Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥ श्री प्रेम भुवनभानु पद्म हेमचन्द्र सद्गुरुभ्यो नमः ॥
श्रीजैनकथा संग्रह (तृतीयो भागः )
: प्रकाशक :
श्री जिनशासन आराधना ट्रस्ट
दुकान नं. ५, बद्रिकेश्वर सोसायटी,
८२, नेताजीसुभाष रोड, मरीन ड्राइव, 'इ' रोड, मुंबई - ४०० ००२.
श्रीजैन कथासंग्रहः
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥श्री प्रेम-मुवनमानु-पर-हेमचन्द्र-सद्गुरुभ्यो नमः ।।
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्री जैन कथा संग्रह (भाग-३)
श्रीजैन कथासंग्रहः
(१) श्री सुव्रतऋषि कथानकम् .. (२) श्री मोहजीत चरित्रम् (३) श्री कलावती चिरत्रम् (४) श्री कथा चतुष्टयो ।
(0)
अथनीपम्मिल कथा श्री चम्पकमाला कथा श्री चन्द्रलेखाकथानकम् अथ मौनंदिवेणमुनि चरित्रम्
प्रेरणा - आशीर्वाद :- प.पू. वैराग्यदेशनादक्ष आचार्यदेव श्रीमद् विजय हेमचंद्रसूरीश्वरजी महाराजा.....
संपादक : प.पू. मुनिराज श्री कल्याणबोधि विजयजी महाराज.
प्रकाशक :- श्री जिनशासन आराधना ट्रस्ट वीर सं. २५२४ वि.सं. २०५४ :
मुल्य रू. १००/
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
श्रीजैन कथासंग्रहः
C: દ્રવ્ય સહાયક: શ્રી જૈન કથા સંગ્રહ ભાગ - ૩ના પ્રકાશનનો સંપૂર્ણ લાભ શ્રી માટુંગા જૈન શ્વેતા. મૂર્તિપૂજક તપગચ્છ સંઘ”
તરફથી જ્ઞાનનિધિમાંથી લેવામાં આવેલ છે. જ્ઞાનનિધિના સદુપયોગની ભાવભરી અનુમોદના કરીએ છીએ.
कथासंग्रहः
વી. શ્રી જિનશાસન આરાધના ટ્રસ્ટ
પ્રાપ્તિ સ્થાન
શ્રી જિનશાસન આરાધના ટ્રસ્ટી. શ્રી જિનશાસન આરાધના ટ્રસ્ટ] શ્રી જિનશાસન આરાધના ટ્રસ્ટ દુકાન નં. ૫ બદ્રિકેશ્વર સોસાયટી, નાસાનો પાડો,
મૂળીબેન અંબાલાલ જૈન ધર્મશાળા મરીન ડ્રાઈવ, ઈ રોડ, મુંબઈ ૨. પાટણ. (ઉ.ગુ.)
સ્ટેશન રોડ, વિરમગામ.
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
પ્રકાશકીય
શ્રી જિનશાસન આરાધના ટ્રસ્ટ સાત ક્ષેત્ર પૈકી આગમોના પુનરુદ્ધારનું ભગીરથ કાર્ય કરી રહ્યું છે....લગભગ ૧૭૫ થી ઉપર આગમાદિ પ્રાચિન પ્રતિઓની ૪૦/૪૦૦ નકલ કરી ભારતભરના સંઘોમાં ભેટ રૂપે મોકલી આપી છે. ને હજી આ શ્રુતોારનું કાર્ય દેવ ગુરુની અસીમ કૃપાથી ચીલ ઝડપે ને સુંદર રીતે આગળ વધી રહ્યું છે.
આજે શ્રી જૈન કથા સંગ્રહ ભાગ-૩.. ને પ્રકાશીત કરતા ટ્રસ્ટ અત્યંત આનંદ અનુભવે છે.... પૂર્વના મહર્ષિઓએ જે આદર્શ મહાપુરુષોના જીવન ચરિત્રનું આલેખન કર્યું છે તે નાની નાની છુટી છવાયી ને અદ્ભુત આદર્શરૂપ કથાઓ પુનઃ સંપાદિત થતા એક વિશિષ્ટ કથા સંગ્રહ ગ્રંથ જૈન સંઘમાં પ્રકાશીત થઇ રહ્યો છે...
કથાઓના પુર્વ પ્રકાશક પ્રત્યે આ પ્રસંગે ખૂબજ કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરીએ છીએ.
મુનિશ્રી કલ્યાણબોધિ વિજયજી મહારાજે આ કથા સંગ્રહને સંપાદિત કરવાનો સુંદર પ્રત્યન કર્યો છે...
અંતે આ મહાપુરુષોના કથાચરિત્રના વધુ ને વધુ વાંચનથી તેના આદર્શોને સામે રાખી અધ્યાત્મિક વિકાશની કેડીએ સૌ કોઈ આગળ વધતા રહે એજ એક અભ્યર્થના
લી. શ્રી જિનશાસન આરાધના ટ્રસ્ટ
ચંદ્રકુમાર બી. જરીવાલા નવીનભાઈ બી. શાહ
ટ્રસ્ટીઓ
લલિતભાઈ આર કોઠારી પુંડરીકભાઈ એ. શાહ
श्रीजैन कथासंग्रहः
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
|
C
શ્રીને कथासंग्रहः
श्रीजैन कथासंग्रहः
બે શબ્દ..... પ્રસ્તુત 'જૈન કથા સંગ્રહ’ ભાગ-૩ ના પુન સંપાદનનો મુખ્ય સ્રોત પૂજ્યપાદ વૈરાગ્યદેશનાદક્ષ ગુરુદેવજી આ.શ્રી. વિજય હેમચંદ્રસૂરીશ્વરજી મહારાજનું પ્રેરણાબળ તથા આશીર્વાદ.
ચાર અનુયોગ પૈકી કથાનુયોગ એ બધા જ પ્રકારના જીવો માટે તરવાનું એક સરળ ને અમોધ સાધન છે...... પૂર્વ મહાપુરુષોના અદ્ભુત જીવન ચરિત્રના શ્રવણથી પણ પ્રમાદની ભેખડો તુટી પડતા અધ્યાત્મિક માર્ગે ઉત્ક્રાંતિ કરવાનું અનુપમ કૌવત પ્રગટ થાય છે. તે મહાપુરૂષોનું આલંબન ધ્રુવતારાની ગરજ સારે છે. ૨
ને હું પણ જ્યારે એ માર્ગે પ્રયાણ કરુ? તેમના જેવું આદર્શ જીવન હું પણ કેમ જીવી ન શકું ? પરિષહો ને ઉપસર્ગોની. વણઝાર વચ્ચે તેમના જેવું વીર્ય ને પરાક્રમ હું પણ કેમ ફોરવી ન શકું?” વિ.વિ. વિચારધારા આદર્શ જીવન જીવવાની અંત:પ્રેરણા અર્પે છે. માટે જ કથાનુયોગની મહત્તા જૈન દર્શનમાં વિશેષ છે. ને તેથી જ દીક્ષિત બનીને કઠોર જીવન જીવનારા ને છઠ્ઠા ગુણસ્થાનકવાળા મહાત્માઓએ સદાચારમય જીવન જીવનારા સુશ્રાવકો ને સંકટોના વમળમાં પણ શીલવતને અખંડીત રાખનાર પતિવ્રતા મહાસતીઓના ચરિત્રો લખ્યા છે. એકબાજુ કહેવાય છે કે “ગીહીણો વેચાવડીયું ન ક" ગ્રહસ્થોની વૈયાવચ્ચ ન કરવી અર્થાત્ તેના સંસર્ગમાં ન આવવું - તેની સાથે સંબંધ ન વધારવો - તેની વૈયાવચ્ચાદિ ન કરવા • ને બીજી બાજુ તેમના જ છે ચરિત્રો લખવા ? આ જ જૈનશાસનનો અનેકાંતવાદ છે.
પ્રસ્તુત કથાસંગ્રહમાં મેં તો કશુ જ કર્યું નથી. આ બધા કથા ગ્રંથો જુદા જુદા ભંડારોમાં છુટાછવાયા હતા. કેટલાક કથાનકોની એકાદ બે પ્રતિઓ માંડ મળે તેવી દુર્લભ હતી. બધી જ પ્રતિઓ લગભગ અપ્રાપ્ય જેવી ને જીર્ણપ્રાયઃ હતી, તેથી તેને પુનઃમુદ્રિત કરવાનું નક્કી કર્યું.
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
યથામતિ આ ગ્રંથનું સંપાદન કર્યું છે. સંદર્ભોના અનુસંધાનાદિ દ્વારા ક્વચિત્ અશુદ્ધિઓ દૂર કરવાનો યથામતિ પ્રયાસ કર્યો છે. ક્યાંક અધરા શબ્દોના સરળ પર્યાયવાચી શબ્દો કે અર્થ નીચે ટીપ્પનમાં મુક્યા છે.
બધાજ ગ્રંથો સરળ સંસ્કૃતભાષામાં હોઇ સંસ્કૃતના પ્રાથમિક અભ્યાસુઓને આ કથાગ્રંથ ખૂબ જ ઉપયોગી થઇ પડશે. મહાપુરૂષોના આદર્શજીવન ચરિત્રો- શૈલીની રોચકતા-ભાષાની સરળતા વિ.વિ. દ્વારા આ ગ્રંથ અનેક આત્માઓને અનેક રીતે ઉપયોગી થઇ પડશે.
બધીજ કથાઓ નાની પણ રોચક છે. ૫.પૂ. ગુરુદેવશ્રી આચાર્યશ્રી વિજય હેમચંદ્રસૂરિ મ.સા.ના આશીર્વાદથી શ્રીજૈનકથા સંગ્રહના સ્વરૂપમાં અન્ય પણ અનેક છુટીછવાઈ કથાઓને સંગ્રહિત કરી સંપાદન કરવાની ભાવના છે...
પ્રસ્તુત સંપાદન કાર્યમાં મારા સહવર્તી સેવાભાવી લઘુબંધુ મુનિશ્રી અપરાજીત્ વિજયજી મ. તથા મુનિશ્રી રત્નબોધિ વિજયજી મ. નો સુંદર સહકાર મળેલ છે,
અંતે પ્રસ્તુત કથાગ્રંથના વાંચન મનન થી અનેક આત્માઓ મહાપુરુષોના અદ્ભુત આદર્શો અને આલંબનોને નજર સમક્ષ રાખી તેમના માર્ગે આગળ વધવાનો પ્રયત્ન કરવા દ્વારા આત્મહિત સાધે
એજ અભ્યર્થના.... મુનિ કલ્યાણબોધિ વિજયજી
श्रीजैन
कथासंग्रहः
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
' 'નમો નમઃ શ્રીગુરુમસૂરી 'દિવ્ય કૃપા:- સિદ્ધાંતમહોદધિ સ્વ. આચાર્ય દેવશ્રીમદ્ વિજય પ્રેમસૂરીશ્વરજી મહારાજા. શુભાશીષ:- વર્ધમાન તપોનિધિ ગચ્છાધિપતિ સ્વ. આચાર્ય દેવ શ્રીમદ્ વિજય
ભુવનભાનુસૂરીશ્વરજી મહારાજા.. પુણ્યપ્રભાવ:- પરમ પૂજ્ય સમતાસાગર સ્વ. પંન્યાસજીશ્રી પદ્મવિજયજી ગણિવર્યશ્રી. પ્રેરણા - માર્ગદર્શન:- પ. પૂ. આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય હેમચંદ્રસૂરિ મહારાજ.
પ્રકાશક:- શ્રી જિનશાસન આરાધના ટ્રસ્ટ દુકાન નં. -૫, બદ્રિકેશ્વર સોસાયટી, ૮૨, નેતાજી સુભાષ રોડ,
મરીન ડ્રાઇવ ઇટ રોડ, મુંબઈ - ૪૦૦ ૦૦૨.
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
બુસેવાના કાર્યમાં સદાના સાથીઓ
સિડન ર કૅ5ભાણબાઈ નાનજી ગડા (૫.પૂ. ગચ્છાધિપતિ આચાર્યદેવ શ્રીમદ્વિજય ભુવનભાનુસૂરિ મ.સા. ના ઉપદેશથી)
– શેઠ આણંદજી કલ્યાણજી, અમદાવાદ. ક્રેઝ શ્રી શાંતિનગર શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સંઘ, અમદાવાદ. (૫.પૂ. તપસમ્રાટ આચાર્યદેવ શ્રીમદ્વિજય હિમાંશુસૂરિ મ.ની પ્રેરણાથી) છે- શ્રી શ્રીપાળનગર જૈન ઉપાશ્રય ટ્રસ્ટ, વાલકેશ્વર, મુંબઈ. (પ.પૂ. ગચ્છાધિપતિ આચાર્યદેવ શ્રીમતિ રામચંદ્રસૂરિ મ.ની દિવ્યકુપા
તથા પૂ. આચાર્યદિવ શ્રીમદ્વિજય મિત્રાનંદ સ્. મ. ની પ્રેરણાથી) - શ્રી લાવણ્ય સોસાયટી શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સંઘ, અમદાવાદ (પ. પૂ. પંન્યાસજી શ્રી કુવચંદ્રવિજયજી ગણિવર્યની પ્રેરણાથી). ઝે નયનબાળા બાબુભાઈ સી. જરીવાળા હા. ચંદ્રકુમાર, મનીષ, કલ્પનેશ (પ.પૂ. મુનિરાજશ્રી કલ્યાણબોધિ વિ.મ.સા. ની પ્રેરણાથી ) – કેશરીબેન રતનચંદ કોઠારી હા. લલિતભાઈ
(પ.પૂ. ગચ્છાધિપતિ આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય જયઘોષસૂરીન્વરજી મહારાજની પ્રેરણાથી) - શ્રી શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક તપગચ્છીય જૈન પૌષધશાળા ટ્રસ્ટ, દાદર, મુંબઈ '
- શ્રી મુલુંડ વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સંધ, મુલુંડ, મુંબઈ. (પૂજ્યપાદ આચાર્યદેવ શ્રી હેમચંદ્રસૂરિ મ.સા. ની પ્રેરણાથી). કેસ- શ્રી શાંતાક્રુઝ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક તપાગચ્છ સંઘ, શાંતાક્રુઝ, મુંબઈ. (પૂજ્યપાદ આચાર્યદેવ શ્રી હેમચંદ્રસૂરિ મ.સા. ની પ્રેરણાથી).
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
મૃતસેવાના કાર્યમાં સદાના સાથીઓ
૪- શ્રી દેવકરણ મૂળજીભાઈ જૈન દેરાસર પેઢી, મલાડ (વેસ્ટ), મુંબઈ. (પ. પૂ. મુનિરાજશ્રી સંયમબોધિ વિ. મ. ની પ્રેરણાથી). - સંઘવી અંબાલાલ રતનચંદ જૈન ધાર્મિક ટ્રસ્ટ, ખંભાત. (પૂ. સા. શ્રી વસંતપ્રભાશ્રીજી મ. તથા પૂ. સા. શ્રી સ્વયંપ્રભાશ્રીજી મ. તથા
પૂ. સા. શ્રી દિવ્યયશાશ્રીજી મ. ની પ્રેરણાથી મૂળીબેનની આરાધનાની અનુમોદનાર્થે.) : z– બાબુ અમીચંદ પનાલાલ આદીશ્વર જૈન ટેમ્પલ ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટ, વાલકેશ્વર, મુંબઈ-૬.(પૂ. મુનિરાજશ્રી અક્ષયબોધિ વિ. મ. તથા
પૂ. મુનિરાજશ્રી મહાબોધિ વિ. મ. તથા પૂ. મુનિરાજશ્રી હિરણ્યબોધિ વિ. મ. ની પ્રેરણાથી) – શ્રી શ્રેયસ્કર અંધેરી ગુજરાતી જૈન સંઘ, મુંબઈ.
(પૂ. મુનિરાજશ્રી હમદર્શન વિ. મ. તથા પૂ. મુનિરાજશ્રી રમ્યઘોષ વિ. મ. ની પ્રેરણાથી) - શ્રી જૈન શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક સંઘ, મંગળપારેખનો ખાંચો, શાહપુર, અમદાવાદ.
(પ. પૂ. આચાર્યદેવ શ્રી રુચકચંદ્ર સૂરિ મ. ની પ્રેરણાથી), - શ્રી પાર્શ્વનાથ વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સંઘ, સંઘાણી એસ્ટેટ, ઘાટકોપર, (વેસ્ટ) મુંબઈ.
(પૂ. મુનિરાજશ્રી કલ્યાણબોધિ વિ. મ. ની પ્રેરણાથી). za- શ્રી નવજીવન સોસાયટી જૈન સંઘ, બોમ્બે સેન્ટ્રલ, મુંબઈ. (પૂ. મુનિરાજશ્રી અક્ષયબોધિ વિ. મ. ની પ્રેરણાથી) - શ્રી કલ્યાણજી સોભાગચંદ જૈન પેઢી, પીંડવાડા.
(સિદ્ધાંતમહોદધિ સ્વ. આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજય પ્રેમસૂરીશ્વરજી મ. સા. ના નિર્મળ સંયમની અનુમોદનાર્થે.) કે- શ્રી ઘાટકોપર જૈન શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક સંઘ, ઘાટકોપર, મુંબઈ.
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રુતસેવાના કાર્યમાં સદાના સાથીઓ
શ્રુતાનુક
ફૅર શ્રી લક્ષ્મીવર્ધક જૈન સંઘ, પાલડી, અમદાવાદ. (પ.પૂ. મુનિરાજશ્રી નિપુણચંદ્ર વિજય મ. ની પ્રેરણાથી ) ફૅર શ્રી નડીયાદ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સંઘ, નડીયાદ. (પ.પૂ. મુનિરાજ શ્રી વરબોધિ વિજયજી મ. ની પ્રેરણાથી ) — શ્રી સાયન શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સંઘ, સાયન, મુંબઈ. ફૅર શ્રી પાર્શ્વનાથ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સંઘ, સંઘાણી એસ્ટેટ, ઘાટકોપર (વેસ્ટ), મુંબઈ.
श्रुतमंत
ફૅર શ્રી બાબુભાઈ સી. જરીવાલા ટ્રસ્ટ, નિઝામપુરા, વડોદરા. > શ્રી બાપુનગર શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સંઘ, અમદાવાદ.
(મુનિરાજશ્રી અક્ષયબોધિવિજયજી મ. તથા મુનિરાજશ્રી મહાબોધિ વિજયજી મ. ની પ્રેરણાથી ) ફૅશ્રી સુમતિનાથ શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક જૈન સંઘ, મેમનગર, અમદાવાદ.
(પૂ. મુનિરાજશ્રી ધર્મરક્ષિત વિ. મ. તથા પૂ. મુનિરાજશ્રી હેમદર્શન વિ. મ. ની પ્રેરણાથી ) ફૅસ્વ. શ્રી સુંદરલાલ દલપતભાઈ ઝવેરી. હા. જાસુદબેન, પુનમચંદભાઈ, જસવંતભાઈ વગેરે ફૅર શ્રી મુનિસુવ્રત સ્વામિ જૈન શ્વેતાંબર મૂર્તિપૂજક મંદિર ટ્રસ્ટ, કોલ્હાપુર. ફૅશ્રી અરવિંદકુમાર કેશવલાલ ઝવેરી જૈન રિલિજિયસ ટ્રસ્ટ, ખંભાત.
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
॥ अहम् ।। ॥श्री शंखेश्वर पार्श्वनाथाय नमः। श्री प्रेम-भुवनभानु-पद्म-हेमचंद्र सगुरुभ्यो नमः
: एकादशीपर्वमाहात्म्ये
कथासंग्रहः
सुव्रतऋषि कथानकम्।
॥१॥
सुव्रतऋषिकथानकम्।
DO DO DA DA DA DA DA DA DA DA DA DA DDDDDDDDD/DODODDDDDDDDDDDO
ApVOOPOPOPOPOPOPOPOPOpapa/ GOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOON
सिरि वीरं नमिउणं, पुच्छइ सिरि गोयमो समासेणं। भयवं! कन्हेसु ? इन्हि, इगारसीमूणकरणं' मे॥१॥वीरो पभणइ गोयम! निसुणइसु इगारसीयमाहप्पं । सिरि नेमिणा कन्हस्सवि, जह कहियं तह निसामेह ॥२॥ बारवइनयरीए, समोसढे नेमिजिणवरे पवरं । कन्हो अ सपरिवारो, वंदणयत्थं गओ तत्थ ॥३॥ सुणिउण देसणं तह, पुच्छड़ कन्हो य जिणवर नेमिं । पव्वाणि सामि ! कित्तिय हवंति पक्खंमि मासंमि॥४॥ १ एकादशीमौनकरणं. .
॥१॥
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
सुव्रतऋषि
कथानकम्।
॥शा
DODO DO DO DO DO DO DO DO DO DO DOD
DA DO DO DO DO DO DO DO DADO DO DQD
पर्वस्वरूपवर्णनंपभणइ नेमिजिणंदो, पव्वाणिय पंच एगपरक्खंमि। बीया दुविहे धम्मे सड्ढं'-जइणं जओ भणियं ॥५॥ पंचमी नाण तवंमि य, आराहियव्वा' य भत्तिभरेणं । पंचवरिसाणि मासा, पंचेव य धम्मकम्मंमि ॥ ६॥ पुत्थीकरयं दीवयवट्टि, पंचेवसप्पियमएण'। फलपंचढोयणं तह, विहिपुव्वं भावपूरेण ॥ ७॥ लहुपंचमी पुणो तह, पंचय मासाणि जह य सत्तीए । कायव्वा सोज्झवणा, पंचय पवरेण ठामेण ॥८॥ तह कत्तीयपंचमीया, कायव्वा जावजीववरिसेण । पकवन्नकणाइमयं, फलाई ढोएइ सव्वंपि॥९॥पंचमि तवंमि विहिपुव्वयंमि, आराहइ एगचित्तेण । सो परलोए पावइ, नाणल्लंभोवमं (?) सुत्तं ॥१०॥ तह अट्ठमीय पव्वंमि, जीवस्स भवे य कम्मबंधो य। नियआऊ अतियभाए, अहवा नवमेय भाएण ॥ ११ ॥ अह सत्तावीसइमे, भाए आउस्स बंधणं अत्थि । अहवा अंतमुहुत्ते, आउस्साऽवसेसकालंमि॥१२॥ परभविआउंबंधइ, भाएए एहिं अट्ठमीइ पुणो। तह चउदसि दिवसंमि, परभवआउंन संदेहो॥१३॥ अट्टमिचउहसीसं. सावओ जड हविज विरतिपरो। तवपोसहाइकरणं, १. श्रादयतीनां. २. आराधितव्या. ३. पुस्तीकरणं. ४. घृत-सर्पिमयेन-दीपकवर्तिपञ्चकेन. ५. सोद्यापना. ६. तपःपौषमादिकरणेन सावधं सव्वं वर्जयेत् इति भावः२
DADA DA DA DO DO DO DO DO DO DO DO DOD TODDODODODOOOOOOOOOOOOODOOOD
॥२॥
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
सुव्रतऋषि कथानकम्।
कथासंग्रहः
॥३॥
DADO DADO DO DADO DO DA DA DA DA DO
OQ DO DA DA DA DO DO DODODO DADO DOD
सावजं विवजए सव्वं ॥ १४ ॥ इक्कारसी तिहिवरा, इक्कारंगस्स नामओ भाविया (?)। आराहओ' भत्तिपरा, भविया? भावेण वरसंतं ॥१५॥ मग्गसिरसेयइक्कारसीअ, सविसेसाऽऽराहियव्वा पयत्तेण। जिणकल्लाणगपन्नास(५०), तंमिय दिवसंमि य हवंति ॥ १६ ॥ पंचइ भरहमि पुणो पंचइ एरवयंमि समकालं । चउविसंपि जिणाणं, पंचयकल्लाणगाणि तओ ॥ १७ ॥ चाउद्दसीतवकरणं, आउस्सय बंधकरणहेउ त्ति । तह चउदस्सपुव्वाराहण, करणं मासाचउदसंपि ॥ १८ ॥ चउपुष्वीवि हु भणिया, अट्ठमीचउद्दसीय पुन्निमिया। अमावासाइ पुणो, तवोविहाणं जं ओदिढ॥१९॥ निस्सेससिद्धिलाभो, संवच्छरचाउमास्सिए सुय तिहिसु । सव्वायरेणजिणपूअ-पोसहोववासगुणनं च ॥ २० ॥ सुअनाणपंचमीए, सूयपूया सा हि बोहिलाभाय । कम्मक्खय अट्टमीओ-ववाओ चउदसीइ पुणो॥२१॥ एवं महानिसीहे भणियं, पव्वेसु तिसु य उववासो । चउमासो पुणो छटुं, तह अट्ठमो पजुसवणंमि ॥२२॥ तो पुच्छड़ वासुदेवो, भयवं! कल्ले समागयाईतिहि । मग्गसिरसुद्धगारसी, तम्मिय करणे फलं किंपि?॥२३॥ तो जिणवरेण भणियं, निसुणसु भावेण सुद्धएगमणो। मग्गसिरेगारसंमि य, कल्लाणग
opoPALPAPADADAPOORDPANDAVADI
IMPALPAPALPAPADOLPADODAVDOpapa
१.आरामत.
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________
सुव्रतऋषि
श्रीजैन कथासंग्रहः
कथानकम्।
॥४॥
ODOOOOOOOOOOOOOOODO/DODOOON apa/popANDONDONDAVORNOONDONORLDApV
हवइ पन्नासं ॥ २४ ॥ तम्मिहदिणेपोसह-वयंमि गिण्हेसु अट्ठपहरमाणंमि ॥ मूणंचिय कायव्वं, आएसंपढणमुत्तं च (?) ॥२५॥ पारणगंमियदिवसे, सुगुरु-समीवंमि पारिए पोसे॥ नाणं पूएइ तओ, फलाइं ढोइज भावेण ॥ २६ ॥ तत्तो चिय जिणभवणे, जिणवरं वंदिऊण भत्तीए। तो गच्छइ नियगेहे, सुसंविभागेण पारेइ ॥ २७॥ एवं वरिसेण पुणो, सियगारसि बारसं च काउणं । नियनियसत्तीइ तओ, उजवइ तहा इमा नूणं ॥ २८॥ अहवा वरिसे वरिसे, मग्गसिरे सेयगारी कुणइ। बारसबरसेहिं तओ, उजवइ तओ तवो नूणं ॥ २९॥ कन्हो भणइ भयवं!, नेमीसर ! कहसु गारसीइ तवं । पुव्वं कइया केणवि, पावियं तं फलं विउलं ॥३०॥ तो जिणवरेण भणियं, निसुणसु सम्मत्तखाइपरिकलिओ। सुव्वयसिट्ठीगारसि-करणे रिद्धिं सिवं पत्तो॥३१॥ तथाहि
सुव्वयसिट्टी कहाधाईयसडे दीवे इसुयरो, दाहिणंमि विक्खाओ। तस्सयपच्छिमभाए, विजयपुरं नाम पुरस्यणं
papOPALPAPOppopCVPALPAPAPAD adjod/OODODOOOOOOOOOOOOOOOD
१. तीर्थकृतां वर्तमानचतुर्विशत्यपेक्षयेदं, अन्यथा त्रिकालचतुर्विशत्यपेक्षया शतोत्तरपञ्चाशत् ७५० । २. मौनं - परभावप्रवृत्त्यवरोपः।
॥४॥
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________
सुव्रतऋषि
कथानकम्।
DODODODODOOOOOOOOOOOOOOOOOL.
D/OOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOODC
. ॥ ३२ ॥ तत्थत्थि पुहविपालो, नरचंदोराय नाम राउत्ति । नियपयापालणनिरओ, विजयी तिजयम्मि विक्खाओ॥३३॥ चंदवइतस्स भजा, संपुन्ना सयलरुवलावन्ना। नियपीयभत्ता सुद्धवया य, सीलेण जुवइजणमुक्खा॥३४॥नयरंमि तत्थ निवसइ, सूरोनामेण रिद्धिसंपत्तो सिद्वीसदेहिं, बहुएहि, परिवरिओ सव्वजणभुक्खो ॥ ३५ ॥ तस्सत्थि लच्छि पवरा, वावाहण मज्झंमिय सरमंडणया। तीरेउ गंतु लाभं, संगहियसिट्ठिमंडणया॥३६ ॥ तह देसे सुयसगडमहि-सुबयल्लखरहपमुएहिं । वाणत्ता निउत्ता, ललसायं कुणंति सव्वत्थ ॥ ३७॥ रिद्धेण समिद्धोविह, जिणधम्मे सायरो सपरिवारो॥ जिणवरभुवणे गच्छइ, जिणपूर्य कुणइ भत्तीए ॥ ३८ ॥ छव्विह आवस्सयम्मि, उजुत्तो पयदिहं सुसंविग्गो। भावइ भावणा , निच्चं, अणिच्चयाइ सयाकालं ॥ ३९ ॥ सो अणया कयाइ, सुगुरु-समिवंमिऽतुच्छपयभत्तो । भयवं! किंऽपि य दिजउ, अभिग्गहं जेण कम्मक्खओ॥४०॥ गुरुणा भणियं निसुणसु, पढमं नाणंमि उजमं कुणह । नाणेण विणा जम्हा, जीवाइया न नजंति ॥४१॥ सिरिनाणपंचमीए, तवो विहाणंमि उज्जमं नाणं। इक्कारसंगभत्ती, इक्कारसिदिणंमि कायव्वा॥४२॥ सुहकम्माणं बंधणे, अठ्ठमीचउद्दसीसु कायव्वं । पोसहसामाइयं, तवचरणं कुणइ सुहकजे॥४३॥ सूरसिट्ठी वि पभणइ, तवोविहाणेण निम्मलं देहं।
OOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOD DVDRIPODOPADODAPOLDODAVDOVOODOP
॥५॥
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________
मीन कंबासंग्राः
सुखतऋषि कचानकम्।
॥६॥
00000/OOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOG DADO DO DE DO DO Dopopopopopese
भयवं ! पंचमि अडमि, बहसीए मए कइया (यं?) ॥ ॥ इबारसअंगाणं, 'सह-संखामकरण किंपि फलं? ॥ तो गुरुणा भणिए पुण, माहप्यं पभणीयं सुत्ते॥४५॥ निम्मलरुवं सुजसं, संपवसहिषं च सबलसिन्नं च । रजं पावइ पुरिसो, आरुग्णं आउयं च तहा॥४६॥ रिद्धीहिं संपन्नो, सुकुडुबेणं व सयणपरियरिओ दालिदं दोहग्गं, रोगाइयं च दूरओ नेइ ॥ ७॥ सो सुरनरसुक्खं भुंजड़, कमेण सिवसंपयं च पाविजा। कम्मक्खायसंजुत्तो, इकारसि तवप्पभावेणं ॥ ४८ ॥ तो सुरेणासिहं, इगारसि एगवरसयं काउं। आराहिअस्सं नाणं, चरणंबिय तवविहाहेणं ॥ ४९ ॥ तत्तो सूरो सिडी, सुकुटुंबो भावभाविय संतो। इकारसि-दिवसंमिय, उबवासं मूणसंजुत्तं ॥५०॥ इलारसि इकारस-संखा कारण नियसत्तीए। इकारस अंगाणं, लिहावणं पूषणं च कथं ॥५१॥ पकवनेगारसंखा, वनिय इकारगा य संखाय । फलविगवडोयणं पुण, बच्छल्लं संघपूर्व च ।। ५२ ॥ तवो विहाणाणं-तर पनरसदिवसेहि भावणाजुत्तो। तकालंच्चिय सूलेण, निहणं सूरेण पावेइ॥५३॥ बीओ भवो। इकारसी तवकरणेण, पत्तो कप्पंमि आरण्णे देवो। इगवीससागराई, पालइ देवत्तणं तत्व ॥ ५४॥ चविणं तत्व ठिओ, जंबुदीवमि भरहभूमीए। सोरीपुरंमि नयरे, समिद्धदत्तस्स सिडिस्स॥५५॥ पीयममजाए, उयरे पुत्तत्तणे २-शंभु संख्यानकरणे किफलं?
dadDOOOOOOOOOOOOOOOOOOGand DO DO DE DIE DODE DE DEDO DO DO
॥६॥
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________
सुव्रतत्रवि
कबामकम्।
GOGOOOOOOOOOOOOOODAVOODOOGLE DDOGODD/DDDDDDDDDDDDDDDDDDDD
समुप्पन्नो। नवमाससडसते, दिगंमि जाओ अ सुमुहते ॥५६॥ तह नालनिक्खणत्थं, खणीया भूमी निहाण निस्सरीयं । पुत्तजणंमि जणएण, बद्धावणयं कयं रम्मं ॥ ५७॥ बद्धावणंमि अखय-पत्ताणि समागयाणिबयाणि। जिणपूआ गुरुमती, गंधव्वगायणं नह॥५८॥ भद्दजणजयजयारव-वाजिंत्तरवेण बाइयं तइया । तोरण झईय पडागं, दाणं दीणाणदिनं च ॥ ५९॥ बारसगंमियदिवसे, मायापियरहि सवणमिलिएहिं । परि जाविय कहियं, एवंमि य पुत्तगमंमि ॥६०॥ सो सवभहपरिणामे, जाए गेहमि रिदिउच्छाहो। एयस्स नाम दिजड़, सुन्वयकुमरत्ति नामेणं॥६१॥ ते पंचभाविसहिओ, पालिजंतो विबुद्धिमुवणेइ। जाओ अपंचवरिसो, नेसाले पहिओ तइया ।। ६२॥ सो सव्वकलाकुसलो, जाओ वरसं तिगं मितो पच्छा । साहुसमिवंमि तओ, छबिहमावस्सयं भणइ॥ ६३॥ सम्मत्तं नवतत्तं, कम्मङपयडि अहवनसयं । बारसवयाई सम्मं, जाणइ पालेइ निच्चंपि॥ ६४॥ जुव्वणसमएपिउणा, महटियाणं समागया कत्रा ॥ इकारसं (११) परिणाविय, सुकयत्यो जाओ उय पिया ।। ६५॥ - सिरिकंता १ पउमसिरि २ पउमलया ३ गंगया ४ य तारा य ५ रूपसिरि ६ वनसिरि रंभा ८ पउमा ९ गवरी १० गंगा ११॥६६॥ घरभारं च समग्गं, समप्पिउणं तओ सूए पच्छा॥ चिंतापावविमुक्को, धम्म सो कुणइ निव्वंपि॥६॥अह अनया कयाइ, वुहत्ते अणसणं च काऊणं मरिऊणं संपत्तो, समिद्धदत्तो
DO DO DE DADO DA DA DA DO DO DO DADA DUDULUDDHDD DUOS SDGDCD1
॥७॥
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________
सुव्रतऋषि
श्रीजैन कथासंग्रहः
कथानकम्।
॥८॥
OOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOO apnipapapapapapapa/pAVOODOO
दिवं तइया ॥ ६८ ॥ गिहिसामीसंजाओ, सुव्वयसिट्ठी लोयममंमि । इकार (११) कोडिसामी, अनन्नचित्तो कुणइ ववसायं ॥ ६९ ॥ अह अन्नदिणे सिरि-धम्मघोससूरि वर्णमि संपत्तो । सो नयररायसहिओ, वंदणत्थं गओ तत्थ ॥७॥ सव्वे लोआ हरिसेणपूरिया, वंदणगया तत्थ । वंदणपुव्वं सव्वे, उवविट्ठा धरणिपीटुंमि॥७१॥ तो धम्मघोससूरि, देसणदाणं करेइ भवियाणं। श्दाणं २ शीलंच ३ तवो, ४ भावणभावं कहइ सव्वं ॥ ७२ ॥ उवएसंमि य मज्झे, पव्वतिहिवियारवन्नियं चेव । इकारसितवचरणं, जायं सुव्वयसिविस्स ॥७३॥ तइया सुव्वयसिट्ठी, इक्कारसि सुणिय मूच्छमावन्नो। पुन्वभवविहियगारसि-तवो विजाइसरणेण जाणेइ।।७४॥ तो परिवारेणं चिय, सो उवयारेण सथिअ कओ य । सुव्वयसिट्ठी साहइ, भयवं! पुव्वभवसंभरियं ॥७५॥ पुत्वभवे इग्गारसि, तवो विहाणं मए कयं रम्मं । तेणं चिय पुनेणं, आरुणदेवो समुप्पन्नो॥७६ ॥ तत्तो हं इह भरहे, सुव्वयसिट्ठी रिद्धिसंपन्नो । इकारकोडिसामी, सुअसूयदेवीपभावेणं ॥ ७७ ॥ भयवं ! कहेसु पुणरवि, इहेव जम्मंमि किंपि तवचरणं । काहेही सकुटुंबो, परभवसुकयफलं होइ॥ ७८ ॥ तो गुरुणा भणियमिणं, मंहाणुभागोसि धम्मपरिणामो। पुव्वभवे इक्कारसि, इक्कारस अंगभत्तिकथा ॥ ७९ ॥ अहुणा पुण सुयभत्ती, इक्कारसि तवं करेइ मूणेणं । पोसहकरणेण पुणो, छजीवविवजणागए॥८॥ विहिणा जइ इगारसि, करेसि
DOORDAPOORDAPOLPADAPOORPRE adlodlad/OOOOOOOOOOOOOOOOOOD
॥८॥
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
सुव्रतऋषि
कथानकम्।
॥९॥
ADODADAPALPAPAPADAPOORDAR
PO DO DO DO DODO DO DO DO DO DO DOD
सुकयत्थं बोहिलाभो य । केवलनाणलंभो, परभवि लहणे न संदेहो ॥ ८१॥ विहिपुव्वं चिय विहियं, धम्माणुठाणमुझवणसहियं । नियसत्तिकयं जम्हा, बहुफललाभाय होइत्ति ॥ ८२ ॥ सुव्वयसिडेण तओ, नियमज्जासहिय सपरिवारो य । मूणेण इगारसितवं, वरिसेणं एगमासे(सो)णं ॥ ८३ ॥ ११रुद्दसंखेणमासेणं, इकारसि तवं कयं पयत्तेणं ॥ पारणपारणगंमि य, नाणपूआ कया रम्मा ॥ ८४॥ पत्तेय तवो कम्मे, उजवइ नियरिद्धिवित्थारं । इकारसंगलेहिय,, तच्चत्त समग्गयं ढोइ ॥ ८५ ॥ साहम्मियवच्छल्लं, संघं पूएइ भत्तिसंजुत्तो। पुणरवि गुरुण पुच्छइ, पुणरवि इकारसीकरणे ॥ ८६ ॥ गुरुणा भणियं निसुणसु, मग्गसिरे सेयगारिसी वरिसे। एग्गा पुण कायव्वा, कम्मघायलाभाय ।। ८७॥ पन्नासं कल्लाणा, हवंति इकारसीदिणे तम्हा एयंमि दिणे तेणं, मग्गसिरेगारसी पवरा ।। ८८ ॥ आरंभह भवियनरा, मग्गसिरेगारसी महापवरा । मणवयकायविराहण, मुंच जिणवयणधम्मधरा ॥ ८९॥ मूणं चिय विहियव्वं, भणणगुणणाइ मुत्तुपवरनरी सव्वं विहिणाइयं, सफलं चिय हवइ सयलंपि॥९०॥तो सुव्वएण भणियं, सकुटुंबेणं विसुद्धभत्तीए । गहियंगारसि चरणे, मूणं सुकुडुंबमाइणं ॥ ९१ ॥ तइया बहुअजणेहि, गहिया इकारसी गुरुसमीवे। नियनियगिहमि पत्ता, सव्वे लोआ स जम्मो या॥ ९२ ॥ मग्गसिरे सेयगारसि दिणंमि, पोसहं कुणंति सव्वेवि । मूणेणं चिय भविया, जम्मफलं सय गिण्हंति
OPOPALPAPADODALPAPADOPOPOPOLA
॥९॥
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
सुव्रतऋषि कथानकम्।
॥१०॥
POLPADAPALPAPADODADAPOPOpGDgD GODODODODOOdddddodododododo
॥१३॥ तो पप्माए गुरुणो, पासंमि य पोसहं च पारिता । सुयभत्तीयफलेणं, पूर्यति तहा सुकयपुन्ना ॥ १४ ॥ अह अन्नया कयाइ, चोरा जाणंति लोयवयणेणं । मूणं सव्वकुडुंबस्स, पोसहसंजुत्तया सव्वे ॥९५॥ तम्मि रत्तिमि चोरा, धाडी काउण सगिहमणुपत्ता। गिहमज्झ अंधयारे, उज्जोयं कुणंति सव्वेवि ॥९६ ॥ तो सुकुटुंबेणं चिय, काउसम्गो को समाहिपरो। अग्गीजीवाणमिणं, अभयं दाणं कयं रम्म ॥ ९७ ॥ गिहमज्झे चोरावि हु, पासंति सुवन्नरुप्यपमुहं च । गिण्हंति जाव तइया, सासणदेवीहिं ते गहिया॥९८॥ ते चित्तमणुय सरिसा, लेप्पमया थंभिया ठिआ तत्थ । सुकुडुंबोअ सिट्ठी, काउसग्गं न भंजेइ ॥ १९॥ जाए पभायसमये, सुकुडुबो गओ य धम्मसालाए। गुरवो न संति तइया, ठवणारियस्स पासंमि॥१००॥ पोसहं पारियत्ता यं, नाणाइयं च पूयणं । किच्चा नियगेहमावन्नो, ते चोरा तत्थ पासइ ॥१०१॥ तो लोएणं रनो, कहियं चोराणऽऽगमणं सिट्टीगिहे। अह रायपुरिसेणं, तलायरा तत्व संपत्ता ॥ १०२॥ तइया सिट्ठीवरेणं, मणमि एयं च पत्थियं कयं । जा चोराऽऽमोयणा, मयाय कायव्वा नियमेणं॥१०३॥ ताव तलारेणं चिय, चोराणं बधणं समाइटें । सिट्ठी चिंतई एयं, चोराणं दुःखं मा होसु ॥ १०४ ॥ सासणदेवीय तओ, तलायरा थंभिया य तक्कालं । तं सुणिउणं राया, स परियरो आगओ गेहे ॥१०५॥ सुव्वयसिट्ठीइ तओ, पवरं वत्थंति तस्स ठोइत्ता। विन्नत्तो नरनाहो समीहियं ,
PAPADODOPALPAPALPAPAPADADAPAND GODO.DODOGODD/Ddiodadododododo
॥१०॥
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
सुव्रतऋषि कथानकम्।
॥११॥
DODQDqDQDqDQDQDODODDODD0
DA DO DODO DO DE DADO DO DO CO DO DOD
किमपि मग्गामि ॥१०६ ॥ तो नयरसामिणा पुण कहियं, जामणसि ठितं मग्ग। वाणीए सामी पुण जं, पच्छसि देमि तं सव्वं ॥ १०७ ॥ सिट्टि पत्थइ तओ, चोराणमभयदाणदाणं च । दिन्नं चिय भूवइणा, चोरा सिटेण तो वुत्ता॥१०८ ॥ तो चोरानियठाणं, गच्छेहिं समाहिणा कयपमोया। थंभियमुक्का य गया, नियनियभुवणे सुरंगधरा ॥ १०९ ॥ राया भणेइ सिटिं, निसि चोरा किं न वारिया तत्थ । सुव्वयसिट्ठीवि भणइ, नियम नियमा न भंजेमि ॥ ११० ॥ आशंदियो य राया, सिद्धिं सुकुटुंबयं समाणेइ। धम्मम्मि निच्चलत्तं, सुपसंसइ सपरिवारो य॥१११॥ नियगेहं संपत्ता, रायालोया तलारपमुहाय । जिणधम्मस्स पसंसा-परायणा सव्वकालंमि ॥ ११२॥ पुणरविगारसि दिवसे, तवं च-पोसहं कुणइ सिट्ठी। अग्गीलग्गा नयरे, लोया सव्वे विय रडंति ॥ ११३ ॥ पाडोसीएण तइया, बुबा दत्ताय सिट्ठी गेहेसु । अग्गीलग्गा नि सरसु, गेहाउ पलायणं कुणह ॥ ११४ ॥ तं सुणिउणं सिट्ठी, सुकुटुंबो काउसग्गमावन्नो। ठीओ य निच्चलमणो, मणवयकाएण न हु खुद्धो॥ ११५ ।। अग्गीविहु सिट्ठिगिहं, हर्ट वक्खारि वत्थु परिभोगं । मोइत्ता सव्वं चिय नयरं, बालेई जालाए ॥ ११६ ॥ जिणभवणं चिय पोसहसाला, साहूहिं सहिय मोइत्ता। निहणंपत्ता सयमेव, जंपइ लोओ पभायंमि।। ११७ ॥ सिट्ठिपभावेणं चिय, हर्ट, वक्खारि गिहगयं सव्वं । सिट्ठिसंबंधियं तह, न जालियं अग्गिणाऽवि तहा ॥ ११८॥ राया
QDA DA DA DA DA DA DA DA DA DA DODUDU
JAPADOPADO/pop/poppopoPAPAD
॥११॥
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१२॥
वितं सुणित्ता, सपमोओ सिट्ठिगेहमावन्नो । बद्धाविओ य सुव्वयसिद्धि, परियर सहिओ पमोयपरो ॥११९।। ११ इक्कारपियासहिओ, सिठ्ठी राएण मंडिओ तम्हा । वत्थालंकरणेणं, धम्मपसंसंच कुणमाणो ।। १२० ।। भूयपेयपिसाय डाइणि-पसाइणि पमुहेर्हि छलियमारद्धो । धम्मपभावेणं चिय, किन्हसप्पो न छइ ॥ १२१ ॥ एवं तवंमि पुत्रे, रयणमुत्ती पवालरुप्पाइ । सोवन्नं सव्वनाणय, इक्कारससंखपरिमाणं ।। १२२ ।। लड्डय पगवन्नमुह-गंठिया कारिया सुरम्मा य। मूणंकएय घंटी, ताओ कन्नमि पविसेइ (?) ॥ १२३ ॥ इय विहिणा सव्वंपि य, इक्कारसवन्नधन्नलखाई । मेराइयं सव्वं, उज्जवियं सिट्टिणातत्थ ।।१२४ ।। तब्भज्जावि य नियनियमुज्जवयं मंडयंति पिहुपिहूयं । सत्तखित्ताण परओ, डोयंति गुरुयमाहप्पं ।। १२५ ।। त्ता लोएणं पच्छा निय, सत्तिसमग्गतेण भावेण । ढोइत्ता उज्जवणं, नियतवं सफलियं तम्हा ।।१२६ ॥ साहाम्मियवच्छलं, संघस्स य पूयणं कयं रम्मं । दीणाइयाण दाणं, गुरुवएसं सुणंतेणं ।। १२७ ।। छत्रे कांचनकुंभसंभवभवो राज्ये विपक्षक्षयः । श्रीकोटी शुभपुत्रसंतति फलं हारेपि चिंतामणि । दाने पात्र पवित्रता, तनुमतां दुग्धाब्धिमध्ये सदा । हृद्योद्यापनमेवमात्मतपसि श्रेयोभिरेवाप्यते ॥ १२८ ॥ ततो सुव्वयसिट्ठिस्स, पत्तेयं भारिया पसवियाओ। एगसवं ११ दसुत्तरं च पुत्तं, तहा पुत्तीइ ११इगारा ।। १२९ ।। परिणावियाय सव्वे, सूया सव्वेवि कन्ननवगं च । कन्ना पुण दिन्नाओ, महट्टियसूयवराणं च
Plese
सुव्रतऋषि कथानकम् ।
॥१२॥
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१३॥
700000
॥ १३० ॥ तंमि भवे रिद्धि पुण, समुज्जिया कोडि नवनवड़ माणा । सत्तखित्तंमि वावइ, माणसजम्मं कयत्थेइ ।। १३१ ।। अन्नय समयंमि पत्तो, चउनाणसमिद्धसयलसुत्तधरो । सिरिजयसेहरसूरी, समोसढो तत्थं उज्झाणे ।। १३२ ।। तो बंदणत्थं राया, गओ वणे सयललोयपरिवरिओ । तो सुव्वयसिट्ठी पुण, सकुटुंबो वंदइ गुरुणं ॥ १३३ ॥ तो सव्वे वंदित्ता, उवविट्ठासु गुरुपायमूलंमि । धम्मं सुणंति तत्तो, एगग्गचित्ता सुहपसत्ता ।। १३४ ॥ यदुक्तं । दाणं पुन्नतरुस्स मूलमणहं, प्रावाहिमंतं खरं । दारिद्दद्दुमकंदलीवणदवो, दोहग्गरोगोसहं । सोवाणं गुरुसग्ग-सेलचडणे मुक्ख (स्स) मग्गो वरो । ता दायव्वमिगं जित्तविहिणा, पत्ते सुपत्ते सया ।। १३५ ।। सुद्धं समायार (खु) नंदणिज्जं सहस्स अट्ठारसभेयभिन्नं १८००० । बंभाभिहाणं च महावयंति सीलं तिहा केवलिणो वयंति ॥ १३६ ॥ बज्झं तहाब्धिंयतरभेयमेयं, कयाइ दुब्भेय कुकम्मभेयं । दुक्खखयत्थं कयपावनासं, तवं तवेहाऽगमियं निरासं ॥ १३७ ॥ चक्रे श्रीभरतो बलानुगमृगः, श्रेयश्चिलापुत्रकः, जीर्णः श्रेष्ठिमृगावती गृहपतियों भावदेवाऽभिधो । सुश्लाघ्या मरुदेवता नवमुनिः, श्रीचंडरुद्रस्य चे-त्याद्याकस्य न चित्रकारि चरिता, भावेन संभाविताः ॥ १३८ ॥ संसारकारागृहकर्मबद्धाः कांताऋणशृंखलबद्धपादाः । पुत्रादिपाशैश्च गले निबद्धाः मुग्धा मनुष्याः स्पृहयंति मुक्तिं ॥ १३९ ॥ गिहिवावारं मुत्तुं सव्वविरयं पवजह नरा भो ! । जह कम्मक्खय
सुव्रतऋषि कथानकम् ।
॥१३॥
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
सुप्रतत्रापि
कथानकम्।
॥१४॥
DO DO DO DO DO DO DG DO DO 00 DO DIA
A0010 DODO DO DODO DO DO DO DO DO DE
काउं, सिदिपुरं झत्ति पावेह॥१४०॥ सुव्वयसिडिपभणइ, भयवं! मम दिक्खसंपयं देह। घरवावारं पने, ठविउणं अत्तिमागच्छे ॥१४१॥ उठित्ता गिहिपत्तो, पुत्तस्स भलाविऊण घरभारं। बहुदाणं दाउणं, पियाइसहिओ स निक्खंतो॥१४२॥ इकारसपियाई, पवज अणसणं च गिण्हित्ता। मासेणं भत्तेणं, केवलनाणेण मुक्खं च ॥१४३॥ सुब्वयरिसि चारित्तं, पालइ सुद्धं विसुद्धचित्तजुयं । छठट्ठमाइकरणे, इकारसिमूणतवचरणे ॥१४॥ दोसहछठाणतओ, एगसयं अट्ठमाइ तवरत्तो । चउमासी चउवारं, छम्मासिय एगवारं च ॥१४५॥ अन्नदिणे इकारसि-दिणंमि मूणेण संठिओ तत्थ । एगस्सय साहुस्स य, कन्ने मूया वेयणा जाया॥१४६ ।। मिच्छादिट्ठी एगो य वितरो, चिंतेइ रिसिं तवाउचालेमि। रयणीमझेइ तओ, संकमिओ साहुदेहंमि। १४७ ॥ तेणुत्तो सुव्वयरिसी, गच्छह सावयगिहमि दुक्खमिणं । कहियव्वं च जहा ते, तेगिच्छं' कुणंति भावधरा ॥ १४८ ॥ चिंतेइ सुव्वयरिसी, इण्डिं मूणं मए कयं अस्थि । उवस्सयाओ बाहि गमणं च निसिद्धीयं च मए ॥ १४९ ॥ चिंतापरिसलिओ जाव, अत्थि ताव साहु वेयणाकलिओ। धम्मट्टएण गच्छड़, ताडइ य रिसिंच कोवेणं॥१५०॥ अह चिंतेइ तिहिचिय, एसोय रिसी य वेयणाकलिओ मम दोसो चिय एसो, कहियं एयस्सन कयं च ॥१५१॥ तह भावंतो भावेण, १चिकीत्सां.
LADO DO DO DO DO DO DA DO 09 DODO MODDOODOOOOOOOOOOOOOOOOOG00
॥१४॥
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________
सुव्रतऋषि कथानकम्।
OpGOOpGORPOPPOORPOORDOORD
DO DO DO DO DO DO DO DO DO DO DO DOD
कम्मट्ठयगंठिचूरिणं काउं। केवलनाणं पत्तो, दहकयत्थो महासत्तो ॥ १५२ ॥ तो नयरदेवयाए, केवलमहोच्छवो समाइणो। भव्वाण बोहणत्थं, देसणारम्भं कयं तत्थ ॥१५३॥ पडिबोहिय भव्वजणं अंते संलेहणं च काउणं । केवलनाणेण समं, पत्तो मुक्खं अणंतसुहं ॥१५४ ॥ सुणिउणं कन्होवि हु, इकारसिए तवस्स माहप्पं । पालित्तं जहासत्तिं, तित्थयरत्तं लभिस्सही ॥ १५५ ॥ एवं वीरेण कहियं, गोयमपमुहाण भव्यजीवाणं। सव्वे भावसमेया, करंति इकारसितवं च ॥१५६ ।। सुच्चा सया सुव्वयरिसि कहाणयं, किन्हेण इकारसि राहणं कयं । भव्वा सया राहणगा भवंतु, लहेउ रिद्धिं तह मुक्खसुक्खं ॥१५७॥
इति एकादशीव्रतविषये सुव्रतऋषिकथानकं संपूर्णम् ॥
OppOppopoppOPRPAPADODAE
IRDOIDAPOPOOODOORDOLORLDODOpma
॥१५॥
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥१६॥
कथासंग्रहः श्रीजैन
POPROOPPOORPOpapapapapna adDOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOOD
DO DO DO DO DODO DO DO DO DO DO DOD DOOOGUDD/ODOOOOOOOOOOOOOOD
॥१६॥
कथानकम्। सुव्रतत्रवि
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
11211
॥ अर्हम् ॥
॥ श्री शंखेश्वर पार्श्वनाथाय नमः ॥
॥ श्री प्रेम भुवनभानु-पद्म- हेमचंद्र सद्गुरुभ्यो नमः ॥
॥ श्रीजिनदत्तकुशलगुरुभ्यो नमः ॥ .
मोहजीतचरित्रम्
मङ्गलाचरणम् उपजातिछन्दः
प्रणम्य वीरं निजशुद्धभावैः, पुनश्च नत्वा कुशलाख्यसूरिम् । श्रीमोहजीतस्य वदामि किञ्चित्, भव्यं चरित्रं भवनाशकारि ॥ १ ॥
श्री मोहजीतचरित्रम्
॥१॥
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
श्री मोहजीतचरित्रम्
कथासंग्रहः
॥२॥
अस्ति काचिजम्बुद्वीपे भरतक्षेत्रे कम्बुदेशे, अलकापुरी नाम नगरी । यस्या बहिः सघनतरूणामनेकफलपुष्पारामा अत्युनततोरणपताकादियुक्तजिनमन्दिराणि च विराजन्ते । देववान्छितस्वजन्मकासा अनेकविद्यादिसद्गुणाबश्रावको - पेताऽऽसीत् ॥ तन्नगर्यधीश: सकलकलाप्रौढोग्नेकराजमण्डलीमण्डित: समस्तराजनीतिसमन्वितः महासम्यग्दृष्टिः परमधार्मिकः पुनः पंचगुणयुक्तः। पाने त्यागी गुणे रागी भोगी परिजनैः सह । शास्त्रे बोद्धारणे योद्धा पुरुषः पञ्चलक्षणः॥ १॥ इत्यादिनीतिशास्त्रोक्तगुणालकृतः मोहजीतराजा राज्यं करोति स्म । तस्य पट्टराज्ञी शीलालंकारविभूषिता सुरूपा चन्द्रवदना मनोज्ञा चतुःषष्टि कलापारगामिनी सम्यक्त्वादिगुणसंपन्ना पुनः । अनुकूला सदा तुष्टा दक्षासाम्वीविचक्षणा। एभिरेवगुणैर्युक्ता श्रीरिव स्त्री न संशयः॥१॥ इति सल्लक्षणसंपन्ना मोहम्वान्तविनाशिका नाम्नी राज्ञी बभूव । तौ दम्पती देवार्चनगुरुसेवनादिसत्कृत्येषु लीनी स्वकालं निन्य तुः । ताभ्यामेव भूर्भूषिता गरायते स्म यतः।
देवान् पूजयतो दयां विदधतः सत्यं वचो जल्पतः। सद्धिः संगमनुज्झतो वितरतो दानं मदं. मुखतः॥ यस्येत्वं पुरुषस्य यान्ति दिवसा: तस्येव मन्यामहे । श्लाघ्यं जन्म च जीवितं च सफलं तेनैव भूर्भूषिता॥१॥
॥२॥
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________
० श्री मोहजीतचरित्रम्
कथासंग्रहः
॥३॥
एवं काले गच्छति तयोवृद्धावस्थायामेकः पुत्रोऽभूत् । तदा स्वज्ञाती: संतोष्य तस्य शार्दूल इति नाम विहितम् । पञ्चधातृभिः लाल्यमानो पञ्चवार्षिको जातः । तदाऽत्युत्सवेन कलाचार्यपाधै कलाशिक्षणार्थ प्रेषितः । सोऽपि प्रमादांस्त्यजन् सन्नल्पसमयेनैव द्वासप्तति-कलापारगामी जातः । पश्चात् शान्तो दान्तः शूरवीरः पराक्रमी क्रमेण यौवनावस्थायां प्राप्तः। पुनः, अतिमनोहरा चन्द्रवदना जैन - शासनप्रभाविका जीवाजीवादिनवपदार्थेषु निपुणा चतुःषष्टिकलायुक्ता मोहविनाशिकानाम्नी यादत्तवीर्यस्य पुत्री तया साधं पाणिग्रहणं चकार ॥ एकदाटकर्मणां विचारसमये मोहनीयकर्मप्राबल्यं दृष्ट्वा विचारयति स्म । अहो तस्य उत्कृष्ट सप्तति कोटाकोटीसागरोपमा स्थितिरस्ति पुनर्विवान्महन्मोहनीयकर्मास्ति, विषन्तु केवलमस्मिन्नेव भवे दुःखदायि भवति तदप्योषध्यायुपचारेभ्यः दुरीभवति किन्तु मोहनीयकर्म तु भवे २ दुःखदायि स्यात् हे आत्मन् ! तल्लक्षणं ध्यानपूर्वकं श्रृणु।।
- स्नेहमूलानि दुःखानि यदा त्वं चतुर्थ्यानानाम्मध्ये प्रथमध्यानस्य प्रथमपादे विचारं करोषि तदा ज्ञायते इष्टवियोगआर्तव्यानं तर्हि इदं ध्यानं तिर्यग्गतिं ददाति, तदिदं महद्दष्टकर्म अजेयम्, पुनर्स्थानाङ्गसूत्रस्याष्टमस्थाने दुर्लभताविजयनामाष्टकमध्ये पूर्वमेव कथितमस्ति, (अष्टकर्मणां मध्ये महादुष्टमोहनीयकर्मणोऽजयोऽस्ति ( कठिनोऽस्ति), इत्याद्यनेकधा विचारं कृत्वा स्वजनपुरजनसहितः
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
36 श्री मोहजीतंचरित्रम्
॥४॥
मोहं जित्वा धर्मध्यानेन लीनः सन् सुखेन प्रजां पालयति स्म।
एकदा कस्मिंश्चित् प्रस्तावे इन्द्रः देवसभायां कथयति स्म, मनुष्यलोके ऽलकापुर्यधीशमोहजीतनाम्ना राजा स्वजनपुरजन सहितेनैवंविधमोहजितः देवैरपि चाल्यमानो न चलति, धन्यः सः य अष्टकर्मणां मध्ये प्रधानं मोहं जित्वा मनुष्यजन्म सफलीकृतवान्, एवमनेकधा प्रशंसा कृत्वा विरराम । तदा तस्मिन्नेव सभायामेकमिथ्यात्विदेवस्तच्छ्रुत्वाऽनङ्गीकुर्वाणःसनुत्थितः पश्चादेवं कथयामास- भो स्वामिन्नरकीटकस्य प्रशंसा कथं क्रियते ? किं देवैरपि चाल्यमानो न चलति ? अहं तत्र गत्वा चालयामि, सोऽहंकृति कृत्वा देवलोकाच्चचाल. क्षणमात्रेण मनुष्यलोकेऽलकापुरीसमीपमागत्य परीक्षाकरणाय सिंहरूपं कृत्वा घनगर्जिततुल्यातिभययुक्तसिंहनादं कृतवान्, तस्य गर्जनां श्रुत्वा पशवस्तु हतधियोऽग्रेपदमपि धर्तुन शक्नुवन्ति स्म, तथा बहिस्था मनुष्याऽपि भयभीताः प्राणरक्षार्थमितस्तत: धावन्ति स्म, एकमनुष्येणागत्य पुरजनरक्षार्थनगरीप्रतोलीकपाटौ दत्तौ पश्चात्तेनैव पुरुषेण राजसभायां गत्वा राजा विज्ञापितः भो स्वामिन्नगरीबहिः सिंह आगत: अनेक जीवानां वधं करिष्यति, यथा जीववधो न स्यात् तथा क्रियतां, इति श्रुत्वा राजा विचारयति, अहो ! प्रजाकंटकस्य जीववधकारकं रणे जित्वा प्रजादुःखं दुरीकरोमि, नीतावपि कथितमस्ति यतः- सशस्त्रवृत्तिःसमरे
॥४॥
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्री मोहजीतचरित्रम्
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५॥
रिपुःस्याद्यःकंटको वा निजमण्डलस्य। अस्त्राणि तत्रैव नृपाःक्षिपन्ति न दीनकानां न शुभाशयेषु॥१॥ • इति विदित्वा तं जेतुं जिगमिषयति तस्मिन्नेव समये देवेन प्रेरितो राजपुत्र एवमवादीत् भो तात ! सिंहजयार्थ अहं गच्छामि, भवता त्रैव स्थीयतां, अहमेक एव जेष्यामि एवं कथयित्वा पितुराज्ञामादाय काञ्चिच्चमूं गृहीत्वा पुर्या बहिरागत्य कुन्ततोमरादि शस्त्रैः सिंहशरीरमाबाधयामास, सिंहोऽपि राजपुत्रमतिनिकटमागतं दृष्ट्वा (तत्स्थानात्) पलायितस्तदा राजपुत्रोऽपि तत्पृष्ठे तुरङ्ग प्रेरयति स्म, . तस्याश्ववेगेन सर्व सैनिका बह्वन्तरा जातास्ततो राजपुत्राऽदर्शनादन्यमार्गे विलग्ना, राजपुत्रस्तु सिंहपृष्ठे लनः सन् अतिभयङ्करे वने प्रविष्टः, तदा सिंहस्तु लुप्तोऽभूत, पश्चाद्योगिवेशं कृत्वा स्वासनोपरि राजपुत्रं मृतवत्कृत्वाऽस्थापयदनन्तरं यत्र राजदास्यो जलमानेतुमागच्छन्ति, तस्या अलकापुरीबाह्याऽऽरामवापिकाया ३ परिस्थित्वा विचारयति राजश्चेटिका आगमिष्यन्ति तदैवं कथयिष्यामि ततश्चेटिकाः समागता योगी उवाच। विचित्रवार्ताकथयामि चेट्यः । शृण्वन्तु विज्ञापनमस्ति भद्राः॥राज्ञःसुतोऽसौ हरिणा हतस्तत् । कायं वने क्षिप्तमहं तु खिन्नः॥१॥ एवं श्रुत्वा दास्यो वदन्ति, वयन कस्यापि न दासताङ्कताः । स्वामी न कोप्यस्ति मनुष्यलोके ॥ जलस्य योगात्प्रचलन्ति पोताः । संसारवहः खलु तादृगेषुः ॥२॥ एवं श्रुत्वा योगी चिन्तयति, किं दास्योऽपि मोहजितः, किन्त्वेवं न
॥५॥
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________
ॐ श्री मोहजीतचरित्रम्
संभवति दास्य खलु कुत्रजाताः? कस्मात्स्थानादागता, एवंविधा दास्यः कदापि मोहन जयन्ति किन्तु स्वाचिन्यो दास्यः सन्ति, पर शार्दुलस्य मातुः पावें गच्छामि मातुः पुत्रोपर्यतीव मोहं करिष्यति, तेन तत्र गत्वा कथयामि, क्रमेण स योगी तस्य माता यस्मिन् गवाक्षे स्वितास्ति तस्य नीचैर्गत्वैवमुवाच । दुःखस्य वार्ताहवयामि मातः। सुतोहतस्ते हरिणामहाऽऽयः॥ भोज्यन्त्र भुक्त्वा करुणापरोऽहम् समागतः कारणमस्ति नान्यत् ॥३॥ तस्य मातोत्तरन्ददाति, जाता जना ये मरणं गतास्ते, जातस्य मृत्यु अ॒क्तामुपेतः । रक्षन्ति के कं भवतो हि भावी, त्यक्त्वा तपः किं प्रमणं करोपि॥४॥नीतावप्युक्तम्बत:-पातालमाविशतुवातु सुरेन्द्रलोके, आरोहतु क्षितिधराधिपतिं च मेहम् । मन्त्रौषधप्रहरण करोतु रक्षाम, यदावि तद्भवति नाऽऽत्र विचारहेतुः॥१॥
एवं श्रुत्वा कृत्वा पुनश्चिन्तयति किं जातं पूर्वन्त्वहं दास्यः स्वार्थाः ज्ञात्वाऽत्राऽऽगतः, किन्तु मात्राऽपि मोहो न कृतो, मन्येऽहं तावत्पर्यन्तं मोहो विद्यते मातुर्थावत् स स्तनपानं करोति पश्चात् कस्य माता कस्य पुत्रः ? अधुना किं जातं तस्य पीपा गमिच्यामि, सा त्ववश्यमेव भतुरुपरि मोहं। करिष्यति भतुरेवाधारो यत इति ध्यात्वा तस्य बिया इय॑स्य नीचैर्गत्वा एवमुवाच । लावण्ययुक्ते. बहुसौख्यकारी, रतेः समाने गुणयुक्तनारी। वदामि भर्ता तव नात्र शहा, शार्दूलनाम्ना हरिणा हतो बत्॥
॥६॥
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्री मोहजीतचरित्रम्
५॥ तस्य खी उत्तरन्ददाति, तरावनेकै तु खगाः मिलन्ति, निशात्यये पर्मकरोदये का गच्छन्ति ते ते - स्वनिवासदेशम्। संगास्तवैवेह मिलन्ति योगिन् ! ॥६॥ पुनःशास्मिन्नसारे संसारे किं कस्य नित्यमस्ति
? तथाचोक्तम्। कति नरवारान् भूपतिर्भूरिभूतिः। कति नर वारांशात्रजातोस्मि कीटः॥ नियतमिहन कस्याप्यस्ति सौख्यत्र दुःखम् । जगति तरलरूपे किं मुदा किंशुचावा॥१॥
- एवं श्रुत्वा विषण्ण सन् चिन्तयति, किंजातं पूर्वन्तु मया विचारितं तस्य स्त्री तु मोहं करिष्यत्वेव परन्त्वनयापि न कृतः, किं मत्प्रतिज्ञा भन्ना भविष्यति, नहि २ इयमप्यन्यस्थानादागता तर्हि कवं ज्ञायतेऽनया मोहो जितः, अस्तु बद्धावि तद्भवतु, अधुना तु राजानमेव कथयामि, स त्वश्यमेव मोहं करिष्यति, राजभारं वोढुं समर्थः एक एव पुत्रोऽस्ति बत इति ध्यात्वा तत्स्थानात् क्रमेण गच्छन् सन् राजसभायामागतो, राजे आशीर्वादं दत्त्वा एवमुवाच । वात हि राजस्थयाम्यवाच्याम् । रोषावहां सत्यतया क्षमस्व ॥शार्दुलनामा तव दक्षपुत्रः। सिंहान्मृतः कोऽपिन दूरणीयः ॥ ७॥ईदृग्वच: योगिनः श्रुत्वा मोहजितराजा मनसि विचारं करोति, अहोऽनेन दुष्टमोहनीयकर्ममा योगिनोऽपि स्वपाशतो बम्वायत्ताः कृता, एवं विचारं कृत्वा संबोधनसहितं मोहनीयकर्मणे विजारं ददाति-हे दुष्ट ! त्वया स्वजालमेवं विस्तरेण किं विस्तारितं ? किंवं न कावसे महविः शूरवीरस्त्वं तृलसदृशं ज्ञात्वा भस्मीकृतं तथाऽपि त्वया
॥७॥
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________
86 श्री मोहजीतचरित्रम्
श्रीजेन कथासंग्रहः
॥८॥
कुटिलस्वभावो न त्यक्तः, गुणिता रज्जुः अग्नीमध्ये क्षिप्तापि गुणितत्स्वभावं न त्यजति, अस्तु तेनैव प्रकारेण तव स्वभावोऽस्ति रे दुष्ट ! त्वं अतिबृहदृषिभिरपि न त्यक्तः, किन्तु मय्यत्र तव सदृशदुष्टस्यागमनस्थानमेव नाऽस्ति एवं विचारयित्वा योगिनं सरलस्वभावेनोत्तरं ददाति।
योगो न साध्यो ममता न रिक्ता। इतस्ततः किं भ्रमणङ्करोषि ॥ तपो मलिनो भवतश्च जातम् । तस्यैव दुःखं मम नाऽस्ति चान्यत् ॥ ८॥ एवं कथनानन्तरं पुनरपि शिक्षावचनं कथयति भो योगीश्वर यदा भवता योगो गृहीतः, तर्हि किं निरर्थकं मोहनीय कर्मवशादितस्ततोः भ्रमणं करोषि ? पुनश्च श्रूयतां यद्यपि व्यवहारात् मम पुत्रोऽभूत् तथापि मम तस्य मरणे कोऽपि शोको नास्ति, यतः- यस्मिन्देशे यदा काले। यन्मुहूर्ते च यद्दिने । हानिर्वृद्धिर्यशो लाभो। यत्तथा तन्न चान्यथा॥१॥पुनरस्मिन् जगति प्रतिदिनं केऽप्युत्पद्यन्ते केऽपि नियन्ते एवमनित्यसंसारोऽस्ति, परन्त्वेवं ज्ञायते भवता योग: पूर्णतया न साधितः, इत्यादि शिक्षावचनं कथयित्वा विरराम । ईदृग् वचः श्रुत्वा इमामवस्थां च दृष्ट्वा विचारयति हाहा मया किं चिन्तितं किं जातं मदवस्था कमलकोशगतभ्रमरस्य, यथा :- रात्रिर्गमिष्यति भविष्यति सुप्रभातं। भास्वानुदेष्यति हसिष्यति पङ्कजश्रीः ॥ एवं विचिन्तयति कोषगते द्विरेफे ॥ हा हंत हन्त नलिनी गज उजहार ॥१॥ इति अवस्था जाता तथा बभूव मया तु विचारितन्न २ कीट: किं न चलिष्यति किन्तु
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्री मोहजीतचरित्रम्
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥९॥
प्रत्युतान्यदेव जातं, इत्यादि विचारं कृत्वेन्द्रमहाराजस्य सत्यं वचो मत्वा योगीवेशं त्यक्त्वा स्वस्वरूपं प्रकटं कृत्वा तुष्टाव तावत् सलीलया भ्रमन् सन् शार्दूलपुत्रोऽप्यागत्य राज्ञः पार्वेऽतिष्ठत् स देवो वक्ति। हे पृथ्वीनाथ ! या प्रशंसेन्द्रमहाराजस्य मुखात् श्रुता तस्मादप्यधिकं भवतस्तेज:प्रतापयोर्ममानुभवो जातः, अहं सर्वज्ञप्रभोः इमामेव प्रार्थनाङ्करोमि भवतोऽयं शुद्धव्यवहारः प्रतिदिनं वृद्धिं यातु, यथाऽद्य भवानहर्निशं जिनेश्वरस्याज्ञायां वर्तसे तथेयं प्रवृत्तिः भवतः चिरकालपर्यन्तं भवतु, अयं किंङ्करः यदा कदापि कार्ये स्मरणीयः, एवंविधं शुभाशीर्वादं दत्त्वा स देवः स्वस्थानं प्रति चचाल, यदा स देव इन्द्रमहाराजस्य पार्वे प्राप्तः तदा सर्ववृत्तान्तं कथयामास, स देवस्तु देवलोके सुखेन निवसति, स राजाऽपि संसारनिरासलालसमतिः स्वकालं निनाय।
एकस्मिन्समये धर्मघोषाचार्यस्य नगरीबाह्यवने पदार्पणोऽभूत्, तदा तपश्चर्यादिप्रभावात् सर्व वनमाश्चर्यकारिजातं, यतः
शुष्काशोककदंब आम बकुला खजूरिका दाभिमा, जाता: पुष्पफलप्रपल्लवयुता शाखाप्रशाखान्विताः ॥ शुष्कांभोजलवा पिकाप्रभृतयोर्जाता: पयः पूरिताः । क्रीडन्तीहसुराज हंस
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१०॥
शिखिनश्चकुः स्वरं कोकिलाः ॥ १ ॥ जातिश्चंपकपारिजातकजपा सत्केतकी मल्लीका । पद्मिनीप्रमुखाःक्षणाद्विकसिता प्रापुर्मधूपास्ततः ॥ कुर्वन्तो मधुरस्वरं सुललितं तद्गन्धमाघ्रायते ।। गायन्तो बहुगायनं स्वरपरैः भातीदृशं तद्वनं ॥ २ ॥ एतादृशं आश्चर्यं दृष्ट्वा वनपालकेनागत्यैवं कथितं भो पृथ्वीनाथ ! अद्य तवपुण्योदयेन उद्याने शान्तमुद्राधारकः, भव्यात्मतारकः, विशालबुद्धेर्धारकः, चन्द्रवत्सौम्यः, सूर्यवत् तेजस्वी, सागरवत् गंभीरः, अनेकमुनिगणयुक्तः ज्ञानी गुरुरागतः, एतत्श्रुत्वा रोमाञ्चकञ्चुकितशरीरो द्विगुणीभूतगात्रभूषणः राजचिह्नं त्यक्त्वा सर्ववस्त्राऽऽभूषणानि वनपालायाऽदात् । पञ्चादानन्दभेरीरवपरिपूरितदिगन्तरालचतुरङ्गबलेन गुरोर्वन्दनार्थं चचाल, क्रमेण तत्र गत्वा यथाविध वन्दनां विधाय यथोचितस्थाने उपविष्टः पश्चादेवं गुरो स्तुतिं चकार ।
हे भगवन्ं ! अथाहो भाग्यं ममाऽभवत्, भवादृशः गुरोर्दर्शनं जातं, पुन अद्य त्रैलोक्यतिलक ! प्रतिभाति पुनरयं संसार समुद्रः चुलुकप्रमाणः प्रतिभासते, इत्याद्यनेकधा स्तुतिं विधाय विरराम । • शुभावसरं ज्ञात्वाचार्यो धर्मोपदेशं ददाति । भो भव्यप्राणिन् इदं मनुष्यभवं दशभिर्दृष्टान्तैर्दुर्लभमस्ति, कदाचिद् पुण्योदयेन मनुष्यजन्म प्राप्य प्रमादनिद्राकषायादिवशेन समुद्रे पातयति स इह परत्र चातिदुःखभोक्ता भवति, यतः -
श्री मोहजीतचरित्रम्
॥१०॥
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥११॥
अर्था पादरजः समा गिरिनदी वेगोपमं यौवनं । मानुष्यं जलबिन्दुलोलचपलं फेनोपमं जीवितम् ॥ धर्म यो न करोति निश्चलमतिः स्वर्गार्गलोद्घाटनं । पश्चत्तापहतो जरापरिणतः शोकाग्निना दह्यते ॥ १ ॥ पुनरस्मादपारसंसारसमुद्रात्पारप्राप्तिरतिकठिनाऽस्ति यावत् पट्टफलकरूपसम्यक्त्वाऽऽधारो न मिलति तावत् तटे प्राप्तिः कठिनाऽस्ति, कदाचित् शुभकर्मोदयेन सम्यक्त्वाऽऽधारं लब्धं पश्चादपि कर्म नानाप्रकारेण भ्रामयति अस्यामवस्थायामात्मन उद्धारः कथं स्यात् । अस्योपरि उत्तमोत्तमदृष्टान्तः प्रोच्यते
1
कस्मिंश्चिदपारसमुद्रे एको मनुष्यो भयभ्रान्तो इतस्ततः भ्रमति, तीरप्राप्त्यर्थं कश्चिद्वस्तु मृगयति, तस्मिन्प्रस्तावे शुभकर्मोदयेनैकं पट्टफलकं लब्धं, तस्य साहाय्येन शनैरस्तरति तस्मिन्समये किं जातं, एक: प्रचण्डवायो: पुनर्जलप्रवेशोऽभवत्, पुनरपि महता कष्टेन पट्टफलकसाहाय्यात् बहिरागत्य तरति तस्मिन्समये तटीमनुष्य एवं कथयति, रे भव्यजीव ! धैर्यमवलम्ब्येमां तवाग्रे चलमानां नाव मारुह्य क्रमेण वहमानः सन् तटे लगमानां शृङ्खलां गृहीत्वा तटे आगच्छ, तदाऽऽवामस्मिन नगरे याव तदैव बहुसुखभाग्भवावइति आनन्दप्रदवचनं श्रुत्वा नावमारुह्य यत्नेन तटे प्राप्त्यर्थं नावं वाहयति, क्रमेण तटसमीपे आगत्य तटीमनुष्येन दर्शितां शृङ्खलां गृहीत्वा तटीमनुष्यं प्रति एवं कथयति, भो
श्री मोहजीतचरित्रम्
॥११॥
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१२॥
समुद्रतारकाधुनात्त्वातिश्रमेण दुःखितोऽस्मि, तटे आगमनसामर्थ्यं नाऽस्ति तदा तटीमनुष्यैः अनेकधोपदेशं धैर्य च दत्त्वा पुनरपि कथितमधुनैवागमिष्यसि कश्चिदेव श्रमोऽस्ति तेन प्रयत्नं कुरु प्रयत्नं कुरु, एवं धैर्यालम्बनादिवचनं श्रुत्वा बहुधा श्रमेण तटं प्राप्तः, पश्चात् तौ द्वौ संमील्य तस्मिन्निकटवर्तिनगरे गत्वा सानन्दान्निवसतः । प्रकृते दृष्टान्त इत्थं संघटते -
संसार एव समुद्रे जीवः दुःखेन पीडितो तरणार्थं किञ्चित् मृगयते शुभकर्मोदयेन सम्यक्त्वरूपपट्टफलकं लब्धं, तदा बहिरागत्य तरति तस्मिन्समये मोहरूपवायुलगनात् पुनः संसाररूपसमुद्रेऽपतत्, तेन संसारमध्ये घोरकष्टं सहमान: प्रयत्नात् सम्यक्त्वरूपपट्टफलकेन पुनर्बहिरागत्य तरति तदा केवलज्ञानरूपतटोपरिस्थितः मनुष्यरूपः अरिहन्तदेव एवं कथयति, भो भव्यजीव ! इदं द्वादशव्रतरूपनावमङ्गीकुरु, क्रमेण शृङ्खलारूपसंयमं गृहीत्वा केवलज्ञानरूपतटोपरि आगच्छ, (अर्थाच्चतुर्घातिकर्म विनाश्य केवलज्ञानं ध्रियताम् ), तेन मोक्षरूपनगरे गत्वाऽनन्तसुखभाग् भवाव, स पुरुषोऽपि पूर्वकथितेन महता कष्टेन साधयन् केवलज्ञानरूपतटोपरि आगत्य शेषं कर्मक्षयं कृत्वा अनन्तसुखमयसिद्धिपुरीं प्राप्तः ।
• दृष्टान्तकथनप्रयोजनमिदमेवाऽस्ति यः जीवः घोरदुःखदातारं गृहस्थाश्रमं त्यक्त्वा
श्री मोहजीतचरित्रम्
॥१२॥
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
श्री मोहजीतचरित्रम्
कथासंग्रहः
॥१३॥
श्रमणपदंनाङ्गीकरोति तस्य शुद्धपरिणामरुपश्रेण्युपरि आरोहणं दुःसाध्यं, तस्मात्कारणात् भो भव्यप्राणिन् ! यथाशक्ति देशवृत्तिसर्ववृत्तिं ( श्रावकवृत्तं साधुवृत्तं ) अङ्गीकृत्य मनुष्यभवं सार्थ कुरु, तस्माद्भवे भवे सुखभाग् भविष्यथ इत्याद्यनेकधोपदेशं दत्त्वा विरराम । आनन्ददायिकां भंवनाशिकामेवंविधां देशनां श्रुत्वा केचन भव्यप्राणिनो पञ्चमहाव्रत्तमङ्गीचक्रुः, भवभीरूमोहजीतराजोऽपि संसारं पाशसदृशं मत्वा शार्दूलनाम्ने स्वपुत्राय राज्यं दत्त्वा । चारित्ररत्नान्न परं हि रत्नम् । चारित्रवित्तान्न परं हि वित्तम् ॥ चारित्र लाभान्न परो हि लाभ । श्चारित्रयोगान्न परो हि योगः॥१॥ इति लक्षणसम्पन्नचारित्रं जग्राह । दीक्षा गृहीता दिनमेकमेव । येनोग्रचित्तेन शिवं स याति ॥ न तदा कदाचित्तदवश्यमेव । वैमानिकः स्यात्रिदशप्रधानः ॥२॥
इति चारित्रमाहात्म्यं ज्ञात्वा क्रमेण गीतार्थीभूत्, तदा गुरोराज्ञां गृहीत्वा ग्रामानुग्रामं विहृत्य भव्यजीवान् प्रतिबोध्य जैनधर्मस्याऽलौकिकं प्रभावं दर्शयित्वाऽन्ते।
तपस्तीवघरट्टोऽयम् । क्षमामर्कटिकःन्वितः॥धृतिहस्तो मन:कीलः। कर्मधान्यानि चूरयेत्॥१॥ ... इति लक्षितस्तपस्तप्त्वा समाधिना पञ्चत्वं प्राप्य सद्गतिमान बभूव।
॥१॥
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
श्री मोहजीतचरित्रम्
कथासंग्रहः
नवाधिकत्रिंशति वीरवत्सरे । शुभे चतुर्विंशतिसंख्यया धिके ॥ कोटाभिधाने शुभपत्तने यथामतिः कृतं मोहजितस्य वृत्तम् ॥१॥ त्रैलोक्यसिन्धुर्गणनायकश्च । तस्यैव राज्ये सुखशान्तिपूर्वम्॥ उर्जेऽत्रमासे शुभशुक्लपक्षे । ग्रन्थं समाप्तं शिवपूर्णिमायाम् ॥ २॥ गच्छोऽस्ति नः खतरनामको यत् । सुखाब्धिनामा गुणसययुक्तः ॥ पूर्णाब्धिनामागुरुरस्ति गुण्यः ॥ ३॥ इदं चरित्रं रचितं यथाधि । भव्यात्मबोधाय यथात्मशक्तेः॥ गीर्वाणवार्णी प्रतिबोधनाय । क्षेमाब्धिनाम्ना श्रमणानुगेन॥४॥
॥१४॥
॥१४॥
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________
बीजैन.
कथासंग्रहः
श्री कलावती चरित्रम्।
॥१॥
॥अहम् ।। श्री शंखेश्वर पार्श्वनाथाय नमः । ॥श्री प्रेम-भुवनभानु-पत्र-हेमचंद्र-सद्गुरुभ्यो नमः ॥ श्रीकलावतीचरित्रम्
(कर्ता-श्रीशुभशीलगणी) पालयन्ति निजं शीलं । शुद्धं या ललना भुवि॥ कलावतीव ताः सौख्यं । प्राप्नुवन्त्यपवर्गदं ॥१॥ तथाहि-इहैव जम्बूद्वीपे मंगलाख्यदेशविभूषणे शंखपुराभिधे नगरे प्रज्ञावान् लक्ष्मीयुतः शंखाभिधो राजा राज्यं करोति स्म । अथैकदा स राजा निजसभायां सिंहासनमलञ्चकार । तदा गजाभिधश्रेष्ठिनो दत्ताख्यस्तनयस्तत्रागत्य मुदा राजानं नमाम । राजापितं कुशलोदन्तादि पृष्ट्वा जगौ, भो दत्त ! देशान्तरं भ्रमता त्वया यदि चेत् कुत्रापि किञ्चित् कौतुकं दृष्टं भवेत्, तन्ममाग्रे निवेदय । तत् श्रुत्वा सहर्षों
॥शा
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्री कलावती चरित्रम्।
॥२॥
दत्तोऽवदत, हे स्वामिन् ! बाणिज्या देवशालपुरेव्हंगतोऽ व्यापारिणः सर्वदा लक्ष्मीलाभार्थ देशान्तरे एव प्रमन्ति। यत:-यो न निर्गत्य निःशेषा-मालोकयति मेदिनी। अनेकाशर्यसंपूर्णा स नरः कूपदर्दुरः ॥१॥ किव केवलं लक्ष्म्यर्जनकपरा वयं तत्र देशान्तरे न्यायान्यायविचारमपिन कुर्मः यतः-अपलपति रहसि दत्तं । प्रत्ययदत्तेऽपि संशयं कुरुते॥ क्रयविक्रयेच लुण्टति । तथापि लोके वणिक् साधुः॥१॥ मानेन किचित्तुलयापि किञ्चि-दानेन किञ्चिद् ग्रहणेन किन्चित् ॥ किंन्विच किंचिच्च समाहरन्ति। प्रत्यक्षचौरा वणिजो भवन्ति ॥ २॥ श्रुत्वा दुर्वाक्यमुच्चैहसति मुषति च स्वीयमाप्यं च लोकं । व्यर्थ गृहाति पण्यं बहु किमिति वदनर्धमेव प्रदत्ते॥ स्वीयान्यायेऽपि पूर्व व्रजति नृपगृहं लेखके कूटकारी। मध्ये सिंहप्रतापः प्रकटमृगमुखः स्यादणिक भूर्तराजः ॥ ३॥ एवं लक्ष्मीवृदण्य व्यापारं कुर्वता मया तत्र यत्कौतुकं दृष्ट, तस्य स्वरूपं कथयितुं मे जिहया न पार्यतेत्र इति बदता तेन दत्तवणिजा नृपाने एकश्चित्रपटो घृतः; अथ तत्र चित्रपटे समालेखितं कस्याश्चिन्मनोहराया ललनाया: स्वरूपं विलोक्य स नृपपुरन्दरो मदनबाणविद्ध इव निजं शिरो भुन्वंतसि चमत्कृत इति चिन्तयामास, अहो नूनमियं ललना कापि देवाङ्गनेव दृश्यते, अस्या रूपनिरूपणपीयषपानतो मे नेत्रे कथमपि तर्मि न गच्छतः, केनापि भाग्यवतैव पूरुषेणेयमालिगिता भविष्यति इति चिन्तयन् स कामविहलो जातः, यत:
॥२॥
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कबासंग्रहः
श्री कलावती चरित्रम्।
॥३॥
43
विकलयति कलाकुशलं । हसति शुचिं पण्डितं विडम्बयति ॥ अधरयति धीरपुरुषं । क्षणेन मकरध्वजो देवः॥१॥कुकुमपककलकितदेहा। गौरपयोधर कम्पिनहारा॥ नूपुरहंसरणत्पदपद्या। कंन वशं कुरुते भुवि रामा॥२॥ तावदेवाकृतिनामपि स्फुर-त्येष निर्मलविवेकदीपकः॥ यावदन न कुरङ्गचक्षुषा । ताब्यते चटुललोचनाञ्चलैः॥३॥ मदिराया गुणज्येष्टा । लोकद्वयविरोधिनी ॥ कुरुते दृष्टिमात्रेण। महिला हिलं नरं ॥ ४॥ एवं कामग्रहिलः स नृपस्तं दत्तं पप्रच्छ, भो दत्त ! किमियं चित्रगता कापि देवाशना वा मानुषी ललना विद्यते? तत् श्रुत्वा स दत्तः सस्मेरं प्राह स्वामिन् ! इयं मानुष्येव वर्तते तत् श्रुत्वा भृशमुत्सुको राजा स्माह, भो दत्त ! तर्हि कस्य भाग्यवतोऽयं पुत्री ? कुमारी वा परिणीता ? तं वृत्तान्तं मे दुतं निवेदय दत्तः प्राह स्वामिन्नियं देवशालपुरेशस्य विजयसेनभूपस्य श्रीमत्यभिधाया राज्या: कुक्षिसम्भवा कलावत्याख्या कुमारिका वर्तते; साच निजरूपलावण्यादिगुणैर्देवानामपिपराजयते; विधातुराद्या सृष्टिरिव सर्वेषां पुरुषाणां मनो हरति, किञ्च सकलकलाकुशला सा साम्प्रतं बाल्यभावमुल्लङ्घ्य यौवनं प्राप्तास्ति; अथ णां यौवनोपेतां विवाहयोग्यां निजपुत्री विलोक्य तस्या मातापितरौ तदरविलोकनचिन्तासागरे निमग्नौ; अथान्यदा तया कलावत्या निजमातुरने प्रोक्तं, यो मे प्रश्नचतुष्टयी सम्यगुत्तरः पूरयिष्यति, तमेवाहं परिणेच्यामि; तत् श्रुत्वा तया राज्यापि स वृत्तान्तो नृपतये
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्री कलावती चरित्रम्।
निवेदितः, ततो मन्त्रिभिः सह मन्त्रणां विधाय राज्ञा तस्या विवाहाथ महताडम्बरेण स्वयंवरमण्डपः कारितोऽस्ति; आगामिन्यां चैत्रशुक्लैकादश्यां च तस्या विवाहार्थ शुभलग्नं निर्णीतमस्ति; इतस्तस्य नृपस्य जयसेनाख्यः सुतो दुष्टसर्पण दष्टः मया च नृपाज्ञया विषोत्तारमणिना स कुमारो निर्विषः कृतः; तेनातीवहष्टः स राजा वस्त्राभूषणद्रव्यदानादिभिर्मा भूरि सच्चकार; अथैकदा राजसभास्थ मां स राजेति समादिशत्, भो दत्त ! यथा त्वया जयसेनं निर्विषं विधाय मह्यमुपकारः कृतः, तथा अस्या मम पुत्र्या योग्यवरविशोधनेन मामपि चिन्तासागरादुत्तारय,,अथैवं नृपादिष्टोऽहं तस्याः कलावत्या रूपं चित्रपटे समालिख्य तत्रभवतां तद्दर्शनार्थमत्रागतोऽस्मि; इदं च मयालेखितं तस्या रुपं वर्णिकामात्रं वर्तते, यतस्तस्याः परिपूर्णसमीचीनं रूपमालेखितुं देवोऽपि समर्थो नास्ति; यत: सूर्यस्य यावत्तेजो दृश्यते, तावत्तेजस्तस्य प्रतिबिम्बे किं समायाति ? एवं तेन दत्तेन वणिजा संस्कृतियुतं कृतं तस्या वर्णनं श्रुत्वा कामातुरो राजा भृशं चिन्तासागरे निमनो मौनमेवाश्रितः; यतः-मानो म्लायति पौरुषं विगलति क्लेश: समुन्मीलति । स्थैर्य जीर्यति धैर्यमेति विपदं गम्भीरिमा भ्रश्यति बुद्धिर्धाम्यति न प्रक्षाम्यति रुजा चेतोऽधिकं ताम्यति । व्रीडा क्लाम्यति कामिनीमदिरया मत्तस्य पुंसो हहा ॥१॥ एवं राजानं कामबाणविद्धं खिन्नं च विज्ञाय दत्तः प्राह-स्वामिन् मा कुरु खेदं च । चेतसि त्वं मनागपि ॥ नूनं
॥४॥
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५॥
कलावती सेयं । पत्नी तव भविष्यति ॥ १ ॥ परमाराध्यतां देव । वागीश्वरी सुरी यथा ॥ प्रश्नचतुष्टयस्याश्र । निर्णयो ज्ञायते त्वया ॥ २ ॥ ततः स श्रीशंखभूपालो ब्रह्मचर्ययुतोऽष्टमतपसा वाग्देवतां सन्तोषयामास; तेन तुष्टा सा प्रत्यक्षीभूय नृपं प्रत्युवाच भूप ते पाणिस्पृष्टाथ । शालभञ्ज्येव तत्क्षणं ।। कर्त्री कलावतीप्रोक्त- प्रश्नानां ध्रुवमुत्तरं ॥ १ ॥ देव्यैवमुक्तः स शंखभूपालस्तां ननाम; ततः सा वाग्देव्यपि तिरोदधे; एवं कृतकृत्यः स भूपो हृष्टस्तेन दत्तेन वणिजा सह सत्वरं देवशालपुरं प्रति प्रतस्थे अथ तं शंखभूपमागच्छतं श्रुत्वा हृष्टो विजयसेनभूपोऽपि निजपुत्रं जयसेनं तत्सन्मुखं प्रेषीत्; ततो विजयसेनभूपेन महोत्सवपूर्वकं नगरमध्ये तस्य प्रवेशः कारितः; इतस्तत्र स्वयंवरमण्डपेऽन्येऽपि बहवो भूपालाः कलावत्याः पाणिग्रहणाभिलाषया समायाताः, विजयसेनभूपेन सत्कृता मण्डपमध्ये च यथास्थानं मञ्चेषु समुपविष्टाः; गगनमण्डले तारकेषु चन्द्र इव तत्र मण्डपे स्थितेषु स शंखभूपस्तेजसाऽधिकं विराजते स्म; ततः सा कलावती सखीवृन्दपरिवृता शिरसि ध्रियमाणातपत्रा सुखासनस्था तत्र मण्डपे समाययौ; ततः सा प्रतीहारीमुखात् पृथग् पृथग् समस्याचतुष्टयं नृपाणां पप्रच्छ; प्रतीहारी प्राह को देवः (१) को गुरुः (२) किञ्च । तत्त्वं (३) सत्त्वं (४) च कीदृशं ॥ स्फुटीकर्तार्हति स्पष्टं । कलावत्या वरस्रजं ॥ १ ॥ तत् प्रश्नचतुष्टयं श्रुत्वा ते सर्वेऽपि भूपाला निजनिजप्रज्ञानुसारेण विविधोत्तराणि ददुः परं परमातीसा
श्री कलावती चरित्रम् ।
॥५॥
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
श्री कलावती चरित्रम् ।
कथासंग्रहः
॥६॥
कलावती निजहदि संतोषं न प्राप; एवं चलन्ती क्रमेण सख्यनुगता सा शंखनृपपा समेत्य प्रतीहारीमुखात् तं तत्प्रनचतुष्टयं पप्रच्छ; तत् श्रुत्वा स शंखभूपालः प्राह, भो प्रतीहारि! इयं निर्जीवापि स्तम्भस्था पाञ्चाली मदीयपाणिस्पृष्टा त्वदीयसख्याः प्रश्नचतुष्टयसमस्यां पूरयिष्यति; इत्युक्त्वा तेन स्वपाणिना स्पृष्टा सा निर्जीवापि काष्ठपाञ्चाली बाग्देवीमाहात्म्यतः प्रोवाच-वीतरागः परो देवो। महाव्रतपरो गुरुः ॥ तत्त्वं जीवदया ज्ञेया। सत्त्वं चेन्द्रियनिग्रहः ॥१॥ तत् श्रुत्वा सन्तुष्टमानसा सा कलावती तत्कालमेव तस्य श्रीशंखभूभर्तुः कण्ठे बरमालां चिक्षेप; ततस्तस्याः कलावत्याः शीलप्रभावान्महौजसस्ते सर्वे सामर्षा अपि भूपालास्तं शंखभूपं न पराभवितुमशक्नुवन्; ततो मातापितृभ्यां महोत्सवपूर्वकं तेन शंखभूपेन सह तस्या निजतनयायाः कलावत्या विवाहो विहितः, हस्तमोचनावसरे च विजयसेनभूपेन तस्मै निजजामात्रे भूरिहस्तिहयादि द्रव्यं दत्तं; ततः कियदिनानन्तरं वशुरवर्गमुत्कलाप्य स शंखनृपः कलावत्या युतो निजनगरं प्रति प्रतस्थे; विजयसेनभूपादेशात्स दत्तवणिगपि कलावत्या सहैव चचाल; ततश्चैकस्यन्दने समारूढी तौ दम्पती महोत्सवेन पुरमध्ये प्रविष्टौ, एवं तथा कलावत्या समं विषयसुखान्यनुभवन् स भूपो भूयांसमनेहसं गमयामास; अर्थकदा रात्री स्वप्नमध्ये सा कलावतीराज्ञी पीयूषपूर्ण कुम्भ दृष्ट्वा जागरिता तत्स्वप्नवृत्तान्तं निजभत्रे कथयामास;
8.
॥६॥
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्री कलावती चरित्रम्।
॥७॥
तत् श्रुत्वा हृष्टो भूपस्तां प्राह, हे प्रिये ! तव सकलगुणगणालङ्कृतस्तनयो भविष्यति; एवं शुभं गर्भ दधत्यास्तस्या अष्टमासी व्यतिक्रान्ता, अथ महिलायाः प्रथमा प्रसूतिः पितृगेहे भवतीति लोकनीत्या विजयसेनभूपस्तां सगर्भा निजतनयामाकारयितुं निजभृत्यान् प्रेषयामास; जयसेनः कुमारोऽपि स्नेहतस्तेषां भृत्यानां हस्तैर्निजभगिन्यै उपहारपदे सांशुकामङ्गदद्वयीमप्रेषयत्; अथ तवागतास्ते भृत्याः कुशलोदन्तनिवेदनपूर्वकं जयसेनबन्धुदत्तं सांशुकमङ्गदद्वयं कलावत्यै दुः; ततस्ते नृपपार्श्व गत्वा कलावतीप्रेषणार्थ विज्ञप्तिं चक्रुः, परं राज्ञा सा न प्रेषिता, ततस्ते पश्चालित्वा निजनगरे समेत्य विजयसेनभूपाय तं वृत्तान्तं निवेदयामासुः; अथ सा कलावती स्नेहभरेण स्व बंधुना प्रेषितमंगदद्वयंनिजहस्तयोः परिधाय प्रमोदभरमेदुरा गवाक्षस्था निजसखीभ्यः कश्चयामास-अहो ! येनेदमद्भुतं केयरद्वन्द्वं प्रेषितं तस्य मयि अतीबोत्कृष्टं प्रेम विलोक्यते, स सर्वदा चिरायुरेव भवतु, प्रेम्णा प्रेषितं तेनेदं सुन्दरं वस्तु मया चिरकालात्प्राप्तं, तत्प्राप्तितश्चेदं मे जन्म सफलं मन्ये; एवंविधानि कलावत्या वचनानि श्रुत्वा सख्योऽप्यूचुः, हे सखि! कुमुद्वत्यां चन्द्रइव स त्वयि नूनं भुरिस्नेहं धारयति; अथ तासामेवंविधं वार्तालापं गवाक्षाधस्ताद् व्रजन् स शंखराजाऽशृणोत्; तदा समुत्पन्नाधिकक्रोधः स नृपतिर्दथ्यौ-एवंविधं कलावत्यां। यथाऽकृत्यं प्रजायते ॥ तदा विधोः समुत्पन्नागारवृष्टिरहो ध्रुवं ॥
॥७॥
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
ዘረ
१ ॥ अहो बुद्धिमद्भिर्जनैः स्त्रीणां विश्वासो नैव कर्तव्यः, यतः - दुरितवनघनाली शोककासारपाली । भवकमलमराली पापतोयप्रणाली ।। विकटकपटपेटी मोहभूपालचेटी । विषयविषभूजङ्गी दुःखसारा कृशाङ्गी ॥ १ ॥ अनृतं साहसं माया । मूर्खत्वमतिलोभता ।। निःस्नेहत्वनिर्दयत्वे । स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः ॥ २ ॥ आहारो द्विगुणः स्त्रीणां । निद्रा तासां चतुर्गुणा ॥ षड्गुणो व्यवसायश्च । कामश्चाष्टगुणः स्मृतिः ॥ ३ ॥ दर्शने हरते चित्तं । स्पर्शने हरते बलं । संगमे हरते वीर्यं । नारी प्रत्यक्ष राक्षसी ॥ ४ ॥ यो मूर्ध्नि विधृतः कुम्भः । पाशस्तस्यापि योषिता ॥ विधीयते कण्ठपीठे । जलार्थं हि मृगीदृशा ।। ५ । जल्पति सार्धमन्येन । पश्यन्त्यन्यं सविभ्रमाः । हृद्गतं चिन्तयन्त्यन्यं । प्रियः को नाम योषितां ? ॥ ६ ॥ एवंविधान्नारीदोषानेव विभावयन् स शंखराजा तां महासतीमपि कलावर्ती त्यक्तुं निजमानसेऽचेतयत्, एवं चिन्तयन् स निजस्थाने समायातः; इतस्तस्या महासत्या अपि कलावत्या दुःखागमनं विलोक्य तद् दृष्टुमसहमान इव सूर्योऽप्यस्तं गतः; अथ परमार्थमजानता तेन क्रोधातुरेण प्रच्छन्नं मातङ्गयुगलमाकार्य प्रोक्तं भवद्भ्यामियं कलावती वने त्याज्या, साङ्गदं तस्या हस्तयुगलं च छित्त्वाऽत्रागत्य मह्यं समर्पणीयं; अथ नृपादिष्टौ तौ मातङ्गौ तां निर्दोषामपि कलावर्ती वने निन्यतुः; ततस्ताभ्यां तस्यै कलावत्य प्रोक्तं, हे देवि ! आवाभ्यां सम्यग् न ज्ञायते, यत्केन दोषेण राजा त्वां त्याजयति, किञ्च तेन
श्री कलावती चरित्रम् ।
ዘረዘ
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्री कलावती चरित्रम्।
भवत्याः साङ्गदो भुजौ छेत्तुमावाभ्यामादेशो दत्तोऽस्ति; एवंविधानि मातङ्गवचनानि श्रुत्वा कलावती प्रोवाच; भो मातंगौ ! अत्र विषये युवयों: पत्युश्चापि न किञ्चिद् दूषणं, मम कर्मणामेव दूषणं; ततस्तौ मातङ्गौ दयाहृदयावपि नृपादेशभीतौ तस्याः साङ्गदौ भुजौ छेदयामासतुः; ततस्तौ मातंगौ तस्यास्ती साङ्गदी भुजौ समादायाश्रुपूर्णनयनौ निजपुरं प्रति गतौ; इतोऽनन्तरं सा कलावती तत्रारण्ये शुभलक्षणोपेतं पुत्रमसूत; तदा सा कलावती तं पुत्रं प्रत्याह, भो वत्स ! यदि तव जन्म पितुर्गेहेऽभविष्यत्, तदास्मिन्नवसरेऽनेकवाद्यनादपुरस्सरं तव पिता जन्मोत्सवमकरिष्यत्, अत्र तु शृगालादीनां कटुकारावस्ते जन्मोत्सवो जायमानोऽस्ति; ततो हस्तरहिता सा पञ्चपरमेष्ठिनमस्कारं स्मृत्वा प्राह, भो शासनदेवते ! यदि मया त्रिकरणशुद्धया पतिव्रताधर्मः पालितो भवेत्, निर्मल शीलं च रक्षितं भवेत्, तदा मदीयौ भुजौ पुनर्नवौ भवतां इति वचनानन्तरमेव शीलप्रभावेण तस्या भुजौ पुनः साङ्गदौ नवौ जातो, अत्रान्तरे कश्चित्तापसस्तत्राभ्येत्य तां प्राह, भो वत्से! प्रसूतवत्या भवत्या साम्प्रतमत्र स्थातुं न युज्यते। तत् श्रुत्वा तया प्रोक्तं, भो तापसोत्तम ! देवगुरुप्रसादान्मदीयशीलप्रभावाच्च न कोऽपि मां पराभवितुं समर्थो भविष्यति; ततस्तेन कुलपतिना तापसेन भृशमाश्वासिता पृष्टा च सा सकलं निजवृत्तान्तं कथयामास; तदाकर्ण्य स तापसाधिपतिः प्राह, हे भद्रे ! अथ त्वं वृथा खेदं मा कुरु । शीलप्रभावात्तव पुनः श्रेयांसि
॥९॥
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्री कलावती चरित्रम्।
॥१०॥
भविष्यन्ति, यतः-शीलं नाम नृणां कुलोन्नतिकरं शीलं परं भूषणं । शीलं ह्यप्रतिपाति वित्तमनघं शीलं सुगत्यावहं॥शीलं दुर्गतिनाशनं सुविपुलं यशः पावनं । शीलं निवृतिहेतुरेव परमः शीलं तु कल्पद्रुमः॥ .१॥ व्यायव्यालजलानलादिविपदस्तेषां व्रजन्ति क्षयं । कल्याणानि समुल्लसन्ति विबुधाः सान्निध्यमभ्यासते॥ कीर्तिः स्फुर्तिमियर्ति यात्युपचयं धर्मः प्रणश्यत्यघं। स्वनिर्वाणसुखानि संनिदधते ये शीलमाविनते ॥ २॥ एवं तेन तापसाधिपेनाश्वास्य निजाश्रमे नीता सा कलावती तापसीसमं सुखेन तस्थौ; इतो नगरप्राप्ताभ्यां ताभ्यां मातगाम्यां सादौ कलावत्या भुजौ नृपाय दत्तौ; तदा राजा तु तदङ्गदयुगलं जयसेननामाइकितं विलोक्यातीवव्याकुलो दत्तं वणिजमाकार्य पप्रच्छ भो दत्त! जानासि किं त्वमेतदंगदपुगलवृत्तान्तं ? तत् श्रुत्वा दत्तेनोक्तं; हे स्वामिन् ! यस्तने दिने समागतानां विजयसेनमूपमृत्पानां इस्तेन राज्या भ्रात्रा जयसेनेनेदमझदद्वयं निजमागिन्यै उपहारपदे प्रेषितमस्ति; तत् श्रुत्वा स शंखभूपालो बजाहत इव क्षणं मौनमाश्रितो मतिश सिंहासनादपतत्; चन्दनादिशीतलोपचारैश कथञ्चन चैतन्यं लम्भितोऽसौ पश्चात्तापपरो निजवक्षस्तारयन्निति विलापं चकार-अहो मे मूडचारित्व-महो मे मन्दभाग्यता॥ अहो मे निर्विचारित्व-महो मम कुशीलता॥१॥ किमेतदित्यसौ पृष्टो। विलपन्निति मनत्रिभिः । सलजं सानुतापं च वृत्तान्तं निखिलं जगौ॥२॥क'
ના
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्री कलावती चरित्रम् ।
यामि किमुवा वच्मि । क विशामि करोमि किं॥ आत्मनैव मयामन्त्मासौ। हन्त कष्टे निपातितः॥३॥ अरेरे! तस्यां निर्दोषायामपि मया दोषसम्भावना कृता! अविचार्यव साहसं विधाय मयैतदकार्यमाचरितं, यत:-सगुणमपगुणं वा कुर्वता कार्यमादौ । परिणतिरवधार्या यत्नतः पण्डितेन ॥ अतिरभसकृतानां कर्मणामाविपत्ते-भवति हृदयदाही शल्यतुल्यो विपाकः॥१॥ अरेरे ! मया मौढ्येन निर्दोषापि प्रिया त्यक्ता, तस्या भुजावपि छेदिती, अथाहं जनानां पुरः स्वास्यं कथं दर्शयिष्ये ? अतोऽहं बहिज्वलच्चितायामात्मघातमेव करिष्यामि; तत् श्रुत्वाऽमात्यादयः प्रोचुः, हे स्वामिन् ! अथ पश्चात्तापेनालं, यतः-एका तावन्मृता देवी । केनापि निजकर्मणा ॥ अथात्महत्यां कर्तुं च । नोचिता सर्वथा तव॥१॥अतो भो विवेकिन् ! त्वमात्महत्याकदा-ग्रहं मुञ्च ! यतः- जीवन् भद्राण्यवाप्नोति । जीवन् पुण्यं करोति च ॥ मृतस्य देहनाशः ल्या-धर्माधुपरमस्तथा ॥१॥ पौरामात्यादीना - मित्यादियुक्तियुक्तवचांस्यप्यनादृत्य मोहमूढोऽयं शंखनृप आत्मघातार्थ वेगादरण्ये गन्तुं लग्नः, तदा स समयज्ञो दत्तो वणिक् कालक्षेपविधानार्थ मधुराक्षरस्तं शंखधरणीधवं प्राह, हे स्वामिन् ! प्रथमं यूयं जिनेश्वखभोः पूजां कुरुत यथा युष्माकं सर्वा आपदः स्वयमेव विलयं यास्यन्ति. एवंविधानि दत्तवचनानि स्वीकृत्य स शहराजा प्रथमं श्रीतीर्थक्कर पूजयितुं जिनप्रासादे गतः, तत्र प्रभुप्रतिमा पूजयित्वोपाश्रये
तमेव कारमा जनानां पु. ॥ अरे ! मया जोन ॥ अतिरभसकतरित
॥११॥
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१२॥
स्थितस्य श्री अमिततेजोऽभिधमुनिवरस्य पार्श्वे वन्दनार्थं गतः, मुनिनापि तं योग्यं विज्ञाय धर्मोपदेशो दत्त:, यथा-जीवाः संसारकान्तारे । पूर्वकर्मवशेरिताः मृगा इव सदा मुग्धा । भ्राम्यन्ति मोहिता ध्रुवं ॥१॥ सुखं सुखमिति भ्रान्त्या । गता दुःखं पदे पदे ।। जीवाः क्लिश्यन्ति संसारे । वातोद्धूतपलाशवत् ॥ २ ॥ कल्पद्रुमिव संप्राप्य । दुर्लभं मानुषं भव । जैनो धर्मः सदा सेव्यः । परत्रेह च शर्मदः ।। ३ ।। एवंविधां धर्मदेशनां मुनिमुखान्निशम्य किञ्चिद् व्यपगतशोकः स नृपो निशायामपि तत्रैवोपाश्रये शेते स्म, ततो निशान्ते स चेत्थं स्वप्नमलोकत-अपक्कैकफला वल्लिः । पतिता कल्पपादपात् ॥ आरुरोह पुनः पूर्ण- फला सा तत्र तत्क्षणं ॥ १ ॥ एवं स्वप्नदर्शनानन्तरं जागरितो नृपो गुरुं प्रणम्य तत्स्वप्नार्थं पप्रच्छ; गुरुराह, हे राजन् ! स स्वप्नस्तव शुभफलदायको भविष्यति, कल्पवृक्षसमानाद्भवतः पार्श्वाद्वियोगं प्राप्ता कल्पवल्लीतुल्या सा कलावती राज्ञी, पुनः 'सपदि सपुत्रा त्वां मिलिष्यति; तत् श्रुत्वा हृष्टः स नृपो निजावासे समायातः, कलावत्या राज्ञ्या गवेषणार्थं च वनमध्ये निजभृत्यान् प्रेषयामास; भूपप्रेषितः स दत्तवणिगपि वनाद्वनं परिभ्रमन्नेकदा दैवयोगात्तमेव तापसाश्रममद्राक्षीत्; तत्र गत्वा स दत्तस्तापसकुमारमेकं कलावत्या वृत्तान्तं पप्रच्छ; तत् श्रुत्वा स तापसकुमारो दत्तं प्राह, हे भद्र ! तस्यास्तव
१ सपदि = शीघ्रम् ।
ကာတို့
श्री कलावती चरित्रम् ।
॥१२॥
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्री कलावती चरित्रम्।
॥१३॥
किं प्रयोजनमस्ति ? दत्तेनोक्तं सा शंखनृपस्य राज्ञी वर्तते, तस्या विरहेण च राजा निजदेहत्यागायोद्यतो जातोऽस्ति; तदा तेन तापसकुमारेणोक्तं, भो भद्र ! कतिचिद्दिनेभ्यः प्रागत्रैका सपुत्रा महिला समायातास्ति, यदि ते प्रयोजनं तदाऽश्रममध्ये गत्वा विलोकय; इति तेन प्रोक्तो दत्त आश्रममध्ये ययौ, तदा दूरादेव तं दत्तं वणिजमागच्छन्तं विलोक्य जाग्रच्छोका सा कलावती विविधविलापे रुदनं कर्तुं लग्ना; दत्तः प्राह स्वसंस्त्वंमारोदी: कर्मफलं ह्यदः॥ अभुक्त्वा प्राग्भवोपात्तं । नमुच्यन्ते जिना अपि॥१॥ तद्विवेकिनि धीरत्व-माधाय रथमारोह ॥ स्वदर्शनसुधावृष्ट्या । नृपमावासय द्रुतं ॥ २॥ पश्चात्तापपरो भूत्वा । वह्निमहाय स विशन् । दिनमद्यतनं कष्टात् । स्थापितोऽस्ति नरेश्वरः ॥३॥ तत् श्रुत्वा सा कुलीना कलावती निजमानमुन्मुच्य निजभर्तुः प्रति कारुण्यं विधाय निजस्वामिपाधैं गन्तुं कुलपतिमापप्रच्छ; तदा परमकारुण्यवता तस्याश्च हितमिच्छता तेन कुलपतिनाऽऽशीर्वादपूर्वकं प्रहिता सा कलावती सान्गजा रथाऽऽरुढा दत्तेन सह ततश्चलितुं प्रवृत्ता; तदा तेन कुलपतिनाऽपि तस्यै शिक्षा दत्ता, यथा-शुश्रूषस्व गुरून् कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने। भर्तुर्विप्रकृताऽपि रोषणतया मा स्म प्रतीपं गमः ॥ भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी। यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामा: कुलस्याधयः ॥१॥ इत्यादिलब्धशिक्षा सा तं कुलपतिं विनयेन नत्वा ततश्चचाल, ततः पुरः समीपे तेन दत्तेन सह समागतां तां निजप्रियां कलावर्ती निरीक्ष्यातीव हृष्टः शंखनृपो महोत्सवपुरस्सरं नगरमध्ये प्रवेशयामास; ततो
॥१३॥
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजेन कथासंग्रहः
श्री कलावती चरित्रम्।
॥१४॥
राजा तां निजप्रियां प्रति प्राह-निर्दोषापि तथा भद्रे । यन्मया त्वं विडम्बिता॥ मोचिताच वने तन्मे। क्षम्यतां देवि दुष्कृत॥१॥ तत् श्रुत्वा कलावती जगौ, हे स्वामिन् ! एतद्विषये न भवतां किमपि दूषणं, मम कर्मणामेव दोषोऽस्ति, यत:-सुखस्य दुःखस्य न कोऽपि दाता परो ददातीति मतिभ्रमोऽयं ॥ पुराकृतं कर्म तदेव भुज्यते । शरीरहेतोस्त्वरया च यत्कृतं ॥१॥ यजमयदेहास्ते । शलाकापुरुषा अपि ॥नमुच्यन्ते विना भोगं । स्वनिकाचितकर्मणः ॥२॥ एवं तयाऽऽश्वासितः शंखराजा हृष्टः सन् पूर्ववत् तया सह रममाणः सुखेन राज्यं करोति स्म, ततस्तस्याः कलावत्याः पुत्रस्य जन्ममहोत्सवं विधाय स्वप्नाऽनुसारेण राज्ञा पुष्पकलश इत्यभिधानं चक्रे; अवैकदा कलावत्या निजस्वामिने पृष्टं, हे स्वामिन् ! त्वयाहं केन दोषेण वनमध्ये त्याजिता, तत् श्रुत्वा सलजो राजा निखिलं तद्वृत्तान्तं जगी; तदनन्तरं राज्ञा तस्मै प्रोक्तं, हे प्रिये ! अधुनाऽत्रोद्यानेऽमिततेजोऽभिधो ज्ञानी मुनिः समागतोऽस्ति, तस्य पार्थे गत्वा तव प्राग्भवस्वरूपं पृच्छयते, इत्युक्त्वा तया कलावत्या सहितो राजा मुनेर्वन्दनार्थ नगरोद्याने ययौतत्र तं महामुनि नत्वा धर्मोपदेशश्रवणाऽनन्तरं राजा पप्रच्छ, हे भगवन् ! अनया कलावत्या पूर्वभवे किं दुष्कर्म कृतं ? येन मया तस्या निर्दोषाया अपि भुजौ छेदितौ ! तत् श्रुत्वा मुनिराह श्रीमद्विदेहोव्या श्रीमहेन्द्राख्यं पुरं वर्तते, तत्र नरविक्रमाभिधो राजा राज्यं करोति स्म, तस्य
॥१४॥
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्री कलावती चरित्रम्।
॥१५॥
सकलगुणगणालङ्कृता लीलावत्यभिधाना राज्ञी बभूवं; अन्यदा तया राज्या सुलक्षणा पुत्री प्रसूता; राज्ञा महोत्सवपूर्वकं तस्याः सुलोचनेति नाम विहितं; क्रमेण यौवनं प्राप्ता सा माता पित्रो: परमप्रेमपात्रं जाता; अथैकदा सभास्थितस्य तस्य राज्ञः केनाप्येकः कीर उपदीकृतः स पाठितः कीरो नृपायाशीर्वाद ददौ, यथा-स्फुरद्वरितमोध्वंसी। राज्यतेजोऽभिवर्धकः ॥ भाति प्रतापभानुस्ते । राजन् विश्वावभासकः ॥१॥ तत् श्रुत्वा प्रीतेन राज्ञा तस्मै नराय बहुद्रव्यदानं दत्त्वा स कीरोत्तमो निजपुत्र्यै सुलोचनायै दत्तः, हृष्टा सुलोचनापितं कीरं स्वर्णपञ्जरे रक्षयामास, सर्वदा च दाडिमद्राक्षादिस्वादुफलैः प्रमोदभरेण सातं कीरं पोषयामास; मुहुर्मुहुश्शतं कीरं करस्थं हृदयस्थमकस्थं च पंजरस्थं विधाय बहूनि सूक्तानि पाठयन्ती सा स्वात्मानं विनोदयति स्म; भोजनादिसमयेऽपि सातं कीरं निजपायें एव स्थापयति एवं सा मनागपि तस्य विरहं न सहते, अर्थकदा सा सुलोचना निजसखीगणोपेता तं शुकं समादाय वनमध्ये क्रिडार्थ ययौ; तत्र श्रीसीमंधरप्रासादे श्रीवीतरागप्रभुप्रतिमां दृष्ट्वा स शुको निजहृदीत्यचिन्तयत्, अहो ! एवंविधं जिनबिम्वं मया पूर्व क्वापि दृष्टमस्ति, इति चिन्तयन् स तदैव जातिस्मरणज्ञानं प्राप; तेन स निजं पूर्वभवं सस्मार, यथा पूर्वभवे मया चारित्रं गृहीतं, तत्र च-अध्यैषि सर्वशास्त्राणि । क्षयोपशमतस्ततः ॥ क्रिया पुनः कृता नैव । पठनैकधिया मया ॥१॥ किञ्च वस्त्रपुस्तकपात्रादिमूर्छितोऽहं सर्वमपि शास्त्रज्ञानं
॥१५॥
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्री कलावती चरित्रम्।
मूर्धवाहारयं. एवं व्रतविराधनां विधाय; पर्यन्ते चाऽनालोच्य विपद्याऽत्रैव काननेऽहं शुकराजोऽभवं; प्राग्भवाभ्यसितविद्यावशादमुष्मिन् तिर्यग्भवेऽप्यहं पण्डितसमो जातोऽस्मि; अतः परमहमेनां श्रीसीमंधरप्रतिमां नत्वैव सर्वदा भोजनं करिष्ये, इति स शुको निजमनसाभिग्रहं जग्राह; ततः सा सुलोचनापि तीर्थेशं नत्वा, भक्तितश्चाऽभ्यर्च्य संपञ्जरं तं शुकमादायनिजमनदिरे संखीयुता समायाता; अथ द्वितीयदिने सा राजकन्या तं शुकं पञ्जराद् बहिनिष्कास्य निजकरे धृत्वा यावद्धोक्तुमुपविष्टा तावत्स शुको निजनियमं सस्मार; ततोऽसौ नमो अरिहंताणं इत्युक्त्वा नभोध्वनोड्डीय तीर्थेशं नन्तुं जगाम, तत्र प्रभुं नत्वा स निरवद्यपत्रपुष्पफलाहारैरात्मपोषणं कुर्वन् विजहार; इतस्तस्य शुकस्य विरहात् सा राजकन्या विलापं कर्तु लग्ना, तदा राजभृत्यास्तं शुकं पुनर्ग्रहीतुमभितो धाविताः; छन्नपदपाताश्च ते राजपुरुषाः शाखिशाखानिविष्टं तं शुकं पाशेन बद्ध्वा सुलोचनाऽग्रे समागत्य तस्यै समर्पयामासुः; हृष्टा सा सुलोचना तं शुकं निजकरे समादाय मिष्टवचनैः कथयायास, भो शुकराज ! जननीतुल्यां मां त्यक्त्वा त्वं कथं पलायितः ? अतः परं तव विश्वासं न करिष्यामि, इति वदन्ती सा गतिभङ्गाय तस्य शुकस्य द्वावपि पक्षौ चिच्छेद; ततश्च सा तं पञ्जरे चिक्षेप; अथ स शुको निजमनसि चिन्तयामास, धिग्मे पराधिनतां! पूर्वस्मिन् भवे मया साधुक्रिया सम्यग् नाराधिता, तेनात्राहमेवंविधां प्रभुदर्शनविरहरूपां
॥१६॥
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१७॥
पराधीनतां प्राप्तोऽस्मि; अथैवं पराधीनोऽहं तिर्यक्त्वेऽपि निजाऽऽत्महितं करोमि, इति विचिन्त्य तदादितोऽसावनशनं चकार; सुलोचनया मिष्टवचनादिभिर्बहूल्लापितोऽपि स मनागप्याहारपानीयं न जग्राह; कतिचिद्दिनान्तरे स शुको मृत्वा शुभध्यानात्सौधर्मे देवलोकें महर्धिकः सुरोऽभूत्, सुलोचना तस्य विरहदुःखादनशनपूर्वकं मृत्वा सौधर्मदेवलोके तस्यैव देवस्य प्रेमपात्रं देवीरूपा प्रियभूत्; तत्र च ताभ्यां दम्पतीभ्यां भूरिसौख्यमनुभूतं; अथ स शुकजीवो देव आयुः क्षये ततश्च्युत्वा हे राजन् ! त्वं शंखनामा भूपो जातः, सुलोचनाजीवश्च ततश्च्युत्त्रैषा तव प्रिया कलावत्यभवत्; प्राग्भवे कलावत्या तस्य शुकस्य यत्पक्षौ छिन्नौ, तत्कर्मणो विपाकेनात्र भवे त्वया तस्या हस्तौ छेदितौ यतः - सर्वस्य कर्मणोऽवश्यं । शुभस्याप्यशुभस्य वा । एकधा बहुधा चैव विपाकः परिपच्यते ।। १ ।। एवं 1. जपूर्वभववृत्तान्तं श्रुत्वा तौ दम्पती अपि जातिस्मरणज्ञानमवापतुः; ततश्च स शंखराजा निजपुत्रं पुष्पकलशं राज्ये संस्थाप्य वैराग्यतः कलावत्या सह चारित्रं जग्राह; शुद्धं चारित्रं पालयित्वा तौ द्वावपि निजायुःक्षये स्वर्गं गतौ; ततश्च्युत्वा च मनुष्यभवं प्राप्य लब्धचारित्रौ केवलज्ञानमवाप्य मुक्तिं गमिष्यतः ॥ इति श्रीकलावतीमहासतीचरित्रं समाप्तं ॥ श्रीरस्तु ॥
इति श्रीकलावतीचरित्रं समाप्तम् ।
श्री कलावती चरित्रम् ।
॥१७॥
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्री कलावती
॥१८॥
॥१८॥
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
अर्हम्। श्री शंखेश्वर पार्श्वनाथाय नमः। श्री प्रेम-भुवनभानु-पद-हेमचंद्र सदुरुभ्यो नमः ।
श्रीमावदेवसूरिविरचिता विनय-विवेक-सुसङ्ग-सत्त्वोपरिकथाचतुष्टयी।
॥१॥
तं नमामि जिनं वीरं, यदुत्था त्रिपदी नदी। माधरगुरुं प्राप्य, विश्वं व्यापाऽस्तकल्मषा॥१॥ नमोऽस्तु गुरुचन्द्राय, यत्करस्पृष्टमूर्धनि । आविर्भवति भव्येऽश्मन्यपि वाक्यसुधारसः ॥२॥ गुरूणां विनतै व्यं, कर्तव्या साधुसङ्गतिः । सविवेकं मनो धार्य, न त्याज्यं सत्त्वमुत्तमम् ॥३॥ विनयश्च विवेकश्च सुसङ्गश्च सुसत्त्वता। लौकिका अप्यमी श्लाघ्या, गुणा लोकोत्तरास्त्वलम्॥४॥ भूषणानीव
॥२॥
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२॥
भूषायै, गुणा बाधाकरा अपि । कथ्यते तत्फलं साक्षाल्लोकेऽपि तव सम्मते॥५॥ तथाहि-विनयादेव सौभाग्यं, भाग्यं विद्यार्थसम्पदः । लोकद्वयसुखस्यापि, भाजनं विनयानरः॥६॥ध्रुवं नम्रतया लोके, गुरुत्वं लभते नरः । छन्दोवर्ण इव स्तब्धेः पुनर्लघुरिति प्रथाम् ॥७॥ यथा यथा प्रकृष्टानां, पात्रं भवति सम्पदाम् । शाखीव फलभारेण, नम्रः साधुस्तथा तथा ॥ ८॥ सुवंशसम्भव: कोटिलाभयुक्तोऽपि कोविदः । कोदण्ड इव नम्रत्वादात्मन्यारोपयेद् गुणम्॥९॥ श्रूयते विनये याऽद्य विक्रमस्य कथा किल । लोकेऽपि विनयस्याङ्गमिति सैव निगद्यते ॥१०॥ तथाहि
प्रथमा; विनयोपरि विक्रमकथा। भरतेऽवन्तिदेशेऽस्ति, नानादेशान्तराऽऽगतैः । नरैर्रनैश्च रोचिष्णुरवन्तिनामतः पुरी ॥११॥ अद्वैतविक्रमोप्युच्च-स्त्रि'विक्रमकलां दधत् । तत्रोदारचरित्रोऽभूद्, विक्रमो नाम भूपतिः ॥ १२ ॥ विसृष्टार्थोऽपि यः श्रीमान्, शक्तियुक्तोऽपि यः क्षमी। दधानोऽपि सदौनत्यं, पूज्येषु विनतो भृशम्॥१३ ॥ओजः प्रसादमाधुर्य-सौकुमार्यादिसद्गुणा। सुकवेः कवितेवास्य, प्रियाऽऽसीत् कमलावती॥१४ १ विष्णुत्रिविक्रमः।
॥२॥
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३॥
॥अन्यदाऽसौ निजाऽऽस्थानमिन्द्राऽऽस्थानसमं नृपः। दृष्ट्वा प्रमुदितोऽत्यन्तं, पप्रच्छेदं सभासदः॥१५॥ अहो ! ब्रूत कला-विद्या-वस्तुविज्ञानमद्भुतम् । तत् किमप्यस्ति कुत्रापि, यन्मे राज्ये न विद्यते ? ॥१६॥ ततः प्राह कलाविज्ञः, कोऽपि देशान्तरी नरः । हर्षोत्फुल्लमुखाम्भोजः, प्राप्यावसरमुच्चकैः ॥१७॥ प्रान्तोऽस्मि बहुरत्नायां, पृथिव्यां सुचिरं परम् । त्वत्समो न मया दृष्टः, श्रीविद्यावेणिसङ्गमः ॥१८॥पाताले वासुकिर्देव!, दिवि शक्र उभाविमौ । अदृष्टावपि मन्येते, पृथिवीन्द्र! तव श्रिया॥१९ ॥महतामवधि: स्वामिन् ! गगनं कथ्यते बुधैः । तत्राप्येकः कलावांस्ते', त्वद्राज्ये तु सहस्रशः॥२०॥ अवस्त्वेव हि तद्वस्तु, निष्कला सा कला विभो !। अज्ञानं तच्च विज्ञानं, यन्निलीनं नहि त्वयि ॥२१॥ यशःसंभारसुराभिर्विक्रमाक्रान्तभूतलः । ॐकार इव वर्णानां, त्वं राज्ञां धुरि सम्प्रति ॥ २२ ॥ वाचस्पतिमतिर्मन्त्री, तवाऽऽज्ञाजीविता जनाः । सहर्षप्रणताः सर्वे, प्रधाना मण्डलेश्वराः ॥ २३ ॥ सहन्ते द्विषतां वीरा, न गन्धं गन्धहस्तिवत् । अनङ्गभरभुग्नाङ्गचङ्गोऽयं कामिनीजनः ॥ २४ ॥ अस्ति कौतुकचित्रेन्द्रजालाद्यन्यदपि प्रभो!। परकायप्रवेशाख्यां, किन्तु विद्या न विद्यते ॥ २५॥ ससम्भ्रमं नृपः प्राह, कुत्राऽऽस्तेऽसौ बदाऽऽशु मे। सोऽप्याह श्रीगिरी देव! सिद्धेश्वरनरान्तिके ॥ २६ ॥ विसृज्याथ १कलावान्-सोमः।
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४॥
समां राजा, राज्यकाय स्वमन्त्रिणम्। आरोप्य नगराद्विद्याकौतुकी निशि निर्ययो॥ २७॥ तादृग्राज्यसुखं हित्वा, दुःखान्यगणयन् पथि । नवार्थरसिकः सत्त्वसहायो यात्यसौ मुदा ॥ २८ ॥ यतः-नीचा: शरीरसौख्यार्थमृद्धिव्यापाय मध्यमाः। कस्मैचिदद्भुतार्थाय, यतन्ते पुनरुत्तमाः॥ २९ ॥ एवं च व्रजतो नित्यं, मानसोत्साहरश्मिभिः । आकृष्ट इव तस्याऽऽशु, श्रीगिरिनिकटोऽभवत् ॥ ३०॥ सिद्धेश्वराभिधं विद्यासिद्धं तत्रैकदेशगम् । प्रसन्नास्यं नृपो दृष्ट्वा, तुष्टो नत्वा ततोऽवदत् ॥ ३१ ॥ त्वमूर्तिदर्शनेनैव, कृतार्थोऽहं मुनीश्वर ! । अयच्छन्नब्रुवाणोऽपि, जगदाहादयेच्छशी ॥ ३२ ॥ अतस्तव पदाम्भोजद्वयं दुर्लभसङ्गमम् । संसेविष्येऽनुजानीहीत्यनिषिद्धस्तथाऽकरोत् ॥ ३३ ॥ तत्रैको ब्राह्मणोऽग्रेऽपि, विद्यायै तिष्ठते चिरात् । तत्कृतो विनयोऽप्यस्य, दुःखाय मुहरर्थनात् ।। ३४ ।। बीजमुप्तं शुभक्षेत्रे, स्वयमेव यथोदयेत् । तथाऽन्यदपि सत्कर्म, दैन्यं क्लेशाय केवलम्॥३५॥ आसनन्यास-चरणक्षालनाद्यैर्मनोगतैः । नृपस्य विनयैर्याञ्चारहितैर्मुमुदे गुरुः॥३६॥ एकाग्रमनसा ध्याता, देवाः शैलमया अपि । अचिरेणैव तुष्यन्ति, किं पुनश्चेतनो जनः ? ॥ ३७ ॥ अब्रवीच महाभाग ! सदाचारेण ते मया । ज्ञातं कोऽपि नरोत्तंसस्त्वं देशान्तरकौतुकी॥३८॥ विनयात्तव तुष्टोऽस्मि, तत्त्वं विद्यां गृहाण मे। परकायप्रवेशाख्या, १ व्यापो-विस्तारः।
॥४॥
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
कथाचतुष्टयी।
कथासंग्रहः
॥५॥
त्वद्भक्तेः स्यां यथाऽनृणः ॥ ३९॥ तच्छुत्वा विक्रमः स्वार्थशिथिलोऽग्रेतनं नरम् । चिरकालाऽऽगतं. दीनं, दृष्ट्वा दम्यौ लसद्दयः ॥ ३९ ॥ अस्मिन् पुरःस्थिते हन्त ! निराशे गुरुबान्धवे । लब्धविद्यः कथं यामि, तदेतामस्य दापये ॥ ४०॥बभाषे च प्रभो! पूज्य ! सेवाहेवाकिनश्चिरात् । अस्य विद्याप्रदानेन, प्रसादो मेऽस्तु तावकः ॥ ४१ ॥ सविषादं गुरुः प्राह, मा दुग्धं पाययोरगम् । अयोग्योऽयमपात्रे हि, विद्याऽनर्थकरी भृशम्॥४२॥ यथा कोऽपि पुरा विद्यासिद्धः सिंहास्थिदर्शनात् । सिंहाङ्गं सकलं कृत्वा, सजीवं कर्तुमुद्यतः॥४३॥वारितो बन्धुना किन्तु, सजीवमकरोन्मदात् । हतोऽसौ तेन सिंहेन, त्वमप्येवं विभावय ॥४॥एवमुक्तोऽपि सिद्धस्य, परार्थव्यसनी नृपः। लगित्वा पादयोर्बादं, तस्मै विद्यामदापयत् ॥४५॥ गुर्वादेशोपरोधेन, जगृहे च स्वयं नृपः । विधिश्च साधने तस्याः , सिद्धेन कथितः स्फुटम्॥४६॥ अविसृष्टोऽपि गुरुणा, द्विजोऽभूद् गन्तुमुत्सुकः । न तु राजा विसृष्टोऽपि, गुरुवात्सल्यभारितः॥४७॥ यत:-कलाकलापसम्पन्ना, उपकर्तुः पराङ्मुखाः। न भवन्ति महात्मानः, सरस: शिखिनो यथा॥४८॥ त्वं स्वकृत्यपरो भावी, धर्मध्यानपरा वयम् । अनिच्छन्तमपीत्युक्त्वा, विससर्ज नृपं गुरुः॥४९॥स्वयं विधाय विप्राच्च, विधाप्य विधिसाधनम् । सिद्धविद्यो नृपस्तेनानुगतः स्वपुरं ययौ ॥ ५० ॥ द्विजायात्मीयवृत्तान्तं, सौहदेन न्यवेदयत्। स्वच्छत्वेन गम्भीरोऽपि, दर्शयत्युदधिर्मणीन्॥५१॥ गुप्तवृत्त्या
॥५॥
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६॥
दिनं स्थित्वा, बहिर्मुक्त्वा द्विजं निशि । निजराज्यस्थितिं द्रष्टुमेकाकी प्राविशत्पुरम् ।। ५२ ।। पूर्ववद् देवहर्म्येषु, सङ्गीतोत्सवनाटकैः । सुरम्यं व्यवहाराद्यं, सद्धर्माचारधार्मिकम् ॥ ५३ ॥ क्षत- स्खलितशङ्कादौ, चिरं जीवतु विक्रमः । इत्यूचानं जनं हृष्टो वीक्षते सर्वतः पुरम् ॥ ५४ ॥ युग्मम् ॥ तदा च नृपसौधान्तः, पट्टकुञ्जरमृत्युना । तल्लोकमाकुलं दृष्ट्वा, ययौ राजा द्विजान्तिके ॥ ५५ ॥ उवाच मित्रं भो ! विद्याविलासरसिको गजे । प्रविश्य चरितं किञ्चिद्, वीक्षे प्रासादमध्यगम् ॥ ५६ ॥ एकान्ते मम कायस्य, तत् त्वं प्राहरिको भव ज्ञातस्वरूपः प्रकटो, भविष्यामि त्वया सह ॥ ५७ ॥ इति स्वं तत्र मुक्त्वाङ्गं, राजा गजकलेवरम् । प्रविवेश करीन्द्रोऽपि पूर्ववद्विलसत्यलम् ।। ५८ ।। न केवलं गजो राज्ञा, सजीवो विहितो निजः । राजवर्गोऽपि तन्मृत्युमृतः सर्वोऽपि जीवितः ।। ५९ ।। प्रावर्त्तन्त गजेन्द्रस्य, विविधा मङ्गलोत्सवाः । कायान्तरगतस्यापि राज्ञो भोगप्रदो विधिः ॥ ६० ॥ इतश्च दुर्जनात्माऽसौ, तनुप्राहरिको नरः । विश्वासघातको मित्रद्रोही लोभादचिन्तयत् ॥ ६१ ॥ महादारिद्र्यदग्धेन, किमनेनाङ्गकेन में ? प्रविश्य विक्रमस्या, कुर्वे राज्यं निराकुलः ।। ६२ ।। तथा कृत्वा स सौधान्तः, प्रविष्टः कृत्रिमो नृपः । योग्यभूमिमजानान-श्चकितोऽरण्यजीववत् ।। ६३ ।। ससम्भ्रमागतामात्यबाहुलग्न: सदःस्थितम् । सिंहासनमलञ्चक्रे, प्रणतो राजपूरुषः ॥ ६४ ॥ करीन्द्रो जीवितो दिष्टया, नरेन्द्रोऽपि
कथाचतुष्टयी ।
॥६॥
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥७॥
समागतः । दुग्धेऽसौ शर्करापात इत्यूचानोऽमिलज्जनः ॥ ६५ ॥ तेषां यथोचितालापप्रसादमभिवाञ्छताम् । नामकर्माद्यजानानो, न करोति किमप्यसौ ॥ ६६ ॥ सहर्षमागता देव्याः, प्रियसख्योऽपि तादृशम् । लीलाविलासलालित्यरसं नासादयन्त्यतः ॥ ६७ ॥ अमात्यः पालितप्राज्यराज्यः सम्भाषणं नहि । मानं प्रधानसामन्ता, लभन्ते नापि नागराः ॥ ६८ ॥ ते तादृशं नृपं दृष्ट्वा, चिन्तयन्त्येष किं सुरः । दैत्यो वा राजरूपेण, शून्यराज्यमधिष्ठितः ? ॥ ६९ ॥ नैतत्तु घटते पादौ, येनास्य लगतः क्षितौ। निमेषश्च दृशोस्तेन, चित्तचालः कुतोऽप्यसौ ॥ ७० ॥ चित्तं विरहसन्तप्तं कमलावचनामृतैः । निर्वाप्यं चेदित्यमात्यस्तां चेट्याऽऽनाययत् ततः ॥ ७१ ॥ स कृत्रिमनृपो दध्यावहो ! मे सुमना विधिः । येनानीत इमां भूमिं मनसोऽपि सुदुर्लभाम् ॥ ७२ ॥ राज्ञी सम्भ्रान्तमुत्थाय, मण्डयत्यासनादिकम् । दृष्ट्वा च तं पुनर्भूपं, मूर्च्छितेव पतत्यधः ॥ ७३ ॥ उक्ता चेटीभिरुत्थाप्य, किमिदं देवि ! ? कथ्यताम् । नृपोऽप्याह कथं देवि ! मूर्च्छाघातो मदागमे ? ॥ ७४ ॥ तद्वचः श्रवणाद् जातमहार्तिः साऽप्यचिन्तयत् । एष प्रिय इवेक्ष्येत, दाहं दत्ते तु वैरिवत् ।। ७५ ।। लब्धोपायाऽवदद् देवी, देव! यात्राक्षणे मया । शुभागमाय वश्चण्ड्या, उपयाचितकं कृतम् ।। ७६ ।। यथा देवि ! प्रपूज्य त्वां वीक्षे दृष्टयाऽपि वल्लभम् । तदकृत्वेक्षमाणा त्वां, चण्ड्याऽहं पतिता भुवि ॥ ७७ ॥ तत्पूजासमयं देव ! कथयिष्याम्यहं स्वयम् । इति दत्तोत्तरो राज्ञ्या,
कथाचतुष्टयी।
11011
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
ዘረዘ
भवनान्निर्ययौ नृपः ॥ ७८ ॥ इतश्च तं गजं मन्त्री, राजपाट्यै व्यभूषयत् । सुचिरादागतं येन, स्वामिनं वीक्षते जनः ॥ ७९ ॥ यथा राजाऽपि नगरं दृष्ट्वा मुदितनागरम् । स्वस्थीभूतमनाः सर्वमालापयति पूर्ववत् ॥ ८० ॥ अन्योऽन्यमथ जल्पन्ति, हस्तिशृङ्गारकारकाः । अहो ! शून्य इव स्वामी, देशान्तरगमादभूत् ॥ ८१ ॥ इत्याकर्ण्य स दन्तीन्द्रो, व्याकुलश्चिन्तयत्यहो ! । किमिदं हा ! द्विजो राज्ये, मन्मूर्त्या ललति ध्रुवम् ॥ ८२ ॥ गुरुणा वारितेनाऽपि यद्विद्या दापिता मया । विप्राधमाय तस्येदं, शीघ्रमासादितं फलम् ॥ ८३ ॥ अविश्वासमयीं नीतिमभ्यस्तां बाल्यतोऽस्मि यत् । विस्मार्य तस्य विश्वस्तस्तत् किञ्चिद् दैवतं ध्रुवम् ॥ ८४ ॥ नीचोऽप्युच्चैर्भवेद् दैवादुच्चोऽपि हि लघुर्भवेत् । सैव विद्या श्रियं तस्य कुरुते हरते मम ॥ ८५ ॥ कलत्रपरिवाराद्यं, वस्तु कायानुगं भुवि । काये व्रजति तत्सर्व, परकीयं ममाऽभवत् ॥ ८६ ॥ यथेहाध्यक्षतो दृष्टं, तथाऽमुत्राऽपि देहिनः । कर्मैव सहगं तेन, सुकृतं कुर्वते बुधाः ॥ ८७ ॥ भवतु प्राप्तकालीनं कुर्वे तावत्पलायनम् । मा ममास्तु तदारोहे, पापस्योपरि चूलिका ॥ ८८ ॥ सम्प्रधार्येदमुत्कर्णी, व्याकुञ्चितकरः करी। वेगेन गन्तुमारब्धो, जज्ञे कलकलो महान् ॥८९॥ पादचाराऽश्ववाराद्यैर्दधावेऽनु सहस्रशः । अधिकाधिकगत्याऽस्य, निर्विण्णैस्तु न्यवर्त्तत ॥ ९० ॥ दूरारण्ये करी गत्वा श्रान्तो दध्यौ विषण्णधीः । क्व भ्रूसंज्ञाभवत्कार्यं, राज्यं क्वेदं पलायनम् ? ॥ ९१ ॥
कथाचतुष्टयी।
ዘመ
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥९॥
- किंवा स्तोकमिदं पुंसो, दुर्बुद्धेः खलसङ्गिनः । इति चिन्ताब्धिक्षुत्-तृष्णा-तापैराचक्रमे नृपः॥१२॥
सम्प्राप्य वटवृक्षस्य, च्छायां विधुरबन्धुवत् । स्वस्थीभूतः क्षणं तत्र, नरमेकं ददर्श सः ॥ १३ ॥ वटपादान्तरस्थं तं, धनुर्गोलिकया शुक्रान् । मन्तं वीक्ष्य स दुष्पूरदुर्वहाङ्गेन खेदितः ॥ ९४ ॥ दथ्यौ किममुनाङ्गेन, श्रेयानृद्धौ हि विस्तरः ?। तद्विशामि शुकस्याङ्गमिति राजा तथाऽकरोत् ॥९५॥ युग्मम्॥ व्याधमाह शुको भद्र !, बहुकीरवधेन किम् ?। अवन्त्यां नय मां टकसहस्रं लप्स्यसे ध्रुवम् ॥ ९६ ॥ किन्तु मे प्रत्ययोजन्यस्तच्छुत्वा मुदितो नरः । अभयप्रत्ययं तस्योत्पाद्य जग्राह तं करे॥९७॥ पाययित्वा जलं चूनी, दौकयित्वा सुनिर्वृतम् । शुकं कृत्वा गतोऽवन्ती, व्याधो राजपथे स्थितः ॥ ९८ ॥ लोको वदति किं मूल्यं, सहलं भाषते नरः । कीरं पृच्छति यल्लोकस्तत्तच्छास्त्रं पठत्यसौ॥ ९९॥याचितादधिकं मूल्यं, जनो दत्ते परं नरः । नादत्ते कीरवाक्येन महार्योऽभूत् ततोऽधिकम् ॥ १०० ॥ चेट्योऽथ कमलावत्याः, प्राप्तास्तन्मर्मकोविदः । कीरस्तदेकया पृष्टः, पपाठ मधुराक्षरैः ॥ १०१ ॥ तवाक्षिविशिखैर्विद्धः, सुभगोऽस्मीति जीवति । अविद्धो म्रियते तन्वि! धनुर्विद्येयमद्भुता ॥१०२॥ किञ्चित् त्वमपि भाषस्व, यत् पठाम्यनु शिष्यवत् । तयोचे गुरुरेव त्वं, कस्य शिष्यत्वमर्हसि ?॥१०३॥ इति हर्षोत्सुका चेटी, गत्वा देव्यै न्यवेदयत्। न दृष्टो न श्रुतः कीरः, सुकविः स्वामिनीदृशः ॥१०४॥
॥९॥
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१०॥
तदीयवर्णनात्यर्थतुष्टा राज्ञी व्यचिन्तयत् । काव्यशास्त्रविनोदाय, ददौ मे प्राभृतं विधिः ॥ १०५ ॥ सोत्कण्ठं चावदच्चेटी, रेयाहि त्वरितैः पदैः। पुंसो यद्याचितं दत्त्वा, शुकराजमिहानय ॥१०६॥ चेट्या तथाकृते व्याधः, कृतार्थः स्वास्पदं ययौ। कीरं कराम्बुजे कृत्वा, नीतो देव्यन्तिके तया॥१०७॥ दृष्ट्वा सन्मुखमायान्ती, हर्षेण कमलावतीम् । दक्षिणं भुजमुत्क्षिप्य, पपाठ मधुरं शुकः ॥ १०८ ॥ देवि ! वामभुजस्थत्वद्धारोद्धाराय विक्रमः। प्रतिमानमिव क्षोणी, धत्ते दक्षिणबाहुना॥१०९॥सा हसित्वाऽऽह कीर! त्वमियतेदं ब्रवीषि यत् । धरैश्वर्य विना नारीभारः क्रष्टुं न शक्यते ॥११०॥ साधु साधु त्वया प्रोक्ता, भूरिभारकरा वयम् । सत्यवाक्येन को न स्यात्, तुष्टो यः पण्डितो भवेत् ? ॥१११॥ लजयेति शकोपज्ञां, गोपयित्वात्मवर्णनाम् । सा स्वर्णपञ्जरे चारुनिषद्ये तमधारयत् ॥ ११२ ॥ स्वयं संस्कुरुते स्थानं, परिमार्जन-धूपनैः । सजाम्बु-दाडिमीबीजाऽऽमलकानि च यच्छति ॥ ११३ ॥ अन्यान्यपि तदिष्टानि, पेयभक्ष्याण्यढौकयत् । तत्संलापामृतनित्यमात्मानं प्रीणयत्यसौ ॥ ११४ ॥ पठ प्रश्नोत्तरं किञ्चिदिति राजया नियोजितः । शुको विद्याविनोदाय, पपाठ सहसैव सः॥११५॥ योगी किं ध्यायते ध्याने ? गुरवे क्रियते किमु ? प्रतिपन्नं सतां कीदृग् ? आदौ छात्राः पठन्ति किम् ?॥११६ ॥ इति पृष्टे यदा राज्ञी, चिन्तयन्त्यपि सा चिरं। न जानाति तदा सोऽदाद, ॐनमः सिद्धमुत्तरम् ॥११७॥ न लगेद्
॥१०॥
Page #69
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥११॥
. नाग-नारने, निम्ब-तुम्बे पुनर्लगेत् । लगत्युक्ते लगेन्नैव, मा मेत्युक्ते भृशं लगेत् ॥ ११८ ॥ तत्किं मे
कथ्यतामेवं, भूयः पृष्टा शुकेन सा?|क्षणं विमृश्य देव्याह, हुं ज्ञातं ओष्ठसम्पुटम् ॥ ११९ ॥ विहिता निर्विषा नागा, देवाः शक्तिविवर्जिताः । निश्चेष्टाश्च यथा सिंहाः, सा बालैर्धियते करे ॥ १२०॥ केयमित्युदिते राज्या, द्रुतं ज्ञात्वा शुकोऽब्रवीत्। शृणु ज्ञातं मया देवि!, सा चित्रकरलेखनी॥१२१॥ गजायेन हताः सिंहाः, क्रान्ता व्याकुलिता भटाः । स कोलिकगृहे वीरो, देवि! बद्धो मयेक्षितः॥१२२॥ शुकोदितमिति प्रश्नं, श्रुत्वा स्मृत्वा च सा जगौ। हसन्ती यदहो! वीर ! ईदृशो मशकः स्फुटम् ॥१२३॥ मृणालाभमहिव्यूहमञ्जनं क्षीरसन्निभम् । नभः कर्पूरसङ्काशं, राज्या गूढचतुर्थके ॥१२४ ॥ इति पृष्टे शुकः प्राह, करोति यशसा महान् । दोषोऽपि गुणतां याति, विषमप्यमृतायते ॥ १२५॥ ("मित्राणि शत्रवोऽपि स्युः" इति शुकेन गूढचतुर्थके पृष्टे राज्ञी चतुर्थपदं प्राह-अनुकूले विधौ नृणाम्) कृपणोऽपि नृपाय॑ः स्याद्, उदारस्यापि लौल्यता । भावाभावेन यस्यायमाख्यातोऽपि न बुध्यते ॥ १२६ ॥ (इति राज्या पृष्टे शुकः प्राह-आकारः) साकारः कष्टकारी स्यात्, सविकारः सतां मतः। सनिकारो जनाभीष्टः, केवलस्तु निरर्थकः ॥ १२७ ॥ (इति शुकेन पृष्टे राज्ञी प्राह-धिक्कारः) नक्तमादौ दिनस्यान्ते, प्रदोषादपरोऽस्ति यः । मानसान्तर्गतोऽप्येष, लक्ष्यते न कथञ्चन, ॥ १२८ ॥ (इति राजया पृष्टे शुकः
॥११॥
Page #70
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१२॥
प्राह-नकारः) लक्ष्मी-खेद-निषेधार्थ-ब्रह्म-चक्राङ्ग-शर्मणाम् । के शब्दा वाचकाः खान्तं, ब्रूहि किं णान्तमिच्छसि?॥१२९॥ अर्थिनां का सदा चित्ते?, का दग्धा कपिना पुरा?। इक्षुयष्टेः किमिच्छन्ति ?, किं च हंसस्य सुन्दरम् ? ॥१३०॥ सुकवीनां वचः कीदृक् ? शुकेन विषमे कृते । इति प्रश्ने यदा राजी, कमला नावदत् तदा ॥ १३१ ॥ एकद्विसर्ववर्णानां, परिपाटीक्रमेण सः । शुक एवोत्तरं चक्रे, ईहालङ्कारसङ्गतम् ॥१३२॥ हितोपदेशं परमं, किञ्चित् पठ सुभाषितम् । इति रांज्याऽन्यदा पृष्टः, कीरः प्राह निशम्यताम्॥१३३॥ सुपरीक्ष्य कृतं कार्य, सुविमृश्योदितं वचः। इन्द्रियाणि सुदान्तानि, विकुर्वन्ति कदापिन॥१३४॥ चित्तमार्जवसम्पन्न, वचो-मधुरिमाञ्चितम् । वपुर्विनयननं च, न भवत्यमहात्मनाम् ॥ १३५ ॥ मुहूर्त्तकाऽवधिः क्रोधो, यथाकालावधि व्रतम् । प्रतिपन्नं पुनलोंके, महतां जीवितावधि ॥१३६ ॥स्वश्लाघा परनिन्दाच, मत्सरो महतां गुणे। असम्बद्धप्रलापित्वमात्मानं पातयन्त्यधः ॥१३७॥ अपरोद्रोहकं वाक्यं, प्रसन्ना वदनद्युतिः । मानसं श्रुतगम्भीरं, नरमूव नयन्त्यमी॥१३८॥ यथो कोऽपि पुरा भूपः, कारयामास पण्डितैः । देशान्तरनराऊनीतत्रिकपालीपरीक्षणम् ॥ १३९ ॥ तत्रैकस्याऽऽहितं १ क्रमश उत्तराणि-ई, हा, अलम्, कः, आरः, सम्, कवर्ग खस्यान्तभूतो गकारः, टवर्गे णस्याऽन्ते तकारः । ईहा, ला, रसम्, गतम्, ईहालकारसङ्गतम्। .
-
॥१२॥
Page #71
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१३॥
google
कर्णे, सूत्रं वक्त्रेण निर्ययौ । तस्य मूल्ये कपर्दोऽभूत्, येनासौ यत् श्रुतं लपेत् ॥ १४० ॥ द्वितीयस्य पुनः कर्णे, क्षिप्तं कर्णेन निर्गतम् । तस्य मूल्ये कृतं लक्षं, येनासौ श्रुतविस्मृतः ॥ १४१ ॥ तृतीयस्य तु निक्षिप्तं, कर्णेऽगाद् गलसम्मुखम् । अमूल्योऽसौ यतस्तस्य तिष्ठति स्म हृदि श्रुतम् ।। १४२ ।। तदेवं परदोषेषु, देवि ! श्रुत्वा निदर्शनम् । सकर्णाः के न जायन्ते, गाम्भीर्यमयमानसाः ॥ १४३ ॥ इति शुकोक्तिरक्तात्मा, प्रतिज्ञां कमलाऽकरोत् । जीवितं मरणं कीर ! त्वया सह मम ध्रुवम् ।। १४४ ।। सुधीरेतां शुकोऽप्याह, मैवं वद नृपप्रिये !। क्वाहं पशुलवः क्वासि, प्रिया विक्रमभूपतेः ॥ १४५ ॥ किञ्च देवि ! प्रियः स्नेहात् कुरुते ते गतागतम् । त्वं तु तस्य कथं स्निग्धं, नालापमपि यच्छसि ? ॥ १४६ ॥ तच्छ्रुत्वा कमला दीर्घं, निःश्वस्याह शुकोत्तम ! प्रियं देशान्तराऽऽयातं, दृग् ब्रूते मे मनस्तु न ॥ १४७ ॥ ततोऽहं क्षुभिता दत्त्वोत्तरं भूपं विसर्जये । त्वं तु प्रिय इव प्रीतिं कुरुषे तदिदं ब्रुवे ।। १४८ ॥ ततो राजशुको दध्यौ, महाहर्षेण पूरितः । परकायप्रवेशाख्या, विद्या मे सफलाऽभवत् ।। १४९ ।। देव्याश्चित्तपरिक्षा मेऽभविष्यत्कथमन्यथा ? । किञ्चानेनानुभावेन, भविताऽन्यदपि प्रियम् ॥ १५० ॥ पुनः प्राह शुकं देवी, तवामृतकिरा गिरा । तुष्टाऽतीवास्मि तत्किञ्चिद्, धर्मतत्त्वं वदाधुना ।। १५१ ।। स डूचे श्रूयतां देवि ! मया मुनिमुखात् श्रुतम् । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।। १५२ ।।
कथाचतुष्टयी ।
॥१३॥
Page #72
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१४॥
नास्त्यहिंसासमोधों, न संतोषसमं व्रतम् । न सत्यसदृशं शौचं,शीलतुल्यं न मण्डनम्॥१५३ ॥ उक्तं च-सत्यं शौचं तपः शौचं, शौचमिन्द्रियनिग्रहः । सर्वभूतदया शौचं, जलशौचं तु पञ्चमम् ॥ १५४॥ स्नानं मनोमलत्यागो, दानं चाभयदक्षिणा । ज्ञानं तत्त्वार्थसम्बोधो, ध्यानं निर्विषयं मनः ॥ १५५ ॥ गृहेऽपि वसतां नित्यमनतामपि श्रद्धया मनःशुद्ध्या भवेद्धर्मस्तपसाऽपि न तां विना॥१५६ ॥ उक्तं चमन एव मनुष्याणां, कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धने विषयासङ्गि, मुक्तौ निर्विषयं पुनः ॥ १५७ ॥ तथा हि-पुरा सूरनृपः पुर्या, बहिरुद्यानमागतम् । मुनि सोदरमाकर्ण्य, तत्रागात्सपरिच्छदः ॥ १५८ ॥ मुनि प्रणम्य भावेन, स्फुटरोमाञ्चभूषणः । निशम्य तन्मुखाद्धम, गतः स्वभवनं नृपः ॥१५९ ॥ पट्टराज्यपि सोत्कण्ठा, वन्दितुं देवरं मुनिम् । आपृच्छ्य नृपति सायं, जग्राहेत्थमभिग्रहम् ॥१६०॥ सोमाभिधं मुनि प्रातर्मया सपरिवारया। वन्दित्वा पारयित्वाच, भोक्तव्यमिति नान्यथा॥१६१॥ अथाऽन्तराले नद्यस्ति, पुरस्योपवनस्य च । निशीथे साऽऽथ पूरेणाऽऽगताऽगाधा वहत्यलम् ॥ १२ ॥ तेनाऽऽकुलमना राज्ञी, प्रभाते निजवल्लभम् । पप्रच्छ कथमद्याऽसौ, पूर्यते मे मनोरथः ? ॥१३॥ उवाच नृपतिर्देवि!, मा कार्षीः खेदमीदृशम् । येनेदं सुकरं सुस्था, गच्छ त्वं सपरिच्छदा ॥ १६४ ॥ अर्वाक्तीरे नदीदेवी, समाह्वानपुरस्सरम् । योजयित्वा करी शुद्धमानसेदं वदेवचः ॥ १६५ ॥ हे देवि ! नदि ! भर्ता मे,
गतर्मया सपरिमूनिम् । आपृच्छ्यानम, गतः स्वभवनं
॥१४॥
Page #73
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
कथाचतुष्टयी।
॥१५॥
देवरव्रतवासरात् । आरभ्य ब्रह्मचारी चेद, मार्ग देहि तदा दुतम् ॥१६६ ॥ तत् श्रुत्वा विस्मिता राज्ञी, दध्यौ किमिदमीदृशम् । असम्बद्धं नृपो ब्रूते, पञ्चमो लोकपालकः?॥१६७॥ प्रातृव्रतदिनार्ध्वमस्य यत् पुत्रसन्ततिः । बभूव मयि तत्सर्व, विदितं मे पतिव्रतम् ॥ १६८॥ अथवा किं विकल्पेन, निकटः प्रत्ययोऽधुना, अन्यच्च निर्विकल्पाः स्युः, पतिवाक्ये पतिव्रताः॥१६९॥ सती पत्युः प्रभोः पत्तिर्गुरोः शिष्यः पितुः सुतः । आदेशे संशयं कुर्वन्, खण्डयत्यात्मनो व्रतम् ॥ १७० ॥ इति तुष्टा गता राज्ञी, सोपस्करपरिच्छदा। नदीतीरे मिलल्लोके, सङ्कटीभूतभूतले ॥ १७१ ॥ तत्राऽऽहूय नर्दी देवी, कृतार्चा शुद्धमानसा। सा भर्तृकथितां सत्यश्रावणामकृत स्फुटम्॥१७२॥ नदी च सहसा वामदक्षिणक्षिप्तवारिभिः । स्ताघीभूय ददौ पारं, गता राज्ञी परे तटे ॥ १७३ ॥ प्रणम्य विधिना तत्र, धन्यम्मन्या मुनिं ततः । लब्धाशीर्मुनिना पृष्टा, नद्युत्तारविधिं सती ॥ १७४ ॥ सर्वमाख्याय वृत्तान्तं, सा पप्रच्छ मुनीश्वरम् । असम्भाव्या कथं भर्तुर्घटते ब्रह्मचारिता ? ॥ १७५ ॥ सोऽप्याह श्रूयतां भद्रे !, यदाहं जगृहे व्रतम् । तदारभ्य विरक्तात्मा, व्रताकानी भृशं नृपः ॥ १७६ ॥ परं तादृग् न कोऽप्यासीद, राज्यधूर्धरणक्षमः । तेनासौ कुरुते राज्यं, व्यवहारेण नो धिया॥१७७ ।। उक्तं च-परपुंसि रता नारी, भर्तारमनुवर्त्तते । तथा तत्त्वरतो योगी, संसारमनुगच्छति ॥ १७८ ॥ तदेवं गृहवासेऽपि, पकेऽब्जस्येव तस्थुषः । निर्लेपमनसो
॥१५॥
Page #74
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१६॥
राज्ञो, घटते ब्रह्मचारिता॥१७९॥ मुनि नत्वा ततो राज्ञी, वहन्ती परमां मुदम् । वनस्यैकतमे देशे, गत्वा वासितवत्यसौ ॥ १८०॥ कारयित्वा रसवर्ती, स्वपरिच्छदहेतवे । पारयित्वा मुनि पूर्णाभिग्रहा बुभुजे स्वयम् ॥ १८१ ॥ आप्रष्टुं गतया देव्या, पुनः पृष्टो मुनिः कथम् । नद्युत्तार्या मयेदानी ? मुनिराह प्रशान्तवाक् ॥ १८२ ।। नदी देवी त्वया भाण्या, यद्यसौ मुनिराव्रात् । उपोषितश्चरेन्नित्यं, तदा मार्ग प्रयच्छ मे॥१८३॥ पुनर्विस्मयमापन्ना, राज्ञी नद्यास्तटं गता। श्रावयित्वा मुनेर्वाक्यं, नदीं तीा ययौ गृहम्॥१८४॥राज्ञो निवेद्य तत् सर्व, पप्रच्छ च कथं मुनिः । उपोषित: स्याद् यः स्वेन, पारणं कारितो मया ? ॥ १८५ ।। राजाख्यद् देवि ! मुग्धाऽसि, धर्मतत्त्वं न विन्दसि । समचित्तो महात्माऽयमशनेऽनशनेऽपि वा ॥ १८६ ॥ तथा-अकृताऽकारितं शुद्धमाहारं धर्महेतवे । अनतोऽपि मुनेनित्योपवासफलहेतवे ॥१८७ ॥ मनो मूलं वचः स्कन्धः, क्रिया: शाखादिविस्तरः । धर्मवृक्षस्य तन्मूले, दृढे सर्व प्रजायते॥१८॥स्वभर्तुर्दैवरस्याऽपि, माहात्म्यं वीक्ष्य तादृशम्। अनुमोदनयैवात्मा, तया राज्या पवित्रितः ॥ १८९ ॥ यदिदं गदितं धर्मतत्त्वमाख्यानसंयुतम् । मया कीरेण ते देवि ! ज्योत्स्नाधवलनं हि तत् ॥१९०॥ सतीनां यत् स्वभावेन, सज्ञानं मानसं भवेत् । तेन कूटे स्खलत्येव प्रौढपण्डितवद् ध्रुवम् ॥१९१॥ सुविचारं सगर्भ च, वचः श्रुत्वा शुकादिदम् । राज्ञी दध्यौ न सामान्यः,
॥१६॥
Page #75
--------------------------------------------------------------------------
________________
Santra
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१७॥
कोऽप्यसौ ज्ञानवानलम् ॥ १९२ ॥ मचित्तस्खलनात् कूटो, नृपोऽयमिदमस्य गीः । समाख्यातीति हृष्यन्त्या, देव्या निद्रा समागमत् ॥ १९३ ॥ अथ तत्रेक्ष्य निर्जीवं, शुकात्मा गृहगोधकम् । विवेश वीक्षितुं राज्याः, शीलवत् पालनं गिरः ॥ १९४ ॥ तावद् देवी स्वयं बुद्धा, शुकेन्द्रं वीक्ष्य निःस्वनम् । प्रबोधयितुमारब्धा, मृदुभिश्चाटुभिः शतैः ॥ १९५॥ वद किं नाद्य मे कीर! सुधया सिञ्चसि श्रुती?। यो मां बोधितवांस्तं त्वां, प्रत्युताहं विबोधये ॥ १९६ ॥ विहाय निद्रामुत्तिष्ठ, पठ प्रभातमङ्गलम् । लसज्ज्ञानप्रदीपानां, सतां निद्रातमः कुतः ? ॥ १९७ ॥ किं नाद्याप्युत्तरं दत्से, कथं रुष्टो ममोपरि। आत्मरूपे त्वयि स्वप्नेऽप्यलीकं नैव चिन्तये ॥ १९८ ॥ इत्यादिगदितैर्यावद्, बोधितोऽपि न बुध्यते, सम्भ्रान्ता तावदुत्थाय, सा करेणाऽस्पृशच्छुकम् ॥ १९९ ॥ तथाऽपि न श्वसित्येष, देवी मूच्छौं गता ततः।क्षणेन लब्धचैतन्या, रुरोद प्रललाप च ॥२००। हा! तवाकस्मिकं कीर! दैवकं किमभूदिदम्। दुर्दैव! वद किं दग्धस्त्वयाऽयं चन्दनोपमः ? ॥२०१॥ देवोऽपि घननीरेण विध्यायति भवान् पुनः। न निवृत्तोऽसि कीरस्य, वाक्यामृतशतैरपि ॥ २०२॥ हा! हताऽहं विहङ्गेन्द्र! त्वद्वाक्याधारजीविता। हा! मृषावचनाऽभूवं, क्षणं मृत्युविलम्बनात् ॥ २०३ ॥ इति मृत्युकृतोत्साहा, शुकाङ्गे स्नानलेपनम् । कृत्वाऽन्यदपि तत्कालोचितं सा कर्तुमुद्यता॥ २०४ ॥ तज्ज्ञात्वा कृत्रिमनृपश्चेटीभ्योऽभवदाकुलः । हा
॥१७॥
Page #76
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१८॥
! हा! निष्कमलं राज्यं, वृथामे भविताऽखिलम्॥२०५॥ तद्वत्वा बोधयाम्येतां, निश्चित्यैवं तथाऽकरोत् । परं सम्बुध्यते नैव, ततः स पुनरब्रवीत् ॥ २०६ ॥ किं जीविते शुके देवि ! जीवसीति प्रतिश्रुते । एवमित्युदिते भूपो, दप्यो सिद्ध समीहितम् ॥ २०७॥ शुकं जीवयुतं कृत्वा, नीत्वाऽन्यत्र विमुच्य च। प्रतिज्ञां पूरयित्वाऽस्याः, प्रवेक्ष्यामि निजांतनुम् ॥२०८॥ इत्येकान्ते तनुं मुक्त्वा, कीरमाविश्य सोऽललत् । नृपोऽपि गृहगोधाचं त्यक्त्वा स्वतनुमाविशत् ॥ २०९ ॥ रविक्रान्ताभ्रपटलीमिव तेजस्विनी तनुम् । दधानो विक्रमनृपो, लघु देव्यन्तिके ययौ ॥ २१० ॥ दर्शनात्तस्य कमलमालेव कमलावती । सद्यो विकाशमापन्ना, श्रिया च समलकृता ॥ २११ ॥ मूर्तिर्जाया च सत्येव, राजयो यान्यनरागमे । निष्फला सकला चैव, सद्यः स्वपतिसमे ॥ २१२ ।। दृष्ट्वा पूर्ववदालापं, गतिं वेषं निरीक्षणम् । रुदन्ती पादयोः पत्युः सहसोत्थाय साऽलगत् ॥ २१३ ॥ जगौ च जीवितं स्वामिन्नेकं देशान्तरेण ते । बभूव दुःखमपरं, तव कूटप्रपञ्चतः ॥ २१४॥ कथं कायान्तरेणाऽहं, वराकी विप्रतारिता। देशान्तरकलालाभे, परीक्षा मयि किदृशी ? ॥ २१५ ॥ यदेवमपि निव्यूढं, महिलामात्रया मया। प्रभावस्तदयं सर्वस्तव पादप्रसादजः ।। २१६ ॥ अधुना मेऽखिलं तावत्स्वस्वरूपं निरूप्यताम् । नृपः प्राह तव प्रेयान्, कीरोऽसौ कथयिष्यति ॥२१७॥राज्याह देव! को हेतुर्यदर्थे मृत्युरादृतः। स दृष्टोऽप्यधुना बाढमनिष्टो मेऽभवच्छुकः ,
॥१८॥
Page #77
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१९॥
. ?॥२१८॥ नृपः कीरं करे कृत्वा, जगाद किमिदं द्विज!। सोऽप्याह यद् गुरुस्वामि-मित्र-द्रोहकृतां 'भवेत् ॥ २१९ ॥ त्वं मे स्वामी नरैश्वर्याद, गुरुर्विद्याप्रदापनात् । मित्रं विश्वासतः सर्व, तल्लुप्तं
लोपवन्मया ॥ २२० । राजा वदति भो विप्र ! किं हीनमिदमुच्यते ? । मयैव तव साहाय्यात्, कृतो विद्यापरिश्रमः ॥ २२१ ॥ स पुनः प्राह साहाय्यं, यादृशं विहितं मया । तत्सर्व वेत्सि देव ! त्वं, न्यायसीमामहोदधे!॥ २२२ ॥ निजगेह-तनुभ्रष्टं, मित्र-स्वामि-गुरुद्रुहम् । द्रष्टुं स्पष्टुं च मां पापं, तव नाथ!नयुज्यते ॥ २२३॥ सतीन कमला तुल्या, न त्वया सदृशो महान् । मया समो न पापात्मा, तत्त्वं राज्यं चिरं कुरु ॥ २२४ ।। मां तु वामाघ्रिणा स्पृष्ट्वा, मुञ्च क्वापि यथा निजम् । कर्म सेवे त्वयैतेन, दुष्टशिक्षा कृता भवेत् ।। २२५ ॥ तन्निशम्यानुकम्पार्द्रमना विस्मार्य दुष्कृतम् । नृपः प्रोवाच या विद्या, ममाप्येषा तवाप्य हो ! ॥ २२६ ॥ यत्कथं पादसंस्पर्श, त्वमर्हसि ब्रजेप्सितम् । परोपकारी धर्मिष्ठः, क्वापिधर्मेश्वरो भव ॥ २२७॥ इति तं विक्रमो मुक्त्वा, देव्या कमलया युतः । राज्यं चक्रे भद्रकात्मा, धर्मकर्मपरायणः ॥ २२८ ॥ इत्येवं विनयादाप्ता, विद्या निर्वाहसुन्दरा । अभूत्वाऽविनीतस्य, महानर्थविधायिनी॥२२९॥
द्वितीया-विवेकोपरि सुमतिकथा।
॥१९॥
Page #78
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२०॥
इयता विनयः प्रोक्तो, विवेकः कथ्यतेऽधुना। यं विना शोभते न श्री, रूपं चक्षुर्विना यथा ॥२३०॥ यथाद्रिषु गुरुमैरुग्रहेषु दिवसाधिपः । चिन्तामणिश्च रत्नेषु, विवेकोऽपि गुणेष्विति ॥ २३१ ॥ भोज्ये वचंसि दानादौ, सद्विवेकानरः पराम् । प्रतिष्ठां लभते लोके, दिव्यघाटादिवोपलः ।। २३२ ॥ विवेकेनाऽविवेकेन, धर्मो यैर्विहितः पुरा । तेत्र क्रमेण जायन्ते, पतयः पत्तयः श्रियः ॥ २३३ ॥ विवेकदीपकालोकसप्रकाशीकृतेऽध्वनि । चरन्तो न स्खलन्त्येव, कलिध्वान्तेऽपि कोविदाः ॥ २३४ ॥ विवेको गुरुवत्सर्व, कृत्याकृत्यं प्रकाशयेत् । सन्मित्रवदकृत्याच, वारयेत्सुमतिर्यथा॥ २३५॥
तथाहि-श्रीसेनः श्रीपुरेऽस्ति स्म, राजा राज्यमहारथम् । यो निर्वाहितवान् पृष्टन्यायधर्मवृषः सुखम् ।। २३६ ॥ पुरोधास्तस्य सोमाख्यः, सद्गुणकृमिको हितः । कुलोद्योतनदीपाभपुत्राभावात् सुदुःखितः ॥ २३७ ॥ अन्यदा तं नृपः प्राह, तवेयमनपत्यता । यथा मां बाधते बाढ़, भवन्तं सोम! नो तथा॥ २३८॥ निव्यूढोऽयमियत्कालमावयोरन्वयक्रमः। अतः परं मत्पुत्रस्य, कः पुरोधा भविष्यति? ॥ २३९ ॥ अवंशपतिते तस्मिन्, विश्वासः कीदृशो भवेत् ? । तदेवमपि कस्मात्त्वं, निश्चिन्त इव दृश्यसे ?॥२४०॥ स प्राह चिन्तया देव ! किं परायत्तवस्तुनि ? । जीवितं सन्ततिव्यं, दैवायत्तमिति त्रयम् ॥२४१ ॥ उक्तं च-आत्मायत्ते गुणाधाने, नैर्गुण्यं वचनीयता । दैवायत्ते पुनः कार्ये, पुंसः का नाम
॥२०॥
Page #79
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२२॥
वाच्यता? ॥ २४२ ॥ नृपोजल्पदुपायोऽस्ति, दैवस्याऽप्यनुकूलने । आराधय निजां कृत्वा, साहसं कुलदेवताम् ॥ २४३ ॥ धर्माय पूज्यते देवो, विघ्नशान्त्यै तु देवता। तत्तस्यास्तामकुर्वत्याः, किं वृथा पूजनेन भोः !? ॥ २४ ॥ इति राज्ञाऽर्पितोपायः, स देव्या भवनं गतः । शुचिर्भूत्वा पुरस्तस्या, दर्भसंस्तरके स्थितः ॥ २४५ ॥ पुत्रदानप्रसादं मे, यदा देवि ! करिष्यसि । तदाऽहं भोजनं कर्तास्मीत्यभिग्रहमग्रहीत् ॥ २४६ ॥ तृतीयदिवसे देवी, क्षुभिता तस्य सन्ततिम् । अपश्यन्ती गता सिद्धयक्षस्यान्तिकमब्रवीत् ॥ २४७ ॥ किं कुर्वे भद्र ! कष्टं मे, वर्त्ततेऽद्य यतो द्विजः । पुत्रं मां याचते नास्ति, स त्वस्य ननु तादृशः ॥ २४८ ॥ ततोऽसौ मरणं कर्ता, स्यादपूजा जने मम । इति श्रुत्वा जगौ यक्षो, मुग्धे! सुकरमुत्तरम् ।। २४९ ॥ तं ब्रूहि यदहो विप्र! तव पुत्रोऽस्ति किन्त्वसौ । परदाररतश्चौरो, द्यूत्कारश निश्चितम् ॥ २५०॥ एषामेकतमो दोषो, विश्वाऽविश्वासहेतवे। दोषत्रयजुषा त्वेष, किं सुतेन करिष्यति?॥२५१ ॥ सा प्रहृष्टा गता यक्षोदितमाख्यात् पुरोधसः । सोऽपि प्रष्टुंगतो राज्ञो, देव्यादेशं शशंसिवान् ॥ २५२ ॥ तद्विमृश्य महादक्षो, राजोचे सोम ! याच्यताम् । देवी यदीदृशोऽप्यस्तु, पुत्रः किन्तु विवेकवान् ॥ २५३ ॥ यतः-एकस्यैव विवेकस्य, तेजसा नाशमञ्जसा । यान्ति दोषा महान्तोऽपि, सिंहस्येव मतङ्गजाः ।। २५४ ॥ शिक्षामादाय तां विप्रो, गत्वा देवीमयाचत । तयाऽप्यनुमतं सोऽथ,
॥२१॥
Page #80
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२२॥
स्वगृहं गन्तुमुद्यतः ॥ २५५ ॥ अथ तस्य द्वितीयाऽस्ति, पण्यनारी परिग्रहे। साऽपि तावदिनान्यस्थाद, भूस्वापा मुक्तभोजना ॥ २५६ ॥ तत्स्वरूपं निवेद्यासौ, चेट्यानीतो बलादपि । तद्गृहे सोऽपि तत्रैव, स्नातभुक्तोऽवसन्निशि ॥ २५७ ॥ प्रभाते स्वगृहं गच्छन् सोमो दथ्यौ विषण्णधीः । धिङमा सुकुलजां जायामुपेक्ष्याऽवस्थितोऽत्र यः ॥ २५८ ॥ देव्याः प्रसादमासाद्य, यदत्रैवावसं निशि । तन्मे कुक्षेत्रजः पुत्रो, भावी भाव्यं हि नान्यथा॥ २५९॥ धिङ्ममाजातपुत्रस्य, पुत्रजन्मन्यपि स्फुटः । नोत्सवो भविता हृष्टलोकः स्वज्ञातिवीक्षितः ॥ २६० ॥ ज्ञात्वेदं मयि भूपोऽपि, विरागं यास्यति ध्रुवम् । तथाप्यस्य सुनाथत्वात्, कथनीयं यथातथम् ॥ २६१॥ इत्यागच्छन् नृपेणासौ, तादृशो वीक्ष्य जल्पितः। हर्षस्थाने कथं सोम ! विषण्ण इव दृश्यसे ? ।। २६२ ॥ किं विप्रतारितो देव्या, किं व्यालीकं तवाऽथवा ?। देव्यादेशं स्वदोषं न, स स्वं निन्द्रंस्तमाख्यत ॥ २६३ ॥ राजोचे कुरु मा खेदमीदृश्येव कुले यतः । तादृशा देवतादिष्टा, भवन्ति तव का क्षतिः ? ॥ २६४ ॥ परं जन्मादितः कृत्वा, प्रकाश्यस्तावदेष न। दोषध्वान्तहरो यावन्न विवेकरविः स्फुटः ॥ २६५ ॥ इति राज्ञो हितादेशसुधाविण्यातमानसः । गत्वा स्वभवनं जायां, सुगुप्तां तामकारयत् ॥ २६६ ॥ समयेऽजनि पुत्रोऽस्य, नृपस्याशु निवेदितः । प्रच्छन्नकृतसंस्कारो, व्यवर्द्धिष्ट क्रमेण च ॥ २६७ ॥ अथाध्ययनयोग्यं तं, ज्ञात्वा शास्त्रविचक्षणः । .
॥२२॥
Page #81
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२३॥
• अध्यापयितुमारेभे, स्वयमेव पिता सुतम् ॥ २६८॥ तस्य भूमीगृहस्थस्योपरिद्रुफलकासनः । छात्राणां
च पुरो बाह्ये, शास्त्रमर्थापत्यसौ ॥ २६९ ॥ निजामृष्ठे दवरकं, बद्ध्वाऽर्पयति सूनवे । सन्देहे सति चाल्योऽयमिति सङ्केतपूर्वकम् ॥ २७० ॥ महाप्राज्ञः पुनः पुत्रो, भिनत्ति स्तोकतो बहुः । अन्यदा नीतिशास्त्रस्य श्लोक एकोऽयमागतः ।। २७१॥ दानं भोगस्तथा नाशः, स्याद् द्रव्यस्य गतित्रयम् । यो न दत्ते नभुङ्क्ते च, तृतीया तस्य गतिर्भवेत् ॥ २७२॥ तस्य व्याख्यानमाकर्ण्य, सूत्रं चालयते सुतः। पुनः स्पष्टमुपाध्यायो, व्याख्यानयति पूर्ववत् ॥ २७३ ॥ भूयोऽपि चालिते सूत्रे, पुरोधा रोषतोऽखिलान् । छात्रान् विसृज्य पुत्रं स्वमाकृष्य बहिरुक्तवान् ॥ २७४ ॥रे! समुद्रसमं शास्त्रं, तरित्वा गोष्पदोपमे। श्लोकेऽतिसुगमार्थेऽस्मिन्नित्थं मूढः कथं भवान् ? ॥२७५॥ सुतोऽप्याह नतस्तात ! भवतेह गतित्रयम्। वित्तस्य वर्णितं तच्च, विचारे मेन पूर्यते ॥ २७६ ॥ यतः-आयासशतलब्धस्य, प्राणेभ्योऽपि गरीयसः। गतिरेकैव वित्तस्य, दानमन्या विपत्तयः ॥२७७॥ तच्च सर्वोत्तम पात्रे, दयाधर्माय, दुःखिते। या चक्रे कीर्तिघोषाय, स्नेहपोषाय बन्धुषु ॥ २७८ ॥ भूतादौ विघ्ननाशाय, वैरघाताय वैरिषु । औचित्येन नृणां दत्तं, दानंन क्वापि निष्फलम् ॥ २७९॥ भोगेन केवलं सौख्यमैहिकं क्षणिकं भवेत् । लोकद्वयविनाशाय, तस्य नाशस्तु निश्चितम् ॥ २८०॥ पुरोधास्तद् निशम्यास्य, विचारचतुरं वचः । मुदा हृदिन माति स्म,
॥२३॥
Page #82
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२४॥
गत्वा चाख्यन्महीभुजे ॥२८१॥ नृपोऽप्याह च भो भद्र ! विवेकः सोऽयमुद्गतः । पूरयिष्यति येनासौ, ममते च मनोरथम् ॥ २८२ ॥ अहो विचार्यगाम्भीर्यमहो! अस्याभुता मतिः । उपाध्यायं च शास्त्रं च, याऽतिक्रम्य प्रवर्तते ॥ २८३ ॥ यत्किञ्चित् खन्यमानस्य, यथा कूपस्य कस्यचित् । नालमुद्घाट्यते येन, खनकः प्लाव्यते जलैः ॥ २८४ ॥ तथा च्छात्रस्य कस्यापि, शिक्ष्यमाणस्य किञ्चन । उन्मीलति तथा ज्ञानं, येन विस्माप्यते गुरुः॥२८५॥ तत्त्वं गजेन्द्रमारोप्य, सत्वरं तमिहानय । तथा सुमतिरित्यस्य, नामास्तु स्वगुणार्जितम् ॥ २८६ ॥ इत्यादिश्य नृपः प्रेषीत्परिवारं सहस्तिनम् । सोमोऽपि स्वगृहे गत्वा, निजबन्धूनमेलयत् ॥ २८७ ॥ अथ कारितशृङ्गारं कृतकौतुकमङ्गलम् । हस्त्यारूढं महर्याऽसौ, सुतं निन्ये नृपौकसि ॥ २८८ ॥ राजा सन्मुखमभ्येत्य, कृत्वा सत्कारमुज्ज्वलम् । पौरोहित्ये नियोज्यनं, गृहं प्रति व्यसर्जयत् ॥ २८९ ॥ राज्यमान्यतयैवं स, ययौ लोकेऽपि पूज्यताम् । पित्रादिबन्धुषु नतो, याति राज्ञोऽन्तिके सदा ॥ २९० ॥ करोति साधुसंसर्ग, शृणोति विविधं श्रुतम् । सार्थनामा क्रमाज्जज्ञे, सुमतिः सुकृतार्जनात् ॥ २९१ ॥ विवेकमन्यदा ज्ञातुं, बहुश्रुतमिमं नृपः । पप्रच्छ वद भोः! कस्माज्जीवानां विविधा स्थितिः ? ॥ २९२ ॥ सुमतिः प्राह राजेन्द्र ! यत्त्वं तत्त्वं विदन्नपि । मां पृच्छसि प्रसादोऽत्र, हेतुस्तत्किञ्चिदुच्यते ॥ २९३ ॥ स्वस्वकर्मवशाद्देव ! जीवा वैचित्र्यभाजिनः । अभिनयवशान्नानावेषं
॥२४॥
Page #83
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२५॥
कुर्युर्यथा नटाः ।। २९४ ॥ पुण्यपापमयं कर्म, तद्वशेन नृणां भवेत् । विवेकश्चाऽविवेकश्श, ताभ्यां सर्व शुभाशुभम् ॥ २९५ ॥ हिंसा-ऽलीक-परद्रव्य-नारी-द्रोहमयं तमः । प्रणश्यति विवेकार्कात् तदस्ते तु विजृम्भते ॥ २९६ ॥ श्रूयते भरतश्चक्री, विवेकेन पुरा क्षणात् । राज्यपङ्कनिमग्नोऽपि, प्राप पारं भवाम्बुधेः ॥२९७ ॥ अविवेकात्पुनर्मत्स्यस्तण्डुलोऽन्यतिमिष्वलम् । ग्रासाान्तमुहूर्तायुर्नरकं याति सप्तमम्।।२९८॥ इत्यादिगदितस्तस्य, लावण्यादिगुणेन च। तुष्टेन सुमतिराज्ञा, सर्वत्राऽस्खलितः कृतः॥२९९ ॥ अन्यदा देवताऽऽदिष्टदोषोदयवशादसौ । दृष्ट्वैकान्त भूपहारं, चलचित्तस्तमग्रहीत् ॥ ३०० ॥ सङ्गोप्य तं द्रुतं यावत्, सशङ्कस्तरलेक्षणः । प्रयातुमुद्यतस्तावद्विवेकेनाश्रितः क्षणात् ॥ ३०१॥ अचिन्तयच्च धिगहो! यन्मया करवर्तिनि । राज्ये सराजके विश्वनिन्दितं कर्म निर्ममे ॥ ३०२ ॥ अहो ! चौर्यसमं नान्यत्पृथिव्यामस्ति भीषणम् । येनाहं राजपूज्योऽपि, रकादपि लघू कृतः॥३०३॥ इति व्याहारकेणेव, विवेकेन निवर्तितः । हारं मुक्त्वा यथास्थाने, स्तेयवृत्तिमपाकृत ॥ ३०४ ॥ अथ लावण्यपुण्याङ्गो, राज्ञीभिः सस्पृहं सदा । वीक्ष्यमाणोऽन्यदा राज्यपल्या स्नेहेन भाषितः ॥ ३०५॥ सुमतिः कुमतीभूय, तत्र गन्तुं प्रवृत्तवान् । यावत्तावद्विवेकेन, बन्धुनेव निबोधितः ॥ ३०६ ॥ अह हा! मे महामोहो, भोगसौस्थ्योऽपि यद्विभोः । प्रेयस्यां मातृकल्पायां, सविकारं मनोऽजनि॥ ३०७ ॥ परस्त्रीसङ्गिनोऽमुत्र,
રા
Page #84
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२६॥
नरकोss शिरच्छिदा । अयशश्च यथाऽहल्यासङ्गिनः स्वः पतेरपि ॥ ३०८ ॥ स महात्मा महाविद्वान्, यः सदा दूरतश्चरेत्। एताभ्यः कुटिलाङ्गीभ्यो, भुजङ्गीभ्य इव सन् ॥ ३०९ ॥ दाक्षिण्यमपि नैतासु, श्रेयसे तदतः परम् । परनारीसहोदर्य, पालनीयं महाव्रतम् ।। ३१० ॥ कदाऽपि द्यूतकाराणां स्थानेऽगाद् द्यूतकौतुकी । तत्र केनापि नालापि, प्रत्युतोत्त्रासितः स तैः ॥ ३११ ॥ किं च दुर्वचनं क्षोभं, कलिं क्रौर्य कुदृश्यताम् । अङ्गच्छेदादिकं तेषां वीक्ष्य बाढं व्यरज्यत ॥ ३१२ ॥ दध्यौ च यदहो ! द्यूतं, व्यसनानां धुरीक्ष्यते । तत्त्याज्यमीदृशं यस्य, प्रत्यक्षं दृश्यते फलम् ।। ३१३ ।। यद्वा किमुच्यतेऽमीषां द्यूतेनेह नलादयः । अवस्थां प्रापितास्तान्तामत्र' स्थित्वाऽप्यलं ततः ।। ३१४ ।। इत्थं विवेकसाहाय्यात्तथाऽसौ सद्गुणोऽजनि । यथा धुरि सुशीलानां दृष्टान्ते कथ्यते जनैः ।। ३१५ ।। सोऽन्यदा नृपमप्राक्षीद्विश्वासो देव ! नोच्यते । नृपधर्मे कथं तत्ते, विश्वासोऽयं मयीदृश: ? ।। ३१६ ।। नृपः प्रोवाच वत्स ! त्वमस्मद्वंशपुरोधसः । वरलब्धस्ततः कस्माद्विश्वासस्त्वयि नो भवेत् ? ॥ ३१७ ॥ नाथ ! तत्किं धृतो बाल्ये, गुप्तोऽस्मीति तदीरिते । नृपः प्राह विवेकस्योद्भेदं त्वयि प्रतीक्षितुम् ॥ ३१८ ॥ सदोषा अपि निर्दोषाः, कुलीना दुष्कुला अपि । विवेकेनात्र जायन्ते, दृश्यते स त्वयि स्फुटः ॥ ३९९ ॥ उक्तं च१ तान्ताम् - खेददायिनीम् ।
कथाचतुष्टयी ।
॥२६॥
Page #85
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२७॥
कुलादपि वरं शीलं वरं दारिद्यमामयात् । राज्यादपि वरं विद्या, तपसोऽपि वरं क्षमा ॥ ३२० ॥ यस्य तस्य प्रसूतोऽत्र, गुणवान् पूज्यते नरः । सुवंशोऽपि धनुर्दण्डो, निर्गुणः किं करिष्यति ? ।। ३२१ ॥ किच-रूपलक्ष्मीवतां शीलमनुत्सेकः कलावताम् । प्रभविष्णोः सहिष्णुत्वमुष्णकाले हिमागमः ॥ ३२२ ॥ इत्यादि स्वस्य वृत्तान्तं, श्लाघ्यं च नृपतेर्मुखात् । स श्रुत्वाऽधोमुखस्तस्थौ, लज्जया भारितो भृशम् ॥३२३ ॥ इत्येवं सद्विवेकेन, ध्वस्तदोषः सतां मतः । क्रमात् सद्धर्मम्मासाद्य, सुमतिः सुगतिं ययौ ॥ ३२४ ॥ तृतीया सुसंसर्गोपरि प्रभाकरकथा ।
सुसंसर्गस्य माहात्म्यमद्वैतं कथ्यतेऽधुना । प्रायो जगति येन स्यादपि दैवकमन्यथा ॥ आस्तामौपाधिको दोष:, सहजोऽपि सुसङ्गतः । अपयाति यथा कर्म, जीवस्य ज्ञानसङ्गमात् ॥ पश्य सत्सङ्गमाहात्म्यं, स्पर्शपाषाणयोगतः । लोहं स्वर्णीभवेत्स्वर्णयोगात्काचो मणीयते ॥ विकाराय भवत्येव, कुलजोऽपि कुसङ्गतः । जलजातोऽपि दाहाय, शङ्खो वह्निनिषेवणात् ॥ आस्तां सचेतसां सङ्गात्, सदसत्स्यात्तरोरपि । अशोकः शोकनाशाय, कलये तु कलिद्रुमः ॥ निःस्वोऽपि सङ्गतः साधुर्वरमृद्धोऽपि नाधमः । अश्वः कृशोऽपि शोभायै, पुष्टोऽपि न पुनः खरः
॥
३२५ ॥
३२६ ॥
३२७ ॥
३२८ ॥
३२९ ॥
३३० ॥
कथाचतुष्टयी ।
112011
Page #86
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचवुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२८॥
शिक्षयते वसत, रमते कुरुते ककर्मकर्मठः। विप्रोग
एकमातृ-पितृत्वेऽपि, श्रूयते शुकयोर्द्वयोः । भिल्लानां च मुनीनां च, सङ्गाद् दोषगुणोदयः ॥ ३३१॥ सुसङ्गस्योपदेशोऽपि, लभ्यते न यथा तथा। इत्यथ लोकविख्याता, प्रभाकरकथोच्यते ॥ ३३२॥
अस्त्यत्र भरते वीरपुरेषट्कर्मकर्मठः । विप्रो दिवाकरोनाम, तस्य पुत्रः प्रभाकरः॥३३३॥ स धातुं धमति छूते, रमते कुरुते कलिम् । स्वैरं भ्रमति सर्वत्र, निरङ्कुश इव द्विपः ॥ ३३४ ॥ पिता शिक्षयते वत्स! किमात्मा व्यसनेऽस्यते ?। आत्माऽपि यदि नात्मीयस्ततः कोऽन्यो भविष्यति ?॥३३५ ॥ अवगाहस्व शास्त्राणि, पिब काव्यरसामृतम् । शिक्षयस्व कला धर्म, कुरूद्धर निजं कुलम् ॥ ३३६ ॥ यत:-वस्तूद्योतयते दीपः, प्रत्यक्षं निजतेजसा । निष्कलङ्कः पुनः पुत्रः, परोक्षानपि पूर्वजान् ॥ ३३७ ॥ किञ्च-धनाशा धातुवादेन, जीविताशा रसायनैः । गृहाशा पण्यनारीभिर्मतिभ्रंशत्रयं नृणाम् ॥ ३३८ ॥ इत्यादिशिक्षया स्पृष्टो, मालिन्यादिव मानसे। हसित्वामह सुतस्तात! कः पठित्वा दिवं गतः? ॥३३९॥ न शास्त्रेण क्षुधा याति, न च काव्यरसेन तृट् । एकमेवार्जनीयं तु, द्रविणं निष्फलाः कलाः ॥ ३४०॥ एवमुल्लण्ठनैस्तस्य, विलक्षोऽसौ व्यचिन्तयत् । पुत्ररूपेण मे जज्ञे, किमिदं कुलवैशसम् ॥ ३४१ ॥ अकिञ्चनकरोऽपि स्याद् नाऽकुलीनः कुलोद्भवः । भस्माऽपि पावकोद्भूतं, पावित्र्यं कुरुते जने ॥३४॥ अयं तु मत्सुतो भूत्वा, बभूव यदि निर्गुणः । ततः कथं कुशीलोऽभूत्, कर्मणः कोऽथवा बली?
रसायनैः
सुत विर्णन
॥२८॥
Page #87
--------------------------------------------------------------------------
________________
इत्युदासीनवृत्त्यैव,
श्रीजैन
वाक्ये तथाप्यमुम् ।
कथाचतुष्टयी।
कथासंग्रहः
च, नरो नैवावसीय
॥२९॥
. ॥३४॥ परदोषच्छिदोऽप्येके, स्वाङ्गजं दोषमक्षमाः। हर्तुमित्यत्र सूर्येन्दुमेघा एव निदर्शनम् ॥ ३४॥
इत्युदासीनवृत्त्यैव, जन्म निर्वाह्य स द्विजः । पर्यन्ते वत्सलत्वेनाऽऽकार्य पुत्रमभाषत ॥ ३४५ ॥ वत्स! यद्यपि ते नाऽऽस्था, मम वाक्ये तथाप्यमुम् । गृहाण श्लोकमेकं त्वं, समाधिमृत्यवे मम ॥ ३४६ ॥ कुतज्ञस्वामिसंसर्गमुत्तमस्त्रीपरिग्रहम् । कुर्वन् मित्रमलोभंच, नरो नैवावसीदति ॥३४७॥ओमित्युक्त्वा गतो यावद्, द्यूतस्थानं प्रभाकरः । मित्रेण तावदागत्य, पितृमृत्युर्निवेदितः ॥ ३४८ ॥ विपन्नो मे पिता तत्र, क्षोभोऽत्र तु समागतः । किं कर्त्तव्यं मया सोऽपि, ध्यात्वैवं मित्रमूचिवान् ॥ ३४९॥ सखे ! विधाय यत्कृत्यं, त्वमेव पितरं मम । आनयाऽनेन मार्गेण, यथा पश्यामि तं दृशा॥ ३५०॥ सख्या तथाकृते पश्चात्, पितृकृत्ये निवर्तिते । पित्राऽऽदिष्टं हृदि स्मृत्वा, शिक्षाश्लोकमभावयत् ॥ ३५१ ॥ पित्रा यदिदमादिष्टं, कुर्वतो मे तदन्यथा। किमु स्यादिति निणेतुं, परदेशं प्रतस्थिवान् ? ॥ ३५२ ॥ श्रुत्वा मार्गे वजन् सिंहाभिधानं ग्रामठक्कुरम् । कृतघ्नं तुच्छप्रकृति, स्तब्धं तुष्टस्तमाश्रयत् ॥ ३५३ ।। तस्यैका दासिका तेन, विहिता गृहिणी गृहे। अज्ञानभावतो रूक्षात्मिका सर्वाधमा च या॥ ३५४ ॥ तथा तत्रैव वास्तव्यो, निर्दाक्षिण्यशिरोमणिः । अर्थकलुब्धो मित्रत्वे, लोभनन्दिर्वणिक् कृतः ॥ ३५५ ॥ आकारितोऽन्यदा राज्ञा, सिंहस्तेन समं ययौ। प्रभाकरो नृपं विद्वप्रियं ज्ञात्वेदमूचिवान् ।। ३५६॥ मूर्खा
॥२९॥
Page #88
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
कथाचतुष्टयी।
कथासंग्रहः
॥३०॥
मूर्खः समं सङ्ग, गावो गोभिमूंगा मृगैः । सुधीभिः सुधियो यान्ति, समशीले हि मित्रता ॥ ३५७ ॥ दत्तं तुष्टेन राज्ञाऽस्य, बहुग्रामयुतं पुरम् । सोऽपि दापितवान् सिंहस्वामिने जीवनं नृपात् ।। ३५८ ॥ ग्रामेशोऽपि कृतस्तेन, सिंहो देशाधिपो द्रुतम् । अन्यान्यप्यस्य कार्याणि, दुष्कराण्यपि सोऽकरोत् ॥ ३५९ ॥ लोभनन्देरपि स्वामी, तथा तेनानुकूलितः । यथा निःस्वोऽप्यसौ जज्ञे, महर्द्धिभरभासुरः ।। ३६०॥ अथ सिंहस्य पुत्रादप्यधिकोऽस्ति मयूरकः । उत्सङ्गलालितो नित्यं, पोषितो भूषितश्च यः ॥ ३६१ ॥ अभूत् तस्याऽऽमिषे तस्या, दास्या गर्भानुभावतः। दोहदस्तेन सोऽपूरि, तत्तुल्याऽन्यमयूरतः॥३६२ ।। ठक्कुरस्य मयूरस्तु, क्वापि यत्नादगोप्यत। एवं महोपकाराणि, तेन सर्वाणि चक्रिरे॥३६३ ॥ अथ भोजनवेलायां, ठक्कुरस्तं मयूरकम् अदृष्ट्वा मानुषान् प्रेष्य, वीक्षयामास सर्वतः॥३६४ ॥ यावन्न क्वापि लब्धोऽसौ, तावदाकुलितो भृशम् । स उच्चैः कारयामास, पटहाऽऽयोषणामिमाम् ॥ ३६५ ॥ मयूरं स्वामिसिंहस्य, यः कोऽपि कथयिष्यति । दीनाराष्टशतं लब्धा, सोऽभयं च न संशयः ।। ३६६ ॥ तच्छ्रुत्वा चिन्तितं दास्याऽनेन वैदेशिकेन किम् । गृह्णामि द्रविणं भर्ता, ममान्योऽपि भविष्यति ॥ ३६७ ॥ इति सा पटहं स्पृष्ट्वा, गत्वा सिंहान्तिकेऽवदत् । शृणु देव ! पुरो भर्तुः, कथनीयं यथातथम् ॥ ३६८ ॥ निशि मे दोहदो जज्ञे, मयूरामिषभक्षणे। प्रभाकरेण कुत्रापि, स तु ना सादितोऽपरः ॥ ३६९ ॥ वारयन्त्यामपि .
॥३०॥
Page #89
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३१॥
मयि, ततःस्नेहातिरेकतः । बराकस्त्वत्य एवायं, शिखी हत्वा ममार्पितः॥३७०॥अत्यासङ्गविनष्टोऽयमरे ! किं कृतवानिति ? | रुष्टः सिंहो भटान् प्रेषीन्निग्रहीतुं प्रभाकरम् ॥ ३७१ ॥ सोऽपि मित्रपरीक्षार्थ, लोभनन्दिगृहं गतः । उवाच कम्पमानाङ्गो, मित्र ! भो रक्ष रक्ष माम् ॥ ३७२ ॥ लोभनन्दिस्तमप्राक्षीत्, किं त्वया भो! विनाशितम् ? । स उवाच कलत्रार्थे स्वामिबहीं हतो मया ॥ ३७३ ॥ ततो मित्राधमः प्राह, स्वामिद्रोहविधायिनः । स्थानं नास्त्यत्र कः पूलं, ज्वलन्तं स्वगृहे क्षिपेत् ? ॥ ३७४ ॥ एवं वदन्तमप्येनं, क्षिप्त्वा यावत्प्रभाकरः । प्रविवेश गृहं तावत्, पूच्चक्रे लोभनन्दिना ॥ ३७५ ॥ आगताश्च भटास्तैः स, बद्ध्वाऽऽनीतो बहिस्ततः। निग्रहायोद्यतास्तेन, सदैन्यमिति भाषिताः ॥ ३७६ ।। बान्धवाः !न मया कोऽप्युपकारो वः कृतः परम् । अप्रियं यदि नो चक्रे, तदा मां रक्षतैकदा ॥ ३७७ ॥ किं वा नयत मांतत्र, यथा विज्ञपये प्रभुम् । इत्युक्ते तैः स सिंहान्ते, नीतः सकरुणं जगौ॥ ३७८ ॥ देव! त्वं मे पिता स्वामी, शरणं त्वं च सर्वथा। क्षमस्वैकं व्यलीकं यद्, गुरवो न गुरुक्रुधः ॥ ३७९ ॥ तत् श्रुत्वा प्रकुटीभाभीषणः सिंह उक्तवान् । अरेऽपय मयूरं वा, स्मर वाऽभीष्टदैवतम् ॥ ३८० ॥ तदा च तस्य दुःखेन, जनोऽभूदाकुलोऽखिलः । विना मित्रकलत्राभ्यां, ते हि दर्शितविक्रिये ॥ ३८१ ॥ स चे १त्वदीयः
॥३२॥
Page #90
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३२॥
दैवतप्रायं पितुरेव वचः स्मृतम् । यदतिक्रमणे सद्यो, ममाभूदीदृशं फलम् ॥ ३८२ ॥ इति श्लोकं पठित्वाऽसौ तं मयूरं यथास्थितम् । समर्प्य सिंहमापृच्छ्य, प्रसन्नास्यस्ततोऽचलत् ॥ ३८३ ॥ सवैलक्षं स सिंहेन, बोधितोऽपि न संस्थितः । प्रत्यक्षदृष्टदोषाणां करोत्यनुनयः किमु ? ॥ ३८४ ॥ गच्छंश्च चिन्तयामास, धिगेषां दुष्टचेष्टितम् । किम्पाकवृक्षच्छायेव, दुरन्ता खलसङ्गतिः ॥ ३८५ ॥ भस्मनि हुतमिवामीषु तत्तथोपकृतं मया । सर्वमेकपदे नष्टं भव्यं वा जीवितोऽस्मि यत् ॥ ३८६ ॥ नृणां मृत्युरपि श्रेयान्, पण्डितेन सह ध्रुवम् । न राज्यमपि मूर्खेण, लोकद्वयविनाशिना ।। ३८७ ॥ किञ्चशिरसा सुमनःसङ्गाद् धार्यन्ते तन्तवोऽपि हि । तेऽपि पादेन मृद्यन्ते, पटेषु मलसङ्गताः ॥ ३८८ ॥ स्वामिमित्र - कलत्राणामधमानां परीक्षणम् । कृतं तावदिदानीं तु करिष्यामि पितुर्वचः ॥ ३८९ ॥ इति गच्छंस्ततः प्राप, सुन्दरं नगरं क्रमात् । तत्र हेमरथो राजा, तत्पुत्रो गुणसुन्दरः ॥ ३९० ॥ त्यक्तकुंव्यसनासङ्गः, कृतज्ञः कोविदप्रियः । जनानुरागसुभगो, लघीयानपि विश्रुतः ।। ३९१ ॥ बहिः खलूरिकायां तं, शस्त्राभ्यासरतं सदा । दृष्ट्वा हृष्टोऽन्तिके गत्वा, चोपतस्थे प्रभाकरः ॥ ३९२ ॥ कुमारोऽपि तमालप्य, श्रमान्ते स्वच्छया गिरा । भोज्यागमे स्वहस्तेन, भोजयामास गौरवात् ॥ ३९३ ॥ यतः - प्रसन्ना दृग् मनः शुद्धं, ललिता वाग् नतं शिरः । सहसाऽर्थिष्वियं पूजा, विनाऽपि विभवं सताम् ॥ ३९४ ॥ पप्रच्छ च
कथाचतुष्टयी ।
||३२||
Page #91
--------------------------------------------------------------------------
________________
कवाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३३॥
कुमारस्तं, मित्र ! कस्ते मनोरथ: ? सोऽप्युवाच महाभाग !, तवाऽवस्थातुमन्तिके ॥ ३९५ ॥ तर्हि स्वस्थमनास्तिष्ठेत्युक्ते नृपतिसूनुना। तस्थौ प्रभाकरस्तत्र, हृष्टो दथ्यौ स्वचेतसि ॥ ३९६ ॥ अस्याऽहो! विशदा मूर्तिर्मितं च मधुरं वचः । नव्यमौचित्यचातुर्य, कटरे ! स्वच्छतात्मनः ॥ ३९७ ॥ बाल्येऽपि मधुराः केपि, द्राक्षावत् केपि चूतवत् । विपाकेन कदापीन्द्रवारुणीफलवत्परे ।। ३९८ ॥ आकृतौ हि गुणा नूनं, सत्यीभूतमिदं वचः । अमुष्य दर्शनेनापि, सफलो मे श्रमोऽजनि ॥ ३९९ ॥ तदस्य सेवया प्राच्यमचं कुस्वामिसङ्कजम् । अधुना क्षालयिष्यामीति निश्चित्य तथाऽकरोत् ॥ ४०० ॥ उत्तमप्रकृतिः स्वैर्य-गाम्भीर्य-विनयान्विता। श्रीरभूद् गृहिणी तस्य, कुमारार्पितवेश्मनः ॥ ४०१॥ महेभ्यः स्वजनाधारः, परोपकरणे रतः। पौरमुख्यो वसन्ताख्यस्तस्य मित्रमजायत ॥ ४०२॥ विपन्ने राज्ञि कालेऽथ, राजाऽभूद गुणसुन्दरः । प्रभाकरः पुनमन्त्री, सर्वकार्येषु यत्कृती॥ ४०३ ॥ अन्यदा शासतस्तस्य, प्रजा नीत्या प्रजापतेः । टोकनीये कृतौ हेडावित्तर्जात्यतुरङ्गमौ॥ ४०४॥ सल्लक्षणधरौ किन्तु, वैपरीत्येन शिक्षितौ। तत्स्वरूपमजानानस्तावत्पर्याणयन्नृपः॥४०५॥ एकस्मिन् स्वयमारूढो, द्वितीयेऽमात्यमादिशत् । जग्मतुः सपरिवारी, शनकैस्तौ पुराद बहिः।। ४०६॥वाहयित्वा क्षणं वाही, बाबाल्यां वेगमीक्षितुम् । कशाघातं नृपामात्यौ, कर्कशं चक्रतुस्तयोः ॥ ४०७॥ सहसोत्प्लुत्य तौ तस्मादलिदष्टौ कपी इव । प्रवृत्ती वेगतो
॥३३॥
Page #92
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३४॥
गन्तुं, प्रमातुमिव मेदिनीम् ॥ ४०८ ॥ यात यात द्रुतं भृत्याः ! शीघ्रं धावत सादिनः । दिव्येनेवैष केनापि, इयेन हियते नृपः ॥ ४०९ ॥ पूत्कुर्वतो जनस्यैवं, धावतामपि सादिनाम् । पापान्निधिरिवादृष्टः, सामात्योऽभून्नृपः क्षणात् ॥ ४१० ॥ यथा यथा नृपा-ऽमात्यौ, बल्गामाकर्षतो हठात् । तथा तथा चटद्वेगं गच्छतस्तौ तुरङ्गमौ ॥ ४११ ॥ सम्प्राप्तयोर्महाटव्यामामलक्यास्तरोरधः । गच्छतैव करेणात्तं मन्त्रिणाऽऽमलकत्रयम् ।। ४१२ ॥ अतिदूरं गतौ यावद्विलक्षीभूय तौ श्रमात् । वल्गां मुमुचतुस्तावदवौ तत्रैव संस्थितौ ।। ४१३ ॥ उत्तीर्णां च नृपामात्यो, प्राणैर्मुक्तौ च वाजिनौ । किमेताभ्यां निजस्वामिद्रोहकाभ्यामितीव तौ ? ॥ ४१४ ॥ तयोः खेदं क्षणं धृत्वा परदुःखाद् दुःखी नृपः । क्षुत्तृष्णापीडितो बाढं, मनस्येवं व्यभावयत् ॥ ४१५ ।। पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि, जलमन्नं सुभाषितम् । मूढैरुपलखण्डेषु रत्नसंज्ञाऽभिधीयते ॥ ४१६ ॥ ध्रुवं सत्यमिदं वाक्यं यत्पर्याजे तनौ च मे । सत्स्वप्येतेषु रत्नेषु तृष्णा शाम्यति नाधुना ॥ ४१७ ।। उवाच व महामात्य ! तृषा बान्ति ममाऽसवः । मन्त्र्युवाचाऽऽकुलो देव! मा भू रक्षामि ते तृषाम् ॥ ४९८ ॥ एकमामलकं मन्त्री, ददौ त्रिभ्यो महीभुजे । निर्वृत्तात्मा तदाहारात्, तस्थौ स्वस्थः क्षणं नृपः ॥ ४१९ ॥ भूयस्तापादितः प्राह, मित्र ! पृष्टोऽसि सम्प्रति । तथा मां बाघते तृष्णा, यथा नूनं न जीव्यते ॥ ४२० ॥ इति मूर्च्छा गतो भूमौ पतन् भृत्वाऽऽशु
कथाचतुष्टयी।
॥३४॥
Page #93
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३५॥
मन्त्रिणा । द्वितीयामलकं दत्त्वा पुनः सज्जीकृतो नृपः ॥ ४२१ ।। एवं तृतीयवेलायामप्यामलकमर्पितम् पदानुलग्नं देवाच्च, पृष्ठे सैन्यमथागमत् ॥ ४२२ ॥ अग्रेसराश्ववारैस्तौ दृष्ट्वा चक्रे जयध्वनिः । मन्त्रिणोचे भटास्तावद्, नीरमानीयतां द्रुतम् ॥ ४२३ ॥ ततो व्याघुव्य तैः सैन्यं, वर्द्धाप्याऽऽनीय तत्र च । जलाऽन्नाहारसन्तुष्टः, सद्यश्चक्रे महीपतिः ॥ ४२४ ॥ राजाऽथ सपरिवारो, जगाम नगरं निजम् । पुनर्जन्मोत्सवं राज्ञश्चक्रुः सामन्तनागराः || ४२५ ॥ अथ राज्ञः सुतः पञ्चवर्षीयो मन्त्रिमन्दिरम् । क्रीडार्थं नित्यमायाति बालहारेण संयुतः ॥ ४२६ ।। सुस्वाम्यादिपरीक्षार्थमथ मन्त्री तमन्यदा । एकान्ते गोपयामास, सान्नपानं सयामिकम् ।। ४२७ ।। कुमारो नेक्ष्यते क्वापि, निशम्यैवं वचो नृपः । सर्वत्राऽऽलोकयामासाऽत्याकुलः प्रेष्य पूरुषान् ॥ ४२८ ॥ यावन्न क्वापि लब्धोऽसौ तावद् घूर्णितमानसः । शोकपङ्काविलो राजाऽधोमुखीभूय तस्थिवान् ॥ ४२९ ॥ दध्यौ च किमिदं हन्त ! कुमारो मन्त्रीमन्दिरम् । गतो न दृश्यते कुत्राप्यसम्भाव्यमदोऽखिलम् ॥ ४३० ।। राजलोकः समग्रोऽपि दुःखकृष्णमुखो नृपम् । आसनस्थं समभ्येति मुक्त्वा मन्त्रीप्रभाकरम् ॥ ४३१ ॥ अत्रान्तरे मन्त्रिपत्नी पतिं प्रपच्छ नाथ ! किम् । नाऽद्य राजकुले यातः सदुःखमिव सोऽब्रवीत् ॥ ४३२ ॥ प्रिये ! दर्शयितुं नात्ममुखं शक्नोमि भूपतेः । यन्मया तादृशो जघ्ने, कुमारो हतबुद्धिना ।। ४३३ ॥ सम्भ्रान्ता सा जगी शान्तं, पापमेतत्किमुच्यते ?
कथाचतुष्टयी ।
॥३५॥
Page #94
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३६॥
पापं शान्तमशान्तं वा, परमेतन्मया कृतम् ॥ ४३४ ॥ इत्युक्ते तेन साऽवोचत् कथङ्कारमिदं कृतम् ? । सोप्पूचे यत्त्वयातीतदिने मे कथितं पुरः ॥ ४३५ ॥ गर्भवैरानुभावेन, केनाप्येष नृपाङ्गजः । दृशोर्दाहाय मे चक्रे, त्वन्मोहात् तन्मयेदृशम् ।। ४३६ ॥ तच्छ्रुत्वा किं वृथा कार्ये, विनष्टे परिदेवनैः ? । करोमि प्राप्तकालीनं, ध्यात्वैवं धीरमानसा ।। ४३७ ।। गत्वाऽसौ भर्तृमित्रस्य, वसन्तस्य तदाख्यत । सोऽपि भाव्यमिदं नूनं, ध्यात्वैवं धीरमब्रवीत् ।। ४३८ ॥ अये सुन्दरि ! मा भैषीर्जीवितेन धनेन च । विपदं निजमित्रस्य, रक्षाम्येव न संशयः ।। ४३९ ।। जातीपुष्पसमस्याऽस्य, जीवितस्य धनस्य च। मित्रार्थे यदि नाशः स्यात् किं न प्राप्तं फलं तदा ? ॥ ४४० ॥ इत्युक्त्वा स ययौ राजकुलं नत्वा नरेश्वरम् । कृताञ्जलिर्वसन्ताख्यः, सावष्टम्भं व्यजिज्ञपत् ॥ ४४१ ।। विकल्पं देव ! मा कार्षीस्त्वत्पुत्रनिधने खलु । अहं हेतुरतो वित्तं, जीवितं च गृहाण मे ॥ ४४२ ॥ निशम्येदं नृपो यावदास्ते संशयितो हृदि । मन्त्रिपत्नी समागत्य तावदेवं व्यजिज्ञपत् ।। ४४३ ।। वसन्तो मित्रदारार्थे, देव! विज्ञपयत्यदः । परं मे दोहदस्यार्थे, त्वत्पुत्रस्य वधोऽजनि ॥ ४४४ ॥ इति किङ्कृत्यतामूढो, नृपः शून्य इवाभवत् । ततो मन्त्री समागत्य, कम्पमान इवावदत् । ४४५ ।। मदीयपीडया देव ! मित्र-पल्याविमे मम । स्वं निवेदयतो नूनमपराधोऽत्र नैतयोः ॥ ४४६ ॥ आसन्नविपदा किन्तु जातदुर्मतिना मया। कुमारो निहतो नाथ ! योग्यं दण्डं कुरुष्व मे
कथाचतुष्टयी ।
॥३६॥
Page #95
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
कथाचतुष्टयी।
कथासंग्रहः
॥३७॥
॥७॥ अग्रेऽपि मन्त्रिशासीत्तत्रार्थे भूभुजो हृदि। तन्निशम्य पुनर्बाद, प्रत्ययोजनि निश्चल:
c॥ ततः स्पष्टमुखो वीक्ष्य, मन्त्रिणं नृपतिर्जगी। येन मे जीवितं दत्तं, को दण्डस्तस्य युज्यते? ॥४९॥ मित्र ! त्वं यदि नादास्यस्तदा धात्रीफलानि मे। तदा क्वाहं क्व राज्यं च, क्व सुतः क्व परिच्छदः?॥५०॥ मन्त्र्याह; सुप्रभो! जज्ञे, कुतज्ञत्वं तवेयता। कार्य एव पुनर्दण्डः, पुत्ररत्नापहस्य मे॥५१॥ एकमामलकं तर्हि, वलितं त्रयमध्यतः । इत्युक्ते भूभुजा मन्त्री, जगी प्रीतिसगद्गदम् ॥५२॥ देव! सर्वगुणाधार! जगतीमौलिमण्डन!। यद्येवं ते कृतज्ञत्वं, तदास्त्वामलकत्रयी॥५३॥ चिरं कुरु कुमारेण, सहितो राज्यमक्षतम् । इत्युक्त्वाऽनाययत्तत्र, पुत्रं प्रेष्य निजान् नरान् ॥ ४५४॥ भूषिताङ्गं स्मितमुखं, ललमानं तथैव तम् । सुतं दृष्ट्वा नृपो हर्ष, विस्मयं च परं ययौ ॥ ४५५ ॥ किमेतदिति राज्ञोक्तं, मन्त्री लोकसमक्षतः। वृत्तान्तं पितुरादेशादारभ्याखिलमाख्यत॥५६॥ तन्निशम्य भृशं राजा, लज्जितः सत्स्वभावतः । मन्त्रिणं च करे कृत्वा, संप्रणयमिवाब्रवीत् ॥ ४५७ ॥ अमूल्याऽऽमलकं यत् ते, पुत्रतुल्यं कृतं मया। मर्षणीयोऽपराधोऽयं, त्वया मित्र ! महानिति ॥ ४५८॥ इत्यसौ लब्धसुस्वामि-सुकलत्र-सुमित्रजम् । अन्वभूत्सुखमैकात्म्यमापन्नो भूभुजा सह ॥ ५९॥ तौ भूप-सचिवौ राज्यं, भुक्त्वा सत्सङ्गगतत्परौ। सद्गुरोधर्ममासाद्य, हितोद्युक्तौ बभूवतुः॥ ४६०॥
॥३७॥
Page #96
--------------------------------------------------------------------------
________________
कवाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३८॥
सुसंसर्गस्य माहात्म्यं, व्यवहारेण कीर्तितम् । सर्वार्थसिद्धिकृत्सत्त्वविषयं वर्ण्यतेऽधुना॥४६१॥
चतुर्थी-सत्त्वोपरि हरिश्चन्द्रनृपकया। त्रियो नाशं यान्तु व्रजतु निधनं गोत्रमखिलं, शिरश्छेदो वाऽस्तु प्रभवतु समन्ताच्च विपदः। विवेकार्कज्योतिर्विघटितमहामोहतमसः, प्रतिज्ञातादर्थात् तदपिनचलत्येव कृतिनः।।४६२॥ सत्त्वमेव नृणां तत्त्वं, सत्त्वं सिद्ध्यै भवद्वये। विना सत्त्वं सजीवोऽपि, निर्जीव इति कथ्यते॥४६३॥ विशीर्णोऽपि यथा वृक्षः, सति मूले प्ररोहति । प्रक्षीणोऽपि तथा भूयो, नरः सत्त्वाद्विवर्धते ॥ ४६४ ॥ यद् दूरं यद् दुराराध्यं, दुर्घटं दुर्लभं च यत् । सर्व सिध्यति तत् सत्त्वात्, तद्विना तु सदप्यसत्॥४६५॥ श्रूयते हि पुरा लोके, श्रीमदीक्ष्वाकुवंशभूः । उदारचरितः सत्त्वे हरिश्चन्द्रो महानृपः॥४६६॥
तथाहि-अस्त्यत्र भरतेऽयोध्या, पुरी वप्रांशुकोज्ज्वला। प्रासादमण्डना नाऽन्यैरभिभूता सतीव या॥४६॥सूर्यवंशभवक्ष्मापवृत्तोज्ज्वलयशःश्रिया। जातच्छता महेश्वर्य, दधाति नगरीषु या॥४६८॥ नतिरेवोन्नतिर्येषां, दानमेव धनार्जनम् । परार्थ एव तु स्वार्थः, क्षमैव हि समर्थता ॥ ४६९ ॥ एवंविधनरोत्तंसैर्वृक्षरुद्यानभूरिव । या सदालस्कृता हर्ष, न केषां कुरुतेतराम् ? ॥४०॥ युग्मम् ॥
॥३८॥
Page #97
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३९॥
एकनक्षत्रमालेन्दु, खीणां हारमुखेन्दुभिः । प्रतिबिम्बच्छलाद् व्योम, यया सौघेवयःकृतम् ॥४१॥ बभूव नृपतिस्तस्यां, हरिचन्द्रो महाभुजः । धर्मेणोद्वाहिता कीर्तिनः करपीडनम् ॥७२॥ तथा नीतिगवी तेन, पोषिता सुकृतात्माना। विश्वप्रीत्यै यथाऽअद्यापि, यशोदुग्धं तदुद्भवम्॥७३॥
अन्यदा रात्रिपर्यन्ते, पल्यस्थः स बन्दिना । पम्यमानमिमं श्लोकं, सत्त्वोत्तेजनमाश्रुणोत् ॥४॥ विपद्यपि गतः सत्त्वाद, वं स्यात् सम्पदां पदम् । गतोऽप्यस्तं रविर्मागांदच्युआपतोऽभ्युदयी पुनः॥ ४५ ॥ इमं श्रुत्वा पठन्नेव, समुत्तस्थौ महीपतिः। पुनः पुनस्तदीयाथै, मुदा हृदि विभावयन्
६॥ कृत्वा प्राभातिकं राजा, यावदास्थानमाययौ। तावत् कोऽपि नरोऽभ्येत्य, सम्भ्रान्त इदमूचिवान् ॥७॥ महाराज! हरिश्चन्द्र ! त्वयि शासति मेदिनीम् । न श्रुतावपि लोकानां, भयमित्यक्षरद्वयम् m८॥ किन्त्वेकः शूकरः शक्रावतारवनमध्यगात् । कुतोऽप्यागत्य भीष्मानो, भजन्नास्ते लतादुमान् ॥७९॥ तापसाचाभवंस्तत्र, सर्वे भयविसंस्थुलाः। ततो दथ्यौ नृपोऽमीषां, किमभूदहा! तपस्विनाम् ?॥ ४८०॥ यथा लोकः कर दत्ते, स्वधनस्याऽवनिपतेः । मुनयोऽपि तथा धर्मषष्ठभागमिति श्रुतिः
४८१॥ ततो रक्ष्या मर्यवेते, ध्यात्वेत्युत्थाय सम्प्रमात् । अब्रवीदह हा! कोऽयं, मयि सत्यप्युपप्लव: ?॥४८२॥श्रीमन्नामेयदेवस्याऊरामशत्रु मुनिदुहम्। तमद्य शूकर हन्मि, प्रतिज्ञांचाऽकरोदिति ॥४८॥
॥३९॥
Page #98
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४०॥
अबो यथागतं क्वापि, वराहवेदके गते। प्रतिश्रवमिव प्रोच्चैः, राजाऽऽरोहत् तुरङ्गमम् ॥ ४८४ ॥ सैन्यं सत्रहादेवाऽसौ, विमुच्य स्वयमेव तम् । निग्रहीतुमनाः क्रोडं, त्वरीतं निर्ययौ पुरात् ॥ ४८५॥ मनोवेगेन यात्यो, भूपतिः प्राप तत्क्षणात् । वनं शक्रावताराख्यं, मुदेवाऽभिमुखागतम् ॥ ४८६ ॥ अपश्यत् स्मेराब्जमुखी, कलहंसकमण्डिताम् । मृदुवीचीभुजां तत्र, शरयूमुदधिप्रियाम् ॥ ४८७ ॥ राजा पप्रच्छ पार्श्वस्थौ, स कपिजल-कुन्तलौ। अहो! क्वाऽसौ वराहस्तावूचतुर्नन्वयं पुरः ।। ४८८ ॥ वराहस्तद्वचः श्रुत्वा, घुर्घराऽऽरवमुच्चकैः । कुर्वाणोऽपि नृपक्रोधाद, दधावे वनगह्वरात् ॥४८९॥ लघुहस्तस्ततो राजा, जानुलम्बभुजोऽपि हि। रोमाञ्चकवचं बिभ्रद्, निर्भयोऽपि भृशं तनौ ॥ ४९० ॥ करे चापमलङ्कृत्य, पूरयंस्तद्वपुः शरैः । वराहं पातयामास, पूरयामास संश्रवम्॥ ४९१ ॥ (युग्मम्) ततः कपिञ्जलं प्राह, राजा पश्याऽग्रतः कियत् । लक्षमेतच्चलं भिन्नं ?, सोऽप्युपेत्य तथाऽकरोत् ॥ ४९२ ॥ स्वेनैत्य पश्य मित्रेति, प्रोक्तस्तेन नृपो द्रुतम् । दर्दश रुधिराद्र तं, ज्वलद्दवमिवाचलम् ॥ ४९३ ॥ उवाच च यथाऽस्यैवमतैरिश्चीयमाकृतिः । तथा मन्ये वराहेण, भाव्यं दिव्येन केनचित्॥ ४९४॥ कपिजलोऽवदद् देव !, द्वीपी चायं हतः पुरा । राजाऽऽह पुनरयं किं ?, विलोक्याह कपिञ्जलः ॥ ४९५ ॥ इदमज्ञातमेवाऽस्तु, राजा प्राह तथापि किम् ? । कुन्तलोऽप्याह किं ज्ञातेनाऽमुना देव ! चल्यताम् ।
॥४०॥
Page #99
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
कथाचतुष्टयी।
कथासंग्रहः
नत्वकृत् पाश्रियम् । इछात्मानो, मो
॥४१॥
४९६ ॥ उपसृत्य स्वयं राजा, लुठद्गर्भा मृी हताम् । वीक्ष्य प्राह विषण्णः सन्नकृत्याचरणं हहा!|४९७ ॥न्यायः कोऽयमशस्त्रो यद, दधानो वदने तृणम्। इत्थं निःशरणो दीनो, हन्यते सुभटैः पशः?॥४९८॥ घिन घिमां हरिणीभ्रूणघातकं गुरुपातकम् । धिगिमा मेऽखिलक्षोणीकरातिजनिताः श्रियः॥ ४९९॥ विकलाक्षत्वकृत् पञ्चेन्द्रियाणामपि या नृणाम् । कृत्याकृत्यमति या च, मदिरेव विलुम्पति ॥५००॥ कुलटेवन यैकत्राऽवस्थाना तामपि श्रियम् । इच्छवो मार्गमुज्झन्ति, मुनिभिः श्वाधितं जडाः ।।५०१॥ धन्यास्ते मुनयो हित्वा, महासंसारकश्मलम् । निष्पके संवृतात्मानो, मोक्षमार्गे चरन्ति ये॥५०२॥ तद् गच्छाम्याश्रमं पुण्यं, यत्र सन्ति तपोधनाः । इयतः कल्मषात् शुद्धिः, कथं मे भाविताऽन्यथा?॥५०३॥ इति राज्याद् विरक्तात्मा, पादचारेण भूपतिः ॥ ब्रजित्वा सह मित्राभ्यां, विवेश द्रुतमाश्रमम् ॥५०४॥ दृष्ट्वा कुलपति तत्र, ननाम मुदितो नृपः । पृष्ठे पाणिं निधायास्य, मुनिरप्याशिषं ददौ॥५०५॥क्षतात् त्राणेन लोकानां, स्वस्य क्षत्र इति प्रथाम् । कुर्वाणः सार्थिकां पुण्यैः, प्रवर्धस्व सदा नृप!॥५०६ ॥ राजा पप्रच्छ भगवन् !, ज्ञान-ध्यान-तपांसि वः । निर्वहन्त्यहतं कश्चित्, कुशलं मृगभूरुहाम्॥५०७॥ मुनिरुचे महाराज!, भरतान्वयभूषण!। त्वयि प्रशासति क्षोणी, कृतोऽस्माकमुपद्रवः ?॥५०८॥ मही राजन्वती तेजः, प्रबलं विमलं यशः । वर्णाश्रमः महीरक्षा, दक्षा वृत्तिस्तनवाऽखिला ॥ ५०९ ॥
॥४१॥
Page #100
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४२॥
अस्मिन्नवसरे क्वाऽपि, जातः कोलाहलो महान्। किमेतदिति सम्भ्रान्ती, मुनि-भूपौ बभूवतुः॥५१०॥ अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यमिति च व्याकुलं वचः। श्रुत्वा कुलपतिः शिष्यं, तं ज्ञातुं प्राहिणोद् द्रुतम् ॥५११॥ पुनरार्तस्वरो जज्ञे, स्त्रीणां शोकस्पृशामिति । मातश्चेद् मे मृगी मर्ता, करिष्येऽनशनं तदा ॥ ५१२ ॥ माताऽपि प्राह चेद् वत्सेऽनशनं त्वं करिष्यसि । तदाहमपि कर्तास्मि, विना त्वां जीवितेन किम् ? ॥५१३ ॥ श्रुत्वा कुलपतिश्चैत्द, हृदयं स्फोटयद् वचः। किं नः प्राणप्रिया पुत्री, वञ्चनाऽनशनीयति ? ॥५१४॥ इयं च निकृतिर्ननूनमस्मत्सधर्मचारिणी । वत्सामनुसरन्त्येतद्, ब्रूते किमसमञ्जसम् ? ॥ ५१५ ॥ ततोऽङ्गारमुखादाशु, स तापस्यावजूहवत् । आजग्मतुरथो तारं, ते रुदत्यावुभे अपि ॥ ५१६ ॥ उवाच वञ्चनां मायी, मुनिः किं पुत्रि ! रोदिषि? । साऽऽह जानाति तातो यदस्ति क्रीडामूगी मम ॥ ५१७ ॥ सोऽप्याह या त्वया बाल्यात्, पोषिता स्वकरार्पितैः । नीवारकवलैस्तस्यास्तत: किमभवत् सुते ! ? ॥ ५१८ ॥ इत्युक्ते वञ्चना तारस्वरं रोदिति केवलम् । ततः प्रविश्य सम्भ्रान्तः, शिष्यः कुलपति जगौ॥ ५१९ ।। भूरराजन्वती सेयमब्रह्मण्यमहो ! महत् । मृगयाव्यसनात् पापः, कोऽप्यहन् गर्भिणी मृगीम् ॥ ५२० ॥ सासं कुलपतिः प्रोचे, हहा ! किं भाव्यतः परम् ? । यतस्तां निघ्नता तेनाऽऽनीतोऽस्माकं कुलक्षयः ॥ ५२१ ॥ विना मृी कथं जीवेद, वत्सा तज्जीविता ततः । न प्राणिति विना
Page #101
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
कथाचतुष्टयी।
कथासंग्रहः
॥४३॥
पुत्रीमस्मत्प्राणप्रिया खलु ॥५२२॥ विना सधर्मचारिण्या, कुतो मे तपसां विधिः ? । तपोविधि विना मे स्याद्, ऋषित्वमनघं नहि ॥ ५२३ ॥ राजन्निक्ष्वाकुराजेन्द्र !, कौतस्त्योऽयं तपस्विनाम् । इत्वमाकस्मिकः शोकशकुस्त्वय्यपि भूपतौ ? ॥ ५२४ ।। ततः कुतोऽपि तं ज्ञात्वा, साधुबाधाकर परम् । श्वपाकं शाधियानस्त्वं, लोकपालोऽपि पञ्चमः ॥ ५२५ ॥ वञ्चना त्वाह मां तात !, चितामारोदुमादिश। किं न वेत्सि ममण्या हि, मरणं क्रकचायते ? ॥५२६ ॥ सर्विषादं नृपः प्रोचे, मुने ! कुर्वेऽहमत्र किम् । परेषां दण्डमाधातुमलमेषोऽस्मिनात्मनः ? ॥५२७॥ ससंरम्भं च सौत्सुक्यं, मुनिः प्रोवाच नन्वहो ! । इयता स्यात् किमुक्तं यद्, मया व्यापादिता मृगी ? ॥ ५२८ ॥ पश्चात्तापात् स्वमात्मानं, प्रणिन्दति महीपतौ । पिधाय वल्कलेनास्य, पूच्चक्रेऽथ समायिकः ॥ ५२९ ॥ बूचे च कुपितो भूपमा: ! पाप ! वहसि ध्रुवम् । कोदण्ड-शरीं हन्तुं, ध्यानलीनांस्तपस्विनः ? ॥ ५३०॥ निपत्य पादयो राजा, विनयाद् मुनिमब्रवीत् । तमेकमपराधं मे, क्षमस्व त्वं क्षमानिधे! ॥५३१ ।। मुनिः पराङ्मुखो भूत्वा, चुक्रोश नृपमुच्चकैः । भरतान्वयचन्द्राङ्क!, व्रज व्रजममाश्रमात् ॥५३२॥ युष्मादृशां
इमुजी भत्ता, पाप निघृणानां, श्रुता वागपि पाप्मने । किं पुनः कर्मचण्डाल!, वाचाल! सङ्गमस्त्वया ॥ ५३३ ॥ राजा सविनयं प्राह, मुने! ब्रूहि करोमि किम् ? । विशाम्याग्निं त्यजामि क्ष्मां, चरामि व्रतमेव वा॥५३४॥
॥४३॥
Page #102
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४४॥
सकोपं मुनिरप्यूचेऽद्यापि श्रावयसे गिरम् । मायाविन् ! हरिणीभ्रूणघातपातकपङ्किलाम् ? ॥ ५३५ ॥ ततोऽङ्गारमुखोऽवादीत्, प्रसादं कुरु मा रुषः । तपस्तेजोनिधे ! नायमपमानं नृपोऽर्हति ॥ ५३६ ॥ किन्तु दुष्कर्मणोऽमुष्य, पवित्रीकारकारणम् । शास्त्रानुपाति यत् किञ्चित्, तदेवाऽऽशु समादिश ।। ५३७ ॥ मुनिरूचेऽङ्गारमुख !, शुद्धिरस्य तदा भवेत् । सर्वस्वं यद्यसौ दत्ते, दानं ह्यघनिवृत्तये ॥ ५३८ ॥ सोच्छ्वासं नृपतिः प्रोचे, प्रसीद भगवन् ! मयि । सर्वस्वं मे गृहाण त्वं, विलयं यात्वधं मम ॥ ५३९ ॥ किं न प्राप्त मया त्रातः !, शुध्यामि यद् यतस्ततः । सग्रामाऽश्वेभकोशा भूर्दत्ता तेऽम्बुधिमेखला ।। ५४० ॥ प्रणम्य मुनिमङ्गारमुखः प्राह कृताञ्जलिः । राजा यदभिद्यत्ते तद्, भगवन् ! प्रतिपद्यताम् ॥ ५४१ ॥ अथाऽपसार्य राजानमूचतुः सुहृदौ मृदु । अकाण्डे कोऽयमुत्पातो, राजन् ! विमृश मा मुहः ? ॥ ५४२ ॥ राजाऽवज्ञाय तद्वाचमूचे सप्रश्रयं मुनिम् । यदुक्तं भगवन्नस्तु, गृहाण वसुधामिमाम् ॥ ५४३ ॥ क्षामाक्षरं मुनिः प्राह, दत्तास्मभ्यं मही त्वया । नार्हस्यतः परं पृथ्व्या, भोगमोमिति सोऽब्रवीत् ॥ ५४४ ॥ तदा तत्रागतं वाराणसीतः शिष्यमात्मनः । मुनिं कौटिल्यनामानमाजूहवत् स तापसः ॥ ५४५ ॥ हरिश्चन्द्रेण मे पृथ्वी, दत्ता जलधिमेखला । इत्यर्थे खलु साक्षी त्वमिति तं मुनिरादिशत् ॥ ५४६ ॥ कौटिल्योऽप्यवदद् राजन्नन्त्रार्थे साक्षिणो वयम् । ओमित्युक्ते नृपेणाऽगात्, स स्वं स्थानं मुदा नृपः ॥ ५४७ ॥ अथ व्यजिज्ञपत्
कथाचतुष्टयी।
॥४४॥
Page #103
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४५॥
कोऽपि, शिष्यो यावदियं मृगी। तिष्ठेत् तावद् विपन्नान, पाठस्तत् क्रियतां किमु?॥५४८ ॥ सखेदं 'मुनिरूचेऽस्याः, कारयाऽनलसंस्कृतिम् । वञ्चनाह मया सार्धमस्याः स्यादग्निसंस्कृतिः ॥ ५४९ ॥ राजातां विनयादूचे, ममैकं दुर्नयं सह। अहं तुभ्यं प्रदास्यामि, स्वर्णलक्षमसंशयम्॥५५०॥ कष्टादिव तयाऽप्योमित्युक्ते प्राह मुनिस्ततः। दीयतां तर्हि हेमाऽस्यै, राजा प्राहैतन्मत्पुरे॥५१॥ प्रातः सन्ध्याविधि कृत्वा, पश्यैते वयमागता इत्याकर्ण्य मुनि राजाऽवोचत्त धुना वयम् ॥५५२॥ इक्ष्वाकुवंशभूपालगुरुं श्रीनाभिसम्भवम् । देवं शक्रावतारस्थमर्चित्वा याम धामनि ॥ ५५३ ॥ (युग्मम्) एवं कृत्वा च पाश्चात्यागतसैन्येन संयुतः। हरिश्चन्द्रनृपोऽयोध्या, प्रविवेश दिनात्यये॥५५४॥ अथ राज्यमहास्तम्भः, सर्वनीतिविशारदः । मन्त्री मित्रं च तस्यासीद, वसुभूतिर्महीपतेः ॥५५५॥ कुन्तलाद ज्ञातवृत्तान्तः, स दथ्यौ हृदि हा! कथम् । अपर्यालोचयन्तोऽर्थ, राजानःस्वोपघातका:?॥५५६॥ ददता वसुधां तस्मै, तापसाय दुरात्मने। देशाद् देशप्रवासो हि स्वीकृतो भूभुजा स्वयम् ॥ ५५७ ॥ यदन्येनाऽदृष्टचरो, वराह कोऽप्यवेदयत् । भूभुजे तद् ध्रुवं किञ्चिद्, दिव्यमेतद् विजृम्भितम् ॥ ५५८ ॥ अविमृष्टायतिर्भूपः, क्षीयते न्यायवानपि । अत एव विमृष्टारः, सन्निधेयाः सुमन्त्रिणः ॥ ५५९॥ किं कुर्मो दुर्षियः कुर्युर्यत् किचन महीभुजः । तत्तत्प्रतिक्रियाव्यग्रैः, क्लिश्यन्ते सचिवैः पुनः ॥ ५६०॥ विमृश्यैवं तदामात्यः,
॥४५॥
Page #104
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४६॥
सशल्य इव निःश्वसन् । विलासमण्डपेऽह्वाय, सचिन्तो नृपतिं ययौ ॥ ५६१ ॥ नत्वोपविष्टे तस्मिंश्च, मन्त्रिण प्राह भूपतिः । वराहाऽऽवेदकस्याग्रे, प्रतिज्ञातमकृष्महि ॥ ५६२ ॥ मन्त्र्याह देव ! तत् सर्वं, वृत्तान्तं ज्ञातवानहम् । राज्ञोचे सस्मितं तर्हि, कुन्तलस्तद् न्यवेदयत् ॥ ५६३ ॥ मन्त्री प्राह विभो ! कस्य, प्रभुत्वं न मुदे भुवि । अनौचित्यमपि स्तौति, यत्रौचित्यमिवाऽनुगः ॥ ५६४ ॥ किन्तु विज्ञपयिष्यामि, कर्णयोः कटु किञ्चन । नाथाऽयं वसुधात्यागो, नहि मे प्रतिभासते ॥ ५६५ ॥ राज्ञोचे सत्यं किन्त्वेतद्, युक्तं नो युक्तमेव वा । प्रारम्भाद् युज्यते पूर्व, निर्वाहोऽङ्गीकृते पुनः ॥ ५६६ ॥ किञ्च यान्तु श्रियो नाशं, प्रयातु निधनं कुलम् । प्रवासो वाऽस्तु निर्वाहः, प्रतिज्ञाते भवेद् यदि ।। ५६७ ।। अलं तदेतया पूर्वकृतमीमांसयाऽधुना । स्वर्णलक्षं हि ढौकस्व, स्वेनाऽऽयाति मुनिर्यतः ॥ ५६८ ॥ ततः सशिष्यः स मुनिः कुर्वन्नागाद्, नृपस्तुतिम् । अहो ! अगोचरे वाचां राज्ञोऽस्य चरितं महत् ।। ५६९ ।। पुरोभूय नृपस्याsसौ, सकोप इव मायया । अयाचत स्वशिष्येण, स्वर्णलक्षं महीपतिम् ।। ५७० ॥ नृपाऽऽदेशादथाऽऽदिक्षत्, स मन्त्री कुन्तलं ततः । सोऽपि स्वर्ण समादाय, मुमोच नृपतेः पुरः ।। ५७१ ।। राज्ञोक्तः सचिवस्तस्मै, तापसाय ह्युपानयत्। सोऽपि वीक्ष्य किमेतद् भोः ! ?, पप्रच्छेति नृपं मुनिः ॥५७२ ॥ राज्ञोचे वञ्चनास्वर्ण, कुत एतन्मुनिर्जगौ ? । अथाऽऽख्यद् नृपतिः कोशाद्, बहिरन्तः स वा
कथाचतुष्टयी।
॥४६॥
Page #105
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४७॥
. क्षिते: ? ॥ ५७३ ॥ इत्युक्ते मुनिना राजा, प्राह मध्ये क्षितेर्मुनिः । ब्रूते स्वामी क्षितेः कोऽत्र ?,
राजाऽऽख्यत् त्वं न चाऽपरः ॥ ५७४ ॥ मुनिरूचे ततः कोऽयं, प्रकर्षः कौशलस्य ते। यन्मदीयेन हेम्ना मेऽनृणीभवितुमिच्छसि ?॥५७५॥ तदास्तां काञ्चनं यामो, दृष्टं सत्यं तवेयता। इत्युदित्वा मुनौ याति, राजा तस्य पुरोऽवदत् ॥ ५७६ ॥ विलम्बध्वं क्षणं यावदानयाम्यन्यदन्यतः । सकष्टमिव तस्थौ च, स मुनिर्भूभुजाऽर्थितः॥५७७॥ ततो राजा मन्त्रिकणे, किमप्याचष्ट मन्त्र्यथ । केनचित् पुरुषेणाऽऽश्वऽजूहवद् वणिजोऽखिलान् ।। ५७८॥ मुनिना दिव्यशक्त्या ते, हरिश्चन्द्रे द्विषःकृताः सम्भूय मन्त्रयामासुः। स्वामी नोऽतः परं मुनिः॥ ५७९ ॥ हरिश्चन्द्रस्य दत्तेन, किं द्रव्येण वृथाऽधुना ? । यो हि स्वामी पुरस्याऽस्य, देयोऽस्माभिः करोऽस्य तत् ॥ ५८० ॥ इति मन्त्रयतो मन्त्री, तानूचे रहसि स्थितः । राजा वोऽर्थयते स्वर्णमधमणों मुनेः स यत् ॥ ५८१ ॥ पश्यतस्तान् मिथो वक्तुं, स्वर्णदाने कृत्तोत्तरान् । हरिश्चन्द्रस्ततोऽभ्येत्य, स्वयमर्थयते स्म तान् ॥ ५८२ ॥ हे पौरा: ! वोऽञ्जलिर्बद्धो, दत्त स्वर्ण कियन्मम। कुतश्चिदपि याचित्वा, दास्ये वः काञ्चनं पुनः॥५८३ ॥ अल्पद्रव्या वयं दातुं, स्वर्णलक्षं न शक्नुमः। इत्यूचिवांसो वणिजो, राज्ञाऽऽदिष्टा ययुर्गृहान् ॥ ५८४ ॥ विलक्षोऽथ नृपो दध्यौ, किं करोमि ? कुतः पुनः । समानयामि तत् स्वर्ण ?, हा ! धिक् कीदृगुपस्थितम् ? ॥ ५८५ ॥ ततः कुलपतिः
॥४७॥
Page #106
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४८॥
कोपकम्पमानापरोऽवदत् । विलम्बः कोऽयमद्याऽपि, राजन् ! विसृज मां ततः,॥५८६॥ वसुभूतिर्मुनि प्राह, विश्वदृश्या त्वमस्यथ । हरिश्चन्द्रसमः क्वापि, दृष्टः किं कोऽपि सात्त्विकः ? ॥ ५८७ ।। सोपहासमुवाचाऽथाङ्गारवक्त्रो न मन्त्र्यपि। दृष्टोऽभूत् त्वादृशो नापि, हरिश्चन्द्रसमो नृपः ॥५८८॥ नृपं प्रति मुनिः प्रोचे, मायाविन् ! किं वृथोदितैः ?। हंसि मध्याह्वसन्ध्यां नः, सत्त्वं सत्यं च ते ह्यदः? ॥५८९॥ चेजारमुखो राजन् !, वाञ्छसि त्वं किमात्मनः । कुलस्य यशसो लोकस्याऽऽकस्मिकमिह क्षयम् ? ॥ ५९० ॥ प्रणम्योचे नृपो भीतेस्त्वत्तः किं स्यात् क्षयोऽपि नः ? । उपपूर्वाचलं नैव, ग्रहाणामस्तसम्भवः ॥ ५९१ ॥ निहन्ति पाणिना भूपं, मुनिस्तं नतवान् नृपः । कोपे क्षान्तौ च तावेव, तदाऽभूतां निदर्शने ॥ ५९२ ॥ सरोषमङ्गारमुखो, भूपं प्राह नृपाधम !। विप्लावयसि किं नस्त्वं, मृषाभाषामहोदधे! ॥ ५९३ ॥ आहङ्गारमुखं मन्त्री, विरोधस्ते मिथः कथम् ? । क्वेदृक् तपो रुषः क्वेमास्तन्मा ब्रह्म कलय ? ॥ ५९४ ।। प्राहगारमुखः कोपादस्थापितमहत्तर !। कस्त्वमपि मम ब्रह्मचिन्तायां सचिवाधम!?॥५९५॥ अरे ! राजंस्त्वमेनं किमन्तरालापिनं बटुम् । न निवारयसे किं मे, न प्रयच्छसि काञ्चनम् ?॥५९६ ॥ राज्ञोचे त्वं मुने! स्वैरं, ब्रूहि सर्वसहोऽस्मि यत् । सूर्यवंश्या हि नैवेा, भजन्ते यतिषु क्वचित् ॥५९७ ॥ चेजारो यतिनाहं, किन्त्वेष ब्रह्मराक्षसः । ततो यद्यस्ति ते
॥४८॥
Page #107
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४९॥
. शक्तिस्तदा प्रहर सत्त्वरम् ॥५९८ ॥ नृपो दध्यौ स्वप्रतिज्ञाघातिना कलहेन किम् ?। तापसेन सहाऽनेन, क्रियते कृत्यमेव हि ॥ ५९९ ॥ कणे च कथिते भूपेनाऽऽनीयाभरणान्यपि । कुन्तलेनाऽर्पितान्येष, राज्ञोऽमूनीत्यपाकरोत् ॥ ६००॥ कुन्तलो वसुभूतिश्चाहतुः कुलपते ! नृपः । यावद् ददाति ते स्वर्ण, तावदावां गृहाण भोः!॥६०१॥ मुनिराह त्वया जूर्णमाजरिण करोमि किम् ?। अल्पेन कुन्तलेनाऽपि, कः स्वर्ण स्वमुपेक्षते ? ॥६०२॥ आदिक्षत् कुन्तलं राजा, देवीभूषणमानय । स ययाचे ततो देवीं, देव्याहेष्याम्यहं स्वयम् ॥ ६०३ ॥ तेन दर्शितमार्गाऽसौ, रोहिताश्वेन संयुता। आययौ सदसि क्षिप्तं, सुतारा सावगुण्ठना ॥ ६०४ ॥ प्रणम्यैषा मुनिं प्रोचे, गृहाणाभरणं मम । मुनिराह पितुर्भर्तुर्वैतान्येषाऽब्रवीदिति ॥६०५॥ आर्यपुत्रेण मे योग्यं, नेपथ्यमिदमर्पितम् । मुनिराह ततः केयं, दक्षता ते पतिव्रते! ? ॥६०६ ॥ चेङ्गारमुखः किं न, जानासि त्वमियं किल । महाकूटनिवासस्य, हरिश्चन्द्रस्य गेहिनी!॥६०७॥ त्वदीयमेवाऽर्पयते, वस्तु येत्युदितेऽमुना। आबद्धभ्रकुटीभङ्गः, कुन्तलोऽथ रुषाऽवदत् ॥ ६०८ ॥ अरे ! तापस ! नो वेत्सि, देवीमेतां महासतीम् । तदेष त्वं न भवसीत्युक्त्वा सोऽप्यवदद् नृपम् ॥६०९॥ विमृशाऽद्यापि मा मुह्यः, किं यते: स्यात् परिग्रहः । वाचश्माः स्युरेते हि, मुनिव्याजेन राक्षसाः ?॥६१०॥ ततः कुलपतिः क्रोधादूचे कर्मकराधम! आसादितपरज्ञानानधिक्षिपसि
॥४९॥
Page #108
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५०॥
तापसान् ? ।। ६११ ।। यदि मेऽस्ति तपः सत्यं तदा त्वमधुना द्रुतम् । श्मशानवासी गोमायुर्भवेत्युक्त्वा शशाप तम् ।। ६१२ ।। कुन्तलो जम्बुको भूत्वा शब्दं कुर्वन् ययौ क्वचित् । प्रसीद मा कुपः स्वामिन् !, मुनिमित्यानमद् नृपः ॥ ६१३ । पादेनाहत्य परतः, क्षिपति क्ष्मापतिं मुनौ । रोहिताश्वो रुदन्नाह, मा स्म हन् पितरं मम ।। ६१४ ।। किन्तु मां हि गृहाण त्वमिति श्रुत्वा शिशोर्वच: । मुनिः साश्रुदृशीभूय, प्रोचेऽङ्गारमुखं मृदु ।। ६१५ ।। बाष्परुद्धगलो नाऽस्मि, शक्तोऽहं दातुमुत्तरम् । डूचेऽङ्गारमुखो मैवं, मुञ्च स्वमधुनैव हि ॥ ६१६ ॥ क्रूरीभूय मुनिः प्राह, सुतारां शिक्षितस्त्वया । बालोऽयं साऽऽह कृत्येषु, नाऽयं शिक्षामपेक्षते ।। ६१७ ।। यतः वृद्धोपास्तिं विनाऽपि स्याद्, दक्षः स्फूर्तिमयः पुमान् । मणिः किं गारुडेऽधीती, यदसौ हरते विषम् ? ।। ६१८ ।। राजाऽथ सास्रं दध्यौ च यत् सजीवमजीवकम् । चेद् दत्तं प्राग् भुवा सार्धं, ततः स्वर्णं ददे कुतः ? ।। ६१९ ।। विलम्ब्य काञ्चनं कृत्वा, कथञ्चिद् दातुमुत्सहे । इत्याह दैन्यात् स मुनिं मासमेकं सहस्व मे ॥ ६२० ॥ मुनिरूचे कथं पश्चाद्, भिक्षयित्वा प्रदास्यसि ? । राजाहैक्ष्वाकंवो भिक्षां, दातुं दक्षा न याचितुम् ॥ ६२१ ॥ कुतस्तहींति तेनोक्ते, राजोचे मुनिपुङ्गव ! । विक्रीय स्वमपीत्येतद्, मुनिः श्रुत्वा विसिष्मिये ।। ६२२ ।। वाचा तु कठिनः प्राह, पृथ्वीं मुञ्च ममाऽधुना । राज्ञोचे कुत्र याम्याह, स न यत्रोपलक्ष्यसे ? ॥ ६२३ ।। राज्ञोक्तं मे भुवं मुञ्च, त्वमितीदं कियद् वचः ?
कथा |
॥५०॥
Page #109
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५१॥
· । हन्त! पूरयितुं सन्थां, त्यजन्तीक्ष्वाकवो ह्यसून् ॥ ६२४॥ ततोऽपवार्य ते प्रोचुस्तापसा मुदिता मिथः।
अहो! सत्त्वमहो! सत्यमहो! सात्त्विकसूश्च भूः॥ ६२५॥ देव्याह किमिदं मन्त्रिन्नरिष्टं नः समापतत् ? । सोऽप्याह किमिदं वेधि, दैवं पृच्छ नृपप्रिये ! ॥६२६ ॥ विमृश्याह नृपो देवी, गच्छान्तःपुरमात्मनः । सुताराऽऽह समेष्यामि, युष्माभिः सार्धमप्यहो! ॥६२७॥ सानं प्राह नृपो; देवि!, सुकुमारः शिशुः सुतः । पन्थानो विषमास्तत् त्वं, तिष्ठाऽत्रैव व्रजाम्यहम् ॥ ६२८ ॥ सोवष्टम्भं सुताराऽह, यद् भाव्यं तद् भवत्विह। आगमिष्याम्यहं साधं, त्वया च्छायेव निश्चितम् ॥ ६२९॥ पतिव्रते! क्व चलिताऽसीत्युक्ते मुनिनाऽऽह सा। प्रवासे सह नाथेन, येन पत्यनुगाः स्त्रियः ॥ ६३०॥ ममायत्तां हरिश्चन्द्रो, नेष्यते त्विदमद्भुतम् । इत्युक्ते मुनिना प्राह, वसुभूतिः क्रुधा ज्वलन् ॥ ६३१ ॥ अरे ! तापस ! नासि त्वं, विज्ञो लोकस्थितेः खलु । विद्धीदानी स्त्रियो भर्तृदेवता न परात्मिकाः ॥ ६३२ ॥ यत् प्राह व्यवहारज्ञस्त्वन्मन्त्री तत्र ते मतम् । इत्युक्ते तापसेनाह, राजाऽपि मुनिपुङ्गवम् ॥ ६३३॥ मम स्त्रैणस्य पौंस्नस्य, देश-क्रोशाऽस्व-हस्तिनाम् । किमन्यद् देव्याः पुत्रस्य, त्वमेव स्वाम्यतः परम् ॥ ६३४ ॥ तत् त्वं चेन्मन्यसे देवी, तदायातु मया सह । देव्याह विसृज त्वं मां, मुने! स प्राह याहि तत्॥६३५॥ किन्तु मुक्त्वाऽऽभरणानि, यातेति मुनिनोदिते। मुमोच नृपतिः सर्व, नेपथ्यं मुकुटादिकम्॥६३६ ॥ सुताराऽऽह
॥५१॥
Page #110
--------------------------------------------------------------------------
________________
वाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५२॥
पुनः किचिदस्त्ववैधव्यलक्षणम् । भूषणं भगवन्नेवं निशम्य मुनिरब्रवीत् ॥ ६३७ ॥ तव भद्रे ! हरिश्चन्द्र एवाऽवैधव्यलक्षणम्। इति वाचि मुनौ साम्रा, सुताराऽप्यभवत् ततः॥६३८॥ मन्त्री प्राह मुनि कोपादरे रे! ब्रह्मराक्षस! नृपो विज्ञो ददत् ते क्ष्मां, किंवा गृह्णनितो भवान् ? ॥६३९ ॥ क्रुधा प्रोचे मुनिर्नाऽयं, कृत्येषु विदुरो नृपः । न चाऽहमपि विज्ञोऽस्मि, विज्ञस्त्वं योऽन्तरायकृत् ॥ ६४०॥ मुनिः क्रुधाऽक्षिपद् भूमी, गृहीत्वाऽम्भः कमण्डलोः । आह चास्ति तपश्चेन्मे, तदा त्वं द्राक् शुको भव ॥ ६४१ ॥ ततश्च सचिवः कीरो, भूत्वाऽगाद् नभसा क्वचित् । राजा तु सभयं नत्वाऽवोचदेष गतोऽस्म्यहम् ॥ ६४२ ॥ निवार्य रुदतो भूपः, पूर्लोकानन्वयप्रियान् । क्षमयित्वा स्वापराधान्, प्रतस्थे सप्रियासुतः ॥ ६४३ ॥ अनुरागाल्लुठद्बाप्पमनुयान्तं पुरीजनम् । कष्टान्निवर्तयामास, राजा स्नेहगिरा मृदुः॥६४॥ प्रचलन सात्विकः पुत्र-कलत्राभ्यां समन्वितः । कथं कथमपि प्रान्तमध्वनः प्राप भूपतिः ॥ ६४५ ॥ दूरमार्गपरिश्रान्ता, सुतारा नृपमब्रवीत् । कियदद्यापि गन्तव्यं, खिन्नान्यङ्गानि नाथ ! मे?॥ ६४६ ॥ उवाच नृपतिर्देवि!, मा ताम्यः किं न पश्यसि। अभ्रंलिहगृहाकीर्णामाराद् वाराणसी पुरीम् ?॥६४७॥ अतीव यदि खिन्नाऽसि, वहन्ती पुत्रमात्मना । अनुगङ्गातट रूढं, तदा चम्पकमाश्रय ॥ ६४८ ॥ देव्या तथाकृते राजा, स्वेनैव समवाहयत् । यथासुखं तदङ्गानि, ततो देवी व्यचिन्तयत् ॥ ६४९ ॥ यदा हि
॥५२॥
Page #111
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५३॥
सम्पदः पुंसां, तदा सर्वोऽनुगच्छति। इदानीमार्यपुत्रं यन्न कोऽप्यागादनुव्रजन्॥६५०॥स्तुत्यः स्तौतीहते काम्योऽनुगम्योऽप्यनुगच्छति। नरं यस्यां प्रसन्नायां, को हि नेच्छति तां श्रियम् ?॥ ६५१॥ स्वप्नदृश्या ततोऽभूदनः, सा सम्पद् यां विनाऽधुना। पद्भ्यां यानं क्षितौ शय्या, कदाहारो मनःक्लमः ॥ ६५२ ॥ इत्यूचाना पिधायाऽऽस्यं, रुरोदोच्चैर्नृपप्रिया। रोहिताश्वस्ततोऽरोदीद, भूत्वा साश्रुनूपोऽवदत् ॥६५३॥ मा रोदीव धीरा त्वं, सात्त्विकत्वमुरीकुरु । मा मा शोकपिशाचोऽस्मान्, गृह्णातु परितो भ्रमन् ॥६५४॥ रोहिताश्वस्ततोऽवोचदहं तात! बुभुक्षितः । राजाऽऽदिक्षदरे ! क्षिप्रं, देहि वत्साय मोदकम् ॥ ६५५॥ न कोऽपि यावदायाति, विलक्षो नृपतिस्ततः । किमेतदिति देव्योक्तः, पूर्वाभ्यासोऽब्रवीदिति ॥ ६५६ ॥ रोहिताश्व: पुनः प्राह, हे मातः ! क्षुधितोऽस्म्यहम् । रुदती तारतारं सा, सुतारा सुतमब्रवीत् ॥ ६५७॥ चक्रवर्तित्वप्रतिभूलक्षणोपेतवर्मणः। भरतान्वयजातस्याऽवस्था केयं तवागता?॥६५८॥ अथ दध्यौ नृपः कीदृग, राज्यस्यैतादृशः फलम् । रुदतो यत् तनूजस्य, प्रातराशेऽप्यशक्तता? ॥ ६५९ ॥ आस्तां विनोदयाम्येनं, कौतुक-प्रेक्षणादिभिः । पश्येतः पुत्र ! गङ्गायां, मिथ: क्रीडन्ति पक्षिणः ॥ ६६० ॥ हंसोऽयं सारसोऽयं च, कोकद्वन्द्वमिदं पुरः । कलापं पूरयित्वा च, नृत्यत्येष शिखी कथम् ? ॥ ६६१॥ तन्नामोच्चारपूर्व तु, वीक्षमाणः सविस्मयम् । रोहिताश्वः पुनः प्राह, ताताऽहं क्षुधितो भृशम् ॥ ६६२॥
॥५३॥
Page #112
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५४॥
सवैलक्ष्यं पुनर्भूपे, बोधयत्येवमेव तम् । आगादकस्मात् क्वाप्येका, वृद्धा पाथेयमस्तका ॥ ६६३ ॥ पृच्छन्ती नगरीमार्ग, भूपं साऽऽहेदमद्भुतम् । चक्रिणो लक्षणान्यङ्गेऽवस्था च कथमीदृशी?॥६६४॥ कथा नः श्रूयमाणाऽपि, कातराणां भयावहा । तन्मा पृच्छ पुरो गच्छ, राज्ञेत्युक्ते चचाल सा॥६६५ ॥ मोदकं देहि मे मातर् !, सुतरामिति भाषिणि । रोहिताश्वे ततो वृद्धा, निवृत्य तमढौयकत् ॥ ६६६ ।। स्वयं निर्लम्पटत्वेन, सात्त्विकस्य सुतत्वतः । बुभुक्षितोऽपि बालोऽपि, रोहिताश्वोऽग्रहीन्न तम्॥६६७॥ नानुकम्पाप्रदानं ते, गृह्णीमो वयमध्वगे!। प्रत्याख्यातेति राज्ञा सा, ययौ क्वापि क्षणादपि ॥ ६६८ ॥ देवि! चेद् गतखेदाऽसि, तदोत्तिष्ठ पुरीं प्रति । याम इत्थं नृपेणोक्ते, सुताराऽऽह सगद्गदम् ॥ ६६९ ॥ निजराज्यपरिभ्रंशलज्जासज्जमना: कथम् । प्रवेक्ष्यत्यार्यपुत्रोऽत्र, वैरीपुर्या स्थितद्विषि ? ॥ ६७० ॥ सावष्टम्भं नृपः प्राह, का लजा सत्त्वशालिनाम् ? । पूर्णीकर्तुं निजां सन्धामापदो यदि तन्महः॥६७१॥ सुताराऽऽह भवेद् दैवात्, सा काऽप्यापदतर्किता। यत्र स्वस्य पराभूतिर्वैरिवर्गस्य तूत्सवः ॥ ६७२ ॥ राजा प्रोवाच देवि! त्वं, न विचार्य प्रभाषसे। लक्ष्म्या बलेन वा हीनो, यदि स्यां तत् पराभवः॥ ६७३॥ इदं पुराकृतं कर्म, प्रभवत् केन वार्यते ? तत्प्रभावाद् दशाऽस्माकं, यद्येषा तद् द्विषां किमु?॥६७४॥ ततः प्रति पुरी राजा, प्रतस्थे प्रियया सह । तामाह स्यात् कुतः स्वर्ण, यदासन्नोऽवधिर्मुनेः ?॥ ६७५॥
॥५४॥
Page #113
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५५॥
- मां विक्रीयाऽऽर्यपुत्राऽस्मै, तद् यच्छेति तयोदिते । राज्ञोक्तं विक्रयश्चेत् तत्, सर्वेषां नहि कस्यचित्
॥६७६ ॥ रोहिताश्वोऽब्रवीत् सासं, मा विक्रेताऽस्तु मां पिता। मातारय तातं मां, विक्रीणानं पुरे धनैः ॥६७७॥ सुतारा रोदिति क्षमापो, बाष्पं रुद्ध्वाऽऽह वत्स! कः । विक्रेष्यते त्वां सोऽप्याह, तात ! विक्रेष्यते भवान् ॥ ६७८ ॥ त्वदन्तिकेऽम्ब ! स्थास्यामि, यास्याम्यन्यगृहे न तु । वरं मे मोदकं मा दा, इत्यूचानो रुरोद सः ॥ ६७९ ॥ राज्ञोचे देवि ! नैवाहं, पुत्रस्य करुणं वचः । श्रोतुं शक्नोमि तदिमं, कथञ्चिदपि वारय ॥ ६८० ॥ रुदत्याह सुतारा त्वं, चक्रवर्ती भविष्यसि । मा रोदीस्तिष्ठ वत्स ! त्वां, विक्रेष्यति न कश्चन ॥ ६८१ ॥ रोहिताश्वस्य वाचाऽथ, मनोमर्माविधा रुदन् । पुरीभृतकवीथ्यां स, तस्थौ श्रेण्यां नृपस्ततः ॥ ६८२ ।। किञ्चिद् विमृश्य च क्षिप्रं, तृणान्यानीय भूपतिः । न्यसन मूर्ध्नि सुतारोक्तः, प्राहेषा भृतकस्थितिः ॥ ६८३॥ रोहिताश्वं धुनानं स्वं, शिरः प्राह ततो नृपः । विधेहि मदचो वत्स!, तुभ्यं दास्यामि हस्तिनम् ॥ ६८४ ॥ दध्यौ सुतारा धिग् दैवं, भवे भवशतानि यः । दत्ते यन्नः क्व सा लक्ष्मीः, क्वैषा विक्रयवाच्यता?॥ ६८५॥ राजाऽप्यचिन्तयद् दत्ता, न तथाऽकीर्तये मही। यथा हकीर्तये पत्नी-पुत्रयोरिह विक्रयः॥ ६८६ ॥ विसृजामि सुतारां तत्, सपुत्रा पितृवेश्मनि । यद् भाव्यं तदहं सोढा, ध्यात्वेत्यूचे च तां नृपः ॥ ६८७ ॥ देवि ! याहि पितृकुलं, पुत्रमादाय सम्प्रति । यथा
॥५५॥
Page #114
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५६॥
तथाऽप्यहं स्वर्ण, दास्यामि मुनये खलु ॥ ६८८ ॥ साक्षेपं प्राह देवी तु, किन्नु स्यात् प्रलयेऽप्यदः?। विमुच्य त्वामहं यान्ती, सत्यं जाताऽस्मि दुर्जया॥ ६८९ ॥ सरसीव पयःपूर्णे, सर्वमृद्धौ समं भवेत् । नैःस्व्ये स्व-परयोर्भेदः शुष्केऽस्मिनुच्च-नीचवत् ॥ ६९० ॥ किञ्च-वरं मृत्युवरं भिक्षा, वरं सेवाऽपि वैरिणाम् । दैवाद् विपदि यातायां, स्वजनाऽभिगमो न तु॥६९१॥ अपि च-सा सती या हिया भर्तुः, सम्मुखे दिवसेऽनुगा । तनुच्छायेव धैर्येण, प्रतीपेऽस्मिन् पुरो भवेत् ॥ ६९२ ॥ इतश्च ब्राह्मणः कोऽपि, वीक्षमाण इतस्ततः । भृतिकां काञ्चिदायासीदुपभूपं स उन्मुखः ॥ ६९३ ॥ दृष्ट्वा च भूपमापादमस्तकं चक्रि लक्षणम् । बूचे कस्त्वं कथं देहं, श्रीगेहं भृतकीयसि ? ॥ ६९४ ॥ शुचाऽऽत्तमौनं भूपालमालप्याऽगच्छदग्रतः । दृष्ट्वा सुतारां साम्रोऽभूदुच्चैर्दैवं निनिन्द च ॥ ६९५ ॥ रतेरपि शिरोरत्नमेतां निर्माय सुन्दरीम् । कथं नयसिरे! देव!, हन्त ! दास्यविडम्बनम् ॥ ६९६ ॥ यत:-स्निग्धमङ्गं सतीरूपं, सुवर्ण साधुभाषिताम्। धत्ते किमपि लावण्यमसंस्कृतमपीतरत्॥६९७ ॥ सुतारायाः पुरः पुण्यं, रोहिताश्वं सुलक्षणम् । दर्भातशिरसं प्रेक्ष्य, धिक् शास्त्रमिति सोऽब्रवीत् ॥ ६९८ ॥ सामेषु लक्षणानीह, कथ्यन्ते यानि कानिचित् । सन्ति सर्वाणि तान्येषामवस्था पुनरीदृशी॥६९९ ।। नृपः स्वानुभवं ग्राहं, मा मैवं त्वं द्विज! ब्रवीः । शास्त्रं नहि मृषाभाषि, किन्तु मे कर्मवैभवम् ॥ ७००॥ पूर्वे जन्मनि यश्चक्रे, ददतामदतां
॥५६॥
Page #115
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५७॥
स्वयम् । श्रेयश्च कुर्वतामन्तरायः स इह भुज्यते॥७०१॥ तशादीदृशी चेत् तेऽवस्वैषा तच्छुचाऽत्र किम् ?। सर्व विषहमाणो हि, कर्मभिर्मुच्यते जनः॥७०२॥ किमस्या मूल्यमित्युक्ते, ब्राह्मणेन मुहुर्मुहुः । कवचिद् द्धबायोच, राजाऽऽख्यदुचितं हि यत्।।.०३॥ ततः स्वर्णसहस्राणि, पञ्चाऽस्या मूल्यमस्तु भोः!। वदतीति द्विजे राजा, लज्जयाज्योमुखोऽभवत् ॥७०४॥ अनिषिद्धमनुज्ञातमिति विप्रे नृपाञ्चले । स्वर्ण बम्नति राजाऽऽख्यद्, मोक्षोऽस्या द्विगुणेन भोः!॥७०५॥ तत् प्रपद्य द्विजः प्राह, सुतारामग्रतो भव। चलितायां सुतारायां, रोहिताश्वोचले लगत्॥७०६॥ रुदतीदं सुताराह, तिष्ठत्वं पितुरन्तिके। आनेतुं मोदकं तुभ्यं, वत्स! यान्त्यस्मि सम्प्रति॥७०७॥ अमुञ्चत्यञ्चले तस्मिन्, मुहुर्मात्राऽपि बोधिते । भृतिके ! किं विलम्बोऽयमिति क्रुद्धो द्विजोऽवदत् ? ॥७०८ ॥ सुतारां सभयं यान्ती, यावद् मुञ्चति नार्भकः। तावत् करतलेनैतमाहत्याऽपातयद् द्विजः॥७०९॥ सबाष्पं पुनरुत्थाय, मातुर्वस्वाञ्चलेऽलगत् । पुनर्द्विजेन भूमौ स, पादेनाऽऽहत्य पातितः॥१०॥राजा सामं ततो दध्यौ, धिगापदमिमां मम। इन्द्रस्याप्यालाल्योऽयं, पदा विप्रेण हन्यते॥११॥ ततः प्रोचे नृपो विप्र!, न तिष्ठेद् मातरं विना। शिशुः किमपि ते कर्म, कर्ता क्रीणीहामुंततः॥१२॥ नैतं मुधाऽपि गृहामीत्यूचानं द्विजमब्रवीत्। . सुताराऽर्य ! गृहाणेनं, विधाय मय्यनुग्रहम् ॥ ७१३॥ विप्रोऽपि कृपया स्वर्णसहस्रं तस्य वेतने। कृत्वा
॥५७॥
Page #116
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५८॥
दत्त्वा च राजे तावादाय स्वगृहं ययौ ॥ ७१४ ॥ राजा दध्यौ न लप्स्येऽहं, पुरे वासं ततो मुनिः । यद्येति स्वर्णमेतस्मै, दत्त्वा स्यामकुतोभयः ॥ ७१५ ॥ ततः कुलपतिः कुर्वन्नाज्ञामिव समाययौ । कोपात् पराङ्मुखीभूय, प्रोचे द्राग् देहि हेम मे॥७१६ ॥ गृहाण कियदप्येतदित्युक्ते भूभुजा मुनिः । उवाच कुपितस्त्वैतद्, ग्रहीष्येऽल्पं न काञ्चनम् ॥ ७१७ ॥ मासोपरि गताः पञ्च, दिना यदि तदाऽपि हि । कियदेव ब्रूवाणस्त्वमदृश्यास्य ! न लज्जसे ॥ ७१८ ॥ दध्यौ राजाऽधमणं धिगुत्तमर्णस्य दुर्गिरः । यः सहन्नपि भूयोऽपि, तं प्रीणयति चाटुभिः॥७१९ ॥ चे च भगवन्नैव, काऽपि मे चित्तदुष्टता। विक्रीय दयिता-पुत्री, यत् प्राप्तं तत् समर्पये ॥ ७२० ॥ चेऽङ्गारमुखो मूर्ख !, राजानं प्रार्थय द्रुतम् । चन्द्रशेखरमत्रत्यं, किं विक्रीतौ प्रिया-सुतौ ?॥७२१॥ राजाऽऽख्यत् किमिदं ब्रूषेऽनुचितं सत्त्वशालिनाम् । शतशो हि पराभूतान्नाहं प्रत्यर्थिनोऽर्थये।७२२ ॥ प्रतिज्ञया भ्रष्ट! वाचाट!, पुरो नः स्वं विकत्थसे। इत्युक्ते मुनिना प्राह, राजा मा स्म मुने! कुपः॥ ७२३॥ चण्डालस्याऽपि कर्माऽहं, कृत्वा दुष्करमप्यथ । दास्ये स्वर्णमिति क्षमापोक्तेऽभूदोमाञ्चितो मुनिः॥ ७२४॥ ततः कौपीनवासोभृल्लघुपिङ्गकचोच्चयः । दृढयष्टिकरो वृद्धो, निषादः कोऽपि चाऽगमत् ।। ७२५॥ राजानं वीक्ष्य स प्रोचे, रे! त्वं कर्मकरोऽसि किम् ? । करिष्यसि च मे कर्म?, तत् श्रुत्वाऽचिन्तयद् नृपः ॥ ७२६ ॥ रविरस्तङ्गतो लोकः, क्रायको
॥५॥
Page #117
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५॥
• नास्ति नो मुनिः । क्षमतेतन्निषादस्याऽपि कुर्वे कर्म सम्प्रति॥७२७॥ करिष्ये कर्म तेऽवश्य, राज्ञेत्युक्तेऽथ
सोऽवदत् । किं किं कर्ताऽसि मे कर्म ?, राजाऽऽहाऽऽदिशसीह यत् ॥ ७२८ ॥ रक्षितव्यं श्मशानं च, लातव्यं मृतकाम्बरम् । अर्धदग्धानि काष्ठानि, ग्राह्याणि च चितिचयात् ॥ ७२९ ॥ यत् तत्रोत्पद्यते तस्या हि गृह्णाति भूपतिः । अन्यस्यार्धस्य भागौ द्वौ, ममैकस्ते तु दास्यते ॥ ७३०॥ राजाऽऽदिशति यत् किञ्चित्, तच्च कार्य त्वया सदा। गङ्गासन्नश्मशानेशः, कालदण्डाभिधोऽस्म्यहम् ॥ ७३१ ॥ इति श्रुत्वा नृपः स्माह, तं त्वदाज्ञाकृदस्म्यहम् । यदत्र 'मां प्रति स्यात् तद्, दातव्यं मुनये खलु ॥ ७३२ ॥ अपवार्य मुनिः प्रोचे, नमस्ते सत्त्वशालिने । नमस्ते सत्यसन्धाय नमस्ते धैर्यसद्मने ।। ७३३ ॥ कालदण्डोऽपि तद्वाचं, प्रपन्न: साक्षिणं मुनिम् । कृत्वा सह नृपेणासौ, श्मशानमगमद् निजम् ।। ७३४॥ इतश्च पुर्यामेतस्यामकस्मादपि देहिनाम् । जीवितव्यं हरन् मृत्युरुपतस्थे खलो यथा ॥ ७३५ ॥ ततश्च परितः प्रोद्यदाक्रन्दध्वनिभिर्जितः । निलीयाऽस्थादिव क्वापि, नगरे मङ्गलध्वनिः॥ ७३६ ॥ मृत्योर्मीता जना रक्षा, विदधत्यात्मनो यथा । तथा प्रेरितवन्मृत्युस्तान् गृह्णाति सहस्रशः ॥ ७३७ ॥ श्रुत्वाऽथ दुःसहलोकाऽऽक्रन्दं मरणजं पुरे । आह्वत् सत्यवसुं भूपो, मन्त्रिणं चन्द्रशेखरः ॥ ७३८ ॥ राजादेशात् भागिन्यर्थे द्वितीया।
॥५९॥
Page #118
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
कथाचतुष्टयी।
कथासंग्रहः
॥६॥
समायान्तं, मन्त्रिणं कोऽपि पूरुषः । अन्तरा मिलितोऽनंसीत्, कीरपञ्जरपाणिकः ॥ ७३९॥ कलहंस! त्वया कीरो, लब्बोऽयं स्वेति मन्त्रिणा । पृष्टे स प्राह चम्पाया बने देवैनमाप्नुवम् ? ॥ ७४० ॥ चन्द्रशेखरभूपाय, सदाप्रियविपश्चिते। सर्वशास्त्रानदीष्णत्वादिहाऽऽनपंशुकोत्तमम् ॥ ७४१॥ इति तद्वचनं मृण्वंस्तेनैव सह मन्त्रिराट् । ययावुपनृपं नत्वा, यथास्थानमुपाविशत् ।। ७४२ ॥ सखेदं प्राह भूपालो, मन्त्रि ! पश्य पुरीजनः । सहोचितायुर्दैवेन, याति वातेन दीपवत् ।। ७४३॥ न वयं दुर्नया नाऽपि, प्लवधर्मः पुरीजनः । नृणामकालमृत्युश्च, तदन्वेषय कारणम् ॥ ४॥ ततश्च कुट्टिनी काचित्, पुत्रीमरणविला । उरस्ताडं समागत्य, साक्षेपं नृपमब्रवीत् ॥ ७४५ ॥ सदैवाऽन्यायकारी त्वं, सदा पीडयसि प्रजाः । सदाऽपि पापनिष्ठोऽसि, तेनाऽयं म्रियते जनः ॥ ७४६॥ मत्पुत्री नामतोऽनङ्गसुन्दरी स्मरमञ्जरी। प्रक्रीडा सुखशय्यायां, सुप्ताऽकस्माद् मृताऽस्ति हा!॥७॥ अहो! कर्कशता ह्यस्या, अहो! निर्लज्जता गिराम् । इति ध्यावन्नृपेणोक्ते, मन्त्री किंक्रियतामिति ? ॥ ७४८ ॥ मन्त्र्याह स्वामिन्नत्राचे, प्रगल्भन्ते हिमात्रिकाःराजाप्राहाऽऽगतोऽस्तीहोज्जयिन्या मात्रिको महान् ॥ ७४९॥ तत आकार्यतामेष, इत्युक्तो मन्त्रिणा नृपः । आजूहवत्सदेवनं, सोऽप्यागत्य समाविशत् ।। ७५०॥ राजोचे मान्त्रिकं किं नः, पुर्या मारिविजृम्भितम् ? । सोऽप्याह नाटयन् च्यानं, राक्षसीललितं ह्यदः
॥६०॥
Page #119
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६
॥
॥५१॥ वृद्धवेश्याऽऽह साऽऽश्वासं, पुत्रिका मम मान्त्रिक !। मृताधुनैव स प्राह, जीवयिष्यामि तां खलु ॥ ७५२ ॥ सा वस्वाञ्चलमादाय, प्रमयित्वा शिरस्यधात् । मदाशिषः प्रभावेन, चिरं त्वं जीव मान्त्रिक ! ॥ ७५३ ॥ ततो दासी समागत्य कुट्टिन्यै समचीकथत् । मातस्त्वं वर्धसे दिष्ट्या, यतो जीवति मे स्वसा॥५४॥ ततः प्रत्ययतो राजा, सादरं प्राह मान्त्रिकम्। आनेतुं प्रभवस्येनां, राक्षसीमथ सोऽब्रवीत् ॥ ७५५ ।। किमेवं कथ्यते देव!, मन्त्रेणाऽऽकृष्य वासुकिम् । पाताला वासवं स्वर्गाद, अब्धेलामिहानये ॥ ७५६ ॥ यद्यस्ति कौतुकं तत् त्वं, सामग्रीमुपढीकय । माप-सर्षपलवणान्युत्खड्गानष्ट पूरुषान् ॥ ७५७ ॥ क्षणात् तथाकृते राज्ञा, मान्त्रिको मण्डलं व्यधात् । तदन्तरुपविश्याथ, किछिद् ध्यानमनाटयत् ॥ ७५८ ॥ दिक्पालाहानमर्चानां, मन्त्रानुच्चैरथोच्चरन् । मात्रिको राक्षसीमन्त्रैराचकर्ष विहायसा॥७५९॥आयान्ती साऽनुगान् प्राह,रे! ग्रासः क्वचिदीक्ष्यताम् । येनाऽस्मि सुचिराद् बाई, क्षामकुक्षिर्बुभुक्षया॥७६०॥ मण्डले मन्त्रशक्त्याथ सनिर्घातं पपात सा। सर्वेप्यबिभयुस्तस्या, बिडाल्या इव मूषिकाः॥७६१ ॥ सविस्मयं नृपः प्राह, मन्त्रोत्कर्षावधिस्त्वयम्। य एनां राक्षसी मन्त्रैरानैषीत् पश्यतां हि नः ॥ ७६२॥ मान्त्रिकः प्राह कर्त्तव्यमस्माभिः कृतमेव हि। उचितं यत् कुरु त्वं तन्निग्रहे त्वमसि प्रभुः॥७६३ ॥ साक्षेपमादिशद् राजा, मन्त्रिन् ! अपचमालय ।
॥६
॥
Page #120
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६॥
कलहंसं तमाहातुमादिक्षत् सचिवस्ततः॥७६४॥ कलहंसोऽपि तत्रैव, विमुच्य शुकपञ्जरम्। जगामाऽथ नृपोऽवादीद, मन्त्रिन् ! किं न्वस्ति पञ्जरे ?॥७६५॥ मन्त्रिणोचे महाराज!, शुकराजोऽस्ति सर्ववित् । उपश्लोकय राजानमित्युक्तश्च शुकोऽपठत् ॥ ७६६ ॥ सद्धर्म! जय काशीन्द्र !, यस्याऽऽकृष्टा गुणै शम् ।नयन्ति मार्गणा लक्ष्मीमेकेऽन्ये त्वानयन्ति ताम् ॥ ७६७ ॥ राज्ञा किं पठितोऽसीति, पृष्टोऽसावाख्यदात्मनः । तर्क-लक्षण-साहित्य-गणित-स्मृतिकौशलम् ॥ ७६८॥ मान्त्रिकः प्राह भो राजन् !, राक्षसी वोऽन्यचेतसाम् । प्रभविष्यति तत् कोऽयं, विलम्बोऽस्या विनिग्रहे ? ॥ ७६९ ॥ ततश्चागात् स चण्डालो, हरिश्चन्द्रसमन्वितः। हरिश्चन्द्र-शुको दृष्ट्वा भूदुत्फुल्लाक्षमानसः॥ ७७० ॥प्राह च स्वस्ति ते नाथ!, भरतान्वयभूपते!। हरिश्चन्द्र! नमभूपमौलिरत्नाङ्कितक्रम!॥७७१॥ सरोषं प्राह राजाऽपि, किमबद्धं प्रभाषसे ? । क्व साकेतपतित्र, कीर! त्वं विह्वलोऽसि किम् ? ॥ ७७२॥ अथाह श्वपचं मन्त्री, कुर्वनाच्छादनामिमाम् । तेनाऽपि हरिरादिष्टस्तां कृत्वाऽनवगुण्ठनाम् ॥ ७७३ ॥ प्रत्यभ्यज्ञासीत् किं नाम, सुतारा देव्यसौ हहा! ? किमेतेन हि दैवेन, हन्तम्या वयमेव हा! ? ॥ ७७४ ॥ नास्मिन् कर्मणि देव्येषा, करणं स्यात् कथञ्चन। किन्तु मे कोऽपि दुष्कर्मप्रेरितः कुरुते बदः॥७७५॥ प्रविश्याऽग्नि ततो देव्या, दोषमुत्सारयाम्यहम् । अथवाऽरिसभायां मे, नाऽऽत्मा योग्य: प्रकाशितुम् ।
દશા
Page #121
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६॥
॥७७६ ॥ मुनिभ्यः पृथिवी दत्ता, विक्रीता ससुता प्रिया। यत् करिष्यति दैवं तद्, हरिश्चन्द्रः सहिष्यते ॥७७७॥ दृष्ट्वा तां बाह्यनेपथ्यैरदूषितवपुलताम् । मन्त्रिणे पृथिवीनाथः, स्ववितकै न्यवेदयत् ॥ ७७८ ॥ चन्द्रकान्तं मुखं यस्याः, सुवर्ण वपुरेव हि । पद्यरागी करावेव, किमस्या मण्डनान्तरैः ? ॥ ७७९ ॥ उपलक्ष्य शुकोऽचैनां, ननाम नतमस्तकः । उशीनरसुते ! देवि!, सुतारे ! स्वस्ति ते सति !॥ ७८०॥ राज्ञोचे किं मुहुः कीर!, प्रजल्पस्येवमुच्चकैः। क्वसाऽत्रोशीनरसुता, किं त्वं कीरोऽसि मद्यपः? ॥७८१ ॥सावष्टम्भं शुकः प्राह, हरिश्चन्द्रनृपो ह्ययम् । अस्य पत्नीयमित्यर्थोऽन्यथा स्यात् प्रलयेऽपिन॥ ७८२॥ राजा पृष्टो हरिबूते, हरिश्चन्द्रो नृपोऽस्मि न । किन्त्वहं श्वपचस्याऽस्य, द्रव्यक्रीतोऽस्मि कर्मकृत् ॥७८३॥ राजा पृष्टाऽङ्गना प्राह, न सुताराऽस्मि राज्यहम्। किन्तु द्विजन्मनो वज्रहृदयाख्यस्य दासिका॥७८४ ॥ अरे ! विप्लावयस्यस्मानित्युक्ते भूभुजा शुकः । प्राह किं स्वं हरिश्चन्द्रः, प्रकाशयति ते पुरः ? ॥ ७८५॥ यतः-सतो वाऽप्यसतो वाऽपि, स्वान् स्वयं कीर्तयन् गुणान् । ब्रह्माऽपि हास्यतां याति, किं पुनः प्राकृतो जनः?॥७८६ ॥ हरि प्रत्याह राजा भोः!, मा भैषीः सत्यमुच्यताम् । ननु यद्यप्यहं वैरी, त्राताऽऽपदि तथाऽपि ते ॥ ७८७ ॥ हरिश्चन्द्रोऽब्रवीद् देव !, वचसा पक्षिणोऽस्य किम् । पुनरायस्यसे स्वं यद्, दासोऽस्याऽस्मीत्यवोचत ॥ ७८८ ॥ रूप-लावण्य-धैर्यादिगुणविस्मितचेतसा । राज्ञा पृष्टा पुनारी,
॥६३॥
Page #122
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६४॥
तदेवोत्तरमाख्यत॥ ७८९॥ मन्त्री प्राहाऽऽकृतावस्यां, राक्षसी कर्म किं भवेत् ? । ततो विचार्य कर्तव्यं, स्वामिना यद्यथोचितम्॥७९०॥ पृष्टश्च वपचो राज्ञा, प्राहाऽयं मम कर्मकृत् । इति निश्चित्य राजाऽमुं, रासभानयने-ब्रवीत्॥७९१॥ तेनाऽप्युक्तो हरिश्चन्द्रस्तत्र रासभमानयत् । शक्तोऽपीष्टोऽपि किं कुर्यान्नरः परवशः खलु ? ॥ ७९२ ॥ विचार्य कार्यमाचर्यमिति मन्त्रि-शुकादिभिः । वार्यमाणोऽपि तां राजा, खरमारोपयद् द्रुतम् ॥ ७९३ ॥ अहो! अक्षत्रमक्षत्रमित्याक्रन्दन् शुकोऽब्रवीत् । राजन् ! विज्ञापनामेकां, शृणु नीत्यनुयायिनीम् ॥ ७९४ ॥ राज्ञोचे ब्रूहि रे! स्वैरं, कीरः प्रोवाच यद्यसौ । सुतारा राक्षसी स्यात् तद्, विशाम्यग्नि पुरस्तव ॥ ७९५॥ सदैन्यं प्राह सर्वोऽपि, सभालोकः शुकस्य गीः। अस्तु प्रमाणमामेति, राज्ञाऽप्यूचेऽनुरोधतः ॥ ७९६ ॥ सोत्साहं प्राह कीरोऽपि, मन्त्रिन् ! कारय तच्चिताम् । तथा तेन कृते कीरः, स्नात्वाऽगच्छच्चितां प्रति ॥ ७९७ ॥ ततो दिग्नायकानाह, योषा राक्षसान्वया। भवेद् नृपसुता तन्मां, प्रदहत्वाशु हव्यवाट् ॥ ७९८ ॥ इत्युक्त्वा पश्यतामेव, तेषां गतभयः शुकः । झम्पामदाच्च विध्यातोऽग्निश्चास्थादक्षतः शुकः ॥ ७९९ ॥ आश्चर्यमिदमाश्चर्यमित्यूचाना जनाः स्फुटम् । सतीयं राक्षसी न स्यादित्यदुः शुद्धितालिकाम् ॥ ८००॥ मन्त्र्यूचे नाथ! मन्येऽहं, मान्त्रिकस्य विजृम्भितम् । तत् केनाऽप्यपदेशेन, मान्त्रिकोऽयं विसृज्यताम् ॥ ८०१॥ तमां रासभादाशु, समुत्तारय सम्प्रति । इत्युक्ती
॥६४॥
Page #123
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
कथाचतुष्टयी।
॥६५॥
मन्त्रिणा भूपः, सविस्मयमदोऽवदत् ॥ ८०२॥ किं कुर्मः! किमु जानीम: ?, कस्येदं कैतवं महत् ?। सन्दिग्धेऽर्थे किलेतस्मिन् विचारं कुर्महेच किम् ?॥ ८०३ ॥ इति विकल्प-कोपाभ्यां, संश्लिष्टो नृपतिः स्वयम् । व्यसृजन मान्त्रिकं कीरं, पञ्जरेऽथ न्यधापयत्।। ८०४॥ उदतारयदेनां च, रासभाद् वनितां ततः । इति सर्व विसृज्याऽथ, नृपः पल्यमासदत् । ८०५॥ हरिश्चन्द्रोऽपि सूर्यास्ते, चाण्डालस्य नियोगतः। व्रजन् श्मशानं दथ्यौ भोः!, कीदृगु दुर्दैवनाटकम् ?॥ ८०६ ॥ देव्याः कर्मकरीत्वेन, स्थिताया विप्रसद्यनि । राक्षसीवचनं कीरो, देवदत्तं न्यवर्तयत् ।। ८०७ ॥ दैवमेव ततो मन्ये, बलवन्नापरः पुनः । यत् तेन विहिता ह्यापत्, तेनैव हि निवर्त्यते ॥ ८०८ ॥ तमस्यसूचीभेद्येऽपि, प्रविशन्निर्भयो हरिः । ददर्श भीषणाकारं, श्मशानं निशि सर्वतः॥८०९॥ क्वचित् फेरण्डफेत्कारं, क्वचिद् राक्षसडम्बरम् । क्वचिद् विभीषिकोद्योतं, क्वचित् कौशिकवासितम् ॥ ८१०॥ क्वचित् प्रेतपरित्रस्तशवसंस्कारकृत् जनम् । क्वचिच्च डाकिनीमुच्यमानोत्किलकिलावरम् ॥ ८११॥ क्वचित् कापालिकैर्गृह्यमाणसत्पुण्यमस्तकम् । सर्वतोऽपि च दुर्गन्धपूरपूरितनासिकम् ॥ ८१२ ॥ उपर्युपरि पर्यस्तमुण्डतुण्डस्खलद्गमम् । इतस्ततः श्मशानं स, पश्यन् शुश्राव दुर्ध्वनिम् ॥ ८१३ ॥ अहो! आर्तध्वनि: सैषा, मृतपत्याः स्त्रियाः खलु । रुदर्ती वारयाम्येनामित्यगात् तत्पुरो नृपः॥ ८१४॥ उवाच च शुभे! किं ते, कारणं परिदेवने ?। साऽऽह
॥६५॥
Page #124
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६६॥
पश्याऽग्रतो गत्वा, न्यग्रोधे कारणं मम ॥ ८१५ ॥ हरिर्गत्वा ततोऽपश्यत्, पुमांसं पूर्णलक्षणम् । ऊर्ध्वपादमधोवक्त्रं, बटशाखानियन्त्रितम् ॥ ८१६ ।। सोढाऽहं पुरुषः कान्ते !, त्वं पुनर्भाविनी कथम् ? । तत्प्रलापमिति श्रुत्वा, दथ्यौ राजाऽस्य सा प्रिया॥ ८१७ ॥ अस्योपकारं कुर्वे यद्, दत्ता भूर्मुनये मया । मुनिकन्याधनोपाये, विक्रीतौ दयिता-सुतौ॥८१८॥जीवितस्याऽस्य निर्विण्णः, स्वयमेव पुराऽस्म्यहम् । कृत्वा परार्थ चेद यामि, तत् किं नातं फलं मया? ॥ ८१९ ॥ इति ध्यात्वा हरिः प्रोचे, तमुबद्धं नरं मृदु । अहो ! कस्त्वं कथं चेयमवस्था ते सुदुःसहा ? ॥ ८२० ॥ जाननस्मीति यद् वक्तुमुबद्धेन न शक्यते । परं त्वदाकृति: पुण्या, प्रयुङ्क्ते प्रष्टुमत्र माम् ॥ ८२१ ॥ तदाख्याहि न शक्तोऽस्मि, द्रष्टुं ते दुस्सहां दशाम् । इति तत् प्रणयं दृष्ट्वा, प्रोवाचोबद्धपूरूषः॥ ८२२ ॥ नाहमेतां दशां दीनां, कस्यापि हि निवेदये । तच्छ्रोता 'वेत्ति किं मत्तो, यत् परित्राणमीहते ? ॥ ८२३ ॥ परन्त्वन्यभवस्नेहानुबन्धादथवोत्तमात् । उपकारपरत्वात् ते, पृच्छते' कथयामि भोः !॥ ८२४ ॥ महासेनोऽस्मि काशीन्द्रचन्द्रशेखरनन्दनः । विद्याधर्यास्त्र पल्यहादानीतः प्रियया युतः ॥ ८२५ ॥ किमर्थमिति तेनोक्ते, नरः प्राहात्र सम्प्रति । मन्मांसेन महाहोम, सा करिष्यति खेचरी॥ ८२६ ॥ क्व १. चतुर्थ्यन्तम्।
॥६६॥
Page #125
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६७॥
गता साधुना विद्याधरीति हरिणोदिते । स्नातुं गङ्गां नदी व्योम्ना, जगामेत्यवदद् नरः ॥ ८२७ ॥ ततो दथ्यौ नृपो हर्षाद, गत्वरैश्चेन्ममाङ्गकैः । विद्याधर्या भवेत् सिद्धिर्जीवितं चाऽस्य चारु तत् ॥ ८२८ ॥ तमुवाच हरिश्चन्द्रः, प्रार्थये त्वां किमप्यहो!। स प्राहैवंविधावस्थं, किं त्वं प्रार्थयसेऽत्र माम् ?॥ ८२९॥ राज्ञोचे यदलं दातुं, प्रार्थ्यसे त्वं तदेव हि । स प्राह; तहि याचस्व, यदभीष्टं नरोत्तम ! ॥ ८३०॥ हरिः प्राह; प्रयाहि त्वं, स्वं राज्यं स्वीकुरु क्षणात् । यत् कार्य तत् करिष्यामि, विद्याधर्याः स्ववर्मणा।।८३१॥ पुरुषः प्राह, किं ब्रूते, नात्मनीयमिदं खलु। अधमः कः स्वयं स्वार्थे, परप्राणान् व्ययिष्यते ?॥८३२॥ किञ्च स्वं मे यथाभिष्टं, यथा मे मृत्युभीरुता । यथैषा दयिता मेऽस्ति, तवाऽप्येवं तथाऽस्ति भोः ! ॥८३३॥ तद् याहि त्वमत: स्थानादधुनैष्यति खेचरी। तेनेत्युक्ते हरिश्चन्द्रः, सदैन्यमिव तं जगौ॥८३४॥ मा मा मे प्रार्थनां व्यर्था, कुरुष्व पुरुषोत्तम! । स्वेनाप्यहं महाकष्टान्मर्तुकामोऽस्मि तद् यदि॥ ८३५॥ त्वादृशस्योपकृत्याऽथ, म्रिये स्यां सफलस्तदा। उपकारपरोधर्मः, इत्याख्यान्ति बहुश्रुताः॥ ८३६ ॥ न जातौन जनिष्येते द्वाविमौ पुरुषौ भुवि । अर्थितो यः करोत्येव, यश्च नार्थयते परम् ॥ ७३७ ।। इत्येवं बहुशोऽभ्यर्थ्य, स्वयमुन्मोच्य बन्धनात् । याहीति प्रेषितस्तेन, सजगाम प्रियायुतः॥८३८॥ नूपुरकाणकल्पद्रुपुष्पम्रक्सौरभादिभिः । ज्ञात्वा विद्याधरी आरादायान्ती नृपतिः क्षणात् ॥ ८३९ ॥ बद्ध्वा
॥६७॥
Page #126
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६८॥
न्यग्रोधशाखायां, स आत्मानमधोमुखम् । गतमृत्युभयं तस्थौ, रोमाञ्चकवचाञ्चितः ॥ ८४० ॥ ततो । विद्याधरी व्योम्नोऽवतताराऽऽर्द्रचीवरा। अग्निकुण्डनये वह्निमुज्ज्वलं समचिस्करत्॥८४१॥ सज्जीकृत्य च पूजादि, विद्याधर्याह पार्श्वगान् । चित्राङ्गद ! समीक्षस्व, किं लक्षणधरो नरः ॥ ८४२ ॥ चित्राङ्गदोऽप्युपागत्य हरिश्चन्द्राङ्गलक्षणम् । वीक्ष्योचे देवि! मोदस्व, येनाऽयं चक्रिलक्षणः ।। ८४३॥ हुत्वा कुण्डनये मांसमस्य प्रान्ताऽहुतीकृते । शीर्षे विश्ववशीकारविद्याऽऽविर्भविता स्वयम् ॥ ८४४॥ इत्यूचाना मुदोत्थायाऽऽनर्च सर्वाङ्गमप्यमुम्। जूचे च स्मर किञ्चित् त्वं, देवं यत्राऽसि भक्तिमान् ॥८४५।। भवेश्च सात्त्विको येन, विद्या सिध्यति मेऽधुना। यत् त्वन्मांसैर्तुतैः सा स्यात्, प्रीता च वरदा च में ॥८४६ ॥ हरिश्चन्द्रस्ततोऽवादीद, ध्वस्तसंसारवेशसम् । स्मरामि निष्ठितक्लेशं, देवं नाभिसमुद्भवम् ॥८४७ ॥ इदानीं मा विलम्बस्व, होमः स्याद् बहुविध्नभूः । स्वेनैवोत्कृत्य मांसं स्वं, यच्छाम्येष गृहाण तत् ॥ ८४८ ॥ सा प्राह सिद्धिर्मन्त्रस्य, जातैवं त्वं यदुत्तमः । मत्तोऽप्युत्साहवानीदृक्, समवायो हि पुण्यतः ॥ ८४९ ॥ ततः प्रवृत्ता कुण्डेषु, ज्वलज्ज्वालाऽऽकुलेषु सा। हरिश्चन्द्रार्पितं मांसं, प्रक्षेप्तुं मन्त्रपूर्वकम् ॥ ८५० ॥ चे च परितः खड्गहस्तान् विद्याधरोत्तमान् । मा दत्तात्र प्रवेशं भोः !, धापदस्य नरस्य वा ॥ ८५१॥ कियत्यपि कृते होमेऽभूदाविर्देवतामुखम् । मध्यकुण्डात् ततो जातो,
॥६८॥
Page #127
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६९॥
सोत्साहौ तावुभौ मुदा ॥ ८५२ ॥ अथ गोमायुरटितं, कुण्डानि परितोऽभवत् । विषादात ततो . विद्याधर्म्युचेऽयं निवर्त्यताम् ॥ ८५३ ॥ यद्यस्य घोरफेरत्कारैर्निद्रां त्यक्ष्यति तापसः। होमध्वंसंतदागत्य, स करिष्यति निश्चितम् ॥ ८५४ ॥ सर्वः स नाश्यमानोऽपि, प्रत्युताऽऽगात् समीपग: । जजागार ततश्चाऽऽरादाश्रमे तापसः क्षणात् ॥ ८५५ ॥ किञ्चित् किञ्चित् ततो विद्यामुखं नीचैर्ममज्ज च । खेचर्युवाचाऽपर्याप्तहोमा हा! हा! हतास्म्यहम् ।। ८५६ ॥ सावष्टम्भं हरिः प्राह, मा विषीद गृहाण मे। छित्त्वा शिरोऽपि पर्यन्ताऽहुतिहोमं समापय॥८५७ ॥ चे विद्याधरी होमः, क्रमात् स्यान्ननु नाऽक्रमात् । क्रमंच क्षमते नैष, तापसः क्रोधमावहन्॥८५८॥ अरे! किमिदमारब्धमस्मदाश्रमभूमिषु। इत्याक्रोशन् विवेशोच्चैरुद्धतस्तत्र तापसः॥ ८५९॥ ममज तन्मुखं देव्या, मध्येकुण्डाग्नि सत्वरम् । भीता विद्याधरी साऽथ, क्वाऽप्यगात् सपरिच्छदा॥ ८६०॥ ततः क्रोधात् परिभ्राम्यन्, तापसस्तत्र जग्मिवान् । यत्राऽऽस्ते कृत्तसर्वाङ्ग, शाखाबद्धो हरिः श्वसन् ॥ ८६१॥क्षणेन तापसः किञ्चिदुपलक्ष्याऽऽह विस्मयात् । अरे ! भवान् हरिश्चन्द्रः, सोऽप्याख्यदोमिति स्फुटम् ॥ ८६२ ॥ तमाह तापसः क्रुद्धः, स्वर्ण कुलपतेरदाः ?। नृपः प्राह दिनैः कैश्चित्, प्रभो! पूर्णीभविष्यति ॥ ८६३ ॥ उपलक्षयसि त्वं मे, प्रोक्तस्तेन नृपोऽवदत् । कौटिल्यस्त्वं महीदाने, साक्षी कुलपतेरसि ॥ ८६४ ॥ अरे ! कुलपते: स्वर्णमनापूर्येति किं त्वया।
॥६९॥
Page #128
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥७०॥
आरब्धमित्यूचानेऽस्मिन्, राइ हियाऽधोमुखोऽभवत् ॥ ८६५ ॥ ततो मा भून्मुनेः स्वर्णहानिरस्मिन् मृते त्विति। औषध्या व्रणरोहिण्या,स्वेनालिम्पत् स तद्वपुः॥८६६ ॥ अभूच्च तत्क्षणादेवाऽऽरूढव्रणवपुर्नृपः । ययौ च तापसः स्थाने, स्वेदध्यौ हरिरप्यथ ॥ ८६७॥ नाऽपूर्ण मेऽभवत् किञ्चित्, सर्वस्वं ददतो मुनेः। विद्याधर्या न यत् सिद्धिः, सञ्जाता तत् दुनोति माम् ॥ ८६८ ॥ अरे ! क्व त्वं गतोऽसीति, प्राऽऽहूतः श्वपचेन सः । उपसृत्याह कर्तव्यं, मम स्वामिन् ! समादिश॥ ८६९॥ स प्राहेष मृतः कोऽपि, समायाति ततो भवान् । वस्त्रं गृह्णातु गत्वेति, प्रेरितोऽगाद् नृपस्ततः ॥ ८७० ॥ अशृणोच्छब्दमेकस्याः, करुणा सुतव्ययात् । हा पुत्र! क्व गतोऽसीति, मूर्छन्त्याश्च मुहः स्त्रियाः ।। ८७१॥ अहो! दैवेन निर्मुक्तकरुणेन किलाङ्गजम् । व्यापादयता निर्भाग्याऽभीष्टाऽपत्या त्वसौ हता ॥ ८७२ ॥ अहो ! असार: संसारो, मर्त्यवाचामगोचरः । यदिष्टं देहिनां तत् तु, प्राप्यते न कदाचन ॥ ८७३ ॥ कथं चाऽहं ग्रहीष्यामि बालस्योर्ध्वात् किलाम्बरम् ? । इति मन्दपदः प्रोक्तः, श्वपचेनाशु गच्छ रे!॥ ८७४ ॥ सभयं परिचक्राम्, हरिश्चन्द्रः सुतं स्मरन् । न शुध्येद् यदि देवी मे, तदा वत्सो म्रियेत सः ॥८७५॥ ततः शुश्राव करुणं, रुदर्ती वनितामिति । निर्भाग्यशेखराया मे, मृतो वत्सो हताऽस्मि हा!॥ ८७६ ॥ वत्सो मृत इमां वाचं, प्रतिघ्नन् मङ्गलोक्तिभिः । वामाक्षिस्पन्दनेनाथ, बभूवाऽऽशङ्किमानसः ॥ ८७७ ॥ सर्वस्वं मुनये दत्तं, ..
॥७०॥
Page #129
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥७
॥
विक्रीतौ दयिता-सुतौ। चाण्डालकर्मकर्ताऽहं, किं मे वा भाव्यतः परम् ? ॥ ८७८॥ इति चिन्तातुरो यावद्, मार्गे याति नृपस्ततः । चाण्डालपतिना प्रोक्तो, व्याघुट्येति व्यजिज्ञपत् ।। ८७९॥ आगतोऽस्ति मृतो बाल, इति वस्त्राऽऽहतौ त्रपा। स प्राह का त्रपाऽस्माकमाचारोऽयं गृहाण तत्॥८८०॥ निवृत्याऽथ हरिर्दथ्यौ, धिग्लोभं यदशाज्जनः। वेत्ति कृत्यमकृत्यं वा, नैव दैवहतो हहा!॥८८१॥ यदाऽऽदिशति मे स्वामी, तत् कर्तव्यं मया खलु । विचारो युज्यते नैव, स्वाम्यादिष्टेऽनुजीविनाम् ॥ ८८२ ॥ स गच्छन्निति शुश्राव, स्वीविलापं तमुच्चकैः । हा! हा! पुत्र! त्वमेको मे, तन्मे मृत्युस्त्वया सह ।। ८८३॥ त्वं ममैवाऽसि कुपितो, रे ! दैव ! यत् पतिर्मम । बभूव कर्मकृन्नीचगेहेऽहमपि तादृशी ॥ ८८४ ॥ परमस्य स्वपुत्रस्य, भरतान्वयशालिनः । आलम्बनेन जीवन्त्या, भविता काऽद्य मे गतिः ? ॥ ८८५ ॥ हरिश्चन्द्रोऽपि विज्ञाय, सुतारां त्वरितो व्रजन् । मुञ्चन्नश्रूण्यथोऽवादीद्, निन्दनात्मानमात्मना ॥ ८८६ ॥ निर्भाग्यशेखरे ! देवि!, वज्रघात: क एष नौ ? । वनिता वीक्ष्य भर्तारं, तारं तारं रुरोद सा॥ ८८७॥ हरिश्चन्द्रोऽप्यरोदीच्च, धैर्य कस्य सुतव्यये ?। रोहिताश्वं हरिर्मोहादाश्लिष्यत् किल पूर्ववत् ।। ८८८ ॥ सुतारां प्राह देवि! त्वं, किं रोदिषि तथा कथम् । वत्सो मां भाषते नैव ?, भवत्या रोषित: किमु ? ॥८८९॥ किं त्वया मोदकं नास्मै, दत्तः किं परिधापितः ? । नाऽद्य रत्नाङ्कितहारं, किं हस्ती नाऽर्पितो
॥७॥
Page #130
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टची।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥७२॥
मया?॥ ८९० ॥ क्षमस्व वत्सलो हि त्वं, स्वेच्छया यत् तु रोचते । इति स्वं सान्त्वयन् पुत्रं, देव्याऽसौ परिदेवितः ।। ८९१॥ किं न पश्यसि मूढ ! त्वं, गतासुंतनयं निजम्। गतासुश्च कथं पश्येदाश्लिष्येन्निगदेदथ ? ॥ ८९२ ॥ किमारब्धं त्वया साध, नार्या किं नैषि सत्वरम् ? । इत्युक्तः श्वपचेनाऽसौ, भयाच्चैतन्यमासदत् ॥ ८९३ ॥ अज्ञासीच्च मृतं पुत्रं, चेष्टयाथाश्रुलोचनः । सुतारां पुत्रवृत्तान्तमप्राक्षीत् साऽप्यचीकथत् ।। ८९४ ॥ अद्याऽयं प्रातरेवाऽगाः, समित्-पुष्पकृते वने। विप्रेण प्रेषितो मन्दभाग्यो दष्टोऽहिना प्रिय !॥८९५॥ विनाऽऽत्मीयान कोऽप्यस्य, विषस्योत्तारणं व्यधात् । विना बन्धुं जगच्छून्यं, जीवो धर्म विना यथा॥ ८९६ ॥ हरिश्चन्द्रस्ततो दध्यौ, धिग्मां व्यसनपातिनम् । एकत्र श्वपचः क्रुद्धोऽन्यत्र पुत्रव्ययक्लमः ॥ ८९७ ॥ प्रवासोऽरिपुरीवासो, नीचदास्यं सुतव्ययम् । हरिश्चन्द्रोऽखिलं सोढा, देवी त्वेकसुता हता ॥ ८९८ ॥ किञ्च मे वेक्ष्यतो हस्तौ, पुत्रवस्त्राहृतौ कथम् ? । स्वाम्यादेशमकतुं च, नैवीजस्वि मनो मम ॥ ८९९ ॥ अथवा पुत्रमृत्यौ को, मे विचारो यदस्म्यहम् । श्वपचाधीनदेहस्वत्, स यद् ब्रूते करोमि तत् ॥ ९०० ॥ अन्यथा स्यां प्रतिज्ञातभ्रष्टः सत्त्वकलङ्कितः । सत्त्वैकतानवृत्तीनां, नाऽपत्याद्यनुरागिता ॥ ९०१॥ व्यापन्नस्य सुतस्याऽस्य, न गृह्णाम्यम्बरं यदि। निर्वाहयामि नो सन्थां, लज्जते तरणिस्तदा ॥९०२॥ इति सत्त्वानिलोफ़्ताऽपत्यबन्धः स सात्त्विकः। भूत्वा पराङ्मुखोऽशक्तो,
॥७२॥
Page #131
--------------------------------------------------------------------------
________________
कवाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥७३॥
याचितुं स्फुटया गिरा ॥ ९०३ ॥ अर्पयाऽच्छादनमिति, संज्ञया प्रतिपादयन् । हस्तं प्रसारयामास, हरिश्चन्द्रः प्रियां प्रति ॥ ९०४ ॥ सुताराऽपि च तदभिप्रायं स्फुटमजानती। उच्चिक्षेप करे दातुं, रोहिताश्वं मुहर्मुहुः ॥ ९०५॥ अगृहति हरिश्चन्द्रे, पुत्रं साऽऽह ब्रवीषि किम् ? न जानामि तवैतां हि, संज्ञां ब्रूहि ततः स्फुटम् ॥ ९०६ ॥ धैर्यसन्दंशकाकृष्टवचनः सात्त्विकोऽवदत् । देवि ! तिष्ठतु वत्सोऽयं, वत्साच्छादनमर्पय ॥ ९०७ ॥ यावदेवं हरिश्चन्द्रो, बदत्यात्मप्रियां प्रति । तावत् तस्य शिरस्याशु पुष्पवृष्टिरभूद दिवः ॥ ९०८ ॥ अहो ! सत्त्वगहो ! धैर्य, हरिश्चन्द्रमहीपतेः । एवमुद्घोषणापूर्व, दुन्दुभिम्वनिरत्यभूत् ॥ ९०९ ॥ राजाऽप्यपश्यदात्मानमयोध्यायां निजौकसि । अलङ्कृतमहासिंहासनं स्वसदसि स्थितम् ॥ ९१० ॥ रोहिताश्वमपश्यच्च, क्रोडे क्रीडन्तमात्मनः । अश्रान्तकान्तिरत्नाहारस्फारश्रियं मुदा ॥ ९११ ॥ वसुभूति महामात्यं, कुन्तलाख्यं च सेवकम् । द्वावप्येतौ स्वस्वरूपी, पुरोऽद्राक्षीत् कृताञ्जली ॥ ९१२ ॥ यवनिकान्तरे चैव, द्रष्टुं नाटकमागताम् । सुतारां भाषमाणां च, सख्या शुश्राव भूपतिः ॥ ९१३ ॥ पुरतश्च सुसङ्गीतरसनिर्मनचेतसाम् । नृपाऽमात्यप्रभृतीनामपश्यत् संसदं निजाम् ॥ ९१४ ॥ प्रतिमन्दिरमैक्षिष्ट, क्रियमाणं च नागरैः । नृत्यत्पुरन्धिविनाण्यमानदानमहोत्सवम् ॥ ९१५ ॥ प्रतीहारमुखप्राप्तान, विजिज्ञपयिषून् जनान् । दूरतो
॥७३॥
Page #132
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजेन कथासंग्रहः
110811
नमतः प्रेक्ष्य, किमित्येतदचिन्तयत् ।। ९९६ ।। किं नु स्वप्नो मया दृष्टः, किं वा मे मनसो भ्रमः । किं वा कस्यापि देवस्य, चित्रमेतद् विजृम्भितम् ॥ ९९७ ॥ ततश्च प्रकटीभूय, चन्द्रचूडमणिप्रभौ । पुरः स्थित्वा सुरौ राज्ञः, सहर्षमिदमूचतुः ॥ ९९८ ॥ त्रिशङ्कुनन्दन ! श्रीमदिक्ष्वाकुकुलमण्डन ! भरतान्वयभूपाल !, हरिश्चन्द्र ! चिरं जय ।। ९९९ ।। धन्यः सुग्राह्यनामा त्वं यस्य वास्तोष्पतिः स्वयम् । सत्त्वं स्वीति मूर्धानं, धुनानो घुसदां पुरः ॥ ९२० ॥ यादृशः कथितो राजन्नचाल्यो द्युसदामपि । शक्रेण तादृगेवाऽसि, सात्त्विकेषु शिरोमणिः ॥ ९२९ ॥ माहात्म्येन तवैवेदं, पुना राज्यं तथैव हि । अढौकत निजस्फीत्या, निर्जिताऽमर- दानवम् ।। ९२२ ॥ वसुभूतिः स एवाऽयं, मन्त्री मित्रं च ते नृप ! शुकरूपः प्रविश्याऽग्नी, यो देव्याः शुद्धिमातनोत् ।। ९२३ ॥ कुन्तलश्चैष ते सेवां, करोति रचिताञ्जलिः । जम्बुकीभूय ते होमसङ्कटे यस्तदाऽरटत् ।। ९२४ ॥ शूकरोदन्तमारभ्य यावदद्य नरेन्द्र ! यत् । अनुभूतं त्वया विद्धि, तदस्मत्कूटनाटकम् ॥ ९२५ ॥ एतत् सर्वं भवत्सत्त्वपरीक्षारसिकैः खलु । अस्माभिर्विहितं तत् ते, क्षन्तव्यं महतां गुरो ! ।। ९२६ ॥ चित्रं परोपकाराय, मर्त्यत्वेऽपि भवादृशाम् । अवतारः परोत्तप्त्यै, स्वर्गेऽप्यस्मादृशां पुनः ॥ ९२७ ॥ किं वा कोऽपि गुणोऽस्माकमपि ते सत्त्वदीपनात् । सुवर्णस्य कथं रेखा, कषपहं विना भवेत् ? ॥ ९२८ ॥ तव सत्त्वेन सत्येन, हरिश्चन्द्र ! महानृप ! जलदो वर्षति
कथाचतुष्टयी ।
110811
Page #133
--------------------------------------------------------------------------
________________
कथाचतुष्टयी।
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥७५॥
स्फीतशस्या भूर्मुदितो जनः ॥९२९॥ स्वस्यैव सुकृतेनेदं, राज्यमापि पुनस्त्वया। अस्मत्तः परितुष्टेभ्यः, किञ्चिद् याचस्व साम्प्रतम् ॥ ९३०॥ लज्जितस्त्रिदशोपज्ञवर्णनाकर्णनाद् नृपः । उवाच न कदाऽप्यस्मि, शिक्षितो याचितुं परम् ॥ ९३१॥ किञ्च सत्त्वं न मुक्तं स्वं, सूर्यवंशो न लजितः । सत्यवाचः कृतश्चेन्द्रः, किमत: परमर्थये ? ॥ ९३२॥ पुनरप्यूचतुर्देवी, नृप ! तन्वन् यशः सितम् । दिव्यशक्तिः श्रियां पात्रं, सदाऽऽनन्दमयो भव॥ ९३३॥ प्रभावमिति तौ तत्र, न्यस्य स्वास्पदमीयतुः। इन्द्रोऽपि परमां प्रीतिमवाप ससुरासुरः॥ ९३४ ॥ राजाऽथ श्रीहरिश्चन्द्रस्तत्प्रभृति विशेषतः । दयालुर्जगदानन्दस्त्यक्तव्यसनकौतुकः ॥ ९३५ ॥शक्रावतारतीर्थस्य, सर्वज्ञस्य कृपानिधेः । श्रीवृषध्वजदेवस्य पर्युपास्तिपरायणः ॥ ९३६ ॥ दिव्यशक्तिप्रभावेण, गगनक्रीडनादिकाम् । महर्द्धि दर्शयन् लोके, पालयामास काश्यपीम् ॥ ९३७ ॥ (त्रिभिर्विशेषकम्) अन्यत्रोद्धृतोपसंहार :- अन्येधुर्बहिरुद्याने, गतः क्षोणिपतिः स्वयम् । तीर्थ शक्रावताराख्यं, जीर्ण शीर्ण व्यलोकयत्॥१॥वसुभूतिरुवाचाथ, ज्ञात्वा चेतो महीभुजः। इङ्गिताकारतत्त्वज्ञाः, मन्त्रिण: सर्ववेदिनः॥२॥ वृषभस्वामिनो बिम्बं, भासुरं शक्रनिर्मितम् । इदं शक्रावताराख्यं, महातीर्थ महीतले ॥३॥ कालक्रमादिदं जीर्ण, बभूव क्षितिनायक!। उद्धारकारिणो यस्मात्, प्रभवन्ति भवादृशाः ॥४॥ भवानप्यादिमजिन-सन्ताने समजायत । कुरुष्वेदं नवं तीर्थ, देहिनं रसवेदिवत् ॥ ५॥ भरतेशा
॥७५॥
Page #134
--------------------------------------------------------------------------
________________
ऽऽदित्ययशःप्रभृतीनां महीभुजाम् । स्वपूर्वजानामाख्याभिः, ख्याताः स प्रतिमा व्ययात् ॥६॥ अमारिपूर्वकं भूरिदानसम्प्रीणितार्था च । प्रतिष्ठां कारयामास, चैत्योद्धारमकारयत् ॥७॥ सम्यक्त्वं निर्मलं बिप्रद, विदधानः प्रभावनाम्। कालक्रमेण शुद्धात्मा, देवभूयमगादयम्॥८॥
॥ इति सत्त्वोपरि सत्यवादिहरिश्चन्द्रनृपकथा॥
श्रीजैन कथासंग्रहः
कथाचतुष्टयी।
॥७६॥
॥७६॥
Page #135
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१॥
॥ अर्हम् ॥
श्री शंखेश्वर पार्श्वनाथाय नमः ।
॥ श्री प्रेम-भुवनभानु-पद्म- हेमचंद्र सद्गुरुभ्यो नमः ॥
॥ अथ धम्मिलकथा ॥
अस्त्यत्र भारते क्षेत्रे कुशाग्रपुरपत्तनम् । अस्तशत्रुर्नृपस्तत्र धारणी तस्य वल्लभा ॥ १ ॥ सुरेन्द्रदत्तः सार्थेशस्तत्र श्रीद इव श्रिया । आसीत्तस्य सुभद्रेति प्रेयसी श्रेयसीतमा ॥ २ ॥ अन्यदाऽऽपन्नसत्त्वाया दानधर्मादिदोहदाः । जातास्तस्याः प्रियेणाशु निःशेषा अपि पूरिताः ॥ ३ ॥ सूनुः शुभेऽह्नि संजातस्ततः पित्रा प्रमोदतः । पुत्रजन्मोत्सवश्चक्रे जगदानन्ददायकः ॥ ४ ॥ तस्य धम्मिल इत्याख्या विदधे दोहदानुगा । लाल्यमानोऽनिशं पञ्चधात्रीभिर्वर्धते स्म सः ॥ ५ ॥ द्विसप्ततिकलाविज्ञः स व्यवाहि यशोमतीम् । तत्रैवेभ्यधनवसुधनदत्तातनूद्भवाम् ।। ६ ।। भोगक्षमोऽप्यतद्रागी हस्तान्नोज्झति पुस्तिकाम् । भोगत्यागविलासाद्यैः फलं गृह्णाति न श्रियः ॥ ७ ॥ मात्रोचे तत्पिता पुत्रः सुहृद्रोष्ट्या नियोज्यते ।
॥ अथ धम्मिल
कथा ॥
॥१॥
Page #136
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥ अथ धम्मिल
कथा।।
॥२॥
पितोचेऽम्भः स्वयं नीचैर्यात्येव निरुपक्रमम् ॥ ८॥ परिक्षिप्तः सुहृद्रोष्ठ्यां स्नेहान्मात्रा सुतस्ततः । वसन्ततिलकावेश्यावेश्म तत्सङ्गतो गतः॥९॥ बहुकालं तदासक्तस्तत्रास्थाद्धोगलालसः। प्रत्यहं तद्गृहे प्रेषीद्दीनाराष्टशतं प्रसूः ॥ १०॥ एवं पूर्वार्जिते वित्ते प्रयात्यम्बा रुरोद सा। किं रोदिषीति भर्ताह द्रव्यं यातीति साऽवदत् ॥११॥ प्रियेणोचे मयाऽवारि तथाप्येवं कृतं त्वया। तन्मा रोदीस्ततः पुत्रवियोगात्पितरौ मृतौ॥१२॥ यशोमत्यपि नि:स्वत्वे प्रैषीत्स्वाभरणान्यपि। अक्काऽपि नि:स्वतां ज्ञात्वा पश्चात्तान्यार्पयत्ततः ॥ १३॥ साऽपि विक्रीय गेहाद्यं गच्छति स्म पितुर्गृहम् । डूचे वसन्तसेनाऽपि कुट्टिनी स्वां सुतामिति ॥१४॥ मुञ्चैनं निर्धनं सापि तद्रक्ता तं न मुञ्चति । इक्षुकूर्चादिदृष्टान्तानकोक्तानप्यजीगणत् ॥ १५ ॥ 'आपानकं व्यधादक्का तत्राचेतनयोर्द्वयोः । धम्मिलं निजदासीभिरौज्झयनगराहिः ॥१६॥ प्रातस्त्यैः पवनैर्बुद्धो वीक्ष्यात्मानं भुवि स्थितम् । चिन्तयामास चित्ते स्ववेश्याविलसितं यतः ॥ १७ ॥ सर्पाणां क्षितिपानां च व्याघ्राणं पावकस्य च । पण्यस्त्रीणां च प्रायेण न हि कोऽपि प्रियो भवेत्॥ १८ ॥ पृष्ट्वा नरं ततः स्वौकोगतस्य प्रातिवेश्मिकैः। द्रव्यब्ययो मृतिः पित्रो; पत्न्याः पितृगृहे गतिः॥१९॥ तच्चाकर्ण्य क्षणाद्वजाहतवन्मूर्छितोऽपतत्। विमूर्छश्चोत्थितो दध्यौ किमतो जीवितेन मे ॥ २०॥ निर्गत्य नगरान्मृत्यै १ कृत्वाला प्रोत्सवं शाठ्यादाहयत् प्रमदाकुलम् इत्यपि पाठः।
॥२॥
Page #137
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥ अथ धम्मिल
कथा॥
॥३॥
. जीर्णोद्यानं गतस्ततः । तत्रासिना छिन्दत: स्वं देवता तमकुण्ठयत् ॥ २१॥ चितां प्रज्वाल्य चाविक्षद्देवता
तामशान्तयत् । भक्षितं कालकूटं चं ग्रस्तं तजठराग्निना ॥ २२ ॥ मुक्तवान् स्वं तरोरग्राद्धूल्यां तूल्यामिवापतत् । तदा तं दिवि कोऽप्याह मा मैवं साहसं कृथाः ॥ २३ ॥ ततः स चिन्तयन्नस्ति कर्त्तव्यं किं मयाऽधुना । इतो वसन्ततिलका बुद्धाऽनालोक्य धम्मिलम् ॥ २४ ॥ पप्रच्छाकां धम्मिल: क्व? साऽऽह तं वेत्ति कोऽधनम् । साऽथ दध्यौ व्यधादेतदर्थमेवामुमुद्यमम् ।। २५ ॥ ततो वेणी बबन्धासौ सर्व शृङ्गारमत्यजत् । प्रत्यज्ञासीच्चेति नरं नेहेऽन्यं धम्मिलं विना ॥ २६॥ धम्मिलोऽपि ततो जीर्णोद्यानात् स्निग्धवनं गतः । अशोकद्रोरधः साधु धर्ममाख्यान्तमैक्षत ॥ २७ ॥ साधुस्तमाह किमहो ईद्दक्साहसकार्यसि । प्रणम्य सोऽभ्यधात्साधुं प्रभोऽहं दुःखभागिति ॥ २८॥ यत्यूचे तव किं दुःखं ? सोऽभ्यधात्साधुपुङ्गवम् । किं केनापि परित्राणं महुःखस्य भविष्यति? ॥ २९ ॥ इह दुःखं न यः प्राप्तो न यो दुःखहृतौ क्षमः । दुःखिते दुःखितो यो न दुःखं किं तस्य कथ्यते ॥ ३० ॥ यत्याह दुःखमाप्तोऽहमहं दुःखहतौ क्षमः । अहं च दुःखिते दुःखी तहुःखं कथ्यतां मम ॥ ३१ ॥ धम्मिलोऽथ निजं दुःखं सर्व चावेदयन्मुनेः । बूचे च मत्तोऽप्यधिकं किं ते दुःखमभूत्प्रभो ! ॥ ३२ ॥ अथास्यागडदत्तर्षिराख्यत्सा निजां कथाम् । सक्तस्त्वमप्यत: स्त्रीषु मा भूच्चेदुःखभीरुकः ॥ ३३॥ यदुक्तं - गंगाया वालुकामब्धेर्जलं
॥३॥
Page #138
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥ अथ धम्मिल
कथा॥
॥४॥
हिमवतो मिति । जानन्ति बुद्धिमंतोत्र न स्त्रीणां हृदयं पुनः ॥१॥ धम्मिलोऽवग् न निःशेषा भवन्त्येवंविधाः स्त्रियः । तत्रिवृत्तिन मेऽद्यापि ततोऽर्थाप्तिविधिं वद ॥ ३४ ॥ मन्त्राणां देवतानां चाराधनात्तपसाऽपि च । मुनिः प्रोवाच भो भद्र ! प्राप्यते धनमद्भूतम् ॥ ३५ ॥ गृहीतद्रव्यलिङ्गोऽथ धम्मिलो धनकाङ्क्षया। आचामाम्लतपश्चक्रे षण्मासान् वचसा मुनेः ॥ ३६ ॥ ततः साधुं तमानम्य द्रव्यलिङ्गं विमुच्य सः । भ्रमन्नेकं गतो भूतगृहं रात्रौ प्रसुप्तवान् ।। ३७ ॥ तत्र तद्देवतोवाच विश्वस्तस्तिष्ठ धम्मिल ! । द्वात्रिंशतं खेचरेशभूपकन्यास्त्वमाप्स्यसि ॥ ३८ ॥ स तच्छुत्वा प्रबुद्धः सन् गतशोकस्ततोऽभवत्। दध्यौ तपःप्रभावं चाधिकं चिन्तामणेरपि ॥३९॥ तदैव पुरतस्तत्रापश्यत् द्वार्यागतं रथम् । तत उत्तीर्य चैका स्त्री बभाषेऽत्रास्ति धम्मिलः ॥ ४० ॥ स बूचे धम्मिलोऽस्म्येष तयाऽवाद्येहि निःसर । रथमारोह सोऽप्याशु रथमारूढवान्मुदा ॥ ४१ ॥ ददर्शान्तरां कन्यां स्वीगिराऽप्रेरयद्रथम् । चम्पाध्वनि य (ग)तां रात्रिर्विभाताऽस्थाजलान्तिके॥४२॥पाययन्नीरमर्वन्तौ कन्ययाऽदर्शि धम्मिल: । तं दृष्ट्वा सा विरक्ताऽभूद्यत्रेच्छाऽजनि नैष सः॥ ४३ ॥ क्षुधाक्षामशरीरोऽयं प्रकटस्नायुजालकः । लुप्तालुप्तकचोऽशौचात् श्यामलो मलिनांशुकः॥४४॥ बूचे तां च त्वयाऽऽनीतः कोऽयं मर्त्यः पिशाचवत् । न द्रष्टुमपि शक्योऽसौ परिभोगोऽस्य किं पुनः?॥४५॥ निवर्तिध्ये ततः स्माह धात्री मा स्म निवर्तथा:
॥४॥
Page #139
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५॥
ပြီးပြီ၊
| पराभवपदं पुत्रि ! मात्रादीनां भविष्यसि ।। ४६ ।। देशान्तरगता तु त्वं कुर्याः सर्वं यथेप्सितम् । • तच्छृण्वन्नपि मौनेनाऽऽखेटयद्धम्मिलो हयौ ॥ ४७ ॥ ग्रामे क्वाप्याश्रयायान्तः सोऽगान्मुक्त्वा रथं बहिः । सोऽन्तः शल्यं हयं ग्रामस्वामिनः प्रेक्ष्य धम्मिलः ॥ ४८ ॥ शुष्कमृल्लेपतो ज्ञात्वाऽऽकृष्य शल्यं हविर्भृतम् । सीवित्वा व्रणमौषद्या रोहिण्याऽऽरोहयत्क्षणात् ।। ४९ ।। ग्रामेशो मुदितस्तस्य भव्यमाश्रयमार्पयत् । अश्वयोर्यवचारीश्च चक्रे चातीव गौरवम् ।। ५० ।। कन्याऽभीष्टजनालाभात् पश्चात्तापेन जागरात् । अस्वपीद्धम्मिलेनोक्ता बृहती के युवामिति ? ॥ ५१ ॥ साऽथोचे मागधपुरेऽस्त्यमित्रं दमनो नृपः । तत्पुत्र विमला प्राप्तयौवना द्वेष्टि पूरुषान् ।। ५२ ।। दुर्वाच्यानि वचांस्याह ततो राज्ञा पुराद्बहिः । सौधे सास्थापि दास्यास्या धात्र्यहं कमलाभिधा ॥ ५३ ॥ अन्यदा तत्रवास्तव्यसमुद्रदत्तनन्दनः । अदर्शि धमिलो नाम तया राजपथे व्रजन् ।। ५४ ।। सा तस्मिन्ननुरक्ताऽभूत्सख्याऽथ तमवीवदत् । मत्स्वामिनीमु सोऽभ्यधाद्द्वणिगस्म्यहम् ।। ५५ ।। नोद्वहे नृपतेः पुत्र साऽऽ हैकान्ते विवाह्यताम् । गम्यं देशान्तरे द्वाभ्यां नो चेदेषा मरिष्यति ।। ५६ ।। ततस्तद्दयया तेनोद्याने भूतगृहान्तरे । तत्रोभयोः सङ्गमोऽस्तु सङ्केत इति निर्म ॥ ५७ ॥ कथञ्चिन्न स तत्रागाद्युवा सौभाग्यभाग्यभूः । तत्समानाभिधानोऽस्या दैवयोगात्त्वमागतः ॥५८॥ आवामपि रथाऽऽरूढे तत्राऽऽयाते मयोदितम् । धम्मिलोऽस्त्यत्र संप्राप्तस्त्वयोक्तं धम्मिलोऽस्म्यहम् ॥ ५९ ॥
॥ अथ धम्मिल
कथा ।।
11411
Page #140
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
* ॥अथ धम्मिल
कथा॥
॥६॥
चेलिवाऽद्य त्वया सार्द्ध प्रातस्त्वां वीक्ष्य साऽशुचत् । तदेतां त्वं वशे कुर्याः सोऽवक् बोध्या त्वयाऽप्यसौ ॥६०॥ व्यभावार्तयतोरेवं पृष्ट्वा ग्रामाधिपं ततः। चलिताश्चाटवीमापुर्वस्तरां भववार्द्धिवत् ॥ ६१ ॥ मार्गे वन्येभशार्दूलफणीन्द्रवनसैरिभाः। त्रासिता: सिंहनादाद्यैर्भीते चाश्वासिते स्त्रियौ ॥ ६२ ॥ अर्जुनश्चौरसेनानीनीतो यमपुरी युधा । पन्थानं सुवहं कृत्वा रथाऽऽरूढश्चचाल सः ॥ ६३ ॥ विस्मिता कमलाऽशंसद्विमला तु न किञ्चन । श्रुत्वाऽथाऽऽयत्परानीकध्वनि ते चकिते पुनः ॥ ६४ ॥ अथोचे धम्मिलो धैर्यान्मयि जीवति वां न भीः । तावदेकः पुमानेत्य धम्मिलं स्माह भो नर! ॥ ६५ ॥ निहतोऽर्जुनकश्चौर- सेनानीरिति सादरः । अजितसेन: पल्लीशो हृष्टस्त्वां द्रष्टमेत्यसौ॥६६॥ तावदागत एवासाववारोहत्तुरङ्गमात् । धम्मिलोऽथ रथोत्तीर्णः समाश्लिष्टौ मिथोऽथ तौ ॥ ६७ ॥ पल्लीश: स्माह ते वत्स! साहसं गुरु सोऽवदत् । देवतानां गुरूणां च प्रसादात्सर्वमप्यदः ॥ ६८॥ ततः स्नेहेन पल्लीशस्तं पल्लीमनयत्तदा । तत्र सक्रियमाणोऽस्थाद्धम्मिलोऽहानि कत्यपि ॥ ६९ ॥ कमला विमलाग्रे च तं प्रशंसति धम्मिलम् । साऽवोचद्रमकोऽयं न श्लाघनीयो ममाग्रतः ॥ ७० ॥ पल्लीपतिमथापृच्छ्य ययौ
॥६
॥
Page #141
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥अथ धम्मिल
कथा।
॥७॥
चम्पां सुखेन च । आवासार्थ प्रतस्थेऽथ (सः) मध्ये मुक्त्वा रथं बहिः ॥ ७१ ॥ 'चम्पोपान्ते च चन्द्राख्यनद्यां कृत्वाधावनम् । क्रीडया नलिनीपत्रे पत्रच्छेद्यं 'व्यधात्ततः ॥ ७२ ॥ नद्यां प्रावाहयच्छुष्कतरुत्वग्वेष्टितं तदा । चन्द्रानदीतो गङ्गाया: प्रवाहे पतति स्म तत् ॥ ७३ ॥ पत्रच्छेद्यादिचित्राणि कुर्वाणो यावदस्ति सः । नदीतीरेण पुंयुग्मं तावदागच्छदैक्षत ॥ ७४ ।। तेनागत्येदमप्रच्छि पत्रच्छेद्यं चकार कः ?। स उवाच मया चक्रे ततस्तेनेदमौच्यत ॥ ७५ ॥ इहास्ति कपिलो राजा तत्पुत्रो रविशेखरः । गङ्गायामस्ति खेलन् स युवराट् सुहृदन्वितः ॥ ७६ ॥ ददर्श तव तत्पत्रविज्ञानं स्वर्नदीगतम् । तेनावां प्रेषितौ हर्षात्तं वैज्ञानिकमीक्षितुम् ॥ ७७ ॥ हृष्टस्त्वमेहि तत्तत्र सोऽगात्तं प्रणनाम च । कुमारेणापि सोत्कण्ठं स संभाष्योपवेशितः ।। ७८ ॥ ततः पृष्टः कुतो यूयं सोऽवक्कुशाग्रपत्तनात् । क्व मानुषाणि तिष्ठन्ति ? धम्मिलोऽवक् सरित्तटे ॥ ७९ ॥ ततः सधम्मिलो हस्तिस्कन्धाऽऽरूढो नृपाङ्गजः । कमलाविमले तस्मादानीय सौधमार्पयत् ॥ ८०॥ दिनैः कियद्भिः स्नानाद्यैः कायसंस्करणादभूत् । धम्मिलोऽपि स्वरूपेण विनिर्जितमनोभवः ।। ८१॥ एकदा राजपुत्रस्तु
१ कमलोचे पुरे धूर्त रक्ष्येस्त्वं भद्र ! वंच्यसे । सोऽवदद्दशभिर्भूतहिं लभ्य किमुच्यते ॥१॥ कमलाय हसित्वोचे विजयेतेहि सत्वरं । चंपोपांते च चंद्राख्या नधास्ते तत्र धम्मिलः ॥२॥२ विधाय सः इत्यपि पाठः।
Page #142
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
ዘረዘ
ပြီး
विमलास्य प्रिया न वा । ज्ञातुमित्यादिशत्सर्वान् सुहृदो धम्मिलं तथा ।। ८२ ।। आगन्तव्यं मया सार्धमुद्याने सप्रियैः प्रगे । कर्तुमुद्यानिकां सर्वैः सर्वद्धय सपरिच्छदैः || ८३ ॥ धम्मिलोऽथाह कमलां विमला प्रातरेष्यति ? | कमलाऽप्याह तां भद्रे ! धम्मिलोक्तं विधीयताम् ॥ ८४ ॥ किंच वत्से ! किमेतं त्वं पतिं नैवानुमन्यसे । दानधर्मसमिद्वीरो' वीरोऽयं प्राप्यते कया ? ॥ ८५ ॥ यत्र त्वं पुंसि रक्ताऽऽसीः सोऽपि गुणः स्फुटम् । रूपयौवनभूत्याद्यैरितो नाऽन्यो नरो भुवि ।। ८६ ।। आत्मच्छन्दाः पुमांसोऽपि विनश्यन्ति बुधा अपि । किमुच्यते पुनः स्त्रीणामज्ञानध्वस्तचक्षुषाम् ।। ८७ ।। एवं तयोक्ता विमला प्रपेदे धम्मलं वरम् । हृष्टस्तां सोऽपि गान्धर्वविवाहेनोढवाँस्ततः ।। ८८ ।। कमलाविमलायुक्तो द्वितीयेऽहनि धम्मिलः । कुमारेण सहोद्यानं ययौ श्रीदस्य लीलया ॥ ८९ ॥ स्वेच्छया क्रीडितं तत्र सुहृदां दारकैः समम् । धम्मिलं विमलायुक्तं ललन्तं वीक्ष्य राजसूः ।। ९० ।। प्रीतस्तत्राथ सङ्गीतमतिस्फीतमचीकरत् । भुक्त्वा पीत्वा च रन्त्वा ते गृहं निजं निजं ययुः ।। ९९ ।। ततो विमलया सार्धं धम्मिलो विलसन् भृशम् । प्रमोदं परमं प्राप्तो नास्तं जानाति नोद्रतम् ।। ९२ ।। अन्यदा प्रेमकलहे विमलामाह धम्मिलः । वसन्ततिलके ! देवीभूयते नातिरोषणैः ।। ९३ ।। ततः प्रकुपिता पादतलेनाहत्य तं जगौ । वसन्ततिलकायास्त्वं वल्लभाया
१ युद्धः
॥ अथ धम्मिल कथा ॥
ዘረዘ
Page #143
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥अथ धम्मिल
कथा॥
॥९॥
व्रजान्तिके॥१४॥ स्मित्वाऽथ निर्गतो गेहाद्रच्छनाजाध्वसन्निधौ। दृष्ट्वा नागगृहं दीप्रदीपमुद्धतसौरभम् । ॥ ९५॥ प्रविश्य देवतां तत्र प्रणिपत्योपविष्टवान् । तदागात्तत्र पूजाङ्गव्यग्रहस्ता सखीयुता ॥ १६ ॥ उद्धिन्नयौवना कन्याऽर्चित्वा नागेन्द्रमानमत् । सुप्रसन्नोऽथ तामूचे स्वाभीष्टं वरमाप्नुयाः॥९७॥ धम्मिलं सोत्थिताऽपश्यद्धम्मिलोऽपि ददर्श ताम् । स तयोक्तः कुतो यूयं ? सोऽवक् कुशाग्रपत्तनात् ॥ ९८॥ भवती केति सोत्कण्ठं पृष्टा तेनेति साऽवदत् । अत्र नागवसुः श्रेष्ठी नागसेना तदङ्गना ॥ ९९ ॥ तत्सुता नागदत्ताहं नागं वरमथार्थये। अर्चित्वा सततं भक्त्या पुण्यैदृष्टो मया यतः॥१००॥ तन्मे मनोरथः पूर्ण इत्युक्त्वा सा गता गृहम् । तत्सर्व कथितं पित्रोः स ताभ्यां तां विवाहितः ॥ १०१।। तत्सखी कपिला तच्च श्रुत्वा कपिलराट्सुता। अकारयत्पितुः पार्थ्यात्स्वयंवरणमण्डपम् ॥ १०२ ॥ राजन्यादिजने तत्र घनेऽपि मिलिते सति । मुक्त्वा सर्वान् हृष्टमत्या धम्मिलो वरितस्तया॥१०३॥ राज्ञा स्वे च गृहे नीत्वा पर्यणाय्युत्सवेन सः । सनागदत्ताकपिलोऽपरेऽह्नि शिबिकागतः ॥ १०४ ॥ कारयन्मङ्गलिक्यादि स्वसौधान्तिकमागमत् । विमला प्रेक्ष्य तं तत्राऽऽरोह कृतमङ्गला ॥ १०५॥ ततः कान्तात्रयेणैष युतो राजगृहं गतः । राज्ञाऽथ राजपुत्रेण सत्कृत: ससुखं स्थितः॥१०६॥अन्यदा केनचिद्राज्ञस्तुरङ्गः प्राभृतीकृतः । धम्मिलोऽश्वं तमारुह्य वाह्याली गतवान् बहिः॥१०७॥ परीक्ष्य टंपझम्पाद्यैर्मुक्त्वा वेगेन स व्रजन् ।
॥९॥
न
Page #144
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
8. ॥अथ धम्मिल
कथा ।
॥१०॥
कनकवालुकानद्यास्तटे गत्वा स्थितो हयः ॥ १०८ ॥ चरन्तं तत्र मुक्त्वाऽश्वं बभ्रामोपवनेषु सः । वीक्ष्यैकं वृक्षशाखास्थं खड्गमादत्त कौतुकात् ॥ १०९ ॥ अवाहयद्वंशजाल्यां लोहितं खड्गमैक्षत । आः किमेतन्मया चक्रे पश्यन् पश्यन् हतं नरम् ॥११०॥ दध्यिवानित्यसौ नूनं विद्यां कश्चन साधयन् । धूमपानं प्रकुर्वाणो मयाऽघाति नभश्चरः ॥ १११ ॥ निन्दयन् स्वं व्रजन्नग्रे स्त्रियं तरुतलस्थिताम् । दिव्यरूपां ददर्शकां वनाधिष्ठायिकामिव ॥११२॥ तां पप्रच्छाथ काऽसि ? त्वं कथमत्रावतिष्ठसे ?। वृत्तान्तं साऽभिधत्ते स्म समस्तं तस्य धीमती ॥ ११३ ॥ वैताढ्ये दक्षिणश्रेण्यामस्ति शङ्खपुरं पुरम् । तत्रास्ति पुरुषानन्दो विद्याधरनरेश्वरः ११४ ॥ राज्ञी कामपताकाऽस्य कामोन्मत्तस्तयोः सुतः । तथा विद्युन्मती विद्युल्लतेत्यास्ते सुताद्वयम् ॥ ११५ ॥ अन्यदाऽतिशयज्ञानी निकटे शिखरे गिरेः । धर्मघोषचारणर्षिः सुमनाः समवासरत् ॥११६॥ सपौरस्तं नृपो नत्वा धर्म शुश्राव तन्मुखात्। पप्रच्छानन्तरं राजा स्वपुत्र्यो विनं वरम् ॥ ११७ ॥ मुनिरप्युपयुज्याख्यद्यः सुतं ते हनिष्यति । तत्समाकर्ण्य संप्राप्तवैवर्ण्यः स्वगृहं गतः ।। ११८॥ अथापृष्ट्वाऽपि पितरं कामोन्मत्तस्तु तत्सुतः । स्वसृभ्यां सह निर्गत्य विद्याराधनहेतवे ॥ ११९ ।। कनकवालुकानद्याः प्रदेशे-सौधमद्भुतम् । विधायान्यान्यदेशेभ्यो राजामात्येभ्यपुत्रिका: ॥१२०॥ षोडशाऽऽनीय तत्रासौ सौधमध्ये मुमोच ताः । सिद्धविद्यः समं सर्वाः ।
॥१०॥
Page #145
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥ अथ धम्मिल
कथा ।
॥११॥
.
परिणेष्याम्यमूरहम् ॥१२१॥ एकदैकत्र गोष्ठ्यां विद्युन्मत्यब्रवीदिति । अस्मन्नामानि चैतानि समस्तानि विदांकुरु ॥ १२२ ॥ श्रीचंद्राद्या रसुनंदाथ श्रीसेना३ च सुमंगला४ । सेना५ विजयसेना६ च ७श्री: सोमा८ च यशोमती९ ॥१२३ ।। श्रीदेवी१० च सुमित्रा११ च श्रीमती१२ मित्रवत्यथ१३ । सोमदत्ता१४ च गान्धारी१५ मित्रसेनाऽहमंतिमा१६ ॥ १२४ ॥ अधुना साधयन् विद्यां वंशजाल्यां स विद्यते । अचिन्तयद्धम्मिलोऽथ मया स एव मारितः॥१२५॥ ततः सोक्ता मैया सोऽद्य वंशजाल्यां स्थितो हतः। साश्रुर्विषण्णा सा दथ्यौ नान्यथा मुनिभाषितम् ॥ १२६ ॥ तद्गच्छाम्यार्यपुत्राहं तद्याम्योः कथयाम्यदः । चेद्रक्ते त्वयि ते स्यातां ततो रक्तां पताकिकाम् ॥१२७ ॥ उत्तम्भिष्येऽन्यथा श्वेतामिति सङ्केत एष ते । सच तद्तचित्तोऽस्थात् क्षणाच्छ्रेतां पताकिकाम् ।।१२८॥ दृष्ट्वा मयि विरक्ते ते ज्ञात्वाऽपक्रान्तवाँस्ततः । गच्छन्नवाप कान्तारे कर्बट तत्र सोऽविशत् ॥ १२९ ॥ सुदत्तो नाम तत्रेशश्चम्पाधिपसहोदरः । प्रिया वसुमतीतस्य पुत्री पद्यावती पुनः॥१३०॥ कन्यकां तत्र दृष्ट्वैकां शूला चानुकंपया। दत्त्वौषधं कृता भव्या श्रुतं तच्च महीभृता ॥ १३१ ॥ ततो नीतः स्वसौधं स स्वपुत्री रोगपीडिताम् । तां भव्यां कारितवास्तुष्टस्तेन तां पर्यणाययत् ॥ १३२ ॥ तत्र सार्धं तया भोगान् भुञ्जानोऽस्ति यथासुखम् ।। अन्यदोचे नृपः सन्धिं चम्पेशेन समं मम ॥१३३॥ कः करिष्यत्यभाषिष्ट धम्मिलोऽहं ततो नृपः । तमेव
॥११॥
Page #146
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥अथ पंम्मिल कथा।
॥१२॥
प्रेषयच्चम्पांजगाम च तदैव सः॥१३४॥ तदा च तत्र भूपस्य स्तम्भमुन्मूल्य हस्तिराट् । पुरीमुपद्रवन्नस्ति महामदवशं गतः॥१३५॥ तत्रेन्द्रदत्तसार्थेशसूनुः सागरदत्तकः कमला रकमलश्रीश्च ३धनश्री देवकी तथा॥१३६ ॥५कुमुदा६ कुमुदानन्दा७ विमला ८वसुमत्यथ । कन्याष्टकविवाहार्थं सर्ववैवाहिकान्वितः ॥१३७॥ यावदस्ति व्रजस्तावन्मत्तस्तत्रागतः करी। नष्टः सागरदत्तोऽथ सर्वाः कन्या विमुच्य ताः॥१३८ ॥लोकः सर्वोऽपिचानश्यद्विभ्यंत्यस्ताश्च कन्यकाः। तस्थुर्वराक्यस्तत्रैव निःसरज्जीविता इव ॥ १३९॥ मृत्योर्मुखादिवाकृष्य कन्यास्ता हस्तिनोऽग्रतः। लघुहस्ततयोदग्रस्थाने संस्थाप्य धम्मिलः॥१४०॥ तं गजं गजमानज्ञः खेलयित्वा वशे व्यधात् । कन्यास्तु मातापितॄणां समस्तास्ता: समार्पयत् ॥ १४१॥ सागरः परिणेतुं ताः कन्याः पुनरुपस्थितः । न मन्यन्ते स्म कन्यास्तु स्वस्योद्वाहाय सागरम् ॥ १४२॥ प्राणानादाय नष्टोऽसावस्माँस्तत्याज मृत्यवे । प्रदत्तं जीवितं येन जीवितेशः स एव नः ॥१४३॥ विवादे भूभुजाऽप्येष निराक्रियत सागरः । दापिता धम्मिलस्यैव परिणिन्ये स तास्ततः॥१४४॥ चम्पेशेन समं सन्धिं कर्बटेशस्य चाकरोत् । सर्वकर्माणबुद्धेः स्यात्कार्य किमिह दुःशकम्॥१४५॥ स्वमथावापहारादि धम्मिलो वृत्तमात्मनः । अत्रागमनपर्यन्तं स्वप्रियाणां न्यवेदयत् ॥ १४६ ॥ अन्यदा चन्द्रशालायां धम्मिलस्य निषेदुषः । व्योम्नाऽऽगाखेचरी विद्युदिव विद्युल्लताऽभिधा॥१४७ ॥ उपालम्भं ददावार्यपुत्रेदं
॥१२॥
Page #147
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥अथ पम्मिल कथा॥
॥१३॥
तव युज्यते ? । हतो विमन्तुर्माता सोऽवग्विज्ञाय नो हतः ॥ १४८ ॥ भवितव्यतया जातमेतद्दोषो ममात्र न । साऽथ स्माह भवद्वृत्तं तत्सर्व कन्यया तया ॥ १४९ ॥ न्यवेद्यस्माभिरुक्ताऽथ तमिहानय सत्वरम् । तया तु रभसा श्वेता पताकोत्तम्भिता ततः ॥१५०॥ उपक्रांतो भवानाप्तः सर्वतः शोधितोपि हि। प्रेषिताहं ततस्ताभिः सर्वाभिस्त्वामवेक्षितुं ॥ १५१ ॥ मयाऽशोधि पुरे ग्रामारण्येषु पुण्ययोगतः। त्वामदर्शमहं तावचिन्तामणिमिवाधुना ॥ १५२ ॥ तमापृच्छ्य ततो व्योम्ना गत्वा षोडश कन्यकाः। स्वभगिन्या सहानैषीज्झगित्येव तदन्तिकम् ॥१५३॥ अष्टादशापि युगपद्धम्मिल: परिणीतवान् । ताभिः समं परं सौख्यं समस्त्यनुभवन् भृशम् ॥ १५४ ॥ विद्युन्मत्याऽन्यदाऽभाणि विमला किं तवोचितम् । पत्युः पदाहर्ति कतु पतिः स्त्रीणां हि देवता॥१५५॥ विमलाऽप्यवदत् स्मित्वा किं पत्युरपि साम्प्रतम्। सपन्त्या अभिधानेन पल्या आह्वाननं शुभम् ? ॥१५६ ॥ सोचे प्रियजनाह्वानग्रहणं कुरुतात् प्रियः। त्वत्पादस्य पुनर्योग्यो दण्डोऽत्र प्रियताडनात् ॥१५७॥ विमलाऽथ हसित्वोचे पादोऽयं वोऽर्चनोचितः। नानेनाताडयिष्यं चेन्मत्प्रियो वः प्रियस्ततः॥१५८॥अभविष्यत्कथं सर्वाः स्मित्वा तूष्णीमवस्थिताः। परिहासनिवृत्तौ च विद्युन्मत्याह हे प्रिय!॥१५९॥का सा वसन्ततिलका? धम्मिल: स्माह तत्कथाम् । अमित्रदमनो राजा कुशाग्रपुरपत्तनम् ॥ १६० ॥ वसन्तसेना वेश्याऽस्ति वसन्ततिलका सुता । सा
॥१३॥
Page #148
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥ अथ धम्मिल
कथा॥
ममातिप्रिया तस्या अतीवाहमपि प्रियः ॥ १६१ ॥ विद्युन्मत्यवदत्तस्याः कृत्वा सारामुपैम्यहम् । सोऽभ्यधाद्याहि याता सा सारां कृत्वा समागता ॥१६२॥ आख्याति धम्मिलस्याग्रे युवरूपमितः प्रिय !। दर्शनीयं सश्रृङ्गारं कृत्वा तस्या गृहेऽगमम् ॥ १६३ ।। दृष्टा वसन्ततिलका पत्युविरहतः कृशा। त्यक्तनिःशेषशृंगारा जरन्मलिमसांशुका ॥ १६४ ॥ कृतवेणिबंधा ध्यायंत्यस्ति त्वामेव केवलं । पुरुषद्वेषिणी लीना मां नावलोकयत्यपि ॥ १६५॥ ततः पुंरूपमुत्सृज्य भूत्वाऽहं निजरूपभाक् । डूचेऽहं प्रेषिताऽस्म्यत्र धम्मिलेन महात्मना ॥ १६६ ॥ हले ! वसन्ततिलके ! सारां कर्तुमहं तव । तदाकर्ण्य प्रमोदेनोद्भिन्नरोमाञ्चकञ्चुका ॥ १६७ ॥ सहसोत्थाय सस्नेहं गाढमालिङ्ग्य सादरम् । आपप्रच्छच्च मां हर्षात् कुत्र ? मे प्राणवल्लभः ॥१६८ ॥ उक्तं मयाऽस्ति चम्पायां ततो मे त्वद्वियोगजम् । मुञ्चत्यश्रूणि भूयांसि दुःखं सर्वं न्यवेदयत् ॥१६९ ॥ विद्युन्मत्या तदाख्यातं श्रुत्वाऽभूदुन्मनाः क्षणात् । साऽथ विज्ञाय तञ्चित्तं चलनोपक्रमं व्यधात् ।। १७० ॥ मेलयित्वा प्रियाः सर्वा विमानं विदधे महत् । राज्ञो राजकुमारस्यानुज्ञयाऽशेषभूतियुक्॥ १७१॥ सप्रियो धम्मिलस्तत्राधिरोप्य क्षणमात्रतः । कुशाग्रपत्तने नीतः किं दूरं व्योमचारिणाम् ॥ १७२ ॥ गृहे वसन्तसेनायाः प्राविशत्सपरिच्छदः । वसन्ततिलका दृष्टा तयाप्याऽऽलोकित: प्रियः ।। १७३ ॥ मेघाऽऽगमे मयूरीवाभत सा प्रमोदवशंवदा। अमित्रदमनेनैतत्सर्व.
॥१४॥
Page #149
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन : कथासंग्रहः
॥ अथ धम्मिल
कथा॥
॥१५॥
'. राज्ञा श्रुतं ततः॥१७४ ।। तुष्टेन निजराज्यस्य विभागोऽस्य व्यतीर्यत । कारितं तस्य सौधं च स तत्रास्ते
स्म राजवत् ॥ १७५ ॥ सार्थवाहो धनवसुरप्यतुर्यत्तदागमात् । सोऽप्यानीयार्पयत् पुर्वी तस्याद्योढां यशोमतीम् ॥ १७६ ॥ अन्यदान्तःपुरासन्नं चरन्तं खेचरं विटम् । हत्वा यावत्सशङ्कोऽस्ति दिव्यस्त्री तावदागमत् ।। १७७॥धम्मिलेन तु सा दृष्टा तयोक्तं शृणु सुन्दर ! । वैताढ्ये दक्षिणश्रेण्यामशोकपुरपत्तने ॥१७८॥ खेचरेन्द्रो महासेनस्तस्य भार्या शशिप्रिया। सूनुर्मेघरथो नाम मेघमालाऽहमङ्गजा ॥ १७९।। 'पितृभ्यामन्यदा ज्ञातं प्रज्ञप्त्या मेघरथोऽधमः । दुहितुर्भाविना भर्ना दुर्नयान्मारयिष्यते॥१८०॥
अत्रापरो नृपो भावी ततोऽम्बा विषसाद मे। अन्यायिनोऽपि पुत्रस्य व्यथते हि विपत् प्रसूम् ॥१८१।। माताऽथ ममावेद्य कुशाग्रपुरमीयिवान् । भ्रातृस्नेहात्तमन्वागामत्र चाऽऽकर्णितं मया॥१८२॥ धम्मिलेन हत: खेटस्ततोऽहं रोषनिर्भरा । अशोकवनिकां प्राप्ता तत्र त्वं वीक्षितो मया ॥ १८३ ॥ गतो रोषोऽनुरागोऽभूत्तत्प्रसीदाधुना मम । अत्राणाया भव त्राणमित्युक्त्वांऽद्यो: पपात सा॥१८४ ।। ततः सा तेन गान्धर्वविवाहेन विवाहिता । तामप्यादाय निःशङ्को धम्मिल: स्वगृहेऽविशत् ॥ १८५ ॥ पत्न्या विमलसेनायाः संजातः सूनुरन्यदा । कृतपद्मरथाख्यः स कलाभिः सर्वहर्षदः ॥ १८६ ।। १. अन्यदा भूभुजास्माकं जनन्या सह मंत्रितं । को ममानंतरं राजा भविष्यत्यत्र पत्तने ।। १ ।। प्रत्यंतरे.
॥१५॥
Page #150
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजेन कथासंग्रहः
॥ अथ धम्मिल कथा॥
॥१६॥
अन्येधुरागमदूरिशिष्यो धर्मरुचिर्गुरुः । राज्ञा पौरैर्धम्मिलेन प्रणतो धर्ममादिशत् ॥ १८७ ॥ नत्वाऽथ धम्मिलोऽप्राक्षीत् किं मया प्राग्भवे कृतम् । येनैवं सुखदुःखानि प्राप्तोऽहं गुरुरुचिवान् ॥ १८८ ॥ जम्बूद्वीपाभिधे द्वीपे भरतक्षेत्रमध्यगे। भृगुकच्छे गृहपतिर्मिथ्यादृष्टिर्महाधनः ॥ १८९ ॥ सुनन्दा प्रेयसी तस्य सुनन्दाख्यः स्तनंधयः । साधिकाष्टसमोऽधीत: 'कुलोचितकलोऽभवत् ॥ १९० ॥ तगृहेऽन्येधुराजग्मुरिष्टः प्राघुर्णिकस्तदा । तदर्थं प्रेषित: सूनुरेकेनातिथिना सह ॥ १९१ ॥ आनेतुं शौनिकागारान्मांसं तत्तत्र नाभवत् । वारितोऽपि सुनन्देनागात्कैवर्तालयेऽतिथिः ॥ १९२ ॥ गृहीतास्तेन जीवन्त: पाठीनाः पञ्च तत्र च । सुनन्दस्यार्पयित्वा तानूचिर्वांस्त्वं व्रजन् भव ॥ १९३ ॥ कायशुद्धिं विधायैमि प्रतीक्षेथाः परुः पथि । सुनन्देनापि ते क्षिप्तास्तिमयः कृपया जले ॥ १९४ ॥ अथ प्राघूर्णकोऽभ्यागात् पृष्टं मत्स्याः क्व ? सोऽवदत् । क्षिप्ता नीरे व्यषीदत्स द्वावप्यथ गतौ गृहे ॥१९५॥ पृष्टं पित्रा किमानिन्ये स स्माहालम्भि नामिषम्। द्वितीयः स्माह पञ्चात्ता: जीवन्तस्तिमयो मया॥१९६।। परं क्षिप्ता जलेऽनेन पित्रोक्तः सरुषाऽथ सः । बूचेऽप्सु कृपया क्षिप्ता यद्वोऽभीष्टं विधत्त तत् ॥ १९७ ॥ पित्राऽथातिक्रुधाऽत्यन्तं निर्भातीव कुट्टितः । स पीडां सहमानस्तां मृतो मध्यमभावतः ॥ १९८ ॥ १. कुत्रचित्सकलोऽभवत् इत्यापि पाठः।
॥१६॥
Page #151
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥अथ धम्मिल
कथा।
॥१७॥
विषमकन्दरापल्ल्यां मन्दरः तस्करेश्वरः । वनमाला प्रियाऽस्यासीत् शरभाख्यः स तत्सुतः ॥ १९९॥ युवत्वेऽस्य मृतस्तातः स पल्लीशः कृतः शनैः । सोऽन्यदैकोऽस्त्रभृत्पल्ल्या नातिदूरे बहिर्गतः ॥ २००॥ मार्गभ्रष्टा नरा दृष्टाः कृशास्तेन निरायुधाः । ऋजुत्वेनान्तिके तेषां गतस्तैर्धर्मलाभितः ॥ २०१॥ तेन प्रणम्य पृष्टास्ते के यूयं ? कुत आगताः । क्व वा यास्यथ ? तैरुक्तं धर्मस्थाः श्रमणा वग्रम् ॥ २०२॥ सोऽवक् को धर्म ? चुस्तेऽन्यदुःखं क्रियते न यत् । लम्भिता: पथि ते तेन स्वयं पल्लीमुपागतः ॥२०३।। अन्येद्युमघाताय चौरवृन्दान्वितोऽगमत् । दिनशेषातिवाहाय ग्रामासन्नवने स्थितः ।। २०४॥ तत्र चाचिन्तयद्धर्म परदुःखाविधानतः। परदुःखकृतौ पापं श्रमणा: प्रवदन्त्यदः ॥ २०५॥ खादिष्यन्ति जनाः पापं ममैकस्य भविष्यति । तत्किं मे ग्रामघातेन परदुःखविधायिना ॥ २०६ ॥ ततस्त्यक्त्वाऽऽयुधान्याशु चौरवृन्दं विमुच्य च । ययौ जनपदं धर्मवासनावासितान्तरः ॥ २०७॥ तथाऽथ सर्वसत्त्वेषु सानुकम्पो विमत्सरः । प्रियंवदो विशुद्धात्मा मध्यस्थो मृत्युमाप्तवान् ।। २०८॥ स चौरात्मा धम्मिलस्त्वं पुरा कृतकृपादितः । तथा भद्रकभावादेः प्राप्तो नरभवस्त्वया ॥ २०९ ॥ ज्ञानिनो वचसा । साधोरिहलोकार्थिनस्तव । षण्मासाचाम्लतपसः प्रभावादृद्धिरीदृशी ॥ २१० ॥ ऋद्धिरत्यद्भुता प्राप्ता. द्वात्रिंशद्वरकन्यकाः । सर्वत्र राजमान्यत्वं सौभाग्यं च जनाधिकम् ॥ २११ ॥ इत्येवं गुरुणाऽऽख्यातं
॥१७॥
Page #152
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१८॥
श्रुत्वा तज्जातिसंस्मरः । निर्विण्णकामभोगः सन् प्रवव्राज तदन्तिके ।। २९२ ।। एकादशाङ्गान्यध्यैष्ट परिपाल्य चिरं व्रतम् । अच्युते देवलोकेऽथ भूत्वा सामानिकः सुरः ।। २१३ || महाविदेहाभिधवर्षमध्ये, संभुज्य सांसारिकसौख्यमग्ग्रम् । प्रव्रज्य सत्केवलमाकलय्य, प्राप्स्यत्यसौ सिद्धिवधूपभोगम् ।। २१४॥ ॥ इति इहलोकार्थतपः प्रभावे धम्मिलकथा ।।
॥ समाप्ता चेयं धम्मिलकथा ॥
॥ अथ धम्मिल
कथा ।।
||१८||
Page #153
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥अर्हम् ॥ श्री शंखेश्वर पार्श्वनाथाय नमः। श्री प्रेम-भुवनभानु-पग-हेमचंद्र सद्गुरुभ्यो नमः ।
श्रीचम्पकमाला
श्रीमद्भावविजयगणिविरचिता चम्पकमालाकथा।
___ॐ नमो विश्वविख्यातकीर्तये स्फारमूर्तये। श्रीशलेश्वरपार्वाय, त्रैलोक्याह्वादकारिणे ॥१॥ यो बाल्ये सुरचाणूरं, विजिग्येऽरिष्टनाशकृत् । यशोदयाऽऽश्रितं वन्दे, तं वीरं पुरुषोत्तमम् ॥ २॥ ऐन्द्रीदिगिव मार्तण्डं, या बोधं जनयत्यलम् । तां शारदां श्रये नावमिव शास्त्राब्धिपारदाम् ॥ ३॥ स्वगुरून् सज्जनांश्चैव, वन्दे विश्वोपकारकान् । दुर्वृत्तमपि ये सूक्त्या, नयन्ति श्रेष्ठवृत्तताम् ॥ ४॥ शिष्टाचारं विधायेति, शीलमाहात्म्यमञ्जुलाम् । कथां चम्पकमालाया, यथा दृष्टां तनोम्यहम् ॥५॥ सर्वजन्तूपकारित्वात्, प्रधानमिति पारगैः । दानं चतुर्विधे धर्म, यद्यप्यादौ निवेशितम् ॥ ६॥शीलमेव तथाऽप्याप्तः, सुदुष्पालमुदीरितम् । तैर्यदस्यैव रक्षार्थ, स्थापिता नवगुप्तयः ॥७॥ चारित्रवपुषः
॥१॥
Page #154
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२॥
प्राणभूतमप्येतदेव हि । यदस्मिन् सर्वथा नष्टे चारित्रं हि सदप्यसत् ॥ ८ ॥ अन्यव्रतानां भग्नानां, सन्धानं जातु जायते । भग्नस्यास्य' तु तत् पक्वमृत्कृम्भस्येव दुष्करम् ।। ९ ।। सम्यगाराधितस्यास्य, प्रभावोऽप्यद्भुतावहः । ऐहिकः पारत्रिकश्च, सुप्रतीतो जगत्त्रये ॥ १० ॥ ज्ञात्वा विशेषैरित्याद्यैः, शीलस्यापि प्रधानताम् । तन्माहात्म्यं वदे' तस्याः, शीलवत्या निदर्शनात् ॥ ११ ॥ तथा ह्यत्रैव भरते, भरिते कमलाभरैः । देशोऽस्ति मालवो नाप, यस्य स्वर्गोऽपि मालवम्' ।। १२ ।। पुराणि यत्र राजन्ति, विमानानीव ताविषे । ' वराप्सरांसि सद्धामान्युल्लसद्विबुधानि च ।। १३ ।। ग्रामाश्च विषयग्रामा, इव यत्र विदामपि । 'श्यामारामाभिरामा द्राक् प्रीतिमन्तर्वितन्वते ।। १४ ।। सुधासारं सुरत्रस्तो, मन्येऽब्धिर्न्यासयद्भुवि । नो चेत्कथं स्युः सर्वत्रेक्षवस्तत्र सुधारसाः ।। १५ ।। सिद्धिः स्याद्बहुधान्याया यत्राल्पेऽप्यागतेऽम्बुदे । स्वल्पेऽप्यधिगते शास्त्रे, कुशाग्रीयमताविव । १६ ।। दुर्भिक्षोपल्पवो यत्र, कृतसर्वाङ्गविप्लवः । तमिस्रोपद्रवः स्वर्ग, इव जातु न जायते ।। १७ ।। यत्र मैत्रीजुषोऽन्योन्यं भान्ति 'शीलस्य ॥ २ दीप्तिज्ञानयत्नविमत्युपसंभाषोपमन्त्रणे वदः ३-३-७८ इत्यात्मनेपदं अत्र बदे- दीपयामीत्यर्थः । ३. माया लक्ष्म्या लेशस्तम् । ४ नगरपक्षे अपां सरांसि अप्सरांसि वराणि अप्सरांसि येषु तानि तथा । विमानपक्षे वरा अप्सरसो येषु तानि तथा । ५ ग्रामपक्षे श्यामैरारामैरभिरामाः । विषयग्रामपक्षे श्यामा षोडशवार्षिकी अप्रसूताङ्गना च । एवंविधा या रामा वशास्ताभिरभिरामाः । अत्र श्यामाशब्दस्य संज्ञाशब्दत्वेन पुंवद्भावः । ६ व्यस्तवान् । ७ बहुधान्यलाभा। पक्षे बहुधा बहुप्रकारा न्याया युक्तयो यस्यां सा
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥२॥
Page #155
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
म्भकुम्भासा असूचि केवाम । सुरता
॥३॥
• सन्मुदिता जनाः । कारुण्यपुण्या दुष्कर्मोपेक्षादक्षा मुमुक्षवत् ॥ १८ ॥ तत्राचलातपत्राभाऽचलायास्तापहारिणी। राज राजधानी स्वर्जयिन्युज्जयिनी पुरी ॥ १९ ॥ सुखावहा बहा' दीप्रा, शिप्रा क्षिप्राङ्गिपावने । रेजे यदन्तिके सिद्धापगेव स्वर्गसन्निधौ ॥ २०॥ राजारामराजी यां, परितः परितोषकृत् । यया जितं हिया मेरुमाश्रयत् खलु नन्दनम् ॥ २१॥ प्राकारः प्रवरो यस्यां जलाब्यपरिखाञ्चितः । सप्रेमप्रेयसीजुष्टः', प्रेयानिव दधौ श्रियम् ॥ २२ ॥ यत्रार्हतां गृहाः 'शातकुम्भकुम्भाङ्कसानवः । नवोदितार्कसम्पृक्तमुदयादि व्यडम्बयन्॥२३॥ सौधेषु यत्र धनिनां, प्रायो द्रविणसम्मितिः । असूचि के तुभिः कोटिसङ्ख्यानुमितिहेतुभिः॥२४॥ न साम्यं यन्य हेच्छानामर्थीच्छाधिकदायिनाम् । सुरद्रमणयो भेजुः, समीहामितदायिनः ।। २५ ॥ तत्रासीत्रासितारातिधूको विक्रमतेजसा । सान्वर्थनामा स्थामाढ्यो, विक्रमादित्यपार्थिवः ॥ २६ ॥ यो धैर्येण च बुद्ध्या चाग्निकवेतालनिर्जरम् । उपाचरत्तथा राज्यं, तं च चक्रे यथाऽऽत्मसात् ॥ २७ ॥ दानशौण्डो ददौ दानं, तथा सोऽत्यर्थमर्थिनाम् । अब्दा इवाब्धेतृत्वं यथा तस्यार्थिनोऽप्यगुः ॥ २८॥ आजन्मतोऽपि विमलं यस्तथा शीलमाश्रयत् । परस्त्रीसोदर इति, यथाऽद्यापि स गीयते ॥ २९ ॥ १नदी। २ सेवितः । ३ स्वर्णम् ।। ४ उदारानाम् । ५ अव्यरर्थिनः अब्दा इव मेघा इव यस्य राज्ञोऽर्थिनो दातृत्वं ययुः ।
॥३॥
Page #156
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
कृत्वावबिम्बमर्चवादद्योत आणि
...
श्रीचम्पकामाला
कथा।
॥४॥
महाप्रभावैर्यच्चित्ते, सिद्धसेनदिवाकरः । अपास्य मिथ्यात्वतमः, सम्यक्त्वोद्योत आहितः ॥ ३०॥ स्तवानुभावाद्धित्त्वोग्रलिङ्गं तैरेव सूरिभिः । प्रादुष्कृतं पार्श्वबिम्बमर्चन् यो भृशमैधत ॥३१॥ यः स्वर्ण स्वर्णमयोत्थं, नृणां दत्त्वानृणां धराम् । कृत्वा संवत्सरं स्वीयं, सत्तावत् सर्वगं न्यधात् ॥ ३२॥ निघ्नन् पीडां सहित्वाऽपि, परदुःखानि योऽनिशम् । जीमूतवाहनादीनां; कथामवितथा व्यधात् ॥३३॥ कलाचार्य इवाबोधि, सकलाः सकला: कलाः । तथाऽपि सोऽभवत् स्वल्पकलावत्यपि सादरः॥३४॥ इत्यनेकगुणास्थानं, सोऽन्यदा बिबुधैर्वृतः । आस्थानं भूषयामास, सुधर्मामिव वासवः ॥ ३५ ॥ गोष्ठी शिष्टैस्तदारेभे, तस्य संसदि सम्मदात् । कलावैषम्यविषयतारतम्यविवेचिनी ॥ ३६ ॥ तां निशम्य नृपोऽवादीत्, भो भो ब्रूत विशारदाः! विषमामप्यहं सम्यक्कलयामि न कां कलाम् ॥ ३७॥ तेऽप्यभ्यधुः सभ्यधुर्या, वर्यधीजितगीष्पते !। न हि काऽपि कला विश्वे, साऽस्ति वेत्ति न यां प्रभुः ॥ ३८ ॥ याः शास्त्रशस्त्रकरणाभ्यासरूपा: कला विभो!। याश्च प्रज्ञाप्रकाशोत्थास्त्वयि सर्वा वसन्ति ताः ॥ ३९॥ तां तदुक्तिं समाकर्ण्य, सकर्ण: कोऽपि कोविदः । धूतमूर्द्धाऽभ्यधान्मूर्द्धाभिषिक्तमिति युक्तवाक् ॥ ४०॥ स्वामिन्नमी न मीमांसापूर्व सर्वे वदन्त्यदः। प्रीणयन्ति प्रियाऽऽलापैः, किंतु त्वामिष्टदायिनम् ॥४१॥ १ शिवलिङ्गम् । २ सर्वव्यापिनम् । ३ सत्याम् ।। ४ विचारपूर्वकम् ।
OM
YOOO
॥४॥
Page #157
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीचम्पकमाला
श्रीजैन कथासंग्रहः
कथा।
..
यतः-अवास्तवैर्वास्तवैर्वा, संस्तवैः संस्तवैषिणः। ये प्रियोक्तिप्रियान्नाथान्, रञ्जयन्ति जयन्ति ते॥१॥ - इत्येते तेजसांधाम, बहुधा मधुरोक्तिभिः। स्तुवन्ति त्वां घनमिव सारङ्गाः कलमार्थिनः॥४२॥ सत्यं पृच्छसि चेदेव ! वाचाटोऽहं तदा बुबे । को वाचाटं विना राज्ञः 'प्रतीपं प्रतिपादयेत् ॥ ४३ ॥ यद्यपि त्वं कला वेत्सि, सर्वाः सर्वसहापते ! । तथाऽपि न स्त्रीचरितकला ते विषयो मतेः ॥४४॥ क्रियाकारकभावार्थ गूढादीन्यपि ये विदुः । सर्वशास्त्रविदः स्त्रीणां, हृददं तेऽपि नो विदुः॥ ४५ ॥ ये वञ्चयन्ते सुधियः, स्वधिया त्रिदशानपि । तेऽपि 'सत्तमहेलाभिर्महेलाभिः प्रवञ्चिताः ॥ ४६॥ चेतो विलासेन्द्रजालैर्मोहयन्ति विशां वशाः । शक्तिर्मूढहदां च स्यात्, व तच्चरितचिन्तने ? ॥४७॥ मदिरावन्मदिराक्षी क्षीव यत्यङ्गिनं क्षणात् । मरौ सरिदिव क्षीवे, तत्त्वचिन्ता च दुर्लभा॥४८॥ तन्नाथ! नारीचरितं दुर्बोधं धीमतामपि । व्योम्नीव विष्किरपदं, मीनक्रम इवाम्भसि ॥४९॥ तज्ज्ञानं च विना नाथ!, वेत्सि त्वं सकला: कलाः । इति प्रवदतामेषां, गीरङ्गीक्रियते कथम् ?॥५०॥ तनिशम्य नृपः सम्यग्, दध्यावध्यात्ममानसः। सत्यमस्य वचो नूनमनूनज्ञानशेवधेः॥५१॥ नीतिशास्त्रादिसंवादिवचनं ह्यस्य तेषु यत् । पारावारादप्यपारं, कुस्त्रीचरितमीरितम् ॥५२॥ सत्यप्येवं परीक्षेऽहं, सत्यमप्येतदात्मना १ प्रतिकूलम् । २ उत्तमसुरतक्रीडाभिः । ३ मनुष्याणाम् । ४ मत्तं करोतीति ।५ पक्षिचरणम् । ६ निश्चिन्तमानसः ।।
॥५॥
Page #158
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥६॥
।न किं जात्यमपि स्वर्ण, परीक्ष्येत तदर्थिभिः ?॥५३॥ कन्यामन्यां शठम्मन्यां काञ्चित् परिणयाम्यहम् । कषोपलोपमां वाक्यस्वर्णस्यास्य परीक्षणे ॥५४॥ विमृश्येति विशामीशः, प्रत्यासन्नेऽशनक्षणे । सभाजनं विसृज्यागात्, स्नानवेश्म मनोरमम् ॥५५॥ तत्र स्नात्वा स विधिना, गत्वा च जिनसद्यनि । अर्हतामहणामस्तगर्हणां विदधे विभुः॥५६॥ ततोऽसौ भोजनस्थानमागतो बुभुजे सुखम् । दिनशेष विशेषज्ञैः, समं गोष्ट्या समत्यगात् ॥ ५७ ॥ अथ ज्ञात्वेन्दुभर्तारं, निशायां सङ्गमोद्यतम् । सन्ध्यारागागरागाऽऽढ्या, गगनश्रीरजायत ॥ ५८ ॥ यस्योदयोऽस्ति तस्यास्तमप्यस्तीतीव सूचयन् । तदार्यमा जगामास्तमस्तपर्वतमस्तके ॥ ५९॥खगमस्तङ्गतं वीक्ष्य 'खगाः कोलाहलं परे । चक्रिरे स्वस्ववाग्योगैस्तद्वियोगासहा इव ॥ ६०॥ लोकम्पृणार्कभूपास्तैर्ध्वान्तैर्लोकापकारिभिः । तदा प्रस्फुरितं चौररिवावसरवेदिभिः॥६१॥ सङ्कुचत्पद्यवदनास्तदा निःश्रीकतां गताः। वीक्ष्याऽब्जिन्यः स्वकान्तास्तं, मम्लुः सत्य इव द्रुतम् ।। ६२ ।। ततस्तताभियोगोऽसौ, कृतसान्थ्यविधिः कृती। शुद्धात्माऽऽगत्य शुद्धान्तं, भेजे तल्पमनल्पधीः ।। ६३ ॥ तत्र वारवधूवारोपचारैरपि स प्रभुः । नाऽऽपस्वापं कोविदोक्तमर्थं स्त्रीगोचरं स्मरन् ॥ ६४ ॥ दध्यौ च वामवामाक्षीदुश्चरित्रं विदामपि । दुर्बोधमुक्तं तत्कीदृग, भावि १ पूजाम् । २ सूर्यम् । ३ पक्षिणः । विशाळ उत्साह .
॥६॥
Page #159
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीचम्पकमाला
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥७॥
द्रक्ष्यामि वा कथम् ? ।। ६५ । दिदृक्षा यद्यपीदृक्षाऽस्मादृक्षाणां न युज्यते । खला: 'खलु परच्छिद्रवीक्षासज्जा न सज्जनाः ॥ ६६ ॥ मया वीक्ष्यं तथाऽप्येतन्निणेतुं तत्सुधीवचः । सम्यग् वीक्षां विना वस्तुनिर्णयः खलु दुष्करः॥ ६७॥ शिष्टगी मृषा यद्यप्यहं वीक्षे तथाऽप्यदः । श्रुताद् दृष्टं विशिष्टं हि, शिष्टं शिष्टजनैननु ।। ६८॥ अद्यैव च परीक्षा सा, विधातुमुचिता मम । कार्यात्सुक्ये विलम्बो हि, भवेदरतिकारणम् ॥ ६९ ॥ विमृश्येति भुवो भर्तकाकी नाकीव शक्तिमान् । नीलाम्बरो बल इव, निशितासिकरो निशि ॥ ७० ॥ निर्गत्यान्तःपुरादन्तः पुरं छन्नतया भ्रमन् । द्वे कन्यके क्वचित् क्रीडासक्ते 'व्यक्ते ददर्श सः॥७१॥ युग्मम् ॥ संलापं स तयोः श्रोतुं, तत्र यावदवास्थितः । तयोरेकाऽवदत्तावत्, स्वभावसरला कनी ॥ ७२ ॥ हलेऽहं विहितोद्वाहा, सोत्साहा स्वपतिं सदा । सेविष्ये परमप्रीत्या, नीत्यायातमिदं खलु ॥ ७३ ॥ गृहभारस्य वोढायां, विवोढाऽऽज्ञां प्रदास्यति । सततं तां वहिष्येऽहं, शिरसा सरसा हृदि।। ७४॥ पतिव्रतानां स्त्रीणां हि, भवेद्भर्त्तव दैवतम् । तदाज्ञाराधनं तासां, तद्धर्म परमो मतः॥७५॥ उक्तं हि-नदानःशुद्धयते नारी, नोपवासशतैरपि। अव्रताऽपि भवेच्छुद्धा, भर्तृहृद्तमानसा ॥१॥ अन्धं च कुब्जकं चैव, कुष्ठाडू व्याधिपीडितम् । जीवितावधि भर्तारं, पूजयेत्सा महासती॥२॥ १ यस्मात् २ उक्तम । ३ निपुणे।
॥७॥
Page #160
--------------------------------------------------------------------------
________________
.
.
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
.
.
.
.
.
॥८॥
त्यजेत्पुत्रं च मित्रं च, पितरावपि शोभनौ । जीवितावधि भर्तारं, नत्यजेत् सा महासती॥३॥
इति नीतिवचोमन्त्राऽऽकर्णनानष्टधृष्टता। आजन्माराधयिष्ये स्वं, धवं राधेव माधवं ॥७६ ॥ तदाकापरा शाठ्यधरारुहधराऽवदत् । मुग्धे! किमिव वक्षीदं, जाड्याऽऽलस्यादिसूचकम् ।। ७७॥ सतीत्वलालसा त्वादृक्, स्यागुद्धिविकलाऽऽलसा। दक्षा मादृक्षा तु सर्व, स्वाभीष्टं साधु साधयेत्।।७८॥ अहं हि जातवीवाहा, गता च श्वशुरालयम् । करिष्ये कान्तमेकान्ताऽऽसक्तं नानाप्रलोभनैः ॥ ७९ ॥ परैरपि नरैः प्रेम, विधास्ये गुणबन्धुरैः । नानारसार्थिनी भृङ्गी, नैकमेव द्रुमं भजेत् ॥ ८० ॥ वयं चातुर्यमप्येकनरासक्तौ भवेत्कथम् ? । अनेकच्छेकसख्यं हि, प्रोक्तं चातुर्यकारणम् ॥ ८१ ॥ प्रौढस्त्रीणामनङ्गोऽपि, शाम्येदेकनरेण किम् ? एकेनाम्बुघटेनेवारण्यानीनां दवानल:?॥८२॥ एकत्रिया नतुष्यन्ति, कामिनो मानवा अपि । तेभ्यो भूयिष्ठकामास्त्री, तुष्येदेकनरेण किम् ? ॥ ८३॥ यदुक्तम् -
नानिस्तृप्यति काष्ठानां, नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां, न पुंसां वामलोचना: ॥१॥ यद्दक्षाऽपि सती स्यात्तत्, तादृक् पुंसोऽसमागमात् । तादृशान्याश्रयालाभाच्छ्रयन्त्यम्बुधिमापगा:
.
.
.
.
.
॥८॥
१ किमतेरिव शब्दयोजनं कथयत्यर्थमभित्रमेव हि । किमिवास्ति सुखं शरीरिणां विषयातीवविलुप्तचेतसाम् ॥१॥
Page #161
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥९॥
॥८४॥ तदालि! शालिलावण्यमालि'!मालिन्यहृत्तनोः। पुण्यं तारुण्यमासाद्य, कामिचित्तैककार्मणम् ॥ ८५॥ करिष्येऽहं त्रिचतुरैश्चतुरैः प्रेमसज्जनैः । यथाऽवकेशिनः साम्यं, यौवनं लभते न मे ॥ ८६ ॥ युग्मम् ।। अथाध्यासीदिति श्रुत्वा, तत्संलापमिलापतिः । अहो ! मिथो विसंवादि कन्ययोर्मतमेतयोः ॥८७॥ असौ सौम्या शठा चेयं, शैशवादप्यहो! कथम् ? । यद्वा केन कृता द्राक्षा, मधुरा तुम्बिका कटुः ? ॥८॥ यद्यप्याद्या सतीत्वेन, संस्तवार्हा तथाऽप्यहम् । स्वीकरिष्येऽपरां कार्यविशेषादसतीमपि ॥८९॥ चिकीर्षितो निर्णयो हि, स्यादीदृश्यैव नान्यया। जायते स्वर्णमानं हि गुञ्जया नतु मुक्तया॥९० ॥ एनां पाणीकृत्य कृत्यं, करिष्ये चिन्तितं शनैः । त्वरया कार्यकरणं, वरणं विपदां खलु ॥ ९१॥ किं च-मदुद्धिरुद्धा यद्येषा, स्वेष्टं कर्तुं न शक्ष्यति । तदाऽस्या दाक्ष्यदर्पोऽपि, दौष्ट्येन सह नक्ष्यति ॥१२॥ ध्यात्वेति तत्र ताम्बूलोद्गालक्षेपादिचिह्नकृत् । कृतकृत्य इवामन्दाऽऽनन्दोऽगात् स्वगृहं नृपः ॥ ९३ ॥ स्वल्पनिद्रस्तत्र तल्पं, बभाज गुणभाजनम् । उपास्य च क्षणं निद्रां, निशाशेषे व्यबुध्यत ।। ९४ ॥ तदा च स्वद्विषोऽर्कस्यागमं सम्भाव्य नश्यतः । निशा स्वसूनोर्ध्वान्तस्य, पृष्ठेऽभूगन्तुमुत्सुका ॥ १५ ॥ भाविस्वकान्ताविरहतीव्रदुःखात्तदा द्रुतम् । विधुर्विधुरतां भेजे, विच्छायःसनचेत्कथम्?॥ ९६॥ द्रष्टुं
॥९॥
१ धारि॥
Page #162
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१०॥
पेष्टुं च तां स्वामिदुर्दशामसहा' ग्रहाः । तदा ह्रीणां इव क्षीणांशवः प्रापुरदृश्यताम् ।। ९७ ।। प्रेक्ष्यारुणं रागारुणं प्राचीनसंस्तवात् । सुप्रकाशस्मिता रागं, दधौ सन्ध्यामिषात् स्फुटम् ।। ९८ ॥ भानुः स्वप्र ग्रहग्रस्तोदग्रग्रहमहः स्मयः । पूर्वाद्रिमौली माणिक्यमौलितामाश्रयत्तदा ।। ९९ ।। तदा बालाऽऽतपैः सूर्यो, द्यावाभूम्यावभूषयत् । प्रेयानिव समप्रेम्णा, स्वपत्न्यौ कुङ्कुमद्रवैः ॥ १०० ॥ तदा मित्रकरैः स्पृष्टास्तन्द्रां पद्मव्रजा जहुः । स्ववाक्यैः स्वागतं मित्रमप्राक्षुः पक्षिणो मुहुः ॥ १०१ ॥ तदा पयोधेः सौधाच्च, रविं क्ष्मापं च निर्गतम् । शिष्टास्तुष्टुविरे तुष्टास्तेजःपुञ्जविराजितम् ।। १०२ ।। प्रभातविधिमासूत्र्य, महीमान् महिमाश्रयः । आस्थानमण्डपमलञ्चक्रे व्योमेव भानुमान् ।। १०३ ॥ साभिज्ञानं ततो गेहाद्युदीर्य प्रेष्य चानुगान् । तातं स तस्याः कन्यायाः, न्यायाढ्योऽजूहवन्नृपः ॥ १०४ ॥ तं चायातं स सम्मान्यः, सम्मान्याऽभीष्टया गिरा । स्माह श्रेष्ठिन् ! स्वपुत्र मे, देहि दक्षमतल्लिकाम् ।। १०५ ।। श्रेष्ठभूयिष्ठभार्योऽपि, परिणेष्याम्यमूमहम् । आमुक्तमुक्तामालोऽपि धत्ते पुष्पस्रजं न किम् ? ।। १०६ ।। तन्निशम्याभ्यधादिभ्यः, स्वामिन् ! सा परिणीयताम् । दिष्ट्या ते सौम्यदृष्ट्यापि, सम्बन्धः किं पुनस्त्वया ? ॥ १०७ ॥ कन्यां वयं मन्यामहे या काम्यते त्वया । गौरी गौरीषु नार्च्या, यां महेश: समीहते ? ।। १०८ ।।
१ असमर्थाः । २ पुरातनपरिचयात् । ३ किरण । ४ हर्षेण ।
श्रीचम्पकमाला कथा ।
॥१०॥
Page #163
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥। ११॥
इत्युदित्वा गृहं गत्वा, 'परिष्कृत्य निजाङ्गजाम् । पृथ्वीपतिमुपानिन्ये, हरिं पद्मामिवोदधिः ।। १०९ ।। तदैव दैवज्ञगिरा, नृपतिः परिणीय ताम् । इष्टिकाजातजातैकस्तम्भस्थे धामनि न्यधात् ॥ ११० ॥ स्तम्भे तस्मिन् गृहाssधारे, सुधालेपातिकोमले । कीटिका अपि नारोढुमशकन् किं पुनः परः ? ।। १११ ।। स्वयं त्वग्निकवेतालबलात्तत्र ययौ नृपः । 'कृशाश्वीवाऽकृशां' रागदशामभिनयन्त्रयम् ॥ ११२ ॥ कल्पवृक्ष इवाभीष्टामनाच्छादनादिकाम् । ददौ स तस्यै सामग्री, समग्रामग्रणीः सताम् ।। ११३ ।। दध्यौ सा तु महीशोऽयं, विना हेतुं रिपुर्मम । यन्मामिह गृहेऽक्षैप्सीत्, सारिकामिव पञ्जरे ॥ ११४ ॥ अथ चेन्मामिह क्षिप्त्वा चिकीर्षति सतीमसौ । तदाऽन्या अपि किं स्वस्त्रीर्धाम्नि न क्षिपतीदृशे ? ।। ११५ ।। यद्वा सख्या समं वार्ता, या मया निशि निर्मिता । तामश्रौषीदसौ नूनं पर्यटन्निष्टचर्यया ।। ११६ ।। तदा मदाश्रितं दाक्ष्यमदावेशमुदीक्ष्य वै । कर्तुं तदुपचारं मामुदुवाहेष मन्त्रवित् ॥ ११७ ॥ तत एव प्रतिज्ञाततीव्रभावांच मामसौ । कोशे शस्त्रीमिवेशः स्त्रीकृत्य धाम्नि न्यधादिह ॥ ११८ ॥ अस्तु वस्तुस्वभावाज्ञोऽनेन वाऽन्येन हेतुना । मां रक्षितुं सोद्यमोऽसौ न तु रक्षितुमीश्वरः ।। ११९ ।। यद्वाऽनेन विमर्शेनाधुना कृतमसाधुना ।
१ अलङ्कृत्य ।। २ नट इव । ३ पृष्टाम् । ४ शस्त्री यथा तीव्रतायुक्ता कोशे क्षिप्यते तथा मां स्त्रीकृत्य असौ ईशोऽत्र धानि न्यधात् ॥
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥। ११॥
Page #164
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला कथा।
॥१२॥
कुर्वे कालोचितं स्वालोचितं त्वग्रे विधास्यते॥१२०॥ दम्माम्बुवापी साऽपीति, श्रयन्ती प्रश्रयं बहिः। मनोरञ्जयितुं राजश्चारुचाटून्यनाटयत् ॥ १२१ ॥ मुग्धभावं च सा दुग्धमुखीवादर्शयत्तथा। सोऽप्रगल्भां यथाऽमंस्त, तां विदग्धां विदन्नपि ॥ १२२ ॥ आनुकूल्यरसः स्त्रीणामिति चेतसि जानती । भूपचित्तानुवर्तित्वं, प्रपेदेऽप्रेरिताऽपि सा॥१२३ ॥ अतुल्येनानुकूल्येन, तस्या राजाऽपि रञ्जितः। तां बभाजानुकूल्यं हि निर्मन्त्रं विश्वकार्मणम् ॥१२४ ॥ साऽन्यदोचे नृपं स्वामिन् ! गमयामि कथं दिनम् ? निर्व्यापारा गात्रमात्रपरीवाराऽहमन्वहम् ॥ १२५ ॥ दिनैस्त्रिचतुरैरत्र, त्वं यत्राभ्येषि तद्दिनम् । सा क्षपा च क्षणायेते, वर्षायेते परे तु ते ॥ १२६ ॥ ततो लेखनसामग्री, मषीमुख्यां प्रदेहि मे। व्याक्षेपेण यथाऽनेन, कालक्षेपं करोम्यहम्॥१२७ ॥ तत्प्रार्थित: पार्थिवोऽपि, सदयः समपादयत् । पिप्रिये साऽपि प्रियेऽन्त रागा बाह्यभक्तिभाक् ॥ १२८ ॥ इत्थं नरेन्द्रो विविधै-रुपायैरावर्जयत्तां दयितां तदिष्टैः। वशाऽपि साऽपिप्रिणदिङ्गितज्ञा, बाह्योपचारैर्वसुधाधवं तम्॥१२९॥
॥ इति श्रीतपागच्यधिराजश्रीविजयदानसूरीश्वरशिष्यमहोपाध्याय श्रीविमलहर्षगणिमहोपाध्यायत्रीमुनिविमलगणिशिष्योपाध्यायश्रीभावविजयगणिविरचितायां चम्पकमालाकथायां प्रथमः प्रस्तावः ।
॥१
॥
Page #165
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥१३॥
. अथ द्वितीय प्रस्तावः - अथागात्तत्र गगनधूलिनामाऽपरेद्यवि । सार्थनाथोऽर्थरूपाभ्यां, श्रीदश्रीनन्दनौ जयन् ॥१॥ सोऽरजयच्छस्तवस्तुसम्भृतैः प्राभृतैर्नुपम् । सोऽपि तुष्टोऽमुचच्छुल्कं, तत्सार्थस्यार्थशेवधेः ॥ २॥ सदावासं च वासार्थ, सार्थपायार्पयन्नृपः । पण्यैः पुण्यैरगण्यैः स्वैर्भूत्वा सोऽप्यध्युवास तम् ॥ ३॥ याप्ययानगतं तं च, स्वगृहासन्नवर्त्मना । यान्तं भूपसभेऽन्येचुरद्राक्षीत् सा नृपाङ्गना ॥ ४॥ दध्यौ चैवमहो ! एषः, पुमान् सम्मानसङ्गतः । उल्लासयति मां नेत्राध्वना मन्मानसं गतः ॥ ५॥ वर्णः सकर्णवोऽस्य सौभाग्यं भुवनोत्तरम् । रूपमप्रतिरूपं च, न स्यात् कस्याद्भुतावहम् ॥६॥ अहं स्वे लोचने धन्ये, मन्ये याभ्यामयं पुमान् । लावण्यजलधिदृष्टोऽदृष्टोज्झित सुदुर्लभः ॥ ७ ॥ दृष्टोऽसौ सुभगोत्तंसो, न यया तज्जनिर्मुधा । दृष्टोऽपि 'परिरब्धोऽयं न यया तज्जनिर्मुधा॥८॥ विधे! विधेहि पक्षौ मे, निधेहि करुणां मयि । यथोड्डीयाङ्ककमलमलकुर्वेऽस्य मञ्जुलम् ॥९॥ चेतः ! प्रसीद त्वं बाह्वोर्देहि विद्यां प्रसारिणीम्। अमू यथा प्रसार्यामुं, मनोऽभीष्टं परिष्वजे॥१०॥ अद्यास्य दर्शनान्नेत्रे, यथा सफलतां गते । तथाऽस्य स्पर्शनाद्भावि, साफल्यं वपुषः कदा ? ॥ ११ ॥ ध्यायन्तीति १ आलिङ्गितः । २ अमू बाहू । ३ आलिङ्गामि ।
॥१३॥
Page #166
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
.
.
॥१४॥
तदेकाग्रमनास्तस्मिन् गतेऽपि हि । वीक्षा पन्नतया वीक्षामास तन्मार्गमेव सा॥१२॥क्षणान्तरे च सा सावधाना दध्याविदं हृदि। ममास्य संयोगमृते, मृतेर्योगोऽपि सम्भवेत् ॥१३॥ सङ्गोपायं तदस्य द्राक्, कुर्वे कञ्चन जीवितुम् । क्रियते जीवनोपाये, विलम्बो नालसैरपि ॥ १४ ॥ ध्यात्वेति धनिनस्तस्य, स्वाशयाऽऽवेदनऽऽशया । गताऽश्लोकभया' ग्लोकयुगं पत्रे लिलेख सा ॥ १५ ॥ तच्चैवम्-नाथ ! प्रदोषसंरुद्धसञ्चारा पद्यसद्मगा। भृङ्गी समीहते चिन्ताक्रान्ता मित्र ! तवागमम् ॥ १६ ॥ तदुपेक्षां भवान् भास्वन्, कर्ता चेत्तदभाग्यत: । हताऽऽशाऽन्तकसंयोगं, तदा सा लप्स्यते ध्रुवम् ॥ १७ ॥ इति प्लोकद्वयीपत्रं क्षिप्त्वा सत्पत्रबीटके । सा प्रत्यागच्छत्तस्तस्योत्सङ्गे दक्षाऽक्षिपद्रुतम् ॥ १८ ॥ तद्वीक्ष्य गगनाऽऽयातं, दत्तं देवतयेव सः । ऊद्ध्वं पश्यन्नपश्यत्तां, गवाक्षस्थां मृगेक्षणाम् ॥ १९ ॥ तां च पश्यन्निर्निमेषमेष मेष इवोन्मदः । म बिभाय न जिह्वाय, भीहियो कनु कामिनाम् ?॥२०॥ दथ्यौ च हृदि मामेषा, पश्यन्ती स्निग्धया दृशा। ज्ञापयत्यान्तरं रागं, न रागैवमीक्षते ॥२१॥ नागवल्लीदलानां मे, बीटकं रागमालिनाम् । सत्यवारमिव प्रेम्णस्तत एवेयमार्पयत् ॥ २२ ॥ तद्वीक्षे बीटकं सम्यग्, रागिण्याऽर्पितमेतया। सामान्यमपि मान्यं हि, वस्तु रागिजनार्पितम् ॥२३॥ध्यात्वेति बीटकं वीक्षमाणः
॥१४॥
१ विलक्षतया। २ अपयशभयम् ।
Page #167
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥१५॥
ग्लोकद्वयाहितम्। पत्रं ददर्श तन्मूर्तमिव मन्मथशासनम् ॥२४॥ तत्तन्मानसकोशस्थरागशेवधिबीजकम् । प्रवाच्य भृशमुत्कण्ठां, भेजे तत्सङ्गमाय सः॥२५॥ दध्यौ चास्या अहो! रूपमहो! लावण्यमुल्बणम् । अहो! दाक्ष्यमहो! स्नेहोऽन्योक्तिकौशलमप्यहो!॥ २६॥ दर्शनस्पर्शरागाः स्युरीदृशां हि मृगीदृशाम् । यथोत्तरं दुरापास्तन्नोपेक्षास्या ममोचिता ॥ २७ ॥ उपेक्षिता क्षिणाऽऽशाऽसौ, वशा कामदशावशात् । नियेत चेत्तदा स्यान्मे, स्त्रीहत्यापातकं महत् ॥ २८॥ तदुपायेन केनापि, मया गन्तव्यमेकशः । तस्याः समीपे पश्चात्तु, करिष्ये समयोचितम् ॥२९॥ध्यायन्निति गतः सौधं, मित्रायाऽसौ न्यवेदयत् । तां वार्ता परमप्रेमनिधयेऽम्बुधये घियाम् ॥ ३० ॥ बूचे च मित्रेदं कार्य, दुःसाधं प्रतिभाति मे । यदेकस्तम्भसौधस्थाभिसर्तव्या नृपाङ्गना ॥ ३१॥ न यामि चेत्तदा कामविवशा म्रियतेऽपि सा। तत्किं करोम्यहं पश्यन्नितो व्याघ्रमितस्तटीम् ॥ ३२ ॥ यद्वा त्वदीयसाहाय्याद्भाव्यसम्भाव्यमप्यदः । स्थपतेरुद्यमाद्धेजे, राट्सुतां कौलिको न किम् ?॥ ३३ ॥ रजोऽपि वायुसाहाय्यादारोहति गिरेः शिरः । असहायो मणिरपि, न याति क्रममप्यहो ! ॥ ३४ ॥ तन्मन्ये कार्यमेतन्मे, साहाय्याद्धीमतस्तव । भावीत्याकर्ण्य स्वान्तत हुःखः सोऽप्यदोऽवदत् ॥ ३५॥ सखे! सखेदं मा मेदं, वादीर्वादीव हीलितः। १ मित्रदुःखः।
॥१५॥
Page #168
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पक्रमाला
कथा।
॥१६॥
नासाध्यं कष्टसाध्यं वा, ममेदं वृद्धसेविनः ॥ ३६ ॥ वृद्धेभ्यो हि श्रुतं गोधा, चन्दनाऽऽह्वा महाबला। याति गेहे दुरारोहेऽप्यारोहाय सहायताम् ॥ ३७॥ कुतोऽप्यानीय तां तस्मान्नेष्यामि त्वां तदन्तिकम् । दीनं तद्विरहान्मीनमिव नीरवियोगतः ॥ ३८ ॥ त्वदीयहादसौहार्दप्रणुन्नोऽकार्यमप्यदः । करिष्येऽमिरिवोदनवायुनुन्नो वनक्षयम् ॥ ३९ ॥ तन्मा कृथा वृथा चिन्तां, मतिमोहविधायिनीम् । चितातोऽप्यधिकांजीवज्जनज्वालनकर्मणा ॥४०॥स्वस्थीकृत्येति तं क्वापि, ग्रामे गत्वा स तस्करात् । प्राक् संस्तुताच्चन्दनाहगोधां तच्छिक्षितां ललौ॥४१॥ तामादाय घटे क्षिप्तां सार्थेशेन समन्वितः । हस्तमात्रान्तराबद्धग्रन्थिना रश्मिना युतः ॥ ४२ ॥ तस्यैकस्तम्भसौधस्य, सन्निधौ सोऽगमन्निशि । घटादाकृष्य गोधां तत्कव्यां रज्जुंबबन्ध च ॥४३॥ युग्मम् ॥ वंशमारोप्य सा तेनोदस्ता' सीत्कारपूर्वकम् । गवाक्षे व्यलगगाढं, तत्रोत्कीर्णेव शिल्पिभिः ॥ ४४ ॥ सार्थेशोऽथ सुहद्वाचा, हस्तयुग्मात्तरज्जुकः । पादाङ्गुष्ठाङ्गुलीमध्याक्रान्ततद्गन्थिसन्ततिः॥४५॥ तत्रारोहन दुरारोहेऽप्यभीकस्तद्दिदृक्षया। प्राप वातायनं लङ्ग, इव वंशाग्रमाशया॥४६॥ युग्मम् ॥ तद्वयस्यस्तु तां गोधां, फूत्कारेण समागताम् । घटे क्षिप्त्वा निलीयास्थात्, कापि तत्सौधसन्निधौ॥४७॥ सार्थनाथ: पुनीपोद्योतादेकाकिनों स ताम् । विज्ञाय १ उत्क्षिप्ता । २ एकस्तम्भसौधे॥
॥१६॥
Page #169
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥१७॥
प्राविशत्तस्याः, सदने मनसीव सः॥४८॥ सा पूर्ववीक्षिततया, तंझगित्युपलक्षितम् । अभ्युत्तस्थौ समं रोमहर्षहर्षभरोत्थितैः॥४९॥ कटाक्षर्लक्षयन्ती तं, पूजयन्तीव कैरवैः । सुस्मिता विस्मिता प्राक्षीन्मृगाक्षी स्वागतं च सा ॥ ५० ॥ चे च निर्विकल्पं मत्तल्पं स्वापायकल्पितम् । अलङ्करु कुरु प्रेमशाखिनं सफलं चिरात् ॥५१॥ ततः स तस्यां शय्यायां, सज्जायां समुपाविशत् । सुधामुधाकारिगिरा, ततो भूयोऽपि सेत्यवक्॥५२॥ यतः प्रभृतिर्दृष्टस्त्वं, गच्छन् स्वच्छमतेऽध्वनि । तदादि कुरुते कामं, कामः 'कामपि मे व्यथाम् ॥ ५३ ॥ नष्टा निद्रा बुभुक्षा च, मम वेदनयाऽनया । भवत्सङ्गमपीयूषपिपासाऽवर्धताधिकम् ॥५४॥ तदद्य हृद्य ! हृद्यस्मान्, स्मृत्वेदं सुन्दरं व्यधाः । भियं राज्ञोऽप्यवज्ञाय, यदिहागाहुरागमे॥५५॥ तत्कृतार्थीकृताऽऽगत्य, यथा मे प्रार्थना त्वया। तथा स्वाङ्गेन सत्य, मां सार्थेश! कृतार्थय॥५६॥ सोऽभ्यधाद्वीटकान्तःस्थपत्राद ज्ञात्वा त्वदाशयम् । स्वस्थीकतुं त्वामिहागां, न तुरन्तुं त्वयानघे!॥५७ ॥ भोग्या नान्यस्त्रीति नीतिधर्मशास्त्रवचः स्मरन् । सेवेऽन्यामपि नान्यस्त्री, किं पुनस्त्वां नृपप्रियाम् ? ॥ ५८ ॥ परलोकविरुद्धेऽपि, प्रवृत्तिोंचिता सताम् । लोकद्वयविरुद्धेऽस्मिन्, प्रवत्तें तत्कथं ? शुभे!॥५९॥ प्रेत्य भीतिमदृश्यत्वात्, प्रेम्णाऽवगणयाम्यपि १ अवान्याम् । २ परलोकभयम् ।
... ... ... ....
.
...
॥१७॥
Page #170
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥१८॥
। तां प्रत्यक्षां पार्थिवोत्थामैहिकी जरवे कथम् ? ॥६०॥ दण्ड्यते स्वागनाशाद्यैरन्योऽप्यन्यायकृनृपः । यत्पुनस्तद्वशासक्तो, दण्डाते तत्र का कथा ?॥६१॥ पुन्नागा नागवन्नागः', सहन्ते सुहृदामपि । भुजङ्गे भूभुजङ्गे च, क्षान्तिः, प्रीतिश्च दुर्लभा॥ ६२॥ नाकस्मान्मृत्युदं तस्मात्, त्वत्सङ्गं कर्तुमुत्सहे। किं 'पाकोऽपि हि किम्पाकमनीयात्तद्विपाकवित् ? ॥ ६३ ॥ तन्मामयि गृहान् गन्तुं, कृपां कृत्वा समादिश। त्वत्प्रेमपाशमुक्तोऽहं जीवामि ससुखं यथा ॥ ६४॥ यदुक्तम् - तावदेव सुखं यावत्र कोऽपि क्रियते प्रियः । प्रिये तु विहिते सद्यो, दुःखेष्वात्मा नियोज्यते ॥१॥साऽऽचख्यो यदि मे स्वास्थ्यं, कर्तुमागास्तदा तु माम्। रमय स्फारदुर्वारमारापस्मारविह्वलाम्॥६५॥स्वस्थीभावो हि भावत्कभोगाभोगं विना नमे। ऋतेऽम्बु तृषितस्येव, बुभुक्षोर्वा विनाशनम् ॥६६॥स्वास्थ्ये सत्येव नीत्यादिवाक्यमासेव्यते बुधैः । तदमावे त्वपि प्रा निषिद्धमपि सेव्यते ॥६७॥ यदुक्तम् - निषिद्धमप्यावरणीयमापदि, क्रिया सती नावति यत्र सर्वधा । घनाम्बुना राजपधेऽतिपिच्छिले, कचिदुधैरप्यपधेन गम्बते॥१॥ तथास्वस्थावस्थे शरीरे हि, निषिद्ध सद्भिरौषधम् । विपर्यये तु तैरेव तदप्याट्रियते युवम् ॥१॥ सर्वत्रोत्सर्गापवादौ दृश्येते वाङ्येष्वपि । प्रस्तुतार्थेऽपि सार्थेशापवादवचनं शृणु ॥ ६८ ॥ कामाता १ भौतिम् । २ अपरायम् । ३ शिशुः। ४"अपि" इत्यपि॥
॥१८॥
Page #171
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥१९॥
वनितां प्रीत्या, याचमानां पुनः पुनः । भजमानां न भुजीत, तं वै चण्डालदर्शनम् ॥ ६९ ॥ अपवादवचांस्येवं, स्मृत्यादीनां विदन्नपि । भोग्या नान्यस्त्रीति वाचा, किं मां वञ्जयते भवान् ॥७॥ सेहे प्रेत्यभयाहुःखं तदोग्रं त्वद्वियोगजम् । दुःखादस्मान्महद्वीक्षे, साक्षात प्रेत्य जंयदा॥१॥सविद्य ! विद्यते तावत्, परलोकस्य संशयः । तत्र दुःखं महदिति, शुद्धधी: श्रद्दधीत कः ? ॥७२॥ संशये परलोकस्य, तदुःखस्यापि संशयः । सन्दिग्धदुःखभीतेस्तत्कस्त्यजेदैहिकं सुखम् ॥७३॥ ऐहिकी राजभीर्योक्ता, सा तु तुल्यावयोर्द्वयोः । ज्ञातास्महुर्नयो होष, हन्यादावामुभावपि ॥ ४ ॥ किंतु मय्यल्परागत्वात्, त्वं तां वेदयसे हृदि। अहं त्वयि त्वयि प्राज्यरागत्वात्तां न वेदये।७५॥ सगोचरमपि स्नेहं, प्राणत्राणाय भीरुकः । बह्माच्छूरस्तु सत्प्रीतिकृते प्राणांस्तृणीयति ॥ ७६ ॥ उक्तं च केनचित् - भवत्कृते खञ्जनमञ्जुलाक्षि ! शिरो मदीयं यदि याति यातु । दशाननेनापि दशाननानि नीतानि नाशं जनकात्मजार्थम् ॥१॥ भवान्तरेऽपि सुप्रापाः, प्राणा: स्नेहः पुनः सताम् । दुष्प्रापः प्रेत्य तत्प्राणांखातुं सत्प्रेम कस्त्यजेत् ?॥७॥राजा तु जातु जानीयानेदं ज्ञात्वाऽपि वा सहेत् । स्मरस्तु'घस्मरोऽचैव, मां हताशां हनिष्यति॥७८॥ तद्विमुच वणिग्जातिसुलभंसाध्वसं कृतिन् ! मामामर्दय महुःखं, मर्दयान्तर्दयां १ तदुःखम् । २ परलोकभवम् । ३ भक्षणशीलः । ४ भयम्। ।
॥१९॥
Page #172
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥२०॥
कुरु॥७९॥स्माहेभ्योऽद्रिप्रवाहेभ्योऽप्यस्थेम'प्रेम योषिताम् ।ता हिरक्ता विरक्ताच, जायन्ते क्षणमात्रत: ॥८०॥ रक्ता च हरति द्रव्यं, या विरक्ता स्वसूनपि । तदर्थ देहसन्देहकार्यकार्य करोति कः?॥८१॥ सोवाचायुक्तया वाचा, भवतः कृतमेतया । नार्यों नाऽऽर्या न यत्सर्वा, न च सर्वे शुभा नराः ॥ ८२॥ दृश्यन्ते वज्रवत्केऽपि, पुरुषाः परुषाऽऽशयाः । विनाऽपि विप्रियं प्राणप्रियाप्राणापहारिणः ॥ ८३ ॥ स्त्रियोऽपि काश्चिद्वीक्ष्यन्ते, स्वकान्तविरहासहाः । जुह्वत्यः स्वं क्षणाज्ज्वालाजि ऽनुगमनोद्यताः॥४४॥ नार्योऽस्नेहा न तत्सर्वाः, सस्नेहा न नराः समे। महत् समानजातिष्वप्यन्तरं दृश्यते मिथः ॥ ८५॥ उक्तं हि-वाजिवारणलोहानां, काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतोयानामन्तरं महदन्तरम्॥१॥हित्वा विमर्श तत्सर्व, प्रार्थनां मे कृतार्थय। दीनां स्वीकुरु मां कान्त !, त्वदेकायत्तजीविताम्॥८६॥ तस्या वाणी स वाणिन्याः, श्रुत्वाऽन्तर्वाणिरण्यमूम् । तस्यां रक्तोऽभवत्को वा, व्यक्तोऽप्याभिन भिद्यते?॥८७॥ ततः स तां सतां मार्ग, विहायाङ्के न्यवीविशत् । गुणान् ज्ञानविवेकादीनुद्वास्य हृदयालयात् ॥८८ ॥ यतः - जीवव्योम्नि ज्ञानभानुस्तावदुद्द्योततेतमाम् । कान्ता कादम्बिनी यावदागाप्रैः स्थगयेन्न तम् ॥१॥ विवेकदीपो हृद्रेहे तावदेव प्रभासते। यावत् प्रबाधते श्यामाकटाक्षपवनो न तम् ॥२॥ तावत् क्रीडन्ति १ अस्थिरः ॥२ बहुशाखवाक्याभिज्ञोऽपि।
॥२०॥
Page #173
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥२१॥
हृत्सौधे, विनयादिगुणाभकाः । यावन्नायाति तत्रोग्रो, रमणीरागराक्षसः ॥ ३॥ ततश्च तामसौ कामतामसौघहतत्रपाम् । करणैर्विविधैः कामशास्त्रप्रोक्तैररीरमत् ।। ८९॥ तां कामुकीं यथाकामं, कामी सोऽक्रीडयत्तथा । यथा सा 'काञ्चनीरागा, नीरागा भूपतावभूत् ॥ ९० ।। अब्रवीत् साउथ सार्थेशमेकशस्त्वत्समागमात् । नीलीरागा महाभाग!, जाताऽस्मि त्वय्यहं कृतिन् ! ॥ ९१ ॥ राहुः शशाङ्कमण्डल्या, इव तानवकृत्तनोः । प्रियाऽथ नाथ ! विश्लेषः, सोदुमीशिष्यते न ते ॥ ९२ ॥ प्रसद्य सद्यो मे देयास्तदा देयं स्वदर्शनम् । मा मां त्वदेकजीवातुं, सौभाग्यस्मर ! विस्मरः ॥ ९३ ॥ दिवसैः पञ्चरत्रायाति राजा तु जातुचित् । तत्साध्वसान्मम प्रेमध्वंसं तन्मा कृथा वृथा ॥ ९४ ॥ आमेत्युक्त्वा गृहं गन्तुं, गवाक्षे तत्र सोऽगमत् । तयाऽनुगम्यमानोऽश्रुजलाऽऽप्लावितनेत्रया॥ ९५॥ मित्रं प्रति ततः सञ्ज्ञां, चक्रे स प्राक् प्रतिश्रुताम् । तां श्रुत्वाऽऽगत्य सोऽपि द्राक्, प्राग्वद्गोधां मुमोच ताम् ॥ ९६ ॥ तत्पुच्छरज्जुमालम्ब्योत्तीर्णस्तूर्ण स मित्रयुक् । गेहं जगाम तां चित्ताभिमतां संस्मरन् भृशम् ॥ ९७॥ सा राजदयिता तूग्रतदीयविरहाऽऽतुरा । आलिङ्गितकपिकरिव नाऽऽप रतिं वचित् ॥ ९८ ॥ तद्वियोगाग्निनाऽत्यर्थ, स्फूर्जता तन्मनोवने । चिन्ताज्वालाभिरज्वालि, तत्सातोरुतरुव्रजः ॥ ९९ ॥ १हरिद्ररागा॥
.
.
.
.
.
.
॥२१॥
Page #174
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजेन कथासंग्रहः
॥२२॥
तत्सङ्ग' तर्षोत्कर्षोत्था, दुःखाद्वर्षायितं दिनम् । यूथभ्रष्टा कुरङ्गीव, कथञ्चित्साऽत्यवाहयत् ॥ १०० ॥ रात्रौ भूयोऽपि सार्थेश, प्रेम्णाऽऽकृष्टस्तदन्तिके । प्राग्वद्ययौ वृष इवाऽऽकृष्टो शस्यधराङ्गिना ।। १०१ ।। स्वां वशामिव निरःशङ्कं रमयित्वा चिरं स ताम् । निशाशेषेऽगमत्सौधमेवं चक्रे मुहुर्मुहुः ।। १०२ ।। उप्तो नेत्राऽऽरामिकाभ्यां संसिक्तो वचनाम्बुदैः । तयोः प्रेमद्रुमः पुष्टिं दधौ सम्भोगदोहदैः ।। १०३ ।। तौ बाढं निबिडस्नेहौ, निशाचन्द्रमसाविव । अन्योन्यविरहेऽगातां, विच्छायत्वं क्षणादपि ॥ १०४ ॥ ततो राज्ञ्या तया प्रोक्तस्तत्सौधस्तम्भमूलगाम् । सुरङ्गां स्वगृहान्मयैः, स विश्वस्तैरचीकरत् ।। १०५ ।। स्तम्भभित्तिकृतद्वाराकृष्यतन्मध्यपूरणम् । तस्मिन्मिनारक इव, सोपानान्यभितो न्यधात् ।। १०६ ।। विधाप्य स्तम्भमूलस्थद्वारान्ते शयनाऽऽस्पदम् । स्तम्भाग्रेऽकारयद्रेहमध्ये द्वारमगोचरम् ।। १०७ ।। शिल्पिभिः सर्वमप्येतद्धनदानवशीकृतैः । छन्नं व्यधापयत् क्षिप्रं वित्ताद्वा किं न जायते ? ॥ १०८ ॥ स्तम्बे भृङ्ग इव स्तम्भे, वसंस्तत्र सपद्मिनीं । राजहंसप्रियां सग्रसरो गत्वा बभाज ताम् ।। १०९ ॥ नृपस्तत्रान्यदाऽऽयातः, प्रातः काले ददर्श ताम् । चिन्हैः सद्यस्कसम्भोगसूचकैरुपलक्षिताम् ।। ११० ॥
१ पिपासा ।।
श्रीचम्पकमाला कथा ।
॥२२॥
Page #175
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥२३॥
अनावृतश्लथीभूतकबरी शबरीमिव । विच्छिन्न पत्रलतिका, कपिक्रीडावनीमिव ॥ १११ ॥ उत्फुल्लगल्लसंलग्रताम्बूलरससल्लवाम् । रतायासोद्भवन्निद्रासचनेत्रपल्लवाम् ॥ ११२ ॥ गतकृत्रिमरागत्वाद्विरलारुणताजिताम् । रदक्षतपदैरायमाबिभ्राणां रदच्छदम् ॥ ११३ ॥ तां वीक्ष्य क्षितिपो दम्यौ, हा धाम्नीहाऽपि रक्षिता। अन्यासक्ताऽभवदसौ, धिग् रामाः कामविह्वलाः ॥ ११४ ॥ चतुर्भिःकलापकम्॥ एतत्कामितकल्पद्रौ, मय्यासक्तेऽपि, सत्यसौ सेवतेऽन्यं नरं स्त्रीणां, दुष्पूरत्वमहो !। महत् ॥ ११५ ॥ सती स्याच्चेदसौ तत्स्यादियं देहस्थितिः कथम् ? । स्यादेकस्याश्च ताम्बूलोद्गालादिकमियत्कथम् ? ॥ ११६ ॥ केनापि रसिकेनासौ, तन्नूनं रमतेऽन्वहम् । अहं तु मोहाव्या मोहाज्जानाम्येनां सतीमिति ॥ ११७ ॥ भियं ममाप्यनादृत्य, यो विशत्यत्र सोऽप्यहो!। मद्वत्साहसिको भावी, सिद्धो विद्याञ्जनाऽऽदिना ॥११८॥ स च जारनरो नूनमिहाऽऽसन्नो भविष्यति । सद्यस्कभोगलिङ्गायदेहाऽसौ दृश्यते यतः ॥ ११९ ॥ ध्यायन्निति स निभ्यायन्', भूनेता तत्र सर्वतः । काष्ठे कीट मिवाद्राक्षीत्, स्तम्भमध्यागतं न तम् ॥१२०॥ सोऽधागादृहमज्ञातो, निद्राघूर्णितया तया। १ राज्ञीपक्षे विच्छिन्ना पत्रलता पत्रवल्ली यस्याः सा तथा । क्रीडावनीपझे विशेषेण न्छिनपत्रा लता वल्यो यस्यां सा तथा ॥२ कृत्रिमरागस्ताम्बूलालक्तकादिः । ३ विपरीतवितात् । ४ अवलोकयन् । ५ धुणमिव । ६ स राजा।
॥२३॥
Page #176
--------------------------------------------------------------------------
________________
.
.
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
.
. .
.
.
.
.
.
. ....
.
.
.
.
॥२४॥
जिज्ञासुर्जारमार्जार, तं स्त्रीप्रेमपयोहरम्॥१२१॥ ततश्छन्नं प्रमन् रात्रावेष वेषान्तरं दधत् । अपश्यद्योगिनं कञ्चिद्धरिविद्याबलाञ्चितम् ॥ १२२ ॥ कन्धया श्रथया मूर्तमाययेव वृताकम् । गृहन्तं चारुपक्वानपत्रपुष्पफलादिकम् ॥ १३ ॥ तं वीक्ष्य जाताऽऽशोऽसौ, तदज्ञातोऽनुसञ्चरन् । तन्मठं प्राप्य कमठ इवासीनिभृताङ्गकः ॥ १२४ ॥ युग्मम् ॥ यावत्तद्वृत्तवीक्षार्थ, तत्रैकाग्रोऽभवन्नृपः । तावदन्धारिकामध्यादाविश्चक्रे स बालिकाम् ॥ १२५॥ विद्यालघूकृतां विद्यान्तरेण तरुणीकृताम् । स तां भोजितपक्वान्नताम्बूलां बुभुजे स्वयम् ॥ १२६ ॥ रमयित्वा चिरं सुप्ते, तस्मिन् योगिनि योगिनी। साऽपि स्वान्धारिकामध्यात्, प्रादुश्चक्रे समुद्रकम् ॥ १२७ ॥ भृङ्गं भानुप्रभेवाजानरं लघुतरं ततः । साऽऽविश्चक्रे विद्यया तं, कृत्वा प्रौढमरीरमत् ॥ १२८ ॥ कृतार्था तु लघूकृत्य, विद्यया तं समुद्के । न्यधात् करण्डके नागं, संवेल्लयेवाहितुण्डिकी ॥१२९ ॥ क्षिप्त्वान्धार्यामुपपतिसमुद्रं सोपपत्यगात् । तद्वीक्ष्य कौतुकं भूमानध्यासीदिति विस्मितः ॥ १३० ॥ गौरी गिरीश इव यामवियुक्तां सदात्मना। अन्याङ्गिसङ्गत्यागार्थ, लघूकृत्य दधात्ययम् ॥१३१ ॥ साऽप्यन्यपुंसा रमते, 'मते चेच्छया स्वया। सतीत्वन्यासमन्यासु, तत्कः कुर्यात्सुधीरपि?॥१३२॥ भुङ्क्ते स्थिताऽप्युपपति', याऽभयोपपतिं सदा १ कच्छप इव ।। २ उपपति पतिसमीपम् । ३ अप्रतिबद्धा प्रवर्तते । ४ पतिसमीपे।
. .
. .....
. .
.
.
.
.
.
. ...
.
॥२४॥
Page #177
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥२५॥
। । सात्त्विकी तात्त्विकी साऽपि, भीरुरित्युच्यते कथम् ? ॥ १३३ ॥ यद्वा त्रैलोक्यजैत्रस्य,
साहाय्यात्पुष्पधन्वनः । नैसर्गिकीमपि जहौ, भीरुतामबलाऽप्यसौ ॥ १३४ ॥ सुप्तो मृतोपम इति, लोकोक्त्या निर्भयाऽथवा ॥ सुप्तं पति मृतमिव, ज्ञात्वाऽसौ सेवते परम् ॥ १३५॥ नरोऽपि निशि सुप्तेऽस्मिन्, भाव्येष स्वीकृतोऽनया। विद्ययाऽयं वशीकृत्य, लघुकृत्य दधात्यसौ ॥ १३६ ॥ यस्याः प्रयोगादन्यस्य, लाघवं स्याद्गुरोरपि । विद्याऽपि भात्यविद्येव, सानयोः 'सन्नयोनयोः॥ १३७ ॥ यद्वा विस्तारसङ्कोची, करोत्यङ्गिकजेषु या। सा विद्याऽपि न सामान्या, मान्या भानुप्रभेव मे ॥ १३८ ॥ दुश्चारिणीत्वमप्यस्याः संवृतं विद्ययाऽनया। न ज्ञायते यथा तस्या, मत्पल्या माययाऽऽवृतम् ॥१३९॥ दौःशील्यमस्यास्तस्याश्च, स्वसंवेद्यमियच्चिरम् । करोमि परसंवेद्यमद्य वैद्य इवामयम् ॥ १४०॥ मादृशामन्यदोषाविर्भावो यद्यपिनोचितः । तथाऽपिनासौ दोषाय, धूर्तदम्भप्रकाशने॥१४१॥ध्यात्वेति भूधवो गत्वा, गेहंस सुखमस्वपीत् । निशान्ते च समुत्थाय, निशान्तात्तं मठं ययौ॥१४२॥ अत्याग्रहेण तं सिद्धं, भोजनाय निमन्त्र्य सः। स्तम्भहीनो महीनोऽगात्तदेकस्तम्भमन्दिरम् ॥ १४३ ॥ कारयित्वा रसवती, मर्त्यषद्काशनोचिताम् । पञ्चासनानि स्थालादिसनाथानि न्यवेशयत् ॥ १४४ ॥ १ सता शोभनेन नयेन न्यायेन ऊनौ सन्नयोनौ तयोः, सन्यायरहितयोरित्यर्थः ॥ २ स्तम्भो जावं तेन हीनः । ३ राजा।
॥२५॥
Page #178
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
श्रीयम्पकमाला
कथा।
कथासंग्रहः
॥२६॥
निःश्रेणिकाप्रयोगेणाऽऽरूढं तत्र स योगिनाम् । कृतस्नानादिकर्माणमासयत् प्रथमाऽऽसने ॥ १४५॥ क्षुधितायां स्वकान्तायां युष्माभिर्भोक्ष्यते कथम् ?। पङ्क्तिभेदो महापापं, मयाऽपि क्रियते कथम् ?॥ १४६ ॥ तदाविष्कृत्य सान्धार्याः, स्थाप्यतामन्यविष्टरे। 'तद्दर्शिनो 'विधेयस्य, विधेया वञ्चना न मे ॥१४७॥ राज्ञेति साग्रहं प्रोक्तो, विममर्शेति योगवित् । यांनैक्षत जगच्चक्षुः, कथमैक्षत तामसौ ?॥१४८॥ निशि पर्यटता यद्वा, दृष्टा साऽनेन भाविनी । मर्मज्ञस्यास्य नाथस्य, नाऽथ स्याद्वञ्चना हिता ॥ १४९ ॥ ध्यात्वेत्याविष्कृत्य स द्राग, विद्यया प्रौढतां गताम् । तां द्वितीयाऽऽसने न्यास्थत्ततो राजेति तां जगौ ॥१५० ॥ प्रादुष्कुरु प्रियं भद्रे !, स्वान्धारीस्थसमुद्रकात् । भोक्तुं युक्तं न शिष्टानां त्यक्त्वाऽभीष्टं क्षुधाऽऽतुरम् ॥ १५१॥ भर्तुर्भिया ह्रिया च त्वं, मा कार्मिद्वचो मृषा। मदाज्ञाकारिकायास्ते, कर्ता होष न विप्रियम् ॥१५२ ॥ यथाऽयं त्वां दधानोऽदाद्योगित्वाय जलाञ्जलिम् । तं बिभ्रती सतीत्वाय, तथा त्वमपि पण्डिते!॥ १५३ ॥ तदेष तुल्यदोषत्वान्न त्वां दूषयितुं क्षमः । तुल्यदोषैः समं युक्तिर्निषिद्धा तार्किकैरपि ॥ १५४ ॥ तथा च तद्वचः - यत्रोभयोः समो दोषः, "परिहारोऽपि वा समः । नैकस्तत्र नियोक्तव्यस्तादृगर्थविचारणे॥१॥ १भवत्कान्तादर्शिनः । २ वचने स्थितस्य । ३ छनं प्रियम् । ४ परिहारः समाधानम् ।।
॥२६॥
Page #179
--------------------------------------------------------------------------
________________
किच
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥२७॥
"
.
.
रक्ष्यमाणा षडक्षीणममुनाऽक्षीण हद्धवा । त्वं ज्ञाताऽसि यथा तद्वत्, सोऽपि ज्ञातोऽस्त्येये ! मया ॥१५५ ॥ भियं ह्रियं च तद्दूरीकृत्योरीकृत्य मद्गिरम् । कान्तमाविष्कुरु स्वान्त, इव न्यस्तं समुद्रके ॥१५६ ॥ इति राजाऽऽज्ञया वीतभयाकृष्य समुद्गकात् । तं तृतीयाऽऽसने न्यास्थत्सा विद्याकृतगौरवम् ॥१५७ ॥ ततो राजा जगौ राजी, योगिनीव त्वमप्यहो!। मद्वाक्यं मानयाभीष्टमानयाशु निजं शुभे! ॥१५८ ॥ साऽऽह साहसभृन्नाहमित्वरीवाऽन्यगत्वरी। वेश्यादेश्या च नास्मीश! तदेतत्कथ्यते कथम् ? ॥ १५९ ॥ प्राणाऽऽधारतया प्राणप्रियो नाथ ! त्वमेव मे । रक्षणाद्व्यापदापत्ती, शरणं च त्वमेव म।।१६०॥ देव ! त्वमेव मे देवमणिः कामितपुरणात् । पोषकत्वाच्च भर्ता त्वं, जीवनाज्जीवितं च मे ॥ १६१॥ तदद्य यावन्नवास्ति, त्वां विनाऽन्यः प्रियो मम । आमृतेस्त्वामृते नान्यं, करिष्यामि च वल्लभम् ॥१६२॥ सर्वाभीष्टार्थदातारं, हित्वा त्वां स्वर्दुमोपमम् । करीरकल्पमपरं, सेवे स्यां करभी यदि॥१६३ ॥ कुलाङ्गजा कुलवधूर्नान्याप्यान्यं निषेवते । किं पुनस्त्वत्कुलवधूरहं सत्कुलसम्भवा ? ॥ १६४ ।। तद्दीर्घदर्शिनां श्रेष्ठ !, सद्विपश्चिदपश्चिम !। किमेतदविमृश्योक्तमसमञ्जसमञ्जसा ॥ १६५ ॥ तनिशम्य १ अत्यन्तकामिनेत्यर्थः । २ त्वां विना।
.
.
.
॥२७॥
Page #180
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२८॥
नृपोऽप्यासीदहो ! साहसभूरसी। स्वदोषं निहते' सन्तं, मां कृत्वाऽलीकवादिनम् ॥ १६६ ॥ संवादयत्यसौ सौवचरित्रैस्तद्विदो' वचः । तथाऽप्याविष्कारयिष्येऽनया जारं सदुक्तिभिः ।। १६७ ।। ध्यात्वेति भूधवोऽवादीदयि त्वं दयिते ! शृणु। दक्षब्रुवे ! ब्रुवे नाहमसत्यमसमञ्जसम् ॥ १६८ ॥ किं तु प्रातर्मया स्वैरमागतेन गतेऽहनि । दृष्टाऽसि सद्यः सम्भोगचिह्ना भोगाऽऽयंभूधना ।। १६९ ।। सम्भोगश्च न भोक्तारमन्तरेणोपपद्यते । तेनार्थापत्तिनिर्णीतमर्थं कथमपहृषे ? ।। १७० ।। प्रादुष्कुरु स्वोपपर्ति, मुधा मा वञ्चयस्व माम् । मा भैषीस्त्वां च तं प्राह, न हनिष्यामि सर्वथा ।। १७१ ।। त्वया ह्याविष्कृते तस्मिन्, मत्तो नैवोभयोर्भयम् । विद्यादिभिर्मया त्वाविष्कृते तद्भावि मृत्युकृत् ।। १७२ ।। श्रुत्वेति भीतिवात्याऽस्ताऽऽगाढशाठ्याप्रसंहतिः । द्यौरिवेषत्प्रसन्नेति सा वचोभगणं दधौ ।। १७३ ।। सर्वसह ! सहस्वामुं, मन्तुमप्युग्रमावयोः । मा भूच्चलाचलागीस्ते, सत्यसन्धाऽचलाचला * ॥ ९७४ ॥ इत्युदित्वा तया क्लृप्तात्सङ्केतात्तूर्णमागतः । चुक्षोभ सार्थपो भूपं, वीक्ष्यागस्त्यमिवोदधिः ॥ १७५ ॥ शीतज्वरार्त्तमिव
१ अपलपति । २ स्त्रीचरित्रं दुर्ज्ञेयमिति । ३ अर्थापत्तिः प्रमाणविशेषः । यथा रोगादिरहितो देवदत्तो दिवाऽभुञ्जानोऽपि स्तीति केनाप्युक्तम् । तदाऽन्यः प्राह, दिवाऽभुञ्जानस्य पीनत्वं रात्रिभोजनं विना नोपपद्यत इत्यसौ निशि भुजे इत्यादि रात्रिभोजननिर्णायकमथापत्तिप्रमाणम् ४३ अचला भूमिः, यद्वाऽचलाः पर्वतास्तद्वदचला।
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥२८॥
Page #181
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥२९॥
___तं, वीक्ष्य कम्पितभूधनम् । नरेशः स्माह मा भैषीमन्तुः सोढो मया हिते॥१७६ ॥ सार्थनाथ: प्रणम्याथ,
पृथ्वीनाथं कृताञ्जलिः हर्षगद्गदगीरेवं, गुणविज्ञो व्यजिज्ञपत् ॥ १७७ ।। दुष्टानामवतंसोऽहं, यत्कर्माकार्षमीदृशम् ॥ शिष्टानामवतंसस्त्वं, यत्तदप्यसहः प्रभो!॥१७८॥ नृपा निर्मन्तुमप्यन्ये, ग्रसन्ते राक्षसा इव । त्वं तूग्रमन्तुमपि मां, बाधसे न शमीशवत् ॥ १७९ ॥ ये तुच्छशक्तयोऽप्यन्यं, व्यथन्ते वृश्चिका इव । ते भूयांसो भुवि स्वामिन् ! मानवा दौष्ट्यदानवाः ॥१८०॥ये तु शेषाहिवद्धरिशक्तयोऽपि क्षमाधराः । 'सागसेऽपि न कुप्यन्ति, त्वादृशास्ते सुदुर्लभाः ॥ १८१ ॥ सामर्थ्य सहनं सारमिति सर्वे विदो विदुः । तद्विस्मरन्ति जडवत्, सहनावसरे तु ते ॥ १८२॥ मिथो विरुद्ध अप्युच्चैः, क्षमाशक्ति महीपते! । त्वां प्राप्य लोकमध्यस्थं, मन्ये जाते सुसङ्गते॥१८३॥'असहिष्णुतया व्याप्ता, शक्तिमत्तेति निर्णयः । त्वय्येव व्यभिचारेण, विभो! कर्तुं न शक्यते॥१८४॥ तद्रत्नगर्भेत्याह्वानं, पृथ्व्याः सान्वर्थतां नयन् । दक्षैकरन ! सुचिरं, जय रञ्जय सज्जनान् ॥ १८५ ॥ चातुर्यादेवमूचानं न्यस्य तुर्ये तमासने । प्रपञ्चमेदुरां न्यास्थत्, पञ्चमे तु निजां प्रियाम् ॥१८६॥ प्रभोज्य भोज्यैः सरसै रसेशः, सर्वास्ततस्तान्
॥२९॥
१ सापरापायाऽपि । २ जानन्ति । ३ यत्र यत्र शक्तिस्तत्र तत्रासहिष्णुता इत्येवंरूपो निर्णयः त्वयि व्यभिचारेण कर्तुं न शक्यते, सत्यामपि शक्ती सहनादयभिचारः॥
Page #182
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥३०॥
बुभुजे स्वयं सः। सत्कृत्य सिद्धं व्यसृजत् सतन्त्रं, तं सार्थनाथं च दधौ स्वपावें॥१८७॥
___इति श्रीतपागच्छाधिराजश्रीविजयदानसूरीश्वरशिध्यमहोपाध्यायश्रीविमलहर्षगणिमहोपाध्याय श्रीमुनिविमलगणिशिष्योपाध्याय श्रीभावविजयगणिविरचितायां चम्पकमालाकथायां द्वितीयः प्रस्तावः ।।
अथ तृतीयः प्रस्ताव: अथ सर्वाङ्गसुभगं, सार्थेशं स्निग्धया दृशा। 'प्रतिप्रतीकं नृपतिसुप्रतीको निभालयन् ॥१॥ स्वर्णचम्पकमालावदम्लानां चम्पकस्रजम् । तन्मौलौ वीक्ष्य सञ्जाताश्चर्यः 'पर्यन्वयुक्त तम् ॥ २॥ युग्मम् ॥ माला 'सुमनसामङ्गसङ्गान्म्लायति नः क्षणात् । तवेयं म्लायति न किं, माला सुमनसामिव ? ॥ ३ ॥ स स्माहोश ! मा स्माहो ! मन्यथा इदमन्यथा । शीलप्रभावान्मत्पत्न्या, म्लायत्येषा न जातुचित् ॥ ४ ॥ कथमित्यथ राज्ञोक्तः, सोऽब्रवीत् श्रूयतां विभो ! । अस्त्यङ्गदेशे चम्पाख्या, नगरी श्रीगरीयसी॥५॥ तत्र श्रेष्ठी धन इति, नामाऽऽसीद्धनदोपमः । तस्याहं नन्दनो नाम्ना, धनकेलिरिति प्रभो! ॥६॥ कलाकलापमादाय, शशीव त्यक्तशैशवः । सल्लावण्यामृतः स्वीयकुलाम्भोधिममूमुदम्
॥३०॥
१ प्रतिशरीरावयवम् । २ दिग्गजः । ३ पप्रच्छ। ४ पुष्पाणाम् । ५ देवानाम् ॥
Page #183
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३१॥
॥७ ॥ इतश्च पुर्या कौशाम्ब्यां, श्रेष्ठी विमलवाहनः । तस्यासीन्नन्दना नाम्ना, रूपलक्ष्म्या च रुक्मिणी ॥८ ॥ ताताऽऽज्ञया पर्यणयं, तामहं समहामहम् । प्राणेभ्योऽपि प्रियां तां च, मानयन् सौधमानयम् ॥ ९ ॥ भुञ्जानश्च तया साकं भोगान् निर्भाग्यदुर्लभान् । इति नीतिवचोऽश्रीषमन्यदा कोविदोदितम् ॥ १० ॥ जातषोडशवर्षोऽपि, यो भुङ्क्ते पैतृकं धनम् । स्यादुत्तमर्ण एवासौ पितुर्न तु सुखावहः ॥ ११ ॥ यदुक्तम्- जनकार्जिता विभूतिर्भगिनीति सुनीतिवेदिभिः सद्भिः । सत्पात्र एवं योज्या, न तु भोग्या यौवनाभिमुखैः ॥ १ ॥ स्तन्यं मन्मनवचनं, चापलमपहेतुहास्यमत्रपताम् । शिशुरेवार्हति पांशुक्रीडां भुक्तिं च पितृलक्ष्म्याः ॥ २ ॥
श्रुत्वेति जलमार्गेण, यियासुर्धनमर्जितुम् । जलोपद्रवभीतेन, तातेनाहं निवारितः ।। १२ ।। स्थलाध्वना ततो नानावस्तुस्तोमभृतो वृषान् । आदाय व्यवसायार्थमहं देशान्तरं ययौ ।। १३ ।। तत्र चिन्तातिगं लाभं प्राप्यान्यैः पण्यसञ्चयैः । लक्षशोऽपि वृषान् भृत्वा, यातस्तातममोदयम् ॥ १४ ॥ परस्वदेशयोरेवं, मुहुः कुर्वन् गमागमान् । धनमार्जयमालस्यावर्णवादममार्जयम् ।। १५ । रजोभिर्वृषभव्यूहक्षुण्णक्षोणीतलोत्थितैः । अकाण्डोद्यद्धनमिव, गगनं यदभूत्तदा ।। १६ ।। जनो मे तेन गगनधूलिरित्यभिधां व्यधात् । ततः प्रतीता सैवासीदाख्या सर्वत्र मे विभो ! ॥ १७ ॥
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
.
॥३१॥
Page #184
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३२॥
इतश्च पुर्या चम्पायां, वशावर्गमतल्लिका । वेश्या कामपताकाख्या, रूपसौभाग्यभूरभूत् ॥ १८॥ मृगाक्षी वीक्षिताऽन्येद्युः सा तद्रेहगवाक्षगा। अबलाऽपि मनोऽहार्षीत्, प्रसह्य बलिनोऽपि मे ॥ १९ ॥ यद्वा- 'वशिनोऽपि वशीकर्तु योर्वशीव प्रभूयते । वशीकरोति मच्चेतः, सा चेत्तत्र किमद्भुतम् ? ॥ २० ॥ मद्देहगेहसारस्य, चित्तवित्तस्य चोरणात् । गर्हार्हामपि तां मोहादचिकीर्षं प्रियामहम् ॥ २१ ॥ ततोऽनु धेनुमिव गौस्तस्याः सौधेऽनु तामगाम् । आकृष्टमानसो बाढं, तद्गुणैः कार्मणैरिव ॥ २२ ॥ निविष्टां विष्ट तत्र, पद्ये पद्यामिवोच्चकैः । दिशो दशोद्योतयन्तीं, हृद्यद्युतिकदम्बकैः ॥ २३ ॥ भूषितावयवां रत्नालङ्कारैराशिरःक्रमम् । वर्धयन्तीं स्वसाहाय्यादनङ्गस्यापि विक्रमम् ॥ २४ ॥ कृतरम्भाजयारम्भां, रम्भागर्भाभविग्रहाम् । सुवर्णेन समं स्वाङ्गवर्णेन कृतविग्रहाम् ।। २५ ।। अगण्यपुण्यलावण्यवशीकृतर' साधराम् । तामद्राक्षमहं द्राक्षासवजिष्णुरसा धराम् ॥ २६ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥ साऽपि वारवधूवारमुख्या सख्याय सादरा। मां समीक्ष्य समुत्थाय, कृताञ्जलिरदोऽवदत् ॥ २७ ॥ स्वामिनेहि निजां सौम्यदृशं मयि निधेहि च । स्वाभीष्टमभिधेहि त्वं, यद्विधेयं विधेहि तत् ॥ २८ ॥ तयैवमुदितश्चित्ते, मुदितस्तद्गृहे वसन् । नित्यं तया सहाक्रीडं, रम्भयेव सुधाशनः ॥ २९ ॥ तत्प्रार्थितं धनं चादां, पित्रा
१ मुनीनपि । २ नृपो यया ताम् । ३. मदिराजेतृरसवान् ओष्ठो यस्यास्ताम् ॥
श्रीचम्पकमाला कथा ।
||३२||
Page #185
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीचम्पकमाला
श्रीजैन कथासंग्रहः
का
॥३३॥
प्रहितमन्वहम् । इत्वं मे वसतस्तत्र, जज्ञे द्वादशवत्सरी ॥ ३० ॥ वित्तार्थ वेश्यया दासी, मत्सौधे प्रेषिताऽन्यदा। रिक्ता प्रत्याययो भिक्षुकीव 'कीनाशवेश्मनः ॥ ३१ ॥ ततो दूनो 'चिदूना सा, मां स्माहेति पणाना। क्षीणवित्तोऽपि किं नाद्य, वेश्मास्माकं जहासि भोः ! ॥ ३२ ॥ वेश्या वश्या: सवित्तानां, वित्तं ह्येतज्जगत्त्रये । प्रेमास्माकं त्वयि कथं, तत्क्षीणविभवे भवेत् ? ॥ ३३ ॥ दृश्यते चापवित्तस्य, वयस्योऽपि रिपूभवन् । शोषयत्यम्बुहीनानि, भानुः पद्यानि किं न हि ? ॥ ३४ ॥ कलावन्तमपि क्षीणं, नाऽऽद्रियन्ते विचक्षणाः । शुभकर्मसुदैवज्ञाः', किंन क्षीणेन्दुमत्यजन् ?॥३५॥ तद्गच्छ स्वच्छ ! भोगाशां, वर्जयावर्जयोद्यमम् । धनमर्जय दारिद्यं, मार्जयारीश्च तर्जय ॥ ३६॥ यदि चास्मासु ते स्नेहः, प्रगाढश्चिरसंस्तवात् । तदोपार्जितवित्तस्त्वं, भूयोऽपि द्रुतमापतेः ॥ ३७ ॥ तच्छ्रुत्वाऽचिन्तयमहो!, निर्दाक्षिण्या पणाङ्गना। चिरकालीनमपि या, स्नेहं हित्वैवमाह माम् ॥ ३८॥ यद्वा या द्रव्यलोभेन, कुष्ठिनोऽपि स्मरीयति। तासां वित्तैकचित्तानां, कः स्नेहः पणयोषिताम् ?॥३९॥ ध्यायन्निति गृहात्तस्या, निर्गतो विमना मनाक् । स्वीयभोगकृते वेश्याच्छिन्नसद्वस्त्रभूषणः ॥ ४० ॥ मेदस्विखेदः प्रस्वेदक्लिनकायः स्खलत्क्रमः । स्वगेहेऽगांच्युतः स्वर्गात्, स्वर्गीव नरजन्मनि ॥४१॥
.
.
..
.
॥३३॥
कृपणगृहात् । २ चिदा ज्ञानेन जूना। प्रसिद्धम् । ज्योतिषिकाः। ५ अत्यन्त-।
Page #186
--------------------------------------------------------------------------
________________
४
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥३४॥
।
युग्मम् ॥ समीक्ष्य तच्च पतितप्रायं शून्यमरण्यवत् । अहं भूवल्लभोऽभूवं, श्रवदश्रुजलाविलः ॥४२॥ वेश्यापमानदुःखाग्निदाहोद्ध्वं पिटकोपमम् । बन्धुगेहादिनाशोत्थं, दुःखं मेऽभूत् सुदुःसहम् ॥४३॥ ततः कथञ्चित्स्वस्थोऽहमप्राक्षं प्रतिवेश्मिकान् । दशा मद्वेश्मनः केयं, पितरौ क्व स्नुषा च मे ? ॥४॥ ते प्रोचुर्गणिकासक्तस्त्वं धनं निधनं नयन् । यत्स्थितस्तद्गृहे नागाश्चिरेणापि स्वमालयम्॥४५॥ पिता ते तापितस्तेन, दुःखेनागात् परं भवम् । दुःसहः सुतविश्लेषः, किं पुनर्धननाशयुक् ? ॥ ४६ ॥ दुःखैरत्युल्बणैर्भर्तृपुत्रवित्तवियोगजैः । प्रेत्य पत्यनुगेवाऽगात्तव माताऽपि तापिता॥४७॥ ततः कान्ता तवावादीत्, मत्कान्तो गणिकारतः। अपेक्षते नमां नापिरमांनच गृहक्षमाम्॥४८॥ किं चापेक्षाकारिणी मे, विपन्नौ श्वशुरावपि। नाथे सत्यप्यनाथायाः, स्थातुंयुक्तं न मेऽत्र तत्॥४९॥ वेश्याऽपि भाटीद्रव्यार्थ, पीडयेन्मामिह स्थिताम् । निरपाये पितुर्धाम्नि, तत्प्रयातुं ममोचितम् ॥ ५० ॥ इत्युक्त्वा सा समादायावशिष्टं भूषणादिकम् । सौधस्य साश्रुनेत्राभ्यां, ददतीव जलाञ्जलिम् ॥ ५१॥ युष्माभिः सौधमेतन्मे, पतत्पातव्यमित्यरम् । सगद्गदं गदन्त्यस्मान्, स्वबन्धूनिव सादरम् ॥ ५२ ॥ मा रुणन्मा'ऽरुणविभां, धनालीव पणाङ्गना। वित्तार्थमिति साशङ्का, भृत्येनैकेन संयुता ॥ ५३॥ सहसा १ स्फोटकोपमम् ॥२ मा रौत्सीत् । ३ मा इति माम् ।
00000000000
. ..
. .....
.
.
. ...
. ..
.
॥३४॥
.
Page #187
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३५॥
सहसार्थेनागात्कौशाम्ब्यां पितुर्गृहम् । योषितः प्रोषिते कान्तपक्षे स्थानं तदेव हि ॥ ५४ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ।। पित्राऽपि मृतभार्येण, सा सौधाधिकृता कृता । तां तत्र नीत्वाऽऽयातेन भृत्येनोक्तमिदं हि नः ।। ५५ ।। सौधं त्वरक्षकमिदं, लोकैर्नीतमिमां दशाम् । रात्रावाच्छिन्नवलभीवंशनीव्रकटादिभिः ॥ ५६ ॥ इत्थं तावकतातादिवार्त्ता तावत्तवोदिता । वयस्य ! खेदं मा कार्षीर्दुर्वारा भवितव्यता ॥ ५७ ॥ इति पित्रादिवृत्तान्तं, श्रुत्वोक्तं प्रातिवेश्मिकैः । स्वामिन्नवाप 'महक्मकं वाचामगोचरम् ॥ ५८ ॥ अचिन्तयं च धिग् धिग्मां, मातापित्रादिदुःखदम् । व्यसनासेवनावाप्तव्यसनं कुलपांसनम्' ।। ५९ ॥ कुलीनेनापि कौलीनं, व्यसनैर्धिग् मयाऽर्जितम् । ध्वस्तं वित्तं महत्त्वं च पूर्वजार्जितमूर्जितम् ॥ ६० ॥ आजन्मोद्योतयन्तः स्वाऽन्वयाभ्रं केऽपि सूनवः । नवोदितार्कवद्भान्ति, ध्वस्तदुःखतमोभराः ॥ ६१ ॥ केचित्तु मन्दरुचयो, भास्वद्वंशोद्भवा अपि । रक्षन्ति न पितुर्नाम धाम वा मादृशाः सुताः ॥ ६२ ॥ विवेकं स्नेहं धिग्, धिग् दाक्ष्यं धिग् विनीतताम् । वेश्याऽऽसक्तेन न ज्ञातौ, यन्मया पितरौ मृतौ ॥ ६३ ॥ व्यसनैर्नाशितश्रीको, मातापित्रादिदुःखदः । सतां समाजे वदनं दर्शयिष्याम्यहं कथम् ? ॥ ६४ ॥ गतानुशोचितैर्बालिशोचितैरथवा कृतम् । शोचनाद्धि भवेदुद्धिनाशस्तस्मात् पुनः क्षयः ।। ६५ ।।
१ अहम् । २ दुःखम् । ३ कुलदूषकम् ।।
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥३५॥
Page #188
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥३६॥
व्यवसायमथ द्रव्यलाभोपायं तनोम्यहम् । वित्ते हि सति भूयोऽपि महत्त्वाद्याप्स्यते स्वयम् ॥ ६६ ॥ उक्तं च यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः, स पण्डितः स' श्रुतवान् गुणज्ञः । स एव वक्ता स च दर्शनीयः, सर्वे गुणाः काञ्चनमाश्रयन्ते |१| बीजं बिना कृषिरिव, 'नीवीवित्तं विना मया । व्यवसायः कथं वित्तावाप्त्युपायः करिष्यते ? ॥ ६७ ॥ नीवीं विना हि व्यापारः, पारवश्यादिदुःखदः । सेवाप्रभृतिरेव स्यान्न च सक्रियते मया ॥ ६८ ॥ नीवी च श्वशुरादेव, लप्स्यते नान्यतो मया । स हि दाता सुतास्नेहाद्दुर्देयमपि मे धनम् ।। ६९ ।। श्वशुरप्रार्थना प्रत्यादिष्टा' यद्यपि धीमताम् । अनन्यगतिकत्वेन, करिष्यामि तथाऽपि ताम् ॥ ७० ॥ प्रियार्थमन्यदाऽप्यस्ति, गम्यं मे श्वशुरौकसि । तद्याम्यद्यैवाऽस्तु कृत्यद्वयमेकभ्रमेण मे ॥ ७१ ॥ रामां ततः समानीय, वासयामि स्वमन्दिरम् । रमां पुनः समानीयोद्वासयामि दरिद्रताम् ।। ७२ ।। ध्यात्वेत्यहं वपुर्मात्रपरिवारोऽङ्घ्रिवाहनः । प्रस्वेदजलसम्पृक्तरजोभरविलेपनः ।।७३॥ असंस्कृतश्लथप्रौढधम्मिल्लातपवारणः । वटादितरुपत्रालीकृतभोजनभाजनः ॥ ७४ ॥ वित्ताभावात् स्वीयवस्त्रविक्रयेण कृताशनः । क्रमाज्जगाम कौशाम्बीपुर्यां श्वशुरवेश्मनि ॥ ७५ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ तत्र सामान्यवेषत्वान्न केनाप्युपलक्षितः । निषिद्धो दौवारिकेण, प्रवेशमपि नाऽऽप्नवम् ।। ७६ ।। ततोऽहं १ श्रुतिमान् इत्यपि । २ मूडी ॥ ३ निराकृता ।
श्रीचम्पकमाला कथा ।
॥३६॥
Page #189
--------------------------------------------------------------------------
________________
..
श्रीजैन
श्रीचम्पकमाला
कथासंग्रहः
॥३७॥
भिक्षुवेषेण, प्राविशं भिक्षुभिः समम्। भिक्षांतदादान्मे पत्नी, मांतूपालक्षयन्न सा॥७७॥ चिरदृष्टतया भिक्षुवेषाद्वैषा न वेद' माम् । तदस्यै ज्ञापयामि स्वमित्यस्थां तत्र यावता ॥ ७८ ॥ तावत्सा भृकुटीभङ्गभीषणास्येत्युवाच माम् । आत्तभिक्षोऽपि किं भिक्षो!, वीक्षसे स्वास्पदं व्रज ॥७९॥ ततो निर्गत्य तद्नेहात्तदासनबहि(वि। निषण्णोऽन्तर्विषण्णोऽहमेवमध्यायमुन्मनाः॥८॥लभेऽपमानमद्याहं, सर्वत्रापदशावशात् । यदज्ञानात् स्वपल्याऽपि, निर्भाग्योऽहं तिरस्कृतः॥८१॥ सति भाग्योदये सौख्यं, विपक्षेभ्योऽपि लभ्यते । स्वबन्धुभ्योऽपि दुःखं च, लभ्यते तद्विपर्यये ॥ ८२ ॥ दशास्यं त्रिदशा भेजुर्दस्यवोऽपि दशोदये । तस्या विपर्यये त्वस्य, सोदरोऽप्याप दस्युताम् ॥ ८३ ॥ तत्किं कुर्वेऽत्र तिष्ठामि, यामि वा स्वपुरीं पुनः ? । यद्वा विना रमां रामा, तत्र गत्वा करोमि किम् ? ॥ ८४ ॥ तच्चेदेतद्ववयीमध्यात्, स्यादेकाऽप्यात्मसान्मम। निजांपुरौं यामि तदाऽन्यथा तु विषयान्तरम् ।। ८५॥ किं चौत्सुक्येन कार्यस्य, हानिरित्युच्यते बुधैः । तदोसुक्यं विहायात्र, तिष्ठामि कतिचिद्दिनान् ॥८६॥ जातु प्रत्यभिजानीयान्मांजायाऽप्यत्र संस्थितम् । शनैः शनैः स्मर्यतेऽपि, भावो हि चिरविस्मृतः॥८७॥ इत्यादिचिन्ताजालान्त:पतिते मयि दुर्विधे। विधेनियोगादिवसावसानमभवत्तदा॥८८॥ प्रातः प्राप्तोदयः १जानाति । २ शत्रुताम् । ३ दरिने।
॥३७॥
Page #190
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥३८॥
सम्प्रत्यस्तं याम्यहमप्यतः। त्वं माशोचीरिति तदा, भानुसमन्वशादिव॥८९॥ तदा रथाङ्गाः क्रन्दन्तः, कान्ताविश्लेषदुःखतः । प्रियावियोगतप्तस्य, समदुःखा ममाऽभवन् ॥ ९॥ प्रास्फुरत् सान्ध्यरागश्च, वेश्याराग इवास्थिरः। पद्माकराच निःश्रीकास्तदाऽऽ'सन्मादृशा इव ॥११॥ दुःखैरहमिव व्यापि, तदा विश्वं तमोभरैः । मद्विपक्षैरिव प्रोच्चैः, कुमुदैर्मुदवाप्यत॥९२॥ निरुद्धसारव्यापारा, महशेवाऽभवनिशा । पापैर्मत्कर्मभिरिव, तदा प्रस्फूर्जितं जनैः ॥१३॥रात्रेर्यामे ततोऽतीते, कपाटार्गलतालकैः। सौधप्रतोली संवृत्य, द्वाःस्थ: स्वस्थोऽस्वपत् सुखम् ॥ १४॥ ततोऽहं द्वारपार्श्वस्थाऽद्यालकेऽवस्थिते बहिः । सुष्वाप नाऽपं स्वापं तु, चिन्ताऽऽक्रान्तमनस्तया॥१५॥ निशीथेऽथ प्रतीहारमेत्य स्माहेति मेजना। आर्य! केनापि कार्येणावश्यं गन्तव्यमस्ति मे॥१६॥ क्षिप्रमुद्धाट्य द्वारमधुना मा धुनाः शिरः । गत्वाऽऽगच्छामि यावच्च, तावत्तिष्ठाप्रमद्वरः ॥ ९७॥ तामुद्विमतया चण्डतया चैवमुवाच सः । यास्यसि कार्घराने त्वं, ब्रूहि कार्य किमस्ति ते?॥९८ ॥ अयं हि गन्तुं समयश्चौरादीनां सतां न हि । तत्प्रातरेव तत्कुर्याः, साम्प्रतं यचिकीर्षितम् ॥ ९९ ॥ नाऽहं निशीथादारभ्यानिशं जागरितुं क्षमः । दौवारिकं कुरुष्वान्यं, निशि जागर्ति योऽन्वहम् ॥ १०० ॥ इत्युच्चैरुदिता तेन, रुदिता वेदिताऽसुखा । दिनाशा १ अशिक्षयदिव ॥२ अभवन् । ३ व्याप्तम्।...
..
॥३८॥
... ...
.
Page #191
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
॥३९॥
सान्तरुदिताउनलेव प्राज्वलदुषा॥१०१॥ ततोऽन्तर्धाम भूच्छा याविच्छायास्या जगाम सा। जाग्रत्तदा ..तदालापं, श्रुत्वेत्यहमचिन्तयम् ॥ १०२ ॥ निशीथे याऽनिशं याति, बहिः सा न हि शोभना ।
वीक्षिष्येऽस्याश्चरित्रं तत्, स्त्रीरागामयभेषजम् ॥१०॥ध्यायन्नित्याग्रहं किञ्चित्, स्वस्थो निद्रामवाप्नवम् । अजागरं प्रभाते च, सह स्मेरैः पयोरुहैः ॥ १०४ ॥ टुकामोऽहमुत्तस्थौ, भार्याकार्य श्रिताम्बरः । जगत्कर्म जगत्कर्मसाक्षीव प्रगुणस्तदा ॥१०५॥ नष्टं तमोभिस्त्वद्वैरियशोभिरिव सर्वतः । तिरोहितं तदा 'तारस्त्वद्राज्ये तस्कररिव ॥१०६॥ तदा चक्रैः प्रमुदितं, सदा त्वत्सेवकैरिव। कौशिकैश्च भवद्वैरिवगैरिव पलायितम्॥१०७॥ तदाऽर्को ज्ञैः स्तुतस्त्वद्वर्य'मन्दरसोदयः। कजव्रजस्त्वज्जनवज्जज्ञेऽमन्दरसोदयः ॥१०८॥ दिने तत्रापि भिक्षायै, ततोऽहं तद्गृहे गतः । किं जातीयोऽसीति पृष्टो, मत्पल्या दत्तभिक्षया ॥ १०९ ॥ अहं वणिक्सुतोऽस्मीति, मयोक्ते सा पुनर्जगी। अस्मत्सौधप्रतोल्यां भो भद्र ! द्वाःस्थो भविष्यसि ॥ ११० ॥ दिदक्षोस्तच्चरित्रं मे, तदभूतद्वचः प्रियम् । पिपासोरिव शीताम्बु, बुभुक्षोरिव भोजनम् ॥ १११ ॥ ततो मया ओमित्युक्ते, सा कञ्चित् पूर्ववेत्रिणः । बभाषे कृत्रिमं दोषं दोषारोवात् पितुः पुरः ॥११२ ।। तत्सत्यासत्यतां पुत्र्या, विश्वासादविमृश्य सः । व्यसृजत्तं प्रतीहारं, तस्या वाचा १ वान्तम् । २ भकनीनिकयोस्तारः इति तारशब्दस्य पुंजीलिङ्गता ॥ ३ पर्यवन्मेरुपर्वते उदयवान् अर्कः।।
.
. ..
.
..
.
॥३९॥
Page #192
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥४०॥
व्यधाच्च माम् ॥ ११३ ॥ सा मामावर्जयामासाशनाचैः स्वार्थसिद्धये । तातेति रासभमपि, ब्रूते कार्यवशाज्जनः ॥ ११४ ॥ रात्री तु लोके सुमे सा, सारालकारधारिणी । उपासरन्मां. सामोदमोदकस्थालभारिणी ॥ ११५ ॥ तया प्रोक्तोऽथ सद्योऽहं, प्रतोलीमुदघाटयम् । स्थालं च मोदकापूर्ण, तद्दत्तमुदपाटयम् ॥ ११६ ॥ शनैः प्रतोलिकाद्वारं, संवृत्यान्वगमं च ताम् । सा त्वगात् कामितनरास्पदं सौवर्णिकापणम्॥११७ ॥ तत्र सा मोदकस्थालमादायेति जगाद माम् । याहि सत्यापय द्वारं, क्षणादेष्याम्यहं पुनः ॥ ११८ ॥ किञ्चिद्गतस्ततस्तस्या, विश्वासाय गृहं प्रति । व्यावृत्यागां तत्स्वरूपावगमाय तदापणम् ॥ ११९ ॥ निशावशात्तदज्ञातस्तत्र स्तम्भतिरोहितः । चौरवन्निभृतः सावधानश्चर इवाभवम् ॥ १२० ॥ तदा तत्कृतसंज्ञाभिर्जारो ज्ञाततदागमः । उद्घाटय द्वारमित्यूचे, कोपकम्पितभूधनः ॥१२१॥ अरे ! कृत्वाऽपि सङ्केतं, गतनिश्यागता न किम् । कामुकः सरसः कोऽपि, सङ्गतः किं तवापरः ॥१२२ ॥ उज्जागरं 'गरमिव, गिरीशो हन्त! दुःसहम् । असासहमहं त्वंतु, सुखं शेषे परैः समम् ॥ १२३ ॥ याहि रे याहि पापिष्ठे !, पृष्ठं दर्शय मे निजम् । तव स्नेहाग्निना दग्धदेहगेहेन मे कृतम् ॥१२४॥ इत्युक्त्वा तच्छिरोवस्त्रमाकृष्यासौ क्रुधा ज्वलन् । प्रजहार चपेटाभिर्भूतात्तामिव मूर्षि १विषमिव।
॥४०॥
Page #193
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४१॥
ताम् ।। १२५ ।। तत्प्रहारत्रुटज्जीर्णसूत्रस्तस्याः शिरोमणिः । तदोत्प्लुत्य तदज्ञातो, न्यपतन्मत्क्रमोपरि ॥ १२६ ।। भाग्याकृष्टं सुरमणिमिव तं चाहमाददे । सा पांशुला तु तत्पादपतितेति तदाऽवदत् । १२७ ।। कोपं संवृणु मद्वाक्यं शृणु नाथ ! यथास्थितम् । निर्मन्तुमपि मां हन्तुं कथं कान्त ! प्रवर्त्तसे ? ॥ १२८ ॥ मां 'स्तमायामायान्तीमिह दौवारिकोऽरुणत् । मया स हि बहूक्तोऽपि, प्रतोलीं नोदघाटयत् ।। १२९ ॥ स सदैवानुकूलोऽपि दैवाद्वक्रस्तदाऽभवत् । विधाविव विरुद्धे हि, विधौ स्वोऽपि रिपूयते ॥ १३० ॥ वारीगता गजीवाहं, मृगीवावाप्तवागुरा । दुःखं प्रापं तदाहं यत्तन्मा भून्मद्रिपोरपि ॥ १३१ ॥ प्रातस्तु तातं विज्ञप्यापरं द्वाःस्थमकारयम् । व्यसर्जयं च प्राचीनं, त्वद्वियोगोरुदुःखदम् ।। १३२ ।। तत्तुल्यमेव दिवसं, चातिवाह्य कथञ्चन । स्मरापस्मारविवशा, त्वां दोषज्ञमुपाश्रयम् ।। १३३ ।। तन्मामनुगृहाण त्वं निर्दोषां निगृहाण मा । गृहाण मोदकानेतान्, सद्भावेनोपदीकृतान् ॥ १३४ ॥ धुनीहि संशयं नास्मि, धुनी दोषाम्भसामहम् । पुनीहि मां सौम्यद्ददृशा, दुःखदर्भालुनीहि च ॥ १३५ ॥ तयेत्युक्तः प्रसन्नात्मा, स्वीचक्रे तान् स मोदकान् । यदज्ञानान्मयोक्तं तत्, सहस्वेति च तां जगी ॥ १३६ ॥ इयन्तमेव वृत्तान्तं स्वपत्न्या वीक्ष्य दुर्मनाः । अहं सञ्जातनिर्वेदातिरेकस्तद्गृहं ययौ ॥ १३७ ॥ अचिन्तयं च रे जीव !, यां १ कल्ये । * नदी
श्रीचम्पकमाला कथा ।
॥४१॥
Page #194
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥४२॥
प्यायंस्त्वमिहागतः । सा त्वां दासीयति परं, नरं च रमणीयति ॥१३८॥ स्ववशासक्तमपरं, चेन्न हन्तुं त्वमीशिषे । तत्किं न हंसि स्वं जीवं, क्लीब दुर्दैवपीडितम् ? ॥ १३९ ॥रे दैव ! कृत्वा मां वित्तनाशाद्यसुखदर्शिनम् । न तुष्टस्त्वं महाकष्टं, यदीदृशमदीदृशः ॥ १४०॥ किं चेयं कुलजाऽप्येवं, कुलटात्वं दधौ कथम् ? । कृष्णोद्धवाऽपि वा देववेश्या नाभूत् किमुर्वशी ? ॥ १४१ ॥ यद्वा स्वेनैव दोषेण, व्यनेशत् स्त्री रमेव मे। द्वादशाब्दीमुपेक्ष्यामू, यद्धेजे गणिकामहम् ॥१४२॥ यद्वा मद्विरहेऽप्येषा, नैवेत्थं कर्तुमर्हति । न हि भानुवियोगेऽपि, विधुं भजति पद्मिनी ॥१४३ ॥ सन्नारीभिर्विपन्नेऽपि पत्यौ नासेव्यते परः । मयि सत्यप्यसौ त्वन्यं, निर्लज्जा भजतेऽनिशम् ॥१४४॥ इयं चान्यैरपि नरैर्विलसन्ती भविष्यति । यदतिक्रान्तकान्तानां, नरेयत्ता न योषिताम् ॥ १४५ ॥ अनाचाराम्बुकुल्याऽसौ, तत्कुल्याकथ्यते कथम् ?। उच्यते हि सदाचारः, कुलीनत्वादिलक्षणम्॥१४६॥ सङ्गोऽस्यास्तदनार्याया, नार्या नाऽऽर्यस्य मे श्रिये । दुष्टा हि कान्ता दुष्टाहिकान्तावन्मृत्यवे भवेत् ॥ १४७॥ स्वकीयं वादसीयं वा, वृत्तं न क्वाप्यदोऽधुना। मया प्रकाश्यं कस्यापि, पुरो लाघवकारणम्॥१४८॥ नाथेह मे स्थितिर्युक्ता, दुःखस्मृतिनिबन्धनम् । न वा गतिर्निजपुरे, दुःखस्मृतिनिबन्धनम् ॥ १४९ ॥ तदद्यलब्धतच्चूडामणिस्वर्णोत्थशम्बलः । यास्यामि यद्भविष्येऽहं, प्रत्यूषे विषयान्तरम्॥१५०॥ध्यात्वेति
॥४२॥
Page #195
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४३॥
सुप्तस्तत्रैव, प्रभाते त्वन्यतोऽगमम् । तं चोपलक्षयं सम्यग्, वीक्षमाणशिरोमणिः ॥ १५१ ॥ दध्यौ चैवं जनन्या मे, मौलि योऽभूषयच्चिरम् । सोऽयं चूडामणिर्नूनमस्मद्वंशक्रमागतः ।। १५२ ।। स्नुषाया एव देयोऽयं, नाङ्गजायास्तु जातुचित् । यस्येति सम्प्रदायो मे, पितृभ्यामुदितो मुहुः ।। १५३ ।। भिनधि दुर्दशामनो, भिक्षोद्विप्रस्तमप्यहम् । इत्युदश्रुरहं यावत्, कृतयत्नो बिभेद तम् ।। १५४ ॥ निःससार ततस्तावदेका पत्री सदक्षरा । अवाचयं च तामेवं, विस्मयस्मेरलोचनः ॥ १५५ ॥ वेश्मनीहापवरके, विद्यते वामकोणके । निधिः सौवर्णदीनारचतुष्कोटिमितो महान् ।। १५६ ।। तत् प्रवाच्य महासिद्धिपाठसिद्धोरुमन्त्रवत् । प्रोच्चैरवापमानन्दमहं वाचामगोचरम् ।। १५७ ।। तत्रागमनमुख्यो मे, प्रयासोऽप्यखिलस्तदा । तपोवदासीदापातदुःखोऽप्यायतिसुन्दरः ।। १५८ ॥ पुत्र्या न देयो वध्वाश्च, प्रदेयोऽयं शिरोमणिः । संप्रदायगिरोऽमुष्या, मुख्यार्थं च तदा विदम् ।। १५९ ।। ततः शिरोमणिस्वर्णविक्रयोत्पन्नशम्बलः । चम्पापुर्यामगां स्वीयं, वेश्म सोत्साहसाहसः ।। १६० ।। निशि देशे यथोक्ते च, खनन्ननलसो रसाम् । साक्षाद्भूतं निजं पुण्यमिव तं निधिमासदम् ।। १६१ ॥ जीवातुमातुर इव, गताक्ष इव लोचनम् । आसाद्य शेवधिं तं चावापं निरवधिं मुदम् ।। १६२ ।। तदाकृष्टैः प्रकृष्टे :
श्रीचम्पकमाला कथा ।
॥४३॥
Page #196
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४४॥
'स्वै:, सौवं सीधमसज्जयम् । विशिष्टभूषा वासोभिः कुर्वस्त्रिदिवस' ज्जयम् ॥। १६३ ।। अथाऽन्यदा युतो मित्रैः सादिभिः सुरसादिभिः । श्वेतवाजिगतः शक्रः, इवाऽऽब्यः सुरसादिभिः ॥ १६४ ॥ सेवकव्यूड सुप्रौढमायूरातपवारणः । बन्दिभिः संस्तुतो भृङ्गैरिव सन्मत्तवारणः ।। १६५ ।। महार्घाशुकसौवर्णालङ्कारशतशोभितः । सारसम्पत्तिभिर्जुष्टः, पत्तिभिः शतशोभितः ॥ १६६ ॥ स निः स्वानस्वनं मार्गे, चलन्नाशु रमाऽऽलयम् । अगां नगय कौशाम्ब्यामहं श्वाशुरमालयम् ।। १६७ ।। चतुर्भिः कलापकम् । तत्राहं कृतसत्कारः, श्यालकैः सम्मुखागतैः । श्वशुरेण सुरेणेव, सुरदुर्मानितो भृशम् ।। १६८ ।। विस्मारिताः किं युष्माभिर्निजा वयमियच्चिरम् ? । चिरात् किं दर्शनं दत्तमस्मद्दर्शनपावनम् ? ॥ १६९ ॥ भवन्तं मुदिरं द्रष्टुं, सोत्कण्ठाः केकिनो वयम् । अद्य मानातिगं हृद्यहृद्यानन्दं वहामहे ॥ १७० ॥ श्यालकाद्यास्तदेत्यादिमुदिता मामवादिषुः । सर्वोऽसावादरः श्रीणां, भवतीत्यनुचिन्तितम् ॥ १७१ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् । नानापक्वान्नसरसरसवत्यादिभिस्ततः । राजेव सपरीवारो, भोजितोऽहं सगौरवम् ।। १७२ ।। ततोऽक्रीडमहं नानाकौतुकैः श्यालकैस्समम् । गीतशास्त्रविनोदेहिं, याति कालो मनीषिणाम् ।। १७३ ।। स्वभार्या तु कृताकार्या, मनोबाह्यतया मया ।
१ धनैः । २ त्रिदिवसदां सुराणां जयम् । ३ मुदिरं मेघं ।
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥४४॥
Page #197
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥४५॥
नाऽऽलोकिताऽपि सदृष्ट्या, दृष्टिः खलु मनोऽनुगा॥ १७४ ॥ मनोऽनुरक्तं यत्र स्यात्तत्र रुद्धाऽपि याति दृक् । मनो विरक्तं यत्र स्यात्, प्रहिताऽपि न तत्र तु॥ १७५ ॥ यद्रूपं सति रागे स्यानेत्रयोरमृताञ्जनम् । रागाभावे तदेव स्थान्नेत्रयोलवणाजनम्॥ १७६ ॥ याते यामेऽथ यामिन्याः, कामिन्या कल्पिते तया। तल्पे सुप्तोऽभवं यावत्, प्रमीलामीलितेक्षणः ॥ १७७ ॥ तावत्समेत्य मे पत्नी, कृत्रिमप्रणया क्रमौ । संवाहयितुमारेभे, हर्षात्सामर्षचेतसः ॥ १७८॥ प्रबुद्धस्तामथोचेऽहं, काऽसि त्वं किं करोषि च? । सा स्माह त्वद्भुजिष्याहमही संवाहयामि ते ॥ १७९ ॥ भूयो मयोचे न कृतमदः सुन्दरि ! सुन्दरम् । यन्मां स्वप्नं वीक्ष्यमाणमक्षणे त्वमबूबुधः ॥१८०॥ सोचे रूपजितास्वप्न' ! स्वप्नोऽसौ मे निवेद्यताम् । पुरः प्राणप्रियाया मे, नाऽवाच्यं किञ्चनास्ति ते ॥ १८१ ॥ ततोऽहमूचे यद्येवं, शृणु तर्हि समाहिता। स्वप्ने स्वमहमद्राक्षं, धाम्नीह द्वाःस्थतां गतम् ॥ १८२॥ मया च मोदकस्थालधारिणाऽनुगतां निशि। उपजारं गतां त्वां चापश्यं सौवर्णिकापणे ॥ १८३ ॥ सङ्केत्य मां गतनिशि, नाऽऽगाः किमिति वादिना ? । तेन कोपाच्चपेटाभिहतां च त्वां व्यभालयम् ॥१८४॥ तच्चपेटाप्रहारैश्च, पतितं ते शिरोमणिम् । अग्रहीषमहं यावत्तावज्जागरितस्त्वया ॥ १८५ ॥ स्वप्नेऽस्मिन्नर्धदृष्टेऽपि, सुन्दरोदर्कसूचके । यदजागारयस्त्वं मां,
॥४५॥
Page #198
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥४६॥
तन्नाकाषी: शुभं शुभे!॥१८६॥ इति स्वप्नमिषेणापि, प्रोक्तमालुना मया। सा निशम्य निजाकार्य, मर्मज्ञं बुध्यते स्म माम् ॥१८७॥ ततो मद्वाक्यबाणेन, तेन मर्माविधा हदि। विद्धा भीहीव्यथापूरैः, सा भृशं व्याकुलाऽभवत्॥१८८॥ ततो हृदयसकटात्, परासुः साऽजनि द्रुतम् । मर्मवाक्यं हि महतेऽनथार्य खलु कल्पते॥१८९॥ ततस्तां न्यग्मुखी नष्टचेष्टां मीलितलोचनाम् । निरुच्छासांच दीपेन, वीक्ष्यावेदमहं मृताम् ॥ १९० ॥ कोपावेशोल्लसद्वीर्यधैर्यस्तामेककोऽप्यहम् । धेनुं व्याघ्र इवोत्पाट्य, द्राक् प्रतोलीमुपानयम् ॥ १९१ ॥ भूरिप्राघूर्णकत्वेनाप्रदत्तार्गलतालकाम् । द्वाःस्थाभावाच्च को यातीत्यादिप्रच्छकवर्जिताम् ॥ १९२ ॥ शनैरुद्धाट्य तां चाहं, ययौ सौवर्णिकापणम् । तद्द्वारि 'कुड्यावष्टम्भादूर्ध्वामस्थापयं च ताम्॥१९३॥ युग्मम्॥या श्रुताऽऽसीन्मया पूर्वमागतेन तया समम् । सज्ञां तां च विधायाहमन्यतोऽस्थां तिरोहितः॥१९४ ॥ तज्जारोऽपि तदा द्वारं, प्रकाश्येति हसन्नवक् किमायासीनिशीथे त्वं, निद्राविद्रावणाय मे? ॥१९५॥ अहो! ते धृष्टता स्नेहनिष्टता च वचोऽतिगा। यत्प्रवञ्च्यागताऽसीह, चिरायातमपि प्रियम् ॥ १९६ ॥ व्याधाममध्ये ! द्राग् धाममध्ये नाद्य समेषि किम् ? । द्वारे झुद्घाटिते न त्वं, कदाऽप्येवं विलम्बसे ॥१९७ ॥ न भाषसे किं रुष्टाऽसि ?, हास्यवाक्यं * मरण १ भित्तिारवज्रमध्ये!
॥४६॥
Page #199
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
श्रीचम्पकमाला
कथा।
कथासंग्रहः
OOO
॥४७॥
सहस्व मे । प्रविशान्तर्विशांचेतोहरे ! किमिह रे ! स्थिता ॥ १९८ ॥ तेनेत्युक्ताऽपि सा यावत्रागतान्तर्गतासुका । एोहीति वदस्तावदाचकर्ष स तत्पटम् ॥ १९९ ॥ ततः पपात सा पृथ्व्यां, निश्चेष्टा काष्ठमूर्तिवत् । विपत्रां सोऽथ तां वीक्ष्य, 'वीक्षापन्नोऽभवद्धशम् ॥ २०० ॥ असौ ममार मारार्ता, बाला व्यालादिताऽथवा। सगद्गदं वदन्ने सोऽन्तह निनाय ताम् ॥ २०१॥ गा विधाय तां तत्र, निधाय च निधानवत् । सुनियूंढचिरारूढप्रेमा गूढं रुरोद सः ॥ २०२ ॥ तत्सर्व प्रेक्ष्य तद्वृत्तं, निवृत्तोऽहं गतो गृहम् । मित्रायावेदयं सोऽपि, तत्पित्रे तन्न्यवेदयत् ॥ २०३ ॥ तद्वृत्तान्तेन तेनान्तस्तत्तातस्तान्तमानसः । अप्रकाश्यमधादुग्रं, दुःख'मौर्वमिवार्णवः ॥ २०४ ॥ वार्ताऽसावार्त्तताहेतुस्तद्रेहे प्रासरत्तदा । तिष्ठेच्छन्ना न वै दुष्टा, वार्ता लशुनगन्धवत् ।। २०५ ॥ चिन्तार्तानामवस्थातुं, ममैषां धाम्नि नोचितम् । इत्यहं यावदचलं, निर्विण्ण: स्वपुरी प्रति ॥ २०६॥ तावच्चम्पकमालाहाऽपरा मत्प्रेयसीस्वसा। मां वरीतुं करोपात्तचम्पकम्रगुपागमत् ॥ २०७॥ कटाक्षमालां न्यस्यन्ती, मदास्ये प्राज्यसम्मदात् । तां मालिकां सा सोत्कण्ठा, मत्कण्ठे क्षिप्रमक्षिपत् ॥ २०८ ॥ स्माह च त्वां पतीयन्ती, मा मायातां महामते!। निराकृथा मा सन्तो हि, प्रार्थनाभङ्गभीरवः ।। २०९॥
॥४७॥
000000
१ विस्मितः। २ पीडितमानसः । ३ समुद्रो वाडवानलमिव ।।
Page #200
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४८॥
ततोऽहमूचे 'त्वज्जामिस्वभावज्ञः कथं शुभे !। त्वां स्वीकुर्वे तत्समैवायतौ' त्वमपि भाविनी । २१० ॥ साऽवादीन्नायमेकान्तो, यद्भगिन्योऽखिला अपि । समस्वभावाः स्युः सर्वे सोदरा वा धियांनिधे ! ॥ २१९ ॥ यदुक्तम् एकोदरसमुत्पन्ना, एकनक्षत्रसम्भवाः । न भवन्ति समाचारा, यथा बदरिकण्टकाः ॥ १ ॥
किञ्च फलप्रसूनपत्राणां, नरवारणवाजिनाम् । उपलोत्पलमुख्यानामप्येकस्थानजन्मनाम् ॥ २१२ ॥ यद्यर्थानां मिथोऽन्येषामप्यन्यान्यस्वरूपता । दृश्यते तर्हि सा न स्यात्, कथं स्त्रीणामपि प्रभो ! ॥ २१३ ॥ युग्मम् । गुणप्रवासात् संवासात्, तस्या वा दुष्टचेष्टिता । भवता नो शुभवता, शङ्कनीया कनीयसी ।। २१४ ।। यद्दुष्टसंस्तवेनापि, सन्तो नो यान्ति दुष्टताम् । आजनेर्भोगियोगेऽपि तत्स्वभावो मणिर्नहि ।। २१५ ।। करिष्येऽहं तत्स्वभावं, तत्स्वसाऽपि स्वसान्न तत् । को नाम कूपपतितं, निजं धीमाननुव्रजेत् ? ॥ २१६ ॥ दृष्ट्वा दोषं तदेकस्या, नान्या हातुं तवोचिता । विदग्ध ! दुग्धदग्धो हि, मुग्ध एव दधि त्यजेत् ॥ २९७ ॥ यद्वा किं भृशमुक्तेन व्रीडामुक्तेन मेऽमुना ? । त्वत्कण्ठन्यस्तमालैव, मच्छीलं ज्ञापयत्वसौ ॥ २१८ ।। यावत् कुर्यामहं सम्यक्, शीलस्य परिशीलनम् । तावत्सद्यस्कपुष्पेव, मा लासीन् मालिकाऽप्यसौ ।। २१९ ॥ यदा तु शीलमालिन्यं कुर्वीय मनसाऽप्यहम् । तदा म्लायत्वसौ १ त्वद्भगिनी- । २ उत्तरकाले ॥
श्रीचम्पकमाला कथा |
॥४८॥
Page #201
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥४९॥
सद्योद्योगादिव साधुता ॥ २२० ॥ तन्निशम्य समुद्भूताश्चर्य: स्वीकृत्य तद्रिरम् । हस्तेकृत्य प्रशस्तेऽह्नि, तामहं समहामहम् ॥ २२९ ॥ तत्तातदत्तं चादाय, यौतकं कृतकौतुकम् । जगामाहं निजं धाम, सोल्लासः सपरिच्छदः ॥ २२२ ॥ युग्मम् । सा स्वामिन्! दयितादत्ता, मालेयं मौलिगा मम । अस्था मदन्तिकस्थाया, जज्ञे द्वादशवत्सरी ।। २२३ ।। तच्छीलस्य प्रभावाच्च, देवस्येवानुभावतः । न शुष्यति म्लायति वा, मालिकेयमिलापते ! ॥ २२४ ॥ किञ्च शीलानुभावात् सीताया, यथाग्निर्जलतां ययौ । छिन्नौ करौ कलावत्या, यथा जाती पुनर्नवौ ।। २२५ ।। यथा सुदर्शनस्यासीत्, शूलिका सिंहविष्टरः । दवदन्त्याविरकरोत्, शुष्कनद्यां यथोदकम् ।। २२६ ॥ पत्ये दत्तं शीलवत्या, स्मेरमब्जं यथाऽभवत् । सुभद्रा चालनिकया, पयः कूपाद्यथाऽकृषत् ।। २२७ ।। तथा तदर्पिता तस्याः, शीललीलायितादियम् । त्वत्कीर्त्तिरिव सुस्फूर्त्तिर्माला म्लायति न क्वचित् ॥ २२८ ॥ शीलस्याहो ! प्रभावोऽयं, प्रभो ! वाचामगोचरः । यद्वचो नातिवर्तन्ते, 'तद्वतोऽचेतना अपि ॥ २२९ ॥ अम्लानिहेतुर्मालाया, मयोक्तोऽयं यथातथः । अनुकूलं च सत्यं च वाच्यं हि स्वामिनां पुरः ।। २३० ।। ततः स्माह नृपः स्मित्वा, शीलमाहात्म्यमीदृशम् । यदि वेत्सि तदा कार्षीः, किमेतदसमञ्जसम् ॥ २३९ ॥ एवं विज्ञानयुक्तोऽपि, १ विवाहकाले लब्धधनम् ।। २ शीलवतः ।
श्रीचम्पकमाला कथा ।
॥४९॥
Page #202
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजेन कथासंग्रहः
॥५०॥
सेवते दुर्नयं कथम् ? । करोपात्तप्रदीपोऽपि, कूपे पतति किं सुदृक् ? ॥ २३२ ॥ विज्ञानां खलु विज्ञानं, तदेव हि फलेग्रहि । येन द्विपोऽङ्कुशेनेवोन्मत्तः स्वात्माऽनुशिष्यते ॥ २३३ ॥ अथ रागवशाच्चेत्त्वं, जानन्नप्यकरोरिदम् । रागाऽऽविष्टो हि शिष्टोऽपि, कार्याऽकार्यं न वीक्षते ॥ २३४ ॥ तदेमां स्वीकुरु मया, प्रदत्तां स्वानुरागिणीम् । रक्तीकृतजनत्यागस्त्वादृशां न हि युज्यते ।। २३५ ॥ किञ्च यथाऽदायि तदिष्टाय, त्वया स्वदयिता मृता । तथैवैतदभीष्टाय, तुभ्यमेतां ददाम्यहम् ॥ २३६ ॥ ददे विरहदुःखं हि, युवयोर्नवयोः कथम् । सर्वस्यापीष्टविरहो, यद्वह्निरिव दुःसहः ।। २३७ ॥ अन्यच्च प्राज्ञैः स्त्रीचरितं ज्ञानामपि दुर्बोधमीरितम् । इमामहं पर्यणयं तत्परीक्षाकृते कृतिन् ! ।। २३८ ॥ दास्याम्युपपतेरेव यद्यसौ भाविनीत्वरी' । इत्यन्तर्निश्चिकायाऽहं स्वीकुर्वन्नप्यमूं तदा ।। २३९ ॥ अत्रैकस्तम्भसौधे चापरेभ्यो रक्षितुं न्यधाम् । एतदिच्छापूरणेनान्वहं च सुखिनीं व्यधाम् ॥ २४० ।। तथाऽपि तद्विज्ञवचः सत्यीकर्तुमिवासकौं । स्वैरं प्रावर्ततं न्यस्ता, रमेव हरिणाऽम्बुजे ।। २४१ ॥ उक्तं च
कल्लोलैः सह पांसुखेलनतया लोलेयमित्याशयादेकस्तम्भसरोजसौधकुहरे सिन्धोः सुता शौरिणा
१ इत्वरी व्यभिचारिणी ।
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥५०॥
Page #203
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥५१॥
यन्मुक्तापि पितामहप्रहरके छेकेयमिन्दोः करैर्निर्यात्यंशुकरैरुपैति च नमो नारीचरित्राय तत् ॥१॥
इत्थं च चेष्टमानेयमाऽऽनेयं मनसि व्यधात् । अश्रद्धेयमपि प्राज्ञवाक्यं तद्वाङ्मयानुगम् ।। २४२॥ तद् यदर्थ स्वीकृतेयं, सोऽर्थः सिद्धिं बभाज मे। कृतकृत्योऽपि नीरागां, भजाम्येनामथो कथम् ?॥२४३।। स्यादस्यामनुरागोऽपि, नीरागायां कथं मम ? । नारी विरक्ता नारीणां, सादृश्यं ह्यतिवर्त्तते ? ॥ २४४ ॥ न'वां नवाङ्गभाजी निर्विषयौ विषयौ रुषाम् । कुर्वे व्यङ्गो निर्धनौ वा, सत्यसन्धतया ध्रुवम् ॥ २४५ ॥ तन्मा भैषीरिमामङ्गीकृत्य याहि स्वमन्दिरम् । युवां युवाना माऽकाष्ट, भूयो विप्लवमीदृशम् ॥ २४६ ॥ इहायासि पथा येन, रहस्तेन नयेरिमाम् । यथा जनो न जानाति, तवान्यायं क्षमा च मे ॥ २४७ ॥ तदिष्टवैद्यादिष्टाभं, मन्यमानो विभोर्वचः । स्वीचक्रे तां धनी वामदेवो देवापगामिव ॥ २४८ ॥क्षमयित्वा ततः स्वागो, नत्वा भूमीशमीश्वरः । ययौ सुरङ्गामार्गेण, स्वं वेश्म स्वैरिणीयुतः॥ २४९॥ सर्वसहागुणधरः क्षमया सुपर्वसर्वसहाधरदृढस्थितिरस्तगर्वः । सर्वसहाभृदपि वेश्म निजं जुजोष, सर्व सहायमिव विश्वजनं तुतोष ॥२५॥
__॥इति श्रीतपागच्छाधिराजश्रीविजयदानसूरीश्वरशिष्यमहोपाध्याय१प्राणव्यपरोपणेन युवाम् । २ महादेव ।
॥५१॥
Page #204
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५२॥
श्रीविमलहर्षगणिमहोपाध्याय श्रीमुनिविमलगणिशिष्योपाध्याश्रीभावविजयगणिविरचितायां चम्पकमालाकथायां तृतीयः प्रस्तावः ॥
अथ चतुर्थ: प्रस्तव:
अथ राजसभावस्थो, राजा विधिरिवान्यदा । पुरो हास्यगृहास्यानां चतुर्णां नर्ममन्त्रिणाम् ॥१॥ सत्याश्चम्पकमालायाः, शीलमाहात्म्यमद्भुतम् । अवर्णल्लब्धवर्णविश्रुतश्रीर्यथाश्रुतम् ॥ २ ॥ युग्मम् ॥ तन्निशम्य समुद्भूताश्चर्यास्तेऽप्यवदन् विभो ! । इदं हि भाव्यसंभाव्य 'माभाव्यं तन्न सूनृतम् ॥ ३ ॥ प्रोक्तो यद्यपि शास्त्रेषु, सर्वसिद्धिविधायिनः । ब्रह्मणो ब्रह्मण इव, प्रभावो भुवनाद्भुतः ॥ ४ ॥ तथाऽप्यैदंयुगीनानां, मीनानां विषयाम्भसः । नृणां स्त्रीणां च तच्छुद्धं, क्व भवेच्चलचेतसाम् ? ॥ ५ ॥ नरः स्यात् त्वादृशः कश्चिच्छुद्धशीलोऽपि शुद्धधीः । स्त्रियस्तु प्रियकौटिल्याः, शुद्धशीलधराः कथम् ? ॥६॥ वाक्कायाभ्यां काऽपि शीलं, लज्जाद्यैः शीलयेदपि । चेतः शुद्धया तु तत्स्त्रीणां, दुष्पालं तच्चलत्वतः ॥ ७ ॥ मनो विना च यन्नाथ !, शीलस्य परिशीलनम् । मन्दुराबद्धाश्वशीलतुलामेव प्रयाति तत् ॥ ८ ॥ १ चिन्तनीयम् ।
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥५२॥
Page #205
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥५३॥
तादृशस्य च शीलस्य, स्यान्माहात्म्यमिदं कथम् ? । न शुद्धवस्तुकार्यं हि तदाभासेन जायते ॥ ९ ॥ या च तत्कान्तमौलिस्थमाल्यस्याऽम्लानिरीक्षिता । सा न शीलोद्भवा किं तु, देवताद्यनुभावजा ॥ १० ॥ तन्मायिन्या तया नूनं वञ्चितोऽस्ति धवो निजः । मायां कृत्वा दृढामिन्द्रजालिक्येवाखिलो जनः ॥ ११ ॥ तन्निशम्य जगौ राजा, मा वादिष्टेति यूयकम् । बहुरत्ना हि भूस्तेन, शुद्धशीलाऽपि सा भवेत् ॥ १२ ॥ कालेऽत्रापि सुशीलः स्याद्यथा कश्चिन्नरेष्वपि । * तथाऽजिह्मब्रह्मचर्या, न स्यात् स्त्रीष्वपि काऽपि किम् ? ॥ १३ ॥ सत्यप्येवं यदि स्याद्वस्तस्याः साधुत्वसंशयः । तत्किं यूयं तत्परीक्षां, कुरुध्वं न विचक्षणाः ! ॥१४ ॥ परीक्षामन्तरेण स्यान्न हि सत्तत्त्वनिर्णयः । विना परीक्षां निष्कोऽपिं नाश्रुते निष्कलङ्कताम् ? ॥ १५ ॥ इत्युक्ता भुभूजा दुष्टधीसखास्तेऽपि धीसखाः । प्रमाणमादेश इति, प्रोच्य स्वस्वगृहानगुः ॥ १६ ॥ त्यक्तक्रमाः कृतान्यायप्रक्रमा वक्रमानसाः । ते क्रमाद्विक्रमादित्यपुर्या निर्याय मन्त्रिणः ॥ १७ ॥ चम्पायामस्तकम्पायां, जग्मुरेकैकशः पृथक् । स्वैरं स्वल्परीवारास्तत्रास्थुश्च पृथक् पृथक् ।। १८ ।। युग्मम् ॥ तेष्वाद्यो मूलदेवाख्यस्तस्थौ दम्भाम्बुनीरधिः । वृद्धाया धाम्नि कस्याश्चित्, सार्थेशगृहपार्श्वगे ॥ १९ ॥ दूतीमावर्जयच्चैकां, कुलटाकुलदेवताम् । पार्श्वे चम्पकमालायास्तां प्रैषीच्चानुशिष्य सः ॥२०॥ * सरळ १ दीनारोऽपि ।
श्रीचम्पकमाला कथा ।
॥५३॥
Page #206
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥५४॥
सा गत्वा तां रहोऽवादीदहो'! रूपमहो! रमे! त्वत्प्रियाङ्गद्रव्यशालास्वस्ति स्वस्ति मनोरमे!॥२१॥ कियान् कालोऽभवद्बाले!, कान्तस्य प्रोषितस्य ते। कथं च सहसे हन्त!, विरहं तस्य दुस्सहम् ?॥२२॥ विना रमणमन्याउपि, रमणी स्यात् सुदुःखिता। किं पुनस्त्वादृशी दक्षग्रामणीनवयौवना ? ॥ २३ ॥ भर्ताऽपि तव लुब्धानां, धुरीणः खलु दृश्यते। त्वां हित्वाऽन्यत्र वित्तार्थ, यः श्रीमानप्यट्यते ॥ २४ ॥ हरेः प्रियायामासक्तः, सम्भ्रमी बम्भ्रमीति यः । अन्याऽऽसक्ते शठे तत्र, प्रतिबन्धस्तवास्तु कः ? ॥ २५॥ यौवनोरुवने कामकण्ठीरवसुभैरवे । योऽगाद्विहाय त्वां बालां, ततोऽन्यः कोऽस्तु निर्दयः ॥ २६ ॥ तत्तदेकाग्रतां हित्वा, हितां शृणु गिरं मम । स्वैरं रमस्व सत्पुंसा, मनोऽभीष्टेन केनचित् ॥ २७ ॥ भोगान् विना हि विफलं, तारुण्यं कासपुष्पवत् । भोगाङ्गं चाऽऽदिमं स्त्रीणां, पुमान् पुंसामिवाङ्गना ॥२८॥न च वाच्यं पुमान् श्रेष्ठगुणवान् क्व भवेत् ? इति। यद्भावी सद्गुणः कोऽपि, पुंस्वपि त्वं वशास्विव ॥२९॥ गुणी च गुणसङ्गाय, स्वत एव प्रवर्त्तते । प्रवर्तयति हंसं हि, कोऽब्जिनीसङ्गहेतवे ॥ ३० ॥ दूरतोऽपि समभ्येति, गुणिसङ्गकृते गुणी । त्वत्सङ्गाय यथाऽवन्त्या, इहाऽऽयातोऽस्ति धीसखः ॥ ३१ ॥ स हि सर्वकलाशाली, शालीनो रूपमन्मथः । दक्षः प्रियंवदःस्थूललक्षः सल्लक्षशेखरः ॥३२॥ मूलदेवाभिधः १अहो इति संबोधने। २ सिंह-॥
॥५४॥
Page #207
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥५५॥
'पूर्वदेवाचार्य इवोग्रधीः । क्रमाऽऽयातो विक्रमार्कभूभर्तुः-सचिवाग्रणीः॥ ३३॥ मात् कुतश्चिदाकर्ण्य, त्वदीयान् प्रगुणान् गुणान् । त्वत्सञ्जिगंसयैवात्राऽऽगतोऽस्ति भृशमुत्सुकः ॥ ३४ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ प्राहिणोच्च स एवात्र, स्वाशयाऽऽवेदनाय माम्। न हाशयं गोपयितुमुग्ररागः प्रभूयते॥३५॥ तत्स्वानुरूपं रूपाद्यैरभिरूपे ! भजस्व तम् । प्राज्यपुण्योदयप्राप्यं, भाग्यसौभाग्यशेवधिम् ॥ ३६ ॥ तेनाखिलवशाचित्तहारिणा सौख्यकारिणा । न याऽक्रीडन्मुधा तस्या, यौवनं वनपुष्पवत् ॥ ३७॥ तत्तमाकारय क्षिप्रमवधारय मदिरम् । मावधीरय तं चिन्तामणिवचिन्तितप्रदम् ॥ ३८ ॥ व्यक्ते ! वक्तव्यमुक्तं ते, वद सधस्तदुत्तरम् । स्वहृद्रोहस्थसद्भावप्रादुर्भावनदीपकम् ॥ ३९ ॥ इत्युदित्वा क्षणं मौनमुद्रां सा दूतिका दधौ । तदीयमुत्तरं श्रोतुं, सावधाना समुत्सुका ॥ ४० ॥ सती मतिमती साऽथ, तन्निशम्येत्यचिन्तयत् । व्यसनाऽऽसक्तमुन्मत्तं, घिग् धिक् तं धीसखाधमम् ॥ ४१ ॥ न्यायिना विक्रमार्केण, किमसौ धीसखः कृतः ?। धिक्कारयोग्यो व्यसनी, नाऽधिकारित्वमर्हति ॥४२॥न्यस्तो भाति सदाचारेऽधिकारो नापरे नरे । निहितो राजति स्वर्णे, मणिवपुणि नो पुनः ॥ ४३ ॥ नरं . ज्ञात्वाऽप्यनाचारं, य: करोत्यधिकारिणम् । स नाथोऽपि सदाचारः, कथं श्रद्धीयते बुधैः ?॥४॥ १पूर्वदेवा दैत्यास्तेवामाचार्यः शुक्राचार्य इत्यर्थः । २ मा वगणय।
॥५५॥
Page #208
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥५६॥
क्रमाऽऽयातत्वमोहाद्वा, दुष्टत्वाज्ञानतोऽथवा । राज्ञा बुद्ध्यादिमत्वाद्वा, कृतो भाव्येष धीसखः ॥४५॥ सोऽयं मन्त्री कथमभूहुरतोऽपिरतो मयि? मामश्रौषीत् कुतो वाऽयं ? स्थितां देशे दवीयसि ॥४६॥ रूपवत्यो युवत्यः स्युः, सर्वत्राप्युन्मदाः सदा। ता विहाय स्वदेशस्थाः, कथं वाऽत्रायमागमत् ?॥४७॥ यदि वा व्यवसायार्थ, भर्ताऽवन्त्यां गतोऽस्ति मे। सच स्वच्छमतिर्गच्छन्, भावी नित्यं नृपान्तिक॥४८॥ तदा चम्पकमालां तां, प्रेक्ष्य मत्प्रियपार्श्वगाम् । तस्याश्चाम्लानतां नित्यं, ज्ञात्वा मच्छीलहेतुकाम् ॥४९॥ तद्विध्वंसचिकीर्नूनमायातोऽसौ भविष्यति । गुणिनां हि गुणान् हन्तुं, खल: स्यात् खलु सादरः॥५०॥ युग्मम् ॥ विधुन्तुदो विधुज्योत्स्नां, दुर्वायुर्वा घनोन्नतिम् । यथा न सहते तद्वत्, साधुकीर्तिमसज्जनः ॥५१॥ तदेष द्वेषवानार्येऽनार्यबुद्धिः स्वभावतः । प्रजिघांसतु मच्छीलं, न तु तद्धन्तुमीश्वरः॥५२॥ जिघृक्षुस्तक्षकशिरोमणिं न स्यात् सुखी यथा। तथा मच्छीलविध्वंसं, चिकीर्षुरयमप्यहो!॥ ५३॥ सम्यक् प्रतिवचस्तस्य, ततो दूतिकयाऽनया। ज्ञापयामि तदाकूतामयप्रशमनौषधम् ॥५४॥ यद्वाऽसौ यौवनधनाधिकाराख्यत्रिदोषवान् । तदुत्थदर्पकोन्मादात्, प्रलपनसमञ्जसम्॥५५॥ विवेकपाटवं गन्ता, न हि मद्वाक्यभेषजैः । सन्निपातो हि नऽपैति, चिकित्सां परुषां विना ॥ ५६ ॥ युग्मम् ॥ यतःसम्पनीपद्यते यावत्रानुरूपा प्रतिक्रिया। तावत्रैवामयो याति, प्रतिपक्ष इव क्षयम् ॥१॥ यथास्थिते च
॥५६॥
Page #209
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
श्रीचम्पकमाला
कथा।
कथासंग्रहः
॥५७॥
स्वाकूते, ज्ञापिते न प्रतिक्रिया। तद्योग्या जायत इति, मायामायामयेऽधुना ॥ ५७ ॥ महात्मानोऽपि कुर्वन्ति, मायां कार्यविशेषतः । निग्रहीतुं बलिं विष्णु भूत् किं नाम वामनः ? ॥५८ ॥ध्यात्वेति दृतिकामेवं, सा जगाद मनस्विनी । साधु साधु समायासीतिके ! त्वं मदन्तिके ॥ ५९ ॥ स्यान्मन्मथव्यथाऽऽक्रान्तं, प्रायो हि तरुणीमनः । तां व्यथां हन्तुमगदंकारस्तु प्रिय एव हि ॥६॥ तद्वियोगेचसा पीडा, पीडयन्ती मनोभृशम्। सन्तापव्यापमतनोत्तनावपि ममातनुम् ॥६१॥ कुलाचार च लज्जांच, प्रोल्लायितुमक्षमा। ग्रीष्मार्कतापं वल्लीव, चिरं सेहे तमप्यहम्॥६२॥ मृगीव दावतापात, शफरीवोष्णरेणुगा। अन्यदा च स्मरार्ताऽहमतीवव्याकुलाऽभवम् ।। ६३ ॥ अचिन्तयं च कान्तो मे, लोभाऽऽवेशवशंवदः । देशान्तरेषु भ्रमति, न त्वायाति निजं गृहम् ॥ ६४ ॥ मदनातिर्मया चेयं, वडवानलदुस्सहा । कियच्चिरं विसोढव्या, जीवितव्ययकारिणी ॥ ६५ ॥ तत्कञ्चित् कामुकधनं, नानागुणसुधाञ्चितम् । गवेषयामि विषयानलशान्तिविधायिनम् ॥ ६६ ॥ एवमुत्कण्ठिता यावदहं चेतस्यचिन्तयम् । तावत् पुण्यैरिवाऽऽकृष्टा, त्वमागा मम सन्निधौ॥ ६७॥ शुभवत्या भवत्या चागामिनं कामिनं नरम् । उदीर्यानुगृहीताऽहं, सज्जीवातुमिवातुरा ॥ ६८ ॥ को युवा सद्गुणो भावी, सङ्गन्ता सच र विस्तारयामि। २ वैधः । ३ सति।
॥५७॥
Page #210
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
कथासंग्रहः
॥५८॥
मे कथम् ? । इति चिन्तामहार्षीस्त्वं, मम वात्येव रेणुकाम् ॥ ६९ ॥ कुल्ययेव त्वयाऽऽनीतं, तत्सन्देशामृतं मम । चित्तालवालगं चक्रे, कामितनुं सपल्लवम् ॥ ७० ॥ किं बहूक्तेन हे दूति !, समयप्राप्तया त्वया । निर्वापिताऽहमत्यर्थं, कादम्बिन्येव मेदिनी ॥ ७१ ॥ तत्सङ्गायाथ सोत्साहं, मनो मे जायते भृशम् । कुतश्चित् कारणात् किञ्चित्, विलम्बिष्ये तथाऽप्यहम् ।। ७२ ।। तत्तुर्येऽह्नि दिनादस्माद्वपुर्मात्रपरिच्छदम् । यामिन्याः प्रथमे यामे, प्रेषयेस्तं मनोरमम् ॥ ७३ ॥ किं च वित्तं विना भोगसामग्री नैव जायते। तद्दानं च विनोदार्यपरीक्षाऽप्यस्य नो भवेत् ॥ ७४ ॥ दानं च प्रोच्यते प्राज्ञैः प्रीतेर्लक्षणमादिमम् । तदग्रतः स्वर्णलक्षं, प्रेषयत्वेष धीसखः ॥ ७५ ॥ याहि भद्रे ! समाख्याहि, तस्मै मद्दत्तमुत्तरम् । आश्वासय भृशोत्कण्ठं, तं च मत्सङ्गमाशया ॥ ७६ ॥ इत्थं निशम्य सा सम्यक्, तस्मै स्माह तदुत्तरम् । कृतार्थमानी तच्छ्रुत्वा, सचिवः सोऽप्यमोदत ।। ७७ ।। धान्यन्यासमिषेणाथ, सा सती वसतिर्धियाम् । उण्डामकारयद्गत्त, गृहापवरके क्वचित् ॥ ७८ ॥ गर्त्ताधस्तनभूमिं च सा कृपालुरकारयत् । सत्करेणुगतिः सिन्धुसत्करेणूत्करैर्मृदुम् ।। ७९ ।। गर्त्तास्योपरि तल्पं च, कल्पयामास सा सुधीः । विरलैस्तन्तुभिर्व्यूतं, स्वच्छांशुकसमावृतम् ॥ ८० ॥ अथो यथोक्तसमये, प्रेषितस्वर्णलक्षकः । 'कुपथ्यकल्पं नेपथ्यं,.
१ कन्दर्परोगदीपकत्वान्नेपथ्यस्य कुपथ्यस्य पथ्यकल्पता ।
श्रीचम्पकमाला कथा ।
॥५८॥
Page #211
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीचम्पकमाला
श्रीजैन कथासंग्रहः
कंथा।
॥५९॥
बिभ्रन्मारामदीपकम् ॥८१॥ एलादिमिश्रताम्बूलसौरभभ्राजिताननः । कर्पूरमिश्रघुसृणपङ्कपडिलभूधनः ॥८२॥ माल्यगर्भितधम्मिल्लजितोपात्तेन्दुराहुकः । पुष्पधन्वधनुष्कल्पपुष्पमालाऽऽन्यकन्धरः ॥ ८३॥ कस्तूरीपछिलश्मश्रुधूपधूपितचीवरः । रात्रौ तस्यामगात्तस्याः, सन्निधौ धीसखोऽपि सः॥ ८४॥ चतुर्भिः कलापकम् ।। महत्या प्रतिपत्त्या, तं, सा सती समुपाचरत् । अन्तर्गुञ्जेव नीरागा, श्रयन्ती रक्ततां बहिः ॥८५॥ प्रोन्मादसचिवः सोऽथ, सचिवः करसज्ञया। प्रदर्शिते तया सद्यस्तत्रापवरकेऽविशत् ॥८६॥ उपाविशच्च पह, यावत्तत्रासमीक्ष्य सः । तावत्तदाशया साकं, तुत्रुटुस्तल्पतन्तवः ॥ ८७ ॥ अन्तर्गत निराधारः, पापात्मा सोऽपतत्ततः । प्रस्तावयन्निव श्वभ्रपातमायतिभाविनम् ॥८८॥
इतश-परेऽपि विक्रमादित्यामात्यास्तत्रागता: पुरा। सहस्रदेवश्रीसारबुद्धिसारावयास्त्रयः॥ ८॥ तस्यै पृथग् दूतिकास्यैरावेदितनिजाशयाः । तस्या एव निशोऽन्यान्ययामेष्वाकारितास्तया ॥ १० ॥ तथैवोपागतास्तत्र, तल्पे तत्रोपवेशनात् । तस्मिन्नेवापतन् गर्ते, मिथः सङ्गोत्सुका इव ॥ ९१ ॥ त्रिभिर्विशेषकम्॥ गर्तातलं सिकतिलं, वीक्ष्य तेऽथ जगुर्मिथः। अहो! दयालुरेषा यन्नाङ्गभङ्गं चकार नः ॥१२॥गर्ताप्रपातनं त्वेतत्तया शिक्षाकृते कृतम्। सन्तोऽप्यापातकटुकं, कुर्वन्त्यायतिसुन्दरम् ॥१३॥ १संयुक्तः॥
॥५॥
Page #212
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥६०॥
किं चास्याः सत्प्रशस्याहो!, धिषणा धिषणाधिका । यया दम्मानिता बुद्धिनिचिता वञ्चिता वयम् ॥१४॥ विषयात वयं यद्वा, स्वदोषेणैव वञ्चिताः । लभन्ते शलभा यदिन्धनत्वं 'धनञ्जये॥ १५॥ विषयाऽऽशामयध्वस्तविवेकवरलोचनान् । धिगस्मान् गर्तपतितान्, द्विरदानिव दुर्मदान् ॥ ९६ ॥ विषयाऽऽमिषलीनानां, मीनानामिव दुर्धियाम् । दुर्दशागलिसम्बन्धः, स्यादेवात्र किंमद्धतम् ? ॥९७॥ तद्विषाद्विषया नूनं, गुणैर्वर्णेन चाधिकाः। विषं हि बाधते भुक्तं, विषयास्त्वीहिता अपि॥९८॥ अस्याः शीलक्षयं कर्तुकामा: कामाऽऽकुला वयम् । अप्राप्तकामाः प्राप्ताः स्मो, हि दशां कामतर्किताम् ॥१९॥ गर्ने कूपानुरूपेऽस्मिन्, पातिताः पातकैः स्वकैः। स्थास्यामः कथमाकालं, नरके नारका इव ? ॥१०॥ अनुक्त्वोपागतान् गर्तागतान् दुष्कर्मसङ्गतान् । मार्गयन् भृत्यवर्गोऽपि, लप्स्यतेऽस्मान् कथं हहा ? ॥१०१॥ गतदस्मान्महावर्तादिव पोताः कथं वयम् । निर्यास्यामः स्वसौधेच, यास्यामः श्यामबुद्धयः ?॥१०२॥ इत्यादि प्रलपन्तस्ते, चिन्ताक्रान्ततया भृशम् । गतसूकरवत्तत्र, गर्ते तस्थुः सुदुःखिता ॥१०३॥अथो दवरिकाबद्धशिक्ककस्थैः शरावकैः।आदाय कोद्रवाद्यन्नं, करकैः सलिलं पुनः॥१०॥ भोः सावधानाः! गृहीत, भोजनादीति वादिनी। दयां कृत्वा दयाञ्चक्रे, सा तेषां प्रत्यहं सती॥१०५॥ १ वह्नौ।
॥६०॥
.
Page #213
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६९॥
युग्मम् ॥ लघु स्याल्लङ्घनगुणं भोजनं खल्वितीव सा । तेषां स्मरज्वरात्तानां तादृग्भोजनमार्पयत् ॥ १०६ ॥ तदपि प्राप्य ते जातजीविताऽऽशा मुदं दधुः । अभ्यधुश्चाऽहो ! दयाऽस्या, यद्दस्यूनपि पाति नः ।। १०७ । अस्याः शीलधनं कीर्तिदेहं चापजिहीर्षवः । द्वेधाऽपि 'दस्यवो जाता, दोषजाताऽन्विता वयम् ॥ १०८ ॥ तेषामपीयमस्माकं जीवनोपायकारिणी । सतीमतल्लिका प्रष्ठा, दयालुष्वपि दृश्यते ।। १०९ ।। इत्यादिवादिनस्तेऽहर्निशं चिन्ताविधायिनः । स्वस्थान एव विण्मूत्रत्यागिनः पशुजातिवत् ।। ११० ।। कायक्लेशावमोदर्यरसत्यागादिकं तपः । तप्यमाना विना भावं, द्वेषा निर्बलविग्रहाः ।। १११ ॥ दीनश्वान इवान्यशाविवशा विरसाशिनः । षट्पल्यतुल्यान् षण्मासांस्ते कष्टादत्यवाहयन् ॥ ११२ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ इतश्च कञ्चनारातिं जित्वा विक्रमपार्थिवः । चम्पामुपागाद्गगनधूलिसार्थेशसंयुतः ॥ ११३ ॥ ततो राजाऽऽज्ञया सार्थनाथः स्वगृहमागमत् । तस्मै सा सत्यवक् सत्यां वार्तां तां मन्त्रिगोचराम् ।। ११४ ।। तदा तच्छीलवीक्षार्थ, प्रेषितांस्तत्र मन्त्रिणः । स्मृत्वा नृपोऽपि तच्छुद्धयै, यावदासीत् समुत्सुकः ।। ११५ ।। तावत्सार्थपतिर्नुत्रः, सुधिया स्वीयकान्तया । ससैन्यं विक्रमनृपं, भोजनाय न्यमन्त्रयत् ।। ११६ ॥ नृपोऽप्यत्याग्रहात्तस्य तद्वचः प्रत्यपद्यत । सार्थेशोऽगात्ततो धाम, तत्सामग्रीसमुद्यतः ।। ११७ ।।
१ शीलधनापजिहीर्षातो दस्यवचौराः कीर्त्तिशरीरापजिहीर्षातो दस्यवो रिपवः इति द्विधा दस्यवः ॥
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥६९॥
Page #214
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला __ कथा।
॥६२॥
पक्वान्नादिसामग्री, सर्वा छन्नासकारयत् । धामम्वन्येषु धनिनां, सर्वमीषत्करं खलु ॥ ११८ ॥ दध्यौ भूपस्तु तुष्टो नः, सिद्धं खलु समीहितम् । मयाऽऽगतेन गेहेऽस्य, मन्त्रिवार्ताऽपि लप्स्यते ॥११९॥ किं त्वेतत् कृतसामग्रीयोग्यं लात्वा परिच्छदम्। अदनायास्य सदने, गमनं मम युज्यते॥१२०॥ हर्षाद्यद्यप्यसौ भोक्तुं, ससैन्यं मां न्यमन्त्रयत् । सद्यस्तथाऽपि सामग्री, क्व स्यान्मत्सैन्यभोजिका?॥ १२१ ॥ प्रायो मितम्पचा एव, वाणिजाः स्युः स्वभावतः । तेषां चाल्पाऽपि सामग्री, बहीति प्रतिभासते ॥ १२२॥ तत्सामग्री समीक्ष्यैव, भोक्तुं नेष्ये परिच्छदम् । मा मां श्रितस्य तस्याभूज्जनेऽपभ्राजनाऽन्यथा॥१२३॥ विमृश्येति विशामीशस्तत्सौधेऽसौ धियांनिधिः। प्रातः प्रैषीच्चरं सोऽपि, गत्वाऽऽयातोऽब्रवीदिति ॥१२४॥ दिवीव देव! तद्नेहे, नैव धूमोऽपि दृश्यते। 'पाकाहा॑ऽपि प्रभो! पाकसामग्री तत्र नास्ति तत् ॥ १२५॥ तन्निशम्य क्षमानाथः, क्षमावानप्यभूत्तदा। स्वं विप्रतारितं मन्यमानो मन्युभराकुलः॥१२६ ॥ दथ्यौ च मां निमन्त्र्यापि, यो निश्चिन्तोऽवतिष्ठते। पातकी वातकी सोऽस्ति, मन्दो वा ग्रहिलोऽथवा ॥ १२७ ॥ अथ सौधेऽस्य यास्यामि, भोक्तुं भूरिपरिच्छदः । प्रेक्षे विनाऽपि सामग्री, कर्ताऽऽतिथ्यं कथं 'मम ? ॥१२८ ॥ इति तत्रापदोषेऽपि, दोषं भूपो व्यभावयत् । तत्त्वाज्ञाने हि विज्ञानामप्यहो ! धीविपर्ययः १बालकयोग्यपि। २ स मे इत्यपि।
॥६
॥
Page #215
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६३॥
॥१२९ ॥ इतश्च-अस्थिचर्मावशेषाङ्गांस्तान् गर्त्तागतमन्त्रिणः । उपागत्याब्रवीदेवं, सार्थनाथः प्रियाधिया ॥ १३० ॥ भो धीसखा ! मदादेशं, कुरुध्वं यद्यसंशयम् । तदोद्धरामि वो गर्त्तात्, सद्धर्मो नरकादिव ॥ १३१ ॥ यदीषदपि मद्वाक्यवैपरीत्यं करिष्यथ । तदा भूयोऽपि गत्र्त्तेऽस्मिन्नेव क्षेप्स्यामि निश्चितम् ॥१३२॥ ते प्रोचि करिष्यामो न त्वदाज्ञाविपर्ययम् । गर्त्ताहुद्धर दुःखार्त्तानस्मानस्मात्तदुद्धर ।। १३३ ।। दयानदीन ! दीनेषु, दयामस्मासु धारय । तक्षेव दारु नो दुःखं, दारुणं द्राग् विदारय ।। १३४ ॥ सार्थपस्तांस्ततो गर्त्तादाकृष्य द्रागसिस्नपत् । रक्तचन्दनपङ्कौघैः सर्वाङ्गं विलिलेप च ।। १३५ ।। तान् यक्षानिव सद्यक्षकर्दमेन प्रपूज्य सः । पुष्पैर्माल्यैश्च विस्मेरैः प्राज्यैरानर्च बन्धुरैः ।। १३६ ।। ईषत्प्रकाशे देशेऽन्तर्गर्भगेहं निवेश्य तान् । रहो भोज्यादिसामग्री, सर्वां न्यास्थत्तदन्तिके ।। १३७ ।। अशिक्षयच्च तानेवं, पश्यत्स्वन्यजनेषु भोः ! | युष्माभिर्निर्निमेषाक्षैः, स्थातव्यं त्रिदशैरिव ।। १३८ ॥ भूमीजानौ च भुञ्जाने, दातव्यं द्राग् 'यथोदितम् । सर्व भोज्यादिवस्त्रादि, पश्चान्मोक्ष्यामि वः स्वयम् ।। १३९ ।। तत्सर्वं प्रतिपन्नेषु तेषु सार्थपतिः स्वयम् । उपागाद्भूपतिं तं च, प्रणम्येति व्यजिज्ञपत् ॥ १४० ॥ सम्पन्नयाऽऽब्यसम्पन्नः, सांप्रतं जक्षणक्षणः । तत्पुण्यीक्रियतां पादाववधार्य गृहं मम ॥ १४१ ॥ भूसुत्रामाऽपि सद्धामा तद्धामाऽगात्
१ यथोचितम् इत्यपि ।
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥६३॥
Page #216
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६४॥
स्वसैन्ययुक् । सन्दिग्धमानसोऽप्युच्चैर्दाक्षिण्यादिग्धमानसः ।। १४२ ।। गेहद्वारे च सम्प्राप्तमवनीशमवाकिरत्। लाजैः स्वर्णादिपुष्पैश्च, मौक्तिकैश्च तदङ्गना ॥ १४३ ॥ ततस्तं श्रितकौपीनं, की पीनयशसं नृपम् । शतपाकादिभिस्तैलैः सोऽभ्यान सुगन्धिभिः ॥ १४४ ॥ लघुमध्यदृढैः पाणिव्यापारैः स यथास्पदम् । मर्दयन् भूभुजः कार्य, सानन्दं तन्मनोऽतनोत् ।। १४५ ।। सद्वर्तनचूर्णैश्च, समुद्वर्त्य सुगन्धिभिः । जलैः कवोष्णैः कुसुमवासितैस्तमसिस्नपत् ।। १४६ ।। उन्मृज्याङ्गं ततः शुद्धवाससा स व्यलेपयत् । सुसारघनसाराऽऽब्यश्रीचन्दनरसैर्घनैः ॥ १४७ ॥ मृगमीनमदोदारकर्पूरागुरुसम्भवैः । धूपैरधूपयत्तस्य, वेर्णी च व्याचितोदकाम् ॥ १४८ ॥ मूर्ध्नि मूर्धाभिषिक्तस्य, धम्मिल्लं माल्यगर्भितम् । गङ्गाम्बुमिश्रयमुनावीचिजैत्रं बबन्ध सः ।। १४९ ।। विष्वग् माल्याऽऽवृतः किञ्चित्, प्रकाशस्तत्कचोच्चयः । अन्तर्लीनकुरङ्गस्य, पूर्णेन्दोः कमलां दधौ ॥ १५० ॥ कश्मीरजन्मपङ्केन, जात्यस्वर्णानुकारिणा । भाग्यश्रीवर्यपट्टाभं, तद्भाले तिलकं न्यधात् ।। १५१ ।। सवर्ण हि सवर्णेन, योगे स्यात् साध्वितीव सः । श्मश्रुमिश्रं व्यधाद्राज्ञो मृगमीनमदद्रवैः ॥ १५२ ॥ धीह्रीविवेकलक्ष्मीनां वसन्तीनां मनोगृहे । दोला इव तदा राज्ञः, कण्ठे न्यस्ताः सजो बभुः ।। १५३ ॥ इत्थं स्नानाधिवासादि, द्राक् परेऽपि परश्शताः । सामन्तादीनां यथाऽहं सार्थेशाऽऽदेशतो व्यधुः ।। १५४ ।। नृपोऽथ भोजनस्थानमागात् सार्थेशदेशितम् ।
श्रीचम्पकमाला कथा ।
॥६४॥
Page #217
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥६५॥
यक्षीकृतामात्ययुक्तगर्भगेहस्य सम्मुखम् ॥ १५५ ॥ तान् गुह्यकीकृतामात्यानत्वा स्माहाथ सार्थपः । यक्षाजक्षणसामग्रीमग्रिमां मे प्रदत्त भोः!॥१५६॥ आसनानि ततस्तेऽदुस्तरवो नियता इव।स्थालादीनि च पात्राणि, भृङ्गाराऽऽख्यद्रुमा इव ॥ १५७ ॥ ततो द्राक्षामोटचारुकुलीमुख्यां फलावलीम् । माधुर्यधुर्यस्वरसाऽधरीकृतसुधारसाम् ॥ १५८ ॥ खण्डोपलिप्तखाद्यानि, सुखाद्यान्यतिमार्दवात् । मानसामोदकान् सिंहकेसरादींश्च मोदकान् ॥ १५९ ॥ घृतपूरांश्च सम्पूर्णचन्द्रमण्डलसोदरान् । पीयूषपूरसरसशर्कराक्षोदसुन्दरान्॥१६०॥अशोकवतीभोक्तारं, कुर्वती: शोकवर्जितम्। विसर्पिसर्पिद्वारा च, सुपक्वां लपनश्रियम् ॥१६१ ॥ प्राज्याज्यपक्वान् पक्वान्नप्रकारानपरानपि। स्वादिष्टान् सार्थपादिष्टांस्ते सर्वे सत्वरं ददुः ॥ १६२ ।। पञ्चभिः कुलकम् ॥ ततश्च शालिकूरं सन्, मुदकुराभिवर्द्धकम् । निस्तुषां मुद्दाली च, सीरसमरुस्थलीम् ॥ १६३ ॥ हैयङ्गवीनं सौगन्ध्या पीनं दीनत्वहृत्तमोः । धान्यपत्रफलोत्थानि, शाकानि विविधानि च ॥ १६४ ॥ मसृणं घुसृणोन्मिश्रमेलामेलनमञ्जुलम् । दधिकूरकरम्बं च, स्निग्धं कर्पूरवासितम् ॥ १६५ ॥ एलालवङ्गकक्कोलपूगकर्पूरचूर्णकैः । श्रेष्ठान्यहिलतापत्रबीटकानि महान्ति च ॥ १६६ ॥ इत्यादि सार्थनाथोक्तं, सद्वस्त्राभरणादि च । सर्वेऽहंपूर्विकापूर्व, ददुस्ते वटवासिनः॥१६७॥ पञ्चभिः कुलकम् ॥ तैरेवं दीयमानंच, यद्यदल्पमभूत्तदा
॥६५॥
Page #218
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥६६॥
। तत्तदन्यगृहाच्छनद्वाराऽन्ये छन्नमार्पयन् ॥१६८॥ कल्पवृक्षानिवाध्यक्षांस्तांश्च पूरितकामितान् । यक्षान् वीक्ष्य क्षमानाथो, विस्मितो ध्यातवानिति॥१६९॥ अहो! धनी सभाग्योऽसौ, यस्यामी कामितप्रदाः । कुर्वन्ति शश्वदादेशं, गुह्यकाः किरा इव ॥१७॥भवेयुरीदृशा यस्य, त्रिदशा वशवर्तिनः । व्यर्थ किमर्थमायासं, सकुर्यात्पाचनादिना ॥१७१॥ यक्षा दौःस्येभहर्यक्षा, दक्षा: कामितपूरणे। एते स्युर्यदि मद्हे, तत्कृतार्थों भवाम्यहम् ॥ १७२ ॥ भोजनानन्तरं तस्मात् सार्थेशं नन्वमूनहम् । याचिष्ये स [दारोऽमून, दुर्देयानपि दास्यति॥१७३॥ एतेषां च प्रभावेण, यथेच्छ भोजयन् जनम् । संवर्धयिष्यामि यशः, पुण्यं चान्योपकारजम् ॥१७४ ॥ यद्वा राज्ञा मया याच्या, कथमस्य करिष्यते। महतामपि याञ्चा हि, लाघवाय हरेरिव ।। १७५॥ यदुक्तम् - बलिअन्भत्थणि महु महणु लहुई हुआ सोई। जइ इच्छह वडप्पणउं, देहु ममगउ कोइ॥१॥लोकोपकारिणी याञ्चा, यद्वा सद्धिरपीष्यते। मेघा लोकोपकाराय, याचन्ते किं न वारिधिम् ? ॥ १७६ ॥ घ्यायनिति तदेकान्तस्वान्तः कान्तः झितेस्ततः । न सम्यग् भोजनाऽऽस्वादमपि वेदयते स्म सः॥१७७ ॥ तद्ध्यानतत्परत्वाच्च, मन्त्रिशुद्धिं चिकीर्षिताम् । स नास्मार्षीत्परासक्ततायाः स्वीयानामिव ॥ १७८ ॥ अथ भुक्त्वा यथाकामं, विहिताऽऽचमनादरः ।
॥६६॥
Page #219
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीचम्पकमाला
कथा।
कथासंग्रह:
॥६७॥
सार्थेशदत्तताम्बूलबीटकास्वादसुन्दरः॥१७९ ॥ अमात्ययक्षदत्तैः सन्माल्यभूषणचीवरैः। 'आतद्धजिव्यं धनिना, कृतिना कृतसत्कृतिः॥१८०॥ सार्थनाथं धरानाथः, सोपरोधमदोऽवदत् । देहि यक्षानमन्मह्यं, मित्र ! चित्रविधायिनः ॥ १८१॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ एते यद्यपि दुर्देयाश्चिन्तामणिवदिष्टदाः। तथापि प्रार्थनामेनां, सखे! मा मे कृथा वृथा॥ १८२॥ सार्थवाहस्ततः स्माह, स्वामिन् ! किमिदमुच्यते ?। नान्यस्यापि वृथा कुर्वे, प्रार्थनां किं पुनः प्रभोः ? ॥१८३ ॥ शक्तिमानपि यो वाञ्छां, पूरक्षेत्रार्थिन: पुमान् । तरवोऽपि ततः श्रेष्ठा, यथाशक्त्युपकारिणः॥१८४॥ यद्वा सेवकसत्कं यत्, सर्व स्वामिन एव तत् । तत्स्वामिसत्का एवामी, तेनात्र प्रार्थनाऽपि का॥१८५ ॥ सेवकेन च सद्वस्तु, दातव्यं स्वामिनां स्वयम् । इत्यमून् दातुमेवाहं, भोक्तुमामन्त्रयं प्रभून् ॥ १८६ ॥ स्वामिना च स्वयममी, प्राषिता: प्रार्थितावहाः । एतद्वितरणोत्साहस्ततो मेऽवर्द्धताधिकम् ॥ १८७ ॥ उपयोगोऽप्यमीषां स्याद्यान् स्वामिनिकेतने । तत्कृतार्था भवन्त्वेते, त्वदिष्टादिष्टसाधनात् ॥ १८८ ॥ स्कन्धावारे वृषस्कन्धाधुना पादोऽवधार्यताम् । तत्रानेष्ये दुतं पश्चान्मजूषानिहितानमून् ॥ १८९ ॥ तेनैव मुदितोऽत्यर्थ, मुदितो भूधवस्ततः । अगच्छत् स्वच्छधी: सेनानिवेशं सपरिच्छदः ॥ १९० ॥ आ समन्तात्-तत्-तस्य-राज्ञः, भुजिष्य-किंकरः
॥६७॥
Page #220
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥६८॥
अथापवरकाकाराचन्दनस्थासकाहिताः । मजूषा माल्यसजुषः, सज्जयामास सार्थपः ॥ १९१॥ तास प्रत्येकमेकैकं, न्यस्य कृत्रिमगुह्यकम् । तास्ततः स्थगितद्वारा, भुजिष्यैरुदपाटयत् ॥१९२॥ सोऽथ ताः प्राभृतीचक्रेनीकं नीत्वाऽवनीशितुः । कृतावहित्थो' बोहित्थो, धियामित्थं जगौ च तम् ॥ १९३ ॥ स्वामिन् ! ये स्वामिनः प्रेष्ठाः, श्रेष्ठास्ते बटवासिनः। सन्मञ्जूषाजुषस्तोषजुषाऽऽनीता इमे मया॥१९४ ॥ एते ते देव ! सेवन्तां, सन्निधिं सन्निधेरिव। अभीष्टसृष्टिं कुर्वन्तु, बाहुदण्डा विधेरिव ॥१९५॥ कार्यावसर एवैषां, दर्शनं पूजनं तथा। कार्य कार्यविदार्येणान्यथा कुप्येयुरप्यमी॥१९६ ॥ श्रुत्वेति पार्थिवस्तुष्टः, स्माह सार्थेश ! सार्थकम् । मयि स्नेहमकार्षीस्त्वं, ददानोऽमून सुदुर्लभान् ॥ १९७ ॥ वाकायाभ्यां बहिर्वृत्त्या, स्नेहं सन्दर्शयन्ति ये। तेषां न सङ्ख्याऽन्तवृत्त्या, स्निग्धस्तु त्वादृशोऽल्पकः॥१९८॥ तव प्रेमान्तरङ्गंच, निरणैषमहं सखे!। उदारैरप्यदेयानामेषां वितरणाधुवम् ॥१९९॥ ततश्च-तिष्ठासुर्यद्यपीह त्वं, भावी स्वस्थानमोहतः । तथाऽप्येहि मया साकं, वत्स ! वत्सलचेतसा ॥ २००॥ गुणानुरक्ते सुव्यक्ते, स्नेहाभ्यक्ते च मे दृशौ। त्वदृर्शनस्य कान्तस्य, विश्लेषं न सहिष्यतः॥ २०१॥ को वेद स्यान्न वा जातु, भूयः सङ्गो वियोगिनाम् । दुरापोऽभीष्टसङ्गश्च, तद्वियुज्येत न प्रियैः॥ २०२॥ सार्थेश! तन्न १ आकारगोपनं
॥६॥
Page #221
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६९॥
साथ मे, मोचनीयस्त्वयाऽधुना । धुनाति स्वास्थ्यवृक्षं हि, प्रियविश्लेषकुञ्जरः ॥ २०३ ॥ किंचौत्सुक्यं तव भवेद्विना येनाङ्गनादिना । तं चानयेः सहाऽभीष्टवियोगः खलु दुःसहः ॥ २०४ ॥ सार्थैश: स्मा दुमचा, जन्मभूर्यद्यपि प्रभो ! । त्वां तथाऽप्यनुयास्यामि, स्वामिंस्त्वत्प्रेममोहितः ।। २०५ ।। पत्नी पतिव्रता मित्रं, सौस्थ्यदौःस्थ्यसमक्रियम् । स्वामी चाकृत्रिमप्रेमा, विना पुण्यैर्न लभ्यते ॥ २०६ ॥ इत्युदित्वा गृहं गत्वा, सख्यौ सख्यौकसि स्वके । गृहव्यापारमारोप्य, सर्व सर्वगुणान्विते ॥ २०७ ॥ आत्तसारपरीवारः, समं चम्पकमालया । सार्थनाथः क्षमानाथस्कन्धावारमुपासरत् ॥ २०८ ॥ ततोऽथ प्रस्थितः प्रातर्जा मध्यन्दिनक्षणे । सैन्यं न्यस्य क्वाऽपि तस्थौ, भूकान्तः श्रान्तसैनिकः ॥ २०९ ॥ सूपकारांस्तदा पाकसामग्रीकरणोद्यतान्। न्यवारयनृपः सर्व, यक्षा दास्यन्त इत्ययम् ।। २१० ।। स्वयं तु विधिनिष्णातः, स्नातः पेटाः प्रकाश्य ताः । औत्सुक्यात् पुष्पधूपाद्यैर्यक्षानानर्च तान् नृपः ॥ २१९ ॥ भक्तिप्रह्वोऽब्रवीच्चैवं भोः ! प्रसीदन्तु गृह्णकाः । सैन्ययोग्यां रसवर्ती, सार्थेशस्येव दत्त मे ॥ २१२ ॥ यथा बुभुक्षितान् श्रान्तान्, भोजयित्वा जनानमून् । युष्मच्छक्तिं विवेकं च, स्वकं सफलयाम्यहम् ॥ २१३ ॥ तेऽथ स्माहुर्नृपाऽऽपीडं, व्रीडापीडाऽऽकुला अपि । नोपलक्षयसि स्वामिन्!, स्वभृत्यान् किं वदस्यदः ? ॥ २१४ ॥ ये सार्थैशवशाशीलपरीक्षार्थं गतास्तदा । निजान् जानीहि भूजाने !, तानस्मान्नर्मधीसखान्
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥६९॥
Page #222
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीचम्पकमाला
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥७०॥
॥२१५॥ धनिना तेन चास्मासु, यक्षत्वारोपणं कृतम् । नरत्वारोपणं चञ्चास्विव कार्यविशेषतः॥२१६॥ आरोपेण च सद्भावकार्य नाथ ! न जायते । रजः पर्वमहीशेन, तात्त्विकोर्वीशकार्यवत् ॥ २१७ ॥ सार्थेशधाम्नि चाऽस्माभिर्यदत्तं सर्वमीहितम् । अदीयत तदीयं तत्, तन्नु' तकै 'रिव ॥ २१८॥ तद्देव! न वयं देवाः, किं तु त्वत्सेवका ध्रुवम् । दैवात् प्राच्यामपि स्वीयशक्तिं गमितपूर्विणः ॥ २१९ ॥ स्वामिन्ननुगृहाण त्वं, ननु स्वाननुजीविनः। प्रणामकारणाद्यं च, मन्तुमेनं सहस्व नः ॥ २२०॥ तच्छुत्वा विस्मयप्रेमकारुण्यैर्भावसङ्करम् । दधानो भूधवः सर्वान्, मञ्जूषाभ्यश्चकर्ष तान् ॥ २२१ ॥ सूदान् पाकार्थमादिश्य, ततस्तान् धीसखानृपः । दृशा प्रेमस्पृशा पश्यन्नित्यूचे स्निग्धया गिरा ॥ २२२ ॥ हे सखायः ! कथं यूयमत्यर्थ क्षामकुक्षयः ? । व्यक्तका लदुष्कालरौपम्यं गताः समे ॥ २२३॥ कचित् *सच्चित्तमुत्कारिरूपा अपि विरूपताम् । प्राप्ता यूयं कुतोऽसाध्यव्याधिव्याबाधिता इव? ॥२२४ ॥ हे वयस्याः! वयस्याद्योत्तरे सत्यपि जज्ञिरे। भवन्तो निर्बलाः कस्माज्जराजर्जरिता इव ॥ २२५ ॥ वहन्तो हन्त ! शर्मोच्चैर्देवा दोगुन्दका इव । केनैवं प्रापिता यूयं, दुर्दशां दुर्दशां हहा ! ॥ २२६ ॥ किं बहूक्तेन १ तत्प्रेरितैः । २ कर्मकरैः । ३ अस्थिपञ्जरम्। ॥* शोमनचेतसां-मुद्कारि आनंदकारि, ४ द्वितीये।
॥७०॥
Page #223
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥७१॥
युष्मासु, पूर्वावस्थासलक्षणम् । कुबेरी पम्यमेवैकं, कुतः सम्प्रति दृश्यते ? ॥ २२७ ॥ इति राज्ञोदिताः पूर्वानुभूताऽसातसंस्मृतेः । उदश्रवस्तेऽजायन्त, सायवाले रथाङ्गवत् ॥ २२८ ॥ चिरे च यथावृत्तं, स्ववृत्तान्तं सगद्गदम् । प्रेर्यमाणा नृपतिना, वार्यमाणा अपि ह्रिया।। २२९ ॥ भूयोऽभ्यधुश्च ते स्वामिन् !, दुःशीलां तां महासतीम् । चिकीर्षवः पूतिजलां, मन्दा मन्दाकिनीमिव ॥ २३०॥ सत्याः सत्यामपि ख्याति, मत्सरेणासहिष्णवः । पातकैः पातिताः स्वीयैर्गत्तै पातकिनो वयम् ॥ २३१॥ युग्मम् ॥ नात्र दोषो महासत्यास्तस्याः कोऽपि प्रभो! ततः । स्वयं भ्रियन्त एवाकै प्रति धूलिक्षिपो जडाः ॥ २३२ ॥ यच्चान्नादिप्रदानेनास्माकं पापात्मनामपि । चक्रे सा जीवनोपायं, तत्तु चित्राय जायते ॥ २३३ ॥ कदन्नं यद्ददौ गर्तास्थानान्त: सा महासती । विज्ञेयं तत्तु विस्मेरस्मरापस्मारशान्तये ॥ २३४ ।। तत्कृतैरुपचारैस्तैर्मदनोन्मादहारिभिः । क्षामत्वादिकमेतन्नो, जातमापातमङ्गुलम् ॥ २३५ ॥ निशम्येति गुणांस्तस्या, भूपतिर्विस्मितो भृशम् । प्रशशंस सदाशंसो, गुणज्ञ इति तां मुदा॥ २३६ ॥ स्त्रीजातेरप्यहो ! तस्याः, पेशलं बुद्धिकौशलम् । शीलस्य च त्रिधा शुया, परिशीलनमुत्तमम् ।। २३७ ।। वपुषाऽपि १ पूर्व हि कुबेरौपम्यं विभवादिभिः घनदसादृश्यं बभूव अधुनाऽपि कुबेरः -कुत्सितशरीरस्तदौपम्ये कुबेरौपम्यं कुशरीरसाम्यम्
॥७१॥
Page #224
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥७२॥
सुदुष्पालं, शीलं वाचा ततोऽपि च। मनसा तु सुशीलत्वं यत्तल्लोकोत्तरं खलु ॥ २३८ ॥ यतः - नव्ये स्फूर्जति तारुण्ये, विकाराङ्कुरनीरदे । स्वकान्ताविरहे चान्तं राचान्तस्वास्थ्यशर्मणि ॥ २३९ ॥ वित्तादिमत्तामत्तेषु, वित्तेषु प्रगुणैर्गुणैः । कामं कामयमानेषु कामिषूपान्तगामिषु ॥ २४० ॥ अविद्यमानश्वशुराद्यङ्कुशाऽपि कुशाग्रधीः । शुद्धं शीलं यथा साऽधाद्विश्वेऽप्येवं दधातु का ? ।। २४१ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ धन्यो धन्यैष सा यस्य, वल्लभा विश्वदुर्लभा । सीता शीलेन रूपेण, रतिर्बुद्ध्या च भारती ॥ २४२ ॥ इत्याद्युक्त्वा नृपः सार्थवाहमाहूय सत्वरम् । स्मित्वा स्माह सखे ! साधु, दत्ता मे वटवासिनः ।। २४३ ॥ अमी शठधियोऽप्युच्चैताः शालीनतां यया । अस्तु स्वस्ति भवत्पत्न्यै, तस्यै प्रबलशक्तये ॥ २४४ ॥ यद्वा नोलय्यते यद्वाक्, पुष्पाद्यैरप्यचेतनैः । तत्प्रभावादमी शाठ्यं जहुस्तत्र किमद्भुतम् ? ।। २४५ ।। स्तुवीत गुणिनं वीतमत्सरो नापरस्तु 'ना । स्तुवन्त्येनां पुनरमी, पूर्वमत्सरिणोऽप्यो । २४६ ॥ यद्वा शीलमहिम्नायां स्तुवीरंस्त्रिदशा अपि । उवस्पृशो न कुर्वीरन्, शस्तास्तत्संस्तवं कथम् ? ॥ २४७ ॥ यः शीलमहिमा लब्धवर्णः शास्त्रेषु वर्ण्यते। सोऽनया सत्यतां निन्ये, सत्या संशुद्धशीलया । । २४८ ॥ तदियं दविता श्रेष्ठिन् ! श्रेष्ठा कल्पलतेव ते । गुणप्रसूनैः
१ अन्तर्हृदये आचान्तं भक्षितं विनाशितमिति यावत् स्वास्थ्यशर्म येन स तथा तस्मिन् । २ नरः ।
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
110211
Page #225
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥७३॥
. सुमनोमनो मोदयतानिरम् ॥ २४९ ॥ इत्थं विक्रमराजेन, तत्समाजेन चोच्चकैः । प्राशंसि सा सती को
वा, प्रशंसां नाश्नुते गुणैः ? ॥ २५०॥ परीक्षया तया बुद्धिमतीषु च सतीषु च । प्रथमां प्रथमानश्रीरेषा रेखां सती ययौ॥२५१॥ ततः प्रभृति वृद्धिं तत्, प्रभाव: सर्वतो दधौ। लोकोपकारं चक्रे च, सा सुधेव स्थिता विधौ ॥ २५२ ॥ ततः क्रमादुज्जयिनी, जगाम जगतीपतिः । इभ्यान्वितः काम इव, वर्ती माधवसंयुत': ॥२५३ ॥ वेदसङ्ख्याः सनिर्वेदास्ततस्ते धीसखा अपि । तां स्वागः क्षमयामासुर्गताः सङ्गत्य तद्गृहे ॥ २५४ ॥ पूर्वोपात्तं प्रतिददी, तद्धनं साऽप्यतद्धना' । न ह्यङ्गिनो विमुह्यन्ति, जातु न्यायाध्वनोऽध्वगाः ।। २५५ ॥ गिरा सुधाकिरा धर्मोपदेशं च तथा ददौ । परस्त्रीसङ्गनियम, यथा तेऽपि प्रपेदिरे ॥ २५६ ॥ अहो ! महीयान् महिमा, महासत्या महामतेः । विशिष्टां शिष्टतां भेजुरनार्या अपि येन ते॥२५७॥ ततः प्रणम्य ते गोत्रदेवतामिव तां मुहुः । स्मरन्तस्तद्गुणान् जग्मुः, स्वस्थानं स्वस्थमानसाः ॥२५८॥ तस्याः प्रियोऽपि तत्सङ्गात्, प्रतिपेदे सुशीलताम् । सत्सङ्गः खल्वनाचारपारावारस्य कुम्भभूः ॥२५९॥ तस्यां च पुर्यामन्येचुर्भव्यचक्रसुखाकरः। विहरनाययौ श्रीमान्, सिद्धसेनदिवाकरः ॥ २६०॥ तं च सूरीन्द्रमायातं, ज्ञात्वा केकीव वारिदम् । रोमहर्षप्रकर्षानुमेयां प्राप मुदं नृपः ॥ २६१ ॥ महर्दया १ समतः इत्यपि। २ अकृपणा।
॥७३॥
Page #226
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥७४॥
समुपागाच्च, भूपस्तं वन्दितुं मुदा । तदाऽपरेऽपि पुन्नागा, नागराश्च सहस्रशः ॥ २६२ ।। सार्थेशोऽपि तदा सभ्यसार्थेशः स्वप्रियासखः । धर्म शुश्रूषमाणस्तं मुनिराजमुपाश्रयत् ।। २६३ ॥ सूरसूर्योऽपि भव्याब्जभासिनीर्जायनाशिनीः । गास्ततान निजाः साधुश्राद्धधर्मार्थदर्शिकाः ।। २६४ ।। ताभिर्विध्वस्तसमोहाः सम्यग् मार्गावबोधतः । भविनो बहुमोदन्त, दिग्व्यामूढा इवाध्वगाः ॥ २६५ ॥ सार्थेोऽपि तदा नष्टतमाः शिष्टतमाशयः । विज्ञो विज्ञपयामासागुरुकर्मो गुरूनिति ॥ २६६ ॥ नाथाद्य यावदात्मानं, तत्त्वज्ञानं विनाऽप्यहम् । विदाञ्चकार वेत्तारमहम्मन्यतया मुधा ।। २६७ ॥ कलाकलिन्दिकापारदृश्वनामपि देहिनाम् । तत्त्वज्ञानं विना ह्यज्ञपदवी न दवीयसी ॥ २६८ ॥ इदानीं तूपदेशैर्वः, सुधारससहोदरैः । हताज्ञानामयैस्तत्त्वज्ञ आनारोग्यमकारि मे ।। २६९ ।। श्रद्दधे सर्वसावद्ययोगत्यागैकलक्षणम् । सर्वोत्तमं साधुधर्मं कर्त्तुं शक्तोऽस्मि नो पुनः ।। २७० ।। ततः सम्यक्त्वसंयुक्तद्वादशव्रतलक्षणम् । स प्रियस्य कृपां कृत्वा, श्राद्धधर्मं प्रदत्त मे ।। २७१ ॥ तेनेत्युक्ताः सूरयोऽपि, श्राद्धधर्मं प्रियायुजे । ददुस्तस्मै सुशिष्याय, भक्तियुक्ताय मन्त्रवत् ॥ २७२ ॥ कृतार्थमानी साथैस्ततोऽगात् सप्रियो गृहम् । धर्मं चाराधयामास, सोऽभीष्टमिव दैवतम् ॥ २७३ ॥ शङ्कादिदोषविकलं शुद्धं सम्यक्त्वमुद्वहन् । व्रतान्यणुव्रतादीनि, निर्दोषाण्यनुपालयन् ।। २७४ ॥ शुद्धैर्वस्त्रान्नपानाद्यैनिर्ग्रन्थान्
श्रीचम्पकमाला
कथा ।
॥७४॥
Page #227
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचम्पकमाला
कथा।
॥७५॥
प्रतिलाभयन् । श्रमणोपासकेष्वाप, प्रथमत्वं स शिष्टधीः ।। २७५ ॥ युग्मम् ।। सती चम्पकमालाऽपि, शीलसौरभशालिनी । अणुव्रतादिसद्गुणैरालीढा शुशुभेऽधिकम् ॥ २७६ ॥ स्वतोऽप्युदारोदारोक्त्या नोदितश्च प्रमोदवान् । धर्मस्थानेषु सार्थेशः, स्वमर्थ सोऽकृतार्थयत् ॥ २७७ ॥ न्यास्थन्नव्यानि चैत्यानि, पुराणान्युद्दधार च । भूरिवित्तव्ययैरहदाश्च प्रत्यतिष्ठिपत् ॥ २७८ ॥ जैनोपयोगिशास्त्राणां, पुस्तकान्यप्यलीलिखत् । चतुर्विधस्य सङ्घस्य, भक्तिं च विविधां व्यधात् ॥ २७९।। कृततज्जीवनोपायो, धीवरादींश्च धीवरः । न्यवर्त्तयज्जीववधाद्दीनादीनुद्दधार च ॥ २८० ॥ सङ्घाधिपत्यतिलकमालिके दधदुत्तमम् । शत्रुञ्जयोज्जयन्ताद्रिमुख्यतीर्थानि सोऽनमत् ।। २८१ ॥ इत्थं तौ दम्पती शुद्धं, श्राद्धधर्म समाश्रितौ ॥ यथाशक्ति जिनाधीशशासनोद्योतनोद्यतौ ॥ २८२ ॥ यथावत् पालयन्ती चाभिगृहीतानभिग्रहान् । आनन्दशिवनन्दादिदाम्पत्यौपम्यमापतुः ॥ २८३ ॥ युग्मम् ॥ समाधिमृत्युमासाद्य, प्रान्तेऽप्यनशनादिना । सुगति तौ गतौ सा हि, सुप्रापा जिनसेविनाम् ।। २८४॥
इत्थं चम्पकमालया सुविमलं शीलं दधत्या दृढं, लेभेत्रापि महान् प्रभावविभव: प्रेत्यापि शर्मोत्तमम्।
॥५॥
Page #228
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
बीचम्पकमाला
था।
॥७६॥
तद्धेती दुरितक्षयाय परमे हेतौ परब्रह्मणः , सम्यग् ब्रह्मणि भावसाधुमहिते यत्नः समाधीयताम् ॥२८५॥ ॥ इति श्रीतपागच्छाधिराजश्रीविजयदानसूरीश्वरशिष्यमहोपाध्यायत्रीविमलहर्षगणिमहोपाध्याय
श्रीमुनिविमलगणिशिष्योपाध्यायत्रीभावविजयगणिविरचितायां चम्पकमालाकथायां चतुर्थः प्रस्तावः । तत्सम्पूर्ती च सम्पूर्णेयं चम्पकमालाकथा॥
॥अथ प्रशस्तिः ॥ तपगणनगगनरवीणां, श्रीविजयानन्दसूरिशक्राणाम् । राज्ये कथानकमिदं, भावविजयवाचकस्तेने॥१॥ सिद्धिगगनमुनिचन्द्रप्रमितेऽब्दे १७०८ विजयदशमिकासु तिथौ। विद्यापुरे वितेने, कथाममूं सोऽर्थितः प्राज्ञैः॥२॥ महासतीवृत्तमिदं वितन्वताऽयुक्तं यदुक्तं मयकाल्पबुद्धिना। मिथ्याऽस्तु तत्पापमपाग्रहस्य मे, सद्धिश्च तच्छोध्यमुदारबुद्धिभिः ॥३॥
॥७॥
Page #229
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचनालेखा कथानकम्।
॥१॥
॥अहम्॥ . ॥श्री शंखेश्वर पाश्वनाथाय नमः। ॥श्री प्रेम-भुवनभानु-पा-हेमचंद्र सदुरुभ्यो नमः ॥
' श्रीसम्यक्त्वदृढतायां
श्रीचन्द्रलेखाकथानकम्। श्रीवर्द्धमानमानम्य जिनं सद्धर्मदेशकम् । सर्वकर्मविनिर्मुक्तं प्रणम्रामरपूजितम् ॥१॥ स्वल्पप्रज्ञावबोधार्थमृजुगीर्वाणभाषया। सम्यक्त्वे रच्यते रम्या चन्द्रलेखा कथा मया ॥२॥'या देवे देवताबुद्धिगुरौच गुरुतामतिः । धर्मे च धर्मधी: शुद्धा सम्यक्त्वमिदमुच्यते॥३॥जीवार्दीश्च पदार्थान्
यो जानीते भावतस्तथा। अजानन्नपि श्रद्धत्ते सम्यक्त्वं तस्य जायते ॥४॥'भ्रष्टेनापि हि चारित्रात् - १ उक्तं च-अरिहन्तो मह देवो, जावज्जीवं सुसाहुणो गुरुणो । जिणपन्नत्तं तत्तं, इय सम्मत्तं मए गहिअं ।।
२जीवाइ नवपयत्थे जो जाणइ तस्स होइ सम्मत्तं । भावेण सद्दहतो अयाणमाणे वि सम्मत्तं । नवतत्त्व. गा.५१. ३दसणमडो भो दसणभट्ठस्स नत्वि निव्वाणं । सिझन्ति चरणरहिया दसणरहिया न सिज्झन्ति ॥ आव. नि.
-
॥१॥
Page #230
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
॥२॥
सम्यक्त्वं ग्राह्यमकिमिः । यतः सिट्यन्ति चारित्रहीना नो दर्शनोज्झिताः॥५॥ यतः- सम्यक्त्वरत्नान्न परं हि रत्नं, सम्यक्त्वबन्धोर्न परो हि बन्धुः । सम्यक्त्वमित्रान परं हि मित्रं, सम्यक्त्वलाभान्न परो हि लाभः ॥६॥ (योग. प्र. श्लो.) सम्यक्त्वं निश्चलात्मा यः कष्टेऽप्युज्झति नो नरः । चन्द्रलेखेव परमां सोऽश्नुते सुखसम्पदम्॥७॥ तथाहि-जम्बूद्वीपस्य भरते विद्यते मलयाचलः। सुरभीकुर्वते यत्र दिगन्तं चन्दनद्रुमाः॥८॥ तत्रास्ति वटवृक्षस्योपरि प्रीतिपरायणम् । अन्योन्यं कीरमिथुनं तमालकोमलच्छवि ॥९॥ कौतूहलेन मिथुनं केनापि खेचरेण तत् । दृष्ट्वाऽऽयातेन चादाय नीतं स्वकीयवेश्मनि ॥१०॥ सौवर्णे पञ्जरे क्षिप्त्वा पाठयत्यखिलाः कलाः । षड्दर्शनानां तत्त्वानि सूक्तानि विविधानि च॥११॥खेचरो मिथुनं नित्यं तल्लात्वा भ्रमति क्षितौ। तद्विरहे पुनः सर्व स शून्यं मन्यते जगत् ॥१२॥ खेचरं प्रतिबोध्या मोचितं चारणर्षिणा । विललास यथेच्छ तत् तत्रैव मलयाचले ॥ १३ ॥ तयोः क्रमेण जातस्तत् प्रतिरूपस्तनूर्भवः । कलाकलापं सकलं सोऽपि ताभ्यां च शिक्षितः॥१४॥ युग्मस्य प्रीतिभाजोऽपि तस्य दैवात् कदापि हि। अतीव कलहो जज्ञे धिग् धिक् चेतांसि कामिनाम् ॥ १५॥ शुकेन निर्भप्रेम्णा ततस्तेन क्रुधा द्रुतम् । तारुण्यपुण्यसर्वाङ्गी समानीता परा शुकी ॥ १६ ॥ चाटु . वाग्भिर्मानयति वराकीतंशुकी ततः। नव्यासक्तमनाः पापस्तथापि नैव मन्यते॥१७॥ प्रणष्टप्रेमसम्भारं
॥२॥
Page #231
--------------------------------------------------------------------------
________________
0
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कवाचकम्।
॥३॥
साथ दृष्ट्वा निजं पतिम् । जजल्पार्पय पुत्रं मेऽमन्दानन्दप्रदायिनम् ॥१८॥ उक्तं च-सर्वभङ्गया भवत्येव खीणां तावत् प्रियः प्रियः । पुत्रस्तद्विरहितानां तासामाश्वासकः स्मृतः ॥ १९ ॥ अहं संसारदुःखेभ्यो निर्विग्णाथ शिवाप्तये। आत्मानं साधयिष्यामितीयं गत्वा च कुत्रचित् ॥ २०॥ एष पुत्रः संस्थितो मे पावें संलेषणादिषु । सद्धर्मवारिषेकेण मोहतापं हरिष्यति ॥ २१॥ धर्मध्यानप्रवहणं मुक्तं निर्यामकेण हि। अवसानकालवादि: पारं प्राप्नोति नाङ्गिनाम्॥२२॥ कीरोऽपि तद्वचः श्रुत्वा वहिनेव ज्वलन् क्रुधा। जूचे पुत्रं मार्गयन्ती जाता नो खण्डशः कथम् ? ॥ २३ ॥ पितुरेवाऽऽभवं पुत्रः स्यात् क्षेत्रक्षिप्तबीजवत् ॥ साऽऽख्यत् पुत्रो मातुरेव तां विना न भवेत् सुतः॥२४॥ उक्तं च-उपाध्यायदशाचार्य आचार्याणां शतं पिता। सहसं तु पितुर्माता गौरवेणातिरिच्यते॥२५॥ एवं तत्पुत्रसंयुक्तं विवदन्मिथुनं मिथः । काञ्चीपुर्या बयौ तस्य निर्णयार्थ नमोऽध्वना ॥ २६ ॥ तत्रास्ति द्विइमावेण्याकर्षदुर्ललितो बली। भूपो दुर्ललितो नाम गतं तस्य सभोपरि ॥ २७॥ कीरः खेचरसंसर्गा-निर्भयो नभसि स्थितः । प्रथमं तं वर्णयति निजबुया नराधिपम् ॥ २८॥ नन्दतात् स नृपो यस्य वीक्ष्य सारस्वतं रसम् । गत्वा पातालममृतं निलीयाद्यापि तिष्ठति ॥ २९ ॥ कीरः पुनदक्षिणाधिमुत्पाद्य वसुधाधवम् । नत्वा भक्त्या सुललितवाभिरेवमवर्णयत् ॥ ३०॥ मुखाब्जे राजहंसीव यस्य वाग्देवता स्थिता। सत्यसन्धः स राइ
॥३॥
Page #232
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्त्रलेखा कथानकम्।
॥४॥
जीयाल्यायमार्गनभोरविः॥३१॥व्याहरत् कीरयुग्मं तत् कौतुकाउकुलितो नृपः। एहि मे पार्श्वमात्मीयं कार्यमार्य ! निवेदय ॥ ३२ ॥ विवादे कथिते ताभ्यां मन्त्र्यास्यमीक्षते नृपः । सोऽप्याख्यदनयोर्दास्ये मध्याह्ने झुत्तरं स्फुटम् ।। ३३ ॥ साश्चर्यनृपतिर्नीत्वा करीयुग्मं निजं गृहम् । यथेच्छं भोजयामास स कूरदाडिमादिभिः॥३४॥ स्थिते सदसि मध्याह्राज्ञि मन्त्रिजनोऽवदत् । अपूर्वोऽश्रुतपूर्वश्च विवाद एष कीरयोः ॥ ३५॥ विचारयन्तोऽपि चिरं पारं नास्य गता वयम् । कमपि ज्ञानिनं ह्येतौ तद् गत्वान्यत्र पृच्छताम् ॥ ३६ ॥ ततो रोषारुणो राजा धीगर्वपर्वतस्थितः अतर्जयन्मन्त्रिवर्ग धिग् धिग् वो वैभवं धियाम्॥३७॥ दैवाद विवादो योषोऽनिश्चित: कीरयोरितः । यात्यन्यत्र युगान्तं मेलजा तर्जातिदुःसहा ॥३८॥ कियन्मात्रो विवादोऽयं यद्वा बुद्धिमतां पुरः। श्रवणे प्रवणीकृत्य तस्माच्छृणुत मे वचः॥३९॥ लोके प्रसिद्धमेवैतद् बीजं बीजपतेर्भवेत् । क्षेत्रं क्षेत्राधिपस्येव पितुः पुत्रः सुनिश्चितम् ॥ ४०॥ शरीरक्षेत्रमादाय कीरी यातु यथेप्सितम् । बहीव मेघनिर्घोषं स श्रुत्वेत्यदधान्मुदम् ॥ ४१॥ कीरी विषण्णचित्तावग् नीतिनैतादृशी नृप!। शास्त्रार्थप्रतिकूला ते कर्तुं युक्ता विवेकिनः॥४२॥ राजन्नमुं पञ्चकुले न्यायमार्ग प्रकाशितम् । वह्या लेखय नायाति येन ते विस्मृतेः पथम् ॥४३॥ तदा मानेन मन्वानोऽवितथं निजभाषितम् । अलेखयन्नृपो वह्याममात्येभ्यस्तथैव तत्॥४४॥ तथाहि-बीजिन एव
॥४॥
Page #233
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
॥५॥
.. हि बीजं क्षेत्रं भवतीह तद्वतामेव । दुर्ललितमहीपालो निर्णयमेव स्वयं चक्रे॥४५॥ श्रुत्वा नृपकृतां ।
नीति मुक्तपुत्रा शुकी तदा। सा तरुच्छिन्नशाखेव पपात पृथिवीतले॥४६ ॥ प्रियां दीनाननां त्यक्त्वा कीरोऽपि निष्ठरस्ततः । पुत्रं गृहीत्वा सानन्दं जगाम मलयाचलम् ॥ ४७ ॥ मन्त्रिप्रयुक्तशीतोपचारः सम्प्राप्तचेतना। दृष्टा लोकैः सशोकैः सा दीनोड्डिड्ये ततः शुकी॥४८॥ गत्वा शत्रुञ्जयं तीर्थ नत्वा च वृषभं जिनम् । त्यक्त्वा चतुर्विधाहारं भावयन्ती सुभावनाम् ॥ ४९ ॥ स्मरन्ती च नमस्कारमन्त्रं पूतत्रिविष्टपम् । तस्थावनशनं कृत्वाऽऽलोच्य पापानि शुद्धधीः ॥५०॥ न गृहं स्वजना नैव न भर्ता नाङ्गजोऽपि च । संसारेऽत्र शरण्यं मे मुक्त्वैकं जिनशासनम् ॥५१॥ सैषा भवविरक्तापि चित्ते दुर्ललितं नृपम् । ध्यायन्ती विधिना त्यक्तप्राणा मध्यमभावना ॥५२॥ काञ्चीपुर्या समुत्पन्ना चन्दनश्रेष्ठिनो गृहे। बहुपुत्रोपरिजातापित्रोरतीववल्लभा॥५३॥ द्वितीयाचन्द्रलेखेव चन्द्रलेखाभिधानतः। क्रमेण वृद्धिमापत् सा जनानन्दप्रदायिनी ॥ ५४ ॥ पूर्वभवाभ्यासवशाजैनधर्मरताऽभवत् । उत्पन्नजातिस्मरणा कीरीभवमलोकयत् ॥ ५५॥ विधत्ते जिनधर्म सा सम्यग्दर्शनसुन्दरम् । आर्याणां सेवयाधीते शास्त्राणि गणयन्त्यपि॥५६॥ कर्मप्रकृत्यादिबहुग्रन्थेषु चाहतेषु सा। कौशलं परमं प्राप्य विदुषामग्रिमाञ्जनि॥ ५७॥ सर्वत्र पृच्छनीयाऽभूद् गार्हस्थ्यधर्मकर्मणोः । चित्रं किमत्र सन्दोहो गुणानां याति
॥५॥
Page #234
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचनालेखा कथानकम्।
गौरवम्॥५८॥ अन्यदा तेजदेशात् सा विज्ञप्य पितरं निजम् । आनाययद्धरिहयवाजिविभ्राजिवाजिनः ॥ ५९॥ तरुच्छायासु बद्धास्ते पुरसीम्नि सरित्तटे । कस्य नो हरते चेतः सुरेन्द्रतुरगा इव ॥ ६॥ वीक्षाचक्रे क्षमानाथः कौतुकाकुलितोऽन्यदा। स तानपास्तमनस्तायसमीरणस्मयान् हयान् ॥ ६१॥ अतुल्येनाऽपि मूल्येन मार्गितांस्तान् महीभुजा । पुत्र्या निवारितः श्रेष्ठी ददे तानो कथञ्चन ॥ ६२॥ अदानिजकिशोरान् स तनयावचसाऽन्यदा। तुरगीणां गर्भकृते नृपेणात्यर्थमर्थितः ॥६३॥ सञ्चारिताः किशोरास्ते प्रत्यब्दं वडवासु च । पञ्चवर्षाणि यावत् तत् सञ्जाता बहवो हयाः ॥ ६४ ॥ अथाख्यच्चन्द्रलेखा स्वं पितरं मे किशोरकैः । सञ्जातास्तुरगा राज्ञो लाहि तानखिलानपि ॥६५॥ रुष्टस्त्वां किमपि ब्रूयाद् यदा पृथ्वीपतिः पित: !| निःसङ्कोचं तदा वाच्यं रहस्यं वेत्ति मे सुता॥६६॥ ततो निजावसञ्जाता वाजिनस्तनयागिरा । पयः पातुमुपेतास्ते सत्वरं श्रेष्ठिना हृताः ॥ ६७ ॥ श्रेष्ठिभटत्रासिताश्चपालोक्त्या वसुधाधिपः । रुष्टः श्रेष्ठिनमाहूयाऽवग् मे किं वाजिनो हृताः ?॥६८॥श्रेष्ठ्यांह नैवजानामि रहस्यं किमपि प्रभो! विज्ञा कन्या मम स्वामिन्नुत्तरमस्य दास्यति॥ ६९॥प्रेष्याश्चर्यात् प्रतीहारं सत्वरं धरणीधवः । सभायां भूरिलोकायामानयत् श्रेष्ठिनन्दिनीम् ॥७॥ भूरिपरिजनोपेता सहिता च सखीजनैः । सुखासनस्था भास्वन्ती विमानस्थेव देवता॥७१॥ कल्पलतेव
॥६॥
Page #235
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
श्रीचन्द्रलेखा
कथासंग्रहः
कथानकम्।
॥७॥
.. दुःस्वेभ्यो ददती दानमध्वनि। वर्ण्यमाना मागधैश्च धराधवसदो' ययौ॥७२॥ एषाद्यापि दुग्धभुग्वी किं
दास्यत्युत्तरं कनी ? । इत्थं कुतूहलेनोचैर्मिमिलुस्तत्र नागराः ॥७३॥ सापि नत्वा धराधीशमुत्सङ्गे स्वपितुः स्थिता । पृष्टा पृथ्वीभुजा कन्ये ! दत्स्वाश्चहरणोत्तरम् ॥ ७४ ॥ साऽख्यत् साहसमालम्ब्य स्मरत्यन्यजनोऽपि हि। स्वकीयवचनं देव! त्वादृशस्तु विशेषतः ॥ ७५॥ राजा ससम्ममं प्राह किं वचो यत् स्मरामि नो ?। वाग्देवी सदृशा आह ततः पृथ्वीपतेः पुरः ॥ ७६ ॥ विषसङ्गोषिणी लक्ष्मीश्चैतन्यं भुजतां हरेत् । भुक्तं तन्मारयति नो जनाश्चित्रमिदं पुनः॥७॥ पूर्वभवकृतं कार्य स्मरन्त्येके स्वनामवत् । एतद्भवचरित्रं तु चित्रमन्ये न जानते ॥७८ ॥ ततो रोषारुणीभूतनेत्रो धात्रीधवोऽवदत् । त्वमेव स्मरसि बाले मया तु विस्मृतं किल ॥ ७९ ॥ साऽवग् देव! हया एते त्वद्रिव हृता मया। अन्यथा गृहसर्वस्वं त्वत्सत्कमेव मे ह्यदः ॥८०॥ तनिष्कास्य वही राजन् ! निजं लेखं विलोकय । हया मदश्वसञ्जाता ममैवैते परस्य वा ? ॥ ८१॥ राज्ञो मन्त्र्यादयः सर्वे दृष्टा तन्मतिवैभवम् । अतीव विस्मयं प्रापुः प्रशशंसुर्मुहुर्मुहुः॥८२॥ सङ्कोचयन्ती भूपास्यपद्यमुल्लासयन्त्यथ । पितुर्नयनकुमुदं चन्द्रलेखेव साऽभवत् ॥ ८३ ॥ वर्णनीयबुद्धिबला ततः सा जितकाशिनी । प्राप्ता बाला पितृर्गेहं प्रत्यक्षेव सरस्वती ॥ ८४ २ नृपसमाम्।
॥७॥
Page #236
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
॥८॥
॥तस्या विज्ञानमूर्वीशोऽपमानमात्मनो विदन् । विवादविस्मयापनः किं कुर्वे इत्यचिन्तयत् ॥ ८५॥ अन्यदातां नृपः कन्यां मार्गयति विवाहितुम् । परमार्थ पृच्छति स्म भीतः श्रेष्ठ्यपि तां सुताम् ॥८६॥ साह हर्षपुरिताङ्गीजनकमीदृशं वचः। विवाहं भूभुजा सार्ध भयं त्यक्त्वा कुरुष्व मे।। ८७॥ विवाहश्चन्द्रलेखाया महोत्सवपुरस्सरम् । राज्ञा दुर्ललितेनाऽमा श्रेष्ठिना निर्ममे ततः॥८८॥ प्रासादेऽभिनवे तां च स्थापयित्वा नृपोऽवदत् । यद्यपि श्रेष्ठिसूर्धूर्ता तथापि वञ्चिता मया।। ८९ ॥ प्रतिज्ञां श्रृणु मे बाढमारभ्याद्य दिनादहम् ।संलापं नो करिष्यामि विरक्तमानसस्त्वया॥९०॥ साऽप्याह धूर्त ! राजेन्द्र ! प्रतिज्ञां मेऽप्यमूं श्रृणु। अवश्यं तूलिकां खट्वां स्कन्धे ते वाहयामि चेत् ॥ ११ ॥ जेमयाम्यन्त्रमुच्छिष्टं स्वकीयं निजदासवत् । तन्नूनं चन्दनसुता वञ्चनप्रवणा स्माहम् ॥ युग्मम् ॥ ९२॥ तस्या वचोऽग्निना दग्धो राजा गुणवतीमपि। मन्वानो निर्गुणां चित्ते चिक्षेप दुर्भगासु ताम् ॥ ९३ ॥ कुर्वती जिनपूजां सा प्रवरैः कुसुमादिभिः । सौभाग्यकल्पतर्वादितपांसि व्यघादादरम् ॥ ९४॥ यतः-यद् दूरं यद् दुराराध्यं यच्च दूरे व्यवस्थितम् । तत् सर्व तपसा साम्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥१५॥नश्यन्ति तपसा रोगाः प्राप्यते तीर्थकृत्पदम् । रूपं सुखं च सौभाग्यं वृद्धिमायाति देहिनाम् ॥ ९६ ॥ आपदो विलयं यान्ति सान्निध्यं कुर्वतेऽमराः । १अमा सह
॥८॥
Page #237
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
कथासंग्रहः
11811
७
●
O
उत्पद्यन्तेऽष्टाविंशतिर्लब्धयस्तपसाङ्गिनाम् ।। ९७ ।। निकाचितानि कर्माणि क्षीयन्ते तपसा क्षणात् । दहनेनेव काष्ठानि पयोदा इव वायुना ।। ९८ ।। किं बहूक्तेन तपसा मनुष्यामरसम्पदः । लुठन्ति चरणाम्भोजे मुक्तिस्त्री च स्वयंवरा ।। ९९ ।। राजानमन्यदाऽऽपृच्छ्य तपउद्यापनाकृते । तपः शोषितसर्वाङ्गी प्राप्ता सा सदनं पितुः ॥ १०० ।। दृष्ट्वातिकृशदेहां तां श्रेष्ठी स्वाङ्गे निवेश्य च । व्यलपत् किमु वत्से ! हाऽक्षेप्यात्मा व्यसनोदधौ ॥ १०१ ॥ कथमपि विवाहं ते कारयाम्यमुना नहि । यद्वा दैवकृतं कार्यं बलात् केन निवार्यते ? ॥ १०२ ॥ रामो राज्यात् परिभ्रष्टः पाण्डवास्तु वनं गताः । मृतः कृष्णस्तृषाक्रान्तः श्रेणिको नरकं ययौ ।। १०३ ।। विहृतश्च निराहारो वर्षं यावद् वृषध्वजः । शिष्यः श्रीनेमिनाथस्य ढण्ढणोऽपि महामुनिः ॥ १०४ ॥ श्रीगजसुकुमालस्याङ्गारा धृताश्च मस्तके । छल्लिर्निराकृता देहात् स्कन्धकस्य महात्मनः ।। १०५ ॥ कर्णयोः कीलकक्षेपो महावीरजिनेशितुः । कुले नीचे समुत्पत्तिरेता दैवविडम्बना: ॥ १०६ ॥ प्रतिषेध्य पितुर्वाचं निर्मायोद्यमनक्रियाम् । जिनसङ्क्रमाम्भोजं विधिपूर्वमपूजयत् ।। १०७ ॥ विषण्णहृदयं तातं निवार्याचीकथत् ततः । पञ्चाशद् देहि मे कन्याः कलाकलापशालिनी: ॥ १०८ ॥ त्वद्गृहान्मे गृहं यावत् सुरङ्गां कारयैककाम् । पुरद्वारनिवासिन्या देव्या वासगृहात् पराम् ॥ १०९ ।। एकां मत्सदनस्याधः सुरङ्गायां जिनालयम् । कारयित्वा ततस्तातो निश्चिन्तीभूय तिष्ठतु ॥ ११०॥
•
O
O
0
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम् ।
॥९॥
Page #238
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
॥१०॥
यतः-यस्य बुद्धिर्बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् ? बने सिंहो मदोन्मत्तः शशकेन निपातितः ॥१११॥ उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । नहि सिंहस्य सुप्तस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः॥ ११२ ॥ उद्यमं साहसं धैर्य बलं बुद्धिः पराक्रमम् । षडेते यत्र विद्यन्ते तत्र देवोऽपि सप्तमः ॥११३ ॥ तस्या देव्या इवाशेषचिन्तितार्थस्य पूरणे। श्रेष्ठिना चन्दनेनापि कल्पवृक्षायितं किल ॥ ११४ ॥ ततः सुरङ्गमार्गेण गत्वा सा जनकालयम् । अध्यापयति पञ्चाशत् कन्यास्ताः सकलाः कलाः ॥११५॥ ग्रामतालादिभी रम्यं सङ्गीतं ता अशिक्षयत् । सा वीणावादनातोद्यविद्याश्चावद्यवर्जिताः॥ ११६ ॥ तत्र कान्तिक्षतध्वान्ते प्रासादे मणिनिर्मिते। दिनरात्र्योरिव स्वर्गे विशेषो नैव लक्ष्यते॥११७ ॥ सदा सिंहासने तत्रेन्द्राणीव सा निषीदति। कन्याभिस्ताभिरसमश्रृङ्गाराभिश्च वेष्टिता॥११८॥ तदादेशात् वादयति महाथ कापि तासु च । दिगन्तं प्रतिनादेन शब्दयन्ती विचक्षणा॥११९॥ कापि वीणां मृदङ्गं च वेण्वातोघे हि काचन। सजयति कापितालं ददती नृत्यतीतरा॥१२०॥ यदुक्तम्-काव्यशास्त्रविनोदेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेन हि मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा॥१२१॥ सङ्गीतसाहित्यकलाविहीनः साक्षात् पशुः पुच्छविषाणहीनः । तृणं न खादन्नपि जीवमानस्तद् भागधेयं परमं पशूनाम् ।। १२२ ॥ निशीथसमये राजा श्रुत्वा दथ्यौ स्वचेतसि । किं सङ्गीतमिदं भूमौ पाताले व्योम्नि वा गिरौ ? .
॥१०॥
Page #239
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
॥११॥
- ॥१२३ ॥ विशिष्टं सङ्गीतमिदं सुराणामपि दुर्लभम् । पुरः कस्यापि धन्यस्य जायते श्रोतृसौख्यदम् ॥
१२४ ॥ तच्छूवणमोहितात्मा नृपः परिजनान्वितः । जज्ञे चित्रलिखितवद् रुद्धान्यव्यावृतिः क्षणात् ।। १२५ ॥ नाटकावणध्वंसी क्षणादुच्छलितस्ततः । प्राभातिकतूर्यरवः प्रचण्डो नृपमन्दिरे ॥ १२६ ॥ अत्याश्चर्य दधच्चित्ते तगीतहतहनृपः । राज्यस्यापि न कार्याणि कुरुते दुःखमावहन् ॥ १२७ ॥ ताभिर्लोकमनोहारि पुनरेकदिनान्तरे। प्रेक्षणकं समारब्धमपूर्वतालमालि हि॥१२८॥ ग्रामत्रितयकलितं मूर्च्छनाभिश्च संयुतम् । मधुरस्वरं प्रसरं तत् सङ्गीतं श्रृणोति राट् ॥ १२९ ।। चित्ते चिन्तयति क्षमापो गीतेन पशवोऽपि हि । वशं यान्ति विदग्धानां मनुष्याणां तु का कथा ? ॥ १३० ॥ भृशं पीयूषसदृशं तत् सङ्गीतरसं पिबन्। प्राभातिकतूर्यरवमश्रृणोद् गरसन्निभम् ॥१३१॥अपृच्छदास्थानगतो निवृत्ते प्रेक्षणक्षणे । राजा सङ्गीतवृत्तान्तं नैमित्तिकमुखान् जनान् ।। १३२ ॥ रहस्यं तस्य नो कोऽपि वेत्ति दूनो नृपस्ततः । कष्टेनातिवाहयति दिनं रात्रीपिपत्सया ॥ १३३ ॥ सम्यग् ज्ञात्वा मनोभावं चन्द्रलेखाऽपि भूभुजः । सङ्केत्य योगिनीमेकां प्राहिणोनृपसन्निधौ ॥१३४ ॥ मणिस्वर्दण्डमण्डितपाणिः सन्मणिपादुका । वेत्रमयतलपट्टत्छिन्नार्याजी जरत्पटा ॥ १३५ ॥ मुक्ताफलजपमाला सौवर्णयोगपट्टिका । मणिकुण्डलमण्डितगल्ला मूर्तेव शारदा ॥ १३६ ॥ रत्नपात्रोद्भासिहस्ता रूपापास्तसुराङ्गना।
॥१
॥
Page #240
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१२॥
......ee
❤
प्रतिहारदत्तमार्गा प्राप्ता सा राजसंसदि ॥ १३७ ॥ तां सिद्धयोगिनीमिव दृष्ट्वा सविस्मयः । न्यवेशयदासने तल्लब्धाशी: प्रणयान्वितः ॥ १३८ ॥ सा प्राऽऽह मनोऽभीष्टार्थसिद्धिं च सिद्धिं निर्वाणकारिणीम् । महासिद्धिं महीनाथ ! यो योगः स तनोतु वः ॥ १३९ ॥ नृपः प्राह कृताऽर्थाः स्म दर्शनेनाऽपि ते वयम् । तथाऽपि किञ्चित् पृच्छामि दूरं किञ्चिन्न योगिनाम् ॥ १४० ॥ साऽख्यद् राजन्निहानेतुं शक्ता स्वर्गात् शचीपतिम् । सूर्य गिलाम्यात्मशक्त्या राहुरिवेन्दुमप्यहम् ।। १४१ ।। कार्यं किमपि नैवास्ति छन्नमाविर्जगत्त्रये । करोति कारयति वा प्रत्यक्षं मेऽखिलं हि तत् ।। १४२ ।। भविष्यत्यनया कार्य योगिन्येति विचारयन् । सच्चक्रे भवनं नीत्वा राजा तामशनादिभिः ॥ १४३ ॥ यामिनीसमये जाते श्रुत्वा सङ्गीतमद्भुतम् । राजाऽवग् निजशक्त्या मां प्रत्यक्षं दर्शयैतकत् ।। १४४ ॥ साऽऽह राजन्नेतदपि प्रत्यक्षं दर्शयामि ते । परं नेत्रद्वये तेऽरं' भन्त्स्यामि पट्टकत्रयम् ।। १४५ ।। स्वशक्त्या पूर्वमूर्वीश ! दिव्यं देहं विधाय ते । पश्चान्नेष्ये दिव्यधाम्नि प्रवेशस्तत्र नान्यथा ॥ १४६ ॥ राज्ञाऽप्यङ्गीकृते वाक्ये प्रातः संस्थाप्य मण्डले । नरनाथं दिव्यकरमन्त्रमुच्चरति स्म सा ।। १४७ ।। रजनीसमये जाते प्रतिषेध्य जनागमम् । पट्टत्रयं स्म बध्नाति नेत्रयोः सा नरेशितुः ॥ १४८ ॥ चन्द्रलेखालये पूर्वं पश्चाच्च श्रेष्ठिनो गृहे । ततो १ अरम् = जल्दी
O
O
O
O
W
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम् ।
॥१२॥
Page #241
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
॥१३॥
. द्वारनिवासिन्याः सुरक्षाभवने ततः॥१९॥ संस्थाप्य भूपमेकान्ते चक्षुःपटे ह्यपाकृते। क्षिपति स्म । नेत्रयुग्मं विस्मितो राडितस्ततः॥१५०॥भास्वन्मणिप्रभाध्वस्तध्वान्तं मार्तण्डबिम्बवत् । मण्डपमण्डितं दीप्रचन्द्रोदयविभूषितम् ॥ १५१ ॥ रत्नमयपुत्तलिकातिस्तत्र सहसकम् । प्ररणन्मणिकिहिणीवजवजविराजितम् ॥ १५२॥ लसत्प्रवरतोरणसुरचापमनोहरम् । विस्फारिताक्षः झोणीशो वीक्षते भवनं भुवः ॥१५३॥ तन्मध्ये समनेपथ्यालकाररूपशालिनीः । कन्यास्ता नृप ऐक्षिष्ट
सुर्य इव भुवं गताः ॥ १५४ ॥ तन्मध्येऽतिमनोहारिमणिसिंहासनस्थिताम् । सेवितां चन्द्रलेखां स • कन्याभिस्ताभिरक्षत ॥ १५५ ॥ जय स्वामिनि ! मत्तेभगामिनि ! सुरसुन्दरि !। प्राणेश्वरि ! नागभर्तृ ...
रतिरूपातिशायिनि!॥१५६ ॥वर्णयन्तीमिति श्रुत्वा विस्मितोऽचिन्तयन्नृपः । नूनं कापि प्रभावान्या लक्ष्यतेऽसौ सुराना ॥ १५७ ॥ नेत्रोत्सवोऽद्य सजातः कृतार्थ मेऽद्य जीवितम् । यतोऽसौ देवदयिता रतिरम्या मयेक्षिता॥१५८॥ विस्मयोत्फुल्लनेत्रस्य प्रेक्ष्यमाणस्य भूपतेः। प्रेक्षणीयं समारब्धं ताभिस्तस्या निदेशतः ॥१५९॥ योगिन्यपि वितार्याशीस्तयाध प्रणता दुतम् । सिंहासनमलञ्चक्रे पूर्वपरिचितेव सा ॥१६०॥ कन्याभिरपि सङ्गीतं ज्ञात्वा तं भूपमागतम् । तथाविधं सुधाकल्पं जज्ञे मूर्खाकरं यथा॥ १६१॥ निशीथिन्यां व्यतीतायां चटिते प्रहरे दिने । ताभिर्विसर्जितं तस्या आदेशात् प्रेक्षणं हि तत् ॥
..
.
॥१३॥
Page #242
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
कबासंग्रहः
॥१४॥
१६२ ॥ अष्टादशभोज्यपेयरम्या रसवती तदा । प्राप्ता तस्या निदेशेन सुधास्यन्दसहोदरा ॥ १६३ ॥ समुत्पन्नसंशये वाऽब्रवीत् तां योगिनी तदा। विहाय नागराड्राज्यं किमायातात्र सुन्दरि !॥ १६४ ॥ साऽश्रुनेत्रा सदुःखेव साख्यज्ज्ञानेन योगिनि!। जानीषे त्वं चरित्रं मे तथापि भणामि ते ॥१५॥ विद्धि पट्टमहादेवी नागराजप्रियासु माम् । मयि रक्तमनाः कान्तः प्रेमपात्रं निरन्तरम् ॥ १६६ ॥ वीणावादननिष्णाता दासीयं कुशलेति मे । भूतानन्दमित्रकृते धरणेन्द्रेण मार्गिता ॥ १६७ ॥ नो दत्ता जायते यन्मे नाट्यभनोऽनया विना । नागराजो रुषाऽवादीद ग्रहीष्यामि हठादपि ॥ १६८॥ पत्युर्मत्वाऽपमानं तद् वात्राहमुपेयुषी। विधाय रत्नभवनं तिष्ठामि विजने सुखम् ।।१६९॥ विज्ञप्ति त्वत्पुरः कुर्वे यथा मां वेत्ति नैव सः । इह स्थितां तथा कार्य मन्त्रशक्त्या त्वयार्यिके ॥१७०॥ इत्युक्त्वा योगीनी तां सा गृहीत्वाऽऽदरपूर्वकम् । भोजनावसरे प्राप्ता देवमन्दिरसन्निभे ॥ १७१ ॥ शशिलेखाऽऽह तामायें ! चिरेण मिलिताऽसि नः। मया साधं तदेकत्र भाजने लाहि भोजनम् ।। १७२॥ सा प्रतिपन्नवचना स्थिता भोक्तुं तयासह। वीक्षिता विस्मयस्मेरलोचनेनावनीभुजा॥१७३॥ अचिन्तयत् ततो राजाऽदृष्टपूर्व मयेक्षितम् । पातालनायिकायास्तु रूपे जातावधिर्विः॥ १७४॥ सङ्केतेनाथ सा तस्या योगिनी प्रवरा जगौ। विस्मृतो हा प्रियसखि! प्रमादेनान्तिषन्मया॥१७५॥ तेन विनाऽद्यापि नैव.भोक्ष्ये श्रुत्पीडिताप्यरम्
॥१४॥
Page #243
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कथामकम्।
॥१५॥
शशिलेखाह शिष्यस्ते को नामाशं निवेदय ॥१७६ ॥ विद्याभृन्नागजातिर्वा गन्धर्वो वाऽसुरः सुरः। तत्कृते गौरवं कुर्वे यथाशक्ति यथा सखे!॥१७७ ॥ सा तां योगिन्यपि प्राह नैव नागादिजातिजः । मानुष्यकुलकोटीरः किन्तु दुर्ललितो नृपः॥१७८॥अथ नाशां कूणयित्वा साऽवोचद् वञ्चितासि भोः!। नूनं केनापि पूर्तेन नरेणालीकभक्तिना ॥ १७९ ॥ साप्याह मनसि वत्से ! मा वृथा चिन्तयान्यथा। दिव्यदेहो मया चक्रे स्वशक्त्यासी समन्ततः ॥ १८०॥ अनागतस्त्वया नेयः परमं गौरवास्पदम् । यस्मिंस्तुष्टास्मि नो तस्य किशनाप्यतिदुर्लभम् ॥ १८१॥ भोजय तदमुं शिष्यं मद्वाचा निजभाजने। दिव्यया रसवत्याउरमाजन्माऽभुक्तपूर्वया ॥ १८२ ॥ ततो योगिन्यपि प्राह भूपमागच्छ वत्स ! हे। भुक्ष्वाऽमा नागपल्येमां दिव्यां रसवर्ती द्रुतम् ।। १८३॥ मेने कृतार्थमात्मानमुच्छिष्टं तद् विदन्नपि। भुजन् को वाऽथवा खीभिर्वधितो भुवि नो जनः ? ॥१८४॥ यदाह-रेरे कण! मा रोदीः कं कंन प्रमयन्त्यमूः ? । कटाक्षक्षेपमात्रेण करस्थस्य तु का कथा?॥ १८५॥ सुभाषितेन गीतेन युवतीनां च लीलया। मनोन भिद्यते यस्य स योगी हथवा पशुः॥१८६॥ मनोज्ञं कापि कन्यामन्यद् यच्छत्यथो पुनः। योगिनीवचनादन्या तन्मध्येऽत्ति विहस्य च ॥१८७॥ तस्मै सुगन्धिताम्बूलं दत्त्वा वदती पुत्रक! प्रेक्षस्व रालमुत्थाय रम्यं नागप्रियागृहम् ॥१८८॥कन्यकाभिस्ताभिरपि हस्यमानः पदे पदे। व्यतिचक्राम
॥१५॥
Page #244
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१६॥
दिवसं वक्रोक्तिभिः सुखेन सः ॥ १८९ ॥ निशीधिन्यां प्रेक्षणादिव्यवसाये विसर्जिते । राजा व्यज्ञपयदेवं योगिनीं तां कृताञ्जलिः ॥ १९० ॥ अयि स्वामिनि ! सन्तुष्टा कल्पवल्लीव चेत् तदा । यच्छ मेऽप्सरसं रन्तुमासां मध्याच्च काञ्चन ।। १९१ ।। सां तमाह कथमपि रज्यन्त्यप्सरसो नरे । उज्झन्त्येताः क्षणार्धेन तदा देवकुमारकाः ।। १९२ ।। परं विद्याबलेनाऽऽशु करिष्ये ते समीहितम् । किन्त्वाजन्मं त्वया कार्यमेतासां वचनं किल ।। १९३ ।। वचनेऽङ्गीकृते राज्ञा शशिलेखामुवाच सा । त्वदाज्ञानिरतस्यास्य पूरयस्व मनोरथम् ॥ १९४ ॥ निद्रां चिरजागृतोऽसौ लभतां ते गृहोपरि । सुरशय्यासङ्गसुखमन्यत् ते कृपयाऽश्नुताम् ॥ १९५ ॥ साऽप्याख्यदुपरितले तूलिका नास्ति कापि हि । यद्येष काङ्गति सुखं स्वयं नयतु तूलिकाम् ॥ १९६ ॥ ततः शतगुणोत्साह उत्थाय सहसा नृपः । शिरसा तूलिकां धृत्वा चटितो भवनोपरि ।। ९९७ ॥ पुनरुत्तीर्यं पर्यङ्कं निधाय मस्तके नृपः । भवनस्योपरि नीत्वाऽऽस्तृणोति स्म च दासवत् ॥ १९८ ॥ योगिनीवचसोत्पाट्य सपर्यङ्कां च तूलिकाम् । सुरसुन्दर्या उपरितले नीत्वाऽऽस्तृणोन्नृपः ॥ १९९ ॥ सापि स्थित्वा स्वशय्यायां रतिरसगुणैस्तथा । चित्तं जहे यथान्याः स मन्यते रासभीरिव ॥ २०० ॥
यामिन्याः पश्चिमे यामे बद्ध्वा पट्टं च नेत्रयोः । नरनाथः स योगिन्या मुक्तः स्वभवने रयात् ।। २०१ ॥ एवमागच्छति नृपे प्रत्यहं भणिता तया । शशिलेखे ! ध्रुवं दासो जज्ञे ते पतिरप्यसौ ॥ २०२ ॥ ततः
O
ँ
O
O
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम् ।
॥१६॥
Page #245
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा - कमानकम्।
॥१७॥
पूर्णप्रतिज्ञा सा स्फारशारभासुरा। अन्त:पुरगतं भूपं कृतहासैवमभ्यधात् ॥ २०३॥ सदोषाऽहं परित्यक्ता "युक्तमेतत् परं नृप !। अपराद्ध किमन्याभिर्यत् ता दारा जहासि भोः ? ॥ २०४ ॥ अथवा सुरसुन्दर्या विलासरसिकस्य ते। अस्मादृशांन नामापि गृहीतं कुरुते रतिम्॥ २०५॥ राजा चमत्कृतश्चित्ते तद्वाचा तां निरूप्य च । उपलक्ष्य पुनः सम्यक् तत् किमेतत् किमित्यवक् ॥ २०६ ॥ ततो नत्वा नृपोऽवादि तया योऽविनयों मया । योगिन्या वचसाऽकारि क्षन्तव्यः स त्वया मम ॥ २०७॥ आश्चर्यहर्षविषादपूरितात्मा नराधिपः । देवीपदे बुद्धिमी चन्द्रलेखामतिष्ठिपत् ॥ २०८ ॥ उक्तं च-तावद्रोषश्च गर्वश्च पूर्वदोषादिसंस्मृतिः । समुत्कीर्णा इव स्वान्ते गुणा यावल्लगन्ति न॥ २०९ ॥ सर्वान्तःपुरसंयुक्तो राजा पातालवेश्मनि । भुञ्जानो विविधान् भोगान् सहस्राब्दीमजीगमत् ॥ २१० ॥ अथाभयङ्करः सूरिर्मुनिवृन्दपरिवृतः । उद्याने समवासार्षीत् कुसुमाकरनामनि ॥२११॥ दुर्ललितनृपः सूरिमुपेत्यानन्दमेदुरः । शशिलेखायुतोऽश्रौषीनत्वा तं धर्मदेशनाम्॥२१२॥ तथाहि-श्रेयो विषमुपभोक्तुं क्षमं भवेत् क्रीडितं हुताशेन । संसारबन्धनगतैर्न तु प्रमादः क्षमः कर्तुम् ॥ २१३ ॥ तस्यामेव हि जाती नरमुपहन्याद् विषं हुताशो वा। आसेवितः प्रमादोहन्याजन्मान्तरशतानि ॥२१४॥ तस्मात् प्रमादं निर्धूय सम्यक्त्वे क्रियतां मतिः । मूलादिभूते धर्मस्य द्वादशव्रतरूपिणः ॥ २१५॥ मूलं धर्मद्रुमस्यैतद् द्वारं धर्मपुरस्य च । पीठं
॥१७॥
Page #246
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
॥१८॥
निर्वाणहय॑स्य निधानं सर्वसम्पदाम् ॥ २१६ ॥ गुणानामेकमाधारो रत्नानामिव सागरः । पात्रं चारित्रवित्तस्य सम्यक्त्वं श्लाघ्यतेन कैः?॥२१७ ॥ तद्भो प्रमादमदिरां त्यक्त्वोपादत्त दत्तशिवसौख्यम् । शुद्धं श्रावकधर्म कुकर्ममर्माविधं सुधियः ॥ २१८ ॥ परतीर्थेऽपि गतानां येषां मरणेऽप्युपस्थिते पुंसाम्। सम्यक्त्वभक्तिरक्तिर्भवति हि ते प्राप्नुवन्ति शिवम् ॥ २१९ ॥ शशिलेखां ततः प्राह गणभृद् वचनं ह्यदः । जानती स्वपूर्वभवं भद्रे ! किं नाऽवबुध्यसे ?।। २२०॥श्रीमच्छत्रुञ्जये तीर्थे समाराध्याऽऽदिमं जिनम् । कोपं दुर्ललिते राज्ञि त्वया कुर्वाणयापि हि ॥ २२१ ॥ सम्यग्दर्शनसेवनवशादाप्तेदृशी रमा । त्वयाऽखिलत्रिभुवनाऽऽश्चर्यकृन्मतिवैभवः ।। २२२॥ युग्मम् ॥ इति श्रुत्वा गुरोर्वाचं सम्यक्त्वरत्नसुन्दरम् ।चन्द्रलेखाऽतिवैराग्या जग्राह श्रावकव्रतम्॥ २२३॥ नियमांश्च यथाशक्ति लात्वा राजादयो जनाः। नत्वा सूरि ययुः सर्वस्वं स्वं स्थानं प्रमोदिनः ॥२२४॥शशिलेखा पर्वतिथौ समचित्ता निजालये। व्रतप्रपालनार्थ च चकार पौषधव्रतम् ॥ २२५ ॥ एकस्मिन् दिवसे मेरुशैलनिश्चलमानसा। आन्तरारिनिग्रहार्थ कायोत्सर्ग चकार सा ॥ २२६ ॥ तदा सम्यक्त्वदायं च द्रष्टुं तद्भ्याननिश्चयम् । शशंस तां मुदा सम्यक्सुरी तावद् विशुद्धधीः ॥ २२७ ॥ नैव देवाऽऽदयोऽप्येनां धर्माच्चालयितुं क्षमाः । श्रुत्वा प्रोवाच मिथ्यादृग्देवी
॥१८॥
Page #247
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१९॥
❤
❤
❤
CO
❤
O
७
प्रेक्षस्व कर्म मे ॥ २२८ ॥ क्षोभनार्थं ततस्तस्या महाघोराश्च राक्षसाः । विकुर्विताः कर्तृकाव्य' करा अतिभयङ्कराः ॥ २२९ ॥ तारस्वरेण ते प्रोचुः स्फोटयन्तो गिरीनपि । त्यज धर्ममन्यथा त्वां गिलिष्यामः क्षणादपि ।। २३० ।। त्यक्त्वा श्रावकधर्म नः क्रमाब्जं वा प्रपूजय । मुक्तिसुखकृते मूढे ! नो चेन्नाशं गमिष्यसि ॥ २३९ ॥ तद्वचोवज्रपातेऽपि शशिलेखाऽतिनिश्चला । अखण्डयन्न सम्यक्त्वं जानती मण्डनं हृदः ।। २३२ ।। रक्षोभिया न नियमान् भङ्क्ते यावद् दृढव्रता । वाताऽऽहता इवाऽम्भोदास्तावल्लीनाः क्षणेन ते ॥ २३३ ॥ ततोऽतिघोराः करिणो हरयोऽपि विकुर्विताः । तेषामप्युपसर्गे न सा चुक्षोभ मनागपि ॥ २३४॥ केशैर्धृत्वा दुर्ललितं नृपतिं देवमायया । दर्शयित्वा व्यन्तरी सा धृष्टा दुष्टाऽब्रवीदिति ॥ २३५ ॥ एनं कपटधर्म मेऽग्रतो मुञ्चायि मुग्धिके ! । निःसंशयं मारयिष्येऽन्यथैनं ते प्रियं प्रियम् ।। २३६ ।। सा तच्छ्रुत्वा स्थिता तूष्णीं विशेषध्यानतत्परा । तदा कूटनृपोऽरोदीत् तत्पुरः करुणस्वरम् ॥ २३७ ॥ प्रिये ! धर्मममुं मुञ्च येन कष्टमपैति मे । स्वजीवितप्रदानेन रक्षन्ति कुलजाः पतिम् ॥ २३८ ॥ ततः साऽचिन्तयच्चित्ते भवे भवे भवेत् प्रियः । न तु धर्मोऽतिदुष्प्रापः खण्डयामि न तद् व्रतम् ।। २३९ ॥ चिन्तयन्त्याः क्षणादेवं क्षीणेषु घातिकर्मसु । उत्पन्नं केवलज्ञानं तस्याः सर्वाऽवभासकम् ।। २४० ॥
१ लघ्वसिव्याप्तहस्ताः ।
❤
O
❤
e e
श्रीचन्द्रलेखा
कथानकम् ।
॥१९॥
Page #248
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचनालेखा
आसन्नदेवताभिश्च मुद्रा तस्यै समर्पिता। ततस्तया शिरोलोचश्चतुर्मुष्टया विनिर्ममे॥२४१॥ सुवर्णकमले। स्थित्वा रम्ये देवविनिर्मिते । धर्म दिदेश भव्यानां पुरतः शिवशर्मदम् ॥ २४२ ॥ स चैवम्-चतुर्दा पुरुषार्थेषु मोक्ष एवोत्तमो यतः । तदर्थ चर्यते धर्मः कामार्थी धर्मसम्भवी ।। २४३ ॥ सम्पनिदर्शनज्ञानचारित्राण्यस्य हेतवः । सम्यक्त्वं 'स्यादधिगमानिसर्गादपि देहिनाम् ॥ २४४ ॥ सम्यग्जिनोक्ततत्त्वेषु श्रद्धानं दर्शनं हि तत् । तस्य भेदास्तु षट्षष्टिः प्रत्यपादि जिनेश्वरैः ॥ २४५॥ श्रद्धानं'हिचतुर्धा स्यात् पुनर्लिङ्गत्रय ततः । दशप्रकारों विनयस्तिस्त्रोऽथ शुद्धयो मताः ॥ २४६ ॥ दोषास्तु पञ्च सन्त्याज्या अष्टावथ प्रभावकाः । भूषणान्यपि पञ्चास्य पञ्चैव लक्षणाति च ॥२४७ ।
॥२०॥
१. सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः । तत्त्वा. अ. १ सू. २. तनिसर्गादपिगमाद्वा । ३. परमार्थसंस्तवः, २ परमार्थज्ञानिसेवा, कुगुरुत्यागः ४ कुदर्शनत्यागः । ४. धर्मशुश्रूषा, २ धर्मरागः, ३ देवगुरुवयावृत्त्यम् । ५. अरिहंतसिद्ध-चैत्य-सिद्धान्तयतिधर्म-श्रमणाचार्योपाध्यायप्रवचनदर्शनभेदैः । ६. मनोवाकायभेदो ।
शाकाहाविचिकित्सा-मिथ्यात्वप्रशंसा तत्परिचयश्चेति । ८. प्रावधनिकः, धर्मकथिकः, वादी, नैमित्तिकः, तपस्वी, विधामन्त्रबली, सिद्धः, कवी वेति । ९. जिनशासनकौशल्यम्, शासनप्रभावना, तीर्थसेवा, धर्मस्वैर्य, सद्देवगुरुसेवा। १०. उपशमसंवेगनिर्वेदानुकम्पास्तिक्याख्यानि ।
॥२०॥
Page #249
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥२१॥
।। षोढास्य' यतना कार्याऽऽकाराः षट् षट् च भावनाः । षट्स्थानानीति' षट्षष्टिभेदशुद्धं हि दर्शनम् ॥ २४८ ॥ सम्यग्दर्शनभाग् जीवः स्यात् सम्यग्ज्ञानवांस्ततः । सम्यक्चारित्रसम्प्राप्त्या प्राप्नुयात् परमं पदम् ।। २४९ ।। जीवो निर्वाणमापन्नः कर्मक्लेशैर्विमुच्यते । पुनर्नाऽऽयाति संसारमजरामरतां गतः ॥ २५० ।। यदाहुः श्रीहरिभद्रसूरयः - दंग्धे बीजे यथाऽत्यन्तं प्रादुर्भवति नाऽङ्कुरः । कर्मबीजे तथा दग्धे न रोहति भवाऽङ्कुरः ।। २५१ ।। अतो भव्याऽऽत्मभिर्धर्मः समाराध्यः शिवार्थिभिः । मिथ्यात्वं सर्वथा त्याज्यं भवभ्रमणकारणम् || २५२ ।। लोकलोकोत्तरभेदैर्मिथ्यात्वं द्विविधं मतम् । देवगुरुधर्मभेदैस्तत्त्याज्यं त्रिविधं पुनः ॥ २५३ ॥ मिथ्यात्वं परमो रोगो मिथ्यात्वं परमं विषम् । मिथ्यात्वं परमः शत्रुर्मिथ्यात्वमेव दुर्गतिः ॥ २५४ ॥ मिथ्यात्वत्यागतः पुंसां सम्यक्त्वं निर्मलं भवेत् । आत्मशुद्धिस्ततो मोक्षपदवी न दवीयसी ॥ २५५ ॥ व्यन्तरी प्रकटीभूय स्वाऽगः क्षाम्यति सा ततः । वीतरागप्रभावेण शाम्यन्ति जातिवैरिणः ।। २५६ ।। प्रतिबोध्य दुर्ललितनृपादीन् नागरान् जनान् । गत्वा शत्रुञ्जये तीर्थे
१. परतीर्थिकानां वन्दनम्, तत्रमस्करणम्, पात्रबुद्ध्यादानं, अनुप्रदानं आलाप:, संलापञ्चैतेषां वर्जनम् । २. राज-गण-बलदेवाभियोग- कान्तारवृत्ति - गुरुनिग्रहाख्याः । ३. सम्यक्त्वं धर्मवृक्षस्य मूलम्, धर्मपुरस्य द्वारम्, धर्मसीधस्य पीठम्, धर्मस्याधारः, धर्मस्य भाजनम्, धर्मरत्ननिधानं चेति । ४. अस्ति जीवः, स नित्यः कर्मणां कर्ता, भोक्ता, जीवो मोक्षं याति, मोक्षोपायचेति ।
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम् ।
॥२१॥
Page #250
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
॥२२॥
सिद्धिसौधमशिश्रयत् ॥ २५७ ॥ भव्या ! ज्ञात्वा भुवनमहितं चन्द्रलेखाचरित्रं, सम्यक्त्वे सद्वतचयमहावृक्षमूलायमाने ॥ नो कर्तव्यो नरकजनको जीवितान्तेऽपि भनो । यस्माद् यूयं लभत सकलं शाश्वतं मोक्षसौख्यम् ॥ २५८ ॥ .
अथ प्रशस्तिःआसीच्छ्री विजयानन्दसूरि रिगुणाश्रयः । कीर्तिः स्वर्गमियति स्म यस्य स्नात्वाऽन्तिमाम्बुधौ॥१॥ श्रीमदमरविजयो मुनिर्निर्मलसंयमः । दक्षिणाशाविहारीति ख्यातस्तस्याऽन्तिषद्वरः ॥ २॥ तदीयक्रमणाम्भोजद्वयीषट्पदसत्रिभः । साहित्यसूरिरित्याश्चतुरविजयो मुनिः ॥ ३ ॥ दृष्ट्वा 'सम्यक्त्वसप्तत्यां निबद्धां प्राकृते हि सः । संस्कृतेऽरचयद् रम्यां सरलां च कथामिमाम् ॥ ४॥ विजयानन्दसूरीन्द्रपट्टपूर्वाद्रिभास्वतः। श्रीमद्विजयवल्लभसूरिवर्यस्य शासने॥५॥ विक्रमाद् द्विसहस्रैकवर्षे मासे शुचौ सिते। अष्टम्यां विक्रमपुरे भेजे पूर्ति मरुस्थले॥६॥ विजयानन्दसूरीणाममूच्छिष्यमतल्लिका । कक्षीकृतस्वात्मलक्ष्मीः श्रीलक्ष्मीविजयो मुनिः॥७॥ हंसनिर्मलसत्कीर्तिः श्रीहंसविजयो मुनिः । शिष्यस्तस्य शान्तमूर्तिरभवद् भवभीरुकः ॥ ८॥ स्फूर्जद्रत्नत्रयीसम्पत् श्रीसम्पद्विजयो मुनिः ।।
॥२२॥
Page #251
--------------------------------------------------------------------------
________________
O
श्रीजैन
• तच्छिष्योऽभूत् कृता येन सेवा ह्याजीवनं गुरोः ॥९॥ वसन्तो भव्यवृक्षेषु वसन्तविजयो मुनिः। तच्छिष्योऽभ्यर्थना तस्य कृतेरस्वा हि कारणम् ॥ १०॥ यावद् द्यावापृथिव्यौ च पुष्पदन्तौ सुराचलः।। वाच्यमाना कबा तावदेवा नन्दतु शासने॥११॥ जैनधर्म रतिर्भूयात् यायाद् विलयमापदा। दूरीभवन्तु कर्माणि श्रेयःश्रीवृद्धिमश्नुताम्॥
॥इति सम्यक्त्वविषये श्रीचन्द्रलेखाकथा ।
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
कथासंग्रहः .
॥२३॥
॥२३॥
Page #252
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
श्रीचन्द्रलेखा कथानकम्।
dabhi
॥२४॥
॥२४॥
Page #253
--------------------------------------------------------------------------
________________
। अहम् ।। ॥श्री शंखेश्वर पार्श्वनाथाय नमः॥ ॥श्री प्रेम-भुवनभानु-पर-हेमचंद्र सद्गुरुभ्यो नमः॥
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥श्रीनंदीवेन मुनिचरित्रं॥
॥अथ श्रीनंदिषेणमुनिचरित्रं प्रारभ्यते॥
॥१॥
- (कर्ता-श्रीशुभशीलगणी) . कुर्वन्नुग्रं तपो नित्यं । दुष्टं कर्म विनिर्मितं॥जीवो भिनत्ति तत्कालं। नंदिषेणमुनीशवत् ॥१॥
तथाहि-स्वर्गसन्निभं श्रीपुराख्यंपुरमासीत्, तत्र मुखप्रियाख्यो द्विज एको वसतिस्म; अथैकदा निजोदरपूरणाय भिक्षार्थमेको भीमाख्यो दरिद्रपुरुषस्तस्य गृहे समाययौ; तदा स द्विजस्तं भीमं जगौ, चेत्त्वं दासत्वमङ्गीकृत्य मदीयगृहे तिष्ठसि, तदा ते नित्यं भोजनवस्त्रादि दास्यामि, भीमेनोक्तं भो द्विजोत्तम! तव दासत्वमहमङ्गीकरोमि, परं राद्धानशेष सर्वदा मह्यमेव देयं, यथा स्वेच्छयैवाहं तस्य राधानशेषस्योपयोगं करोमि; ततो द्विजेनापि तत्प्रतिपन्नं; अथ स भीमः शुद्धभावेन तस्य द्विजस्य दास्यं
Page #254
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥श्रीनंदीवेण मुनिचरित्रं ॥
॥२॥
कुर्वन् स्वाजीविका निर्वहति, द्विजापितं राधानशेषं च स नित्यं तपस्व्यादिसाधुभ्यः प्रयच्छति; एवमुपार्जितपुण्यपाधेयः स भीमः कियत्कालानन्तरं मृत्वा देवलोके देवो बभूव; तत्र च दिव्यसुखान्यनुभूयाऽऽयुःक्षये ततश्च्युत्वा मगधदेशे राजगृहे नगरे श्रेणिकाख्यस्य क्षोणीभृतो नंदिषेणाभियः पुत्रो जातः; स मुखप्रियद्विजश्च मृत्वा भूरिषु भवेषु प्रान्त्वा वनमध्ये गजयूथे कस्याश्चित् करिण्या उदरेऽवातरत्; क्रमेण तया करिण्या प्रसूतः सः कलभो यौवनं प्राप्तो व्यचिन्तयत्, अथात्र यूथे मदन्यः करी यूधनायको माभूदिति विचिन्त्य यूथपतीभूतः स युवा करी करिणीभिः प्रसूतान् सर्वानपि गजकलभान् जन्मसमये एव मारयामास, करिणीश्च प्रसुता रक्षयामास; अथ तस्मिन् यूथे स्थितानां करिणीनां मध्यादेका दक्षा गर्भिणी करिणी दथ्यो, यदेषो दुष्टो यूथाधिपतिर्जातमात्राण्येव सर्वासां करिणीनामपत्यानि मारयति, अहं चाऽधुना गर्मिण्यस्मि, मदीयमनसि च महानुत्साहो वर्तते, तन्नूनं मम गजरूप: कलभो भविष्यति, सोऽपिचारिसंहारकर्ता भविष्यति, ततोजातमात्र एवायं कलमोऽन्यत्र मुक्त्वा मया त्रातव्यः. इति ध्यात्वा सा दक्षा करिणी निजापत्यरक्षणार्थ मायया वातरोगग्रस्तीभूय खम्बीभूतचरणेव मन्दमन्दं सञ्चरंती यूथात्पश्चात् पतति; अहो! पशूनामपि निजाऽपत्येषु महान् मोहो भवति, यतः-आदाय मांसमखिलं स्तनवर्जमंगान्मां मुञ्च वागुरिक यामि कुरु प्रसादं ॥ अद्यापि
॥२॥
Page #255
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥श्रीनंदीवेण मुनिचरित्रं ॥
शस्यकवलग्रहणाऽनभिज्ञा। मन्मार्गवीक्षणपराः शिशवोमदीयाः॥१॥अथ सदुष्टो यूथाधिपतिर्दथ्यौ, अस्याः करिण्या अन्य: करी भोक्ता मा भवतु, इति ध्यात्वा सोऽपि तस्याः पञ्चामन्दं मन्दं सञ्चरंस्तामेकाकिनी न मुञ्चति. सा दक्षा करिणी तु प्रतिदिनमधिकाधिकं मन्दं मन्दं सञ्चरति; तदास करी चाऽप्बुद्विमोऽन्यवेगवतीकरिणीनां रक्षणार्थ तां करिणी विमुच्य ताभिरन्यकरिणीभिरेव सममग्रेऽग्रे सञ्चरति; सा करिण्यपि तस्य विश्वासोत्पादनार्थ दिनद्वित्रयान्तरे निजपत्युस्तस्य युधनाथस्य मिलति; तदा प्राप्त विश्वासः स यूधपतिरिति दयौ, नूनमियं वराकी करिणी वातरोगाभिभूतास्ति, तथापि सा प्रेमपाशबद्धा मदीयोपान्तं न मुञ्चति. एवं जातविनम्मे यूधनाचे दूरस्थे कदाचित् स्वप्रसवसमयं विज्ञाय सा करिणी मौलि'घृततृणपूला निकटस्थे तापसाश्रमे ययौ; अथ विनयननीभूतां तां शान्तस्वभावां करिणीं शरणार्थिनीमिव मत्वा ते तापसाः प्रोचुः, भो पुत्रि! त्वं सुखेनैवात्र तिष्ठ; इह ते कुतोऽपि भयं नास्ति, एवं तैस्तापसैराग्वासिता सा हस्तिनी तत्र स्थिता तस्मिन्नेव तापसाश्रमे शुभलक्षणोपेतं गजमेकं प्रसूते स्म; ततस्तं निजाउपत्यं तत्रैव तपासाश्रमे मुक्त्वा सा मन्दमन्दं सञ्चरंती निजयूधपतिपावें गता; ततोऽन्तरान्तरा सा तणचरणमिषेण सञ्चरती प्रच्छन्नं तत्र तापसाबमे समागत्य तं निजकल स्तन्यपानं १. मस्तकमृततुणपूला।
Page #256
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
॥श्रीनंदीषण मुनिचरित्रं॥
कथासंग्रहः
॥४॥
कारयति; तापसा अपितं कलभं परमानन्देन श्यामाकग्रासदानादिना पोषयन्ति; एवं क्रमेण वृद्धि प्राप्तः स कलमोऽपि तापसबालैः सह निजां मनोहरां शुण्डां लालयन् नानाविधक्रीडां करोति; तापसबालाश्च सरस्या जलभृतकलशानानीयाश्रमदुमान् सिञ्चन्ति, तैः सह स कलभोऽपि सरीं गत्वा निजशुण्डायां जलं भृत्वा तानाश्रमदुमान् सिञ्चति; ततस्तैस्तापसैस्तस्य कलभस्य सेचनक इति नाम विहितं; एवं स कलभो नानाविधक्रीडां कुर्वन् तापसबालानां परमानन्दपात्रं बभूव; क्रमेण स तत्रैव यौवनं
प्राप्तोऽन्येधुनिजहृदये चिन्तयामास, मदीयमात्राऽहं छलेन निजपतिं यूथनायकं वञ्चयित्वास्मिन्नाश्रमे - यथा जनिस्तथा माऽपरापि हस्तिन्यत्रागत्य मम प्रतिस्पर्धिनमन्यगजं जनयतु, इति विचार्य मदोन्मत्तः स
करी निजाश्रयदायकानां तेषां तापसानामेवाश्रमं दुर्जन इव बभञ्ज; अहो ! अयं मदोन्मत्तो गजोऽस्माभिलालितः पालितोऽपि कृतघ्न इवास्माकमेवाश्रमं विनाशयति, अतोऽस्य बन्धनार्थ कोऽप्युपायः कर्तुं युज्यते, इति विचिन्त्य ते तापसा मिलित्वा श्रेणिकनृपपार्वे ययुः, कथयामासुश्च तस्य सेचनकगजस्य सर्वमपि स्वरूपं; तत् श्रुत्वा स श्रेणिकनृपोऽपि निजसैन्यं सन्ना 'विचक्षणामोरणयुतस्तं हस्तिनं धतुं वने गतः; आधोरणाश्च ते तं गजं वशीकतुं १. गजगतिनिपुणैः।
Page #257
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥श्रीनंदीवेण मुनिचरित्रं॥
॥५॥
छलबलादिविविधोपायांश्चक्रुः, परं स गजस्तैर्वशीकर्तुं म शक्यते; तदृष्ट्वा श्रेणिकनृपो निजहृदये विषण्णोऽभूत; एवं निजतातं विषण्णीभूतं विलोक्य नंदिषेणकुमारः स्वयं पितुराज्ञया तं गजं वशीकर्तुमुपस्थित, तं नंदिषेणकुमारं निजसन्मुखं समायातं विलोक्योहापोहं कुर्वन् स गजो जातिस्मरणज्ञानं प्राप्तवान्, एवं जातजातिस्मृतिः स दंती निजपूर्वभवसंबंधिनं स्वामिनं विलोक्य निजौद्धत्यं परित्यज्य तत्रैव स्थिरीभूतस्तस्थौ; एवं निजवशीभूतं तं करिणं नंदिवेणो नीत्वाऽऽश्चर्यमग्नाय निजताताय श्रेणिकभूपाय समर्पयामास; ततस्तं सेचनकं गजेन्द्र पुरे नीत्वा श्रेणिकनृपो महोत्सवपूर्वकं पट्टहस्तिनं चकार, नंदिषेणकुमारमपि सविशेष ग्रामाद्यर्पणात् प्रीणयामास; इतः कियदिनान्तरं श्रीमहावीरः प्रभुस्तत्पुरोद्याने समवसृतः, श्रेणिकनृपनंदिषेणकुमारादिपुरलोकाश्च भगवद्वन्दनार्थ समवसरणे समाययुः; सर्वेऽपि विधिना भगवन्तं वन्दित्वा यथास्थानमुपविष्टाः, भगवतापि देशना प्रारब्धा, भोभो भव्यलोकाः! इहाऽपारे संसारे मनुष्यत्वं, क्षत्रियाद्युत्तमजातिः, ईक्ष्वाक्वाद्युत्तमं कुलं, शरीरारोग्यं, आयुःसम्पत्तिः, लक्ष्मीलाभकृत्सुव्यापारः, सर्वप्राणिदयामयो जैनधर्मः, सद्गुरुसंयोगः, धर्मशास्त्रश्रवणं, धर्मोपरि श्रद्धा, देशविरते: सर्वविरतेर्वा लाभः, एतेषां प्राप्तिः खलु दुर्लभैव, अत: पूर्वपुण्ययोगेन प्राप्तां पूर्वोक्तां सामग्री लब्वा प्रमादमुत्सृज्य भव्यलोकैर्मुक्तिप्राप्त्यर्थं संयमाऽऽराधनं विधेयं, एवं कर्णसुधाप्रवाहतुल्यां
॥५॥
Page #258
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥६॥
भगवद्देशनां निशम्य प्रबुद्धो नंदिवेणकुमारः कृताञ्जलिः प्रभुमपृच्छत् हे भगवन् ! अयं सेचनको गजो मां कथं प्रीतिपरो बभूव ? तत् श्रुत्वा भगवता तस्य गजस्य प्राग्भववृत्तान्तः कथितः; तत् श्रुत्वा वैराग्यमापन्नः स नंदिषेणकुमारः कथञ्चिन्मातापितरावापृच्छ्य प्रभुपार्श्वे संयममार्ग मार्गयामास; तत् श्रुत्वा ज्ञानवता प्रभुणा प्रोक्तं, भो नंदिषेण ! अद्यापि तव चारित्रावरणं भोगकर्मफलं च बलवत्तरं विद्यते, ततस्त्वं दीक्षार्थमुत्सुको मा भव, एवं प्रभुणा स्वयं निवार्यमाणोऽपि स नंदिणो यावद्दीक्षाग्रहणायात्यन्तमुत्सुको बभूव, तावदाकाशेऽपीति दीव्या वाण्यभवत्, भो नंदिषेण ! अधुना त्वं दीक्षाग्रहणं मा कुरु, अद्यापि तव भोगफलं भूरि वर्तते, एवं शासनदेव्यापि निषिद्धः स नंदिषेण उत्सुकीभूय निजवीर्यबलेन दीक्षां जग्राह; अथैवं गृहीतदीक्षः स नंदिषेणो महमुनिः षष्ठाष्टमादितीव्रतपः परोऽविश्रमं विजहार, त्रार्थवाचनापरो गीताभूय द्वादशभावना भावयन्, द्वाविंशतिपरीषहांश्च सहमानो निजकर्माण्युन्मूलयितुमुद्यमं करोति स्म, भोगकर्मोदयादुद्भवन्तीं तीव्र भोगेच्छां रोद्धुं स नंदिषेणो मुनिरातापनां कुर्वन्नानाविधोग्रतपांसि करोति स्म, यतः- आयावयंति गिम्हे । हेमंतेसु उवाउडा ॥ वासासु पडिसंलीणा । संजया सुसमाहिया ॥ १ ॥ चारित्रनिवारिणी सा शासनदेवता तु नित्यं तं महामुनिं संसारिकभोगाम्भोधौ पातयितुं समीहते; एवं देवीकृतानुकूलोपसर्गोऽपि
॥ श्रीनंदीवेण मुनिचरित्रं ॥
॥६॥
Page #259
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
11011
स मुनिर्निजचरणरक्षार्थमेकदा पर्वतं समारुह्य ततो झम्पां दातुमुद्यतोऽभूत्; एवं स मुनिर्यावद्गिरेरग्रभागादघो झम्पां करोति तावत्तं करे धृत्वा सा शासनदेवी चान्यत्र मुक्त्वोवाच भो मुने ! साम्प्रतं त्वं मुधा मर्तुं कथं यतसे ? भोगकर्मफललब्धिं विना कदापि ते मरणं न भविष्यति, ततोऽसौ मुनिरेकाक्येव तीव्रतपः समाराधनपरोऽन्यदाऽनाभोगात्पारणकदिने कस्मिंश्चिन्नगरे कस्याश्चिद्वेश्याया गृहे आहारार्थं प्रविष्टो धर्मलाभमुच्चचार, तत् श्रुत्वा सहास्या सा वेश्याऽपि तं मुनिं प्रत्याह, भो मुने ! धनभोगार्थिन्या मम धर्मलाभेन किमपि प्रयोजनं नाऽस्ति, अहं तु सर्वदा शर्मलाभदं धनमेवेच्छामि, तत् श्रुत्वा मुनिर्दध्यौ, अहो ! यौवनमदगर्वितेयं वेश्या अकिञ्चनस्य मम हास्यं करोति ! यतः सा जानाति, यज्जैनमुनयो नित्यं निर्धना एव वर्तन्ते, अथ दर्शयाम्यस्या अपि मे प्रभावं, इत्यहङ्काराभिभूतोऽसौ मुनिर्भाविभावस्यावश्यम्भावित्वेन यावत्तस्या द्वाराग्रनीव्रात्तृणमाचकर्ष तावत्तस्य तपोलब्धिप्रभावाद् द्वादशकोटिमितं सुवर्णद्रव्यं तत्र गगनाङ्गणान्यपतत्; ततः स मुनिस्तां वेश्यामुवाच भो सुंदरि ! अनेन द्रव्यसंञ्चयेन त्वदभिमतः शर्मलाभस्तेऽस्तु, इत्युक्त्वा स नंदिषेणो मुनिर्यावत्ततोऽग्रे गन्तुं प्रवर्तते तावत्तया चतुरया वेश्यया तस्य पटाञ्चलं विधृत्य प्रोक्तं, हे स्वामिन् ! इदं कमलकोमलं शरीरं दुष्करतपोऽग्निना त्वं कथं शोषयसे ? अथ त्वं मद्गृहे स्थितो मया सह नानाविधभोगान् भुङ्क्ष्व ? त्वयाहमेतेन धनदानेन
॥ श्रीनंदीवेण मुनिचरित्रं ॥
॥७॥
Page #260
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
ዘረዘ
XXXXXXX
क्रीताऽस्मि, कृतज्ञाऽहं कथमपि त्वां न मुञ्चामि, तथापि यदि मां तिरस्कृत्य त्वं यास्यसि, तदाहं ते आत्मघातं विधाय स्त्रीहत्यापापं दास्यामि इत्युक्त्वा सा दिव्यरूपलावण्योपेता यौवनारूढा वेश्या निजकटाक्षबाणैस्तस्य महातपस्विनोऽपि नंदिषेणमुनेः संयमकवचं भित्त्वा बलान्निजकमलकोमले हस्ते तद्धस्तं दृढं धृत्वा गृहमध्ये समानयत्; अथ स मुनिरपि वीरप्रभो: शासनदेव्याश्च वचनं संस्मृत्य निजभोगकर्मफलं मत्वा तां वेश्यामङ्गीचकार, ततस्तत्रस्थः स नंदिषेणो मुनिरित्यभिग्रहं जग्राह यन्मया प्रतिदिनं दश दश नटविटादिपुरुषान् प्रतिबोध्य, दीक्षां च ग्राहयित्वैव भोक्तव्यं, अन्यथा न; एवं मुक्तमुनिलिङ्गः स नंदिषेणस्तया कृतज्ञया वेश्यया सह नानाविधेन्द्रियविलासान् विलसन् प्रतिदिनं च निजोपदेशलब्धिप्रभावाद्दश दश जनान् प्रतिबोध्य दीक्षां ग्राहयामास, एवं च कुर्वतस्तस्य द्वादशवत्सरी व्यतीता, अथैकदा तेन प्रतिबोधदानपूर्वकं नव पुरुषास्तु दीक्षां ग्राहिताः, दशमश्च मिलित एकः स्वर्णकारो बहुशः प्रतिबोधितोऽपि कथमपि प्रतिबोधं नाऽऽप्नोति, प्रत्युत वदति च, भो नंदिषेण ! यदि त्वमेवं विधां संसारासारतां जानासि तर्हि त्वं कथमत्र वेश्यागृहे स्थितो नानाविधभोगान् विलससि ? इतो भोजनवेलायां व्यतीतायां वेश्यया द्वित्रिवारं कृतायां रसवत्यामपि शीतीभूतायां स स्वर्णकारः कथमपि न प्रबुद्धः तदा तया वेश्यया प्रोक्तं, स्वामिन् ! भोजनावसरोऽपि व्यतीतः, अथ त्वमुत्थाय भुङ्क्ष्व,
॥ श्रीनंदीषेण मुनिचरित्रं ॥
ዘረ
Page #261
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥९॥
***
नंदिषेणः प्राह, हे प्रिये ! अद्याऽयं दशमो धृष्टः स्वर्णकारः कथमपि प्रतिबोधं न प्राप्नोति, प्रतिज्ञायामपूर्णायां च कथमहं भोजनं करोमि ? तत् श्रुत्वा तदीयक्षीणभोगकर्मफलप्रेरितयेव वेश्ययाऽपि प्रेमभृतहास्येन प्रोक्तं, तर्हि स्वामिन् ! अद्य दशमो भवानेव भवतु, तयैवमुक्तः स नंदिषेणो निजभोगकर्मफलं क्षीणं विज्ञाय तस्या एवैतद्वचोङ्गीकृत्य पश्चात्तापपरया तया वेश्यया बहुनिवार्यमाणोऽपि स्वकीयं पूर्वलिङ्गं गृहीत्वा ततो निःसृत्य गुरुपार्श्वे ययौ; तत्र च विधिपूर्वकं सम्यगालोचनां कृत्वा, पुनर्दीक्षां लात्वा, तीव्रं तपश्च तप्त्वा, कर्मक्षयं विधाय स नंदिषेणो महामुनिर्मुक्तिसुखं प्राप;
॥ इति श्री प्रथमनंदिषेणमुनिचरित्रं समाप्तं । श्रीरस्तु ॥
अथ द्वितीयनंदिषेणमुनिचरित्रं प्रारभ्यते- भूभूषणे मगधाख्ये देशे नंदिग्रामाभिध एको ग्रामोऽस्ति तत्र ग्रामे सोमिलाख्य एको द्विजो वसति स्म, सोऽतीवदारिद्याभिभूतो भिक्षायाचनेन निजनिर्वाहं करोति स्म, तस्य सोमिलाSSख्या पत्नी बभूव; तयो नदिषेणाभिधो नंदनोऽभूत्, अथ तं नंदिषेणं तदभाग्यवशात् बाल्ये एव मुक्त्वा तस्य मातापितरौ पञ्चत्वं प्राप्तौ; अथ दुर्भगकर्मोदयेन मस्तककेशादारभ्य
॥ श्रीनंदीवेण मुनिचरित्रं ॥
॥९॥
Page #262
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥श्रीनंदीषण मुनिचरित्रं ॥
॥१०॥
चरणनखपर्यतं तमत्यन्तं कुरूपं दृष्या स्वजना अपि तत्यजुः, एवं निराधारो दुःखाम्भोधी निमग्नः स ग्रामान्तरे निजमातुलगृहे गत्वा पशुसमूहाथै चारिपानीयाऽऽनयनादि सर्वमपि गृहकार्य करोति स्म, एवं तं निजभागिनेयं विनयपरं गृहकार्य कुर्वन्तं च विज्ञाय संतुष्टो मातुलस्तं जगी, हे वत्स ! त्वं खेदं मा कुरुष्व, मम सप्त कन्यकाः सन्ति, ताभ्य एकां कन्यां त्वया सह परिणाययिष्यामि. इति मातुलवचनं निशम्य स कुरूपो नंदिवेणो हृष्टः सन् सोत्साहं तस्य गृहकर्माणि सविशेष करोति स्म, एवं क्रमेण मातुलं संतोषयन् स यौवनं प्राप्तः,
अथ तस्य नंदिषेणस्य परिणायनस्वरूपगर्भितं मातापित्रोश्चेष्टितं विज्ञाय प्रथमकन्या निजतातं प्रति जगौ भो तात ! यदि त्वं मदीयं विवाहमनेन कुरूपेण नंदिषेणेन सह करिष्यसि तदाऽहं दुःखीभूतात्माघातं विधास्ये; तवृत्तान्तं निशम्य व्याकुलीभूतं चिन्तापरं च नंदिषेणं विज्ञाय मातुलोऽवदत्, भो नंदिषेण! त्वं विषादं मा कुरु, अहं द्वितीयां कन्यां तुभ्यं दास्यामि, परं सा द्वितीया कन्यापितं वृत्तान्तं विज्ञाय निजतातं प्रथमपुत्रीवज्जगी; एवमन्याभिः सर्वाभिः कन्याभिरपि प्रतिषिद्धः, स नंदिषेणोऽतीव विषादं संप्राप्तः; एवं तं विषण्णं विज्ञाय मातुलोऽवदत्, अन्यस्य कस्याऽपि पुत्री
॥१०॥
Page #263
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन
॥श्रीनंदीषण मुनिचरित्रं ॥
कथासंग्रहः
॥११॥
तुभ्यमहं दापयिष्यामि; ततो या याऽन्या कन्या मातुलस्तस्यार्थमानयति सा सा तस्य दुर्भगकर्मोदयात्तं कुरूपं विलोक्य दृष्ट्या वा मनसापि न समीहते, अवैवंविघं निजतिरस्कारं संभाव्य सनंदिषेणो दध्यौ, अथाऽत्र मया किं निरर्थकं स्थीयते ? मम पूर्वकृतं किमपि दुष्कर्म प्रकटीभूतं, अथ मया मरणस्यैव शरणकरणं श्रेयः एवं स्यात्वा स विषण्णो नंदिषेणस्ततो निःसृत्य दुःखगर्मितपरमवैराग्यवासितान्तःकरणोऽनुक्रमेण रत्नपुराख्यं नगरं संप्राप्तः, तत्रापि नगरे पौरान् निजनिजसुंदरीभिः सह विविधविलासपरान्निरीक्ष्याग्निना दहन् ततो निःसृत्य वनमध्ये गतः; तत्र पर्वतोपरि समारुह्य झम्पापातं चिकीर्षुः सः कार्योत्सर्गस्थमुनिनैकेन निवारितः, तदासनंदिषेणस्तं मुनि प्रणम्य निजकर्मस्वरूपंजगी, यतः-रोगिणां सुहृदो वैद्याः। प्रभूणां चाटुकारिणः ॥ सुनवो दुःखदग्धानां । गणिकाक्षीणसंपदः॥१॥ ततः स मुनिनिजज्ञानबलेन तदीयहृदयभावमुद्भाव्य तस्याश्वासनकृते जगौ, भो भद्र ! एवमात्मघातकरणेन न कोऽपि स्वपूर्वकृतकर्मभ्यो मुक्तो भवति, प्रत्युत आर्तध्यानेन मृत्वा दुर्गतिं याति, यतः-कृतकर्मक्षयो नास्ति। कल्पकोटिशतैरपि ॥ अवश्यमेव भोक्तव्यं । कृतं कर्म शुभाशुभं॥१॥ तत् श्रुत्वा कृताञ्जलिः स नंदिषेणो मुनि जगौ, हे भगवन् ! तर्हि यथाऽहं सुखलेशं प्राप्नुयां, तथा कमप्युपायं मह्यं कृपां विधाय यूयं दर्शयध्वं, अथ तं योग्यं विज्ञाय मुनि गौ, हे भद्र !
॥११॥
Page #264
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥१२॥
ह
श्रीवीतरागोदितधर्मकार्यकरणेन निजदुष्टकर्माणि भेदयित्वा जनोऽत्र परत्र च सुखपात्रं भवति; तस्मात्त्वं यावज्जीवं दीक्षाग्रहणेन शुद्ध धर्म कुरु, येन भवान्तरे त्वं सुखभाग् भविष्यसि ; इत्यादिमुनिप्रोक्तधर्मोपदेशात्प्रतिबोधं प्राप्तः स नंदिषेणो वैराग्यवासितहृदयो तस्य मुनेः पार्श्वे दीक्षां जग्राह, अथ स नंदिषेणो महामुनिर्विनयपूर्वकं धर्मशास्त्राणि पठन् क्रमेणागमपारीणो. गीतार्थोऽभूत्, ततोऽसौ गुरोर चेत्यभिग्रहं जग्राह, लघुवृद्धग्लानादिसाधूनां वैयावृत्त्यं कृत्वैवं मया सर्वदा भोक्तव्यं. अथैवं कृताभिग्रहः स नंदिषेणो मुनिर्नित्यं निर्वेदं विनैव ग्लानादिसाधूनां शुद्धहृदयेन मनागपि दुर्गंछामकुर्वन् वैयावृत्त्यं करोति स्म,
अथैकदा जिनसुधर्मासभायां स्थितः शक्रः स्वावधिज्ञानेन तं वैयावृत्त्यपरं नंदिषेणमुनिं विज्ञाय तस्य प्रशंसां कुर्वन् जगौ भो देवाः ! भरतक्षेत्रे यादृशो नंदिषेणो मुनिः साधूनां वैयावृत्त्यकरणे निश्चलोऽस्ति, तादृशः कोऽप्यन्यो नास्ति, देवैरपि निजाऽभिग्रहात् स न चालयितुं शक्यः एवंविधं सुरेन्द्रवचनं निशम्य कश्चिदश्रद्दधानः सुरस्तत्र पुरोपान्ते समेत्यैकेन निजरूपेण ग्लानसाधुरभूत्, एवं तमतिसाररोगाभिभूतं साधुं वने मुक्त्वा स द्वितीयं साधुरूपं विधाय नगरमध्ये उपाश्रयस्थस्य तस्य
॥ श्रीनंदीवेण मुनिचरित्रं ॥
॥१२॥
Page #265
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥श्रीनंदीषण मुनिचरित्रं॥
• नंदिषेणमुनेः पावें ययौ; तावत् स नंदिवेणो मुनिर्विहृत्योपाश्रये समायात ईर्यापथिकी प्रतिक्रम्य, भक्तपानप्रत्याख्यानं पारयित्वा भोक्तुमुपविशन्नभूत, तदा स प्राघूर्णकः साधुः प्राह, भो नंदिषेणमुने! मया पूर्व श्रुतं, यत्त्वयाऽभिग्रहो गृहीतोऽस्ति यथा ग्लानादिसाधूनां वैयावृत्त्यं कृत्वैव मया भोक्तव्यं, परमद्य त्वं ग्लानसाधुवैयावृत्त्यमकृत्वैव कथं भोक्तुमुपविशसि ? तत् श्रुत्वा स नंदिषेणो मुनिरुत्थाय प्राह; भो साधो ! स ग्लानः साधुः क्वाऽस्ति ? प्रापूर्णकसाधुरवदत्, पुरादहिः स्थितोऽस्ति, स चाउतिसाररोगेण पीड्यते, किञ्च तस्य तृडपि बाधते, अतस्त्वं शुद्धं बहु जलं गृहीत्वा तत्रागच्छ, ततो निजाऽऽहारपात्राण्याच्छाद्य सनंदिषेणर्षिः प्रासुकंपानीयं विहतु जलपात्रं गृहीत्वा श्राद्धगृहेषु गतः, अथ यत्र यत्र श्राद्धगृहे स पानीयार्थ याति, तत्र तत्र स देवो निजशक्त्या तज्जलमशुद्धं करोति; तथाप्यनिर्विण्णोऽसौ बहुषु गृहेषु भ्रमन्नकस्मात् स्वलब्धिप्रभावेण तत्सुरशक्तिमपि विजित्य शुद्धं जलं प्राप, ततस्तेन प्राघूर्णकसाधुना समं स नंदिषेणर्षिर्बहिरुद्याने तस्य साधोः समीपे ययौ, अथ तं साधु तथाऽतिसाररोगपीडितं दृष्वाऽस्य वैयावृत्त्येनाहं कृतकृत्यो भविष्यामीति मत्वा तेन प्रासुकोदकेन स्वयं तस्यापानद्वारं क्षालयितुं प्रवृत्तः, एवं यथा यथा स नंदिषेणर्षिस्तं प्रक्षालयति, तथा तथा स साधुरतीवदुर्गन्धोपेतमतिसारं मुञ्चति, नंदिषेणो विचारयति, अरे ! अयं भाग्यवानपि साधुः
स पानीयाथ या प्रासुकं पानीयं
विशद बहुजलंगी
॥१३॥
Page #266
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीजैन कथासंग्रहः
॥ १४॥
पूर्वकर्मप्राबल्येनेदुगतिसाररोगभागस्ति ! नूनं राज्ञा वा, रकेण वा, साधुना वा, शक्रेण वा कृतं कर्मावश्यं भोक्तव्यमेव, ततः स नंदिषेणस्तं साधुं निजस्कन्धे समारोप्योपाश्रयं प्रति चचाल; अथ स ग्लासाधुः पदे पदे कर्कशशब्दानि जल्पन् तस्य नंदिषेणर्षेः शरीरं दुर्गन्धया विष्ट्या लिम्पति, तथापि नंदिषेणो महामुनिर्मनागपि दुर्गञ्छां न चकार, न च तस्योपरि किचिन्मात्रमपि क्रोधं विहितवान्, त्वरितं चलन्तं तं नंदिषेणं स स्कन्धस्थितो मुनिर्जल्पति, अरे दुष्ट! एवं चलनेन मम प्राणा एव गमिष्यन्ति, अतः शनैश्चल, त्वमभिग्रहीभूय मां कथमेवं पीडयसि ? तत श्रुत्वा यावत्स नंदिषेणो मन्दं मन्दं चलति, तदा स जल्पति, अरे ! एवं मन्दं मन्दं चलनतो मार्गे एव मम मरणं भविष्यति, आराधनां विना च मे दुर्गतिपातो भविष्यति; एवंविधान् तस्याऽऽक्रोशान् सहमानो नंदिषेणमुनिस्तथाभूतं तं साधुं कथञ्चिदुपाश्रये समानीय चिन्तयामास, अरे रे ! अयं महात्मा साधुर्मया कथं नीरोगः कर्तव्यः ? एवं चिन्तयन् स निजाऽऽत्मानं निन्दति स्म; अथैवं साधुवैयावृत्त्यकरणे तं मेरुमिव निश्चलं मत्वा स देवः प्रत्यक्षीभूय विष्टादि तत्सर्व संहत्य तन्मस्तकोपरि पुष्पवृष्टिं चकार कथयामास च भो नंदिषेणमुने ! त्वं नूनं धन्यः कृतपुण्यश्चासि, यादृशो देवसभामध्ये त्वं शक्रेण वर्णितस्ततोऽप्यधिकोऽसि एवं तं मुनिं स्तुत्वा नत्वा निजापराधं च क्षमयित्वा स देवो देवलोके ययौ, एवं स नंदिषेणो महामुनिर्द्वादशसहस्रा
॥ श्रीनंदीवेण
मुनिचरित्रं ॥
॥ १४॥
Page #267
--------------------------------------------------------------------------
________________
॥श्रीनंदीवेज मुनिचरित्रं ॥
तीव्र तपस्तप्त्वा साधुवैयावृत्त्यैकहृदयोऽन्यदाऽनशनं विधाय स्थितः, तदा सान्तःपुरचकी तस्य बन्दनार्थ तत्र समागतःतस्य समृद्धिं दृच्छा स नंदिवेणर्षिनिजमनसि चमत्कृतः; तच्चरणयोवन्दनं कुवन्तीनां चक्रवर्तिराज्ञीनां सुकुमालमृदुकुन्तलस्पर्शानुभवतः स्वीभोगसुखान्यभिलषन्स मुनिरिति निदानं चकार, अचाहमागामिनि भवेऽनेन तपसा भूरिश्रीवल्लभो भूयासम्, अथैवं निदानयुतो मृत्वासी महाशुक्रदेवलोके देवोऽभूत, इतः सूर्यपुराभिषे नगरेंऽधकवृष्णेनूपस्य सुभद्राख्या राज्ञी बभूव, तस्याः समुद्रविजयः, अक्षोभ्यः, स्तिमितः, सागरः. हिमावान्, अचलः, धरणः पूरणः, अमिचंद्रशेति नवपुत्रा बभूवुः, ततः स नंदिवेणजीवदेवोऽपि देवलोकान्फ्युत्वा तस्या वसुदेवाभियो दशमो पुत्रो जातः, पूर्वभवबद्धनिदानप्रभावतस्तस्य सौभाग्यनामकर्मोदयेन द्वासप्ततिसहस्रमिता राज्योऽभवन्; ताभिः समं च स नानाप्रकारान् भोगविलासान् भुरुक्त स्म, विस्तराञ्च तत्सम्बन्धो वसुदेवहिण्डिनेमिचरित्रादिग्रन्थादवसेयः;
॥ इति श्रीद्वितीय दिवेणचरित्रं समाप्तम् ॥ औरस्तु ॥
Page #268
--------------------------------------------------------------------------
________________ मुनिचरित्रं // 21252525252513313413512512,513 // 16 //