________________
२१६
. . प्रथापना पृच्छा समये ये केचन नैरयिकास्तेषां मध्येऽवश्यं केचन नरकगतिपर्यायरूपेण चरमेण 'चरनाः तदन्ये तु अचरमा इति व्यपदिश्यते, 'एवं निरंतरं जाव वेमाणिया' एवम्-बहुत्व विनिष्ट नैरयिकोक्तरीत्या, चतुर्विंशति दण्डकक्रमेण, निरन्तरम् अव्यवधानेन, यावद् बहुत्वविशिष्ट भवनएति पृथिवीकायिकायेकेन्द्रियविकलेन्द्रियपञ्चेन्द्रिय तिर्यग्योनिकमनुष्यवानव्यन्तरज्योतिप्कवैमानिका अपि स्वस्वगतिपर्यायरूपचरमेण प्ररूप्यमाणाः स्यात्-कदाचित केचित् 'चरमाः' इति, स्यात्-कदाचित् केचिद् 'अचरमाः' इति व्यपदिश्यते, गौतमः पृच्छति-'नेरइए णं भंते ! ठिई चरमेणं किं चरमे, अचरमे ?' हे भदन्त ! नैरयिकः खल स्थितिचरमेण-स्थितिः-आयुःकर्मानुभवलक्षणा तत्पर्यायरूप चरमेण प्ररूप्यमाणः किं 'चरम:' इति व्यपदिश्यते ? किंवा 'अचरमः' इति व्यपदिश्यते ? भगवान् आह-'गोयमो!' हे गौतम ! 'सिय चरमे, सिय अचरमे' आयुःकर्मानुभवलक्षण स्थितिपर्यायरूप चरमेण प्ररूप्यमाणो नैरयिकः स्यात्-कदाचित् कश्चित् 'चरमो' भवति स्यात्-कदाचित् कश्चित् 'अचरमो' भवति, तत्र यःपुनरपि नरकमागत्य स्थिति चरम समयं प्राप्स्यति स अचरमः, तदन्यस्तु वे नरकगति अचरम कहे गए हैं। . इसी प्रकार चौबीसों दंडकों के क्रम से लगातार वैमानिकों तक समझ लेना चाहिए। ' गौतम-हे भगवन् ! नारक जीव स्थिति अर्थात् आयु कर्म के अनुभव रूप आयु पर्याय के चरम की अपेक्षा से चरम है अथवा अचरम है ?
भगवान्-हे गौतम ! स्थिति पर्याय रूप चरम की अपेक्षा से प्ररूपणा करने पर नारक जीव कोई चरम होता है, कोई अचरम होता है । तात्पर्य यह है कि पृच्छा के समय जो नारक जिम स्थिति (आयु) का अनुभव कर रहा है वह स्थिति अगर उसकी अन्तिम है, फिर कभी उसे वह स्थिति प्राप्त नहीं होगी, तो वह नारक स्थिति से चरम कहलाता है। यदि भविष्यत में फिर कभी उसे उस स्थिति का अनुभव करना पडेगा तो वह स्थिति-अचरम है। ટીને ફરી ક્યારેય નરકમાં ઉત્પન્ન થશે તે નારકે ગતિ અચરમ કહેલા છે.
એ જ પ્રકારે ચોવીસે દડોના કમકરી અવિરત વિમાનિકે સુધી સમજી લેવા જોઈએ.
શ્રી ગૌતમસ્વામી- હે ભગવન નારક જીવ સ્થિતિ અર્થાત આવું કર્મના અનુભવ રૂપ આયુ પર્યાયના ચરમની અપેક્ષાએ ચરમ છે અથવા અચરમ છે ?
શ્રી ભગવાન ગૌતમ ! સ્થિતિ પર્યાય રૂ૫ ચરમની અપેક્ષાએ પ્રરૂપણ કરવાથી નારક જીવ કેઈ ચરમ હોય છે, કેઈ અચરમ હોય છે, તાત્પર્ય એ છે કે પૃછાના સમયે જે નારક જે સ્થિતિ (આયુ) ને અનુભવ કરી રહેલ છે, તે સ્થિતિ અગર તેની અતિમ છે ફરી કયારેય તેને તે સ્થિતિ પ્રાપ્ત થશે નહીં તે તે નારક સ્થિતિએ કરી ચરમ કહેવાય છે. યદિ ભવિષ્યમાં ફરી ક્યારેય તેને તે સ્થિતિને અનુભવ કરે પડશે તે તે સ્થિતિ-અચરમ છે.