaraNa rakhanA cAhiye ki dina meM kevala eka vAra prAta: kAla sevana karAyeM / (14) kasauMdI ke bIja 15, kAlI mirca 2 dAne, donoM ko ghoTa-pIsakara subaha-zAma pilAne se raktArza samyak rUpa se nAza hotA hai / isase bahuza: rogI Arogya huye haiM / (15) isake pattoM kA kAr3hA pilAne se sUtI kIr3e, dAnA aura kecue prabhRti udarastha kRmi naSTa hote haiN| isake bAda koI recana dekara koSTha zuddhi kara dekheM / (16) bArIka pise huye kasauMdI ke bIja 15 to0, pIpala 3 mA0, kAlA namaka 3 mA0 inako pAnI meM pIsakara cane pramANa kI vaTikAyeM prastuta kara leveM / yaha kRcchrazvAsa aura kaphaja kAsa ko lAbhakArI hai| ( 17 ) yadi masUr3e DhIle par3a gae hoM aura dA~ta se rakta srAva hotA ho, to isake samasta supa 77 phA0 ke kAr3he se kuliyA~ karane se upakAra hotA hai / (jar3I bUTI mai qhavAsa ) (8) isake patra, mUla aura bIja viSa dUra karate haiM aura vikRta doSoM kA utsarga karate haiM / isake pattoM kA kAr3hA pilAne se kukura khA~sI zrIrAma hotI hai / ( 16 isakI jar3a kA phAMTa vA kAtha pilAne se kaI taraha ke viSa utarate haiM / (20) isake saMpUrNa zravayava sAraka haiM / isakI jar3a kA phAMTa mUtravarddhaka hai / ( 21 ) isake pattoM ko kathita karake athavA bhigokara pIne se kaNDU evaM tvacA ke zranyAnya roga vinaSTa hote haiM / isake pattoM kA pralepa bhI ina rogoM ko 'dUra karatA hai| (22) isake pattoM ko pIsakara sadyojAta kSata para lagAne se usakA phaurana pUraNa hotA 1 ( 23 ) isake pake bIjoM ko pIsakara dAda para lepa karate haiM / (24) khujalI para bhI isake bIjoM ko pIsa kara lagAte haiM / (25) isake bIjoM ko bhUna-pIsakara isakA kvAtha kareM, ise akelA yA kahave ke sAtha pilAne se kunaina kI taraha prabhAva karatA hai / ( 26 ) isake bIjoM kA kAr3hA pilAne se pasInA ghAtA hai / (27) isake bIjoM ko kA~jI ke sAtha pIsakara lepa karane se dadra, kuSTha prabhRti carma roga nAza hote haiM / ( 28 ) zera kI mUchoM ke bAloM kA jo z2ahara car3ha jAtA hai, use utArane ke liye isake pattoM kA rasa tIna dina pilAnA cAhiye / ( 26 ) isakI jar3a kAgaz2I nIbU ke rasa meM ghisakara lagAne se dAda jAtA rahatA hai / (30) isakI jar3a ko mukha meM cAbakara, ulaTe kAna meM phU~ka dene se bicchU kA jahara utarajAtA hai / ( 31 ) isake patra aura kAlImircI ko pIsakara lepa karane se kaMThamAlA miTatI hai / ( 32 ) isake phala khilAne se yA isake bIja pIsakara lepa karane se bicchU kA jahara utaratA hai /
Page #638
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasauMjA ( 33 ) isakI jar3a 3 // mAze, kAlImirca kA cUrNa 1 // mAze - isake pha~kAne se sarpAdi kA viSa utara jAtA hai / 2370 ( 34 ) isake bIjoM ko pAnI meM pIsakara netroM meM lagAne se bhI sarpa viSa naSTa ho jAtA hai / (35) isake do yA tIna patte aura 2 yA 3 kAlImirca - inako pIsakara pilAne se kAmalA ( yarkAna) roga kA nAza hotA hai / ( 36 ) isakI jar3a kI chAla ke cUrNa ko madhu meM milAkara vaTI prastuta kara balAnusAra 1 se 4 mAze taka khilAkara Upara se dUdha pilAne se vIrya gAr3hA hotA hai aura zukra kI vRddhi hotI hai / ( 37 ) isake aura mUlI ke ke sAtha pIsakara lepa karane se hotA hai| (38) isake pattoM kA kAr3hA pilAne se hicakI dUra hotI hai| isase zvAsa roga bhI jAtA rahatA hai| 1 ( 36 ) isake pattoM ke 7 mAze rasa meM kucha madhu milAkara netra meM TapakAne se netrazUla dUra hotA hai| bIjoM ko gaMdhaka zvitra kA nAza (40) isakI tAjI phaliyoM ko seMka kara khilAne se khA~sI ArAma hotI hai / ( anubhUta cikitsA sAgara ) ( 41 ) isake narama pakSoM kI tarakArI banAkara khilAne se sUkhI aura golI khA~sI; peTa ke kIr3e aura damA naSTa hote haiM / (2) kAlI kasauMdI - kasauMje kI jAti kA eka cupa jo aura masRNa hotA sarala, zAkhAbahula hai| pattiyA~ 6-12 jor3e, bhAlAkAra vA ( Oblonglancedate) zrora nukalI hotI hai| patra vRntamUla ke samIpa eka graMthi hotI hai| puSpastavaka zAkhAMta vA kakSIya; puSpa alpa hote haiM; uparyukta puSpadala vA pa~khar3I ( Retuse ) hotI hai / phalI dIrgha, kSINa ( Linear ) samasta ( Turgid) evaM masRNa hotI hai / isameM bahuta se bIja hote haiM jo maTara kI taraha alaga alaga koSoM meM par3e hote haiM / phUla madhyama zrAkRti ke aura pIle hote haiN| isake samagra tupa se eka prakAra kI bahuta hI priya durgaMdhi zrAtI hai aura ka dekhane meM yaha kucha kucha nIla varNa kA mAlUma par3atA hai | isakI jar3a tantubahula evaM kASThIya vA kar3I hotI hai / mUlatvak kucha kucha kAle raMga kA hotA hai aura dekhane meM aisA pratIta hotA hai mAno jalakara kAlA par3a gayA ho| isase kastUrI vat tIcNa gaMdha dhAtI hai / yaha khAlI par3I huI z2amIna meM barasAta meM ugatI hai aura navambara ke mahIne meM phUlatI hai / isakA cupa kaI varSa taka rahatA hai aura bar3hakara kAphI bar3A ho jAtA hai| ( DImaka - phA0 iM0 1 bha0 pR0 521 - 2 ) paryAya kAlI kasaudI bAsa kI kasauMdI, kasUdA - hiM0 | sar3I kasauMdI, jaMgalI takalA-du0 | ponnAvirai, piriya takarai, per3A- virai - tA0 / kAsa-marddhakamu, tagara ceha paiDi taMgeDu, nutikaziMdha - 0 | ponnAma-Thakara, pona vIram - mala0 / kAlakosaMdi - baM0 / urutora - siMgA0 / kaisiyA sopherA Cassia Sophera, Linn. sena sopherA / Senna Sophera, Roxb. leo S. Escnlonla C. Coromenendeabna s Purpurea Ro und-pod cassia zraM0 | kaNTaGkala - marA0 / kudhADike-gu0 | DoDDutagAke - kanA0 / hoDutaikiloko0] / zimbI varga (N.O. Leguminosae.) utpatti sthAna - saMsAra ke samasta uSNa pradhAna pradeza aura bhAratavarSa meM himAlaya se lekara laMkA paryaMta sarvatra isake cupa dekhane meM Ate haiM / rAsAyanika saMghaTana - pattI meM kaithArTIna, raMjaka padArtha aura lavaNa hotA hai| jar3a meM eka rAla aura eka ti zracAdIya satva hotA hai / auSadhArtha vyavahAra - mUla, mUlatvak, bIja aura chAla / auSadha nirmANa - phANTa ( Infusion ) cUrNa, plASTara aura anulepana ( Ointment ) / guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAra -- pUrvokta naM0 1 ke anusAra / vRMdamAdhava, yogaratnAkara, bhaiSajya ratnAvalI aura cakradatta ke matAnusAra isake pattoM kA
Page #639
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasauMjA 2371 kasAMjA rasa kAna meM TapakAne se bicchU ke z2ahara meM lAbha hotA hai| yunAnI matAnusAra- sarpa-daSTa vyakti ko kAlI kasauMdI kI jar3a kAlImirca ke sAtha pIsakara pilAne se bahuta upakAra hotA hai| (ma0 a0) atisAra yukta jalodara meM kAlI kasauMdI kI jar3a ko kAgajI nIbU ke rasa meM pIsakara pralepa karane se bar3A upakAra hotA hai| (kha.a.) .1 // tolA kasauMdI nIbU ke rasa meM pIsakara pilAyeM aura bharahara (tUbara) ko dAla aura khazakA binA namaka khilaayeN| isase bhI ukta roga meM bahuta lAbha hotA hai / kAlI kasoMdI kI jar3a nIbU ke rasa meM pIsakara A~kha meM lagAne se A~kha kI z2ardI jAtI rahatI hai| (kha0 a0) navyamata DImaka-vyaMga ( Pityriasis ) aura vicarcikA janita cakattoM para kAlI kasauMdI aura mUlI ke bIjoM ko gaMdhaka aura pAnI ke sAtha pIsa kara lagAte haiN| isI hetu piSTa kAsamaImUla evaM caMdana bhI kAma meM AtA hai| (phrA0 iM0 1 bha0 pR0 521) nAMdakarNI-tvak patra aura bIja tIvra recaka | (Cathartic) hai, jar3a kaphaniHsAraka khyAla kI jAtI hai| pattiyA~ kRmighna aura zodhaka (Antiseptic) haiM / caMdana ko kasauMdI ke pattoM ke rasa meM pIsakara banAyA huzrA vA kasauMdI patra-svarasa meM nIbU kA rasa milAkara banAyA prastara (Plaster') athavA kasauMdI-mUla ko kaoNjI meM pIsakara vA isake bIjoM ke cUrNa kA banA pralepa dad evaM rajaka kaNDU (Dhobi itch) kI amogha auSadhi hai| kAsa meM kaphaniHsAraka rUpa se isakA aMtaH prayoga hotA hai| hikkA aura zvAsa prabhUti rogoM meM isakI pattI kA kAtha vA phATa ( Infusion) upayoga meM AtA hai| sarpadaMza meM isakI jar3a kAlImirca ke sAtha dI jAtI hai / bahumUtra ( Diabetes) meM isakI | chAla kA phAMTa vA bIjoM kA cUrNa madhu ke yoga se | dene se upakAra hotA hai (duurii)| isake bIja | evaM patra aura gaMdhaka ko ekatra pIsakara vA isakI chAla pIsakara usameM madhu milAkara dad evaM vicarcikA aura vyaGga ( Pityriasis) ke cakattoM para anulepana karate haiN| isase zrAI kaDU aura dad bhI ArAma hote haiN| isameM una guNa kI vidyamAnatA isameM tathA (Cassia) ke anya bhedoM meM pAye jAne vAle krAisophenika esiDa ke kAraNa hotI hai| saz2Aka ko ugrAvasthA ke uparAMta kI dazA meM isakI tAjI pattiyoM dvArA nirmita phAMTa kI uttaravasti upakArI hotI hai aura mukha dvArA dene se isakA kRmighna prabhAva hotA hai| phiraMgIya kSatoM ke prakSAlanArtha isakA bahira prayoga hotA hai| kAna meM kIr3e ghusane para ise kAna meM TapakAte haiN| grAmavAtika aura prAdAhika jvaroM meM bhI isakI pattiyoM kA phAMTa ( Infusion) vyavahAra meM prAtAhai / kAmalA (Jaundice) roga meM yaha zarkarA ke sAtha mizrita kara vyavahAra meM lAte haiN| prasrAva (mUtra) kI alpatA meM samagra cupa kA kAr3hA upakArI batalAyA jAtA hai / kaphani:sAraka rUpa se umra kAsameM upakAra hote huye pAyA gyaahai| (iM0 me0 me0 pR. 183) karnala coparA ke anusAra yaha sarpadaMza meM upakArI mAnI jAtI hai / parantu kAyasa aura mahaskara ke matAnusAra isake patte sarpa aura viccha ke viSa ke liye nirupayogI hai| __ jar3I bUTI mai khavAsa-kAlI kasauMdIke bIja aura patte / aura cInI // inakA yathAvidhi zarbata taiyAra karake isameM do ratto prati mAtrA ke hisAbase poTAsI AyoDAiDa aura - prena surAsAra ghaTita rasakapUra vilIna karake rkheN| mAtrA / tolA zarbata subaha zAma kiMcit jala ke sAtha / yaha saMdhivAta ora phiraMga ke liye lAbhakArI hai| ___eka tolA kasauMdI kI pattI ko sAdhAraNa joza dekara vastrapUta krleN| phira usameM 2 tolA zahada aura rattI rasa kapUra milAkara upayogita kareM, isase bhI upayuka rogoM meM bahuta upakAra hotA hai|
Page #640
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasaujA 2302 kasaujA kAlI kasoMdI sarpadaSTa kA agada hai aura varSoM kasauMdI ke dvArA kRSNAmraka kI bhasma prasta se isakA parIkSaNa ho rahA hai / brAjhI loga isakI karate the / jo rAjayakSmA aura kAsa meM guNakArI tAjI lakar3I lekara sarpa ke pAsa se nirbhayatApUrvaka hotI hai| nikalate haiM / jahA~ sarpa bahutAyata se hoM vahA~ (2) pAradabhasma-isake usArA vA rasa meM isakI bar3I naI TahanI hAtha meM lekara cale jA~ya, pAre ko pAlor3ita karane se isake kaNa punaH sarpa bhAga jaavegaa| Apasa meM nahIM mila sakate haiN| arthAt pAre ko yadi sarpa ne kATa liyA ho, to isakI pattI eka saptAha paryanta isake usAre meM bhAlor3ita karane 1 tolA vA bIja 4 mAze, kAlI mirca tIna dAne. se vaha cUrNa rUpa meM pariNata hojAtA hai aura pAnI meM ekatra pIsakara kaI bAra pilAyeM, isase usake avayava rAsAyanataH paraspara isa prakAra saMghaviSa janya prabhAva nAza ho jAyegA / daSTa sthAna Tita nahIM ho sakate ki punaH pUrvavat pAradIya rUpa para turata isakI pattI kA bhur3atA bA~dhane se yaha meM prakaTa ho, pratyuta pArada kA vaha cUrNa rUpa eka viSa ko abhizoSaNa kara letA hai| isakI jar3a prakAra sthira sA ho jAtA hai / isI prakAra eka ghisakara lagAne se dAda aura caMbala zrArAma hotA saptAha paryanta aura aAlor3ita karane se, pArAbhasma hai / isakA cUrNa vIryastambhaka, zIghrapatana nivAraka hojAtA hai| koI-koI rasAyanavid pArada vaTikA aura svapnadoSanAzaka hai / isakI jar3a nIbU ke rasa ko mRduagni para rakhakara kasauMdI ke usAre kA meM ghisakara lagAne se A~kha kA kA~vara (ka~vala, cobhA dete haiM aura usI ke usAre meM pakAte haiM / yauna ) dUra hotA hai / zotha ( istiskA lahamI) isase uka pAradIya golI aisI dRr3ha evaM dhana sthira zotha vizeSa (sUyula kinyaH) yakRdAvarodha, ho jAtI hai ki vaha phira sAdhAraNa agni para pRthaka yakRta kAThinya nivAraNArtha evaM prAMtarika rUha nahIM ho sakatI hai| (aqhaha bAtinI) ke upakArArtha eka tolA (3) zIsaka bhasma-kasauMdI se sIsAbhasma isakI jar3a tIna dAne kAlomirca ke sAtha pIsakara hojAtA hai / isakI vidhi yahahai-sIse ke burAdA pilAyeM / A~valAsAra gaMdhaka ko isakI pattI ke ko tIna dina taka kasaudI ke rasa meM kharala karake rasa meM bArIka pIsakara eka kapar3e para phailAkara kasoMdI ke pAvabhara pattoM kI do TikiyoM ke bhItara AmavAta rogI ke vikArI saMdhiyoM evaM anya rakhakara pAMca sera upaloM kI agni deveN| zItala sthaloM para ise cipakA deveM ora Upara se 15 hone para nikAla kara kasaudI kI pattI kI rAkha minaTa taka svedana kareM isase vikArI dravya vilIna ko havA dekara ur3hA deveM, phira sIse kI bhasma ko hote haiM, pIr3A kama ho jAtI hai evaM nAr3iyoM usI ke rasa meM punarapi eka mAsa paryanta pAloko bala prApta hotA hai / isase srotoM kA udghATana Dita karake TikiyA banAkara zarAba saMpuTa kara pA~ca hotA hai aura sUjana utarajAtI hai| uka vanaspati sera upaloM kI dUsarI bhAga de deveN| zyAmatA purAtana kAsa ke liye atIva guNakArI hai| yahA~ liye bhasma taiyAra hogii| taka ki cAtumpada jIvoM ke kAsa taka kA nivAraNa mAtrA aura sevana-vidhi-eka rattI yaha bhasma karatI hai| gAya ke masakA ke sAtha athavA kisI anya upa- isake phUla pakAkara khAne ke kAma meM Ate haiN| yukta anupAna ke sAtha sevana kareM yaha dvitIya kakSA sUjAka kI prathamAvasthA meM isake pattoM ko kAlI- ke sUjAka tathA anya rogoM meM bhI lAbhakArI hai| mirca ke sAtha pIsakara pilAnA cAhiye / phiraMgIya (4) pravAlabhasma-pA~ca tole pravAla ko kSatoM para isake pattoM kA rasa lagAne se upakAra mahIna pIsakara usameM paMjAz2I ( kasauMdI ) kA hotA hai| isake pattoM kA kAr3hA pilAne se udarastha muqattara zIrA thor3A-thor3A DAlakara yahA~taka kharala kRmi naSTa hote haiM / (anubhUta cikitsA sAgara) kareM ki pUrA 1 sera zIrA abhizoSita hojAya / kasauMdI dvArA prastuta khanija bhasmeM ghoMTane meM isa bAta kA dhyAna rakheM ki zIrA DAla (1) kRSNAmrA-rAne vaidya-hakoma prAyaH . kara kharala par3A na rahane deve, pratyuta mAlodita
Page #641
--------------------------------------------------------------------------
________________ kalauMjI 2373 jAya, karate raheM / jaba sampUrNa zIrA abhizoSita ho taba usakI TikiyA banAkara, var3e pyAloM meM rakhakara pA~ca sera upaloM kI agni deveM, atyaMta zvetavarNa kI bhasma prastuta hogI / ise mahIna pIsakara surakSita rkheN| | | mAtrA - eka rattI / guNadharma tathA prayoga - prAraMbhika kRccha zvAsa meM upayukta anupAna ke sAtha isakA upayoga karane se camatkArika guNa pradarzita hogA / kaisA hI kaSTaprada kAsa ho, isase turaMta zAMta hojAtA hai / ba~dhA huA kapha saralatApUrvaka niHsarita hokara kRcchrazvAsa janya kaSTa kA nivAraNa hotA hai| assI varSIya jarA jaraTha vyakti ko rAta-rAta bhara nIMda nahIM AtI aura khA~sate-khA~sate bedama ho jAte haiM isake upayoga se ve rAtri bhara sote rahe haiN| yaha vilakSaNa vastu hai aura zravazya AdaraNIya hai / ( jar3IbUTI mai khavAsa ) 1 kasauMjI - saMjJA strI0 de0 "kasoMjA" kasauMdA -saMjJA pu N0 de0 "kasoMjA" / kasauMdI-saMjJA strI0 de0 "kasauMjA" / qaha puH - [ a0 ] ( 1 ) kAsA / pyAlA / (2 kSata rakta paripUrNa honA / kastokA ag2alA -[ siriM0 ] baqhura mariyama | kasU. ma - [ hamIrI bhASA ] gadahA / gardabha | kaskarIlA, qaskarIlA - [ spena ] choTA chilakA | de0 "kaiskarIlA" / karakarelI kaoNrTeksa - [ le0 Cascarillae Cortex ] kroTana IlmuTeriyA nAmaka amerikana vRkSa kI chAla | bara / de0 "kaiskarIlA " | kaskarailA - de0 "kaskarIlA " / qasklasa - [ zru0 ] zera / kaskasa - [ ? ] iMdrAyana kA phala | mUra - [ yU0] pudInA / kaskArA, qaskAra:- [ spena ] chAla | qatra / narakAsa - [ a ] ( 1 ) ajamode kI taraha kA eka prakAra kA udbhijja | paudhA / ( 2 ) zera / ( bhUkha / kSudhA / bhUkha kI adhikatA / kAskaya: - [ ? ] pIlU | jhAla | 3 ) qaskriyUna -[ yU0] sausana barrI / (kha0 zra0 ) camelI / lu0 ka0 / - [ paM0 ] kheTI / zagalI / kaskI kasku kastA sIsa kuTTa - [ tA0 ] katthA / khadira / kaskUbA - [ ? ] kar3a | kumuma / bareM / jaMgalI kaskUna:- [fA. ] ( 1 ) kusumbha | kar3a | bareM / (2) subha bIja / barre | kaskyuTA rilpheksA - [ le0 Cuscuta reflexa, Rort. ] zramaravela / akAzavela | ba~vara | epla - [ 0 Custard apple ] kasTarDa zarIfA / sItAphala / zrAta | qastarona -[ yU0 ] vijaurA nIbU | turaMja / kastaja - [?] caulAI kA sAga / baqalahe yamAnI / kuru tubIra - [ zra0 ] liMga / zizna / kastala - [ phrA0 ] eka prakAra kA qhanAphusa / kastana - [ kA0 ] lAla sAga | patra prAMta qastana - [ yU0 ] dIsakkrUrIdUsa ke anusAra eka udbhijja jo prati varSa nayA ugatA hai| isakA tanA patalA copahala lagabhaga gaja bhara vA usase bhI adhika laMbA hotA hai / patra laMbe vRtta ke samIpa caur3e aura noka kI zrora kramazaH patale hote jAte haiM / dekhane meM ye balUta patravat hote haiN| kaTAvadAra hote haiM / yaha sugaMdhayukta hotA hai / isakI jar3a patalI aura kuTakI kI taraha kI hotI hai / isakI jar3a evaM pattI adhikatara upayoga meM zrAtI hai / aMtAkI ke anusAra isakA phUla pIca varNa kA hotA hai aura isameM se sAtara kI sI sugaMdha zrAtI hai| roma dezavAsI ise bartAnIqI kahate haiM jo saravAlI kA hI anyatama paryAya hai / kisI kisI ke mata se yaha eka aparicita zrauSadhi hai / prakRti -- dvitIya kakSA meM uSNa evaM rUkSa | kastA - [phA0] caulAI kA sAga | lAla sAga / kastAniyA - [ yU0 rU0 ] zAha balUta / balUtul malika | 1 qastAnI kI - [ sudAna ] caulAI kA sAga / baqala he / yamAnI / qastArUsa - [ kastA sIsa - [ yU0] eka patte caur3e hote haiM / ] usArahe lahUyatuttIsa / prakAra kA labalAba jisake
Page #642
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastI kastUriyA kastI-[baM0] makoya / nikalI jAtI hai| yaha atIva balakArI hotI hai| kastIma:-[1] eka prakAra kA kA~TedAra paudhA jise | ise do rattI kI mAtrA meM dUdha ke sAtha sevana . U~Ta cAva se khAte haiN| karate haiN| loga aisA mAnate haiM ki yaha abAbIla kastora-saMjJA puM0 [saM0 ko0] piJcaTa / vaGga / cir3iyA ke muMha kI phena hai| rA~gA / he0 ca / kastUri-saMjJA strI0 [tA0, te0, mala0, kanA0] kastIrNa-saMjJA puM0 [saM0 krI0 ] rNg| rA~gA / / kastUrI / mRgmd| pa. mu.| | kastUri-arizinA-[ kanA0] aA~bA hldii| jaMgalI kastIlA-[ ? ) isabagola / haladI / Curcuma Aromatica, Salisb. kasturi-saMjJA [saM0] priyaMgu / rA0ni0 ekArthAdiH kastUrika-saMjJA puM0 [saM0 pu.] karavIra vRkSa |kner 23 v0| kA pedd'| [siMgAlI ] kstuurii| kastUri kalaha-[saM0 1] dhatUrA / kasturikA, kasturI-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kastUrikA-saMjJA strI0 [saM0 strI.] (1) kstuurii| kastUrI / mRganAbhi / (2) kastUrikA mRg| dha0 ni0| candanAdi 3 v0| (2) sahastra. kastulA-[ deza0 ] kAlAkiriyAta / kAlAyAkarA / vedhI / dha0 ni| jhaMkArA / ( Haphlan thus Tentac- kastUrikANDaja-de. "kastUrIkANDaja / " ulatus) kastUrikAyaJjanam-saMjJA pu0 [saM0 krI0 ]eka prakAra kastu atArUsa-[ ? ] lahyatuttIsa / kA aMjanauSadha / karatUbarUna-[ yU0 ] phaashraa| yoga tathA guNAdi-kastUrI aura mirca, ina donoM kA bArIka cUrNakara ghor3e ko lAra (vAjikastUra-saMjJA puM0 [saM0 kastUrI] (1) kastUrI | lAlA) meM ghisakara zahada milA aMjana karane se mRga / vaha mRga jisako nAbhi se kastUrI nikalatI ati zIghra tandrA kA nAza hotA hai| hai| (2) eka sugaMdhita padArtha, jo bIvara nAmaka vR0ni0ra0 snnipaa-ci0| jaMtu kI nAbhi ( Preputial follicles) kastUrikA mRga-saMjJA puM0 [saM0 se nikalatA hai| ] kstuuriimRg| kastUri tumma-[ te0 ] kastUri gaMdhI babUla / kastUra, kastUra:-[yU.] judabedastara / gaMdha mArjAra kastUri dAnA-[baM0] muzkadAnA / latAkastUrI / viiry| kastUramallikA-de0 "kastUrImallikA" / kastUri patte-[te. ] karavIra / kanera / kastUri pasupu-[te. ] aA~bAhala dii| kastUga-saMjJA puM. [saM0 kastUrI ] kastUrI mRg| kastUri beNDa vittulu-[te. ] muzkadAnA / latAsaMjJA puM0 [deza0 (1) lomar3I ke zrAkAra | ___ kstuurii| kA eka prakAra kA jAIva jisakI duma lomar3I kI kastUri bheNDa-ca-bIja-[ marA.] ) muzkadAnA / duma se laMbI pora jhabarI hotI hai| kucha logoM kA | kastUri bheNDa vittulu-te.] vizvAsa hai ki isakI nAbhi meM se bhI kastUrI latAkasturI / nikalatI hai, para yaha bAta ThIka nahIM hai| (2) kastUri maJjala-[ nA0] ) bhAvA hldii| eka prakAra kA sIpa jisase motI nikalatA hai| kastUri maJjala-mala (3) eka cir3iyA jisakA raMga bhUrA, peTa kucha | kastUri munai-[ tA. ] jundbedstr| saphedI liye tathA paira aura coMca pIle hote haiN| | kastUri mRgANDaja-saMjJA puM0 [saM0 0] mRgayaha pakSI parvatI prAMtoM meM kazmIra se prAsAma taka nAbhi / nAnA / kastUrI / ratnA0 / pAyA jAtA hai aura acchA bolatA hai| yaha muDoM | kastUriyA-saM0 pu0 [hiM0 kastUrI] kastUrI mRg| meM rahanA pasaMda karatA hai| (4) eka oSadhi jo ___vi. (1) kastUrIvAlA / kastUrI-mizrita / (2) porTa bleyara ke parvatoM ko cahAnoM se khuracAra / kasturI ke raMga kA / mushkii|
Page #643
--------------------------------------------------------------------------
________________ karatUrI kastUriyUna kastUriyUna- yU0] jundabedastara / kastUri-veNTa-vitta-[ mala0 ] muzkadAnA | latA kstuurii| kastUri-veNDaikkAya-virai-[tA0 ] muzkadAnA / latA kastUrI / mushkbhiNddii| kastUrI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 (1) eka sugaMdhita dravya jo eka vizeSa jAtIyamRga (kastUrI mRga) kI nAbhi se nikalatA hai| yaha bahumUlya vastu hai aura kevala auSadha meM hI upayogita nahIM hotI, apitu apanI gaMdha viziSTatA ke kAraNa vilAsI ramaNiyoM aura vilAso puruSoM ke liye manomugdhakAro IzvarIya dena hai| paryA-kastUrakA, mRgamadaH, mRganAbhiH, mRgANDajA, mArjArI, vedhamukhyA, gandhamu, madanI, gandhacelikA (dha0 ni0), kastUrI, mRganAbhiH, madanI, gandhacelikA, vedhamukhyA, mArjAlI, subhagA, bahugandhadA, sahasravedhI, zyAmA, kAmAnandA, mRgANDajA, kuraGganAbhI, lalitA, madaH, mRgamadaH, zyAmalI, kAmamodI, (rA. ni0), mRganAbhi, mRgamada, sahasrabhit, kastUrikA, kastUrI, vedhamukhyA, (bhA0), madAhvaH (tri0) mRganAbhijA, gandhadhUliH, (he.), mRgamadaH, kastUrI (a.), mRgaH, mRgI, nAbhi, madaH (bha0), aNDajA (vi0.), kasturikA, nAbhi, latA, yojanagandhA, gandhabodhikA, mArgaH, kAlAgI, dhUpasaJcArI, mizrA, gandhapizAcikA (zabdara0), vAtAmodaH, yojanagandhikA ( rabhasaH ), madanI, gandhakelikA, vedhamukhyA, mArjArI, subhagA, bahugandhadA, sahasravedhI, zyAmA, kAmAndhA, mRgANDajA, kuraGganAbhiH, lalitA, zyAmalatA, modinI, kasturikA, kastUrImRgANDajaH, kasturImallikA, gandhazekhara, madalatA, yojanagaMdhA, mArga, sahasrabhit -saM0 / kastUrI, muzka-hiM0, da0, mRganAbhi / kastUri, kastUrIbaM0 / miska, muska, mizka, muzka, shj.-a.| muzka-phrA0 / mAskasa Moschus-le| maska Musk-aM0 / kastUrI-tA0 / kastUri, kastUripilli, kastUrI, te0| kastUri-mala0, kanA0, siNgaa| ksturii-mraa| kastUri, mushkgu0| kddo-br| jbt-ml| sthATanahiyAGga (mRga sugaMdhi)--cIna / noTa-yadyapi kastUrI zabda kA prayoga prAyaH aisI sabhI vastuoM ke liye hotA hai jinameM kastUrI ke samAna sugaMdha hotI hai| tathApi kastUrI zabda kevala eka vizeSa jAtIya hirana arthAt kastUrI mRga kI nAbhi se prApta sugaMdha-dravya ke artha meM rUr3ha ho gayA hai aura mAtra kastUrI zabda kA uka dravya ke artha meM maryAdita prayoga hotA hai| prastu, anya kastUri gaMdha viziSTa dravyoM ke sAtha tavya bodhaka vizeSaNa kA bhI upayoga kiyA jAtA hai| yathA, jabAdi kastUrI, latA kastUrikA prabhRti / inameM se prathama prANija dravya hai aura aMtima vAnaspatika dravya / kastUrI kI leTina aura bAMgla saMjJAe~ prArabya muska zabda se vyutpanna haiM / isakI saMskRta evaM hiMdI saMjJA jundabedastara kI yunAnI saMjJA kastUrI (kastUriyUla) kA paryAya jAna par3atI hai| kastUrI gandha viziSTa prANivarga aura vanaspati varga-yaha par3hakara atizaya prasannatA hogo ki kastUrI guNa svabhAvI sugaMdhi padArtha duniyA~ ke vividha bhAgoM meM rahane vAle prANi aura vanaspati donoM vargIya jIvoM meM pAye jAte haiN| jerArDIna Gerardin ke mata se nimna sUcIgata prANI kastUrI vA kastUrI vat sugaMdha-dravya kA nirmANa karate haiM yatha-nara kastUrI mRga; gaMdhamAaura, juda ( Castoneum); hirana vizeSa The gazelle (Antilope dorcas) The marten (Mustela foina ) kahate haiM ki isakA viSThA kastUrIvat gaMdha detA hai; pAlpa parvatajAta chAga vizeSa (Capra ilvex) isakA sukhAyA huA rana kastUrI kI taraha mahakatA hai| kastUrA vRSa The Muskox (Ovib. os moschatus); jebU (Bosindicus) kastUrA battana The musk-Duck (Anas moschata) jo jamaikA aura kAyane ke svarNa-taTa para pAyA jAtA hai| nIla nadI jAta kumbhIra ( Nile Crocodile (Crocodilus Vulgaris): vividhi bhA~ti ke kacchapoM tathA bhAratIya sA~poM meM bhI kastUrI-gaMdhI dravya pAye jAte haiN|
Page #644
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI sAdhAraNatayA zraneka vanaspati varga meM bhI mRgamadI gaMdha pAI jAtI hai ve nimna haiM-latAkastUrikA vA muzkadAnA saMjJaka qhatmI vargIya kSupa ke bIja, jinakA sugaMdhiyoM meM upayoga hotA hai / sarSapajAtIya puSpagobhI ( Brassica Oleracea ) nAmaka paudhA / kubjaka vA kUjA puSpa ( Rosa_moschata ) nAmaka gulAba vargIya tupa | kuSmAMDa ( Benincasa cerifera, Sav.) aura titalaukI (Lagerariavulgaris, Sah.. ) Adi kuSmAMDa vargIya latA aura mustaka ( muzka z2amIna ) ityAdi ityAdi / 2376 uparyukta dravyoM tathA nyUnAdhika kastUrI gaMdhI dravyotpAdanakSama bahusaMkhyaka anya dravyoM ke vidyamAna rahane parabhI, kastUrI-prApti kA mukhya vyApArika srota kevala kastUrI mRga hI rahatA hai / ( zrAra0 ena0 coparA - iM0 DU0 pR0 423 - 4 ) rAsAyanika saMgaThana tathA bhautika aura rAsAyanikalakSaNa -tAz2I kastUrI sarva prathama tIra hotI hai / taduparAMta vaha picchilatA meM pariNata ho jAtI aura dhUsara rakta varNa ( Brownist red ) dhAraNa kara letI hai| isakA ukta varNa cirakAla taka banA rahatA hai / svAda tila sugaMdhimaya hotA hai / gaMdha zratyanta pravala tIkSNa aura zIghra phailane vAlI hotI hai / ega se isake mUlya meM prAyaH chaH sAta zrATha rupayA tolA kA aMtara rahatA hai / yaha kastUrI jaba nAne se cIrakara nikAlI jAtI hai, taba bhItara kastUrI ke sAtha adhikatara bArIka-bArIka jhillI kA mizraNa hotA hai aura usa jhillI ke sAtha, kucha kAlI kAlI, vividha AkAra-prakAra kI, choTI-bar3I viSama DAliyA~ ba~dhI huI nikalatI haiM / jinako kastUrI nikAlane ke pazcAt halakI hathelI se mArakara jhillI meM pha~sI kastUrI ko usase pRthak karate haiM tathA usameM se jhillI ko cunacunakara dUra kara dete haiN| kisI kisI nAbhi kI kastUrI meM kucha reta kaNa bhI hote haiN| yaha retoM ke kaNa milAye nahIM jAte, pratyuta kisI kisI mRga meM, jo reta mizrita ghAsa adhika khAte haiM, unake rakta meM sikatAMza vA silikA ( Silica ) ke yaugika bar3ha jAte haiM jo rakta saMcAra ke sAtha ukta nAbhi meM pahu~cane para vahA~ jamane laga jAte haiM / yaha retoM ke kaNa eka mRga meM bahuta kama pAye jAte haiM / para kasmara mRga kI kastUrI meM kAphI mAtrA meM hote haiM / yadyapi sabhI nAno meM sikatA nahIM hotI, to bhI zrAdhe ke lagabhaga nA meM sikatA vidyamAna hotI hai aura usameM vaha safeda safeda bhinna hI camakatI rahatI hai| kazmIrI kastUrI eka to kAlI hotI haiM, dUsare usameM sikatA pAI jAtI hai, tIsare gIlI adhika hotI hai / isIliye kholane para havA ke saMsparza se usameM amoniyA banane lagatA hai| isa amoniyA kI vidyamAnatA ke kAraNa isakI umra gaMdha kastUrI kI gaMdha ko dabA detI hai / eka to yaha prathama hI maMda gaMdha hotI hai, dUsare amoniyA rahI-sahI gaMdha ko miTAkara usakI asaliyata ko bhI ga~vA detA hai / inhIM truTiyoM ke kAraNa acche vyApArI ise nahIM kharIdate / hA~ nakalI kastUrI becane vAle ise kharIda kara acchI kastUrI meM milAkara kAphI lAbha uThAte haiM / yaha mUlya, guNa aura gaMdha meM ega se bahuta nyUna hotI hai / uparyukta kazmIrI kastUrI se bhinna tibbatI kastUrIjaba nA se nikAlI jAtI hai, taba usakA varNa katthaI vA uttama kaccI aphIma kI taraha hotA hai| kintu ukta kastUrI ko nAle se nikAlane ke uparAMta usa para prakAza aura havA kA kAfI prabhAva par3ate rahane se vaha mRdu aura katthaI varNa kI kastUrI sUkhatI calI jAtI hai aura usakA varNa bhI zyAma hotA calA jAtA hai / nIlI zoziyoM meM bhI kastUrI ko rakhane para usameM zyAmatA par3atI hai; paraMtu adhika dera meM | isase jJAta hotA hai ki isake varNa meM prakAza dvArA hI yaha parivartana zrAtA hai / isameM kasmara kI apekSA adhika gaMdha hotI hai| guNa meM bhI yaha usakI apekSA kaI gunA adhika hotI hai| kastUrI lagabhaga 10 pratizata taka surAsAra meM, 50 pratizata taka jala meM tathA Ithara aura cAra meM bhI vileya hotI hai| isakA jalIya vilayana
Page #645
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI 2377 kiMcit amla hotA hai / isase kAgaja para pIle dAga par3a jAte haiM | jalAne se yaha mUtravat gaMdha detI hai aura lagabhaga 8 pratizata taka dhUsarAbha bhasma avazeSa raha jAtI hai / isameM amoniyA, zrolIina, koleSTrIna, vasA, moma, jelATinasa ( saresIya ) padArtha aura alyuminIya padArtha upAdAna rUpa se pAye jAte haiN| isake ja uparAMta zravaziSTa rahI huI bhasma meM pradhAnataH klorAiDa zrApha soDiyama tathA poTAziyama aura kailasiyama klorAiD se hote haiM / arsata aftaran (Steam Distillation ) evaM taduttara kAlIna parizodhana dvArA kastUrI se svalpa pratizata mAtrA meM eka prakAra kA picchila (Viscid ) varNarahita, mRgamada kI priyagaMdha maya taila prApta hotA hai| yaha kITona ( Kotone ) siddha hotA hai / zrataeva maskona (Muskone) a afufga faur gayA hai / svagaMdha zakri, akSuNNatA aura sthiratA ke liye mRgamada suvikhyAta hai / sutarAm usake samIpa meM sthita pratyeka vastu usase prabhAvita hokara dorghakAla paryaMta gaMdha-dhAraNa tama ho jAtI hai / zrataeva sugaMdha - dravyoM meM ise atyucca zrAsana prApta hai / yadyapi adhunA yaha akelI prayoga meM nahIM chAtI, tathApi zranya sugaMdhiyoMko zakti aura akSuNNatA evaM sthiratA pradAna karane ke liye isakA pracura prayoga hotA hai / sAbuna thora soMdaryavarddhaka cUrNoM ko sugaMdhi pradAna karane aura tarala sugaMdhiyoM meM milAne ke hetu gaMdhI loga isake seMTa kA vyavahAra karate haiN| kapUra, bAlachar3a, ( Valerian ), kaDue bAdAma, lahasuna, hAiDrosthAnika esiDa, Ta cUrNa, sauMpha ( Tennel ), snehamaya bojoM jaisI vastuoM ke saMyoga se athavA dera taka gaMdhakAmla kI lau para zuSkIbhUta karane se kastUrI kI gaMdha pUrNatayA viluptaprAya ho jAtI hai / parantu ArdratA aura vAyu meM khulA rakhane se vaha punaH lauTa AtI hai / uttama kastUrI ke lakSaNa - khAne se jo svAda meM kar3avI, raMga meM pIlI, ketakI ke phUla ke sadRza gaMdhavAlI, taula meM halakI 78 phA0 kastUrI 1 aura pAnI meM DAlane se jisakA raMga badale, vaha kastUrI rAjAoM ko sevanIya hai / punarapi jo kastUrI ketakI ke phUla ke sadRza gaMdhavAlI ho, varNa vA raMga meM jo hAthiyoM ke mada ko hare arthAt hAthI ke mada ke samAna raMgavAlI, svAda meM kar3avI tathA caraparI; taula meM halakI ( jo bahuta car3he ) malane se cikanI ho jAya, zragni meM DAlane se jale nahIM, varana bahuta dera taka cimacima zabda kare aura camar3A jalane kI sI gaMdha zrAve vaha mRga ketana se utpanna mRganAbhi kI kastUrI rAjAdhoM ke sevana yogya hai / bAlaka, vRddha, kSINa aura rogI mRga kI kastUrI maMda gaMdhavAlI tathA kAmAtura aura taruNa mRga kI kastUrI bahuta ujjvala aura atIva sugaMdhika hotI hai| ( rA0 ni0 ) sabase uttama kastUrI kA varNa katthaI hotA hai / jisa kastUrI kA varNa ghule huye katthe jaisA nikale tathA nAne ke bhItara kucha kAle zyAmadAne bhI hoM aura usakI gaMdha tIvra ho, khAne para kaTu svAdI aura priyagaMdhI ho, vaha sarvottama hotI hai / tibbata kI kastUrI prAyaH isI varNa kI nikalatI hai / nainItAla aura almor3e ko kastUrI kA varNa isase halakA hotA hai, usameM zyAmatA adhika hotI hai, rAyapura, bisahara aura kullU kI isase bhI adhika zyAma hotI hai| kazmIra kI kastUrI to zyAma hI hotI hai 1 kastUrI bheda rAjanighaNTu ke matAnusAra varNa bheda se kastUrI tIna prakAra kI hotI hai - kapilavarNa, piGgalavarNa zraura kRSNavarNaM / inameM se nepAla meM utpanna hone vAlI kapilavaNaM zrarthAt bhUre ( Cliush black) raMga kI, kAzmIra meM utpanna hone vAlI piGgala varNa kI, aura kAmarU ( kAmarUpa ) deza meM utpanna honevAlI kAle raMga kI hotI hai| kiMtu bhAva mizra ke mata se nepAla deza kI kastUrI nIle raMga kI aura kAzmIra kI kapila varNa kI hotI hai| inake matAnusAra kAmarU deza meM utpanna hone vAlI zreSTha, nepAla deza jAta usase madhyama aura kAzmIra deza meM utpanna hone vAlI zradhama hotI hai| noTa- kAmarUpI kasturI hI kadAcita zrAsAma kI kastUrI ( Assam Musk) hai, jisakA
Page #646
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI zrAyAta cIna aura tibbata se kAmarUpa hokara hotA hai| bhArata meM kevala kAmarUpa nivAsiyoM meM isakA vyavasAya hotA thA / rUpAkRti ke vicAra se rAjanighaNTukAra ne isake ye pA~ca bheda likhe haiM- kharikA, tilakA, kulatthA, piNDA aura nAyikA / inameM se kharikA cUrNAkRti kI, tila ke samAna tilakA, kulathI ke bIjoM ke samAna kulitthakA ( kulatthakA, kulatthA ) kulatthA kastUrI se kucha moTI piriDakA aura piNDikA se kiMcit adhika sthUla nAyikA kastUrI hotI hai / ( rA0 ni0 ) zrAyurvedIya zAstrakAroM kI bhA~ti yunAnI graMthakarttAoM ne bhI kastUrI ke vividha bhedoM kA ullekha apane-apane graMthoM meM kiyA hai| unake anusAra sarvotkRSTatara kastUrI tibbata kI hotI hai / taduparAMta cIna dezIya / koI-koI qhatAyA kI kastUrI sarvA pekSA uttama mAnate haiM / taduparAMta kramazaH tibbatIya phira koTa kA~gar3e kI punaH nepAla kI aura aMta 2378 ' zranyadezIya / kisI-kisI ne turkI aura hiMdI isake yaha do bheda kiye haiN| inameM se punaH haraeka ke aneka upabheda hote haiM / inake matAnusAra turkI hiMdI se utkRSTatara aura turkI meM tAtAI kI apekSA qhatAI kastUrI zreSThatara hotI hai| isakA kAraNa yaha batalAyA jAtA hai ki tAtArI meM kiMcit vasAya~dha hotI hai| isake bAda turkI kastUrI ke zranyabhedoM kA naMbara hai| hiMdI meM sarvottama naipAlI phira raMgapurI, tatpazcAt anya sthAnoM kI hotI hai| minhAjula dakAna meM yaha ullekha hai ki muzka pA~ca prakAra kA hotA hai- (1) hiMdI ( 2 ) cInI, (3) tibbatI, (4) arAqI aura (5) miskulyada / inameM hiMdustAnI muzka kA raMga lAI lie kAlA hotAhai, isakI nikRSTatamasmi vaha hai jo ekadama kAlI ho / kRtrima muzka lalAI liye hotA hai / isakI parIkSA-vidhi yaha hai-- ki pIsakara arka gulAba meM chor3a deveM, yadi yaha saba nIce baiTha jAya, aura gulAbArka svaccha raha jAya, to jAno ki muzka zuddha hai aura yadi gulAbAka asvaccha vA gadalA hojAya aura nIce kucha bhI na baiThe, to samajhanA cAhiye ki vaha milAvaTI hai| kastUrI arAqI muzka lalAI liye pIlA hotA hai / isakI parIkSA kI rIti yaha hai - isako kUTakara mu~ha meM rakheM, yadi tIvra sugaMdhi mAlUma ho, para svAda koI na ho, to samajheM ki vaha akRtrima hai / aura yadi kisI prakAra kA anubhUta ho to jisa cIz2a kA svAda pratIta ho usI ke mela se banA samajheM / muzka tibbatI kI parIkSA isa prakAra kareM hara prakAra ke muzka ko to gulAbArka meM ghisa ora ragar3a sakate haiM, paraMtu tibbatI binA kaTe ye gulAba meM nahIM ghisA jAtA / yaha kar3A bhI hotA hai aura isase durgaMdhi vA basAya~dha bhI zrAtI hai| muraka cInI bhI bahuta kar3A hotA hai aura tibbatI kI apekSA ghaTiyA hotA hai / isaliye isakA tibbatI meM mizraNa karate haiN| donoM meM bheda yaha hai ki tibbatI kAlA hotA hai, para cInI lalAI liye pIlA aura vaha arAqI kI apekSA ghaTiyA hai| muzku yada hiMdustAna meM alI prAlilyad se sagRhIta kiyA jAtA hai aura vahA~ se ise zranyAnya dezoM ko le jAte haiM / atyanta kharAba hone ke kAraNa isakI parIkSA kA koI niyama nahIM hai / khA~ fIroz2a jaMga ne gaMjavAdAvarda meM likhA hai ki- hiMdustAnI muzka kiMcit lalAI liye kRSNa varNa kA evaM nikRSTa hiMdustAnI muzka vilakula kRSNa varNa kA hotA hai / usameM surkhI kA nAma nahIM hotA hai / kRtrima hiMdustAnI muzka meM surkhI kI prabalatA hotI hai aura dera taka rahane se surqha par3a jAtA hai tathA kIr3e paidA ho jAte haiM / inako sirakA vA gulAba meM pIsakara nitharane ke liye chor3a rakheM / punaH yadi yaha talasthAyI ho jAya aura Upara svaccha tathA zveta pAnI raha jAya, ta samajheM ki muzka qhAlisa hai / yadi pAnI mailA par3a jAya aura mailA pAnI jama jAya to kRtrima samajhanA cAhiye | arAqI muzka pItatA aura zyAmatA kI lapaTa yukta raktavarNa ( zrazvara ) kA hotA hai / isameM se yatkiMcit lekara mukha meM rakhane seti sugaMdhi zrAtI hai aura kisI prakAra svAda pratIta nahIM hotA hai / isa prakAra kA muzka uttama hotA hai| isake viruddha yadi kisI prakAra kA svAda pratIta ho, to isameM usI vastu kA mizraNa
Page #647
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI 2376 kastUrI jAnanA cAhiye / tAtArI muzka kar3A hotA hai / / meM yAMgaTsI nadI meM sTImara kA rAstA khulane se kabhI isameM muzkI kA mizraNa kara dete haiM / isakI pUrva, yaha kastUrI, TAnkina se hokara, dakSiNa ko eka kisma hiMdustAna se AtI hai jise muzka beha bhejo jAtI thI, isaliye Ajataka isakA ukta kahate haiM / sabhI prakAra ke muzka se ghaTiyA hone ke nAma raha gyaa| isakA mukhya bAjAra deza ke bhItara kAraNa isakI parIkSAkA koI vidhi vidhAna nahIMhai / tatsInalu nagara meM hai jo tibba kI sImA ke hiMdustAna meM Aja jitanI bhI kastUrI himAlaya | sannikaTa hai / yunAna prAMta meM bhI kucha kastUrI prApta prati se AtI hai, prAyaH nimnalikhita sthAnoM se hotI hai| kiMtu vyApAra meM usakA kucha bhI upayoga pAtI hai / tibbata kI dArjiliMga se aura nepAla nahIM hotaa| bAjAroM meM adhikatara parimANameM kastUrI se; bhUTAna kI almor3A se; pittI kI rAmapura, maMgoliyA ke uttarIya bhAgoM, maMcUriyA aura pUrvI bisahara aura kullU se; laddAkha aura gilagitta kI sAiberiyA se AtI hai| ise (Cabardine) kAzmIra se| inameM tibbbata kI kastUrI soM nAmaka kastUrI kahate haiM, kiMtu isakI umra bhedanIya ttama hotI hai / usase hIna bhUTAna kI ora usase apriya gaMdha ke kAraNa ise prathama zreNI kI vastu hIna pittI tathA kAzmIra kI sabase hIna hotI hai| kI jagaha vyavahAra nahIM kiyA jaataa| (prAra0 ena0 coparA-iM0 dU. I0 pR0 424-5) kastUrI ke vyApArika bheda-vyANara kI kRtrima nAphe kI pahicAna / dRSTi se kastUrI ke ye tIna bheda kiye gaye haiN| nakalI nAnai gola, kaThora saba tarapha se bAloM (.) rUsI kastUrI ( The Russian se zrAvarita hote haiN| kucha adhika dina (cAra Musk )-yaha kastUrI atIva maMda gaMdhI hotI chaH mAsa) par3e rahane para una nAnoM kI tvacA hai| isaliye yaha bahuta prazaMsanIya nahIM hotii| aura tajjAta kastarI donoM sukha jAte haiN| isase (2) aAsAma ko kastUrI ( The Assam unako dabAne para vaha yA to dabate hI nahIM yA Mnsk)-yaha atyaMta ugra gaMdhI hotI hai aura kucha kama dabate haiM / parantu isakI banAvaTa nakalo prathama kI apekSA bAjAra meM adhika teja bikatI se sadA bhinna hI rahatI hai| sarva prathama kastUrI ke hai| bhAratIya cikitsA zAstroM meM ise hI 'kAma. nAfe ko isa prakAra parIkSA kara lene ke pazcAt rUpodbhavA kastUrI' ke nAma se smaraNa kiyA gayA kastUrI parIkSA kI bArI AtI hai| kastUtI ke hai| yaha kRSNa varNa kI hotI hai aura upalabhyamAna vyApArI prathama to nAne ko dekhakara hI pahicAna kastUrI-bhedoM meM yaha sarvottama khyAla kI jAtI hai / lete haiM ki yaha kisa prAMta kA hai / isa prakAra patA (3) cInI kastUrI ( The Chinese na calane para ve doharI chatarI ke tAra ko kATakara Musk)-vartamAna samaya meM yaha kastUrI sarvA banAI huI parakhI' ko none ke bhItara ghuser3a kara pekSA adhika prazaMsita hai; kyoMki isameM amoniyA kastUrI nikAla kara usake svarUpa se mAlUma kara nirdezaka kisI prakArakIapriya gaMdha nahIM hotI; jo lete haiM ki yaha kastUrI kisa prAMta kI hai| kabhI kabhI isake nikRSTatara bhedoM meM pAI jAtI hai| kRtrima vA vanAvaTI nAphe aura kastUrI inameM se adhikasaMkhyaka kastUrI kA niryAta prAyaH ( Adulteration of Musk cIna aura tibbata se hotA hai, jahA~ ki kastUrI Lmusk-Pod) mRga pAyA jAtA hai / vahIM tatsInalu ke kastUrI (.) jo vyakti kastUrI mRga kA zikAra karate ke vyApArI ise qharIda lete haiM aura vahA~ se yaha haiM usa mRga kI hAtha-paira kI kohanI kA dharma cuGgakiMga lAyA jAtA hai| TAkin kI kastUrI golAkAra kATakara usameM usI samaya usa mRga ke (Tonkin Musk) jo vyApArika kastUrI rakta meM dAnedAra kAlI miTTI jo pahale se banAI kA eka bheda hai aura jisakA mukhyatayAsugaMdhiyoM meM huI unake pAsa hotI hai, bhara kara use dhAge se vyavahAra hotA hai, pazcimI secuAna tathA tibbata khUba kasakara bA~dha dete haiM / koI-koI usI samaya ke pUrvI vistRta bhAga se AtI hai| gata zatAbdI / vatkiJcit nAphe se kastUrI nikAlakara vaha bhI
Page #648
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI 2380 kastUrI ukta kRtrima nAphe ke mukha para rakha dete haiM aura ba~dhA hudhA carmabhAga isa jorase aMdara dabAtehaiM ki usakA kucha bhI hissA bAhara nikalA dikhAI nahIM detA / anajAna vyaki isa nAfe se Thage jAte haiN| (2) amRtasara se yaha nAphe bAhara ko beMcane ke liye nahIM jaate| pratyuta yahA~ ke vyApArI khulI huI kastUrI kRtrima aura milAvaTa vAlIhI adhika becate haiM aura usako vaha nimnalikhita rIti para taiyAra karate haiN| ___ jundabedastara nAmaka prANija dravya jo Uda vilAva ke vRSaNa hote haiM una vRSaNoM ke aMdara ke bhAga ko sukhAkara cUrNa kara lete haiM / vaha halakA kapila varNa kA hotaahai| usako raMgakara katthaI banA lete haiM aura usako lainolIna ke mizraNa se sAdhA. raNataH mRdu karake nimnalikhita kRtrima kastUrI Musk ambrette, Musk ketone Adi chaH sAta prakAra ke kastUrI gaMdha dravyoM meM se koI ucita mAtrA meM milAkara use kastUrI ke nAma se beMcate haiN| (3) kucha loga jundabedastara ko taiyAra karake / usameM kazmIrI karasUrI milAkara use asalI kastUrI ke nAma se beMca lete haiN| yaha donoM prakAra kI kastUrI amRtasara se adhika bAhara ko jAtI hai| (vijJAna-aga0 1635 I.) (4) isameM kastUrI kalA kA bhI mizraNa hotA hai / pratyeka mRga nAbhi meM kastUrI nikAlate samaya eka tolA pIche : // , 2 mAze kastUrI kalA avazya nikala jAtI hai| zrAja se pandraha bIsa varSa pUrva ukta kalA ko lakhanaU ke tambAkU banAne vAle kharIda le jAte the aura isako DAlakara muzkI tambAkU banAte the| kastUrI kI isa kalA ko "madana" kahate haiM / usa samaya yaha kalA 8) ru. se 12)ru0 tolA taka bika jAtI thI aura tambAkU meM pUrA kastUrI kA kAma detI thii| para jaba se kastUrI ke vilAyatI seMTa Aye taba se tambAkU vAle isako na kharIda kara seMTa DAlate haiM isIliye isakI bikrI baMda ho gaI / jahA~ jahA~ bhI kastUrI ke bar3e vyApArI haiM, jaba unakI una kastUrI kalA kI khapata baMda hogaI to vaha isako kastUrI meM milAkara becane kA prayatna karane lge| kastarI / ke vyApArI jinake yahA~ kastarI kalA adhika nikalatI thI, ve sigareTa kI tambAkU kATane vAlI mazIna maMgAkara usa se kalA ko khUba bArIka karake use kastUrI meM milAkara beMcane lge| (5) isase bhinna tIna-cAra aura bhI padArthoM ke mizraNa isameM karate haiN| jinakI mAtrA prati tolA 1, 2, 3 mAze se adhika nahIM hotii| yaha vastu satva mulahaThI, latA kastUrI dhana satva, isava gola zrAdi haiM jo tailAna karake aura varNayukta banAkara milAye jAte haiM aura sugaMdhi vilAyatI seMTa kI dete haiM / paraMtu yaha saba svAda ke samaya pahicAne jAte haiM / isaliye inakA mizraNa kama ho gayA hai| (zrA. vi. janavarI san 1932) (6) isameM zuSka rakta aura yakRta prabhRti niSkriya dravyoM kA mizraNa karate haiN| vANijya ke hetu kastUrI taiyAra karate samaya usameM kalAya, gehUM ke dAne. jau ke dAne prabhRti vAnaspatika dravyoM kA bhI mizraNa karate haiN| (pAra0 ena0 coparA iM0 10 iM0 pR0 425) (7) katthA, ziMgarapha, dhUlikaNa aura camar3e ke Tukar3e ityAdi diyA karate haiN| (kha. pra.) (8) loga bhaiMse ke raMka meM vA kastUrI mRga ke khUna meM emoniyA milAkara use sukhA lete aura kastUrI meM milAkara athavA usakI sugaMdhi dekara nakalI kastUrI ke rUpa meM becate haiN| sutarAM kastUrI meM emoniyA kI gaMdha mAtra se usakI prakRtrimatA ke prati saMdeha ho sakatA hai| kiMtu sAtha hI purAnI asalI kastUrIkI sugaMdhi punaH jIvita karane ke liye pratyakSa rUpa se emoniyA vyavahAra meM lAte haiM / ataeva emoniyA kI gaMdhamAna se kastUrI ko eka dama nakalI samajha lenA bhI yukri yukna nahIM hai| (prAro0 vi0 apraila san 1953) sArAMza yaha ki isa prakAra kI banAvaTI kasturI bhI Ajakala bAjAroM meM bahuta bikatI haiN| astu, kastUrI kharIdate samaya ina nakkAloM se sadA sAvadhAna rahanA cAhiye aura ise sadaiva kisI vizvAsa pAtra bar3e dukAnadAra se kharIdanI caahiye| yadi saMbhava ho to usakI parIkSA karake dekha lenaacaahiye|
Page #649
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI 2381 kastUrI Thoka utarI ho, paraMtu zrAja to kAla kI kuTila gati ke prabhAvase naI-naI vastue~ sAmane A rahI haiM banAne ke vidhi-vidhAna nikala rahe haiN| aisI sthiti meM vaha hajAroM varSa pUrva kI kisI eka prakAra kI kRtrima kastUrI ke liye dI gaI parIkSA vidhi kyA kabhI pUrNa utara sakatI hai ? ataeva kRtrima aura akRtrima kastUrI kI parIkSA ke liye vijJAna-vettAoM ne aneka paddhatiyoM kA AviSkAra kiyA hai / parantu ve atyanta kliSTa evaM avyAvahArika haiN| astu, unheM na dekara yahA~ katipaya anya sarala vyavahAropayogI vidhiyoMkA hI ullekha kiyA jAyagA | ve nimna haiM . kRtrima kastUrI ke zAstrokta lakSaNa jo kastUrI chUne meM cikanI. jisake dhue~ meM gaMdha zrAve ( dhUmagaMdhA ) jise vastra meM rakhane se vastra pIlA hojAya, agni meM DAlane se tatkAla jalakara saba bhasma vA khAka hojAya, taula meM bhArI ho arthAt kama car3he aura malane se rUkhI hojAya, usa kastUrI ko banAvaTI samajha kara sevana nahIM karanA cAhiye / zuddha va malina jAti kI kastUrI napuMsaka mRga aura mRgI kI hotI hai isake atirikra aura koI dUsarI pahicAna nahIM, isameM kevala eka sugaMdha hI bar3A camatkRta guNa hai, jisase yaha kAma kA zrRMgAra mastaka, kapola, kaMTha, bhujA aura striyoM ke kuca maMDala meM lagAI jAtI hai| (rA0 ni0) kastUrI parIkSA mRganAbhi duSprApya, bahuprayukra evaM bahumUlya vastu hai| prati tolA 30) se lekara.) tolA taka milatI hai| isIliye isameM kRtrima vastuoM kA sammizraNa karake becane kA lobha logoM meM adhika pAyA jAtA hai| isa prakAra kA mizraNa prAcIna kAla meM bhI hotA thaa| isIlie zAstroM meM isakI parIkSA ke vidhAna kA ullekha milatA hai| karatalajalamadhye sthApanIyAt bhahadviH / punarapitadavasthAM cintanIyaM muhUrtam / / yadi bhavati sa raktaM tajjalaM pItavarNaM / na bhavati mRganAbheH kRtrimoyo'yaM vikaarH|| (kA0) arthAt hathelI meM jala rakhakara eka muhUrta mAtra taka usameM kastUrI par3I rahane deva / yadi vaha jala lAla vA pIlA hojAya to samajhanA cAhiye ki vaha kastUrI asala nahIM, varan kRtrima vA banAvaTI hai| yaha parIkSA kevala usa samaya saphala ho sakatI hai, jaba kastUrI meM zuSka raka mizrita huaA ho, athavA mRga ke rakta ko jamAkara kastUrI banAI gii| ho, isase bhinna vastu milAkara banAI huI kastUrI kI parIkSA meM ukta niyama ThIka nahIM utara sakatA saMbhava hai pUrvakAla meM pUrvokta vidhi se kRtrima kastUrI banAte rahe hoM, jisa samaya yaha parIkSA (1) kastUrI kI sabase uttama parIkSA to use khAkara hI kI jAto hai| jo manuSya ise sevana karate haiM, ve svAda se bhI mAlUma kara lete haiN| unakA kathana hai ki asalI kastUrI khAne meM vizeSa prakAra kI kaTutA yukra snigdha hotI hai |jaisii kaTutA aura snigdhatA kastUrI meM hotI hai, Aja taka kisI bhI nakalI kastUrI meM nahIM dekhI gaI / jundavedastara kI vanI kastUrI svAdarahita, phIko aura kucha dA~toM meM cipakanevAlI hotI hai| (2) dUsarI parIkSA isakI gaMdha kI hai |paarsy khyAtanAmA nItikAra zekha sAdI kahate haiM "muzka A~ ki khuda goyada, naki attAra ba gogada / " isa kathana kA abhiprAya bhI yahI hai| asalI vizuddha kastUrI vizeSa gaMdhapUrNa hotI hai tathA muMha meM DAlate hI apanI madapUrNa muMha ko bhara detI hai, jisase citta praphullita ho uThatA hai / ghara meM ise khulA chor3a rakhane para sArA gRha usakI tIvra sugaMdhi se paripUrNa ho jAtA hai aura vaha surabhi taba taka naSTa nahIM hotI, jaba taka sampUrNa kastUrI ur3a nahIM jaatii| isa prakAra khulA rahane dene se asalI kastUrI ur3a jAtI hai / yadyapi kastUrI ke cAra-pA~ca aise uttama vilAyatI sUkhe seMTa pAye haiM, jo kastUrI kI gaMdha rakhate haiM aura kisI bhI vastu meM milA dene para vaha kastUrI kI gaMdha dete rahate haiM, parantu ina sabakI gaMdha vizuddha kastUrI kI apekSA tIvra hotI hai|
Page #650
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI 23bara kastUrI jitanI bhI nakalI kastUrI hai, ve saba bahuta* kama ghulatI haiN| dUsare ur3anazIla bhI adhika haiM / yadi kRtrima / kastUrI aura prakRtrima kastUrI ko khulA chor3a diyA jAya, to nakalI kastUro kI gaMdha eka hI dina meM ur3a jAtI hai aura vaha kAlI kAlI vastu ava. ziSTa raha jAtI hai| isako khulo rakhI rahane se vajana bhI nahIM ghaTatA / para asalI kastUrI kI gaMdha nahIM jAtI / yadyapi asalI kastUrI kI bhI gaMdha ur3atI rahatI hai| isI se asalI kastUrI khulI par3I rahe to vaz2ana (bhAra) meM kama ho jAtI hai / paraMtu jaba taka sAre kastUrI-gadha ke paramANu usameM se na nikala jAya, gaMdha nahIM ghtttii| judabedastara kI banI kastUrI gaMdharahita yA kucha maMda gadhayukta hotI hai| isakI yaha gaMdha bhI kucha dera meM hI jAtI rahatI hai| asalI kastUrI ko hAtha kI aMgulI se malA jAya to do-cAra ghaTe usakI gaMdha dUra nahIM hotii| kastUrI kA eka vizeSa svabhAva yaha bhI hai ki apane saMparka meM zrAI huI vastu ko yaha apano viziSTagaMdha turata pradAna karatI hai, isaliye gadha dvArA isake mi..Na kA DhaMDa nikAlanA kaThina hotA hai| (3) kastUrI kI tIsarI parIkSA yaha hai ki yadi asalI kastUrI ko jala meM DAla diyA jAya to jala kA raMga kucha pIlA sA ho jAtA hai,nakalI kA raMga jala meM nahIM utrtaa| eka prakAra kI judabe dastara ko bano huI kassUrI pAtI hai / yadi yaha jala meM DAlo jAya, to jala gaharA pIta aura bhUrA hotA hai| paraMtu yaha raMga adhika dera meM athavA hAtha lagAne yA halAne se utaratA hai aura asalI phaurana hI raMga chor3a detI hai| (4) cothe yadi ise rekTiphAiDa spiriTa (halI ) meM DAla deM to yaha ghula jAtI hai aura kucha thor3A sA bhAga gAda kA peMde meM baiTha jAtA hai| usa gAda meM milI (kalA), bAla aura kucha reta ke kaNa pAye jAte haiN| inake sivA aura koI vastu nIce nahIM baitthtii| yaha gAda eka tolA kastUrI meM adhika se adhika 1 // mAze nikalatI hai arthAt bAkI bhAga saba kastUrI kA hotA hai| para ju'dabedastara se banAI huI nakalI kastUrI kA | kucha adhika hissA spiriTa meM ghulatA hai| vAkI (1) pA~cavI parIkSA lahasuna meM bhI karate haiM jisakI vidhi yaha hai| kastUrI ko eka Dore para khUba mala dete haiM aura usa Dore ko suI se pirokara lahasuna kI pothI ke bIca se usa Dore ko dUsarI ora nikAla dete haiM / thor3I dera ke pazcAt jaba dhAgA sUkha jAtA hai. jo lahasuna ke sparza se gIlA ho jAtA hai| usakI gaMdha lene para yadi kastUrI kI gaMdha aAve, to samajho kastUrI asalI / gaMdha na zrAve, to nakalI samajhanA cAhiye / para isa parIkSA meM sAvadhAnI kI AvazyakatA hai arthAt dhAge para kastUrI ko acchI taraha malanA cAhiye jisase lahasuna meM se dhAge nikAlane para kastUrI vilkula ghula na jAya / yadi sArI kastUrI ghula jAyagI, to kabhI bhI gaMdha nahIM pA sktii| isaliye acchI taraha kastUrI malakara lagAnI cAhiye athavA kastUrI mardita Dore ko lahasuna ke rasa ke halake ghola meM eka bAra Dubokara nikAla lete haiM aura jaba DorA sUkha jAve to usako sUdhane para kastUrI kI khuzabU zrAve to samajhanA cAhiye ki asalI kastUrI hai anyathA banAvaTI hai / athavA Dore meM prathama lahasuna kA rasa vA hIMga lagAkara punaH use nAphe ke Ara-pAra karake sUMghane para yadi usameM se lahasuna vA hIMga ko gaMdha Ave to samajhanA cAhiye ki kastUrI nakalI hai, anyathA asalI hai| inake atirikta cIna auratibbata ke vyApAriyoM meM bhI kastUrI parIkSA kI aneka vidhiyA~ pracalita haiM jo yadyapi bahuta vijJAnasammata to nahIM, para isakI asaliyata jAnane meM bahuta hada taka sAhAyyabhUta hotI haiN| prastu, jaba kabhI unakI vAstavikatA meM saMdeha upasthita hotA hai to (6) mRganAbhi vA nAphe se kucha dAne nikAlakara pAnI meM chor3a dete haiN| yadi ye dAne bane rahate haiM, to yaha jAnA jAtA hai ki kastUrI asalI hai| yadi ve ghula jAte haiM, to vaha nakalI hai|
Page #651
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI 2383 kastUrI 5 (7) sAtavIM parIkSA vidhi yaha hai ki kastUrI auSadha-nirmANa-aAyurvedIyaH ke caMda dAne koyale kI Aga para DAlate haiM / yadi kastUrI bhUSaNa rasa, kastUrI bhairava rasa, (svalpa, ve pighala jAte haiM aura bulabulA dete (Bubble) madhyama, vRhat ); kastUrI guTikA kastUrI modaka, haiM to yaha samajhA jAtA hai ki zuddha kastUrI hai| kastUrI rasa, kastUryAdi cUrNa, kastUryAdi stambhana, yadive turata kar3e aura jalakara rAkhaho jAte haiM to use mRganAbhyAdyavaleha (bhA0); vasaMta tilaka rasa (20 mizrita vA azuddha samajhA jAtA hai / jalate samaya sA0 saM0) lakSmIvilAsa rasa, ityAdi / asalI kastUrI se eka vizeSa prakAra kI gaMdha maatraa-2|| rattI se 5 rattI vaTI vA mizraNa pAtI hai / jo anya asalI kastUrI kI cIjoM ke (Mixture) rUpa meN| jalane se nahIM hotii| elopaithI(8) AThavIM yaha ki dafana karane vA gAr3ane asama para usakI gaMdha nahIM bdltii| para jaba yaha ( Not official Preparation ) azuddha vA nakalI hotI hai to isakI gaMdha pUrNataH (1) miscyurA mAskAI Mistura parivartita ho jAtI hai| Moschi karatUrI drava / maz2Ija mizka / yoga(6) navIM parIkSA sparza dvArA hotI hai| kastUrI : grena, akeziyA I grena, zarkarA 6 grena, asalI kastUrI chUne meM mRdu aura nakalI kar3I roz2a vATara 10 pAuMsa, mAtrA-1 se 2 AuMsa hotI hai| yA adhik| (10) aNuvIkSaNa yantra se parIkSA karane para (2) pilyulA mAskAI Pilula Mos yadi asalI kastUrI meM zuSka rakka miti huzrA chi kastUrIvaTikA, habba mizka / yoga-kastUrI ho to vaha rakta aura usake aMza sApha dikha 12 grena, babbUla niryAsa cUrNa 3 grena, madhuyaSTI jAte haiN| cUrNa 3grena, sabako paraspara milAkara cAra vaTikAe~ . (11) asalI kastUrI ko jala meM gholakara prastuta kareM / mAtrA-1 se 2 vaTikAyeM / usameM ( BI-Chloride of mercury) (3) Tikcyu rA mAskAI Tinctura mizrita kara dene se koI bhI vastu jala se pRthaka Moschi mRgamadAsava / taafIna muzka / yoga nahIM hotii| evaM nirmANa vidhi-kastUrI 6 grena, surAsAra (12)jo muzka khAne meM atyanta tikta evaM (60%) 1 zrAuMsa / karatUrI ko surAsAra meM tIkSNa, raMga meM pIlA aura seva kI sugaMdhi vAlA saptAha paryanta bhigo rakhane ke uparAMta use chAna tathA khatA, tibbata koTakA~gar3A yA naipAla deza meM leveN| mAtrA-1 se 1 DrAma / utpanna huA ho, vaha asalI aura vizuddha hai| noTa-bhalIbhA~ti sukhAI huI uttama kastUrI aura jo atyanta zyAmavarNa kA bhArI, kaSAya vA ko thor3A surAsAra meM klodita kara punaH sabako jala anya svAda yukra, alpa gaMdhI vA durgandhayukta ho | meM gholakara caubIsa ghaMTe par3A rahane deve| kastUrI use banAvaTI samajhanA cAhiye / (kha0 a0) jala meM suvileya hotIhai aura pUrva vyavahAra paddhati (13) kastUrI ko thUka vA pAnI ke sAtha se lagabhaga 70, 75 pratizata bhAga taka lIna ho hathelI para malane se yadi vaha ghula jAya to vaha jAtI hai| prApta vilayana ko kiMcit tApa dene para asalI aura yadi battI bana jAya to banAvaTI kastUrI kA zeSa rahA thor3A aura bhAgabhI ukta vilasamajhanA caahiye| (sva0 a0) yana meM mila jAtA hai| paraMtu una vyavahAra se (14) arastU kI parIkSAvidhi yaha hai- kastUrIgata ur3anazIla padArtha ke naSTa hone kA bhaya kastUrIko pIsakara taula leveN| isake uparAMta use rahatA hai / ataeva yaha ThIka nahIM hai| pAI pAtra meM eka kSaNa rakhakara punaH tauleN| yadi vANijyopayogI kastUro-nirmANa-paddhati baz2ana bar3ha jAya, to asalI, varan nakalI bAjAra ke liye vyApAropayogI kastUrI prastutI jaaneN| karaNa kI aneka rItiyA~ pracalita haiN| unameM
Page #652
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI sarvokRSTa rIti yaha hai ki mRga se nAphA grahaNa karane ke bAda turaMta use vAyu aura dhUpa meM khulA rakhakara sukhA lete haiM / kastUrI kI gaMdha zratyugra evaM pravala prasaraNazIla hotI hai / ataeva ise sAmAnyatayA khUba sIlabanda baratana meM athavA kinAre para TIna kI paTTI lage huye lakar3I ke sandUkoM meM baMda kara rakhate haiM / Rtu zrAdi ke kuprabhAva se surakSita rakhane ke liye aura jisameM isakI gaMdha ur3a na jAya, nAne ko pRthak-pRthak camar3e kI choTI-choTI thailiyoM meM usake caturdika mRga loga vA usI taraha kI koI aura vastu dekara unake prathama prApti sthala para hI baMda kara dete haiM / cInI vyApArI kabhI-kabhI inheM do-do vA tInatIna darjana kI tAdAda meM eka sAtha rezama vastra meM lapeTa kara rakhate haiM / vyApAriyoM kA vaha varga jo zrauSadhIya jar3I-bUTiyoM aura tajAta anyapadArtho ke niryAta vyApAra meM saMlagna hote haiM, vahI zikAriyoM se kastUrI saMgraha bhI karatA hai / koI bhI cInI vyApArI kevala kastUrI kA vyApAra nahIM karatA / rAsAyanika vidhi dvArA prastuta kRtrima kastUrI (Artificial Musk ) 2384 kastUrI mRga ke varNanAvasara para hamane yaha batalAyA hai ki kisa bar3he huye zranupAta se kastUrI mRgoM ke saMhAra kA krama jArI hai| usase yaha anumAna lagAyA gayA ki zIghra bhaviSya meM kahIM isakA vaMza hI na isa bhUmaNDala se vilupta ho jAya, punaH kastUrI ke sambandha meM kyA kahA jA sakatA hai| sAtha hI asalI kastUrI bahuta teja aura kama milatI hai, jisase isakI dinoM dina uttarottara bar3hatI huI mA~ga kI pUrti honA zrasambhava nahIM, to kaThina avazya jAna par3atA hai| isakA pramANa yaha hai. phrAMsa meM jo saMsAra kA sabase bar3A sugaMdha - dravyotpAdaka deza hai, vahA~ kI sugaMdhiyoM ke nirmANa meM una dravya ke prabhAvarUpI taya kI vRddhi ho rahI hai / ina bAtoM se pAzcAtya rAsAyanikoM kA dhyAna prakRti vastu ke guNa svabhAva sadRza kisI aise pratinidhi dravya ke nirmANa kI ora zrIkRSTa huA, jinakI racanA prayogazAlA meM ho kastUrI sake / phalataH kastUrI gaMdhavAle bahuzaH yaugika * saMyogAtmaka vidhi dvArA nirmita kiye gaye haiM, parantu prakRta kastUrI se unakI rAsAyanika racanA pUrNatayA bhinna / yadyapi ve viSaka nahIM, ataeva sugaMdhiyoM meM, asalI kastUrI kI jagaha unakA bahula prayoga hotA hai aura ve sastI par3atI haiM / adhunA Trinitro-meta tertiary buty1 toluene nAma se vidita dravya tathA Tolu* ene aura Ketone se vividha prakAra se rAsAyanataH bane tatsama dravya, kastUrI ke pratinidhi dravya haiN| inameM Trinitrobutyltoluol ( C6_HNO3 CH3 C4 H sarvotkRSTa svIkAra kiyA gayA hai| isakI gaMdha svAbhAvika kastUrIgaMdha ke sarvathA samAna hotI hai aura kRtrima kastUrI ( Artificial Musk ) ke nAma se sugaMdhyartha bikatI hai / jarmanI ke vijJAna vettAgaNa bhI ukta jaivika padArtha ko banAne ke liye rAsAyanika kriyAoM dvArA vizeSa udyoga kara rahe haiM / phalasvarUpa kevala jarmanI meM san 1625 paryaMta vahA~ ke vaijJAnika logoM ne rAsAyanika vidhi se kastUrI taiyAra karane ke teraha tarIke dU~r3ha nikAle the| kiMtu adyAvadhi rAsAyanika vidhi se taiyAra kI huI kastUrI sugaMdhi aura guNa meM bilakula asalI kastUrI jaisI siddha nahIM huii| itihAsa purAtana kAla se sabhya samAja meM jina sugaMdha dravyoM kA vyavahAra hotA zrAyA hai, syAt unameM mRganAbhi prAcInatama hai| cIna deza meM isakA vizeSa zrAdara hai / prAcIna cInI sAhitya ke parizIlana se yaha jJAta hotA hai ki ve ise zranekAneka roga nivAraNakSama mAnate the / taddezIya labdhapratiSTha cikitsaka pAzro- putsI kA kathana hai ki'mRganAbhi' sadA sAtha meM rahane se sarpadaMza kA bhaya nahIM rahatA / sarpa kastUrI mRga kI bhojya vastu 1 ataH eka Tukar3A kastUrI pAsa meM rakakara koI bhI pravAsI usakI tIkSNa gaMdha dvArA sarpakula ko dUra rakha sakatA hai /
Page #653
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI 2385 kastUrI ... bhAratavarSa meM auSadhi ora sugaMdha ke rUpa meM | sAlAdIna ne roma samrAT ko bahuta sI vastueM kastUrI kA vyavahAra dIrgha kAla se calA pA upahAra svarUpa bhejI thIM, jinakI bRhat tAlikA rahA hai / astu, dhanvantarIya tathA rAjanighaNTu Adi pustaka meM ullikhita hai| usameM kastUrI kA bhI prAcInatama nighaNTu graMthoM meM bhI isakA spaSTa ullekha nAma hai| dazavIM zatAbdI meM abIsonA ne apanI prApta hotA hai| bhAvaprakAzakAra ne tIna prakAra kI bhaiSajya viSayaka pustaka meM mRganAbhi ko nAnA roga kastUrI kA ubekha apane graMtha meM kiyA hai| bhAra- nAzaka mahauSadhi ke rUpa meM varNita kiyA hai| tIya cikitsaka ise atyanta uttejaka (sArvAgika yUropIya graMthoM ke anuzIlana se patA calatA hai aura hRdaya ) aura kAmoddIpaka-vAjIkaraNa mAnate ki sarva prathama tyAbhAra-niyara ne apanI yAtrA viSa aura maMda jvaroM meM zrAkSepa nivAraka aura vedana yaka pustaka meM kastUrI kA ullekha kiyA hai usake sthApaka rUpa se evaM cirakAlAnubandhI kAsa bhramaNa vRttAnta ko pATha karane se isa saMbaMdha kI (Cough) sArvadaihika daurbalya aura pusatva aura bhI aneka jJAtavya bAteM spaSTa ho jAtI haiM / hInatA roga meM isakA vyavahAra karate haiN| isakI eka sthAna para vaha likhatA haiM ki usane apane hadaya baladAyinI zakti to prasiddha hI hai| antA- bhramaNa kAlameM 7605 thailA kastUrI kharIdI thii| vasthA meM jaba manuSya mRtyu ke cuMgala meM Avaddha vikhyAta paryaTaka mArkopolo likhatA hai ki-usake hone lagatA hai aura hRdaya ko bala dene ke sabhI samaya meM mRganAbhi (kastUrI) kA khUba pracAra thA upAya niSphala siddha hote haiM, usa samaya mRganAbhi aura vaha bAjAroM meM milatI thii|" rogI kI saMrakSA meM astra sadRza kAma karatI hai| saMbhavataH solasavIM zatAbdI ke uttarArddha meM etaddezIya bUr3he sayAne tAtkAlika bhISaNa sthiti kastUrI pAzcAtya cikitsA meM auSadhi rUpa meM upameM kastUrI aura makaradhvaja ke sivAya kisI anya yoga meM lI jAne lgii| tabhI se lekara Aja paryaMta auSadhi se prANa rakSA kI AzA nahIM rkhte| Antrika sannipAta (Typhoid ), TAyakasa, hamAre deza meM hRdvattejaka rUpa se isakA makaradhvaja vAtaraka (Gout), hanugraha vA dhanustambha evaM balA prabhRti anya auSadhiyoM ke sAtha athavA ( Tetanus) jalasaMtrAsa, apasmAra tathA akelA madhu ke sAtha meM sevana karate haiN| isake yoSApasmAra ke dauroM meM evaM kampavAyu, kukkura kAsa sivAM zAstrokta svalpa kastUrI bhairava, mRganAbhyAdya- (kAlI khA~sI), hikkA, zvAsaH aura zUla ghaleha aura basanta tilakarasa prabhRti yogoM meM (Colic) ityAdi nAnA vyAdhiyoM meM uttejaka tathA bahazaH anya yogoM meM bhI kastUrI vyavahRta auSadha rUpa meM prayogita hotI rahI hai| hotI hai| san 1905 I0 meM krukarzaka ne keMdrIya vAtadakSiNa bhAratIya tAmila cikitsaka zizvAkSepa maMDala ke viSaile prabhAva meM isakI upayogitA ke meM ise aphIma ke sAtha milAkara dete haiM / ajIrNa pakSa meM apanA mata jAhira kiyaa| aura kolana zotha (Colitis) nivAraNa ke una DAkTara mahAzaya ne usa roga meM 2 // rattI liye bhI yaha prasiddha hai| kI mAtrA meM kastUrI cUrNa vyavahAra karAyA aura pAravya aura pArasya nivAsI bhI muzka nAma se usase saMtoSaprada pariNAma prApta huye| zizvA isakA ati prAcIna kAla se vyavahAra karate zrA kSepa ke kisI nizcita utpAdaka kAraNa kA nirNaya rahe haiM / zekha alI sonA, mAsarajoyA, gIlAnI na ho sakane para korala hAidAsa ke sAtha kastUrI prabhRti prAcIna vidvAnoM ke graMthoM meM aura tAlIpha kA vyavahAra karake bahuta hI AzAnurUpa phala prApta zarIphI, majana, muhIta Adi pazcAt kAlIna kiye gaye haiM / DAkTara sTila Still (1906) nighaTa granthoM meM isakA vizada ullekha milatA hai| ne isameM korala hAiDrAsa (2 // se 5 rattI yUropa meM pahale pahala araba nivAsiyoM ne __avasthAnusAra ) aura TiMkcara zrApha maska (10 kastUrI kA pracAra kiyA / san 1886 I0 meM se 30 bUMda) kI gudavasti dene kI abhyarthanA 7. phA0
Page #654
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI kI hai| raktasaMcAra kI giratI huI gati ( Failing circulation ) evaM hRtsphuraNa ( Palpitation of the heart ) meM bhI hRdayottejaka rUpa se, yaha vizvAsa karake isakA upayoga kiyA gayA hai, ki yaha raktacApa aura nAr3I kI gati ko sudhAratI hai| plegajanya hRnnairbalya ( Cardiac asthenia ) meM kAzmIrI DAkTara mitrA (1818 ) ne kastUrI ko zratIva upayogI pAyA / unhoMne kastUrI cUrNa kA vyavahAra karAyA jo atyanta upAdeya siddha huA / to bhI ukta zrauSadha kI upAdeyatA ke sambandha meM yaha vizvAsa dinoM dina badalatA jA rahA hai| isI ke pariNAma svarUpa jahA~ kastUrI briTiza phArmAkopiyA aura saMyukta rAjya amerikA kI phArmAkopiyA ( U. S. P. IX. ) meM sammata thI vahA~ ba yaha donoM hI phArmAkopiyA se nikAla dI gaI hai / 2386 bhAratIya cikitsaka gaNa zrAja bhI TiMkcara maska ( mRgamadAsava ) kA pracuratA ke sAtha upayoga karate haiM / vAta sAMsthAnika zravasAdAvasthA meM hRdayottejaka rUpeyA aura vAjIkaraNArtha ve ise 10 se 30 bU~da taka upayogita karate haiM / DAkTara copar3A likhate haiM- "niroga aura rogI zayyAgata ( Experimental_and_Clinic 1 ) donoM prakAra ke hamAre nijI parIkSaNoM evaM prayogoM dvArA kastUrI varNita hRdaya balavarddhaka evaM raktastha zvetavarddhaka guNoM kI puSTi nahIM hotI hai / yatkicit uttejaka prabhAva isameM nihita ho sakatA hai vaha saMbhavataH parAvartita rUpa se hotA hai aura vaha ghANa nAr3iyoM dvArA usakI tIkSNa gaMdha ke kAraNa aura zrAmAzaya se tadgata zlaiSmika kalA para usake kiMcit kSobhaka prabhAvotpAdana ke kAraNa hotA hai / sutarAM hamane yaha avalokana kiyA hai ki jina rogiyoM ko kastUrI kI eka mAtrA dI gaI thI, unhoMne zrAmAzayagata USmA evaM susthatA kA anubhava kiyA hai aura isase parAvartita rUpa se - zvAsaprazvAsa evaM hRdayako kiMcit uttejanA prAptaho sakatI hai| apasmAra, kaMpavAta tathA zizvAkSepa meM isakI amoghAtA meM zrAsthA rakhane ke liye koI zrAdhAra- pramANa dRSTigata nahIM hotA hai / yoSApasmAra kastUrI ke vegoM ( Hysteriform attacks ) maiM saMbhavata: bahuta karake yaha hiMgu aura jaTAmAMsI prabhRti ugra gaMdhI dravyoM kI hI bhA~ti prabhAva karatI hai / kukkura khA~sI aura zrAMtrazUla ( Colic ) meM isakA prabhAva bilakula ur3anazIla taila yukta vastunoM ke prabhAva kI taraha hotA hai / karnala copar3A punaH kahate haiM-hama apane nirIkSaNoM ( Observations ) se isa niSkarSa para pahu~ce haiM ki bhAratavarSa meM dezI zrauSadhiyoM meM kastUrI ko AvazyakatA se adhika mahatva diyA gayA hai / isameM zarIra kriyA vijJAna aura cikitsA vijJAna kI dRSTi se koI vizeSa guNa nahIM hai / " sugaMdha rUpa meM bhI kastUrI kA prayoga sabase pahale hamAre hI deza meM zurU huaa| phira videzI logoM ne surAghaTita kara vA anya sugaMdha dravyoM ke yoga se isake prayoga kI aneka abhinava rItiyA~ zrAviSkRta kIM / parantu sugaMdha rUpa meM kastUrI kA vyavahAra karane ke liye tatsambandhI vizeSa abhijJAna Avazyaka hai / guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusArakastUrikA rase tiktA kaTu zleSmAnilApahA / viSaghnI doSazamanI mukhazoSaharA parA // anyaJca - kastUrI surabhistiktA catuSyA mukharogajit / kilAsa kapha daugandhyavAtA - lakSmI malApahA // ( dha0 ni0 ) kastUrI -- rasa arthAt svAda meM kar3a uI, caraparI, kaphavAtanAzaka, viSanAzaka, doSa arthAt vAta pitta aura kapha doSatraya kI nAzaka aura mukhazoSa ko haraNa karanevAlI hai / zranyacca - kastUrI kar3a uI, sugaMdhita, cakSuSya, mukharoganAzaka tathA kilAsa, kapha, durgaMdha, vAyu, mala aura lakSmI arthAt daridratA- inakA nivAraNa karatI hai / kastUrI chardi daurgandhya raktapittakaphApahA // ( rAja0 ) kastUrI - vamana, durgaMdha, raktapitta aura kapha nAzaka haiN|
Page #655
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI 2387 kastUrI kastUrikA tu cakSuSyA kavI tiktA sugNdhikaa| karAyeM / isake atiyoga se mukhamaNDala pIlA par3a uSNA zukrapadA gurU vRSyA kSArA rasAyanI / / jAtA hai| itane para bhI vaidya loga isake niraMtara kilAsakuSTha mukharukkA daurgandhya naashinii| sevana karane kA upadeza karate haiM, aura kahate haiM ki yaha puruSoM ko sAtmya hai| yaha Azcarya kI alakSmI malavAta tRT chadi zoSa viSApahA // bAta hai| sadA bhojana meM milAne se mukha meM durgandha zItaJca kAsarogazca nAzayediti kiititaa| paidA ho jAtI hai aura buddhi maMda hojAtI hai| (ni. ratnA.) isake sUghane se uSNa prakRti vAloM ke mastiSka kastUrI-netroM ko hitakArI, caraparI, kar3avI, ko hAni pahu~catI hai / yaha dA~toM ko bhI hAnikara sugadhita garama, zukrajanaka, bhArI, vRSya, kSAra | hai| isakI gaMdha kAsajanaka hotI hai| darpaghnaaura rasAyana hai tathA kilAsa, koda, mukharoga, kapha, kapUra aura gulAba / kisI-kisI ke mata se etadugaMdha, alakSmI, mala, vAta, tRSA; chardi, zoSa, / janya uSNatA aura rUtatA kA nivAraNa kramazaH viSa khA~sI aura zIta kA nAza karatI hai| kapUra aura rog2ana banaphzA , gularogana prabhRti tara kastUrikA kaTustiktA kSAroSNA zukralA guruH / / roganoM se kareM, mukhadaurgandhya nivAraNArtha isake kaphavAta viSacchadi zItadaurgandhyazoSahRt / / sevanoparAMta karaphsa va ajamodA cAva leN| dA~ta . (bhA0 pU0 1 bha0) ke lie baMzalocana aura gulAva darpaghna haiN| pratikastUrI-kar3a I, caraparI' kucha khArI, uSNa nidhi-dviguNa aMbara, Devar3hA sAz2iza hindI aura vIrya, zukrajanaka aura bhArI hai tathA yaha kapha, vAtavyAdhiyoM meM tigunA jundabedastara / kisI-kisI vAta, viSa, vamana, zIta (saradI), durgandha aura ne isakI ekamAtra pratinidhi marz2oza likhI hai| zoSa roga kA nAza karatI hai| mAtrA-4 jau bhara se mAze taka / DAkTara cakSuSyA mukha doSaghnI kilAsa kuSThaghnI c| 2 // rattI se 5 rattI taka dete haiN| (mada.) noTa-nAnAgata kastUrI kI zakti tIna varSa kastUrI-netroM ko hitakArI, mukharoga tathA taka sthira rahatI hai / paraMtu nAne se bAhara nikAlI doSatraya kI nAzaka ora kilAsa evaM kor3ha ko dUra huI kastUrI kI zakti kevala eka varSa taka zeSa karanevAlI hai| rahatI hai| yunAnI matAnusAra guNa, karma, prayoga-yaha tina, uSNa, guru, prakRti-mAsarajoyA ke mata se muzka dvitIya vAjIkaraNa, balya, zItanivAraka, kaphanAzaka, kakSA meM uSNa aura tRtIya kakSA meM rUkSa hai| koI. vAtanAzaka, vamana rodhaka, deha kI sUjana utArane koI isake viparIta kathana karate haiM / zena ke mata vAlA, mukhadugaMdhinAzaka, aura ghrANadoSanAzaka hai| se yaha dvitIya kakSA meM uSNa aura rUkSa hai| kiMtu (tAlIfa zarIphrI) uSNatA kI apekSA rUkSatA kiMcit adhika hotI muzka (muska tibbatI) vAjIkaraNa, zIghra hai, sArAMza yaha ki raukSya dvitIya kakSAMta taka hotA patana ko dUra karanevAlA tathA (tavahuza) aura hai| gIlAnI ke anusAra yaha jitanA purAnA khaphakAna, ciMtA, mAlIkholiyA, hRdaya kI nirba- . par3atA jAtA hai isameM utanI hI uSNatA ghaTatI latA lakavA, kaMpavAta, vismRti aura pakSAghAta aura rUkSatA bar3hatI hai| (phrAlija) Adi rogoM ko dUra karatA tathA hAnikatto-yunAnI cikitsA tasvavidoM ke | prakRtoSmA ko uddIpta karatA hai| (muphra0 nA0) kathanAnusAra yaha uSNa prakRti ko prasAtmya hai| muzka tAralya (latAta) paidA karatA, apane prAyaH yaha ziraHzUla aura nakasIra utpanna karatA prabhAva se mana ko ullasita karatA tathA hRdaya, hai| vizeSataH uSNa pradeza aura uSNa Rtu meM to mastiSka evaM samagra uttamAMgoM ko zakti pradAna uSNa prakRti vAloM ko kadApi isakA sevana na | karatA hai / yaha kAmoddIpana karatA, prakRtomA kI
Page #656
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrI 2388 kastUrI vRddhi karatA vAhyAbhyaMtarika jJAnendriyoM ko nirmala evaM vikArazUnya karatA aura zIghrapatana doSa kA nivAraNa karatA hai| kiMtu gIlAnI ke matAnusAra yaha zIghra skhalana doSa utpanna karatA hai| yaha samasta prakAra ke vatsamAbha viSa evaM anyAnya sthAvara aura jaMgama viSoM kA agada hai| yahA~ taka ki koI koI davAul miska ko isa kAma ke liye ise tiryAka (agada) se bar3hakara mAnate haiN| yaha pakSAghAta (phrAlija) lakavA, kaMpavAyu,vismRta, hRtspaMdana (khafakAna ), unmAda, buddhi vibhrama, (tavah huza) aura magIko lAbhakArI hai yaha avarodhoddhATana karatA, sAMdra doSoM ko dravIbhUta karatA aura vAta kA anulomana karatA hai| isake sUMghane se naz2alA zrArAma hotA hai| yaha sardI ke sira darda ko lAbha pahu~cAtA hai / isake netra meM lagAne se dRSTimAMdya, dhudha, jAlA aura klinnata! ( damazrA) naSTa ho jAtA hai| yaha netra kI (ratUvata) ko zuSka kara detA hai / auSadhiyoM kI zakti ko netrapaTaloM meM pahu~cAtA hai / yoni meM ise dhAraNa karane se garbhadhAraNa hotA hai / yadi ise thUka meM ghisakara indrI ke Upara lepa kareM aura ise sUkhane ke uparAMta strI sahavAsa kare, to dampatiyoM ko prAnanda prApta ho / muzka 1 mA0, cir3A kI asthi kA majA 1 tolA (cir3A kI asthigata majA ke abhAva meM utanI hI zazA kI asthigata majA grahaNa kareM) ina donoM ko 4 mAze rogana banaphzA ke sAtha milAkara strI kI yoni meM hamUla karane se garbha raha jAtA hai / muzka ke dvArA auSadhi vIrya zarIra ke sudUravartI sthAnoM taka pahu~ca jAtA hai| khAne se hI nahIM pratyuta isake sUMghane se bhI zIta prakRtivAloM ke mastiSka ko upakAra hotaa| bUr3he AdamiyoM ko tathA zIta prakRtivAloM ko evaM zarad Rtu meM sevanIya hai / niraMtara ciMtAkula evaM kApuruSoM ko isakA sevana karanA cAhiye yaha atisAra nAzaka hai| koI-koI kahate haiM ki yaha hRdaya ko zanipradAna karake recanauSadhoM kI vireka zakti ko nirbala karatA hai| kisI kisI ke mata se ise recanauSadhoM meM isa kAraNa sammilita karate haiM ki-yaha-saMzodhana meM pUrNatA lAne kA kAraNa banatA hai| rAtri meM sote samaya ise takiye ke nIce rakhane se rAtrisveda kA nivAraNa hotA hai| (kha0 a0) napuMsakatA evaM vAtanAr3iyoM kI durbalatA meM bhI AzAtIta lAbha hotA hai| jananendriya para isakA sthAI prabhAva par3atA hai| yaha kAmoddIpaka hai aura zItakAla meM isake sevana se zIta nahIM pratIta hotI, pAcanazakri bar3ha jAtI hai aura zarIra kI pratyeka nirbala zaniyA~ isake sevana se balaprApta karatI hai| bhojana ke uparAMta yadi vamana ho jAtA ho, to isake sevana se baMda ho jAtA hai| yaha udarIya gaurava, kAmalA tathA khajU kA nAza karatI hai| isake sevana se zarIra meM atyaMta sphUrti utpanna hotI hai| isase AdhA evaM garya kI vRddhi hotI hai aura jvara evaM kaMpa kA nAza hotA hai| isase dRSTi ko zakti prApta hotI hai| yaha vyaMga va jhA~I Adi kA nAza karatI, avarodhoM kA udghATana karatI sthaulya ko dUra karatI, tathA zukraprameha, pUyameha rAjayakSmA, jIrNakAsa, daurbalya aura napuMsakatA meM upakAra karatI hai| prAkSepa evaM zarIra kI khiMcAvaTa miTAne ke liye pAna meM rakhakara kasturI sevana karanA cAhiye / zvAsa rogI ko yaha bAIka svarasa ke sAtha sevanIya hai| makkhana ke sAtha kastUrI sevana karane se kukkura khA~sI naSTa hotI hai / ise mAlaka~ganI ke tela meM caTAne se mRgI dUra hotI hai (kha0 a0) ___ kastUrI atyanta uSNa aura rUkSa tathA pravana uttejaka hai| ise khAte hI jahA~ yaha rakta meM milatI hai, isase uttApajanana hotA hai aura tApamAna bar3hane lagatA hai, isaliye hRdaya aura nAr3IkI gati tIvra ho jAtI hai; dhamaniyoM meM prasAra hotA hai aura nAr3ImaMDala uttejita ho uThatA hai| jo avayava niSkriya hone lagate haiM, nAr3igata uttejanA ke kAraNa unameM punaH kriyA hone lagatI hai aura eka bAra caitanyodaya hotA hai| kabhI kabhI to isakA prabhAva sthAyI hotA hai / jo aMga kArya karanA banda kara dete haiM, isake sevana se ve punaH sajIva hokara apanA kArya saMpAdana karane laga
Page #657
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrIka 2386 jAte haiM / yaha zleSmakalA tathA zrAMgika zodha ko apanI zakti se zamana kara detI hai / kabhI kabhI bar3he huye zleSma meM, zvAsa ke zrAvartta meM tathA nyumoniyA ke kAraNa kaMThagata zleSmA ke aTaka jAne para eka-do mAtrA thor3I dera ke pazcAt dene para zratyanta camatkAra pUrNa prabhAva dRSTigata hotA hai / rogI kI avasthA eka dama badala jAtI hai / vaha sukha anubhava karane lagatA hai / isI prakAra jaba sannipAta ke rogI kI nAr3I kSINa ho rahI hai, zarIra zItala par3a gayA hai, mastiSka jJAnazUnya hone lagatA hai, usa samaya kastUrI kA Azcaryajanaka prabhAva hotA hai / isakI eka do mAtrA se hI vaha hoza meM Ane lagatA hai / kastUrI vAtajanya rogoM meM, yathA-adhAMga, lakavA phAliz2a, pakSAghAta zrAdi jisameM nAr3I maMDala kArya rahita ho jAtA hai-- zratyanta upayogI vastu ukta roga ke kAraNa jo zraMga zithila par3a jAte haiM, ve isase punaH sajIva hone lagate haiM / (1) madanI / rA0ni0 / (2) lomazaviDAla / dha0 ni0 suvarNAdi 6 va0 / ( 3 ) sahasravedhI / ( 4 ) dhatUre kA paudhA / dhustUra vRkSa | vai0 nigha0 / kastUrIka - saMjJA pu N0 [saM0 pu N0] karavIra vRkSa kara | kastUrI kANDaja - saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] mRganAbhi / muzka / kastUrI guTikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] Ayurveda meM eka vaTI jisameM kastUrI par3atI hai| jaise, svarNa bhasma 1 bhA0, kastUrI 2 bhA0, cA~dI bhasma 3 bhA0, kesara 4 bhA0, choTI ilAyacI 5 bhA0, jAyaphala 6 bhA0 | vaMzalocana 7 bhA0, jAvitrI 8 bhA0 lekara 3-3 dina taka bakarI ke dUdha zrIra pAna ke svarasa meM ghoTakara 2-2 rattI kI goliyA~ prastuta kreN| guNa tathA sevana vidhi - ise malAI ke sAtha sevana karane se zukrakSaya, zahada se prameha aura pAna meM rakhakara khAne se zithilatA naSTa hotI hai / kastUrI kSanA-saMjJA puM[hiM0] muzkadAnA / latAkastUrI / kastUrI bhairava rasa qastUrIna - [ yU0 ] jundabedastara | kastUrA bhUSaNa rasa- saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ukra nAma kA yoga / nirmANa vidhi-zuddha pArada, abhrabhasma, sohAgA bhUnA, soMTha, kastUrI zuddha, pIpara, dantImUla, jayA bIja ( bhaMga bIja ), kapUra aura mirca inheM samAna bhAga lekara cUrNa kareM / punaH adarakha ke svarasa kI sAta bhAvanA dekara mardana kareM / guNatathA upayoga vidhi - ise adarakha ke svarasa ke sAtha do rattI pramANa khAne se vAta, kapha mandAgni, tridoSa janita ghora kAsa-zvAsa, dayaroga, Urdhva jatrugata roga, viSama jvara, zodha tathA pitta zleSma kI adhikatA naSTa hotI hai aura yaha zukra, zroja aura bala kI vRddhi karatA hai / (bhai0ra0 ) kastUrI bhairava rasa (madhyama) - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] ukta nAma kA eka zrAyurvedIya yoga / nimANa vidhi - mRta vaMga bhasma khapariyA zuddha, kastUrI, svarNa bhasma, cA~dI bhasma inheM pRthak pRthak samAna bhAga eka karSa leM / kAnta bhasma 1 pala, hemasAra ( dhattUra ghana satva ), pArada bhasma, lauMga aura jAyaphala pratyeka 2-2 to0 inheM uttama prakAra se cUrNa karake droNapuSpI, nAgavallI donoM ke svarasa se sAta bhAvanA deM / puna: isa rasa meM do tole kapUra aura do tole trikuTA kA cUrNa milAkara rakha 1 mAtrA - 1-7 rattI / guNa- isake prabhAva se vAtolvaNa- sannipAta, mahAzvAsa, zleSma roga, tridoSajanya ghora sannipAta, vikRta garbhAzaya aura zukraprameha, viSama jvara, kAsa, zvAsa, taya, gulma, mahA zotha aura rAjayakSmA isa taraha naSTa hotA hai, jaise sUrya andhakAra ko naSTa karatA hai / ra0 saM0, 20 su0 / zra0, jvara0 ci0 / kastUrI bhairava rasa ( vRhat ) - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] eka prakAra kA AyurvedIya yoga / nirmANa vidhi- -mRgamada ( kastUrI ), zazi (kapUra), sUryA (tAmra bhasma ) dhAtakI ( dha puSpa) zUka zimbI ( kauMca bIja ), rajata ( cA~dI bhasma ), kanaka ( suvarNa bhasma ), mukrA ( motI ) vidra uma (mUMgA), lauha bhasma, haritAla zuddha,
Page #658
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2310 kastUrIbhairava rasa abhraka bhasma, pAThA, viDaMga, nAgaramothA, soMTha, netravAlA aura zrAmalA inheM samAna bhAga lekara pAka ke pake huye pattoM ke rasa meM eka dina acchI taraha maIna kara tIna ratto pramANa kI goliyA~ banA leN| guNa tathA upayoga-vidhi-yaha sarvajvara nAzaka hai| ise pAka svarasa ke sAtha khAne se viSamajvara dUra hotA hai, tathA dvandvaja, bhautika, kAyasaMbhUta, abhicAraja aura zatrukRta ubara ko bhI naSTa karatA hai / jIrA, bela girI aura madhu ke sAtha bhakSaNa karane se prAmAtisAra, saMgrahaNI aura jvarAtisAra dUra hotA hai. aura yaha kAsa, prameha, halImaka, jIrNajvara, satatajvara, navajvara, prAkSepa (hiSTIriyA), bhautika aura cAturthika jvara ko naSTa karatA tathA agni ko pradIpta karatA hai| yaha prAyaH sabhI jvaroM meM upayogI siddha huA hai| (bhai0 ra0) kastUrI bhairava rasa (svalpa)-saMjJA pu. [saM0 pu.] eka prakAra kA prasiddha AyurvedIya yog| nirmANa vidhi-zuddha hiMgula,zuddha viSa, TaMkaNa bhUnA, koSaphala (jAyaphala ), jAvitrI, mirca; pIpala aura uttama zuddha kastUrI samAna bhAga lekara uttama vidhivata cUrNa banAkara rakha leN| mAtrA-1-2 rttii| guNa-ise ucita anupAna ke sAtha grahaNa | karane se dAruNa sannipAta roga kA nAza hotA hai| (bhai0 ra0 jvara ci0, ra0 sA0 saM0) kastUrI mallikA-saMjJA strI0 [saM. strI.] mRganAbhi / kastUrI / vai. nigh0| (2) eka prakAra kA mallikA-puSpa vRtta jisameM se mRgamada vA kasturI kI so gaMdha AtI hai / guNa meM yaha vArSikA vA bele ke phUla Adi ke tulya hotI hai (rA0ni0va010) yaha do prakAra kI hotI hai-eka latA sadRza aura dUsarI eraNDa vRta ke samAna / donoM meM phala-phUla pAte haiM / puSpa aura phala ke bIja meM manohara gaMdha rahatI hai| keza malane ke masAle meM isakA bIja par3atA hai| kastUrImRga-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra kA hirana (pArthiva mRga) jisakI nAbhi se kastUrI nikalatA hai| yaha hiMdustAna meM kAzmora, nepAla, / kastUrImRga zrAsAma, bhUTAna, hiMdukuza tathA devadArU ke vanoM * meM aura himAlaya ke agamya zikharoM para gijagitta se AsAma taka 8000 se 12000 phuTa kI U~cAI taka ke sthAnoM tathA rUsa, tibbata, cIna ke uttarI pUrvI khaMDa aura madhya eziyA meM uttara / sAiberiyA taka ke himAcchanna pArvatIya pradezoM : arthAt bahuta ThaMDe sthAnoM meM pAyA jAtA hai| sahyAdi parvata para bhI kastUrI mRga kabhI kabhI dekhe gaye haiN| parantu abhI taka maMgoliyA, tibbata, nepAla, kAzamIra, prAsAma evaM cIna ke aMtargata surakuTAna tathA baikAla ke pArzvavartI sthAnoM meM hI kastUrImaga se maganAbhi nikAlane kI prathA hai| inameM tibbata ke mRga kI kastUrI acchI samajhI jAtI hai| ___ yaha mRga apanA eka bhinna hI vaMza aura jAti rakhatA hai / yaha hirana se kucha choTA, DIlaDaula meM sAdhAraNa kutte ke barAbara aura prAyaH DhAI phuTa / U~cA hotA hai| yaha bahuta caMcala chalA~ga mArane vAlA, bar3A Darapoka bhora nirjanapriya hotA hai| isakA raMga syAhI mAyala dhUe~ kAsA vA kAlA hotA hai jisake bIca bIca meM lAla aura nAlI cittiyA~ hotI haiM / isakI sIMga saoNphara kI taraha hotI hai aura sIMga meM eka choTI sI zAkhA hotI hai / duma prAyaH nahIM hotI, kevala thor3e se bAla duma kI taraha hote haiN| khAla ke bAla bArahasiMge kI taraha hote haiM |kucliyoN kI jagaha do sapheda lambe hulAlI zakala ke dA~ta hote haiM jo ThuDDhIke nIce taka pahu~ca jAte haiM / isakI TA~ga bahuta patalI aura sIdhI hotI hai jisase kabhI kabhI ghuTane kA jor3a dikhAI nahIM pdd'taa| jAr3e meM jaba U~ce pahAr3oM para barapha par3a jAtI hai, taba yaha nIce ke pradezoM meM utara pAtA hai| inhIM dinoM meM isakA zikAra hotA hai / yaha himAcchAdita zIta pradhAna pradezoM meM rahatA hai / yaha atyaMta uSNa prakRti hotA hai| ataeva uSNa pradhAna pradezoM meM isakA jIvanadhAraNa kaThina hotA hai| barafa ke nIce jo bArIka bArIka ghAsa jamatI hai, use yaha rAta meM vA saMdhyA samaya caratA hai| yaha dina meM bAhara nahIM nikltaa| isakI vizeSa do jAtiyA~ haiM / eka eNa aura dUsarI kasmara / eNa jAti kA mRga prAyaH naipAla
Page #659
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUromaga 2361 kastUrImRga tibbata kI ora hotA hai aura kasmara jAti kA | haiN| sAla kI anya RtuoM meM isase kastUrI kI 'mRga kAzmIra, kullU, pitto, lAhaula zrAdi kI upalabdhi nahIM hotI / jahA~ kastUrI mRga rahatA hai ora hotA hai / kasmara kI apekSA eNa jAti kA vahA~ cAturdika dUra taka usakI sugaMdhi phailI rahatI mRga bar3A aura kucha varNa meM bhUrA zveta hotA hai| hai| zikArI loga iso gaMdha ke anusaraNa se 'mRganAbhi' kastUrI mRga kI jananendriya ke ThIka apanA zikAra khojate haiN| sAmane, nAbhi ke pAsa, udara deza ke bhItara, eka kasturImRga nipaTa jaMgalI evaM bhoMr3A hotA hai| jhillIdAra thailI-graMthi vA gA~Tha ( Preput- yaha saMghabaddha hokara nahIM rahatA; kiMtu nara-mAdA ial follicles ) se nikalatI hai aura sugaMdhi prAyaH eka sAtha rahate haiN| dina meM hirana apane kevala nara hirana meM hI rahatI hai| yaha sugandhi ko chipAye rahate haiM / kevala eka bAra saMdhyA samaya dravya kastUrI mRga ke nAbhi deza se prApta hotA hai| aura eka bAra sUryodaya ke pUrva pAhAra kI khoja meM isaliye bhAratavarSa meM kastUrI ke sAtha sAtha ise | bAhara nikalate haiN| inakA zikAra sahaja nahIM / "mRganAbhi" vA "nAnA" bhI kahate haiN| yaha pArvatya pradeza meM pIchA karane vAle zikArI kasturI ke yuvAvasthA prApta hone para ukta graMthi | kuttoM ko pIche chor3akara khUba tIvra gati se dUra ke jIvakoSa antaH rasasrAvI graMthi seloM kI bhA~ti nikala jAte haiN| zikArI kuttA unheM pakar3a nahIM eka prakAra ke rasa kA nirmANa karane laga jAte haiN| sakatA / yaha hirana varga jahA~ nivAsa karatA hai, pahale kastUrI kA raMga kiMcit lAla aura kucha | vahA~ cAroM tarapha sudRr3ha bAr3I lagAI jAtI hai aura kucha kAlA rahatA hai / yaha jIvita mRga meM bahuta | bIca-bIca meM unake yAtAyAta ke liye khAlI gIlA hotA hai / kiMtu jaba mRga mArA jAtA hai jagaha chor3a dete haiM / pratyeka khAlI jagaha ke muhAne aura usakI nAbhi bhinna karalI jAtI hai, taba vaha | para phaMdA lagA rahatA hai| inhIM phaMdoM para zikArI ghana hone lagatA hai aura kramaza: dhIre dhIre kRSNa lakSa rakhate haiM kyoMki isa ora se tanika bhI varNa dAnedAra padArtha ke rUpa meM pariNata hotA asAvadhAna rahane para kastUrI kI tIvra gaMdha se jAtA hai aura kasturI kahalAtA hai| khiMcakara bar3e-bar3e mAMsAhArI jIva inakA susvAdu mAMsa caTa kara jAte haiM aura phira vahA~ kucha bhI zeSa ina jAnavaroM kI nAbhi meM kastUrI ko upasthiti nahIM raha jAtA hai / kastrI adhika ho vA kama, kevala jor3a khAne kI Rtu (Rutting sea. zikArI phaMde meM phaMse hue sabhI hirana kI hatyA son ) meM jabaki inameM yauvana-spRhA jAgRta karake mRganAbhi saMgraha karate haiN| paraMtu cInI hotI hai, pAI jAtI hai aura ni:saMdeha yaha mAdA vyApAriyoM ke kathanAnusAra sarvotkRSTa prakAra kI ko AkarSita karane ke hetu se hI prakRti kI ora kastUrI kI upalabdhi phaMde meM phaMsAye huye mRgoM se se use prApta hotI hai| hirana meM evaM hirana kI nahIM hotI hai apitu jor3a khAne kI Rtu samApta ho sahacarI hiranI meM jaba yauvana-spRhA jAgRta hotI jAneke uparAMta jaba ve mRgaapanI nAbhi apane uThane hai, taba hirana se kastarI adhika parimANa meM baiThaneke nizcita sthAnoM para graMthi ko vidIrNa karake nikalatI hai| aura vaha varSa bhara meM kevala eka tajAta sugaMdha dravya ko bhUmi para bikhera dete haiN| mAsa kA kAla aisA hai jisameM usakI graMthi meM usa samaya unakA zikAra karake kastUrI saMgrahIta kastarI vartamAna hotI hai| vaha kAla jAr3e kA kI jA sakatI hai| kiMtu isa prakAra kI kastUrI pUrA janavarI bhara kA mAsa aisA hai jisameM mRga kI prApti susAdhya nahIM hotI hai| zrataeva bAjAra jor3A khAtA hai aura usI samaya isakI nAbhi meM meM kvacit hI dekhI jAtI hai| adhika mAtrA meM kastarI nAmaka sugaMdha dravya hirana kA golI se zikAra karane para yadyapi saMcita milatA hai| upalabdha kastUrI kI mAtrA atyalpa hotI hai| para astu; adhikAdhika parimANa meM kastUrI prAptyartha, usakI gaMdha itamI prabala aura tIkSNa hotI hai ki isI mAsa meM zikArI loga mRga kA zrAkheTa karate bahuta dUra se mAlUma kI jA sakatI hai| isa tAjI
Page #660
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrImRga kastUrI se nikala kara phailI huI prabala tIvra gaMdha kA vAta saMsthAna; dRSTi aura zravaNa para atyaMta prabhAva par3atA hai / zrataeva logoM kA kathana hai ki zikAriyoM ko bahudhA usase asahya yAtanAyeM bhugatanI par3atI haiM / isakI masta sugaMdha sudhabudha bhUla jAte haiN| meM ve 1 zikAra karane para isakI nAbhi kATa lI jAtI hai| nAbhi vA nAnA eka jhillIdAra thailI hai jisake aMtarapaTa meM choTe 2 zraneka chidra hote haiM / inase kastUrI uddhRta hotI hai aura ukta thailI ke pArzva meM rahanevAlI paricAlaka thailI meM isakA saMcaya hotI hai| ina thailiyoM ko dekhane para pArzva bhAga capaTA dikhAI par3atA hai / kabhI 2 yaha pArzvastha camar3A jananendriya paryanta kastUrI thailI sahita saba kATakara becane ko le Ate haiN| kabhI thailI aura pArzvastha camar3A jananendriya paryanta kastUrI thailI sahita saba kATakara bAhara nikAlate haiM / kastUrI eka nIle parade kI thailI meM rahatI hai / isaliye kastUrI ko 'nIla kastUrI' nAma se zrabhi - hita karate haiN| yaha nIlA paradA zratyanta sUkSma aura patalA hotA hai ataeva kastUrI meM banAvaTI vastuoM kA sammizraNa karanA sahaja kAma nahIM hai / mIla kastUrI isI nIle parade ke kAraNa khUba zuddha aura acchI samajhI jAtI hai tathA adhika mUlya para bikatI hai| 2362 asalI mRga nAbhi vA nAne ke Adhe bhAga para hI bAla hote haiM, kyoMki nAfA mRga kI nAbhi ke bhItara rahatA hai aura usako nikAlate samaya nAbhi sthala ko cIrakara usa nAbhigraMthi ko bhinna karate haiM to usakA zrAdhAbhAga udara ke bhItara hotA hai usa bhAga kI khAla bilakula sApha hotI hai / usapara koI bAla nahIM hote, kiMtu usake bAhya vA 1 pRSTha ke kendra meM eka choTA sA chidra hotA hai| jisako caturdik khAkI raMga ke kar3e bAloM kI eka bhauMrI sI hotI hai| isa thailI yA nAne ke bhItara bahusaMkhyaka koSa hote haiM, jinameM kastUrI ke ka bhare rahate haiM / yaha nAphA nara aura yuvA kastUrA kI nAbhi meM hI pAyA jAtA aura vividha zrAkRti kA hotA hai| inameM se koI gola zraNDAkRti aura cipaTA kaTorAkRti prAyaH 1 // iMca vyAsa kA kastUrImRga hotA hai / kaTorAkRti ko kaTorI aura gola ko baijA kahate haiM / nAne kA mukha vA dvAra supArI ke samIpa hotA hai| tAz2A nAfA hAtha se dabAne para picaka jAtA hai aura use dabAkara yaha mAlUma kiyA jA sakatA hai ki usameM kitanA mAla hai aura kitanA khAla | prANi kI avasthA ke sAtha nAbhistha dravya kA bahuta gaharA saMbaMdha hotA hai| prANi ke avasthA bheda se nAphAgata dravya vA kastUrI kI mAtrA meM bhI bheda huA karatA hai arthAt jaise jaise prAthI kI avasthA bar3hatI jAtI hai, vaise vaise kramaza: nAbhistha sugaMdha - dravya kI mAtrA bhI uttarottara bar3hatI jAtI hai / ataH eka varSIya mUga-zizu ke nAne meM muzkila se koI kastUrI hotI hai| paraMtu vahI dvivarSIya kizora mRga - zizu meM isakI mAtrA eka zrAusa kA zraSTamAMza ho jAtI hai aura vaha kSIravat evaM apriya gaMdha hotI hai / taduparAMta yauvana upasthita hone para kastUrI 1-2 usa taka ho jAtI hai kI zrAyu taka barAbara rahatI hai / usa se 1/2 usa taka ke kastUrI pUrNa nAphoM ke namUnoM kA milanA to eka sAdhAraNa bAta hai / yaha zrAyu bhAga vyatIta hone ke uparAMta punaH kastUrI mRga meM nAbhi kA astitva nahIM rahatA / meM 1 kahate haiM ki disambara san 1911 I0 meM mahArAja nepAla kI ora se mahArAjAdhirAja jArja paMcama ko jo upahAra bheMTa kiye gaye the, unameM 6-6 tole ke kastUrIke nAMphre bhI the| eka nAne meM sAmAnyataH 2 // tole ( zrAdhI chaTA~ka se lekara pA~ca tole taka) kastUrI nikalatI hai / vaMhI prAyaH aura 6-7 varSa mRganAbhi bahumUlya vastu hai| bAjAra meM isase kAphI dAma milate haiM / isI hetu isa hatabhAgya kSudra jIva- kastUrI mRga kA nirdayatA pUrvaka saMhAra kiyA jAtA hai| anumAnataH kama se kama kastUrI kI 22 thailiyoM ke ekatra hone para bhaTTI ( One caty = 9 pauMDa ) kI sAmagrI taiyAra hotI hai| sutarAm eka bhaTTI kI sAmagrI meM 22 nara hiranoM kA saMhAra honA cAhiye / parantu bAta isake viparIta hotI hai / arthAt bhaTTI kastUrI ke liye 22 kI jagaha 30-32 hiranoM kI mRtyu hotI hai /
Page #661
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrImRga hisAba kAraNa yaha hai ki kastUrI kI thailI kevala yuvA hirana ke udara meM hotI hai / evaM dUra se dekhane para nara aura mAdA hirana kI rUpAkRti meM koI aMtara nahIM jAna par3atA / astu, eka bhaTTI kI sAmagrImRganAbhi prAptyarthaM zikArI loga lobha ke vazIbhUta hokara binA viveka-buddhi ke kAma liye choTe bar3e, nara-mAdA sabhI hiranoM kI hatyA kara DAlate haiM / isa prakAra AvazyakatA se kahIM adhika nirdoSa jIvoM kI hatyA ho jAtI hai / lagAyA gayA hai ki kevala eka zracinalU zahara se prativarSa 2000 bhaTTiyoM kA cAlAna bAhara jAtA hai / zrataeva vahA~ prativarSa 60,000 mRga mRtyu kI ghATa utarate haiN| isake atirikta eka sAtha kATAnasiMga, vAlAMga ityAdi nagaroM ke vArSika cAlAna para dRSTi niHkSepa karane se patA calatA hai, hai, ki vahA~ prativarSa 100000 eka lakSa mRgoM ke prANa vinaSTa kiye jAte haiN| isake sivA bhAratavarSa meM hI tathA sudUra pUrva meM isakA bahuta bar3e paimAne para upayoga hotA hai / auSadha ke atirikta sugaMdhiyoM meM bhI isakA pracura prayoga hotA hai| phrAMsa isakA sabase bar3A kharIdAra hai / kula niryAta kA lagabhaga to kevala phrAMsa hI kharIdatA hai / kastUrI ke vyApArika mahatva kA kucha nirdeza isa vastusthiti se bhI prApta ho sakatA hai, ki kevala cIna se niryAta kastUrI kA mUlya 70,000 pauMDa aura 100,000 pauMDa ke madhya nyUnAdhika huA karatA hai, jo usa vRhat parimANa ke sAmane kahane ko kucha bhI nahIM hai jisakI khapata svayaM cIna meM hI ho jAtI hai / jahA~ yaha sugaMdhiyoM ke liye kevala isakI z2amIna ( base ) hI nahIM dI jAtI zrapitu uttejaka zrauSadhoM ke upAdAna svarUpa se bhI yaha vyavahAra meM AtI hai| isake sivAya saMyukta rAjya (amarIkA) tathA duniyA ke anya bhAgoM ko bhI bhAratavarSa se kastUrI kA paryApta mAtrA meM niryAta hotA hai| vaiTa ke anusAra san 1878 se 1888 I0 taka ke daza varSIya kAla meM bhAratavarSa se bAhara jAnevAlI niryAta kastUrI kA kula parimANa 44, 165 zrAuMsa thA jisakI kImata lagabhaga 11, 17576 rupaye hotI haiM / 80 [phA0 2363 kastUrImRga uparyukta bAtoM se yaha anumAna lagAyA jA sakatA hai, ki prativarSa kitane adhika jIvoM kI hatyA hotI hogI / sAtha hI inakI janana kSamatA bhI sAmAnya hotI hai aura ye usI samaya pha~sAye evaM saMhAra kiye jAte hai, jaba inameM yauvana spRhA jAgRta hotI hai / astu, yadi vinA ( arthAt jor3a khAne kI Rtu meM) kisI roka Toka ke isI prakAra inakI mRtyu kA krama calatA rahA, to katipaya prakRti seviyoM dvArA kathita bhAvI bhaya ke anusAra bhaviSyata meM inakA vaMzahI pRthvI se sarvathA vilupta ho jAyagA aura phira kastUrI kA prApta karanA atyanta durlabha hogA / kahate haiM lagabhaga chaH varSa huye dakSiNa-pUrvagata sAraMga ke lAmA logoM ne inakI vaMza rakSA ke hetu, yaha rAjAjJA pracArita kI thI ki jo zikArI kastUrI mRga kI hatyA karatA huA dekhA jAyagA, vaha maMdira ke kivAr3oM para donoM hAtha chedakara loha zalAkA meM viddha kara diyA jAyagA / lAmA ke ukta prANadaMDa svarUpa kaThina daMDa vidhAna ke rahate huye tibbata kI sImA se vArSika kastUrI kI Aya kI mAtrA paryApta thI / yaha vicAraNIya hai ki binA hatyA kiye kasturImRga se mRganAbhi saMgraha kI jA sakatI hai athavA nahIM ? yadi ina prANiyoM ko jaMgala se pakar3a kara kisI khulI jagaha meM bAr3e ke aMdara baMda kiyA jAve to kastUrI nahIM milegii| para hA~ inheM kisI eka bar3e jaMgalI sthAna meM banda karane ke bAda inase kastUrI prApta karane kI koI paddhati nikAlI jA sakatI / yaha jIva aneka samaya dhUpa meM leTakara vizrAma usa samaya isake zarIra meM jahA~ kastUrI vaha sthala bhalI bhA~ti dekha sakate haiM upayukta paddhati se binA utpIr3ana ke kI jA sakatI hai| karatA hai / rahatI hai aura kisI kastUrI prApta kastUrImRga ke paryyA0--kastUrImRgaH, kastUrI hariNa, mRganAbhi hariNaH, gandhamRga, gandhavAha -saM0 / kastUriyA hirana kastUrA mRga; kasturI mRga, kastUra, kastUrA, kastUriyA, kastUriyA mRga, - hiM0 / zrAhUe muzkI, zrAhUe khusana - phrA0 |
Page #662
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUrImodaka 2364 kastUryAdi stambhana hirana muzkI, kastUriyA hirana, -u0| maska yoga-lohabhasma , bhA0, gaMdhaka 2 bhA0,* Diyara Musk deer -aN0| mA~skasa maoNski pArada 3 bhA0, aura kastUrI 4 bhA0, pahale kastUrI pherasa Moschus Moschiferus-le| ko chor3akara zeSa auSadhiyoM ko eka sAtha bhalI (Class-Buminatia)lA; lava (tibbata) bhA~ti ghoTe, phira isameM pIpara ke kAr3he kI bhAvanA rausa -( kaashmiir)| venA (kunaavr)| pezaurI dekara acchI taraha ghoTa leM aura eka golA banA. -mraa0| kara sukhA leM / punaH isa gole ko vAlukAyaMtra meM guNadharma tathA upayoga rakhakara tIna dina maMdAgni se pAka kreN| jaba AyurvedIya matAnusAra svayaMzItala ho jAya to gole ko nikAla kara isake mAMsameM bhI muzka kI sI bar3I masta gaMdha usameM kastUrI milA acchI taraha maIna kareM / pAtI hai, ki yaha khAyA nahIM jAtA, jahA~gIra ne mAtrA-3 rttii| agnibala ke anusAra 16 apane sajaka meM likhA hai ki maiMne kastUrI mRga kA pIpala ke cUrNa aura zahada ke sAtha pratyeka roga meM mAMsa pakavAyA yaha atyanta kusvAdu thA, kisI deveN| isake sevana karane vAle ke liye lavaNa bhI vanya cAtuSpada jIvakA mAMsa aisA badamaz2A nahIM tyAjya hai| paayaa| nAnA tAz2A nikalA humA sugaMdhita nhiiNthaa| guNa-yaha vRddhatAnAzaka, atyaMta vRSya aura caMdaroz2a rahakara aura sUkhakara khuzabU dene lgaa| vaajiikrnnhai| isake sevana se sudhA kI vRddhi hotI mAdA ke nAnA nahIM hotaa| hai| yaha striyoM ko vaza meM karanevAlA hai| (kha0 a0 6 bha0 pR0 283) kastUrIllikA-saMjJA strI0 [saM0 strI0] latAkastUrI / isakA mAMsa madhura, laghu, zrAdhmAna janaka, kSudhA | muzkadAnA / bhaa0| janaka aura bahuta garama hai / mAdA kA mAMsa zItala kastUrI hariNa-saMjJA pu0 [saM0 pu.] kastUriyA hai aura jvara, kAsa, rakravikAra tathA zvAsakRcchratA mRga / pAhaye muzkI / mRganAbhi hariNa / nivAraka hai| (tAlona zarIfo) vaiHnighH| kastUriyA hirana kA mAMsa madhura, halakA aura kastUrUna qa skasa-yu.] kutu ma / kar3a / brai| prAdhmAnakAraka hai tathA bhUkha bar3hAtA hai / kastUriyA | kastUryAdi cUrNa-saMjJA puM. [saM0 kro0] eka prAyuhirana kI mAdA kA mAMsa zItala hai tathA kAsa rvedIya cUrNauSadhi / evaM raktavikAra ko prazamita karatA hai| (kha050) __ yogAdi-kastUrI, ambara, svarNapatra, motI, kastUrImodaka-saMjJA puM0 [saM0 pu.] eka prakAra raupyadala (barka cA~dI) pravAla; inheM samAna kA AyurvedIya modaka jisakA pATha rasendrasAra bhAga lekara eka uttama kharala meM jo ghisanevAlA saMgraha ke pramehAdhikAra meM pAyA hai| yoga isa na ho, usameM DAlakara bArIka cUrNa banAkara isameM prakAra hai-kasturI, priyaMgu, kaTerI, triphalA, donoM sarvatulya mizrI milAkara khAne se tatkAla samasta jIrA, pakA kelA, khajUra, kAlA tila (kRSNa pramehoM ko naSTa karatA hai| aura 100 varSa kI tInaka), tAlamakhAnA ke bIja inako barAbara 2 avasthA prApta hotI hai| isako sevana karane vAle 1-1 mA0 lekara cUrNa kareM, jitanA yaha cUrNa ho, prANI azva tulya strI ramaNa meM samartha hotA hai| usase dUnI cInI leveM, punaH jitanA yaha saba cUrNa isakI mAtrA vayovala aura prakRtike anukUla 1-4 Thahare, usase caugunA sammilita A~vale kA rasa mAse taka hai| dUdha aura peThe kA rasa milAkara maMda-maMda agni se kastUryAdi stambhana-saMjJA puM. [saM0] eka stambhanaupAka prastuta kreN| isakI mAtrA 10 mAze kI hai| Sadhi vizeSa / (ra0 sA0 saM0) yogAdi-kastUrI / bhA0, kazmIrI kezara 2 kastUrI rakha-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka AyurvedIya bhA0, jAyaphala : bhA0, lauMga 1 bhA0, aphIma 3 rasauSadhi / bhA0, bhAMga 7 bhaa0| ina sabakA bArIka cUrNa karake
Page #663
--------------------------------------------------------------------------
________________ kastUla 2365 kasmUlA, kasmyukA 3 rattI ko madhu meM golI banAkara jinake gRha meM | kasperII kArTaksa-le. Cuspari B Cortex) saikar3oM striyA~ hoM, unake icchApUrti hetu ise sevana | aMgastUrA chAla / aMgastUrA valkala / kasperiyA phebriphyujA-le0 Cuspariai FekastUla-[ deza0 ] jhA~karA ( mraa0)| kAlA kirA- | ___brifuga] aMgastUrA vRkSa / yata (pazcima bhArata) Haplanthus | kasperiyA bAka-[aM0 Cus paria Bark ] verticillaris, Nees. H. tental __aMgastUre kI chAla / de. "aMsturA baark|" culatus, Nees (phaH0 I03 bha0) kara phaH, kasapha:-[ ] qharAba U~Ta / kasta lItu sa-[yU.] z2arAvaMda darAja / jarAvaMda tavIla / kaskAra mizrAkastUsa-[yU.] jNgaar| kastAra makA 6 [a0] kAdajArakA naam| kastUsa atArUsa-de. "kastU atArUsa" / kasphIra-[yU.] sausana sapheda / jaMgalI sausana / kastela-[bamba0] Hydnocarpus alpina, | Wight. tuvaraka bheda / toraThI (mraa0)| | kasba-[10] sUkhA aura adhapakA chohArA / kasbaja-[ kasbaH kA muna] khalI / kaMjAraH / kasbara-[phA0, yU.] juka / kastotpATana- ] asA / [siri0 ] safeda sausana / kara da, kasad-[?] eka kaMTakAkIrNa vRkSa / usaja / / | kasbaraja-de0 "ksprj"| ___ kahate haiM ki mUsA aleha assalAma kI char3I(asA) isI vRkSa ko lakar3I kA banA thaa| | kara baturiya:-[10] phuphphusa prnnaalii| havA kI kara daH, kasada:-[1] vaha patra aura zAkhAe~ jo prathama | nalI / kasabahe havAiyaH / krasabaH / Trachia, Wind Pipe koTedAra vRkSa meM se phuutt| kara dora-[10] rA~gA / kalaI / bNg| (nAsullu kara batula anka-[10] nAsAvaMza / nAka kA atar i Bridge of the Nose. gAta) kasna-[phA0] maTara / (2) khuzka bAqalA / kara bahe kubrA-[10] kasma:-[ tu.] cpaatii| kasna hiMdI-[phA0] cicar3I / qurAda / / kasmAra- saMthAla ] gaMbhArI / kAramarI / karanA, kasnAna-[phA0] maTara / (2) sUkhA huA kasma-saM0] kAsa / vidAka / baaklaa| kasnAka-12] mUMgA / pravAla / kara ma, kasama-[10] diTTI kA aNddaa| kasnAja-[ ] kAsanI / kasmohUra-yU.] lakar3abagghA / katAra / / kasnArUsa-[yU0] usArahe lahyatuttIsa / kasmUkA, kasmyukA-[ nantI ] eka aprasiddha ghaas| karanAlaka-1 ] dAra cikanA / * ksmukaa| kasnAsIsa-yU.] eka prakAra kA labalAba jisake noTa-masUUdI ne kitAbe-samma(viSa-taMtra) patte caur3e hote haiN| meM likhA hai ki yaha eka bUTI hai jo bhUmi para kasnI-[kAsano kA saMkSipta rUpa ] kAsanI / AcchAdita hotI hai aura jisakA chattA atyanta kasnUbarUna-[ yU0 ] phrAzarA / choTA tarjanI uMgalI aura aMgUThe ke phailAva ke parAkaspata-[paM0] trumba0 paM0 / cIna (bN0)| bara hotA hai| isake patte marue ke pattoM ke saza kaspattA-[daM0] mogavIre kA pttaa| (Anisom- hote haiM aura unameM caMpa hotA hai / isakA svAda ___elos Malabarica, R. Br.) gAvaz2abA~ usa bera kA sA hotA hai jo abhI padavara evaM (bmb0)| kaSAya ho / isa bUTI ko sukhA rakhate haiN| guNa kasparaja-[phA0] motI / mukkA / meM yaha uSNa aura rUpa hai| bicchuke raMka mArane
Page #664
--------------------------------------------------------------------------
________________ kasmUno para isako jala meM pIsakara khilAne se tatkSaNa lAbha hotA hai| 1 2366 kasra.. tU - [ 0 ] Adhikya / prAvalya / bahutAyata jyAdatI | katarphI - [ 0 ] haDDI ke sire kA TUTa jaanaa| isa prakAra kA asthibhagna prAyaH dIrghAsthiyoM meM huA karatA hai, jisameM haDDI kA UparI vA nIce kA sirA TUTa jAtA hai / asthi zIrSabhagna / 1 Epiphysial Tracture. kasra.. tuttamsa - zru0 ] zratiraja roga / zrasRgdara / g2az2Aratuttabhsa - zru0 / Menorrahagin. a. tutta - [ 0 ] jaldI jaldI A~kha jhapanA | atyadhika A~kha jhapakanA | Nictitation | kasra.. tunnikAsa - [ zra0 ] zizu prasavottara mala adhika zrAnA / nikAsa kI adhikatA / kha0 zra0 / nA0 mu0 / karamUnI - [ siri0 ] drAkSA bIja / munakkA kA bIyA / tuma mavez2a / kasya saMjJA puM0 [saM0 kI 0 ] surA / madirA / halA0 / kasya:- [ ? ] rAsU / nevalA | qasyA - [ yU0, rU0 ] taja / salIkhA / qasyUsiyUsa - [ rU0; yU0 ] taja / salInA / kasyUmAlasa - [ ? ] prApya / qasra.-[ a0 ] ( 1 ) jar3a aura vizeSataH khajUra kI jar3a / ( 2 ) kotAhI / saMkoca / ( 3 ) samIpatA / nikaTatA / ( 4 ) sthAna | mauqA va mahala / kasra - [ zra0 ] dhAtvartha bhaJjana arthAt TUTanA vA tor3anA / zrAyurveda kI paribhASA meM haDDiyoM athavA unake jor3oM kA TUTa jAnA / asthi bhagna | hAzima: ( zru0 ) / Fracture. noTa- vaha asthibhagna jo asthi ke caur3AI ke rukha hotA hai arabI meM 'kala' zrora jo laMbAI ke ruqha hotA hai 'sA' kahalAtA hai / kasra inkhifAz2I - [a0] haDDI kA daba jAnA | isa prakAra ke asthi bhagna meM haDDI TUTakara nIce ko daba jAtI hai| Depressed Fracture. kasra izikAqI - [ a ] haDDI kA phaTa jAnA / haDDI kA cira jAnA / isa prakAra ke asthibhagna meM haDDI TUTatI nahIM, apitu zrAghAta pahu~cane ke kAraNa vaha cira jAtI Fissured Fracture. kastra kAmila - [ zru0 ] niHzeSa bhagna / pUrNa asthibhana / haDDI kA bilkula TUTa jAjA / haDDI kA do Tukar3e ho jAnA | Complete Fracture 'katra juz2aI - [ zrR* ] zrAMzika bhagna / haDDI kA z2arA sAM ttuuttnaa| haDDI kA mur3a jAnA / yaha bhI vastutaH eka prakAra kA 'kala inzAqI' hai, jisameM asthi vRkSa kI harI zAkhA kI taraha bIca se kiMcit cira jAtI hai vA mur3a jAtI hai, para TUTatI nahIM / Partial Farctune, Green stick Eracture. Lachiorrhoca. kasra.. tula akla - [a0 qasra 3. aphasa zratyAhAra | sarva bhakSaNa | bahuta khAnA / saba kucha jA jAnA / Polyphagia. kasra tula akta - [ zra0 ] atyadhika sveda AnA / bahuta pasInA honA / svedAdhikya | kasra.. tula isqAta - [ zru0 ] bAra bAra garbhapAta honA / Frequent abortion. kasra.. tula baula - [a0] bahumUtra / mUtrAtisAra / adhika pezAba AnA / Polyuria. kasra..tullabna-[ zru0 ] stanyAdhika / stanoM meM zrasya dhika dUdha utpanna honA | Galactorrhoea. kasra.. tulluAba - [ a ] adhika thUka zrAnA / lAlAdhikya / eka roga jisameM atyadhika thUka zrAtI yA rAla bahatI hai / kabhI kabhI nIMda meM itanI rAla bahatI hai ki takiyA bhI tara batara ho jAtA hai / Salivation, Ptyalism. kasra tul ajalA - [ 0 ] bhArataM / phA0 I0 3 bha0 / kasUrabavA - [?] meMhadI kA sela / rog2ana hinA | kasrAka - [ tu0 ] ghor3I kA nAma / kaMjulU lug2At / kasrAnI-de0 " kasarAnI" / kasrI cAvela - [ ? ] jaMgalI camelI / - qha0 pra0 / kutra nafasa - [a0] sA~sa kA jaldI jaldI aura kaSTa se thAnA / sA~sa phUlanA / hA~phanA / zvAsakRcchatA / kotAhadamI | Anhelation, Panting.
Page #665
--------------------------------------------------------------------------
________________ " kasru bhAraMja 2367 kutra nAraMja - [ 0 ] nAraMgI kA chilakA / saMtare kA chilakA | kutral aqAkiyA - [ zru0 ] babUra vak / babUla kI chAla / kasru.l basara- [ zru0 ] nikaTadRSTi roga / qatru na z2ara / Short sightedness, Myopia. kurula - [ ? ] bera-vRkSa kA phUla / badara puSpa / bera kA phUla | kula - [ ? ] kamIlA / kabIlA / kaslasa- siri0 ] iMdrAyana / inArUna ! kaslAn - [ zra0 ] zrAlasI / kAhila / susta | kasvA - [hiM0] kAlAdAnA / qara.sa, kassa - [ 0 ] [ bahu0 qaz2Aisa ] dhAtvartha vakSa kA madhya bhAga | kaur3I / zArIrika kI paribhASA meM vakSo'sthi / urosthi / sonA kI haDDI | Sternum kasaI vIja - [ bamba0 ] saGkurU-hiM0 | guragura - baM0 / kassacarA - [ baM0 ] lAMgalI / IzalAMgulI - baM0 / kassama - [ paMcamahala ] kosama | kassara - [ u0 pra0 pra0 ] (1) kesArI / kerAva | (2) amlavela / amlaparNI / gidar3a drAka, gIdar3a dAkha | Vitis Aarnoa (3) zramalolavA | gvAliyAlatA / Ctleshy uitldvina ( Vitis Trifolia ) karasave -[ bhA0 vA0 ] kassA - saMjJA puM0 [saM0 kaSAya ] chAla jisase camar3A sijhAte haiM / ( 2 jo babUla kI chAla se banatA hai khesArI / kerAva | / ( 1 ) babUla kI vaha madya durrA / ( 3 ) karasA canA -saMjJA pu N0 de0 "kesArI" | qara. sAra - [ zra0 ] rajaka | dhobI kassI - [hiM0] khAjA ( paudhA vizeSa ) / kassU-saMjJA pu N0 [deza0 kossU ( ebisiniyA ) ] eka vidazIya vRkSa jisake patte zrAr3a kI pattI kI taraha aura zirA vyApta hote haiM / noka kI tarafa se patale aura Upara kI ora caur3e hote haiN| isameM choTe choTe phUloM ke gucche lagate haiM / puSpadaMDa lagabhaga eka phuTa laMbA atyaMta zAkhA prazAkhA viziSTa hotA hai / puSpadaMDa aura tadgata zAkhAe~ vakrAkAra t kassU ( Zigzig ), lomaza aura graMthila hotI haiN| isameM nara aura mAdA puSpa pRthak pRthak hote haiN| nara phUla kA raMga bhUrA aura mAdA kA lAla hotA hai / puSpa kA bahiH bhAga, jo harI TopI ke nAma se prasiddha hai, pA~ca bhAgoM meM vibhakta hotA hai / pupI dala arthAt pakhar3iyA~ laMbI yA laMbI zraura nukIlI tathA zirAbahula hotI haiM / maha~ka cAya kI sI harAya~dha, svAda tila, tIcNa kSobhaka utklezakAraka aura zrapriya hotA hai / ina phUloM ko dabAkara gaTTe yA lapeTa kara laMbI gaDDiyA~ banA lete haiM jo 1-2 phuTa laMbI hotI haiM / pa0 [0 - kasso - hiM0 / kassU - gu0, bamba0 | kasso, koslo, kolU, Cusso Cousso, KoMusso - ( ebisiniyA ) yaha zrAMgla bhASA meM bhI isI nAma se prasiddha hai / breyarA ainthelmisTikA Brayera Anthelmintica, Kunth - haijIniyA ebisinikA Hagenia Abyssinica, Lam -le0 / zral uzvatula havaziya: ( zra0 ) / 1 TippaNI- ebisiniyA kI bhASA ke kosso kA artha 'kRmighna' hotA hai / kyoMki ukta auSadhi bhI kRmighna hotI hai / isaliye isa nAma se zrabhi hita huI / vaijJAnika bhASA meM isakA nAma rA aindhelmisTikA hai / yara ( Brayer ) vastuta: kustunatuniyA kA eka pharAsIsI cikitsaka thA, jisane ukta auSadha ke kRmighna guNa ke viSaya meM eka pustikA kI racanA kI thI / astu, usake sammAna hetu unhIM ke nAma para, isakA nAma bhI rA rakha diyA gyaa| isakI haiMjIniyA saMjJA koairaj nivAsI DaoNkTara haijena ke gauravarakSArtha DaoNkTara mArka ne rakhI hai, jinhoMne san 181 I0 meM isakA vivaraNa prakAzita kiyA thA / gulAba varga ( N. O. Rosaceae. ) utpatti sthAna - ebisiniyA ( apharIkA ) auSadhArtha vyavahAra - zuSka puSpa stavaka rAsAyanika saMghaTana - isameM kosIna (Kosin) vA kasoTaoNksIna ( Kosotoxin ) nAmaka eka prabhAvakArI satva hotA hai| isake
Page #666
--------------------------------------------------------------------------
________________ kassU 2398 kassU atirikta isase niryAsa, rAla, Tainika esiDa Adi avayava varta- mAna hote haiN| __ yaha ( Toenia Solium) kRminAzaka hai| isake sadyaH prastuta zIta kaSAya kI mAtrA 120 se 240 grena (8 se 16 grAma- aAusa se zrAdhA pAuMsa ) hai / yaha garbhapAtaka bhI hai| itihAsa-yaha eka videzIya zroSadhi hai| ataeva aAyurvedIya nighaMTu graMthoM meM ukta oSadhi kA ullekha nahIM milatA hai| adhunA jaba se yUropa meM isa oSadhi ko mA~ga hone lagI hai. taba se ebisiniyA se adana hokara baMbaI meM isakA niryAta hone lagA hai| ebisiniyA (apharIkA ) meM sphItakRmi niHsaraNArtha ukta auSadhi bahuta prAcIna kAla se upayoga meM A rahI hai| parantu yurupIya DaoNkTara brUsa ne san 1773 I0 meM sarva prathama isa bAta kA patA lgaayaa| san 1811 I. meM DaoNkTara lemA ne ukta oSadhi kA svarUpa varNana kiyA aura san 1850 I. meM yaha yUrupa meM | praviSTa huI tathA san 1864 I0 meM briTiza | phArmA kopiyA meM sammata huI / isake 15-20 varSa pazcAt saMbhavataH ukra oSadhi bhAratavarSa meM phuNcii| paraMtu vartamAna kAla meM baMbaI meM isakA niryAta ghaTa rahA hai| isase yaha pratIta hotA hai ki yUrupa meM isakI mAMga bahuta kama ho rahI hai| briTiza phArmAkopiyA se bhI aba yaha pRthaka kara do gaI hai| guNa dharma tathA prayoga DImaka-DAkTara jonsana ke kathanAnusAra isakI kriyA itanI tIvra hotI hai ki isase prAya: garbhapAta ghaTita hotA hai| itanA hI nahIM, apitu isase kabhI kabhI garbhavatI nAriyA~ mRtyu ke ghATa | bhI utaratI haiN| kahate haiM ki isase kabhI kabhI kaThina udarazUja hotA hai, para sAdhAraNatayA isakI kriyA utanI kaSTaprada nahIM hotii| pratyuta isase thor3I micalI mAlUma hokara, prathama malayukra aura taduparAMta jalIya malotsarga hotA hai| erinA ke anusAra ukta guNa bheda, kAlAnusAra etadgata rAla ke mAtrA bheda para nirbhara karatA hai| sphIta kRminAzaka ( Tenia Solium, T. | / bothricephalus) akhila auSadhiyoM meM, se koI bhI auSadhI itanI guNakArI nahIM hotI hai| para zarta yaha hai ki phUla tAz2e hoM, kyoMki yaha bahuta zIghra vikRta ho jAte haiN| sAdhAraNatayA isase kRmi mare huye nikalate haiN| ___ ebisiniyA nivAsiyoM kI upayoga vidhi yaha hai-jala vA madirA (Beer) meM isakA zItakaSAya / prastuta karate haiM athavA 4 se 6 DAma kI mAtrA meM isake phUloM ke cUrNa ko zahada meM milAkara prAtaHkAla sevana karAte haiM aura dina meM khAne ko kucha nahIM dete, isase sAdhAraNataH 2-4 ghaMTe ke bhItara binA dasta Aye aura binA kisI prakAra kI vedanA vA udarazUla ke kRmi nirgata ho jAte haiN| zrAvaTa (Anbert) aura eGgalamaina (Eng. leman) ulikhita ukta varNana se upayuka varNana kA khaMDana hotA hai| yurUpa evaM hamAre deza meM isakA nimna bhA~ti prastuta zItakaSAya vyavahAra kiyA jAtA hai| yathA2 DrAma kassU ke phUloMkA cUrNa cAra phluiDa pAuMsa ubalate huye pAnI meM DAlakara DhaMka kara ThaMDA hone taka par3hA rahane deveN| ThaMDA hone para ise binA chAne hI piyeN| DaoNkTara kraoNsa ( Krans) ke anusAra 25 grAma kassU khAlI peTa lemaneDa ke sAtha sevana kareM aura usake eka ghaNTA vAda eraNDa taila pilAveM, isakA svAda aura gaMdha apriya hotI hai aura kisI prakAra sanAya kI cAya ke samAna hotI hai| prasta, yaha zarkarA ghaTita dAnAdAra cUrNa rUpa meM kisI sugaMdhita zItakaSAya ke sAtha sevanIya hotI hai| (phA0 I0 1 bha0 pR0571) hiTalA-adhika mAtrA meM sevana karane se kabhI kabhI sphIta kRmiyoM ( Tenia Solium) ora kRmi vizeSa (Bothriocep. halus) ko naSTa karatA hai| sAmAnya prayukta mAtrA meM isase prAyaH vireka nahIM pAte, para yaha sarala saMparka dvArA kRmiyoM ( Parasites) ko naSTa karatA hai| cAra pAuMsa ubalate hue pAnI meM 2 se 4 dAma kassU dvArA prastuta zIta kaSAya binA chAne
Page #667
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2366 kaharuvA eka bAra meM pI jaayeN| saMdeha rahita nizcita prabhAvotpAdanoM ke sabhI anya kRmighna auSadhiyoM kI bhA~ti ise khAlI peTa sevana kareM aura ise sevana karane ke turata bAda mRdusAmaka auSadha deveM / isase kRmi mRta aura prAyaH khaMDa khaMDa hokara nirgata hote haiN| isakA kosoTaeNoNkanIna sAmaka prabhAvakArI satva pravala viSa ( Protoplasmic poison) hai| kossUcUrNa ko arddha pAiMTa ubalate huye pAnI meM paMdraha miniTa taka kredita karake binA chAve nIhAra mu~ha rogI ko pilaayeN| isake tIna-cAra ghaMTe bAda yA dUsare dina halakA virecana dekheN| bheSaja sevana se pUrva yadi rogI malatyAga kara cukA ho, to aura uttama ho, bheSaja sevanottara jaba taka kRmi nirgata na hojAya, rogI ko upavAsa karAve / / yadi bhojana sevana karane ke uparAMta rogI kA jI micalAne lage to use kiMcit lemaneDa (mIThA | pAnI) pilaaveN| tInoM prakAra ke adhnAkAra kRmi (Tape worm ) ke liye kassU sarvotkRSTa kRmighna auSadha hai / isake upayoga se una kRmi zIghra naSTa hojAte haiN| kaha:-[10] tAz2A duhA huzrA dUdha / kahata-saMjJA puM0 [a0 kahata] (1) durbhikSa akAla / (2) paudhA / kahana:-[a. kAhana kA bahu.] kahandarasa, kahandarUsa-[ yU0] cilgoj'aa| kahabaGga-[40] vanabaNDA / kaham-[10] bhUkha kI kamI / AhAra kI ora ruci kI nyuuntaa| kaharabA-de. "khruvaa"| kaharubA-saMjJA puM0 [phA0] (1) eka prasiddha yUnAnI proSadhi / de. "kaharuvA" / (2) safeda DAmara / Vateria India, Linn. kaharubA zamaI-saMjJA pu. [phA0] kaharuvA bheda / kaharavA zamaI / de0 "khruvaa"| kaharuvA-saMjJA puM. [phA0 kaharubA ] eka prakAra kA goMda svaccha atyanta camakadAra aura raMga meM pIlA hotA hai / ise kapar3e Adi para ragar3akara yadi ghAsa yA tinake ke pAsa rakheM to use yaha cumbaka kI taraha pakar3a letA hai / ukna bhautikI AkarSaNa zaki ke kAraNa hI vidyacchakti ko "kuvata kahabAiyA" kahA jAtA hai| yaha prAyaH baramA kI khAnoM tathA katipaya anya khAnoM se bhI nikalatA hai| Adhunika rasAyanazAstra ke anusAra isameM kArbana 78.64, udajana. 1.53 aura aoSajana 10.53 pAyA jaataahai| rUmI aura tibbatI bheda se yaha do prakAra kA hotA hai / ina donoM meM apekSAkRta rUmI uttama hotA hai| uttama kaharubA kI pahicAna yaha hai ki vaha kar3A, svaccha-ujjvala aura svarNa-pIta varNa kA ho aura dera meM pighale yadi use hAtha se ragar3e aura vaha garama ho jAya to usase nIbU ke rasa ko sI sugandha zrAve aura ghAsa ke tinake, rezama aura ruI ko uThAve / cIna deza meM inako pighalA kara mAlA kI gur3iyAM, muMha nAla ityAdi vastue~ banAte haiM / isakI bAraniza bhI banatI hai| payyAya-kaharubA, kaharubA zamaI, kAharubAphA0,hiM0 / kapUra-da0 / kartulabahara, misbAhurUma inkitariyUna, samagula bahara-10 / kpuurmnnitaa.| kpuur-yuut-te.| pAyiGa, pareM br| Succinum or amber.-le| TippaNI-kapUra kI dakkhinI saMjJA 'kApUra' hai na ki kpuur| parantu ukta saMjJA dvaya ke lagabhaga samAnoccAraNa ke kAraNa, loga prAyaH bhUla se zabdaprayoga kI barIkI na samajhane se unakA paraspara eka dUsare ke liye vyavahAra kara dete haiN| riyAjula adaviyA meM isakI hindI saMjJA 'kapUra' likhI hai| - vaktavya enasAiklopIDiyA ke anusAra kaharubA eka kar3I, prAbhA-prabhAyukta svaccha vastu hai jo nirgaMdha aura besvAda hotI hai| prAcArya philipa kahate haiM ki ziyA ke samIpavartI kisI khAna se eka lakar3I nikalatI hai usameM kaharubA hotA hai| zekha bU alI senA zrAdi ne likhA hai ki yaha eka vRkSa kA goMda hai / yaha vRkSa bahuta ucca hotA hai aura ise 'hauja' vA 'haura' kahate haiM, isakI lakar3I
Page #668
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaharuvA Agapara rakhane se rogana balasAM ke sadRza eka prakArakA rogana ( tela ) TapakatA hai / sAhaba jAmA kA kathana hai ki jina logoM ne jAlInUsa aura dIsakUrIdUsa ke granthoM kA yUnAnI bhASA se Aravya bhASA meM ulthA kiyA thA, unhoMne kahaear ko haura kA goMda samajhane meM bhUla kI hai / kyoMki jAlInUsa ne haura ke prasaMga meM likhA hai" isakA phUla atyanta balazAlI aura tRtIya kakSA meM uSNa hai, isakA goMda phUla kI apekSA bhI adhika uSNa aura qavI hai / " parantu kaharubA isa kadara garama koI cIja nahIM hai / dIsakUrIdUsa kA kathana hai- "haura kA goMda tor3ane vA hAtha se malane se sugandhi zrAtI hai" kintu kaharubA meM sugandha kA sarvathA abhAva hotA hai astu, ukta kathanadvaya se yaha nirvivAda siddha hotA hai ki kaharuvA hauja kA goMda nahIM, kyoM ki kaharuvA meM ve guNa kahA~, jo hauja ke goMda ke sambandha meM varNita hue haiM / zrarthAt karuvA meM na ukta zakti evaM uSNatA hI hai aura na vaha sugandhi | gAphikI ke anusAra karuvA do prakAra kA hotA hai / eka vaha jo roma deza zrora pUrvIya pradezoM se dhAtA haiM aura dUsarA jo spena ke nadI- kUlasthita pazcimIya nagaroM se prApta hotA hai kI jar3a ke samIpa se, jise prApta hotA hai / / yaha eka vRkSa 'doma kahate haiM, arthAt unake mata se yaha eka ratUvata hai jo doma ( gUgula makkI ) nAmaka per3a se madhu kI taraha TapakatI hai aura phira jama jAtI hai| ukta varNana ke uparAMta sAhaba jAmA apane svakIya zranveSaNa ke AdhAra para likhate haiM ki jaba doma kA vRtta jamIna se phUTatA hai, taba usake patte se eka prakAra kIratUta TapakatI hai jo jamane se pUrva zahada kI taraha hotI hai aura taduparAMta ukta AkAra grahaNa kara letI hai| jaba usa ( kaharubA ) ko tor3ate haiM to bhItara se makkhiyA~, kaMkariyA~ aura tRNa ityAdi padArtha nikalate haiM jo usake Tapakane kI jagaha saMyogavaza vartamAna hote haiM aura usameM mila jAte haiM / isase jJAta huA ki kaharubA goMda nahIM, apitu rasa hai / ukta kathana kI satyatA to kevala eka isI bAta se siddha ho jAtI hai ki 1 2400 meM kaharuvA 'doma' jise hindI meM gUgala kA per3a kahate haiM aura jo bhAratavarSa meM bahutAyata se hotA hai usake pattoM meM sekaharubA ke saharA kisI ratUta ke Tapakane ke pramANa na dekhane meM Aye haiM aura na sunane meM / isakI utpatti ke sambandha meM isI prakAra ke katipaya aura varNana ye haiM- koI koI kahate haiM ki pazcima ke dvIpoM meM se yaha eka sote kA pAnI hai jo jamakara aisA ho jAtA hai| kisI kisI ke mata ke anusAra yaha eka prakAra kA muharAM haiM jo pazcima kI nadiyoM se nikalatA hai / parantu 'ukta sabhI kathana nirAdhAra evaM bhramAtmaka haiM / gaMja bAdAvarda meM likhA hai ki kisI kisma kA kaharuvA pItAbha raktavarNa kA hotA hai zrora koI koI lAbha pIta vA zvetAbha pIta hotA hai| isakI zuddhAzuddhi ko pahicAna, isa prakAra haiisako vastra para yahAM taka ragar3e ki, yaha garama ho jAya / phira ise tRNa ke samIpa le zrAyeM | yadi yaha use uThA le; to zuddha zranyathA azuddha / isameM prAyaH saMdarUsa kI milAvaTa karate haiM / ( saMdarUsa vaha sarala niryAsa hai, jise deza meM "candrasa" kahate haiM -- lekhaka ) pahicAna yaha hai ki saMdarUsa kI bhagna sataha camakadAra hotI | prAcIna vidvAnoM ke bacanoM se yaha pragaTa hotA hai ki kaharubA aura saMdarUsa donoM eka hI jAti kI cIjeM haiM / ina donoM meM sUkSma bheda isa prakAra haiM-- saMdarUsa ke hAtha meM alpa mardana se hI jo thor3I garamI prAdurbhUta hotI hai, usase vaha cumbaka kI taraha tRNa ko apanI ora zrAkuSTa kara letA hai, isake viparIta karuvA ko atyadhika gharSaNa kI zrAvazya katA hotI hai / ( 2 ) saMdarUsa komala hotA hai, - parantu kaharuvA kaThora hotA hai / ( 3 ) kaharubA nIMbU ke rasa kI sI sugaMdhi AtI hai; para saMdarUsa meM ukta sugandhi kA abhAva hotA hai / ( 4 ) saMdarUsa ke raMga meM raka varNa kA prAbalya hotA hai; parantu kaharuvA ke raMga meM pIta varNa pradhAna hotA hai / (5) saMdarUsa ko jalAne se hIMga kI sI durgandhi zrAtI hai; parantu kaharubA ko jalAne se usameM se mastagI kI mahaka zrAtI hai| 2
Page #669
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2401 kaharuvI riyAjula chAdaviyA nAmaka grantha meM yUsaphI kahatA hai ki kaharuvA meM kaDugrAhaTa kA abhAva hotA hai aura yaha garama kiyA huA ghAsa ko pakar3a letA hai / kahate haiM ki kisI apane vastra se itihAsa - IsavI san se prAyaH 700 varSa pUrva thailasa nAmI eka hakIma huA hai jisane yaha batalAtA ki yadi kaharubAko kisI cIja se ghiseM to vaha garama ho jAtA hai| ukta zravasthA meM pakSiyoM ke para aura katipaya anya halakI halakI cIjeM usakI ora khiMca zrAtI haiN| samaya yUnAnI dezIya lalanAyeM ise tRNAdi jhAr3ane ke kAma meM lAtI thiiN| plAinI ne kaharuvA aura usake guNa dharma ke viSaya meM eka vRhad grantha kA nirmANa kiyA aura usameM usane vidyut zakti kA cumbaka ke guNa-dharma se sAmaMjasya dikhalAyA / cumbaka - mikanAtIsa ke guNa se usa kAla meM prAyaH sabhI loga paricita the| viliyama gilabarTa mahArAjJI elIjabatha ke kAla kA rAjakIya vaidya thA / usane yaha jAnane ke liye aneka vastu le lekara parIkSaNa karanA prArambha kiyA ki zrAyA unameM gharSaNa dvArA kaharubAI zakti prAdabhUta hotI hai athavA nhiiN| aneka parIkSaNoM ke uparAMta aMtataH vaha isa niSkarSa para pahu~cA ki godhUma, rAjikA, moma, javAhira ratna, khanija lavaNa aura kaI vastueM harukA sA guNa dharma rakhatI haiM pASANa, mRttikA, dhAtvika tarala dravyoM tathA dhUma ko apanI zrora zrIkRSTa karatI haiN| astu, aba gilabarTa ko isa bAta kI zrAvazyakatA huI ki ukta zrAkarSaNa kAriNI zakti kA koI nAma rakheM jisameM vaha bhaviSya meM bhI ukta saMjJA se abhi hita hotI rhe| kyoMki sarva prathama kaharuvA se hI ukta zakti kA prakAza huA aura yUnAnI bhASA elekTrona kahate haiM / ataH usane ukta zakti kA nAma elekTrisiTI rakha diyA / guNa, dharma, prayoga yUnAnI matAnusAra prakRti - zekha ke anusAra yaha kiMcit uSNa aura dvitIya kakSA meM rUkSa hai / parantu apekSAkRta adhika samIcIna yaha hai ki yaha zItala evaM rUkSa 81 phA0 kaha hai, jaisA ki ibna umarAna aura sAhaba kAmila kA kathana hai / zekha kI eka pustakA meM isake prathama kakSA meM uSNa dhora dvitIya kakSA meM rUkSa hone kA bhI ullekha milatA hai| koI koI kahate haiM ki yaha samazItoSNa aura dvitIya kakSA meM rUkSa hai| kisI kisI ke mata se prathama kakSA meM zItala hai / parantu isase koI koI ise dvitIya kakSA meM rUkSa likhate haiM / hAnikattoM - zira maura zrAbAz2a ko hAnikAraka hai / isakI adhikatA ziraHzUla utpanna karatI hai / darpana - zira tathA ziraHzUla ke liye banaphazA aura zrAvAja ke liye bihIdAne kA lubAba / pratinidhi - saMdarUsa, dviguNa gile zraramanI, do-tihAI taja - salokhA, zrarddha bhAga, bhRSTa isabagola, sama bhAga yA dviguNa vaMzalocana aura manollAsa ke liye mukkA aura tAUna ke liye pravAla / mAtrA - 2 | mAze / guNa, karma, prayoga - apanI stambhana kAriNI zakti se yaha rakta niSThIvana aura raktastra ti ko va ruddha karatA hai / yaha hRdaya ko zakti pradAna karatA hai; kyoMki isameM hRdaya ko zakti pradAna karane kA prabala dharma - khAsiyata nihita hai / aura isase rUha meM jisa prakAza ujjvalatA aura dRr3hatA kA prAdurbhAva hotA hai vaha bhI ukta khAsiyata kI sAhAyyabhUta hotI hai / yaha zrauSya viziSTa svaphakAna ko lAbha pahu~cAtA hai, kyoMki isase prakRti - sAmya upasthita hotA hai aura hRdaya ko zakti prApta hotI hai / apanI dhAraka zakti ke kAraNa yaha saMgrahaNI aura pravAhikA - pecisa ko banda karatA hai / yaha citta ko praphullita karatA aura hRdaya ko zakti pradAna karatA hai tathA vAhyAntarika samastAMgoM dvArA zratipravRtta zoNita kA sthApana karatA hai 1 puna: cAhe vaha mukha se AtA ho vA mala mArga se, arza dvArA raktastra ta ho, yA rakkamUtratA ho / ukta samasta prakAra ke raktasrAvoM ko kaharuvA guNakArI hai / yaha nakasIra ko bhI lAbha pahu~cAtA hai / yaha netrarogoM ko upakArI hai / khaphakAna, vamana, rakkAtisAra, arza, zrAmAtisAra - pecisa, zrAmAzaya kA pratisAra, mUtra kI jalana, mUtrAvarodha, aura pittaja zrAmAzayatisAra ke nivAraNa kA isameM vizeSa prabhAva hai, zekha ke eka grantha meM aisA lekha
Page #670
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaharuvA 2402 kaharuvA hai-"hRdaya ullAsa evaM zakti pradAna karatA aura | mavAda girane ko rokatA hRdaya evaM bhAmAzaya ko khaphakAna ko naSTa karatA hai|" isako mahIna bala pradAna karatA aura ullAsaprada hai tathA yaha netra pIsakara burakane se vraNa pUraNa hotA hai / yaha prAmA- roga prAmAzayika atisAra, khaphakAna, arza, pravAzaya, yakRta aura mUtrapraNAliyoM ko zakti pradAna hikA, saMgrahaNI aura mUtra kI jalana-kar3aka meM karatA hai tathA vRkka evaM vasti kI nirbalatA aura upakAra karatA hai| laTakAne se yaha garbha kI rakSA kAmalA ko kalyANaprada hai / agnidagdha para isakA karatA hai| --mu. nA. cUrNa milAkara lagAne se upakAra hotA hai / ise noTa-yUnAnI paddhati meM sevana karane vA yogoM pAsa rakhane se garbhavatI ke garbha kI rakSA hotI hai| meM DAlane se pUrva kaharubA ko isa prakAra jalA una vyAdhiyoM meM jinameM raktasrAva hotA ho, jaise lete (iharAka karate) haiM-- rakta niSThIvana, ranavamana, raktArza aura pratiraja Adi ___kaharubA ko bArIka karake yA isake choTe choTe meM isakI TikiyA kA yoga atIva guNakArI siddha Tukar3e kara miTTI ke sakore meM rakhakara acchI taraha huA hai| tAtparya raka stambhana kA yaha eka mukha, banda karadeM; phira ise kapar3a miTTI kara sukhA sAmAnya nusakhA hai| isI prakAra kA eka yoga leM aura rAta ko tandUra meM rakheM / prAtaHkAla yaha hai nikAla kara bArIka kharala karake kAma meM laaeN| ___kaharuvA, babUla kA goMda, nizAstA, katIrA, kaharubA binA jalAye bhI upayoga kiyA magja tuhma khiyAraina, (khIre ke bIja ) magja tuhma jAtA hai| kaDU (kaddU ke bIja ) pratyeka 10 // mA0, gulanAra, kAmilussinAzrata meM likhA hai ki kore kUje akAkiyA pratyeka za mAze, inako kUTa chAnakara meM baMda karake aura gile hurra arthAt zuddha miTTI kI isabagola ke lubAba meM milA TikiyA banA leN| kaparauTI kara aise tanUra meM rAtri bhara rakhe. jisameM pA~ca se sAta mAze taka kI mAtrA kaharubA zrAmA- roTiyA~ pakAI gaI hoM aura vaha garama ho / prAtaH zaya ko zakti dene kI pravala zakti rakhatA hai| kAla nikAla le| . - elumA ke sAtha ise bavAsIra ke massoM para lepa elopaithI ke matAnusAra saksInam ( Succikarane se ve gira jAte haiN| num | vA aMbara (Amber ) suprasiddha agni vA uSNa jala dvArA dagdha sthala para ise rAla vizeSa (Tossil resin ) hai, jisase pAnI meM pIsakara lepa karane se upakAra hotA hai / vinAzaka sravaNa vidhi ( Destructive kisI avayava meM coTa laga jAne para 2 mAze kaha Disti uation ) dvArA prAliyam saksinI rubA gulAba jala ke sAtha khAne aura lagAne se (Oleam Succini ) nAmaka eka ur3anakalyANa hotA hai| zola taila prApta hotA hai / mRgI, yoSApasmAra aura ise habbula zrAsa ke sAtha pIsakara lagAne se zvAsa roga meM ise pAMca bUdoM kI mAtrA meM bartate nirbala manuSya kA sveda avaruddha hojAtA hai| haiM / saMdhivAta upazamanopayogI anekAneka prakAra isake laTakAne se garbhavatI ke garbha kI rakSA kI abhyaMgauSadhoM kA yaha eka mukhya upAdAna hai| hotI hai, thakAna dUra hotA hai, nakasIra kA khUna ambara se vinAzaka parisrAvaNakrama ( Destrubanda ho jAtA hai, AmAzaya aura hRdaya ko zakti ctive distillation process ) EITT prApta hotI hai aura tAUna-plegakA nivAraNa hotA eksInika esiDa (Succinic acid) hai| isake peTa para laTakAne se ajIrNa meM upakAra nAmaka eka amla bhI prApta hotA hai| yaha lauha hotA hai|-kh0 a0| soDiyam, amoniyama aura poTAsiyam ke sAtha ... yaha samasta bAhyAbhyaMtarika aMgoM se rakta kI milakara unake lavaNoM kA nirmANa karatA hai, jinheM ati pravRtti kA rodhaka hai aura nAsArakasrAva evaM saksineTasa kahate haiM / garbhAzayika, vRkkIya aura ati raja kA nivAraNa karatA hai| yaha phephar3e para yAkRdIya prabhRti bhA~ti bhA~ti ke zala rogoM tathA
Page #671
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaharuvA 2403 dUravartI raktasthApana rUpa se bhI ukta ladaNoM-saksineTsa kA vyavahAra kiyA gayA hai vA I saksinika parAksAiDa ( Succinic Peroxide ) jise zrAla phojona (Alphozone) cAlaphojena ( Alphogen ) bhI kahate haiM / eka zveta raMga kA zramUrta cUrNa hai| yaha pravala rogajantughna dravya hai / isake 8 grena= 4 rattI kA eka pAiMTa meM banA tAjA vittayana prAyaH samasta roga kAraka jIvANuoM ko vAta kI bAta meM naSTa kara DAlatA hai / -- hi0 me0 me0 / noTa - elopaithI meM yaha anadhikRta ( Non official ) dravya hai / 1 ( 2 ) eka per3a jo dakSiNa meM pazcimI ghATa kI pahAr3iyoM meM bahutAyata se hotA hai / ise safeda DAmara yA kaharuvA bhI kahate haiN| eka bar3A sadA bahAra vRkSa hotA hai jisakA goMda rAla vA dhUpa kahalAtA hai / per3a se poMchakara rAla nikAlate tAr3apIna ke tela meM yaha acchI taraha ghula jAtA hai aura vAraniza ke kAma meM AtA hai| isakI mAlA bhI banatI hai / uttarI bhArata meM striyA~ ise tela meM pakA kara TikalI capakAne kA goMda banAtI haiM / arka banAne meM bhI kahIM kahIM isakA upayoga hotA hai| (hiM0 za0 sA0 ) qahala -saMjJA pu N, strI0 [a0] raucya | rUkSatA / zuSkatA / rUta hone kA bhAva / (2) kRza hone kA bhAva / lAg2arI / kArya / duvalApana / kahal-[ a 0 ] A~kha ke papoTeke kinAroM kA paidAyazI syAha honA / kahavA -saMjJA puM0 [a0] eka per3a kA bIja | parthyA0 - mlecchraphala, zrataMdrI - sa0 | kAphI, kahavA, buna, bUna-hiM0 / bUna, bU~da - da0 | kApi, kAphi - baM* | qa.havA, buna - zru0, phrA0 / ( sIDsa zrA) kAphiyA arebikA ( Seeds of ) Coffea Arabica, Linn-le0 | kAphI Coffee-zraM0 | kAphIsDo' arabI CafeierArabie-phrAM0] / zrara bizcara kAphI bAma Arabischer Kaffebaum-jara0 / kApi ko - tA0 / kApi vittalu - te0 / kAprikuru, bannu, kopi - mala0 / boMda - bIjA, kApi-bIjAkanA0 / kAphi, kappi - gu0 / kopi zraTTa - siM0 / kahavA kAphi si - bara0 / kAphI, kaphphI - marA0 / bujhna - koM0 | kAfI -bamba0 / buMda - marA0, gu0 / kaphi - mAra0 / noTa - anya dezI bhASAoM meM isakI a~garejI saMjJA " kAphI" kA hI apabhraMza rUpa meM vyavahAra hotA hai| kadamba varga ( NO. Rubiaceae.) 1 utpatti sthAna - araba deza kAphI vRkSa kA janma sthAna hai / kiMtu aba yaha aphrIkA, abisIniyA, mitra, habasa, laMkA, brez2ila, madhya amerikA zrAdi dezoM meM bhI hotA hai| isakI khetI bhI una dezoM meM kI jAtI hai| aba isakI khetI hiMdustAna meM kaI jagaha hotI hai aura isakI upaja bhI khAsI hotI hai / dakSiNa bhArata meM maisUra; kurga, madarAsa, TrAvanakora, kocIna tathA nIlagiri para isakI khetI hotI hai / yaha zrAsAma, nepAla aura khasiyA kI pahAr3I para bhI hotA hai / varNana - kahave kA per3a solaha se aThAraha phuTa taka U~cA hotA hai / paraMtu ise ATha nau phuTa se adhika bar3hane nahIM dete aura isakI phunagI kutara lete haiM kyoMki isase adhika bar3hane para phala tor3ane meM kaThinAI hotI hai / isakI pattiyA~ do do zrAmane 1 sAmane hotI haiM / vRkSa kA tanA sIdhA hotA hai jisa para halake bhUre raMga kI chAla hotI hai / faravarI mArca meM pattiyoM kI jar3oM meM gucche ke gucche sapheda laMbe phUla lagate haiM jinameM pA~ca paMkhur3iyA~ hotI haiM / phUla kI gaMdha hotI hai| phUloM ke jhar3a jAne para makoya ke barAbara phala gucchoM meM lagate haiM / phala pakane para lAla raMga ke ho jAte haiN| gUde ke bhItara patalI jhillI meM lipaTe huye bIja hote haiN| pakane para phalaM hilAkara ye girA liye jAte haiM / phira unheM malakara bIja alaga kiye jAte haiN| aMDAkAra bar3e aura raMga meM pItAbha vA haridrAbha hote haiM, jinameM eka prakAra mRdu gaMdha hotA hai, jisa para laMbAI ke ruqha gaharI dhAriyA~ hotI haiM / svAda meM yaha madhura, kaSAya aura tila hote haiN| ina bIjoM ko bhUnate haiM aura unake chilake alaga karate hai inhIM bojoM ko pIsakara garma pAnI meM dUdha diyA milAkara pIte haiM / 1
Page #672
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahavA 2404 kahave ke paudhe ke liye garama deza kI baluI domaTa bhUmi acchI hotI hai tathA sabz2I, haDDI, khalI zrAdi kI khAda upakArI hotI hai / isake bIja ko pahale alaga bote haiN| phira eka sAla ke bAda ise cAra se ATha phuTa kI dUrI para paMkriyoM meM baiThAte haiN| tIsarI varSa isako phunagI kupaTa dI jAtI hai jisase isakI bAda baMda ho jAtI hai / isake liye adhika vRSTi tathA vAyu hAnikAraka hotI hai / bahuta teja dhUpa meM isako bA~soM kI TTiyoM se chA dete haiM vA ise pahale hI se bar3e bar3e per3oM ke nIce lagAte haiM / itihAsa - prAcIna zrAyurvedIya graMthoM meM kahave kA ullekha dikhAI nahIM detA hai / parantu zraraba tathA fArasa deza vAsiyoM ko isakA jJAna prati prAcIna kAla se hI hai / yaha vizvAsa kiyA jAtA hai ki unhIM ke dvArA kahavA-pAna kI zrAdata yuropa tathA anya dezoM meM prasArita huI / 1 rAsAyanika saMghaTana - qahave ke sUkhe huye bIjoM meM 1 se 3 pratizata taka cAya dvArA theIna ( Theine ) nAmaka padArtha ke tadvat kAphIna (Caffeine) nAmaka eka prakAra kA sphaTikIya 'kSAroda hotA hai| isake atirikta isameM ye padArtha bhI pAye jAte haiM --- proTIDsa ( 11 se 14 pra0 za0 ), zarkarA, ligyumIna (10 pra0 za0 ) drAkSauja, DeksTrIna ( 15 pra0 za0 ), kAphiyoTenika esiDa ( 1 se 2 pra0 za0 ), vasA, ur3anazola taila aura bhasma ( 3 se 5 pra0 za0 ) jisameM elakalAina kArboneTsa evaM phAspheTsa hote haiM / TippaNI- kaifIna eka pradhAna kSAroda hai, jo cAya kahavA evaM usI prakAra ke anya uttejaka padArthoM jaise kolA naTa, mATI, pairAgve TI aura gvArAnA peSTa meM vartamAna hotA hai / yaha thiyobromA kokA kI pattiyoM meM bhI vidyamAna hotA hai, kiMtu zratyalpa mAtrA meN| kAfIna thIIna aura gvArenIna ye kSAroda traya vastutaH eka hI dravya haiM / para ye tIna vibhinna vRkSoM se prApta hote haiM, zrastu inakI tIna pRthak pRthak saMjJAyeM haiN| kaifIna san 1820 I0 meM prathama kahave se aura theIna san 1838 I0 meM cAya se prApta kI gaI thii| kiMtu bAda ko yaha qahavA jJAta huA ki ukta cAradvaya kI banAvaTa evaM guNa dharma prAyaH samAna hai| kaifIna kI ausata mAtrA jo ukta padArthoM se 2.5 se 3% taka ( yadyapi kiso kisI qisma se 4% taka ) kaifIna prApta hotI hai / kahave ke phala se, jisameM zraMzataH svatantra ora kucha milI huI kaifIna hotI haiM, yaha kaThinatA pUrvaka 1.5% se adhika pAI jAtI hai / inake atirikta mATI ( pairAgve TI ) meM 1 se 20, gvArAnA peSTa meM 3 se 4% aura kolA naTa meM lagabhaga 3% taka kaifIna pAI jAtI hai| paraMtu inameM cAya hI eka aisA padArtha hai jisase zraudyogika dRSTi se kaifIna kI lagabhaga kuttamAtrA prApta hotI hai / yadyapi 'kaiphIna ' rahita kAphI ke nirmANa krama meM bhI kaifona kI prApta hotI hai zrora yuriyA evaM usI prakAra ke anya padArthoM se bhI saMyogAtmaka vidhi se (Synthetically ) yaha prastuta kI gaI hai, tathApi mitavyayatA kAdhyAna rakhate huye vyApArika lAbha dRSTi se isakI prApti nahIM huI "TAimIthala z2ainthIna" kAfIna kI rAsAyanika saMjJA hai / kokobaTara ke bIjoM se jo kSAroda (Alkaloid ) prApta hotA hai aura jise 'thiyobromIna' kahate haiM. usakI rAsAyanika saMjJA 'DAimIthala jainthIna ' / ukta kSArodadvaya arthAt arfona zrora thiyobromIna rAsAyanataH yA kRtrima rUpase jainthIna (Xanthine ) se nirmita kiye jA sakate haiM / vi0 de0 "cAya" / . auSadhArtha vyavahAra - phala tathA bIja / elopaithI arthAt DAkTarI cikitsA meM isakA sata kaifIna kAma meM zrAtI hai 1 auSadhanirmANa -- phATa | kAphInA Caffeina kaha bIna rAsAyanika sUtra (C8H10 N1 O2 Hg 0. ) phizala Official vA adhikRta paryA0 - aMtagIna, mlecchaphalIna (saM0 ) / taMdrAhara sata, kahavIna -hiM0 / zAIna ( jauhara cAya ), jauhara gvArAnA, jauhara qahavA (phrA0 ) kahavIna, jauhara bunna ( zru0 ) / kAfInA (kaiphInA )
Page #673
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahavA 2405 kahavA Caffeina -le| Caffeine kAnona (kaiphInA ), dheina 'Thine, gvArenIna Guaranime-300 __ varNana-eka prakAra kA nirgandha varNa rahita rezamI sUI kI taraha kI bArIka kala meM jo cAya kI zuSka pattiyoM yA kahave ke zuSka bIjoM se prApta hotI hai| isakI pratikriyA nyuTla ( udAsIna) aura svAda kiMcit tina hotAhai / yaha rAsAyanataH saMdhAna-vidhi ( Synthetically ) se bhI prastuta kI jAtI hai| vileyatA-yaha eka bhAga 80 bhAga zItala jala meM, eka bhAga eka bhAga ubAlate huye jala meM, eka bhAga 40 bhAga surAsAra (60%) meM, eka bhAga 7 bhAga klorophArma meM, eka bhAga 400 bhAga Ithara meM vilIna hojAtI hai| noTa-yadi 1 grena kAfIna ke sAtha prAdhI grena soDiyama sailisileTa sammilita kara diyA jAya to phira vaha jala meM sahaja meM hI vilIna ho jAtI hai| isakA jalIya ghola udAsIna (nyuTrala) hotA hai| saMyoga viruddha-poTAziyama pAyoDAyaDa, Tainika esiDa aura makyuriyala sAlTa sa (pAradIya lvnn)| prabhAva- hRdya (Cardiac Tonic ) aura mUtrala / mAtrA-2 se 1 grena, vA 0.12 se 03 grAma / (=6 se 30 seMTigrAma) kaiphInI sAiTrAsa Caffeinoe Citias nimbUkAmla ghaTita aMtadrIna rAsAyanika sUtra Cg H10 N4 02C6 Hg Or. Aphizala Official vA adhikRta payyo0-nimbukAmlIya ataMdrIna -sN0| lemUnAtul kahavIna -a0 / jauhara kahavA lemUnI -phrA0 / kaifInI sAiTrAsa Caffeine Citras-le| kaiphIna sAiTeTa Caffeine Citrate-aN0| nirmAgA-krama evaM paricaya-eka prakAra kA zveta raMga kA nirgandha asthira cUrNa jo svAda meM kisI prakAra tikka evaM amla hotA hai| eka bhAga kaiphIna ko eka bhAga sAiTika esiDa (nimbamla) ke uSNa vilayana meM milAkara vATara-bAtha para zuSka karane se yaha prastuta hotI hai| vileyatA-yaha eka bhAga 32 bhAga pAnI meM, eka bhAga 22 bhAga surAsAra (10%) meM aura eka bhAga 10 bhAga korophArmora Ithara (2 bhAga korophArma ora eka bhAga Ithara ) ke mizraNa meM vilIna ho jAtI hai| prabhAva--hRdaya baladAyaka aura mUtra pravartaka / mAtrA-2 se 10 grena (12 se 60 seMTigrAma) kAphIna eTa soDiyAI beJjobAsa Caffeina et Sodii Benzoas, kaiphInI soDiyo bejz2ozrAsa Caffeine Sodio benzoas-le / kaiphIna eNDa soDiyama aga Caffeine and Sodiuni Benzoate-aM0 / utpatti-kAphIna meM samabhAga soDiyam beJjoeTa milAne se yaha prastuta hotA hai / isameM 470% se kama aura 50% adhika anahAiDsa kAphIna, aura 50% nyUna aura 5300 se adhika soDiyam beMjoeTa nahIM hotaa| lakSaNa-eka prakAra kA kiMcit tika, gaMdharahita safeda cUrNa jo eka bhAga uSNa jala meM vileya hotA hai / cAra bhAga jala meM yaha samyak vileya aura surAsAra (60%) meM kiMcit vileya hotA hai / mAtrA-5 se 15 grena vA 0.3 se 1 grAma; antaH kSepArtha 2se 5 grana vA 12 se 0.3 grAma / adhikRta yoga Aphizala pripeyarezA ( Offical Pioprations ) payyo-kaiphInI sAiTrAsa efaraveseMsa Caffeince Citras Effervescens -le0 / safaraveseMTa kaiphIna sAiTUTa Sfferyescent Caffeine Citrate-aN0|
Page #674
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahavA 2406 kahavA nirmANa-krama-eka dAnedAra jozadAra cUrNa jo isa prakAra prastuta hotA hai| soDiyam bAi kArboneTa 51 bhAga, TAraTarika esiDa 27 bhAga, sAiTrika esiDa 18 bhAga, kaifona sAiTUTa 4 bhAga aura zakarA 14 bhAga inako paraspara milAkara 210 phArana hAiTa ke uttApa para itanA A~ca deM ki vaha dAnAdAra cUrNa bana jaay| phira use calanI meM cAla leM aura 130 phArana hAiTa ke uttApa para zuSka krle| mAtrA-60 se 120 grena ( 4 se 8 graam)| kaiphIna ke naoNTa oNphizala ( anadhikR) yoga aura peTeMTa auSadha (1) eliksira kaiphAnI Elixir Caffeine arthAt kaiphIna vA aksora kahavIna / yoga-kaiphona 17-5 bhAga, DAyalyuTa hAiDo. bromika esiDa (yunAiTeDa sTeTa phArmAkopiyA) 4 bhAga, sirapa DApha kAfI arthAt zarbata kahavA (nezanala phArma yularI amerikA ke anusAra) 250 bhAga, airomeTika eliksira (saMyukta rAjya amerikA) utanA jitane meM eliksira pUrA eka sahasra bhAga ho jaay| zakti-isake eka phluiDa DrAma meM 1 grena kaiphIna hotI hai| mAtrA-1 se 2 phluDa DrAma= (6.6 se 7.1 ghana zatAMzamITara ) / (2) kaifonI emoniyosAiTrAsa (aff. einae ammonio-Citras isake zveta sphaTika hote haiM jo pAnI meM kama ghulate haiN| mAtrA-1 se 10 grena / (3) kephAnI hAibromAiDam Caffeinai Hydrobromidum- isake svaccha sphaTika hote haiM jo eka bhAga 12 bhAga jala meM vilIna ho jAte haiN| mAtrA-1 se 4 grena-(.06 se 26 graam)| (4) kaiphInIhAiDrobromAiDamefaravesasa Caffeinae Hydro bromidum Effer vescens. isake 50 grena meM 2 grena hAiDrobromAiDa hote haiM / mAtrA-60 se 120 mena-(4 se 8 graam)| rala CaffeineChloral-1 isakI choTI choTI safeda dAnedAra kalameM hotI haiM jo jala meM suvileya hotI haiN| guNa tathA upayoga-yaha vedanAsthApaka aura koSThamRdukara hai| malAvaSTaMbha, prAdhmAna, gRdhrasI aura AmavAta meM isake 3 se 8 (0.2 mena se 0.5 grAma) kA tvagIya aMtaH kSepa upakArI siddha hotI hai| (6) kaiphInA eTa soDiyAI sailisilAsa Caffeina et Sodii Salicylas kaiphInI sADiyo sailIsilAsa Caffeine Sodio Salicylas-yaha eka prakAra kA zvetavarNa kA cUrNa hai jo eka bhAga 2 bhAga jala meM aura eka bhAga 28 bhAga surAsAra (800/0) meM vilIna ho jAtA hai| isake guNadharma DijiTa. lisa kI taraha nahIM hote haiM / yahI nahIM apitu ghulanazIla hone ke kAraNa yaha DijiTelisa kI taraha hai| yahI nahIM apitu ghulanazIla hone ke kAraNa yaha DijiTelisakI apekSA prAzu prabhAvakArI hotI hai| yoga yaha haikAphona 5; soDiyAI sailisilAsa 6, jala 20, inako yahA~ taka vASpIbhUta kareM ki ye zuSka hojAya~ / isameM 47 se 50 pratizata kAphIna hotI hai| mAtrA-5 se 15 grena vA 0.3 se 1 grAma mukha dvArA, 2 se 5 grena vA 0.12 se 3 grAma tvagadho'ntaHkSepa dvaaraa| kaiphInI DAI AyoDo hAiDro bromAiDam Caffeine Di-Iodo Hydrobromidum-triguNa AyoDIna ghaTita kahavIna / isako kaiphIna TrAI AyoDIna bhI kahatehaiM / isakI maMzUrI kalameM hotI haiM / svargIya DAkTara mArTImara ke parIkSaNAnusAra gAuTa (vAtarakka) roga meM isa auSadhi ke upayoga se ati zIghra lAbha hotA hai| yaha AmavAta (Rheumatism) meM bhI guNakArI hai| mAtrA-1 se 3 grena vaTikA rUpa meM prayukta kareM / glyukoz2a aura palva ekeziyA se isako vaTikAyeM prastuta karanA caahiye|
Page #675
--------------------------------------------------------------------------
________________ heat (8) ADo klaiphIna Iodo Caffeine soDiyam kaiphInI AyoDAiDa Sodium Caffeince Iodide 2407 eka safeda cUrNa jo zItala jala meM alpa aura uSNa jala meM samyak vileya hai / isameM 650/0 kAphIna hotI hai / mAtrA-2 se 10 grena vA 012 se 06 grAma / yaha hRdaya vikArajAta jalodara ( Cardiac dropsy ) aura phuphphusAvaraNa pradAha (Plea risy ) meM utkRSTa mUtrakAraka hai / yaha zvAsa roga meM upakArI hai| mAtrA-2 se 10 grena | (1) kaiphInI salphAsa Caffeince Sulphas isake zveta sphaTika hote haiM jo jala vileya hote haiM / mAtrA - 1/2 se 5 grena | (10) kaiphInI bailairienAsa Caffeince Valerianas jaTAmAMsIsAra ghaTita kahavIna / isake zveta sphaTika hote haiN| jinameM eka pratizata se 13 pratizata taka beleriyana esiDa jaTAmAMsI sAra hotA hai / yaha hiSTIriyA ( yoSApasmAra) aura kukara khAMsI ( Pertussis ) meM upakArI hai| mAtrA - 1/2 se 3 grena (032 se 2 grAma ) ( 11 ) minIna Migrainine arthAt zrarddhAvabhedaka hara zraddhavibhedakIna, zakqIqIna / isako 'aiNTipAirIna kaiphInI- sAiTrikam Antipyrin Caffeince-Citricum ' bhI kahate haiM / isameM 6 pratizata kaiphIna eka pratizata sAiTrika esiDa aura 60 pratizata phainAjona hotI hai / isake sphaTika hote haiM / jo jala meM suvileya hote haiM / isake jalIya vilayana kI pratikriyA kiMcid amla hotI hai| I saMyoga viruddha -- isameM adhika mAtrA meM phenA jUna hotI hai / isaliye isake bhI ve hI saMyoga virodhI dravya haiM jo phenAjona ke / havA guraNa tathA upayoga- yaha ziraHzUla meM upakArI hai| kiMtu isake upayoga se nIMda nahIM zrAtI / mAtrA - 8 se 15 grena = ( 0.5 se 1 grAma) ( 12 ) miljIna Migralgin isameM pratizata pheneseTIna, 8 pratizata kaiphIna aura 3 pratizata sailisilika esiDa hotA hai / mAtrA - 8 se 15 grena kI cakrikAyeM ( Tablets ) bhI bikA karate haiM / upayoga - ziraHzUla meM yaha zrauSadha vizeSa guNakArI pramANita huI hai / (13) simphorola Symphorol isa nAma se tIsa yoga vikate haiN| inameM kaiphIna, salphonika esiDa lithiyam ke sAtha saMyukta hotI hai / inake zveta sphaTika hote haiM / mUtrala rUpa se inakA hRdaya vikArajanita jalodara (Cardiac dropsy ) aura vRkkIya jalodara ( Renal dropsy ) meM upayoga karate haiM / mAtrA - 10 se 15 grena = ( * 64 se 1 grAma) ( 4 ) eksaTraikTama kolI likviDam Extractum Kolo Liquidumyaha kolA berA nAmaka vRkSa ke bIjoM se jinameM 2 se 2 // pratizata kaiphIna hotI hai, prastuta kiyA jAtA hai| patte cAya aura mAtrA - 10 se 20 minima ( biMdu ) / noTa- arIkA meM do-tIna prakAra ke kolAvRkSa hotA hai / vahA~ ukta vRkSa ke kahavA kI jagaha kAma meM zrAte / unameM eka prakAra kA kSAroda vartamAna hotA hai jo sarvathA kaiphInavat hotA hai / (15) kaiphInI sAiTrAsa Caffonie Citras - eka safeda gaMdharahita cUrNa jisakI pratikriyA amla hotI hai / yaha 32 bhAga jala meM vileya hotI hai / mAtrA-2 se 10 grena vA 0.6 grAma / kahavA ke guNa dharma tathA prayoga yUnAnI matAnusAra prakRti -- isake saMbaMdha meM prAcIna yUnAnI evaM zrAvya cikitsA zAstrajJoM ke nAnA mata haiM / una
Page #676
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaharavA sabako yahA~ dekara hama pAThakoM ko ulajhana meM nahIM DAlanA cAhate / yahA~ para hama kevala una sabakA sAra dekara hI isa viSaya ko samApta kreNge| arthAt jisa para una sabhI kA mataikya hai / vaha yaha hai-tAz2A qahavA aura vizeSakara usakA chilakA uSNatA evaM rUkSatA kI ora pravRtta hotA hai| purAnA tathA bhRSTa kahavA zItala evaM rUkSa hotA hai| yaha jitanA purAnA par3atA jAtA yA jitanA adhika bhunatA hai, usameM uttarottara zItalatA evaM rUkSatA bar3hatI jAtI hai| hAnikartA- yaha ziraHzUla, qhafaqAna, zrAdhmAna, kulaMja aura kAbUsa utpanna karatA hai, zarIra ko kRza eva rUkSa karatA hai| phuphphusa aura naraqhare meM rUkSatA utpanna karatA hai| zarIra kA raMga pIlA kara detA hai| jisakI prakRti meM zIta evaM mRdutA kA prAvalya ho yA vikRta doSa bar3he hue hoM, use yaha aniSTakara hotA hai / darpaghna-davAula muska soMTha, gulAba, rog2ana pistA, khA~Da, mizrI, aMbara aura kesara ityAdi / qahavA avarodhoddhATaka aura vedanAhara hai tathA yaha ratnaprakopa evaM pitta kI tIvratA aura dAha kA nivAraNa karatA hai / yaha doSoM ko svaccha karatA aura sAMdra doSoM ko dravIbhUta karatA hai| isI hetu rakta pitta evaM vAtajanya jvaroM meM vizeSataH unakI prAraMbhika avasthA meM tathA zItalA aura khajU roga meM bhI yaha upayogI siddha hotA hai| yaha raktavikAraja udaI roga tathA kAmalA arthAt yauna roga meM bhI guNakArI hai| malAvarodhahara hote hue bhI yaha dastoM ko rokatA hai, vizeSakara arddhabhRSTa qahavA / yaha mUtrapravartaka bhI hai| yaha AdratAhara hai aura zleSmakAsa tathA pratizyAya ko nivAraNa karatA hai; mArgajanita zrama, krama evaM zarIra kI zithilatA ko dUra karatA hai; hRdaya ko prasanna evaM praphullita karatA hai; AmAzaya ko zakti pradAna karatA hai; mAlIloliyA ihatirAkI ko guNakArI hai; netrAbhiSyaMda ko naSTa karatA hai aura mastiSka kI ora vASpArohaNa nahIM hone detA / yaha arzako dUra karatA hai| yaha bhI kahate haiM ki yaha arza utpanna karatA hai / yaha kuSTha roga kA nivAraNa / karatA hai| isako pIsakara zahada meM milAkara cATane se zuSka evaM prArdrakAsa meM upakAra hotA hai / yaha prAmAzayagata pArdratA kA zoSaNa kara usakI zithilatA ko nivRtta karatA hai| isake pIne ke uparAMta adhika sonA, pyAsa ko mAranA aura alpAhAra, kiMtu itanA nahIM nirbalatA bar3ha jAya, atIva guNakArI hai| Adha pauMDa bhRSTa kahavA pIsakara khaulate hue pAnI meM DAleM aura usameM se eka-eka pyAlA qahavA hara paMdraha miniTa ke uparAMta usa vyakti ko pAna karAe~ jisakI A~ta aMDakoSa meM zrAkara pha~sa gaI ho / mAyara mahAzaya ne IsavI san 1858 meM isakA upayoga kiyA aura chaThavA~ pyAlA pilAte hI A~ta Upara car3ha gaI / DraDana mahAzaya ne bhI una vidhi kI parIkSA kI, kiMtu navA~ pyAlA pilAne ke uparAMta unake rogI ne pArAma paayaa| isake atirikta katipaya anya DAkTaroM ke parIkSaNAnusAra bhI yaha upayogI pramANita ho cukA hai| isake bAra bAra pIne se mastiSka evaM prakRti meM rUkSatA kI ulvaNatA hotI hai aura nIMda kama AtI hai| parantu jinake garamI bar3hI huI ho aura nIMda na AtI ho kahavA pAna karane se unakI harArata ghaTa jAtI hai / isaliye ratUbata kama vighaTita hotI hai aura nIMda Ane lagatI hai / astu isI prakAra eka manuSya kI prakRti meM uSNatA parAkASThA ko pahu~cI huI thI / isaliye use nIMda na AtI thii| rAta ko vaha isa prakAra jAgatA thA, mAno koI saresAma kA rogI ho aura vaha vyagra evaM ciMtita rahatA thaa| do-tIna rAtri kahavA sevana karane ke uparAMta use acchI khAsI nIMda Ane lgii| koI koI kahate haiM ki yaha vIrya ko sukhAtA hai aura kAmAvasAya utpanna karatA hai / kadAcit purAne aura bahuta bhune hue evaM kAle meM yaha guNa ho sakatA hai, kacce meM aisA honA saMbhava nhiiN| balki isakA chilakA to kisI kisI prakRti ke vyakti kI kAmazakti ko bar3hAtA hai aura zrAhAra kA pAcana karatA hai| (kha0 zra0) DaoNkTarI matAnusAra___kAphI--kahavA mastiSka, pAkasthAlI aura vRkkadvaya kA uttejaka, mRdurecaka, ucca zreNI kA
Page #677
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahelA, kahelI pacananivAraka, siddha matrakAraka evaM azmarI-saMcaya ( R.n.khory., vol.11,p.326.) nivAraka hai| khAdya vA mAdaka pAna rUpa se bhune noTa--isake suprasiddha kSAroda qahavIna ke hue kahave ko parimita mAtrA meM upayoga karane se savistara guNadharma tathA prayoga ke liye "kAphInA" yaha uddIpana kArya karatA, samIkaraNa ( Assim dekheN| ilation ) evaM paripAkazakti kI vRddhi karatA, kahavA'-[?] iklIlulmalika nAmaka eka udbhija / zrAMtrIya kRmivat prAkucana kA utkarSa sAdhana | kahAmata-[a0] (1) vRddha honekA bhAva / vaardhky| karatA ora zArIrika dhAtuoM ke daya evaM mUtra ke jarApana / (2) maMdabuddhi evaM zithila honA / sAtha yUrika esiDa ke utsarga ko ghaTAtA hai| kahAha-saMjJA puM. [saM0 pu.] (1) mahiSa / bhaiMsA / kahavA sevana karane se zrama janya zArIrika evaM / (2) kaTAha / kaz2aha / mAnasika avasAda vA krama kA anubhava nahIM | kahI-[ kanA0 ] kaTu / tikka / kaDupA / hotA aura vinA kleza ke kucha samaya taka ke | kahIkIra-[ kanA0 ] kar3avI turaI / kar3avI taroI / liye nidrA para vijaya prApti hotI hai tathA mana kahIja-[a0 ] eka prakAra kA prAvarezama / sateja rahatA hai / yaha parAvartita kriyA evaM mAna- kahIna-[phA. ] j'ruur| sika ceSTA ( Mental activity ) kI | kahI par3avala-[ kanA0 ] jaMgalI paravala / vanya vRddhi karatA hai / atyadhika mAtrA meM kahavA sevana pttol| karane se ina vikAroM kA prAdurbhAva hotA hai- kahIra-[phA0] j'ruur| aniyantrita paripAka kriyA, ziraH pIr3A, ziro- | kahIlA-[ ] taja / salIkhA / ghUrNana, hRtspaMdana, nitAMta asthiratA, AkSepa aura | kahIlA-[10] (1) gAvaz2abAna / pakSAghAta / koko ko apekSA kaoNphI adhikatara | kahIsore-[ kanA0] titalaukI / kar3A dhiyA / uttejaka, kiMtu alpa jIvanIya (Sustaining) kahu-saMjJA puM. [ ] koha / arjuna / hai| (Ara0 ena0 khorI, khaM0 2, pR0 3236) kahuA-saMjJA puM. [ ] arjuna vRkSa / koha / ___ kahave kA kaccA phala (Berries) jvara- kahudAlI-[ marA0] kaaktuddii| kaubA ThoThI / nAzaka hai| yaha zizuoM ke liye varjita hai, kyoM | Asclepia Curassavica. ki isase anidrA utpanna hotI hai| astu, isase | kahundAna raMgala-[ma0pra0] mAlakA~ganI / unakI vRddhi ke viparIta prabhAva hotA hai| vayaska | kahuvA-saMjJA puM0 [saM0 koha ] arjuna vRkSa / koha logoM meM yaha zIghra vArdhakya lAtA hai aura saMvartana | vRtta / kriyA ( Metabalism) ko asta-vyasta ___ saMjJA puM0 [a0 qahavA ] eka davA jo ghI, kara Ayu ke parimANa ko ghaTAtA hai| cInI; mirca aura soMTha ko Aga para pakAne se upayoga-zArIrika krAnti evaM hRdaya tathA banatI hai aura jukAma ( saradI ) meM dI mana viSayaka avasAda meM kahave kA prayoga hotA jAtI hai| hai| vAtajavedanA ( Neuralgia), nAr3I | kahuvArukha-saMjJA pu. arjuna vRkSa / kahuvA / koha kA vikAra ghaTita ziraH pIr3A aura cirakArI madAtya | pedd'| yajanita anidrA roga meM gvArAnA ke sAtha vedanA | kahU-saMjJA pu. arjuna vRkSa / koh| sthApaka rUpa se yaha upayoga meM AtA hai tathAvamana, kahUlata-[a0] adher3a umara kA honA / bAloM kA atisAra, zvAsa roga janita AkSepa inake nivRtyartha / kAlA aura safeda honA / cAlIsa se sATha varSa ko evaM mAdaka sevana janita viSAktatA kI dazA meM bhI | avasthA ke madhya honaa| kahave kA vyavahAra hotA hai / hRdaya saMbaMdhI roga meM | kahelA, kahelI-saMjJA strI0 [ deza0] taja kA mAma pairAlDihAiDa ke sAtha kaiphIna kA lAbhadAyaka jise arabI meM "salIna" kahate haiN| kiMtu hakIma upayoga hotA hai| zarIpha khA~ kahate haiM ki vaha eka pahAr3I vRkSa kI 82 phA.
Page #678
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahesa 2450 kArachAla hai jo kar3I, moTI, khuradarI, maTiyAle evaM | kaha fa, kiha fa-[10] [ bahu0 aka hAba, kaha pha + lAla gerU ke raMga kI hotI hai / kahelA kahelI meM | khopar3I kI eka haDDI / pAzcikAsthi / ajamula bheda kevala itanA hai ki kahelA moTI chAla hai zApha ja / Parietal. aura kahelI patalI / ye donoM cIjeM salokhA-taja | haba-[:] kaccA aura harA aMgUra / aura kiphreM-dAlacInI se bhinna aura unake madhya | | kaha. ba-[10] (1) atIva vRddha puruss| bar3I umara kA shraadmii| (1) khA~sanA / / guNadharma tathA prayoga-ye vRkka aura kaTi ko kaha baH-[ a0 ] puzcalI strii| durAcAriNI / valaprada haiM aura strI guhyAMga se nAnA prakArake srAvoM / chinAla / badakAra aurata / kA nivAraNa karatI haiN| prAyaH lalanAgaNa ise noTa-kaha baM kA dhAtvartha khA~sanA hai aura piDiyoM meM DAlakara khAtI haiN| prAyaH isakA upayoga kaha baH isI se vyutpanna hai / kyoMki yamana dezIya karatI haiM, vizeSataH una picu vartikAoM meN| puzcalI nArIgaNa puruSoM ko khakArakara bulAtI (tA0 sh.| kha0 a0) thiiN| isaliye unako kahabaH ke nAma se abhihita kahesaru-[ karanA0] bana mUga / muddraparNI / mugavana / kiyA gyaa| kisI kisI ke anusAra kaha baH kaholA bhAjI-[ vamba0 ] bustAna afaroz2a / vakAhata se vyutpanna hai jisakA artha nirlajjatA hai| kahaqava-a.] baiMgana / bhaMTA / kaha ma-[a0] bahuta buuddh'aa| atIva vRddha / pIra kahakam-[10] baiMgana / bhaMTA / phatUta / kaha kara-[a0] (1) ulaTA calanA / (2) kaharala-[ ] jarjIra / jisameM kisI cIz2a ko ghiseM / (3)bahuta kAlA hasUsa-[yU0] karAsiyA / bAlUbokhArA / kaunaa| pahAr3I kaushraa| kaha rubata-[a.] kisI vastu para vaidyutika zakti noTa-muhIta Ajama meM isI artha meM isa pravAhita karanA | Electrify. . zabda kA uccAraNa "kahakara" kiyA hai| para yaha kahAbA-a. kAha+rubA 1 de0 "kaharuvA" / uccAraNa g2alata hai / goMda ke artha meM bhI ukna | vaharubA zamaI-10 kaharuvA bheda / uccAraNa se yaha zabda dekhane meM nahIM paayaa| kaharuvAiyyaH, kaharubiyyaH-[10] kaharubAI zani / kaha kara-[10] (1) bar3I umra kA vaha bakarA vidyucchaki / Electricity. jo pahAr3I ho vA pahAr3I na ho| (2) kaThora kahala-[10] [ bahu0 kahUla, kahAla kahalAn ] pASANa | sakhta patthara / kahakAra / (3)cikanA adher3a / adher3a avasthA kA zrAdamI / cAlIsa se kAlA patthara / sATha varSa kI avasthA taka kA zrAdamI / kahakahaH-[10] aTTahAsa / khilakhilAkara hNsnaa| kahala:-saMjJA puM. [saM pu.] jU nAmaka kITa / de. "jaha k"| kaha la-de. "kuha l"| kaha kahara-[ yU.] sarjarasa / sAlaveSTa / rAla / [10] A~kha meM suramA lagAnA / Tratai Resin. kaha la-[a0 ] tvacA kA khuradarA aura kaThora honA / kahakahAra, kahakAra-[a0 ] kaThora pASANa / saqhta svaka kArkazya evaM kAThinya / qazana / patthara / karaNa-saMjJA pu[saM0 pu.] kalahaNa, rAjataraGgiNI kaha kara-[a.] pASANa / patthara | ma0 a0| __ ke praNetA / de0 'kalhaNa" / mu.paa.| kalaka-saMjJA pu0 [saM0 vI0 ] katAra / zudiphulakahajaka, kahaz2ala-[phA0] jiir| baM0 / bhA0 pU0 1 bha0 gu0 v0| kaha ta-[10] (1) eka paudhA / (2) durbhikSa / | kaha lata, kahalam-[phA0] baiMgana / bhaMTA / akAla / khuzkasAlI / anAvRSTi / Draught karAra-saMjJA puM0 [saM0 kI. ] (1) sapheda kuiiN| kadala-[10] mkdd'ii| dhavalotpala / kumuda / rA0ni* va010vi0
Page #679
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahnAraghRta 2411 kaccharAkSasa tela de. "kuI" / (2) kUI |bghvl kokaabelii| kakSa-saMjJA pu0 [saM0 pu. (1) aMgAdhaH koTara / kumuda puSa / ci0 kra. ka. kezarapAka / "kahAra rtnaa0| (2) mhiss| bhaiMsa / (3) latA / padmotpala cndnaambu"| bela | ama0 / me0 pdvikN| (4) gUgula / paO0-sogaMdhika (a.), sogaMdhikaM, guggula / vai.niv0| (5) sUkhI ghAsa / zuSka kalhAraM, hallakaM, rakasandhyakaM (bhA0 pU0 1 bha. tRnn| dh0| (6) sUkhA vana / zuSka vana / pu0 v0)| ( Nymphea edulis ) (7) pApa / doSa / he. / (8)kaccha kachAra / guNa-kahAra zItala, grAhI, guru, rUkSa aura (6) araNya / vana / jagala / (10) gRhaprakoSTha / viSTambhakAraka hotA hai| bhA0 pU0 1 bha. bhIta / pAkhA / (11) pArzva / kA~kha / bagala / pu0 v0)| yaha kaselA, madhura, tathA zItala (12) kA~cha / kachoTA / lA~ga / (13)kAsa / hotA hai aura kapha, pitta evaM raka vikAra nAzaka (14) bhUmi / (15) ghara / kamarA / koTharI / hai / (raaj.)| yaha grAhI, atyanta zItala,bhArI (16) eka roga / kA~kha kA phodd'aa| kakharavAra / rUkSa aura viSTambhakAraka hai (vai0 nigh0)| (3) (17) A~cala / (18) darjA / shrennii| ISat zveta raka kamala / (4) kamala sAdhAraNa / (16) tarAjU kA pallA / plraa| (20) koI kamala / vai0nigh0| (5) zveta kamala / peTI / kamarabaMda / paTukA / sapheda kamala / (6.) ranakumuda / taalkuuii| kakSadharamamma-saMjJA puM. [saM0 kI. ] eka marma sthAna halamaka / zA. ni. bhuu0| vizeSa / isakA sthAna kA~kha aura chAtI ke bIca kahnAraghRta-saMjJA puM0 [saM0 kI.] Ayurveda meM hRdro- kA bhAga hai| su. shaa060| gAdhikAra meM varNita eka yoga / yathA kakSapuTa rasa-saMjJA puM. [saM0 pu.] eka rasauSadhi / "kahnAramutpalaM padma kumudaM madhuyaSTi kaa| zuddha pArada lekara tapta khalva meM DAlakara nirguNDI, paktavAmbunAtha tatkAthe jovniiyoplpite|| nIlI, thUhara, brahmadaNDI; tridaNDI (moraseMDA ghRtaM pakka navaM pItaM raktapittAsragulmanut / " marAThI) sauMpha, mugdaparNI, zveta prAka, kauMcabIja, rasa. r0| araNI, peTArI (kaMghI), kAlA dhatUrA, bhA~ga, arthAt kuI-saphedakamala, nIla kamala, rana kSIra vidArI kaMda ina pratyeka ke aGga svarasoM se kamala aura muleThI samAna sAga ke kvAtha ke aura eka-eka dina mardana kreN| punaH isa tapta kharala meM jIvano gaNa kI zroSadhiyoM ke kalka ke sAtha yathA DAlakara mardana kiyA huA pArada lekara isakA vidhi siddha nUtana ghRta pAna karane se rakta pitta golA banAleM aura isekSIrakaMda vA vajrakaMda (jaMgalI aura raktArza kA nAza hotA hai| sUrana vA mAnakaMda) meM gaDDhA khodakara rakheM aura kahna lasUdAna-[a0 ] kAle shraadmii| usI ke majjA se gaDDhe ko bhara kapar3a miTTI dekara kaha-saMjJA puM. [saM0 pu.] vaka pakSI / bagulA / isa saMpuTa ko vajramUSA meM baMdakara laghupuTa meM bhAga shrm| deN| isa prakAra karane se jaba svAMga zItala ho kahavaH -[a0] (1 de0 'khvaa"| (2) eka jAya taba kAma meM laave| prakAra madya / madirA vizeSa / kakSarAdi tela- ) kaha.va-ikkIlula jabala / kaccha rAkSasa tela- saMjJA puM. [saM0 kI.] maina. kaha vA'-[ ] ikkIlula malika nAma kA eka udbhid / zila, horA kasIsa, aAmalAsAra gaMdhaka, seMdhA kaha. vAn-de0 kuha vaan"| namaka, sonA mAkhI, pattharaphor3A, soMTha, pIpala, kaha vIna- kahave meM pAyA jAnevAlA eka kSAroda / karihArI, kanera, vAyaviDaMga, citraka, dAtyUNI, kaha. ha.-[10] vaha kharabUjA jisameM gUdA khUba ho, nIma ke patte samasta dhelA-dhelA bhara leN| jala meM parantu abhI vaha aparipakva ho / kaccA khrbuujaa| mahIna pIsakara punaH 2 sera kar3avA tela milAkara kaha hAla-[a] netracikitsaka / netra nirmAtA / / yathAvidhi pakAyeM / pakate samaya isameM madAra kA A~kha banAnevAlA | cazma sAz2a / Deulist. dUdha 2 cha, thUhara kA dUdha 2 cha, gomUtra 4
Page #680
--------------------------------------------------------------------------
________________ kakSamUla 2412 sera DAlakara manda manda zrAMca se pakAe~ / jaba jala kA aMza zeSa ho jAya taba chAna kara rakheM / guNa- isake mardana se zrasAdhya kacchadAda; pAmA, khujalI aura rudhira ke samasta vikAra dUra hote haiM / ( zramR0 sA0 ) kakSamUla - saMjJA puM0 [saM0 klI0 ] bagala ! Base of the Axilea. kakSAruhA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] nAgaramustA / nAgaramothA / rA0 ni0 va0 6 / kakSazaya - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] kuttA / kukkura | vai0 nigha0 / kakSA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) vAhvormUla | kA~kha | rA0 ni0 va0 18 | ( 2 ) eka prakAra kA kSudra roga jo pitta ke prakopa se hotA hai| ka~khorI | kA~kaviDAli ( baM0 ) / lakSaNa - bAhu ( bhujA ), pasalI, kaMdhA aura kattA ( kA~kha vA bagala ) meM hone vAle kAle raMga ke vedanAyukta phor3e ko pitta kI kakSA, kakarAlI kahate haiM / mA0 ni0 chudra ro0 / kakSAntara-saMjJA pu N0 [saM0 nI0 ] antargRha / garbhA - I gAra / kakSApaTa-saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kaupIna / halA0 / kakSAphalu saMjJA pu N0 [saM0 pu0 ] kRSNodumbaraphala / kAkaDumura - baM0 | kaThUmara / vai0 nigha0 / kakSIya - vi0 [saM0 tri0 ] kakSa sambandhI / Axi. llary, zra0 zAo 1 I kakSIyA dhamanI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kA~kha kI dhamanI / (Axillary artery) zra0 zA0 / pra0 zA0 / kakSIyAnAr3I-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] kakSa sambandhI nAr3I | Axillary nerve; zra0 zA0 | kakSotthA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] bhadramustA | nAgara mothA / he0 / kacyA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] ( 1 ) vRhatikA / banabhaMTA, he0ca0 / ( 2 ) kAJcI / ( 3 ) ha prakoSTha / zrama0 / ( 4 ) madya / ( 5 ) hAthI bA~dhane kI rassI / karibaMdhana / a0 TI0 bha0 / 0 yadvikaM / (6) guJjAlatA / ghuMghacI / (7) ratI / (8) A~gana / ( 8 ) camar3e kI rassI / kaMkara bI tA~ / nAr3I / (10) haudA / zramAdI / ( 11 ) mahala / ( 12 ) Dyaur3hI / ( 13 ) kakSa sambandhI dhamanI | Axillary A (18) Axillary kakSA sambandhI sirA / zra0 zA0 / katraya - saMjJA puM0 [saM0 pu0 ] tIna kutsita padArtha | tIna buro cIz2oM kA smuuh| yaha zabda nitya hI bahuvacanAMta hotA hai| ka - saMskRta vA hindI varNamAlA kA pahalA vyaMjana varNa / kaM- saMjJA puM0 [saM0 kam ] ( 1 ) jala / (2) mastaka / ( 3 ) sukha / ( 4 ) agni / (5) sonA / ( 6 ) kAma | kuMa - [ zru0 ] cUhA / mUsA | qankrazru / kaMkaTI - [ ma0 ] cAkasU | kaMkar3a - saMjJA puM0 [saM0 karkara ] [ strI0 pA0 kakar3I ] eka khanija padArtha / aMkaTA / saMgarejA fA0 / hasAta - zru0 / prakRti - zItala evaM rUta / gue, karma, prayoga -- yaha mAdde ko lauTA dene vAlA aura zoSaNakarttA hai / isakA dhUla sA pisA hudhA bArIka cUrNa burakane vA marahama banAkara lagAne se kSata-vikSata sthAna se raka srAva hone meM upakAra hotA hai / nA0 mu0 | ma0 i0 | kaMkaNakhAra - [ kanA0 ] suhAgA | TaMkaNa / kaMkanikA -saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] bAla sa~vArane kI kaMdhI | kaMkapakSI - saMjJA puM0 [saM0] kA~ka | kaGka | gIlA / kaMkapAla - [ mala0 ] mUlI / mUlaka / kaMkara - saMjJA puM0 de0 "kaMkar3a" | hada saMjJA puM0 [phA0 ] ( 1 ) ullU / ( 2 ) bAdAva | [ ? ] eka bUTI / harzana / de0 " urzana" / saMjJA puM0 [saM0] takra / maTThA | chAcha ! [ ma0, kharapata | ghogara / ( Garuga Pinnata, Roxb.) J kaMkara AbI-saMjJA pu N0 [phA0] zrArddha bhUmi meM honevAlI eka bUTI jisakI pattI harI aura karaprasa kI pattI kI taraha hotI hai| isakI zAkhAe~ cipakadAra ora phUla pIle raMga ke evaM sugaMdhita
Page #681
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMkarakhara 2413 ka~ganI hote haiM / svAda meM yaha tIkSNa, kaTuka evaM kusvAdu kaMkera - saMjJA pu N0 [deza0 ] eka prakAra kA pAna jo hotA hai| kar3A hotA hai | kaMkor3A-saMjJA pu N0 [ kakor3A ] kakor3A | kaMkola - saMjJA puM0 [saM0 ] ( 1 ) zItalacInI kA eka bheda / ( 2 ) kaMkola kA phala | kaMkola mirca | de0 "kaMkola " / kaMkola kI - saMjJA strI0 [saM0] kAkolI | karavI / na0 nA0 se0 / 1 kaMkola - [ marA0, ka0 ] kabAbacInI / zItalacInI | [ marA0, bamba0 ] kaMkala / cavya / cAva | kaM koladAnA -saMjJA puM0 de0 " kaMkola mirca" / kaMkola mirca saMjJA strI0 [saM0 kaMkola + hiM0 mirca ] kaMkola kA phala | de0 " kaMkola " / kaMkra - saMjJA puM0 [?] tiryakkU pala / pApaTa / kukura cUra (baM0 ) / kaMkhajUrA - saMjJA pu N0 de0 " kanakhajUrA" / ka~khavArI - saMjJA strI0 [hiM0 kA~kha ] vaha phor3iyA jo kA~kha meM hotI hai| kaMkhavAra / kakhavAlI / kakarAlI / kaeNkhaurI - saMjJA strI0 [hiM0 kA~kha ] ( 1 ) kA~kha / (2) de0 "ka~khavArI" / prakRti -- dvitIya kakSA ke aMta meM uSNa aura rUta | hAnikarttA - zarIra ke nIce ke agoM ko / darpaMna--unnAva, katIrA aura zItala padArtha / pratinidhi--x / mAtrA - 4 // mAze taka | mukhya karma - mUtra pravarttaka, rajaH pravarttaka, vAyu nAzaka zrora rakka sthApaka / guNadharma tathA prayoga - zarIra ke bhItara garamI utpanna karatA aura sUjana utAratA hai / zarIra ke pratyeka aMga se rakta srAva hone ko rokatA hai, mUtra aurata kA pravartana karatA hai, aura vRkkAzmarI ko khaMDa khaMDa karake nikAlatA hai| isakA kvAtha zrAmAzaya evaM zrAMtrastha sAMdra vAyu ko vilIna karatA aura zrAmAzaya ko garama karatA hai / cehare ke raMga ko nikhAratA hai / yaha pArzvazUla, kAmalA (yarkAna ), vivRddha plIhA, maror3a aura zrAMtrakSata ko guNakArI hai / isakA tarer3A zIta jvara meM lAbhakArI hai / ( bu0 mu0 ) kaMkarakhara- [ fA0 ] bAda zrAvarda | kaMkaraz2ada-[ fA0 ] harzana kA goNd| kaMkarI / turA- ka~khinA - [ bamba0 ] pIlU / bulkai / de0 "harzafa" / kaMkara safeda - [fA. ] bAda varda | kaMkarA - [ baM0 ] Bruguinera gymnorhiza. ka~karI- [hiM0, da0 ] kakar3I | kaMkarI - [ fA0 ] harazafa kA goMda / ka~karola-[ baM0 ] dhArakarelA / gola ( 2 ) eka prakAra kA kada / sUma / kakarA | Momordica Mixta kaMkalA ( kA~kalA ) -[ baM0 ] kAkolo / ( Zizy phus Napica.) kahana, kaMkahara - [ yU0 ] zAlaveSTa / rAla / naiqahara | kahana | Cancamum. kaMkAla-saMjJA pu N0 [saM0 ] ThaTharI / zrasthipaMjara | kaMkI - saMjJA strI0 [saM0] kiMkaNI | kaMkuTI - [ ma0 ] cAkasU / OM kuto -saMjJA strI0 kii| kaMpanI / ka / kaMgaI - [ paM0 ] mayUra zikhA / mora zikhA / mora paMkhI / saMjJA strI0 [hiM0 kaMghI ] kaMghI / kaMgaI vilAyatI -saMjJA strI0 khuDabAjI / qhitmie kocaka | kaMgaku-[ u0 pa0 prAM0 ] nevAra | kasUrI (naipA0 ) kaMgajI - [ lepa0 ] baragada | vaTa | kaMganakhAra - [ ] laghamI / ka~ganA-saMjJA strI0 [saM0 kaMku ] eka prakAra kI ghAsa / sAkA | ka~ganI -saMjJA strI0 [saM0 kaGgu ] eka anna kA nAma / parthyA0- (saMskRta) priyaMguH kaMgukazva cInakaH pItataNDulaH / asthisaMbaMdhanazcaiva kaGkanI SaT ca kathyate // ( dha0 ni0 suvarNAdi 6 va0 ) arthAt ka~ganI ke ye 6 paryAya haiM - priyaGguH, kaGgukaH, cInakaH, pItataNDulaH, asthisaMbaMdhana:, kaMkanI /
Page #682
--------------------------------------------------------------------------
________________ ka~ganI 2414 guNI kaMgunI prAcIna kaH pItataNDulaH / vAnalaH sukumArazca sa ca nAnAvidhAbhivaH // ( rA0 ni0 zalyAdiH 16 va0 ) arthAt-kaGguNo, kaGgunI, conakaH, pI taNDulaH vAtalaH, sukumAraH ye isake nAnA prakAra ke nAma haiM / bhAvaprakAzakAra ne kaMtuH zrora priyaGga isake ye do nAma diye haiM / zeSa saMskRta parthyA0 - kaGgunikA, priyaGguH ( zra0) kaGgaH priyaGga ( 0 TI0 ), kaGgukA (ratnA0 ) kaGguNikA, kaGguNI, kaGgunIkA, kaMgUnI, gupha pUrvAcAryakRta varNana -- 'kaMgunikA kAyanIti" cakrasaMgraha DhokAyAM zivadAsa ) | "priyaMguH kAyanIti prasiddhA" ( caraka TIkAyAM cakrapANiH ) / paricaya-jJApikA saMjJA - "pItataNDulaH" / guNa prakAziSa sajJA - "vaHtattaH", "asthi saMbandhanaH " / anya bhASA ke paryAya kAkana, kakunI priyaMgu, kaMgu, TA~guna, TaeNgunI, kaGgano, kaMganI, kaMgunI, kA~gunI, kA~ka, kaMkanI, kA~ganI, kAni - hiM0 / kora, kA~ni dhAna vA dAnA, kA um, kADanI dAnA-baM0 / zrarjuna, kaMganIfA / dukhna, dina - zru0 / painikam iTailikam Panicum Italicum Linn. siTeriyA for Stania Italica, Beauv.le0 1 iTAliyana mileTa Italian millet, Dekana grAsa Daccan grass zraM0 / tinai- tA0 | koralu, prakeNa puceTTU kolu - te0 / kAMga - marA0 / kAuna, barayI - koM0 / navane zakti, kaMgu giDA - kanA0 / tinA -mala0 / kurahan - siM0 / bAjarI - gu0 / kAla - zIrAjI / zyAmAka varga ( N. O. Graminacere. ) utpatti sthAna - yaha samasta bhAratavarSa, varmA, cIna, madhya esiyA aura yorupa meM utpanna hotA hai ko bihAra rAjya meM kaGgu pracura parimANa meM hotA hai| ka~ganI vAnaspatika varNana- - eka prakAra kA tRNadhAnya hai / suzruta meM kudhAnyavarga meM kaGga, kA pATha zrAyA hai | yaha maidAnoM tathA 6000 phuTa kI UMcAI taka ke pahAr3oM meM bhI hotA hai / isake liye domaTa arthAt halaka sUkho jamIna bahuta upayogI hai / yaha bAda sAvana meM boI ora bhAdoM kAra meM kATI jAtI hai / kahIM-kahIM yaha pUsa ke mahIne meM boI jAtI hai aura baisAkha ke aMta meM vA jeTha ke zurU meM karatI hai| dhAna ke nAla se ka~ganI kA nAla sthUlatara evaM dRr3hatara hotA hai / jabataka yaha zradhika bar3A nahIM hotA, tabataka isakA tanA bhUmi para nahIM giratA, zrAkRti varNa aura kAla ke bheda se isakI bahuta jAtiyA~ hotI haiN| raMga ke bheda se ka~ganI do prakAra kI hotI hai - eka pIlI, dUsarI lAla | isako eka jAti cenA vA cInA (Panicum Miliaceum) bhI hai jo caita baisAkha meM boI aura jeTha meM kATI jAtI hai / aura guNa meM kaMga ke samAna hotI hai kahA hai- "cInakaH kaMgu bhedo'sti sajJeyaH kaMgubadguNaiH / " isameM bAraha teraha bAra pAnI denA par3atA hai / isIliye loga kahate haiM- "bAraha pAnI cena nahIM to lena kA dena" vi0 de0 "cInA" / kaM taMDula arthAt ka~ganI ke dAnaM sAgudAnA se kiMcita bar3e aura sA~vA~ se kucha moTe aura adhika gola hote haiN| tuSa sahita ka~ganI kA varNa pIlA hotA hai evaM ka~ganI ke dAne kA varNa ISat pIta hotA hai / ka~ganI ke zrATe kA svAda mIThA hotA hai, bhUsI kA raMga saphedI mAyala hotA hai / yaha atyaMta komala hotI hai aura zIghra dAnese pRthaka nahIM hotI / sau tole ka~ganI meM 73 tole zrATA aura prAyaH tIna tole tela nikalatA hai / 1 mana pratibIghA ke hisAba se kaMganI hotI I isakI bAla meM choTe 2 pIle 2 ghane roe~ hote haiM / yaha dAnA cir3iyoM ko bahuta khilAyA jAtA hai / ka~ganI ke purAne cAvala rogI ko pathya kI taraha diye jAte haiM / ka~ganI ke bheda -- suzruta meM ka~ganI cAra prakAra kI likhI hai / kahA hai kRSNA raktAzca pItAzca zvetAzvava priyaMgavaH /
Page #683
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaeNganI 2415 ka~ganI yathottara pradhAnAH syUrUkSAH kaphaharAH smRtAH / / (suzrutaH sU0 46 a. kudhAnyava0) arthAt kAlI, lAla, pIlI tathA sapheda aura ye uttarottara zreSTha hotI haiM tathA rUkSa aura kapha nAzaka hotI hai| nivaNTu dvaya meM kaiMganI kA nAma "pIta taNDula" nirdeza kiyA gayA hai| yadi unheM raktAdi bheda svIkRta hotA to aisA nAma na likhA hotaa| navIna saMgrahakAra bhAvamizra ne bhI kRSNAdi caturvidhi kaMgu kA ullekha kiyA hai yathAstriyAM kaMgupriyaMgUdve kRSNA raktAsitA tathA / pItA caturvidhAkagustAsAM pItAvarA smRtaa|| . (bhA0) paraMtu pItakaMgu se bhinna kRSNAdi anya tIna prakAra ke kaMgutroM ko hamane nahIM dekhA hai| ___ isake atirikta nighaNTu kAra isake eka aura bheda kA ullekha karate haiM, jise 'varaka' arthAt bar3I ka~ganI kahate haiM / likhA hai"varakaH sthUlakaMguzca rUkSaH sthuulpriyNgukH|" (rA0ni0 va016) arthAt varaka ke paryAya ye haiMsthUlakaGguH, rUkSaH. sthUla priyaMgukaH, varaka: (sthUla kNguu)| rAsAyanika saMghaTana-eka viSAkta glyuko. sAiDa aura tailIya kssaarod| auSadhArtha vyavahAra-mUla aura taNDula / mAtrA-mUla-1 tolA / taNDula vizeSataH pathya rUpa se vyavahAra meM AtA hai| __ guNadharma tathA upayoga AyurvedIya matAnusArapriyaGgarmadhuro rucyaH kaSAyaH svAdu zItalaH / vAta kRtpittadAhaghnorUkSA bhagnAsthi bandhakRt / / (rA0 ni0 va0 16 tathA dha0 ni0 6 va0) priyaMgu (kaeNganI) madhura, kaselA, rucikAraka, svAdu, zItala, vAyujanaka, pitta evaM dAhanAzaka, rUkhA aura TUTI huI haDDI ko jor3anevAlA hai| __varaka ke guNavarako madhuro rUkSaH kaSAyo vAtapittakRt / (rA0ni0 16 ba0) | varaka (bar3I ka~ganI)-madhura va rUkhI, kasailI aura vAta tathA pittakAraka hai / sAThI se yaha hIna guNavAlI hotI hai| bhagnasaMdhAna kRttatra priyaMgu haNIguruH / (vA0 sU0 6 10) kaeNganI-TUTI haDDI ko jor3ane vAlI, pauSTika aura bhArI hai| kaGga kA vRhaNI gurcI bhagnasandhAnakRnmatA / (rAjavallabhaH) kaeNganI-puSTikAraka, bhArI, bhagnasaMdhAna kAraka aura vAta varddhaka hai| kaGgastu bhagnasandhAnavAtakRt vRhaNIguruH / rukSA zreSmaharA'tIva vAjinAM guNa kRdbhazam / / (bhA0) ka~ganI-bhagnasaMdhAnakAraka-TUTe sthAna ko jor3anevAlI, vAyukAraka, vRMhaNa, bhArI, rUkSa, atyanta zleSma nAzaka aura ghor3oM ke liye vizeSa guNakArI hai| vaidyaka nighaNTu ke anusAra yahadhAtu vRddhikAraka, vAtakAraka, bhArI, asthi saMdhAnakAraka, rUkSa aura ghor3oM ke liye hita kAraka tathA kapha nAzaka hai| pIlI kaMganI guNa meM adhika hai| kaGgaH zIto vAtakaro rUkSo vRSyaH kaSAyakaH / dhAtuvRddhikara: svAduguruzcAzvahitAvahaH / / bhagnAsthi sandhAna karo garbhapAte hitAvahaH / kapha pitta harazcAyaM kRSNaraktAcchapItakaiH // varNaizcaturdhA samato guNaizcottarato'dhikaH / kaMganI-zItala, vAta kAraka, rUkhI, vRSya, kaSelI, dhAtu varddhaka, svAdiSTa, bhArI, ghor3oM ko hitakArI, bhagnAsthi sandhAna kAraka, garbhapAta meM hitakArI aura kapha pitta nAzaka hai, yaha kRSNa, rakka, supheda aura pIlI ina bhedoM se cAra prakAra kI hai / ina meM eka se eka ke adhika guNa haiN| vaidyakIya vyavahAra cakradatta-(1)nAr3I vraNa meM kamunikAmUlakaMgunikAmUla cUrNa ko bhaiMsa ke dahI aura kodo
Page #684
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2416 ( cAvala ) ke bhAta ke sAtha khAne se cirajAta nAr3I - nAsUra se mukti lAbha hotA hai / yathA"mAhiSadadhi kodravAnnamizraM harati cira virUdana / bhukkaM kaGgunika mUlacUrNamatidAruNAM nAr3Im // " ( nAr3I vraNa ci0 ) (2) raktapitta meM ka -- ka~ganI kA cAvala raktapitta rogI ke liye uttama hai / yathA"zyAmAkazca priyaGguzca bhojanaM raktapittanAm" / vaGgasena - - zrannadravAkhya zUla meM ka~ganIannadravanAmaka zUlarogameM rogIko ka~ganI ke cAvala dUdha se banI khIra meM zarkarAmilA kara pilAnA hitakArI hotA hai / yathApriyaGgutaNDulaiH siddhaM pAyasaM zArkaraM hitam" / ( zUla ci0 ) yUnAnI matAnusAra guNa-doSa - prakRti - prathama kakSA meM zItala aura dvitIya kakSA meM rUkSa / kisI-kisI ke mata se dvitIya kakSA meM uSNa evaM rUkSa | hAnikartA -- avarodhotpAdaka hai / vasti tathA vRkka meM patharI paidA karatI hai| plIhA ko hAni kAraka hai aura dera meM zrAmAzaya se nIce utaratI hai / vaidyoM ke anusAra isakA sattU phephar3e ko kharAba karatA hai / darpana - dUdha, zarkarA, ghI aura madhu / isake sattU kA darpadalana babUla kI goMda aura mastagI hai| ter ke liye mastagI darpana hai / pratinidhi- ---cAvala ( kiMtu yaha ThIka nahIM ) guNa, karma, prayoga - isase dhAtu poSaNAMza kama prApta hotA ( qalIlul g2iz2A ) hai / yaha udarAvarodhaka ( hAbisa zikama) aura malabaddhatA kAraka hai / yaha rUkSatA utpanna karatI hai, kiMtu utanA nahIM jitanA bAjarA | yaha pezAba lAtI hai, pitta ke dastoM ko baMda karatI hai| ghI ke sAtha sIne ko mRdu karatI hai| dUdha aura zarkarA ke sAtha bhakSaNa karane se vIrya utpanna karatI hai / vedanAsthala para ise garma kara seMkane se lAbha hotA hai / yaha zothAdi ko vilIna karane vAlI ( muhalila ) | | kaMgazizrora bhI hai / isakA cAvala pakAkara dUdha aura ghI ke sAtha khAne se zuddha AhAra kI prApti hotI hai / vaidyoM ke mata se bhI yaha malAvarodhakAraka hai tathA rUkSatA utpanna karatI aura mUtrotsarga karatI hai / isameM poSaNAMza kama hai / ise yadi dUdha meM pakAyeM to isakI rUkSatA kama ho jAya aura poSaNAMza adhika hojAya / kisI-kisI ke mata se pakI huI ka~ganI 'vAyu ko vilIna karatI, kSudhA kI vRddhi karatI, dhAtu ko zakti pradAna karatI aura svara ko sAfa karatI hai / isakA sattU pittAtIsAra baMda karatA hai / isakA khAnA jalaMdhara aura zotha zrarthAt 1 sUulqinyaH (Anasarpca ) ke liye guNa kArI hai / isaliye ise prAyaH aise rogI ko dete haiM / isake akele bhakSaNa karane se kabhI-kabhI dasta zrAne lagate haiN| anubhUta- cikitsA sAgara meM aisA hI likhA hai / isako kathita kara pilAne se mUtra kA utsarga hotA hai / isake lepa karane se zramavAta jati pIr3A naSTa hotI hai| isakI bhUsI kAna meM DAlane se karNasrAva ko lAbha hotA hai / (kha0 zra0) iMDiyana meTIriyA meDikA meM bhI prAyaH isake uparyukta guNoM kA hI ullekha kiyA gayA hai / itanA adhika likhA hai ki yaha prasavakAlIna vedanA ke upazamana kI suprasiddha gharelU davA hai / yaha mUtrala saMkocaka aura zramavAta meM upakArI hai / coparA kaMgara - [ ? ] ( 1 ) harzana / shrck| ullaha / de0 "harzafa" / ( 2 ) ulla uu / ulUka / kaMgara AbI - kurratulaina / jarjIrubhA / kagarajada - [ fA0 ] harza' kA goMda / kaMgaratara - [ phrA0 ] harzafatara / kaMgarI - [ zravadha ] kakunI / ka~ganI / [fA.] ( 1 ) harzafa / kaMkara / (2) harzana kAgada kaMgarI safeda - [ phrA0 ] bAda zrAvarda / kaMkara sapheda | kaMgaror3a - saMjJA puM0 ( 1 ) merudaMDa / pRSTavaMza || (2) eka jalIya pakSI kA nAma / kaMgaliyam - [ tA0 ] sAla | kaMgalu -[ paM0 ] janUma | bAtu kaMgazizrora - [ lepa0 ] ayAra /
Page #685
--------------------------------------------------------------------------
________________ ka~gahI ka~gahI saMjJA strI0 de0 "kaMghI" / kaMgA - [ baM0] tItA / kaMgArU -saMjJA pu N0 [ zraM0 ] eka jaMtu jo AsTeliyA nyu ginI Adi putroM meM hotA hai / fi - [deza0 ] Euphorbia Draeuncul, Sides. kaMgana kAya tre - [ kanA0 ] nAriyala kA gur3a | kaMgI - [ ? ] sudAba / [ naipA0 ] ( 1 ) tulA lodha - ( baM0 ) / (2) caulAI / 2417 [paM0 ] chAgula pupuTI ( baM0 ) / kaMgu-saMjJA pu N0 [saM0 kaGgu ] de0 " kaGgu" | saMjJA puM0 [?] (1) ciraci / ciraciTA 1 Lycium Barbarum ( 2 ) svAdu kaNTaka | [ u0 pa0 prA0 ] aMgana / zraGgu / [ sA0 ] thambAne banabogA (mala0 ) / kaMguI -saMjJA strI0 [saM0 kaGga + I (pratyaya)] sA~vA~ / zyAmAka / ka~gunI - saMjJA strI0 [saM0 kaGga u ] (1) de0 "ka~ganI" (2) mAlakAMganI / ka~guriyA - saMjJA strI0 de0 "kanaguriyA" | kaMgUraka - saMjJA pu N0 [saM0] pauMDhA / pauNDraketu / kaMgo - [ da0 bamba0 : ] kaMdhI / kaMgo kA bhAr3a - [ 80 ] kaMdhI kA paudhA / kaMgoI kA pattA - [ da0 ] kaMdhI kI pattI / kaMgonI -[ da0 ] kaMdhI / kaMgorI - [ bamba0 ] kaMghI / kaMdhaI -saMjJA strI0 [deza0 ] kaMdhI | kaMpanI - saMjJA strI0 [deza0 ] kaMghI / zratibalA / kaMghI - saMjJA strI0 [saM0 kaMkatI, prA0 kaMkaI ] ( 1 ) choTA kaMghA jisameM donoM ora dA~ta hote haiM / (2) eka paudhe kA nAma / paryA0 - balikA, atibalA, bAThyapuSpI, kaGkatA, vRSyA, vRSyagandhA, bhUrilA, ( dha0 ni0 1 va0) balikA, atibalA, balyA, vikaGkatA, vAhyapuSpikA, ghaNTA, zItA, zItapuSpA, bhUribalA23 phA0 vRSyagandhikA, ( rA0 ni0 4 va0) bhAradvAjI, RSyaprokkA, puSparNI, RSyapuSpikA, pItapuSpI, RSyagaMdhA, mahAsahA ( ke0 de0 ni0 ) vRSyagaMdhikA, kAMtikA, sahA ( mada0 ni0 ) RSyaproktA, pratibalA, kaMkatikA ( bhA0), suvarNaka kaMkatI - saM0 / kaMgaI, kakahiyA, kaMghanI, kaMdhaI, kakahI, tutrI - hiM0 / kaMgoI, kaMgoI kA jhAr3a, Dabbe kA jhAr3a50 | peTAra, jhA~pi peTAri / jhumakA gAcha, guMji gAcha, piTAri gAcha, pItavarNa ber3elA, pIta- bAkuli, peTAri, baM0 / darakha te zAnaH - phA0 / maratula gaula - zra0 / evyuTilana iMDikam Abutilon In dicum, G. Don. evyuTilana ezyATikam Abutilon Asiaticum, W & A., sAiDa bipholiyA Sida Rhombifolia; Linn., sAiDA ezyATikA Sida Asiatica, Roxb. sAiDA ebyuTilana Sida Abutilon, sAiDA iNDikam Sida Indi cum, Khory. -le0 / kaMTrI mailo Coun try Mallow-zraM0 / tutti, perun tuttitA0 / tutti, tutturu- beNDa, nUguveNDa / tuttiri-cehute | peTaka-puTTi, tutta, Uram - mala0 / zrImudrigiDhA, mullu duruve-kanA0 / kaMgoyi-tu-bhAi, kapATa, DAvalI, khapATya - gu0 / zranoda - gahA, anonAsiMgA0 / bau- khoye, bau- khoe - bara0 / kaMgorI, kaMgoI, mAdamI peTArI, -bamba0 / khApaTo- siMdha / siMbala, pIlI bUTI - siMdha, paM0 / cakra bheMDa / vikaM katI, zrAkkaI, kAMsulI, mAdamI, - marA0 / tattI, peTArI tu-bokaTI-gozrA / Tupa-kaDhI - ka0, godhA / I TAra mAmur3akI - koM0, DAbI - mAra0 / atibalA patra - kaMdhI kA pattA vA pAta, kaMgaI kA pAta - hiM0 / kaMgoI kA pattA - da0 | tutti-ilai-tA0 / tutti cAku, tuttaru-beMDa-cAku -0 tutta-el peTaka puTTi ela-mala0 / zrImudri-yale - kanA0 | jhumakA gAcha pAtA, viTAri gAcha-pAtAbaM0 / kaMgoI-tu-pAta-gu0 / zranoda kola-siM0 / bona - khoye - bara0 / vakru'l maratul g2aula - pra0 / barge dara te zAnaH - phA0 / atibalA bIja - kaMghI kA bIyA, kaMgaI ke
Page #686
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMghI 2418 bIja, kaMghI ke bIja - hiM0 / kaMgoI ke bIja - da0 / tuttivirai - tA0 / tuti vittulu, tuturu - beMDa-bittulu -te / tutta vitta; peTTaka puTTi - vitta mala0 / zrI mudvibIja kanA0 | jhumakA- gAcha bIja, piTArI gAcha - bIja - baM0 / kaMgoI-nu-bIja - gu0 / zranoda - zraTTa - siM0 / balabIja - bamba0, kaccha / vajra l maratul g2aula - zru0 / tukhme darakhte zAnaH - phrA0 nirNAyinI TippaNI-kisI-kisI ke mata se sapheda bariyArA hI atibalA hai / bhAva prakAzakAra atibalA kA hiMdI nAma " kakahiyA " likhate haiM / bhAratavarSa meM jise 'kakahiyA' nAma se eka-eka zrAdamI jAnatA hai, use hI baMgalA meM 'piTAra' nAma se jAnate haiN| bhAvaprakAzokta bhASA nAma ke zrAta hone se yaha jJAta hotA hai ki atibalA peTAri hI hai aura sapheda bariyArA nahIM ho sakatI / vRndakRta siddhayoga ke vAtAdhikAra meM paThita nArAyaNa tailona "bAlAvAtibalA caiva " pATha kI vyAkhyA meM zrIkaNTha bhI likhate haiM"atibalA peTAriketiprasiddhA" | baMgAla meM 'peTAri ' sarvajana suparicita hai / vi0 de0 "balA " rAksavarga aura khorI ne zratibalA ke jo leTina nAma diye haiM, hamAre nikaTa ve hI saMgata pratIta hote haiM / Abutilon Asiaticum aura A. populifolium (G. Don.) ar at upayukta paudhe ke kevala bhedamAtra haiM / yA bhinna jAti, para inakI dezI saMjJAe~ prAyaH eka hI haiM / auSadhIya vyavahArAnusAra bhAratavarSa meM inako ant sthAna prApta hai, jo qhatmI ( Marsh Ma llow ) tathA khubbAjI ( Mallow ) ko yorupa meM / tathApi isakA eka bheda aisA bhI hai, jo sadA vibhinna saMjJAoM se suvidita hai / yaha apane prakAMDa, zAkhA, patra-vRta prabhati ke baiMganI raMga dvArA pahacAnA jAtA hai aura madarAsa meM jhAr3ajhaMkhAr3oM meM prAyaH upajatA huA pAyA jAtA hai apane baiMganI raMga ke kAraNa ise ina nAmoM se abhihita karate haiM--UdI yA kAlI- kaMgoI-kAjhAr3a (da0 ), karu yA karana-tuti ( tA0 ), malla tuti yA nalanUgu-beMDa ( te 0 ) / 1 kaMdhI uparyukta paryyAya-sUcI-gata saMjJAe~ yathArthataH kevala kaMdhI (Abutilon Indicum ) aura A. Asiaticum aur A. populifolium sahita usake bhedoM kI haiM; paraMtu katipaya graMthoM ( Materia Indica, etc) meM, unameM se kucha saMjJAoM kA saMyogavaza Malva (Sida ) Mauritiana ke liye pramANa pUrNa upayoga kiyA gayA hai| yadyapi uttarokta paudhA prAyaH bhAratavarSa meM upalabdha hotA hai, para ise vilAyatI isa upasargadvArA pRthak jAnanA cAhiye / jaise, vilAyatI kaMgoI kA phAr3a, ityAdi / kaMdhI vA kaMgoI zabda kA katipaya graMthoM meM arabI tathA phArasI khabbAjI, qhatmI aura todarI zabdoM ke paryAya svarUpa haiM / jo paraspara sarvathA bhinna dravya haiM g2alata prayoga nahIM, zrapitu ise kaMgonI yA kaMgUnI zabda se yaha bhI bhramapUrNa banA diyA gayA hai, jaisA ki sAdhAraNatayA likhA jAtA hai / yaha uttara kathita zabda kaMgu ( Panicum Italicum ) kI eka dakkhinI saMjJA hai / bIsInA varNita prabUtIlUna nAmaka auSadha jisakA kSata para upayoga hotA thA, adhunA ebyuTilana ( Abutilon ) nAma se vidita paudhe se sarvathA bhinna hogI; kyoMki ve isakI kaha (Pumpkin ) se tulanA karate haiM / balAvarga (N. O. Malvaceoe.) utpatti sthAna - sampUrNa bhAratavarSa ke uSNapradhAna pradeza zukrapradeza aura laMkA / yaha barasAta meM utpanna hotI hai| phuTa vAnaspatika varNana - eka paudhA jo pA~ca chaH U~cA hotA hai / isakI pattiyA~ pAna ke AkAra kI caur3I para adhika nukolI evaM zubhra romAnvita hotI hai / patra prAMta dandAnedAra hote haiM, pattiyoM kA raMga bhUrApana liye halakA harA hotA hai, patravRMta dIrgha hotA hai / yaha zarada Rtu meM puSpita hotA hai aura zItakAla meM isakA phala paripakka hotA hai| pratyeka dIrghavRnta para eka-eka phUla lagatA hai / phUla pIle 2 aura pA~ca paMkhar3I yukta hote haiM / phUloM ke jhar3a jAne para mukuTa ke AkAra ke teMda
Page #687
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMghI lagate haiM / jinameM khar3I 2 kamarakho vA ka~ganI hotI hai| pattoM aura phaloM para choTe 2 ghane narama roe hote haiM jo chUne meM makhamala kI taraha mulAyama hote haiM / phala bicitra cakrAkRti kA hotA hai jisameM prAyaH 18 - 20 phA~ke maMDalAkAra sanniviSTa hotI haiN| phala paka jAne para eka-eka kamarakhI vA phA~ka ke bIca kaI-kaI kAle 2 dAne nikalate haiM / ye choTe zrora capaTe hote haiM aura inakA sirA bArIka hotA hai / ina bIjoM meM se atyanta labAba nikalatA hai| 2416 isakI eka choTI jAti aura hai jo jamIna para bichI huI hotI hai| isake sampUrNa zravayava upayukta likhitAnusAra, para unase choTe hote haiM / hakIma zarIpha khA~ ne tAlIqa zarIphrI meM likhA hai ki kaMghI kA phUla gAvajabAna ke phUla kI taraha nIlA, kiMtu usase kSudra tara evaM lalAI liye hotA hai| isakA phala phavvAre ke zira kI taraha hotA hai, ityAdi / paraMtu nIlapuSpI atibalA dekhI nahIM gaI / rAsAyanika saMghaTana - isakI pattI meM pracura parimANa meM lunAba hotA hai jo udAsIna bika aisITeTa aura pherika korAiDa se zravakSepaNIya hotA hai| isameM kiMcit kaSAyina ( Tannin ) saindrikAmla aura aispairAgIna ke cinha bhI pAye jAte haiM / isakI rAkha meM elakalAin salpheTsa, klorAiDsa, maignIsiyam phAspheTa aura kailsiyam kArboneTa pAye jAte haiM / isakI jar3a meM bhI espairApAI jAtI hai / vyavahAropayogI aMga - isakI jar3a, pattiyA~ chAla aura bIja saba davA ke kAma meM Ate haiM / auSadha nirmANa -- bahira prayogArtha ( 1 ) patra kAtha nirmANa krama- isakI tAjI pattI eka muTThI eka pAiMTa pAnI meM kathita kara kvAtha prastuta kareM, ( 2 ) isakI pattI ko kucalakara nikAlA huA lunAba, (3) isakI pattI vA mUla kA phAMTa aura bIja vA chAla kA kAtha ( 10 meM 1 ) tathA bIja kA mizra cUrNa / isako yathAvidhi prastutakara kAgadAra botala meM bhara kara rakheM / kaMghI mAtrA -1 se 2 DrAma yaha cUrNa dina rAta meM 3-4 bAra sevana kareM / satA mAjUna kaMghI - pratibalA bIja 5 to0, vara 10 to 0 inako pIsakara bArIka cUrNa kareM, cUrNa se dviguNa mizrI vA zahada dvArA yathAvidhi prastuta kreN| guNa prayogAdi - yaha mAjUna 3 mAze kI mAtrA meM prAtaH sAyaMkAla khilAne se kAmAvasAya ra zukraprameha meM upakAra hotA hai| 1 atibalA taila - eka chaTA~ka kaMghI ke pattoM ko pIsakara choTI 2 kaI TikiyA banAyeM / punaH kisI kaTorI Adi meM 1 chaTA~ka govRta DAlakara garama kareM aura usameM TikiyoM ko chor3a deveM / jaba TikiyA jala jAe, taba unheM nikAla kara pheMka deveM aura ghI ko sApha karake rakheM / guNa, prayogAdi - vRkkazUla evaM sikatA meM pUrNa parIkSita hai / 5 tole yaha ghI garamA garama ghU~Ta ghU~Ta pilAne se tatkAla vedanA zAMta hotI hai aura sikatA prabhRti nirgata hotI hai / ativalA cAra - phala ke samyak paripakka ho cukane ke uparAMta isake samagra tupa ko ukhAr3a kara sAyA meM sukhaayeN| sUkhane para usameM Aga lagAkara jalAyeM aura rAkha ko pAnI meM DAlakara tIna dina taka rakha deveM / pratidina kisI lakar3I se use kaI bAra hilA diyA kreN| tIna dina ke uparAMta Upara nitharA huA pAnI lekara pakAyeM / samagra jala jAne para kSAra ko ekatrita kara pIsakara zIzI meM surakSita rkheN| guNa prayogAdi - yaha kSAra prabhAvata: (sUtrakara aura azmarIghna hai / zrAdha mAzA yaha kSAra khAkara Upara se safeda jIrA 3 mA0, kulathI 3 mA0, sauMpha 6 mA0 - inako jala meM pIsa chAnakara piyeM / isI prakAra prAtaH sAyaMkAla sevana kreN| ise kucha dina sevana karane se azmarI aura sikatA Adi khaDa khaMDa hokara nikala jAtI hai / yadi zrAdha mAzA ukta kSAra madhu meM milAkara caTAyeM, to kaphaja kAla aura damA meM bahuta upakAra ho / yadi ukta cAra 1 bhAga, zuddha rasAMjana 2 bhAga inako milAkara canA pramANa kI vaTikAyeM prastuta
Page #688
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMghI 1420 kaMSI kareM aura do-do golI prAtaH sAyaMkAla khAyeM, to | arza kA khUna banda ho jAtA hai / ise dIrgha kAla taka sevana karane se dhIre dhIre azAMkura vilIna ho jAte haiN| isakI pratinidhi svarUpa pAzcAtya auSadhiyA~grafit (Marsh-mallow) argar (Copaiba ), RkSa-drAkSA (Uva Ursi) ora buku ( Buchu) / guNadharma tathA prayoga AyurvedIya matAnusAravAtapittApahaM prAhi balyaM vRSyaM valAtrayam / (dhanvantarIya ni0) tInoM prakAra kI balA--vAta pittanAzaka,prAhI. balakAraka aura vRSya haiN| "tiktA kaTuzcAtibalA vAtaghnI kRminaashinii| dAhatRSNA viSacchardiH kla dopazamanI praa|| (rA0ni0) atibalA vA kaMghI--tikra, kaTu, vAyunAzaka, kRmi tathA dAhanAzaka, tRSNAhara vamana ko dUra karanevAlI aura viSanAzaka hai tathA yaha parama vada kA nAza karatI hai| hanyAdatibalAmehaM payasA sitayA samam / / (bhA0 pU0 1 bha0 gu0 va0 atibalA vA kaMgho ko dUdha aura mizrI ke sAtha sevana karane se prameha dUra hotA hai| zItalA madhurA balakAntikRt / snigdhA prahaNI vAtarakta-raktapittakSataghnI ca // (mada0 va01) yaha zItala, madhura, bala aura kAMtikAraka, snigdha evaM grAhI hai aura vAtarakta, raka pitta aura kSata kA nAza karanevAlI hai| balikA madhurA cAmlA hitA doSatraya praNat / yuktayA duddha yA prayoktavyA jvaradAhavinAzinI // (ga0 vi0) kaMghI (kakahiyA)-madhuraM, amla, hitakAraka, tridoSanAzaka aura kisI ke sAtha yuktipUrvaka dene se jvara ko harane vAlI hai| balAtrayaM svAduzotaM snigdhaMvRSyaM balapradam / AyuSyaM vAtapittaghnaM grAhi mUtragrahApaham / / khiraiTI, sahadeI ora kaMdho ye tInoM madhura, zItala, snigdha, vIryavaddhaka, balakAraka. pAya ko hitakArI, vAtapittanAzaka, grAhI aura mUtra roga tathA graha ko nivAraNa karanevAlI haiN| vaidyaka meM atibalA kA vyavahAra suzruta-rasAyanArtha atibalA-kuTI pravezapUrvaka yogya mAtrA meM prativalA kI jar3a kI chAla ISaduSNa jala ke sAtha pAna kareM / balA sevanakAla meM jisa prakAra kI zrAhAra-vidhi kA upadeza kiyA gayA hai, isameM bhI usI kA anusaraNa kreN| yathA-- 'vizeSatastvatibalAmudakena'(ci0 2750) / cakradatta-mUtrakRcchra meM atibalA-mUla-- ativalA vA kaMghI kI jar3a kI chAla.kA kAr3hA pIne se sabhI prakAra kA mUtrakRccha. upamita hotA hai| bhAvaprakAza-rakapradara meM kaGkatikA mUlarakapradara meM atibalA arthAt kaMghI kI jar3a kI jhAla kA mahIna cUrNa cInI aura madhu ke sAtha sevana kreN| yathAbalAkakRtikAkhyA yA tasyAmUlaM sucUrNitam / lohita pradare khAdeccharkarA madhusaMyutam // (pradara ci0) yUnAno matAnusAraprakRti-bar3I kisma ko dvitIya kakSA meM uSNa tathA rUkSa aura choTI kisma kI sarda aura tara hai| kisI 2 ke mata se garmI evaM tarI liye huye sama zItoSNa hai| kisI 2 ke anusAra donoM prakAra kI kaMdho kI prakRti sarda hai| pratinidhi-U~TakaTArA / katipaya kArya meM sana ke bIja evaM patte / hAnikartA-vAyuprakopaka hai tathA yakRta evaM pohA ke liye hAnikara hai| kisI-kisI ne uSNa prakRti evaM nirbala vyakiyoM ke liye hAnikara aura AdhmAnakAraka likhA hai|
Page #689
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMghI 2421 kaMgha thA maveja / matAMtara se zuddha madhu evaM kAlImirca / ... mukhya guNa-arza tathA pUyameha meM guNakArI evaM kAmoddIpaka hai| ra mAtrA-patra / to0, bIja aura jar3a 3 maa0| guNa, karma, prayoga-yaha urovyAdhi, arza, zotha aura jvara ko lAbha pahu~cAtI hai| pezAba khulakara lAtI hai, vasti tathA mUtrapathajAta kSatoM ko lAbhaprada hai| isake bIja kAmazakrivarddhaka hai aura malAvarodha utpanna karate haiM / isakI pattI kaTizUla aura prAyaH avayavoM kI vedanA kA nivA raNa karatI hai / isake kvAtha kA gaNDUSa karane se dantazUla naSTa hotA hai / (ma0 mu0) isake pIne se sAMdravAyu (riyAha galIz2a ) vilIna hotI hai / yaha avarodhoddhATaka hai aura pitta janya vyAdhiyoM ko naSTa karatA hai| isakA kaccA phala vAyu utpanna karatA hai aura pakA phala saresAma ko dUra karatA hai| isake pattoM kA svarasa lagabhaga 7 to0 kI mAtrA meM pIne se pAgala kutte ke kATe ko lAbha hotA hai, yaha parIkSA meM A cukA hai| isakI goliyA~ arza meM lAbhakArI haiM aura bAdI ko dUra karato haiN| kaMghI ko pattiyA~ 21 naga, kAlImirca 1 naga ina donoM ko pIsakara sAta vaTikAe~ prastuta kreN| inameM se eka vaTI nitya prAtaHkAla jala ke sAtha nigale / phArasI graMthoM ke anusAra bar3I kaMghI kI pattiyA~ do tole jala meM pIsakara zIrA nikAlakara 21 divasa paryaMta pIne se phiraMga roga naSTa hotA hai| hiMdI graMthoM meM likhA hai ki kaMghI tIkSNa, caraparI, madhurAmla aura audarIya kRmihara hai| isakI pattiyoM meM cepadAra gAr3hA rasa nikalatA hai, jo auSadha janita tIkSNatA kA upazamana karatA hai| isakI jar3a kA phAMTa jvarajanita uSNatA kA nivAraNa karatA hai| kuSTha rogI ko isakA phAMTa ( khesAdA) pAna karAnA caahiye| isake bIja koSTha-mRdukara (mulayyana zikama) haiM / arza janya vedanA ke nivAraNa karane ke liye inakI phaMkI dI jAtI hai| isake bIjoM kA lubhAba caraparAhaTa ko dUra karatA | hai| isake bIja aura aDUse ke pattoM ko zrauTAkara | pilAne se sUkhI khA~sI miTatI hai| dasta baMda karane ke liye isakI chAla kA kAr3hA pilAnA cAhiye / isakA pratyeka avayava urovyAdhi kA nivAraNa karatA hai| jvaratApa saMzamanArtha isakI pattiyoM kA hima pAna karAnA caahiye| isakI chAla aura bIjoM kA hima pAna karane se mUtrotsarga hotA hai / isakI chAla ke kAr3he se gaNDuSa karane se daMtazUla aura masUr3hoM kA DhIlApana miTatA hai| isakI TahanI se garma dUdha ko pAlor3ita karane se vaha jama jAtA hai| jamane ke uparAMta kapar3e meM bA~dhakara laTakAne se jo pAnI savita hotA vA use tor3a nikAlatA hai, use pilAne se raktArza miTatA hai / isake bIjoM kA halavA prastuta kara khAne se kAma zakti varddhita hotI hai| isake pattoM ko pakAkara khAne se bavAsIra kA lohU baMda hotA hai| bAraMbAra jalana ke sAtha pezAba prAtA ho, to isakI jar3a kA hima prastuta kara pilAne se lAbha hotA hai| yadi pezAba meM khUna AtA ho, to isakI pattiyoM ke hima meM mizrI milAkara pilAne se kalyANa hotA hai| 2 se 7 // mA0 taka isake bIja anya koSTha mRdukara auSadhoM ke sAtha dene se koSTha mRdukaraNa kA kAma karate haiN| isake pattoM kA kAr3hA pilAne se sUz2Aka zrArAma hotA hai| purAnI khA~sI ke upazamanArtha isakI pattiyoM kA phAMTa pAna karAnA caahiye| isakI pattiyoM kA hima pilAne se mUtrAzaya kI sUjana utaratI hai, zizuoM kI gudA meM isake bIjoM kI dhUnI dene se curane kRmi-eka prakAra ke safeda choTe aura bArIka kIr3e naSTa ho jAte haiN| (mastiSkagata kRmiyoM meM bhI isakI dhUnI lAbhakArI hotI hai|) kumArI lar3akI ke hAtha se kate hue sUta se isakI jar3a ko strI kI kaTi meM bA~dhane se garbhapAta hone kI aAzaMkA nivRtta hotI hai| isakI sAta pattI pAnI ke sAtha pIsakara svarasa nikAleM / usameM cInI milAkara pIne se pitta janya khAkAna naSTa hotA hai| isake sAta pattoM kA cUrNa phA~kane aura mUga kI dAla kI khicar3I khAne se kAmalA roga naSTa hotA hai / ghAva para isake patte bA~dhane se vaha pUrita ho jAtA hai / isake bIja pIsakara zahada meM milAkara cATane se khA~sI ArAma hotI hai|
Page #690
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMghI isase saralatApUrvaka kapha niHsRta hotA hai / nAnA prakAra kI sUjanoM para isake bIja pAnI meM pIsakara lepa karane se sUjana utara jAtI hai| 'phuphphusa zotha aura phuphphusAvaraNa zotha meM isase upakAra hotA hai| 2422 isakI jar3a ke lepa se kAna ke pIche kI sUjana aura stana kI sUjana miTatI hai / isakI jar3a ghI meM pakAkara ( khanAz2Ira ) ke rogI ko khilAne se aura usa para bA~dhane se bahuta upakAra hotA hai| isake khAne se hRdaya ko zakri prApta hotI hai aura cehare kA raMga nikharatA hai jar3a kA phAMTa dIrghakAla taka pilAne se kuSTha roga zrArAma hotA hai / 1 navya matAnusAra mohIdIna zarIpha - patra mRdutAkAraka, bIja snigdhatA saMpAdaka thora kiMcin mUtrala hai| isakI pattI meM kucha lunAbI padArtha hotA hai, jo pattI ko uSNa jala meM rakhane se pRthak / ho jAtA hai| isa liye isake kAr3he kA seMka vedanA pUrNa bhAgoM ke. liye upakArI hai / pUyameha, cirakAlAnubaMdhI pUyameha ( Gleet ) aura cirakArI vastipradAha para isake bIjoM kA niyaMtraNa spaSTatayA lakSita hotA hai / ( Materia Medica of Madras P. 68) Ara0 ena0 khorI -- bIja snigdhatA- saMpAdaka haiM isakI jar3a kI chAla mUtrala aura zaityajanaka ( Cooling ) hai, ataeva pUyameha, mUtrakRccha ( Stranguary ) zrAdi rogo meM qhatmI kI taraha isakA bhI upayoga hotA hai / (Materia Medica of India--I1 P. 92 ) ainsalI - jvaroM meM zIta saMpAdanIya zroSadha rUpa se kaMghI kI pattiyoM vA jar3a kA phAMTa ( Infusion ) prayoga meM AtA hai / thaoNmpasana tathA vaiTa - kaMdhI ke bIja kAmor3Ipana zrora zukrapramehahara haiM / zrarza meM ye koSTha mRdukara rUpa se vyavahAra meM zrAte haiM / sUtra - kRmi ( Thread worm ) se pIr3ita zizuoM ko gudA ko kaMghI ke bIjoM kI dhUnI dete haiN| kaMdhI Ara0 ena0 coparA kaMghI kI pattiyoM ko pAnI meM bhigone se eka prakAra kA lunAba prApta hotA hai, jisakA jvara tathA uro vyAdhi aura pUyameha tathA mUtramArga pradAha meM bhI sUtrakara evaM snigdhatA saMpAdaka rUpa se upayoga kiyA gayA hai / isake bIjoM kA mahIna cUrNa 1 se 2 DrAma kI mAtrA meM koSThamRdukara evaM zleSmAniH sAraka rUpa se prayoga meM zrA sakatA hai / ( Indigenous drugs of India P. 560 ) / imarsana - daMtazUla aura masUdoM ke komala ho jAne kI dazA meM kaMghI ko pattiyoM kA kAr3hA mukha dhAvana rUpa se vyavahAra meM zrAtA hai| nArmana - upayukta kAr3he kA sUjAka ora vasti pradAha meM bhI upayoga hotA hai / thaoNmasana -- mUtrarodha ( Stranguary ) ghara ra mUtratA meM isakI jar3a kA phAMTa upayogI hotA hai| isakI jar3a kA phAMTa kuSTha meM upakArI batalAyA jAtA hai | kAsa kI cikitsA meM isake bIja kAma meM Ate haiN| niyoM ke anusAra hA~ga kA~ga meM kaMghI ke bIja mRdutakAraka aura snigdhatA-saMpAdaka rUpa se kAma zrAte haiN| jar3a mUtrala aura phuphphusIya avasAdaka rUpa se vyavahRta hotI hai / visphoTaka ( Boils ) auratoM para kaMdhI ke phUla aura pattI kA sthAnIya upayoga hotA hai / porTara smitha ke kathanAnusAra isake bIja aura samagra paudhA snigdhatA-saMpAdaka, tAralyajanaka, mUtrakara, , koSTha mRdukara aura ( Discutient) zrauSadha rUpa se vyavahAra hote haiM / bI0 DI0 vasu-sUtikA roga, mUtra-vikAra, cirakAro rakkrAmAzaya tathA jvara zrAdi rogoM kA upacAra kaMghI ke bIjoM se kiyA jAtA hai / ( lndian Modioinal Plants ) kaMghI kI pattiyoM kA svarasa aura ghI pratyeka 1 tolA / prAtizyAyika evaM pittAtisAra meM isakA vyavahAra hotA hai / arza meM isake bIjoM kA kAsa- cikitsA meM bhI ukta kAr3hA prayukta hotA hai / kAr3hA kAma AtA hai /
Page #691
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMpI 2423 kaMcIr3A nAdakarNI-isakA mUla aura mUlatvaka mUtra- mAtrA-hRnnairvalya meM AdhI rattI rajata bhasma kara rUpa se samApta hote haiN| seva ke murabbA meM aura yakRta kI nirbalatA meM (Indian Materia Medica P. 7-8) aAmale ke murabbe ke sAtha deveM / vanauSadhi guNAdarza-atibalA kI komala (3)sIsaka bhasma-do tole sIsA ko pattiyoM ko bArIka pIsakara lugadI banAkara phor3e kar3hAI meM galAkara usameM kaMghI kI lakar3I phirAte para rakhanA cAhiye aura usa para kapar3e kI taha rheN| sIsA dhIre dhIre rAkha ho jaaygaa| ukta rakhakara usa para ThaMDA pAnI DAlate rahanA cAhiye / rAkha ko kaMghI patra-svarasa se cAra prahara kharala karake isa prayoga se gA~Tha meM honevAlI jalana aura jhapaka TikiyA banAye aura ise do sera upaloM kI agni baMda hotA hai aura gA~Tha zIghra pakakara phUTajAtI hai / deveM / do-tIna A~ca meM sunahale raMga kA sundara atibalA kI jar3a ko ghisakara lagAne se bicchU bhasma prastuta hogI / ise pIsakara rkheN| kA viSa dUra hotA hai| guNa, prayogAdi-bahumUtra, madhumeha tathA mUtrakaMghI dvArA honevAlI dhAtu-bhasmeM praNAlI ke anya rogoM meM yaha bhasma atIva guNa. (1)saMgayahUda bhasma-vidhi yaha hai-kaMghI patra kArI hai / rAjayakSmA aura uraHkSata meM bhI isase arddha sera lekara cAra sera pAnI meM kAtha kreN| jaba upakAra hotA hai| pAnI aSTamAMza arthAt prAdha sera zeSa raha jAya, mAtrA--1 rattI upayukta anupAna ke sAtha taba use khUba malakara chAna leveM / punaH saMgayahUda vyavahArya hai| hotole lekara thor3A thor3A kAr3hA DAlakara kharala | kaMca- mala.1 bhA~ga | vijyaa| meM AloDita kreN| jaba saba kAr3hA samApta ho kaMcakacu-[ deza0 ] Lasia Heterophylla ho jAya aura TikiyA banAne yogya kalka ho jAya kNttkcu| taba usakI TikiyA banAkara chA~ha meM sukhA leveN| kaMcana-saMjJA puM0 [saM0 kAJcana ] (1) sonA / isaTikiyA ko kaMghI ke eka pAva pattoM kI lugadI suvarNa / (2) dhatUrA / (3) eka prakAra kA ke bhItara rakhakara Upara se kapar3a miTTI karake pA~ca kacanAra / raka kAMcana / sera upaloM kI prAga deveM / TikiyA bhasma hokara vi0 (1) noroga | svastha / (2) svaccha / khila pdd'egii| guNa, prayogAdi-mUtrasaMga aura azmarI evaM sundara / manohara / [marA0 ] kacanAra / kAMcana / sikatA ke liye paramopakArI hai / kaMcanA-eka oSadhi (Jussiaea Repens.) / mAtrA-do rattI ukta bhasma khAkara Upara se 2 tolA gaughRta aura 3 tole mizrI milA eka kaMcaniyA-saMjJA strI0 [hiM0 kacanAra ] eka choTI pAva garama garama dUdha pIne se tatkAla lAbha jAti kA kacanAra / isakI pattiyA~ aura phUla choTe hotA hai| hote haiN| (2) rajata bhasma-zuddha cA~dI lekara usakA | kaMcA-[ mala0 ] pAlitA maMdAra / pharahada / bArIka patra vanAyeM / punaH eka pAva kaMghI ke patte | kaMcAca-ceTi pazA-[ mala.] carasa / khaba kUTakara lugadI banAyeM aura usake bhItara cA~dI | kaMcAva-ela-[ mala0 ] bhA~ga / vijayA / ke patra rakhakara Upara se kaparauTI kareM |is kaparauTI kaMcAva ceTi-[ mala0 ] bhaaNg| kiye huye gole ko pA~ca upaloM kI agni deveM / kaMcAva pAla-[ mala0 ] carasa / phira nikAla kara kaI bAra isI prakAra zrAga dekheN| cA~dI bhasma hogii| kaMcAva vitta-[ mala0 ] vijayA bIja / guNaprayogAdi-yaha hRdaya ko zakti pradAna | kaMcI-saMjJA strI0 [saM0 ] kAlA jIrA / karatA hai tathA yakRta kI durbalatA aura USmA ko [paM0 ] a~karI dUra karatA hai| ! kaMcIr3A-[ ? ] naarNgii|
Page #692
--------------------------------------------------------------------------
________________ baMcIvalA 2424 kaMTaazeriyo kaMcIvalA-[ kanA0 ] kacanAra / kaaNcn| kaMjara saraha- siri0 ] kNkrj'd| kaMcuka-saMjJA pu0 [saM0 ko0] astara | coat, kaMjarIsa-[siri0 ] kaMkaraz2ada / zra0 za0 / kaMjArsa-[paM0 ] iMgaraca / bununa / tavaI / kaMcukI-[ marA0 ] asagaMdha / azvagaMdhA / kaMjala-[paM0 kaMcalo (saM0 pra0) AcerpickaMcurA-[ baM0 ] kanUraka (bN0)| tum, Thunb. kaMcuri-saMjJA strI0 [saM0 kaJca lI ] keMcula / kNcukii| kaMjalka-saMjJA puM0 [saM0 kI0 kikSalka ] nAga ___ sA~pa kI kNculii| kezara / kaMcurI-[ tA0] bichAtI nAma kA paudhA / varahaMTA / | kaMjA-[ tA0 ] bhA~ga / vijayA / vRshcikaalii| saMjJA puM. [saM0 karA] (1) karaMjuvA / ka~culI-saMjJA strI0 [saM0 kaJca lI | keMcula / karaMjavRkSa | sAgaragoTA kA per3a / (2) isa vRkSa kaMcU-[ kanA0, te0 ] kaaNsaa| kA bIja / karaMja / vi0 de0 "krNj"| ka~celI-saMjJA strI0 [saM0 kaMcuka vA deza.] eka kaMjAI-[ ? ] gA~jA / madhyama zrAkAra vRkSa kA nAma jo haz2ArA, zimalA kaMjAna burA-[baM0, hiM0 ] niravizAla / aura jauMsara meM hotA hai| ( Kaempferia angastifolia, kaMcorA-[ bamba0 ] jaMgalI haldI / Rosc. kaMchA-saMjJA strI0 [hiM0 kanakhA] patalI ddaal| kaMjAra-[phA0] tila / tillI / kanakhA / kllaa| kaMjAra:-[phA0] khlii| kaMchArI-[paM0] baadaavrd| kaMjAla-[hiM0] sevAra / kAI / zaivAla / kaMja-saMjJA puM0 [saM0] (1) kamala / (2) kajiyAla-[baM0 ) kele ke khambhe kA bhItara kA gUdA / amRta / (3) sira ke bAla / keza / (4) baMgAla meM ise tarakArI kI taraha machalI ke sAtha kAJcana / dahana / lahana / (raajpuu0)| ___khAte haiM / (mIra muhammada husena) (Toddalia aculeata, Pers.) kaMjikA-saMjJA strI0 [saM0] bhaarNgii| bhaaii| jaMgalI kaalomirc| kajiram eitthala-[ mala0 ] eka prakAra kA parAMgabhavI [marA0] kaMjA / krNj| paudhA (baMdAka) jo kucilA ke per3a para pAyA kaMjaI-vi0 [hiM0 kaMjA ] kaMje ke raMga kaa| dhUe~ ke raMga jAtA hai / isake abhAva meM kucilA vRkSa ke nUtana kA / khaakii| pallava auSadhi ke kAma meM Ate haiN| saMjJA pu0(1) eka raMga / khaakorNg| (2) (phA0 iM0 3 bha0) vaha ghor3A jisako aAMkha kaMjaI kI raMga kI | kaMju-[hiM0 ] svAdukaMTaka / (iM0 me0 plAM0) hotI hai| kaMjurasa-[yU0] jAvarasa / bAjarA / kaMjaka-[phA0] drdaar| kaMjurA-[ deza0 ] jaTAkaMcUra / jAta kaMjurA / kaMjana bor3A-[hiM0, baM0] (Commelina Obliqua, Ham.) knaa| kaMjanI-saMjJA strI0 [saM0] guMjA | dhuNdhcii| galI kAsanI / araNya kaasnii| kaMjanu- bara0] mhuaa| kaMjara-[phA0] hrshn| kaMjo-[ bara0 ] kAlA bgottii| [paM0] iMdrAyana hNjl| kaeNjuvA-saMjJA pu0 de0 'kaeNDa vaa"| kaMjara jada-[phA0] kaMkaraz2ada / kaMjhala-[deza.] kAkaru / Acer pictum. kaMjarI-saMjJA strI. [ marA0] kathArI / tIkSNa kNttkaa| kaMTaazeriyo-[ gu0 ] pIle phUla kI kaTasaraiyA / kuraphaNimanasA (bN0)| Taka /
Page #693
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaTolana kaTAvalA 2425 'kaMTa AvalA-[ marA0, gu0 ] celamerI / kaMTAmarA-[?] eka prakAra kA kamala / (Averrhoa Acida ) Country | kaeNTAya-saMjJA strI0 [saM0 kiMkiNI ] eka prakAra kA goose-berry. ka~TIlA per3a jisakI lakar3I ke yajJa-pAtra banate haiN| kaMTa unhalI-[ marA0 ] safeda saraphoMkA / isakI pattiyA~ choTI choTI aura phala bera ke kaMTa kaMTacU-baM0] ) samAna gola hote haiM jo davA ke kAma meM Ate hai| kaMTakacoram-te. mulasarI / kaMTakA / vi. de0 "vikNkt"| ( Lasia spinosa, Thwaites.) | | kaMTAro-[ko0] thUhara / snuhI / kaMTakajhAr3a-rAjapu.] jhdd'verii| bhuubdrii| kaMTAla-saMjJA puM0 [saM0 kaNTAlu ] eka prakAra kA rAmabA~sa vA hAthIcaka jo baMbaI, madarAsa, madhya kaMTakaTI-sajJA strI0 [1] devadAru / kazmala / bhArata aura gaMgA ke maidAnoM meM hotA hai| isakI iM0 me0 plAM0 / pattiyoM ke reze se rassiyA~ baTI jAtI haiN| kaMTakareja-[hiM0 ] latAkaraMja / sAgaragoTA / (Agave Americana, Linn.) kaMTakA-te.] kaMTakaTacU / de0 "agevi amerikenaa"| kaMTakAlikA-[40] taalmkhaanaa| kaMTAlA-saMjJA puM0 [saM0 kaMTAlaH ] de. kaMTakAlu-[ saM0 ] kaMTAlU / sUra AlU / kUkara | "kNttaal"| maaluu| - (Dioscorea Pentaphylla) kaMTAlI-[rAjapu.] kaTerI / bhaTakaTaiyA / kaMTakusama- udi.] kusumabheda / kA~TevAlA kusuma / [saM0] ciirpaatii| kaMTAlA bala-[gu0] gulazakarI / nAgabalA / kaMTajIra-[1] imlii| kaMTikapAlI-[ ur3i ] kA~TA-gura-kamai / haiMsa / kaTa ghotarA-[ marA0] brhmdNddii| kaMTapalAsa-[ ur3i.] ktteraa| kaMTiyA-saMjJA strI0 [hiM0 kA~To ] imalI kI ve choTI phaliyA~ jinameM bIja na par3e hoN| ktulii| ka~TabA~sa-saMjJA puM0 [hiM0 kA~TA+bA~sa ] eka prakAra keculii| ___kA bA~sa jisameM bahuta kA~Te hote haiM aura jo polA ___ kama hotA hai| kaeNTiyArI-[paM0] eka prakAra kA kusuma / khArejA, kaMTa (kA~TA)bhAjI-saMjJA strI0 [hiM0 kA~TA+bhAjI] ____ kNttipaari| (Carthamus Oxycantha, caulAI / tNduliiy| Bieb.) de. "khaarejaa"| kaTI pacalakaMTa bhAraMgI-[ mala0 ] bhaarNgii| bhArgI / kaTI semala-saMjJA puM0 lAla semala / kaMTamAriSa-[ ur3i0 ] kaTerI / kaMTI sevatI-[ marA0] kubjaka / sakneda gulAba / kaMTamI daMta-[gu0 ] caulaaii| kaMTI soppu-[ kanA0] aparAjitA / viSNu krAMtA / kaTam-katiri-[ mala0] bhaTakaTAI / kaTerI / laghu | kaMTa-[paM0] thunera / kaTAI / kaMTenAkaMTavArasa-[ tu0 ] kdd'| kusuma / barai / kurtu ma / kaMTebhaurI- marA0, koM ] sArivA / ( Ichnocar. kaMTasaru-[saMthAla ] mulasarI / kacoramu / pus Frutescens,) kaMTahala-[baM0] ktthl| ka~TerI-saMjJA strI0 [saM0 kaMTakI ] bhaTakaTaiyA / kaMTA-[ kumA0 ] eka auSadhi / | kaMTerI samara-[ma] - [paM0, zimalA] eka auSadhi / kaMTAI-saMjJA strI0 [saM0 kiMkaNI] vikaMkata / | kaMTaikSuka-saMjJA puM. [saM0] pArijAta vRkss| ... kiMkaNI juvA vRkSa / ( Flacourtia Ra-| kaMTolana-[guru, marA0] dhAra krnaa| kakarola / wontche) de. "vikNkt"| Momordica Dioica D .
Page #694
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMTauca 2426 ka taratulamukhkhe. kaTauca-[paM0] aakhii| akharerI kaMTiyAna / cutrA | kaMDiyArI-[ kAza.] gunAca / tulauca / [40] (laahaur)| (1) kaur3I bUTI / marag2IpAla / huvA / (2) kaMTyA nivalI-[ko.] naagphnii| phaNimanasA / / khArejA / (3) bhui puttkNddaa| (4) lApa kaMTrI ipIkAkAnA- aM0 Country Ipeca- | patAkI / kamala / phpdd'ii| _cuanha] pittapApar3A / pittmaarii| kaMDI-saMjJA strI0 [hiM0 kaMDA] (1) choTA kaMDA / (Naregamia alata, W.&A.) ____goharI / uplii| (2) sUkhA mala / goTA / - kaMTrI mailo-[aM0 Country Mallow ] kaMdhI | kkhii| - [siMdha ] zamI / kmraa| kaeNTelA-saMjJA puM0 [hiM0 kATha+kelA] eka prakAra | kaMDI (dI) ra yAka-[ tu.] bhA~ga ke bIja kA tela / kA kelA jisake phala bar3e aura rUkhe hote haiN| | kaMDIrI-[paM0] lkhttii| yaha hiMdustAna ke prAyaH sabhI prAMtoM meM hotA hai| kaMDalu- te0] arahara / baaddh'kii| kaThakelA / kacakelA / kASTha kadalI / ka~DavA-saMjJA puM0 [hiM0 kA~do vA saM0 kaMDu ] bAla - kaMTha unhalI-[ma.] safeda raaii| vAle annoM kA eka rog| ka~juzrA / jhiittii| kaMThaMga-[ mala0 ] kA~dA / vanapalANDu / jaMgalIpyAz2a / kNddo| . . kaMThela-[baM0] kaTahala / panasa / kaMDUla-[ marA0 ] gulU / kulU / / - kaMDaMga heTari-le0 Cundung ] kaTerI kaMDera-[paM0] kabara / karIra / Capparis spika~DarA-saMjJA puM0 [saM0 kaMdala ] [ strI0 ka~DarI ] mUlI sarasoM Adi ke bIca kA moTA DaMThala jisameM kaMDerI-[paM0] ( Astragalus multiceps. phUla nikalate haiM / isakA loga sAga banAte aura Wall.) . acAra DAlate haiN| kaMDeliyA rahIDiyAI- le. Kandelia RhekaMDala-[buqhArA] uzaka kA goNd| edii] eka oSadhi / . [hiM0] kannala | nirpaagonnddii| kaMDaura-[ saMjJA puM. [saM0 kaMDu vA hiM0 kA~do] bAla kaMDala-kamA-[ phA0] (1) harIrUda ghATI meM vAle annoM kA eka rog| isameM bAla para kAle isa nAma se prasiddha eka paudhA | uzaka / (2) raMga kI cikanI dhUla vA bhukar3I baiTha jAtI hai sakavInaja / ma. mu.|| jisase usake dAne mAre jAte haiN| yaha roga dhAna, kaMDA-saMjJA puM. [saM0 skaMdana-malatyAga] gehUM, jvAra, bAjare Adi ke bAloM meM hotA hai| [strI0 alpA0 kaMDI] (1) sUkhA gobara jo Idhana ke kAma meM AtA hai / (2) sUkhA / | kaDuvA / ka~juzrA / jhITI / kNddo| mala / goTA / suddA / kaMtanI-[siri0] pakhAna beda / jitiyaanaa| saMjJA puM0 [saM0 kaoNDa ] (1) mUMja ke kaMtara:-[10] (1) setu / pula / (2) U~cI paudhe kA DaMThala / srkNddaa| (2) shkrkNd| imArata / [paM0] gIdar3a drAka / drAGgI / kaMtaratul mukhkha-a.] mastiSka ke madhya setu ke [ satalaja ] kNttaa| zrAkAra kA vaha bhAga jo Upara vRhat mastiSka, kaMDApiMDI-saMjJA strI0 [?] (1) pattharaphor3I, (2) pIche aNu mastiSka aura nIce suSumnAzIrSaka se lagA rahatA hai| mAno yaha bhAga mastiSka ke zeSa praattaa| tInoM bhAgoM ko paraspara milAtA hai| isake taMtu kaM (ku) DA mAmiDI-saMjJA strI0 amar3A / aAmrA khar3e aura Ar3e hote haiM / Ar3e reze vRhat mastiSka kaMDiyAra-[paM0] saramUla / ke donoM golAddhoM ko paraspara milAte haiM / barz2ana[ kola ] paaddhl| dimAg2a / jasarakArUliyUsa / Pons Varolli [pAlI ] khaarejaa| pAJja vairuulaaii| taka
Page #695
--------------------------------------------------------------------------
________________ qataramA taramA - [ yU0 ] turaMja / vijaurA nIbU | tarosa, kaMtarIsa - [ yU0 ] telanI makkhI / z2arArIha / ( Cantharis ) 2427 [a0] ] cUhA / tuvA salavA - [ yU0 ] bar3A sanobara | ka~tusa - [ yU0 ] ( 1 ) vilAyatI meMhadI / zrAsa / ( 2 ) khumI / kaMtA anUrIna - [ rU0] kaMtA - [ rU0 ] ( 1 ) thu / sarma | sAlama mizrI / dammul zraqhvena / (2) tAra - [a0] (Ura mitara / ( 2 ) Uda kramArI / Uhulba ura / (3) eka prakAra kI mApa / kaMtArIqA - [ yU0 ] uskUlUkaMdayUna | mahApAna / - kaMtArIdAsa - [ yU0 ] telanI makkhI / z2arArIha 1 ( Cantharis ) kaMtArIna - [ yU0] krarAza kA per3a / asala / qatArInA - [ yU0 ] uskrUlUkraM dayUna | mahApAna / kaMtArU - [ kanA0 ] kanthArI / kaMtu varasa - [ rU0, tu0 ] tuma kar3a / bareM / kusuma kA bIyA / krutu. | kraMtIdA - [ yU0] aphIma / zrahiphena | kaMtu kilaMga - [ tA0 ] maucAlu | kaMtU - [ ? ] reMr3a | eraMDa | kaMtu aslevA - [ yU0 ] bar3A sanobara | qata idasa-[ yU0 ] choTe sanobara kA bIyA / kaMtUriyUna - saMjJA strI0 [ rU0, yU0 / muzru0 jaMtUriyaH ( rUmI ) ] eka prakAra kA paudhA jo kSudra tathA vRhad bheda se do prakAra kA hotA hai / ( Dianthus anatolicus, Boiss. noTa- yaha jaMtUriyaH rUmI zabda se zrAravyakRta zabda hai, jisakA saMketa rUmI hakIma 'jaMtUrisa' se hai, jisane sarva prathama ukta zroSadha kA patA lagAyA thaa| kaMtUriyUna kabIra - saMjJA strI0 [ rUmI yA yU0 ] eka paudhA jisakA tanA kAhU kisI-kisI ke mata se hummAja ke tane kI taraha hotA hai jo do-tIna hAtha ( matAMtara se 3 gaja ) taka laMbA jAtA hai| isI kAraNa ise kaMturiyUna kA bar3A bheda mAnA hai / isakI eka hI jar3a se, bahusaMkhyaka zAkhAe~ nikalatI haiN| unake zikhara khAkhasa zikharavat hote kaMtUriyUna kabIra haiM / jo gola aura kisI prakAra laMbe hote haiM / isakA phUla suramaI raMga kA ora gola hotA hai / jisake bhItara ruI kI taraha koI cIz2a hotI hai / zAkhoM ke sire para phala hote haiN| poste kI teMda kI taraha bhItara bIja hote haiN| jinakI zrAkRti kar3a ke dAnoM kI taraha zrora svAda caraparA hotA hai / isake patra akharoTa patravat -- kisI-kisI ke mata se garjara patravat karamakallA ke pattoM ke samAna hare, patraprAMta zrAre kI taraha daMdAnedAra hote haiN| isakI jar3a moTI, kar3I, 2 hAtha ( do gaz2a ) laMbI aura eka prakAra ke surkha rakkamaya drava se paripUrNa rahatI hai / isakA svarasa rakta ke samAna hotA hai| isakA svAda kiMcit kaSAya evaM madhuratA liye caraparA hotA hai / lUphAye kabIra | prApti-sthAna - pazcima tibbata se zrArmIniyA taka / guNadharma tathA prayoga-- prakRti - dvitIya vA tRtIya kakSA meM uSNa evaM rUkSa / hAnikarttA - mastiSka ko / darpana -- madhu zarkarA, mizrI prabhRti / ( matAMtara se samA rabI tathA katIrA ) pratinidhi - nAgaramothA aura suraMjAna rasavata aura kaMtUriyUna sagIra / mAtrA- 7 mAze taka / kisI-kisI ke mata se 6 mAze taka / pradhAna guNa - rajaH pravarttaka, prAzu prasadakArI zrora mastiSka zodhaka hai / guNa, karma, prayoga 1 kaMtUriyUna kabIra ke svAda meM caraparAhaTa evaM tIcNatA hotI hai zrora isameM kiMcit miThAsa ke sAtha kaSAyapana bhI hotA hai / astu, isameM binA svacchatA, saMkoca, kSobha, aura tIkSNatA ke tajphrI pAI jAtI hai / kisI-kisI kA kathana hai ki jaba isako kUTakara kaTe huye mAMsa ke sAtha pakAyA jAtA hai, to yaha usako jor3a detI hai yaha mUtra evaM zrArttava kA pravarttana bhI karatI hai I udarastha zizu ko kharAva kara detI hai / mRta zizu ko garbhAzaya se niHsarita karatI hai, jisakA kAraNa isakI tIkSNatA, caraparAhaTa aura kubbata harArata hai / apane saMgrAhI guNa ke kAraNa yaha datoM ko paripUrita karatI aura rakta niSThIvana ko lAbha pahu~cAtI hai| yaha peziyoM ke TUTane phUTane, damA aura
Page #696
--------------------------------------------------------------------------
________________ katUriyUna kabIra 2428 kaMtUriyUna sagAra purAnI khA~sI meM isase bahuta upakAra hotA hai| yaha rodhoddhATaka hai aura zvAsa, pArzvazUla, kyoMki ukta rogoM meM isa bAta kI AvazyakatA yakRta tathA plIhA ke suddoM, kaphaja kulaMja, jalaMdhara hotI hai ki ina avayavoM se maloM kI zuddhi kI (istiskAs) aura kAmalA (yauna) ko jAya aura sAtha hI unako zakti pradAna kI jAya / guNakArI hai / yaha zrAmAzaya gata kRmiyoM ko naSTa yahA~ para yahI bAta hotI hai arthAt isakI caraparA- karatI aura unheM nikAlatI hai| isakA pralepa haTa evaM tIkSNatA se maloM kA zodhana hotA hai arza, aMgasphuTana, gRdhrasI tathA paTThoM ke zUla kA aura cU~ ki isameM kisI prakAra mAdhurya hotA hai / / nivAraNa karatA hai| astu, isase malotsarga ko jo kriyA hotI hai, vaha | kaMtUriyUna tolIdUna- yU.] kaMtUriyUna sagIra / kaMtU. tIvratA evaM sakhtI ke sAtha nahIM hotI aura isake riyUna dakIka / saMgrAhI guNa se zakti prApta hotI hai / (ta0 na0) | ketUriyUnamalUphAkhA-[ yU0] kaMtUriyUna kabIra / kaMtUriyUna sag2Ira se alpazakti hai / yaha vilA- kaMtUriyUna g2alIz2a / / yaka evaM nirmalatAkAraka hai| isakI jar3a se prArttava | katUriyUna sag2Ara-saMjJA strI0 [rU0, yU0] eka kA khUna jArI hotAhai aura yadi peTa meM baccA ho to vanaspati jo eka vAlizta ke barAbara yA usase nikala par3atA hai| yaha vakSa evaM mastiSka kA kucha adhika bar3I hotI aura rabI kI phasala meM zodhana karatI hai, zvAsakRcchatA ko lAbha pahu~cAtI hotI hai| isameM kAMDa aura zAkhAe~ hotI haiN| yaha hai|rkrnisstthovn meM bhI upakArI hai aura praNoM kA do prakAra kI hotI hai jaMgalI tathA bAgI / pUraNa karatI hai| kahate haiM ki yadi mAMsa kI inameM se jaMgalI kA phUla raka varNa kA hotA hai, boTiyA~ karake uka oSadhi usameM DAlakara pakAyeM, jisameM kucha nIla varNa ko jhalaka hotI hai| bAg2I to vaha saba Apasa meM mila jAya~ arthAt jur3akara kA paudhA isase paripuSTa aura ucca hotA hai mAMsa kA eka pAracA bana jaay| yaha purAnI aura usakA phUla citra vicitra varNa kA hotA hai khA~sI ko dUra karatI hai, mUtra tathA Artava kA yaha jaMgalo kI apekSA adhika sugaMdhita hotA hai pravarsana karatI hai aura plIhA kI sUjana ko lAbha aura per3a meM mAsa taka rahatA hai| paudhA sUkha pahu~cAtI hai / isake upayoga se saralatApUrvaka jAne ke uparAMta bAg2I kI jar3a pRthvI meM rahatI hai| zizu paidA ho jAtA hai| yaha garbhAzaya ke rogoM ke prati varSa rabI kI phasala meM ukta jar3a meM se paudhA liye guNakArI hai; udarastha kRmiyoM ko naSTa krtii| phUTatA hai| jaMgalo kI jar3a bhI zuSka ho jAtI hai bhora bhagaMdara evaM vAtataMtugata kSatoM kA pUraNa karatI aura hara sAla rabI ke prAraMbha meM paudhA phUTakara hai| paharIMgana vAyu janita zUla ke liye parI. promAraMbha meM phUla ora bIja A jAte haiM / dIsakSita hai / yaha vAyu ko vilIna karatI tathA kapha pharIdUsa ne jo yaha likhA hai ki rabI ke aMta meM ora pitta kA mala dvArA utsarga karatI hai / isakA paudhA ugatA hai, usase bAg2o kisma abhipreta ghUrNa nAsUrameM bharakara muMha bA~dhadeM, to klyaannho| hogii| kyoMki jaMgalI ke saMbaMdha meM hakIma ula zelA ke matAnusAra jvara meM ise 7 mAze kI vIkhA~ likhate haiM ki yaha rabI ke prAraMbha meM ugatI mAtrA meM dene se upakAra hotA hai| paraMtu gAz2arUnI hai| bAg2I ke phUloMko zIrAz2a nivAsI 'gulemenaka' isa para yaha Apatti karate haiM ki una auSadhi aura 'gule karanphalI' kahate haiM / bAg2I aura jaMgalI tRtIya kakSA paryaMta uSNa hai| astu, aiso auSadhi donoM jAti ke paudhoM ke avayava samAna hote haiN| jvara meM kaba lAbhakArI ho sakatI hai| isake pIne patte choTe-choTe aura prAkRti meM sudAva ke pattoM kI se yadi jvara meM kucha bhI upakAra ho, to vaha kapha taraha hote haiM / phUla khairI ke phUla kI taraha, para jvara meM honA saMbhava hai| paraMtu usa samaya isakA usase kSudratara hotA hai| phala gehUM ke dAne kI akele upayoga na kara, sikaMjabIna zakarI yA taraha hotA hai| isakA svAda atyanta tika sikaMjabIna bajUrI sarda ke sAtha deM, varan mastiSka aura kisI prakAra vikasA hotA hai| kiMtu bAgI rogoM kA prAdurbhAva kara degI / ( qhA0 pra0) | meM kaDU pAhaTa kama hotI hai| zAkhAoM kA varNa
Page #697
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMtUriyUna sag2Ira 2424 kanthArI pItAbha zveta hotA hai / jar3a ke sivA isa paudhe ke / . yaha kapha evaM lesadAra doSoM ko chA~Takara nikAsabhI aMga auSadha ke kAna pAte haiM / kyoMki isakI latI hai aura kapha evaM paittika mAha kA mala dvArA jar3a prabhAvazUnya aura choTI hotI hai| isameM 2 utsarga karatI hai / kaThinAI aura sUjana ko biThAtI varSa taka zakti vidyamAna rahatI hai| isakA svarasa hai / mUtra evaM zrArtava sUjana kA pravartana karatI hai| nikAlakara kAma meM lAte haiM aura isase nimna nAr3I evaM mastiSka kA zodhana karatI hai| mRgI likhita vidhi se eka prakAra kA taila bhI prastuta aura zvAsa kaSTa kA nivAraNa karatI hai, yakRta ora karate haiM, jise rog2ana kaMtUriyUna kahate haiN| plIhA ke avarodhoM kA udghATana karatI hai / balag2amI tailanirmANa-krama isa prakAra hai-kaMtUriyUna ke pattoM kulaMja ko dUra karatI hai| tillI kI saqhtI ko kA tAjA rasa nicor3akara jaitUna ke taila meM milAkara | miTAtI aura kITa-pataMgAdi viSadhara jaMtuoM ke pakAe~ / jaba rasa jalakara tailamAtra zeSa raha jAya, viSa aura pradhAnataH bicchU ke viSa kA saba use A~ca para se utAra leM / yahI rozana nivAraNa karatI hai| mAula usUla ke sAtha kaMtUriyUna hai / isase zarbata bhI banAte haiM arthAt pITha ke darda, saMdhizUla aura gRdhrasI meM kalyANa isake kAr3he meM zarkarA DAlakara cAzanI kara lete haiM / karatI hai| kabhI isase virecana lene meM itanA jala ke kinAre aura ka~karIlI bhUmi meM yaha upa- adhika dasta hotA hai ki rakta ke dasta zrAne lagate jatI hai| sargettama kaMtUriyUna kI pahacAna yaha hai ki haiN| kyoMki yaha atyadhika tIkSNa evaM uSNa hai| vaha bArIka pilAI liye ho aura jabAna ko kATe / bAloM kI jar3oM meM isakA svarasa bhara dene se jUe~ pa-0-kratUriyUna dakIka (10) / lUphAya mara jAtI haiM / usAre ko strI ke dUdha meM pIsakara khurda (phraa0)| aA~kha para pralepa karane se papoTe kI sUjana utara prakRti-tRtIya kakSA meM uSNa tathA ruut| jAtI hai| yadi papoTA moTA par3a jAya; to kAkahAnikattA-yakRta aura zrAMtoM ko| darpaghna- naja ke kAr3he meM gholakara lagAne se ArAma hotA prAMtoM ke liye samag2a arabI (babUla kA goMda) hai| sauMpha ke pAnI ke sAtha A~kha ke samasta rogoM aura safeda katIrA / tathA yakRta ke liye kAsanI / ko lAbha pahu~cAtI hai| yadi A~kha meM khujalI pratinidhi-samabhAga haMsarAja yA aphasaMtIna yA calatI ho to, isa usAre ko khaTTe anAra z2arAbaMda madaharja aura arddhabhAga bAbUnA yA nisotha ke dAnoM ke rasa meM pIsakara aura palaka ko ulaTa yA prAbavarga hinA tathA tihAI bhAga suraMjAna / kara lagAdeM aura thor3I dera palaka ko usI prakAra mAtrA-bAjA 3 // mAze se 7 mAze taka aura | ulaTA rahane deM, eka dina meM pArAma hogaa| zuSka 10 // mAze taMka aura vastikarma meM isakA isakA usArA aA~kha ke samasta rogoM ke liye svarasa 3 // maashaa| rAmabANa hai / isako yoni meM dhAraNa karane se, guNa, karma, prayoga zrArtava kA pravartana hotA hai, mRta zizu nikala kaMtUriyUna sagIra meM atyaMta kar3avApana ora par3atA hai| (kha0 a0) alpa mAtrA meM kabja (dhAraka guNa) hotA hai| samasta kriyAoM meM kaMtUriyUna kabIra se zreSThatara isaliye yaha binA jalana evaM kSobha ke nirmalatA hai| isakI dhUnI yA isake kAr3he kI vasti gRdhrasI, evaM zoSaNakarma karatI hai aura pitta evaM sAMdra kapha | pITha ke darda pAra kalaMja ke liye anupama hai| yaha ke dasta lAtI hai| isake kAr3he se gRdhrasI roga meM | tInoM doSoM kA recana karatI hai| isakA pralepa isa kAraNa vasti kI jAtI hai jisameM ki yaha vraNapUraka hai aura bhagaMdara (bavAsIra) tathA kaThina sAMdra doSoM ko niHsRta kre| yakRdAvarodha aura zotha ko lAbhaprada hai| (bu. mu.) plIha kAThinya meM isake pIne se yA pralepa karane se | kaMtUrIdasa-[yU.] zrAbagInA / kA~ca / zIzA / lAbha hotA hai| apanI nirmalatA-kAriNI zakti | kaMtUla-[ deza0 ] ijavira / se yaha A~kha ke phUlA ko dUra karatI aura dRSTizakti | kaMtha-[ deza0 ] kaMthArI / ko toba karatI hai| (ta0 na0) kaMthArI-saMjJA strI0 [saM0 kanthArI ]de0 'kanyArI" /
Page #698
--------------------------------------------------------------------------
________________ * kathAriDIsa 2430 kaMdamUla kathAriDIsa-saMjJA strI0 [a0] telanI mkkhii| kaMdafora-[gaMdApIra kA arabIkRta ] bahuta buDDhA / kaiMdherIDoz2a / __ atyanta vRddha / kaMthimi-[bara0 ] safeda musalI / kadabAqalI-[?] brastiyAja / kaMthAna-[paM0 ] laghunI (aph'r.)| kada mIruga mirattama beMgai-[ tA0 ] vijayasAra / kaMthAla-saMjJA puM0 [50 ] kaTahala / panasa / kaMda mukarrara-[phA0] (1) sAna kI huI shrkraa| naMda:-[10] kaMda / khaaNdd'| cInI / kaMda do-bArA / (2) ablUjakana tAma / kaMda-saMjJA puM0 [saM0 kandaH ] de. "knd"| (buhAna kaati)|(3) bhole kA laDDu / saMjJA puM. [ deza0 ] eka jar3a jo kaTahala ke | kandamUla-saMjJA pu0 [saM0 krI0] (1) eka latA barAbara hotI aura mAlaga ke parvatoM para upajatI jisakI jar3a meM se kaMda nikalatA hai aura khAyA hai| usa deza ke logoM kA kahanA hai ki yaha jAtA hai / isakI bela caumAse ke prArambha meM purAne copacInI kI apekSA adhika guNakArI hai aura ve kanda se vindhyAdi parvatoM para nikalatI hai| ise usI kI bhA~ti sevana bhI karate haiN| 2-3 prArambha meM nikalanevAlA tanA patrazUnya sUkSma mAze isako bukanI misrI milA suhAte garama romAvata tA~bar3e raMga kA hotA hai| do yA tIna pAnI ke sAtha ikkIsa vA cAlIsa divasa paryaMta phuTa bar3ha jAne ke uparAMta tanA ke pArzva se pattiyA~ phA~kate haiN| harI tarakArI ora lavaNa isake sevana nikalane lagatI haiN| sAtha hI usa para nanheM nanheM kAla meM varjita haiN| yaha copacInI kI bhA~ti kar3I komala kA~Te bhI nikala Ate haiN| chaH sAta dina nahIM hotii| ke bAda pattiyoM kA pUrA rUpa pragaTa ho jAtA hai / ___ saMjJA puM0 [a0 kaMda] (1) eka prakAra vaha DaMThala jisameM pattiyA~ lagI rahatI haiM, paune pA~ca kI zarkarA / kaMda kI zakara / zakara kA nAma / iMca ke lagabhaga laMbA hotA hai aura usameM 4-5 noTa-taphrAisullugAta zrAdi meM tabaraz2ada sUcama sarala vA kucha vakrAkAra kaTaka hote haiN| kA jAma batAyA hai aura kanUda isakA bahuvacana DaMThala ke UparI sire para pRthak pRthaka pA~ca savRMta likhA hai| zakara tvrj'd| baharula javAhira ke pAna ke patte sadRza patra lagate haiN| pattiyoM kA anusAra yaha ganne kA usArA hai / (2) gur3a / prArambhika bhAga saMkucita aura bhAge kramaza: caur3A kaMda ola-[ ? sUrana / zUraNa / jimIkaMda / hotA huAaMDAkAra aura chorapara nukIlA ho jAtA kaMda kI zakkara-[da.] (Loaf sugar ) kaMda / hai |pttiyoN UrdhvAdhaH pRSTha sUkSmAti sUkSma romoM se kaMda korI-[?] jundabedastara / vyApta hotA hai jinakA sparza hAthoM ko bhalI bhA~ti kaMda khAma-[a.] khuzka kaMda / anubhUta hotA hai / isake DaMThala meM kabhI kabhI chaH qada gaDa-[te0 ] gheTa kacu / pattiyA~ bhI dekhI gaI haiM; para bahuta kama / isakA kada giloya-saMjJA [saM0 kanda+hi. giloya ] eka tanA jaba tIna-cAra mAsa kA ho jAtA hai, taba ___ prakAra kA giloya / kanda guDUcI / isake roMgaTe sUkha jAte haiM aura tane kA raMga sapheda ka'da guDUcI-saMjJA strI. [saM0 strI.] eka prakAra mAlUma par3atA hai| harA tanA atyaMta cimaTA hotA ___ kA guruca / kadodbhavA gur3a cii| hai aura yaha kaThinatA se TUTatA hai / tane kA svAda kadaGgArI-[ mala0] kiranI / bAlusu / ( Canth- phIkA aura labAbadAra hotA hai| isakI pattiyA~ iam parviflorium, Lamk.) bhI svAda meM phokI aura kiMcit picchilatA yukta kadaz2a, ka doz2a-[tu0] eka jAnavara jisake aMDoM hotI hai| isakI pattiyoM ke bIca meM pattiyoM ke ___ ko "jundabedastara" kahate haiM / khaTAsI / nasa kA eka lambA darAra hotA hai / usake agala kadata-[ ? ] kaMda / bagala pATha-nau naseM tirthI lagI rahatI haiN| pattiyA~ kadaturukAa-[a0] eka prakAra kA khajUra / dekhane meM semala vA saptaparNa se milatI-julatI kaMda dobArA-[10] kaMda mukarrara / hotI haiM / jaba jAr3e ke dinoM meM isakI jar3a khodI kadana kattiri-(tA. ] choTI kaTAI / bhttkttaiyaa| / jAtI hai, taba usake nIce se kaMda nikalatA hai|
Page #699
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMdara kaMdUrI - jaMgala ke kola-bhIla ise khAte haiM aura kaMdamUla kaMdarpa-saMjJA pu0 de0 "kNdrp"| nAma se pukArate haiN| cunAra aura mirjApura ke | kaMdala-saMjJA puM. [saM0 kI.] nayA akhuzrA / jaMgaloM meM yaha bahuta hotA hai| kaMda Upara se de0 "kndl"| syAhImAyala aurabhUrA hotA hai| ise prathama ubAlate [buqhArA, tA0 ] uzzana / samag2a hamAma / haiM / punaH chilakA utArakara AlU kI bhA~ti saMjJA puM0 [ ] eka prakAra kI goMda / isako tarakArI banAkara khAte haiN| varSAta arthAta sakabInaja | kudola / kudila / mu. nA0 / kAra ke mahIne meM isake patra-mUla meM gola-gola [mala.] kalihArI / kariyArI / kalikArI / choTe-choTe bAlU-tulya phala lagate haiN| yaha bhI | kaMdala sapharI-saMjJA puM. [hiM0 kaMdala+kA sapharI] ubAlakara khAyA jAtA hai|| anannAsa / (2) eka paudhA jo bAgoM meM lagAyA jAtA kaMdalA-saMjJA puM0 [saM0 kandala ] eka prakAra kA hai / dekhane meM yaha semala ke nUtana vRkSa kI taraha kacanAra / kurAla / (Bauhinia retusa, jAna par3atA hai| isako DAliyoM ke Tukar3e Tukar3e Hom.) de. "kcnaar"| karake mAlI loga pRthvI meM gAr3a dete haiM jinase | kaMdalI-saMjJA strI0 [saM0] eka paudhA jo nadiyoM ke . naye vRkSa taiyAra ho jAte haiM / lagAne se do-tIna | kinAre para hotA hai / yaha barasAta meM puSpita hotA varSa ke uparAMta khodane se inakI jar3a meM se bar3e hai / usa samaya isameM bahuta se safeda-sapheda phUla - laMbe kaMda nikalate haiM / ise bhUna yA ubAlakara - lagate haiN| - zakarakaMda kI bhA~ti khAte haiN| yaha svAda meM mIThA | kaMdalIdAru-saMjJA puM. [saM0] kcnaat| : hotA hai / isake pratyeka daMDa meM prAyaH sAta pattiyA~ | kaMdavAkalI-[?] bastiyAja | lagatI haiN| . | kaMdasAra-saMjJA puM. [saM0] hirana kI eka jAti / guNa, prayogAdi-yaha puSTi janaka zukra- kaMdA-saMjJA puM. [ ](1) de. "kaMda" / (2) janaka, aura vRhaNa evaM zarIra-poSaNakartA | zakarakaMda / gNjii| (3) ghuiyA~ / aruii| hai| upayuka kaMdamUla se yaha guNa meM nyUna hotA saMjJA puM. [vihArI ] piMDAlU / kacAlU / hai| vanyavAsI sAdhu evaM anya jaMgalI loga inheM, baMDA / khAkara jIvana-yApana kara sakate haiM, kyoMki inameM | kaMdAna:-[ ] tItAna / karAta / pAhArAMza paryApta mAtrA meM hotA hai| kaMdAmaNI ceDDI-[ tA. ] sarvajayA / sabbajayA / (3) hiMdI meM kaMda aura mUla donoM ko kaMda- akalabera / kaamaakssii| devakeli / (Canna mUla kahate haiN| Indica, Linn.) kaMdara-saMjJA pu0 de0 "kndr"| kaMdAmaNu-[ tA0 ] de. "kaMdAmaNI ceDDI' / [paM0] kcuur| kaMdAra:-[10] eka prakAra kI machalI jise 'snaam'| kaMdara-[1] bAdAma / bhI kahate haiN| kaMdaraka-saMjJA pu. de. "kndrk"| kadAvala-[siri0 ] kAyaphala / mu0 a0 / ma0 a0| kaMdaraka-[ ](Salix Viminalis) ka~du-saMjJA puM0 de0 "kNduk"| kaMdararI-[ yU. jundabedastara / kaMdu-paM0] zakAkula milii| kaMdarasa- yU.] cilgoj'aa| ka~duA-saMjJA puM0 [hiM0 kA~do ] kaMDora | kNddo| kaMdarasa, kaMdarUsa-[1] (1) makAI / lalamakarI / | kaMduka-saMjJA puM0 [saM0 kI.] supArI / pugIphala / khaMdarUsa / (2)cilgoj'aa| ka~dUrI-hiM0 saMjJA strI0 [saM0 kaMdUrI] kuMdarU / biMbA / kaMdarAna, kaMdarUna-[ tu0, azana* ] batama kI goMda / / kunarU / de0 "kNduurii"| . [10] sAtara / kadUrI-saMjJA strI0 [saM0 kaMdUrI] (1) kola rAI / kaMdarUsa-[ tu0 aska0 ] makAI / khaMdarUsa / (2) eka bahuvarSIya vRkSArohIlatA jisakI kaMdarolamara-[ kanA0] pArasa pIpalA pAriSa ashvsth|| pattiyA~ gahare hare raMga kI cAra pA~ca aMgula laMbI
Page #700
--------------------------------------------------------------------------
________________ kadUrI 2432 Late pacakonI hotI haiM aura raMga ke kAma meM AtI haiN| yaha barasAta meM ugatI aura phalatI phUlatI hai| yaha phala pakAMta hotI hai| prati varSa isakI purAnI jar3a se naI bela ugatI hai| isameM safeda phUla / lagate haiN| phala paravala kI taraha, kiMtu usase choTA arthAt lagabhaga 2-2 // iMca laMbA aura eka iMca vyAsa kA mAMsala, velanAkAra, masRNa aura kacce para hare raMga kA hotA hai aura usake Upara laMbAI ke rukha thor3I-thor3I dUra para lagabhaga dasa dhAriyA~ par3I hotI haiN| yaha atyanta kaDA hotA hai / parantu Aropita kuMdarU meM ukta , kar3AhaTa nahIM hotI hai, kevala jaMgalI vA svayaMbhU | krisma meM hI ukta kaTutA pAI jAtI hai| Aropita kuMdarU mIThA hotA hai aura tarakArI ke kAma AtA | hai / pakane para donoM prakAra ke kuMdarU gaMbhIra rana | vA aruNa varNake aura mIThe ho jAte tathA asphuTana | zIla ( Indehiscont) hote haiM / inameM bahu-| saMkhyaka bIja bhare hote haiN| bIja kAgajI nIbU ke bIja kI taraha hotA hai| ye phala pakane para bahuta lAla hote haiM, isIse kavi loga aoThoM kI upamA inase dete haiN| isI bhAva ko lekara hI isakI 'poSThopamaphalA, bimboSTha' prabhRti saMskRta saMjJAe~ banI haiN| jar3a laMbI zaMkvAkAra kaMdamUla hotI hai| kiMtu patharIlI bhUmimeM uganepara yaha prAyaH vakra aura graMthila Adi virUpAkuti kI ho jAtI hai| yaha bahuvarSIya hotI hai aura prAyaH bar3ha kara bahuta bar3I ho jAtI hai| kiMtu jaMgalI paudhe meM zIrSa (Crowr) ke ThIka nIce ke sthUla bhAga kA ausata vyAsa 1 se 2 iMca hotA hai / bAhara se yaha pAMDu pItAbha dhUsara varNa kI hotI hai, jisake Upara aprazasta vRttAkAra jhurriyA~ (Constri ctions) aura dIrghAkAra nAliyA~ par3I hotI haiN| isakA vyatyasta kATa (Transuerse section ) atat clare att ( Medullary rays) spaSTa dRggocara hote haiM / kATane para isameM se eka prakAra kI svaccha karkaTI gaMdhI (Cucumber odour ) rasa srAvita hotA hai jo sUkhane para niryAsavat jAna par3atA hai| jar3a svAda meM anla aura kaSAya hotI hai, para kahu prAhaTa se sarvathA khAlI nahIM hotI hai| pa-0-bimbI, rakraphalA, tuNDI, tuNDikera (za0) phalA, zroSThopama phalA, gohrA (koSNA), pIluparNI, tuNDikA (dha0 ni0), madhura bimbI, bimbikA, madhu bimbI, svAda turiDakA, tuNDI, rakkaphalA, ruciraphalA, soSNaphalA, pIluparNI (rA0ni0), bimbI, raktaphalA,tuNDI, tuNDikerI, bimbikA, zroSThopamaphalA, pIluparNI (bhA0) zroSThabhA, proSThaphalA, dhIhara (dravyanAmaka) dantacchadA (mada0) raktapItaphalA (gaNa) vid maphalA, tuNDikerikA, vidru mavAk (keya. de0), chardinyoSThI, bimbikA (zor3hala ) zroSThI, karmakarI, tuNDikerikA, tuNDikeri, jhuNDikezI, bimbA, bimbaka, kambajA, dantacchadopamA, gohI, chardinI, tuNDikeriphalA; tuNDikerIphalA, kundurulatA, madhurabimbI, tuNDikazI, tuNDikerI-saM0 / kandUrI, kundurI, gulakA~kha, kunarU, kudarU, mIThA kuMdarU-hiM0 / kunduruki, kundarakI-baM0 toddliimraa0| ttoddorii-gu0|-koksiniyaa iMDikA Coccinia Indica, W. -le| kuNdurii-mraa| kuSmANDa varga (N. 0. Cucurbitacece.) utpatti sthAna-samasta bhAratavarSa / baMgAla aura bhAratavarSa ke aneka bhAgoM meM bAhulyatA se yaha jaMgalI hotI hai| baraI (tamolI) prAyaH apane pAna ke bhIToM para paravala kI taraha isakI bela bhI car3hAte haiN| auSadhArtha vyavahAra-patra, mUla, phala aura svak ( bark) rAsAyanika saMghaTana-jar3a meM rAla hotI hai jo kASTika soDA aura amAilika elakohala meM vileya hotI hai / isake sivA isameM eka kSAroda, zvetasAra, zarkarA, niryAsa, vasAmaya padArtha, eka saindriyakAmla (Organic acid) aura 16% maiMgonIja zUnya bhasma hotI hai / (I0 me0 me0 pR0 186) Ara0 ena0 copar3Ake anusAra isameM eka enjAim (Enzyme), eka hArmona ( Harmone) aura eka kSAroda ke cihna pAye jAte haiM
Page #701
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2433 . auSadha-nirmANa-TiMkcara vA pAsava (10 mIThAkunaru-svAdu, zItala, bhArI, raktapitta meM 1 bhaag)| nAzaka, vAtavinAzaka, stambhana, lekhana, rucikAraka __ mAtrA se / DrAma / prakAMDa aura patra kAtha tathA vibaMdha (malamUtrarodhaka) aura AdhmAna(10 meM 1), mAtrA-1 se 1 zrAuMsa / sUkhI kAraka hai| chAla kA cUrNa, mAtrA-2 mA0 / mUla svarasa- bimbikA madhurA zItA kapha vAnti karA mtaa| mAtrA-1 se 3 DrAma / kAMDa aura patra-svarasa raktapitta kSaya zvAsakAmalA pitta zophakAn // mAtrA-1 se 2 pAuMsa khAlI peTa / mUla aura patra svarasa-mAtrA-1 se 2 tole / raktarugviSa kAsAMzca raktapitta jvarAnharet / guNa dharma phalamasyA guruH svAduH zItalaM lekhanaM matam / / AyurvedIya matAnusAra-(madhura vA gRhabimbI) bhalastambhakaraM stanyamudare vAtasaMcayam / tuNDikA kaphapittAmRkzophapANDu jvarApahA / rucyaM pittaM raktadoSa vAtAJchvAsaM ca naashyet|| zvAsakAsApahaM stanyaM phalaM vAtakaphApaham // zotha vRddhidAha kAsa zvAsa nAzakaraM matam / bimbIphalaM svAdu zItaM stambhanaM lekhanaM guruH / puSpamasyAH kaNDupitta kAmalA nAza kArakama // pittAsradAha zophaghnaM vAtAdhmAna vibandhakRta // asyA paNedbhavA zAkA zItalA madhurA laghuH / (dha0ni0) grAhakA tuvarA tiktA pAke kaTvI ca vaatlaa|| kar3ave kudarU kI jar3a aura pattI-kapha, rakta- kaphapittaharA proktA pUrvaivaidyavaraiH sphuTam / pitta, zotha, pAMDu, jvara, zvAsa evaM kAsanAzaka mUlamasyA himaM mehanAzanaM dhAtuvaddhakam / / tathA stanyaprada hai / phala vAta kaphApaha hai| svAdu bimbIphala arthAt mIThA kudarU-svAdu, zItala, hastadAha hara bhrAnti vAnti nAzakaraM matam / stambhana, lekhana aura guru hai tathA raktapitta, dAha, kadUrI-madhura; zItala, kaphakAraka, vamanajanaka zodhanAzaka evaM vAyuprakopa tathA prAdhmAnakAraka tathA raktapitta, zvAsa, kAmalA, pittakI sUjana, aura malamUtra rodhaka hai| rudhiravikAra, viSadoSa, khA~sI, rakrapitta aura jvara ko dUra karatI hai / isake phala--bhArI, svAdiSTa, bimbI tu madhurA zItA pitta zvAsa kaphApahA / zItala, lekhana, malastambhaka, stanyakAraka, udara amRga jvaraharA ramyA kAsajidgRha bimbikaa|| meM vAyu ko saMcita karanevAle, rucikAraka tathA __ (rA0 ni0 va07) pitta, rudhira vikAra, vAta, zvAsa, sUjana, vRddhi, mIThA kuMdarU-madhura, zItala, pitta, zvA / dAha, khA~sI aura zvAsa ( dame ) ko harane vAle evaM kaphanAzaka tathA jvara, raktavikAra aura kAsa haiN| isake phUla-kaNDU, pitta evaM kAmalA ko dUra nAzaka hai| karanevAle haiN| isake pattoM kA zAka--zItakA, bimbIphalaM svAdu zItaM stanya kRtkapha pittajit / madhura, halakA, malarodhaka, kaselA, pAkameM caraparA, hRddAha jvara pittAsra kAsa zvAsa kSayApahama // bAdI tathA kapha aura pitta kA nAza karatA hai| (zo. ni.) isakI jar3a---zItala, pramehanAzaka, dhAtuvarddhaka kadUrI-svAdiSTa zItala, stanyakAraka, kapha tathA hAtha-pAMvoM kI dAha, vAnti aura bhrAMti ko pittanAzaka tathA dAha, jvara, ranapitta, khA~sI zvAsa zAMta karatI haiN| aura kSaya roga kA nAza karatI hai| keyadeva ke anusAra yaha vAtakAraka, kaphakAraka bimbIphalaM svAdu zItaM guru pittAsra vAtajit / pAka meM caraparA, saMgrAhI, kSaya evaM zothanAzaka, stambhanaM lekhanaM rucyaM vibaMdhAdhmAna kArakam / kAmalA nAzaka aura ranapittanAzaka hai tathA vAta, (bhA.) prAdhmAnAdi evaM vibaMdhakAraka hai| dravyaratnAkara
Page #702
--------------------------------------------------------------------------
________________ kudarU ke anusAra isakA phala buddhinAzaka aura stanyavarddhaka hai / tathA jar3a vIrya janaka zItala zraura prameha nAzaka hai| madanapAla ke anusAra bhrAntihara aura gaNanighaNTu ke anusAra vamanahAraka hai / 2434 yunAnI matAnusAra prakRti - patra zItala aura rUda; phala zItala zrara tara haiM / hAnikarttA - ku~ darU (phala) saMgrAhI (kAbiz2a ), zrAdhmAnakAraka aura AmAzaya ko nirbala karatA hai| mUla svarasa utklezakAraka, vAmaka aura tIvra virecaka hai aura isase zraMgoM meM dAha hone lagatA hai / darpana -- vibaMdha, zrAdhmAna aura zrAmAzaya nairbalya vA maMdAgni ke liye uSNa zrauSadhiyA~ aura jar3a ke liye bihIdAne kA labAba evaM isabagola aura bArataMga kA labAba darpa nivAraka zroSadhidravya hai / pratinidhi - laukI vA paravala / mAtrA - AvazyakatAnusAra / gue, karma, prayoga - ( phala ) pitta aura rakta vikAra tathA dAha ko miTAtI hai| yaha vamanakAraka doSa saMzodhaka, medanAzaka, sthaulyahara, saMgrAhI, vibaMdhakAraka zrAdhmAnakAraka, vAtakAraka aura stambhanakarttA hai| jar3a zItala, kaphanAzaka aura viSa prabhAva nAzaka hai| lekhaka ke nikaTa yaha zItala evaM tara hai aura koSTha ko mRdu karttA evaM zrAmAzaya ko nirbala karatI hai| isakA acAra ( garama cIjoM ke sAtha ) kubbata jAz2ibA ( zrabhizoSaNa zakti ) bala pradAna karatA hai aura pAcana zakti ko bar3hAtA hai / ( tA0 za0 ), yaha vRkkarogoM ko lAbhakArI hai ! (qha0 pra0), isakI jar3a staMbhana karttA hai / (ma0 mu0 ) yaha sarda tarakArI hai aura pitta evaM rudhira prakopa, aura USmA tathA pipAsA ko zAMta karatI tathA rogiyoM ke liye uttama pathyAhAra hai| vizepataH uSNa prakRti vAloM ke liye / ( bu0 mu0 ) z2Irahe akabara zAhI ke anusAra yaha bhArI hai tathA pitta, kapha, rudhira vikAra, damA, kuMdarU jvara aura kAsa - inako dUra karatI hai| kaMdUrI apane prabhAva se buddhi ko maMda karatI hai / ( ku~ darU ke viSaya meM yaha pravAda calA zrAtA hai ki yaha buddhinAzaka hotA hai ) / phala ke Upara kA chilakA utArakara sevana karane se yaha peTa kama phulAtI hai / yaha bhUkha bar3hAtI hai; rudhira utpanna karatI hai; stanoM meM dUdha bar3hAtI hai; zrarza aura zrAmAzayikAtisAra ko lAbhakArI hai / ( qha0 a0 ) vaidyoM ke kathanAnusAra kaMdUrI ke phala gurupAkI, zItala, madhura, aura vraNa vidAraNa hote haiM / ye mala ( viSThA ) ko zuSka karate udara meM vAyu kI vRddhi karate aura stanoM meM dUdha bar3hAte haiM tathA aruci, vitta, rudhira vikAra, dama, sUjana, garamI aura khA~sI -- inako miTAte haiM / isake phUla khujalI, pitta aura kAmalA ko dUra karate haiM / isake pattoM kA sAga ThaMDA, mIThA, laghupAkI, malastaMbhaka, kaselA, kaDuvA, pAka meM caraparA ( kaTupAkI ) zraura vAtavarddhaka hotA hai / yaha kaphapittanAzaka hai / 1 isakI jar3a zItala aura vIryavarddhaka hotI hai / yaha prameha ( jariyAna ), hAthoM kI garmI, ziraH zUla aura vamana kA nAza karatI hai / bahumUtra roga meM prayukra rasAyanauSadhoM ko isakI jar3a ke khAlisa rasa meM bhigote haiM / phira usI ke rasa meM vaTikAyeM isameM se eka vaTI kI jar3a kA rasa eka prastuta karake prAtaH kAla khilAkara Upara se isI tolA pilA dete haiN| 1 isakI jar3a kATane para usameM se eka prakAra kA padAra rasa nikalatA hai jo sUkhane para kucha lAla goMda kI taraha jama jAtA hai| yaha bahuta kAbiz2a hotA hai| kiMtu phala kI bhA~ti kahA nahIM hotA / isakI jar3a kI chAla kA cUrNa do-mAze pha~kAne se acchI taraha dasta lagate haiM / isake pattoM ko ghI ke sAtha pIsakara jaqhmoM para lepa karate haiM /
Page #703
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2435 kuMdarU prAbaloM para isake pattoM ko bA~dhate haiM yA unakA | carma para masUrikA (Small-pox ) jaise dAne lepa karate haiN| nikalane parabhI isake patte lagAye jAte haiM |suuj'aak __ isake pattoM kA khAlisa rasa pUyamehI ko meM sAdhAraNatayA isake paudhe ke TiMkacara kA aMtaH pilAte haiN| prayoga hotA hai / jAnavaroM ke kATe huye sthAna para jihvA ke Upara ke kSata miTAne ke liye isake pattI kA tAjA rasa lagAyA jAtA hai| jvaroM meM hare phala cUsate haiN| pasInA lAne ke liye bhI zarIra para ise lagAte kisI kisI vaidyakIya graMtha meM ullikhita hai haiN| kahate haiM ki phuphphusa praNAlIya naz2alA ki, pakA phala ,vAyu aura pitta kA nAza karatA hai; ( Bronchial catarrh) aura kAsa zani pradAna karatA hai; citta ko praphullita rakhatA ( Bronchitis ) meM isake kAMDa aura patte kA hai; paittika vASpa (abaqharaH) kA nivAraNa karatA kADhA upayogI hotA hai| dad . vicarcikA hai; netragata pItavarNatA kA nAza karatA hai aura ( Psariasis) aura kaMDU meM isakI pattiyoM bhUkha bar3hAtA hai| isakI jar3a sAraka hai| ko tila taila (Gingellyoil ) meM ubAla __ isake patte phor3e-phusI, kAmalA aura zleSmA kara lagAte haiN| kSatoM ( Ulors) para lagAne ke ko lAbhakArI haiN| liye tathA purAtana nAr3I vraNoM (Sinuses) goghRta (rog2Ana jarda) meM jalAkara vraNa para meM picakArI karane ke liye bhI ukta tela kA upalagAne se zuddha mAMsarohaNa hotA hai / (kha. pra.) yoga karate haiN| (I. me0 me0 pR0 186) navyamata zrAra0 ena0 coparA, ema. DI.-madhumeha ainsalI-dakSiNAtya bhArata meM isake upayoga ( Diabetes mellitus ) afca itirat kA ullekha karate haiN| unake kathanAnusAra viSadhara kI mUtragata zarkarA kI mAtrA ghaTAne meM dRSTaphala prANI dvArA duSTa rogI ko isakI pattI kA svarasa hone ke liye baMga deza meM kaMdUrI kI bela suvi. pIne aura daSTa sthAna para pralepanArtha prayoga karate haiN| khyAta hai| kiso kiso ne to inszulIna ( In muhayuddIna zarIpha ke anusAra dakSiNAtya sulin ) kI bhAratIya pratinidhi taka likha bhAratIya bAjAroM meM isakI jar3a kabara mUla DAlA hai| kalakatte ke cikitsakoM meM madhumeha (Caper root)kI pratinidhi svarUpa vikraya (Glycosuria) meM isakI upAdeyatA ke hotI hai| prati aTala vizvAsa pAyA jAtA hai| kalakattA ke jvara meM sveda lAne ke liye koMkaNa meM isakI meDikala kaoNleja AturAkSaya meM samAviSTa madhumeha jar3a ko isake patrasvarasa ..meM pIsakara rogI ke pIr3ita katipaya zastrasAdhya rogiyoM para isake hare sampUrNa zarIra para lepa karate haiM aura jihvA ke paudhe ke rasa kI parIkSA kI gaI aura unapara yaha Upara ke kSatoM ke nivAraNArtha isake harephala cabAte dRSTa phalaprada siddha hushraa| kahate haiM ki isase haiN| (phA0 I02 bha0 pR086) zarkarA kI mAtrA bahuta ghaTa gaI aura kisI kisI nAdakarNI-prabhAva-yaha rasAyana hai / zuSka rogI meM to samyaka vilupta prAya ho gii| kahate tvaka uttama virecaka hai| patra aura kAMDa prAkSepahara haiM ki isase bhI bahuta varSa pUrva meDikala kaoNleja aura kapha niHsAraka haiN| ke auSadha-guNa-dharma parIkSaNa vibhAga meM ukta mayika prayoga-jar3a kA tAjA rasa bahumUtra auSadha ko parIkSA kI gaI thI aura katipaya ( Diabetes ), vivRddha vA sUjI huI graMthiyoM prayogAtmaka kArya bhI kiye gaye the paraMtu prakAzita aura vyaMga vA jhA~I ( Pityriasis) sadRza sAhitya meM ukta kArya viSayaka pariNAma aba carma rogoM meM vyavahRtahotA hai| carma rogoM aura aprApya haiN| patoM para ghI meM milA kara isakI patto kA lepa madhumeha roga meM isa auSadhi ke upayogI hone karate haiN| kA vizvAsa Ayurvedika cikitsakoM meM prAcIna
Page #704
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMdurU 2436 kaMdurU kAla se hI calA A rahA hai| ve prAyaH isakI guNa dharma tathA prayoga kaMda mUlIya jar3a evaM patra ke tAje rasa ko akele AyurvedIya matAnusAravA kisI dhAtu vA rasa kalpa yoga se madhumeha kaDuA kudarupratikArArtha vartate haiN| kaTutuNDI kaTustiktA kaphavAnti vissaaphaa| zrAdhunika anveSakoM meM se vartamAna sabhI zastrAstra arocakAsrapittaghnI sadApathyA cgecnii|| se susajita sarva sAdhana sampanna DaoNkTara coparA (rA0 ni03 va0) aura unake sahakArI arvAcIna vidhi-vidhAnAnukUla svayaM isakA vizleSaNa karake dravya-guNadharma kar3avI kaMdUrI-caraparI, kar3avI; sadaiva pathya parijJAnArtha isake satvAdi kA svastha jIvoM meM (hitakara ), evaM rocanI-rucijanaka (vA pAThAM tara se recanIrecana karanevAlI) hai tathA kapha, aura taduparAMta rogiyoM meM nAnA vidha prayoga karAne ke uparAMta jisa niSkarSa para pahu~ce haiM pitta, viSa, aruci, khA~sI aura rakrapitta ko naSTa usakA sArAMza isa prakAra hai karanevAlI hai| tiktabimbo phalaMca naashnm| "kaMdUrI meM pramAiloliTika guNa viziSTa eka pakka pittaharaM zIte madhura rasa paakyoH|| enz2Aima ( Enzyme), eka harmona aura (zo. ni.) aMzataH eka prakAra kA cAroda hotA hai. cahoM meM inameM se kisI eka ke tvam aMtaH kSepa se zarkarA kaccI kar3avI kaMdUrI-vamanakAraka aura kaphakI mAtrA nahIM ghaTatI hai| kudarU kI pattI, tanA nAzaka hai / pakA kar3avA kunarU-pittanAzaka, aura jar3a ke tAje rasa ke upayoga se madhumeha zItala aura rasa tathA pAka meM madhura hai| pIr3ita rogiyoM kI mUtra vA rudhiragata zarkarA kI tikta bimbIphalaM tiktaM vAmaka vAtakopanam / mAtrA tanika bhI kama nahIM hotI hai aura jo kucha zothagviSa pittaghnaM raktarukkaphapANDunut // . kamI hotI hai vaha zuddhatayA zrAhAra vihAra janya (ni0 ra00) hotI hai"| (iM0 DU. iM* pR0 316) kar3avA kunarU-kar3avA, vamanakAraka, vAta kupita karanevAlA tathA zotha roga, viSa, pitta, __jaMgalI vA kaDuA kunarU rudhira vikAra, kapha aura pANDu roga ko naSTa paryA-tika tuNDI, tikkAkhyA, kaTukA, kaTu- karanevAlA hai| tuNDikA, bimbI, kaTutuNDI, ( rA0 ni.), suzruta ke matAnusAra isakA phala sA~pa aura kaTu bimbI, tibimbI, tunnddiipaaygaa| bicchU ke viSa meM lAbhadAyaka hai| paraMtu kAyasa - -saM0 / kar3avI kaMdUrI; kar3avA kunaru, kaDu prA aura mhaskara ke matAnusAra yaha una ubhaya virSoM kuMdarU-hiM0 / kaTutarAI, titpaltA, teta kendurukI, meM nirarthaka hai| telAkucA, tita kundaru,-baM0 / navya mata momorDikA maeNnaeDelphA Mamordica Mon- Ara0 ena0 khorI-yaha rasAyana hai aura adelpha Rorb., siphailaiMDA iMDikA Cep- bahumUtra, vivRddha graMthi ( Enlarged glanhalandra Indica, Naup-le0 / DoMDa ds) aura vyaMga vA jhA~i (Pityriasis) sIgA, kAkI DoMDA-te / kovai-taa| rAnatoNDalA, zrAdi carmarogoM meM vyavahRta hotI hai| kaDu toNDalI-marA0, kar3avI gholI -gu0 / toMDe (Vol. 11, P. 307) koMDe, tIta kunduru-kanA0 / kovaa-ml0| bhimba u0 cA~0 datta-kuMdarU kA mUla evaM patra -bamba0 / kudarU, ghola, kaMdUrI-paM0 / kabare hiMdI, svarasa bahumUtra roga meM vyavasthita dhAtu ghaTita paravala talla-phrA0 / kimbel-siMha0 / shraaii|| auSadhoM ke anupAna svarUpa vyavahRta hotA hai|
Page #705
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMdUrI kI bela 2437 N isakI mAtrA eka tolA ( 180 grena ) dainika prAtaHkAla hai / DaoNkTara udaya cA~da likhate haiM ki isake vyavahAra se aneka bahumUtra rogI upakRta ho cuke haiN| inake mata se isakI jar3a kA nikAlA 'huzrA tAjA rasa 1 to0 vaMgezvara yA somanAtha rasa kI 1 golI ke sAtha pratidina diyA jAnA cAhiye / belaphora - carmagata visphoTakoM para isakI pattI kA bahiH prayoga hotA hai aura sUjAka meM isakI samagra bela prAMtarika rUpa se upayoga meM zrAtI hai / aSTAMgayurvedika kAleja ke nirmAtA yAminI bhUSaNa madhumeha roga meM isakA upayoga kiyA karate the / unakA kathana hai ki isakA tAjA rasa 1-3 zrIMsa kI mAtrA meM pratidina prAtaH kAla lenA cAhiye / isakI jar3a kI chAla kA cUrNa do mAzA phA~kane se khUba dasta Ate haiM / kaMdUrI kI bela - saMjJA strI0 [hiM0 ] ku~ darU | triMbA | kaMdUla - [ marA0 ] gulU | kulU karai 1 dUla - [ 0 ] kAyaphala / kaMde askarI-[ a0 kaMde asvada - [ 0 ] gur3a / kaMde pArasI - [ 0 ] eka prakAra kA uttama kaMda | kaMdei - [paM0 ] svAdu kaMTaka | kaMdeva- saMjJA pu N0 [deza0 ] punnAga vA sulatAnA caMpA kI jAti kA eka vRkSa | yaha uttarIya aura pUrvIya baMgAla meM hotA hai / eka prakAra kA kaMda latIfa hai / 0 ] mistrI / kaMde syAha - [ phrA0 ] gur3a | de supheda - [ kaMde supeda - [ phrA0 ] mistrI / kaMdoz2a -[ tu0 ] eka prakAra kA jAnavara jisakI zrA~r3iyA~ ju' dabedastara kahalAtI haiN| gaMdhabilAva / muzka bilAI / dola - [ 0 ] kAyaphala kA per3a ( qAmUsa ) / burhAna meM 'kiMdola' likhA hai aura usake anusAra yaha rUsI bhASA kA zabda hai / maqhjana aura muhIta meM jo ise 'kaMdrAvala' likhA hai / vaha zuddha jJAta kaMbI hotA hai / jAma ibnabetAra meM isakA ullekha pAyA jAtA hai| qadaiGga -[ tA0 ] dhuMdhula / kaMdrAvikA - saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] soMcara namaka / kaMdharA saMjJA pu N0 [saM0 strI0 ] grIvA / gardana | kaMdhA - saMjJA puM0 [saM0 skaMdha, prA0 kaMdha ] ( 1 ) manuSya ke zarIra kA vaha bhAga jo gale aura mor3he ke bIca meM hai / ( 2 ) mor3hA | bAhumUla / ( 3 ) baila kI gardana kA vaha UparI bhAga jisa para juzrA rakkhA jAtA 1 kaMvArI- vi0 [hiM0 kaMdhAra utpanna huA ho | kaMdhAra kA / saMjJA puM0 ( 1 ) eka prakAra kA hIMga | de0 jo kaMdhAra deza meM " hIMga" / ( 2 ) ghor3e kI eka jAti jo kaMdhAra deza meM hotI hai / saMjJA strI0 [saM0 kanthArI ] kaMthArI de0 'kanthArI" / kaMdhi - saMjJA strI0 [saM0 1 grIvA / gardana | 1 kaMtu [te] gUha babUna gUkIkara | viTkhadira / kaMphera - [ jara kapUra / :- [a0] ] beda kA qhuzA / kaMbaTha - [ ma0 ] kaitha | kaMbala - saMjJA 0 de0 "kambala" | kaMbali-cehu -[ te0 ] zahatUta | kaMbali- bUci ceTTu -[ te0 ] zahatUta | bali-pUci - ceDa - [ tA0] Moras Indica, Linn. zahatUta / tUta | kaMbalu - [ siMgA0 ] vAgAdhUva (bamba0 ) / kaMbAni - saMjJA strI0 [?] kAsanI ! kaMbAra - [ zra0 ] nAriyala ke reze kI rassI / kaMbArI - saMjJA strI0 [deza0 ] gaMbhArI / kamahAra | kaMba - [ nA0 ] DikAmAlI / kaMbala - saMjJA puM0 [deza0 ] kamIlA / kaMbala - pUca - [ 0 ] ta / kaMbI - [paM0 hiM0 ] kaTera / ganiyAra / galagala /
Page #706
--------------------------------------------------------------------------
________________ ka (ka) bIja 2438 kasaharItakI kaM () boja-[10] sA~pa / amlAsvAda yukta hotA hai |-(taa. za0) vi0 de0 kaMbIra-a.] kmiilaa| "sNtraa"| kaMbIrasa-a.] eka prakAra kA dhii| | kaMzIrA-[?] Comru lino Bengalensis kabIrA-[siri0 ] bhA~ga / kaanuuraanaa| kaMvola-[ mutha ] kmiilaa| [?] barvarI / bbuii| kaMbIraH-[phA0] eka prakAra kA khIrA / kaMzU-[phA0] kaccA aMgUra / gorH| kaMzUra:-a.] vaha strI jise haiz2a na AtA ho / kaMbIlA-[phA* ] kamIlA |-(kh0 a0) kaMze-[ marA0, ko0 ] kaaNsaa| kaMbIsa-[yU.] vijayA bIja / zahadAna na / kaMsa-saMjJA puM0 [saM0 0 krI0 ] (1) dhAtu dravya / kabu-[tA0] bAjarA / dhAna / kaMsamAkSika (mhaadraavk)| (2) kA~se kA kaMbUga-[ mag2a0] ghibaI (kumaa0)| jarIlA banA huA pAnI pIne kA varatana / pyAlA | choTA (nepaa0)| gilAsa yA kaTorA / a0 TI0 / (3) madyAdi kaMbelA-[ nA. J kmiilaa| pAna karane kA pAtra / zarAbAdi pIne kA baratana / kaMboI-saMjJA strI0 [saM0 kAmbojI ] eka bar3A per3a pAna bhAjahana | kNsh| kAMsya / / jisako pattI A~vale kI pattI kI taraha hotI hai| __ saMjJA puM. [saM0 vI0 pu.](1) kA~sA / DAliyA~ laMbI laMbI hotI haiM / phala gola aura kAMsya dhAtu | pa0 mu.| (2) eka nApa . jise kacce para harA aura pakane para kAlA par3a jAtA hai| zrAdaka bhI kahate the| yaha cAra sera kI hotI thii| paryA-kAmbojI, kAmbojinI, bahupuSpA, bhaa0| (3) kAMsya dhAtu / kaaNsaa| bahaprajA-saM0 / kaambojii-bN0| ciphlii-mraa| pA-kAMsya, kaMzAsthi aura tAmrArdha / kheDA kamboI-gu. | Phylanthus Mult. de0 kaaNsaa"| iflorrs or Phylantius Recticu. | kaMsaka-saMjJA puM. [saM0 vI0 ] (1) puSpa kasosa / talus-le| puSpakAzIza / nayanauSadha / kasIsa / yaha lohe kA guNa-malarodhaka tathA vAta, sUjana aura mala hai / ise A~kha meM lagAyA karate haiM / he. rudhira ke vikAroM ko dUra karatI hai| ca0 / (2) kAMsya / jhA~sA / (E) kA~se kA (zA0 ni0 bhU0 pari0) banA paatr| kaeNbhArI-saMjJA strI0 [saM0 kaMbhAra ] gamahAra / kamahAra / kaMsapAtra-saMjJA pu0 [sa.] (1) kA~se kA vartana / gNbhaarii| (2) zrAdaka nAma kI eka taula / isameM 4 sera ka~vala-saMjJA puM0 de0 'kamala' / dravya AtA hai| ka~vala kaMda-saMjJA pu0 [hiM0 ka~vala+kaMda ] kamala ko | kA | kaMsamAkSika-saMjJA puM0 [saM0 puM] mAkSika vizeSa / jdd'| ka~vala-kakar3I-saMjJA strI0 [hiM0 ka~vala+kakar3I] kaMsaharItakI-saMjJA strI0 [saM0 strI0 ] eka Ayurve. dIya yog| kamala kI jar3a / bhasIr3a / murAra / dazamUla ke 1 zrAdaka kvAtha meM 100 pala gur3a kaeNvalagaTTA-saMjJA puM0 [saM0 kamala+hiM0 gaTTA ] aura 100 naga harar3a DAlakara pakAyeM / jaba leha kamala kA biij| taiyAra ho jAya taba usameM trikuTA aura trisugandha ka~vala patra-saMjJA puM. [hiM0 ka~vala saM0 patra ] ( dAlacInI, tejapAta aura ilAyacI ) ke cUrNa ka~valabAva-saMjJA pu0 de0 "kmlvaayu"| kA prakSepa dekara rAta bhara rakkhA rahane deN| phira ka~valA-saMjJA puM. [saM0 kamalA ] saMtarA kA eka | subaha ko usameM prAdhA prastha (8 pala) zahada bheda jo usakI apekSA hIna guNa aura adhik| aura 1 karSa javAkhAra milaayeN|
Page #707
--------------------------------------------------------------------------
________________ kaMsAra guNa tathA upayoga -- isameM se pratidina 1 har3a aura 2 karSa avaleha khAne se pravRddhi zotha, zvAsa, jvara, aruci, prameha, hicakI, plIhA, tridoSajanya udara roga, pAMDu, kRzatA, AmavAta, amlapitta, vivarNatA, vAyuvikAra, mUtravikAra aura zukra doSoM kA nAza hotA hai / 2436 ka~hAna, kahA aura satI / zrAjakala isa mUttikA kA ekAMta abhAva hone se paribhASA ke pradezAnusAra isake badale auSadhoM meM paMka carpaTI DAlate haiM / kaMsIya-sajJA puM0 saM0 klI0 ] kAMsya dhAtu / kA~sA | ca0 ci0 12 zra0 / saM0 kI 0 ] asthi / kA~se jaisI ka~hAn, kauMhAn-saMjJA strI0 [natI | kohAna se zrarabIkRta ] eka choTo jAti kA udbhid jisake pattoM kA raMga evaM tIvratA batama ke samAna hotI hai / isakA tanA moTA hotA hai, jisase batama kI zAkhAoM ke saharA komala zAkhAeM phUTatI haiM / kaMsAra-saMjJA puM0 safeda haDDI | kaMsAsthi - saMjJA strI0 [saM0 klI0 ] ( 1 ) kA~sA / kAMsya dhAtu / "kase tu kAMsyaM kaMsAsthi" | trikA0 ( 2 ) kaMsAra / kAMse jaisI sapheda haDDI | ka~suvA-saMjJA pu N0 [hiM0 kA~sa ] eka kIr3A jo I ke nae paudhoM ko naSTa karatA hai / kaMso-[ gu0 ] kA~sA / kaMsodravA - saMjJA strI0 [saM0 khI0 ] soraThI miTTI / gopIcaMdana | saurASTramRttikA / he0 ca0 / saMskRta paryyA - zrAdakI, tuvaza, kAkSI / kaMsekyA - [ ? ] syor3A gAcha / mRdAhvayA, saurASTrI, pArvatI, kAlikA, parpaTI noTa- Ta - eka rupayA praveza phIsa jamA karAne anyoM ko nhiiN| bhArata meM isake jor3a kA upayogI aura kahIM se bhI nahIM mila sakegA / -vyavasthApakaH prakRti - tRtIya kakSA meM uSNa aura rUkSa / mAtrA - 3 // mA0 se 10 // mA0 taka / guNadharma tathA prayoga--isake sU~ghane se mastiSka meM garmI zrAtI hai / isake pone se zarIra meM atyadhika USmA prAdurbhUta hotI hai / isase zrAmAzaya evaM zItala yakRta meM bhI garamI thAtI hai / yaha pAcana zakti bar3hAtI hai / isameM yaha eka vizeSa guNa hai ki isase bicchU bhAgatA hai / isake samIpa nahIM phaTakatA / yadi isake pase bicchU para DAleM, to vaha tatkSaNa mara jAya / ( qha0 zra0 ) vAloM ko hI yaha koSa paune mUlya meM mila sakatA hai, itanA bar3A koI koSa zrAjataka itane kama dAmoM meM
Page #708
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMsAra bhara meM sabase zreSTha yadi roga nidAna kI koI pustaka hai to saralaroga vijJAna isameM AyurvedIya, yUnAnI aura AMgla ( elopaithI ) tInoM ke nidAnoM kA saMgraha kara zarIra ke kisa sthAna para kauna roga hotA hai, vahAM kitane roga hote haiM, isa prakAra kA saMgraha - zira se paira taka ke avayavoM para dikhAyA gayA haiM / yaha jAnane se hI Apako roga kA sthAna mAlUma ho jAvegA / usa sthAna para hone vAle rogoM kA nAma aura lakSaNa tabhI Apake sAmane raheMge phira kabhI nidAna meM galatI hI na hogI, aura Apa yazasvI cikitsaka bana sakeMge / binA isa grantha ke Apa kabhI bhI saccA roga nidAna nahIM kara sakate. na dAve se kisI roga hone kI gAraMTI de skeNge| jaba roga hI nizcita nahIM taba cikitsA kaise saphala hogii| eka bAra dekhakara hI vizeSatAyeM jAna skeNge| yadi Apa vaidya haiM to jarUra dekhiye nidAna hI cikitsA kA pradhAna aMga hai / 450 pRSTha ke graMtha kA dAma 2) ru0 ajilda, sajilda 3) ru0 / milane kA patA - mainejara - anubhUta yogamAlA Aphisa, barAlokapura - iTAvA (yU0 pI0 )
Page #709
--------------------------------------------------------------------------
________________ zrIharihara auSadhAlaya barAlokapura iTAvA yU0 pI0 ke pustaka vibhAga kA sUcIpatra isameM atyanta upayogI, navIna DhaMgase likhI huI anubhava pUrNa pustakeM prakAzita karAI jAtI haiM / jinakA pratyekaghara meM rahanA aura AbAlastrI puruSa ke liye par3hanA atyAvazyakIya hai| inake kaI kaI saMskaraNa honA inakI upayogitA ke jvalaMta pramANa haiM maMgAkara dekhiye | AyurvedIya ucca koTi kI sacitra mAsika patrikA anubhUta yogamAlA niyama 11 - eka rupaye se kama kI koI pustaka bI0 pI0 se nahIM bhejI jAtI hai| kama kI pustakeM maMgAne ke lie TikaTa bhejeM aura rajiSTrI kharca maya posTeja ke bhejanA cAhiye / 2- jo loga apane zahara meM hamArI pustakeM becane kI ejensI lenA cAheMge to unheM 25) saikar3A kamIzana diyA jAvegA / 3- eka rupayA praveza phIsa bhejane vAle sthAI grAhaka samajhe jAte haiM, unheM pratyeka pustaka paune mUlya meM dI jAtI hai| 4-- ye itanI upayogI pustakeM haiM ki koIghara aisA na rahanA cAhiye, ki jisameM yaha pustakeM nahIM, samaya par3ane para eka bar3e DAkTara kA kAma deMgIM, isa kAraNa janatA ne inheM khUba pasaMda kiyA hai, eka varSa ke bhItara hI dubArA chapa cukI haiN| 5-ghara 2 meM pracAra karane kI hamArI icchA hai ataH pratyeka gAMva, kasabA aura zahara meM hameM apanI pustakoM ko becane ke lie ejenTa cAhiye, jo ejenTa honA cAheM patra vyavahAra kreN| yaha mAsika patrikA Aja 20 varSa se AyurvedIya cikitsA kA camatkAra dikhAne aura hakIma vaidyoM se nirAza hogiyoM ke roga kA hAla chapAkara bhAratIya prasiddha2 vaidyarAjoM kI sammatilekara rogamukta karane keliye pragaTita hotI hai| anubhUtayoga evaM utta mottama lekhoM ke dvArA thor3A par3hA likhA AdamI bhI vaidyabana jAtA hai, isI kAraNa isaneitanethor3e samayameM hI bahuta khyAti prApti kI hai, jo Ajataka anya Ayu baMdIya patroM ne nahIM prApta kara pAI, isake viSaya meM bahuta kucha kahanA apanI tArIpha karanA hai, basa eka bAra AjamAyeM avazya maMgAkara avalokana kareM, vArSikapezagI mU0 manIArDara se 4) bI0 pI0 maMgAne para 4 | = ) denA hogA, namUnA mufta maMgAkara dekheM | nivedaka- mainejara
Page #710
--------------------------------------------------------------------------
________________ [ 2 ] milane kA patA-zrIharihara auSadhAlaya, barAlokapura-iTAvA yU0 pii0| 1-rAjayakSmA ni0 bhA. vaidya sammelana paTanA se raupya padaka prApta rAjayakSmA, (tapedika ) jIrNajvara, kSaya, thAI 3-madhumeha sisa, kaMjhapasan. TUyavarka yUliAnam Adi nAmoM se madhumeha (DAyAvaTIja ) kA vistRta aurakhoja sabhI paricaya rakhate haiN| yaha kaise sAdhAraNa AhAra | pUrNa vivecana vaidya saMsAra ke prasiddha svargIya paM0 vihAroM kI avahelanA kA phala mAtra hai| jisake | parazurAmajIzAstrI kA adbhuta aura jJAtavyaviSayoM kAraNa ko hama samajhane ke liye ababhI taiyAranahIM | se ota prota nibandha hai / vaidyajana isake kAraNoM se hote, kitane duHkha kI bAta hai| vidvAnoM kA kahanA kitane anabhijJa hai| isI kAraNa se vaha isakI hai, ki jitane manuSya anya samasta rogoM ke kAraNa cikitsA meM saphala nahIM hote, yaha samajhAte huye marate haiM / usase kucha adhika manuSya isa duSTa roga lAkSaNika cikitsA kA kaisA sundara citraNa kiyA se pIDita hokara marate haiN| isaliye yaha nibaMdha | hai| jise dekhate hI lekhaka ke liye apane Apa likhavAne kA ArDara 21 - gyAliyara sammelana kI hI vAha-vAha kaha uTheMge pustaka pratyeka vaidyake dekhane svAgata kAriNI ne kiyA thaa| usapara 20 varSa ke cAya / mU0) 4-snAna cikitsA anubhava pUrNa khoja se ota prota vaidika kAla se | pustaka kyA hai ? gAgara meM sAgara kI kahAvata lekara abatakakeitihAsa aura cikitsA separipUrNa ko lekhaka ne caritArtha kara diyA hai| isa grantha ko AyurvedoddhAraka prazasta yazasvIlekhaka ___ jarA pustaka kI sUcI para to dhyAna dIjiye vidvAna vaidya cikitsaka cUNAmaNi paM0 vizvezvara- isameM pAMcabhautika cikitsA, jalasnAna, mRtasnAna dayAla jI vaidyarAja sampAdaka"anubhUta yogamAlA' / vAyusnAna, jyotisnAna, sUryasnAna, arthAt samasta ne likhA thA / jo samasta Agata nibandhoM meM se snAnoM dvArA zira kI coTI se paira kI er3I taka ke prathama zreNI kA cunA gayA aura isa para eka samasta rogoM para aise 2 sarala aura anubhUta upAya svarNapadaka diyA gayA isIliye yaha lAgata mAtra snAnoM dvArA likhe gaye haiM ki jise par3hakara sAdhAmU0) meM diyA jAtA hai| yaha isakA dUsarA raNa vyakti bhI lAbha uThA sakatA hai| sAla meM saMskaraNa hai| saikar3oM hajAroM rupaye vaidyoM hakImoM aura DAkTaroM ni0 bhA0 22 ve vaidya sammelana bIkAnera ke liye likhI gaI . Adi kI jeboM meM cale jAte haiN| yadi isase baca2-yakRta plIhA ke roga | kara svayaM ghara baiThe lAbha aura khyAti paidA karanA yaha pustaka bhI apane DhaMga kI apUrva vastu hai, | cAhate ho to Aja hI maMgavAiye mU0) AnA yakRta sIhA kyA vastu hai| isakA sthAna kahAM hai| 5-plIhA roga cikitsA - kinakina kAraNoMse bar3hakara kauna 2 roga paidA hotehaiN| yaha pustaka apane DhaMga kI bar3I hI anokhI usakI kyA cikitsAe~ haiN| yUnAnI. ailopaithI hai yaha kahane kI AvazyakatA nahIM ki yaha kitanA AyurvedIya nidAnoM kA matabheda kara mArmika tulanA- bhayaMkara aura dukhadAI roga hai isakA anubhava unhIM tmaka vivecana jo Ajataka anyatra kahIM bhIdekhane ko na milegA vaha isI meM milegA, pustaka par3hane | ko hogA jo isa duSTa roga ke ninyAnave ke para Apa lekhaka ke liye bAha vAha kiye binA cakkara meM jIte jI naraka yAtanA kA duHkha bhoga kara nahIM raha sakate / avazyameva pratyekako dekhakaralAbha rahe haiM isa pustaka meM aise 2 siddha prayoga likhe uThAnA cAhiye / gRhasthoM ke sivA vaidyoM ke bar3e gaye haiN| jo saikar3oM bAra ke anubhUta haiN| pustaka kAma kI vastu hai / mU0 kevala / ) kA mUlya kevala / ) hI hai|
Page #711
--------------------------------------------------------------------------
________________ milane kA patA - zrIharihara auSadhAlaya, barAlokapura - iTAvA yU0 pI0 / 10 - siddhauSadhiprakAza 6- zvAsa roga cikitsA loga kahate haiM ki damA dama ke sAtha jAtA hai, yaha unakI bar3I bhUla hai / vartamAna samaya meM yaha duSTa roga aisA phaila rahA hai ki dAMtoM tale aMgulI dabAnI par3atI hai / isa pustaka meM zvAsa (damA) sampUrNa lakSaNa tathA unake rUpa Adi kA savistAra se varNana haiM, prayoga aise aise uttama diye gaye haiM jo ki senTa parasenTa saphala haiM, jinako haraeka AsAnI se banA sakatA hai / aisI anokhI pustaka kI kImata kevala 1) mAtra hai / ArDaroM kI bharamAra ? sArI pratiyAM samApta ho calI haiN| isIliye to kahate haiM ki Aja hI eka kArDa DAlakara maMgA lIjiye / isa pustaka meM sara se lekara paira taka ke sampUrNa rogoM ke kAraNa nidAna tathA unakI cikitsA bar3e sarala DhaGga ke sAtha sulajhAI gaI hai| pustaka meM saikar3oM prayoga haiN| jo anubhUta yoga haiN| aisI pustaka kA mUlya kevala 111) mAtra hai / 7- arza roga cikitsA apane DhaMga kI yaha eka hI pustaka hai| isameM babAsIra roga kI utpatti maya kAraNoM ke evaM svarUpa sameta bhalI bhAMti sarala bhASA meM darzAI gaI hai prayoga bar3e hI uttama aura anubhUta haiM, mU0 kevala II) 8 - strI roga cikitsA strI jAti kitanI komala puSpa hai, yadi isameM asamaya hI meM tuSAra par3a jAya to isameM kisakA doSa hai / isa pustaka meM striyoM ke roga kaise dUra ho sakate haiN| zvetapradara, raktapradara, mAsika dharma Adi kI pUrNa kharAbiyoMkA sampUrNa vidhAna tathA cikitsA varNita haiM, hama cAhate haiM ki yaha pustaka pratyeka gRhastha ke hAtha meM ho tAki vaha apanA jIvana zrAnanda maya banA sakeM / pustakakA mU0 bhI kevala |) hI hai / 9 - vraNopacAra paddhati isa pustaka meM samasta prakAra ke ghAvoM kA ilAja hai / jaise bidradhi, jaharavAda, naharuvA, agni se jalanA, coTa lagane kA ghAva, galagaDa, gaMDamAlA, bhagaMdara, graMthi, arbuda, pAmAroga Adi Adi rogoM kI sarala cikitsA likhI hai / pustaka kA dvitIya saMskaraNa chapa gayA hai| mU0] kevala 12 ) hai | [ 3 ] 11 - vaidyaka zabdakoSa akArAdikrama se saMskRta auSadhiyoM ke nAma hiMdI bhASA meM likhe gaye haiM / pustaka bar3IhI acchI aura upayogI hai| pratyeka vaidya pAsa rahanI cAhiye / mU kevala / ) 1 12 - haridhArita grantharatna pustaka kyA hai gAgara meM sAgara vAlI kahAvata ko lekhaka ne caritArtha kara diyA hai / sampUrNa rogoM kI bar3I acchI vivecanA kI gaI hai| pustaka prAcIna aura anubhava pUrNa sundara bhASA TIkA meM barNita hai | mU0 kevala 1 ) 13 - bhAratIya rasAyanazAstra isa pustaka meM sonA cAMdI Adi 2 banAne kI apane zAstroM meM pratipAdita sabhI vidhiyoM kA saMgraha hai / pratyeka vaidya ko isase avazya hI lAbha uThAnA caahiye| pustaka bar3I hI acchI hai mU0 // 14 - auSadhi - vijJAna do bhAga yaha pustaka Ayurveda ke vidyArthiyoM evaM vaidyoM ke liye atyanta upayogI hai| isa pustaka meM Sadhi nirmANa saMbandhI prakriyAyeM cikitsA saMbaMdhI prakriyAyeM auSadhiyoM ke bhinna 2 varga aura unake guNadharma prabhAva ityAdi evaM dIpaka, recaka, prAhI zIta tathA pitta hara dravyoM kA pUrA pUrA spaSTa digdarzana karAyA gayA hai / amuka roga meM amuka auSadhi evaM usakA pUrA 2 vidhAna Adi savistAra se varNita hai / pustaka atyanta upayogI hai / mU0 1) dvitIya bhAga mU0|)
Page #712
--------------------------------------------------------------------------
________________ [4] milane kA patA-zrI harihara auSadhAlaya, barAlokapura-iTAvA yU. pI0 / 15-16-auSadhi guNadharma vivecana 20-aMDa tathA antrabRddhi cikitsA' isa pustaka kI upAdeyatA ke viSaya meM kahanA prastuta pustaka kA viSaya nAma se hI prakaTa hai hI vRthA hai| isa pustakameM samasta dhAtuja auSadhiyoM aura sahaja hI meM anumAna lagAyA jA sakatA hai ke viSaya ko lekhaka ne bhalI bhAMti darzAyA hai, ki ki isa roga ke rogiyoM ko jIvana kitanA nIrasa Ajakala prAyaH sabhI vaidyajana aMdha paramparAchanna ho aura phIkA mAlUma hotA hai| yahI socakara yaha cikitsA kara rahe haiN| rogoM ke kAraNoM kA patA pustaka prakAzita kI gaI hai / pustaka meM savistAra tathA unakI utpatti kahAM 2 aura kauna 2 se bigAr3a | rogoM kA pUrNa hAla tathA maya nidAna ke cikitsA hone se vaha vedanA paidA huI tathA amuka sthAna ko likhI gaI hai| mU.) mAtra / vikRti kisa davA se ThIka hogI, Adi 2ke sundara sarala bhASAmeM varNana hai| isakA pratyeka vaidya ke pAsa 21-22-siddha prayoga( do bhAga) rahanA nitAnta Avazyaka hai / mU0 prathama bhaag|) __ grAhakoM evaM anugrAhakoM kI utkaTa abhilASA dvitIya bhAga kaa|) hai| evaM patra para patra Ane ke kAraNa isa pustaka meM 17-cikitsaka vyavahAra vijJAna / vahI zatazo'nubhUta prayoga prakAzita kiye gaye haiM jo prAya: aisA dekhA gayA hai ki bar3e bar3e suyogya | 'mAlA' meM nikale the jinakI parIkSA ho cukI thI vaidya bhI cikitsA saMbaMdhI vyavahAra najAnaneke kAraNa | | zloka vaddha maNiyoM ke rUpa meM bhASA TIkA sahita rogI ko jIvanalIlA se bidA kara anekoM kalaMkoM kI gaI hai| bahuta thor3I pratiyAM zeSa haiM mU0 prathama ke bhAgI hote haiN| isI kAraNa hamane sarva sAdhAraNa bhAga kA 1) dvitIya bhAga kA // ) mAtra hai| ke lAbhArtha ise prakAzita kiyA hai| vaidya vandhuoM 23-vindhyamahAtmya ko isase lAbha uThAnA caahiye| mU0 kevala ___ isameM vidhyavAsinI devI kI utpatti, mahimA, 1) maatr| / kArya kuzalatA, sAkSAt, darzana ke upAya vindhya18.19-peTeMTaauSadhe aura bhAratavarSa | kSetra kI. utkRSThatA, mahApApoM ke nAza ke upAya (prathama bhAga va dvitIya bhAga) Adi 2 sundara bhASA TIkA meM varNita haiN| pustaka pustaka ke nAma se hI spaSTa hai ki pustaka kaisI dekhate hI banatI hai / mU0 336 pRSTha ke pothe kA hai prathama bhAga tathA dvitIya bhAga meM bhAratavarSa kI kA kevala 1 // ) mAtra / sabhI peTenTa auSadhiyoM kA bhaMDAphor3a kiyA gayA hai, rogana bijalI, amRtAMjana, namaka sulemAnI, apUrva 24-kokasAra tAkata kI davA, bAlAmRta Adi 2 sabhI prasiddha 2 | yaha pustaka prAcIna hastalikhita pustaka ke peTenTa auSadhiyoM ke banAne kI vidhiyAM samajhAI | AdhAra para likhI gaI hai| isakI sAnI kA Aja gaI haiN| peTenTa kartA eka Ane kI cIz2a ke 1) taka koI bhI kokasAra nahIM nikalA isameM 84 lete haiM aura manamAnA dAma aiMThakara lakhapatI ho Asana, sro vazIkaraNa, stambhana, iMdrIvardhaka, yoni gye| yadi Apa bhI lAbha uThAnA cAhate haiM to saMkocana evaM maMtra taMtra likhe gaye haiM prayoga anubhUta Aja hI eka kArDa DAlakara maMgA dekhiye| mU0 likhe gaye haiN| pustaka kI lekhanazailI bar3I hI prathama bhAga kA // ) dvitIya bhAga kA mU. 1) hai| rocaka padyamaya hai / mU0 lAgata mAtra // )
Page #713
--------------------------------------------------------------------------
________________ milane kA patA - zrI harihara auSadhAlaya, barAlo kapura - iTAvA yU0 pI0 / [5] 29 - saralaroga - vijJAna nidAna jaise upayogI viSaya ko sarvAGgapUrNa saralatA se samajhAne bAlI apUrva pustaka hai| yUnAnI AMgla evaM AyurvedIya sabhI paddhatiyoM ko eka sAtha milAkara aisA upayogI banA diyA gayA hai ki sAdhAraNa se sAdhAraNa kI samajha meM nidAna A jAya aura koI navIna roga zeSa na rahe ki jisakA nidAna isameM na ho / pustaka pratyeka vaidya evaM Ayurveda premI ke dekhane yogya hai koSa sAija ke 450 pRSTha kI pustaka kA dAma 3) sajilda 311 ) 30 - eka dina meM jyotiSI pratyeka manuSya apane bhAgya kA hAla jAnane ke liye utsuka rahatA hai| bar3I khoja ke sAtha jyotiSa zAstra kA sAra lekara udAharaNa ke rUpa meM samajhAyA gayA hai tAki sabhI sAdhAraNa jana lAbha uThA ske| pratyeka ke liye bar3I upayogI pustaka hai / mU0|) 31 - eka dina meM kavI * 25, 26 - ziphAula amarAja ) isa pustaka meM yUnAnI sAhitya kA sArAnicor3a bhara diyA gayA hai| yUnAniyoM ne hamAre sAhitya kA nicor3a lekara apanI bhASA meM bharakara apane sAhitya ko sarvAGga pUrNa banA liyA aura apanA yaha doSa ( ki hamane kisI ke yahAM se kucha liyA yA nahIM miTAne ke liye jina-jina granthoM se viSaya liyA thA unakA nAmonizAna sadA ke liye miTA diyA aisI dazA meM aba jarUrata hai ki hama apanA sAhitya pUrNa kara sarvajJa bane to idhara udhara kI sAhitya se saMgraha karanA par3egA, jaba Apa isako eka bAra par3heMge to Apako Azcarya hogA, ki hama vAstavika bhUla se anya sAhitya kA dekhanA pApa samajhate the| isase hameM bahuta kucha zikSA prApta ho sakatI hai, Ayurveda ke marmajJa banane kI icchA prAptaho to isa grantha kA adhyayana anivArya hogA, Apa nidAna aura lAjabAba yoMgoM ko dekha bAga-bAga ho uTheMge / mU0 prathama bhAga kA 1) dvitIyabhAga kA ? // ) 27 - dIrghajIvana 'mAlA' sampAdaka dvArA likhita, hajAroM prazaMsA patra prApta, apane DhaMga kI nirAlI pustaka hai| gRhastha jIvana kI aisI pustaka Aja taka nahIM nikalI prAtaH se sAyaM taka ke kartavya varNita haiM / 101 viSayoM kA samAveza kiyA gayA hai / mU0 // ) 28 - kartavya zikSaNa ( hindU lA~ ) rAjA prajA, pati-patnI, bhAI-bahina, svAmIsevaka, mAtA-pitA kA putra ke prati tathA putra kA mAtA-pitA ke prati kartatrayoM kA vizad varNana hai / apane 2 kartavyoM kA pAlana karane meM kaise sukha zAMti prApta ho sakatI hai, isa samaya krAMti kyoM macI hai kaise dUra kI jA sakatI hai, par3hakara zAMti sthApana karane meM sahAyaka baniye aura svataH zAMti sthApita kIjiye, apane viSaya kI pahalI pustaka hai jo pratyeka manuSya kahalAne vAle ke liye paThanIya hai / muu0|| pratyeka jana kavitA karane kI icchA karatA hai kauna chanda kitane akSaroM se kitane guru laghu se banatA hai isameM nakazA dvArA batAyA gayA hai / dekhate hI chaMda banAnA AjAtA hai / mUlya kevala mAtra 32 - AyurvedIya vizvakoSa prathama bhAga nighaNTu viSaya kA sabase adhika vistRtanabIna aura prAcIna sabhI yUnAnI AMgla AyurvedIya khojoM se pUrNa grantha hai saMsAra meM eka dama navIna aura vahuta upayogI hai| aisA grantha na abataka thA aura na hogA 650 pRSTha ke prantha kA dAma sajilda 6) ajilda 5 ) ru0 zabda saMkhyA 10250 sahita / dvitIya bhAga kA sajilda 6 ) aura ajilda 511) tRtIya bhAga kA 6) aura 51 ) ru0 hai / tInoM bhAgoM kI pRSTha saMkhyA 2436 hai / 'a' se 'ka' taka kA varNana hai / zeSa bhAga zIghra hI chapa rahe haiN| Apa bhI 1) bheja, sthAI grAhaka baniye / *
Page #714
--------------------------------------------------------------------------
________________ [6] milane kA patA - zrIharihara auSadhAlaya, barAlokapura-iTAvA yU0 pI0 / 33- karAvAdIna kAdarI Ayurveda meM jisa prakAra bhaiSa0-ratnAvalI, bhaiSa, ratnAkara Adi meM bheSaja saMgraha hai, usI prakAra yaha karAvAdIna kAdarI yUnAnI cikitsA meM vyahRta honevAlI vividha prakAra kI auSadhiyoM ke saMgraha se paripUrNa haiN| jahAM AyurvedIya auSadhiyAM kar3avI kalI hone ke kAraNa purAne yA sukumAra prakRti ke loga khAne meM hIlA havAlA karate haiN| vahAM yaha susvAdu davAyeM khAne ko lAlAyita rahate haiN| sukumAra prakRti ke navAboM ke liye hI isa cikitsA kA janma huA thaa| isameM bar3e 2 camatkArika yogoM kA varNana AyA hai / jo vaidyoM ke nAma yaza evaM dravya paidA karAne meM kamAla kA kAma detA hai / dUsare isake yoga bar3e lAbhadAyaka hote haiM / yaha pustaka cAra bhAgoM meM prakAzita huI hai| prathama bhAga kA 1), dvitIya bhAga kA 1 ), tIsarA bhAga kA 1), bhAgakA 1) hai| I 34 - karAvAdIna zaphAI yUnAnI ke prasiddha 2 yogoM kA akArAdi krama saMgraha hai| yUnAnI hikamata meM isakA zreSTha sthAna hai| mU0 1) 35 - makhaz2ana ula mufaradAta ( nighaNTu bijJAna ) yaha yUnAnI kA nighaNTu hai / isameM 650 auSadhiyoM ke guNadharma aura hakImoM ke anubhava haiM, vaidyoM ke bar3e kAma kI cIz2a hai / mU0 2) 36 - ardhI phArsIkA koSa yUnAnI cikitsA meM auSadhiyoM ke nAma carbI evaM phArsI meM hone ke kAraNa cikitsakoM ko bar3I utsAha bhaMga ho jAtA thA aura vaha isI kAraNa yUnAnI cikitsA se nAka bhauM sikor3A karate the / unheM kyA patA ki vAdiyAna sauMpha ko aura samaga goMda ko kahate haiM isaliye koSa kI racanA kI gaI hai, aba Apa isake sahAre yUnAnI cikitsA kA taula, paribhASAyeM, bhasma evaM zodhana Adi kA bhI bhI rasAsvAdana sahaja meM kara skeNge| isameM yUnAnI khUba khulAsA varNana zAmila hai / mU0 = ) 0 hai / 37 - pratyaMgirA suvidhA thI, vaha bicAre ghara meM rakkhI huI vastu ko na jAnakara paMsAriyoM ke pAsa daur3a lagAte the / dezI paMsArI bhI unheM nahIM jAnate the, ataH unakA brAhmaNoM kA vahI guptaprAya zastra hai, jisake bala se brAhmaNoM kI sattA saMsAra mAnatA thA, brAhmaNoM ke dekhane yogya hai / mU0 / ) 38 - dattAtraya tantra tatragranthoM meM dattAtrayatantra kA bahuta uttama sthAna hai, gRhasthiyoM ke kAma ke yogya prAyaH sabhI yantra, mantra, taMtra, isameM haiM, binA isake pUrNa zAnti gRha meM nahIM raha sakatI, sarala bhASA TIkA sahita kA mU0|) AnA hai / 39 - kuJjikAstotram saptazatI ( durgApATha) ke mahatva ko sabhI jAnate haiM, vaha kyoM saphala nahIM hotI, usakA kAraNa maya vidhi vidhAna ke diyA gayA hai, devI upAsakoM ke liye amUlyanidhi hai / mU0 1) 40 - vagalA vidhAnam kitanA siddha upAya hai, yaha bAta sabhI jAnate haiM, parantu vidhAna na jAnane se loga narAzrita ho jAte haiM, yadi Apa apanI icchApUrti karanA cAhate hoM, to ise avazya par3heM / mU0 1) 41 - gAyatrI purazcaraNam gAyatrI saphala hone kI abhUtapUrva vidhiyoM ke sahita bahuta upayogI grantha hai / mU0 1)
Page #715
--------------------------------------------------------------------------
________________ milane kA patA -- zrIharihara auSadhAlaya, barAlokapura-iTAvA yU0 pI0 / 42 - sAMkhya tatva kaumudI sAMkhya zAstrako samajhAne ke liye sAMkhya tatva hI eka viziSTa graMtha mAnA jAtA hai. saMskRta ke vidyArthI aura sAdhAraNa hindI bhASA bhASI isake mahopakArI lAbha se abhI taka baJcita hI the unhIM ke hitArtha isa alaukika graMtha kI sarala-subodha hiMdI TIkA bhI saMskRta TIkA ke sAtha prakAzita kara dI gaI hai| isameM mUla, saMskRta TIkA vAcaspati mizra kRta aura nIce vistRta hindI TIkA dI gaI | hai| ataH sabhI zreNIke logoM ke liye bahuta upayogI kImata kevala 1||) mAtra | mana bahalAva ke liye indumatI - dikhAne vAlA hai| kImata ) b`d dhAtu sambandhI sAre vikAroM kA vizad rUpa se vizleSaNa hai| unakA mAraNa, zodhana Adi sundara sukhAvAI va sukhiyA mAlina - bhaktiprema tathA muhAvaredAra hindI meM varNita hai | Aja hIeka kArDa DAla dIjiye nahIM to "cir3iyAM cuga gaI kheta puni kA pachatAye hota hai" / ma0 1) upadezAMka kI parAkASThA hai / kI0) haMsaDiMbha - prema karuNA kA jItA jAgatA philma hai / kI0 1) dropadI -- dharma dveSiyoM ko zikSAprada hai / - dAmpatya prema kI alaukikatA 1) sAM0 narasIbhakta - bhagavAna bhaktoM kI rakSA kaise karate haiN| kI0 / ) narasIbhakta- - yaha hAramoniyama para gAkara ghara bhara ko sukhI banAne kA sAdhana hai aura kathA vAcakoM ke liye pratyupayogI hai / kI0 1 ) pUrA seTa 5 pustakoM kA eka sAtha lene para 1) ru0 meM diyA jA sakegA / anubhUta yogamAlA ke vizeSAMka bAjIkaraNAMka [ 7 ] ke batAye ratirahasyakA sundara vizad varNana jisakA jAnanA jarUrI hai / isa liye ki isameM anubhUta tathA cikitsA Adi bhI sammilita haiM / mU0 1) mAtra / saMgrahaNI aGka yaha batAnA bilkula hI Avazyaka hai ki isameM kyA hai | jaba dekho taba loTA liye pAkhAne para baiThe haiN| kyA burA mAlUma hotA hai / ajIba kisma kI dina bhara kasarata karanI par3atI hai / jo isake 17 // ke phera meM par3A, basa usakA maraNa hotA hai / isa aMka meM zatazo'nubhUta prayoga aura upacAra Adi sabhI varNana kiye gaye haiM / bahuta thor3I pratiyAM zeSa haiM, zIghratA kIjiye / ma0 // dhAtvaMka ahA ! kyA yahI ki bAjIkaraNa par3hiye? jAnate haiM; isameM kyA hai vahI kokA praNIta kokazAstra Adi navayuvakoM kI asaMmayazIlatA tathA asAva dhAnI kA itanA bhISaNa pariNAma nikalA hai / ki Aja ghara 2 isakA pracAra ho rahA hai, usI ke nAza karane ke sugama upAya evam cikitsA isameM varNita hai| hama cAhate haiM ki isa aMka kA pracAra ghara 2 ho / 11 citroM ke sahita isa apUrva saMgraha kA dAma sirpha 1) mAtra hai / navyarogAMka dUsarA bhAga bhAratavarSa meM kauna 2 navIna rogoM ne Akara apanA AtaMka jamAyA hai aura jinakA praveza Ayu rveda meM nahIM hai / isa kAraNa nidAna evaM cikitsA vaidyoM ko vimukha honA par3atA hai| isalie vaidyoM ke upakArArtha bar3I khoja ke sAtha isako prakAzita kiyA hai| isako maMgAkara avazya dekheM / kImata dvitIya bhAga || ) hai /
Page #716
--------------------------------------------------------------------------
________________ [+] milane kA patA-zrI harihara auSadhAlaya, barAlova pura-iTAvA yU0 pii0| sannipAtAMka | parIkSA vidhi jaise vastizotha, vastivraNa, vastikaMDU, nidAna sthAna meM varNita hai ki jisa vaidya ne mUtra saMcaya, vastizUla, vasti Tala jAnA, vasti sannipAta grasta rogIko svasthya kara diyA vaha kauna AdhmAna, vasti azmarI, mUtra dAha, stambha, mUtrase puNya kA bhAgI nhiiN| Ajakala ke vaidya gaNa | ja ga Na kRccha, bekhabarI meM mUtra tyAga, maMDa-mUtra, mUtra meM isa roga meM prAyaH kama saphala hote haiN| yaha aMka | rakta, vasti darda, bahumUtra ityAdi kI cikitsA vidhi bhArata ke prasiddha 2 vaidyarAjoMkI anubhavI cikitsA | pUrvaka likhI gaI hai| kImata 1) ke dvArA AviSkRta kiyA gayA ha / nidAna aura hRdaya rogAMka cikitsA kA atyuttama samAveza kiyA gayA hai| hRdaya sambandhI samasta rogoM ke nidAna maya lakSaNa bhArata AzrayIbhUta vaidyoM se hameM pUrNa AzA hai ki aura sundara raMgIna citroMke sahita samajhAyA gayA isa aMka kA Azraya lekara avazyameva dukhiyoM kA hai| aMka bar3AhI manohara hai, Ajataka aisA sundara duHkha dUra karane meM dattacitta hokara yaza ko prApta aura vRhat vizeSAMka nahIM nikalA hai / kImata) kreNge| mU0) kuSThAMka phuphphusa rogAMka yaha nAma bhI ghRNita hai| yaha marja hai jise vizeSAMka kyA hai, apane DhaMga kA nirAlA masIha bhI acchA nahIM kara sakatA, lekina bhAja nikalA hai, phuphphusa sambandhI sabhI viSayoM kA pUrNa jhUThA ho gayA, ise par3hiye aura sAtha 2 sauMdarya kI vivecana maya nidAna ke kiyA gayA hai| sAtha hI bhI rakSA kiijiye| muu.||) phephar3e ke eksare dvArA liye gaye citra bhI prakAzita zirorogAGka hai| kImata 2) zIzI, AdhIzIzI sabhI prakAra ke zirorogoM bUTI nirNayAMka kI cikitsA kA kAraNa, nidAnAdi varNita hai| ___apracalita jar3I bUTiyoM ke guNa aura pahacAna sundara sarasa sacitra kI kImata / ) kA vizada varNana hai| kImata 1) vAtavyAdhyaka tridhAtu sarvasva bAtavyAdhi jaisI sarvazarIra vyApI cirasthAI vAta, pitta, kapha kA zarIra meM sthAna aura pahadukhadAI roga kI saphala sulabha cikitsAoM kA cAna Adi ke abhUtapUrva mahatva isameM hI par3hane ko varNana isameMhai / mU0 // ) / | mileNge| kIkata 2) / ranAyu rogAGka mAnasika rogAMka zarIra meM snAyu kyA hai ? isake pratighAta se | mana kyA hai ? usake roga kauna 2 haiM ? unakA kauna 2 roga hote haiM / baha kaise dUra kiye jA sakate ilAja kyA hai ? ise par3hakara lAbha uThAiye / kImata haiN| vaidyoM evaM gRhasthiyoM ke liye khAsa jAnane kA 2) ru.| . viSaya hai| kImata 2) sarpA vastirogAMka pUrvArddha soM kI jAti, unake daMza ke lakSaNa aura yaha aMka apane DhaGga kA nirAlA hai, isameM unakI cikitsA tathA soM kI upayogitA par3ha vasti meM hone vAle sampUrNa roga sAtha hI saMkSipta | lAbha uThAiye / kImata 2) ru.