Book Title: Labdhisar
Author(s): Nemichandra Shastri
Publisher: ZZZ Unknown
Catalog link: https://jainqq.org/explore/090261/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImannemicandra siddhAnta cakravartI viracita labdhisAra (siddhAntabodhinI TokA samanvita) smmmmmeroine sampAdaka: sva.a.paM. rasAyana mukhtAra sahAranapura (u.pra.) Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra viSayAnukramaNikA pa STha viSaya 1 guNa riMga nirjarAkA kathana guraNa sakramaNa kI kathana 1 sthiti kANDaka kA svarUpa 4sthata kANDa ghAsa kI vizeSatAeM viSaya maMgalAcaraNa prathamopazama samyavaztha prathamopazama samyaktva kI prApti ke yogya jIva * paMpalabdhiyoM kA nAma nirdeza kSayopazamalabdhi-vizu khilabdhi kA svarUpa dezanAlabdhi kA svarUpa prAyogyalabdhikA svarUpa prathamopazama samyaktva grahaNa kI yogyatA kA vivecana prathamopazama samyaktvAbhimukha sthitibandhapariNAma prAyogya labdhikAsa meM prakRti baMdhApasaraNa sthiti anubhAgabandha kA kathana samyaktvAbhimukha mithyAdRSTi ke pradezavibhAga mahAkoM meM kathita apunarukta prakRtiyAM prathamopazama samyaktvAbhimukha vizuddha mithyAdRSTi ke udayayogya prakRti sambandhI sthiti anubhAga tathA pradezoM kI udama udIraNA kA kathana prakRta satya ke sambandha meM vizeSa vicAra satkarma prakRtiyoM ke sthityAdi satkarma kathana pUrvaka prAyogyalabdhi kA upasaMhAra karAla kA vivecana adhaHpravRttAdi tIna karaNoM kA svarUpa zradhaHkaraNa kA vizeSa vivecana pUrvakaraNa kA vizeSa vicAra guNI kA svarUpa nirdeza nikSepa va pratisthApanA kA vizeSa kathana pRSTha 58 61 62 63 5. anubhAga kANDaka ghAta zrAdi kA kathana 64 6 anivRttikaraNa kA svarUpa aura usameM hone vAle kArya 67 7 antarakaraNa sambandhI kathana 68 71 cauMtIsa prakRti banSA pasaraNa kA pratipAdana cAroMgatiyoM meM pAye jAne vAle bagdhA pasaraNa gatiyoMke prAcAra se badhyamAna prakRtiyoM kA pratipAdana 17 19 vyAghAtApekSA utkRSTa pratisthApanA utkarSaNa sambandhI vizeSa nirdeza antarakaraNa ke pazcAt hone vAle vizeSa kArya 9prathamopazama samyaktva ke grahaNakAla meM hone vAle vizeSa kArya . 6 10 14 20 21 24 25 30 41 midhyAtva ko tIna bhAgoM meM vibhakta karane kI vidhi guraMga saMkramaNa kI sImA aura vidhyAtasaMkrama kA 27 28 29 darzana mohanIya karma ke zrantarAyAma pUraNa kA vidhAna samyaktva prakRti ke udaya kA kArya mizra prakRti ke udaya kA kArya midhyAtva prakRti ke udaya kA kArya prathamopagrAma samyaktva cUlikA kSAyika samyavatva prarUpaNAsAyika samyaktvotpatti kI sAmagrI 45 46 49 5.0 prArambha anubhAga kANDakolkIraNa kAlAdi 25 padoM kA albahutya prathamopazama grahaNakAla meM sthiti sattva kA kathana dezasaMgama va sakalasaMyama ke sAtha prathamopazama samyaktva grahaNa karane vAle jIva ke sthiti sasva darzana mohopazama kAla meM hone vAlI vizeSatA sAsAdana kA svarUpa evaM kAla kA kathana upazama samyaktva sambandhI prArambhika sAmagrI upazama samyaktva kAla ke anantara udayayogya karma kA vizeSa kathana 72 73 74 75 50 50 51 82 83 Pos 87 87 90 92 96 98 104 Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ I viSaya M darzana moha kI kSapaNA karane vAle sthApakaniSThApaka ke sambandha meM vizeSA kathana nAndhI ko visaMyojanA sambandhI kathana saMyojanA ke dhanantara hone vAle kArya mizraddhi kI caramaphAlikA zo meM ni dravya ke kramasahita pramANAdi kA kathana anubhAga apavartana kA nirdeza samyaktva ke pATha varSa pramANa sthiti sattva rahane para hone vAle kArya vizeSa.. # sAmpratika guNa zroNi ke svarUpa nirdeza pUrvaka caramaphAli kA patanakAla kRtakRtyavedaka samyaksva ke prArambha samaya meM avasthA vizeSa kI prarUpaNA pradhaHkaraNa ke prathama samaya se kRtakRtya vedaka ke carama samaya paryanta lezyA parivartana hote pathavA na hone sambandhI kathana. kRtakRtyavedaka kAla meM pAyI jAne vAlI kriyA vizeSa ra alpabahutva ke kathama kI pratijJA alpabahutva ke 33 sthAnoM kA kathata zAyika samyaktva ke kAraNa guraNa-bhavasImA. kSAyika labdhitva mAdi kA kathanacAritralabdhi pradhikAra pRSTha dezasaMyama aura sakalasaMyama labdhi kI prarUpaNA. farandRSTi ke dezasaMyama kI prApti ke pUrva pAyI jAne vAlI sAmagrI kA kathana... upazama samyaktva ke sAtha dezasaMyama ko grahaNa karane bAle jIva kA kArya T [midhyAdRSTi jIva ke vedaka samyaktva ke sAtha dezacAritra grahaNa ke samaya hone vAlI vizeSatA dezayama kI prApti ke samaya se guNa gi rUpa kArya vizeSa 106 10 ... 122 ghATha varSa kI sthiti ke bAda hone vAle kArya vizeSa 122 zrami kANDaka kA vidhAna 126 118 120 " dezasaMyama ke jaghanya va utkRSTa rUpa se pratipAsAdi tIna bhedoM meM kauna kisameM hai 129 dezasaMyama ke ukta pratipAtAdi bhedoM meM svAmitva kA nirdeza -131: sakalacAritra kI prarUpaNA kA prArambha vedaka samyaktva ke yogya mithyAtvI mAvi jIva ke sakalasaMgama grahaNa samaya meM hone vAlI vizeSatA 132 dezasaMyama ke samAna sakalasaMyama meM hone vAlI prakriyA vizeSa kA nirdeza 133 136 136 viSaya dezasaMyama ke kArya vizeSa kA kathana prathApravRttasaMyata ke kAla meM hone vAle kArya vizeSa kA spaSTokaraNa aMdhApravRttasaMyata ke guNane riMga dravya kI prarUpaNAM" kI pratipUrvaka alpabahutva kA kathana dezasaMyama ko jaghanya utkRSTalabdhi ke sAtha usake aspabahutva kA kathana 'jaghanya dezasaMyama ke pratibhAgI praticchedoM ke prama kA kathana evaM ukta saMyama ke bhedoM va usameM antara kA nirdeza 143 sakalasaMyama sambandhI pratipAtAdi bhedoM ko batAte hue pratipAda bheda sthAnoM kA kathana 141 pratipadyamAna sthAnoM kA kathana anubhama sthAnoM kA kathana 143 sUkSma sAmparAya va yathAkhyAtasaMyama sthAna pratizatAdi sthAnoM kA vizeSa kathana 144 : jaghanyasaMyata ke vizuddhi sambandhI avibhAga praticchedoM kI saMkhyA cAritramohanIya upazamanAdhikAra upazAnta kaSAya vItarAgiyoM ko namana karake upazamacAritra kA vidhAna prarUpaNa pRSTha 46 147 148 149 151 }" 152 1 153 155 1-57 157 158 159 16. 161 162 R 163 169 144 : darzanamoha ke upazamakA nirdeza, upazamartha si para prArohaNa kI yogyatA kA nirdeza tathA darzana146 mohopazama meM gupasaMkramaNa ke prabhAva kA pratipAdana 170 Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha 191 . 174 203 204 vizeSa viSaya paSTha viSaya darzanamohopaNAma ke samaya pAyA jAne vAlA sthiti deza ghAtikaraNa kA kathana sattva vizeSa, bhapUrvakaraNa meM hone vAle kArya vizeSa, .. prantarakaraNa kA nirUpaNa antarakaraNa prAdi kA kathana 172 mantarakaraNa kI vidhi kA pratipAdana darzanamoha ke saMkrama sambandhI vizeSa sahApoha 174 antarakaraNakI niSpatti ke anantara samaya meM dvitIyopamama sampagdRSTi ke bijhuddhi sambandhI hone vAlI kriyA vizeSa ekAntAnuvRddhi kAla kA pramANa 175 cAritramohopazama kA krama dvitImopazama samyagdRSTi ke vizuddhi meM hAni-vRddhi ukta krama meM sarvaprathama napusaka veda kA upapAma kA kathana vidhAna apazamazreriNa meM hone vAle pramukha kArya udIraNA aura udayAdirUpa nyasambandhI malpabahutva 2.1 cAritra mohopazama vidhAna meM pAye jAne vAle sthiti kANDakAdi ke prabhAva kA nirdeza mAu kArya sthiti bandhApasaraNa ke pramANa kA nirdeza prapUrvakaraNa meM sthiti kANDaka kA kathana sthiti bandhApasaraNa sambandhI vizeSa kapana anubhAga kANDaka prAdi ke pramANa kA nirdeza napu'sayeyopazAmanA ke pazcAt hone vAlI strIapUrvakaraNa ke prathama samaya meM guNaveNi nirjarA vedopazyAmanA kA kathana svIpa samana kAla meM hone vAle kArya - kA prarUpaNa - apUrvakaraNa meM bandha-udama vyucchitti ko prApta sAta naukaSAyopazAmanA evaM kripA vizeSa kA kapana = prakRtiyA~ puruSaveda ke upazamanakAla ke mantima samaya meM - anivRttikaraNa ke prathama samaya meM hone vAle kAryoM sthiti bancha pramANa prarUpaNA kA nirdeza puruSaveda kI prathama sthiti meM do prAvali zeSa manivRttikaraNa gugA sthAna ke prathama samaya meM karmoM ke sthitibandha-sthitisattva ke pramANa kA kayana rahane para hone vAlI kriyAntara 163 chaha no kaSAya ke dravya kA puruSa va meM saMkramita anivRttikaraNa kAla meM sthitibandhApasaraNa ke krama hone kA niSedha 206 se sthitibandhoM ke kramazaH alpa hone kA kapana paruSa veda sambandhI navakabandha ke upazama kA vidhAna 204 bamApasaraNa ke viSaya meM vizeSa kathana prapagata veda ke prathama samaya meM sthitibandhakA kathana 21. sthisi dhandhoM ke kramakaraNakAla meM sthiti bandhoM apamatavedI ke anya kArya kA pramANa kroca dravya ke saMkrama kA vizeSa 212 ukta prakaraNa meM pralpamahatva prarUpaNA sambandhI upazamanAvalI ke antima samaya meM hone vAlI vizeSatAeM kriyA vizeSa 213 dvitIya krama kA nirdeza 186 mAnatraya kA upazAma vidhAna 214 anya krama ke nirdezapUrvaka punarapi krama bheva pratyAvali meM eka samaya zeSa rahane para hone nirdeza 188 vAle kArya RmakaraNa ke upasaMhArapUrvaka usake anta meM hone mAyA kI prathama sthiti karane kA nirdeza vAlI prasaMspAta samaya prabadhoM kI udoraNA kA mAyAtraya ke upazama vidhAna kA kathana 218 sakAraNa pratipAdana 19. | lomatraya ke upazama vidhAna kA dhana 22. 216 217 Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - --- :--- viSaya 261 263 27 viSaya pRSTha pRSTha saMjvalana soma ke anubhAgasava kI kRSTikaraNa pravarohaNa (patana) ko prapekSA navama guNa syAna ko viSi 221 prApta jIva kI kiyA vizeSa kA kathana saMjvalana lobha sambandhI kRSTiyoM kI nikSepaNa mAyAvedaka ke kiyA vizeSa vidhi 222 mAnavedaka jIva ke kArya vizeSa dvitIyAdi samayoM meM nikSepaNA kA kathana 223 saMjvalana koSa meM hone vAlI kriyA vizeSa kRSTigata dravyoM ke vibhAga kA nirdeza 224 kA vicAra tanIyAdi samayoM meM kRSTiyoM ke vizeSa kayana pUrvaka nikSepadravya ke pUrva-apUryagata saMdhi vizeSa ' pavarohaka navama guNa sthAnavartI ke puruSodayakAla kA kathana sambandhI kiyA vizeSa kRSTiyoM kA zakti sambandhI pralpabahutva 234 strIveda ke upazama ke vinAza ko prarUpayA kRSTikaraNa kAla meM sthitibandha ke pramANa napusakoda ke vinAza va usa samaya hone vAlI kI prarUpamA 235 kriyA vizeSa saMkramaNakAla sambandhI pravadhi kA vicAra utarate hue lobhasaMkramaNa, baMdhAvali byatIta hone lobhatraya kI upazamana vidhi 237 para udhIraraNA kI prarUparaNA mUkSma sAmparAya meM kiye jAne vAle kArya vizeSa kramakaraNa ke nAma kA vidhAna 274 sukSma sAmparAma gUNa sthAna ke prathama samaya meM pravarohaka anivRttikaraNa ke carama samaya kA udIyamAna kRSTiyoM kA nirdeza sthitibandha dvitIyAdi samayoM meM udayAnukRSTi kA nirdeza 24. avarohaNApekSA apUrvakaraNa meM hone vAle sUkSmaSTi dravya ke upazama kI vidhi evaM sUkSma kArya vizeSa 281 sAmparAya ke anta meM kamoM ke sthiti bandha mavApravRttakaraNa ke prathama samaya meM prayasthita kA nirdeza 241 guNa thairiNa 282 pUrvokta kathana kA upasaMhAra prAcIna guNazreli ke vizeSa nirdeza 254 upazAntakaSAya kaba hotA hai ? isakA nirdeza 243 sva sthAna saMyamI ke guNaNi mAyAma ke tIna sthAna 285 upazAntakaSAya guNa sthAna ke kAla kA kathana avarohaka mapramatta ke pradhaHpravRttakaraNa meM saMkrama karate hue vizeSa spaSTIkaraNa .244 vipoSa kA kathana ukta guNa sthAna meM udaya yogya 59 prakRtiyoM meM dvitIyopazama samyaktva ke kAlakA pramANa 286 avasthita anavasthita vedana vAlo prakRtiyoM kA dvitIyopazama samyaktva se sAsAvana ko prApta jIva vibhAjana ke maraNa kA kapana karate hae sAsAdhanavartI jIva cAritra mohopaNAmanA pariziSTa adhikAra upazAntakaSAya se pradhaHpatana kayanAdhikAra kA panya gatitraya meM maraNa nahIM hone kA kAraNa 285 upazAratakaSAya vItarAgI ke bhavakSayarUpa patana kAraNa upazna riNa se utarate hue jIva ke sAsAdana kI kA vivecana prApti kA abhAva upazAntakaSAya pItarAgI meM kAlakSayarUpa patana upazamariNa car3hane vAle 12 prakAra ke jIvoM kI kAraNa kA prarUpaNa kriyA meM pAye jAne vAle bheda kA kathana upazAntakaSAya se girakara sUkSarasAmparAya guNa upazamazeraNI meM alpabahutva ke kathana kI pratijJA sthAna ko prApta jIva ke kArya vizeSa purassara malpabahutva sthAnoM kA kathana 253 -.. 255 / - ...-.. Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra "siddhAntabodhinI hindoTokA" "maMgalAcaraNam" siddhe jiNiMdacaMde mAyariya uvajjhAya sAhugaNe / baMdiya samma saNa-carittaladdhiM parUvemo // 1 // artha-maiM nemicandraprAcArya siddha arihanta-prAcArya-upAdhyAya tathA sarvasAdhuoM ____ ko namaskAra karake samyagdarzana va samyakcAritrakI prApti (ke upAya) ko khuuNgaa| vizeSArtha-candramAke samAna sampUrNalokake prakAzaka arahanta bhagavAnko, jinake sabhI kArya siddha honese jo kRtakRtya ho gaye haiM arthAt jinhoMne sampUrNakarmokA kSaya kara diyA hai aise siddha bhagavAnko, terahaprakArake cAritrameM jo svayaM pravRtti karate haiM tathA anyako pravRtti karAte haiM aise prAcAryako, jinavANIke paThana-pAThanameM rata upAdhyAyoM ko aura ratnatrayake sAdhaka sAdhugaNoMko arthAt ina paMcaparameSThiyoMko namaskAra karake zrI nemicandra siddhAntacakravartIne labdhisAragranthako kahnakI pratijJA ko hai / isa labdhisAra granthameM samyagdarzana va samyakacAritra kI prAptike upAyakA kathana kiyA jAvegA / prathamopazamasamyaktvako prAptike yogya jIvako batAte haiM'cadugadimiccho saraNI purANo gambhaja visuddha saagaaro|/ par3hamuvasamaM sa gigahadi paMcamavaralahicarimamhi // 2 // 1. dRzyatAM SaTkhaNDAgama, jIvasthAna cUlikA (aSTamI) sUtra 4 evaM kiMcit pAThAntareNa jIvADe'pi prAgatA gAtheyaM 1 (go. jI. gA. 652) Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 ] labdhisAra [ gAthA 2 artha - cAroMgatikA mithyAdRSTi saMjJI - paryApta garbhaja-vizuddhapariNAmI sAkAropayogI jIva aMtima paMcamalabdhikA aMta honepara prathamopazamasamyaktvako prApta karatA hai / 1. vizeSArtha - darzana mohanIya karmakA upazama karanevAlA jIva sAmAnyarUpase cAroM hI gatiyoMmeM hotA hai / 'saNNI' padase tiryaJcagati sambandhI ekendriya, vikalendriya aura prasaMjJI paMcendriya jIvoMkA pratiSe kiyA gayA hai| paryAptAvasthA meM hI samyaktvotpatti kI yogyatA hotI hai, aparyAptAvasthA meM nahIM isaliye 'puNNo' vizeSaNa diyA gayA hai / labdhyaparyApta aura nivRtyaparyAptAvasthAko chor3akara niyamase saMjJIpaMcendriyaparyAptijIva ho prathamopazamasamyaktvakI utpattike yogya hotA hai' / narakagatisambandhI sarva nArakapRthviyoMke sabhI indrakaviloMmeM, sarva zrariMgabaddha va prakIrNakabiloM meM vidyamAna nArakIjIva yathoktasAmagrIse pariNata hokara vedanAabhibhavAdi kAraNoM se prathamopaNasamyaktvako utpanna karate haiM / bhavanavAsiyoM ke jitane prAvAsa haiM, una sabhI meM utpanna hue jIva jinabimbadarzana aura devadhidarzanAdi kAraNoMse prathamopazamasamyaktva utpanna karate haiM / sarva dvIpa aura samudroM meM rahanevAle saMjJIpaMcendriya tiryaJcaparyApta tathA DhAIdvIpa - samudroM meM saMkhyAtavarSa kI AyuvAle garbhaja aura asaMkhyAtavarSakI prAyuvAle sabhI manuSya jAtismaraNa, dharmazravaNAdi nimittoM se apane-apane lie sarvatra prathamopazamasamyaktvako utpanna karate haiM, yahAM dezavizeSakA niyama nahIM hai / zaMkA-sajIvoMse rahita zrasaMkhyAtasamudroMmeM tiryaJcoM kA prathamopazamasamyaktva ko utpanna karanA kaise sambhava hai ? samAdhAna -- una prasaMkhyAtasamudroM meM bhI bairIdevoMke dvArA le jAye gaye tiryaMcoMke prathamopazamasamyaktvakI utpatti pAI jAtI hai / zrasaMkhyAtadvIpa samudroMmeM jo vyantarAvAsa haiM una sabhI meM vartamAna vAnavyantaradeva jinamahimAdarzanAdi kAraNoM se prathamopazamasamyaktva ko utpanna karate haiM / jyotiSIdeva bhI jinavimvadarzana aura devaddhidarzanAdi kAraNoMse sarvatra prathamo pazamasamyagdarzanako utpanna karane ke yogya hote haiM / saudharmakalpase uparimanra veyakaparyanta sarvatra vidyamAna aura apanI-apanI jAtise sambandhita samyaktvotpatti ke kAraNoMse pariNata hue deva prathamopazamasamyaktvako utpanna karate haiM / ja. va. pu. 12 pR. 267 // Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 2 ] labdhisAra zaMkA-unase ('uparimagre beyakase) Age anudiza aura anuttaravimAnavAmIdevoMmeM prathamopazamasamyaktvakI utpatti kyoM nahIM hotI ? samAdhAna-- anudiza va anuttaravimAnoMmeM prathamopazamasamyaktvako utpatti nahIM hotI, kyoMki unameM samyagdRSTijIvoMke hI utpanna honekA niyama hai / Abhiyogya aura kilvi SikAdi anutta madevoMmeM bhI yathokta hetuoMkA sannidhAna honepara prathamopazamasamyaktvakI utpatti aviruddha hai' / tiryaJca va manuSyoM meM garbhajako hI prathamopazamasamyaktva hotA hai, sammUrchanako nahIM hotaa| ___ darzanamohake upazAmaka jIva vizuddhapariNAmI hI hote haiM, avizuddhapariNAmI nahIM / adhaHpravRtta karaNake pUrva hI antarmuhurtase lekara anantaguNI vizuddhi prArambha ho jAtI hai| ___zaMkA-aisA kisa kAraNase hai ? ___ samAdhAna-jo jIva atidustara mithyAtvarUpI gartase uddhAra karanekA manavAlA hai, jo alabdhapUrva samyaktvarUpI ratnako prApta karanekI tIvra icchAbAlA hai jo pratisamaya kSayopazamalabdhi aura dezanAlabdhi Adi ke balase vRddhiMgata sAmarthyavAlA hai aura jisake saMvega va nirvedase uttarottara harSameM vRddhi ho rahI hai usake pratisamaya anantaguNI vizuddhikI prApti honekA niSedha nahIM hai / jisake dvArA upayukta hotA hai usakA nAma upayoga hai / artha ke grahaNarUpa Atma pariNAmako bhI upayoga kahate haiM / upayogake sAkAra aura anAkArake bhedase do prakAra haiN| inameM se sAkAra to jJAnopayoga aura anAkAra darzanopayoga hai, inake kramase matijJAnAdika aura cakSudarzanAdika bheda haiM / darzanamohakA upazAmakajIba sAkAropayogase pariNata hotA huA prathamopazamasamyaktvako utpanna karatA hai, kyoMki pravimarzaka aura sAmAnyamAtragrAhI cetanAkAra darzanopayogake dvArA vimarzakasvarUpa tatvArthazraddhAnalakSaNa samyagdarzanakI prAptike prati abhimukhapanA nahIM bana sktaa| isalie mati-zra taprajJAna ( kumati va kuzru tajJAna ) se yA vibhaMgajJAnase pariNata hokara yaha jIva prathamopazama 1. ja.dha. pu. 12 pR. 268 se 300 / 2. ja. pa. pu. 12. pR. 200 / Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 3 samyaktvako utpanna karaneke yogya hotA hai' / vimarzakakA artha hai kisI tathyakA anusaMdhAna, kisI viSayakA vivecana yA vicAra / sAsAdanasamyagdRSTi, samyagmithyAdRSTi athavA vedakasamyagdRSTijIva prathamopazamasamyaktvako prApta nahIM hotA hai, kyoMki ina jIvoMke prathamopazamasamyaktvarUpa pariNamana honekI zaktikA prabhAva hai / upazamazra pira car3hanevAle vedakasamyagdRSTijIva upazamasamyaktvako prApta karanevAle hote haiM, kintu usa samyaktvakA 'prathamopazamasamyaktva' yaha nAma nahIM hai, kyoMki usa upazamazraM zivAle upazamasamyaktvakI utpatti samyaktvapUrvaka hotI hai isaliye prathamopazamasamyaktvako prApta karanevAlA mithyAdRSTi hI honA cAhie' / athAnantara samyaktvotpattise pUrva mithyAtvaguNasthAna meM jo pAMcalabdhiyAM hotI haiM unakA vyAkhyAna karate haiM 'yasamiyaviloDI dekhAummakaraNaladdhi ya / cattAri vi sAmarANA karaNaM sammattacArite // 3 // -kSayopana, vizuddhi, dezanA prAyogya va karAlabdhi ye pAMca labdhiyAM haiM inameM se cAra labdhiyAM to sAmAnya haiM tathA karaNalabdhi ke honepara ( upazama ) samyaktva yA cAritra avazya hotA hai / vizeSArtha - yahAM gAthA meM jo 'sAmanyA' zabda hai isakA prayoga Age gAthA 7 va 15 meM bhI huA hai, kintu pratyekagAthA meM 'sAmaNNA' zabda vibhinna viSayoMkA dyotaka hai / yahAMpara 'karaNa' sammattacArite' se yaha spaSTa ho jAtA hai ki karaNalabdhise pUrvakI 1. ja. dha. pu. 12 pU. 203 204 2. samyagdRSTireva dvitIyopazamaM prApnoti ' dha. pu. 1 TIkA; svAmikArtikeyAnuprakSA gA 484 kI TIkA / 211-12; mUlAcAra a. 12 mA 505 kI 3. gha. pu. 6. pU. 206-7 va dha pu. 1 pR 410 / 4. dha. pu 6 pR. 205, paraM tatra caturthacaraNe "karaNaM puNa hoi sammatta" iti pAThaH / iyameva gAthA dhavalA jIvasthAnacUlikAyAM (SaSThe pustake) adhyAgatA, dha. pu. 6 pR. 136 go jI. gA. 651 / . 5. edAo cattArivi laddhozro bhaviyAbhaviyamicchAiTThIgaM sAhAraNAo / . Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "J gAthA 4-5 ] labdhisAra [ 5 ( kSayopazama, vizuddhi, dezanA va prAyogya) cAra labdhiyAM honepara prathamopazama samyaktvotpattikA niyama nahIM hai, kintu karaNalabdhi ke prArambha honepara prathamopazamasamyaktva avazya utpanna hogA / jina jIvoMko prathamopazama samyaktva honA hai unako tathA jinako nahIM honA hai unako bhI kSayopazamAdi cAralabdhiyAM ho jAtI haiM / ataH prathamo - pazamasamyaktvakI utpatti aura anutpattikI apekSA zrAdikI cAroM labdhiyAM sAdhAraNa ( sAmAnya ) haiM / aba kramaprApta kSayopazamalabdhikA svarUpa kahate haiMkammamalapaDalasattI paDisamayamAMtaguNavihINakamA | hodugudIradi jadA tadA mosamanadI du ||4 artha - pratisamaya kramase anantaguNI hIna hokara karmamalapaTala zaktikI jaba udIraNA hotI hai taba kSayopazama labdhi hotI hai / 1. 2. vizeSArtha- pUrvasaMcita karmoMke malarUpa paTalake arthAt prazasta (pApa) karmoke anubhAgaspardhaka jisasamaya vizuddhi ke dvArA pratisamaya anantaguNehIna hote hue udIraNAko prApta hote haiM usasamaya, kSayopazamalabdhi hotI hai' / aba vizuddhila vidhakA svarUpa kahate haiM zrAdimaddhibhavo jo bhAvo jIvassa sAdapadI | satthANaM payaDIM baMdhaNajogo visuddhalAddhI so // 5 // artha - Adi ( prathama ) labdhi honepara sAtAgrAdi prazasta (puNya) prakRtiyoM ke bandhayogya jo jIvake pariNAma vaha vizuddhilabdhi hai / vizeSArtha -- pratisamaya anantaguNitahIna kramase udIrita anubhAgaspardhakoMse utpanna huA sAtAAdi zubhakarmo ke bandhakA nimittabhUta aura asAtAzrAdi azubhakarmoka bandhakA virodhI jo jIvakA pariNAma, vaha vizuddhi hai usakI prAptikA nAma vizuddhilabdhi hai / dha. pu. 6 pR. 204 / gha. pu 6 pR. 204 / Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 6 athAnantara dezanAlabdhikA svarUpa kahate haiMchadavaNakpayatyovadesayarasUripahudilAho jo / desidapadasthadhAraNalAho vA tadiyaladdhI du // 6 // artha-chadravya aura navapadArthakA upadeza denevAle mArgazAdikA lApaTa gathavA upadezita padArthoMko dhAraNa karanekA lAbha, yaha tRtIyalabdhi hai / vizeSArtha-jIba, pudgala, dharma, adharma, AkAza aura kAla ina chahadravyoMke aura jIva, ajIva, prAsrava, baMdha, saMvara, nirjarA, mokSa, puNya aura pApa ina nau padArthoM ke upadezakA nAma 'dezanA" hai / usa dezanAse pariNata prAcAryAdikI upalabdhiko aura upadiSTa arthake grahaNa, dhAraNa tathA vicAraNakI zakti ke samAgamako dezanAlabdhi kahate haiM / gAthAke anta meM 'du' zabda pAyA hai usake dvArA vedanAnubhava, jAtismaraNa, jinabimbadarzana, devaRddhi darzanAdi kAraNoMkA grahaNa hotA hai, kyoMki ina kAraNoMse naisargika prathamopazamasamyaktva utpanna hotA hai / jo prathamopazamasamyaktva dharmopadezake binA jinabimbadarzanAdi kAraNoMse utpanna hotA hai baha naisargikasamyagdarzana hai, kyoMki jAtismaraNa aura jinabimbadarzanake binA naisargika prathamasamyagdarzanakA utpanna honA asambhava hai / jinabimbadarzanase nidhatti aura nikAcitarUpa bhI mithyAtvAdi karmakalApakA kSaya dekhA jAtA hai, jisase jinabimbadarzana prathamopazamasamyaktvakI utpattimeM kAraNa hotA hai / jinapUjA, vaMdanA aura namaskArase bhI bahuta karmapradezoMkI nirjarA hotI hai / sAmAnyarUpase bhavasmaraNa (jAtismaraNa) ke dvArA samyaktvakI utpatti nahIM hotI, kintu dharmabuddhise pUrvabhavameM kiye gaye mithyAnuSThAnoMkI viphalatAkA darzana prathamo* pazamasamyaktvake lie kAraNa hotA hai / 1. gha. pu. 6 pR. 204 / 2. "bAhmopadezAdate prAdurbhavati tannaisargikam" [sarvArthasiddhi 13 va rAjavArtika 1315] 3. jAissa jiraNabiMbadasaNehi viNA uppajjamANaNaisaggiyapaDhamasammattassa asaMbhAvAdo ( dha. pu. 6 pR. 431) 4. dha. pu. 6 pR. 427 / 5. gha. pu. 10 pR. 286 / 6. gha. pu. 6 pR. 422 / Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [7 gAthA 7-8 ] labdhisAra aba prAyogyala bdhikA svarUpa kahate haiM aMtokoDAkoDI viTThANe ThidirasANa jaM karaNaM / pAugala ddhiNAmA bhabbAbhabbesu sAmaNNA // 7 // artha-karmokI sthitiko antaHkoDAkor3I tathA anubhAgako dvisthAnika karane ko prAyogya labdhi kahate haiM / yaha labdhi bhavya aura abhavyake samAnarUpase hotI hai / vizeSArtha-aMtaHkor3Akor3IsAgara karmasthiti raha jAnepara saMjJIpaMcendriyaparyAptajIbake prathamopazamasamyaktvakI prAptikI yogyatA hotI hai / isa prAyogyalabdhime itanI vizuddhatA ho jAtI hai ki sarvakarmokI utkRSTasthitikA kANDakaghAtake dvArA ghAtakarake antaHkor3Akor3IsArasAga riyasi kara detA hai tathA aprazastaprakRtiyoMke catuHsthAnIya anubhAgako ghAtakarake dvisthAnIyaanubhAgameM sthApana kara detA hai arthAt ghAtiyAkarmokA anubhAgalatA-dArurUpa aura aprazasta aghAtiyAkarmokA anubhAga nimba-kAMjIrarUpa dvisthAnagata zeSa raha jAtA hai, kintu prazastaprakRtiyoMkA anubhAga gur3a-khAMDa-zarkarA aura amRtarUpa catuHsthAnIya hI hotA hai, kyoMki vizuddhike dvArA prazasta prakRtiyoMke anubhAgakA dhAta nahIM hotA hai / ina avasthAoMke honepara karaNa arthAt paMcama karapalabdhi honeke yogya bhAva pAe jAte haiM / itanI vizuddhi bhavya siddhika aura abhavyasiddhika ina donoM prakArake jIvoMke ho sakatI hai; isabAtako batalAneke lie gAthA meM 'bhavAbhanvesu sAmaNNA' pada diyA hai| isameM kisI bhI prAcAryako vivAda nahIM hai / athAnantara prasaMgaprApta prathamopazamasamyaktvagrahaNakI yogyatAkA pratipAdana karate haiM jevaradidibaMdhe jeTTavaradiditiyANa satte ya / Na ya paDivajjadi paDhamuvasamasamma micchajIvo hu // 8 // gAthArtha- utkRSTa athavA jaghanyasthitibandha karanevAle tathA sthiti-anubhAga va pradeza ina tInoMke utkRSTa yA jaghanya sattvavAle mithyAdRSTijIvake prathamopazamasamyaktva utpanna nahIM hotaa| 1. dha, pu. 6 pR. 206 evaM dha. pu. 12 pR. 186 35 / 2 dha, pu. pR. 205 / Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA vizeSArtha-jo sarvaparyAptiyoMse paryApta hai, sAkAra jAgRta zrutopayogase upayukta hai, utkRSTasthitibandhake sAtha utkRSTasthitibandhake yogya saMkleza pariNAmavAlA hai athavA ISat madhyamasaMklezapariNAmabAlA hai aisA koI eka saMjJIpaMcendriyamithyAdRSTijIba sAtakoM (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, mohanIya, nAma, gotra va antarAya) ke utkRSTasthitibandhakA svAmI hai' / jo anyatara sUkSmasAmparAyikakSapaka antimabaMdhameM avasthita hai, aisA samyagdRSTijIva chahakarmoM ( jJAnAbaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, nAma, gotra va antarAya ) ke jaghanyasthitibandhakA svAmI hai| jo anivRttikaraNakSapaka aMtimavipatibandha meM pravarithana hai vaha mohanIyakarmake jaghanya sthitibandhakA svAmI hai / utkRSTavizuddhike dvArA jo sthitibandha hotA hai vaha jaghanya hotA hai, kyoMki sarvasthitiyoM ke prazastabhAvakA abhAva hai / saMklezakI vRddhise sarvaprakRtisambandhI sthitiyoMkI vRddhi hotI hai aura vizuddhikI vRddhise unhIM sthitiyoMkI hAni hotI hai / asAtAvedanIyake bandhayogya pariNAma saMklezita aura sAtAke baMdhaneyogya pariNAma vizuddha hote haiM / jo cata sthAnIya yavamadhyake Upara antaHkoDAkor3IsAgarapramANa sthitiko bAMdhatA huA sthita hai aura anantara utkRSTasaMklezako prApta hokara jisane utkRSTasthitikA bandha kiyA hai aise kisI bhI mithyAdaSTijIvake utkRSTasthitisattva hotA hai / kisI bhI kSapakajIvake sakaSAyAvasthAke antimasamayameM arthAt sUkSmasAmparAyaguNasthAnake caramasamaya meM mohanIyakarmakA jaghanyasthitisattva hotA hai / jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAyakarmokA jaghanyasthitisattva kSINamoha guNasthAnake antimasamayameM hotA hai / cAra aghAtiyA karmoM kA jaghanyasthitisattva ayogakevalI guNasthAnake antima samayameM hotA hai, kyoMki ina sarvakarmoMkA vahAM-vahAM ekasamaya mAtra sthiti sattva pAyA jAtA hai / jo jIva utkRSTaanabhAgakA bandha karake jabataka usa anubhAgakA ghAta nahIM karatA tabataka vaha jIva utkRSTa anabhAgasattvavAlA hotA hai / sakaSAya kSapakake arthAt dasaveMguNasthAnake antimasamayameM mohanIyakarmakA jaghanyaanubhAgasattva hotA hai| zeSa tIna ghAtiyA karmokA jaghanyaanbhAgasattva kSIragamohaguNasthAnake antimasamayameM hotA hai aura utkRSTa pradezasattva gaNita 1. mahAbandha pu. 2 pR. 33 / 3. dha. pu. 11 pR. 314 / 5. ja. pa. pu. 3 pR. 16 / 7. ja.dha. pu. 5 pR 11 / 2. mahAbandha pu. 2 pR.40 / 4. gha. pu. 6 pR. 180 6. ja. pa. pu. 3 pR. 201 8. ja.dha. pu. 5 pR. 15 / Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA hai-10 ] labdhisAra [ { karmAzika ke sAtaveM narakameM caramasamaya meM hotA hai / kSapitakarmAzikake dasaveM gurAsthAnake antimasamaya meM mohanIyakarma kA aura. 12ve guNasthAnake caramasamaya meM tInaghAtiyA karmoMkA jaghanya pradezatva hai| vizeSa jAnane ke lie dha. pu. 10 dekhanA caahie| svAmitvasambandhI uparyukta kathanase yaha spaSTa ho jAtA hai ki utkRSTasthitibandha va utkRSTasthiti anubhAga va pradezasattva utkRSTasaMklezapariNAmI mithyAdRSTijIvake hotA hai jisake utkRSTasaMklezake kAraNa prathamopazamasamyaktva utpanna nahIM ho sakatA tathA jaghanyasthitibandha va jaghanya sthiti - anubhAga- pradezasattva kSapaka riga meM hotA hai vahAMpara to kSAyikasamyaktva hotA hai / aba Age prathamopazama samyaktva ke abhimukhajIvake sthitibaMdhapariNAmoMkI kahate haiM sammatamuddamicchavisohivaDDIddi vaDamANo hu / aMtokoDA koDiM satarAI baMdhaNaM kuNadI // 6 // artha - vizuddhikI vRddhidvArA vardhamAna tathA prathamopazama samyaktva ke abhimukha mithyAdRSTijIva sAtakarmo kA antaH kor3A kor3I sAgarapramANa sthitibandha karatA hai / vizeSArtha - prathamopazamasamyaktva ke prabhimukha sabhI mithyAdRSTijIva ekakor3Akor3IsAgara ke bhItarakI sthiti arthAt antaHkor3Akor3IsAgaropamako bAMdhatA hai, isase bAhara arthAt adhikasthitiko nahIM bAMdhatA' / kahA bhI hai- sthitibandha bhI inhIM arthAt baMdhanevAlI prakRtiyoMkA antaH kor3Akor3IsAga ropamapramAraNa hI hotA hai, kyoMki yaha arthAt prathamopazamasamyaktvake prabhimukhajIva vizuddhatarapariNAmoMse yukta hotA hai ' / prathAnantara prAyogyalabdhikAla meM prakRtibaMdhApasa raNako kahate haiMtatto udadhisadas ya pudhattametaM puNo puyodariya / baMdhammi paDi baMdhucchedapadA hoMti cocIsA // 10 // artha -- usase arthAt antaHkor3Akor3IsAgara sthitise pRthaktva sau sAgarahIna sthitiko bAMdhakara punaH punaH pRthaktva 100 sAgara ghaTAkara sthitibandha karanepara prakRti bandha vyucchitti ke 34 sthAna hote haiM / 1. dha. pu. 6 pR. 135 / 2. ja. dha. pu. 12 pR. 213 / Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10 ] labdhisAra [ gAthA 11-15 vizeSArtha--antaHkoDAkor3IsAgaropama sthitibandhase pRthaktva 100 sAgarapramANa sthitibandha ghaTanekA krama isaprakAra hai-antaHkor3Akor3IsAgarapramAga sthitibaMdhase palyake saMkhyAta-bhAgase hona sthitiko antarmuhUrtaparyanta samAnatA liye hue hI bAMdhatA hai, phira usase palyake saMkhyAtaveMbhAgahIna sthitiko antarmuhUrtataka bAMdhatA hai| isaprakAra palyake saMkhyAtaveMbhAgahIna kramase ekapalyahIna antaHkor3Akor3IsAgaropama sthitiko aMtamuhartataka bAMdhatA hai tathA isI palyake saMkhyAtaveMbhAga hIna kramase sthitibandhApasaraNa karatA humA do palyase hIna, tInapalyase hIna ityAdi sthitiko aMtarmuhartataka bAMdhatA hai / pUnaH isIkramase Age-pAge sthitibandhakA hrAsa karatA huA eka sAgarase hIna, do sAgarase hIna, tIna mAyAdase hIna imAdi Rgasa sAta-pAThasA sAgaropamoMse hIna aMtaHkoTAkoTIpramANa sthitiko jisasamaya bAMdhane lagatA hai, usasamaya prakRtibaMdha-vyucchittirUpa ekabandhApasaraNa hotA hai| uparyukta kramase hI sthitibandhakA hrAsa hotA hai aura jaba vaha hrAsa sAgaropama zatapRthaktva pramita ho jAtA hai taba prakRti bandha vyucchittirUpa dUsarA bandhApasaraNa hotA hai / yahIkrama Age bhI jAnanA cAhie' / Age cautisa prakRtibaMdhApasaraNoMko pAMca gAthAoMke dvArA kahate haiMbhAU paDi Nirayaduge, suhumatiye suhamadoriNa patteyaM / bAdarajuna dogiNa pade, apuraNajuda biticasagiNasagaNIsu // 11 // bhaTTa apuraNapadesu vi, puraNeNa judesu nesu turiyapade / eI diya pAdAvaM, thAvaraNAmaM ca milidavyaM // 12 // tirigadugujjovo vi ya, raNIce apasatyagamaNadubhagasie / hu~DAsaMpatte vi ya, NauMsae bAmakhIlIe // 13 // khujjaddhaM NArAe, itthIvede ya sAdiNArAe / NaggodhavajjaNArA e maNuorAladugavajje // 14 // prathiraprasabha jasa paradI, soyaprasAde ya hoti uttiimaa| baMdhosaraNaTANA, bhavAbhabvesa sAmaNNA // 15 // 1. yaha vizeSArtha la. sA. kI saMskRtaTIkAke AdhArase likhA hai| Page #16 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 15 ] labdhisAra artha-Ayubandhavyucchitti sthAnoMke pazcAt kramazaH narakadvika, sUkSmAdi tIna, sUkSmAdi do va pratyeka, bAdara-aparyAna-sAdhAraNa, bAdara-aparyApta-pratyeka, aparyAptadvIndriya, aparyApta-trIndriya, aparyAptacaturindriya, aparyApta-asaMjJI-paMcendriya, aparyAptasaMjIpaMcendriya // 11 / / pATha padoMmeM aparyAptake sthAnapara paryApta jor3anA cAhie, kintu caturthapada ekendriya-prAtapa-sthAvara bhI milAnA cAhie / arthAt ( pUrvokta chaThe padase 133 padataka 8 padoMmeM aparyAptake sthAnapara paryApta jor3anA caahie)| tiryaJcadvika va udyota, nIcagotra, aprazastavihAyogati aura durbhagAdi tIna ( durbhaga-duHsvara-anAdeya ), huNDasaMsthAna-sRpATikAsaMhanana, napuMsakaveda, vAmanasaMsthAna va kIlitasaMhanana / kubjasaMsthAnaardhanArAcasaMhanana, strIveda, svAtisaMsthAna-nArAcasaMhanana, nyagrodhasaMsthAna-bananArAcasaMhanana, manuSyagatidvika ( manuSyagati-manuSyagatyAnupUrvI )-audArikadvika ( zraudArikazarIra-audArikAGgopAGga)-vavarSabhanArAcasaMhanana / asthira-azubha-ayaza kIti-aratizoka va asAtAvedanIyakI bandhavyucchitti hotI hai / ye 34 bandhApasaragasthAna bhavya va abhavya ke samAnarUpase hote haiM / vizeSArtha-sAta-AThasau sAgaropamase hIna antaHkoDAkor3IsAgarapramANa sthiti ko jisasamaya bAMdhane lagatA hai usasamaya eka narakAyu prakRti 'bandhase vyucchinna hotI hai, usase sAgaropamazata pRthaktva nIce apasaraNakarake tiryaJcAyukI baMdhavyacchitti hotI hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara manuSyAyukA bandhavyuccheda' hotA hai tathA usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara devAyuko 'bandhavyucchitti hotI hai| usase sAgaropamazatapRthaktva nIce narakAta aura narakagatyAnupUrvI ina donoM prakRtiyoMkA ekasAtha 'bandhavyuccheda hotA hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara bAvara-sama aparyApta-sAdhAraNazarIra parasparasaMyukta ina tInoM prakRtiyoMkA yugapat 'bandhabyuccheda hotA hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce jAkara sUkSma-aparyApta-pratyeka paraspara saMyukta ina tIna prakRtiyoMkA 'bandhavyuccheda hotA hai| usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara bAbara aparyApta-sAdhAraNazarIra paraspara saMyukta ina tIna prakRtiyoMkA 'bandhavyuccheda hotA hai / usase sAgaropamazatapRthaktva nIce jAkara parasparasaMyukta bAbara-aparyApta pratyekazarIra ina tInoM prakRtiyoMkI ekasAtha 'bandhavyucchitti hotI hai| usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara parasparasaMyukta dvIndriyajAti aura aparyApta ina donoM prakRtiyoMkA baMdha. vyuccheda yugapat hotA hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara parasparasaMyukta Page #17 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 ] labdhisAra [ gAthA 15 zrondriyajAti aura aparyApta ina donoM prakRtiyoMkI ''bandhavyucchitti ekasAtha hotI hai / usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara parasparasaMyukta caturindriyajAti aura aparyApta ina donoM prakRtiyoMkA ekasAtha ''bandhavyuccheda hotA hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara asaMjJopaMcendriyajAti aura aparyApta parasparasaMyukta ina donoM prakRtiyoMkA yugapat bandhavyuccheda hotA hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara parasparasaMyukta saMjJopaMcendriyajAti aura aparyApta ina donoM prakRtiyoMkI ekasAtha "bandhase vyucchitti hotI hai| usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara paraspara saMyukta sUkSma-paryAptasAdhAraNa ina tInoM prakRtiyoM kI ekasAtha bandhavyucchitti hotI hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara parasparasaMyukta sUkSma-paryApta-pratyekazarIra ye tInoM prakRtiyAM yugapat ''bandhase vyucchinna hotI haiN| usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara parasparasaMyukta bAvara-paryApta sAdhAraNazarora ina tInoM prakRtiyoMkA yugapat 'bandhase vyuccheda hotA hai; usase sAgaropamazatagRthatva nIce utarakara parasparasaMyukta bAvara-paryApta pratyekazarIra-ekendriya-Atapa-sthAvara ina chahoM prakRtiyoMkI 'bandhavyucchitti yugapat hotI hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara parasparasaMyukta dvondriyajAti aura paryApta ina donoM prakRtiyoMkA ekasAtha "bandhabyuccheda hotA hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara parasparasaMyukta trondriyajAti aura paryApta ina donoM prakRtiyoMkA ekasAtha "bandhavyuccheda hotA hai; usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara parasparasaMyukta caturindriyajAti aura paryApta ye donoM prakRtiyAM yugapat 'bandhavyucchittiko prApta hotI haiM / usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara parasparasaMyukta asaMjopaMcendriyajAti aura paryApta ina donoM prakRtiyoMkI yugapat 22bandhabyucchitti hotI hai| usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara liyaMcagati tiyaMcagasyAnapUrthI aura ugrota ina tInoM prakRtiyoMkA ekasAtha 23bandhase vyuccheda ho jAtA hai; usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara nocagotrako bandhavyucchitti hotI hai| usase sAgaropama zatapRthaktva nIce utarakara aprazastavihAyogati, dubhaMga, duHsvara aura anAdeya ye cAroM prakRtiyAM "bandhase vyucchinna hotI haiM / usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara huNDakasaMsthAna va asaMprAptAsupATikAsaMhanana ye do prakRtiyAM yugapat bandhase vyucchinna ho jAtI haiM / usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara napuMsakavevakA "bandhavyuccheda hotA hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara vAmanasaMsthAna aura kolitazarIrasaMhanana ye donoM Page #18 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 15 ] ptighssaar' [ 13 prakRtiyAM bandhavyucchittiko prApta hotI haiM / usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara kubjakasaMsthAna aura ardhanArAcazarIrasaMhanana ina donoM prakRtiyoMkA ekasAtha baMdhavyuccheda hotA hai, usase sAgaropamazatapRthaktvaM nIce utarakara strIvekSakA "baMdhuvyuccheda hotA hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara svAtisaMsthAna aura nArAyazarIrasaMhanana ina donoM prakRtiyoMkI baMdhavyucchitti yugapat hotI hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara nyagrodhaparimaMDalasaMsthAna aura vajranArAyasaMhanana ye do prakRtiyAM yugapat bandhase vyucchinna hotI haiM, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara manuSyagati manuSyagatyAnupUrthI, audArikazarIra-audArikazarIraaMgopAMga aura bajrarSabhanArAcasaMhanana ina pAMca prakRtiyoMkI yugapat bandhavyucchitti hotI hai, usase sAgaropamazatapRthaktva nIce utarakara prati-zoka, asthira-azubha, ayazaHkoti-prasAtAvedanIya ina chahoM prakRtiyoMkA yugapat bandhavyucchedaM hotA hai'| zaMkA--prakRtiyoMke bandhavyucchedakA yaha kama kisa kAraNase hai ? ... samAdhAna-azubha, azubhatara aura azubhatamake bhedase prakRtiyoMkA avasthAna mAnA gayA hai usI pakSAse yaha prakRtiyoM ke sandhayucchedalA krama hai / bandhavyucchedakA yaha krama vizuddhiko prApta honevAle bhavya aura abhavya mithyAdRSTijIvoMmeM sAdhAraNa arthAt samAna hai, kintu jayadhava lAkArane kahA hai ki "jo prabhavyoMke yogya vizuddhise vizuddha ho rahA hai usake tatprAyogya antaHkoDAkoDIsAgarapramANa sthitibandhakI avasthA meM eka bhI karmaprakRti kI bandhavyucchitti nahIM hotii|" isaprakAra isasambandha meM do mata haiM / isIprakAra 34 sthitibandhApasaragoMke sambandhameM bhI do mata haiM-dha. pu. 6 pra. 136 se 136 taka pratyeka bandhApasaragAmeM sAgaropamazata pRthaktva sthitibandha ghaTanekA krama batAyA hai, kintu ja. dha. pu. 12 pR. 221 se 224 taka mAtra sAgaropamapRthaktva sthitibandha ghaTanekA ullekha hai| antima 34 veM bandhApasaraNameM asAtAdedanIya, arati, zoka, asthira, azubha aura ayazaHkIti ina chaha prakRtiyoMkI bandhavyucchitti prathamopazamasamyaktvake abhimukha mithyAdRSTijIvake ho jAtI hai / yadyapi ye prakRtiyAM pramatta saMyata guNasthAnataka bandhake 1. ja. pa. pu. 12 pR. 221 se 225 evaM dha. pu. 6 pR. 134 se 136 / 2. dha, pu. 6 pR. 136-136 / 3. ja.dha. pu. 12 pR. 221 / Page #19 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 ] labdhisAra [ gAthA 16-18 yogya haiM, tathApi yahAM inakI bandhavyucchittikA kathana virodhako prApta nahIM hotA, kyoMki una prakRtiyoMke bandhayogya saMklezakA ullaMghanakara unakI pratipakSAta pravRtiyoM bandha kI nimittabhUta vizuddhise vRddhiko prApta hue sarvavizuddha isa jIvake una prakRtiyoMkI bandhavyucchitti honemeM koI virodha nhiiN'| ina uparyukta prakRtiyoMke bandhase vyucchinna honepara avaziSTa prakRtiyoM ko samyaktvake abhimukha mithyAdRSTi tiryaMca aura manuSya taba taka bAMdhatA hai jabataka vaha mithyAdRSTiguNasthAnake caramasamayako prApta hotA hai / upayukta 34 baMdhApasaraNoMmeM se cAroMgatimeM kauna-kaunase baMdhApasaraNasthAna hote haiM to kahate haiM NaratiriyANaM zroSo bhavaNatisohammajugalae bidiyaM / tidiyaM aTThArasamaM tevIsadimAdi dasapadaM carimaM // 16 // te ceva codasapadA aTThArasameNa vINayA hoti / spaNAdipuDhavichakke saNakumArAdidasakappe // 17 // te terasa vidieNa ya tevIsadimeNa cAvi parihINA / mANada kappAdurimagevejjatotti bhosaraNA // 18 // artha-manuSya aura tiryacoMmeM progha arthAt cauMtIsabandhApasaraNa hote haiM / bhavanatrika aura saudharmayugalameM dUsarA, tIsarA, aThArahavAM aura teIsavAM prAdi daza va antima 34vAM ye 14 bandhApasaraNa hote haiM | ratnaprabhA Adi chaha naraka pRthviyoMmeM aura sanatkumAra Adi dazakalpoM (svargoM) meM uparyukta 14 bandhApasaragoM meM se 18vAM baMdhAesaraga nahIM hotA ( zeSa 13 bandhApasaraNa hote haiM ) aAnatakalpase lekara uparima nauveM graMveyakaparyanta uparyukta 13 sthAnoMmeM se dUsarA aura 23vAM bandhApasaraNa nahIM hote (zeSa 11 bandhApasaraNa hote haiN)| vizeSArtha-prathamopazamasamyaktvake abhimukha manuSya va tiryaMcoMke pUrvokta 34 baMdhApasaraNa hote haiM jinameM 46 prakRtiyoMkI bandhavyucchitti ho jAtI hai / prathamopazamasamyaktvake abhimukha deva tathA sAtaveM narakako chor3akara zeSa chaha pRthvIke nArakI jIvoMke 1. 2. ja.dha. pu. 12 pR. 294-225 / dha. pu. 6 pR. 140 / Page #20 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 18 ] labdhisAra [ 15 nahIM baMdha nevAlI prakRtiyoMkA spaSTIkaraNaM isaprakAra hai-asAtAvedanIya, strIveda, napuMsakaveda, arati, zoka, cAroMpAyu, narakagati, tiryaggati, devagati, ekendriyajAti, dvIndriyajAti, zrIndriyajAti, caturindriyajAti, vaikriyikazarIra, AhArakazarIra, samacaturasrasaMsthAnako chor3akara zeSa pAMcasaMsthAna, vaikriyikazarIra-aMgopAMga, mAhArazarIra agopAMga, vajrarSabhanArAcasaMhananako chor3a kara zeSa - pAMca saMhanana,narakagatiprAyogyAnupUrvI, tiryaggatiprAyogyAnupUrvI, devagatiprAyogyAnupUrvI, aprazastavihAyogati, Atapa, udyota, sthAvara, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNazarIra, asthira, azubha, durbhaga, duHsvara, anAdeya, ayazaHkIti, nIcagotra, aura tIrthakara' / inameMse apanI-apanI bandha-ayogya prakatiyoM ko ghaTAkara zeSa prakRti yoMkA bandhApasaraNoM dvArA bandhavyuccheda ho jAtA hai| bhavanatrika (bhavanavAsI, vAnavyaMtara, jyotiSa) devoM va saudharma-aizAnasvargake devoMmeM tiryagAyu, manuSyAyu, ekendriya, prAtapa, sthAvara, tithaMcagati, ti yaMcagatyAnupUrvI, udyota, nIcagotra, aprazasta vihAyogati, durbhaga, duHsvara, anAdeya, huNDakasaMsthAna, asaMprAptAsupATikAsaMhanana, napusakaveda. vAmanasaMsthAna, kIlitasaMhanana, kabjakasaMsthAna, ardhanArAcasaMhanana, strIveda, svAtisaMsthAna, nArAcasaMhanana, nyagrodha saMsthAna, vajranArAcasaMhanana, asthira, azubha, ayaza kIti, arati, zoka, asAtAvedanIya ina 31 prakRtiyoMkI baMdhavyucchiti prathamopazamasamyaktvake abhimukha jIvake hotI hai| prathamAdi chahanaraka aura tRtIyasvarga se bArahavesvargata kake jIvoMmeM uparyukta 31 prakRtiyoMmeMse bandhake ayogya ekendriyajAti, Atapa aura sthAvara ina tIna prakRtiyoMko kama karanese zeSa 28 prakRtiyoM kI bandhavyucchitti samyaktvake abhimukhajIvake hotI haiM / 133 svargase 16veM svarga tathA naugra beyakatakake devoMmeM uparyukta 28 prakRtiyoMmeM se bandhake ayogya tiryagAyu, tiryacagati, tiryaMcagatyAnupUrvI aura udyota ina cAra prakRtiyoMko kama karanese zeSa 24 prakRtiyoMko bandhavyacchinti prathamopazamasamyaktva ke abhimugtrajIvake hotI hai| zaMkA-jisaprakAra manuSya va tiryacoMke audArikazarIra aura praudArikagaMgopAMga ina prakRtiyoMkI bandhavyucchitti hotI hai usIprakAra usI vizuddhi meM vartamAna deva aura nArakiyoMke praudArikazarIra va aMgopAMgakA bandhavyuccheda kyoM nahIM hotA ? __samAdhAna - sahakArIkAraNarUpa manuSyagati aura tiryaMcagatike udayase vajita akelI (kevala) vizuddhi audArikazarIra va audArikazarIraaGgopAGgakA bandhavyuccheda 1. dha. pu 6 pR. 141-42 1 evaM jayadhavala pu. 12 pR. 225 Page #21 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 16 karanemeM samartha nahIM hai, kyoMki kAraNasAmagnIse utpanna honevAle kAryako vikalakAraNase utpattikA virodha hai / deva aura nArakiyoMmeM praudArikazarIrAdi prakRtiyoMkA dhra vabandha hotA hai ataH unakI bandhavyucchitti nahIM hotI hai / isIprakAra vajrarSabhanArAcasaMhananake viSayameM bhI jAnanA caahie'| aba sAtavIM narakapRthvImeM baMdhApasaraNapadoMko kahate haiMte cevekakArapadA tdiuunn| vidiyaThANasaMpattA / cauvIsadimeNa NA sattamipuDavimhi bhosaraNA // 16 // .. artha-gAthA 18 meM kahe gaye 11 bandhApasaraNoMmeM se tIsarA va 24vAM bandhApasaraNa ghaTAnepara tathA dUsarA bandhApasaraNa milAnepara sAtavIM narakapRthvImeM 10 bandhAparaNa hote haiM / - vizeSAtha-sAtaveM narakameM manuSyAyu bandhayogya nahIM hai isaliye tIsarA baMdhApasaraNa kama kiyA gayA hai / prathamopazamasamyaktvake abhimukha sAtaveM narakake nArakIjIvake nIcagotrakI bandhavyacchitti nahIM hotii| ataH 24vAM bandhApasaraNa bhI kama kiyA gayA hai / mithyAdRSTi saptamapRthvIstha nArakIke tiryaMcAyu baMdhayogya hai, kiMtu prathamopazamasamyaktvake abhimukha jIvake tiryaMcAyukI baMdhavyucchitti ho jAtI hai ataH dUsarA baMdhApasaraNa milAyA gayA hai / isaprakAra saptamanarakameM 10 baMdhApasaraNa hote haiM, jinake dvArA 23 prakRtiyoMkI baMdhavyucchitti hotI hai / saptamanarakameM bandhayogya 66 prakRtiyAM hai, usameMse 23 prakRtiyoMkI bandhavyucchitti ho jAnepara 73 prakRtiyAM bandhayogya zeSa raha jAtI haiM / ina 73 prakRtiyoM meM udyotaprakRtikA bandha bhajanIya hai arthAt bandha hotA bhI hai aura nahIM bhI hotA hai / yadi udyotaprakRti baMdhatI hai to 73 prakRtiyoMkA baMdha hotA hai, yadi udyotakA bandha nahIM hotA to 72 prakRtiyoMkA bandha hotA hai / - zaMkA-tiryaggati, tiryaggatyAnupUrvI, udyota aura nIcagotra ina prakRtiyoMkI sAtaveM narakameM bandha vyucchitti kyoM nahIM hotI ? 2. ja.dha.pu. 12 pR. 223; dha. pu. 8 pa. 110; go. ka. gA. 107 / 3. go. ka. gA. 105 se 107 kI TIkA va mUla evaM ja.dha. pu. 12 pR. 225 / ka. pA. sutta pR. 616 Page #22 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20-21 ] labdhisAra [ 17 samAdhAna- nahIM hotI, kyoMki bhavasambandhI saMklezake kAraNa zeSagatiyoMke bandhake prati ayogya aise sAtavIM pRthvIke nArakI mithyAdRSTike tiryacagati, tiryaMcagatyAnupUrvI, udyota aura nIcagotrako chor3akara sadAkAla inakI pratipakSasvarUpa prakRtiyoM kA bandha nahIM hotA hai tathA vizuddhike vazase dhruvabandhI prakRtiyoMkA bandhabyuccheda nahIM hotA, anyathA usa vizuddhike vazase jJAnAvaraNAdi prakRtiyoMka bhI bandhanyucchittikA prasaMga prApta ho jAvegA, kintu aisA hai nahIM, kyoMki vaisA mAnanepara anavasthAdoSa pAtA hai / prAge manuSya Sa tiyaMcatimeM prathamopazamasamyaktva ke prabhimukha mithyAvRSTi jIvake dvArA badhyamAna prakRtiyoMko tathA manuSyagatimeM apramattaguNasthAna meM baMdhanevAlI 28 prakRttiyoM ko do gAthAoM meM kahate haiM ghAditi sAdaM micchaM kasAyahassaradi bhayassa dugaM / apamattar3avIsuccaM baMdhati visuddhaNaratiriyA // 20 // devatasakrANabhagurucaukkaM samacauratejakammaiyaM / sAgamA didI pira dichariNamiNamaDavIsaM // 21 // artha-vizuddha ( samyavatvake abhimukha prAyogyalabdhimeM sthita mithyAdRSTi ) manuSya yA tiryaMca tIna ghAtiyA (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya) karma sAtAvedanIya, mithyAtva, kaSAya, puruSaveda, hAsya, rati, bhayadvika ( bhaya-jugupsA ), apramattaguNasthAnasambandhI 28 aura uccagotrako bAMdhatA hai / devacatuSka, trasacatuSka, varNacatuSka, agurulaghucatuSka, samacaturastrasaMsthAna, taijasazarIra, kArmarAzarIra, prazastavihAyogati, paMcendriyajAti, sthirAdi 6 aura nirmAgga ye 28 prakRtiyAM apramattaguNasthAnasambandhI jAnanA / vizeSArtha-prathamopazamasamyaktvake abhimukha, prAyogyalabdhimeM jisane 34 bandhApasaraNoMse 46 prakRtiyoMkI bandhanyucchitti kara dI hai aisA vizuddha mithyAdRSTi garbhajasaMjJIpaMcendriya paryAptatiryaca athavA manuSya, pAMcoM jJAnAvaraNIya (mati-zrata-avadhi1. raNavari sattamapuDhaviNeraiyamassiyUNa tirikkha gai-tirikkhagai pApoggANuputhvIujjoba-raNIcA modANaM baMdhavAcchedo rAsthi / (ja.dha. pu. 12 pR. 223; go. ka. gA. 107 ) tirikkhagaItirikkhagaipAnoggANuputhvINIcAgodAraNa... estha dhuvbNdhittaado| (dha.pu. 8 pR. 110, ja,gha.pu. 13 pR. 226) 2. gha. pu. 6 pR. 143-144 1 Page #23 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .18 ] labdhisAra [ gAthA 22 manaHparyaya-kevalajJAnAvaraNa ) nauM darzanAvaraNa ( cakSu-cakSu-avadhi-kevaladarzanAvaragA, styAnagaddhi, nidrAnidrA, pracalApracalA, nidrA, pracalA) pAMca aMtarAya (dAna-lAbha-bhAgaupabhoga-vIryAtarAya ) isaprakAra tIna ghAtiyAkarmokI 16 prakRtiyAM, sAtAvedanIya, mithyAtva, anantAnubandhI-apratyAkhyAnAvaraNa pratyAkhyAnAvaraga-saMjvalana krodha-mAna-mAyAlobha ye 16 kaSAya, puruSaveda, hAsya, rati, bhava, jugupsA, devagati, devagatyAnupUrvAM, vaikriyikazarIra, vaikriyikazarIraaGgopAGga (devacaturaka), asa, vAdara, paryApta. pratyekazarIra (trasacatuSka), varNa-ndhi-rasa-sparza (vargAcatuSka), agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchvAsa (agurulacucatuSka), sama caturasra saMsthAna, tejamazarIra, kAmagAzarIra, prazastavihAyogati, sthira, zubha, subhaga, susvara, prAdeya, yazaH kIrti (sthirAdichaha) nirmANa aura uccagotra ina 71 prakRtiyoMko bAMdhatA hai / Age deva-narakatima prathamopazamasamyaktvAbhimukha mithyAdRSTi ke dvArA badhyamAna prakRtiyoM ko kahate haiM- . : taM suracaukkahINaM Naraca ubajja juda payaDiparimANaM / , surachappuDhavImicchA siddhosaraNA hu baMdhati // 12 // artha-una (uparyukta 71 prakRtiyoM) meM se devacatuSkako kama karake manupya catuSka (manuSyagati, manuSyagatyAnapUrvI, praudArikazarIra, audArika zaroragaMgopAMga) aura vajrarSabhanArAcasaMhananako milAnese ina 72 prakRtiyoMko, bandhApasaraNa kara cuka nepara mithyAdRSTideva aura prathamAdi chaha pRthiviyoMke. nArakI bAMdhate haiN| . vizeSArtha-prathamopazamasamyaktvake abhimukha deva va prathama chaha pRthvIke nArakI prAyogyalabdhimeM bandhApasaraNa karaneke pazcAt ina 72 prakRtiyoMkA bandha karate haiM:pAMcajJAnAvaraga, nIdarzanAvaraNa, sAtAvedanIya, mithyAtva, anantAnubandhI prAdi 16 kaSAya, puruSaveda, hAsya, rati, bhaya, jugupsA, manuSyagati, paMcendriyajAti, audArikazarIra, taijasazarIra, kArmaraNazarIra, samacaturasrasaMsthAna, audArikazarIraaMgopAMga, varSabhanArAcasaMhanana, varNa, gandha, rasa, sparza, manuSyagatiprAyoggnAnupUrvI, agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchvAsa, prazasta bihAyogati, sa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, sthira, zubha, subhaga, susvara, prAdeya, yazaHkIti, nirmANa, uccagotra aura pAMca antarAya ye 72 prakRtiyAM haiM / 1. gha. pu. 6 pR. 133-34 / ja. pa. pu. pR. 211 / evaM pa. 225-226 / 2. pa. pu. 6 pR. 140-141 / ja.dha. pu. 12 pR. 211-12 / Page #24 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [16 gAthA 23-24-] labdhisora athAnantara saptamapRthvImeM bandhaprakRtiyoMko kahate haiM- . . taM paraduguccahINaM tiriyadu NIvajuda payaDiparimANaM / ujjoveNa judaM vA sattama stridigA hu baMdhaMti // 23 // artha-una (pUrvokta 72 prakRtiyoM) meM se manuSyadvika ( manuSyagati, manuSya gatyAnupUrvI ) aura uccagotrako kama karanese tathA tiryaMcagati dvika (tiyaMgati, tiryaMca gatyAnupUrvI) va nIcagotrako milAnepara 72 prakRtiyAM hotI hai| yadi udyotaprakRti milAI jAtI haiM to 73 prakRtiyAM ho jAtI haiN| una 72 athavA 73 prakRtiyoMko (prathamopazamasamyaktvake abhimukha) sAtavIMpRthvIkA mithyAdRSTi nArakI bAMdhatA hai / _ vizeSArtha- samyaktvake abhimukha saptamapRthvIkA mithyAdRSTi nArakI bandhApasaraNa kara cukane ke pazcAt jina 72 prakRtiyoMkA bandha karatA hai| ve isaprakAra haiMpAMcajJAnAvaraNa, nau darzanAvaragaNa, sAtAvedanIya, mithyAtva, anantAnubandhI prAdi 16 kaSAya, puruSaveda, hAsya, rati, bhaya, jugupsA, tithaMcagati, paMcendriyajAti, audArikazarIra, taijasazarIra, kArmaNazarIra, samacaturastrasaMsthAna, audArika zarIraaGgopAGga, vajarSabhanArAcasaMhanana, varNa, gaMdha, rasa, sparza, tiryaMcanatyAnupUrvI, pragurulaghu, upadhAta, paraghAta, ucchvAsa, prazastavihAyogati, sa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, sthira, zubha. subhaga, susvara, Adeya, yazaHkoti, nirmANa, nIcagotra aura pAMcoM antarAya ye 72 prakRtiyAM haiM / udyota prakRtiko kadAcit bAMdhatA hai aura kadAcita nahIM bAMdhatA hai / yadi bAMdhatA hai to 73 prakRtiyoMkA bandha hotA hai / isaprakAra samyavatvake abhimukhamithyA dRSTijIvake prakRtibandha-prabandhakA vibhAga samApta huaa| athAnantara sthiti anubhAgabandhamevakA kathana karate haiM aMtokoDAkoDIThidi asatthANa satthagANaM ca / - bicauTThANarasaM ca ya baMdhANaM baMdhaNaM kuNadi // 24 // artha-(samyaktvake abhimukha mithyAdRSTi) baMdhanevAlI prakRtiyoMkA sthitibaMdha antaHkoTAkoTIsAgaropamapramANa karatA hai / aprazastaprakRtiyoMkA dvisthAnIya anubhAgabaMdha karatA hai aura prazastaprakRtiyoMkA catuHsthAnIya anubhAgabandha karatA hai / 1. gha. pu. 6 pa. 142-43 / ja. pa. pu. 12 pR. 212 / Page #25 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 ] labdhisAra [ gAthA 25-26 vizeSArtha-gAthA 21-22 va 23 meM kahI gaI prakRtiyoMkA sthitibandha aMtaH kor3Akor3IsAgaropamapramANa hI hotA hai, kyoMki samyaktvake abhimukha mithyAdRSTijIva vizuddhatara pariNAmoro yukta hotA hai, isalie usake isase adhika sthitibandha sambhava nahIM hai / anubhAgabandha bhI aprazastaprakRtiyoMkA dvisthAnIya hotA hai, prazastaprakRtiyoMkA catuHsthAnIya hotA hai| Age samyaktvake abhimukha midhyAdRSTike pradezavibhAgako kahate haiMmicchaNavINati suracau samavaujaesasthagamaNasubhagatiyaM / NIcukAstapadesamaNukkastaM vA pabaMdhadi hu // 25 // edehiM vihINANaM tiNi mahAdaMDaesu uttANaM / ekaTripamANANamaNukAstapadesaMbaMdhaNaM kuNadi // 26 // artha---- mithyA, nAnuvagocatuSka, styAnagRddhitrika, devacatuSka, samacaturasrasaMsthAna, vajrarSabhanArAcasaMhanana, pragastavihAyogati, subhagAdi tona aura nIca gotrakA utkRSTa va atkRSTapradezabandha karatA hai / ina prakRtiyoMse rahita tIna mahAdaNDaka arthAt gAthA 21-22 va 23 meM kahI gaI zeSa 61 prakRtiyoM kA anutkRSTapradezabandha karatA hai / vizeSArtha-prathamopazamasamyaktvake abhimukha mithyAdRSTijIva jina prakRtiyoMko bAMdhatA hai usakA kathana tIna mahAdaNDaka dvArA kiyA gayA hai prathama mahAdaNDakameM manuSya va tiryacake baMdhayogya prakRtiyoMkA kathana hai, dvitIya mahAdaNDakameM devoM va prathamachahanArakiyoMke bandhayogya prakRtiyoMkA kathana hai / tRtIya mahAdaNDakameM saptamapRthvIke nArakI dvArA bandhayogya prakRtiyoMkA kathana haiM / nidrA-nidrA, pracalApracalA. styAnaga ddhi, mithyAtva, anantAnubandhIkrodha-mAna-mAyA-lobha, devagati-devagatyAnapurvI, vaikriyikazarIravaikriyikazarIraaMgopAMga, vajrarSabhanArAca-saMhanana, samacaturasrasaMsthAna, prazastavihAyogati, subhaga, susvara, prAdeya aura nIcagotra ina 16 prakRniyoMkA utkRSTa va anutkRSTa pradezabandha hotA hai / pAMca jAnAvaraNIya, chahadarzanAvaragIya, sAtAvedanIya, apratyAkhyAnAvaraNa-pratyAkhyAnAvaraNa-saMjvalanakrodha-mAna-mAyA va lobharUpa 12 kaSAya, purupaveda, hAsya, rati, bhaya, jugupsA, tiryaggati, manuSyagati, pacendiprajAti, audArikazarIra, taMjasazarIra, 1. ja.dha. pu. 12 pR. 213; pa. pu. 6 pR. 206-10 / 2. dha.pu.6 pR. 133-34; 140-41-42-43 / Page #26 -------------------------------------------------------------------------- ________________ : , gAthA 17 1 ambisAra [ 21 kArmaNazarIra, zradArikazarIrAMgopAMga, varNa, gaMdha, rasa, sparza, tiyaMcagatyAnupurvI, manuSyagatyAnupurvI, agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchvAsa, udyota trasa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, sthira, zubha, yazaH kIrti, nirmANa, uccagotra aura pAMcanantarAya ( dAna-lAbhabhoga-upabhoga aura vIrya ) ina 61 prakRtiyoMkA zranutkRSTapradezabandha hotA hai' / - ukta tIna mahAdaNDakoM meM kathita prapunarukta prakRtiyoM ko kahate haiMpaDhame sabve vidiye paNa tidiye caDa kamA apuguruttA / hRdi payaDIemasIdI tidaMDaesu vi puNaruttA ||27|| artha - kramazaH prathamadaNDakameM sarvaprakRtiyAM, dvitIyadaNDakameM pAMcaprakRtiyAM aura tRtIyadaNDakameM cAraprakRtiyAM, isaprakAra tInoM daNDakoM meM sarva 80 prakRtiyAM apunarukta haiM / vizeSArtha - prathamadaNDaka ( gAthA 20 ) meM prathamopazamasamyaktvake abhimukha mithyAdRSTimanuSya va tiryaMcoM ke bandhayogya 71 prakRtiyoMkA nAmollekha hai; ye 71 prakRtiyAM prapunarukta haiM, kyoMki ye prakRtiyAM prathamadaNDakasambandhI haiM / dvitIyadaNDaka ( gAthA 22 ) meM prathamopazamasamyaktva ke prabhimukha mithyAdRSTideva va prathamAdi chaha pRthviyoM ke nArakasambandhI bandhayogya 72 prakRtiyoMkA kathana hai| ina 72 prakRtiyoMmeM 67 prakRtiyAM to prathamadaNDakasambandhI haiM, kintu manuSyagati, manuSyagatyAnupUrvI, zradArikazarIra, zradArikaaGgopAGga, vajra bhanArAcasaMhanana ye pAMca prakRtiyAM prathamadaNDakasambandhI nahIM haiM, ataH punarukta haiM / tRtIyadaNDaka ( gAthA 23 ) meM 66 prakRtiyAM to dvitIyadaNDakasambandhI haiM, kintu tiryaMcagati, tiryaMcagatyAnupUrvI, nIcagotra aura udyota ye cAra prakRtiyAM prathama va dvitIyadaNDaka meM nahIM haiM ataH punarukta haiM / tRtIyadaNDaka meM prathamopazamasamyaktvake abhimukha sAtavIpRthvIke mithyAdRSTi nArakosambandhI bandhayogya prakRtiyoMkA kathana hai aura sAtavIM pRthvIkA uktanAva nirantara tiryaMcagatizrAdi prakRtiyoM kA bandha karatA hai / isaprakAra prathamadaNDakakI sarva 71. dvitIyadaNDakakI 5 prakRti tathA tRtIyadaNDakakI 4 ye sarbabhilakara (71+5+4) 80 prakRtiyAM punarukta kahIM gaI haiM / isa prakAra prathanasamyaktva ke abhimukha vizuddhamidhyAdRSTike prakRti-sthitianubhAga aura pravezoMke bandha-prabandharUpabheda ko kahakara usIke udayakA kathana karate haiM 1. ja. dha. pu. 12 pR. 213 / Page #27 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 28 udabe paudasaghAdI NihApayalANamekkadaragaM tu / mohe dasa siya NAme vaciThANaM sesage sajogekkaM // 28 // artha-tIna ghAtiyAkarmoMkI 14 prakRtiyAM, nidrA yA pracalAmeM se koI eka, mohanIyakarmakI syAt (kathaMcit) 10 prakRti, nAmakarmakI bhASAparyAptikAlameM udayayogya prakatiyAM aura zeSa dedanIya, yoga da ayugakI eka-eka prakRti bhI milA lenA cAhie / ye sarvaprakRtiyAM udayayogya haiN| vizeSArtha-prathamopazamasamyaktvake abhimukha cAroMgatisambandhI mithyAdRSTijIvake sarva mUla prakRtiyoMkA udaya hotA hai tathA uttaraprakRtiyoMmeM se pAMcajJAnAvaraNa, cAradarzanAvaraNa, pAMcagaMtarAya ye (5+4+5) 14 prakRtiyAM, mithyAtva, paMcendrivajAti, taijasa zarIra, kArmaraNazarIra, varNa, gandha, rasa, sparza, aguruladhu, upadhAta, paraghAta, uccha. bAsa, sa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, sthira, asthira, zubha, azubha, nirmANa ina prakRtiyoMkA niyamase udaya hotA hai, kyoMki yahAMpara ina prakRtiyoMkA dhruva udaya hotA hai / sAtA va asAtAvedanIyameM se kisI ekakA udaya hotA hai, kyoMki ye donoM prakRtiyAM parAvartamAna udayasvarUpa haiM' / mohanIyakarmakI 10-6 athavA 8 prakRtikA udaya hotA hai / mithyAtva, anantAnubandhIkrodha-mAna-mAyA-lobhameM se koI eka, apratyAkhyAnAvaraNakrodha-mAna-mAyA va lobhameM se koI eka, pratyAkhyAnAvaraNakrodha-mAna-mAyA va lobhameM se koI eka, saMjvalanakrodha-mAna-mAyA va lobhameM se koI eka (krodhAdimeM se jisakaSAyakA udaya ho, anantAnubandhImAdi cAroMmeM usI kaSAyakA udaya hogA) strIveda, puruSaveda, napusakaveda ina tInoM vedoM meM se koI eka, hAsya-rati aura arati-zoka ina donoM yugaloMmeM se koI eka yugala, bhaya aura jugupsA ; mohanIyakarmakI ye 10 prakRtiyAM udayasvarUpa hotI haiM / ina 10 prakRtiyoMmeM se bhaya yA jugupsA (kisI eka) ko kama kara denese mohanIyakarmakI / prakRtiyAM udayasvarUpa raha jAtI haiN| inhIM 10 prakRtiyoM meM se bhaya aura jugupsA ina donoM prakRtiyoMko kama kara denepara monIyakarmakI ATha prakRti yAM udayasvarUpa raha jAtI haiM / cAroM AyuaoM meM se kisI eka AyukarmakA udaya hotA hai, 1. ja. pa. pu. 12 pR. 215-16 / yasmAcca- vedaraNIyassa sAdAsAdAraNaM ratthi udaeNa jhiinndaa| (ja. dha, pu. 12 pR. 227) 2. dha pU. 6 pR. 211 / go. ka, 475 se 476 evaM prAkRtapaMcasaMgraha saptati pra. pR. 325 gA. 36 tathA dha. pu. 15 pR. 82-83; ja. pa. pu. 12 pR. 230 / Page #28 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 28 ] labdhisAra [ 23 kyoMki ye cAroM pRthak-pRthak pratiniyata gativizeSase pratibaddha haiM isalie tadanusAra hI usa-usa prAyukarmake udayakA niyama dekhA jAtA hai / cAragati, dozarIra, chahasaMsthAna aura do aMgopAMga; inase anyatara eka-eka nAmakarma prakRtikA udaya hotA hai| chahasaMhananoM meM se kadAcita kisI eka-ekakA udaya hotA hai aura kadAcit udaya nahIM hotaa| yadi manuSya yA tiyaMca prathamopazamasamyaktvake abhimukha hai to kisI eka saMhananakA niyamase udaya hotA hai| yadi deva yA nArakI prathamopazamasamyaktvake abhimukha hai to kisI bhI saMhananakA udaya nahIM hotaa| udyotakA kadAcit udaya pAyA jAtA hai; kyoMki paMcendriyatiryaMcoMma kinhIMke udyotakA udaya hotA hai| do vihAyogati, subhagadurbhaga, susvara-duHsvara, zrAdeya-anAdaya, yaza kAti pAra ayazaHkIrti ina pAMca yugaloMmeM se kisI eka-eka prakRtikA udaya hotA hai arthAt ina pAMca yugaloM meM se pratyekayugalakI kisI eka prakRtikA udaya hotA hai| uccagotra aura nIcagotra inameMse kisI eka prakRtikA udaya hotA hai| yaha prakRtiyoMke udayasambandhI kathana cAroMgatikI apekSAse hai| Adezako cAroMgatiyoM meM jo vizeSatA hai vaha isaprakAra hai-cAroM AyuoM meM se jisagatimeM jo Ayu anubhava kI jAtI hai usa AyukA usagatimeM udaya hotA hai| narakagati va tiryaMcagatimeM nIcagotrakA hI udaya hai,' manuSyagatimeM nIcagotra aura uccagotrameMse ekakA udaya hai| aura devagatimeM uccagotrakA hI udaya hai / nAmakarmakI apekSA yadi nArakI hai to narakagati, paMcendriyajAti, vaiRiyikazarIra, tejasazarIra, kAmagazarIra, huNDakasaMsthAna, vaikriyikazarIrAGgopAGga, varNa, gandha, rasa, sparza, agurulaghu, upadhAta, paraghAta, ucchvAsa, apraMzastavihAyogati, sa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, sthira, asthira, zubha, azubha, durbhaga, subhaga, anAdeya, ayaza kIrti aura nirmANa ; nAma-nara karmakI ina 26 prakRtiyoM kA udara hotA hai| yadi tiryaMca hai to tiryaMcagati, paMcendriyajAti, audArikazarIra, taijasazarIra. kArmaNazarIra, chaha saMsthAnoM meM se koI eka saMsthAna, audArika zarIrAGgopAGga, chaha saMhananoM meM se koI eka. trasa, bAdara, paryApta, pratyeka zarIra varNa, gandha, rasa, sparza, agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchavAsa, kadAcit udyota, do vihAyogatimeM se koI eka, sthira, asthira, zubha, azubha, subhaga-durbhagameM se koI eka, susvara-duHsvarameM se koI eka, Adeya-anAdeyameM se koI eka. yazaHkIti-ayaza kItimeM se koI eka aura nirmANa / nAmakarmakI ina 30 yA 31 prakRtiyoMkA udaya hotA hai / 1. 2, 3. dha pu. 15 pR. 61 / Page #29 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 24 ] labdhisAra [ gAthA 26-30 yadi manuSya hai to uparyukta 30 prakRtiyoM meM tiryaMcagatike sthAnapara manuSyagatiyukta 30 prakRtiyoMkA udaya hotA hai / manuSyoMmeM udyotakA udaya sambhava nahIM hai ataH nAmakarmakI 31 prakRtiyoM kA udaya nahIM hotA hai / yadi deva hai to debagati, paMcendriyajAti, vaikriyikazarIra, tejasazarIra, kArmaraNazarIra, samacaturasrasaMsthAna, vaikriyika zarIrAGgopAGga, varNa, gandha, rasa, sparza, agurulaghu, upaghAta, parayAta. ucchana sa, prazAsavihAyogati, asa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, sthira, asthira, zubha, azubha, subhaga, susvara, prAdeya, yaza:kIti aura nirmANa ; nAmakarmakI ina 26 prakRtiyoMkA udaya hotA hai'| uparyukta gAthAmeM tathA dha. pu. 6 pR. 210 para nidrA aura pracalA kisI ekake udaya ke sAtha darzanAvaraNIya karmakI pAMcaprakatiyoMkA udaH batalAyA hai, kintu ja. pa. pU. 12 pa. 227 para pAMcoM nidrAkI udayavyucchitti kahI gaI hai, kyoMki sAkAropayoga aura jAgRta avasthAviziSTa darzanamoha-upazAmakake pAMca nidrAdike udayarUpa pariNAmakA virodha hai / isaprakAra nidrA va pracalAke udaya meM domata hai / ekamata nidrA yA pracalAkA udaya svIkAra karatA hai, dUsarA mata nidrA yA pracalAkA udaya svIkAra nahIM karatA / prathamopazamasamyaktvake abhimukha mithyAdRSTike nidrAdi pAMcadarzanAvaraNa, cArajAtinAmakarma, cAroM AnupUrvI nAmakarma, jApa, sthAvara, sUkSma, apayapti aura sAdhAraNazarIra, ye prakRtiyAM udayase vyucchinna hotI hai / atha prathamopazamasamyaktva ke prabhimukha vizuddha mithyASTike upayayogya prakRtisambandhI sthiti va anubhAgakA tathA pradezoMko udaya-udoraNAkA kathana karate haiM-- udaillANaM udaye pattekkaThidista vedago hodi / vica uTThANamasatthe satthe udayallarasabhuttI // 26 / / ajaharaNamaNukkaraspadesamaNubhavadi sodayANaM tu / udayillANaM paya DicaukkANamudIrago hodi // 30 // 1. ja. dha. pu. 12 pR. 216-220 / go ka. gA. 565-567 va 303-304 / atra bhASAparyAptisthAne __udayAgataprakRtikathanaM vartate / 2. ja.dha. pu. 12 pR. 226-30 / 3. ja.dha. pu. 12 pR. 226-27 / Page #30 -------------------------------------------------------------------------- ________________ bira ![* athavA udaya pta honepara eka sthitikA vedakaj hotA hai prazasta prakRtiyoM ke dvisyAnarUpa aura prazastaprakRtiyoMke catuHsthAnarUpaM udayamA muzalako bhogatA hai / ukyapa prakRtiyoM ke prajApatyaM yanutkRSTaprademAko anubhava karatA udayasvarUpa matriyoM ke prati pravezA sthiti vAgranubhAgakA udIraka hotA hai PP [] ST vizeSArthaM prathamApazamasamyaktvakai abhimukha mithyAdRSTijIva ke jina prakRtiyoM kA udaya hai, una prakRtiyoM kI sthitiyase udayameM TreviSTa ekasthitikA vedaka hotA. tathA kSaSasthitiyoMkoM ke vaidaka hotA hai| ukta jIvake jina aprazastaprakRtiyoMkA udaya hotA hai unake letA-dArurUpa athavA nimba- kAjIrarUpa dvisthAnIya anubhAgakA vedaka hotA hai| udayameM phrAI huI pratike tiyoke catuH sthAnIya anubhAga ko vedaka hotA udayAgata prakRtiyoMke ajaghanya- anutkRSTapradezoM ko vaidaka hotA hai / jina prakRtiyoM kI vika hotA hai, una prakRtiyoM ke prakRti sthiti aura pradezoMkI udIraNA karatA hai / FIF 1 TT 1f", -- " Ta zaMkA udaya aura udIraNAma kyoM antara hai ? 15037 17 207 77 : F L 31 samAdhAna - jo karmaskandha apakarSaNa, utkarSAdi prayoga ke binA, sthitikA ko prApta hokara apanA-apanA phala dete haiM, una karmaskandhoMkI 'udaya' saMjJA hai ( jo mahAn sthiti aura anubhAgameM avasthita karmaskandha apakRSita karake phala denevAle kiye jAte haiM, una karmaskaMdhoMkI udIraNA' saMjJA hai| kyoMki, apakva karmaskandhake pAcana karane ko udIraNA kahate haiM' / dha pa 6 pU. 213 para anya anutkRSTRptadezoMkA udaya kahA haiM. kintu ja. a. pu. 12 pa 226 para anutkRSTa pradezapiNDakA udaya kahA hai / fa udaya udIraNAkA kathana karane ke anantara ko kahate haiMduti bhAu tisthahAraca ukkaNA samma geNa hINA vA / misseguNA vA vi ya sabve papar3I have sattaM // 31 // F - FREE. 7:3 KEVIN T zrartha-do yA tIna zrayu, tIrthakara aura AhArakacatuSka, ina prakRtiyoMse rahita tathA samyaktvaprakRti va samyagmithyAtvabinA zeSa sarvaprakRtiyoMkA sattva hotA hai / vizeSArtha -- prathamopazamasamyaktva ke abhimukha mithyAdRSTijIva yadi advAyuSka hai to usake bhujyamAna Ayuke binA tIna AyukA sattva nahIM hotA / yadi vaha jIva 02. FL TR Re IT 1. dha. pu. 6 pR. 213-14 F7 9 FE 17 : = 11 ! y z: 1 -1751 + d 4 Page #31 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 1 labdhisAra [ gAthA 31 badghAyuSka hai to usake bhujyamAna va baddhayamAnAyuke binA zeSa do AyukA sattva nahIM hotA / jisane dUsare yA tIsare narakakI AyukA bandha karaneke pazcAt tIrthaMkaraprakRtikA bandha kiyA hai vaha jIva eka antarmuhurta ke lie mithyAtvameM jAtA hai' punaH bedakasamyayatva prApta kara letA hai, kyoMki palyopamake asaMkhyAtaveMbhAgaparyanta vedakasamyaktvakA utpattikAla hai / vedakasamyaktvotpattikAlake pazcAt prathamopazamasamyaktvakA grahaNa ho sakatA hai / AhArakacatuSkake udvalanAkAlase vedakasamyaktvotpattikAla bar3A hai ataH zrAhArakacatuSkako udvalanA kiye binA prathamopazamasamyaktva utpanna nahIM ho sakatA / prathamopazamasamyaktvake abhimukha kisI jIvake samyaktvaprakRtikA sattva nahIM hotA aura kisI jotrake samyaktvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRti ina donoM hI kA sattva nahIM hotA athavA donoMkA sattva hotA hai / prathamopazamasamyaktvake abhimukha mithyAdRSTijIvake AThoM hI mUlaprakRtiyoMkA sattva hotA hai / uttaraprakRtiyoMmeM bhI jJAnAvaraNako pAMca, darzanAvaraNakI nau, vedanIyakI do, mohanIyakarmakI mithyAtva, 16 kaSAya aura nava nokaSAya ye chabbIsa prakRtiyAM satkarma rUpase hotI haiM, kyoMki anAdimiyyAdRSTi tathA 26 prakRtiyoMke satkarmavAle sAdi mithyAdRSTike inakA sadbhAva pAyA jAtA hai / athavA sAdimithyAdaSTike samyaktvaprakRtike binA mohanIyakarmakI 27 prakRtiyAM satkarmarUpase hotI haiM, kyoMki samyaktvaprakRtikI udvelanAkarake upazamasamyaktvake abhimukha hue jIvake unake hone meM koI virodha nahIM hai / athavA samyaktvaprakRtike sAtha 28 prakRtiyAM satkarmarUpase hotI hai, kyoMki vedakasamyaktvake yogyakAlako ullaMghakara jisane samyaktvaprakRtiko pUrNarUpase udgha lanA nahIM kI hai, aise upazamasamyaktvake abhimukha jIvake uktaprakArase 28 prakRtiyoM kA sadbhAva dekhA jAtA hai| Ayukarmako eka yA do prakRtiyAM satkarmarUpase hotI haiM / jisane parabhavasambandhI AyukA bandha kiyA hai, usake prAyukarmakrI ko prakRtiyAM hotI haiM aura jisane parabhavasambandhI prAyukA bandha nahIM kiyA, usake bhujyamAnAyukI ekaprakRti hotI hai / nAmakarmakI cAragati, pAMcajAti, audArika-vaikriyika-taijasa va kArmaNazarIra, 1. bha. pu. 8 pR. 104-prathamapRthivyAM toyaMkaraprakRtiyuktamithyAtvInArakInAmabhAvaH / 2. go. ka. gA. 615 / 3. go. ka. gAthA 615 tathA gha. pu. 5 pR. 6-10 aura 33-34 / 4. go. ka, gA. 613 tathA ja.dha. pu. 125, 206 / Page #32 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 32 ] labdhisAra [27 inhIM zarIroMke bandhana aura saMghAta, chahasaMsthAna, AhArakazarIrAMgopAMgake binA do aGgopAGga, chahasaMhanana, varga, gandha, rasa, sparza, cAroMmAnupUrvI, agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchvAsa, Atapa, udyota, prazastAprazastavihAyogati, prasa-sthAvagadi 10 yugala aura nirmANa ye prakRtiyAM satkarmarUpa haiN| gotrakarmakI nIca-uccagotrarUpa do prakRtiyAM sarakarmarUpa hai, sammA antaraka kI jAMgoM kA satkarmarUpa haiM / ina prakRtiyoMkA prakRtisatkarma hai; zeSa prakRtiyoMkA nahIM hai| zaMkA-pahala utpanna kiye gaye samyaktvake sAtha AhArakazarIravA bandhakarake punaH mithyAtva meM jAkara natyAyogya pAlyaka. AmacyAtava bhAgapramANa pAlaka 11 AzagasamyaktvA prApta hAnavAnna jIvake zrAhAraka dikakA satkarma yahAM kyoM nahIM upalabdha hotA? samAdhAna-AhArakA dvivakA satkarma upalabdha nahIM hotA, kyoMki yAhArakazarIrako ulanA kiye binA prathamopazamasamyaktvakI prAptikI yogyatA nahIM hotI / vedakasamyaktvake yogya kAlase AhArakazarIrakA udgha lanAkAla stoka hai aisA paramAgama kA upadeza hai / athAnantara satkarmaprakRtiyoMke sthitiAdi satkarmake kathana pUrvaka prAyogyatAlayikA upasaMhAra karate haiM... ajaharaNamaNukkassaM ThidItiyaM hodi sattapayaDINaM / evaM payaDicaukkaM baMdhAdisu hodi patteyaM // 32 // artha--ukta sattvaprakRtiyoMkA sthititrika (sthiti-anubhAga-pradeza) ajaghanyanayAda hotA hai / bandhAdi (vanva-udaya-udIratpA) pratyekameM isIprakAra prakRticatuka ::.. | yati-anubhAga-pradeza) nigA lenA cAhie / vizeSArtha-Ayukarmake atirikta inhIM ukta prakRtiyoMkA sthiti-satkarma aMtaHkor3AbAr3IsAgara jAnA hai| lAyukarmakA tatyAyogya sthitisatkarma hotA hai / pAcazAnAvaraNa, naudarzanAvaraNA, asAnAvedanIya, mithyAtva, 16 kaSAya, navanokaSAya, samyaktva, samyagmithyAtva, narakagati, tiryacagati, ekendriyAdi cArajAti, pAMcasaMsthAna, pAMcasaMhanana, aprazastavarNa-gandha-rasa-sparza, narakagatyAnupUrvI, tiryacagatyAnupUrvI, upaghAta, aprazasta 1. ja. pa. pu. 12 pR. 207-208-206 / go. ka. gAthA 614-15 / Page #33 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2] laviparIta ghA 33 vihAyogati, sthAvara sUkSma, aparyApta, sAdhAraNazarIra asthira, aNubha, durbhana duHsvara atidaya, ayaza kIti, nIcamAra aura pAMcanantarasaya nA aprazastanakokA dvisthAnIya 1 vAma yA limbakamajora).. anubhAgasatkarma hotA hai| sAtAbaranAtha, manuSyati davAna, paMcenjiAti, bhAvanika gara, virAjatagarI kAmagAra tathA jahA bAya . ara saMdhAna : rApacAsasasakAnA' audArikazarIrAMgAvAMga, tripikazarIrAgApAMga, aramanAgavanaMdanana prazamnavarNacatuSka, manuSmasthAnupUrvI, devAvAmI , yAlaya, paravAra, 3vAsa, prAtapa, undhAna, prazasvavihAyogati, asa, dara. pAta, anya zarIra, sthira, zuma, subhama susmA sAdA yazAkazi nilaga, 411 prazastaprakRtiyAkA catu:sthAnAsayana mAgasama hotA haiM / .., jina pratAniyoM kA satyAga . kA ajamAya-anukRSTa azA .1.II ,IE: -:..:. . aba kramaprApta karaNalabdhiko kahate hai-Fol. . AFFIPR / tatto abhabajogaM pariNAma boliUNa bhayo / .............. . .. ... .. karaNa karedi kamaso adhApavattaM apuvamaNiyi // 33 // : Mira .. artha, usake palAt, arthAt mAyogkalAnidho paramAtma bhavyake yogya pariNAmAko ullaMghakara bhavyajIva kramazaH adhaHpravRttakaraNa, apUrvakAraNa aura anivRtika karaNako karatA hai, . It : vizeSArtha----gurupadezake balase athavA, isake binA bhI abhavyajIvAMke yogyavizuddhiyoMko vyatIta karake bhavyajIyove. yogya adhaHpravRttakaraNa saMjJAvAlI viddhi meM bhavyajIva pariNata hotA hai| jisa pariNAmavizeSake dvArI darzanamohakA upazamAdirUpa vivakSitabhAva utpanna kiyA jAtA hai vaha vizeSapariNAma karaNa kahA jAtA hai, . . I para . ..FHF) zaMkA-pariNAmoMkI 'karaNa' yaha saMjJA kaise hai ? ' / ' samAdhAna yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki asi ( talavAra ) aura vAsi (babhUlA) ke samAna gAdhakatamabhAvakI vithakSA pariNAmoM ke karaNepanA pAyA jAtA hai / |FT. T ir li, : ..:-. / 1. ji. dha pu. 12 paM. 204-210 / . .: . ..: .:.::FFIFI ....... ... TARE] 3. ja. pa. pu. 12 pR. 263 / 4. gha. pu. 6 pR. 217 / gha. pu. 1 pa. 181 / / / / ..- . . / Page #34 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34.3 visAha . ... baha karaNa yahAM tInaprakArakA hotA hai / prathama adhaHpravRtta karaNa, dvitIya apUrvakaraNa aura tRtIya aniyati pAe / se tInoMkAnA . maza: hote haiM' / / arthAt prathamopazamusamayaktvako prApta honevAle jIvake antaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa aura anivRsikaraNake bhedase tInaprakArakI vizuddhiyAM hotI haiM / .... Age tInoMkaraNoMke kAlakA alpabahutvasahita kathana karate haiM. aMtImuhuttakAlA tiriNavi karaNA havaMti patteyaM / . uvarIdo yuNiyakamA kameNa saMkhejarUSeNa // 3 // .. artha-tInoM vAraNoM meM se pratyekakaraNakA antarmuhUrtapramANa. kAla hotA hai, kintu uparase nIcake kAraNoM kA kAla saMkhyAtaguNA krama liye hue hai.. F... . . vizeSArtha- akSAprayuta kAragA, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tInoM kArAgoM meM se pratyekaH kAkA kAla antarmuhUrta hai| isameM bhI ativRttikaraNakA kAla 11. hai, garI mAmAcyA yA kAla hai, usase saMkhyAtaguNA sasakaraNakA kArana / baTuna pada haiM / . . . . asAmAnara adhaHpravRttakaraNakA niruktipUrvaka kathana karate haiM 'jamhA haTimabhAvA urimabhAvahiM sarisagA hotiH| namhA paDhamaM karaNaM bhadhApavattotti NidiTTha // 35 / / artha-kyoMki abastana (nIcake) bhAva uparitanabhAvoMke sAtha sAga / / hai. ataH prathamakaraNako adhaHpravRttakaraNa kahA gayA hai| ... ' vizeSArtha-prathamakaraNAma vidyamAnajIvake karaNapariNAma arthAt uparitana samayake pariNAma (pUrva) samayake pariNAmoMke samAna pravRtta hote haiM vaha adhaHpravana / nakaraNa meM upazigasamayake pariNAma nIne" samapAma bhI pAya jAne hai, kyoMki 1 . 2. dha. pa. 6 pa 514 ; ja. dha pR. 12 pR 233; ka. pA. su. pR. 621 / 3. va pAna | 2 / 1. vi bana pA... . ..gacitA gambhaTasArajIvakANDe (gAthA 48) / . 5. ja. pa. pu. 12 pR. 23 / Page #35 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ mAthA 36-37 uparitanasamayavartI pariNAma adhaH arthAt adhastanasamayavartI pariNAmAma samAnatAko prApta hote haiM manaH prayaHpravRna yaha gaMjJA gArthaka hai'| Age apUrvakaraNa aura anivRttikaraNake svarUpakA nirUpaNa karate haiM'samae samae bhiraNA bhAvA tamhA apuvakaraNo du / 'maNiyaTTIvi tahavi ya paDisamayaM ekkapariNAmo // 36 // artha-pratimamaya bhinna bhAva hote haiM isaliye yaha bhapUrvakaraNa hai aura pratisamaya eka samAna hI pariNAma hote haiM graha daha manivRttikaraNa hai / vizeSArtha-jisa karaNa meM pratisamaya apUrva arthAt asamAna va niyamase anantaguNarUpase vRddhiMgata karaga arthAt pariNAma hote haiM vaha apUrvakaraNa hai / isakaraNa meM honevAle pariNAma pratyeka samayameM asaMkhyAtalokapramANa hokara bhI anyasamayameM sthita paMriNAmoMke sadRza nahIM hote yaha uktakathanakA bhAvArtha hai| jisakaraNa meM vidyamAna jIvoMke ekasamayameM pariNAma bheda nahIM hai vaha anivRttikaraNa hai / anivRttikaraNameM eka-eka samayameM eka-eka hI pariNAma hotA hai, kyoMki yahAM eka samaya meM jaghanya va utkRSTazedakA abhAva hai / ekasamayameM vartamAnajIvoMke pariNAmAko apekSA nivRtti yA vibhinnatA jahAM nahIM hotI ke pariNAma anivRttikaragaNa kahalAte haiN| Age adhaHpravRttakaraNasambandhI vizeSa kathana 5 gAthAoM meM karate haiMguNaseDhI guNasakama ThidirasakhaMDaM ca Nasthi padamamhi / paDisamayamaNaMtaguNaM visohivaDIhiM baDhadi hu||37|| 1. gha. pu. 6 pa. 217 / 2. go. jI. gA. 51; prA. paM. saM. pra. 1 gA.8; gha. pu. 1 pR. 63 / / 3. 'hoti aNiya diraNote, paDisamayaM jessimekkapariNAmA' go. jI. gA. 57; dha. pR. 1 pa. 186; gha. pu. 6 pR. 22; prA. paM. saM. a. 1 mA. 22 4. ka. pA. sutta pR. 621 / 5. ja.dha. pu. 12 pR. 234 / 6. ja.dha. pu. 12 pR. 264 / 7. pa. pu. 6 pR. 221 / 8. dha. pu. 6 pR. 222 / Page #36 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 38-41 ] labdhisAra sasthANamasasthANaM paThaviTThANaM rasaM ca baMdhadi hu| paDisamayamaNateNa ya guNabhajiyakamaM tu rasabaMdhe / / 38 // pallassa saMkhabhAgaM muhuttaaMteNa bhosaradi dhaMdhe / saMkhejasahassANi ya adhApavattammi bhosaraNA // 36 // mAdipakaraNahAra paramadidibaMdho du carimamhi / saMkhejjaguNavihINo ThidivaMdho hoi NiyameNa // 40 // tarime ThidibaMdho AdimasammeNa desasayalajamaM / paDibajamANagassa vi saMkhejjaguraNeNa hINakamo // 41 // artha-prathama ( adhaHkaraNa ) meM guNave riMga, guragasaMkramaNa, sthitikhaNDa aura anubhAgakhaNDa nahIM hote, kintu pratisamaya vizuddhimeM anantaguNIvRddhidvArA vRddhiko prApta hotA hai / prazastaprakRtiyoMkA catuHsthAnIya (gur3a, khAMDa, zarkarA aura amRta) anubhAgabandha hotA aura aprazastaprakRtiyoMkA dvisthAnIya (latA-dAru yA niba-kAMjIra) anubhAgabandha hotA hai / pratisamaya prazastaprakRtiyoMkA anantaguNe krama sahita bandha hotA hai aura aprazastaprakRtiyoMke anantaveMbhAgapramANa anubhAgabandha hotA hai| tathA eka-eka aMtarmuhUrtake antarAlase palyakA saMkhyAtavAMbhAga ghaTatA huA sthitibandha hotA rahatA hai / adhaHpravRttakaraNakAla meM saMkhyAtahajAra sthitibandhApasaraNa hote rahate haiM / adhaHpravRttakaraNake AdimeM jo prathama sthitibandha hotA hai tathA antameM niyamase usase saMkhyAtaguNAhIna sthitibandha hotA hai / isa carama sthitibandhase dezasaMyamasahita prathamopaNamasamyaktvako prApta karanevAle jIvake sthitibandha saMkhyAtaguNAhIna hotA hai / isasthitibandhase sakalasaMyamasahita prathamopazamasamyaktvako prApta karanevAleke saMkhyAtaguNAhIna sthitivandha hotA hai / vizeSArtha-yadyapi yaha jIva adhaHpravRttakaraNakAlameM pratyeka samaya meM anaMtaguNI vizuddhise atyantavizuddha hotA jAtA hai tathApi sthitikANDaka va anubhAgakANDakaghAtake pogya vizuddhiko prApta nahIM hotA hai / isalie adhaHpravRttakararaNabhAvameM vidyamAna isake sthitikANDaka aura anubhAgakANDakaghAta nahIM hotA' / adhaHpravRttakaraNameM sthitikANDakadhAta, anubhAgakANDakaghAta, guNaveNI aura guNasaMkramaNa nahIM hotA, kyoMki ina adhaH 1. ja. dha pu. 12 pR. 232 / Page #37 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 32 ]] samdhisAra pathA-42pravRttakaraNapariNAmoMmeM pUrvokta caturvidha kAryoM ke utpAdana karanekI zaktika-(vizuddhikA) abhAva hai; mAtra anantaguNI vizuddhike dvArA pratisamagra vizuddhiko plAna hotA huA yaha jIva aprazastakarmoke dvisthAnIya (nIMba-kAjIra) anubhAgako pratisamaya anaMtazAhIna bAMdhatA hai aura prazastakarmokA gar3a-khAMDa-zarkarI pramatarUpa catuHsthAnIya anubhAgako pratisamaya anantaguraNAanantaguNA bAMdhatI hai'! aMdhaHpravRttakaraNakAlameM eka sthitibaMdhakA kAla antarmuhartamAtra hai| eka-eka sthitibandhakA kAla pUrNa honepara pasyopamo saMkhyAtaveMbhAgase hIna anya sthitibandha hotA hai / isammakAra saMkhyAtasahasrabAra sthitidhApasaraNa ho jAnepara adhaHpravRttakaraNakAla samApta ho jAtA hai,| adhaHpravRttakaraNake thamasamayasambandhI sthitibandhaseM. usIkA antimasamayasambandhI sthitibandha saMkhyAtaguNAhIna hotA hai / yahIMpara (adhaHpravRttakaraNake caramasamayamai) prathamopazamasamyavake abhimukhajIbake jo sthitibandha hotA hai, usase prathamopazamasamyaktvasahita saMyamAsayamake abhimukha jIvakA . sthitibandha' saMkhyAtaguNAhIna hotA hai, isase prathamopazamasamyaktvasahita sakalaMsaMyamake abhimukha jIvakA adhaHpravRttakaraNaM ke caramasamayasambandhI sthitibandha saMkhyAtagaNAhIna hotA hai / ! ... :: ....:- - . . :. :. ::. : aba 8 gAMthAnoMmeM adhaHpravRttakaraNasambandhI anukRSTi aura alpaba hutva ina do anuyogadvAroMkA kathana karate haiM. ..... .. . . . . . . . . . . . : . mAdimakaraNaddhAe paDisamayamasaMkhalogapariNAmA / . . .. . ...ahiyakamA hu visase muhattaaMto hu'paDibhAgo // 42 // . . tAe aMdhApavattaddhAe saMkhejabhAgameta ta / aNukaTTIe addhA zivaggaNakaDayaM taM tu // 43 // .. : .... paDisamayagapariNAmA NivvaggaNasamayametakhaMDakamA !.. ahiyakamA hu viseme muhattabhaMto hu paDibhAgo // 44 // . paDikhaMDagapariNAmA patteyamasaMkhalogametto hu~ / " loyANamasaMkhejA chaTThANANI visesevi // 45 // ...-.. 1. pa. pu. 6 pR. 222-23 / ja. pa. pu. 12 pR. 258-56 / / : :. . . . Page #38 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 46-46] labdhisAra [ 33 paDhame parima samaye paDhamaM carimaM ca khaMDamasaristhaM / sesA sarisA sabve aThuvvaMkAdiaMtagayA // 46 // carime savve khaMDA purimasamabhokti apahAra / / asarisakhaMDANolI pradhApavatamhi karaNamhi // 47|| paDhame karaNe avarA NivaggaNasamaya mettagA tatto / mahidiNA varamavaraM to varapaMtI aNaMtaguNidakamA // 4 // paDhame karaNe paDhamA ulagaseDhIya carimasamayassa / tiriyagakhaMDANolI asaristhANaMtariNadakamA // 46 // artha-AdikaraNa (adhaHpravRtta karaNa) ke kAlameM pratisamaya adhikakrama lie hue asaMkhyAtalokapramANa pariNAma hote haiN| vizeSa (caya) ko prApta karaneke lie antamuhUrtapramANa pratibhAga hai / usa adhaHpravRttakaraNakAlake (samayoMke) saMkhyAtaveMbhAgapramANa anukRSTiracanAkA AyAma hai aura jitanA vaha AyAma hai utane samayoMkA ekanirvargaNAkANDaka hotA hai / nirvargagAkANDakake samAna pratisamayake pariNAmoMke kramazaH khaNDa hote haiM, ve khaNDa adhikakramavAle hote haiM / yahAM vizeSako prApta karanekA pratibhAga antamuhUrtapramANa hai / pratyekakhaNDameM asaMkhyAtalokapramAraga pariNAma haiN| pratyekakhaNDameM SaTsthAnapatitavRddhi asaMkhyAtalokabAra hotI hai| eka-eka vizeSa ( caya ) meM bhI SaTsthAnapatitavRddhi asaMkhyAtalokabAra hotI hai / prathamasamayakA. prathamakhaNDa aura caramasamayakA antimakhaNDa ye visadRza aura zeSakhaNDa sadRza haiM / sarvakhaNDoMkA Adi 'aSTAMka' hai aura anta 'uvAka' hai| caramasamayake sarvakhaNDa aura prathamasamayase lekara dvicaramasamayaparyantakA sarvaprathamakhaNDa ; yaha adhaHpravRttakaraNameM asadRzakhaNDoMkI paMkti hai / prathama ( adhaHpravRtta ) karaNameM nirvargaNAkANDakapramANa samayoMmeM pratyekasamayake prathamakhaNDake jaghanyapariNAma Upara-Upara anantaguNe kramase haiM / nivargaNAkANDakake caramasamayasambandhI jaghanyapariNAmase prathamasamayakA utkRSTapariNAma anantaguNA hai, usase dvitIya nirvargagaNAkANDakake prathamasamayake prathamakhaNDakA jaghanyapariNAma anantaguggA hai isaprakAra jaghanyase. utkRSTa aura usase jaghanya sarpakI cAlavata' anantaguNekramase haiN| prathama (adhaHpravRtta), 1. ka. pA. sutta pR. 626 // Page #39 -------------------------------------------------------------------------- ________________ landhimAra karaNa meM sarvasamayoMke prathamakhamkI -uz2araNIrUpase aura caramasamayake sarvakhaNDoMkI tiryagAvalirUpase racanA karanepara saI asadRzakhaNDoMkI paMkti ho jAtI hai jo sunataguNita kramase sthita hai| ....... vizeSArtha- ina gAthAnoMmeM adhaHpravRttakaraNasambandhI anukRSTi aura alpabahutva, ina do anuyogadvAroMkA kathana kiyA gayA hai| anukRSTikA kathana karaneke pazcAt alpabahutvakA kathana kiyA gayA hai| anukRSTikara kathana isaprakAra hai| adhe pravattakaraNake prathamasamavase lekara caramasamayaparyanta pRthaka pRthak eka-ekasamayameM chaha vRddhiyoMke kramase avasthita aura sthitibandhAsAraNAdile kArAbhUta saMkhyAbulokalamANa pariNAmasthAna hote haiM / paripATIkramase viracita ina pariNAmoM ke punarukta aura apunaruktabhAvakA anusaMdhAna karanA anuSTi hai| 'AkarSaNa manukRSTi:' arthAta unapariNAmoMkI paraspara samAnatAkA vicAra karanA yaha amukRSTikA artha hai / antamuhUrtapramANa avasthitakAlakA jo ki adhaHpravRttakaraNake saMkhyAta-bhAgapramANa hai, vicheda honepara prati nirvargaNI kANDakake vyatIta honepara anukRSTikA viccheda hotA hai| adhaHpravRtta karaNa prathamasamaya meM asaMNyAlaloka pramANa pariNAmasthAna hote haiN| punaH dUsare saMbhavameM ke hI pariNAmasthAna anya apUrva pariNAmasthAnoMke sAtha vizeSa adhika hote haiM / prarthamasamayaka'' pariNAmasthAnoM meM antarmuhartakA bhAga dene para jo ekabhAgapramANa asaMkhyAtalokaprabhAram parisIma prApta hote haiM vaha vizeSakA pramANa hai| isaprakAra isa pratibhAga ke anusAra pratyekasamaya meM vizeSa adhika pariNAmasthAna karake pravaHpravRttakaraNa ke antimasamaiyatake lejAnI cAhie. adhaHpravRsakaraNake prathamasamayasambandhI pariNAmasthAnake antamuharta arthAt (adhaHpravRtta karaNAkAlake saMkhyAtabhAgapramANa kAlake jitane samaya hai" uttane khaMNDe karane cAhie, vahI nirvargaNakANDaka hai| vivakSitasamayake pariNAmoMkA jisasthAnase Age anukRSTiviccheda hotA hai yaha nivAraNAkAMDaka kahA jAtA hai| ye khaMDa paraspara sadRza nahIM hote, visadRza hI hote haiM, kyoMki eka dUsarese yathAkrama vizeSaadhikakramase. avasthita haiM / antamuhartakA bhAga denepara jo labdha prApta ho utanA vizeSa (caya) kA pramANa hai| punaH prathamakhaMDako chor3a kara inhIM pariNAmasthAnoMko dUsaresamayameM paripATIko ullaMghakara sthApita karanA cAhiye, kintu itanI vizeSatA hai ki isa dUsare samayameM asaMkhyAtaloka1. a. gha. pu. 12 pR. 234 prtimpNkti| 2. ja. dha, pu. 12 pR. 235-236 / Page #40 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA:46 labdhisAra [ 36 alpabahutva svasthAna aura parasthAnake bhedase do prakArakA hai / svasthAna alpabahutva isaprakAra hai-adhaHpravRttakaraNake prathamasamayameM prathamakhaMDakA jaghanyapariNAma sabase stoka hai, usase vahoMpara dvitIyakhaNDakA jaghanyapariNAma anantaguNA hai / usase vahIMpara tIsarekhaNDakA jaghanyapariNAma anantaguNA hai| isaprakAra vahIMpara antimakhaNDakA jaghanyaparimAma anantaguNA hai isasthAnake prApta honetaka jAnanA cAhiye / isaprakAra mAtra prathamasamayake pariNAmakhaNDoMke jaghanyapariNAmasthAnoMkA avalambana lekara svasthAnaalpabahutva kiyaa:| aba.prathamasamayameM prathamakhaNDakA utkRSTapariNAma stoka hai| usase vahIMpara dUsare khanDakA utkRSTapariNAma anantaguNA hai, usase vahIMpara tRtIyakhaNDakA itkRSTrapariNAma anantaguNA hai / isIprakAra Age bhI antimakhaNDakA utkRSTapariNAma anantaguNA hai isasthAnake prApta honetaka kathana karanA cAhie / isaprakAra prathamasamayake sarvakhaNDoMke utkRSTapariNAmoMkA avalambana lekara svasthAna alpabahutvakA kathana kiyA / isIprakAra dUsare samayase lekara adhaHpravRttakaraNake antimasamayataka pratyekakhaNDake prati prApta jaghanya aura utkRSTapariNAmoMkA svasthAna alpabahutva jAnanA caahie| isake prazcAt svasthAna alpabahutvakA kathana samApta huA' / . . paraspAna alpavAhattva isaprakAra hai-adhaHpravRttakaraNake prathamasamayameM jaghanyavizuddhi sabase stoka hai, kyoMki isase kama anya koI jaghanyavizuddhisthAna adhaHpravRttakarA meM nahIM hai| usase dUsare samaya meM jaghanyavizuddhi anantaguNI hai, kyoMki prathamasamayake jaghanyavizuddhisthAnase SaTsthAnakramase asaMkhyAtalokamAtra vizuddhisthAnoMko ullaghakara sthita hue dvitIyakhaNDa (40) ke jaghanyavizuddhisthAnakA dUsare samaya meM jaghanyapanA dekhA jAtA hai; isaprakAra antamuhartaparyanta jAnanA cAhie tathA antarmuharta se Upara jAkara sthita prathamanirvargaNAkANDakake antimasamayake prApta honetaka isa kramase jaghanyavizuddhikA hI pratisamaya anantaguriNata kramase kathana karanA cAhie / usase prathamasamayakI (42kI.) utkRSTavizuddhi anantagurapI hai, kyoMki isake anantara pUrva jo jaghanyavizuddhi kahI gaI hai vaha adhaHpravRttakaraNake antimakhaNDa (42) kI jaghanyavizuddhi hai aura yaha usa atimakhaMDa (42) kI utkRSTravizuddhi hai jo ukta jaghanyavizuddhise chahasthAna kramase vaddhirUpa asaMkhyAtalokapramANa pariNAmasthAnoMko ullaMghakara avasthita hai| isalie anantarapUrvakI jaghanyavizuddhise yaha utkRSTavizuddhi anantaguNI ho gaI hai / isa utkRSTa1. ja. pa. pu. 12 pR. 244-45 / Page #41 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40] adhisAra [ gAthA 46 vizuddhise dvitIya nirvargaNAkAMDakake prathamasamayakI (43) jaghanyavizuddhi anantaguNI hai, kyoMki prathamasamayakI utkRSTavizuddhi 'urvaka' rUpase avasthita hai aura dvitIyanirbargaNAkAMDakake prathamasamayakI jaghanyavizuddhi 'aSTAMka' rUpase avasthita hai isaliye anantaguggI ho gii| usase prathamanirbargaraNAkAMDakake dUsaresamayakI utkRSTavizuddhi anantaguNI hai, kyoMki pUrvakI jaghanyavizuddhi dUsare samayake antimakhaNDake jaghanyapariNAmasvarUpa hai aura yaha utkRSTavizuddhi asaMkhyAtalokaprabhAga SaTsthAnavRddhiko ullaMghakara sthita hue dUsare samayake antimakhaMDakI utkRSTavizuddhi hai, isaliye yaha utkRSTavizuddhi pUrvakI jaghanyavizuddhise anantaguNI siddha ho jAtI hai / isa paddhatise antarmuhUrtakAlapramANa eka nirvargaNAkANDakako avasthitakarake uparima aura adhastana jaghanya aura utkRSTapariNAmoMse alpabahuta sAdhanA caahie| alpabahutvakA yaha krama sarva nirvargaragAkANDakoMko kramase ullaMghakara punaH dvicaramanirvargaraNAkAMDakake antimasamayakI utkRSTa vizuddhise adhaHpravRttakaraNake antima nirvargaNAkAMDakakI jaghanyavizuddhi anantaguNI hokara jaghanyavizuddhikA anta prApta honetaka karanA caahie| itanI dUra taka jo eka-eka nirvargaNAkANDakake antarase jaghanya aura utkRSTa vizuddhisthAnoMkA alpabahutva kahA gayA hai usameM koI bheda nahIM hai| isakA spaSTIkaraNa isaprakAra hai- prathamanirvargaNAkAMDakake dUsare samayakI (43 ko) utkRSTavizuddhise dUsare nirvargaNAkAMDakake dUsare samayako (44 ko) jaghanyavizuddhi granantaguNI hai, isase prathamanirvargaNAkAMDakake tIsaresamayakI (44 kI) utkRSTa vizuddhi anantaguNI hai, isase dvitIyanivargaNAkAMDakake tIsaresamayakI (45 kI) jaghanyavizuddhi anantaguragI hai, isase prathamanirvargaNAkAMDakake cauthesamayakI (45 ko) utkRSTavizuddhi anantaguNI hai / isaprakAra dUsare nirvargaNAkAMDakake aMtimasamayakI jaghanyavizuddhiparyanta anantaguNatva le jAmA cAhie / isIprakAra tRtIya nirvagaNAkAMDakake samayoMkI jaghanyavizuddhi aura dvitIyanirvargaNAkAMDakake samayoMkI utkRSTavizuddhikA paraspara alpabahutva kahanA cAhiye / isIprakAra anantara uparima nirvargaraNAkAMDakake jaghanyapariNAmoMkA anantara adhastana nirvargaNAkAMDakake utkRSTapariNAmoMke sAtha kramase anusandhAna karate hue adhaHpravRttakaraNake antimasamayakI jaghanya vizuddhi dvicaramanivargaNAkAMDakake antimasamayakI utkRSTavizuddhise anantaguragI hokara jaghanyavizuddhiyoMke antako prApta hotI hai; yahAM le jAnA cAhie / punaH dvicaramanirvargaNAkAMDakake antimasamayakI (53 ko) utkRSTavizuddhise adhaHpravRttakaraNake aMtimasamayakI Page #42 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 50 ] labdhisAra [ 41 (54 kI) jaghanyavizuddhi anantaguNI hai, usase caramanirvargaragAkAMDakake prathamasamayakI (54 kI) utkRSTavizuddhi anantagaraNI hai, usase caramanirvagaNAkAMDakake dvitIya samaya (55 kI) utkRSTa vizuddhi anantaguNI hai, usase tIsare samayakI (56 kI) utkRSTavizuddhi anantaguNI hai, usase caturthasamayakI (57 kI) utkRSTavizuddhi anantaguNI hai / isaprakAra yaha krama adhaHpravRttakaraNake antimasamayataka (antima nirbargaragAkAMDakake antimasamayataka) le jAnA cAhie' / u.. "AER 25 ra 2067 25124 25 2 are 3. u. . 3 3. u u. 3 u u. 3. i. u. u.' u uparyuktasaMdRSTimeM-- 1 se 16 taka kI saMkhyA adhaHpravRttakaraNake samayoMko sUcaka hai / maca pUrvakaraNa sambandhI kathana karate haiMparamaM va vidiyakaraNaM paDisamayamasaMkhalogapariNAmA / ahiyakamA hu visese muhuttaaMto cha paDibhAgo // 50 // artha-prathama arthAta adhaHpravRttakaraNa ke samAna dvitIya arthAt apUrvakaraNa hai| isameM pratisamaya adhika kramasahita asaMkhyAtaloka pariNAma hote haiM / vizeSa (caya) ke lie antarmuhUrtapramANa pratibhAva hai / vizeSArtha-adhaHpravRttakaraNameM pratisamaya asaMkhyAtaloka pariNAma hote haiM aura ve caya adhikakramase hote haiM aisA kathana pahale gAthA 42 meM kiyA jA cukA hai / yahAM dvitIya apUrvakaraNasambandhI kathana kiyA. jaavegaa| apUrvakaraNasambandhI tIna anuyogadvAra haiM--(1) prarupaNA (2) pramANa aura (3) alpabahutva / apUrvakaraNake prathamasamayameM pariNAmasthAna haiM, dUsaresamayameM pariNAmasthAna haiM / isaprakAra apUrvakaraNake antarmuhUrta 1. ja. pa. pu. 12 pR. 245 se 251 taka / 1. apUrvakaraNaddhAe samvattha samae samae asaMkhejjalogA pariNAmaTThANANi / (ka.pA.sutta pR. 633) Page #43 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khr Ta "cha labdhisAra [lomlmsrk ? kAlake carmasagayataka pratisamaya meM pariNAmasthAna sAhA, pasthA (manuyogadvAra "samApta huA FRP 0 ,42, ] 1 eka-eka samaya meM pariNAmasthAna asaMkhyAta loka pumpaNa haiM / prasArAbhyanumro Cir ri -ka alpabahutva doSakArakA vizuddhiyoMkI tIvratA- maMdratAsambantrI pralpabahuttva 5 pariNAmAMkI patiyoM kI dIrghatA (saMkhyA ke sambandhI pUrNa kara prathama samaya meM pariNAmoM kI paMktikA sAyA (saMkhyA ke sabase hai usase dUsare samayameM vizeSa adhika hai / prathamasamayasambandhI pariNAmoM ke anturbhuhUrtakaM samyaprAra khaNDa karanepara unameMse eka khaMDapramANa vizeSamadhikakA pramANa hai| prathama prathama maya ke pariNAmoMko grantarmu hUrtake samayoMse bhAga denepara jo labdha prApta ho utake, (asaMkhyAtaloka ) pramANa vizeSaadhika haiM / isaprakAra antaropaniSAkA zrAzraya karake prarthAt nirantara vizeSaadhika kramase antimasamaya ke parisyAmozI paMkti prAyAma ( parigra kI saMkhyA) ke prApta honetaka kathana karate hue le jAnA cAhie, kintu itanI vizeSatA hai ki pratyeka samaya meM pUrva hI pariNAmasthAna hote haiM / isa prakAra pUrvakerarake prantamuhUrta kAla sarvaca sarasekarAma phajikakA mahAparirAmasthAna ho i / kara kahate haiM dUsare karaNakI apUrvakasma "jara jamdA vidiSaM kasa aiTrimAthi saritaM / sisiddhi mulka artha kyoMki upasmi samaya ke pariNAma nakIca samayasambandhI pariNAmoMke samAna nahIM hote isaliye isa dUsare karaNako pUrvako kahA gaya 1 1. a. dha. pu. 12 pR. 212-53-54 / (ki samApta huA / I vizeSArtha - jitane sthAna Upara jAkara ' vivekSita samarthaka pariNAmako anu vASTikA viccheda hotA hai usakA nAma nirAkAra hai, kintu yahA pUrvakaraNake pratyeka samaya meM nirAkoTakoM ko grahaNa karanA cAhiye, kyoMki vivakSitasamayaka pariNAma UparaMke eka bhI samaya meM sambhava nahIM haiM / pratyeka samaya svarUpa apUrvakaraNakA lakSaNa jAnanA cAhie' / utanI dI hai anukRSTi ke viccheda : 2. dRzyatAm dha. pu. 1 pR 183 / prA. paM. saM. gha. 1 mA 163: go. jI. ma. 1 " L }: 9. 8. 9. 137. 984 disa bir miras 20 25 306 385 19 P..! #: F F ? 6 Page #44 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / atha--dusare athIta apavakaraNake prathamUsamayase lekara atasama 1. gAyoM 6 mA ] labdhisare - ramIma parigAmI pUjA kAraNa hote ha unheM pUrvakaraNa kahate haiM : jinakA artha asamAne pariNAma hotA hai| isaprakAra pUrvakaraNakA lakSA nirupaNa kiyA gayA hai | in ENFER THEpt : FEA aba pariNamioNma varaspara vizeSatA kahatI hai :FjEMETE T ET - "vidiyakaraNAdisamayAdaMtimasamamotti avasvaramuddhI 15 * atigatimA cinnu po hoti bhaNaNAguNidakamA mA5 2 // kAgo ... IFFER samayake jaghanyapariNAmase usI samayakA utkRSTa pariNAma anantagUgI vizuddhivAlA hai. / isa utkRSTapariNAmase anantara uttarasamayakA jaghanyapariNAma anantagagI, vizuddhivAlA hai / isaprakAra sarpako cAlake samAna vizuddhatAsambandhI alpabahatvakA kathana hai / ...pU :: vizeSArtha-- apUrvakAraNAke prathamasamaya meM asaMkhyAtalokamAramA vizuddhisthAnoM madhya jo jaghanyavizuddhiH hai| vaha sabase toka arthAt mandaanubhAgavAlI haiN| apUrvakaraNakA prathama samaya meM jo utkRSTa vizukti siMha asaNyAlaloka SaSTrasthAna kRtiko ullaMghakara avasthita haiM aura vaha pUrvakI, jaghanyavizuddhise- anantasugI hai| prathamasamraryako utkRSTavizuddhire dvitIyUsamayakI jaghanya vizuddhi, anantaguNI hai, kyoMki asaMkhyAtalokapramAraNa SaTsthAnavRddhike antarase isakI utpatti hotI hai / napUrvakaraNake dUsare samayakI utkRSTavizuddhi usIsamayakI jaghanyavizuddhise anantaguNI hai / dvitIyasamayakI utkRSTavizuddhi... se tRtIyasamayakI jaghanyavizuddhi anantaguNI hai| tRtIyasamayakI utkRSTavizuddhi, ananta--- gugI hai; kAraNa pUrvavatu hI hai| isaprakAra yaha krama apUrvakaraNake caramasamayataka le 2 7-11:T-T.". / . . . EFITTETTE samayakI anantagaNI hai| FE panAma-53 : F TEETA jAnA caahie| va.pu.6 pA. sUtta p.623| 5-71 / 4. ja. pa. pu. 12. pR. 253-54 / 5. dha pu. 6 pR. 221 ... ... ...::: .. Page #45 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 53-54 Age apUrvakaraNapariNAmakA kAryavizeSa batAne ke lie gAthAsUtra kahate haiMguNaseDIguNasaMkamaThidiratakhaMDA apurkrnnaado| guNasaMkameNa sammA mistANaM pUraNotti have // 53 // artha-apUrvakaraNake prathama samayase lekara : gugaNasaMkramaNa se samyaktva-mizradvaya prakRtike pUraneke kAlake caramasamayaparyanta gugagariga, guNasaMkramaNa, sthitikAMDakaghAta aura anubhAgakAMDakaghAta hote haiN| vizeSArtha-upazamasamyaktvake kAla meM yadyapi darzanamohako guNazreNi va sthitikAMDakaghAtAdi nahIM hote, kintu Ayukarma aura mithyAtvako chor3a kara zeSakarmoM ke sthitighAta, anubhAgaghAta aura guNaggirUpa kArya tabataka hote rahate haiM jabataka guggasaMkramaNa (mithyAtvakA) hotA rahatA hai| prathamopazamasamyaktvake abhimukhajIbake apUrvakaraNake prathamasamayase guNasaMkramaNa prArambha nahIM hotA, kintu prathamopazamasamyaktvake prathamasamayase samyaktvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRtimeM asaMkhyAtaguNe kramase pradezaja deneke liye guNasaMkramaNa prArambha hotA hai| isaprakAra antarmuhurtakAlataka guNasaMkramaNa hotA hai usake pazcAt upazamasamyaktvake antataka vidhyAtasaMkramagA hotA hai / sthitibandhApasaraNa kaba taka hotA hai so kahate haiM"ThidibaMdhosaraNaM pura adhApabattAdupUraNoti have / ThidibaMdhaTTidikhaMDakkIraNakAlA samA honi // 54 // artha-sthitibaMdhApasaraNa bhI adhaHpravRttakaraNase lekara samyaktva va mizraprakRtiyoMke pUraNakAlataka hotA hai| sthitibaMdhApasaraNa kAla aura sthitikAMDakaghAtakA utkIraNa kAla ; ye donoM kAla samAna arthAt tulya hote haiM / vizeSArtha-sthitibaMdhApasaraNa yadyapi prAyogyala bdhimeM bhI hotA hai, kintu yahAM usakI vivakSA nahIM hai, kyoMki prAyogyalabdhi bhavya aura abhavya donoMke samAnarUpase honese prAyogyalabdhimeM samyaktvotpattikA niyama nahIM hai| (dekho gA. 7) prathamopazama samyaktvake kAlameM mithyAtvakA bandha nahIM hotA isaliye samyaktvakAlameM darzanamohanIyakarmakA bandhApasaraNa nahIM hotA, kintu anyakarmokA bandhApasaraNa hotA rahatA hai / 1. ja. pa. pu. 12 pR. 285; pa. pu. 16 pR. 415; mo. ka. gA. 416 / 2. ja.dha. pu. 12 pR 252 se 284 / 3. tamhi dvidikhaMDayaddhA ThidibaMdhagaddhA ca tullA / ka. pA. sutta pR. 625 sUtra 87 / Page #46 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 55 ] labdhisAra [ 45 antarmuhUrtakAlataka samAna sthitikA bandha hone ke pazcAt sthiti ghaTakara baMdhatI hai vaha sthiti bhI antarmu hartakAlataka baMdhI hai / isaprakAra ekasthitibandhApasaraNakA kAla antarmuhUrtapramANa kahA gayA hai / sthitikAMDakaghAta karanemeM bhI antarmuhurtakAla lagatA hai, kyoMki antarmuhUrtake pratyekasamayameM eka-eka phAlI (kuchadravya) utkIrNa kI jAtI hai / antimaphAlI dvArA zeSadravya utkIraNa hone para sthitidhAta hotA hai / ataH sthitikAMDakaghAtameM jitanAkAla lagatA hai vaha kAla aura sthitibandhApasaraNakAla donoM tulya va antarmuhartapramAraga haiM / apUrvakaraNameM prathamasthitibandhApasaraNakAla va sthitikAMDakotkIraNakAla tulya haiM / dvitIyAdi sthitikAMDaka aura sthitibaMdhakA kAla paraspara samAna hai, kintu itanI vizeSatA hai ki prathamasthitikAMDakake utkIraNakAlase aura prathamasthitibandhake kAlase dvitIyAdikoMkA kAla yathAkrama vizeSahIna-vizeSahIna jAnanA caahie'| athAnamtara guNazreNoke svarUpakA nirdeza karate haiMguNaseDhIdIhattamapuvadugAdo du sAhiyaM hodi / galidavasese udayAvalivAhirado duNikkhevo // 55 // artha-guraNazreNIkI dIrghatA arthAt guNazreNImAyAma apUrvakaraNa aura anivRttikaraNakAlase adhika hotA hai vaha guNazreNIyAyAma galitAvazeSa hai tathA udayAvalIse bAhyanikSepa hotA hai / vizeSArtha-prathamopazamasamyaktvake abhimukha yaha jIva apUrvakaraNake prathamasamayameM Ayukarmake atirikta zeSakarmoMkA guNa) riganikSepa prArambha kara detA hai| zaMkA-AyukarmakA guNazreNinikSepa kyoM nahIM karatA hai ? samAdhAna-pAyukarmakA gaNazreNi nikSepa svabhAvase hI nahIM karatA hai, kyoMki isameM guraNazreNi nikSepakI pravRtti asaMbhava hai / usa guNa riNa nikSepakA pramANa apUrvakaraNakAlase aura anivRttikaraNakAlase arthAt ina donoM kAloMse vizeSaadhika hai| yahAM apUrvakaraNa va anivRttikaraNake samudita kAlakA pramANa antarmuhUrta hai, usase vizeSaadhika isa guNazreNi nikSepakA AyAma hai| 1. ja. pa. pu. 12 pR. 266 / Page #47 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4.46 - sabdhisAra { "E HAI 56 ...... - zaMkA-vizeSakA pramAraNa kitanA hai ? .. samAdhAna---anivRttikaraNakAlake saMkhyAtaveMbhAga vizeSakA pramANa hai| i. :: .. noTa-jina niSekoM meM guNAkAra kramase aMpakarSitadravya nikSepita kiyA jAtA / hai arthAt diyA jAtA hai una niSekoMkA nAma guNazreNinikSepa hai una niSekoMkI saMkhyAkA * pramANa guNazreNImAyAma hai / / ... athAnantara nikSepa va atisthApanAle svarUpa-maida-pramANAdikA kathana karate haiM NikvevamaditthAvaNamavaraM samaUNazrAvalitibhAgaM / . ..teNaNAvalimettaM , vidiyAvaliyAdimaNisege // 56 // .: ...: artha-dvitIyAvalikA prAdiniSeka arthAt udayAbalise anantara upari maniSeka meM se dravya apakarSitakarake nIce udavAvalimeM detA hai taba ekasamayakama bhAva likA vibhAga to jaghanyanikSepa hai tathA prAvalike zeSaniSeka jaghanyapratisthApanA hai / vizeSArtha-jo sthiti abhI udayAvalike antimasamayameM varSa nahIM huI hai, ....kintu anantara agale samaya meM praviSTa honevAlI hai. usake nikSepa aura pratisthApanA sarva jaghanya haiM / spaSTIkaraNa isaprakAra hai-usa sthitikA apakarSaNaM karake, udayasamayase "lekara AvaMlike tRtIya bhAgatakaM usakA nikSepa karatA hai aura 3 bhAgapramANa Upara ke hisseko pratisthApanArUpase sthApita karatA hai / isalie prAvalikA tutIyabhAga uma - apakaSitasthitike nikSepakA viSaya hai aura AbalikA bhAga pratisthApanA hai| zaMkA-prAvalikI parigaNanA kRtayugma saMkhyAmeM kI gaI ataH usakA tRtIyabhAga kaise grahaNa kiyA jAtA hai ? ....... samAdhAna-prAvalikA pramANa jaghanyayuktAsaMkhyAta hai, ataH zrAvaliko pari gaNanA kRtayugmasaMkhyAmeM kI gaI hai, (jI saMkhyA 4 se pUrNarUpeNaM vibhAjita ho jAve vaha :-'kRtayugma' saMkhyA hai isalie usakA zuddha tIsarAbhAga nahIM ho sakatA ataH prAvalise ekakama karake usakA tRtIyabhAgaH grahaNa karanA cAhie / aba yahAM prAvalimeM se jo T- 11 1. ja. pa. pu. 8 pR. 243-44 / 2. dha. pu. 12 prastAvanA pR. 3; gha. pu. 14 pR. 147; dha. pu. 12 pR. 134; bhagavatIsUtra lo. pra. 12176; pa. pU. 3 pa. 246; gha. pu 10 prastAvanA pR. 3; ka. pu. 10-mUla pR: 22-23 / .. Page #48 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labbisArI [bay mAthaxj ekakamAIkayA gayA hai usako tribhAgameM milA denepara jaghanyanikSepa hotA hai aura ekakama Abali kA bhAgapramANa jaghanya pratisthApanA hotI hai jo jaghanyanikSepake dUnese do samayakama hai| .. __- mAladAharaNa- pAvalikA pramANa 16 samaya hai| (16-1)=15; 15:3= .. 5; +1=6 jaghanyamikSepa' hai / 16-6=10 samaya jaghanyapratisthApanA hai| . .. etto samaUNAvalitibhAgametto tu taM khaNikkhevo / - urti valivajjiya sagadvidI hodi Nikkhevo // 57 // mA artha- isa prathama niSaikase Upara ekasamaya kamAvalike tribhAgatakake niSekoMke apakRAThavyakA nikSepa to pUrvokta hI haiN| isase Upara atisthApanArUpa prAvaliko chor3akara apanI-apanI sthitipramANa nikSepa hotA hai / ' meM vizeSArtha-udayAvalise bAhya anantara prathamasthitise Upara anantarasamayavartI dvitIyasthitike apakarSitavyakA utanA hI nikSepa hotA hai, kyoMki isameM koI bheda nahIM hai, kintu pratisthApanA 'ekasamaya adhika hotI hai, cUM ki 'udayAvalike bAhara kI sthiti bhI pratisthApanA meM milagAI haiM / isaprakAra pratisthApanAmeM udayAvalike bAharase jaghanyanikSepapramAna sthitiyoM ke praviSTa honetaka nikSepako avasthitarUpase le jAnA cAhie aura pratisthApanAko uttarottara eka-ekasamayaadhika kramase anavasthitarUpase le jAnA caahie| yahAM jo sthiti prApta hotI hai usakI pratisthApanA. pUrNa ekAvalipramANa hai tathA nikSepa jaghanya hI rahatA hai. .. .:...::.: zaMkA-jisasthiti vizeSake prApta honepara pratisthApanA pUrI ekAvalipramANa / hotI hai, vaha spitivizeSa kisasthAna meM prApta hotA hai ? samASAma-udayAvali ke bAhara prAvalike tRtIyabhAgakI. jo yatisthiti hai,.... vahAM vaha sthitivizeSa prApta hotA hai'| ( yahAM antima sthitise 'tadanantara uparima sthiti vizeSa grAhya hai|..... . . . . / .. 3. ja. pa. pu.8 pR. 245 / Page #49 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 48 ] landhisAra [ gAthA 58 gAthAmeM jo 'samaUNAvalitibhAga' pada AyA hai usase ekasamayakama AvalikA vibhAga va ekasamayaadhika aisA grahaNa karanA caahiye| udayAvalike bAhara jaghanyanikSepapramANa sthitikA ulaMghanakarake jo sthiti sthita hai usake prApta honepara pUrI ekAvalipramANa atisthApanA hotI hai / usase Age nikSepa bar3hatA hai, kyoMki utkRSTanikSepake prApta honetaka jaghanyanikSepase Age eka-ekasamayAdhika kramase nikSepakI vRddhi honemeM koI virodha nahIM AtA, kyoMki nirvyAghAtaprarupaNAmeM sattvaprakRti paryApta hai / (sthitikAMDakaghAtakA abhAva nirvyAghAta kahalAtA hai|) udayasthitise lekara ekasamayAdhika donAvalipramANa sthAna Age jAkara vahAM atisthApanA va nikSepa donoM hI eka-eka prAvali pramANa ho jAte haiM udayAvalike bAhara vahAMtakako sarvasthitiyoMke pradezAnoMkA nikSepa udayAvalike bhItara hI hotA hai / sarvatra apakarSitasthitiko chor3a kara usase nIce anantaravartI sthitise lekara ekAvalipramANa sthitiyAM pratisthApanA hotI haiM tathA udayasthitise lekara pratisthApanAse pUrvatakakI sarvasthitiyoM meM nikSepa hotA hai|| ukkassadvidiSaMdho samayajudAvalidugeNa parihoNo / prokkadidimmi carime Thidimmi upakassaNikkhetro // 58 / / artha-utkRSTasthitikA bandha honepara caramasthitike apakarSitadravyakA samayAdhika doprAvalihIna utkRSTasthitipramANa utkRSTanikSepa hotA hai / vizeSArtha- utkRSTasthitiko bAMdhakara aura bandhAvali ( acalAvali ) ko vyatItakara phira carama arthAt agrasthitikA apakarSaNakaranepara atisthApanAkI eka prAvaliko chor3akara, udayaparyanta usa apakarSitadravyake nikSipta karanepara nikSepakA pramANa ekasamayAdhika dozrAvalise nyUna' utkRSTa karmasthitipramANa utkRSTanikSepa upalabdha hotA hai| 1. ja. pa. pu. 8 pR. 247 / 2. bandhake bAda badravyAvali taka to sakalakaraNoMke ayogya honese badravyakA mAlikAla taka apakarSaNa bhI nahIM hogA so 1 prAvali to yaha kama par3I tathA pratisthApanA (prAvalIpramAraNa ) meM apakRSTa dravya kA nikSepa nahIM hotaa| pAvalI yaha aura gaI tathA antima niSekake dravya kA usI niSeka meM to nikSepa yA pratisthApanA hotI nahIM prataH eka vaha svayaM kama par3A / isaprakAra baMdhAyali+pratisthApanAvali+apakRSyamAraNa niSeka-kula eka samaya adhika do zrAvalimeM nikSepaNa kA prabhAva huaa| Page #50 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 56-60 ] labdhisAra [ xe udAharaNa-karmasthiti 4800 samaya / ekasamayAdhika do prAvali (1642 +1)=33 samaya / 4800-33-4767 utkRSTa nikSepa' / aba ghyAghAtApekSA utkRSTa pratisthApanAkA kathana karate haiMukkassavidi baMdhiya muhuttamaMteNa sujjhamANeNa / igikaMDaraNa pAde samhi ya carimassa phAlisma // 56 / / carimaNisemokkAI jeThamaditthAvaNaM idaM hodi / samayajudaMtokoDAkoDi viNukkassakammaThidI // 6 // artha-utkRSTasthitiko bAMdhakara antarmuhUrtake dvArA vizuddha hotA huA, aMtaHkor3Akor3isAgarapramAraga sthitike atirikta zeSa sampUrNa utkRSTasthitikA ekakAMDakaghAtake dvArA ghAta karanevAleke kAMukakI carimaphAlike caramaniSekake apakarSitadravyako utkRSTapratisthApanA samayAdhika grantaHkor3Akor3isAgarase hona utkRSTakarma sthiti hotI hai| vizeSArtha-sthitikA ghAta karate hue jisane sthitighAta karane ke liye utkRSTakAMDakako grahaNa kiyA hai, usake utkRSTa pratisthApanA hotI hai / zaMkA-utkRSTakAMDaka kitanA hai ? samAdhAna-jitanI utkRSTakarmasthiti hai usameMse antaHkor3AkoDisAgara kama kara denepara jo sthiti zeSa rahe utanA utkRSTasthitikAMDakaghAta hotA hai| isa sthitikAMDakako prArambha karanepara utkIraNakAla antarmuhUrtapramANa hotA hai aura pratisamaya honevAle ghAtase sambandha rakhanevAlI sthitikAMDakasambandhI phAliyAM bhI utanI hI hotI haiM arthAt antarmu hartake jitane samaya hote haiM utanI hI kAMDakakI phAliyAM hotI haiN| usakAMDakameM se prathamasamayameM jo pradezAgna utkIraNa hote haiM usakI pratisthApanA ekAvalipramANa hotI hai, kyoMki kAMDakarUpase grahaNa kI gaI ina sarva sthitiyoMkA abhI abhAva nahIM honese inakA vyAghAta nahIM hotA isalie yahAMpara bhI niyativiSayaka atisthApanA hotI hai| isaprakAra dvicaramasamayavartI anutkIrNa sthitikAMDakake prApta honetaka le jAnA cAhie, kyoMki kAMDakarUpase grahaNa kI gaI ina sarva sthitiyoMkA 1. ja. pa. pu. 8 pR. 252 / Page #51 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 ] labdhisAra [ gAthA 61 abhI abhAva nahIM huaA hai / usa utkRSTasthitikAMDakaghAtake antimasamayakI caramaphAli meM jo agrasthiti arthAt carama niSekakA dravya hotA hai usakI pratisthApanA ekasamayakama kAMDakapramAraNa hotI hai, kyoMki usa antimasamayakI phAlI meM sthitikAMDakaghAtake bhItara pAI huI sabhI sthitiyoMkA vyAghAtake kAraNa ghAta hotA hai / isaliye caramasthitikI ekasamayakama utkRSTakoDakapramANa (utkRSTasthiti meM se antaHkor3Akor3IsAMgara kama kara dene para zeSasthiti utkRSTakAMDaka hai) utkRSTaatisthApanA hotI hai| zaMkA-isa pratisthApanAko ekasamayakama kyoM kahA ? samAdhAna--kyoMki apakarSaNako prApta honevAlI agrasthiti (antimaniSeka) atisthApanAse vahirbhUta hotI hai / yaha ekasamayakama utkRSTasthitikAMDakapramANa utkRSTa atisthApanA sthitikAMDakaviSayaka vyAghAtake honepara hotI hai, atyatra nahIM hotI' / aba sAtagAthAoMmeM utkarSaNakA kathana karate haiMsattaggaDhidibaMdho mAdisthiyukkaDaNe jaharaNeNa / bhAvalimasaMkhabhAgaM tettiyametteva Nikkhivadi // 61 // artha-bandha honepara sattvakarmakI agrasthiti ( antimasthitike dravya ) kA utkarSaNa hotA hai usa utkarSaNakI pratisthApanA ( Adisthiti ) jaghanyase prAvalike asaMkhyAtaveMbhAga hotI hai aura jaghanyanikSepa bhI utanA hI hotA hai| vizeSArtha-navIna adhikasthitibandhake sambandhase pUrvakI sthitimeMse karmaparamANuoM (pradezoM) kI sthitikA bar3hAnA utkarSaNa hai| usake do bheda haiM--niyA ghAtaviSayaka aura vyAghAtaviSayaka / jahAM prAvalike asaMkhyAtaveMbhAgAdi nikSepase saMbaMdha rakhanevAlI ekAvalipramANa atisthApanAkA pratighAta nahIM hotA vahAM nivyAdhAtaviSayaka pratisthApanA hotI hai, kyoMki usaprakArake nikSepake sAtha prApta huI ekaprAvali. pramANa atisthApanAkA pratighAta yahAM vyAghAtarUpase vivakSita hai| 1. ja. pa. pu. 8 pR. 248 se 250 ! 2. ayaM vizeSo yad udayAvaliparamANunAmutkarSaNaM kadApi na sambhavati udayAvali bahiH sthiteSvapi keSAMcideva utkarSaNaM sambhavati na sarveSAm (gha. pu.7 pR. 243) 3. ja. pa. pu.7 pR. 243 / Page #52 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 62-64 ] labdhisAra [ 51 zaMkA-isaprakArakA vyAghAta kahAM nahIM hotA ? samAdhAna-jahAM satkarmase 'Upara ekasamayAdhika aAdike kramase sthitibandha vRddhiko prApta hotA huaA ekAvalike asaMkhyAtaveMbhAgase yukta ekAvali bar3ha jAtA hai vahAMse lekara utkRSTa sthitibandhake prApta honetaka sarvatra hI niyAghAtaviSayaka utkarSaNa hotA hai'| vyAghAtakI apekSA utkaraNa-yadi satkamase bandha ekasamayaadhika ho to usa sthiti meM anasthitikA utkarSaNa nahIM hotA, kyoMki vahAM jaghanyagratisthApanA aura nikSepa ina donoMkA abhAva hai| yadi satkarmase do samayAdhika sthitikA bandha hotA hai to usa bandhasthitimeM bhI pUrva-vivakSita satkarmakI agnasthitikA svabhAvase hI utkarSaNa nahIM hotaa| isaprakAra tInasamayAdhika Adise lekara aAvalike asaMkhyAtabaMbhAgataka bandhakI vRddhi ho jAnepara bhI utkarSaNa nahIM hotA, kyoMki yahAM jaghanyapratisthApanAke hote hue bhI usase sambandha rakhanevAlA jaghanyanikSepa abhI bhI nahIM pAyA jAtA aura nikSepa viSayaka sthitike binA utkarSaraNa nahIM ho sakatA, jaghanyapratisthApanAke Upara phira bhI zrAvalike asaMkhyAtaveMbhAgapramAraNa bandhakI vRddhi hone para jaghanyanikSepakA honA sambhava hai / yadi satkarmase jaghanyapratisthApanA aura jaghanyanikSepapramANa sthitibandha adhika ho to satkarmakI usa agrasthitikA utkarSaNa hotA hai, kyoMki yahAMpara jaghanyaatisthApanA aura jaghanya nikSepa avikalarUpase pAye jAte haiN| tattodityAvaNagaM baDhadi jAvAvalI tadukkassaM / uvarIdo sikvezro varaM tu baMdhiya Dhidi jeTa // 62 // boliya baMdhAvaliyaM mokkaDDiya udayado du Nikviviya / uvarimasamaye vidiyAvalipaDamukkahaNe jAde // 63 // takkAlavajjamANe vAradidIe adisthiyAvAhaM / samayajudAvaliyAbAhUNo ukkassaThidibaMdho // 6 // 1. ja. pa. pu. 8 pR. 253 evaM ja.dha. pu. 7 pR. 245 / 2. ja.dha. pu. 8 pa 257-256 / Page #53 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 ] labdhisAra [ gAthA 64 artha--usake pazcAt atisthApanA eka-eka samaya bar3hate hue prAvalipramAga / utkRSTa atisthApanA ho jAtI hai, isake pazcAt nikSepAvalike asaMkhyAtaveMbha se utkRSTanikSepa prApta honetaka bar3hatA hai| utkRSTa nikSepa-utkRSTasthitiko bAMdhakara / baMdhAvali bIta jAnepara usa utkRSTa sthitike antimaniSakasambandhI dravyakA apakarSaNakarake udayAdi niSekoMmeM nikSepaNa kiyA arthAt diyaa| anantara agale samayameM dvitIyAvali ke prathamaniSekakA utkarSaraNa karaneke liye usa anantarasamayameM utkRSTasthitisa heta baMdhanevAle karmakI utkRSTa pAbAdhAko atisthApanA kara prathamAdi niSekoMmeM nikSepaNa hotA hai, kintu antake eka samayAvika pravalipramANa niSekoMmeM nikSepaNa nahIM hotA / ataH ekasamayaadhika prAvalI aura AbAdhAkAla ina donoMse nyUna utkRSTasthitipramANa utkRSTanikSepa hai'| vizeSArtha-tadanantara ekasamayAdhika sthitibandhake honepara nikSepa utanA hI rahatA hai, kintu pratisthApanA vRddhiko prApta hotI hai / ___ zaMkA-aisA kyoM hai ? samAdhAna--kyoMki sarvatra pratisthApanAkI vRddhipUrvaka hI nikSepakI vRddhi dekhI / jAtI hai| zaMkA--kintu vaha pratisthApanAko utkRSTavRddhi kitanI hotI hai ? samAdhAna--pratisthApanAke eka prAvalipramANa honetaka usakI vRddhi hotI rahatI hai| sthinibandhakI vRddhike sAtha vaha jaghanya pratisthApanA eka-eka samayAdhikake kramase bar3hatI huI pUrI eka prAvalipramANa utkRSTa pratisthApanAke prApta honetaka bar3hatI jAtI hai| zaMkA- isase Age bhI atisthApanA kyoM nahIM bar3hAI jAtI hai ? samAdhAna-nahIM, kyoMki paramaprakarSako prApta ho jAnepara phira usakI vRddhi hone meM virodha AtA hai| usake prAge utkRSTa nikSepake prApta honetaka nikSepakI vRddhi hotI hai / yahAMpara pUrvameM vivakSita matkarmako agrasthitike utkRSTa nikSepakI vRddhi eka-eka samayaadhikake / 1. ja.dha. pu. 8 pR. 256-261 / 2. ja.dha, pu. 8 pa. 260 / Page #54 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 64 ] labdhisAra [53 kramase hotI huI pratisthApanAvalise adhika jo adhastana antaHkoDAkoDI usase hIna karmasthitipramANa hotI hai, kintu itanI vizeSatA hai ki bandhAvalike sAtha antaHkor3AkoDIko kama karanA cAhie / yaha Adezase utkRSTavRddhi hai / phira isase nIcekI satkarmasambandhI dvicaramAdi sthitiyoMkI eka-eka samaya adhikake kramase pazcAdAnupUrvIkI apekSA nikSepa vRddhi tabataka kahanI cAhie jabataka vaha aoghase utkRSTanikSepako prApta na ho jAve, kintu proghakI apekSA vaha utkRSTa nikSepa hotA hai aisA nirNaya karaneke liye kahate haiM / zaMkA--'utkRSTAnakSepa kitanA hai ! samAdhAna-jo utkRSTasthitikA bandha karaneke bAda ekAvaliko bitAkara usa utkRSTasthitikA apakarSaNakarake udayAvalike bAhara dUsarI sthitimeM nikSepa karatA hai phira tadanantara samayameM udayAvalike bAhara anantaravartIsthitiko prApta hogA ki isasthitike karmadravyakA utkarSaNakarake usakA ekasamayAdhika ekamAvalise kama agrasthiti meM nikSepa karatA hai / yaha utkRSTa nikSepa hai'| spaSTIkaraNa isaprakAra hai jisa saMjJIpaMcendriyaparyApta jIvane sAkAropayogase upayukta hokara jAgRtAvasthA ke rahate hue sarvotkRSTa saMklezake kAraNa utkRSTadAhako prApta hokara 70 koDAkor3IsAgarapramANa utkRSTa sthitikA bandha kiyA / phira bandhAvalike vyatIta ho jAnepara usa utkRSTasthitikA apakarSaraNa karake use udayAvalike bAharakI prathamasthitike niSekase vizeSahIna dUsarI sthitimeM nikSipta kiyA / phira tadanantara samayameM anantarapUrva samayavartI sthitikA udayAvalike bhItara praveza karavAkara aura usa dUsarI sthitiko prathamasthitirUpase sthApita karake tadanantara samayameM vivakSita sthitiko udayAvalike bhItara prApta karAtA, isaprakAra sthita hokara usI samayameM, isase pUrva samaya meM apakarSaNako prApta hue pradezAgrakA utkarSagake vazase usI samaya hue navInabaMdhase sambandha rakhanevAlI utkRSTa sthiti meM nikSepa kiyA 1 yahAM isa nikSepako AbAdhAmeM navInavandhake paramANuoMkA abhAva honese utkRSTaprAbAdhAko pratisthApanArUpase sthApita karake AvAdhAke bAhara prathamaniSekakI sthitise lekara ekasamayaadhika ekAvalise nyUna agrasthitike prApta honetaka 1. ka. pA. sutta pR. 318 sUtra 36 / Page #55 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5.4 ] labdhisAra [ gAthA 65 karatA hai, kyoMki isake Upara zakti sthiti nahIM hai| jo jIva isaprakAra nikSepa karatA hai usake utkRSTanikSepa hotA hai / isa nikSepakA pramANa samayAdhika prAvali aura AbAMdhAse hIna utkRSTa karmasthitipramANa utpanna hotA hai'| ahavAvaligadavaraThidipaDamaNisege varassa baMdhassa / vidiyaNisegappahudisu Nikvitte jeTuNikkhe bho // 65 / / atha-athavA, pAvali vyatIta ho jAnepara utkRSTa sthiti ke prathama niSekakA dravya baMdhanevAlI utkRSTasthitike dvitIyAdi niSekame nikSepaNa karanepara utkRSTanikSepa hotA hai| vizeSArtha-utkRSTa prAbAdhA aura e kasamayAdhika ekAvali inase nyUna jitanI utkRpTakarmasthiti hai utanA utkRSTa nikSepa hai / athavA, (isa "athavA" zabda se 'yahAM prAcAryAntara ke matAnusAra nikSepa kA nirUpaNa kiyA gayA hai'; aisA jJAtavya hai) utkRSTa sthitibandha hone ke pazcAt bandhAvalI ko bitAkara usameM prathama niSeka kA utkarSA kiyA / isa utkRpyamAgA niSeka ke dravya kA, isa utkarSaNa kriyA ke samaya baddha utkRSTasthitiyukta samayaprabaddha ke dvitIyAdi samasta niSekoM meM nikSepaNa kiyA; kintu carama pAvalIpramANa sthiti meM nikSepaNa nahIM kiyaa| aisA karane para utkRSTa nikSepa prApta hotA hai aura isa utkRSTa nikSepa kA pramANa ekasamayAdhika mAvalI aura AbAdhAkAla ; ( vartamAna meM baddha samayaprabaddhakA ) ina donoMke yoga se hIna utkRSTa sthiti pramANa utkRSTa nikSepa hotA hai / tthippnn:|| 1. ja. pa. pu. 8 pR. 256 se 261 / ka. pA. sutta pR. 318; ja. pu. 7 pR. 246 ; ja. gha. pu. 5 pR. 256 . - 2: yahAM utkarpaNa ke vidhAna meM itanA jJAtavya hai ki--1. utkarSaNa bandhake samaya meM hI hotA hai / arthAt jaba jisakarmakA bandha ho rahA ho tabhI usa karma ke sattA meM sthita karmaparamANugoM kA utkarSaNa ho sakatA hai; anya kA nhiiN| udAharaNArtha-yadi koI jIva sAtA prakRti kA bandha kara rahA hai to usa samaya sattA meM sthita sAtA prakRti ke karmaparamANugoM kA hI utkarSaNa hogA, asAtA ke karma-paramANunoM kA nhiiN| (ja, gha. 7 / 251) Page #56 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 65 ] labdhisAra [ 55 2. udayAvalI ke karma-paramANunoM kA utkarSaNa nahIM hotaa| ( ja.dha. 7 / 244 evaM 240, 241, 242 prAdi / ) 3. bandhe hue karma apane bandha samaya se lekara eka AvalI kAla taka tadavastha rahate haiM / ( arthAt bandhAvalI sakalakaraNoM ke ayogya hai / ) 4. baMdhane vAle karma ko apane AbAdhAkAla meM niSekaracanA nahIM pAI jAtI / (j.dh.7|251) 5. atisthApanA-karmaparamANunoM kA utkarSaNa hote samaya unakA apane se Upara kI jitanI sthiti meM nikSepa nahIM hotA, baha "pratisthApanA" sthiti kahalAtI hai.| avyAghAta dazA meM jaghanya pratisthApanA ekamAvalIpramANa aura utkRSTa pratisthApanA, utkRSTa bhAbAdhApramANa hotI hai, kintu vyAghAtadazA meM jaghanya pratisthApanA pAvalI ke pAmarasAtaveM bhAgapramAgA praura paratkRSTa pratisthApanA eka samayakama mAvalI pramANa hotI hai / ( ja.dha. 71250 ) 6. nikSepa-utkarSaNa hokara karmaparamANugoM kA jina sthitivikalpoM meM patana hotA hai unakI nikSepa saMjJA hai iavyAghAta dazA meM jaghanya nikSepa kA pramANa ekasamaya ( ka. pA. su. pa. 215 ) aura utkRSTa nikSepa kA pramANe utkRSTa pAbAbA aura eka samayAdhika pAvalI; ina donoM ke yoga se hIna 70 koTAkoTIsAgara hai| vyAghAta dazA meM jaghanya aura utkRSTa nikSepa kA pramANa pAvalI ke prasaMkhyAtave bhAgapramANa hai / (la. sA. gA. 61, 62 evaM ja, dha. pu 8 pR. 253; ja. pa. 71245) 7. bandha ke samaya utkRSTa sthitibandha hone para antima niSeka kI saba kI saba vyaktasthiti hotI hai / isakA matalaba yaha hai ki antima niSeka kI ekasamayamAtra bhI zaktisthiti nahIM pAI jaatii| upAntya niSeka kI eka samayamAtra zaktisthiti hotI hai aura zeSa sthiti vyakta hotI hai / tathA vicarama liSeka kI do samayamAtra zaktisthiti hotI hai aura zeSasthiti vyakta hotI hai| isa prakAra uttarottara eka-eka nIce jAme para zaktisthiti kA eka-eka samaya bar3hatA jAtA hai aura vyakti sthiti kA eka-eka samaya ghaTatA jAtA hai| isa krama se prathama niSeka kI zaktisthiti pIra vyaktisthiti kA vicAra karane para vyaktasthiti eka samaya adhika utkRSTa AvAvApramANa prApta hotI hai aura isa vyaktasthiti ko pUrI sthiti meM se ghaTA dene para jitanI zeSa rahe uttanI zaktisthiti prApta hotI hai / isa prakAra yaha bandha ke samaya jaMsI niSeka-racanA hotI hai usake anusAra vicAra huA, kiMtu utkarSaNa se isameM kucha vizeSatA AjAtI hai| yathA- utkarSaNa dvArA jisa niSeka kI jitanI vyaktasthiti bar3ha jAtI hai, utanI usakI zaktisthiti ghaTa jAtI hai / apakarSaNa karane para jisa niSeka kI jitanI vyakta sthiti ghaTa jAtI hai utanI usakI zakti sthiti bar3ha jAtI hai| yaha saba utkRSTasthitibandha kI apekSA zAktisthiti aura vyaktisthiti kA vicAra hai / utkRSTa sthitivandha na hone para jitanA sthitibandha kama ho utanI antimaniSeka kI zakti-sthiti hotI hai aura zeSa niSakoM kI bhI isI anukramase zaktisthiti bar3hatI jAtI hai / ( jayadhavala 7 / 250 ) 8. apakarSaNa ke samaya utkarSaNa nahIM hotA, utkarSaNa ke samaya apakarSaNa nahIM hotA / aba ina sabhI (pAThoM) niyamoM ko dhyAna meM rakhate hue gAthA 65 ko samajhane ke lie udAharaNa dete haiN| mAnAki pAvalI-3 samaya tathA vivakSita karma kA utkRSTa sthitibandha 48 samaya hai tathA prArambha ke 12 samaya prAbAdhA ke haiM; zeSa 36 samayoM meM niSekaracanA huI hai; to prathamaniSeka kI 13 samaya Page #57 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 } labdhisAra [ gAthA 65 sthiti pdd'ii| (kyoMki prAbAdhAmeM niSeka racanA nahIM hotI niyama 4) bandhAvalI (3 samaya) ke bItane para prathama nichoka (jisakI ki bandha ke samaya zaktisthiti to 35 samaya tathA vyaktasthiti 13 samaya thI (ja.dha. 7 / 256) kI vyaktasthiti 10 samaya hI rahegI / taba usa prathama nichoka kA utkarmaNa hone para (niyama naM0 3 se) usasamaya badhyamAna utkRSTa prabaddha ko utkRSTa pAbAdhA 12 ke bAda 13 veM niSeka meM bhI nikSepaNa sambhava nahIM hogA, kyoMki vivakSita utkRSyamAraNa 10 samayasthitika prathama niSka se 3 samaya ritiSpa animapatI mor3akara bAdameM hI nikSepa sambhava hogA; ata: nikSepa adhyamAna samayaprabaddha ke 14 veM samaya se hogA aura yahI caudahavA~ samaya usasamaya badhyamAnaprabaddha kA dvitIyaniSeka kA hai (kyoMki pAbAcA ke bAda terahavAM samaya prathama niSka kA tathA caudahavAM samaya dvitIya niSeka kA hai| ataH utkarSaNa ke samaya badhyamAna prabaddha ke dvitIyabhiSeka se utkarSita dravya kA niSparA hogA tathA badhyamAna vartamAnaprabala kI antimaprAvalI meM nikSepa nahIM karatA: kyoMki una karmaparamANunoM kI unameM nikSepakarane yogya zakti-sthiti nahIM pAI jAtI / (niyama 7 dekho) (ja.dha. 7 / 249) zeSa kathana sugama hai| isaprakAra dvitIya niNeka se lagAkara sarvatra utkarSitadravya kA nikSepa / hotA hai, mAtra caramAvalI meM nahIM hotaa| citrautkRSTa risthatika samayakA utpharSita hone vAle dina ke utkaraNa kespAyaDasamayaprabaha syamA timarika usmAditika yamanika 24 samaya pathalika nika - mampisika nika andhAdhalI TIjeke bAda 44smaya acamaniya kAttijaniTa TTTTTTTTTTTTTTTTTTTTT ITTITTTTTTTT HTTrrrITTTTTTma nAta vinaya apa pramAja sthitikanidikAnI mitIpya nikale 44sa.sthilika nika takamanIyamAvalI (ar) (tAke3 samalitA madhma ke samasta nidhk| --... mAmatImAra hA prayanirika T HmapyAspatiya Ti.ni. 13msamAdhitika prazikSikA pyAnviti pra.mi. 12 rUmama yAdhA TTTTTY 14samma mAyAmA Esamma bhaLT 30 (1,221 noTa- yA atisthAnAbalI-prAli * va1samayakAmAlA premAlApA Page #58 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 66 ] lavisAra ukkarasaTThidibaMdhe bhAvAddAmA sasamayamAvaliyaM / odariyA se sukkaDDesu avaramAvaliyaM / / 66 / / artha -- utkRSTa sthitikA bandha honepara usa karmabandhake prAcAdhAkAlasambandhI caramasamayameM ekasaMmagrazradhika zrAvalikAla pUrvataka jo udaya mAne yogya satkarmaniSeka haiM, unake dravyakA utkarSaraNa honepara prAvalipramArA jaghanyapratisthApanA hotI hai / [ 57 antima niSekakA vizeSArtha- - isa gAthAsUtrakA yaha bhAva hai ki jo sthitiyAM baMdhatI haiM, unameM pUrvavaddha, sthitiyoMkA utkarSaNa hotA hai| aura utkarSaNako prApta huI sthitiko ekaAvalipramANa atisthApanA hotI hai jo nirvyAghAta utkarSaraNakI jaghanyayatisthApanA hai / vaha isaprakAra hai--70 kor3Akor3IsAgarake bandhayogya karmakI pUrva antaH kor3A kor3IsAgarapramANa sthitikA bandha huA / isasthitike Upara bandha karanevAle jIvake ekasamayaadhika, do samavAvika yAdike kamase jabataka ekaprAvali aura eka prAvalike asaMkhyAta bhAga adhika sthitikA bandha nahIM hotA, tabataka usasthitike utkarSaNa sambhava nahIM hai, kyoMki nivyaghAtautkarSaraNakA prakaraNa hai / isaliye ekazrAvali pramANa pratisthApanA aura Avalike prasaMkhyAtaveM bhAgapramANa jaghanya nikSepa ke paripUrNa ho jAnepara hI nirvyAghAtaviSayaka utkarSaNa prArambha hotA hai / isase Age AvalipramANa atisthApanAke avasthita rahate hue apane utkRSTanikSepako prApti honetaka nirantara kramase nikSepakI vRddhikA kathana karanA cAhie / isIprakAra antaHkor3Akor3IsAgarapramAraNa sthitike dvicarama niSekakA bhI kathana karanA cAhie, kintu itanI vizeSatA hai ki pUrvake nikSepasthAnoMse isake nikSepasthAna ekasamayaadhika hote haiM / isIprakAra nIce sarvasthitiyoMkI pratyekasthitiko vivakSita karake prarUpaNA karanI cAhie / navIna karmabandhakI grAvAdhAke bhItara ekasamayaadhika prAvalipramANa nIce jAkara jo pUrva satkarmako sthiti sthita hai, usake prApta honetaka pratisthApanA ekazrAvalipramANa ho rahatI hai / isase nIce kI sthitiyoMkA utkarSaNa honepara nikSepa to pUrvake samAna rahatA hai, kintu itanI vizeSatA hai ki udayAvalI ke bAharakI sthiti prApta honetaka ina sthitiyoMko pratisthApanA eka-ekasamaya bar3hatI jAtI hai' / 1. ja. pra. pu. 8 pR. 254-55 / Page #59 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 ] 1. labdhisAra vaha bar3hatI huI kitanI hotI hai to ho kahate haioriyanado bidIyAvalipaDamukkaDaNe varaM heTThA / aicchAvaNamAbAddA samayajudAvaliyaparihINA // 37 // gAthA 67-66 artha - vahAMse utarakara satkarmasambandhI dvitIyAvalike prathama niSeka ( jo vartamAnasamaya se prAvalikAla ke bAda udayameM AvegA ) kA utkarSaNa honepara adhastana samAvikA lise hIna prabAdhAkAlapramANa utkRSTa pratisthApanA hotI hai / vizeSArtha -- pUrvake satkarmasambandhI udayAvalike niSekoMkA utkarSaNa sambhava nahIM hai / udayAvalise bAhya- anantara prathamaniSekakA utkarSa honepara vartamAna sthitivAle karmabandhakI utkRSTabAdhAke bAhara sthita niSekoM meM utkarSita pradezoM kA utkRSTanikSepaNa hotA hai| zrAvAdhAkAla pratisthApanA hotI hai / vartamAnasamaya meM baMdha honese zrIbAdhAkAla vartamAna samayase prArambha ho jAtA, kintu jisaniSekakA utkarSaNa huA hai, vaha vartamAna samayase ekagrAvalike Upara sthita hai ataH AbAdhAkAlameM se eka prAvali aura ekasamaya (utkarSaraNa honevAle niSekasambandhI ) kama karanepara utkRSTa pratisthApanA hotI hai / udAharaNa - utkRSTasthitikA pramANa 48 samaya utkRSTa prabAdhA 12 samaya : AvalikA pramANa samaya: vartamAna meM 48 samaya utkRSTasthitivAle karmakA bandha huA hai / vartamAnasamaya se 12 samayavAlI utkRSTa prAvAdhA prArambha ho jAtI hai, kintu jisa niSekakA utkarSa huA hai vaha udayAvali (4 samaya ) se bAharakA prathama niSeka arthAt vartamAna se pAMcavAM niSeka hai, ataH AvAdhAkAla ( 12 samaya ) meM se pAMcasamaya kama karanepara (12-5) 7 samaya utkRSTa pratisthApanA hai / zrava prakaraNa prApta guNazreNinirjarAkA kathana karate haiM-udayAmAvalihi ya ubhayANaM bAirammi vivaraNa / loyAgamasaMkhejjo kamaso ukkaNo hAro // 68 // // prokkaDuidai gibhAge pallAsaMkheNa bhAjide tastha | bahubhAgamidaM davvaM ubvarilla ThidISu Nikkhivadi // 66 // ja.dha.pu pR. 256 // 8 Page #60 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 70-73 ] labdhisAra [ 56 sesagabhAge bhajida bhasaMskhalogeNa tattha bahubhAgaM / guNaseDIe siMcadi sesegaM ca udayamhi "70 // udayAvalissa dabvaM Avalibhajide du hodi majhadhaNaM / rUUNazANaghaNaNeNa NiseyahAreNa // 71 // majhimadhaNamavaharide pacayaM pacayaM NiseyahAreNa / guNide Adi NiseyaM visesahINe kama tatto // 72|| mokkaDdimhi dedi hu asaMkhasamayappabaddhamAdimhi / saMkhAtIdaguNakkamamasaMkhahINaM visesahINakamaM // 73 // artha- udayavAna prakRtiyoMkA udayAnalimeM kSepaNa karane ke lie tathA udaya va anudayarUpa donoM prakArakI prakRtiyoMkA udayAvalise bAhara kSepaNa karaneke lie bhAgahAra kramazaH asaMkhyAtaloka va apakarSaNabhAgAhArapramAga hai / ekabhAgapramANa apApitadravya ko palyake asaMkhyAtaveMbhAgase bhAjita karanepara bahubhAga uparitana sthitiyoM meM diyA jAtA hai / zeSa ekabhAvako asaMkhyAtalokase bhAjita karanepara bahubhAga guNadherigameM diyA jAtA hai aura zeSa eka bhAga udayAvalimeM diyA jAtA hai| udayAvalimeM diye jAne vAle dravyako Avalise bhAjita karanepara madhyadhana hotA hai| ekakama avAnake prAdhe ko niSekabhAgahArameM se ghaTAnepara jo zeSa rahe usakA madhyamadhanameM bhAga deopara cayakA pramAraNa prApta hotA hai / cayako niSekabhAgAhArase guNA karanepara prathamaniSeka prApta hotA hai, usase Uparake niSeka cayahIna-cayahIna kramase haiN| apakarSitadravyameM se guNazreNike prathamaniSekameM asaMkhyAtasamayaprabaddhapramANa dravya detA hai Age guragatha riNazIrSataka asaMkhyAtaguriNata kramase detA hai, anantara asaMkhyAtaguNe hIna aura usase Age kramase cayahIna dravya detA hai| vizeSArtha-apUrvakaraNake prathamasamayameM DeDhaguNahAnipramANa samayaprabaddhoMko arthAt sattvadravyako apakarSaNa-utkarSaNabhAgahArase bhAjitakara vaha labdharUpase prApta ekakhaNDapramANa dravyakA apakarSaNakarake usa ekabhAgapramANa apakarSitadravyameM palyake asaMkhyAtarvebhAgase bhAga denepara eka bhAgapramANa dravyako asaMkhyAtalokase bhAjitakara jo ekabhAgarUpa dravya prApta ho use udayAvalike bhItara gopucchAkAra rUpase nikSipta kiyA Page #61 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 6. 1 labdhisAra [ gAthA 73 jAtA hai arthAta cayahAna Rmase diyA jAtA hai| usakA vidhAna isaprakAra hai-udayAvali pramANa dravya (3200) ko prAvalirUpa gaccha (8) se bhAjita karanepara madhyama dhana (32008-400) prApta hotA hai / ekaekAddha bAna (8-1=7) ke prAdhe (4) ko niSeka bhAgAhAra (8x2-16) meM se ghaTAnepara jo zeSa (16-5 5 ) kA bhAga madhyamadhanameM denegara cayakA pramAgA (400-1=32) prApta hotA hai / isa caya (32) ko niSekabhAgAhAra (16) se guragA karanepara prathamaniSeka (32415= 512) ho jAtA hai| isa prathamaniSaka (512) se Uparake niSaka (480-448416-384-352-320-288) caya (33) hInakramame haiM (512-32=480, 480-32-448 ityAdi) / punaH bahubhAgapramAraga (asaMkhyAtaloka bahubhAga) dravyako jdayAvalise bAhara guNazreriNameM detA hai / isameM se udayAvalise bAhya anantara sthitima asaMkhyAta samayapravaddhapramANa dravyako nikSipta karatA hai tathA usase uparisthiti meM asaMkhyAtaguNa dravyako detA hai / isaprakAra apUrvakaraNa aura anivRttikaraNake kAlase vizeSa adhikakAlameM guNAgizIrSake prApta honetaka uttarottara asaMkhyAtagurigata | riNarUpase nikSipta karatA hai| isaprakAra palyake asaMkhyAtaveMbhAgase bhAjita apakarSitadravya ekabhAga dravyakA vibhAjana hyaa| zeSa bahabhAgako gaNazregizIrSase uparimanipakoM meM detA hai| guNA zreNi zIrSakI uparima anantarasthiti meM asaMkhyAtaguNA hInadravya detA hai, usake pazcAt pratisthApanAbaliko prApta na hotA huA usase pUrvako antimasthiniparyanta kramase vizeSa (caya) hIna dravyakA nikSepa hotA hai / guNave giAke prathamasamayako ekazalAkA, isase asaMkhyAtaguNI dvitIyasamayavartI zalAkA, isase bhI asaMkhyAtagaggI tRtIyasamayakI zalAkA isaprakAra guNabhe riNake antataka pratisamaya zalAkA asaMkhyAtaguNita krama liye hue hai| sarvasamayasambandhI zalAkAroMkA jor3a dekara jo prApta ho usame guNAzrI pIke liye apakarSitadravyako bhAjita karanepara jo labdha prApta ho usako apanI-apanI zalAkAmoMse guNA karanepara apane-apane niSekake nikSiptadravyakA pramANa prApta ho jAtA hai| punaH guNave rigase uparimasthitiyoMke lie apakaSitadravyako kucha adhika Der3haguNahAnise bhAjita karanepara guNazrerigase uparima prathamaniSekameM nikSiptadravyakA pramANa prApta hotA hai jo guNazreriNake antimaniSekameM nikSipta dravyakA 1. ja. dha. pu. 12 pR. 265 / Page #62 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 74-76 ] labdhisAra asaMkhyAtavAMbhAga hai| isase dvitIyAdi niSekoMmeM kramase cayahIna dravya diyA jAtA hai / pratyeka guNahAnimeM dIyamAna dravya AdhA-prAdhA hotA jAtA hai / paDisamayamokkaDDa di asaMkhaeriNadakkameNa siMcadi ya / idi guNaseDhIkaraNaM bhAugavajANa kammANaM // 7 // artha-pratisamaya asaMkhyAtaguNita kramase dravyakA apakarSaNa karake siMcana karatA hai / Ayuke binA zeSa karmokI isaprakAra guNazreriNa karatA hai'| vizeSArtha-uparitana dvitIyAdi sarvasamayoM meM kI jAnevAlI gaNavegi saMbaMdhI prathamasamayake vidhAnAnusAra kathana karanA cAhie, vizeSatA kevala yaha hai ki prathamasamayameM apakarSita kiye gaye pradezAgrase dvitIyasamayameM asaMkhyAtaguNita pradezAgrako apakarSita karatA hai, dvitIyasamayake pradezAgrase tRtIyasamayameM asaMkhyAtaguNita pradezAgra apakarSita karatA hai / isaprakAra yaha krama sarvasamayoMmeM jAnanA caahie| prathamasamayameM diye jAnevAle pradezAgrame dvitIyasamayameM sthitike prati diye jAnevAlA pradezAgna asaMkhyAtaguNA hai / isaprakAra sarvasamayoMmeM diye jAnevAle pradezAgrakA yahI krama kahanA caahie| itanI aura vizeSatA hai ki pratisamaya galita honese jo kAla zeSa rahe usake prAvAmake anusAra apakarSitadravya nikSipta karatA hai / pradhAnantara do gAthAoMmeM guNasaMkramaNakA kathana kiyA jAtA hai-- paDisamayamasaMkhaguNaM davaM saMkama di appasasthANaM / baMdhujhiyapayaDINaM baMdhatasajAdipayaDIsu 75 // evaM viha saMkramaNaM paDhamakasAyANa micchamislANaM / saMjojaNakhavaNAe idaresiM ubhayaseDimmi 76 / / parya-pratisamaya bandharahita aprazastaprakRtiyoMkA dravya asaMkhyAtaguNita kramase badhyamAna svajAti prakRtiyoM meM saMkramaNa karatA hai| prathamaanantAnubandhIkaSAyakA aisA 1. kimaTThamAugassa guNaseDhiriNakkheso gasthi tti ce? Na sahAyado ceva / tattha guNase diriNakkheva pauttIe prsNbhvaado| (ja. pa. pu. 12 pR. 264; ka. pA. su. pR. 625) 2. dha. pu. 6 pR. 227 1 3. ja.dha. pa. 12 pR. 265 / Page #63 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 ] labdhisAra ( gaagh guNasaMkramaNa visaMyojaka kAlameM hotA hai / zivatva' va samyagmidhyAtva' kA guNa- . saMkramaNa darzanamohanIyakarmakI kSapaNAmeM hotA hai / zeSa aprazastaprakRtiyoMkA guNasaMkramaNa upazama va kSapakaneNiyoM meM hotA hai / __vizeSArtha-gAthA 75 va kSapaNAsAra kI gAthA (6-400) zabdazaH eka hI haiM / gAthA 75 prathamopazamasamyaktvake prakaraNa meM pAI hai aura gAthA 400 kA sambandha cAritramohakI kSapaNAse haiM / bandharahita aprazastaprakRtiyoMke dravyakA pratisamaya asaMkhyAtaguNita kramase saMkramaNa honA guNasaMkramaNa hai / prathamopazamasamyaktvake abhimukha jIvake guNasaMkramaNa nahIM hotA hai / anantAnubandhI krodha-mAna-mAyA va lobhakA guNasaMkramaNa to anantAnubandhIkaSAyakI visaMyojanA karanevAle jIvake hotA hai| mithyAtva aura samyagmithyAtva prakRtiyoMkA guNasaMkramaNa inakI hI kSapaNAke samaya hotA hai| anya abaddhayamAna aprazastaprakRtiyoMkA guNasaMkramaNa upazama va kSapaka ina donoM kSegiyoM meM hotA hai / prazasta va aprazastarUpa udgha lanaprakRtiyoMkA udvelanake antimakADakameM guNasaMkramaNa hotA hai| aba sthitikANDakakA svarUpa kahate haiMpaDhamaM avaravaradvidikhaMDaM pallassa saMkhabhAgaM tu / sAyarapudhattametaM idi saMkhasahassakhaMDANi 77 // artha-apUrvakaraNake prathama sthitikhaNDa AyAmakA pramANa jaghanyase to palyakA saMkhyAtAMbhAga aura utkRSTa se pRthaktvasAgarapramANa hai| apUrvakaraNameM saMkhyAtahajAra sthitikhaNDa hote haiN| vizeSArtha-aghaHpravRttakaraNake kAlako vyatItakara apUrvakaragAmeM praviSTa huA jIva prathamasamaya meM hI sthitikAMDaka aura anubhAgakAMDakaghAta prArambha karatA hai, kyoMki prapUrvakaraNako vizuddhise yukta pariNAmoMmeM ina donoMke ghAta karaneko hetutA hai / 1. prathama samaya se lekara antarmuhUrta kAlataka upazama samyaktvIke mithyAtvakA garagasaMkramaNa hotA hai| ... ('tra. pu. 16 pR. 415; ja.dha. pu. 12 pR..284) 2: - mithyAtva ko prApta samyaktvIke ..antima kANDakameM dvidharama phAlI taka gaNasaMkramaNa hotA hai| (dha. pu 16 pR. 416) TippaNa naM0 1-2 meM kathita mAya {guNasaMkrama) kSapaNA to hote hI haiN| (dha. pu. 16 pR. 415-16) 3. 5 pu 16 pR. 406 evaM go. ka. gA. 416 / Page #64 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 78 ] labdhisAra [ 63. zaMkA-apUrvakaraNa meM prathama sthitikAMDakakA pramANa ekaprakArakA hai yA usameM jaghanya va utkRSTa bheda bhI sambhava haiM ? samAdhAna-jaghanyarUpase palya ke saMkhyAtaveMbhAga AyAmavAlA hotA hai, kyoMki darzanamohanIyakI upazAmanAke yogya sabase jaghanya antaHkoDAkoDopramANa sthitisatkarma se pAye hue jIvake prathama sthitikANDakakA pAyAma palyopamakA saMkhyAtavAMbhAga pAyA jAtA hai, kintu utkRSTarUpase sAgaroyamapRthaktvapramANa AyAmavAlA prathamasthitikAMDaka hotA hai, kyoMki pUrvake jaghanyasthiti satkarmase saMkhyAtaguNe sthiti satkarmake sAtha Akara apUrvakaraNameM praviSTa hue jIvake usako upalabdhi hotI hai / zakA-donoM jIvoMke hI vizuddhirUpa pariNAmoMke samAna honepara ghAta karane se zeSa rahe sthitisatkarmoM meM isaprakArakI visadRzatA kyoM hotI hai ? samAdhAna-aisI AzaMkA nahIM karanA cAhie, kyoMki saMsArAvasthAke yogya avaHkaraNa vizuddhiyAM sabhI jIvoM meM samAna hotI hai, aisA koI niyama nahIM hai' / Age sthitikANDakaghAtako vizeSatAeM kahate haiMbhAugavajANaM ThidighAdo paDhamAdu crimtthidistto| ThidibaMdho ya apuro hodi husaMkhejjaguNahINo // 78 // artha-pAyukarmako chor3akara zeSakarmokA sthitighAta hotA hai / apUrvakaraNake prathamasamayake sthitisattva aura sthitibandhase caramasamaya meM apUrva sthitisattva tathA sthitibandha saMkhyAtaguNAhIna hotA hai / vizeSArtha-apUrvakaraNameM saMkhyAtahajAra sthitikAMDaka hote haiM, kintu itanI vizeSatA hai ki prathama sthitikAMDaka se dUsarA sthitikAMDaka saMkhyAtavAMbhAgahIna hai / isaprakAra antima sthitikAMDakake prApta hone taka pUrva-pUrvake sthitikAMDakase Age-mAge kA sthitikAMDaka vizeSa-vizeSahIna hotA jAtA hai / apUrvakaraNake prathamasthitisatkarma se antimasamayavartI sthiti satkarma saMkhyAtaguNA hona hai, kyoMki apUrvakaraNake prathamasamaya meM jo pUrvakI antaHkor3Akor3I sAgaropamapramANa sthiti hai usake saMkhyAtabahubhAga 1. 2. ja. pa. pu. 12 pR. 260 / ja. pa. pu. 12 pR. 268 / Page #65 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / 64 ] labdhisAra [ gAthA 79 pramANa sthitikA apUrvakaraNa-vizuddhi-nimittaka sahasroM sthitikAMDakoMke dvArA ghAta hone para usake antimasamayameM saMkhyAtaveMbhAgamAtra hI sthitikarma zeSa rahatA hai / aba apUrvakaraNake prathamasamayase lekara caramasamayataka jitane sAgaropama sthitiyoMkA ghAta hanA hai vaha saba pairAzikake dvArA prApta ho jAtA hai| tatprAyogya saMkhyAta saMkhyA pramANa sthitikAMDakoMkA yadi eka palyoSama prApta hotA hai to inase saMkhyAtahajArakoTiguNe sthitivANDakoMmeM kitane palyopamA prApta hoMge? isaprakAra rAzikase sthitikANDaka sthitikANDakake sadRza hai ataH unakA apanayana karake adhastana saMkhyAta saMkhyAse uparitana saMkhyAta saMkhyAko bhAjita karanese jo labdha Ave usase palyopamako guragA karanepara sthitikANDakasambandhI guNAkArake mAhAtmyase saMkhyAtakoDAkor3IpramANa palyopama prApta hote haiM / punaH ina saMkhyAtakor3Akor3I palyopamoMko trairAzikavidhise sAgaropamapramAgase karanepara saMkhyAtakoTipramANa sAgara hote hai / itane hote hue bhI apUrvakaraNake prathamasamaya meM vivakSita anta:kor3Akor3Ike saMkhyAtabahubhAgapramANa hote haiM, aisA yahAM grahaNa karanA cAhie, anyathA apUrvakaraNake prathamasamayasambandhI sthitisatkarmase aMtimasamayakA sthitisatkarma saMmyAtaguNAhIna nahIM bana sakatA / sthitibandhApasaraNake viSaya meM bhI isIprakArakI yojanA karanI caahie| aba anubhAgakANDakaghAtakA kathana karate haiMekkekkaTThidikhaMDayaNivaNaThidibaMdhabhosaraNakAle / saMkhejjasahassANi ya NivaDati rasasta khaMDANi // 79 // arthaka sthitikANDakake patanakAlameM athavA eka sthitibandhApamaragA kAla meM saMkhyAtahajAra anubhAgakAMDakoMkA patana hotA hai / vizeSArtha- apUrvakaraNa meM prathama sthitikANDakakA utkIraNakAla aura prathama sthitibandhakA kAla arthAt sthitibandhApasaraNakAla antarmuhurta hokara paraspara tulya hote hai| isIprakAra dvitIyAdi sthitikANDakotkIraNakAla va sthitibandhApasaraNa (sthitibanda kAla paraspara tulya haiN| eka sthitikAMDaka meM hajAroM anubhAgakANDakoMkA ghAta hotA hai, kyoMki sthitikAMDakotkIraNakAla se anubhAga kANDakotkIraNa kAla saMkhyAta / 1. ja dha. pu. 12 pR. 269-70 / 2. ka. pA. sutta pR 625 / Page #66 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 76 ] labdhisAra [ 65 guNA hIna hotA hai / eka anubhAga kANDakotkoraraNakAlakA sthitikANDako kIraNakAlameM bhAga dene para saMkhyAtahajAra saMkhyA prApta hotI hai / punaH isa saMkhyAkA viralanakara prathamasthitikANDakotkIraNa kAlake samAna khaNDa karake pratyeka viralana a ke prati deyarUpa se dene para vahAM eka-eka aMkake prati anubhAgakAMDakake utkIraNakAlakA pramANa prApta hotA hai, punaH yahAM para eka ke prati jo prApta huA usakA viralana kara pRthak sthApita karanA caahiye| aba isaprakAra kA jo pRthak viralana sthApita kiyA usake prathama samaya meM patyopamake saMkhyAtaveMbhAga prasAraNa AyAmavAle prathama sthitikAMDakakI prathamaphAlikA patana hotA hai| anubhAga kAMDaka kI bhI jaghanya spardhaka se lekara utkRSTa spardhaka taka viracita spardhakoM kI ananta bahubhAgapramANa prathama phAli kA vahIM para patana hotA hai | pRthak sthApita hue usI viralanake dusare samaya meM usI vidhi se sthitikAMDaka kI dUsarI phAlikA tathA anubhAga kAMDaka kI dUsarI phAli kA patana hotA hai / isaprakAra punaH punaH una donoM ko grahaNa karane se pUrvokta viralanake eka-eka aMka prati samayakA jitanA pramANa prApta huA thA, tatpramAraNa phAliyoM kA patana hone para prathama anubhAgakAMDaka samApta ho jAtA hai, kintu prathamasthitikAMDaka abhI bhI samApta nahIM huA, kyoMki usake utkIraNakAlakA saMkhyAtavAM bhAga hI vyatIta huA hai / punaH isI vidhi se zeSa viralanoM ke prati prApta saMkhyAtahajAra anubhAgakAMDakoM kA ghAta karane para usa samaya apUrvakaraNasambandhI prathama sthitibandha ( prathama sthitibandhApasAraNa ) prathama sthitikAMDaka aura yahAM taka ke saMkhyAtahajAra anubhAga kAMDaka ye tInoM hI eka sAtha samApta hote haiM / isaprakAra ekasthitikAMDaka ke bhItara hajAroM anubhAgakAMDakaghAta hote haiM yaha siddha huA' / sthitikAMDaka kI caramaphAli ke patanakAla meM hI sarvatra sthitibandha samApta ho jAtA hai, kyoMki sthitikAMDakotkIraNakAla ke sAtha sthitibandhakA kAla samAna hotA hai usI samaya meM tatsambandhI antima anubhAgakAMDaka kI antimaphAli bhI naSTa hotI hai, kyoMki anubhAgakAMDakotkIraNakAla se apavartana kiye gaye sthitibandha ke kAla meM vikalarUpatA nahIM ho sakatI / 1. 2. ja. dha. pu. 12 pR. 266-268 / dha. pU. 6 pR. 229 // Page #67 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 ] ___ labdhisAra / gAthA 80-81 aba zubha-azubhaprakRtiyoM meM anubhAgakANDakaghAtakA niSedha-vidhirUpa kayana karate haiM bhasuhANaM payaDINaM atabhAgA' rasassa khaMDANi / suhapayaDINaM NiyamA Nasthi tti rasasta khaNDANi / / 801 artha-aprazasta prakRtiyoM ke anantabahabhAgakA ghAta hotA hai| prazasta prakRtiyoM ke anubhAga kA dhAta niyama se nahIM hotaa| vizeSArtha-aprazastaprakRtiyoM ke tatkAlabhAMcI dvisthAnIya anubhAgasattva ko anantakA bhAga dene para eka bhAga to avazeSa rahatA hai aura zeSa bahubhAga anubhAgakAMDaka dvArA ghAtA jAtA hai / avazeSa rahe anubhAgako anantakA bhAga dene para bahubhAga anubhAgakA ghAta hotA hai aura eka bhAga zeSa raha jAtA hai, kyoMki karaNa pariNAmoM ke dvArA ananta bahubhAga anubhAga dhAte jAnevAle anubhAgakAMDakake zeSa vikalpoM kA honA asambhava hai| prazasta prakRtiyoM kA anubhAgakAMDaMkaghAMta niyama se nahIM hotA, kyoMki vizuddhike kAraNa prazasta prakRtiyoMkA anubhAga, vRddhiko chor3a kara usakA dhAta nahIM bana sakatA / eka-eka antarmuhUrta meM eka-eka anubhAgakAMDaka hotA hai| eka anubhAgakAMDakotkIraNa kAla ke pratyeka samayameM eka-eka phAlikA patana hotA hai / anubhAgagataspardhaka AdikA alpabahutva kahate haiMrasagadapadesaguNahANiTThANagaDayANi thovANi / bhaitthAvaNaNikkheve rasakhaMDeNaMtaguNidakamA // 8 // artha-anubhAgasambandhI ekapradeza guNahAnisthAnAntarameM spardhaka stoka haiM / unase pratisthApanA anantaguNI hai, usase nikSepa anantaguNA aura usase anantaguNA anubhAgakAMDaka hai / vizeSArtha-anubhAgaviSayaka ekapradezagaNa hAnisthAnAntara ke bhItara jo sparddhaka haiM ve abhavyoM se anantaguNe aura siddhoM ke anantaveMbhAgapramANa hokara Age kahe jAne vAle padoM kI apekSA stoka haiN| anubhAgasambandhI spardhakoM kA apakarSaNa karate hue 1. ka. pA. sutta pR. 625 / 2. ja.dha.pu 12 pR. 261 se 263 ; dha. pu. 6 pR. 206; gha. pu. 12 pR. 18 evaM 35 prAdi / Page #68 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 52--83 ] labdhisAra [ 65 jitane anubhAga-spardhakoM ko jaghanyarUpase atisthApita kara unase nIce ke spardhakarUpa se apakarSita karatA hai ve jaghanya atisthApanA viSayaka spardhaka ekapradeza guNahAnisthAnAntara ke spardhakoM se anantaguNe hote haiM, kyoMki jaghanya pratisthApanA ke bhItara ananta pradezaguragahAni sthAnAntaroMkA astitva pAyA jAtA hai / jaghanya pratisthApanA spardhakoM ko chor3akara nIce ke zeSa sarva spardhakoMkA nikSeparUpase grahaNa karane para ve nikSepa-spardhaka jaghanya pratisthApanA sambandhI spardhakoMse anantaguNe hote haiM / apUrvakaraNake prathama anubhAgakANDakameM kANDakarUpase jo spardhaka grahaNa kiye gaye ve nikSepasambandhI spardhakoM se anantaguNe hote haiM, kyoMki apUrvakaraNa ke prathama samayameM dvisthAnIya anubhAgasatkarma ke anantaveM bhAgako chor3akara zeSa ananta bahubhAgako kAMDakarUpa se grahaNa kiyA hai| aba prazasta-praprazastaprakRtisambandhI anubhAga vizeSakA kayana karate haiM'paDhamApurugharasAdo carime samaye pasatthaidarANaM / rasasattamaNaMtaguNaM aAMtaguNahINayaM hodi // 2 // artha-apUrvakaraNake prathama samaya sambandhI prazasta prazasta prakRtiyoM kA jo. anubhAga sattva hai usase apUrvakaraNa ke carama samaya meM prazastaprakRtiyoM kA anubhAga to anantaguNA bar3hatA huA tathA aprazasta prakRtiyoM kA anantaguraNA hIna hotA huA anubhAga sattva hai| vizeSArtha-apUrvakaraNa meM pratisamaya anantaguNI vizuddhi hone ke kAraNa prazasta prakRtiyoM kA anantaguNA bar3hatA anubhAga sattva hai tathA anubhAgakANDakaghAta ke mAhAtmya se aprazastaprakRtiyoM kA anantavA bhAga anubhAga satva caramasamaya meM hotA hai / praba anivRttikaraNa pariNAmoMkA svarUpa aura usakA kArya kahate haiM-- vidiyaM va tadiyakaraNaM paDisamayaM ekka pakka prinnaamo| aNNaM ThidirasakhaMDe bhagaNaM ThidibaMdhamANuvaI // 13 // 1. ja.dha. pu. 12 pR. 262-63 / 2. dha. pu. 6 pR. 226 / 3. gha. pu. 6 pR. 226-30 / ja. va. pu. 12 pR. 271 / Page #69 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2--- loyasAra [ gAthA 84 artha-dUsare karaNa (apUrvakaraNa) ke samAna hI tRtIyakaraNa ( anivRttikaraNa ) hotA hai, kintu pratisamaya eka-eka pariNAma hotA hai| anya sthitikAMDaka, anya anubhAgakAMDaka aura anya sthitibandha ko prArambha karatA hai / / vizeSAyaM-anivRttikaraNa meM bhI sthitikAMDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta, sthitibandhApasaraNa, guNazreNI ye sabhI kriyA apUrvakaraNavat hotI haiM, kintu inakA pramAraNa anya hotA hai / apUrvakaraNa meM pratyeka samayake pariNAma asaMkhyAtaloka pramANa. hote haiM, kintu anivRttikaraNameM pratyeka samayameM nAnAjIvoM ke eka sA hI pariNAma hotA hai / nAnAjIvoM ke pariNAmoM meM nivRtti arthAt paraspara bheda jisameM nahIM hai vaha anivRttikaraNa hai| ___ anivRtti karaNa meM praviSTa honeke prathama samaya se hI apUrvakaraNa ke antima sthitikAMDaka se vizeSa hIna anya sthitikAMDaka ko prArambha karatA hai / pUrva ke sthitibandha se palyopama ke saMkhyAtaveMbhAgapramANa hIna sthitibandha bhI vahIM para prArambha karatA hai tathA ghAta karane se zeSa rahe anubhAgake ananta bahubhAgapramAga kANDakako bhI vahIM para grahaNa karatA hai, kintu guNazreriNanikSepa pUrvakA hI rahatA hai jo pradhaHstanasthitiyoM ke galane para jitanA zeSa rahe utanA hotA hai tathA pratisamaya asaMkhyAtaguNe pradezoM ke vinyAsa se vizeSatA ko lie hue hotA hai| zeSa bidhi bhI pUrvokta hI jAnanI cAhie / aba anivRttikaraNakAlameM vizeSa kAryakA kathana karate haiMsaMkhejjadime sese daMsaNamohassa aMtaraM kuNaI / aNaNaM ThidirasakhaMDa araNaM ThidiSadhaNaM tasya // 84|| artha--(anivRttikaraNakAla kA) saMkhyAtAMbhAga zeSa raha jAne para darzanamohanIyakarmakA antara karatA hai| vahAM para anyasthitikANDaka anya anubhAgakANDaka aura anya hI sthitivandha hotA hai / _ vizeSArtha- isaprakAra anantara pUrva kahI gaI vidhi ke anusAra jo pratyeka sthitikANDaka hajAroM anubhAga kANDakoM kA avinAbhAvI hai; aise bahuta hajAra sthiti 1. pra. pu. 1 pR. 183 evaM ka. pA. sutta pR. 624 ; ja. dha. pu 12 pR. 256 / 2. ja. pa. pu. 12 pR. 271 / Page #70 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 85 ] labdhisAra kANDakoM ke dvArA anivRttikaraNakAla ke saMkhyAta bahubhAga ko bitAkara saMkhyAta bhAgapramANa kAla zepa rahane para antarakaraga kA prArambha karatA hai / zakA-antarakaraNa kise kahate haiM. ? samAdhAna-vivakSita karmoM kI adhastana aura uparima sthitiyoM ko chor3akara madhya kI antamuhartapramANa sthitiyoM ke niSekoM kA pariNAma vizeSa ke kAraNa prabhAva karane ko antaravAraNa kahate haiN| usa samaya pUrva sthitikAMDaka se anyasthitikAMDaka, pUrva anubhAgakANDaka se anya anubhAgakANDaka, pUrva sthitibandha se anya sthitibandha ko prArambha karatA hai| athAnantara antarakaraNa meM lagane vAle kAlakA parimANa kahate haiMeyadidikhaMDukkIraNakAle aMtarassa NippattI / aMtomuttame aMtarakaraNassa addhANaM // 5 // artha-eka sthitikAMDakotkIraNakAla ke dvArA antarakI niSpatti hotI hai / . antarakaraNakA adhvAna antarmuhUrta mAtra hai| ___ vizeSArtha-antara karanevAlA kitane kAla ke dvArA antara karatA hai ? jo usa samaya sthitibandha kA kAla hai athavA sthitikANDakotkIraNa kAla hai utane kAla ke dvArA antara karatA hai / isa vacana ke dvArA yaha batalAyA gayA hai ki eka samaya dvArA athavA do yA tIna samayoM dvArA isaprakAra saMkhyAta aura asaMkhyAta samayoM dvArA antarakaraNa vidhi samApta nahIM hotI, kintu antarmuhurtakAlake dvArA hI yaha vidhi samApta hotI hai| antarakaraNa ke prArambha ke samakAlabhAvI sthitibandhake kAlapramAraNa dvArA pratyeka samayameM antara sambandhI sthitiyoMkA phAlIrUpase utkIraNa karane vAle jIva ne kramase kiyA jAne vAlA antara, antarakaraNake kAla sambandhI antima samaya meM antara sambandhI antima phAli kA patana karane para sampanna kiyaa| yaha mithyAtvakarma kA hI 1. ja gha. pu. 12 pR. 272, 274-75; ka. pA. sutta pR. 626-antarAyAmake samasta niSekoMke prathama va dvitIya sthitimeM deneko antarakaraNa kahate haiM / dha. pu. 6 pa. 231; ka. pra. grantha pR. 260 / 2. ja.dha. pu. 12 pR. 273 / Page #71 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 ] labdhisAra [ gAthA 6 antarakaraNa hai, kyoMki darzanamohanIya ke upazAmanA meM anya karmoke antarakaraNakA abhAva hai / itanI vizeSatA hai ki samyaktvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRtikA satkarma vAlA jIva yadi upazama samyaktvako prApta hotA hai to una karmaprakRtiyoMkA bhI aMtarakaraNa isI vidhi se karatA hai, kintu una prakRtiyoM sambandhI nIce kI eka AvalipramANa (udayAvalipramANa) sthitiyoMke sivAya uparitana sthitise lekara Upara mithyAtvake antara sadRza antara karatA hai| aba antarAyAmakA pramANa evaM usameM niSeka racanAvidhikA kathana karate haiMguNaseDhIe sIsaM tatto saMvaguNa uvarimaThidi ca / heDhuvarimhi ya bhASAhujhiya baMdhamhi saMchuhadi // 86 // artha--guNazreNI zIrSa aura usase saMkhyAtaguNe uparitana niSekoM ke mithyAtva dravya ko grahaNa kara nIce prathama sthiti meM aura Upara usa samaya vaMdhane vAle mithyAtvakarma kI AbAdhA ko ullaMgha karake baMdhane vAle karmoM ke niSakoM ke sAtha dvitIya sthiti meM detA hai| vizeSArtha-gaNa zreNI zIrSa arthAta anivattikaraNa kAla se uparima vizeSa adhika guNazreNI nikSepa usa sabako tathA guNazreNI zIrSa se Upara anya bhI saMkhyAta muNI sthitiyoM (niSekoM) ko antara ke lie grahaNa karatA hai / antara ke lie jitanI sthitiyoM ko grahaNa karatA hai usako antarAyAma saMjJA hai, usa antarAyAma se nIce jitanA anivattikaraNa kA kAla zeSa hai vaha prathama sthiti hai| usa antarAyAma se jitanI uparitana karmasthiti hai vaha dvitIya sthiti hai / antara ke liye jo dravya grahaNa kiyA gayA hai usako pratisamaya phAli rUpa se prathama sthiti va dvitIyasthiti meM detA hai, kintu usa samaya baMdhane vAle mithyAtvakarma kI AbAdhA meM nahIM detA hai / antaraphAliyoM meM asaMkhyAtaguNe krama se dravya ko grahaNa karatA hai| kucha prAcAryoM kA yaha mata hai ki gaNazreggizIrSa se nIce saMkhyAtaveM bhAga sthitiyoM kA bhI khaNDana karatA hai| eka sthitikANDaka utkIraNa kAla ke jitane samaya haiM utanI hI phAliyoM dvArA antara sambandhI sthitiyoM ke dravya kA utkIrA kiyA jAtA hai / antara karane ke kAla ke carama samaya 1. ja.dha.pu. 12 pR. 275 Page #72 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 87-88 ] labdhisAra meM aMtarasambandhI aMtimaphAlI kA patana hone para aMtara kA kArya sampanna ho jAtA hai / isake pazcAt anivRttikaraNa kA jo kAla zeSa rahA vaha prathamasthitipramANa hai'| prayAnantara antarakaraNako samApti ke pazcAt hone vAle kArya ko kahate haiMbhatarakadapaDhamAdI paDisamayamasaMkhanudimuksamadi / guNasaMkameNa desaNamohaNiyaM jAva paDhamaThidI // 7 // arya-antara kara cukane ke pazcAt prathama samaya se prathamasthiti ke anta taka pratisamaya guraNasaMkramaNa ke dvArA asaMkhyAtaguNe kramase darzanamoha ko upazamAtA hai / / vizeSArtha- isaprakAra eka sthitikAMDakotkIraNa kAla ke barAbara kAla dvArA antarakaraNa kara lene ke pazcAt kA samaya prathamasthiti kA prathama samaya hai usI prathamasthiti ke carama samaya paryanta pratisamaya aMsaMkhyAtaguNe kramase aMtarAyAma ke UparavartI niSekarUpa dvitIyasthiti meM sthita darzanamohanIya ke dravya kA upazama karatA hai / / yadyapi yaha jIva pahale hI adhaHpravRttakaraNa ke prathama samaya se lekara upazAmaka hI hai tathApi anivRttikaraNakAla ke saMkhyAta bahuMbhAgoM ke bIta jAne para tathA saMkhyAtavAM bhAga zeSa rahane para antara ko karake vahAM se lekara darzanamohanIya kI prakRti, sthiti aura pradezoM kA upazAmaka hotA hai / karaNa pariNAmoM ke dvArA nizakta kiye gaye darzanamohanIya ke udayarUpa paryAya ke binA avasthita rahane ko upazama kahate haiM / upazama karane vAle ko upazAmakaM kahate haiM / aba vazaMnamohanIya ko upazama kriyAmeM pAyI jAne vAlI vizeSatAkA kayane karate haiM paDhamaDhidiyAliDipAvalimeseMsuNasthi bhaagaalaa| paDibhAgAlA micchattassa ya guNase DhikaraNaM pi // 8 // artha-prathama sthiti meM prAvalI pratyAvalI arthAta udayAbalI aura dvitIyAvalI avazeSa rahane para AgAla-pratyAgAla tathA mithyAtva kI mugAdheNI nahIM hotI hai / 1. dha. pu. 6 pR. 232 / evaM ja. gha. pu. 12 1 273.275 1 2. ja. dha pR. 12 pR. 676 / 3. ja. pa. pR. 12 pR. 280 / Page #73 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 ] labdhisAra [ gAthA 86 vizeSArtha-'pAgAlanaM AgAlaH' arthAt dvitIyasthiti ke karma paramANuoM kA prathama sthiti meM apakarSaNa vaza pAnA AgAla hai / 'pratyAgAlanaM pratyAgAlaH' arthAt prathama sthiti ke karmaparamANuoM kA dvitIyasthiti meM utkarSaNa vaza jAnA pratyAgAla hai| prathama aura dvitIya sthiti ke karmaparamANuoM kA utkarSaraNa-apakarSaNa vaza paraspara viSaya saMkramaNa kA nAma bhAgAla-pratyAmAla hai / yaha AgAla-pratyAgAla taba taka vyucchinna nahIM hotA jaba taka prathamasthiti meM ekasamaya adhika Avali-pratyAvali zeSa rahatI hai ! ataeva prAvali-pratyAvali ko usakI maryAdA svarUpa se gAthA sUtra meM nideza kiyA hai| prAvali kahane se udayAvali kA grahaNa hotA hai pratyAvali zabda se udayAvali se uparima dUsarI prAvali kA rahA hotA hai| prathamasthiti ke prAvali-pratyAvali mAtra zeSa rahane para AgAla-pratyAgAla ke viccheda kA niyama hai / pAvali aura pratyAvali ke zeSa rahane para mithyAtva ko guNazreNI bhI nahIM hotI, kyoMki dUsarI sthiti se prathama sthiti meM karma paramANuoM ke Ane kA niSedha hai| yadi kahA jAye ki prathamasthiti meM pratyAvali ke karma paramANuoM kA apakarSaNa karake guNazreNI nikSepa kiyA jAtA hai so aisA kahanA bhI ThIka nahIM hai, kyoMki udayAvali ke bhItara guNazreNI nikSepa kA honA asambhava hai / pratyAvali se apakarSita pradezapuja kA vahIM gaNazreNI meM nikSepa hotA hai yaha bhI sambhava nahIM hai, kyoMki apanI pratisthApanA meM apakarSita dravya ke nikSepa kA virodha hai,' kintu zeSa karmoM kI guNaveriNa hotI hai / Age prathamasamyamatvake grahaNakAla meM hone vAle kArya vizeSakA kathana karate haiM aMtarapaTamaM patte uvalamaNAmo hu tastha micchattaM / ThidirasakhaMDeNa viNA uvaTThAidUNa kuNadi tighA // 86 // artha- antara ke prathama samaya ko prApta hone para upazama samyagdRSTijIva vahAM para mithyAtva ko apavartana karake sthitikAMDakaghAta va anubhAgakANDakaghAta ke binA tIna prakAra karatA hai / 1. 2. ja.dha. pu. 12 pR. 277-78 / ja. pa. pu. 12 pR. 276 ; ka. pA. sutta pR 628 sUtra 69 | . Page #74 -------------------------------------------------------------------------- ________________ } nAthA 60 ] Z labdhisAra vizeSArtha - antara meM praveza [ 73 karane ke prathama samaya meM hI darzanamohanIya kA upazAmaka upazama samyagdRSTi ho gayA, kintu yahAM para sarvopazama sambhava nahIM hai, kyoMki upazamapane ko prApta hone para bhI darzanamohanIya ke saMkramaNa aura apakarSaNa karaNa pAye jAte haiM / usI samaya vaha mithyAtyakarma ke tIna karma rUpa bheda utpanna karatA hai / jaise yantra se kodoM ke dalane para unake tIna bhAga ho jAte haiM, vaise hI anivRttikaraNa pariNAmoM ke dvArA dalita kiye gaye darzanamohanIya ke tIna bhedoM kI utpatti hone meM virodha kA prabhAva hai ' / aba sthiti anubhAgako apekSA mithyAtvadravyakA tInarUpa vibhAga batAte haiMmicchattamislasamma sarUveNa ya tattidhA ya davvAdo / sattIdoya asaMkhAteya ya hA~ti bhajiyakamA // 10 // artha - mithyAtva, mizra ( samyagmithyAtva ), samyaktva prakRtirUpa darzanamohanIya karma tIna prakAra hotA hai vaha kramase dravya kI apekSA asaMkhyAtavAM bhAga mAtra aura anubhAga kI apekSA anantavAM bhAga pramANa jAnanA / vizeSArtha - mithyAtva ke paramANurUpa dravya ko guNasaMkrama bhAgahAra kA arthAt palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAga kA bhAga dekara eka adhika prasaMkhyAtase guNA karane para jo labdha prAve utane dravya ke binA bahubhAga prabhAraNa samasta dravya mithyAtvarUpa hai / guNa saMkramaNa bhAgahAra se bhAjita mithyAtva dravya ko asaMkhyAta se guNA karane para jo labdha AyA utanA dravya samyagmithyAtvarUpa pariNamita huA aura guNasaMkramabhAgahAra me bhAjita mithyAtva dravya ko eka se guNA karane para prApta labdha pramAraNa dravya samyaktvaprakRtirUpa pariramita huA usase asaMkhyAtavAM bhAga rUpa krama dravyApekSA mithyAtva samyagmithyAtva va samyaktvaprakRtimeM prApta huA / anubhAgApekSA saMkhyAta anubhAgabishi ke ghAta se mithyAtva kA anubhAga pUrva anubhAga kA anantavAMbhAga pramANa avaziSTa rahA usase zranantavAM bhAga anubhAga samyagmithyAtva kA anubhAga hai tathA samyagmithyAtva prakRti ke isa anubhAga se anantavAM bhAga samyaktvaprakRtikA anubhAga hai / 1. ja. dha. pu. 12 pR. 260-61 / ja. dha. pu. 6 pR. 83, ka. pA. sutta. pU. 620 sUtra 102-103 dha. pu. 6 pR. 38 va 232 dha. pu. 135. 358 zramitagati zrAvakAcAra zlo. 53 / 2. dha. pu. 6 pR. 235 / . Page #75 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 74 ] labdhisAra [ gAthA isa prakAra anubhAgApekSA anantaveM bhAga rUpa krama hai / prarthAt mithyAtva prakRti ke anubhAga se samyarimathyAtva kA anubhAga anantaguragA hIna hotA hai aura samyagmithyAtva prakRti ke anubhAga samyaktvaprakRti kA anubhAga anantaguNA hIna hotA hai' / prathAnantara guNasaMkramaNako sImA aura vidhyAtasaMkramake prArambhakA kathana karate haiM paDhamAdo guNasaMkamacarimoti ya sammamissasammisse | ahi gadiyA'saMkhaguNo vikAdo saMkamo tatto // 61 // artha -- guNasaMkrama kAlake prathama samaya se antima samaya paryanta pratisamaya sarpa kI gati ke samAna asaMkhyAtaguNe krama sahita mithyAtvarUpa dravya hai vaha samyaktva aura mizraprakRti rUpa pariNamatA haiN| isake ( guNasaMkramaNa ke ) pazcAt vidhyAta saMkramaNa hotA hai / vizeSArtha -- prathamasamayavartI upazAntaM darzanamohanIya jIva ke dravyameM se samyagmithyAtva meM bahuta pradezapuJja ko detA hai, usase asaMkhyAtaguNe hIna pradezapuJja ko samyaktva prakRti meM detA hai / prathama samaya meM samyagmithyAtva meM diye gaye pradezoM se dvitIya samaya meM samyaktvaprakRti meM asaMkhyAtaguNitaM pradezoM ko detA hai aura usI dUsare samayameM samyaktvaprakRti meM diye gaye pradezoM kI apekSA samyagmithyAtva meM asaMkhyAtaguriNata pradezoM ko detA hai / isaprakAra isa parasthAna alpabahutvaM vidhi se antarmuhUrtakAla paryaMta guNasaMkramaNa ke dvArA mithyAtva ke dravya meM se samyaktva aura samyagmidhyAtva ko pUrita karatA hai / yahAM guNasaMkrama bhAgahAra pratibhAMga hai jo palyopama ke asaMkhyAtaveM bhAgaM pramANa hai / itanI vizeSatA hai ki samyagmithyAtva ke pradezoM ke Ane ke nimitta rUpa guNasaMkrama bhAgahAra se samyaktva ke pradezoM ke Ane kA nimitta guNasakrama bhAgahAra asaMkhyAtaguNA hai / svasthAna alpabahutva kA kathana karane para prathama samaya meM samyagmithyAtvaM meM saMkramita huA pradezapuJja stoka hai / dUsare samaya meM saMkramita huA pradezapuJja asaMkhyAta guNA hai / yaha prasaMkhyAtaguNA kramaM guNasaMkramaNa ke antima samaya taka jAnanA cAhie / isIprakAra samyaktva kA bhI svasthAna alpabahutva samajha lenA caahie| yahAM 1. gha. pu. 6 pU. 235 / 2. - dha. pu. 6 pR. 235; ja. va. pu. 12 pR. 282 / Page #76 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7 5 gAthA 92-93 ] [ 75 upazama sampAdRSTi ke dvitIya samaya se lekara jahAM taka mithyAtva kA guNa saMkrama hotA hai vahAM taka samyagmithyAtva kA bhI saMkramaNa hotA hai, kyoMki sUcyaMgula ke asaMkhyAtaveM bhAga ke pratibhAgarUpa vidhmAtaguNasaMkramaNa dvArA samyagmithyAtva ke dravya kA samyaktva meM saMkramaNa upalabdha hotA hai| isa gugasaMkramaNa ke pazcAt sUcyaMgula ke prasaMkhyAtaveM bhAga prabhAvAlA mithyAtva dravya kA vidhyAtasaMkramaNa hotA hai / jaba taka upazamasamyagdRSTi dvAra vedaka samyagdRSTi hai / vidhyAt arthAt manda huI hai vizuddhi jisakI aise jIva ke sthitikAMDaka, anubhAga kAMDaka aura guNazreNi Adi pariNAmoM ke ruka jAne para pravRtta hone ke kAraNa yaha vidhyAta saMkramaNa hai / jaba taka mithyAtva kA guNasaMkramaNa hotA hai taba taka ekAntAnuvRddhirUpa pariNAmoM ke dvArA darzanamohanIya ko chor3akara zeSa karmoM ke sthitikAMDaka ghAta aura guNazreNI nikSepa hote rahate haiM, kintu upazAnta avasthA ko prApta mithyAtva kA sthitikAMDaka Adi kA prabhAva hai / anivRttikaraNarUpa pariNAmoM ke uparama (samApta) ho jAne para bhI pUrva prayoga vaza kitane hI kAla taka anya karmoM kA sthitikAMDaka Adi hone meM bAdhA nahIM upalabdha hotI' / ba5 gAthAoM meM anubhAga kANDakotkIraNakAla Adi 25 paDhoM kA alpabahutva kahate haiM vidiyakaraNAdimAdo guNalaMkamapUraNassa kAloti / vocchaM rasakhaMDukkIraNakAlAdINamappa bahu // 62 // artha - pUrvakaraNa ke prathama samaya se guNasaMkramaNakAla ke pUrNa hone taka kiye jAne vAle anubhAgakAMGakotkIraNakAlAdi kA gralpabahutva kaheMge / ( isa prakAra prastuta gAthA meM AcAryadeva ne Age kiye jAne vAle kathana kI pratijJA kI hai / } aMtima rasakhaMDukkIraNakAlAdo du paDhamao ahiyo / tatto saMkhejjaguNo carimaTThidikhaMDaha dikAlo // 63 // artha -- grantima anubhAga kAMDakotkIraNa kAla se prathama anubhAga kAMDakotkIraNakAla vizeSAdhika hai| usase antima sthitikAMDaka kAla va sthitibaMdhApa saraNakAla saMkhyAnaguNA hai / 1. dha. pu. 6 pR. 235-36; jayadhavala pu. 12 pR. 282 se 284 AdhAra se / Page #77 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 64 vizeSArtha-darzanamohanIya kI prathama sthiti ke carama samaya meM hone vAle tathA anya karmoM ke guNasaMkramaNa kAla ke antima samaya meM jo anubhAgakAMDaka hotA hai usakA ghAta karane kA jo antarnu tamanAganAla hai nA antima anubhAgakhaMDotkIraNa kAla hai jo ki Age kahe jAne vAle anubhAga kAMDakotkIraNa kAla se stoka hai| isase isIke saMkhyAtaveM bhAgapramAraNa arthAt saMkhyAta pAvali vizeSa se adhika apUrvakaraNa ke prathama samaya meM prArambha hone vAle anubhAgakAMDakotkIraNa kA kAla hai, kyoMki antima anubhAgakAMDaka se vizeSa adhika krama se saMkhyAtahajAra anubhAgakAMDaka nIce utarane para isakI upalabdhi hotI hai / isase saMkhyAtaguNA kAla antima sthitikAMDakotkIragaNa kAla aura sthiti bandhApasaraNa kAla hai ye donoM paraspara samAna haiM, kyoMki eka sthitikAMDakakAla ke bhItara saMkhyAta hajAra anubhAgakANDaka hote haiM / mithyAtva ko prathama sthiti ke anta meM hone vAlA sthitikAMDaka aura anya karmoM kA guNasaMkrama kAla ke anta meM hone vAlA sthitikANDaka, so antima sthitikANDaka kAla hai' / / tatto paDhamo mahino puurnngunnseddisiispddhmtthidii| saMkheNa ya guNiyakamA uvasamagaddhA visesahiyA // 64|| artha-carama sthitikANDakotkIraNa kAla se prathama sthitikANDakotkIragA kAla adhika hai / isase samyaktvaprakRti va samyagmithyAtva (mizra prakRti) ke pUraga kA kAla saMkhyAta guNA hai / isase guNazreNIzIrSa saMkhyAtaguNA hai, isase prathama sthiti saMkhyAtaguNI hai aura isase upazama karane kA kAla vizeSAdhika hai / ___ vizeSArtha-yadyapi gAthA meM antara karane kA kAla nahIM kahA gayA hai, kintu kaSAyapAhur3a cUNisUtrakAra ne 'antara karane kA kAla' isa alpabahutva meM grahaNa kiyA hai| usake anusAra gAthA 63 meM pUrvokta carama sthitikANDakaghAta kAla se antara karane kA kAla aura vahIM para hone vAle sthitibandha kA kAla ye donoM paraspara tulya hokara vizeSa adhika haiM, kyoMki pUrvokta kAla se nIce antamuhartakAla pIche jAkara ina donoM kAloM ko pravRtti hotI hai| usase prathamasthitikANDakotkIraNa kAla aura sthiti baMdha kA 1. ja. gha. pu. 12 pR. 286-87 / 2. ja. pa. pu. 12 pR. 287 / Page #78 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 65 ] labdhisAra [ 77 kAla ye donoM paraspara tulya hokara vizeSa adhika hai, kyoMki pUrvokta donoM kAloM se nIce antarmuhUrta kAla pIche jAkara apUrvakaraNa ke prathama sthitikANDaka ke samaya inakI pravRtti hotI hai| ina donoM se upazAmaka jIva jaba taka guNasaMkrama ke dvArA samyaktvaprakRti aura mizraprakRti ko pUrNa karatA hai vaha kAla saMkhyAtaguNA hai, kyoMki usa kAla ke bhItara saMkhyAta sthitikANDaka aura sthitibandha sambhava hai| prathama samayavartI upazAmaka (antara karane vAlA ) kA guNazreNIzIrSa arthAt antara sambandhI antima phAlikA patana hote samaya guNazreNI nikSepa' ke anAgrase saMkhyAtaveM bhAga kA khaMDana kara jo phAli ke sAtha nirjIrNa hone vAlA guNazreNi zIrSa hai vaha pUrvake muraNa saMkrama sambandhIkAla se saMkhyAtaguNA hai, kyoMki guNaveNi zIrSa ke saMkhyAtaveM bhAga meM hI guNasaMkramakAla kA aMta ho jAtA hai / athavA gAthA sUtra meM prathama samayavartI upazAmaka sambandhI mithyAtva kA guNazreNIzIrSa aisA vizeSaNa lagAkara nahIM kahA hai ki sammAnyarUpa se guNazreNI zIrSa kahA gayA hai, isaliye prathama samayavartI upazAmaka ke zeSa karmoke guNazreriNazIrSakA naharaNa karanA cAhie kyoMki una karmokA antarakaraNa na hone se prathamasamayavartI upazAmakake usake sambhava hone meM koI virodha nahIM pAyA jAtA / usase prathamasthiti saMkhyAtaguNI hai, kyoMki prathama sthiti ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra hI guNazreNIzIrSa ko antara ke liye grahaNa kiyA gayA hai| usase upazAmaka kA kAla vizeSa adhika arthAt eka samaya kama do prAvalimAtra vizeSa adhika hai, kyoMki antima samayavartI mithyAdRSTi ke dvArA bAMdhe gaye mithyAtva sambandhI navaka bandha kA eka samaya prathama sthiti meM hI gala jAtA hai, punaH isa prathama sthiti sambandhI antima samaya ko chor3a kara upazama samyaktva kAla ke bhItara eka samaya kama do aAbali pramANa ( bandhAvali va saMkramAvali ) kAla Upara jAkara usa navaka bandha kI upazAmanA samApta hotI hai isaliye prathamasthiti meM eka samaya kama do prAvalikAla praveza karAkara yaha vizeSa adhika ho jAtA hai| aNiyaTTIsaMvaguNo Niya dviguNaseDhiyAyadaM siddhaM / ubasaMtaddhA aMtara avaravarAvAha saMkhaguNiyakamA / / 5 / / 1. muNazreNInikSepa = guNazreNI-AyAma / 2. ja. pa. pu. 12 pR. 285-220 / Page #79 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. labdhisAra [ gAthA 65 artha -- anivRttikaraNa kA kAla saMkhyAtaguNA hai isase apUrvakaraNa kA kAla, gurapari kA AyAma, upazama samyaktvakA kAla, antarAyAma, jaghanya AbAdhA aura utkRSTa prabAdhA ye saMkhyAtagurigata krama se haiM / 78 ] vizeSArtha - prathama sthiti se eka samaya kama do Avali avika upazamAvane ( upazAmaka) ke kAla se anivRttikaraNa kA kAla saMkhyAtaguraNA hai, kyoMki sarvadA anivRttikaraNakAla ke saMkhyAtaveM bhAga meM prathamasthiti kI upalabdhi hotI hai / isase pUrvakaraNa kA kAla saMkhyAtaguraNA hai, kyoMki sarvadA anivRttikaraNakAla se apUrvakaraNakAla saMkhyAtaguNA hotA hai| isase guNazreNi AyAma ( guNa NinikSepa ) vizeSa adhika hai, kyoMki pUrvakaraNa ke prathamasamaya se gurarAzra riyAyAma kI upalabdhi hotI hai| jo vRttirakAla va anivRttikararapakAla ke saMkhyAtaveM bhAga sahita pUrvakaraNakAlapramANa hai / isaliye guNa AyAma, apUrvakaraNakAlase pranivRttikaraNakAla va anivRttikaraNakAlake saMkhyAtaveM bhAga kAla pramANa adhika hai| gurugana riNa AyAma se upazAntAddhA arthAt upazamasamyaktvakA kAla saMkhyAtaguNA hai| isase saMkhyAtaguNA aMtarAyAMga hai, kyoMki antara kA AyAma prarthAt jitane niSekoM ke midhyAtvadravya kA abhAva kiyA gayA hai una niSekoM kA kAla saMkhyAtaguNA hai, kyoMki antarAyAma ke saMkhyAtaveM bhAga meM hI upazamasamyaktva ke kAla ko galAkara usase Age darzanamohanIyakI tInoM prakRtiyoM meM se kisI eka kA prapakarSaNa kara usakA vedana karatA huA antara ko samApta karatA hai / antarAyAma se saMkhyAtaguNI jaghanya AbAdhA hai / antima samayavartI mithyAdRSTi ke jo navakabandha hotA hai, usakI AbAdhA jaghanya hotI hai, kyoMki anyatra mithyAtva kI jaghanya grAbAdhA upalabdha nahIM hotI, parantu zeSa karmoM kA guNasaMkramaNa ke antima samaya meM jo navaka bandha hotA hai; usakI zrAbAdhA jaghanya hotI hai, kyoMki guNasaMkramaNa kAla ko ullaMghakara vidhyAtasaMkrama ko prApta hue jIva ke mandavizuddhi vaza sthitibandha vRddhi - gata hotA hai isaliye vahAM kI AbAdhA sabase jaghanya nahIM ho sakatI / jadhanya bAdhA se utkRSTa prAvAcA saMkhyAtaguNI hai / sarva karmoM kI prapUrvakaraNa ke prathama samaya meM sthitibandha sambandhI AbAdhA yahAM para utkRSTa prabAdhArUpase vivakSita hai / jaghanya sthitibandha se yaha sthitibandha saMkhyAtaguNA hai isalie isakI AbAdhA bhI saMkhyAtaguNI hai' / ja.dha. pu. 12 pR. 260 263 / 2 Page #80 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra gAthA 66 } / paDhamApuvajahagaNaDhidikhaMDama svisaMguNaM tassa / avasvaradidibaMdhA tadvidisattA ya saMkhaguNiyakamA // 66 // artha-apUrvakaraNa ke prathama samaya meM jaghanya sthitikhaNDaM asaMkhyAtaguraNA hai, isase saMkhyAtaguNA jaghanya sthitibandha hai| isase saMkhyAtaguNA utkRSTa sthitibandha hai, isase saMkhyAtaguNA jaghanya sthitisattva tathA usase saMkhyAtaguNA utkRSTa sthitisattva hai| isaprakAra saMkhyAta guriNata krama se sthAna jAnanA / _ vizeSArtha-gAthA meM "paDhemApubvajaharaMgaThidikhaMDamasaMkhasaMguNa" pATha hai / gha. pu. 6 pR. 237 para "apuSvakaraNassa paDhamasamae japaNo chidikhaMDapro asaMkhajjaguraMgI" yaha pATha hai / ina donoM kA artha hai ki "apUrvakaraNa ke prathama samayameM jaghanya sthitikhaMDa asaMkhyAtaguragA hai, kintu ja. dha. pu. 12 pR. 263 para cUNisUtra "jahaeNaya TidikhaMDayamasaMkhejjaguNa" pATha haiN| isameM "paDhamApunca" arthAt 'apUrvakaraNake prathama samaya meM yaha pATha nahIM hai| isa pATha ke abhAva meM prathama sthiti ke anta meM hone vAle 'sthitikhaNDa' kA grahaNa hotA hai, kyoMki apUrvakaraNa ke prathama sthitikhaNDa kI apekSA prathamasthiti ke anta kA sthitikhaNDa jaghanya hai| yaha jaghanya sthiti khaNDaM bhI pUrvokta utkRSTa AbAdhA se asaMkhyAtaguNA hai / jayadhavalA TIkA meM kahA bho hai--mithyAtva kI prathamasthiti alpa zeSa rahane para prApta hue antimasthitikANDaka kA aura zeSakarmoM ke guNasaMkramaNa kAla ke zeSa rahane para prApta hue antima sthitikAMDaka kA jaghanya sthitikANDakarUpase grahaNa karanA cAhie / yaha palyopamake saMkhyAtavabhAga pramANa honese pUrvameM kahI gaI utkRSTa pAbAdhA se asaMkhyAtaguNA hai / yadyapi gAthAmeM 'utkRSTa sthiti khaNDa' kA kathana nahIM hai, kintu dha. pu. 6 pR. 237 va jayadhavala pu. 12 pR. 264 ke AdhArase yahAM usakA kathana kiyA jAtA hai--- apUrvakaraNa kA 'utkRSTa sthitikhaNDa' jaghanya sthitikhaNDa se saMkhyAtaguNA hai, kyoMki utkRSTa sthitikhaNDa kA pramANa sAgaropama pRthaktva hai| usase jaghanya sthitibandha saMkhyAtaguNA hai, kyoMki antimasamayavartI mithyAdRSTi ke mithyAtva kA jaghanya sthitibaMdha aura zeSa karmoM kA guNasaMkrama ke antima samaya kA jaghanya sthitibandha antaH kor3Akor3I sAgaropama pramANa haiM / usase utkRSTasthitibandha saMkhyAtaguNA hai, kyoMki sabhI karmoM kA apUrvakaraNa ke prathama samaya meM jo sthitibandha hotA hai vaha pUrva meM kahe gaye jaghanya Page #81 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 80] labdhisAra [ gAthA 67-68 sthitibandha se saMkhyAtagaNA hai| usase jaghanya sthiti satkarma saMkhyAtaguNA hai, kyoMki mithyAdRSTi ke antima samaya meM mithyAtva kA jo jaghanya sthiti satkarma hotA hai aura zeSa kamoM kA bhI gurAsaMkramaNa kAla ke antima samaya meM jo jaghanya satkarma hotA hai, bandha kI apekSA usa satkarma ke saMkhyAtaguNA hone meM koI virodha nahIM hai| usase utkRSTa satkarma saMkhyAtaguNA hai, kyoMki sabhI karmoM ke apUrvakaraNa sambandhI prathama samaya se sambandha rakhane vAle utkRSTa satkarma kA prakRta meM avalambana liyA gayA hai / isaprakAra paccIsa padavAlA daNDaka samApta huA' / . aba prathamopazamasamyaktva grahaNakAlameM pAye jAne vAle sthitisattvakA kathana karate haiM aMtokoDAkoDI jAhe saMkhejjasAyarasahasse / guNA kammANa ThidI tAhe ubasamaguNaM gahai // 17 // artha-jaba saMkhyAta hajAra sAgara se hIna antaHkor3Akor3I pramANa sthiti sattva hotA hai usa samaya meM upazamasamyaktva guNa ko grahaNa karatA hai / __ Age dezasaMyama va sakalasayamake sAtha prathamopazamasabhyaktva prahaNa karanevAle jobake sthitisattva ko kahate haiM saTANe Thidisatto bhAdimasammeNa desasayalajamaM / paDivajjamANagassa vi saMkhejjaguNeNa hoNakamo // 6 // artha-usI sthAna meM yadi dezasaMyama sahita prathamopazama samyaktva ko grahaNa kare to usake pUrvokta sthitisattva se saMkhyAtaguraNA hIna sthiti sattva hotA hai aura yadi sakalasaMyama sahita prathamopazamasamyaktva ko prApta kare to usake usase bhI saMkhyAtaguraNA hIna sthiti sattva hotA hai| vizeSArtha--anantagagagI vizuddhi kI vizeSatA ke kAraNa sthitikhaNDAyAma saMkhyAtaguNA hotA hai usase ghaTAI huI avaziSTa sthiti saMkhyAtaveM bhAga hotI hai| 1. 2. ja. pa. pu. 12 pR. 263-266 / ka. pA. mutta pR. 626-30 / dha. pu. 6 pR. 268 1 Page #82 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [81 gAthA 66 ] pradhAnantara varzanamohopazamake kAla meM pAyI jAne vAlI vizeSatA ko 'uvasAmago ya savvo NivAghAdo tahA NirAsANo / upasaMte bhajiyavyo NirAsaNo ceva ravINamhi // 6 // artha-darzanamoha kA upazama karane vAle sarva jIva vyAghAta se rahita hote haiM aura usa kAla ke bhItara sAsAdanaguNasthAna ko prApta nahIM hote haiN| darzanamoha kA upazama hone para sAsAdanaguNasthAna bhajitavya hai, kintu kSINa hone para sAsAdanaguraNasthAna kI prApti nahIM hotii| vizeSArtha-kaSAyapAhar3a ke samyaktva aniyogadvAra nAmA 10 veM adhyAya kI prathama cAra gAthAeM praznAtmaka haiN| usake pazcAt darzanamoha kI upazAmanA sambandhI 15 gAthAeM haiM / una 15 gAthAoM meM se (labdhisAra kI yaha 66 vIM gAthA) tIsarIgAthA hai / kaSAyapAhur3a (jayadhavala) pu. 12 meM isa gAthA sambandhI TIkA ko AdhAra rakhate hue ukta gAthA kA vizeSArtha likhA gayA hai yaha gAthA darzanamoha kA upazama karane vAle jIva ke tIna karaNoM dvArA vyApRta avasthArUpa hone para niyAghAta aura nirAsAnapanekA kathana karatI hai| jaise- sabhI upazAmaka jIva vyAghAta se rahita hote haiM, kyoMki darzanamoha ke upazama ko prArambha karake usakA upazama karane vAle jIva ke Upara yadyapi cAroM prakAra ke upasarga eka sAtha upasthita hoveM to bhI vaha nizcaya se prArambha se lekara darzanamoha kI upazamanavidhi ko pratibandha ke binA samApta karatA hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai / isa kathana dvArA darzanamoha ke upazAmakakA usa avasthA meM maraNa bhI nahIM hotA yaha kahA huA jAnanA cAhiye, kyoMki maraNa bhI vyAghAta kA eka bheda hai ] "tahA riNarAsAgo" aisA kahane para darzanamoha kA upazama karane vAlA jIva usa avasthA meM sAsAdana guNasthAna ko bhI nahIM prApta hotA hai yaha ukta kathana kA tAtparya hai / "uvasaMte bhajiyavvoM" arthAt darzanamohake upazAnta hone para bhAjya hai-vikalpya hai arthAt vaha jIva kadAcit sAsAdana guNasthAna ko prApta hotA hai aura kadAcit prApta nahIM hotA, kyoMki upazama samyaktva 1. kaSAyapAhur3a sutta pR. 631; gha. pu. 6 pR. 236 ; jaya dhavala pu. 12 pR. 302 / Page #83 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 82 / labdhisAra [ gAthA 100 ke kAlameM chaha prAvali zeSa rahane para vahAM se sAsAdana guNasthAnako prApti kinhIM bhI jIvoM meM sambhava dekhI jAtI hai / "gorAsANo ya khIrA mmi" arthAt upazama samyaktva kA kAla kSINa hone para yaha jIva sAsAdana guNasthAnako niyama se nahIM prApta hotA yaha ukta kathanakA tAtparya hai / zaMkA-aisA kisa kAraNa se hai ? samAdhAna-kyoMki upazama samyaktvake kAla meM jaghanyarUpa se eka samaya zeSa rahane para aura utkRSTa rUpa se chaha prAvali. kAla zeSa rahane para sAsAdanaguNasthAna pariNAma hotA hai, isake bAda nahIM aisA niyama dekhA jAtA hai / athavA "NIrAsAgo ya khINammi" aisA kahane para darzanamohanoyakA kSaya hone para yaha jIva nirAsAna hI hai, kyoMki usake sAsAdanaguNasthAnarUpa pariNAma sambhava nahIM hai aisA yahAM grahaNa karanA cAhiye / kAraNa ki kSAyika samyaktva apratipAtasvarUpa hotA hai aura sAsAdana pariNAma ke upazama samyaktva pUrvaka honekA niyama dekhA jAtA hai'| Age sAsAvanake svarUpa evaM kAsakara kathana karate hai'uvasamasammattaddhA chAvalimettA du samayamettotti / bhavasi? bhAsANo aNabharaNadarudayado hodi // 10 // artha-prathamopazamasamyaktvake kAla meM utkRSTakAla chaha Avali aura jaghanyakAla eka samaya mAtra avazeSa raha jAne para anantAnubandhI krodha-mAna-mAyA-lobha ina cAroM meM se kisI eka ke udaya hone se samyaktva kI prAsAdanA { virAdhanA ) hokara sAsAdana guNasthAna hotA hai / vizeSArtha--samyagdarzana kI ghAtaka mithyAtvaprakRti va anantAnubandhokaSAya catuSka hai / "mithyAtvaM nAma viparotAbhinivezaH / sa ca mithyAtvAdanantAnubandhinazcotpadyate / " (dha. pu. 1 sUtra 116 ko TIkA ) viparIta abhiniveza kA nAma mithyAtva hai aura vaha viparItAbhiniveza mithyAtva aura anantAnubandhI ina donoM karmoM 1. ja.dha. pu. 12 pR. 302-303 / evaM dha. pu. 6 pR. 236 / 2. pAThAntareNA'troktabhAvo anyatrApi dRzyate, prA. paM. saM. pR. 633 zlo. 11; go. jI. gA. 16 / 3. ja. pa. pu. 4 pR. 24; ja. va. pu. 10 pa. 123-24; ja, dha. pu. 12 pR. 303 / Page #84 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 101 ] labdhisAra [83 ke udaya se hotA hai / prathamopazama samyaktva se pUrva tInakaraNa (adhaHkaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa) hote haiM / anivRttikaraNa kAla kA bahubhAga vyatota ho jAne para darzanamohanIya karma kA antara hokara upazama hotA hai, kintu anantAnuvandhI catuSka kA na to antara hotA hai aura kama hotA hai| hAM ! pariNAmoM kI vizuddhatA ke kAraNa pratisamaya stibuka saMkramaNa dvArA anantAnubandhIkaSAya kA apratyAkhyAnAdi kaSAyarUpa pariNamana hokara paramukha udaya hotA rahatA hai| prathamopazama samyaktva ke kAla meM adhika se adhika chaha Avali kAla zeSa raha jAne para aura kama se kama eka samaya kAla zeSa raha jAne para yadi pariNAmoM kI vizuddhatA meM hAni ho jAve to anantAnubandhIkaSAya kA stivukasaMkramaNa ruka jAtA hai aura anantAnubandhIkA paramukha udaya kI bajAya svamukha udaya Ane ke kAraNa prathamopazama samyaktva kI prAsAdanA (virAdhanA) ho jAtI hai aura prathamopazama samyaktva se girakara dUsarA sAsAdana guNasthAna ho jAtA hai| mithyAtvaprakRti kA abhI udaya nahIM huA, kyoMki usakA antara va upazama hai| ataH usako mithyAdRSTi nahIM kahA gayA / anantAnubandhIkaSAya janita viparItAbhiniveza ho jAne ke kAraNa samyaktva kI virAdhanA ho. jAne se usakI sAsAdanasamyagdRSTi (samyaktva kI virAdhanA sahita) saMjJA ho jAtI hai / aba upazamasamyakrama sambandhI prArambhika sAmagrIkA kathana karate haiM'sAyAre paTThayago.Ni?Sago majhimo ya bhjnnijjo| joge bharaNadaramhi du jaharaNae teulessAe // 101 / / artha-darzanamohake upazamana kA prasthApaka jIva sAkAra upayoga meM vidyamAna hotA hai, kintu usakA niSThApaka aura madhya avasthAvartI jIva bhajitavya hai| tInoM yogoM meM se kisI eka yoga meM vidyamAna tathA tejolezyA ke jaghanya aMza ko prApta vaha jIva darzanamoha kA upazAmaka hotA hai / vizeSArtha-ukta gAthA kaSAyapAhur3a gAthA 18 se zabdazaH milatI hai / darzanamohopazAmanA sambandhI 15 gAthAnoM meM se yaha caturtha gAthA hai / isa gAthA sUtra meM 1. kiMcit pAThAntareNa gAtheyaM (ja. pa. pu. 12 pR. 304 mA, 18 para) asti / "sAyAre paTThavapro rigaDavo majjhimo ya bhynnijjo| joge aNNadarammi du jahagae teulessAe / (ma. pu. 6 pR. 236 gA. 5) Page #85 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 ] labdhisAra [ gAthA 101 darzanamohopazAmaka ke upayoga, yoga aura leNyA pariNAmagata vizeSa kathana kiyA gayA hai / 'sAyAre baTuvagoM' aisA kahane para darzanamoha kI upazamavidhiko prArambha karane vAlA jIna adhaHpravRttakaraNa ke prayamasamayase antamu hUrta kAla paryanta prasthApaka kahalAtA hai' / jisake dvArA upayukta hotA hai usakA nAma upayoga hai / prAtmA ke arthagraharaNarUpa pariNAma kA gama upayoga hai / vaha upa proga sAkAra aura anAkAra ke bheda se do prakAra kA hai| sAkAra to jJAnopayoga hai aura anAkAra darzanopayoga / inake kramaNa: matijJAnAdi aura cakSudarzanAdi bheda bhI haiM / darzanamohopazAmanA vidhi kA prasthApaka jIva niyama se jAnopayoga meM upayukta hotA hai, kyoMki avimarzaka aura sAmAnyamAtragrAhI cetanAkAra upayoga ke dvArA vimarzaka svarUpa tattvArthazraddhAna lakSaNa samyagdarzana kI prApti ke prati abhimukhapanA nahIM bana sakatA' / arthAt prasthApaka ke avicAra svarUpa darzanopayoga kI pravRtti kA virodha hai / isaliye kumati, kuzrata aura vibhaGgajJAna meM se koI eka sAkAropayoga hI hotA hai, anAkAra upayoga nahIM hotA / isa vacana dvArA jAgata avasthA se pariNata jotra hI samyaktva kI utpatti ke yogya hotA hai, anya nahIM, kyoMki nidrArUpa pariNAma samyaktvotpatti ke yogya vizuddha pariNAmoM se viruddhasvabhAvI hai ! isaprakAra prasthApaka ke sAkAropayoga kA niyama karake, niSThApakarUpa aura madhyama avasthA meM sAkAropayoga aura anAkAropayoga meM se anyatara upayoga ke sAtha bhajanIyapane kA kathana karane ke liye gAyA meM 'NiTuvago majjhimo ya bhajaNijjo' yaha vacana kahA hai / darzanamoha ke upazAmanAkaraNa ko samApta karane vAlA jIva niSThApaka hotA hai arthAt samasta prathamasthitiko krama se galAkara antara praveza ke abhimukha jIva niSTApaka hotA hai / vaha sAkAropayoga se upayukta hotA hai yA anAkAropayoga meM, kyoMki ina donoM upayogoM meM se kisI eka upayoga ke sAtha niSThApaka hone meM virodha kA abhAva hai isaliye bhajanIya hai / isI prakAra madhyama avasthAvAle ke bhI kathana karanA cAhie / prasthApaka aura niSThApaka paryAyoM ke antarAla kAla meM pravartamAna jIva madhyama kahalAtA hai| donoM hI upayogoM kA krama se pariNAma hone meM birodha kA abhAva hone se bhajanIya hai / 1. ka. pA. sutta pR. 632; ja. pa. pu. 12 pR. 304 / 2. ja.dha. pu. 12 pR. 203; go. jo. gAthA 672-73, prA. paM. saM. pra. 1 gA. 176 pR. 37 / 3. ja. pa. pu. 12 pR. 204; ka. pA. sutta pR. 662 / 4. ja.dha. pu. 12 pR. 305 / Page #86 -------------------------------------------------------------------------- ________________ maath| 101 ] labdhisAra [ 85 gAthA ke 'joge aNNavaramhi kA artha hai manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga, inameM se kisI eka yoga meM vartamAna jIva darzanamoha kI upazamavidhi kA prasthApaka hotA hai / jIvapradezoM kI karmoM ke grahaNa meM kAragabhUta parispandarUpa paryAya kA nAma yoga hai / vaha yoga manoyoga, vacanayoga aura kAyayoga ke bheda se tIna prakAra kA hai| unameM se satyamanoyoga mRSAmanoyoga, satyamRSAmanoyoga aura asatyamRSAmanoyoga ke bheda se manoyoga cAra prakAra kA hai| isIprakAra vacanayoga bhI cAra prakAra, kA hai| kAyayoga sAtaprakAra kA hai / manoyoga ke ina bhedoM meM se darzanamohopazAmaka ke (prasthApaka ke) anyatara manoyoga hotA hai, kyoMki una cAroM manoyoga ke hI yahAM prApta hone meM kisI prakAra kA virodha nahIM pAyA jaataa| isI prakAra vacanayoga kA bhI anyatara bheda hotA hai, kintu kAyayoga, audArika kAyayoga yA vaikriyika kAyayoga hotA hai, kyoMki anya kAyayoga kA prApta honA asambhava hai / ina dasa paryApta yogoM meM se anyatara yoga se pariNata hunA jIva prathamasamyaktva ko prApta karane ke yogya (prasthApaka) hotA hai / zeSa yogoM se pariNata huyA jIva ( prasthApaka ) nahIM hotA / isIprakAra niSThApaka aura madhyamAvasthA vAle jIva ke bhI kahanA cAhie, kyoMki ina donoM avasthAoM meM prasthApaka se bhinna niyama kI upalabdhi nahIM hotI / gAthA meM "jahaNNago te ulessAe" ke dvArA lezyA kA kathana kiyA gayA hai| pIta, padma aura zukla lezyAgoM meM se niyama se koI eka vardhamAna lezyA usake (prasthApaka) ke hotI hai| inameM se koI bhI lezyA hIyamAna nahIM hotI / yadi atyanta manda vizuddhi se pariNamana kara darzanamohopazamanavidhi prArambha karatA hai to bhI usake tejolezyA kA pariNAma hI usake yogya hotA hai / isase nIce kI lezyAkA pariNAma arthAta kRSNa, nIla aura kApota lezyArUpa pariNAma nahIM hote, kyoMki tIna azubha lezyA samyaktvotpatti ke kAraNarUpa karaNa pariNAma se viruddha svarUpa haiN| zaMkA--vardhamAna zubha tIna lezyAoM kA niyama yahAM para kiyA hai vaha nahIM banatA, kyoMki nArakiyoM ke samyaktvotpatti karane meM vyApta hone para tIna azubha lezyAeM bhI sambhava haiM ? 1. ja.dha. pu. 12 pR. 306 / 2. ja.dha. pu. 12 pR. 202 / 3. ja. pa. pu. 12 pR. 306 / Page #87 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra { gAthA 101 samAdhAna-yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki manuSya aura tiryaMcoM kI apekSA yaha gAthA sUtra pravRtta huA hai / tiyaMca aura manuSyoM ke samyaktva prApta karate samaya tIna zubha lezyAoM ko chor3akara anya lezyAeM sambhava nahIM haiM, kyoMki atyanta manda vizuddhi dvArA samyaktva prApta karane vAle jIvake bhI vahAM jaghanya pItalezyA kA niyama hai / zaMkA--yahAM deva aura nArakiyoM kI vivakSA kyoM nahIM hai ? samAdhAna-deva aura nArakiyoM ko vivakSA nahIM kI, kyoMki unake avasthita lezyAbhAvakA kathana karane ke liye yahAM parivartamAna sarva lezyAvAle tiryaMca aura manuSyoM kI hI pradhAna rUpa se vivakSA hai / athavA devoM meM to yathAyogya tIna zubhalezyArUpa pariNAma hI hotA hai / isaliye ukta kathana kA vahAM koI vyabhicAra nahIM AtA / nArakiyoM meM bhI avasthita svarUpa kRSNa, nIla aura kApotalezyArUpa pariNAma hote haiM, vahAM tIna zubhalezyArUpa pariNAma asambhava hI hai isalie unameM yaha gAthA sUtra pravRtta nahIM hotA ataH tiryaMcoM aura manuSyoM ko viSaya karanevAlI hI yaha gAthA hai| ___ yadyapi gAthA sUtra meM kaSAya aura veda kA kathana nahIM kiyA tathApi unakA kathana kiyA jAtA hai, kyoMki isa gAthA sUtra meM ekadeza kathana kiyA gayA hai arthAt yaha dezAmarzaka gAthA sUtra hai| ___darzanamoha kA upazama karanevAle jIvake krodhAdi cAroM kaSAyoM meM se anyatara kaSAyapariNAma hotA hai, kintu vaha niyamase hIyamAna kaSAyavAlA hotA hai, kyoMki vizuddhi se vRddhi ko prApta honevAle ke vardhamAna kaSAya ke sAtha rahane kA virodha hai / isalie krodhAdi kaSAyoM ke dvisthAnIya anubhAgodaya se utpanna hue tatprAyogya mandatara kaSAya pariNAma kA anubhavana karatA huA samyaktva ko utpanna karane ke liye prArambha karatA hai| samyaktvotpatti meM vyApta hue jIvake tIna bedoM meM se koI eka veda pariNAma hotA hai, kyoMki dravya aura bhAva kI apekSA tIna vedoM meM se anyatara vedaparyAya se yukta jIvake samyaktvotpatti meM vyApta honeke virodha kA abhAva hai| 1. ja.dha. pu. 12 pR. 205 va 306 / 2. ja.dha. pu. 12 pR. 202-203 evaM ka. pA. sutta pR. 616 / 3. ja. pa. pu. 12 pR. 206; ka. pA sutta pR. 616 sUtra 16 Page #88 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 102-103 ] labdhisAra [87 athAnantara upazamasamyaktvakAlake anantara udayayogya karmavizeSakA kathana karate haiM 'aMtomuttamaddhaM sambovaNale hori uvAMto ! teNa paraM udamo khalu tiSaNekkadarassa kammarasa // 102 // artha-antarmuhUrta kAla taka sarvopazamase upazAnta rahatA hai isake pazcAt niyama se tIna karma prakRtiyoM meM se kisI eka kA udaya hotA hai / / vizeSArtha ukta gAthA kaSAyapAhur3a meM darzanamohanIya karma ke sarvopazama se avasthAnakAla ke pramANakA avadhAraNa karane ke liye AI hai| gAthA sUtrameM "aMtomuhattamaddha" aisA kahane para anta rAyAma kA saMkhyAtavAM bhAga pramANa kAla lenA cAhie / yaha pUrva meM kahe gaye alpabahutva se jAnA jAtA hai| gAthA sUtra meM "sadhyova sameNa" aisA kahane para sabhI darzanamohanIya karmoM ke upazama se aisA grahaNa karanA cAhiye, kyoMki prakRti-sthiti-anubhAga-pradeza se vibhakta mithyAtva, samyaktva aura samyagmithyAtva ina tInoM hI karmaprakRtiyoM kA yahAM para upazAntarUpase avasthAna hotA hai / "teNa paraM upao khalu" usake pazcAt darzanamoha ke bhedarUpa tInoM prakRtiyoM meM se kisI eka kA niyama se udaya hotA hai / praba darzanamohanIyakarmake antarAyAma pUraNakA vidhAna kahate haiMughasamasammattuvari dasaNamohaM turaMta redi / udayillassudayAdo sesANaM udayabAhirado // 103 // artha-upazama samyaktvakAla ke Upara jo darzanamoha ke antarAyAma kA zeSa bhAga, usako zIghra hI puratA hai / udaya vAna prakRtike dravya ko to udaya sthiti se denA prArambha karatA hai aura zeSa do anudaya prakRti ke dravya ko udayAvali se bAhara detA hai| 1. ja.dha. pu. 12 pR. 314 gAthA 103. kintu vahAM 'terasa paraM udo' ke sthAna para 'tatto paramudayo' aisA pATha hai / dha. pu. 6 pR. 241 / ka. pA. gA. 103 / 2. ja.dha. pu. 12 pR. 314-315 / Page #89 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 88] [ mAthA 104 vizeSArtha--antarAyAmakA saMkhyAtavAM bhAga upazama samyaktva kA kAla hai / upazama samyaktva kA kAla samApta ho jAne para bhI antarAyAma kA saMkhyAta bahabhAga zeSa rahatA hai jahAM para darzanamohanIya karma ke sattva kA bhI abhAva hai| antarAyAma ke Upara dvitIya sthiti meM darzanamohanIya karma kA dravya hai jisakA apakarSaraga karake antarAyAma ko pUratA hai / arthAt zeSa antarAyAma kAla meM apakarita dravya kA kSepaNa karake darzanamohanIya karma kA sattva sthApana karatA hai / mithyAtva, samyaktva aura samyagmithyAtva ina tIna prakRtiyoM meM se jisa prakRti kA udaya prArambha ho jAtA hai usa prakRti ke dravya ko udaya sthiti se lekara sarva sthitiyoM meM detA hai aura jina do prakRtiyoM kA udaya nahIM hai unake dravya ko udayAvali se bAhya sarva sthitiyoM meM detA hai, kintu udayAvali meM nahIM detA / itanI vizeSatA hai ki apanI-apanI pratisthApanA meM tInoM prakRtiyoMkA dravya nahIM diyA jAtA / yadi mithyAtva prakRti kA udaya hotA hai to yaha jIva mithyAdRSTi ho jAtA hai| yadi samyagmithyAtva prakRti kA udaya hotA hai to samyagmithyAdRSTi ho jAtA hai / samyaktvaprakRti ke udaya hone se yaha jIva vedaka samyagdRSTi athavA kSayopazama samyagdRSTi ho jAtA hai| okkaTTidai gibhAgaM samapaTTIe visesahoNakamaM / sesAsaMkhAbhAge visesahINeNa vivAdi samvattha // 104 // artha-apakRSTa dravya kA eka bhAga to caya (vizeSa) hIna krama se udayAvali meM denA zeSa asaMkhyAta bahubhAga sarvatra vizeSa (caya) hIna krama se diyA jAtA hai / vizeSArtha-yadi udayarUpa samyaktvaprakRti hove to usake dravya meM apakarSaNa bhAgahArakA bhAga dekara usameM se bahubhAgapramANa dravya yathAvasthita hI rahe / eka bhAga ko asaMkhyAtalokakA bhAga dekara usameM se ekabhAgapramANa dravya 'ubayAvalissa ban'2 ityAdi sUtra dvArA jaisA pUrvameM vidhAna kahA thA vaise hI udayAvalike niSekoMmeM caya hIna kramase nikSipta krnaa| apakarSita dravyameM se avaziSTa bahubhAgamAtra jo dravya hai use 1. 2. ja.dha. pu. 12 pR. 315 ke AdhAra se ! ka. pA. sutta pR. 635; gha. pu. 6 pR. 241 / la. sA. gaa.71| Page #90 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 104 ] landhisAra [ 86 apakRSTAvaziSTa dravya kahate haiM, usa dravyameM se, antarAyAmake niSakoMkA abhAva thA una niSekoMkA sadbhAva karane ke liye kitanA eka (kucha) dravya diyA jAtA hai / usa deva dravya kA kitanA pramANa hai yaha jAnanekA vidhAna kahate haiM ___ nAnAguNahAnimeM sthita samyakabAkRtikI dilIpa minike dravyako apakarSaNa bhAgahArakA bhAga dekara eka bhAga pRthak karake avaziSTa bahubhAgapramANa dravyameM "dviSaguNahANibhAjide paDhamA"' isa sUtra dvArA sAdhika Der3ha guNahAnipramAga kA bhAga dene para usa dvitIya sthitike prathama niSekakA pramANa prApta hotA hai, so isake barAbara aMtarAyAmake sarva niSekoMko caya rahita sthApita karake jor3anese AdidhanakA pramANa prApta hotA hai / 'pabahatamukhamAvidhana isa karaNa sutrase antarAyAmapramANa gacchase usa prathama niSekako guNA karane para antarAyAmake niSekoMkA Adidhana prApta huaa| tathA dvitIya sthitike nIce antarAyAmake niSeka haiM isaliye dvitIyasthitike Adi niSekase caya vRddhi (car3hate) kramase antarAyAmake niSeka haiN| cayakA pramANa prApta karane kI vidhi kahate haiM dvitIya sthitikI prathamaguNahAnike prathamaniSeka se adhastanavartI antarAyAma sambandhI guNahAnike prathama niSekakA dravya doguNA pramANa yukta caya hai| isako do guNahAnikA bhAma denepara antarAyAmameM cayakA pramANa prApta hotA hai / "saikapavAhatapakSavalacarahatamuttaradhana" isa sUtrase yahAM antarAyAmapramANa gaccha hai, so eka adhika gacchase gacchake Adheko guNA karake punaH cayase guNA karanepara uttaradhana prApta hotA hai| isaprakAra prApta prAdidhana aura uttaradhana (cayadhana) ko jor3anepara jo pramAraNa prApta huA utanA dravya ukta apakRSTAvaziSTa dravya se grahaNakara antarAyAmameM denA / dvitIya 1. isakA arthaH-prathamaguNahAnikI prathamavargaNAkA dravya-sarvadravya : sAdhika Der3ha guNahAni / ( go. jI. gA. 56 ko TIkA va dha. pu. 10 pR. 122) mAdidravyako padase guNA karane para prAdidhanakA pramANa nikalatA hai| ( go. jI. mA. 51 kI TIkA; gaNitasArasaMgraha a. 2063 ) 3. isakA artha- eka adhika padase guNita 'padakA AdhA' guriNata ghaya = uttaradhana ( pada+1)x (pada) 4 caya= {pada+ 1) pada X caya =uttaradhana / yahAM "vyakapadArdhana cayaguso gaccha uttara dhanaM" sUtra nahIM lagatA, kyoMki antarAyAmake niSekoM ko dvitIya sthiti ke prathama niSekavata mAnanepara koI bhI niSeka antarAyAmakA sarvahIna niSeka bhI nahIM banatA / antarAMyAmakA sarvahona niSeka bhI eka cayase adhika karane para banegA ataH "saikapadAhata..." ityAdi khaa| Page #91 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 10] labdhisAra [ gAyara 105--106 sthitike prathama niSakase gacchapramAraNa cayoMse adhika dravya to antarAyAmake prathama niSekameM denA cAhie / yahAM gacchakA pramANa antarAyAma aura cayakA pramANa pUrvokta jAnanA / tathA dvitIyAdi niSekoMmeM eka-eka cayahIna kramase denaa| antima niSekameM eka caya adhika (dvitIya sthitike prathama niSekakI apekSA) denA / isaprakAra dene para jaise krama liye hue cAhie vaise antarAyAmake niSekoMkA abhAva huA thA unakA punaH sadbhAva ho gyaa| aba apakRSTAvaziSTa dravyameM se itanA dravya dene para kiMcit Una huA so usa avazeSa dravyako antarAyAma athavA dvitIya sthiti meM denA / vahAM antarAyAmameM to pUrva meM jisaprakAra prAdidhana aura uttaradhanako milAkara drabyakA pramANa nikAlane kA vidhAna kahA thA usI prakAra dravyakA pramANa prAptakara utane dravyako antarAyAmake niSekoma' denA / itanA dravya antarAyAmake niSekoMmeM deneke pazcAt jo dravya avaziSTa rahA usako 'divaDDhaguNahAriNabhAjide paDhamA' ityAdi sUtra vidhAna dvArA dvitIya sthitike nAnAgugAhAni sambandhI niSekoMmeM se antima pratisthApanAvalIpramANa niSeka chor3akara sarvatra denA cAhie / isaprakAra udaya yogya samyaktvaprakRtikA vidhAna kahA / tathA udayake ayogya samyAgmithyAtva mithyAtva prakRtiyoMke dravyako apakarSaNa bhAgahArakA bhAga dekara usameM se eka bhAga udayAvalIse. bAhara z2o antarAyAma hai usameM aura dvitIya sthitimeM pUrvavata nikSipta karanA cAhiye udayAcalimeM nikSipta nahIM karanA cAhie / isIprakAra samyagmithyAtva athavA mithyAtvaprakRti meM se anyatara udaya yogya hoke avazeSa do prakRti udayayogya nahIM hove to vahAM yathAsambhava vidhAna jAnanA / jaise gAya kI pUcha kramase moTAIse hIna hotI hai vaise sarvatra caya hIna krama pAyA jAtA hai, ataH use gopucchAkAra kahate haiM / athAnantara samyaktvaprakRtike ubayakA kArya ho gApAmoM meM kahate haiM:, sammudaye calamakSiNamagArDa sadahadi tamcayaM pratyaM / 'sadahadi asambhAvaM ajANamANo gururiNayogA // 10 // 'suttAdo taM sammaM darasijjataM jadA ma sadAdi / so ceva hayadi micchAiTThI jIvo tado pahudI // 10 // 2. ja.pa. pu. 12 pR. 321 gAthA 107 kA uttarArdha: pa. pu. 1 pR. 173; dha. pu. 6 pR. 242; prA. paM. saM.a.1 gA. 12 / 2. ja. gha. pu. 12 pR. 322, pa. pu. 1 pR. 262 / 3. 'tti tado pahuDi jIvo' ityapipAThaH Page #92 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 106 ] labdhisAra [ 61 artha-samyaktva prakRti ke udaya meM tattvoM kA aura padArthoM kA athavA tattvArtha kA cala-malina-agAr3ha sahita zraddhAna karatA hai tathA svayaM na jAnatA huA guru ke niyoga se asadbhUta artha kA bhI zraddhAna karatA hai / sUtra ke dvArA samIcInarUpa se dikhalAye gaye usa arthakA jaba yaha jIva zraddhAna nahIM karatA usa samaya se lekara vahI jIva mithyAdRSTi ho jAtA hai / vizeSArtha-samyaktvaprakRti ke dvArA samyagdarzanakI sthiratA aura niSkAMkSatA kA ghAta hotA hai / sthiratA kA ghAta hone se cala aura aMgAr3ha doSa utpanna hote haiM / niSkAMkSatA kA ghAta hone se mala doSa utsAna hotA hai, jaise puruSa lAThI ko papADe rahatA hai, kintu kAMpatI rahatI hai, sthira nahIM rahatI / isIprakAra vedaka samyagdRSTi kA tattvArthazraddhAna sthira nahIM rahatA-calAyamAna rahatA hai| sthiratA ke ghAta ke kArama zraddhA bhI dRr3ha nahIM hotii| niSkAMkSatA kA ghAta hone se zaMkA, kAMkSA, Adi doSa samyaktva ko malIna karate rahate haiN| isIliye gAthA meM kahA gayA hai ki samyaktvaprakRti ke udaya meM cala-malina va pragAr3ha sahita tattvArtha zraddhAna hotA hai / "sahahaha asabbhAvaM" aisA kahane para asadbhUta artha kA bhI samyagdRSTi jIva guruvacana ko pramANa karake svayaM nahIM jAnatA huA zraddhAna karatA hai / isa gAthA ke uttarArdha dvArA AnAsamyaktvakA lakSaNa kahA gayA hai / zaMkA-prajJAnavaza asadbhUta artha kA grahaNa karane vAlA jIva samyagdRSTi kaise ho sakatA hai ? samAdhAna-yaha paramAgama kA hI upadeza haiM aisA nizcaya hone se usa prakAra svIkAra karane vAlA vaha jIva paramArtha kA jJAna nahIM hone para bhI samyagdaSTiyane se cyuta nahIM hotaa| yadi pUnaH koI paramAgamake jJAtA visaMvAdarahita dUsare sUtra dvArA isa artha ko yathArtha rUpa se batalAye phira bhI baha jIva asat prAgnahavaza use svIkAra nahIM. karatA hai to usa samaya se vaha jIya mithyAdRSTi pada kA bhAgI ho jAtI hai, kyoMki vaha pravacana viruddha buddhivAlA hai aisA paramAgama kA nizcaya hai| isaliye yaha ThIka 7... + 5 1. ko bhAgo sammattassa teraNa ghAijjadi ? pirata riNakkakkhatta / (ja. dha. pu. 5 pR 130) Page #93 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 ] labdhisAra / gAthA 107 kahA gayA hai ki pravacanameM upadiSTa artha kA prAjJA aura adhigama se viparItatA ke binA zraddhAna karanA samyagdRSTi kA lakSaNa hai' | aba miSaprakRtike uvayakA kArya kahate haiMmissudaye sammistaM dahiguDa missaM va taccamiyareNa / saddahadi ekkasamaye maraNe miccho va ayado vA // 107 // artha-mizraprakRti ke udaya meM dadhi aura gur3a ke mizrita svAdake samAna eka samayameM samyaktva va mithyAtva mizrita tattva kA itara jAti (jAtyantara ) rUpa zraddhAna hotA hai / maraNakAla meM mithyAtva yA asaMyata samyagdRSTi guNasthAna hotA hai / vizeSArtha-jisaprakAra dahI aura gur3a paraspara isaprakAra mila jAte haiM ki unakA pRthak-pRthak anubhava nahIM ho sakatA, kintu khaTTA aura mIThA mizrita rasAsvAda kA anubhava hotA hai usI prakAra eka hI kAla meM samyaktva aura mithyAtvarUpa mile hue pariNAma mizra ( samyagmithyAtva ) prakRti ke udaya se hote haiM / prabheda vivakSA meM usake jAtyantara bhAva kahA hai ( abhedavivakhAe jaccaMtarata) kintu bheda kI vivakSA karane para usameM samyagdarzana kA eka aMza hai hii| yadi aisA na mAnA jAve to usake jAtyantara mAnane meM virodha AtA hai / zaMkA-eka jIva meM eka sAtha samyak aura mithyArUpa dRSTi sambhava nahIM hai, kyoMki ina donoM dRSTiyoM kA eka jIva meM eka sAtha rahane meM virodha AtA hai| yadi kahA jAve ki ye donoM dRSTiyAM krama se eka jIva meM rahatI haiM to unakA samyagdRSTi aura mithyAdRSTi nAma ke svatantra guNasthAnoM meM ho antarbhAva mAnanA cAhie / isaliye samyagdRSTi bhAva sambhava nahIM hai / samAdhAna-yugapat samIcIna aura asamIcIna zraddhAbAlA jIva samyagmidhyAdaSTi hai / isameM virodha bhI nahIM AtA, kyoMki AtmA aneka dharmAtmaka hai, isaliye usameM aneka dharmoM kA sahAnavasthAna lakSaNa kA virodha prasiddha hai / AtmA ke anekAMta / 1. ja.dha. pu. 12 pR. 321-22 / 2. gha. pu. 1 pR. 168, prA. paM. saM. 1110; go. jI. kA. gA. 22 / 3. gha. pu. 5 pR. 208 / 4. gha. pu. 5 pR. 208 / Page #94 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 107 ] labdhisAra [ 63 panA asiddha bhI nahIM hai, kyoMki anekAnta binA usake arthakriyAkArIpanA nahIM bana sakatA jabaki samIcIna aura asamIcInarUpa ina donoM zraddhAoM kA kramase eka AtmA meM pAyA jAnA sambhava hai to kadAcit kiso aAtmA meM eka sAtha bhI una donoM kA rahanA bana sakatA hai / yaha sarvakathana kAlpanika nahIM hai, kyoMki pUrva svIkRta devatA ke aparityAga ke sAtha-sAtha arihanta bhI deva haiM aisA abhiprAyavAlA puruSa pAyA jAtA hai' * zaMkA-zrIpazamikAdi pAMca bhAvoM meM se samyagmithyAtva kauna sA bhAva hai ? samAdhAna-kSAyopazarmika bhAva hai, kyoMki pratibandhI karma kA udaya hone para bhI jIva ke guNa kA jo avayava pAyA jAtA hai vaha guraNAMza kSAyopazamika kahalAtA hai / guNoM ke sampUrNarUpa se ghAtane kI zakti kA abhAva kSaya kahalAtA hai / kSayarUpa hI jo upazama hotA hai vaha kSayopazama kahalAtA hai, usa kSayopazama meM utpanna hone vAlA bhAva kSAyopazamika kahalAtA hai| zaMkA-samyagmithyAtva karma' ke udaya meM rahate hue samyaktva kI kaNikA bhI avaziSTa nahIM rahatI hai, anyathA samyagmithyAtva karma ke sarvaghAtIpanA bana nahIM sktaa| isaliye samyagmithyAtvabhAva kSAyopazamika hai yaha kahanA ghaTita nahIM hotA / samAdhAna- samyagmithyAtvakarma ke udaya hone para zraddhAnAzraddhAnAtmaka karacit arthAt zavalita yA mizrita jIva pariNAma utpanna hotA hai, usameM jo zraddhAnAMza hai vaha samyaktva kA avayava hai usa zraddhAnAMza ko samyagmithyAtva karmodaya naSTa nahIM karatA, isaliye samyagmithyAtva kSAyopazamika hai| zaMkA-azraddhAnabhAga ke binA kevala zraddhAnabhAga ke hI 'samyagmithyAtva' yaha saMjJA nahIM hai, isakAraNa samyagmithyAtvabhAva kSAyopamika nahIM hai| samAdhAna-ukta prakAra kI vivakSA hone para samya gmithyAtvabhAva kSAyopazamika bhale hI na hove, kintu avayavI ke nirAkaraNa aura avayavake anirAkaraNa kI 1. pa. pu. 1 sUtra 11 kI TIkA pa. 167-168 / sUrya ko argha denA... " isa prakAra kI aneka mUr3hatA jAnanI cAhiye / koI yadi ina mUr3atAnoM kA sarvathA tyAga nahIM karatA (aura samyaktva ke sAtha-2 kisI mUr3atA kA bhI pAlana karatA hai) se samyagmidhyAdRSTi mAnoM / upAsakAdhyayana / kalpa 4 / zloka 144 / Page #95 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 ] labdhisAra [ gAthA 107 apekSA vaha kSAyopazamika hai| samyagmithyAtva dravyakarma sarvaghAti hove, kyoMki jAtyantarabhUta samyagmithyAtva karma ke saMmyaktvaMtA kA abhAva hai kintu zraddhAnabhAga azraddhAna bhAga nahIM ho jAtA, kyoMki zraddhAna aura azraddhAna ke ekatA kA virodha hai / zraddhAnabhAga karmodayajanita bhI nahIM hai, kyoMki isameM viparItatA kA abhAva hai aura na unameM samyagmithyAtva saMjJA kA hI prabhAva hai, kyoMki samudAya meM pravRtta hue zabdoM kI unake eka deza meM bhI pravRtti dekhI jAtI hai / ataH yaha siddha huA ki samyagmithyAtva kSAyopazamikabhAva hai'| samyagmithyAtvalabdhi kSAyopazamika hai, kyoMki samyagmithyAtva ke udayase utpanna hotI hai| zaMkA-samyagmithyAtva karma ke spardhaka sarvaghAti hI hote haiM isaliye isake udayase utpanna huA samyagmithyAtva kSAyopazamika kaise ho sakatA hai ? samAdhAna-zakA ThIka nahIM hai, kyoMki samyagmithyAtva karma ke sparghakoM kA udaya sarvaghAti nahIM hotaa| zaMkA-yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna-kyoMki samyagmithyAtva meM samyaktvarUpa aMza kI utpatti anyathA bana nahIM sktii| isase jJAta hotA hai ki samyagmithyAtva karmake spardhakoM kA udaya sarvaghAti nahIM hotaa| samyagmithyAtva ke dezaghAti spardhakoM ke udayase aura usI ke sarvaghAtI spardhakoM kI upazama saMjJAvAle udayAbhAva se samyagmithyAtva kI utpatti hotI hai isaliye vaha tadubhaya pratyayika (kSAyopazamika) kahA gayA hai / samyagmithyAtva kI anubhAgaudIraNA sarvaghAti aura dvisthAnIya hai / zaMkA-isakA sarvaghAtipanA kaise hai ? "samAdhAna--mithyAtva kI udIraNA se jisaprakAra samyaktvaguNa kA nirmala binAza hotA hai usIprakAra samyagmithyAtva kI udIraNA se bhI samyaktva saMjJAvAle jIva kA nirmUla vinAza dekhA jAtA hai / 1. dha. pu. 5 pR. 168-66 | 2. pa. pu. 14 pR. 21 / / 3. ja.dha. pu 11 pR. 38 / Page #96 -------------------------------------------------------------------------- ________________ yAthA 107 ] labdhisAra [65 noTa-- aisA pratIta hotA hai ki samyagmithyAtva ke mithyAtva avayaka kI dRSTi se uparyukta kathana jayadhavalA meM kiyA gayA hai / zaMkA-samyagmithyAtva prakRtike udayase samyagmithyAtva bhAva hotA hai isaliye usako audAyikabhAva kahanA cAhiye thaa| samAdhAna-samyagmithyAtva ko audayikabhAva nahIM kahA gayA, kyoMki mithyAtvaprakRti ke udaya se jisaprakAra samyaktva kA niranvaya nAza hotA hai, usaprakAra samyagmithyAtva prakRti ke udaya se samyaktva kA niranvaya nAza nahIM hotA isaliye samyagmithyAtva ko praudayikabhAva na kahakara kSAyopazamika bhAva kahA hai| zaMkA-yadi samyagmithyAtva kA udaya samyagdarzana kA niranvaya vinAza nahIM karatA to usako sarvaghAti kyoM kahA gayA ? samAdhAna-aisI zaMkA ThIka nahIM, kyoMki vaha samyagdarzana kI pUrNatA kA pratibandha karatA hai isa apekSA se samyagmithyAtva ko sarvaghAti kahA haiN'| / zaGkA-jisaprakAra mithyAdRSTi jIva mithyAtva ke udayase mithyAtvakA baMdhaka hotA hai usIprakAra kyA samyagmithyAdRSTi jIva samyagmithyAtva ke udayase samyagmithyAtva prakRti ko bAMdhatA hai yA nahIM ? samAdhAna-samyagmithyAdaSTi jIva samyagmithyAtva prakRti ko nahIM bAMdhatA, kyoMki samyagmithyAdRSTi jIvoM meM darzanamohanoyake bandhake abhAvakA mukta kaNTha hokara isa "sammAmicchAiTThI dasaNamohassa'baMdhago hoi"2 ityAdi gAthA sUtra meM upadeza diyA gayA hai / (ja. dha. pu. 12 pR. 313) dUsare samyagmithyAtva bandha yogya prakRti nahIM hai saliye bhI usakA bandha sambhava nahIM hai| ___ jo samyagmithyAdaSTi jIva hai baha yA to sAkAropayogavAlA hotA hai yA anAkAra upayogavAlA hotA hai, kyoMki donoM hI upayogoM ke sAtha samyagmithyAtva guNa kI prApti hone meM virodha kA abhAva hai / darzanamoha kI upazAmanA meM pravRtta hue jIba ke prathama avasthA meM jisaprakAra upayoga kA niyama hai usaprakAra samyagmithyAlva 1. pa. pu. 1 sUtra 11 kI TIkA pR. 166 / 2. ka. pA. gA. 102 / 3. go. ka. gAthA 37 / Page #97 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 ] labdhisAra [ gAyA 108-106 meM niyama nahIM hai, kintu donoM hI upayogoM ke sAtha samyagmithyAtva guNa ko prApta hotA hai'| jo jIva samyagdRSTi hokara aura AgAmI Ayu ko bAMdhakara samyagmithyAtva bhAva ko prApta hotA hai vaha samyaktva ke sAtha hI maraNa ko prApta hokara usa gati se nikalatA hai| athavA jo mithyAdRSTi hokara aura AgAmI Ayu kA baMdha karake samyagmithyAtvabhAva ko prApta hotA hai vaha mithyAtva ke sAtha hI maraNa ko prApta ho usa gatise nikalatA hai / samyagmithyAtva meM maraNa nahIM hai aura Ayu bandha bhI nahIM hai / aba mithyAtvaprakRti ke udayakA kArya ko gAthAoMmeM kahate haiM"micchattaM vedaMto jIvo bivarIyadaMsaNaM hodi / Na ya dhammaM rocedi hu mahuraM khu rasaM jahA jurido // 10 // "micchAiTThI jIvo' uvaiTTha pavayaNaM Na saddAdi / sadahadi asabhA uiTTa yA aNuvai // 10 // artha-mithyAtva kA vedana karanevAlA jIva viparIta zraddhAnavAlA hotA hai| jaise jvara se pIr3ita manuSya ko madhura rasa nahIM rucatA hai vaise hI mithyAdRSTi ko dharma nahIM ructaa| mithyAdRSTijIva niyama se upadiSTa pravacana kA zraddhAna nahIM karatA, upadiSTa yA anupadiSTa asadbhAva kA zraddhAna karatA hai| vizeSArtha- uparyukta gAthA saMkhyA 108 jayadhavala pu. 12 pR. 323 para uddhata gAthA naM. 2 ke samAna hai tathA gAthA 106 kaSAyapAhur3a ke gAthA 108 ke sadaza hone se kaSAyapAhur3a gAthA 108 ke anusAra yahAM vizeSArtha diyA jA rahA hai| 1. ja. pa. pu. 12 pR. 324 / . 2. pa. pu. 5 pR 31 dha. pu. 4 pR. 343 / 3. pa. pu.7 pR 458; dha. pu. 4 pR. 343; go. jI. gAthA 243 mizragaNasthAnameM mAraNAntika samudghAta bhI nahIM hotA hai| 4. ja. dha pu 12 pR 323 / 5. ja dha pu. 12 pR. 322 mA 108 / 6. 'riNayamA' iti pAThAntaram / Page #98 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' gAthA 106 ] labdhisAra [ 67 jo niyama se midhyAdRSTi jIva hai vaha niyama arthAt nizcaya se jineMdra dvArA upadiSTa pravacana kA zraddhAna nahIM karatA hai / zaGkA - isakA dayA kAraNa hai ? samAdhAna - kyoMki vaha darzanamohanIya ( mithyAtva ) ke udaya ke kAraNa viparIta abhinivezavAlA hai / isaliye vaha 'saddahai asambhAva' aparamArtha svarUpa prasadbhUta artha kA hI midhyAtvodayavaza zraddhAna karatA hai / vaha 'ubaddaTTha' vA aNubaDaTTa" arthAt upadiSTa yA anupadiSTa durbhArgakA hI darzanamoha ( midhyAtva ) ke udayase zraddhAna karatA hai / isake dvArA vyudmAhita aura itara ina do bhedoM se mithyAdRSTi kA kathana kiyA gayA hai / kahA bhI hai taM micchatta' jamasaddaNaM taccANaM hoi pratthAnaM / saMsaiyamabhigyaM zrarabhiggahiyaM ti taM tivihaM // artha - tatvoM kA aura arthoM kA jo azraddhAna hai vaha mithyAtva hai / saMzayika, abhigRhIta aura anabhigRhIta ke bheda se vaha mithyAtva tIna prakAra kA hai / jisaprakAra pittajvara vAle manuSya ko dUdha Adi madhura padArtha rucikara nahIM hote, kyoMki pitta ke kAraNa miSTa padArtha bhI kaTuka pratIta hotA hai / isIprakAra mithyAdRSTijIva ko tattvArtha kA yathArtha upadeza rucikara nahIM hotA, kyoMki usake hRdaya meM mithyA zraddhAna baiThA huA hai / isaliye usako mithyAmArga hI rucatA hai / [ "jIvAdi nau padArtha kA svarUpa jinendra dvArA kahA huA yathArtha hai yA nahIM" ityAdirUpa se jisakA zraddhAna dolAyamAna ho rahA hai vaha saMzayika midhyAdRSTi hai / jo kumAgiyoM ke dvArA upadiSTa padArthoM kA zraddhAna karatA hai vaha abhigRhIta midhyAdRSTi hai / jo upadeza ke binA zarIra Adi meM apanepana kI kalpanA karatA hai vaha anabhigRhIta mithyAdRSTi hai' 17 1. ja. va. pu. 12 pR. 322-23 / Page #99 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 28 ] labdhisAra [ pra. sa. cUlika "prathamopazamasamyaktva cUlikA" labbisAra grantha meM 106 gAthAnoM dvArA prathamopazama samyaktva nAmaka prathama adhikAra samApta ho cukA hai, kintu kaSAyapAhur3a grantha meM prathamopazama samyaktva ke. sambandha meM nimna gAthAoM meM kucha vizeSa varNana kiyA gayA hai ataH use upayogI jAnakara TokA sahita yahAM para prathamopazamasamyaktva cUlikA ke rUpa meM uddha ta kiyA gayA hai savehi dvivivisesehi uvasaMtA hoMti tipisa kammaMsA / ekkamhi ya aNubhAge riNayamA sambe didi visetA // 1 // prartha-darzanamohanIya karma kI tInoM prakRtiyAM sabhI sthiti vizeSoM ke sAtha upazAnta rahatI haiM tathA sabhI sthiti vizeSa niyamase eka anubhAgameM avasthita rahate haiN| vizeSArtha--yaha kaSAyapAhur3a ko 100 vI gAthA hai| isa gAthAsUtra meM 'tipiNa kammaMsA' aisA kahane para mithyAtna, samyaktva aura samyagmithyAtva kA grahaNa karanA cAhie, kyoMki darzanamoha kI upazAmanA kA prakaraNa hai| ye tInoM hI karmaprakRtiyAM sabhI sthiti vizeSoM ke sAtha upazAnta rahatI haiM, unakI eka bhI sthiti anupazAnta nahIM hotii| ataH mithyAtva, samyaktva aura samyagmithyAtva ko jaghanya sthiti se lekara utkRSTa sthiti taka ina saba sthiti vizeSoM meM sthita saba paramANa upazAnta hote haiM yaha siddha huA / isaprakAra upazAnta hue una saba sthiti vizeSoM kA anubhAga eka prakAra kA hI hai / 'ekakamhi ya aNubhAge' eka hI anubhAga vizeSa meM ina tInoM karma prakRtiyoM ke saba sthiti vizeSa hote haiN| antarAyAma ke bAhara anantaravartI jaghanya sthiti vizeSa meM jo anubhAga hai vahI usase uparima utkRSTa sthiti paryanta samasta sthiti vizeSoM meM hotA hai, anya nahIM hotA / mithyAttra kA to ghAta karane se zeSa rahA sarvaghAti dvisthAnIya anubhAga saba sthiti vizeSoM meM avasthita rUpa se sthita rahatA hai / isIprakAra samyagmithyAtva kA bhI jAnanA cAhie, kintu itanI vizeSatA hai ki mithyAtva ke anubhAga se yaha anantaguNA hIna hotA hai / samyaktva kA anubhAga to usase bhI anantaguNA hIna hotA hai, jo dezaghAti dvisthAnIyarUpa hokara dAru samAna anubhAga ke anantaveMbhAgarUpa se avasthita utkRSTa svarUpa eka prakAra kA sarvatra hotA hai / 1. ja.dha.pu 12 pR. 306-10 / / Page #100 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. saH cUlikA ] labdhisAra [66 sammattapaDhamalaMbhI sasdovasameNa taha viya?Na / bhajiyo ya abhivavaM sambodhasameza deseNa / / 2 / / artha- samyavatva kA prathama lAbha sarvopazama se hI hotA hai tathA viprakRSTa jIva ke dvArA bhI samyaktva kA lAbha sarvopazama se hI hotA hai, kintu zIghra hI punaH punaH samyaktva ko prApta karane vAlA jIva sarvopazama aura dezopazama se bhajanIya hai / vizeSArtha-yaha kaSAyapAhur3a kI 104 vI gAthA hai| anAdi mithyAdRSTi jIva ko jo samyaktva kA prathama lAbha hotA hai vaha sarvopazama se hI hotA hai, kyoMki usake anyaprakAra se samyaktva kI prApti sambhava nahIM hai 1 taha thiyaNa' mithyAtva ko prApta ho jo vahata kAla ke pazcAt samyaktva ko prApta karatA hai vaha bhI sarvopazama se hI prApta karatA hai / isakA bhAvArtha isa prakAra hai--samyaktva ko grahaNa kara punaH mithyAtva ko prApta hokara samyaktvaprakRti aura samyagmithyAtvaprakRti kI udvelanA kara palyopama ke asaMkhyAtaveMbhAga pramANa kAla dvArA yA arddha pudgala parAvartana kAla dvArA jo samyaktvako prApta karatA hai vaha bhI sarvopazama se hI prApta karatA hai| bhajiyamyo ya abhikkha' jo samyaktvase patita hotA huA punaH punaH samyaktvagrahaNa ke abhimukha hotA hai, vaha sarvopazama se athavA dezopazamase samyaktva ko prApta karatA hai, kyoMki yadi vaha vedaka prAyogyakAla ke bhItara hI samyaktva ko prApta karatA hai to dezopazama se, anyathA sarvopazamase prApta karatA hai / isaprakAra vahAM bhajanIyapanA dekhA jAtA hai| tInoM (mithyAtva, samyaktva, samyagmithyAtva) karma prakRtiyoM ke udayAbhAvakA nAma sarvopazama hai aura samyaktvaprakRti ke dezaghAtispardhakoM kA udaya dezopazama kahalAtA hai| micchattavedaraNIya kammaM uksAmagassa bohabdha / upasaMte prAsANe teraNa paraM hovi bhajidayo // 3 // artha---darzanamohanIya kA upazama karane vAle jIva ke mithyAtvakarma kA udaya jAnanA caahie| darzanamoha kI upazAnta avasthA meM mithyAtvakarma kA udaya nahIM hotA / upazamasamyaktva kI prAsAdanA ke anantara usakA ( mithyAtvakA) udaya bhajanIya hai| 1. go. ka. gA. 614-15 / . 2. ja. pa. pu. 12 pR. 316-17 / Page #101 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 100 ] labdhisAra [pra. sa. cUlikA vizeSArtha--yaha gAthA kaSAyapAhur3a kI 66 vIM gAthA hai| isa gAthA dvArA yaha batalAyA gayA hai ki darzanamohanIya ke upazAmaka jIva kA jaba taka antara meM praveza nahIM hotA, taba taka usake mithyAtva kA udaya niyama se hotA hai usake pazcAt upazama samyaksvakAla ke bhItara mithyAtva kA udaya nahIM hotA, parantu upazamasamyaktvakAla ke samApta hone para mithyAtva kA udaya bhajanAya hai| isaprakAra isa gAthA dvArA tIna vizeSa artha kahe gaye haiM / tadyathA-'micchata vedaNoyaM kam' aisA kahane para jisa karma ke dvArA mithyAtva vedA jAtA hai vaha mithyAtvavedanoyakarma udaya avasthA se yukta upazAmaka ke niyama se hotA hai aisA jAnanA cAhiye / isaprakAra gAthA ke pUrvArdha kA pada sambandha hai| isaliye mithyAtyakarma kA udaya darzanamoha ke upazAmaka ke niyama se hotA hai| zaMkA-mUtra dvArA anupadiSTa udaya vizeSaga kaise upalabdha hotA hai ? samAdhAna-aisI AzaGkA nahIM karanA cAhiye, kyoMki artha ke sambandha se hI usaprakAra ke vizeSaraga kI yahAM upalabdhi hotI hai / athavA jo vedA jAve vaha vedanIya hai / mithyAtva hI vedanIya mithyAtvavedanIya hai| udaya avasthA se pariNata mithyAtvakarma, yaha isakA tAtparya hai| vaha upazama karanevAle jIva ke hotA hai / isaprakAra ukta vizeSaNa sUtrokta ho jAnanA cAhie / ___ 'uvasaMte AsANe' aisA kahane para darzanamohanIya kI upazAnta avasthAmeM upazamasamyagdRSTipane ko prApta hue jIva ke mithyAtva vedanIyakarma ke udayakA AsAna arthAt vinAza hI rahatA hai, kyoMki antara pravezarUpa avasthAmeM usake udayakA atyantAbhAva hone se usakA udaya niSiddha hI hai tathA usakA anudaya hI upazAntarUpase yahAM para vivakSita hai / athavA 'uvasate' arthAt upazamasamyaktva kAla ke bhItara tathA 'AsANe' arthAt sAsAdanakAla ke bhItara mithyAtvakA udaya nahIM hai / isaprakAra vAkya zeSa ke vaza se sUtra kA arthake sAtha sambandha karanA cAhie / teNa paraM hodi bhajidavoM' aisA kahane para upazamasamyaktvakAla ke samApta hone para tadanantara mithyAtvakarma ke udayase vaha bhajanIya hai, kyoMki mithyAtva, samyaktva aura samyagmithyAtva meM se anyatara ke udaya kA vahAM virodha nahIM pAyA jAtA hai arthAt ina tInoM meM se kisI eka kA udaya avazya hotA hai / 1. ja.dha. pu. 12 pR. 307-8 / Page #102 -------------------------------------------------------------------------- ________________ .pra sa. cUlikA ] labdhisAra [ 101 micchattapaJcayo khalu baMdho uksAmagassa boddhgyo| upasate prasANe teraNa para hovi bhajiyaSyo // 4 // artha-darzanamohanIyakA upazama karane vAle jIvake niyama se mithyAtva nimittaka bandha jAnanA cAhie, kintu usake upazAnta rahate hue mithyAtvanimittaka bandha nahIM hotA tathA upazAMta avasthA ke samApta hone ke pazcAt mithyAtva nimittaka bandha bhajanIya hai| vizeSArtha--yaha kaSAyapAhur3a kI 101 vIM gAthA hai| mithyAtva hai pratyaya arthAt kAraNa jisakA vaha khalu arthAta spaSTa rUpa se mithyAtva pratyaya bandha hai, jo darzanamoha upazAmaka ke prathamasthiti ke antima samaya taka hotA hai / zaMkA-mithyAtva pratyayabandha kina karmoM kA hotA hai ? samAdhAna--mithyAtva aura jJAnAvaraNAdi zeSa karmoM kA mithyAtvapratyaya baMdha hotA hai / yadyapi yahAM para (mithyAtvaguNasthAnameM) zeSa asaMyama, kaSAya aura yoga kA bhI pratyayapanA hai tathApi mithyAtva kI hI pradhAnatA kI vivakSAmeM isaprakAra kahA gayA hai, kyoMki Uparake guNasthAnoM meM mithyAtva nimittaka bandha ke abhAva kA kathana karanevAlA yaha vacana hai| ___'upasaMte AsANe darzanamohanIya ke upazAMta hone para antarAyAma meM praveza karaneke prathama samaya se lekara mithyAtva nimittaka bandha kA prAsAna arthAt vinAza hI hai| vahAM mithyAtva nimittaka bandha nahIM hai yaha ukta kathana kA tAtparya hai / athavA 'upasaMte' darzanamohanIya kA upazama hone para samyagdRSTi jIva ke aura 'AsANe' arthAt sAsAdana samyagdRSTi jIba ke mithyAtva nimittaka bandha nahIM hotA itanA bAkyazeSa kA yoga karake sUtrArtha kA samarthana karanA cAhie / 'teNa paraM hodi bhajivanyo' arthAt upazamasamyaktvakAla ke samApta hone para mithyAtva nimittaka bandha bhajanIya hai, kyoMki upazamasamyaktva kAlake kSINa hone para darzanamoha kI tInoM prakRtiyoM meM se kisI ke hone para kadAcit ( mithyAtvodaya hone para ) mithyAtva nimittaka bandha hotA hai, kadAcit (samyaktva yA samyagmithyAtva prakRti ke udaya hone para) anya ( asaMyama, kaSAya, yoga ) nimittaka bandha hotA hai / ataH Page #103 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102 ] labdhisAra [pra. sa. cUlikA upazama samyaktva kAla ke pazcAt mithyAtva nimittaka bandha bhajanIya hone meM virodha upalabdha nahIM hotA' sammattapaDhamalabhassANaMtaraM pacchdo ya micchana / laMbhassa apaDhamassa du bhajivayyo pacchayo hodi // 5 // artha-samyaktva ke prathama lAbha (upazamasamyaktva) ke anantara ( pacchado ) pUrva mithyAtva hI hotA hai / aprathamalAbha (kSayopazama samyaktva) ke ( pacchado ) pUrva mithyAtva bhajanIya hai| vizeSArtha- yaha kaSAyapAhur3a kI 105 vI gAthA hai / 'pacchado' yadyapi 'pazcAt' kA vAcaka hai, kintu yahAM para 'pIche kA vAcaka zabda grahaNa karake 'pUrva' artha kiyA gayA hai, kyoMki prathamopazamasamyaktva ke pazcAt mithyAtva kA niyama nahIM hai, samyaktva yA samyagmithyAtvaprakRti kA bhI udaya ho sakatA hai jaisA ki uparokta gAthA 3 va 4 meM kahA gayA hai, kintu prathamopazamasamyaktva se anantarapUrva mithyAtva kA udaya niyamase hotA hai, kyoMki mithyAdRSTi hI prathamopazama samyaktva grahaNa ke abhimukha ho sakatA hai, anya nahIM / ataH yahAM para 'parachado' kA 'pIche' arthAt samyaktva se pUrva kyA avasthA thI isa bAta kA jJAna karAne ke liye 'pUrva artha kiyA gayA hai| isakA samarthana kaSAyapAhur3a kI jayadhavala TIkA se bhI hotA hai jo isaprakAra hai ___ anAdi mithyAdRSTi jIva ke samyaktva kA jo prathama lAbha hotA hai usake 'aNaMtara pacchado' anantarapUrva picchalI avasthAmeM mithyAtva hI hotA hai, kyoMki usake prathamasthiti ke antima samayataka mithyAtva ke atirikta prakArAntara sambhava nahIM hai| 'labhassa apaDhamassa du' arthAt jo niyamase aprathama samyaktva kA lAbha hai usake anaMtara pUrva avasthA meM mithyAtva kA udaya- bhajanIya hai| kadAcit mithyAdRSTi hokara vedakasamyaktva (kSayopazama samyaktva) yA prathamopazamasamyaktva ko prApta karatA hai aura kadAcit samyagmithyAdRSTi hokara vedakasamyaktva ko prApta karatA hai / prathamopazama samyaktva se girane kA kathana-- yahAM upazama samyaktva ke rahate hue jitanA antarakAla samApta huA hai usase jo antarakAla zeSa bacA rahatA hai vaha upazamasamyaktva ke kAla se saMkhyAtaguraNA hotA hai / / 1. ja va.pa. dha 6404 pa. 311-12 / 12 pR. 317, gha. pu. 25. 268; gha.pU. 65.242; ka.pA. mRtta pa. 635 / Page #104 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra. sa. cUlikA ] labdhisAra [ 103 zaMkA-yaha kisa pramANa se jAnA jAtA hai ? samAdhAna-darzanamohattIya kI upazAmatA ke sambandhameM jo paMcavizati (25) sthAnIya alpabahutvadaNDaka kahA gayA hai usase yaha jAnA jAtA hai / jo mithyAdaSTi ho gayA hai vaha mithyAtvako prApta hone ke prathamasamaya meM antarakAla ke Upara dUsarI sthiti meM sthita prathama niSeka se lekara mithyAtva kI anta - koDAkor3I pramANa sthiti ke antima niSeka taka jitanI sthitiyAM haiM una sabake karmaparamANuoM meM palya ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa apakarSaNa-utkarSaNa bhAgahAra kA bhAga dekara vahAM jo eka bhAga prApta hotA hai use antara ko pUrA karane ke liye apakarSita karatA hai, phira isaprakAra apakarSita hue dravyameM asaMkhyAtalokapramANa bhAgahAra kA bhAga dekara jo ekabhAga prApta ho usameM se bahubhAga udaya meM detA hai| dUsare samayameM vizeSa hIna detA hai / yaha vizeSa kA pramANa niSeka bhAgahAra se le AnA cAhie / isaprakAra udayAvali ke antima samaya taka vizeSa hIna vizeSa hIna dravya denA cAhiye / yahAM udaya samaya se lekara udayAvali ke antima samaya taka asaMkhyAtaloka pratibhAga se prApta huA ekabhAga pramANa dravya samApta ho jAtA hai / phira zeSa asaMkhyAta bahubhAgapramANa dravya meM se uparima anantaravartI sthiti meM' asaMkhyAtaguraNe dravya kA nikSepa karatA hai / zaGkA-yahAM guNakAra kA pramANa kyA hai ? samAdhAna--- asaMkhyAtaloka / phira isase Age kI sthiti meM doguNahAnipramANa niSekabhAgahAra kI apekSA vizeSahIna dravyakA nikSepa karatA hai / isaprakAra yaha krama anantarakAla ke antima samaya taka prArambha rahatA hai| isase Age kI uparima sthitimeM dRzyamAna karmaparamANugoM ke Upara asaMkhyAtaguNe hIna drabyakA nikSepa karatA hai phira isase Age atisthApanAvali ke prApta hone ke pahale taka pUrvavidhi se vizeSahIna vizeSahIna dravya kA nikSepa karatA haiM / isaprakAra darzanamohopazAmanA adhikAra pUrNa huA / 1. zantara adhastanApekSA / 2. ja. pa. pu. 7 pR. 315-16 / Page #105 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 ] laghisAra [ gAthA 110 "atha kSAyikasamyaktva prarupaNA adhikAra" aba kSAyika samyaktvotpattiko sAmagrIkA kathana karate haiM-- daMsaNamohapakhavaNApaTTavago kammabhUmijo mnnuso| tisthaparapAyamUle kevalisudakevalImUle // 110 // artha-karmabhUmi meM utpanna hunnA manuSya tIrthaGkara ke yA anyakevalI athavA zrutakevalI ke pAdamUla meM darzanamohakI kSapaNA kA prasthApaka-prArambha karanevAlA hotA hai / vizeSArtha-- isa gAthA dvArA darzanamohakI kSaparaNAkA prasthApaka karmabhumija manuSya hI hotA hai / yaha nizcaya kiyA gayA hai, kyoMki akarmabhUmija ( bhogabhUmija ) manuSya ke darzanamoha kI kSapaNA karane kI zaktikA atyanta prabhAva hone ke kAraNa vahAM usakA niSedha kiyA gayA hai| isaliye zeSa gatiyoM meM darzanamohakI kSapaNAkA pratiSedha honese manuSyagatimeM hI vidyamAna jIva darzanamohakI kSaparaNA prArambha karatA hai| manuSya bhI karmabhUmi meM utpanna huA hI honA cAhie akarmabhUmimeM nahIM aisA yahAM arthagrahaNa karanA cAhie / karmabhUmi meM utpanna huyA manuSya bhI tIrthaGkara, kevalI aura zrutakevalI ke pAdamUla meM avasthita hokara darzanamohakI kSapaNA prArambha karatA hai, anyatra nahIM, kyoMki jisane tIrthaGkarAdi ke mAhAtmyakA anubhava nahIM kiyA hai usake darzanamohanIya kI kSaparaNAke kAraNa bhUta karaNa-pariNAmoMkI utpatti nahIM ho sakatI' / adhaHkaraNa ke prathama samayase lekara mithyAtva va samyagmithyAtvaprakRti ke dravya kA samyaktvaprakRtirUpa hokara saMkramaNa karane taka antamuMhUtakAla paryaMta darzanamohako kSapaNAkA prArambhaka kahA jAtA hai / jisa karma ke udaya se jIva mithyAtva pariNAma kA vedana karatA hai usa karmako mithyAtvakarma kahate haiN| usake apavartita hone para arthAt sarvasaMkrama dvArA saMkramita honepara vahAM se lekara yaha jIva darzanamohakI kSapaNAkA prasthApaka isa saMjJAko prApta hotA hai yaha ukta kathana kA tAtparya hai / parantu usakA apa 1. ja. pa. pu. 13 pR. 2 dekho gAthA 110 kssaaypaahudd'| 2. labdhisAra gAthA 110 kI TIkA / 3. ka. pA. sutta pa 640 / Page #106 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 111 ] labdhisAra [ 105 vartanakara kisameM saMkramita karatA hai aisA pUchane para 'sammatte' arthAt samyaktva karmaprakRti meM saMkramita karatA hai yaha nirdeza kiyA hai / mithyAtvakA pUrA dravya saMkramaNa karane ke bAda sthita huI sabhyarimathyAtva prakRti kI hI mithyAtva saMjJA hai| aise jIvake jaghanyase tejolezyA honI caahie| darzanamohakI kSapaNA karate samaya sarvatra ho vartamAna zubha tIna lezyAyoM meM se anyatara lezyA vAlA hI hotA hai, anya rezyA vAlA nahIM hotA, kyoMki vizuddhi ke viruddha svabhAvavAlI kRSNa, nIla, kApota lezyAnoMkA vahAM atyanta prabhAva hone se niSedha hai / ataH vizuddharUpa pariNAmoM meM se jaghanyarUpa mandapariNAmoM meM vidyamAna darzanamohanIyakA kSapakajIva bhI tejolezyA kA ullaMghana nahIM karatA hai / ___ aba darzanamohako kSapaNA karanevAle prasthApaka-niSThApakake sambandha meM vizeSa kathana karate haiM NiDhavago tahANe vimANabhogAvaNIsu dhamme ya / kidakaraNijjo cadusu vi gadI utpajjade jamhA // 111 // --- artha-prArambhaka kAla ke anantara samaya se lagAkara kSAyikasamyaktva grahaNa ke samaya se pahale taka niSThApaka hotA hai| yaha niSThApaka jahAM darzanamoha kI kSapaNA kA prArambha huA vahAM hI yA saudharmAdisvargoM meM yA kalpAtIta vimAnoM meM yA bhogabhUmija manuSya-tiryaMcoM meM athavA prathama gharmAnaraka meM hotA hai| arthAt niSThApaka itanI jagaha ho sakatA hai, kyoMki baddhAyuSka kRtakRtya vedaka samyaktvI marakara cAroM gatiyoM meM utpanna hotA hai / vizeSArtha-darzanamohakI kSapaNAko udyata hue jIyake 'prasthApaka' saMjJA kaba prApta hotI hai, yaha pUrva meM kahA hI jA cukA hai / yathA--jaba mithyAtva prakRti ke sarva 1. ja. pa. pu. 13 pR. 5 / 2. ka. pA. sutta. pR. 460 / 3. ja.dha. pu. 13 pR. 6 / 4. "NDivago cAvi savvattha" / arthAt darzanamohakI kSapaNAkA niSThApaka cAroM gatiyoM meM hotA, (ka. pA. gA. 110; jIvasthAna cUlikA 8 sUtra 12; dha. pu. 6 pR. 247) .. lekina bhavana akoM aura deviyoM ko chor3akara (ja. pa. pu. 13 pR. 4) Page #107 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106 1 labdhisAra [ gAthA 112 dravyako samyagmithyAtva meM saMkramaNa kara detA hai aura usake pazcAt jaba sabhyagmithyAtva ke sarvadrabya ko samyaktvaprakRti meM saMkramaNa karatA hai, taba use 'prasthApaka' yaha saMjJA prApta hotI hai / tathA mithyAtva-samya rimathyAtva kA kSaya karake kRtakRtyavedakasamyagdRSTa hone ke bAda yaha jIva darzanamohanIyako kSapaNakA niSThApaka kahalAtA hai / isaprakAra prasthApaka-niSThApaka bheda kahA gayA / prasthApaka kauna hotA hai, yaha pUrva meM kahA hI jA cukA hai / niSThApaka kahAMkahAM para sthita jIva ho sakatA hai, yaha bAta isa gAthA meM mUla meM hI batAI jA cukI hai / jo kucha vizeSa hai use yahAM para kahA jAtA hai yaha kRtakRtya jIva yadi prathamasamaya meM maratA hai to niyama se devoM meM utpanna hotA hai arthAt kRtakRtya hone ke prathamasamaya meM hI yadi maraNa karatA hai to niyama se devagati meM hI utpanna hotA hai, anya gatiyoM meM nhiiN| isakA bhI kAraNa yaha hai ki anyagatiyoM meM utpatti ko kAraNabhUta lezyA kA parivartana usa samaya asambhava hai| isI prakAra kRtakRtya jIva ke tatprAyogya antarmuhUrtapramANa kAla ke antimasamayataka dvitIyAdi samayoM meM bhI devoM meM hI utpatti kara niyama jAnanA cAhiye / usake bAda maraNa karane vAlA kRtakRtya jIva zeSa gatiyoM meM bhI, pahale bAMdhI Ayu ke kAraNa utpatti ke yogya hotA hai| kahA bhI hai "yadi nArakiyoM meM, tiryaMcayoniyoM meM aura manuSya meM utpanna hotA hai to niyama se kRtakRtya hone ke antarmuhUrta kAla bAda hI utpanna hotA hai| kyoMki antarmuhUrta ke binA ukta gatiyoM meM utpatti ke yogya lezyAkA parivartana usa samaya sambhava nahIM hai| isakA bhI kAraNa yaha hai ki kRtakRtya hone para yadi lezyA kA parivartana hogA, to bhI pUrva meM calI AI huI lezyA meM vaha antamuharna taka rahegA, tatpazcAt hI lezyA parivartana sambhava hai / zeSa kathana sugama hai / Age 5 gAthAoM meM anantAnabandhoko visaMyojanAsambandhI kathana karate haiMpubcha tirayaNavihiNA araNaM khu bhariNaya TikaraNacarimamhi / udayAvalivAhiragaM Thidi visaMjojade NiyamA // 112 / / 1. ka. pA. sutta pR. 640 / 2. ka. pA. sutta pu, 654 sUtra 87 / 3. ja. gha. pu. 13 pR87| 4. ka. pA. sutta pR. 654; ja.dha. pu. 13 pa. 87 / Page #108 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAmA 113-116 } mAghasAra [ 107 aNiyaTTIzraddhAe praNamsa cattAri hoti pavANi / * sAyaralavastrapudhattaM pallaM dUrAvaki TThi ucchi8 // 113 // pallassa saMkhabhAgo saMkhA bhAgA asaMkhagA bhAgA / ThidikhaMDA hoti ko praNassa pavAdu payoti // 114 // aNiyaTTIsaMkhejjA bhAgesu gadesu arnngtthidistto| udadhisahassaM tatto viyale ya samaM tu pallAdI // 115 / / ubahisahassaM tu sayaM paraNaM paNavIsamekkayaM ceva / viyalacaukke ege micchukkassaTido hodi // 116 // artha-darzanamoha kI kSapaNA ke pahale tInakaraNa vidhAna dvArA anantAnubandhI krodha, mAna, mAyA, lobha kI udayAva lise bAhya kI sthitikA anivRttikaraNake anta samaya meM niyamase visaMyojana karatA hai / anivRttikaraNakAla meM anantAnubandhIkaSAyake pRthaktvalakSasAgara, palyapramANa, dUrApakRSTipramANa aura ucchiSTAvali pramANarUpa cAra sthitisattva hote haiM / anantAnubandhIke sthitisattvake prathama parvase dUsare parva paryanta, dUsare se tIsare parva paryanta aura tIsare se cauthe parva paryanta jo sthitikAMDaka hote haiM unakA AyAma krama se palyakA saMkhyAtavAMbhAga, palyakA saMkhyAta bahubhAga aura palyakA asaMkhyAta bahubhAgamAtra hai| __ anivRttikaraNakAlake saMkhyAta bahubhAga vyatIta hone para eka bhAga avaziSTa rahanepara anantAnubandhIkA sthitisattva eka hajArasAgara pramANa, pazcAt vikalendriyake bandha samAna, pazcAt palya aura Adi zabdase dUrApaMkRSTi aura prAvali mAtra hotA hai| vikala catuSka aMti asaMjJI paMcendriya, caturindriya, trIndriya, dvIndriya aura ekendriya ke mithyAtvaM kA utkRSTa sthitibandha kramase ekahajArasAgara, sau sAgara, pacAsa sAgara, paccIsasAgara aura eka sAgarapramANa hotA hai| inhIM ke samAna anantAnubandhI kA sthitisattva hotA hai / isakA kathana pUrva meM kiyA hI hai / vizeSArtha-adhaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina tInoM hI karaNoMko; asaMyata, dezasaMyata, pramatta aura apramattasaMyata jIva karake anantAnubandhI kI Page #109 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 ] labdhisAra. [. gAthA 116: visaMyojanA karatA hai| ina karaNoMkA lakSaNa darzanamohakI upazAmanAmeM jisaprakAra kahA gayA hai usIprakAra yahAM jAnanA cAhiye, kyoMki koI vizeSatA nahIM hai / adhaHpravRtta karaNarUpa bizuddhi dvArA antarmuhUrta kAlataka vizuddha hone vAle jIvake pratisamaya kevala anantaguNI vizuddhi se vizuddha hotA jAtA hai / adhaHpravRttakaraNa meM sthitighatA, anubhAgaghAta, guNazreriNa aura guNasaMkramaNa nahIM hotA, kyoMki adhaHpravRtta karaNarUpa vizuddhi sthitighAta Adi kA kAraNa nahIM hai / hajAroM sthitibandhApasaraNa, azubhakarmoM kA pratisamaya anantaguNIrUpa se anubhAgabandhApasaraNa aura zubha karmoMkA anantaguNI vRddhirUpa se catuHsthAnIya anubhAgabandha yaha adhaHpravRttakaraNa vizuddhiyoMkA phala jAnanA caahiye| ___apUrvakaraNa meM sthitighAta, anubhAgadhAta, guNazreNi aura guNasaMkramaNa hai / yahAM kI guNazra riNa samyaktvakI utpatti, saMyatAsaMyata aura saMyatasambandhI guNazreNiyoMme pradezoMkI apekSA asaMkhyAtaguNI hai tathA unake AyAmase saMkhyAtaguNI hIna hai| parantu . guNasaMkrama anantAnubandhiyoMkA hI hotA hai, anya karmokA nahIM hotA aisA kahanA caahie| isaprakAra pratyeka hajAroM anubhAgakAMDakoMke avinAbhAvI aise sthitibandhApasaraNoMke sAtha honevAle hajAroM sthitikANDakoM ke dvArA apUrvakaraNake kAlako samApta karatA hai| apUrvakaraNake prathamasamayameM jo sthitibandha aura sthitisatkarma hotA hai usase usake antima samaya meM sthitibandha aura sthitisatkarma saMkhyAtaguNA hIna hotA hai / tatpazcAt prathamasamayavartI anivRttikaraNavAlA ho jAtA hai / taba anantAnubandhiyoMkA sthitasatkarma antaHkor3Akor3Ike bhItara lakSapRthaktvasAgaropamapramANa hotA hai / zeSa karmokA antaHkor3Akor3Ike bhItara hotA hai| phira bhI anivRttikaraNameM praviSTa hue jIvake bhI isIprakAra sthitikAMDaka, anubhAgakAMDaka, sthitibandhApasaraNa, guNaveriNanirjarA aura guNasaMkrama pariNAma vyAmohake binA jAnanA caahie| anivRttikaraNa meM bhI pUrvokta sthitikAMDakaghAta, anubhAgakAMDakaghAta, guNazreriNa, guNasaMkramaraNa Adi kArya hote hai / darzanamohakI upazAmanA meM jisaprakAra anivRttikaraNameM antarakaraNa hotA hai, usaprakAra yahAM para nahIM hotA hai, kyoMki darzanamoha- . 1. ja. pa. pu. 13 pR. 168 / 2 ta. sU.a.hasU 45 / 3. ja.dha. pu. 13 pR. 166 / Page #110 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 117-116 ] labdhisAra 16. cAritramohopazAmanA aura cAritramohakSapaNA meM antarakaraNa sambhava hai, / anyatra nahIM aisA niyama hai / nivRttikaraNama hajAroM sthitakAgDaka aura hajAroM anubhAgakAMDakoM ke ho jAnepara anivRttikaraNakAlakA saMkhyAta bahubhAga bIta jAtA hai| pazcAt vizeSa ghAta vaza anantAnubandhI satkarma asaMjJiyoMke sthitibandha ke samAna ho jAtA hai| usake pazcAt saMkhyAtahajAra sthitikANDako ke hone para sthiti satkarma caturindriya jIvoMke sthitibandhake samAna hotA hai / isaprakAra trIndriya, dvIndriya, ekendriya ke sthitibandhake samAna sthitisatkarma ho jAnepara punaH palyopamapramANa sthitisatkarma ho jAtA hai| tatpazcAt zeSa sthitike saMkhyAta bahubhAgapramANa sthitikAMDaka ko grahaNa karatA huA anantAnubandhIkA durApakRSTipramANa satkarma karake pazcAt zeSa sthitike asaMkhyAta bahubhAgakA ghAta karatA huaA saMkhyAtahajAra sthitikAMDako ke jAne para anantAnubandhI ke udayAvali bAhya samasta sthitisatkarmako anivRttikaraNa ke antimasamaya meM, palyopamake asaMkhyAtavaibhAgapramANa AyAmabAle antima sthiti kAMDaka sambandhI antimaphAlirUpa se badhyamAna zeSa kaSAyoM aura no kaSAyoMmeM saMkramita kara prakRta kriyAoM ko samApta karatA hai / isake pazcAt antarmuhUrtakAla taka vizrAma karatA hai| aba anantAnubandhokI visaMyojanA vAle jIvake visaMyojanAke anantara hone bAle kAryako 11 gAthAoM dvArA kahate haiM aMtomuttakAlaM vissamiya puNovi tikaraNaM kariya / aNiyaTTIe micchaM missaM sammaM kameNa NAsei / / 117 // 'maNipaTTikaraNapaDame daMsaNamohassa lesagANa tthidii| sAyaralavapudhattaM koDIlakkhagapudhattaM ca // 118 / / "amaNaMThidisattAdo puttamece pudhattamette ya / ThidikhaMDeya havaMti ha ca u ti vi eyakkha pallaTidI // 11 // dae 1. ja. pa. pu. 13 prastAvanA pR. 20 ; ja. dha. pu. 13 pR. 200 / 2. ja. pa. pu 13 pR. 200-201; dha. pu. 6 pR 251 / 3. ja dha. pu. 13 pR. 41 ; dha. pu. 6 pR. 254 / 4. ja dha. pu. 13 pa. 41-42-43 / Page #111 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 120-127 'palladidido uri saMkhejjasahassamettaThidikhaMDe / durAvakiTThisagiNada ThidisattaM hodi NiyameNa // 12 // 'pallassa saMkhabhAgaM tassa pamANaM tado asaMkhejjaM / bhAgapamANe khaMDe saMkhejjasahassagesu tIdesu // 121 // sammassa asaMkhAgAM samayapabazAdIraNA hodi / satto uvariM tu puNo bahukhaMDe micchaucchi8 ||122 // 'jattha asaMkhejjANe samayapabaddhANudIraNA tatto / pallAsaMkhejjadimo hAro NAsaMkhajogamido // 123 // 'micchucchiAduriM pallAsaMkhejjabhAgige khaMDe / saMkhejje samatIde missucchi8 have NiyamA // 124 // 'missucchiDhe samaye pallAsaMkhejjabhAgige khaMDe / carime paDide cedi sammassaDavassaThidisatto // 125 / / "micchassa caramaphAliM misse missassa carimaphAliM tu / saMchuha di hu sammatte tAhe teti ca varadavaM // 126 // "jadi hodi guNidakammo davamaNukkassamarANahAtesi / avaraThidI micchaduge ucchiThe samayadugasese // 127 // gha, pu. 13 pR. 44, 57 / gha. pR 13 pR. 46-46-57; va. pu. 6 pR. 256 / gha. pu. 13 pR. 46 / gha. pu. 13 pR. 53: dha, pu. 6 pR. 258 | . pR. 13 pR. 54, 57 / 13 pR. 51, 55 / pR. 51-52, pa. pu. 6 pR. 256-57-5: / Page #112 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 127 ] labdhisAra [ 111 artha-anantAnubandhIkA visaMyojana karaneke pazcAt antarmuhUrta taka vizrAma karake phira tIna karaNoMko karatA hai / anivRttikaraNa kAlameM mithyAtva, samyagmithyAtva aura samyaktvaprakRti ko naSTa karatA hai // 117 / / anivRttikaraNa ke prathama samayameM darzanamohakI sthiti pRthaktva lakSasAgarapramANa hai aura zeSa koMkI sthiti pRthaktva lakSakoTisAgara pramANa hai / / 118 / / darzanamohako pRthaktva lakSasAgarapramANa sthiti prathama samayameM sambhava hotI hai usase pAge saMkhyAtahajAra kANDaka hone para asaMjJIke bandhake samAna eka hajArasAgara sthitisattva rahatA hai| usake pazcAt bahuta-bahuta sthitikAMDaka ho jAne para kramase caturindriya, trIndriya, dvIndriya aura ekendriyake sthitibandhake samAna sau sAgara, pacAsalAgara, paccIsasAgara aura ekasAgara sthitisattva hotA hai| pazcAt bahuta sthitikhaNDa hone para palyapramANa sthitisattva hotA hai / / 11 / / palyakI sthitisattvake bAda saMkhyAta bahabhAga AyAmavAle saMkhyAtahajAra sthitibAta hojAne para niyamase dUrApakRSTi saMjJAvAlA sthitisattva hotA hai / / 120 // dUrApakRSTi nAmaka sthitisattvakA pramANa palyake saMkhyAtaveM bhAgamAtra hai / usase Age palyameM asaMkhyAtakA bhAga denepara usameMse bahubhAgapramANa AyAmavAle saMkhyAtahajAra sthitikANDaka honepara samyaktvaprakRtike dravyakA apakarSaNa kiyA usameM asaMkhyAta samayaprabaddhapramANa udIraNArUpa dravyako udayAvalImeM detA hai| isake pazcAt bahuta sthitikhaNDoM ke dvArA mithyAtvakI ucchiSTAvali arthAt udayAvali mAtra sthiti raha jAtI hai / / 121-122 / / jisa avasarameM asaMkhyAta samayaprabaddhakI udIraNA hotI hai usa samayase uttarakAlameM udayAvalImeM dravya dene ke lie bhAgahAra palyakA asaMkhyAtavAM bhAgamAtra hai| pUrvavat asaMkhyAtaloka mAtra nahIM hai / / 123 // mithyAtvakI ucchiSTAvali sthitike bAda palyake asaMkhyAta bahubhAgavAle saMkhyAta sthitikhaNDa vyatIta ho jAnepara samyarimathyAtvaprakRtikA niyamase ucchiSTAvalimAtra sthitisattva rahatA hai / / 124 // __ jaba mizra (samyagmithyAtva) kI ucchiSTAvali pramANa sthiti rahatI hai usI samayameM rahane ke samayase samyaktvaprakRtike palyake asaMkhyAta bahubhAga AyAmavAle saMkhyAta Page #113 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 ] labdhisAra [ gAthA'127 sthitidhAta vyatIta hokara yahAM prakRta samayameM hote haiM / antimakAMDakake patana honepara samyaktvakI pAThavarSamAtra sthiti zeSa rahatI hai' / / 125 / / mithyAtvaprakRtike antimakANDakI caramaphAli jisa samaya samyagmithyAtva prakRtimeM saMkramita hotI hai usa samayameM samyagmithyAtvaprakRtikA dravya utkRSTa hotA hai| tathA samyagmithyAtvaprakRtiko antimakAMDakako caramaphAlikA dravya jisasamaya samyaktvaprakRtimeM saMkramita hotA hai usa samayameM samyaktvaprakRtikA dravya utkRSTa hotA hai / / 126 / / ___dazanamohanIyakA kSaya karanevAlA jIva yadi guNitakarmAza arthAta utkRSTa karmasaMcaya yukta hotA hai to usake una donoM prakRtiyoM kA dravya usa samaya utkRSTa hotA hai aura yadi vaha jIva utkRSTa karmake saMcayaM se yukta nahIM hotA hai to usako unhIM donoM prakRtiyoMkA dravya vahAM anutkRSTa hotA hai / tathA mithyAtva aura sabhyagmithyAtvakI sthiti ucchiSTAvalimAtra rahI so kramase eka-eka samaya meM eka-eka niSeka galakara do samaya avazeSa rahanepara jaghanyasthiti hotI hai / / 127 / / vizeSArtha- adhaHkaraNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ke dvArA darzanamoha bI kSapaNA hotI hai / jisaprakAra darzanamohanIyakarma kI upazAmanA meM ina tInoMkA lakSaNa kahA gayA hai usIprakAra kSapaNAmeM bhI jAnanA' / adhaHpravRtakaraNameM sthitighAta, anubhAgaghAta, guNazreNI aura guNasaMkramaNa nahIM hai / itanI vizeSatA hai ki vaha pratisamaya anantaguNI vizuddhi se vRddhiko prApta hotA rahatA hai / zubhakarmokA anubhAga anantaguraNI vRddhiko liye hue baMdhatA hai aura azubhakarmokA anubhAga anantaguNI hAni ko liye hue baMdhatA hai| tathA antarmuhartakAlataka honevAle eka sthitibandha ke samApta hone para patyopamake saMkhyAtaveM bhAga hIna-hIna sthitibandha hotA hai| __ apUrvakaraNake prathamasamaya meM do jIvoM meM se kisI eka sthitisatkarma se dUsare jIvakA sthitisatkarma tulya bhI hotA hai aura saMkhyAtavAM yA asaMkhyAtavAMbhAga vizeSa 1. samyagmithyAtva ke jacchiSThAvalI pramita sthiti rahane kA tathA samyaktva prakRti kI 8 varSa sthiti rahane kA eka hI kAla hai / yaha pravAhyamAna upadeza hai / ja.dha. 1354 ka. pA. crinn| 2. ja. pa. pu. 16 'pR. 15 / 3. ja.dha. pu. 16 pR. 22 evaM ja dha. 1 3 pR 203 / aan. Page #114 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 127 ] 'labdhisAra [ 113 adhika bhI tathA saMkhyAtaguNA bhI hotA hai / isIke anusAra kisI ekake sthitikAMDaka se dUsare jIvakA sthitikAMDakra tulya bhI hotA hai, vizeSa adhika bhI hotA hai, saMkhyAtaguNA bhI hotA hai' / eka sAtha hI prathama (upazama) samyaktvako grahagAkara punaH eka samaya hI anantAnubandhIkI visaMyojanA kara darzanamohakI kSapaNAke liye udyata hue do jIvoMkA apUrvakaraNake prathamasamayameM satkarma sadRza hotA hai tathA sthitikAMDaka bhI sadaza hotA hai / eka jIva do chyAsaTha sAgaropama taka vedakasamyaktva va samyagmithyAtvasahita paribhramaNa karake darzanamohako kSapaNAke liye udyata huA, dUsarA do chyAsaThasAgara kAlataka samyaktvasahita paribhramaNa kiye binA darzanamohakI kSapaNAke liye udyata huA / dUsare jIvakA prathamajIvakI apekSA do chyAsaTha sAgaropamakAla ke samayapramAga niSekoM kI apekSA sthitisatkarma saMkhyAtaveM bhAga vizeSa adhika hai| do jIvoM meM se eka jIva upazamazreNI para car3hakara, sthitikA saMkhyAta bahubhAgakA ghAtakara; upazAMtamoha se nIce utarakara antarmuhUrtakAla dvArA vizuddhiko pUrakara tathA darzanamohakI kSapaNAkA prArambhakara aisA prathamasamayavartI apUrvakaraNa pariNAmavAlA hai| dUsarA jIva kaSAyakA upazama kiye binA darzanamohakI kSapaNAkA Arambhakara aisA prathamasamayavartI apUrvakaraNa pariNAmavAlA ho gayA / ina donoM jIvoM meM se dUsare jIvakA sthiti satkarma prathama jIvakI apekSA saMkhyAtaguNA hai / apUrvakaraNake prathamasamayameM jaghanya sthitisatkarmavAle ke sthitikAMDaka palyopamake saMkhyAtaveMbhAgapramANa hai / utkRSTa sthiti satkarmavAlekA sthitikAMDaka pRthaktvasAgara pramANa hai / sthitibandhApasaraNakA pramANa palyopamakA saMkhyAtavAMbhAga hai| aprazastakoMke anubhAgakANDakakA pramANa anubhAga sparddha koMkA anantabahubhAga hai, kintu prazastakarmoMkA aura AyukamakA anubhAgakANDakaghAta nahIM hotA / apUrvakaraNake prathamasamayameM hI guNazregikI racanA kI, kintu vaha yahAM para udayAvalise bAhara haiM, kyoMki yahAM para udayAdi guggazreriNakA 1. ja.dha. pu. 13 pR. 23-24 / 2 ja. pa. pu. 13 pR. 24 / 3. ja. pa. pu. 13 pR. 25 / 4. ja. pa. pu. 13 pR. 27 / 5. ja. pa. pu. 13 pR. 31 / 6. ja.dha. pu. 13 pR. 32 / Page #115 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 114 ] labdhisAra [ gAyA 127 nikSepa sambhava nahIM hai / parantu usakA AyAma apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa kAlase vizeSAdhika hai| yahIM para mithyAtva aura sambagmithyAtvakA guNa saMkrama bhI prArambha hotA hai| apUrvakaragAke dasare samayameM vahI sthitikAMDaka hai, vahI anubhAgakAMDaka hai, vahIM sthitibandha hai, kintu guNazreNi anya hotI hai, kyoMki prathamasamaya meM jitane dravyakA apakarSaNa huA hai usase asaMkhyAtaguNe dravyakA apakarSaNakara udayAvalike bAhara gali. tAvazeSa AyAmarUpase usakA nikSepa karatA hai / isaprakAra eka anubhAgakAMDakake vyatAta hone ke antarmuhurtakAlataka jAnanA caahiye| aise hajAroM anubhAgakANDakoM ke samApta hone para prathamasthitikAMDaka va sthitibandha kAla samApta hotA hai / anantara samaya meM anya sthitikAMDaka, anya sthitibandha aura anya anubhAgakAMDakako prArambha karatA hai'| prathama sthitikANDaka bahuta hai usase dUsarA sthitikAMDaka vizeSa hIna hai, usase tRtIya sthitikANDaka vizeSahIna hai| isaprakAra vizeSahIna-vizeSahIna hote-hote apUrvakaraNakAlake bhItara arthAt antase pUrva ( pahale ) prathamasthitikAMDaka se saMkhyAtaguNAhIna sthitikANDaka upalabdha hotA hai / isa kramase hajAroM sthitikANDakoMke vyatIta hone para apUrvakaraNa kAlake antima samayako prApta hotA hai / usI samaya anubhAgakAMDakakA utkIraNa kAla, sthitikAMDakakA utkIraNakAla aura sthitibandha yugapat samApta hote haiN| apUrvakaraNa ke antimasamayameM sthitisatkarma thor3A hai, kyoMki saMkhyAtahajAra sthitikAMDakoM ke dvArA ghAta hokara vahAM kA sthitisattva zeSa rahA hai / usase apUrvakaraNa ke prathama samaya meM sthitisatkarma saMkhyAtaguNA hai, kyoMki apUrvakaraNa pariNAmoM dvArA usakA ghAta nahIM huA hai / apUrvakaraNa ke prathamasamayameM sthitibandha bhI bahuta hotA hai tathA apUrvakaraNake antimasamaya meM sthiti bandha saMkhyAtaguNA hIna hotA hai / anivRttikaraNa ke prathamasamayameM, apUrvakaraNake antima sthitikANDakase vizeSahIna anyasthitikANDakase vizeSahIna anya sthitikANDaka hotA hai, kintu vaha sthitikANDaka jaghanya sthitisatkarmavAle ke jaghanya hotA hai aura utkRSTaMsthiti vAle ke utkRSTa hotA hai / parantu dvitIyAdi sthitikANDaka sabhI jIvoMke sadRza hote haiM vahIM anivRtti 1. ja. pa. pu. 13 pR. 35 / 2. ja. pa. pu. 13 pR. 36-37 / 3. ja.dha. pu. 13 pR.38 / Page #116 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . ma gAthA 127 ] labdhisAra [ 115 karaNa ke prathamasamaya meM anya anubhAgakANDaka hotA hai, kyoMki pUrvakaraNa ke aMtima samaya ke anubhAga satkarmakA anantabahubhAga anubhAgakANDakarUpa se grahaNa kiyA gayA hai, kintu guNazreNi pahale ke samAna hI galitAvazeSa prAyAmavAlI udayAvalise bAhara hotI hai / mithyAtva aura samyagmithyAtvakA satkarma bhI usIprakAra pravRtta rahatA hai' / anivRttikaraNa ke prathamasamaya meM darzanamohanIya karma kI aprazastaupazAmanAkA vinAza ho jAtA hai, zeSakarma upazAnta aura anupazAnta donoM prakAra se rahate haiN| kitane hI karmaparamANuoM kA bahiraGga antaraGga kAraNavaza udIraNA dvArA udayameM anAgamanarUpa pratijJA aprazastopazAmanA hai / kevala prazastaupazAmanA hI vicchinna nahIM huI, kintu darzanamohanIyatrika ke nidhattikararaNa va nikAcitakaraNa bhI naSTa hogaye, kyoMki sabhI rithatiyoMke sabhI paramANu zrapakarSaNa dvArA udIraNA karaneke liye samartha ho gaye haiM / gAthA 118 dvArA pranivRtti yuke atirikta zeSa sAta karmokI sthitisatkarmakA nizcaya kiyA gayA hai | darzanamohanIyakA sthitisatkarma vizeSaghAta ke vaza se pRthaktva lakSasAgara ho jAtA hai / tatpazcAt prathamasthitikAMDaka se lekara sahasroM sthitikAMDakoM dvArA zranivRttikaraNakAlake saMkhyAta bahubhAga vyatIta hone para aura saMkhyAtavAMbhAga zeSa rahane para darzanamohanIyakA sthitisatkarma lakSapRthaktvasAgara se kramazaH ghaTakara pUrA ekasahasrasAgara prasaMjJIpaJcendriya ke sthitibandha ke samAna ho jAtA hai| usake bAda sthitikAMDaka pRthaktva ke sampanna hone para caturindriya jIvoMke bandhake samAna darzanamohanIyakA sthitikarma 100 sAgara pramANa ho jAtA hai / usake pazcAt sthitikAMDaka pRthaktvake sampanna hone para trIndriyajIvoM ke sthitibandhake samAna 50 sAgara, usake bAda sthitikAMDakapRthaktva ho jAne para dvIndriyajIvoM ke sthitibaMdhavat 25 sAgara, tatpazcAt pRthaktva sthitikAMDakoMke dvArA ekendriyajIvoMke sthitibandha sadRza ekasAgara isake bAda sthitikAMDaka pRthaktvadvArA palyopamapramAraNa sthitisatkarma zeSa raha jAtA hai / yahAM 'pRthaktva' vipulavAcI hai / palyopapramANa sthitisatkarma rahane se pUrva sarvatra hI apUrvakararaNa ke prathamasamaya se lekara sthitikAMDakAyAma palyake saMkhyAtaveMbhAga pramANa hotA 1. ja.dha. pu. 13 pR. 39 / 2. ja. dha. pu. 13 pR. 40 / 3. ja. dha. pu. 13 pR. 41 / 4. ja.dha. pu. 13 pR. 42-43 / Page #117 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . .. :. .. "dhimA . . . . . . . . / gAthA 2. hai, kintu darzanamohanIyakA sthitisatkarma palyApamapramANa avaziSTa rahane para sthitikANDakAyAma palyApanaka. sarUvAtabahumAgapramAraNa hotA hai| usake pazcAta jo-jo sthitisatkarma zeSa rahatA hai usa-usakA sakhyAtabahubhAga sthitikANDakAyAma hotA hai / / isaprakAra sahasro sthitikAMDakoMke vyatIta honepara palyopamake sabase antima saMkhyAta / bhAgapramANa durApakRSTi saMjJA bAlA sthitisatkarma hotA hai| jisa pravaziSTa satkarma meMse saMkhyAta bahubhAgako grahaNa kara sthitikAMDakakA ghAta karanepara ghAta karane se zeSa bacA sthitisatkarma niyamase palpopamake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa hokara avaziSTa rahatA hai, usa sabase antima sthiti satkarmakI dUrApakRSTi saMjJA hai, kyoMki palyopapramANa sthitisatkarma se atyanta dUra utarakara sabase jaghanya palyopamake saMkhyAtaveMbhAgarUpa se isa sthitisatkarma kA avasthAna hai palyogamapramAlA sthitisatkarma se nIce atyanta dUrataka apakarpita kI gaI honese aura atyanta kRya-alpa hone me yaha sthiti durApakRSTi hai| yahAM se lekara asaMkhyAta bahubhAga ko grahaNa kara sthitikANDaka ghAta kiyA jAtA hai ataH vaha sthiti durApakRSTi kahalAtI hai| yaha darApakASTAMsthAtaka mada svarU: kyA .. vRttikarArUpa pariNAmarakandvAnaHsAsa karana-sa adhAzA sthiAMtavAmagara, namaka : : kA virodha hai / para svabhAgapramAvAlAma dhandha ama. bahubhAgavAle saMkhyAtahAra sthAtakAMjaka vyattAta hAnapara vahI sabhyakAvA asa -- samavaprabadroM kI udIragA hotA hai| yahAM se pUrva savatra hA asakhyAtalokapramANa pratibhAgake anusAra samyaktva ko udoraNA pravRtta hotI thI, parantu yahAM para palyopamake asaMkhyAtaveMbhAgapramAga pratibhAgake anusAra samyaktvakI udoraNA pravRtta huI / apakarSita samasta dravya meM palyopamake asaMkhyAtaveMbhAga kA bhAgadekara jo labdha pAve utane dravyako udayAvAlise bAhara guNagImeM nikSipta karatA hai / guNazreNIke asaMkhyAtaveMbhAga mAtra dravyako jo asaMkhyAta samayaprabaddha mAtra hai, isa samaya udIrita karatA hai / tadanantara bahuta sthitikANDako ke vyatIta hone para mithyAtvake antimakANDaka meM mithyAtvakI udayAvalise bAharake sarvadravyako grahaNa kiyaa| isaprakAra mithyAtvakA udayAvali arthAt ucchiSTAvalimAtra dravya zeSa raha jAtA hai / samyaktva, samyagmithyAtva aura mithyAtva / 1. 2. 3. ja..pu 13 1 44 / ja. pa. pu. 13 pR. 44-45. ! ja. dha, pu. 13 pR. 43 / Page #118 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 127 // labdhisAra [ 117 ina tInoM prakRtiyoMkA sadRzaM sthitikANDaka hotA thA, kintu sabase pahale vinAzako prApta honevAlI mithyAtvaprakRtikA isa sthAnapara vizeSa ghAta hotA hai isameM koI virodha nahIM hai| mithyAtvake antimakANDaka kI antimaphAlIkA dravya sarvasaMkramaNa dvArA saMkrAnta honepara samyaktva aura samyanmithyAtvakA zeSa sthitisatkarmake asaMkhyAta bahubhAgako ghAta karanevAle sthitikANDaka hote haiM / isaprakAra saMkhyAtahajAra sthitikAMDakoM ke vyatIta honepara samyagmithyAtvake udayAvalIke bAhara sthita samasta dravyakA kAMDakaghAta dvArA grahaNa hotA hai tathA mizra (samya gmithyAtva) prakRtiko mAtra ucchiSTAvalipramArA sthiti satkarma zeSa raha jAtA hai / usa samaya samyaktvakI AThavarSapramANa sthiti zeSa rahatI hai, zeSa sarvasthitiyAM sthitikANDakarUpa se ghAtako prApta ho cukI haiM / mithyAtvake antimakANDakako antimaphAlikA patana hone para mithyAtvakA jaghanya sthitisaMkrama hotA hai, kyoMki mithyAtvakA isase jaghanya anya sthiti saMkrama nahIM pAmA plaa| tara yI vA svakA utkRSTa pradezasaMkrama hotA hai, kyoMki mithyAtva ke samastadravyakA sarvasaMkrama karanevAle jIvake utkRSTa pradeza saMkranakI vyavasthA bana jAtI hai / itanI vizeSatA hai ki gugita karmAzika nAraka bhavase Akara atizItra paduma paryAyako grahaNakara darzanamohaqI kSapaNA karanevAlA honA cAhiye, anyathA ajadhanya-anutkRSTa pradezasaMkrama hotA hai tathA usI samaya samyanmithyAtvakA utkRSTa pradezasatkarma utpanna hotA hai, kyoMki mithyAtvakA kucha kama DeDhaguNahAni guNita samayaprabaddhapramANa samasta dravya usarUpase pariNama jAtA hai| isaliye mithyAtva ke jaghanyasthitisaMkramake sAtha honevAle utkRSTa pradezasaMkramake pratigrahavaza usI samaya samyagmithyAtva kA utkRSTa pradeza satkarma hotA hai, yaha siddha ho jAtA hai / tadanantara mithyAtva do samayakama eka prAvali pramANa sthitiyoMko kramase galAkara jisasamaya do samayamAtra kAlavAlI sthiti zeSa rahatI hai, usasamaya mithyAtvakA jaghanya sthitisatkarma hotA hai, kyoMki mithyAtvakA isase jaghanya sthitisatkarma upalabdha nahIM hotA / jisa samaya 1. ja. pa. pu. pR. 48-50 / 2. ja. dha. pu. 13 pR. 53 / 3. ja. dha. pu. 13 pR. 54 / / Page #119 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118 ] sabdhisAra [ gAthA 128-130 mithyAtvakI do samaya sthiti zeSa rahatI hai usa samaya vaha stibuka saMkrama dvArA sajAtIya prakRti meM saMkramita ho jAtI hai| isaliye tadanantara samayameM mithyAtvasambandhI prakRti satkarma, sthitisatkarma, anubhAgasatkarma aura pradezasatkarma niHsattva ho jAte haiM / isIprakAra samyagmithyAtvake antimakAMDakako antimaphAlike kucha kama Der3ha guNahAni samayaprabaddhapramANa dravyako sarvasaMkrama dvArA samyaktvaprakRtimeM saMkramita karanepara samyagmithyAtvakA jaghanya sthitisaMkrama hotA hai, kyoMki anivRttirUpa pariNAmoMke dvArA durApakRSTirUpa se ghAtita karaneke bAda zeSa bacI sthitike jaghanya hone meM virodhakA abhAva hai, parantu usasamaya samyagmithyAtvakA pradezasaMkrama utkRSTa hotA hai, kyoMki guNitakarmAzika jIvakI vivakSAmeM utkRSTa pradezasaMkrama hone meM virodhakA abhAva hai tathA usIsamaya samyaktvaprakRtikA utkRSTa pradeza satkarma hotA hai, kyoMki samyagmithyAtvake utkRSTa pradezoMkA usameM saMkrama huA hai / isake pazcAt do samayakama udayAbali galina hone para samyagmithyAtvakA jaghanya sthitisatkarma, do samaya kAlapramANa, eka sthitirUpa hotA hai / ___ aba midvika ko antimaphAlikA gaNazreNimeM nikSiptadravya ke kamasahita pramANaprAvikA kathana karate haiM 'missadugacarimaphAlI kiMcaNadivaDDsamayapabaddhapamA / gugAsaDhi kariya tado asaMkhabhAgeNa puvaM va // 12 // sesaM visesahINaM bhaDavassuvarimaThidIe saMkhuddhe / caramAuli va sarisI rayaNA saMjAyade etto 5126 // 'aDavastAdo uvari udayAdipravadvidaM ca guNaseDho / aMtomuhuttiyaM ThidikhaMDaM ca ya hodi sammasta // 130 // 1. ja. dha pu. 13 pR. 51-52-53 / 2. ja.dha. pu. 13 pR. 55-56 / 3. ja.dha. pu. 13 pR. 64 / 4. ja.dha. pR. 13 pa. 56-60 va 65-66 / Page #120 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 160 ] labdhisAra [ 116 ____ artha-mizradvika arthAt mizramohanIya (samya gmithyAtva) aura samyaktvamohanIya ina donoM prakRtiyoMkI apanI apanI antimaphAliyoMkA drabya kuchakama Der3haguNahAni guriNata samayaprabaddhapramANa hai / pUrvokta prakAra una donoM antimaphAliyoMke dravya meM palyake asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga dene para eka bhAga guNazraNA nikSepameM diyA jAtA hai / guNazreNi pAyAmarUpa antarmuhartakAla kama AThavarSa pramAga UparakI sthitiyoM meM caramAvaliparyanta ? sadRza caya se hIna isa racanArUpa zeSa bahubhAga dravya diyA jAtA hai| samyaktvamohanIya kI ATha varSa sthiti karane ke samayase lekara Upara sarvatra udayAdi avasthiti guNazreNi AyAma hai tathA samyaktvamohanIyakI sthitimeM sthitikhaMDa kA AyAma antarmuhUrtapramANa hai / isake prAge eka-eka sthitikAMDaka dvArA antarmuhUrtaantarmuhUrta sthiti ghaTAtA hai| vizeSArtha- jisa samaya samyaktvaprakRtikA sthitisatkarma AThavarSapramANa hotA hai, usa samaya meM (patita) honevAlI apanI antimaphAlike dravya ke sAtha samyagmithyAtva kI antima phAliko graharaNakara samyaktvake uparima AThavarSapramANa niSekoMmeM siMcana karatA humA' udayameM stoka pradezajako detA hai| usase UparavartI samayasambandhI sthitimeM asaMkhyAtaguraNe pradezajako detA hai / isaprakAra pahaleke guNazrerigazIrSake prApta hone taka pratyeka sthiti meM uttarottara asaMkhyAtaguNe pradezajako detA hai / samyagmithyAtvasambandhI antimaphAlike kuchakama Der3haguNahAni guriNata samayaprabaddhapramAraNa dravyako (apakarSaNabhAgahArase asaMkhyAtaguNe) palyopamake asaMkhyAtaveM bhAga se khaNDita kara eka bhAgamAtra dravya ko guNazrerigameM nikSiptakara punaH zeSa bahubhAgapramANa dravyako gopucchAkAra se guNazreNizIrSa se Upara antarmuhartakama ATha varSako sthitiyoM meM nikSipta karatA hai / isaprakAra guNazreriNazIrSa se anantara uparima prathama sthiti meM asaMkhyAtaguraNe pradezaja kA nikSepa hotA hai, kyoMki dravya bahubhAgapramANa hai aura sthitiyAyAma stoka hai / usase Upara sarvatra (anantara upanidhAke anusAra) pATha varSapramANa sthitike antima niSekake prApta honetaka vizeSahIna vizeSahIna dravya diyA jAtA hai| AThavarSapramANa sarva gopucchoMke 1. jaba samyagmithyAtva kI caramaphAlIkA saMkramaNa samyaktvameM hotA hai, taba samyaktvakA 8 varSapramANa sthitisatkarma hotA hai / (ja. dha. pu. 3 pR. 205) Page #121 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 120 ] abdhisAra [ gAthA 131 Upara isa samaya diyA jAnevAlA dravya pratyeka sthiti ke prati pUrvake avasthitadravyase asaMkhyAtaguNA hotA hai, kyoMki antimaphAli kA dravya kucha kama Der3haguNahAniguriNata samayaprabaddha pramANa hai' / samyaktva kI AThavarSa sthitisatkarma se pUrva udayAvalise bAhya guNazreriNa pAyAma thA, kintu aba yahAM se udayarUpa vartamAna samayase hI guNazreNi AyAma prArambha ho jAtA hai isaliye yaha guNazreNI pAyAma 'udayAdi' kahA jAtA hai / pUrva meM pratisamaya guNazreriga AyAma ghaTatA jAtA thA isaliye vaha galitAvazeSa guNanoNi thI, kintu aba nIce kA ekasamaya vyatIta honepara uparima sthitikA ekasamaya guragazreriNameM mila jAnese guNoMriga pAyAma jitanA thA utanA hI rahatA hai, ghaTatA nahIM hai| ataH yaha guNazreNi pAyAma avasthita svarUpa hai| isaliye yaha udayAdiavasthita guNazreriNaAyAma hai / pUrvameM ekasthiti kANDaka dvArA palyakA asaMkhyAtavAMbhAga sthitikA ghAta hotA thA, kintu aba eka sthitikAMDaka dvArA antarmuhartamAna sthitikA ghAta hotA hai, kyoMki isa sthalapara palyopamake asaMkhyAtabhAga Adi vikalpa saMbhava nahIM haiN| anubhAga. apavartana kA nirdeza karate haiM--- 'vidiyAvalissa paDhame paDhamassaMte ya AdimaNiseye / tiTThANeNaMtaguNeNaNakamobaTTaNaM carame // 131 // artha-dvitIyAvalike prathama niSeka, prathamAvali (udayAvali) ke antima niSeka aura udayarUpa prathama niSeka, ina tInasthAnoM meM samyaktvakI AThavarSakI sthitise ucchiSTAvali paryanta samyaktvaprakRtike anubhAgakA pratisamaya anantaguraNe ghaTate kramase apavartanaghAta hotA hai| vizeSArtha- samyaktvaprakRtike antimakANDakakI (mizra va samyaktvaprakRtikI) dvicarama do phAlike patana samayameM-AThavarSa sthiti karaneke samayase pUrvasamaya taka to latA-dArurUpa dvisthAnagata anubhAga hai so anubhAgakAMDakaghAtase anantAguNA hIna huA / 1. ja. pa. pu 13 pR. 64-66 / dha pu. 6 pR. 256-60 / 2. ' ja.dha. pu. 13 pR. 56-60 / 3. ja. pa. pu. 13 pR. 63 / dha, pu. 6 pR. 256 / Page #122 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 131 ]. labbisAra [ 121 punaH inhIM antima do kAlike patana samaya meM prAThavarSakI sthiti karane ke samaya meM anantaguNA hIna hokara latA ke samAna eka sthAnIya anubhAga huaa| yahAMse lekara pUrva meM jo antarmuhUrta kAlake dvArA anubhAgakAMDakaghAta hotA thA usakA abhAva huA aura prati samaya zcanantaguNe hIna kramase zranubhAgakA apavartana hone lgaa| vahAM anantaravartI zrAvarSa sthiti karane ke samaya se pUrva samaya meM niSekakA jo anubhAga sattva thA usase anantaguraNAhIna AThavarSa sthiti karane ke samaya meM udayAvalike uparavartI uparitanAvalI ke prathama niSekakA anubhAgasattvaM zravaziSTaM rahatA hai / avaziSTa ananta bahubhAgarUpa anubhAgakA vizuddhi-vizeSa se apavartana huA nAza huaa| tathA usI samaya meM udayAvalike antima niSekakA anubhAgasattva apane se uparavartI usa uparitanAvalike ( dvitIyAvali ke ) prathama niSeka sambandhI prabhAga sattvase anantaguNA hIna rahatA hai tathA avaziSTakA nAza hotA hai / punaH usase anantaguNA hIna udayAvalike prathama niSekA anubhAgasattva rahatA hai, zeSakA nAza hotA hai / usase anantaguNAhIna AThavarSa sthitikarane ke samaya se lekara anantaravartI AgAmI samaya meM anantaguNAhIna anubhAgasattva hotA hai / isaprakAra pratisamaya anantaguNA hIna anukramase ucchiSTAvalike antima samaya paryanta anubhAgakA apavartana jAnanA / bhAvArtha - jisasamaya samyaktva prakRtikA AThavarSa pramANa sthiti satkarma hotA hai| usase pahale samyaktva prakRtikA anubhAga latA dArurUpa dvisthAnIya thA / usakI aba eka latA sthAnIyarUpa se pratisamaya apavartanA prArambha hotI hai, pahale antarmuhUrtakAla dvArA anubhAgakAusrat racanA karatA thA aba pUrvake kANDakaghAtakA upasaMhArakara pratyeka samaya meM samyaktva prakRtike anubhAgakI anantaguraNI hAnirUpase apavartanA hotI hai / anantarapUrvaM samaya ke anubhAga satkarmase vartamAna samaya meM anubhAga satkarma udayAvalise bAhara ( dvitIyAvalike prathama niSekameM) anantaguraNA hIna hai / isa anubhAgasatkarma se udayAvali ke bhItara anupravizamAna ( udayAvalike antima niSeka meM ) anubhAgasatkarma granantaguNA hIna hai / isase bhI udaya samaya meM praveza karanevAlA ( prathama niSekameM) anubhAga satkarma anantaguNA hIna hai / isaprakAra darzanamohanIya ke kSaya honeke ekasamaya adhika eka pravali pUrvataka pratyeka samayameM isIprakAra jAnanA cAhiye / isake pazcAt eka prAvali kAlataka udaya meM pravizamAna anubhAgakI pratisamaya apavartanA pAI jAtI hai' | 1. ja. dha. pu. 13 pR. 63 // Page #123 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122 } labdhisAra [ gAthA 132-133 'AThavarSa kI sthiti ke pazcAt kahAMtaka aura kisa vidhise dravyanikSepa hotA hai isakA kathana karate haiM aDavasse uvarismi vi ducarimakhaMDassa crimphaalitti| saMkhAtIdaguNakkama vizeSahINakkama dedi // 132 / / artha-pAThavarSa kI sthiti karaneke anantara samayase lekara dvicaramakANDakakI antimaphAlike patana samayataka udayAdi avasthita guraNazreriNAyAmameM asaMkhyAtaguNA krama liye hue tathA Upara antarmuhUrtakama AThavarSapramANa sthitiyoMmeM vizeSahIna arthAt caya ghaTatA krama liye nikSepaNa hotA hai arthAt diyA jAtA hai| vivArma..... mAlavarSakI kitisatkarmake anantarase lekara antarmuhUrtapramANa sthitikANDakaghAta ke dvArA apavartita honevAlI samyaktvakI sthitiyoM meM jo pradeza pUja hotA hai, apakarSaNa bhAgahArake pratibhAgadvArA use grahaNakara udayAdi avasthita-guNazreriNameM nikSipta karatA huA udayameM stoka pradezapujako detA hai| usase anantarasamaya meM asaMkhyAtaguNA detA hai / isaprakAra kramase guNazreNizIrSake adhastanasamayake prApta hone taka asaMkhyAtaguNita kramase siMcana karatA hai / punaH isase uparima anantara eka sthitimeM bhI asaMkhyAtaguraNe pradezapuja kA. siMcana karatA hai, kyoMki yahAM avasthita guNazreriNa nikSepakI pratijJA kI gaI hai / isasamaya apakaSita hue dravya ke bahubhAgako antamuhartakama AThavarSoM ke dvArA bhAjitakara vahAM jo ekabhAga pramANa dravya prApta ho, vizeSa adhika karake use isa samayake guNazreriNazIrSa meM nikSipta karatA hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai| isase Upara sarvatra pratisthApanAvalimAtrase antimasthitiko nahIM prApta hone taka vizeSahIna-vizeSahIna dravyakA siMcana karatA hai / isaprakAra yaha krama dvicarama sthitikANDakataka hotA hai / pAThavarSa pramANa sthitisattva pravaziSTa karaneke prathama (pUrva) samayameM, AThavarSapramANa sthitisasva karane ke samaya meM, AgAmo samayameM pAye jAnevAle vidhAna ArikA kathana bhaDavasse saMpAhiyaM puThivallAdo asaMkhasaMguNiyaM / uvariM puNa saMpAhiyaM asaMkhasaMkha ca bhAgaM tu // 133 // 1. ja. dha. pu. 13 pR. 64-70 / ka. pA. sutta. pR. 652 / Page #124 -------------------------------------------------------------------------- ________________ : labdhisAra ThidikhaMDAmukkIraNa ducarimasamaprati carimasamaye ca / prokkadikAlIgar3havvANi gisiMcade jamdA // 134 // avasse saMpahiyaM guNaseDIsIsayaM asaMkhaguNaM / puThivallAdo ziyamA uvari visesAhiyaM dislaM / / 135 // avas ya ThidIdo carimedara phAslipaDidadavvaM kha I saMkhAsaMkhaguNaM seguvarimaditsamANamahiyaM sIse // 136 // jadi goucchavisesaM rigAM dave tovi dhapamANAdo / jamhA asaMkhaguNaNaM Na gaNijjadi taM tado ettha // 137 // tattakkAle dissaM vajjiya guNA seTisIsayaM ekkaM / uvarimaThidI vaTTadi visesahINakkameNeva // 138 // gAthA 134- 138 ] [ 123 prarthasamyaktvaprakRti kI ATha varSa sthiti zeSa rahane ke samaya meM mizra ( samyagmithyAtva ) aura samyaktva prakRti sambandhI kANDaka kI camaphAliyoM kA dravya, pUrva samaya ke samyaktvamohanIya ke sattva dravya se prasaMkhyAtaguNA hai / samyaktva mohanIya ke sattva dravyase, sthitikANDako tkIrNakAla ke dvicarama samaya paryanta apakarSita phAlidravya saMkhyAtaveM bhAga hai aura antima samaya meM apakarSita phAlidravya saMkhyAtaveM bhAga hai / yaha dravya nikSepa kiyA jAtA hai / / 133 34 // samyaktva prakRti kI ATha varSa sthiti zeSa rahane ke samaya guNazreNIzIrSa kA dravya adhastana guNazreNizIrSake dravyase niyamataH prasaMkhyAtaguNA hai / uparima guNazra eNi zIrSoM kA dRzyamAna dravya apane apane se pUrva guNa zizIrSa ke dravyase vizeSAdhika haiM / / 135 / / samyaktva prakRti kI ATha varSa pramANa sthiti zeSa rahane para samasta sthita dravya se carama phAli kA dravya saMkhyAtaguNA hIna hai aura anya phAliyoM kA dravya asaMkhyAtaguNA hIna hai isaliye uparitana gurAzra zizIrSakA dravya vizeSa adhika hai || 136 / / yadyapi athastana guNe riMgazIrSa se uparitana guNA gizIrSa meM gopuccha caya RNa hai arthAt ghaTatA hai to bhI dhana ( milAyA jAne vAlA dravya ) ke pramANase Page #125 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 124 ] labdhisAra ... { gAthA 138 asaMkhyAtaguNA hIna hai| isaliye isa cayarUpa RNa ko nahIM gimA arthAt dravyapramANa lAne meM isako dRSTise projhala kara ghaTAyA nahIM gayA / / 137 / / ....... ___ usa samaya guNazreNizIrSa ko chor3a kara uparima sthitiyoM meM dRzyamAna dravya pratyeka niSekameM vizeSahIna kramase vartana karatA hai / / 138 / / vizeSArtha- isa maga pAgakarSita DA navya ke bahubhAgako antarmuhUrta kama pATa varSoM dvArA bhAjitakara vahAM jo ekabhAgapramAraNaM dravya prApta ho, vizeSa adhika karake use isa samayake guNazreNizIrSa meM nikSipta karatA hai yaha ukta kathanakA tAtparya hai| isase Upara sarvatra pratisthApanAvalimAtrase antima sthiti ko nahIM prApta hone taka vizeSahInavizeSahIna dracyakA siMcana karatA hai / isaprakAra pAThavarSa ke sthitisatkarmavAle jIvake prathamasamayameM dIyamAna dravyakI prarUpaNA kii| aba vahIM dRzyamAna drabya kiMsaprakAra avasthita rahatA hai isakA nirNaya kareMge / yathA-paleke guNazreriNazIrSase isa samayakA guNazreNizIrSa asaMkhyAtaguNA nahIM hotA hai / isa samaya apakarSita kara grahaNa kiyA gayA samasta dravya bhI milakara pAThavarSa sambandhI eka sthiti ke dravyako palyopamake asaMkhyAtaveM bhAgase bhAjitakara jo eka bhAga labdha Abe utanA hotA hai, kyoMki mAThavarSa pramANa niSekoM meM apakarSaNa bhAgahAra kA bhAga dene para jo labdha Abe tatpramANa hai / punaH usake bhI asaMkhyAtaveM bhAgapramANa dravya ko hI nIce guNazreNimeM siMcita karatA hai / zeSa asaMkhyAta bahubhAgako isa samaya ke guraNazrerigazIrSa se uparima gopucchAyoM meM AgamameM prarUpita vidhi ke anusAra siMcita karatA hai| isa kAraNa se pahale ke guNazreNizIrSa se isa samaya kA guNazreNizIrSa asaMkhyAtaguNA nahIM huaA, kintu dRzyamAna dravya vizeSAdhika hI hai aisA nizcaya karanA cAhiye / vizepAdhika hotA huA bhI asaMkhyAtavAM bhAga hI adhika hai, anya vikalpa nahIM hai| aba isI asaMkhyAtaveM bhAga adhika ko spaSTa karaneke liye yaha prarUpaNA karate haiM / yathA adhastana samayake guNazreNi zIrSa kA dravya lAnA cAhate haiM isaliye Der3ha gaNahAni guNita eka samayaprabaddha ko sthApitakara usakA antarmuhUrta kama AThavarSa pramANa bhAgahAra sthApita karanA cAhiye / isaprakAra sthApita karane para pichale samayake guNa 1. ja. pa. pu 13 pR. 68 / Page #126 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 138 ] [ 125 zreNIkA dravya prApta hotA hai / isa samaya ke guNazreNizIrSa dravyako lAne kI icchA honepara eka gopucchavizeSase hIna isI dravyako sthApita kara isa samaya apakarSita dravyake bahubhAgako antarmuhUrta kama grAuvarSo ke dvArA bhAjitakara vahAM prApta ekabhAga mAtra dravya se ise adhika karanA cAhiye aura yaha adhika dravya, pichale gurAzreNizIrSa meM jo gopuccha vizeSa adhika hai usase tathA usImeM arthAt pichale guNazreNizIrSameM isa samaya prApta huA jo prasaMkhyAta samayaprabaddhapramAraNa guraNazreNisambandhI dravya hai usase asaMkhyAta - guraNA hai, kyoMki palyopamake tatprAyogya asaMkhyAtaveM bhAgapramANa aMka yahAM para guNakArarUpase pAye jAte haiM parantu vahAM ke samasta dravya ko dekhate hue vaha prasaMkhyAtaguNA hIna hai, kyoMki sAdhika apakarSaraNa - utkarSaNa bhAgahAra ke dvArA usake khaNDita karane para vahAM jo eka bhAga prApta ho vaha nArA hai / isaliye isane mAtra grAMdhaka dravya ko nikAla - kara aura pRthak rakhakara vahAM adhastana guNazregizIrSa ke eka gopuccha vizeSa se adhika tatkAla prApta asaMkhyAta samayapravaddhapramANa samadhika dravyake nikAla dene para apanIta zeSa jo rahe utanA pahale ke guNazreNizIrSase vartamAna guNazreNizIrSa sambandhI dravya adhika hotA hai aisA nizcaya karanA caahie| isaprakAra Age bhI pratyeka samaya meM asaMkhyAtaguNe dravyakA apakarSaekara udayAdi zravasthita guNa riMga meM nikSepa karanevAle kI dIyamAna aura dRzyamAna dravyakI pUrI prarUpaNA isIprakAra karanI cAhie / itanI vizeSatA hai ki AThavarSa prasAraNa sthiti satkarmavAle jIvake prathama sthitikAMDakase lekara dvicarama sthitirussar patita honevAlI ina saMkhyAtahajAra sthitikANDakoM kI antima phAliyoM meM bheda hai, kyoMki unake patana samaya guNa gizIrSa meM patita honevAlA dravya vahAM sambandhI pUrvake saMcayarUpa gopucchako dekhate hue saMkhyAtavAM bhAga adhika dekhA jAtA hai / aba usakA apavartana dvArA nirNaya karake batalAte 1 yathA - vahAM sambandhI pUrvake saMcayako lAnA cAhate haiM isaliye Der3ha guNahAnimuriNata eka samayaprabaddhako sthApitakara punaH antarmuhUrta kama ATha varSa pramANa isakA bhAgahAra sthApita karanA cAhie / aba prathama sthifaaisant antima phAlikA patana hote samaya kANDaka dravyako lAnA cAhate haiM isaliye Der3ha guhAnigurita samayaprabaddha ke antarmuhUrtase bhAjita ATha varSa pramANa AyAma ko bhAgahArarUpa se sthApita karanA cAhie / isaprakAra sthApita karane para prathama sthitiarusha antimaphAlikA dravya zrAtA hai' / punaH isake prasaMkhyAtaveMbhAgapramANa dravyako 1. dezona kANDakadravya pramANa prAtA hai / arthAt caramaphAli dravyakANDaka dravyake bahubhAgapramArA hai| sAra Page #127 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 126 ] labdhisAra / gAthA 136 hI nIce guNazreriNa meM nikSiptakara zeSa bahubhAgapramANa dravyako avasthita guNariNazIrSa se lekara antamuhUrta kama ATha varSoM meM gopucchAkArarUpase sIMcatA hai| isaliye antarmuhUrtakama ATha varSoM ke dvArA isa kANDakadravya ke bhAjita karane para vivakSita samayake avasthita guNazreNizIrSameM patita honevAlA dravya vahAM sambandhI pUrvake saMcayake samanantara adhastana guNa riNazIrSa ke saMkhyAtavAM bhAga pAtA hai / isaliye siddha huA ki usa avasthA meM dvicarama guNazreNizIrSa se antima guNazreNi zIrSakA dravya saMkhyAtavAM bhAga adhika hokara dikhAI detA hai| isIprakAra Upara bhI sarvatra dvicaramasthitikAMDaka kI antimaphAli ke prApta hone taka le jAnA cAhiye, kyoMki eka kama sthitikANDakake utkIraNakAlapramANa kAlataka asaMkhyAtavAM bhAga adhika aura kANDakake antima samaya meM saMkhyAtavAMbhAga adhika guNa NizIrSa meM dRzyamAna dravya hotA hai / isa prakAra isa kathanake sAtha pUrvokta kathanakA koI bheda nahIM pAyA jAtA hai / isaprakAra dvicarama sthitikANDakako antima phAli paryanta hI yaha prarUpaNAprabandha hai' / Ago antimA vikAga gahate haiM.... guNase disaMkhabhAga tatto saMkhaguNa uvrimtthidiishro| sammattacarimakhaMDo ducarimakhaMDAdu saMkhaguNo // 136 // artha- guNazreNi ke saMkhyAta bahubhAga ko aura usase saMkhyAtaguNI uparitana sthitiyoMko ghAta ke liye grahaNa karane vAlA carama sthitikANDaka, dvicarama sthitikANDaka dhAta se saMkhyAtaguNA hai / / vizeSArtha-pahale ATha varSapramANa sthitisatkarma se lekara vizeSahInake kamase antarmuhurta aAyAmavAle sthitikAMDakoM kA ghAta kara yahAM dvicarama sthitikANDakame saMkhyAtaguNe AyAmarUpase antima sthitikANDakoM ko grahaNa karatA hai yaha tAtparya hai / isaprakAra isa alpabahutvake dvArA antima sthitikANDakakA pramANa-viSayaka nirNaya karake aba samyaktvake antima sthitikANDakako grahaNa karatA humA isa vidhi se grahaNa karatA hai isa bAtakA jJAna karAne ke liye kahate haiM "carama sthitikANDakako ghAta ke liye grahaNa karatA huA guNazreriMgake (uparima) saMkhyAta bahubhAga ko grahaNa karatA hai aura uparima anya saMkhyAtagaNI sthitiyoM ko grahaNa karatA hai|" 1. ja. dha. pu. 13 pR. 67-70 / Page #128 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 136 ] lAMghasAra [ 127 akta kathanakA tAtparya yaha hai ki samyaktvake antima sthitikANDakako ghAtake liye grahaNa karatA huA isa samaya upalabdha honevAle avasthita gaNazreNi AyAmake saMkhyAtaveM bhAga ko arthAt antima sthitikANDakake utkIraNakAla sahita kRtakaraNIya kAlako chor3akara punaH zeSa saMkhyAta bahubhAga ko grahaNa karatA hai / "kevala itanI hI sthitiyoM ko nahIM grahaNa karatA hai, kintu inase saMkhyAtaguNI uparima antarmuhUrtapramANa ratana sthiti ke nidheka . viziSTasyaSTIkaraNArya jAdhavalA (pu. 13) draSTavyA'sti / .. cazmAsthiti kAka ke liye gRhItaM mayAma ... .. N avapriyatagurunAyIkA sairAta baiMbhAga jyAvallabhArasamasta abarayeta zivA PAN cussARI maradhyAsa bhAga LAUNE (marAsthitamuhAkAkA for kRtakRtyakAla arthAt gaNitAvIja kA saMnyAta bAga karama makANDakaparavAra) zira anidhilAgata Page #129 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 1 labdhisAra [ gAthA 140-142 anya sthitiyoM ko bhI grahaNa karatA hai / " isa kathana dvArA antima sthitikANDakakA pramANa pRthak dikhalAyA gayA jAnanA caahiye| isalie avasthita gaNazreriNazIrSase uparima sarva gopucchAyeM aura avasthitarUpase kiyA gayA samasta guNa zreNizIrSasthAna ina sabako grahaNa kara tathA apUrvakaraNa ke prathama samayase lekara apUrvakaraNa aura anivRttikaraNake kAlase vizeSa adhikarUpase racita purAne ma.gaNizIrSake uparima bhAgameM antarmuhartapramANa sthitiyoMko grahaNakara antima sthitikANDakako ghAta ke lie grahaNa karatA hai'| ___ samyaktyA prakRti ke antimakANDakako prathamaphAloke prathama samayase lekara usake dvicaramaphAloke patanasamaya paryanta usa kANDakotkoraNakAlameM phAlidravya va apakRSTa dravya ke nikSepa vizeSakA vidhAma kahate hai sammattarimakhaMDe ducarimaphAliti siriNa pvaabho| saMpahiyaputvaguNaseDhIsIse sIse ya carimamhi // 140 // tattha asaMkhejjaguNaM asaMkhaguNahINayaM visesUrNa / saMkhAtIdaguNaNaM visesahINaM ca dattikamo // 141 // mokkaTTida bahubhAge paDhame sesekkabhAgabahubhAge / vidie pavvevi sesigabhAgaM tadiye jahA dedi // 142 // artha-samyaktva prakRtike antima sthitikANDakakI dvicaramaphAli taka dIyamAna dravyake tIna parva (zreNiyAM) haiM / vartamAna isa samayakI gaNazreriNazIrSa taka, prAcIna gaNazreNizIrSa taka, antima sthiti kANDaka ke anta taka / prathama parva meM apakarSita dravyakA asaMkhyAta bahubhAga asaMkhyAtaga gaNe kramase diyA jAtA hai, usase anantara sthiti meM prasaMkhyAtaguNA hIna dravya diyA jAtA hai / dUsare parvameM zeSa asaMkhyAtaveM bhAgakA asaMkhyAtabahubhAga dravya vizeSa hIna kamase diyA jAtA hai, usase anantara sthitimeM asaMkhyAtagaNA hIna dravya diyA jAtA hai| tRtIya parva meM zeSa ekabhAga pramANa dravya vizeSa hIna kramase diyA jAtA hai / 1. ja.dha. pu. 13 pR.71-72-73 / Page #130 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA"543'] 'labdhisAra [ 126 ...vizeSAtha-sabhyaktva mohanIyako udayAvali se bAhya sabhI sthitiyoM meM se pradezoM ko apakaSita kara vartamAna guNaveriNa meM nikSipta karatA huA udaya sthitimeM alpa pradeza puja ko diyA jAtA hai, kyoMki AThavarSapramANa sthitisatkarma se lekara udadhAmi gurAtriI primartamAna hone meM koI rukAvaTa nahIM pAI jAtI / punaH tadanantara uparima sthiti meM asaMkhyAtaguNe pradezapuja. ko detA hai / yahAM para guNakAra tatprAyogya palyopamakA asaMkhyAtavAM bhAga hai / isaprakAra taba taka asaMkhyAtaguraNe pradezapUjako detA hai jabataka caramasamaya svarUpa sthitikANDaka kI prathama sthiti prApta nahIM hotI / yahI sthiti guNazreriNazIrSa bana gaI hai, yaha prathama parva hai| aba taka apakarSita dravyake asaMkhyAtaveM bhAga ko hI guraNazreriNa meM detA thA, kintu yahAM se asaMkhyAta bahubhAga ko guNazreriNameM nikSipta karane lagA aura zeSa asaMkhyAtaveM bhAgako uparima sthitiyoMke samayameM avirodhapUrvaka nikSipta karatA hai / isa zeSa bace asaMkhyAtaveM bhAga meM se asaMkhyAtaveM bhAgako pRthak rakhakara vahAM prApta bahubhAga ko sthitikANDakake bhItara prApta hue antarmuharta pramANa gurAzrINi adhvAnase bhAjita kara vahAM prApta eka khaNDako vizeSa adhika kara isa samayake guNazregizIrSase uparima anantara sthitimeM arthAt sthitikANDakakI Adi sthiti meM diyA jAtA hai / usake pazcAt prAcIna guragoMrigazIrSa taka yahAM ke bahubhAga dravyako uttarottara vizeSa hIna diyA jAtA hai, yaha dUsarA parva haiM / pRthaka rakhe hue asaMkhyAtaveM bhAga pramANa dravyako adhastana AyAmase saMkhyAtaguNe uparima samasta praAyAmase bhAjitakara jo eka bhAga prApta ho use vizeSa adhika karake vahAM kI gopucchA meM siMcitakara usase Upara atisthApanAvali se pUrvataka vizeSahIna kramase eka gopuccha zreriNarUpa se diyA jAtA hai, yaha tIsarA parva hai| isaprakAra yahAM para dIyamAna dravyakI tIna zreNiyAM ho gaI / isaprakAra sthitikANDakake utkIraNa kAlake dvicarama samaya taka arthAt dvicarama phAli taka jAnanA cAhie / ____sAmpratikaguNazreNike svarUpa nirdezapUrvaka caramaphAlike patakAlakA nirdeza udayAdigalidasesA carime khaMDe havejja gunnseddhii| phADedi carimaphAli aNiyaTTIkaraNacarimamhi // 143 // 1. ja.dha. pu. 13 pR. 74-77 / Page #131 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 ] lagdhisAra [ gAthA 144 prartha-samyaktvaprakRtike antima kANDakakI prathama phAlike patana samayase lekara dvicaramaphAlike patana samaya paryanta udayAdi galitAvazeSa guNazreNi AyAma jAnanA / avaziSTa anivRttikaraNakAlake antima samayameM antima kANDakakI caramaphAlikA patana hotA hai| vizeSArtha-udayAdi vartamAna samayase lekara yahAM guNaveriNa pAyAma pAyA jAtA hai isaliye udayAdi kahate haiM aura eka-eka vyatIta hote hue eka eka samaya guNazreNi pAyAmameM ghaTatA jAtA hai isalie galitAvazeSa kahA hai / isaprakAra udayAdai galitAbazeSa guNazreNi AyAma jAnanA / pUrvokta vidhAnase antimakANDakakI dvicaramaphAli kA patana hone para kANDakotkIraNa kAlakA anivRttikaraNakAlameM eka samaya avaziSTa rahatA hai| carima phAliM dedi du paDhame pavve asaMkhaguNidakamA / aMtimasamaya mhi puNo pallAsaMkhejamUlANi // 144 // prartha-antimakANDakako antimaphAlikA dravya prathama parva { galitAvazeSa ga gazreNi ) meM asaMkhyAta gaNita kramase diyA jAtA hai / antima samayameM palyake asaMkhyAta prathama vargamUla pramANa dravya diyA jAtA hai| ___vizeSArtha-yahAM apakarSita honevAle dravya kA pramANa antimaphAlike mAhAtmyavaza kuchakama Der3haguNahAniguNita samayaprabaddhapramANa hai aisA grahaNa karanA cAhie, kyoMki guNazreriNakA samasta dravya antimaphAliko dekhate hue asaMkhyAtaguNA hIna dekhA jAtA hai| isako grahaNakara kRtakRtyasamyaktvake kAlapramANa adhastana niSekoMmeM pradezabinyAsa karatA huA udayameM alpapradezapujako detA hai, kyoMki yadyapi vaha asaMkhyAta samayaprabaddhapramANa hai tathApi usake uparima niSekoMmeM siMcita hone kAle dravyakI apekSA alpa hone meM virodha kA abhAva hai| tadanantara samayakI uparima sthitimeM asaMkhyAtaguNA detA hai| gurapakAra kyA hai ? tatprAyogya palyopamake asaMkhyAtaveM bhAga pramANa aGka guNakAra haiN| isaprakAra dvicarama niSekake prApta hone taka jAnanA cAhie / itanI vizeSatA hai ki adhastana anantara niSekake guNakArase uparima anantara niSekakA guNakAra sarvatra asaMkhyAtaguNI vRddhirUpase le jAnA cAhiye / Page #132 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 145-146 ] . labdhisAra [ 131 dvicarama sthitimeM jo pradezapuJja nikSipta hotA hai use dekhate hue guNazreriNa kI antima agra sthitimeM nikSipta hone vAle dravyakA jo guNakAra hai vaha na to palyopama ke prathama vargamUlakA asaMkhyAtavAM bhAga hai aura na anya hI hai, kintu palyopamake asaMkhyAta prathama vargamUla pramANa hai, kyoMki nIce nikSipta kiyA gayA dravya antima phAlike dravya ko palyopamake asaMkhyAta prathama vargamUloMse bhAjitakara jo eka bhAga labdha prAve tatpramANa svIkAra kiyA gayA hai / isa kathana dvArA adhastana samasta guNAkAroM ko popamake tatprAyogya asaMkhyAtavebhAgapramANa sUcita kiyA gayA jAnanA cAhie, kyoMki una guNakAroM ko palyopamake asaMkhyAta prathama vargamUla pramANa honepara karmasthitike bhItara saMcita hue dravyake aMgulake asaMkhyAtaveM bhAga samaya prabaddha pramANa honekA atiprasaGga prApta hotA hai / isaliye antima guNakAra hI palyopamake asaMkhyAta prathama vargamUla pramANa hai, kintu adhastana samasta guNakAra palyopamake tatprAyogya asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hai yaha siddha huaa'| ___ aba do gAthAoMmeM kRtakRtyavevaphasamyaktva ke prArambhasamayake nivezapUrvaka usako avasthA vizeSako prarupaNA karate haiM carime kAliM digaNe kadakaraNijjetti vedago hodi| so vA maraNaM pAvai caugaigamaNaM ca tahANe // 145 // devesu devamaNue suraNaratirie caumgaIsupi / kada karaNijjuppattI kameNa aMtomuhutteNa // 146 / / / / artha- antimaphAli dravya ke diye jAne para kRtakRtyavedaka samyagdRSTi hotA hai| vahAM maraNa hove to cAroM gatiyoM meM jA sakatA hai / yadi antarmuhUrta pramANa prathama bhAga meM mare to devagatimeM hI utpanna hotA hai| tatpramANa dUsare bhAgameM maraNa ho to deva yA manuSyoM meM utpanna hotA hai| tatpramANa tRtIya bhAgameM maraNa ho to deva, manuSya yA tiryaMca (ina tInoM meM se kisI bhI gati) meM utpanna hotA hai / tatpramANa caturthabhAgameM maraNa ho to cAroM gatiyoMmeM utpanna ho sakatA hai / 1 ka. pA. sutta. pR. 656 cUNisUtra 76-80; ja. dha. pu. 13 pR. 78 prAdi / Page #133 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 132 ] labdhisAra. . [ gaadhaar147| vizeSArtha-isaprakAra anivattikaraNake caramasamayameM samyaktva mohanIyake antimakANDakako antimaphAlike dravyakA adhastanavartI niSekoM meM nikSeparama karane ke pazcAt anantaravartI samayase lekara anivRttikaraNakAlake saMkhyAtaveM bhAgapramANa antarmuhUrtakAla paryanta purAtana galitAvazeSa guNazreriNa pAyAmake zIrSa ko saMkhyAtakA bhAga dene para bahubhAgapramANa antamuharta kAla paryanta kRtakRtyavedaka samyagdRSTi hotA hai, kyoMki darzanamohanIyakI kSapaNA moma sthiti kA inAdi kArya so amitikaraNakera carama samayameM hI samApta ho gayA isa liye kiyA hai karane yogya kArya jisane aise kRlakRtya nAmako prApta jIva bhujyamAna prAyuke nAzase maraNa ko prApta hove to samyaktva grahaNase pahale jo Ayu bAMdhI thI usake vazase cAroM gatiyoMmeM utpanna hotA hai / vahAM kRtakRtyavedakake kAlake eka-eka antarmuhUrtapramANa cAra bhAga karatA hai, unameM se prathama-- bhAgameM mare to devoM meM hI, dvitIya bhAga meM mare to deva yA manuSyoM meM, tRtIyabhAga meM mare to deva-manupya yA tiryaMcoM meM tathA caturthabhAgameM mare to cAroM gatiyoM meM utpanna hotA hai, kyoMki vahAM una hI meM utpanna hone yogya pariNAma hote haiM / isa krama dvArA kRtakRtya bedakakI utpatti jAnanA caahie| Age adhaHkaraNake prathamasamayase lekara kRtakRtyavedakakAlake carama samayaparyanta lezyA parivartana hone athavA na hone sambandhoM kathana karate haiM karaNapaDhamAdu jAvaya kidukiccuri muhttaNtotti| Na suhANa parAvatI sA dhi kodAvaraM tu vari / / 147 / / artha-adhaHkaraNa se lekara kRtakRtyavedaka ke Upara antarmuhUrta kAla taka zubha lezyA ko badalatA nahIM arthAt zubha lezyAmeM avasthita rahatA hai / antamuharta pazcAt yadi anya lezyA rUpa pariNamatA hai to jaghanya kApotalezyAkA atikrama nahIM karatA hai / vizeSArtha-adhaHpravRttakaraNameM vizuddhiko pUra kara teja (pIta), padma aura zukla inameM se kisI eka zubha lezyA meM darzanamohako kSapaNA kA prArambhakara punaH jaba jAkara yaha jIva kRtakRtya hotA hai taba taka usake pUrvameM prArambha kI gaI vahIM lezyA pAI jAtI hai tathA punaH usake Age bhI jaba taka antarmuhUrtakAla nahIM gayA taba taka prArabdha ukta lezyAko chor3a kara anya lezyArUpa parivartana nahIM karatA hai, kyoMki kRtakRtya bhAvako prApta honevAle jIvake pUrva meM prArabdha huI lezyA kA utkRSTa aMza hotA hai / Page #134 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA-148 ] labdhisAra [ 133 punaH usake madhyama aMzako prApta kara aura antarmuhUrta kAlataka usa rUpa rahakara jaghanya aMzameM bhI jaba antarmuhUrta kAla taka nahIM raha letA taba taka anya lezyArUpa parivartana kA honA sambhava nahIM hai / . . . kucha prAcArya isaprakAra bhI artha karate haiM ki jisaprakAra adhaHpravRttakaraNake prArambhameM pUrvokta vidhise teja, padma aura zuklalezyAmeM se anyatara lezyA ke sAtha kSapaNakriyAkA prArambha karane vAlA jo jIva punaH darzanamohakI kSapaNArUpa kriyAkI samApti hone para kRtakRtyarUpa se pariNamana karatA hai usake niyamase zuklalezyAke honemeM virodha nahIM hai / punaH usakA. vinAza honese AgamameM batalAI gaI vidhike anusAra yadi teja aura padmalezyArUpase pariNata hotA hai to kRtakRtya hone ke bAda jaba taka antarmuhUrtakAla nahIM jAtA taba taka vaha ukta lezyArUpase parivartana nahIM karatA / antarmuhurtakAla ke pazcAt kRtakRtya samyagdRSTi jIva pahalekI avasthita lezyAkA parityAgakara jaghanya kApota, teja, padma aura zukla inameM se anyatara lezyArUpa se pariNamatA hai yaha ukta kathana kA tAtparya hai / isa vacana dvArA kRSNa aura nIlalezyAkA yahAM atyanta prabhAva kahA gayA jAnanA cAhiye, kyoMki atyanta saMkliSTa huA bhI kRtakRtya jIva apane kAlake bhItara jaghanya kApota lezyAkA atikrama nahIM karatA hai / aba kRtakRtyavedaka kAla meM pAyI jAne vAlI kriyA vizeSa ko kahate haiMbhaNusamao baddaNayaM kadakijjatotti puvkiriyaado| vadadi udIraNaM vA asaMkhasamayappabaddhANaM // 14 // martha-pUrva prayoga vaza kRtakRtyavedaka kAlake anta taka pratisamaya samyaktvake anubhAgakA anantagurapI hAnirUpa se apavartana hotA hai tathA kRtakRtya vedakakAlameM eka samaya adhika eka AvalikAla zeSa rahane taka asaMkhyAta samayaprabaddhoMkI udIraNA bhI hotI hai| _ vizeSArtha-anivRttikaraNakAlakA saMkhyAtavAM bhAga avaziSTa rahane para jisa prakAra darzanamohanIyake anubhAgakANDakaghAta ko naSTakara pratisamaya anantaguNe ghaTate krama sahita anubhAgakA apavartana kahA thA usIprakAra isa kRtakRtyavedakakAlake antima samayaparyanta pAyA jAtA hai, kyoMki karaNa pariNAmoM kI vizuddhatA ke saMskAra kA yahAM avazeSa rahanA sambhava hai / usa kRtakRtyavedakakAlameM jabataka eka samaya adhika Page #135 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra 134 ] [ gAthA 146-151 ucchiSTAvali avazeSa rahatI hai tabataka pratisamaya asaMkhyAtaguraNe krama sahita asaMkhyAta samaya prabaddhoMkI udIraNA pAI jAtI hai / udayavahiM mokkaTTiya asaMkhaguNasamudayamAvalimhi khive / uri visesahINaM kadakijjo jAva aitthavaNaM // 146 / jadi kisajugo vidhisahido aho vi paDisamayaM / / davyamasaMkhejjaguNaM prokkaTTadi Natthi guNaseDI // 150 // jadi vi asaMkhejjANaM samayapabaddhANudIraNAsovi / udayaguNase diThidie asaMkhabhAgo hu paDisamayaM // 151 // artha-udayAvalise bAharake dravyako apakarSita karake udayAvalimeM asaMkhyAtagaNe kramase diyA jAtA hai usase Upara kRtakRtyavedakakAla meM atisthApanA zeSa rahane taka vizeSahIna kramase dravya diyA jAtA hai / / 146 / / __ kRtakRtya vedaka samyagdRSTi cAhe saMklezako prApta ho cAhe vizuddhiko to bhI usake eka samaya adhika yApalikAla zeSa rahane taka pratisamaya asaMkhyAtaguNe dravyakA apakarSaNa hotA hai, kintu guNazreriNa nahIM hotI / / 15 / / yadyapi asaMkhyAta samayaprabaddhoMkI udIraNA hotI hai tathApi pratisamaya udaya dravyase utkRSTa udIraNA dravya asaMkhyAtaveMbhAga mAtra hai / / 151 // vizeSArtha- kRtakRtyavedakakAlapramANa samyaktvamohanIyake niSekoM kA dravya kicita Una dvayardhaguraNahAni guNita samayaprabaddha pramANa hai usako apakarSaNabhAgahAra kA bhAga dekara usameM se ekabhAgapramANa dravyako udayAvalise bAhara uparitanavartI niSekoM se nahANakarake usako palyake asaMkhyAtaveM bhAgakA bhAga dekara usameM se eka bhAga to udayAvalimeM "prakSepayogoddhata" ityAdi vidhAnake dvArA prathama samaya se lekara antima niSekaparyanta asaMkhyAtaguraNe kramase diyA jAtA hai / tathA avaziSTa bahubhAga pramANa dravya usa udayAvalise uparitanavartI avaziSTa antarmuhUrtapramANa uparitana sthiti ke antameM ekasamaya adhika pratisthApanAvali chor3a kara sarvaniSekoMmeM "praddhANeNa savvadhaNe" ityAdi vidhAna dvArA vizeSa hIna kramase nikSipta karatA hai / isaprakAra uparitana sthitikA jo dravya udayAbalimeM diyA jAtA hai usako udIraNA kahate haiN| Page #136 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 151 ] lagdhisAra [ 135 kRtakRtya jIvake kAlake, bhItara jisaprakAra guraNazreNi nikSepa prAdi vizeSa asambhava haiM usIprakAra vahAM asaMkhyAta samayaprabaddhoMkI udIraraNA bhI asambhava hai aisI prAzaMkA nahIM karanA cAhie, kintu yaha kRtakRtyajIva apane kAlake bhItara saMklezako prApta ho yA vizuddhiko prApta ho to bhI saMkleza-vizuddhinirapekSa asaMkhyAta samayaprabaddhapramANa udIraNA pratisamaya asaMkhyAtaguriNata zreNirUpase kRtakRtyake kAlameM ekasamaya adhika eka pAvalikAla zeSa rahane taka pravRtta hotI hI hai, pratighAtako nahIM prApta hotI / yadyapi asaMkhyAta samayaprabaddhoMkI udIraNA pUrva-pUrva samaya sambandhI udIraNAdravyase asaMkhyAtaguNe kramayukta hai tathApi antimakANDakakI antimaphAlike dravyako guNazreNimAyAmameM diyA thA usa guNazreNirUpa udayaniSakake dravyase yaha udIraNAdravya asaMkhyAtavAM bhAgamAtra hI hai, kyoMki sarvadravyameM apakarSaNa bhAgahArakA bhAga dekara usameM se ekabhAgako palyake prasaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga dene para usameM se eka bhAgapramANa yaha udIraNAdravya hai aura jo guNazreNi kA niSeka udayarUpa hai, usakA dravya, sarvadravya meM asaMkhyAta palya ke prathama vargamUlakA bhAga dene para eka bhAgamAtra isaliye kRtakRtyavedakake prathamAdi samayoM meM udIraNAdravya jo ki usa-usa samayameM udayAvalike niSekoM meM diyA jA rahA hai vaha usa-usa udayAvalike niSekoM ke sattvadravyase asaMkhyAtaguNA hIna hai / punaH kRtakRtyavedaka kAla meM ekasamaya adhika prAvalipramANa kAla abazeSa rahanepara pUrva meM apakarSita kiye gae dravyase asaMkhyAtaguraNe dravyako sthiti ke antima niSeka arthAt udayAvalise uparitanavartI eka niSeka se apakarSita karake usake nIce eka samayakama zrAvalike / bhAgapramANa niSekoMko pratisthApanArUpa rakhakara usake nIce eka samayaadhika prAvalIke tribhAgamAtra niSekoMmeM dravya detA hai| vahAM usa apakarSaNa kiye hue dravya ko palya ke asaMkhyAtaveM bhAga se bhAjitakara usameM se eka bhAgapramANa dravya to udaya samayase lekara yathAyogya asaMkhyAtasamaya sambandhI niSekoMmeM asaMkhyAtaguraNe kramase detA hai aura avaziSTa bahubhAgapramANa dravyako pratisthApanAke adhastana samayako chor3akara usake nIce zeSa bace yAvaloke tribhAgapramANa niSekoMmeM vizeSa hIna kramase nikSipta karatA hai / yahI utkRSTa udIraNA hai, isase adhika udIraNAkA dravya nahIM hai| isaprakAra anubhAgakA pratisamaya apavartana karake aura karma paramANunoMkI udIraNA karake yaha kRtakRtyavedaka : samyagdRSTi samyamatvamohanIyakI zeSa rahI antarmuhUrta pramANa sthitimeM ucchiSTAvaliko chor3akara sarva prakRti-sthiti-anubhAga-pradezoM ke sarvathA vinAza pUrvaka (eka-eka niSeka Page #137 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 136 ] sabbisAra [ gAthA 1521-155. kA eka-eka samayameM udayarUpa hokara ) naSTa hotA hai / tadanantara samaya meM ucchiSTAvalipramANa sthiti avaziSTa rahanepara udIraNAkA bhI prabhAva huA, kevalaM anubhAgakA apavartana ( pUrvameM kahe gae apavartanase yahAM apavartanakA bhinna lakSaNa hai ) anubhAgakA apavartana udayarUpa prathama samaya se lekara pratisamaya anantaguNe kramase pravartatA hai usase ( apavartana se ) prakRti- sthiti zranubhAga- pradezoMke sarvathA nAzapUrvaka pratisamaya ucchiSTAbali ke eka-eka niSekako galAkara nirjINa karatA hai aura granantarasamaya meM hI kSAyika samyagdRSTi hotA hai / Age kahe jAne vAlI alpabahutvake kathanakI pratijJArUpa gAthA kahate haiM bidiyakaraNAdimAdo kadakara Nijjassa paDhamasamamoti / rasakhaMDukkIraNakAlAdINamappabahu / / 152 / / bocchaM artha -- dvitIya karaNa ( pUrvakaraNa ) ke prathamasamaya se lekara kRtakRtyavedaka ke prathama samayaparyanta anubhAgakANDakotkIraraNa kAlAdika ke alpabahutvasambandhI 33 sthAnoM kA kathana Age kareMge / vizeSArtha - darzana mohanIyako kSapaNA karanevAle jIvake apUrvakaraNake prathamasamaya se lekara kRtakRtyavedaka honeke prathama samayataka isa grantarAla meM jaghanya zrIra utkRSTa anubhAgakANDakotkIraNakAla tathA sthitikANDakotkIraNa kAloM ke jaghanya va utkRSTa sthitikANDaka, sthitibandha, sthiti satkarmake jaghanya va utkRSTa grAbAdhAoM kA tathA anya padoM ke alpabahutvakA kathana kiyA jAvegA / aba 11 gAthAoM ke dvArA alpabahutvake 33 sthAnoMkA kathana karate haiM-- rasa ThidikhaM Dukkara zraddhA zravaraM varaM ca bhavazvaraM / samvatthovaM mahiyaM saMkhejjaguNaM visesadiyaM // 153 // kadakaraNasamma stravaNAliyaTa apugvaddha saMkhaguNidakamaM / tatto guNase dissa ya kkheizro sAhiyo hodi // 154 // samma durime carime vassassAdime ya ThidikhaMDA | mardinia ya aDavaslaM saMkhaguNidakamA / / 155 // Page #138 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 156-163 ] labdhisAra [ 137 samme zasaMkhavassiya carimavidi khaMDa o asNkhgunno| misse carime khaMDiyamahiyaM aDavassametteNa // 156 // micche khabade sammadugANaM tANaM ca micchasattaM hi / paDhamaMtimaThidikhaMDA asaMkhaguNidA hu duvANe // 157 / / micchaMtima ThidikhaMDo pallAsaMkhejjabhAgametteNa / heTrima ThidippamANeNabhihiyo hodi NiyameNa // 158 / / dUrAvakiThThipaDhamaM ThidikhaMDaM saMkhasaMguNaM tigaNaM / dUrAvakiTThihedUThidikhaMDaM saMkhasaMguNiyaM // 156 // palidovamasaMtAdo vidiyo pallassa hedugo jAdu / avaro apuvvapaDhame ThidikhaMDo saMkhaguriNadakamA // 16 // palidovamasaMtAdo paDhamo ThidikhaMDao du sNkhgunno|| palidovamaThidisaMtaM hodi visesAhiyaM tatto // 161 // bidiyakaraNassa paDhame ThidikhaMDa visesayaM tu tdiyss| karaNassa paDhamasamaye daMsaNamohassa ThidisaMtaM // 162 / / dasaNamohagANaM baMdho saMto ya avara varago ya / saMkheye guNidakamA tettIsA ettha padasaMkhA // 163 / / gAthArtha va vizeSArtha-sarvaprathama darzanamohanIyakA AThavarSa pramANa sthiti satkarma rahane para jo pahale kA anubhAgakANDaka hai usakA utkIraNa kAla sabase stoka hai| Upara kahe jAne vAle sabhI padoM se stokatara hai, kintu kRtakRtyabedaka honeke prathama meM jJAnAvaraNAdi zeSa koMkA jo pahale kA anubhAgakANDaka, anivRttikaraNako antima avasthA meM usakA utkIraNakAla sabase jaghanya (stoka) hai, kyoMki usase Age kRtakRtyavedakakAlake bhItara sthitikANDakaghAta aura anubhAgakANDakaghAta grAdi kriyAoMkI pravRtti nahIM hotii| ataH sabase utkRSTa vizuddhi nimittaka yaha sabase jaghanya hai, yaha siddha huA' / (1) 1. ja. dha. pu. 13 pR. 61 / Page #139 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 ] labdhisAra [ gAthA 163 usase utkRSTa anubhAgakANDakakA utkIraNakAla vizeSa adhika hai, kyoMki sabhI karmoke apUrvakaraNake prathamasamaya meM prApta anubhAgakANDaka sambandhI utkIraNakAla yahAM grahaNa kiyA gayA hai / (2) usase sthitikANDakakA jaghanya utkIraNakAla aura jaghanya sthitibandhakAla ye donoM tulya hokara bhI saMkhyAtaguNe haiM, kyoMki eka sthitikANDaka rakko ramAkA spitivandhakAla ke bhItara Agamokta saMkhyAtahajAra anubhAgakANDaka utkIraNa kAla hote haiM / yahA~ samyaktvaprakRtikA antima sthitikANDaka utkIrAkAla tathA vahIM para zeSa karmoM ke bhI sthitikANDaka-utkIraNakAla aura sthitibandhakAla grahaNa karane cAhiye / (3) / unase, utkRSTa ye donoM paraspara tulya hokara bhI, vizeSa adhika haiM, kyoMki apUrvakaraNake prathama samaya sambandhI sthitikANDaka utkIraNa ba sthitibandhakAla ye donoM utkRSTa rUpa se grahaNa kiye gaye haiM / / 4 / / (gAthA 153) ___unase kRtakRtyasamyagdaSTikA kAla saMkhyAtaguNA hai, kyoMki kRtakRtya samyagdRSTi ke kAla meM saMkhyAtahajAra sthitibandha hote haiM // 5 // usase samyaktvaprakRtikA apaNakAla saMkhyAtaguNA hai, kyoMki mithyAtva aura samyagmithyAtva prakRtiyoMkA kSayakara punaH AThavarSa pramANa sthitisatkarma kA kSaya karanevAle jIvakA kAla grahaNa kiyA gayA hai / / 6 / / u pase anivRttikaraNakA kAla saMkhyAtaguNA hai, kyoMki karaNake saMkhyAta bahubhAga jAkara saMkhyAtaveM bhAga zeSa rahane para samyaktvaprakRtiko kSapaNAke kAlakA prArambha hotA hai / / 7 / / usase apUrvakaraNakAla saMkhyAtaguraNA hai, kyoMki anivRttikaraNake kAlase apUrvakaraNake kAlakA sarvatra saMkhyAtamuraNe rUpase avasthAna honekA niyama hai / / 8 / / usase guNazreNi nikSepa vizeSa adhika hai, kyoMki apUrvakaraNake prathama samayase lekara apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ke kAlase vizeSa adhika pramANa guNazreNiyAyAmakA nikSepa vivakSita hai / / 6 / / (gAthA 154) usase samyaktvaprakRtikA dvicarama sthitikAMDaka saMkhyAtaguNA hai / yaha bhI mAtra antarmuhUrtapramANa hokara pichale padase saMkhyAtaguNA hai / / 10 / / usase usakA antima sthitikANDaka saMkhyAtaguNA hai / / 11 / / usase AThavarSa pramANa sthitisatkarma zeSa rahane para jo prathamasthitikANDaka hotA hai vaha saMkhyAtaguNA hai| yahAM saMkhyAta samaya guNakAra hai / / 12 / / usase jaghanya AbAdhA saMkhyAtaguNI hai| yahAM para kRtakRtya samyagdRSTike prathamasamayameM jJAnAvaraNAdi karmasambandhI jaghanya AbAdhAkA grahaNa hai / / 13 / / usase Page #140 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 163 ] labdhisAra [ 136 utkRSTa anabAdhA saMkhyAtaguNI hai, kyoMki apUrvakaraNake prathama samaya meM honevAle saMkhyAtaguNe sthitibanyakI pAtrAdhAkA grahaNa hai / ye saba antarmuhUrta pramANa haiM / / 14 / / usase samyaktvaprakRtikI AThavarSapramANa sthitisatkarma saMkhyAtaguNA hai, kyoMki antamu hartakAlase pAThavarSapramANa sthitisatkarma saMkhyAtaguNA siddha hai / / 15 / / (gAthA 155) / usase samyaktvaprakRtikA asaMkhyAtavarSapramANa antima sthiti kANDaka asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki vaha palyake asaMkhyAtaveMbhAgapramAraga hai / / 16 / / usase samyaripathyAtvaprakRtikA asakhyAMtavarSapramANa antima sthitikA~Daka vizeSa adhika hai / eka prAvalikama AThavarSa vizeSakA pramANa hai, isakA kAraNa sugama hai / / 117 / / (gAthA 156) usase mithyAtvakA kSaya honepara samyaktva aura samyagmithyAtvakA prathama sthitikANDaka asaMkhyAtagaragA hai, kyoMki samyaktva aura samyammithyAtvake antima sthitikANDakase dvicarama sthitikAMDaka asaMkhyAtaguNA hai / isaprakAra tricarama aura catuzcarama grAdi kramase saMkhyAtahajAra sthitikANDaka nIce jAkara mithyAtva kA kSaya hone para samyaktva aura samyagmithyAtvakA tatsambandhI yaha prathama sthiti kAMDaka hai / isaliye yaha sthitikANDaka asaMkhyAtaguraNA hai / / 18 / / usase mithyAtva satkarmavAleke samyaktva aura samyagmithyAtvakA antima sthitikANDaka asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki mithyAtva satkarmabAleke samyaktva aura samyagmithyAtvakA jo antima sthitikANDaka hai, vaha pUrvake sthitikAMDakase anantara adhastanavartI honese pUrvake sthitikANDakase asaMkhyAtaguNA hai / / 16 / / ( gAthA 157 ) usase mithyAtvakA antima sthitikANDaka vizeSa adhika hai, kyoMki mithyAtvake udayAvali bAhya samasta sthitisatkarmakA grahaNa hotA hai, parantu samyaktva aura samyagmithyAtvakI usa samaya adhastana palyopamake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa sthitiyoMko chor3akara uparima bahubhAgapramANa sthitiyoMkA grahaNa hotA hai / isa kAraNa abastana asaMkhyAtaveMbhAga mAtrakA praveza hokara mithyAtvakA antima sthitikANDaka vizeSa adhika ho gayA hai / / 20 / / (gAthA 158) usase mithyAtva samyaktva aura samyagmithyAtvake asaMkhyAtaguNa hAnikAle sthitikANDakoMmeM se prathama sthitikANDaka asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki pUrva ke sthitikAMDakase saMkhyAtahajAra sthitikANDaka asaMkhyAtaguNe kramase nIce utarakara durApakRSTi saMjJaka sthitike asaMkhyAta bahumAgake dvArA isa sthitikANDakakI pravRtti hoto hai / / 21 / / usase Page #141 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 140 / labdhisAra [ gAthA 163 saMkhyAtaguNahAnivAle sthitikANDakoM meM se jo antima sthitikANDaka hai vaha saMkhyAtaguNA hai, kyoMki dUrApakRSTipramANa sthitisatkarmoM ko chor3a kara punaH uparima saMkhyAta bahubhAgake dvArA isa sthitikANDakakI pravRtti hotI hai / / 22 // (gAthA 156) usase palyopamapramANa sthitisatkarmake rahate hue dUsarA sthitikANDaka saMkhyAtaguNA hai, kyoMki pUrvake sthitikANDakase pazcAdanupUrvIke anusAra saMkhyAtaguNavRddhi rUpa saMkhyAtahajAra sthitikAMDaka pIche utarakara yaha kANDaka hotA hai / / 23 / / usase jisa sthitikANDakake naSTa hone para darzanamohanIyakA palyopamapramANa sthitisatkarma zeSa rahatA hai vaha sthitikANDaka saMkhyAtaguraNA hai / yadyapi yaha bhI palyopamake saMkhyAtaveMbhAgapramANa hai, kintu pUrvake sthitikANDakase saMkhyAtaguNA hai / guNakAra tatprAyogya saMkhyAta aGka hai // 24 // usase apUrvakaraNa meM prathama sthitikANDaka saMkhyAtaguNA hai, kyoMki apUrvakaraNa ke prathama samaya meM grahaNa kiye gaye sthitikANDakase vizeSa hIna kramase tatprAyogya saMkhyAta aGkapramAraga sthitikANDaka-guragahAnigarbha saMkhyAtahajAra sthitikANDakoMke vyatIta honepara pUrvakA sthitikANDaka utpanna huyA hai aura vahAM para sthitikAMDaka guNahAniyoM kA astitva asiddha bhI nahIM hai, yoni sapUrvakAraNAne bhAra dhana bhitikANDakase saMkhyAtaguNA hIna bhI sthitikANDaka hotA hai isalie yaha saMkhyAtaguNA hai aisA siddha huA / / 25 // . (gAthA 160) usase palyopamapramANa sthitisatkarmake honepara usake bAda honevAlA prathama sthitikANDaka saMkhyAtaguNA hai, kyoMki jaba taka palyopamapramANa sthitisatkarma prApta nahIM hotA taba taka apUrvaka raNake kAla meM aura anivRttikaraNake kAla meM prApta honevAle sabhI sthitikANDaka palyopamake saMkhyAtaveMbhAga pramANa vAle hote haiM, parantu isa sthitikAMDaka meM palyopamake saMkhyAta bahu bhAgakA ghAta hotA hai ataH pUrvake sthitikAMDakase yaha saMkhyAtaguragA hai / / 26 / / usase palyopama sthitisatkarma vizeSAdhika hai / adhastana zeSa saMkhyAtavAMbhAga adhika hai // 27 // (gAthA 161) usase apUrvakaraNameM prApta prathama utkRSTa sthitikAMDaka vizeSa saMkhyAtaguNA hai / jaghanya sthitikANDaka aura utkRSTa sthitikANDakake bIca vizeSakA pramANa patyopamakA saMkhyAtavAMbhAga hIna pRthaktvasAgara hai jo palyase saMkhyAtaguNA hai / / 28 / usase anivRtikaraNake prathama samayameM praviSTa jIvake darzanamohanIyakA sthitisatkarma saMkhyAtaguNA hai, kyoMki vaha sAgaropama zatasahasrapRthaktva pramANa hai // 26 // (gAthA 162) Page #142 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 164 - 166 ] [ 141 usase saMkhyAtaguNA kRtakRtyavedakakA prathama samaya meM darzanamohanIyake vinA zeSa karmo kA jaghanya sthitibandha hai, kyoMki kRtakRtyavedaka ke prathama samayameM honevAlA sthitibaca antaHkIr3Akor3I sAgara pramANa hai ||30| usase unhIMkA utkRSTa sthitibandha saMkhyAtA hai, pUrva ke prathama samaya meM honevAlA utkRSTa sthitibandha yahAM vivakSita hai ||31|| usase darzanamohanIyake binA zeSa karmoMkA jaghanya sthitisatkarma saMkhyAtaguNa hai, kyoMki cAritramohanIyakI kSapaNA ke atirikta anyatra samvagdRSTiyoM ke utkRSTa sthitibandhase bhI jaghanya sthitisatkarma niyamase saMkhyAtaguNA hotA hai ||32|| usase unhIMkA utkRSTa sthitisatkarma saMkhyAtaguNA hai, kyoMki apUrvakaraNa ke prathama samaya meM sabhI karmoMkA antaHkor3AkoDIpramANa utkRSTa sthitisatkarma hotA hai / usakA abhI ghAta nahIM huA hai ataH ghAta hokara zeSa bace hue pUrvake jaghanya sthitisatkarmase isake uktaprakAra se siddha hone meM koI bAdhA nahIM AtI hai ||33|| ( gAthA 163) ' aba tIna gAthAnoM meM kSAyika samyaktyake kAraNa guNa-bhavasomA kSAyika labdhitva AdikA kathana karate haiM 1 labdhisAra sattarahaM payaDINaM khayAdu khaiyaM tu hodi sammattaM / meru va ziSpakaMpaM summilaM zrakkhayamataM // 164 // daMsaNamohe khavide sijhadi tattheva tadiyatusyibhave / dikkata turiyabhaveA vistati sesasamme va / / 165 / / sattagrahaM payaDINaM khayAdu avaraM tu khaiyalI du / ukkarasakhaiyalaDI ghAicaukkakhaeNu 6ve // 166 // artha -- granantAnubandhI catuSka aura darzanamohanIya trika ina sAta prakRtiyoM ke kSayase kSAyikasamyaktva hotA hai so meruke samAna niSkampa arthAt nizcala hai, sunirmala arthAt zaMkAdi malase rahita hai, akSaya arthAt nAza se rahita hai tathA ananta arthAt grantase rahita hai / 1. ka. pA. suta. pU. 655 se 657; dhabalaM pu. 6 pR. 263 se 266; ja. dha. pu. 13 pU. 91 se 100 1 2. go. jI. 647; dha. pu. 1 pR. 172 prA. paM. saM. pU. 35 / > Page #143 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 ] labdhisAra [ gAthA 167 darzanamohakA kSaya honepara usI bhavameM athavA tRtIya bhava meM athavA manuSya yA tiryaMcAyu kA pUrvameM (darzanamohakA kSaya hone se pahale ) bandha ho jAne ke kAraNa bhogabhUmi kI apekSA cauthe bhavameM siddha padabhApta karatA hai / paturthabhavakA ullaMghana nahIM karatA / aupazamika-kSAyoparAmika samyaktvake samAna yaha nAzako prApta nahIM hotA hai| ukta sAta prakRtiyoMke kSayase asaMvatasamyagdRSTike kSAyikasamyaktvarUpa jaghanya kSAvikalabdhi hotI hai tathA cAra dhAtiyA karmoM ke kSayase paramAtmAke kevalajJAnAdirUpa utkRSTa kSAyikalabdhi hotI hai / :. uvaNeu maMgalaM vo bhaviyajaNA jiNavarasta kamakamalajuyaM / jasakulisakalasasasthiyasasaMkasaMkhaMkusAdilakkhaNabhariyaM // 167 / / artha- matsya, vana, kalaza, zakthika candramA, aMkuza' zaMkha Adi nAnA zubhalakSaNoMse suzobhita jinendra bhagavAnake caraNa kamala bhavya logoMko maMgala pradAna kreN| / / iti kSAyikasamyaktvaprarUparaNA samApta / / 1. bhagavAnake zarIra meM zaMkha prAdi 108 evaM masUrikA Adi 600 vyaMjana: isaprakAra kula 1008 lakSaNa vidyamAna the ( mahApurANa a. 15 // 37 ) Page #144 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "atha cAritralabdhi adhikAra" varzanamohako kSapaNAvidhAna ko prarUpaNAke anantara dezasaMyama aura sakalasaMyama. labdhi prarUpaNAke liye Age kA gAthA sUtra kahate haiM duvihA carittalachI dese sayale ya desacAritaM / miccho ayado sayalaM tevi va deso ya labbheI // 168 / / artha-cAritra kI labdhi arthAt prApti, so cAritra deza aura sakala ke bhedase do prakAra hai / isameM se dezacAritrako mithyAdaSTi yA asaMyatasamyagdaSTi prApta karatA hai aura sakalacAritrako mithyAdRSTi yA asaMyatasamyagdRSTi athavA dezacAritrI prApta hotA hai| vizeSArtha-dezacAritrakA ghAta karanevAlI apratyAkhyAnAvaraNakaSAyoM ke udayAbhAvase hiMsAdika doSoMke ekadeza viratilakSaNa aNuvratako prApta honevAle jIvake vizuddha pariNAma hotA hai use deza cAritra yA saMyamAsaMyamalabdhi kahate haiN| sakala sAvadyakI viratilakSaNa pAMca mahAyata, pAMcasamiti aura tonaguptiyoM ko prApta hone vAle jIvakA jo vizuddhirUpa pariNAma hotA hai use saMyamalabdhi jAnanA cAhie, kyoMki kSAyopazamikacAritralabdhiko saMvamalabdhi kahA gayA hai / __ aba midhyAdRSTi ke dezasaMyamako prAplike pUrva pAI jAnevAlo sAmagrIkA kathana karate haiM aMtomuttakAle desavadI hohiditti miccho hu / sosaraNo sujjhato karaNaMpi karedi sagajogaM // 166 / / artha-antarmuhUrta ke pazcAt jo dezabhratI hogA aise mithyAdRSTijIva pratisamaya anantaguNIvizuddhise vardhamAna hotA huA Ayu binA sAta karmokA bandha yA sattva antakoDAkor3I mAtra avazeSa karaneke dvArA sthitibaMdhApasaraNa ko tathA azubhakarmoke anubhAgako anantavAMbhAga mAtra karane ke dvArA anubhAgabaMdhApasaraNako karatA huA apane karaNayogya pariNAmako karatA hai| 1. ja. pa. pu. 13 pR. 107 / itanA vizeSa hai ki yaha saMyamalandhi 12 kaSAyoM ke anudaya rUpa upazama se tathA cArasaMjvalana aura 6 nokaSAyoM ke dezopazama se utpanna hotI hai / ja.dha. 13 // 10 // Page #145 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 170-17 vizeSArtha --- mithyAdRSTijIva pahale hI antarmuhUrta kAla rahane para svasthAnake yogya pratisamaya anantaguNI vizuddhi ke dvArA vizuddhiko prApta huA Ayukarmako chor3akara sabhI karmoMke sthitibandha aura sthitisatkarmako antaHkor3Akor3Ike bhItara karatA hai, kyoMki usa kAla meM honevAle vizuddhirUpa pariNAma usase uparima sthitibandha aura sthitisatkarmake viruddha svabhAvavAle hote haiM aura unake usaprakArake hue binA saMyamAsaMyama kI prApti nahIM bana sakatI / prakRta vizuddha ke nimittase honevAlA yaha eka phala hai / dUsarA phala yaha hai ki sAtA Adi zubha karmo ke anubhAgabandha aura anubhAga satkarma ko catuHsthAnIya karatA hai, kyoMki unakA anubhAga zubhapariNAmanimittaka hotA hai; parantu pAMca jJAnAvaraNAdi prazubhakarmoM ke anubhAgabandha aura anubhAga satkarmako niyamase dvisthAnIya karatA hai, kyoMki vizuddhirUpa pariNAmoMke nimittase una karmaki usase Uparake anubhAga kA ghAta ho jAtA hai / 144 ] aba upazamasamyaktva ke sAtha dezasaMyamako grahaNa karanevAle jIvakA kArya batalAte haiM- milo devacaritaM usa mehasANo hu / sammatpattiM vA tikaraNa carimamhi gerahRdi hu // 170 // - anAdi yA sAdi mithyAdRSTi jIva upazama samyaktvasahita dezacAritra grahaNa karatA hai / so vaha darzanamohake upazama meM jo vidhAna kahA hai usI vidhAna dvArA tIna karaNoMke antima samaya meM dezacAritrako grahaNa karatA hai | darzanamohake upazamakAla meM jo prakRti- sthitibandhApasaraNa sthitikANDakaghAta Adi kArya kahe gaye haiM ve sabhI kArya yahAM bhI karatA hai kucha bhI vizeSatA nahIM hai / athAnantara vo gAthAoM se mithyAdRSTi jIvake vevakasamyaktvake sAtha deza cAritra ke grahaNa ke samaya honevAlI vizeSatA batalAte haiM miccho desacaritaM vedagasammeNa gerAimANo hu / dukaraNacarime gerAdi guNaleDI patthi takkaraNe // 171 // sammataSpatti vA thotrabahUrAM va hodi karaNANaM / ThidikhaMDa saharasagade apuvvakaraNaM samappadi hu // 172 // F Page #146 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 172 ] labdhisAra [ 145 artha--sAdi mithyAdRSTi jIva vedakasamyaktva sahita dezacAritra ko grahaNa karatA hai usake adhaHkaraNa aura apUrvakaraNa ye do hI karaNa hote haiM, unameM guragazreriNa nirjarA nahIM hotI hai, anya sthitikhaMDAdi sabhI kArya hote haiM / vaha apUrvakaraNake aMtima samayameM vedakasamyaktva aura dezacAritrako yugapat grahaNa karatA hai, kyoMki anivRttikaraNa vinA hI inakI prApti sambhava hai / vahAM prathamopazamasamyaktva kI utpattivat hI karaNoM kA alpabahutva hai, isalie yahAM adhaHkaraNakAlase apUrvakaraNakA kAla saMkhyAtaveMbhAgapramANa hai tathA apUrvakaraNake kAlameM sakhyAtahajAra-sthitikhaNDa hone para ayurvakaraNakA kAla samApta hotA hai / vizeSArtha-isIprakAra asaMyatabedakasamyagdRSTi bhI do karaNoM ke antasamaya meM dezacAritrako prApta hotA hai / mithyAdRSTike kathana se hI siddhAntake anusAra asaMyatasamyagdaSTikA bhI grahaNa karanA / yahAM upazama samyaktvakA abhAva hone se usa sambandhI gaNazreriNa nahIM hai aura dezacAritrako abhI taka prApta nahIM kiyA isakAraNa usa sambandhI guNazreNi bhI nahIM hai tathA vedakasambhavatva guNavezikA kAraNa nahIM hai isaliye yahAM apUrvakaraNameM guNazreNikA abhAva kahA hai / anivRttikaraNa, karmoM ke sarva upazama yA nirmala kSaya hone ke samaya hotA hai, kSayopazamameM nahIM hotA ataH yahAM anivRttikaraNakA kathana nahIM kiyaa| adhaH pravRttakaraNakA kathana jisaprakAra darzanamohako upazAmanAmeM kiyA gayA hai usI prakAra yahAM bhI jAnanA cAhie, kyoMki usase isameM koI bheda nahIM hai| adhaHkaraNake samApta hone para apUrvakaraNakA prArambha hotA hai| darzanamohakI upazAmanA prakaraNameM isakA kathana ho cukA hai| yahAM itanI vizeSatA hai ki dezacAritralabdhikI pradhAnatAse vahAMke pariNAmoMse yahAM ke pariNAma anantaguNe hote haiN| pUrvavata jaghanya sthitikANDaka palyopamake saMkhyAtaveMbhAgapramANa aura utkRSTa sthitikANDaka sAgaropama pRthaktvapramANa prathama samayameM hotA hai / madhyameM vaha anekaprakArakA hotA hai / azubhakarmoM ke ananta bahubhAgarUpa anubhAgakANDakaghAta hotA hai, kintu zubhakarmokA anubhAgadhAta nahIM 1. jaba yaha jIva darzanamohanIya kI upazAmanA, cAritramohanIya kI sarvopazAmanA darzanamoha kI kSapaNA, cAritramohakIkSapaNA, anantAnubandhIkI visaMyojanA (ja. pa. pu. 13 / pR. 167-68) karatA hai taba anivRttikaraNa hotA hai / (ja. pa. pu. 13 pR. 114 va ja. pa. pu. 13 pa. 214) 2. gha. pu 6 , ja.dha. pu. 13 pa. 120 / Page #147 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAtha! 173-174 hotA / pichale samayako apekSA sthitibandha palyopamakA saMkhyAtavAMbhAga hIna hotA hai / sahasroM anubhAgakANDakoMke vyatIta honepara sthitikANDakotkIraNakAla sthitibandhakAla va anubhAgakANDaka-utkIraNakAla ye tInoM eka sAtha samApta hote haiM / isaprakAra hajAroM sthitikANDakoMke vyatIta hone para apUrvakaraNakA kAla samApta hotA hai / : prAge ghezasaMyamako prAptike prathamasamayase guNazreNirUpa kAryavizeSakA nirdeza karate haiM se kAle desavadI asaMkhasamayappabaddhamAhariyaM / udayAvalista vAhiM guNaseDImavadvidaM kuNadi / / 173 // artha--dezavatI honeke kAlameM arthAt prathamasamayameM asaMkhyAta samayaprabaddhoMko * apakarSaNakara udayAvalibAhya avasthita guNazreriNakI racanA hotI hai / . vizeSArtha-saMyamAsaMyamaguraNako prApta honeke prathamasamaya meM hI uparima sthitiyoM ke dravyakA apakarSaNakara guNazreriNanikSepa karatA huA udayAvalike bhItara { nikSepArtha apakRSTadravyako ) asaMkhyAtalokakA bhAga dene para jo bhAga labdha prAve utane dravyako gopucchAkArase nikSiptakara usake bAda udayAvalike bAhara anantara sthitimeM asaMkhyAtasamayaprabaddhoMkA siMcana karatA hai / punaH usase uparima ananta ra sthitimeM asaMkhyAtaguraNe 'dravyakA siMcana karatA hai| isaprakAra antarmuhUrta Upara jAkara guNazreNizIrSake prApta honetaka asaMkhyAtaguNita zreNirUpase siMcana karatA huA jAtA hai ! tadanantara uparimasthitimeM asaMkhyAtaguraNe hIna dravyakA siMcana karatA hai| isake pazcAt atisthApanAvalise pUrva antima sthitike prApta honetaka uttarottara vizeSahIna dravyakA siMcana karatA hai, isaprakArakA guNazreNinikSepa yahAMpara prArambha kiyA / praba dezasaMyatake kArya vizeSakA ( ekAntAnuvRddhi saMyata va athApravRtta dezasaMyatakA ) kathana karate haiM... davvaM asaMkhaguNidakkameNa eyaMtavaDhikAlotti / bahuThidikhaMDe tIde avApavatto have deso // 174 / / 1. ka. pA. su. pR. 662 sUtra 24, pa. pu. 6 pR. 272 kA dUsarA perA / Page #148 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 175 ] labdhisAra [ 147 artha--ekAntavRddhikAlameM asaMkhyAtaguNe kramase dravyakA apakarSaraNa hotA hai / bahuta sthitikANDaka vyatIta honepara svasthAna saMyatAsaMyata arthAt adhaHpravRtta dezasaMyata ho jAtA hai| vizeSArtha- dezasaMyatake prathama samayase lekara antarmuhUrta paryanta pratisamaya anantaguNI vizuddhiyukta bar3hatA hai so ise ekAntavRddhi kahate haiN| isake kAla meM pratisamaya asaMkhyAtaguNe kramase dravyako apakarSita karake avasthita guNazreriNAyAmameM nikSipta karatA hai / vahAM ekAntavRddhikAla meM sthitikANDakAdi kArya hotA hai tathA bahuta sthitikhaNDa hone para ekAntavRddhi kA kAla samApta hone ke anantara vizuddhatAkI vRddhise rahita hokara svasthAna dezasaMyata hotA hai isako pradhApravRtta dezasaMyata bhI kahate haiN| isakA kAla jaghanyase antarmuharta aura utkRSTa dezona koTipUrvapramANa hai| aba athAprasasaMyatake kAlameM hone vAle kArya vizeSakA spaSTIkaraNa karate haiMThidirasaghAdo patthi hu adhApavattAbhidhANadesassa / paDiuTThade muhuttaM saMte Na hi tassa karaNadugA // 175 // artha-adhaHpravRtta dezasaMyatake sthitikANDakaghAta aura anubhAgakANDakaghAta nahIM hotA / yadi dezasaMyatase gira gayA aura phira bhI antarmuhartakAla dvArA vApasa dezasaMyata ho gayA usake bhI sthitikANDakaghAta aura anubhAgakANDakaghAta nahIM hote tathA do karaNa bhI nahIM hote| vizeSArtha-karaNa pariNAmoMkA abhAva hone para bhI ekAntAnuvRddhise vRddhiko prApta hue saMyamAsaMyamake pariNAmoMkI pradhAnatAvaza sthitikANDakaghAta va anubhAgakAMDakaghAta hote haiM, parantu ekAntAnuvRddhikAlakI samApti honepara adhaHpravRtta dezasaMyatake sthitikAMDakaghAta aura anubhAgakANDakaghAta nahIM hote, kyoMki karaNasambandhI vizuddhike nimittase hA prayatna-vizeSa ekAntAnuvRddhike antima samaya meM naSTa ho jAtA hai| yadi pariNAma-nimittake vaza saMyatAsaMyatase cyuta hokara, kintu sthiti aura anubhAgameM vRddhi na kara phira bhI atizIghra antarmuhUrtakAlake bhItara hI pariNAma prayatnavaza saMyamAsaMyama ko prApta hotA hai, usake bhI adhaHpravRtta saMyatAsaMyatake samAna sthitighAta aura anubhAga- . dhAta nahIM hotA, kyoMki sthitivRddhi aura anubhAgavRddhi ke binA dezasaMyamako prApta hone 1. ka. pA. su. pa. 663 / Page #149 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148 ] labdhisAra 7 [ gAthA 176 vAle ke tatprAyogya vizuddhi ke sambandhavinA karaNa pariNAmoMkA honA asambhava hai | tIvra virAdhanA ke kAraNabhUta bAhyapadArthoMkA samparka hue binA tatprAyogya saMkleza pariNAmoMse yukta antaraGga kAraNa ke dvArA jIvAdi padArthoM ko dUSita na kara adhastana guNasthAna meM jAkara phira bhI bAhyakAraNa nirapekSa tatprAyogya vizuddhi ke sAtha manda saMvegarUpa pariNAmoMke dvArA dezasaMyama ko grahaNa karanevAle ke anubhAgakANDaka ghAta, sthitikANDakaghAta va kararaNa nahIM hote / yadi koI jIva klezakI bahulatA se saMyatAsaMyata se mithyAtvarUpI pAtAlameM girakara phira bhI antarmuhUrta kAla se yA 'vedaka prAyogyabhAva naSTa nahIM huA hai' aise viprakRSTakAlase vizuddhiko pUrakara saMyamAsaMyama ko prApta hotA hai to usake do karaNa hote haiM, anyathA bar3hAI gaI sthiti aura anubhAgakA ghAta nahIM bana sakatA' / Ageko gAthAmeM athApravRttasaMyata ke guraNazreNi dravyakI prarUpaNA karate haiMdeso samaye samaye sujjhato saMkilissamANo ya / safeANidavvAdavaTThidaM kudi guNaseDiM // 176 // prartha - adhaHpravRtta deza saMyata ke sarvakAla meM vizuddhi yA saMklezako prApta hone para bhI prati samaya yathA sambhava catuHsthAnapatita vRddhi-hAni ko liye guNazreNi vidhAna hotA hai / vizeSArtha - jabataka dezasaMyata rahatA hai tabataka pratisamaya asaMkhyAta samayaprabaddhoM kA apakarSaNakara guNazreNi nirjarA karatA kyoMki jabataka saMyamAsaMyama guNa naSTa nahIM hotA tabataka saMyamAsaMyama nimittaka guruzreNi nirjarAkI pravRtti meM koI bAdhA nahIM hai / isaliye saMyatAsaMyata guNazreNi nirjarAkA jaghanyakAla antarmuhUrta aura utkRSTakAla kucha kama eka pUrvakoTipramANa hai, kintu vizuddhiko prApta hotA huA ukta jIva pratisamaya asaMkhyAtaguNe saMkhyAtaguNe, saMkhyAtabhAgaadhika yA asaMkhyAtabhAga adhika pradezapuJjakA guNazreNimeM nikSepa karatA hai tathA saMklezako prApta huA ukta jIva isIprakAra zrasaMkhyAtaguNe hIna, saMkhyAtaguNe hIna, saMkhyAta bhAga hona yA asaMkhyAta bhAgahIna pradezapuMja 1. ja. dha. pu. 13 pR. 124, 125, 122, 131 va 132 / 2. va. pu. 8 pR. 83, ja. dha. pu. 13 pR. 126, go. jI. gA. 476, dha. pu. 1 pU. 373, prA. paM. saM. pra. 1 gA. 13. / r Page #150 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 177 - 183 lakhitAra I 14e kA guNazreNi meM nikSepa karatA hai / pariNAmoMke anusAra hI guNazreraNa nikSepako Arambha karatA hai / guNazreNi AyAma sarvatra avasthita hI hotA hai / prathAnantara sAta gAthAoM meM AcAryadeva alpabahutvakathanako pratijJA pUrvaka alpabahutvakA kathana karate haiM vidiyakaraNAdu jAtraya deva rimeti / appAbahugaM vocchaM rasakhaMDaddhArA pahudINaM // 177 // zraM timarasakhaMDukkIraNakAlAdo du paDhamao bhahimo / carima TThidikhaMDaka kIraNakAlo khaguNido hu // 178 // paDhamaTThidikhaMDukkI ra kAlo sAhiyo have tatto / eyaMta vaDakAlo kAlo ya saMkhaguNidakamA // 176 // avarA micchatiyA zravirada taha desasaMjamaddhA ya / chappi samA khaguNA tattoM detassa guNaseDI // 180 // carimAbAddA tatto padamAvAhA ya saMkhaguNidakamA / tatto guNado carimaTThidikhaMDao yimA // 1 81 // pallamsa saMvabhAgaM carimaTThidikhaMDayaM have jamhA | tam / asaMkhaguNidaM carimaTTidikhaMDayaM hoI || 182 // paDhame avaro pallo paDhamukkastaM ya carimaThidibaMdho / paDhamo carimaM paDamaTThidisaMtaM saMkhaguNidakamA // 183 // artha va vizeSArtha - apUrvakaraNa se lagAkara ekAntavRddhi ke antasamaya paryanta sambhava anubhAga kANDakotkIraraNakAla AdikA alpabahutva kahUMgA / ekAntAnuvRddhikAlake bhItara jo antima anubhAgakA utkIraNakAla hai vaha sabase stoka hai ||1|| usase apUrva 1. ka. pA sutta pu. 663 sUtra 31 / 2. dha. pu. 12 pR. 76 / 3. ja.dha. pu. 13 pR. 126-30 / Page #151 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 ] labdhisAra [ gAthA 183 karaNa meM prathama anubhAgakANDakakA utkIraNakAla vizeSa adhika hai || 2 || usase ekAntAnuvRddhikAlakA antima sthitikANDaka utkIraNakAla va jaghanya sthitibandhakAla donoM tulya hokara saMkhyAtagu hai, kyoMki eka sthitikANDakameM hajAroM zranubhAga kANDaka hote haiM / / 3 / / (gA. 178 ) usase pUrva karake prathama sthitikAMDaka va sthitibandhakAla vizeSa adhika hai ||4|| usase saMkhyAtaguNA ekAntAnuvRddhikAla hai / yadyapi yaha kAla bhI antarmuhUrtapramANa hai, tathApi isa ekAntAnuvRddhikAla meM saMkhyAtahajAra sthitikAMDaka utkIraNakAla va sthitibandhakAla hote haiM isaliye yaha saMkhyAtaguraNA ho jAtA hai ||5|| usase apUrvakaraNakA kAla saMkhyAtaguNA hai / yahAM tatprAyogya saMkhyAta aMka guNAkAra hai / yahAM para pranivRttikaraNa nahIM hai isaliye tadviSayaka alpabahutvakA vicAra bhI nahIM kiyA gayA hai / / 6 / / (gA. 176 ) usa apUrvakaraNakAlase jaghanya samyaktvakAla, mithyAtvakAla, samyagmithyAtvakAla tathA jaghanya asaMyata- dezasaMyatakAla va sakala saMyamakAla ye chahoM kAla paraspara sadRza hokara bhI saMkhyAtaguNe haiM ||7|| usase saMyamAsaMyama ( dezasaMyama ) guNazreNikAla saMkhyAtaguNA hai / / 8 / (gA. 180 ) usase ekAntAnuvRddhikAlake antima bandhakI jaghanya grAvAdhA saMkhyAtaguNI hai ||6|| usase apUrvakaraNa ke prathama samaya meM hone vAle bandhakI prabAdhA saMkhyAtaguNI hai / yaha bhI antarmuhUrtapramANa hokara bhI pUrva kI prabAdhAse saMkhyAtaguNI hai || 10 | usase ekAntAnuvRddhi ke antima samaya meM honevAlA patyopama ke saMkhyAtaveMbhAga pramANa jaghanya sthitikANDaka saMkhyAtaguNA hai, kyoMki carama sthitikAMDaka palyake saMkhyAtaveMbhAga pramANa hai isaliye pUrva ke antarmuhUrtakAlase yaha carama sthitikAMDaka asaMkhyAtaguNA hai / / 11 / / ( gA. 181-82 ) usase pUrva kararaNakA prathama jaghanya sthitikAMDaka, palyopamake saMkhyAtaveM bhAga hote hue bhI saMkhyAtaguNA hai, kyoMki pUrvokta carama sthitikAMDa kase saMkhyAta hajAra sthitikANDaka guNahAniyAM nIce utarakara yaha apUrvakaraNa ke prathama samaya meM prApta huA hai || 12 || usase saMkhyAtaguNA palya hai || 13 | usase apUrvakaraNa ke prathama samayameM honevAlA sAgaropamapRthaktva pramANa svarUpa utkRSTa sthitikAMDaka hai || 14 || usase saMkhyAtaguNA jaghanya sthitibandha hai, kyoMki yahAM ekAntAnuvRddhi ke antima samayameM honevAle zrantaH 1 " Page #152 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 184 ] labdhisAra koDAkor3IpramANa jaghanya sthitibandhakA grahaNa hai / / 15 / / usase apUrvakaraNake prathama samayameM honevAlA sthitibandha saMkhyAtaguNA / / 16 // usase ekAntAnuvRddhikAlake antima samaya meM honevAlA jaghanya sthitisatkarma saMkhyAtaguraNA hai / / 17 / / usase apUrvakaraNake prathama samayameM dhAtake vinA prApta antaHkor3Akor3IpramANa utkRSTa satkarma saMkhyAtaguNA hai' / / 18 / / ( gA. 183 ) dezasaMyamako jaghanya va utkRSTa labdhike sAtha usake alpabahutvakA kathana karate haiM avaravaradesaladdhI lekAle micchasaMjamuvavaraNe / avarAdu aNaMtaguNA ukkassA desaladdhI du // 14 // artha-mithyAtvake sammukha jIvake dezasaMyamakI jaghanya labdhi hotI hai aura saMyamake abhimukha jIvake dezasaMyamakI utkRSTalabdhi hotI hai, jaghanyase utkRSTa dezasaMyamalabdhi anantaguNI hai| vizeSArtha-saMyatAsaMyatajIva kaSAyoMke tIna anubhAgake udayase saMkliSTa hokara anantara samayameM mithyAtvako prApta hogA, usa antima samayavartI dezasaMyatake jaghanya dezasaMyamalabdhi hotI hai, kyoMki kaSAyoMke tIvra anubhAgodayase utpanna hue saMklezase aotaprota dezasaMyama labdhike sabase jaghanyapaneke prati virodha nahIM pAyA jAtA / jo dezasaMyata sarvavizuddha hokara saMyamake abhimukha huyA hai, antima samayavartI usa dezasaMyatake utkRSTa dezasaMyamalabdhi hotI hai, kyoMki pratisamaya anantaguNI vizuddhise vizuddha honevAle saMyamake abhimukha hue jIvake dvicarama samayameM udIrNa hue kaSAyoM sambandhI anubhAgasparddha koM se anantaguNe hona antima samayasambandhI udIrNa hue spardhakoM ke dvArA utpanna huI antima vizuddhi arthAt caramasamayakI dezasaMyamalabdhike sarvotkRSTapaneke prati virodha kA abhAva hai / jaghanya dezasaMyamalabdhi se utkRSTa dezasaMyamalabdhi anantaguNo hai, kyoMki pUrva ke jaghanya labdhisthAnase asaMkhyAta lokapramANa chaha sthAnoM ko ullaMghakara utkRSTa dezasaMyama labdhisthAnako utpatti hotI hai / 1. ja. pa. pu. 13 pR. 133 se 137 taka, dha. pu. 6 pR. 274-275, ka. pA. su. 634-35 / 2. ka. pA. su pR. 666 sUtra 55-56 / 3. ja.dha. pu. 13 pR. 140-141 / Page #153 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gA baM da Rs f raM 5 : : labdhisAra [ gAthA 105-186 jaghanya dezasaMyama ke avibhAgI praticchedoM ke pramANakA kathana karate hue dezasaMyamake mevoM va usameM antarakA kathana karate haiM 1. 152] bhavare laTThANe hoMti aANi phaTTayANi tado / bANagadA satre loyANamasaMkhaTThANA // 185 // tattha ya paDivAya gadA pavicagadAti zraNubhayagadAti / uruvaridviThANA loyANamasaMkhaDANA || 186 // artha- sarva jaghanya dezasaMyama labdhisthAna meM ananta spardhaka hote haiM / SaTsthAnapatita vRddhiyoMke dvArA asaMkhyAta loka pramANa SaTsthAnapatita sarva labdhisthAna hote haiM / / 185 / / ' deza saMyama labdhisthAna tIna prakArake haiM - 1. pratipAtagata 2 pratipAdyamAnagata 3. anubhayagata / sadhisthAna uparyupari hote hue asaMkhyAta lokapramANa SaTsthAnapatita haiM / / 156 / / vizeSArtha - - yaha jaghanya dezasaMyama labdhisthAna saba jIvoMse anantaguNe ananta pravibhAgI praticchedoMse niSpanna huA hai| ye hI ananta pravibhAgIpraticcheda ananta spardhaka kahe jAte haiM, kyoMki yahAM para spardhaka zabda avibhAgapraticchedoM kA vAcI svIkAra kiyA gayA hai / athavA yaha jaghanya labdhisthAna mithyAtva meM girane ke sammukha hue saMyatAsaMyatake antima samaya meM kaSAyoMke ananta anubhAga spardhakoMke udayase utpanna huA hai, isaprakAra kAryameM kAraNake upacArase "anantaspardhaka" kahe gaye haiM / jaghanya labdhisthAnako sarva jIvarAzipramANa bhAgahArase bhAjitakara vahAM prApta eka bhAgako milAne para jaghanya dezasaMyamalabdhisthAnase anantavabhAga adhika hokara dUsarA labdhisthAna utpanna hotA hai / jaghanya labdhisthAnase aMgula ke saMkhyAtaveMbhAga pramANa anaMtabhAgavRddhi-kAMDaka jAkara prasaMkhyAta bhAgavRddhisthAna hotA hai / tatpazcAt asaMkhyAta bhAgavRddharush jAkara saMkhyAtabhAgavRddhisthAna hotA hai / tatpazcAt saMkhyAta bhAgavRddhikAMDaka jAkara saMkhyAtaguNavRddhisthAna utpanna hotA hai / tatpazcAt saMkhyAtaguNavRddhikAMDaka jAkara prasaMkhyAtaguNavRddhisthAna hotA hai / tatpazcAt asaMkhyAtaguNavRddhi jAkara anantaguNavRddhisthAna hotA hai taba kaSAyodayasthAna anantaguNA hIna hotA hai, kyoMki anantaguNehIna dha. pu. 6 pR. 276 dUsarA perA | Page #154 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ 153 gAthA 187 ] kaSAyodaya sthAnoMke binA ananta guraNasvarUpa dezasaMyamalabdhisthAnakI utpatti nahIM ho sakatI / yaha eka SaTsthAna hai / isa prakAra asaMkhyAtaloda.pramANa SaTsthAna pratipAtasthAna haiN| ina pratipAta labdhisthAnoMkA ullaMghanakara asaMkhyAtalokapramANa ghaTasthAnapatita pratipadyamAna sthAna haiN| ye pichale sthAnoMse asaMkhyAtaguNe sthAnasvarUpa haiN| usase bhI asaMkhyAtaguNe apratipAta-apratipadyamAna sthAnoMke yogya asaMkhyAtalokapramAraga SaTsthAnapatitasthAna hote haiM jo tadanantara samaya meM saMyamako grahaNa karanevAle jIvake labdhisthAnoMke samApta hone taka pAye jAte haiN| pratipAta Adi tInaprakArake ye saba SaTsthAnapatita dezasaMyamalabdhisthAna asaMkhyAtalokapramANa haiM' / jisa sthAnake hone para yaha jIva mithyAtvako yA asaMyamako prApta hotA hai vaha pratipAtasthAna kahA jAtA hai / jisa sthAnake honepara yaha jIva saMyamAsaMyamako prApta hotA hai vaha pratipadyamAna sthAna kahalAtA hai| svasthAnameM pravasthAnake yogya aura uparima guNasthAnake mabhimukha hue jIvake sthAna ye saba zeSa labdhisthAna apratipAta-apratipadyamAnasvarUpa anubhaya sthAna haiM / athAnantara dezasaMghamake jaghanya va utkRSTa rUpa se ukta meva kauna kisameM haiM isakA spaSTIkaraNa karate haiM Naratiriye tiriyaNare adharaM pravaraM varaM varaM tisuvi / loyANamasaMkhejjA chaTThANA hoti sammajhe // 187 // artha-una pratipAta, pratipadyamAna va anubhaya ina tInoM dezasaMyama labdhisthAnoM meM prathama manuSya yogya jaghanyasthAna hotA hai / punaH tithaMca yogya jaghanya sthAna hotA hai| tatpazcAt tiryaMcayogya utkRSTasthAna hotA hai usake pazcAt manuSyayogya utkRSTa sthAna hotA hai / unake madhyameM asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAnapatita sthAna hote haiN| 1. ja.dha. pu. 13 pR. 143-146 / 2. ja.dha. pu. 13 pR. 142 / saMyamAsaMyama se girane ke antima samayameM hone vAle sthAnoMko pratipAta sthAna kahate haiM / saMyamAsaMyamako dhAraNa karaneke prathama samayameM hone vAle sthAnoM ko pratipadyamAna sthAna kahate haiN| ina donoM sthAnoM ko chor3akara madhyavartI samayoMmeM sambhava samasta sthAnoMko apratipAta apratipadyamAna yA anubhayasthAna kahate haiN| yaha ukta kathana kA sarala zabdoMmeM tAtparya hai / (dha. pu. 6 pR. 277, ja. pa. pu. 13 pa. 148 prAdi) Page #155 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154 ] labdhisAra [ gAthA 187 vizeSArtha- sabase jaghanya labdhisthAnase lekara Upara asaMkhyAtalokapramANa pratipAta sthAna manuSyoMke yogya hI hokara tabataka jAte haiM jabaki tatprAyogya asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAnoMko ullaghana kara tiryacoMke yogya jaghanya pratipAtasthAna utpanna hotA hai / vahAMse lekara tiryaMca aura manuSya donoMke sAdhAraNarUpase pAye jAnevAle asaMkhyAtalokapramANa pratipAtasthAnoMke jAne para usa sthAna para tiryacasambandhI utkRSTa pratipAtasthAnakI vyucchitti ho jAtI hai / tatpazcAt punaH asaMkhyAtalokapramANa sthAna prAge jAkara isa sthAna para manuSyasambandhI utkRSTa pratipAtasthAna vicchinna hotA hai| isake bAda asaMkhyAtalokapramANa antara hokara punaH manuSya saMyatAsaMyata kA jaghanya pratipadyamAna sthAna hotA hai| tatpazcAt asaMkhyAtalokapramANa sthAna jAkara tiryaMca saMyatA. saMyatakA jaghanya pratipadyamAna sthAna hotA hai| vahAM se lekara donoMke hI samAnarUpase asaMkhyAtalokapramANa sthAna Upara jAkara vahAM tiryaMca saMyatAsaMyata ke utkRSTa pratipadyamAna sthAnakI vyucchitti ho jAtI hai| usase bhI asaMgatilokagAra sthAnakAkara manuSyoMkA utkRSTa pratipadyamAna sthAna vicchinna ho jAtA hai| tatpazcAt asaMkhyAtalokapramAraNa antara hokara punaH manuSya saMyatAsaMyatake jaghanya anubhayasthAna hotA hai / usake bAda asaMkhyAtalokapramANa sthAna Upara jAkara tiryaMca saMyatAsaMyatake jaghanya anubhayasthAna hotA hai| tatpazcAt donoM ke hI sAdhAraNa asaMkhyAtalokapramAe sthAna Upara jAkara tiryaMca saMyatAsaMgratake utkRSTa anubhayasthAna vicchinna ho jAtA hai| tatpazcAt phira bhI asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAna Upara jAkara manuSya saMyatAsaMyatakA utkRSTa anubhayasthAna utpanna hotA hai| yahAM para pratipAtasthAna adhastana guNasthAnako prApta honevAle antimasamaya vAle dezasaMyatake hote haiN| pratipadyamAnasthAna dezasaMyamako grahaNa karaneke prathamasamayameM hotA hai / uparyukta antima aura prathama samayako chor3akara zeSa samasta madhyama avasthAke yogya svasthAna sambandhI aura uparima guNasthAnake abhimukha hue sthAna pranubhayasthAna haiM / ina tInoM sthAnoMkI saMdRSTi isaprakAra hai 0000000000000000000000000000000000000 pratipAta labdhi sthAna | antara / 00000000000000000000000000000000000 0000 pratipadyamAna labdhi sthAna / antara / 000000000000000000000000 0000000000000000000 anubhaya labdhi sthAna / 1. pa. pu. 6 pR. 277; ja. pa. pu. 13 pR. 148 / Page #156 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 188 ] labdhisAra [ 155 pratipAtasthAnoMkA adhvAna (prAyAma) stoka hai, usase pratipadyamAnasthAnoMkA adhvAna asaMkhyAtaguNA hai 1 usase anubhayasthAnoMkA adhvAna asaMkhyAtaguNA hai / guNakAra sarvatra asaMkhyAtalokapramANa hai| aba dezasaMyamake ukta bhevoM meM se kisakA kauna svAmI hai isakA nirdeza karate haiM paDivAdadugaMvaravaraM micche ayade aNubhayagajaharaNaM / micchacaravidiyasamaye tattiriyavaraM tu saTThANe / / 188 / / artha-dezasaMyatase mithyAtvako jAnevAle ke jaghanya pratipAtasthAna aura asaMyatasamyagdRSTiguNasthAnako jAne vAle ke utkRSTa pratipAtasthAna hote haiN| isIprakAra mithyAtvase dezasaMyama prApta karanevAleke jaghanya pratipadyamAnasthAna hotA hai aura asaMyata caturthaguNasthAnase dezasaMyamako prApta karanevAleke utkRSTa pratipadyamAnasthAna hotA hai / "paDivAda duga" se pratipAsatA va pratipadamArapAH 32 donoM kAnoMkA grahaNa hotA hai / mithyAtvase dezasaMyamako prApta karaneke dUsare samayameM jaghanya anubhayasthAna hotA hai / tiryaMcoMkA utkRSTa anubhayasthAna svasthAnameM hI hotA hai / vizeSArya-mithyAtvako prApta honevAle sabase adhika saMkleza pariNAmase yukta dezasaMyatamanuSyake sabase jaghanya pratipAta labdhisthAna hotA hai| usase, mithyAtva meM giranevAle tiryaMcakA jaghanya pratipAta labdhisthAna anantaguNA hai, kyoMki pUrvake labdhisthAnase asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAna Upara jAkara yaha sthAna prApta hotA hai / usase tatprAyogya saMkleza dvArA asaMyamako giranevAle dezasaMyata tiyaM ke anta samayameM honevAlA tiryaMca yogya utkRSTa pratipAtasthAna anantaguraNA hai| yaha vedakasamyaktvase yuktaM asaMyamako prApta honevAle tiryaMcake hotA hai / isakA anantaguNA honA prasiddha nahIM hai, asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAnoMko ullaMghakara yaha sthAna prApta hotA hai / usase tatprAyogya jaghanya saMklezase samyaktva ke sAtha asaMyamako prApta honevAle dezasaMvata manuSyake antima samayameM utkRSTa pratipAtasthAna anantaguraNA hai, kyoMki asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAna Upara jAkara yaha sthAna prApta hotA hai| tatprAyogya vizuddhi se manuSya mithyAtvIke saMyamAsaMyamako grahaNa karaneke prathama samayameM pratipadyamAna jaghanya labdhisthAna ananta guNA hai / tatprAyogya vizuddhike dvArA mithyAtvase dezasaMvamako grahaNa karanevAle tiryaMcake prathama samayameM yaha tiryaMca yogya jaghanya pratipadyamAnasthAna pUrvake sthAnase anaMta. Page #157 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156 ] labdhisAra [ gAthA 188 guraNA hai, kyoMki jAti vizeSa kAraNa hai / asaMyata samyagdRSTi tiryaMcake sarvavizuddhise dezasaMyamako grahaNa karane ke prathama samaya meM utkRSTa pratipadyamAnasthAna hotA hai jo pUrvasthAna se anantaguNA hai / sarvavizuddha asaMyatasamyagdRSTi manuSyake dezasaMyamako grahaNa karane ke prathama samayameM pUrvasthAnase anantaguNA utkRSTa pratipadyamAna labdhisthAna hotA hai / jaghanya pratipadyamAna sthAnavAle manuSyake dUsare samaya meM jaghanya anubhasthAna hotA | kAra tiyaMcake jadhanya anubhasthAna hotA hai| ye donoM sthAna apane se pUrva - pUrva sthAnakI apekSA anantaguro haiM / sarvavizuddhi tiryacake pUrvasthAna anantaguNA utkRSTa anubhavasthAna svasthAna meM hI hotA hai / saMvama abhimukha hue sarvavizuddha dezasaMyata manuSya ke antima samaya meM utkRSTa anubhayasthAna anantaguragA hotA hai' / deza saMtajIva apratyAkhyAnAvaraNakaSAyako nahIM vedatA, kyoMki vahAM usakI udayazaktikA atyantakSaya pAyA jAtA hai / pratyAkhyAnAvaraNIya kaSAya bhI dezasaMyamakA zrAvaraNa nahIM karatI, kyoMki sakalasaMyamakA pratibandha karanevAle kaSAyakA dezasaMyama meM vyApAra nahIM hotA zeSa cAra saMjvalanakaSAya aura nau nokaSAya udIrNa hokara dezasaMyamako dezaghAti karate haiM / anantAnuvantrIkavAyake udayakA vinAza pahale hI ho gayA hai / ye teraha kaSAyeM dezaghAtirUpase udIrNa hokara dezasaMyamako kSAyopazamika karatI haiM / yadi cAra saMjvalanakaSAya aura nau nokaSAyakA dezavAti udaya na ho to dezasaMyamakI utpatti nahIM ho sakatI / yadi pratyAkhyAnakA bedana karatA huA zeSa cAritramohanIyakA vedana nahIM kare to dezasaMyamalabdhi kSAyika ho jAye / cAra saMjvalana aura nau nokaSAyakA.. dezaghAtirUpase udaya avazyaMbhAvI haiM / // iti dezacAritra vidhAnaM // 1. ja.dha. pu. 13 pR. 14-153, 6 pu. 6 pR. 278-20, ka. pA. su. pR. 666-67 / dha. pu. 5 pR. 202, ja. dha. pu. 13 pR. 154 2. 3. tAtparya yaha hai ki 4 saMjvalana aura nokaSAyoM ke sarvaghAtispardhakoM ke udayakSaya se; aura unhIM ke dezaghAti spardhakoM ke udaya se saMyamAsaMyama labdhi apane svarUpa ko prApta karatI hai / isaliye yaha kSAyopazamika hai / ( jayadhavalAbhUla tAmrapatra bAlI prati pU. 1794; ja. gha. 13/155 ) athavA kSAyopazama nAmaka cAritramohanIya karma kA udaya hone para saMyatAsaMyatapanA utpanna hotA hai isaliye yaha ( dezasaMyama ) bhAva kSAyopazamika hai| pratyAkhyAnAvaraNa catuSka, saMjvalana catuSka aura navanakaSAyoM ke udaya ke sarvAtmanA cAritra vinAzazakti kA prabhAva hone se udaya ko hI kSaya saMjJA hai | unhIM prakRtiyoM kI utpanna hue cAritra kA AvaraNa nahIM karane ke kAraNa upazama saMjJA hai | kSaya aura upazama ina donoM se utpanna dezasaMyama bhAva kSAyopazamika hai / (dha. 5202; gha. 7 / ............} 4. ja. pa. pu. 13 pR. 149-156. ka. pA. su. pU. 667-68 / 7 Page #158 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAthA 186-190 ] labdhisAra / 157 athAnantara sakalacAritrako prarUpamA karane hetu pragalA sUtra kahate haiMsayalacaritaM tivihaM khayauvasami uvasamaM ca khaiyaM ca / sammattuppattiM vA uvasamasammeNa girahado paDhamaM // 16 // artha-kSayopazama, upazama aura kSAyikake bhedase sakalacAritra tInaprakArakA hai| upazamasamyaktva sahita jo kSayopazamacAritrakA grahaNa hotA hai, usakA vidhAna prathamopazamasamyaktvakI utpattike samAna hai| vizeSArtha-prathamopazama samyaktvakI utpatti mithyAtva pUrvaka hotI hai / ataH mithyAdRSTijIba prathamopazamasamyaktva sahita sakalacAritrako mahala karatA hai to vaha kSayopazamacAritrako hI apramattaguNasthAnasa hita grahaNa karatA hai| kSAyopazamikacAritra pramatta va apramattasaMvata ina do guNasthAnoM meM hI hotA hai, kyoMki Uparake guNasthAna upazama yA kSapakazreNimeM hI hote haiM aura unameM upazama yA kSAyikacAritra hotA hai / prathamopazama samyagdRSTi upazama yA kSapakaoriga para prArohaNa nahIM kara sakatA ataH usake apramattaguNasthAnase Uparake guNasthAna sambhava nahIM hai / sakalacAritra sahita prathamopazamasamyaktva ko grahaNa karanevAle manuSya ke karaNalabdhimeM itane adhika vizuddha pariNAma ho jAte haiM ki vaha apramattaguNasthAnameM hI jAtA hai, punaH girakara pramattaguNasthAnako prApta hotA hai / bhAge vebakasamyaktvake yogya mithyAtdo prAvi jIvake sakalasaMyama grahaNa karate samaya hone vAlI prakriyA vizeSa ko batAte haiM vedagajogo miccho aviradadeso ya doSiNa karaNeNa / desavadaM vA girahadi guNaseDhI raNasthi takkaraNe // 16 // artha-vedakasamyaktvasahita kSayopazamacAritrako mithyAdaSTi yA asaMyata athavA dezasaMyatajIva dezacAritra grahaNa karaneke sadRza hI adhaHpravRttakaraNa va apUrvakaraNa, ina do karaNoMke dvArA grahaNa karatA hai| una karaNoMmeM guNadheriNa nahIM hotI hai, kintu sakalasaMyamake grahaNa samayase guNazreriMga hotI hai| 1. dha. pu. 1 pR. 410, dha. pu. 6 pR. 206-7 / Page #159 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158 ] . labdhisAra [ gAthA 191 isase Age dezasaMyamake samAna sakalasaMyama meM hone vAlI prakriyA vizeSa kA nirdeza karate haiM etto uvari virade deso vA hodi appabahugotti / desoti ya taTANe virado ti ya hodi vattavvaM // 16 // artha-yahAM se Upara (Age) alpabehatva paryantaM, pahale dezacAritrameM jaisA kathana kiyA hai vaisA hI sarvakathana yahAM { sakala cAritrake sambandha meM ) bhI jAnanA, kintu itanI vizeSatA hai ki usa kathanameM jahAM dezacAritra kahA hai usake sthAna para sakalacAritra kahanA cAhie / vizeSArtha-saMyama grahaNakeM prathama samayase antamuhatakAlataka cAritralabdhise ekAntAnuvRddhiko prApta hotA hai, kyoMki alabdhapUrva saMyamako prApta honese saMvegasampanna manuSyake ekAntAnuvRddhi pAI jAtI hai / pratisamaya uttarottara anantagugI vizuddhise pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNirUpase karmaskandhoMkI nirjarA hotI hai / jabataka ekAMtAnuvRddhise vRddhiko prApta hotA hai tabataka Ayukarmako chor3akara zeSa sarva karmoke sahasroM sthitikAMDakoM aura sahasroM anubhAgakAMDakoMkA ghAta hotA hai| ekAntAnuvRddhi kAlataka isa jIvakI saMjJA 'apUrvakaraNa' hotI hai, kyoMki apUrva-apUrva pariNAmoMke dvArA vRddhiko prApta hone vAle jIvake 'apUrvakaraNa' saMjJAkI siddhi meM koI bAdhA nahIM hai athavA apUrvakaraNakAlake samApta ho jAnepara bhI apUrvakaraNake samAna pratisamaya apUrva-apUrva pariNAmoM ke dvArA sthitighAta Adi kArya hote haiM / ekAntAnuvRddhi kAla samApta honepara tatpazcAt adhaHpravRttasaMyata hotA hai / yahAM sthitighAta aura anubhAgadhAta nahIM hai, parantu jabataka saMyata hai tabataka avasthita pAyAmavAlI guNazreNi hotI hai / itanI vizeSatA hai ki vizuddhiko prApta huA asaMkhyAtagaNI, saMkhyAtaguNI, saMkhyAtabhAga adhika yA asaMkhyAtaveMbhAga adhika dravyakA apakarSaNakara guNazreNi karatA hai / saMklazako prApta huA isIprakAra guNahIna yA vizeSahIna dravyakA apakarSaNakara guNazreriNa karatA hai tathA avasthita pariNAmavAlA avasthita dravyakA apakarSaNakara guNazreriNa karatA hai| pariNAmoMke anusAra honevAlI guNazreriNanirjarAke pariNAmoMkI vRddhi va hAni vaza hI pravRtti hotI hai / 1. ja gha. pu. 13 pu 166 / 2. ja. pa. pu. 13 pR. 130, ja. dha. pu. 13 pR. 167, gha. pu 12 pR. 76 | Page #160 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 162 ] labdhisAra [ 156 aba jaghanya saMyatake vizuddhi sambandho avibhAga praticchedoM ko saMkhyA batAte haiMavare viradavANe hoti aNaMtANi phaDDhayANi tado / chaTThANagayA sabve loyANamasaMkha chaTThANA // 162 // artha-sarva jaghanya saMyamalabdhisthAnameM anantaspardhaka hote haiM / isake pazcAt sarvotkRSTa sthAna paryanta SaTsthAna patita vRddhiyoMke dvArA asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAnapatita sarvasthAna hote haiN| vizeSArtha-yaha jaghanya sakalasaMyamala bdhi sarva jIbose anantaguNe ananta avibhAgopraticchedoMse niSpanna huA hai / ye hI ananta avibhAga praticcheda ananta spardhaka kahe jAte haiM, kyoMki yahAM para spardhaka zabda avibhAgapraticchedoMkA vAcI svIkAra kiyA gayA hai / athavA yaha jaghanya labdhisthAna mithyAtvameM giraneke sammukha hue saMyatake antima samayameM kaSAyoMke ananta anubhAgaspardhakoM ke udayase utpanna huA hai| isaprakAra kAryameM kAraNake upacArase ananta sparddhaka kahe gaye haiM / ___jaghanya labdhisthAnako sarva jIvarAzi pramANa bhAgahArase bhAjitakara eka bhAgako milAnepara jaghanya sakalasaMyama labdhisthAnase anantavAM bhAga adhika hokara dvitIya labdhisthAna hotA hai / jaghanya labdhisthAnase aMgulake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa aMgantabhAgavRddhi kAMDaka jAkara asaMkhyAtabhAgavRddhisthAna hotA hai / tatpazcAt asaMkhyAtabhAgavRddhikANDaka jAkara saMkhyAtabhAga vRddhisthAna utpanna hotA hai / tatpazcAt saMkhyAtabhAgavRddhikANDaka jAkara saMkhyAtaguNa vRddhisthAna utpanna hotA hai| usake bAda saMkhyAtaguNavRddhi kANDaka jAkara asaMkhyAtaguNa vRddhisthAna hotA hai / tatpazcAt asaMkhyAtaguNa vRddhi kAMDaka jAkara anantaguNavRddhisthAna hotA hai, taba usa sthAna kI kaSAya udayasthAna anantaguNAhIna hotA hai, kyoMki anantaguNahIna kaSAyaudayasthAnoMke binA anantaguraNasvarUpa sakalasaMyama labdhisthAna kI utpatti nahIM ho sakatI hai| yaha eka SaTsthAna hai| isaprakAra asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAna pratipAtasthAna haiM / pratipAta labdhisthAnoMkA ullaMghanakara asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAnapatita pratipadyamAna sthAna haiN| ye pichale sthAnoMse asaMkhyAtaguNe haiM, usase bhI asaMkhyAtaguNe apratipAta va apratipadyamAnasthAnoMke yogya asaMkhyAtalokapramANa SaTsdhAnapatita sthAna hote haiM / pratipAta prAdi tIna prakAra ke ye 1. ja.dha. pu. 13 pR. 143-144 / Page #161 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 160 ] 1 gAthA 163-164 sasthAna SaTsthAnapatita sakalasaMyamalabdhisthAna asaMkhyAta lokapramANa haiM? / sakalasaMyamasambandhI pratipAtAdi mevoMko batAte hue pratipAda bhevasthAnoM kA kathana karate haiM tattha ya paDivAdgayA parivajjagayAtti aNubhayagayAti / uvaruvari lakhiThANA loyANamasaMkhacaTThANA / / 193 / / parivAdagayA micche ayade dese ya hoMti uvaruvariM / patteyamasaMkhamidA loyAma saMkhavaThANA // 164 // artha - ( 1 ) pratipAtagata ( 2 ) pratipadyamAnagata ( 3 ) anubhayagata / ye tInoM * labdhisthAna uparyupari haiM tathA asaMkhyAtaloka SaTsthAnapatita pramANa haiM / saMyamase mithyAtva, prasaMyama va dezasaMyamako girane vAle saMyata ke ye tInoM pratipAtasthAna uparyupari pratyeka asaMkhyAtapramANa haiM tathA pratyeka meM asaMkhyAtaloka SaTsthAnapatita vRddhi hotI hai / vizeSArtha - jisa sthAna se nIce ke guNasthAnoM meM giratA hai, isaprakAra pratipAta zabdakI vyutpatti ke kAraNa pratipAtasthAna kahA gayA hai| ve midhyAtva pratipAta, asaMyama samyaktvapratipAta aura saMyamAsaMyama ( dezasaMyama ) pratipAtako viSaya karanevAle hone se pratipAtagata sthAna tInaprakArake hokara pratyeka jaghanya labdhisthAnase lekara utkRSTa labdhisthAnataka SaTsthAnapatita vRddhi kramase avasthita asaMkhyAta lokapramANa haiM / unameM se mithyAtvAdimeM giranevAle sarvotkRSTa saMklezayukta saMyatake jaghanya pratipAta labdhisthAna hote haiM tathA tatprAyogya jaghanya saMkleza pariNAmavAleke utkRSTa pratipAta labdhisthAna hote haiM / saMyamako utpanna karatA hai isalie utpAdaka arthAt pratipadyamAna yaha saMjJA hai / mithyAdRSTi, asaMyatasamyagdRSTi va dezasaMyata (manuSya) tatprAyogya vizuddhi ke sAtha saMyamako grahaNa karaneke prathama samaya meM jaghanyasthAna hotA hai / tathA sarvavizuddha saMyatake utkRSTa hotA hai / madhyama bhedarUpa pratipadyamAna sthAna to SaTsthAnapatita vRddhirUpase avasthita asaMkhya lokapramANa haiM / pratipAta aura pratipadyamAna sthAnoMke atirikta zeSa cAritralabdhisthAna anubhayasthAna haiM / ja. ba. pu. 13 pR. 176 / dha. pu. 6 pR. 283 / 3. ja.dha. pu. 13. 176-77 / lavighasAra 1. 2. Page #162 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 165 ] labdhisAra [ 161 pratipAtasthAna sabase alpa haiM unase pratipadyamAnasthAna asaMkhyAtaguNe haiM / unase anubhavasthAna asaMkhyAta guNe haiN| unase sabhI cAritralabdhisthAna vizeSAdhika haiM / vizeSAdhika hote hue bhI ve pratipAtasthAna aura pratipadyamAnasthAnoMkA jitanA pramANa hai utane adhika haiM / jahA~ asaMkhyAtagulA kahA nahIM guNAkAra syAtalokapramANa hai' / tIna prakArake pratipAtasthAnoMke jaghanya va utkRSTa pariNAmoMkA tIvratA-mandatAkI apekSA saMdRSTi dvArA alpabahutva gAthA 204 ke antameM batalAyA jAvegA / athAnantara pratipadyamAna sthAnoM kA kathana karate haiMtatto paDivajjagayA ajjamilicche milecchajje ya / kamaso avaraM avaraM varaM varaM hodi saMkhaM vA // 15 // artha-pratipAtasthAnoMke Upara asaMkhyAtalokapramANa pratipadyamAna sthAna haiM / ve Arya manaSyakA jaghanya, mleccha manuSya kA jaghanya, mleccha manuSyakA utkRSTa, Arya manuSyakA utkRSTa isa kramase haiM / vizeSArtha-bharata, airAvata aura videhameM madhyama khaNDa AryakhaNDa hai; vahAMke nivAsI manuSya prArya haiN| madhyama khaNDake atirikta zeSa pAMcakhaNDa malecchakhaMDa haiM aura bahAMke nivAsI manuSya maleccha kahalAte haiN| unameM dharma-karmakI pravRtti asambhava honese mlecchapanekI utpatti bana jAtI hai / digvijayameM pravRtta hue cakravartIko senAke sAtha jo mleccha madhyama arthAt AryakhaNDameM Aye haiM tathA cakravartI prAdike sAtha jinhoMne vaivAhika sambandha kiyA hai aise mleccha rAjAoMke saMyamakI prApti meM virodhakA prabhAva haiN| athavA unako jo kanyAe cakravartI prAdike sAtha vivAhI gaI unake garbhase utpanna huI santAna mAtRpakSakI apekSA svayaM maleccha hai / inake dIkSAgraha sambhava hai / isaliye kucha niSiddha nahIM hai, kyoMki isaprakArakI jAtivAloMke dIkSAke yogya hone meM pratiSedha nahIM hai / tIvamandatAkI apekSA alpabahutvakA kathana gAthA 204 ke antameM kiyA jaavegaa| 1. ja.dha. pu. 13 pR. 176 / Page #163 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 162 ] labdhisAra [ gAthA 166-167 athAnantara anubhayasthAnoMkA kathana karane ke liye agalA gAthAsUtra kahate haiMtattoNubhayahANe sAmAiyachedajugalaparihAre / pazibanda garimA pasaMkhalogappamA hoti // 16 // artha-pratipadyamAna sthAnoM ke Upara sAmAyika-chedopasthApanA sambandhI tathA parihAravizuddhisaMyamasambandhI asaMkhyAtaloka pramANa anubhayasthAna haiN| vizeSArtha-ta:prAyogya saMklezavA sAmAyika-chedopasthApanAve abhimumba hue parihAravi zuddhisaMyatake antimasamayameM parihAravizuddhasaMyatakA jaghanya anubhayasthAna hai / parihAraviguddhise chUTa kara sakalasaMyamI rahA isaliye sakalasaMyamakI apekSA anubhavasthAna kahA gayA hai, pratipAtasthAna nahIM kahA gayA / tIvra-mandatAkI apekSA alpabahutvakA kathana gA. 204 ke anta meM kiyA gayA hai| Age sUkSma sAmparAya va yathAkhyAtasaMyama sthAnoMkA kathana karate haiMtatto ya suhumasaMjama paDivajjaya saMkhasamayamettA hu| tatto du jahAkhAdaM eyavihaM saMjame hodi // 167 / / artha- usa sAmAyika-chedopasthApanAke utkRSTasthAna se Upara asaMkhyAtalokapramANa sthAnoMkA antarAla karake upazamadheriNase utarate hue anivRtti karaNake sammukha jIvake apane antima samayameM honevAle sUkSma sAmparAma kA jaghanyasthAna hotA hai / usake Upara asaMkhyAtasamayapramANa sthAna jAkara kSapakrasUkSma sAmparAyake anta samaya meM honevAle sUkSmasAmparAyakA utkRSTasthAna hotA hai / usase Age asaMkhyAtalokapramAga sthAnoMkA antarAla karake yathAkhyAtacAritrakA eka sthAna hotA hai / yathAkhyAtacAritrarUpa yaha sthAna sabhI saMyamoMse anantaguNI vizuddhatA yukta upazAntakaSAya, kSINakaSAya, sayogakevalI va ayogakevalIke hotA hai / isameM sabhI kaSAyoMkA sarvathA upazama athavA kSaya hai ataH jaghanya, madhyama va utkRSTa rUpa bheda nahIM hai / 1. krama saMkSiptata: isaprakAra hai-sarvaprathama sAmAyika-chedopasthApanA kA jaghanyasthAna phira asaMkhyAta loka pramita sthAnoM ke pazcAt parihAravizuddhi kA jaghanyasthAna / tatpazcAt prAge utane hI sthAna jAkara parihAravizuddhisaMyamakA utkRSTasthAna, phira itane hI sthAna Upara jAkara sAmAyika-chedopa sthApanA kA utkRSTa sthAna hai / 2. dha. pu. 1 pR. 567; dha. pu. 6 pR 286 / ja. pa. pu. 13 pR. 187, ka. pA. sutta pa. 675, la sA. gA. 204 prAdi / Page #164 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra | 163 aba sAta gAthAoM meM una pratipAtAdi sthAnoMkA vizeSa kathana karate haiMparime gaddAdIsamaye paDitrAdadugamaNubhayaM tu / tam uvarimaguNagAdimuhe ya detaM vA // 168 // paDivAdAdotidayaM uvaruvarima saMkha loga gudi kamA / aMtarakarupamANaM asaMkhalogA hu de vA // 166 // micdadesa bhigaNe paDivAdadvArA varaM avaraM / tappA uggaki liTle sidhya kiliTThe kame carime // 200 || paDivajjajaharudugaM micche ukkarasajugalamavidese / uvari sAmAr3agaM tammajme hoti parihArA // 201 // parihArasla jagaNaM sAmAyiyaduge paDaMta carima mhi | sajjeTha saThANe savvatrisuddhasta tasseva // 202 // sAmayiyadugajaddarAM zraghaM zrayihikhavagacarimahi | rimaNiya hissuvariM paData suhumassa sahumavaraM / / 203 // khatragasumasta carime varaM jaGgAkhAdamoghajeThaM taM / parivAdadugA sacce sAmAiyachedapaviddhA // 204 // gAya 168 - 204 ] artha - saMyamase girate hue carama samaya meM aura saMyama ko grahaNa karate samaya prathama samaya meM krama se pratipAta aura pratipadyamAna ye do sthAna hote haiM tathA inake madhya meM athavA Uparake guNasthAnake sammukha honevAle jIva ke jo anubhava sthAna hotA hai vaha dezasaMyata ke samAna hI yahAM bhI jAnanA cAhiye / / 168 / / pratipAta Adi tIna prakAra ke sthAna apane-apane jaghanyase utkRSTa paryanta UparaUpara prasaMkhyAta lokaguro krama se yukta haiM / una grahoM meM pratyekake asaMkhyAta loka pramANa bAra SaTsthAnavRddhi dezasaMyata ke samAna jAnanA / 166 // pratipAtasthAna to mithyAtva asaMyama aura dezasaMyamake sammukha honekI apekSA tona bheda vAlA hai / usameM bhI jaghanyasthAna saMyamake carama samaya meM tIvrasaMklezavAle ke Page #165 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 ] labdhisAra [ gAthA 204 evaM utkRSTasthAna yathAyogya mandakaSAyabAleke hotA hai / / 200 / / pratipadyamAnasthAna Arya va mlecchakI apekSA do prakArakA hai so unakA jaghanya sthAna to mithyAdRSTise saMyamI honevAle jobake aura utkRSTasthAnayugala dezasaMyatase saMyamI hue jIvake hotA hai| pratipadyamAnasthAnoMke Upara jo anubhayasthAna haiM ve sAmAyikachedopasthApanA-saMyama sambandhI hote haiN| una donoM saMyamoMke jaghanya va utkRSTasthAnoM ke madhya parihAravizuddhisaMyamake sthAna haiM / / 201 // parihAra vizRddhisaMyamakA jaghanyasthAna saMklezavaza sAmAyika-chedopasthApanA saMyamameM girate hue jIvake carama samaya meM aura parihAravizuddhisaMyamakA utkRSTasthAna usameM hI sarvavizuddha apramattajIvake ekAntavRddhike caramasamayameM hotA hai // 202 // sAmAyika-chedopasthApanAsaMyamakA jaghanyasthAna mithyAtvake sammukha hue jIvake saMyamasambandhI caramasamaya meM hotA hai jo jaghanya saMyamakA sthAna hI hai| sAmAyikachedopasthApanAsaMyapakA utkRSTasthAna kSapakaanivRtti karagAke caramasamaya meM hotA hai / sUkSmasAmparAyasaMyamakA jaghanyasthAna sUkSmasAmparAyopazamakajIva jo upazamazreNise girate hue mUkSmasAmparAyake carama samayameM anivRttikaraNa ke sammukha hai, usake hotA hai / / 203 / / kSINakaSAyake sammukha hue sUkSmasAmparAyakSapakake antima samaya meM sUkSmasAmparAyasaMyamakA utkRSTasthAna hotA hai | yathAkhyAtacAritra sarva saMyamasAmAnya meM utkRSTasthAna hai, kyoMki usake jaghanya Adi vikalpoM kA abhAva hai| pratipAta aura pratipadyamAna sambandhI jitane bhI sthAna kahe haiM ve sabhI sAmAyika-chedopasthApanAsaMyama sambandhI hI kahe gaye haiM, kyoMki sakalasaMyamase bhraSTa hote hue carama samaya meM aura sakalasaMyamako grahaNa karaneke prathamasamayameM sAmAyika-chedopasthApanA saMyama hI hotA hai, anya parihAravizaddhi prAdi saMyama nahIM hote haiM / vizeSArtha-000000000000000000000 antara / ye asaMkhyAtalokapramANa saMyamake pratipAtasthAna mithyAtvako jAnevAle saMyatake antimasamayameM hote haiM / yahA~para sarvajaghanya pratipAtasthAna utkRSTa saMklezase mithyAtvako jAnevAle saMyatake aMtima samayameM hotA hai| jaghanyase anantaguNIbhUta inhIM kA utkRSTa pratipAtasthAna tatprAyogya saMklezase mithyAtvako jAnevAle saMyatake antima samayameM hotA hai / 00000000000 00000000000 / antara / asaMyatasamyaktvako jAnevAle saMyatake ye pratipAtasthAna Page #166 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 204 ] labdhisAra [ 165 asaMkhyAtalokamAtra hote haiN| inameM sarvajaghanya pratipAtasthAna utkRSTa saMklezase asaMyatasamyaktvako jAnevAle saMyatake antima samayameM hotA hai / utkRSTa pratipAtasthAna tatprAyogya saMklezase asaMyatasamyaktvako jAnevAle saMyatake antima samaya meM hotA hai / 0000000 000000000000 / antara / ye saMyamAsaMyama ko jAne vAle saMyatake pratipAtasthAna haiM / inameM jaghanya pratipAtasthAna sarva saMklezase saMyamAsaMyamako jAnevAle saMyatake antima samayameM hotA hai aura utkRSTa pratipAtasthAna tatprAyogya saMklezase saMyamAsaMyamako jAne vAle saMvatake antima samaya meM hotA hai| 000000000000000000000000000 0000000000000000000000000000000000000 / antara / ye saMyamako prApta honevAle jIvake pratipadyamAna yA utpAdasthAna haiN| inameM se jaghanya pratipadyamAnasthAna bharatakSetranivAsI mithyAtvase pIche Aye hue saMyata (mArya manuSya) ke hotA hai / (akarmabhUmija arthAt bharatakSetra nivAsI mleccha manuSyake mithyAtvase pIche Akara saMyama grahaNake prathamasamayameM honevAlA ) jaghanya pratipadyamAna saMyamasthAna pUrva jaghanyase anantaguNA hai / ukta (mleccha) manuSya ke ho dezaviratise pIche aAkara sarvavizuddha saMyama grahaNa ke prathama samayameM honevAlA utkRSTa pratipadyamAnasthAna pUrvokta jaghanyase anantaguNA hai / isase anantaguNA karmabhUmimeM saMyamako prApta karanevAle dezaviratise pIche Aye hue sarvavizuddhasaMyata (Arya manuSya) ke prathama samayameM utkRSTa pratipadyamAna labdhisthAna hotA hai / yaha sthAna pUrvase anantaguNA hai' / 00000000000000000000000000000000000000000000 00000000000 / antara / yahAM para uparima apratipAta-apratipadyamAnasthAna sAmAyikachedopasthApanAzuddhi saMyatajIvake haiM / adhastana sthAna parihArazuddhisaMyata jIvake hote haiN| unameMse parihArazuddhisaMyata jIvakA jaghanya pratipAtasthAna pUrvake sthAnase anantaguNA hai / vaha kisake hotA hai ? sAmAyika-chedopasthApanAzuddhisaMyamoM ke abhimukha hue tatkAyogya saMkliSTa parihAra vizuddhi saMyatake antima samayameM hotA hai| usase usIkA utkRSTa anantaguNA hai| vaha kisake hotA hai ? sarvavizuddha parihArasaMyatake hotA hai| usase sAmAyika-chedopasthApanA yamiyoM kA utkRSTa saMyamasthAna anantaguNA hai / yaha kisake hotA hai ? tadanantara samayameM sUkSmasAmparAyazuddhi saMyamako grahaNa karanevAle sarvavizuddha ukta saMyatake hotA hai| 1. dha pu 6 pR. 284-85-86 ! Page #167 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 204 00000000000000000 / antara / sUkSmasAmparAyasaMyamIke ye saMyamasthAna / haiM / usase sUkSmasAmparAyazuddhisaMyatakA jaghanya pratipAtasthAna anantaguNA hai / vaha kisake hotA hai ? anivRttikaraNa ke abhimukha hue tatprAyogya vizuddha sUkSmasAmparAyazuddhisayatake hotA hai / usase usIkA utkRSTa anantaguragA hai / vaha kisake hotA hai ? sarvavizuddha sUkSmasAmparAyazuddhisaMyata kSapakake antima samaya meM hotA hai| usase vItarAgakA ajaghanyaanutkRSTasthAna anantaguNA hai| vaha kaSAyake prabhAvake kAraNa eka hI prakArakA hai / parantu vaha upazAntakaSAya, kSINakaSAya, sayogI jina aura ayogI jinakA grahaNa karanA cAhie / isaprakAra isa saMdRSTi dvArA jinako pratibodha huA hai aise ziSyoMkA isa samaya tIvra mandatAviSayaka alpabahutva ko sUtrake anusAra batAveMge / yathA tIva-mandatAko apekSA mithyAnvako prApta karanevAle saMyatake jaghanya saMyamasthAna sabase manda anubhAgavAlA hotA hai, kyoMki sabase utkRSTa saMklezake sAtha mithyAtva ko prApta honevAle saMyatake antimasamayameM isakA grahaNa kiyA hai| usame usIke utkRSTa saMyamasthAna anantaguggA hai, kyoMki tatprAyogya saMklezase mithyAtva meM girane ke sammukha hue saMyatake antima samaya meM pUrvake saMyamasthAnase asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAnoM ko ullaMghakara isakI utpatti dekhI jAtI hai| usase asaMyata samyaktvako prApta hone vAle saMyatake jaghanya saMyamasthAna anantaguNA hai, kyoMki pUrvake saMyamasthAnase asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAnoMkA ullaMghakara yaha sthAna utpanna huA hai| isakA bhI kAraNa yaha hai ki mithyAtva meM pratipAtaviSayaka jaghanya saMkleza se bhI samyaktvameM pratibhAtaviSayaka utkRSTa saMklezake anantagaNe hInapaneko dekhate hue usake usaprakAra siddha hone meM virodha kA abhAva hai| usase usIke utkRSTa saMyamasthAna anantaguNA hai, kyoMki pUrvake jaghanya sthAnase asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAnoMko ullaMghakara isa sthAnakI utpatti dekhI jAtI hai| usase saMyamAsaMyamako prApta honevAle saMyatake jaghanya saMyamasthAna anantaguNA hai, kyoMki pUrvake utkRSTa sthAnase asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAnoMko ullaMghakara isa sthAna kI utpatti dekhI jAtI hai| usase usIke utkRSTa saMyamasthAna anantaguNA hai, kyoMki pUrvake jaghanya sthAnase asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAnoMko ullaMghakara isa sthAnakI utpatti dekhI jAtI hai / usase saMyamako prApta karanevAle karmabhUmija manuSyakA jaghanya saMyamasthAna anantagulgA hai, kyoMki saMklezanimittaka pUrvake pratipAtasthAnase usase viparIta svarUpavAle isake jaghanya honepara bhI anantaguraNepana kI siddhi nyAyayukta hai| yahAMpara 'karmabhUmijake ailA Page #168 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 204 } labdhisAra kahanepara pandraha karmabhUmiyoM meM se madhyama khaNDameM utpanna hue manuSyakA grahaNa karanA cAhie, kyoMki karmabhUmiyoMmeM utpanna huaA karmabhUmija hai isaprakAra vaha isa saMjJAke yogya hai / usase saMyamako prApta karanevAle akarmabhUmija manuSyakA jaghanya saMyamasthAna anantaguNA hai, kyoMki pUrva ke saMyamasthAnase asaMkhyAtalokamANa SaTsthAna Age jAkara isa sthAnakI utpatti huI hai / usase saMyamako prApta honevAle usI ke utkRSTa saMyamasthAna anantamuNA hai, kyoMki pUrvake jaghanya sthAnase asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAna Upara jAkara isa sthAnakI utpatti dekhI jAtI hai / usase saMcamako prApta hone vAle karmabhUmija (Arya) manuSyakA utkRSTa saMyamasthAna anantaguNA hai, kyoMki kSetrake mAhAtmyavaza pUrvake saMyamasthAnase isake anantaguraNe siddha hone meM koI bAdhA nahIM upalabdha hotii| usase parihAravizuddhisaMyatakA jaghanya saMyamasthAna anantaguggA hai| yaha sthAna tatprAyogya saMklezavaza sAmAyika-chedopasthApanAsaMyamoM ke abhimukha hue parihAra vizuddhi sayatake antima samaya meM hotA hai, parantu yaha apratipAta-apratipadyamAna sAmAyika-chedopasthApanAsambandhI jaghanya saMyamalabdhise lekara asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAna Upara jAkara vahAM prApta saMyamalabdhi sthAnake sadRza hokara utpanna huA hai| isaliye isake pratipAtake abhimukha hokara svasthAnameM sabase jaghanya honepara parihAravizuddhisaMyamake mAhAtmyavaza pUrvake sthAnase anantaguraNApanA siddha hotA hai / usase usIkA utkRSTa saMyamasthAna anantagusA hotA hai, kyoMki pahale jaghanya sthAnase asaMkhyAta lokapramANa sthAna Upara jAkara sAmAyika chedopasthApanAsambandhI apratipAtaapratipadyamAna sthAnoM ke bhItara yathAgama isa sthAnakI utpatti dekhI jAtI hai / usame sAmAyika-chedopasthApanA saMyatoMkA utkRSTa saMyamasthAna anantagugA hai, kyoMki sAmAyika-chedopasthApanAke ajaghanya-anutkRSTa apratipAta-apratipadyamAnasthAnake samAna pUrvake utkRSTasthAnakA nirdeza karanepara tatpazcAt nirantara kramase phira bhI usase Upara asaMkhyAtalokapramANa SaTsthAna jAkara isa sthAnakI utpatti anivRnikaraNa kSapaka ke antima samayameM dekhI jAtI hai| usase sukSamasAmparAyika saMyanakA jaghanya saMyamasthAna anantaguNA hai / bAdara kaSAyake rahate hue honevAlI utkRSTa saMyamala bdhise sUkSmakaSAya meM hone vAlI jaghanya saMyamalabdhi bhI anantagugI hotI hai, isake sivAya vahAM anyaprakAra sambhava nahIM hai, parantu yaha jo upazAmaka girakara sUkSmasAmparAyameM AyA hai usake antima samayakI lenI cAhiye / usase usI kA utkRSTa saMyamasthAna anantagugaNA hai / sUkSmasAmparAyika kSapakake antima samayameM sarvotkRSTa vizuddhikA isake pahale ke jaghanya Page #169 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 ] labdhisAra pariNAma se anantaguNe siddha honemeM virodhakA abhAva hai / usase vItarAgakA ajaghanya zranutkRSTa cAritralabdhisthAna anantaguNA hai, kyoMki upazAntakaSAya, kSINakaSAya aura kevaliyoM meM jaghanya evaM utkRSTa vizeSaNase rahita yathAkhyAta- vihArazuddhi saMyamalabdhikI yahAM para vivakSA hai' / // iti kSAyopazamika sakala cAritra prarUpaNaM // [ gAthA 204 yathAkhyAtacAritra meM jaghanyAdi bheda nahIM hote haiN| dha pu. 6 pR. 285, pu. 7 pR. 567, ja.dha. pu. 13 pU. 187. va. pu. 6.286 ka. pA. sutta pU. 675 / la. sA. gAthA 167 / Page #170 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "adha cAritramohanIya upazamanAdhikAra" sampUrNa doSoM ko upazAnta kiyA hai jinhoMne aise upazAntakaSAya botarAgiyoM ko namana karake umazamalAtahakA virATa hAte hai... uvasamacariyAhimuho vedagasammo bhaNaM vijoyittA / aMtomuttakAlaM adhApavatto'pamatto ya // 205 // artha-upazamacAritrake sammukha huA vedakasamyagdRSTijIva sarvaprathama pUrvokta vidhAnase anantAnubandhIkA visaMyojana karake antarmuhUrtakAla taka adhaHpravRtta-apramatta arthAt svasthAna-apramatta hotA hai| vizeSArtha-vedakasamyagdaSTijIva anantAnubandhI catuSkako bisaMyojanA kiye binA kaSAyoMkI upazAmanAke liye pravRtta nahIM hotA isIliye gAthAmeM "uvasamacariyAhimuho vedagasammo aNaM vijoyittA" yaha pUdhi kahA hai / mohanIyakarmakI aTThAIsa prakRtiyoMkA satkarmavAlA vedakasamyagdRSTisaMyata jabataka anantAnubandhI catuSka kI visaMyojanA nahIM karatA tabataka kaSAyoMkI upazAmanAke lie pravRtta nahIM hotA, kyoMki anantAnubandhI catuSkakI visaMyojanA na honepara usake upazama zreNi para car3hane ke yogya pariNAma nahIM ho sakate / isaliye anantAnubandhI catuSkakI visaMyojanAmeM yaha sarvaprathama pravRtta hotA hai| tIna karaNoM se anantAnubandhIkI visaMyojanA karane ke pazcAt antarmuhUrtakAla taka adhaHpravRtta saMyata ( apramattasaMyata ) hotA huA asAtAvedanIya, arati, zoka aura ayazaHkIrti Adi prakRtiyoMkA bandha karatA hai / anantAnubandhIkI visaMyojanArUpa kriyA zakti samApta honeke bAda hI dUsarI kriyA prArambha nahIM hotI, kintu anantAnubandhIkI visaMyojanA karake antamuhartakAlataka svasthAna apramattasaMyata hokara vahAM saMkleza aura vizuddhivaza pramatta aura apramattaguNasthAnoM meM parivartana karatA huA asAtAvedanIya, arati, zoka aura ayaza kIti Adi jina prakRtiyoMkA pUrvameM karaNarUpa vizuddhike 1 ja. pa. pu. 13 pR. 201 / Page #171 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 17. ] labdhisAra [ gaath| 206-207 mAhAtmyavaza nahIM bAMdhatA thA, unakA aba kitane hI kAlataka bandha karatA huA vizrAma karatA hai| tatpazcAt koI jIva darzanamohanIyakI tIna prakRtiyoMkA kSaya karake kSAyikasamyagdRSTi hokara cAritramohakA upazama prArambha karatA hai tathA koI jIva dvitoyopazama samyaktva sahita upazamaNi car3hatA hai usake darzanamohakA upazama vidhAna kaheMge / aba do gAthAoMmeM darzanamohake upazamakA nirdeza tathA upazamaNipara car3hane kI yogyatAke nirdeza pUrvaka vahAM (varzanamohopazamameM) guNasaMkramaNake abhAva kA pratipAdana karate haiM tatto niyaraNavihiNA daMsaNamohaM samaM khu usamadi / sammattappattiM vA aNNaM ca guNaseDhikaraNavihI // 206 // daMsaNamohubasamaNaM takkhavaNaM vA hu hodi cariM tu / guNasaMkamo vijjAde vijjhada vAdhApavattaM ca // 207 / / artha-anantAnubandhIkI visaMyojanAke antarmuhUrta pazcAt tInakaraNa vidhike dvArA tInoM darzanamohanIya karma prakRtiyoMko ekasAtha upazamAtA hai / guNazreNi, karaNa va anya arthAt sthitikAMDaka, anubhAgakANDaka Adi vidhi prathamopazamasamyaktvotpattike sadRza karatA hai / isa vidhike dvArA darzanamohanIyakarmakA upazama yA kSaya hotA hai, kiMtu upazama hone meM guraNasaMkramaNa nahIM hotaa| vidhyAtasaMkramaNa athavA adhaHpravRttasaMkramaNa hotA hai| ____vizeSArtha-vizrAma karane pazcAt darzanamohanIyakA upazama arthAt dvitIyopazama karane bAleke adhaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa jo pahale prathamopazamasamyaktvotpatti ke vidhAnameM kahe gaye haiM, yahAM bhI jAnanA cAhie, kyoMki unase inameM koI vizeSatA nahIM hai| usIprakAra sthitighAta, anubhAgaghAta va guNazreNI hotI hai / adhaHpravRttakaraNakAlameM sthitighAMta, anubhAgaghAta aura guNasaMkramaNa nahIM hai, kevala anantaguNI vizuddhise vizuddha hotA huA saMkhyAtahajAra sthitibaMdhApasaraNa hote haiM, aprazasta 1. ja.dha. pu. 13 pR. 201 / / 2. gavari ettha guNasaMkamo tyi vijjhado ceva, appasatyakammAravaM adhApavatto vA (dhavalA pu. 6 pR. 256) Page #172 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 207 ] labdhisAra [ 171 karmIkA pratisamaya anantaguNAhIna visthAnika anubhAgakA bandha hotA hai tathA prazastakarmoMkA anantaguNI vRddhirUpase catuHsthAnIya anubhAgakA bandha hotA hai / adhaHpravRttakaraNa kAla samApta honeke pazcAt anantara samayameM prathama samayavartI apUrvakaraNa hotA hai aura tabhI sthitikANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta va guNazreNikA ekasAtha prArambha ho jAtA hai / vahAM guNasaMkramaNa nahIM hai / sthitikANDakakA pramANa palyopamake saMkhyAtaveMbhAgapramANa hai / anubhAgakANDakakA pramANa aprazastakarmoke anubhAgasatkarmake ananta bahubhAga pramANa hai| gaNazreNinikSepa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa ina donoMke kAlase vizeSa adhika galitazeSa AyAmavAlA hai / sthiti bhI palyopamake saMkhyAtaveMbhAga hIna baMdhatI hai| eka sthitikAMDakakAlake bhItara saMkhyAta hajAra anubhAgakAMDaka hote haiN| apUrvakaraNake pazcAt anivRttikaraNa hotA hai| ina karaNoMke dvArA darzanamohanIyakI upazAmanA yA kSaya hotA hai / aisA niyama hai ki kSAyikasamyagdRSTi yA dvitIyopazamasamyagdRSTi hokara cAritramohanIyakI upazAmanApravRtti hotI hai, anyaprakArase nahIM / anAdi mithyAdRSTise pratibaddha darzanamohanIyako prathamopazAmanAkA pUrvameM kathana ho cukA hai, kintu vaha yahAM upayogI nahIM hai, kyoki vaha upazamaNike yogya nahIM hai / vadakasamyagdRSTi bhI upazamazreNike yogya nahIM hai| mithyAtvase utpanna hone vAlA upazamasamyaktva prathamopazamasamyaktva hai yaha caturthaguNasthAnase saptamaguNasthAnataka hotA hai / kSayopazamasamyaktva arthAt vedakasamyaktvapUrvaka honevAlA dvitIyopazamasamyaktva hai| ina donoMmeM dvitIyopazamasamyaktva vAlA upazamaNi car3hakara cAritramohanIyakI upazAmanA karatA hai| yadyapi dvitIyopazamasamyaktva caturthaguNasthAnase saptamaguNasthAnataka kisI bhI guNasthAnameM kSAyopazamikasamyagdRSTi manuSyake ho sakatA hai, kintu vivakSAvaza yahAMpara dvitIyopazamasamyaktvako utpattikA apramattasaMyata sAtaveM guNasthAnakI apekSAse kathana kiyA hai| 1. ja. dha pu. 13 pR. 203-4 / 2. ja.dha. mUla pR. 1915, dovhaM pi ubasamaseDisamArohaNe vippddisehaabhaavaado| 3. ja. pa. pu. 13 pR. 202, pa. pu. 1.... ! 4. gha. pu. 1 pR. 11, svAbhi kArtikeyAnuprekSA gA. 484 kI TIkA, mUlAcAra paryApti adhikAra 12. gA. 205 ko TIkA evaM dhavala pu. 1 pU. 214-15 / Page #173 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1. labdhibhAra [ gAthA 208 - 215 vizeSa yaha hai ki ve ho tInakaraNa (ananta viyojanA sambandhI ) pRthak-pRthak kAryoM ke utpAdaka kaise ho sakate haiM, ( yahAM upazAmanA meM bhI kAryakArI ) aisI AzaMkA nahIM karanA cAhiye, kyoMki lakSaNakI samAnatAse ekatvako prApta, parantu bhinna-bhinna karmoke virodhI honese bheTako bhI prApta hue jIriyA pRthak-pRthak kAryake utpAdanameM koI virodha nahIM hai' / 172 / usa samaya kA sthitilatva vizeSa, apUrvakaraNAdimeM hone vAle kArya vizeSa, antarakaraNavidhi Adi kA kathana AThagAthAoMmeM karate haiM Thidisattama puge saMkhaguNaNaM tu paDhamado carimaM / uvasAmaNa zraNiTTIsaMkhAbhAgAsu tIdAsu // 208 // sammassa asaMkhejjA samayapatraddhAragudIraNA hodi / tatto muhusate daMsaNamohaMtaraM kuNaI // 206 // aMtamuttametaM bhAvalimettaM ya sammatiyaThANaM / mottU ya paDhamaTThidi dasarA mohaMtaraM kudi // 210 // sammattapaya DipaDa maTThidimmi saMchuhadi daMsagatiyANaM / ukkIrayaM tu davvaM baMdhAbhAvAdu micchassa // 211 // vidiyadvadissa davyaM ukka hiya dedi sammapadamahi / vidiyaTThidimdi tassa akkIrijjatamA mhi // 212 // sammattapayaDipaDa mahidI sarisANa micchamissANaM / ThidivyaM sammassa ya sarisakhi seyahi saMkamadi // 213 // jAvatarassa ducarimaphAli pAve imo kamo tAva / carimatidaMsaNadavvaM kuhedi sammassa paDhamahi // 214 // vidiyaTThidissa davvaM paDamaTThidimedi jAva zrAvaliyA / paDi mAvaliyA ciTThadi sammattAdimaThidI tA ||215 // dha. pu. 6 pR. 283 / T ! 4 Page #174 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 215 ] labdhisAra [ 173 artha-apUrvakaraNa aura anivatti karake prathama samayoMke sthitisatkarmase unhIMke apane-apane antima samayameM sthitisatkarma saMkhyAtaguNAhIna hotA hai / anivRttikaraNake bahukAla bIta jAne para darzanamohanIyakA upazama-kArya prArambha hotA hai / / 208 / / __usa samaya' samyaktva ke asaMkhyAta samaya prabaddhoMkI udIraNA hotI hai / isake pazcAt antarmuhUrtakAla jAkara darzanamohanIyakA antara hotA hai / / 206 / / samyaktvamohanIyako antarmuhUrtapramANa aura mithyAtva va samyagmithyAtva udayAvalimAtra prathamasthitiko chor3a kara darzanamohanIyakA antara karatA hai / / 210 // darzanamohanIyakI tInoM prakRtiyoMke utkIraNa dravyako samyaktvamohanIyakI prathama sthiti meM hI nikSipta karatA hai, kyoMki mithyAtvake bandhakA abhAva hai / / 211 / / dvitIya sthitike dravyameM se apakarSaNakara apakarSitadravyako samyaktvakI prathama sthitimeM detA hai tathA antarasambandhI niSekoMko chor3akara zeSa anukIryamAraNa dvitIyasthitimeM bhI detA hai // 212 // udayAvalike bAhara samyaktvakI prathamasthitike samAna hokara mithyAtva va samyagmithyAtva ke pradezapujako samyaktyamohanIyakI samAna sthitiyoMmeM saMkramita karatA hai| antara ko dvicaramaphAlitaka yahI krama calatA rahatA hai| tInoM darzanamohanIyake caramaphAlisambandhI dravyako samyaktvamohanIyakI prathamasthitimeM detA hai / / 213-214 / / dvitIyasthitikA dravya bhI prathamasthitimeM tabhItaka AtA hai jabataka samyaktvaprakRtikI prathamasthitimeM prAvali-pratyAvali zeSa raha jAtI haiM usake bAda dvitIya sthiti kA dravya prathamasthiti meM nahIM AtA hai / / 215 / / vizeSArtha-apUrvakaraNake prathamasamaya sambandhI sthitisattvase usakA ho antima samayasambandhI sthitisattva saMkhyAtaguNAhIna hai| prathamasamayasambandhI anivRttikaraNake sthitisattvase antima samayasambandhI sthitisattva saMkhyAtagNAhIna hai / darzanamohanIyake upazamAnemeM anivRttikaraNakAlake saMkhyAta bhAgoMke vyatIta honepara samyaktvaprakRtike asaMkhyAta samayaprabaddhoMko udIraNA hotI hai| 1. arthAt darNanamohakI upazAmanA sambandhI anivRttikaraNakAlake saMkhyAta bahubhAga jAne para / ja.dha. 2. dha. pu. 6 pR. 260 Page #175 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 216 isake pazcAt antarmu tartakAla jAkara darzanamohanIyakA antara karatA hai / vaha isa prakAra hai- samyaktvaprakRtikI antarmuhUrtamAtra prathamasthitiko chor3akara antara karatA hai tathA mithyAtva va samyagmithyAtvaprakRtiyoMkI udayAvalimAtra prathama sthitiko chor3akara antara karatA hai / isa antarakaraNa meM utkIrNa kiye jAnevAle pradezAgrako dvitIyasthitimeM nahIM sthApita karatA hai, kintu bandhakA abhAva honese sabako lAkara samyaktva prakRtikI prathama sthitimeM sthApita karatA hai / samyaktva prakRtike pradezAgrako apanI prathamasthitimeM hI sthApita karatA hai / mithyAtva samyagmithyAtva aura samyaktva prakRtike dvitIyasthitisambandhI pradezAgrakA apakarSaNa karake samyaktva prakRtikI prathama sthitimeM detA hai aura anutkIryamANa (dvitIya sthitikI) sthitiyoM meM bhI detA hai / samyaktva prakRtikI prathamasthiti ke samAna sthitiyoM meM sthita hokara mithyAtva aura samyagmithyAtva prakRtiyoMke jo pradezAgra haiM una pradezAgroMko samyaktva prakRti kI prathama sthitiyoM meM saMkramaNa karAtA hai / jabataka antarakaraNakAlakI dvicaramaphAli prApta hotI hai tabataka yahI krama rahatA hai / punaH antimaphAlike prApta honepara' mithyAtva aura samyagmithyAtva prakRtiyoMke saba antarasthitisambandhI pradezAgrako samyaktva prakRtiko prathamasthitimeM hI sthApita karatA hai / isI prakAra samyaktvaprakRtike antara sthitisambandhI pradezako bhI apanI prathama sthiti meM hI detA hai / dvitIya sthiti ke pradezAgra bhI tabataka prathamasthitiko prApta hotA hai jabataka ki prathama sthiti meM AvalI aura pratyAvali zeSa rahatI haiM / aba prakararaNa prApta darzanamohake saMkramasambandho UhApoha vizeSa kA kathana karate haiM- 174 ] sammAdiThidijmI micchaddanvAdu sammasammisse / kamo sayamA vijjhAdo saMkamo hodi // 216 // 1. tAtparya yaha hai ki "caramaphAlIkA patana hote samaya mithyAtva aura samyagmithyAtva ke antara sthiti sambandhI dravyako apakarSaraNa - saMkramaNa ke dvArA pratisthApanAvalo ko chor3akara jisaprakAra pahale svasthAnameM bhI detA rahA usaprakAra isasamaya nahIM detA hai, kintu unake antara sambandhI aMtimaphAli ke dravyako samyaktvakI prathamasthiti meM hI guNa gIrUpa se nikSipta karatA hai / " isIprakAra samyaktva prakRtike caramaphAli sambandhI dravyako zranyatra nikSipta nahIM karatA, parantu apanI prathama * sthiti meM ho nikSipta karatA hai| (ja. va mUla pU. 1813-14 ) 2. gha. pu. 6 pR 286 - 261 / 7 Page #176 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 217 ] labdhisAra [ 175 artha - - samyaktvamohanIyakI zrAdi ( prathama ) sthitikSaya hone para mithyAtva ke dravyameMse samyaktva prakRti va mizraprakRti meM guNasaMkramaNa dvArA nahIM, kintu vidhyAtasaMkramaNa dvArA diyA jAtA hai / vizeSArtha - prathamopazama samyaktva meM guNasaMkramaNa dvArA mithyAtvakA dravya samyaktvaprakRti va mizraprakRtimeM diyA jAtA hai, kintu dvitIyopazamasamyaktva meM vidhyAtasaMkramaNake dvArA mithyAtvakA dravya samyaktva aura samyagmithyAtvaprakRti meM diyA jAtA hai, ' kyoMki guNasaMkramake kAraNabhUta jIvapariNAmoMkI vicitratAvaza yahAM guNasaMkrama nahIM hotA, pratisamaya vizeSahIna kramase vidhyAtasaMkrama hI pravRtta hotA hai tathA yahAMse lekara jJAnAvaraNAdi karmoMkA sthitikAMDakaghAta va anubhAgakANDakaghAta nahIM hotA, parantu saMyamarUpa pariNAmoM ke nimittase gravasthita AyAmavAlI guNazreNi pravRtta rahatI hai, kyoMki karaNa - pariNAma-nimittaka galitazeSa guNazreNikA yahAM para anta ho jAtA hai / aba dvitIyopazamasamyagvRSTi ke vizuddhikA ekAntAnubuddhikAlakA pramANa kahate haiM- sammattappattIe guNasaMkamapUraNassa kAlAdo | saMkhejjaguNaM kAlaM visohibaDIhiM vadi hu // 217 // artha -- prathamasamyaktvako utpanna karanevAle jIvakA guNasaMkramadvArA jo pUraNakAla prApta hotA hai usase saMkhyAtaguNe kAlataka yaha upazAntadarzanamohanIya jIva vizuddhi ke dvArA bar3hatA rahatA hai | vizeSArtha - - prathamasamyaktvako utpanna karanevAle jIvakA jo guNasaMkramakAla prApta hotA hai usase saMkhyAtaguNe kAlataka yaha jIva guNasaMkramake binA bhI pratisamaya anantaguNI vizuddhikI vRddhi honese bar3hatA rahatA hai / 1. tAtparya yaha hai ki dvitIyopazama samyagdRSTi ke prathamasamaya se lekara guNasaMkrama na hokara vidhyAtasaMkrama hotA hai / isaliye uttarottara vizeSa hona kramase midhyAtva ke dravyakA samyaktva aura mizraprakRti meM saMkrama hotA rahatA hai, aisA jJAtavya hai / ( ja. dha. pu 13 pR. 208 ) 2. 3 4. ja. pu 13 pR. 207 2061 aura isakA kAla bhI antarmuhUrta hai / ka. pA su. pU. 600, ja. dha. pu 13 pR. 208 | Page #177 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhilAra [ gAthA 218-216 tadanantara dvitIyopazamasamyagdRSTike vizuddhi meM hAnivRddhikA kathana karate haiMteNa paraM hAyadi vA vaDDhadi tabbaDDido visuddhIhi / uvasaMtadaMsaNatiyo hodi pamattApamattesu // 21 // artha-darzanamohanIyakI tInoM prakRtiyoMkA upazama karanevAlA dvitIyopazamasamyagdRSTi usake bAda (antarmuhUrta taka vizRddhi se bar3hane ke bAda) vizuddhike dvArA kabhI ghaTatA hai, kabhI bar3hatA hai aura kabhI avasthita rahatA hai / vizuddhiko hAni-vRddhi ke pramatta aura apramattaguNasthAna hote rahate haiM ! vizeSArtha-svasthAnako (apramattaguNasthAnake ) prApta hue jIvake saMkleza aura vizuddhivaza pariNAmoMke vRddhi hAni aura avasthA meM saMcaraNake prati virodhakA abhAva hai| athAnantara upasamaNimeM hone vAle pramukhakAryoM kA kathana karate haiMevaMpamattamiyara parAvattisahassayaM tu kAdRNa / igavIsamohaNIyaM upasamadi Na bharaNapayaDIsu // 21 // artha-isa prakAra pramatta va apramatta meM sahasroMbAra parAvartana karake mohanIyakI ikkIsa prakRtiyoMko upazamAtA hai, anya karmoko nahIM upazamAtA / __vizeSArtha-jisaprakAra anantAnubandhiyoMkI visaMyojanA karake svasthAnako prApta huA ukta jIva asAtAbedanIya Adike bandhake yogya hotA hai usIprakAra yaha bhI upazAntadarzanamohanIya ho trizuddhikAlako bitAkara pramatta aura apramattagaNasthAnoMmeM parAvartana karatA huA asAtAvedanIya, arati, zoka aura ayaza kIrti Adi azubha prakRtiyoMkA bandhaka hokara unake sahasroM vandhaparAvartana karatA huA antamuharta kAla taka vizrAma karake pazcAt upazabhazreNike yogya vizuddhi ke abhimukha hotA hai| anantAnubandhIkI visaMyojanA pahale ho cukI aura darzanamohakA upazama karake dvitIyopazamasamyagdRSTi huA ataH cAritramohako 21 prakRtiyAM zeSa rahIM; jinake upazama karaneko udyamI huA hai / mohanIyakarmake atirikta anya karmoMkA upazama nahIM hotA; ataH unake upazamakA niSedha kiyA gayA hai / 5. ja. dha pu. 13 pR. 206 / Page #178 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra gAthA 221-222 ] [ 177 cAritramohopazama vidhAna meM pAye jAne vAle ATha kAryokA nirdeza karate haiMtikaraNabaMdhosaraNaM kamakaraNaM desaghAdikaraNaM ca / aMtarakaraNaM uvAsamakaraNaM uvasAmaNe hoti // 220 // prathaM-cAritramohanIyakA upazama karanemeM ATha karaNa hote haiM / 'tikaraNa' arthAt adhaHpravRttakaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa ye tInakaraNa tathA baMdhApasaraNa, kramakaraNa, dezaghAtikaraNa, antarakaraNa aura upazamakaraNa / isaprakAra pAThakaraNa hote haiM / vizeSArtha-adhaHkaraNa, apUrvakaraNa, anivRttikaraNa, baMdhApasaraNa, antarakaraNa aura upazamakaraNakA svarUpa prathamopazamasamyaktvako utpattimeM kahA jA cukA hai / anivRttikaraNakAlameM mohanIyakA sthitibandha stoka, jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tInakA sthitibandha tulya, kintu mohanIyake sthitibandhase asaMkhyAtaguNA nAma va gotrakA sthitibandha tulya, parantu pUrvase asaMkhyAtaguNA aura vedanIyakarmakA sthitibandha vizeSa adhika hotA hai jaba isa kramase sthitibandha hotA hai isako pAMcavAM kramakaraNa kahate haiM / jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAyakA bandha jaba dezadhAtirUpase hone lagatA hai, sarvadhAtirUpase bandha nahIM hotA usako chaThA dezaghAtikaraNa kahate haiN| Age apUrvakaraNameM sthitikAMDakakA kathana karate haiMvidiyakaraNAdisamaye uvasaMtatidaMsaNe jaharaNeNa / pallasta saMkhabhAgaM ukkassaM sAyarapudhattaM // 221 // ThidikhaMDayaM tu khaiye varAvaraM pallasaMkhabhAgo du| ThidibaMdhosaraNaM puNa varAvaraM tattiyaM hodi // 222 / / artha-dvitIyopazamasamyagdRSTike dvitIya ( apUrva ) karaNa ke prAdi ( prathama ) samaya meM sthitikAMDaka jaghanyase palyakA saMkhyAtabAMbhAga AyAmabAlA aura utkRSTase pRthaktvasAgarapramANavAlA hotA hai, kintu kSAyikasamyagdRSTike javanya va utkRSTa sthitikAMDakAyAma palya ke asaMkhyAtaveMbhAga mAtra hai / jaghanya va utkRSTa sthitibaMdhApasaraNa utanA hI arthAt palyake saMkhyAtaveMbhAgapramANa hai / vizeSArtha--adhaHpravRttakaraNa nAmakA guNasthAna na hone ke kAraNa gAthAmeM adhaHkaraNake kAryoMkA ullekha nahIM kiyA, kintu gAthA 220 ke anusAra adhaHpravRttakaraNa Page #179 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 178 ] labdhisAra [ gAthA 222 avazya hotA hai aura vaha sAtizaya zrapramattaguNasthAna meM hotA hai / sahasroMbAra pramattaapramattaguNasthAna meM parAvartana ke pazcAt upazamazreNike yogya vizuddhise vizuddha hotA huA kaSAyoMko upazamAneke liye adhaHpravRtta kararaNa pariNAmarUpa pariNamatA hai' / kaSAyoMkA upazama karanevAle jIvake adhaHpravRttakaraNa hotA hai usameM pravRtti karane vAle jIvake sthitighAta anubhAgaghAta Adi sambhava nahIM hai / kevala usake antarmuhUrtapramANa kAlake bhItara pratisamaya anantaguNI vizuddhise vizuddha hotA huA sahasroM sthitibandhApasaraNa karake apane prathama samaya ke sthitibandhase usake aMtima samaya meM saMkhyAtaguNe hIna sthitibandhako sthApita karatA hai / aprazastakarmokA pratisamaya ananta - guNI hAniko liye hue anubhAgabanyApasararaNa bhI karatA hai / yadyapi ina kAraNoM ke lakSaNoMke kathanameM vastutaH koI bheda nahIM hai tathApi pUrvake karaNoM meM vizuddhi anantaguNIhIna hotI hai aura Age ke karaNoM meM vizuddhi anantaguNI adhika hotI hai / isaprakAra ina karaNoM meM jo bheda upalabdha hotA hai usakA Azrayakara pRthak-pRthak kAryoM kI siddhi ho jAtI hai isameM koI virodha nahIM upalabdha hotA hai / kaSAyoM kA upazAmaka yaha jIva kSINadarzanamohanIya hove athavA upazAntadarzana mohanIya hove, donoMke upazama zreNipara zrArohaNa karanemeM niSedhakA prabhAva hai / 1 ja. dha. pu. 13 pR. 210 / dha. pu. 6 pR. 262 / ka. pA su. pR. 680 / 2. saMyama gurazra NI ko chor3akara adhaHpravRtta pariNAma nibandhana guNa riNa bhI nahIM haiM / ( dha. pu. 6 pR 262 ) 3. ja. dha. pu. 13 pR. 213, dha. pu. 6 pR. 262, ka. pA. su. pR. 680 / 4. prathamopazamasamyaktva kI utpatti, anantAnubandhI kI visaMyojanA, dvitIyopazama kI utpatti, kSAyika samyaktvakI utpatti, cAritramohako upazAmanA, cAritramohakI kSapaNA ina kAryoM meM tIna karaNa hote haiM, unameM lakSaNa bhI sarvatra samAna hai, parantu vizeSa yaha hai ki prathamopazamasamyaktvakI utpatti ke samaya ina tIna karaNoM meM sabase kama vizuddhi hotI hai tathA cAritramohakI kSapaNA ke samaya ina tIna karoM meM sabase adhika vizuddhi hotI hai| madhyasthAnoM meM adhikArI bheda se yathAyogya vizuddhi jAna lenA cAhiye [ja. va. pu. 13 pa. 214, va. pu. 6. pR. 266 ] 5. ja. dha. pu. 13 pR. 213-14, dha. pu. 6 pR. 286 / 6. dopahapi unase DisamAroha vippaDisehAbhAvAdI [ja. dha. mUla pR. 1915] Page #180 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 223 ] labdhisAra [ 176 unameM se jo kSINadarzanamohanIya kaSAyoMkA upazAmaka hotA hai, kaSAyoM kA upazama karane ke lie udyata ho apUrvakaraNa meM vidyamAna hue usake prathama sthitikAMDakakA kyA pramANa hai ? aisA pUchane para 'niyamase patyopamakA saMkhyAtavAM bhAga hotA hai' isa vacanake dvArA usake pramANakA nirdeza kiyA gayA hai| darzanamohanIyakI kSapaNA karanevAle pariNAmoM ke dvArA pahale hI acchI taraha se ghAtako prApta huI sthiti meM adhika sthitikANDakakI yogyatA sambhava nahIM hai,' parantu jo darzanamohanIya ke upazama dvArA dvitIyopazamasamyagdRSTi hokara kaSAyoMkA upazama karatA hai usake lie aisA koI niyama nahIM hai / usake jaghanya sthitikAMDaka to palyopamake saMkhyAtaveM bhAga pramANa hI hotA hai, kintu utkRSTa sthitikAMDaka sAgaropama pRthaktva pramANa hotA hai, aisA jAnanA cAhie / upazAntadarzanamohanIya yA kSIraNadarzanamohanIya kaSAyoMkA upazAmaka jo jIva pUrva karake prathama samaya meM sthitibandharUpase jisa sthiti samUhakA apasaraNa karatA hai jaghanya aura utkRSTa vaha samUha bhI palyopamake saMkhyAtaveM bhAgapramAraNa hotA hai, vahAM anya vikalpa nahIM hai / prAge anubhAgakANDaka Adike pramANakA nirdeza karate haiM asudANaM rasakhaMDa mAMta bhAgA Na khaMDamiyarANaM / tokoDAkoDI sattaM baMdhaM ca taTThA // 223 // artha - apUrvakaraNake prathama samaya meM azubhakarmoM ke anantabahubhAga anubhAgakA dhAta karane ke lie anubhAgakAMDaka hotA hai tathA itara arthAt zubha prakRtiyoMkA anubhAgakAMDaka nahIM hotA aura usI prathama samaya meM sarvakarmoMkA sthitibandha va sthitisattva aMta:kor3Akor3IsAgara hotA hai / vizeSArtha - apUrvakaraNa ke prathama samaya meM sthitibandha va sthiti satkarma antaH:kor3Akor3IsAgara se adhika sambhava nahIM hai / tathA zubha prakRtiyoMkA anubhAga kAMDakaghAta 1. ja. dha pu. 13 pR. 222-23 / 2. ja. dha. pu. 13 pU. 223-24 / isa vizeSArtha meM sthitibanyApasaraNakA prabhAraNa batAyA gayA hai aisA jAnanA cAhiye / Page #181 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18. ] labdhisAra [ gAthA 224-2.5 nahIM hotA, kyoMki vizaddhi ke dvArA zubha prakRtiyoM ke anubhAgakA khaNDana nahIM hotaa| aba apUrvakaraNake prathamasamayameM guNaNi nirjarAkA prarUpaNa karate haiMudayAvalissa vAhi galidavasesA apuravapraNiyaTTI / sahumadAdo ar3iyA guNameDI hodi saTThANe / / 224 / / artha-apUrvakaraNake prathama samayameM udayAvalise bAhya galitAvazeSa gaNazreriNa hotI hai / guNazreNinikSepa apUrvakaraNa-anivRttikararaga-sUkSmasAmparAyake kAlase adhika hai / vizeSArtha-adhikakA pramANa upazAntakaSAyake kAlakA saMkhyAtavAMbhAga hai| tathA yahIM para napusakaveda Adi abaMdha aprazasta prakRtiyoM sambandhI guNasaMkramaNakA bhI prArambha hotA hai| apUrvakaraNameM bandha-udaya vyucchitti ko prApta prakRtiyoM ko batAne ke lie Age gAthA sUtra kahate haiM paDhame chaThe carime baMdhe duga tosa cadura vocchinnnnaa| charANokasAya udayo apuvacarimamhi vocchiNNA // 225 / / artha-prapUrvakaraNakAlasambandhI sAtabhAgoM meM se prathamabhAgameM nidrA va pracalA ye do, chaThe bhAgameM tIrthaMkara Adi tIsa aura sAtaveM bhAgameM hAsyAdi cAra; isaprakAra 36 prakRtiyAM bandhase nyucchinna huI tathA apUrvakaraNake caramasamaya meM hAsyAdi chaha nokaSAya udayase vyucchinna huI haiM / 1. ja. pa. pu. 12 pR. 261 / ja. pa. pu. 13 pR. 224 va 251 / ja. dha. mUla pR. 1640 / dha. pu. 6 pR. 206, dha. pu. 12 pR. 18 / 2. parantu jayadhavalAmeM gurapathariNakA pramANa apUrvakaraNa va anivRttikaraNase sAdhika batAyA hai| ja. pa. pu. 13 pR. 224 / parantu alpabahutva ke prakaraNa ke prathama samaya meM guNaveNI nikSepa apUrvakaraNa-anivRttikaraNa va sUkSmasAmparAyake kAlase antarmuhUrta se adhika hai / 3. ja.dha. pu. 13 pR. 224 / 4. bandhase vyucchinna 30 prakRtiyAM-devati, paMcendriyajAti, vaikriyika-prAhAraka-taijasa-kAmaraNa zArIra, samacaturasrasaMsthAna, vaikriyika-pAhAraka zarIrAMgopAMga, devagatyAnupUrvI, varNa, gandha, rasa, sparza, agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchvAsa, prazastavihAyogati, prasa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, sthira, zubha, subhaga, susvara, mAdeya, nirmANa aura tIrthakara / Page #182 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra gAthA 226 ] vizeSArtha- apUrvakaraNaguNasthAnameM praviSTa hue saMyatajIvake jisa kAlameM nidrA aura pracalAkA bandhaviccheda hotA hai vaha kAla sabase thor3A hai, kyoMki vaha apUrvakaraNake kAlakA sAMtayAM bhAga pramANa hai / usase parabhava sambandho nAmakarma kI prakRtiyoM kA sandha vicchedakAla saMkhyAtaguNA hai, kyoMki vaha apUrvakaraNakAlake chaha baTe sAta bhAgapramANa hai / isase apUrvakaraNakA sampUrNakAla vizeSAdhika hai| isa vizeSAdhikatAkA pramANa apUrvakaraNake kAlake sAtaveM bhAgarUpa hai / yaha apUrvakaraNa praviSTa jIva pahaleke samAna sthitighAta va anubhAgaghAta ko karatA huA apUrvakaraNake antima samaya ke prApta hone taka jAtA hai / tatpazcAt isa kAlake carama samayameM sthitikAMDaka, anubhAgakAMDaka aura sthitibandha eka sAtha samApta hote haiM / isI samaya hI hAsya, rati, bhaya aura jugupsA kA bandhaviccheda hotA hai; kyoMki isase uparima vizuddhiyAM unake bandhake viruddha svabhAvavAlI haiN| isI samaya hAsya, rati, arati, zoka, bhaya aura jugupsA ina chaha karmokA udaya viccheda hotA hai, kyoMki isase Upara inako udayarUpa zaktikA atyanta prabhAva honese inakA udayarUpase praveza ruka jAtA hai / yahAM para sthitisatkarmakA pramANa apUrvakaraNake prathama samaya meM prApta sthitisatkarmase saMkhyAtaguNA hIna antaHkor3Akor3Ike bhItara hai / isIprakAra sthitibandhakA pramANa bhI jAnanA cAhie / itanI vizeSatA hai ki aMtaHkoDAkor3Ike bhItara lakSapRthaktvapramANa hai aisA kahanA cAhiye / isaprakAra apUrvakaraNake kAlakA pAlanakara usake anantara samayameM anivRttikaraNameM praviSTa hotA hai / aba Age anivRttikaraNa ke prathama samayameM hone vAle kAryokA nirdeza karate haiMaNiyahissa ya paDhame aNNavidikhaMDapahudimAravaI / uvasAmaNA gidhattI NikAcaNA tattha bocchiNNA // 226 // artha-anivRttikaraNa ke prathama samayameM apUrvakaraNake caramasamaya sambandhI sthitikhaNDa, sthitibandhApasaraNa, anubhAgakhaNDase anya ho (vilakSaNa hI) sthitikhaNDa, sthitibandhApasaraNa, anubhAgakhaNDa prArambha karatA hai| vahIM (anitikaraNake prathamasamayameM) sabhI karmoM ke upazama, nidhatti aura nikAcanA ina tIna karaNoMkI vyucchitti hotI hai| 1. ja.dha. pR. 13 pR. 227 / 2. ja.dha. pu. 13 pR. 228-26 / Page #183 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182 ] labdhisAra [ gAthA 226 vizeSArtha-jisaprakAra apUrvakaraNameM sthita saMyata palyopamake saMkhyAta bhAgapramANa AyAmavAle sthitikAMDakako grahaNakara AyA hai usIprakAra yaha bhI anivRttikaraNake prathama samayameM sthitikAMDakako grahaNa karatA hai, vahAM nAnApana nahIM hai / itanI vizeSatA hai ki apUrvakaraNake prathama sthitikAMDakase lekara vizeSahIna kramase sthitikAMDakoMke apavartita honepara saMkhyAtahajAra sthitikAMDaka guNahAniyoMkA ullaMghanakara usase (prathama samayake sthitikAMDakase) apUrvakaraNake antima samayameM saMkhyAtaguNA hIna sthitikAMDaka hotA hai| tathA anivRttikaraNameM praviSTa hue saMyata jIvakA prathama sthitikAMDaka usase vizeSa hIna hotA hai, aisA nartha grahaNa karanA caahie| apUrva sthitibandha palyopamakA saMkhyAtavAMbhAga hIna hotA hai / anubhAgakANDaka zeSakA ananta bahubhAgapramANa hotA hai, kyoMki saMyatajIva anivRttikaraNake prathama samaya meM anubhAgakAko saMjAmako isase pUrva dhAte gaye anubhAgasatkarma ke ananta bahubhAgapramANa grahaNa karatA hai usameM anya prakAra sambhava nahIM hai / ___ guNazreNi pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNikramase hotI hai jisakA uttarottara galitazeSa prAyAmameM nikSepa hotA hai| jisaprakAra apUrvakaraNameM pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNikramase udayAvalike bAhara galita-zeSa-AyAmameM guNazreNikA vinyAsa hotA hai usIprakAra yahAM bhI jAnanA cAhie / vahAM koI prarUpaNA bheda nahIM hai / guragasaMkrama bhI pUrvokta aprazasta prakRtiyoMkA yahAM para binA rukAvaTake pravRtta hotA hai aisA yahAM grahaNa karanA cAhie / itanI vizeSatA hai ki hAsya, rati, bhaya aura jugapsAkA guNasaMkrama bhI yahAMse prArambha hotA hai, kyoMki apUrvakaraNake antima samayameM unakA bandha viccheda ho jAtA hai isalie unakA usaprakAra pariNamana hone meM virodhakA abhAva hai / isaprakAra ina kriyAkalApoM meM nAnApanakA kathana kiyA gayA hai| usI anivRttikaraNakAlake prathama samayameM aprazasta upazAmanAkaraNa, nidhattIkaraNa aura nikAcanAkaraNa vyucchinna hote haiN| sabhI karmoke anivRttikaraNaguNasthAnameM praveza karaneke prathama samayameM hI ye tInoM hI karaNa yugapat vyucchinna ho jAte haiM / usameM jo karma apakarSaNa, utkarSaNa aura para prakRtisaMkramake yogya hokara punaH udIraNAke viruddha svabhAvarUpase pariNata honeke kAraNa udaya sthitimeM apakarSita hone ke ayogya hai vaha usaprakArase svIkAra kI gaI aprazastaupazAmanAkI apekSA upazAnta aisA kahalAtA hai / usakI usa paryAyakA nAma aprazastaupazAmanAkaraNa hai / isIprakAra Page #184 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 227-228 ] labdhisAra [ 183 jo karma apakarSaNa aura utkarSaNake aviruddha paryAyake yogya hokara punaH udaya aura paraprakRtisaMkramarUpa na ho sakanekI pratijJArUpase svIkRta hai usa avasthA vizeSako nidhattIkaraNa kahate haiM, parantu jo karma udayAdi ina cAroMke ayogya hokara avasthAnakI pratijJA meM pratibaddha hai usakI usa avasthAnalakSaNa paryAyavizeSako nikAcanAkaraNa kahate haiM / isaprakAra ye tInoM hI karaNa isase pUrva sarvatra pravartamAna the, yahAM anivRtti karaNa ke prathama samaya meM unakI vyucchitti ho jAtI hai| inake vyucchinna hone para bhI sabhI karma apakarSaNa, utkarSaNa, udIraNA aura paraprakRtisaMkrama ina cAroMke yogya ho jAte haiM / mAge prazikSaNamA guNamA prathama samayameM karmoke sthitibandha va sthitisatyake pramANakA kathana karate haiM aMtokoDAkoDI aMtokoDI ya satta baMdhaM ca / / sattagaha payaDINaM ariNayaTTIkaraNapaDamamhi // 227 // ardha-anivRttikaraNake prathama samayameM prAyu vinA sAta prakRtiyoMkA sthitisattva yathAyogya antaHkoTAkoTIsAgara mAtra hai aura sthitibandha antaHkor3Akor3I mAtra hai| vizeSArtha-pAyukarmako chor3a kara zeSa karmoMkA sthitisatkarma antaHkoDAkor3I sAgaropamake bhotara hotA hai, kyoMki atyantarUpase bhI ghAtako prApta hue zeSa karmokA upazamazreNimeM sUtrokta pramANa kA tyAga kiye binA avasthAnakA niyama dekhA jAtA hai / sthitibandha antaHkor3Akor3Ike bhItara lakSapRthaktva sAgaropamapramANa hotA hai, kyoMki usakA sthitibandhApasaraNake mAhAtmyavaza pahale bahuta hrAsa ho gayA hai, isaliye usake sUtrokta siddha hone meM virodhakA abhAva ho gayA hai / aba tIna gAthAoM meM usI anivattikaraNakAlameM sthitibAdhApasaraNake kramase sthitibandhoMke kramazaH alpa honekA kathana karate haiM ThidibaMdhasahassagade saMkhejjA bAdare gadA bhAgA / tastha alagiNassa ThidIsarisa dvidiSadhaNaM hodi // 22 // . 1. ja. pa. pu. 13 pR. 231 / dha. pu. 6 pR. 266; gha. pu. 6 5 236, pa. pU. 15 pR. 276, go. ke. gA.440.444 evaM 450 / Page #185 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184 ] labdhisAra [ gAthA 226 artha - sahasroM sthitakAMDaka vyatIta ho jAne para tathA anivRttikaraNakAlakA bahubhAga bIta jAnepara asaMjJIke sthitibaMdhake samAna sthitibandha hotA hai' / vizeSArtha -- tatpazcAt anivRttikaraNake prathama samayase lekara pratyeka hajAroM anubhAgakAMDakoMke avinAbhAvI aise bahuta hajAra sthitikAMDakoMke sthitibandhA pasaraNoM ke sAtha vyatIta hone para sAtoM hI karmokA sthitibandha lakSapRthaktva sAgaropamase bahuta adhika ghaTaka hajArapRthaktva sAgaropamapramANa ho jAtA hai / tatpazcAt zranivRttikaraNa ke saMkhyAta bahubhAga ke vyatIta honepara asaMjJIke samAna sthitibandha hotA hai / itanI vizeSatA hai ki mohanIyakarmakA hajAra sAgaropamake cAra vaTe sAta bhAgapramANa asaMjJIke yogya sthitibandhake ho jAnepara zeSa karmoMkA apane-apane pratibhAga ke anusAra hajAra sAgaropamakA tIna baTe sAta bhAgapramANa' aura do baTe sAta bhAgapramANa yahAM para sthitibandhakA pramANa hotA hai / ThidibaMdhapudhattagade patteyaM badura tiya vi eedi / ThidibaMdhasamaM hodi hu ThidibaMdha maraNuka kameNeva // 226 // zrathaM - usake pazcAt pratyeka sthAnake liye pRthaktva sthitibaMghApasaraNa bIta jAnepara kramase caturindriya, trondriya dvIndriya va ekendriya jIvoMke sthitibandha ke samAna sthitibandha hotA hai | vizeSArtha - itanI vizeSatA hai ki apane-apane pratibhAga ke anusAra caturindriya Adi jIvoMmeM kramase sau sAgaropama, pacAsa sAgaropama, paccIsa sAgaropama aura pUre eka sAgaropamake cAra bar3he sAta bhAga, tIna baTe sAta bhAga aura do baTe sAta bhAgapramANa jo sthitibandha hotA hai usake samAna sthitibandha hotA hai / yahAM para pRthaktvakA nirdeza vipulatAvAcI hai ataH hajAra pRthaktva grahaNa karanA cAhie / 8 1. dha. pu. 6 pR. 265 / 2. jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAya karmakA 3. nAma gotrakA 5. cAritramohakA sthitibandha | 6. jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa- vedanIya va bhantarAyakA / 7. narama va gotrakA | 8. E. ja. dha. pu. 13 pR. 225 / 4. ja.dha. pu. 13 pR. 233 / ja. dha. pu. 13 pR. 233 / Page #186 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 230-231 ] labdhisAra eiMdiyaTThidIdo saMkhasahasse gade du ThidibaMdha | palleka divaduge ThidibaMdho vIsiyatiyANaM // 230 // artha - ekendriyasadRza sthitibandhase saMkhyAtahajAra sthitibandha bota jAnepara kramasevIsiyA ( nAma - gotra ) kA eka-eka palya, tIsIyA ( jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAya karmoM ) kA DeDhapalya, cAlIsiyA ( cAritramohanIya ) kA do palya pramANa sthitibandha hotA hai / [ 165 vizeSArtha - nAmakarma aura gotrakarmakA sthitibandha sabase stoka hai / usase cAra kamakA sthitibandha vizeSa adhika hai| vizeSakA pramANa kitanA hai ? dvitIyabhAgapramANa hai / usase mohanIya karmakA sthitibandha vizeSa adhika hai| vizeSakA pramANa kitanA hai ? tRtIya bhAgapramANa hai' | aba bandhAsaraNa ke viSaya meM vizeSa spaSTIkaraNa karate haiMpallassa saMbhAgaM saMkhaguNagaNaM asaMkhaguNahI baMdhosaraNaM pallaM pallA saMkhaMti saMkhatrassaMti // 231 // artha - patyapramANa sthitibandha prApta hone taka palyake saMkhyAtaveMbhAga pramANavAlA sthitibaMdhApasaraNa hotA hai| usake pazcAt patyake asaMkhyAtarvebhAga sthitibandha prApta hone taka palyake saMkhyAta bahubhAga pramANavAlA sthitibaMdhApasaraNa hotA hai / usake pazcAt saMkhyAtahajAravarSa sthitibandha prApta hone taka patyakA asaMkhyAta bahubhAga pramANavAlA sthitibandhA pasaraNa hotA hai / vizeSArtha --- palyopamakA saMkhyAtaveM bhAgapramArA sthitibandhApasara tabataka hotA hai jabataka palyopamapramANa sthitibandhako nahIM prApta hotA / palyopamapramANa sthitibandhake ho jAnepara bahAMse lekara saMkhyAta bahubhAgakA sthitibandhA pasaraNa hotA hai yaha niyama hai / palyopamakA saMkhyAtavAM bhAga dUrApakRSTa saMjJAvAlA sthitibandhase lekara palyopamake asaMkhyAta bahubhAgoMkA sthitibandhApasara kA niyama hai / isa gAthAmeM ina niyamoMkA upasaMhAra kiyA gayA hai / 1. ja. dha. pu. 13 pR. 234 paM. 33 se pR. 235 paM. 16 / 2. ja. dha. pu. 13 pU. 235 va 240 // Page #187 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 / labdhisAra [ gAthA 232 Age sthitibandhake kamakaraNakAla meM sthitibandhoMkA pramANa batAne ke lie kahate haiM__ evaM palle jAde bIsIyA tIsiyA ya moho ya / pallAsaMkhaM ca kame dhaMdheNa ya vIsiyatiyAbho // 232 // artha---vIsiyA ( nAma va gotra karma ), tIsiyA ( jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya, vedanIya ) aura mohanIya karmake sthitibandhakA jo krama palyopamapramANa sthitibandhake samaya hai vahI krama palyake asaMkhyAtaveMbhAga sthitibandhameM bhI rahatA hai / vizeSArtha-nAma va gotrakarmake palyopamapramANa sthitivAle bandhase Age anya sthitibandha saMkhyAtaguNA hIna hotA hai, kyoMki palyopamapramANa sthiti vAlebandhake ho jAnepara vahAMse lekara saMkhyAta bahubhAgoMkA sthitibandhApasaraNa hotA hai, yaha niyama hai / yahAM se lekara nAma aura gotrakarmake sthitibandhake pUrNa honepara saMkhyAtaguNAhIna anya sthitibandha hotA hai tathA zeSa karmokA jabataka palyopama sthitivAlA bandha nahIM prApta hotA, taba taka pratyeka sthitibandhake pUrNa hone para palyopamakA saMkhyAtavAMbhAga hIna anya sthitibandha hotA hai / isaprakAra hajAroM sthitibandhoMke bIta jAne para jJAnAbaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya aura antarAya karmoMkA palyopamavAlA bandha hotA hai, kyoMki Der3ha palyopamapramANa vivakSitapUrva sthitibandha meM se palyopamapramANa sthitibandha ke ghaTAne para zeSa bace ardhapalyopamameM eka sthitibandhApasaraNake AyAmakA bhAga denepara saMkhyAtahajAra saMkhyA ( sthitibandhApasaraNoMkI ) prApta hotI hai| usa samaya mohanIyakarmakA tIsarA bhAga adhika palyopama sthitivAlA bandha hotA hai, kyoMki jahAM tIsiya prakRtiyoMkA palyogamapramANa sthitibandha hotA hai vahAM cAlIsiya prakRtikA kitanA sthitibandha hogA isaprakAra trairAzika karake mohanIyakA tIsarA bhAga adhika palyopamapramANa sthitibandha prApta hotA hai| tatpazcAt jJAnAbaraNAdi cAra karmoMkA bhI jo anya sthitibandha hotA hai vaha saMkhyAtaguNA hIna hotA hai aura mohanIyakarmakA sthitibandha vizeSa hIna hotA hai, kyoMki cAra karmoM ke palyopama sthitivAle bandhake bAda taba palyopamake saMkhyAta bahubhAgavAlA sthitibandhApasaraNa prArambha ho jAtA hai, kintu mohanIyakarma palyopamapramANa sthitibandha nahIM prApta huA hai| isaliye usa samaya mohanIyakA sthitibandhApasaraNa palyopamake Page #188 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 232 ] samdhisAra [ 187 saMkhyAtaveMbhAgapramANa hotA hai| taba sthitivandha sambandhI alpabahatva isaprakAra hainAma aura gotrakarmakA sthitibandha sabase stoka hotA hai, usase cAra karmoMkA sthitibandha saMkhyAtaguNA hotA hai / tathA usase mohakA sthitibandha saMkhyAtaguNA hai / tatpazcAt sthitibandha pRthaktvake vyatIta honepara mohanIyakarmakA bhI sthitibaMdha palyopamapramANa hotA hai| usake pazcAt jo anya sthitibandha hotA hai vaha sthitibandha prAyukarmake atirikta zeSa karmoMkA palpopamake saMkhyAtaveMbhAgapramANa hotA hai, kyoMki mohanIyakarmakA bhI saMkhyAta bahubhAgoMse hIna tatkAla honevAlA sthitibandha palyopamake saMkhyAtaveM bhAgamAtra hotA hai / usa samaya sthitibandha sambandhI alpabahutva isaprakAra hainAma aura gotrakarmakA sthitibandha sabase stoka hai, usase jJAnAvaraNAdi cAra karmoMkA sthitibandha paraspara tulya hokara saMkhyA taguNA hai, usase mohanIyakarmakA sthitibaMdha saMkhyAtaguNA hai / jaba taka nAma aura gotrakarmakA dUrApakRSTi saMjJAvAlA antima palyo1makA saMkhyAtabAMbhAgapramANa sthitibandha prApta hotA hai, tabataka alpabahutvakA yaha krama vicchinna nahIM hotA / khalAzcAt nAnaka go karmakA anya sthitibandha palyopamake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hai, kyoMki durApakRSTi sthitibandhase lekara asaMkhyAta bahabhAgoMkA sthitibandhApasaraNakA niyama hai / isase jJAnAvaraNAdikarmoMkA sthitibandha asaMkhyAtagaNA hai, kyoMki abhI dUrApakRSTisaMjJaka bandha prApta nahIM huA hai| usase mohanIyakarmakA sthitibandha saMkhyAtaguragA hai / isa alpabahutvavidhise bahuta hajAra sthitibandha vyatIta hone para jJAnAvaraNa Adi cAra karmoMkA durApakRSTiviSayaka sthitibandha prApta hotA hai| usake bAda ina karmoMkA asaMkhyAta bahubhAgavAlA sthitibandhApasaraNa hotA hai / usa samaya nAma va gotra karmakA sthitibandha sabase stoka hai| usase jJAnAvaraNAdi cAra karmoMkA sthitibandha asaMkhyAtagaNA hai| usase mohanIyakarmakA sthitibandha' asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki abhI bhI palyopamake saMkhyAtaveM bhAgapramANa sthitibandha hai, dUrApakRSTiko nahIM prApta huA hai| isI kramase bahuta hajAra sthitibandha bIta jAne para mohanIyakarmakA durApakRSTisaMjJaka sthitibandha hotA hai| Age bhI saMkhyAtahajAra sthitibandhApasaraNa isI alpabahattva kramase vyatIta hote haiM, kintu ina bandhApasaraNoMmeM sabhI karmoke palyopamake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa sthitibandhoM meM asaMkhyAtaguNA hAnirUpase apasaraNa karatA hai| 1. ja.dha.pu. 13 pR. 235-242 / Page #189 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra 188 ] [ gAthA 233-234 isa sthala para alpabahutvako rUpaNAmeM pAI jAne vAlI vizeSatA kA kathana agalI gAthAmeM karate haiM mohagapallAsaMkhaTidibaMdhasahassagesu nIdesu / moho tIliya heTThA, asaMkhaguNahINayaM hodi // 233 // artha-mohanIyakarma sambandhI palyake asaMkhyAtaveMbhAga pramANavAle hajAroM sthitibandhoM ke vyatIta ho jAnepara mohanIyakarmakA sthitibandha jJAnAvaraNAdi karmoMke sthitibandhase asaMkhyAtaguNA hIna hotA hai / vizeSArtha-vizuddhirUpa pariNAmoMmeM vRddhi hone para atizaya aprazasta mohanIyakarmake sthitibandhakA ekabAra meM hI vizeSa ghAta hokara jJAnAvaraNAdi cAra karmoke sthitibandhakI apekSA kama sthitivAlA hotA huA niyamase asaMkhyAtaguNA hIna ho jAtA hai isaliye yahAM para saMkhyAtaguNA hIna Adi anya vikalpa sambhava nahIM hai / jabataka mohanIyakarmakA sthitibandha jJAnAvaraNAdi cAra karmoMke sthitibandhase adhika thA tabataka vaha asaMkhyAtaguNA thaa| aba nasaMkhyAtaguNe sthAnameM asaMkhyAtaguNA hIna ho gyaa| isakI apekSA nAma aura gotrakarmakA sthitibandha sabase alpa hai, usase mohanIyakarmakA sthitivandha asaMkhyAta guNA tathA usase jJAnAvarAdi cAra karmoMkA sthitibandha asaMkhyAtaguggA hai| tadanantara dUsare kramakA nirdeza karate haiMtettiyamette baMdhe samatIde vIsiyANa heTThAvi / 'ekkasarAho moho asaMkhaguNahINayaM hodi // 234 // artha- utane hI arthAt saMkhyAtahajAra sthitibandhoM ke vyatIta ho jAne para bIsiyA arthAt nAma va gotrakarmake sthitibandhase mohanIyakarmakA sthitibandha asaMkhyAtaguNA hIna ho jAtA hai / yaha eka sadRza hai arthAt asaMkhyAtaguNA hona hI hai, anya prakAra nahIM hai| 1. ja. pa. pu. 13 pR. 242-244 / 2. ekasadRza ekazarAghAta ityarthaH / Page #190 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 235-236 ] labdhisAra 1 186 vizeSArtha-anantara pUrva prarUpita alpabahutva bidhise bahuta hajAra sthitibandhApasaraNa vyatIta honepara mohanIyakarmako sthitikA vizeSa ghAta hone ke kAraNa bahuta adhika ghaTanevAle mohanIyakarmakA sthitibandha eka bAra meM sabase alpa ho jAtA hai| usase nAma va gotrakarmakA sthitibandha prasaMkhyAtaguNA hotA hai, usase jJAnAvaraNAdi cAra karmoMkA sthitibandha paraspara tulya hokara asaMkhyAtaguNA hotA hai'| aba anya kramakA nirdeza karate haiMtettiyamette baMdhe samatIde veyaragIyaheTThAdu / tIsiya ghAditiyAo asaMkhaguNahINayA hoti // 235 // artha-utane hI arthAt saMkhyAtahajAra sthitibandha vyatIta honepara jJAnAbaraNAdi tIna ghAtiyA karmokA sthitibandha, vedanIyakarmake sthitibandhase asaMkhyAtaguNA hIna ho jAtA hai| vizeSArtha-pahale vedanIyakarmake sthitibandha sadaza jJAnAvaraNoya, darzanAvaraNIya, antarAya ina tIna ghAtiyA karmoMkA sthitibandha thA jo vizeSa ghAta honeke kAraNa eka bArameM usase asaMkhyAtaguNA hIna hokara nIce nipatita ho jAtA hai / yahAM para alpabahutva isaprakAra hai-mohanIyakarmakA sthitibandha alpa hai / usase nAma aura gotrakarmokA sthitibandha paraspara tulya hokara asaMkhyAtaguNA hai usase jJAnAvaraNoya, darzanAvaraNIya aura antarAya ina tInoM hI karmoMkA sthitibanya paraspara tulya hokara asaMkhyAtaguNA hotA hai / usase vedanIyakarmakA sthitibandha asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki jisaprakAra ghAtikarmo kA vizuddhike vaza vizeSaghAta hotA hai usa prakAra isa adhAtikarmakA vizuddhike vaza bahuta sthitibandhApasaraNa sambhava nahIM hai, vedanIyakarmake sthitibandhase tInoM hI karmokA ghaTatA huA sthitibandha saMkhyAtaguNAhIna hotA hai yA vizeSa hIna hotA hai aisA koI vikalpa nahIM hai, kintu ekabAra meM vaha asaMkhyAtaguNA hIna ho jAtA hai / punarapi kramabhena ko dikhAte haiMtattiyamette baMdhe samatIde vIsiyANa heTThAdu / tIsiya ghAditiyAmo bhasaMkhaguNahINayA hoti // 236 // 1. ja. dha. pu. 13 pR. 244; ka. pA. sutta pR. 687 / Page #191 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16. ] labdhisAra [ gAthA 237-230 aba kramakaraNakA upasaMhAra karate haiMtakakAle veyaNiyaM NAmAgodAdu sAhiyaM hodi / idi mohatIsavIsiyaveya NiyANaM kamo jAdo // 237 / / artha- utane hI arthAt saMkhyAtahajAra sthitibandha ho jAne para tIna ghAtiyA tIsiya narthAt jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, antarAya karmoMkA sthitibanya vIsiya arthAta nAma ba gotra karmoke sthitibandhase asaMkhyAtaguNA hIna hotA hai| usI samaya nAma va gotrase vedanIyakarmakA sthitibandha vizeSa adhika ho jAtA hai| isaprakAra mohanIya, tIsiya, vIsiya aura vedanoyakarmokA krama hotA hai / vizeSArtha-isa alpabahutva vidhise saMkhyAtahajAra sthitibandha vyatIta honepara jJAnAvaraNIya, dagAraNI aura annA rApa ina gAnoM hI karmokA sthitibandha ekabAra meM hI vizeSa ghAtako prAptakara nAma va gotra karmoMke sthitibandhase asaMkhyAtaguNA hIna ho gayA, kyoMki nAma va gotra ina donoM aghAtiyA karmoMkA sthitibandha vizeSa ghAtako prApta nahIM hotaa| yadyapi pahale ina tInoM ghAtiyA karmokA sthitibandha nAma va gotra karmoMke sthitibandhase asaMkhyAtaguraNA hotA thA ! usa samaya sthitibandhakA krama isaprakAra / ho jAtA hai-- mohanIyakarmakA sthitibandha sabase stoka hai, usase jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya aura antarAya ina tInoM karmoMkA sthitibandha paraspara tulya hokara asaMkhyAtaguNA, usase nAmakarma aura gotrakarmakA sthitibandha asaMkhyAtaguNA, usase vedanIya karmakA sthitivandha dvitIyabhAgamAtra vizeSa adhika hai, kyoMki nAma va gotrakarma vIsiyA haiM aura vedanIyakarma tIsiyA hai| Age nama karaNake antameM asaMkhyAta samayaprabaddhoMko udoraNA aura usakA kAraNa batAte haiM tIde baMdhasahasse pallAsaMkhejjayaM tu ThidibaMdho / tastha asaMkhejjANaM udIraNA samayapabaddhANaM // 23 // 1. ja. pa. pu. 13 pR. 246-248 / Page #192 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 236-240 ] labdhisAra [ 161 artha-palyake asaMkhyAtaveMbhAga pramANabAle saMkhyAtahajAra sthitibandha vyatIta ho jAnepara asaMkhyAta samayaprabaddhoMkI udIraNA hotI hai / vizeSArtha- anantara pUrva kaho gaI isa alpabahutva vidhise hajAroM sthitibandhApasaraNa kriyAko karate hue jIvakA jaba kitanA hI kAla nikala jAtA hai taba punaH jo karma baMdhate haiM una sabhI kamoMkA sthitibandha palyopamake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa hI hotA hai, abhI taka kisI bhI karmakA saMkhyAtavarSakI sthitivAlA bandha prArambha nahIM huA hai, kyoMki isase bahuta dUra Upara jAkara antarakaraNake pazcAt saMkhyAtavarSakI sthitivAle bandhakA prArambha dekhA jAtA hai, kintu isa sthala para sabhI karmoMkA sthitisatkarma antaHkoDAkor3Ike bhItara jAnanA cAhie, kyoMki upazamazreNimeM anya prakAra sambhava nahIM hai| yahAM ye jitane sthitibandhApasaraNa hue haiM vahAM sarvatra hI pUrvokta vidhise sthitikANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta aura guraNazreNi AdikA anugama karanA cAhie, kyoMki isa viSayameM nAnAtva nahIM pAyA jaataa| pUrva meM sarvatra hI jo udIraNA asaMkhyAtalokapramANa pratibhAgake anusAra pravRtta hotI A rahI thI isasamaya vaha udIraNA pariNAmoMke mAhAtmyavaza pUrvokta kriyAkalApake Upara asaMkhyAta samayaprabaddhoMkI pravRtta hotI hai, kyoMki apakarSaNa bhAgahArase asaMkhyAtaguNe bhAgahArake dvArA Der3ha guNahAnipramANa samayaprabaddhoMko bhAjitakara jo asaMkhyAtasamayaprabaddhapramANa eka bhAga labdharUpase prApta hotA hai usakA yahAM udoraNArUpase udayameM praveza dekhA jAtA hai, parantu yahAM sarvatra udIraNAko udayake asaMkhyAtaveM bhAgapramAraga hI grahaNa karanA cAhie, kyoMki utkRSTa udIraNAdravyakA bhI aisA niyama hai ki vaha udayagata guNazreNikI gopucchAko dekhate hue asaMkhyAtaguNA hIna dekhA jAtA hai / pradhAnantara do gAthAoM meM dezaghAtikaraNakA kathana karate haiMThidibaMdhasahassagade maNadANA tattiyevi bhohidugaM / lAI va puNo vi sudaM pracakkhu bhogaM puNocakkhu // 236 / / puNaravi madiparibhogaM puNaravi visyaM kameNa aNubhAgo / baMdheNa desaghAdI pallAsaMkhaM tu ThidibaMdhe // 240 / / - 1. ka. pA. su. pa. 688 sUtra 115 / 2. ja. pa. pu. 13 pR. 248-46 / Page #193 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192] labdhisAra [ gAthA 240 artha-saMkhyAtahajAra sthitibandha bIta jAnepara mana.paryayajJAnAvaraNIya aura / dAnAntarAyakA anubhAgabandha dezaghAti hotA hai| pazcAt saMkhyAtahajAra sthitibandha vyatIta hone para avadhijJAnAvaraNIya, avadhidarzanAvaraNIya aura lAbhAntarAya karmoMkA / anubhAgabandha dezaghAti ho jAtA hai / punaH isIprakAra zrutajJAnAvaraNIya, acakSudarzanAvaraNIya aura bhogAntarAya karmokA anubhAgabanya dezaghAti ho jAtA hai / punaH cakSudarzanAvaraNIyakarmakA anubhAgabandha dezavAti ho jAtA hai . punarapi matijJAnAvaraNIya aura paribhogAntarAyakarmoMkA anubhAga dezaghAti ho jAtA hai punarapi vIryAntarAya karmokA anubhAgabandha dezaghAti ho jAtA hai, kintu sthitibandha palyake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa hotA hai| vizeSArtha-pUrvokta sandhike bAda jisa pratyeka sthitikANDakameM hajAroM anubhAgakANDaka gabhita haiM aise saMkhyAta sthitikAMDakoMke vyatIta honepara manaHparyayajJAnAvaraNIya aura dAnAntarAyakarmakA anubhAga bandhakI apekSA dezaghAti ho jAtA hai, kyoMki una karmoke sabase manda pariNAmarUpa anubhAgabandhakA usaprakArase parigamana hone meM virodhakA abhAva hai| ina karmoMkA pahale jo anubhAgabandha sarvaghAti dvisthAnarUpase hotA rahA hai yahAM vaha eka bAra meM sahakArI kAraNarUpa pariNAma vizeSako prAptakara dezaghAti dvisthAnarUpase pariNata ho gayA hai, parantu vahAM satkarmakA anubhAga to sarvaghAti dvisthAnarUpa hI hotA hai, kyoMki usakA dezaghAtikaraNa nahIM hotA / / tatpazcAta saMgyAta sthitibandhoMke vyatIta hone para avadhijJAnAvaraNIya, avadhidarzanAvaraNIya aura lAbhAntarAyakarmako bandhakI apekSA dezaghAti karatA hai / usake bAda saMkhyAta sthitibandhoMke vyatIta honepara zrutajJAnAvaraNIya, acakSudarzanAvaraNIya aura bhogAntarAyakarmako bandhakI apekSA dezadhAti karatA hai / pazcAt saMkhyAta sthitibandhoM ke vyatIta honepara cakSudarzanAvaraNIyako bandhakI apekSA dezaghAti karatA hai / tatpazcAta saMkhyAta sthitibandhoMke vyatIta hone para prAbhinibodhikajJAnAvaraNIya aura paribhogAntarAyako bandhakI apekSA dezaghAti karatA hai| usake bAda saMkhyAta sthitibandhoMke vyatIta honepara vIryAntarAyakarmako bandhakI apekSA dezaghAti karatA hai| zaGkI-inake isa prakAra dezaghAtikaraNakA kramaniyama kisa kAraNase hai ? samAdhAna-aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki jo karma anantaguNI hIna zaktivAle haiM aura jo karma anantaguNI adhika zaktivAle haiM unakA yugapat deza Page #194 -------------------------------------------------------------------------- ________________ landhisAra gAthA 241-242 ] [ 163 ghAtikaraNa nahIM bana sktaa| zaGkA-cAra saMjvalana aura puruSavedake anubhAgabandhakA yahAM para dezaghAtikaraNa kyoM nahIM kahA ? samAdhAna-nahIM, kyoMki unakA anubhAgabandha pahale hI saMyatAsaMyata guNasthAnase lekara dezaghAti dvisthAnarUpase pravartamAna hai ataH isa sthalapara unake dezaghAtipaneke prati visaMvAda upalabdha nahIM hotA / saMsAra avasthA meM sarvatra apakaNi aura upazamazreriMgameM dezaghAtIkaraNake pUrva sarva jIba vivakSita karmoke sarvaghAti anubhAgako hI bAMdhate haiM / ina karmoke dezaghAti ho jAne para bhI mohanIyakarmakA sthitibandha sabase alpa hotA hai| usase jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAyakarmakA sthitibandha asaMkhyAtaguNA hotA hai| usase nAma va gotrakarmakA sthitibandha asaMkhyAtaguNA hotA hai / usase vedanIyakarmakA sthitibandha vizeSa adhika hotA hai| aba cAra gAthAoM meM antarakaraNa kA nirupaNa karate haiMto desaghAdi karaNAdura tu gadesu tattiyapadesu / igivIsamohaNIyANaMtarakaraNaM karedIdi / / 241 / / artha-uparyukta dezaghAtikaraNase Upara utane hI arthAt saMkhyAtahajAra sthitibandhoMke vyatIta honepara mohanIyakarmakI ikkIsa prakRtiyoMkA antarakaraNa karatA hai / vizeSArtha- isa dezaghAtikaraNake pazcAt isa alpabahutva vidhise saMkhyAtahajAra sthitibandhoMke vyatIta honepara antarakaraNa karane ke liye prArambha karatA hai| apratyAkhyAna, pratyAkhyAna, saMjvalana krodha-mAna-mAyA-lobha ina bAraha kaSAyoMkA tathA hAsyarati, arati-zoka, bhaya-jugupsA, strI-puruSa-napuMsakaveda ina nava nokaSAyoMkA antarakaraNa karatA hai, anya karmoMkA antarakaraNa nahIM karatA / saMjalaNANaM ekkaM vedANekaM udedi taM dogahaM / sesANaM paDhamahidi Thavedi aMtomuhutta bhAvaliyaM // 242 // artha-saMjvalana kaSAyoM meM se jisa eka saMjvalanakaSAyake udayase tathA tInoM bedoM meM se jisa vedake udayase zreNi car3hatA hai unakI prathamasthiti antarmuhUrta hotI hai; zeSa prakRtiyoMkI AvalimAtra prathamasthiti hotI hai / Page #195 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 labdhisAra [ gAthA 243-244 vizeSArtha-udayarUpa donoM prakRtiyoM kI antarmuhUrtapramANa prathamasthitiko chor3a kara UparakI kitanI hI sthitiyoMko grahaNakara antara karatA hai| anudayarUpa do vedakA upazAmanakAla tathA sAta nokaSAyoMkA upazAmanakAla, ina kAloMkA jitanA yoga hotA hai utanI udayarUpa puruSavedakI prathama sthitikA kAla hai, kintu udayarUpa kaSAyakI prathama sthitikA kAla isase adhika hai | jina prakRtiyoMkA udaya nahIM hai una prakRtiyoM kI udayAvalipramANa sthitiyoM ko chor3akara Avali bAhya sthitiyoMko antarake lie grahaNa karatA hai| uri sama ukkIrai heTThA visamaM tu majjhimapamANaM / tadupari paDhamaThidIdo saMkhejjagaNaM have NiyamA // 243 / / arya-antarase UparakI sarva prakRtiyoMke niSeka sadRza haiM, kintu antarake nIce udaya va anudayarUpa prakRtiyoMkI prathama sthiti ke niSeka viSama haiN| prathama sthiti aura uparima sthiti ke madhyakA pramANa arthAt antarAyAma prathama sthitise saMkhyAtaguNA hai aisA niyama hai| vizeSArtha--udayarUpa aura anudayarUpa sabhI kaSAyoM tathA nokaSAyoMke aMtarakI antima sthiti sadaza hI hotI hai, kyoMki dvitIya sthitike prathama niSekakA sarvatra sadazarUpase avasthAna dekhA jAtA hai, isalie Upara antara samasthitivAlA hai, kintu nIce antara visadRza hotA hai, kyoMki anudayasvarUpa sabhI prakRtiyoM ke antarake sadRza hone para bhI udayasvarUpa anyataraveda aura anyatara saMjvalanakaSAyakI antarmuhUrtapramANa prathama sthitise pare antara aura prathamasthitikA avasthAna dekhA jAtA hai| isaliye prathama sthitike visadRzapanekA prAzrayakara nIce viSamasthiti antara hotA hai yaha kahA hai| aMtarapaDhame arANo ThidibaMdho ThidirasANa khaMDo ya / eyaTThidikhaMDukkIraNakAle aMtarasamattI // 244 // 1. ja. pa. pu. 13 pR. 253-54; ka. pA su. pR. 686 / 2. abhiprAya yaha hai ki udIyamAna kI prathamasthiti ansamuhUrta hotI hai, parantu anudayasvarUpa do veda va gyArahakaSAyoM kI eka prAvalI pramANa prathama sthiti hotI hai isaliye isa prathama sthiti ke viSama honese adhobhAga meM antarameM viSamatA A jAtI hai| Page #196 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 245 labdhisAra ! 165 artha-antarakaraNa karane ke prathama samaya meM anya sthitibandha, anya sthitikAMDaka, anya anubhAgakANDaka hotA hai / eka kANDakotkIraNakAlameM antara kAryakI samApti ho jAtI hai| vizeSArtha-jisa samaya anta rakaraNa karanekA prArambha kiyA usI samaya pUrvake sthitibandha, sthitikAMDaka aura anubhAgakAMDaka samApta ho jAneke kAraNa anya sthitibaMdhako asaMkhyAtaguNA hInarUpase bAMdhane ke lie Arambha kiyA, anya sthitikAMDaka palyopamake saMkhyAtaveM bhAgapramANavAlA grahaNa kiyA aura zeSa anubhAgake ananta bahubhAga ko grahaNa kiyA / hajAroM anubhAgakANDakoMko bhItarakara honevAle sthitikANDakakAlake samAna aMtarakaraNakA kAla hotA hai| ataH eka sthiti kAMDakotkIraNakAlake dvArA aMtarako sampanna karatA hai| aba tIna gAthAoM ke dvArA antarakaraNa karane ko vidhi batalAte haiMaMsarahedukkIridadavvaM taM aMtaramhiNa ya dedi / baMdhaM sANaMtarajaM baMdhANaM vidiyage dedi // 245 / / udayillAtarajaM sagapaDhame dedi baMdhavidiye ca / ubhayANaMtaradavvaM paDhame vidiye ca saMchuhadi // 246 / / aNubhayagANaMtarajaM baMdha tANaM ca vidiyage dedi| evaM aMtarakaraNaM sijjhadi aMtomuhutteNa // 247 // artha-antarakaraNa karane ke lie utkIrita dravyako antarAyAmameM nahIM detA hai, kintu jo karmaprakRti mAtra baMdhatI hI haiM unake utkIrita dravyako dvitIya sthitimeM detA hai / jo karmaprakRtiyAM udaya prApta haiM unako prathamasthiti meM detA hai aura dvitIya sthitimeM bhI detA hai| jina karmaprakRtiyoMkA baMdha bhaura udaya donoM haiM unake utkIrita dravyako prathama aura dvitIya donoM sthitiyoMmeM detA hai| jina karmaprakRtiyoMkA na to baMdha hotA hai aura na udaya hai una prakRtiyoMke utkIrita dravyako dvitIya sthitimeM detA hai / isaprakAra antarmuhUrtakAla dvArA antarakaraNakI siddhi (samApti) hotI hai| 1. ja.dha. pu. 13 pR. 255-56 / Page #197 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 166 1. labdhisAra [gAthA 247 vizeSArtha-cAritramohanIyakarmakI 21 prakRtiyoMkA antarakaraNa karane ke lie antarAyAmase utkIrita dravyako antarAyAmameM nahIM detA hai, kintu jo prakRtiyAM bandhaudaya kI apekSA ubhayarUpa haiM aisI puruSaveda va anyatara saMjvalanakaSAyakI antara sambandhI sthitiyoM meM se utkIraNa hone vAle pradezapuJjako zrAgamake anusAra apanI prathama sthiti meM nikSipta karatA hai aura prabAdhAko chor3akara dvitIyasthitimeM bhI nikSipta karatA hai, kintu antara sambandhI sthitiyoM meM nikSipta nahIM karatA, kyoMki unake karmapuJjase ve sthitiyAM rikta honevAlI haiN| jabataka antara sambandhI dvicaramaphAlI hai tabataka svasthAna meM bhI apakarSaNa sambandhI atisthApanAvaliko chor3akara antara sambandhI sthitiyoM meM pravRtta rahatA hai aisA kitane hI AcArya vyAkhyAna karate haiM / yaha artha sarva vikalpoM meM jAnakara batalAnA caahie| jo karma na baMdhate haiM aura na vede jAte haiM aisI prapratyAkhyAnAvaraNAdikaSAya aura hAsyAdi chaha nokaSAyake utkIraraNa honevAle pradeza puJjako apanI sthitiyoM meM nahIM detA hai, kintu baMdhanevAlo prakRtiyoMkI dvitIya sthitimeM bandhake prathama niSekase lekara utkarSaNa dvArA sIMcatA hai / baMdhanevAlI aura nahIM baMdhanevAlI jina prakRtiyoMkI prathama sthiti hai unameM yathAsambhava ApaNa prakRti dvArA sIMcatA hai, parantu svasthAna ( antarAyAma ) nikSipta nahIM karatA / jo karmaprakRtiyAM baMdhatI nahIM, kintu vedI jAtI haiM aiso strIveda va napuMsaka vedarUpa prakRtiko antara sambandhI sthitiyoM ke pradeza pujako grahaNakara apanI-apanI prathama sthiti meM apakarSaNa saMkramadvArA detA hai / udayako prApta saMjvalanakaSAyoMkI prathamasthiti meM apakarSaNa-paraprakRti saMkramaNa dvArA AgamAnusAra nikSipta karatA hai tathA bandha kI dvitoyasthiti meM utkarSaNakara siMcita karatA hai / jo karma kevala baMdhate hI haiM, vede nahIM jAte, aise parodayavivakSAmeM puruSaveda aura anyatarasaMjvalanakI antara sambandhI sthitiyoM meM se utkIrNa hone vAle pradezapu jaka / utkarSaraNavaza apanI dvitIyasthiti meM saJcAra viruddha nahIM hai / udaya sahita baMdhanevAlI prakRtiyoMkI prathama aura dvitIya sthitiyoM meM tathA anudayarUpa baMdhanevAlI prakRtiyoMkI dvitIya sthiti meM saMcAra viruddha nahIM hai' | isa krama antarmuhUrta pramANa phAlirUpa se pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNidvArA utkIrNa hone vAlA antara antimaphAlike utkIrNa honepara antarakaraNa karanekA kArya samApta ho jAtA hai, kyoMki antara sambandhI antimaphAlikA patana ho jAnepara aMtara ja. gha. pu 13 pR. 260 / Page #198 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 248-246] labdhisAra [ 167 sthitisambandhI sarva dravya prathama aura dvitIya sthitiyoM meM saMkramita ho jAtA hai| isa vidhise kiye jAne vAle antarako antarmuhUrtakAlake dvArA nirlepa kara diyA jAtA hai, yaha siddha huaa| antarakaraNa kI niSpatti ke anantara samayameM hone vAlI kriyA vizeSa ko batAte haiM sattakaraNANi yaMtarakadapaDhame hoti mohaNIyassa / igiThANiya baMdhudamo ThidibaMdho saMkhavassaM ca // 24 // bhaNuputvIsaMkamaNaM lohassa asaMkamaM ca saMDhassa / paDamoksAmakaraNaM chAvalitodesudIraNadA // 246 // artha - aMtara kara cukane ke prathama samayameM mohanIyakarma sambandhI sAtaprakArake karaNa prArambha hote haiM-mohanIyakarmakA eka sthAnIya baMdha, eka sthAnIya udaya, mohanIyakarmakA saMkhyAtavarSakA sthitibaMdha, mohanIyakarmakA prAnupUrvIsaMkrama, saMjvalanalobhakA asaMkrama, napusakavedakI upazamakriyAkA prArambha, chaha prAvaliyoMke bIta jAne para mohanIyakarmakI udIraNA / vizeSArtha --antara samAptikA jo kAla hai usI samayase hI ye sAta karaNa prArambha hue haiN| / unameMse mohanIyakarma kA AnapUrvIsaMkrama yaha prathama karaNa hai / yathAstrIveda aura napusakavedake pradezapujako yahAMse lekara puruSavedameM niyamase saMkrAnta karatA hai / puruSaveda, chaha nokaSAya tathA pratyAkhyAna aura apratyAkhyAnake pradezapujako krodhasaMjvalanameM saMkramita karatA hai anya kisI meM nahIM / krodha saMjvalana aura donoM prakArake mAna sambandhI pradezaja ko bhI mAna saMjvalana meM niyamase saMkramita karatA hai, anya kisI meM nahIM / mAnasaMjvalana aura donoM prakArakI mAyAke pradezapujako niyamase mAyAsaMjvalanameM nikSipta karatA hai tathA mAyAsaMjvalana aura donoM prakArake lobha sambandhI pradezapujako niyamase lobhasaMjvalanameM nikSipta karatA hai, yaha AnupUrvIsaMkrama hai / pahale cAritramohanIya prakRtiyoMkA prAnupUrvIke binA pravRtta hotA huA saMkrama isa samaya isa pratiniyata prAnupUrvIse pravRtta hotA hai / 1. 2. ja.dha.pu 13 pR. 256-263 / ja. pa. pu. 13 pR. 263 / ka. pA.su pR. 660, gha, pu 6 pa. 302 / Page #199 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 ] labdhisAra [ gAthA 249 lobhakA asaMkrama yaha dUsarA karaNa hai| yahAM gAthAmeM 'lohassa' aisA sAmAnya nirdeza karane para bhI lobhasaMjvalanakA hI grahaNa karanA cAhie, kyoMki byAkhyAnase vizeSakI pratipatti hotI hai aisA nyAya hai| isaliye pahale AnupUrvIke binA lobhasaMjvalanakA bhI zeSa saMjvalana aura puruSavedameM pravRtta honevAlA saMkrama yahAM aAnapUrvI saMkramakA prArambha hone para pratilomasaMkramakA abhAva honese ruka gyaa| yahAM se lekara lobhasaMjvalanakA saMkrama nahIM hI hotA, aisA grahaNa karanA nAhiye / yadyapi prAnupUrvIsaMkramase hI yaha artha upalabdha ho jAtA hai tathApi mandabuddhijanoMkA anugraha karaneke lie pRthak nirdeza kiyA, isalie punarukta doSa prApta nahIM hotaa| mohanIyakA ekasthAnIya bandha yaha tIsarA karaNa hai| isakA tAtparya-isase pUrva dezaghAti dvisthAnIyarUpase mohanIyakA anubhAgabaMdha hotA rahA, aba pariNAmoMke mAhAtmyavaza ghaTakara vaha eka sthAnIya ho gayA aisA yahAM grahaNa karanA cAhie / napusakabedakA prathama samaya upazAmaka yaha cauthA karaNa yahAMpara Arambha huA hai, kyoMki prathama AyuktakaraNa (udyatakaraNa) ke dvArA napusakavedakI hI upazAmanakriyAmeM yahAMse pravRtti dekhI jAtI hai / chaha prAvaliyoMke jAne para udIraNA isa pAMcaveM karaNa ko yahAM Arambha karatA hai / mohanIyakA eka sthAnIya udaya yaha chaThA karaNa hai / isakA artha-- pahale dvisthAnIya dezaghAtirUpase pravRtta huA mohanIyakarmakA anubhAgaudaya antarakaraNake anantara hI ekasthAnIyarUpase pariNata ho gayA yaha ukta kathanakA tAtparya hai / 'mohanIyakarmakA saMkhyAtavarSapramANa sthitibandha' yaha sAtavAM karaNa hai| isakA artha-pahale mohanIyakarmakA jo sthitibandha asaMkhyAtavarSapramANa hotA rahA usakA isa samaya kAphI ghaTakara saMkhyAtahajAra varSapramANarUpase avasthAna hotA hai, parantu zeSa karmoMkA asaMkhyAta varSapramANa hI sthitibandha hotA hai, kyoMki unakA abhI bhI saMkhyAtavarSapramANa sthitibaMdha prArambha nahIM huA hai / isaprakAra ina sAtoM karaNoMkA antarakara cukaneke prathama samayase hI yugapat prArambha hotA hai / chaha zrAvaliyoMke vyatIta honepara udIraNA hotI hai, isa karaNakA vizeSa kathana isaprakAra hai-jaise pahale sarvatra hI samayaprabaddha bandhAvalike vyatIta hone ke bAda hI niyamase udIraraNAke lie zakya rahatA AyA hai usaprakAra yahAM zakya nahIM hai, kintu antara kiye jAneke prathama samayase lekara jo karmabaMdhate haiM mohanIya yA mohanIyake pratirikta anya jJAnAvaraNAdika ve karma chaha AvaliyoMke vyatIta honeke bAda udIraNAke Page #200 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 250 - 251 ] labdhisAra [ 166 lie zakya hote haiM / bandha samayase lekara jabataka pUrI chaha prAvaliyAM vyatIta nahIM hotI haiM tabataka unakI udIraNA honA zakya nahIM hai / jisa prakAra antarakaraNa ke pUrva sarvatra bandhAvalike vyatIta hone ke bAda baddhakarma udIraNAke yogya hotA hai yaha niyama svabhAvase pratibaddha hai usIprakAra isa sthala para bhI bandhasamaya se lekara chaha Avali vyatIta honeke bAda baddhakarma udIraNA ke yogya hotA hai yaha niyama svabhAvase pratibaddha hai / antara kiye jAneke pazcAt prathama samayase lekara napuMsakavedakA Ayukta ( prArambha ) karaNadvArA upazAmaka hotA hai / isakA spaSTIkaraNa isaprakAra hai--yahAM se lekara antarmuhUrtakAlataka napuMsaka vedakA Ayukta ( udyata athavA prArambha ) kriyAke dvArA upazAmaka hotA hai, zeSa karmoM ko to kiMcinmAtra bhI nahIM upazamAtA hai, kyoMki unakI upazAmanakriyAkA abhI bhI prArambha nahIM huA hai / isaprakAra prayukta ( udyata ) kriyAke dvArA napuMsaka vedake upazamAnekA Arambhakara upazamAtA hai / 160 aba cAritramohopazamana kA krama kahate haiMaMtarapaDamA kame ekkekaM satta casu titha paryADaM / samamuca sAmadi gadhakaM samaUNAvalidugaM vajjaM // 250 // e euMsayavedaM itthIvedaM tadeva eyaM ca / sacaiva lokasAyA kohAditiyaM tu payaDIoo || 251|| artha --- antara ho jAneke pazcAt prathama samaya se eka antarmuhUrta meM napuMsakavedako upazamAte haiM | tatpazcAt punaH eka antarmuhUrta meM strIvedako upazamAtA hai / punaH eka antarmuhUrta meM sAta nokaSAya ko punaH eka antarmuhUrta meM tIna krodha ko, punaH eka antarmuhUrta meM tIna mAna ko punaH eka antarmuhUrta meM tIna mAyA ko tatpazcAt eka antarmuhUrtadvArA tIna lobhakA upazama karatA hai| vahAM eka samaya kama do AvalI pramANa navaka prabaddhoM ko nahIM upazamAtA hai / 1. ja. gha pu. 13 pR. 265-267 / 2. prAyukta karaNa kise kahate haiM ? isakA uttara- prayuktakaraNa, udyatakaraNa aura prArambhakaraNa ye tInoM ekArthaka haiN| tAtparyarUpa se yahAM se lekara napuMsakavedako upazamAtA hai, yaha isakA artha hai / (ja. gha. pu. 13 pR. 272 ) 3. ja dha. pu. 13 pR. 272 / Page #201 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20.] sabdhisAra [ gAthA 252 vizeSArtha-antarakaraNa kara cakane ke pazcAt anantara prathama samayameM napuMsakavedako upazamAnekI kriyA prArambha kara eka antarmuhUrtakAlameM napusakavedako upazamA detA hai / tatpazcAt dUsare antarmuhUrta meM strIveda ko upazamAtA hai / punaH tIsare antamuhUrtameM hAsya, rati, parati, zoka, bhaya, jugupsA aura puruSaveda ina sAta nokaSAyakA upazama karatA hai / tatpazcAt apratyAkhyAnakrodha, pratyAkhyAnakrodha aura saMjvalanakrodhako antamuhartakAladvArA upazAnta karatA hai / usake bAda eka antarmuhUrtakAla meM apratyAkhyAnamAna, pratyAkhyAnamAna va saMjvalanamAnakA upazama karatA hai / tatpazcAt antarmuhUrtakAladvArA apratyAkhyAnamAyA, pratyAkhyAnamAyA va saMjvalanamAyAkA upazama karatA hai / usake bAda antarmuhUrtakAlameM apratyAkhyAnalobha, pratyAkhyAnalobha aura saMjvalanalobhako upazAnta karatA hai / isaprakAra kramazaH sAta antarmuhurtakAlameM cAritra mohanIyakarmako 21 prakRtiyoMkA prazasta upazama karatA hai / Age savaprathama napuMsakavedake upazamakA vighAma karate haiMaMtarakadapaDhamAdo paDisamayamasaMkhaguNavihANakame / NuvasAmedi hu saMDaM uvasaMtaM jANa Na ca bhaeNaM // 252 // artha-antara kiye jAneke prathama samayase lekara pratisamaya asaMkhyAtaguNe krama vidhAnase napusakavedake pradezapujako upazamAtA hai, anya karmoko nahIM upazamAtA / .. vizeSArtha-- antarakaraNa karaneke pazcAt anantara samayase lekara antamuhartakAlataka Ayukta (udyatta) karamadvArA napusakavedakA upazAmaka hotA hai, zeSa karmoko to kicinmAtra bhI nahIM upazamAtA, kyoMki unakI upazAmanakriyAkA abhI bhI prArambha nahIM harA hai| isa prakAra prAyuktajhyiAke dvArA napusakavedake upazamako prArambhakara upazamita karatA huA pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNirUpase napusakavedake pradezapuJjako upazAnta karatA hai| prathamasamayameM jisa pradezapuJjako upazamAtA hai vaha stoka hai / dUsare samayameM usase asaMkhyAtaguraNe pradezapujako upazamAtA hai / isaprakAra napusakavedake upazAnta honeke antarmuhUrta kAla taka asaMkhyAtaguNI zreNirUpase upazamAtA hai, kyoMki pratisamaya kAraNabhUta pariNAmoMkI vRddhike mAhAtmyavaza pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNirUpase napuMsakavedake pradezapujako upazamAtA hai' / 1. ja. pa. pu. 13 pR. 272-73 / Page #202 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 253 ] labdhisAra [ 201 udIraNA aura udayAvirUpa dravyake alpabahutvakA nidaza karane ke lie agalI gAthA kahate haiM - saMtAsa udIraNA ya udyo ya / dAda saMkamidaM usamiyamasaMkhaguNiyakamA // 253 // artha - napuMsakavedake upazama sambandhI prathama samaya meM udaya prApta anya prakRtiyoM kA udIraNA dravya, unhIM kA udayarUpa dravya, napuMsakavedakA anya prakRtiyoMmeM saMkramita honevAlA dravya aura napuMsakavedakA upazamita honevAlA dravya kramazaH asaMkhyAtagura haiM / vizeSArtha- gAthA meM 'isa' zabda ke dvArA napuMsakavedake atirikta anya saba udayarUpa prakRtiyoMkA grahaNa hotA hai / prathama samaya meM napuMsakavedake upazAmaka jIvake dvArA vedI jAne vAlI prakRtiyoMkA udIraNA dravya asaMkhyAta samayaprabaddhapramANa honepara bhI Age kahe jAnevAle padoMkI apekSA stoka hai / vedI jAnevAlI sabhI prakRtiyoM ke udIraNA sambandhI dravyase udaya sambandhI dravya asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki antarmuhUrtakAla - pramANa saJcita guNazreNike gopucchA ke mAhAtmyase isakA nirNaya hotA hai ki prakRtameM udIraNA dravyase udayakA dravya asaMkhyAtaguNA hai / udaya dravyase napuMsaka vedakA anya prakRtiyoM meM saMkramita honevAlA pradezapuraMja ( dravya ) prasaMkhyAtaguNA hai, kyoMki apakarSaNa sambandhI dravyake asaMkhyAtaveMbhAga se pratibaddha udaya sambandhI dravya hai, kintu yaha para prakRtiyoM meM saMkramita honevAlA dratrya guNasaMkramaNarUpa hai / isalie prasaMkhyAtaguNA hai / isakA bhI kAraNa yaha hai ki guNasaMkrama sambandhI bhAgahArase apakarSaNa samvandhI bhAgahAra asaMkhyAtaguNA hotA hai / saMkramita honevAle pradezapu jase napuMsakavedakA upazamita hone vAlA pradezapuMja ( dravya) asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki usa samaya zeSa prakRtiyoMke upazamita hone vAle pradeza kA prabhAva hai / guNasaMkramaNa sambandhI bhAgahArase prasaMkhyAtaguNe hIna bhAgahAra ke dvArA bhAjita karane para jo eka bhAga labdha prApta ho utanA upazamita hone vAlA pradezapuMja hai isalie saMkramita hone vAle dravyase zrasaMkhyAtaguNA siddha hogA / jisaprakAra napuMsakaveda ke upazAmakake prathama samaya meM yaha alpabahutva hai, usIprakAra dvitIyAdi samayoMmeM bhI jAnanA cAhie' / 1. ja. dha. pu. 13 pU. 273-74 / Page #203 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 ] labdhisAra yahA~ sthitikAkA prabhAvakA nirdeza karate haiMaMtarakaraNAduvariM ThidirasakhaMDA Na mohaNIyasta / ThidibaMghosaraNaM puNa saMkhejjaguNeSa hoNakamaM // 254 // jatopAye hodi ha ThidibaMdho saMkhavarasametaM tu / tatto saMkhaguNaM baMdhosaraNaM tu payaDINaM // 255 // [ gAyA 254 - 255 artha- - antarakaraNa karaneke pazcAt mohanIya karmakA sthitikAMDakaghAta va anubhAgakANDakaghAta nahIM hote, kintu sthitibandhA pasaraNa kramazaH saMkhyAtaguNe hIna hote haiM / jaba se mohanIyakarmakA sthitibandha saMkhyAtavarSa mAtra hotA hai tabase saba prakRtiyoM kA sthitibandhAsaraNa saMkhyAtaguNA hIna hotA hai / vizeSArtha - antarakaraNa karake napuMsakavedakI upazAmanA prArambha honepara mohanIya karma sthitighAta va anubhAgaghAta nahIM hote / napuMsakavedako upazamAnevAlA prathama samaya meM sarva sthitiyoM meM sthita pradeza ke prasaMkhyAtaveM bhAgapramANa dravyako upazamAtA hai / isaprakAra upazamAkara yadi sthiti aura anubhAgakA ghAta karatA hai to upazamita kiye gae pradeza kA bhI sthitighAta aura anubhAgaghAta prApta hotA hai, kyoMki upazamita kiye gaye pradeza ko chor3akara zeSake bhI ghAtakA koI upAya nahIM pAyA jAtA / upazamAe gaye pradezaSu jakA ghAta sambhava nahIM hai, kyoMki prazasta upazAmanA dvArA upazamita kiye gaye pradeza kA apanI sthiti aura anubhAga meM parivartana nahIM hotA / isaprakAra prathama sthitikAMDaka ke kAla ke bhItara pratisamaya upazamita kiye gaye pradezapuM ja ke sthitighAta aura anubhAgaghAtakA atiprasaMga prApta hotA hai / isIprakAra dUsare sthitikAMDakakAla meM upazamita kiye gaye dravyake ghAtakA prasaMga prApta hotA hai / napuMsakavedako upazamAkara strIvedako upazamAnevAlA yadi napuMsaka vedakA sthitikAMDakaghAta aura anubhAgakANDakaghAta karatA hai to upazAmanA nirarthaka prasakta hotI hai / yadi upazamAI jAne vAlI yA upazAnta huI prakRtiyoMkA kANDakaghAta nahIM hotA, zeSa nahIM upazamita kI gaI mohanIyakarmaprakRtiyoMkA kANDakaghAta hotA hai aisA mAnA jAve to napuMsaka vedakI sthitise strIvedakI sthiti saMkhyAtaguNI hona prApta hotI hai, kyoMki napuMsaka veda ke upazamAne sambandhI kAlake bhItara upazamita kiye jAnevAle napuMsakavedakA to sthitighAta hotA nahIM, kintu strIveda bAdameM upazamAyA jAtA hai, 7 Page #204 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 256 ] labdhisAra [ 203 isalie taba usakA sthitighAta prApta hotA hai / isI mAnyatAmeM napuMsakaveda kI sthitise strIvedako sthitikA adhika ghAta honeke kAraNa strovedakI sthiti se napuMsakavedakI sthiti saMkhyAtaguNI hona honekA prasaMga AtA hai / isI prakAra strIvedake ( upazamanake samaya usase ) pazcAt kramazaH upazamAI jAnevAlI sAta nokaSAya va bAraha kAyoMkI sthiti bhI strIvedaka sthitise saMkhyAtaguNI- saMkhyAtaguNI hIna hone kA prasaMga prApta hogA, kintu yaha iSTa nahIM hai, kyoMki upazAnta avasthA meM bArahakaSAya aura nau nokaSAyakI sthiti sadRza hI hotI hai, aisA paramaguruke upadeza se siddha hai / isalie antarakaraNa sampanna hone para mohanIyakarmakA sthitighAta aura anubhAgaghAta nahIM hotA' / pahale jo sthitibandhakA pramANa asaMkhyAta guNA hInarUpase prArambha thA, antarakaraNakI samApti ke kAlameM hI usa sthitibandhake saMkhyAtavarSapramANa ho jAne para antarmuhUrta kAla dvArA eka sthitibandhako nivRttakara anya sthitibandhako saMkhyAtaguNA hIna karake Arambha karatA hai / yaha mohanIya karma sambandhI bandhApasaraNoM kI vidhi hai / mohanIya karma ke atirikta zeSakarmoM ke pratyeka sthitibandha ke pUrNa hone para anya sthitibaMdha saMkhyAtaguNA hIna hotA hai / aba sthitibandhA pasaraNa ke pramANakA nirdeza karate haiM -- vANaM battIsAduvariM aMtomuhuttaparimANaM / ThidibaMdhANosaraNaM bhavaraTThidibaMdha jAva || 256 // artha --- saMjvalanakaSAyakA sthitibandha battIsa varSapramANa ho jAnepara pratyeka sthitibandhA pasaraNa antarmuhUrtapramANavAlA hone lagatA hai / jabataka jaghanya sthitibandha ho tabataka sthitibandhA pasaraNa antarmuhUrta pramANavAlA hotA hai / vizeSArtha - savedI jIvake antima samaya meM saMjvalanakaSAyoMkA sthitibandha sampUrNa battIsa varSapramANa hotA hai / usa sthitibandhakA vahIM paryavasAna hotA hai / isalie usa sthitibandha ke samApta honepara apagatavedI jIva avedabhAga ke prathama samaya meM antarmuhUrtakama battIsavarSakA sthitibandha Arambha karatA hai, kyoMki yahAMse lekara saMjvalana kaSAyoMke sthitibandhakA uttarottara pasaraNa antarmuhUrtapramAraNa hotA hai, parantu zeSa 1. 2. ja. pa. pu. 13 pR. 275-277 / ja. dha. pu. 13 pR. 275 / Page #205 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204 labdhisAra [ gAthA 257-258 karmoMkA sthitibandha saMkhyAtaguNa hIna kramase bandhako prApta hotA huA saMkhyAtahajAra varSapramANa jAnanA cAhie / aba sthitivandhApasaraNa sambandhI vizeSa kathana karate haiMThidibaMdhANosaraNaM evaM samayappabaddhamAhikiccA / uttaM gANAdo puNa yA ca uttaM aNuzvattIdo // 257 / / artha-eka samayameM jitanA sthitibandha kama hotA hai utanA sthitibaMdhApasaraNa kA pramANa kahA gayA hai / eka sthitibandhApasaraNa kAlataka vahI pramANa rahatA hai, kyoMki pratyeka samayameM nAnA sthitibaMdhApasaragakI aprApti kahI gaI hai| hizeSArtha - eka rimanikoko raNakAla va eka sthitibandhApasaraNakAla ye donoM tulya hote hue antarmuhUrtapramANa haiM / sthitiandhApasaraNake prathama samayameM jitanI sthiti kama hokara sthitabandha hotA hai, antamuhartakAlataka pratyeka samayameM utanA hI sthitibandha hotA rahatA hai / isIlie eka sthitibandhApasaraNa kAlameM nAnApanekI anupapatti kahI gaI hai| napuMsakavedakI upazAmanA ke pazcAt strIvedako upazama kriyA kA kathana Age ko gAthAmeM karate haiM--- evaM saMkhejjesu didibaMdhasahassagesu tIdesu / saMduva samadetatto isthiM pa taheva uvasamadi // 25 // artha-isaprakAra saMkhyAtahajAra sthitibandha vyatIta hone para antarmuhUrtakAlake dvArA napusakavedakA upazama hotA hai / tatpazcAt usIprakAra napuMsakavedake upazama sadRza antarmuhUrtakAla dvArA strI vedakA upazama karatA hai| vizeSArtha- napusakaveda pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNirUpase upazamAyA jAtA huA kramase upazAnta hotA hai / isaprakAra saMkhyAtahajAra sthitibandhoMke vyatIta honepara napuMsakavedako upazamitakara tadanantara samayase lekara strIvedakA upazama prArambha karatA hai / usIsamaya mohanIyakarmake atirikta zeSa karmoke pahale prArambha kiye gaye sthitikANDaka aura anubhAgakANDakoMkI samApti ho jAne ke kAraNa apUrva sthitikANDaka aura 1. ja. pa. pu. 13 pR. 286-260 / Page #206 -------------------------------------------------------------------------- ________________ k gAthA 256 ] labdhisAra [ 205 apUrva anubhAgakAMDa kA prArambha karatA hai, parantu mohanIyaka kA yahAM sthitidhAta aura anubhAgaghAta nahIM hai / jJAnAvaraNAdikarmoke asaMkhyAtaguNa hAnirUpase aura baMdhanevAlI mohanIyakarmako prakRtiyoMkA saMkhyAtaguNa hAnirUpase anya sthitibandha prArambha hotA hai / jisaprakAra asaMkhyAtagaNI zreNirUpase napusakavedako upazamAyA hai usIprakAra pratisamaya asaMkhyAtaguNazreNirUpase strIvedako upazamita karatA hai / athAnantara strItredake upazamama kAlameM hone vAle kArya vizeSa ko batAte haiM thIyaddhA saMkhejjadibhAgepagade tighaaditthidiyNdho| saMkhatuvaM rasabaMdho kevalaNANegaThANaM tu // 25 // artha-strIvedake upazAneke kAlake saMkhyAtaveM bhAga vyatIta ho jAne para tIna ghAtiyA (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya) karmoMkA sthitibandha saMkhyAtavarSa pramANa hotA hai aura kevalajJAnAvaraNa, kevaladarzanAvaraNake atirikta tIna ghAtiyA karmokI zeSa prakRtiyoMkA anubhAgabandha eka sthAnIya (latA rUpa) hotA hai| vizeSArtha-strIvedake upazamAneke antamahataMpramANa kAlakA saMkhyAtavAMbhAga vyatIta ho jAnepara jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyAkarmokA sthitibandha asaMkhyAtavarSase ghaTakara saMkhyAta hajAra varSapramANa ho jAtA hai, parantu tIna aghAtiyA karmoM kA sthitibandha saMkhyAta varSapramANa nahIM hotA, kyoMki dhAtiyA koke bahuta adhika sthitibandhApasaraNale samAna aghAtiyA karmoM kA bahuta adhika sthitibaMdhApasaraNa sambhava nahIM hai| jisa samaya ina tIna dhAtiyAkarmoMkA saMkhyAtavarSapramANa sthitibandha prArambha huA usI samaya kedalajJAnAvaraNako chor3a kara jJAnAvaraNakI zeSa cAra prakRtiyoMkA, kevaladarzanAvaraNake binA darzanAvaraNa ko cakSu-pracakSu aura avadhidarzanAvaraNa tathA antarAyakarmakI sabhI pAMcoM prakRtiyoMkA anubhAgabandha dezaghAtirUpa dvisthAnIyase ghaTakara latArUpa eka sthAnIya hone lagatA hai| jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAyakA saMkhyAtavarSapramANa sthitibandha prArambha hone para asaMkhyAtaguNI hAni honA asambhava hai / ataH jo anya sthitibandha hotA hai vaha apane se pUrva sthitibandhase saMkhyAtaguNA hIna 1. ja.dha. pu. 13 pR. 278-76 / Page #207 -------------------------------------------------------------------------- ________________ lAndhasAra | gAthA 260-262 hotA hai, parantu nAma, gotra aura vedanIya karmokA abhI bhI saMkhyAtavarSapramANa sthitibaMdha prArambha nahIM huA, isalie unakA asaMkhyAtaguNA hIna hI sthitibandha pravRtta rahatA hai| ina sthitibandhoMkA alpabahutva isaprakAra hai mohanIyakarmakA sthitibandha sabase stoka hai, usase jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa aura antarAyakA sthitibandha' saMkhyAtaguNA hai / usase nAmakarma aura gotrakarmakA sthitibandha asaMkhyAtaguNA hai, usase vedanIyakA sthitibandha vizeSAdhika hai| isakrama se saMkhyAta hajAra sthitibandhoMke vyatIta honepara strIveTa upazAmita ho jAtA hai : ___ aba sAta no kaSAyoMko upazAmanA evaM kriyAvizeSa sambandho kathana tIna gAthAoM ke dvArA karate haiM-- dhIupasamidANaMtarasamayAdo satta gokasAyANaM / uvasamago sassaddhA saMkhejjadime gade tatto // 26 // NAmaduga veyaNiyavidibaMdho saMkhavassayaM hodi / evaM sattakasAyA uvasaMtA sesabhAgate // 261 // Navari ya puvedassa ya NavakaM samaUNadoriNamAvaliyaM / muccA sesaM savvaM uvasaMtaM hodi taccarime // 262 // artha-strIvedake upazAnta honepara sAta nokaSAya kA upazAmaka hotA hai| sAta nokaSAyasambandhI upazAmanA kAlake saMkhyAtaveM bhAga bIta jAnepara nAma, gotra aura vedanIyakarmokA saMkhyAtavarSapramArga sthitibandha hotA hai| isaprakAra zeSabhAgake anta samaya meM sAta nokaSAya upazAnta ho jAtI haiM, kintu puruSavedake eka samayakama do prAvalimAtra navakasamayaprabaddhako chor3a avazeSa sabako upazamAtA hai| vizeSArtha-strIvedake upazAnta honepara anya sthitikAMDaka aura anya anubhAgakANDaka tathA anya sthitibandha hotA hai / vizeSa yaha hai ki sthitikANDaka ba anubhAgakANDaka to mohanIyakarmako chor3akara zeSa karmokA hotA hai, kyoMki isa sthala para mohanIyakarmakA sthitighAta va anubhAgadhAta yukti va sUtra donoMse niSiddha hai, kintu 1. ja. pa. pu. 13 pR. 280.62 / Page #208 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 262 ] labdhisAra [ 207 sthitibandha to sAtoM hI karmoMkA hotA hai / saMkhyAta hajAra sthitibandhoMke hone para sAta nokaSAyoMke upazAmanA kAlakA saMkhyAtavAMbhAga vyatIta hotA hai / tatpazcAt nAma, gotra aura vedanIya ina tIna aghAtiyA karmoMkA sthitivandha asaMkhyAtavarSase ghaTakara ekabArameM saMkhyAtavarSa pramANa ho jAtA hai| aba sabhI karmoMkA sthitivandha saMkhyAtavarSa pramANa hotA hai / isa sthitibandha sambandhI alpabahutva isaprakAra hai mohanIyakarmakA sthitibandha sabase alpa hai| usase jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAyakarmokA sthitibandha saMkhyAtaguNA hai / usase nAma va gotrakarmakA sthitibaMdha saMkhyAtaguNA hai, usase vedanIyakarmakA sthitibandha vizeSa adhika hai| isase prAge pratyeka sthitibandhake pUrNa hone para saMkhyAta guNA hIna anya sthitibandhakA prArambha karatA hai / isa kramase hajAroM sthitibandhoM ke vyatIta hone para puruSavedakI prathama sthitike antima samayameM sAta nokaSAya sarvAtmanA upazAnta ho jAte haiN| itanI vizeSatA hai ki puruSavedake ekasamaya kama do AvalipramAraNa samayaprabaddha anupazAnta rahate haiM, kyoMki jo antima zrAvalimeM baMdhe haiM unakA bandhAvalikAla abhI vyatIta nahIM huA aura jo eka samayakama dvicaramAvalimeM baMdhe haiM unakA upazamanAbalikAla abhI pUrNa nahIM huaa| dvicaramAvalike prathamasamayameM jo samayaprabaddha baMdhA thA so baMdhAvali bIta jAne para caramAbalike prathama samayase lagAkara pratyeka samayameM eka-eka phAlike upazamana dvArA caramAvalike antimasamaya taka sarvadravya upazamana ho jAtA hai / dvicaramAvalike dvitIya samayameM jo karmabandha huaA thA usako bandhAvali, caramAvalike prathama samayataka rahatI hai | ataH caramAva like dvitIya samayase lagAkara pratisamaya eka-eka phAlike upazamana dvArA caramAvalike anta samaya paryanta anya phAli to upazAnta ho jAtI hai, kintu eka phAli zeSa raha jAtI hai / isIprakAra dvicaramAvalike tRtIyAdi samayoMmeM baMdhe karmoMkI baMdhAvali bIta jAne para caramAvalike tRtIya prAdi samayoMse lagAkara antima samaya paryanta anya phAliyAM to upazamita hotI haiM, kintu kramazaH do-tIna-cAra Adi phAliyAM nahIM upazamita hotI haiN| dvi caramAvalike antima samayameM baMdhe samayaprabaddhakI eka phAli upazamita hotI hai, zeSa phAliyAM nahIM upshmtiiN| isaprakAra dvicaramAvali kA eka samayakama AvalipramANa aura caramAvalikA sampUrNa prAvalipramANa dravya puruSavedakI prathama sthitike antima samayameM anupazAnta rahatA hai / 1. ja.dha. pu. 13 pR. 282-285 / Page #209 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 208 ] labdhisAra [ gAthA 263 - 264 Age puruSavedake upazamanakAlake pratima samaya meM sthitibandhake pramANakI prarUpaNA karate haiM taccarime pubaMdho solasavassANi saMjalaNagANa / tadugANaM sesANaM saMkhejjasadassavaslANi // 263 // artha- saveda bhAga ke antima samaya meM puruSavedakA sthitibandha solaha varSapramANa hotA hai aura usase duguNA arthAt ( 16x2 ) 32 varSapramANa saMjvalana kaSAyoM kA sthitibandha hotA hai / zeSa karmokA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSapramANa hotA hai / vizeSArtha -- pahale ina karmoMkA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSapramANa hotA thA / usase saMkhyAtaguNI hAnirUpase ghaTakara savedabhAga ke carama samaya meM puruSaveda aura cAra saMjaya kaSAyokAsthiti: 19 va 32 varSa ho gayA, zeSa karmoMkA to abhI bhI saMkhyAtahajAra varSapramANa sthitibandha hotA hai' / ba puruSavedako prathama sthiti meM do prAvali zeSa rahanepara honevAlI kriyAntara kA pratipAdana karate haiM purisasa ya paDhamaThidI Avalido suvaridAsu bhAgAlA | paDiyAgAlA chiNNA paDiyAvaliyAdudIraNadA // 264 // artha -- puruSavedakI prathamasthitimeM do Avali zeSa rahane para AgAla aura pratyAgAlakI vyucchitti ho jAtI hai / pratyAvali meM se hI udIraNA hotI hai / vizeSArtha -- prathama aura dvitIya sthitike pradezapu joMke utkarSaNa - zrapakarSaNavaza paraspara viSayasaMkramaNako AgAla- pratyAgAla kahate haiM / dvittIya sthiti pradezaSu jakA prathama sthiti meM thAnA AgAla hai tathA prathamasthitike pradezapuMjakA pratiloma rUpase dvitIya * sthitimeM jAnA pratyAgAla hai / puruSavedakI prathama sthitimeM ekasamaya adhika do Avali zeSa rahane taka AgAla - pratyAgAla hotA hai / Avali aura pratyAvali zeSa rahane para AgAla- pratyAgAla vyucchinna ho jAte haiM athavA paripUrNa Avali aura pratyAvali zeSa 'rahane para zrAgAla- pratyAgAla hokara punaH tadanantara samaya meM eka samayakama do grAvali zeSa rahanepara mAgAla aura pratyAgAta vyucchinna ho jAte haiM, kyoMki utpAdAnucchedakA zrAzraya 1. ja. dha. pR. 13 pu. 265 / * Page #210 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAMdhA 265-266 ] labdhisAra [ 206 lekara sadbhAvake antima samaya meM usake abhAvakA vidhAna gAthAmeM kiyA gayA hai / utpAdAnucchedake anusAra vivakSita vastuke sadbhAvakA jo antima samaya hai usa samayameM hI usake abhAvakA pratipAdana kiyA jAtA hai / vahAMse lekara puruSavedako mugatheNI bhI nahIM hotI / pratyAvalimeM se hI asaMkhyAta samayaprabaddhoMkI udIraNA hotI hai| hAsyAdi chaha no kaSAyoMkA dravya puruSaveda meM saMkrAnta mahIM hotA isakA kathana Age kI gAthAmeM karate haiM aMtarakadAdu chaNNokasAyadavvaM Na purisage dedi / edi hu saMjalaNassa ya kodhe aNupusvisaMkamado // 265 // artha--antara karaneke pazcAt hAsyAdi chaha nokaSAyoMkA dravya puruSavedameM saMkramita nahIM hotA, saMjvalanakrodhameM TI saMkramita hotA hai, kyoMki yahAM a.tupUrvI saMkramaNa pAyA jAtA hai / puruSayevake nadhaka bandha sambandho upazamakA vidhAna kahate haiMpurisasta uttaNavakaM asaMkhaguNiyakkameNa uvasamadi / saMkamadi hu hoNakameNadhApavatteNa hAreNa // 266 // artha-puruSavedake ukta ( gAthA 262 ) navaka samayaprabaddha dravyako asaMkhyAtagaNI zreNike kramase upazamAtA hai, parantu para prakRti meM adhaHpravRtta saMkrama dvArA hIna kramase saMkramAtA hai| vizaMSArtha- antima samayavartI savedI jIvake eka samayakama do AvalipramANa navaka samayaprabaddha anupazAnta rahatA hai (gA. 262) / avedabhAgake prathama samayameM do samayakama do prAvalipramANa navaka samayaprabaddha anupazAnta rahatA hai, kyoMki antima prAvalikA saMpUrNa navakabandha tathA dvicaramAvalikA do samayakama prAvalipramANa navakabandha anupazAnta rahatA hai kAraNaki navaka samayaprabaddhakA bandhAvalike pazcAt upazamanakAla eka prAvalipramANa hotA hai| yahAM para pratyeka samayameM unake pradezapuJjako asaMkhyAtaguNI zreNise kramase upazamAtA hai| unake pradezapuJjako kevala svasthAnameM nahIM upazamAtA, kintu para prakRtimeM adhaHpravRtta saMkramake dvArA hIna kramase saMkramAtA hai / bandha ruka jAne para guNa 1. ja. pa. pu. 13 pR. 285-86 / Page #211 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210 } labdhisAra [ gAthA 267 saMkramako chor3akara adhaHpravRttasaMkrama kaise sambhava hai, aisI AzaMkA nahIM karanA cAhie, kyoMki bandhake uparata ho jAne para bhI tIna saMjvalanakaSAya aura puruSavedake navakabaMdhakA adhaHpravRttasaMkrama hotA hai| aveda bhAgake prathama samayameM bahata pradezapujako saMkramAtA hai, tadanantara samayameM vizeSa hIna pradezapujako saMkramAtA hai, kyoMki bandhAvali vyatIta hone ke bAda vivakSita samayaprabaddhako adhapravRtta bhAgahArase bhAjitakara jo ekabhAga prApta ho use prathama samayameM saMkramita karatA hai / punaH dUsare samaya meM jo ki prathama samaya meM apane dravyakA asaMkhyAtavAMbhAga upazAnta saura saMkramita ho gayA hai, usase hIna zeSa usI samayaprabaddhako adhaHpravRtta bhAgahArake dvArA bhAjita kara jo eka bhAga prApta ho use saMkramita karatA hai| isakAraNa se pratyeka samaya meM vizeSahIna ho pradezaja saMkramita hotA huyA jAnanA cAhie / yaha krama eka samayaprabaddhakA hI hai| cAra prakArako vRddhi aura hAnirUpase pariNata hue yogoMke dvArA bandhako prApta hue nAnA samayaprabaddha bandhAvalike vyatIta ho jAne para saMkramabhAvake yogya hokara pUrvake yogake anusAra hI saMkramita hote haiM isalie vahAM vizeSa hAnirUpase saMkramakA niyama nahIM hai, kintu saMkhyAtaveM aura asaMkhyAtaveM bhAgarUpase kadAcit vizeSahIna aura kadAcita vizeSa adhika tathA kadAcit saMkhyAtaguNA hIna evaM kadAcita saMkhyAtaguNA, kadAcit asaMkhyAtaguNA hIna, kadAcit asaMkhyAtaguNA nAnA samaya prabaddha sambandhI saMkramadravya hotA hai| ataH eka samayaprabaddhase sambandhita pradezaja hI vizeSahIna hokara saMkramita kiyA jAtA hai / Age apagatabedake prathama samayameM sthiti bandha sambandho kathana karate haiMpaDhamAvede saMjalaNANaM aMtomuhattaparihINaM / vassANaM battIsaM saMkhasahassiyaragANaTidipaMdho // 267 // artha-apagatavedake prathama samayameM cAra saMjvalana kaSAyoMkA sthitibandha antarmuhUrtakama battIsa varSapramAraNa aura zeSa karmoMkA sthitibandha saMkhyAta hajAravarSa hai / vizeSArtha-savedI jIvake antima samayameM saMjvalanoMkA sthitibandha sampUrNa 32 varSapramANa hotA hai, kyoMki usa sthitibandhakA vahIM paryavasAna ho jAtA hai / isa. 1. ja. va. pu. 13 pR. 287-286 / Page #212 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 268-266 ] labdhisAra lie usa sthitibandhake samApta hone para apagatavedI jIva avedabhAgake prathama samayameM anya sthitibandhako prArambha karatA huA saMjvalanoMke pUrva ke sthitibandhase antarmuhUrtakama sthitibandhako Arambha karatA hai, kyoMki yahAMse lekara saMjvalanoMke sthitivandhakA uttarottara apasaraNa antarmuhartapramANa hotA hai, parantu zeSa karmoMkA sthitibandha saMkhyAtaguNI hAnike kramase bandhako prApta hotA huA saMkhyAtahajAra varSapramANa jAnanA cAhie / apagatavedoke anya bhI kArya do gAthAoMmeM kahate haiMpaDhamAvedo tivihaM kohe ubasamadi puvpddmtthidii| samayAhiya AvaliyaM jAva ya tatkAla TidibaMdho // 268 // saMjalaNacaukkANaM mAsacaukkaM tu sesapayaDINaM / vassANaM saMkhejjasahassANi havaMti Niya meNa // 26 // artha-prathama samayavartI apagatavedI jIva tInaprakArake krodhako upazamAtA hai| inakI vahI purAnI prathama sthiti hotI hai / (pUrvasthiti meM) jaba samaya adhika prAvalIkAla zeSa raha jAtA hai, usa samaya sthitibandha niyamase saMjvalana catuSkakA cAra mAsa aura zeSa karmoMkA saMkhyAtahajAra varSapramANa hotA hai / vizeSArtha-puruSavedake purAtana satkarma upazAnta hone para usake navakabandhako yathokta kramase upazamAtA huaA usa avasthA meM hI tInaprakArake krodhako yahAMse upazamAnA Arambha karatA hai / pUrva meM antara karate samaya puruSavedakI prathamasthitise vizeSa adhika saMjvalanakrodhakI prathama sthiti sthApita kI thI, galita hone se jitanI zeSa bacI vahI yahAM para pravRtta rahatI hai ! jisa prakAra Age mAnAdikakI upazAmanA karate samaya savedakake kAlase eka prAvali adhika apUrva prathama sthiti kI jAtI hai usaprakAra yahAM para tIna prakArake krodhako upazamAneke lie apUrva prathama sthiti nahIM kI jAtI, kintu racI gaI vahI purAtana prathamasthiti tInaprakArake krodhako upazamAne taka binA pratibandhake pravatta rahatI hai / pratyeka sthitibandhake pUrNa hone para anya sthitibandha antarmuhUrta hIna hotA hai / zeSa karmokA sthitibandha saMkhyAtaguNA hIna hotA hai / 2. ka. pA. sutta pR. 667-68; ja. gha. pu. 13 pR. 286-260 / Page #213 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 ) labdhiyAra [ gAthA 270 isa kramase jaba krodha saMjvalanako prAvali-pratyAvali zeSa rahatI hai taba dvitIya sthitimeM se prAgANa aura prathama sthiti se prAli nyuchinna ho jAte haiN| yahAM para prAvali aisA kahanepara udayAvalikA grahaNa hotA hai tathA pratyAvalise udayAbalike bAharako AvalikA grahaNa hotA hai / "saMjvalana krodhakI prathamasthitimeM prAvali-pratyAvali zeSa rahanepara AgAla-pratyAgAlakI vyucchitti ho jAtI hai," yaha utpAdAnucchedakA Azraya lekara kahA gayA hai, kyoMki prathama sthitimeM do AvaliyoMke zeSa rahane taka AgAlapratyAgAla hokara eka samayakama do prAvaliyoMke zeSa rahane para AgAla-pratyAgAla kI vyucchitti vivakSita hai / AgAla-pratyAgAlakI vyucchitti ho jAne para saMjvalanakrodhakA guNazreNi nikSepa nahIM hotA, kyoMki sabase jaghanya bhI guNazreNi mAyAma eka AvalipramANa hai, usase kama sambhava nahIM hai| isalie pratyAba limeM se hI pradezapujakA apakarSaNa karake asaMkhyAta samayaprabaddhoMkI udIraNA karatA hai / pratyAva limeM eka samaya zeSa rahanepara krodha saMjvalanakI jaghanya sthiti udIragaNA hoto hai, kyoMki udayAbali ke bAhara jo eka sthiti zeSa hai usameMse apakarSaNakara udayAvali meM praveza karAne para jaghanya sthiti udIraNA hotI hai / usI samaya arthAt saMjvalanakrodhakI prathama sthitimeM eka samaya adhika prAvalipramANa kAla zeSa rahanepara cAra saMjvalana kaSAyoMkA sthitibandha kramase 32 varSase ghaTakara cAra mAsa pramANa ho jAtA hai| zeSa karmoMkA sthitibandha saMkhyAta hajAra varSapramANa hotA hai, kyoMki jJAnAvaraNAdi kamoMke saMkhyAtavarSapramANa pUrva sthitibandhase saMkhyAtaguNA hIna-saMkhyAtaguNA hIna aise saMkhyAtahajAra sthitibandhoMke vyatIta ho jAnepara bhI yahAM para unakA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSapramAraNa hotA hai| yahAM para sthitibandhakA alpabahutva pUrvavat hai'| pradhAnantara krodhadravya ke saMkrama vizeSakA kathana karate haiM-- kohadugaM saMjalaNagakohe saMchucha di jAva pddhmtthidii| bhAvalitiyaM tu uri saMchuhadi hu mANasaMjalaNe // 27 // artha-saMjvalanakrodhameM do prakAra ( apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa ) krodhakA taba taka saMkramaNa karatA hai jaba taka krodhasaMjvalanako prathamasthiti meM tIna prAvaliyAM ( saMkramAvali, upazAmanAvali, ucchiSTAvali ) meSa rahatI haiN| usake bAda mAna 1. ja. pa. pu. 13 pR 260-263 / Page #214 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 271 ] labdhisAra [ 213 saMjvalana meM saMkramaNa karatA hai| vizeSArtha-gAthAmeM jo do prakArakA krodha kahA hai usase apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAvaraNakrodhakA grahaNa hotA hai, kyoMki anyaprakAra sambhava nahIM hai / ye donoM krodha saMjvalanazodhameM guNasaMkramaNake dvArA tabataka saMkramita hote haiM, jaba taka saMjvalanakrodhakI prathamasthiti tIna prAvalipramANa zeSa rahatI hai, kyoMki isa avasthAke bhItara usameM una donoMke saMkramita hone meM birodhakA abhAva hai| saMkramaNAvalirUpase prathamAvaliko vyatItakara punaH dUsarI pAvalike prathama samayase upazamanAvali kAlake dvArA usa dravyako upazamAtA hai| ataH tIsarI Avaliko ucchiSTa valirUpa se chor3a detA hai isa kAraName tIna pAvaliyAM zeSa rahane taka saMjvalanakrodhameM do prakArake krodhakA saMkrama virodhako nahIM prApta hotA / krodhasaMjvalanako prathama sthiti meM paripUrNa tIna AvaliyoMkA abhAva honepara arthAt eka samasyA tIna prAvaliyoM ke zeSa paddhatepada do kArake konA gaMjadalAmoSa meM saMkrama nahIM hotA, kintu mAnasaMjvalanameM saMkrama hotA hai, kyoMki dUsarAprakAra sambhava nahIM hai| upazamanApalIke antima samayameM hone vAle kriyA vizeSakA kathana karate haiMkohassa paDhamaThidI zrAvalisese tikohamuvasaMtaM / Na ya NavakaM tatthaMtimabaMdhudayA hoti kohassa // 271 // artha --saMjvalanakrodhakI prathamasthitimeM eka prAvali zeSa rahanepara tInoM prakAra kA krodha upazAnta ho jAtA hai, kintu navaka samayaprabaddha upazAnta nahIM huA usa samaya saMjvalanakrodhakA antima bandha va udaya hotA hai / vizeSArtha-- pratyAvalike udayAvalimeM praviSTa ho jAne para saMjvalanazodhakI prathama sthiti AvalimAtra zeSa raha jAtI hai| isakA nAma ucchiSTAvali hai| upazAmanAvali bIta jAne para ucchiSTAvalike prathama samayameM do samayakama do prAvali navaka samayaprabaddhoMko chor3akara saMjvalanakrodhake zeSa sabhI pradezapuja prazasta upazAmanArUpase upazAnta ho jAte haiM / pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNIrUpase upazamita kiye jAte 1. ja. pa. pu. 13 pR. 263-64 / Page #215 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214 ] labdhisAra [ gAthA 272 - 273 hue kamase upazAnta hote haiM / krodhasaMjvalana ke do samayakama do AvalipramANa nakka samayaprabaddhoM ko upazamAne kI vidhi puruSavedake samAna hai / jaba krodha saMjvalanakI prathamasthiti meM eka samayakama eka Avali zeSa rahatI hai tabhI krodha saMjvalanake bandha aura udaya vyucchinna ho jAte haiM, kyoMki isa pUrva ke samaya meM jaba pUrNa eka grAvali prathama sthitimeM zeSa raha jAtI hai taba saMjvalanakodhakA antima bandha va udaya hokara bandha va udayakI vyucchitti ho jAtI hai / ataH agale samaya meM saMjvalana krodhakA prathama niSeka saMjvalanamAna meM stibukasaMkrama dvArA saMkrAmita hue rahane se usameM se eka-eka niSekake kama ho jAneke kAraNa ucchiSTAvalimeM se eka samayakama kiyA hai / zrathAnantara pAMca gAthAoM meM mAna trayakA upazama vidhAna nirupita karate haiMse kAle prAyasla ya pamadvidikAradago hodi / paDhamadvidimmi davvaM asaMkhamukkime dedi // 272 // paDarmATThadisIsAdo vidiyAdi mhi ya asaMkhaguNahINaM / tatto visesahINaM jAva aicchAvaraNamapattaM // 273 // artha -- usI kAla meM saMjvalamAnakI prathamasthitikA karttA va bhoktA hotA hai / prathamasthitimeM dravya asaMkhyAtaguNaM kramase diyA jAtA hai / dvitIya sthiti ke zrAdimeM arthAt prathama niSekameM dravya prathamasthitike zIrSake dravyase asaMkhyAtaguNA hIna diyA jAtA hai / usake pazcAt pratisthApanAvali prApta hone taka vizeSahIna kramase diyA jAtA hai| vizeSArtha - eka samagrakama ucchiSTAvalike atirikta saMjvalanakodhakI prathama sthitiko galAkara tathA usake bandha va udayakI vyucchitti karake usI samaya saMjvalana - mAnakA vedaka va prathamasthitikA kAraka ( karanevAlA ) hotA hai / dvitIyasthiti meM sthita saMjbalanamAnake pradezapuJjako pakarSita kara udayAdi guNazreNirUpa se nikSipta karatA huA usI samaya prathama sthitikA karane vAlA hokara mAnakA vedaka hotA hai / dvitIya sthiti ke pradezapu Mjako prapakarSaNabhAgahArakA bhAgadekara eka bhAgako pakarSitakara mAnasaMjvalanakI prathama sthitiko karatA huA udaya meM alpa pradezapu jako detA hai / tadanantara samaya meM asaMkhyAtaguNe pradeza ko detA hai / isaprakAra zrasaMkhyAtaguNe zreNikramase prathama sthitike antima samayake prApta hone taka detA hai / yahAM para prathama sthitikI lambAI zrantarmuhUrta Page #216 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 274 ] labdhisAra [ 215 pramANa hokara mAnasaMjvalanake vedakakAlase ekAvalipramANa adhika hotI hai / apakarSita dravyakA asaMkhyAtavAbhAga prathama sthitimeM diyA jAtA hai, zeSa bahubhAgako dvitIya sthiti meM detA huA dvitIya sthitike prathama niSekameM asaMkhyAtaguraNe hIna pradezapujakA siMcana karatA hai, kyoMki prathamasthiti ke guNazreriNazIrSarUpase avasthita antima niSeka meM asaMkhyAta samayapravaddha nikSipta karatA hai| parantu dvitIyasthitike prathamaniSekameM nikSipta kiye jAne vAle dravyakA pramANa eka samayaprabaddhake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hotA hai, kyoMki vaha apakaSitadravyako DeDhaguNahAnise bhAjita karane para prApta huA hai| isase Upara sarvatra pratisthApanAvalipramANa sthitiko chor3akara antima sthititaka vizeSa (caya ) hIna dravyako nikSipta karatA hai| isIprakAra mAnavedakake dvitIyAdi samayoM meM prathama aura dvitIya sthitimeM pradezoMkA vinyAsa krama hotA hai| itanI vizeSatA hai ki pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNirUpase pradezapujakA apakarSaNakara udayAdi guNazreriNakA jitanA praAyAma galita ho jAve usase zeSa rahanevAle prAyAmameM nikSepa hotA hai / jisa samaya krodhasaMjvalanake bandha-udaya vyucchinna hote haiM usa samaya tInaprakAra (apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa, saMjvalana) mAnakA Ayukta (udyata) kriyA dvArA upazAmaka hotA hai / usa samaya tIna saMjvalana (saMjvalana mAna-mAyA-lobha) kA sthitibandha antarmuhUrtakama cAra mAsa hotA hai aura zeSa karmoM kA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSa hotA hai, kyoMki anantara pUrva saMjvalanoMkA sthitibandha pUrNa cAra mAha kahA gayA hai aura baMdhApasaraNakA pramANa antamuharta mAtra hai / zeSa karmokA sthitibandha yadyapi saMkhyAtahajAra varSapramANa hotA hai tathApi anantarapUrvake sthitibandhase saMkhyAtaguraNA hIna hai / isaprakAra tIna mAnake upazamako prArambha karake pratisamaya asaMkhyAtaguraNI zreNirUpa se upazamAne vAleke saMkhyAtahajAra sthitibandhoMke dvArA saMjvalanamAnakI prathamasthiti kSINa hotI jAtI hai / mANadugaM saMjalagNagamANe saMchuidi jAva pddhmtthidii| zrAvalitiyaM tu uvari mAyA saMjalaNage ya saMchuhadi // 274 / 1. ka. pA. su. pR. 666 sUtra 216-20; ja. pa. pu. 13 pR. 267-68; ja.dha. mUla pR. 1854 / 2. ja.dha. pu. 13 pR. 265-268 / Page #217 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra [ gAthA 275-276 artha-mAnasaMjvalanakI prathama sthitimeM eka samaya adhika eka prAvali zeSa rahane para tIna (mAna, mAyA, lobha) saMjvalanakA sthitibandha do mAsa pramANa hotA hai| zeSakarmoMkA sthitibandha krodhake AlApa sadRza (saMkhyAtahajAra varSapramANa) hai| vizeSArtha-pratyAvalimeM ekasamaya zeSa rahanepara saMjvalanamAna-mAyA-lobhakA sthitibandha do mAhapramANa hotA hai / zena karmoMkA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSapramANa hotA hai jo pUrva sthitibandhase saMkhyAtaguNAhIna hai'| mANassa ya paDhamaThidI sese samayAhiyA tu maavliyN| tiyasaMjalaNagabaMdho dumAsa sesANa koha mAlAvo // 275 / / artha - jaba taka prathamasthitimeM tIna zrAvali zeSa rahatI haiM taba taka do (apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAbaraNa) prakAra mAnako saMjvalanamAna meM saMkramita karatA hai, usake bAda saMjvalana mAyA meM / vizeSArtha-mAna saMjvalanakI prathamasthitike tIna prAvali zeSa rahane taka apratyAkhyAnAvaraNa aura pratyAkhyAnAbaraNarUpa do prakArake mAnako saMjvalanamAnameM saMkramita karatA hai / mAna saMjvalanakI prathamasthitike eka samayakama tIna AvalipramANa zeSa rahanepara ina do prakArake mAnako saMjvalanamAnameM saMkrAMta nahIM karatA hai, kintu mAyAsaMjvalanameM saMkrAnta karatA hai / saMjvalanamAnako bhI saMjvalanamAyAmeM saMkrAnta karatA hai| vistAra pUrvaka kathana saMjvalanakrodhake samAna hai| isase aAge phirabhI eka samayakama eka prAyalipramANa prathamasthitiko galAkara do prAvali ( pratyAvali aura udayAvali ) ke zeSa rahanepara prAgAla aura pratyAgAla vyacchinna ho jAte haiM / udayAvalike UparakI jo dUsarI pAvali hai vaha pratyAvali kahI jAtI hai| tadanantara punaH eka samayakama eka prAvali arthAt pratyAvalimeM eka samaya zeSa rahane para jo kArya hotA hai usako batalAte haiM mANassa ya paDhamaThidI zrAvalisese timANamuvasaMtaM / Na ya Naya tatthaMtimabaMdhudayA hoti mANasta // 276 / / 1. ja. pa. pu. 13 pR. 266 / 2. ja. pa. pu. 13 pR. 268-266 / Page #218 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 277 ] labdhisAra [ 217 - artha - saMjvalanamAnakI prathama sthitimeM prAvalikAla zeSa rahanepara navIna samayaprabaddha ke binA anya tIna mAnakA sarva dravya upazAnta ho cukatA hai / usI samaya saMjvalana - mAnaka bandha va udayavyucchitti ho cukatI hai / vizeSArtha -- mAnasaMjvalanakI prathamasthitikI pratyAvalike antima samaya meM eka samayakama do AvalipramANa samayaprabaddhoM ko chor3akara tInaprakAra ( apratyAkhyAnAvaraNapratyAkhyAnAvaraNa-saMjvalana ) mAnakA sabhI sthiti anubhAga aura pradeza satkarma sarvopazamanArUpase upazAnta ho jAtA hai, kyoMki yathAkrama upazamAe jAne vAle mAnakA usa samaya niravazeSa upazAntarUpase pariNamana dekhA jAtA hai / ucchiSTAvaliko gauNa karake mAnasaMjvalanake eka samayakama do AvalipramANa navakabandhako chor3akara aisA kahA gayA hai tathA isI samaya mAnasaMjvalanakI jaghanyasthiti udIraNA hotI hai / isI samaya saMjvalanamAnake bandha va udaya vyucchinna hote haiM, kyoMki utpAdAnucchedakA Alambanakara aisA bana jAtA hai' / mAyA kI prathama sthiti karanekA nirdeza karate haiM se kAle mAyAe paDamaTThidikAravedago hodi / mANassa ya AlAze dabvassa vibhaMjaNaM tattha // 277 // zrartha - usI samaya ( saMjvalanamAnakI prathama sthiti eka grAvalimAtra zeSa raha jAne para) saMjvalanamAyAkI prathamasthitikA kAraka va vedaka hotA hai / saMjvalanamAyAke dravyakA vibhAjana Adi mAnake AlApake samAna hai / vizeSArtha - mAnavedakake antima samayake bAda tadanantara samaya meM athavA pratyAvalike antima samayake anantara pazcAt saMjvalanamAnakI prathama sthiti eka avali ( ucchiSTAvali ) mAtra zeSa raha jAnepara mAyA saMjvalanake pradezapuMjakA prapakarSaNakara tathA udayAdi guNazreNirUpase usakA nikSepa karatA huA mAyAsaMjvalanakI antarmuhUrtavAlI prathama sthitiko utpanna karake mAyA saMjvalanakA vedaka hotA hai / mAyAsaMjvalanakI prathama sthiti sambandhI lambAI eka Avali adhika apane vedakakAla pramANa hotI hai / mAyA vedakase lekara yaha tInaprakAra ( apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa, saMjvalana ) mAyAkA 1. a. dha. pu. 13 pR. 266-300 / Page #219 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 215 ] labdhisAra [ gAthA 278 upazAmaka hotA hai | mAyA aura lobha saMjvalanakA sthitibandha' zrantarmuhUrtakama do mAha pramANa hotA hai / anantarapUrva vyatIta hue do mAha pramANa sthitibandhase antarmuhUrta ghaTa kara isasamaya do saMjvalanoMkA sthitibandha hotA hai / zeSakarmoMkA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSapramANa hai jo pUrva sthitibandhase saMkhyAtaguraNA hIna hai / inhIM karmoMkA sthitikANDaka palyopamake saMkhyAtavabhAgapramANa hai aura anubhAga kANDaka anantaguNo hAnirUpa haiM / usasamaya mAna saMjvalanakA jo eka samayakama udayAvalipramAraNa satkarma zeSa rahA vaha stikasaMkramaNa dvArA mAyAke udaya meM vipAkako prApta hotA hai / udayarUpase samAna sthiti meM jo saMkrama hotA hai vaha stibukasaMkramaNa hai / mAyAvedakake prathama samaya meM pUrva meM kahe gaye mAnasaMjvalanake eka samayakrama do zrAvalipramAraNa navakabandha ke samayabaddhoM ke prAdya ( prathama ) samayaprabaddha kA nirlepa hotA hai, isaliye use chor3akara do samayakama do AvalipramANa navaka samayaprabaddha pratyeka samayameM zrasaMkhyAtaguNI zreNirUpase upazamAe jAte hue mAyAvedaka kAlake bhItara eka samayakama do zrAvali kAlake dvArA pUrNarUpa se upazamAe jAte haiM, kyoMki pratyeka samaya meM eka-eka samayaprabaddha ke upazAmana kriyAkI samApti ho jAtI hai| mAnasaMjvalana ke dravyako vizeSa hIna zreNikramase saMjvalana mAyAmeM saMkramaNa karatA hai / ye sarva kriyA mAyAvedakake prathama samaya meM hotI haiM / aba mAyAzrayake upazamavidhAna ke lie 3 gAyAeM kahate haiM Pash 3. mAyAe paDhamaTidI sese samayAdiyaM tu AvaliyaM / mAyAloddagabaMdho mAsaM sesANa koi bhAlAvo // 278 // 1. mAyA vedaka ke prathama samaya kA sthitibandha hai / 2. ja.dha.pu 03 pR. 301 / udayarUpa se arthAt udIyamAna prakRtike rUpa meM pranudaya prakRtikA stuvika saMkramaNa hotA hai / samAna sthiti meM arthAt jisa udIyamAna niSekase Upara vAle anudaya niSekakA bhaviSya meM udaya bhAne vAle niSekameM saMkramaNa hotA hai vaha usa udayase Upara vAle bhiSeka meM hI hogA / arthAt samAna niSeka sthiti meM saMkramaNa nahIM hogA yaha tAtparya hai / ja.dha. pu. 13 pR. 300 se 302 ka. pA. su. pR. 700 / Page #220 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 276-280 ] labdhisAra [ 216 artha-mAyAko prathama sthitimeM ekasamaya adhika prAvalikAla zeSa rahanepara saMjvalanamAyA aura lobhakA to mAsapramANa sthitibandha hotA hai tathA zeSa kokA krodhavat kathana jaannaa| mAyadurga saMjalaNagamAyAe chuidi jAva pddmtthidii| prAvalitiyaM tu uvari saMchuhadi hu lohasaMjalaNe // 276 // artha--saMjvalanamAyAkA prathamasthiti meM jabataka tIna pAvaliyAM zeSa rahato haiM tabataka mAyAdvika (apratyAkhyAna-pratyAkhyAnarUpa mAyA) ke dravyako saMjvalana mAyAmeM hI saMkramita karatA hai tathA usase Age saMkramaNAvalI meM unake dravyakA saMjyalanalobhameM saMkramaNa karatA hai| vizeSArtha- sAyAsaMjanAnda nAhI jAmAthiti meM eka rupayakama tIna AvaliyoM ke zeSa rahane para apratyAkhyAnAvaraNa va pratyAkhyAnAvaraNa rUpa do prakArakI mAyAke dravyako mAyA saMjvalanameM saMkrAnta nahIM karatA, kintu saMjvalana lobhameM saMkAnta karatA hai / mAyAe paDhamaThidI Avalilesetti mAyamuvasaMtaM / Na ya NavakaM tatthaMtimabaMdhudayA hoti mAyAe // 28 // artha-mAyAkI prathamasthiti meM AvalipramANa kAla avaziSTa rahanepara upazamanAvalike antima samayameM navaka samaya prabaddha binA anya sarva mAyAkA dravya upazamita hotA hai / usI samaya meM saMjvalanamAyAkA bandha va udaya vyucchinna hotA hai / vizeSArtha-dvitIya upazamanAvalike antima samaya meM eka samayakama do AvalipramANa navakabandhako chor3akara tInaprakAra (apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa, aura saMjvalana) mAyAkA antima upazAmaka hotA hai / usa samaya saMjvalanamAyAke bandha va udaya vyucchinna hote haiM, kyoMki utpAdAnuccheda meM yaha kathana bana jAtA hai| mAyA saMjvalana kI prathama sthitikA eka samayakama eka prAvalipramANa dravya zeSa hai, vaha stika saMkrama ke dvArA lobhasaMjvalanameM vipAkako prApta hotA hai| 1. ja. pa. pu 13 pR. 303 / 2. ja. pa. pu. 13 pR. 303-304 / Page #221 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 220 / labdhisAra / 281-282 aba lobhanA upazamavidhAmakA kazma do gAyAoM meM karate haiM-- se kAle lohassa ya paDhamaTThidi kAravedago hodi / te puNa bAdaraloho mANaM vA hodi Nikkhemo // 281 // artha---uso samaya saMjvalanalobhakI prathamasthitikA vedaka va kAraka hotA hai / mAnakI vidhi ke anusAra bAdaralobhakA nikSepa hotA hai / _ vizeSArtha- usI samaya arthAt mAyA saMjvalanakI prathama sthiti ucchiSTAvali zeSa raha jAne para dvitIya sthitise lobhasaMjvalanake pradezajakA apakarSaNakara udayAdi guNazreNirUpase nikSepa karatA huA lobhasaMjvalanako prathama sthitiko antarmuhUrtapramANa sthApitakara bedana karatA hai| yahAM se lekara sUkSma sAmparAya guNasthAnake antima samaya paryanta jo lobhavedaka kAla hai, usa kAlake tIna bhAga karake unameMse sAdhika do tribhAgapramANa vAdara lobhasaMjvalanako prathama sthiti isa samaya kI hai, kyoMki yahAM se uparima samasta lobhavedakakAlake kuchakama tIsare bhAgapramAga sUkSmalobha vedaka kAla hotA hai / sUkSmalobha vedakakAlase sAdhika dUne bAdaralobhavedakakAlako eka prAvalipramANa adhika karake bAdarasAmparAyika jIva prathamasthiti karatA hai / isaprakAra itanI prathama sthitiko karake tInaprakArake lobhako upazamAne bAle jovake lobha saMjvalanakA sthitibandha antarmuhartakama ekamAsa hotA hai, kyoMki antima samayavartI mAyA vedakake sthitibandha pUrA eka mAsa hotA hai usase eka antarmuhUrta ghaTAkara isa samaya lobhasaMjvalanake sthitibandhako prArambha karatA hai / zeSakarmoM kA sthitibandha pUrvake sthitibandhase saMkhyAtagaNA hInarUpase pravRtta hotA huA abhI bhI saMkhyAtahajAra varSapramANa hI hotA hai kyoMki saMkhyAta hajAravarSoMke aneka bheda hote haiM / jJAnAvaraNAdi karmoM ke sthitikANDaka aura anubhAgakANDakoMkA pramANa pUrvokta palyopamakA asaMkhyAtavAMbhAga va atantaguNI hAnirUpa hotA hai| paDhamaTThidi alute lohassa ya hodi diNupudhattaM tu / yassasahassapudhattaM sesANaM hodi ThidibaMdho // 22 // artha-bAdaralobhakI prathama sthiti-artha ke antameM saMjvalanalobhakA sthitibandha pRthaktva divasa aura zeSa karmokA pRthaktva hajAra varSapramANa hotA hai / 1. ja. dha pu. 13 pR 304-306 va ka. pA su. pR. 701-702 / Page #222 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 283 ] lavisAra [ 221 vizeSArtha - tatpazcAt saMkhyAtahajAra sthitibandhoMke ho jAnepara bAdaralobhakI prathama sthitikA ardhabhAga vyatIta ho jAtA hai / ardhabhAgase kucha adhika prabhAgakA hotA hai unake ati samaya meM lobhasaMjvalanakA sthitivandha ghaTakara divasa pRthaktva pramANa ho jAtA hai / zeSa karmoMkA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSa pramANase ghaTakara hajAravarSa pRthaktvapramANa hotA hai, parantu usa samaya anubhAga satkarma spardhakagata hI hotA hai ' / -37 aba saMjvalanalobhake anubhAgasastrako kRSTikaraNa vidhi kahate haiMvidiya lobhAvaraphaDa yaTThA karedi rasakihiM / igiphagada saMkhANamAMta bhAgamidaM // 283 // artha - (bAdaralobhasaMjvalanakI prathama sthitike) dUsare ardhabhAga meM lobhake jaghanyaspardhaka ke nIce anubhAga kRSTiyoMko karatA hai| unakA pramANa eka spardhakakI vargagAoMke ananta bhAgapramANa hai / vizeSArtha - bAdaralobhasaMjvalana kI prathama sthiti ke prathama ardhabhAga ke vyatIta ho jAne para dvitIya ardhabhAga meM lobhasaMjvalana ke anubhAga satkarma sambandhI jaghanya spardhakake nIce zranantaguraNI hA nirUpase apavartitakara anubhAgakRSTiyoMko karatA hai / sabase jaghanya latAsamAna spardhakakI prathamavargaNA ke avibhAgapraticchedoMse anantaguNe hIna anubhAga yukta sUkSmakRSTiyoMko karatA hai / eka spardhakakI vargaNAtroMke AyAmameM tatprAyogya anantase bhAjitakara vahAM eka khaNDa meM jitanI vargaNAeM prApta hoM tatpramANa kRSTiyAM banatI haiM / itanA vizeSa hai ki upazamazreNi meM sparddha kagata lobhakA bAdarakRSTikaraNa na hokara sIdhA sUkSmakRSTikaraNa hotA hai / yaha jJAtavya hai ki bAdaralobha sparddhakagata hotA hai tathA usake sUkSmakaraNakI prakriyA hI sUkSmakRSTikaraNa kahalAtI hai / 1. ka. pA. su. pR. 701-702; ja. dha. pu. 13 pR. 306 / 2. se kAle vidiyatibhAgassa paDhamasamaye lobhasaMjalakhANubhAgasaMta kammassa jaM jahaNaphaya tassa heTThAdoM aNubhaTTI karedi / tAsi pamANamevaphaddaya vaggarapANamAMta bhAgo (ja. gha. mU. pU. 1856 ) ja.dha. pu. 13 pR. 307-8 // ka. pA. sukta pR. 702 / 3. 4. Page #223 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222 ] labdhisAra { gAtha 284 Age saMjvalanalobha sambandhI kRSTiyoMko nikSepaNavidhi batAte haiMzrokkaDDidaigibhAgaM pallAsaMkhejjakhaMDa digibhAgaM / dedi suhamA kiTTinu phalamo rela mArga // 284 // artha-(saMjvalanalomake dravyako apakarSaNa bhAgahAra dvArA bhAjitakara usameM se) eka bhAga apakaSita dravya hai / isako palya ke asaMkhyAtaveMbhAgase khaNDitakara usameM se eka bhAgako sUkSmakRSTiyoM meM detA hai, zeSa bahubhAgako spardhakoMmeM detA hai / vizeSArtha-saMjvalanalobhake sarva sattvarUpa dravyako apakarSaNa bhAgahAra kA bhAga dekara usameM se eka bhAgapramANa dravyako punaH palpake asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga diyA / usameM se bahubhAgapramANa dravyako pRyak rakhakara eka bhAgapramANa dravyako sUkSmakRSTirUpa pariNamAtA hai / "addhANeNa satyadhaNe khaMDide"' ityAdi karaNasUtra vidhAna dvArA usa eka bhAgapramANa dravya meM kRSTiyoMke pramANarUpa kRSTayAyAmakA bhAga dene se madhyadhanakA pramANa prAtA hai / isa madhyadhanako eka kama kRSTiAyAmake Adhese hIna do guNahAnikA bhAga dene para cayakA pramANa prApta hotA hai / usa cayapramANako doguNahA nise guNA karane para AdivargaNAke dravyakA pramANa AtA hai / itane dravyako to prathamakRSTimeM nikSipta karatA hai jisase prathamakRSTi utpanna hotI hai / yaha prathamakRSTi prathamasamayameM kI gaI kRSTiyoM meM jaghanyakRSTi hai| tathA isase dvitIyAdi kRSTiyoM meM eka-eka cayapramANa hIna dravya nikSipta karatA hai| isaprakAra ekakama kRSTinAyAmapramANa cayoMse hIna prathamakRSTipramANa dravyako antima kRSTi meM nikSipta karatA hai / aba ina kRSTiyoM meM zaktikA pramANa kahate haiM pUrva spardhakoMke jaghanyavargameM anubhAgake avibhAgapraticchedoMke pramANa ko kRSTiAyAmakA jo pramANa hai utanIbAra anantakA bhAga dene para prApta labdhake barAbara prathamakRpTimeM anubhAgake ayibhAnapraticcheda haiM tathA dvitIyAdi kRSTi meM kramase anantagaNe 1. praddhApaNa sambadhaNe khaMDide majjhimadharaNamAgacchadi" yaha pUrA karaNasUtra hai isakA abhiprAya yaha hai ki sarvadhanako adhvAnase khaNDita karane para madhya madhana pAtA hai| ata: vivakSita guragahAnikA sarva dravya - guragahAni AyAma = madhyamadhana (go. ka. gA. 156 kI TIkA) yA (madhvAna) yA (adhvAna) 2. "taM ruUrAddhANa gaNegA rigaseyabhAgahAreNa majjhimadhaNamavaharide pacayaM" (la. sA. gA.71-72) -arthAt madhyadhanameM eka kama gacchakA prAdhA do guramahAni (niSeka bhAgahAra) meM se ghaTAne para jo prAbe usakA bhAga dene para caya prAtA hai| arthAt caya==madhyadhana- [do gunnhaani-(gcch-1)|2] . Page #224 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 285 ] labdhisAra { 223 anubhAga sambandhI avibhAgapraticcheda haiN| isaliye ekakama kRSTiAyAmamAtra bAra anaMtase guNA karane para antimakRSTi meM pAye jAne vAle ye anubhAga sambandhI avibhAgapraticcheda pUrvaspardhakasambandhI jaghanyavargake anantaveMbhAgapramANa hai / isaprakAra prathama samaya meM kI gaI sUkSmakRSTi hotI hai| apakarSita kiye gaye dravya meM bahabhAgarUpa jo dravya pRthaka sthApita kiyA thA unake dravyako pUrvameM sattArUpa pAye jAne vAle pUrvaspardhaka sambandhI nAnAguNahAnimeM nikSipta karatA hai| "dibaDDhaguNahAriNabhAjide paDhamA" ityAdi karaNasUtra vidhAnase usa bahubhAgapramANa dravyako anubhAga sambandhI sAdhika Der3ha guNahAnikA bhAga dene para jo labdharUpa dravya prApta ho usako prathamamugAhAnikI prathamavargaNAmeM nikSipta karatA hai / tathA dvitIyAdi vargaNAoMmeM eka cayahIna krama sahita dravya nikSipta karatA hai / dvitIyAdi guNahAniyoMkI bargaNAoMke kramase pUrvaguNahAnise AdhA-AdhA dravya nikSipta karatA hai| isaprakAra sUkSmakRSTikaraNa kAlake prathamasamaya meM apakarSitadravyako nikSipta karatA hai| yahAM antimakRSTimeM nikSipta dravyase pUrvaspardhakako jaghanya vargaNAmeM nikSiptadravya anantaguNA hIna jaannaa| "kRza' tanukaraNe dhAtuke Azrayase 'karSaNaM kRSTiH' arthAt karmaparamANuoMkI anubhAgazaktikA kRza karanA-ghaTAnA kRSTi hai / athavA 'kRzyata iti kRSTiH' ke anusAra pratisamaya pUrva spardhakakI jaghanya vargaNAse bhI anantaguNI hIna anubhAgarUpa vargaNAko kRSTi kahate haiN| aba dvitIyAdi samayoMmeM nikSepaNakA kathana karate haiMpaDisamayamasaMkhaguNA davvAdu asaMkhaguNavihINakame / puvagaheTThA heTThA karedi kiTTi sa carimotti // 285 // artha-asaMkhyAtaguNe-asaMkhyAtaguNe apakarSita dravyameM se pratisamaya kI gaI kRSTikA pramANa pUrva-pUrva kRSTiyoMke pramANase asaMkhyAtaguNA ghaTatA hotA hai / yaha krama antima samaya taka jAtA hai| vizeSArtha- kRSTikaraNa kAlake prathama samaya meM jo kaSTiyAM kI gaI ce abhavyoM se anantaguNI aura siddhoMke anantaveM bhAgapramANa hokara eka spardhakakI vargaNAnoMke anantaveM bhAgapramANa hai tathA ve bahuta haiN| punaH tadanantara samayameM prathama samayavartI Page #225 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 224 ] sabdhisAra { gAthA 286 kRSTiyoMke nIce jo apUrvaRSTiyAM utpanna kI jAtI haiM ve unase asaMkhyAtaguNI hIna jAnanA cAhie / isaprakAra kRSTikaraNa kAlakA antimasamaya prApta hone taka pratisamaya jo apUrvaSTiyAM racI jAtI haiM ve anantarapUrvavartI kRSTiyoMse asaMkhyAtaguNo hIna hotI haiM, kyoMki apakarSita samasta dravyake asaMkhyAtavebhAgapramANa dravyako hI apUrvakRSTiyoMmeM AgamAnasAra siMcita kara zeSa bahabhAgapramANa dravyako uparima pUrvako RpTiyoM meM aura spardhakoMmeM apane-apane vibhAgAnusAra vibhAjitakara niSekoMkI racanA karatA hai / prathama samayameM kRSTiyoM meM sabake jor3a rUpase nikSipta huA dravya apakarSita kiye gae samasta dravyake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa hokara sabase alpa ho jAtA hai| tadanantara dUsare samayameM vizuddhike mAhAtmyavaza asaMkhyAtaguNe dravyakA apakarSaNakara usameM se asaMkhyAtaveMbhAgapramANa dravyako grahaNakara pUrvAnupUrvIrUpase sthita kRSTiyoMmeM siMcita kiyA jAne vAlA dravya pUrvake dravyase asaMkhyAtaguNA hotA hai, kyoMki tatkAla apakarSita kiye jAne vAle dravya meM se kRSTiyoMmeM diye jAne vAle dravyako usIke pratibhAke anusAra pravatti dekhI jAtI hai / isIprakAra antimasamayake prApta hone taka tRtIyAdi samayoMmeM bhI prarUpaNA karanA cAhie / athAnantara kRSTigata dradhyoM ke vibhAgakA nirdeza karate haiMheTAsIse ubhayagavvavisese ya heTukiTTimmi / majhimakhaMDe dabaM vibhajja vidiyAdi samayesu // 286 // artha--kRSTikaraNakAlake dvitIya samayameM apakarSita dravyako 1. adhastana zIrSa vizeSoMmeM 2. ubhaya dravya vizeSoMmeM 3. adhastanakRSTiyoMmeM 4. madhyama khaNDoMmeM / isaprakAra cAraprakArake vibhAgase nikSipta karatA hai / vizeSArtha-pUrvasamayameM kI gaI kRSTiyoMmeM se prathamakRSTimeM bahuta paramANu haiM / dvitIyAdi kRSTiyoMmeM eka-eka cayase hIna krama liye paramANu haiM / yahAM pUrvakRSTiyoM meM sambhAvita cayakA pramANa lAkara dvitIyakRSTimeM eka caya, tRtIyakRSTimeM do caya, caturthakRSTimeM tIna caya aise kramase eka-eka bar3hate hue cayapramANa paramANu una dvitIyAdi kRSTiyoM meM milAne para sarvakRSTiyAM prathamakRSTike samAna ho jAtI hai isaprakAra jitanA 1. ja.dha.pu. 13 pR. 208-206 / Page #226 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 286 ] labdhisAra [ 225 dravya (pUrvakRta kRSTiyoMko samadravyavAlI banAneke lie) diyA gayA usakA nAma adhastana zIrSa vizeSa dravya hai / jisa deya dravya ke dene se samasta pUrvaSTiyAM prathamakRSTike samAna ho jAtI haiM, usa deya dravya ko prApta karanekA vidhAna batAte haiM- pUrva samaya meM jo kRSTimeM dravya diyA unako pUrvasamayameM kRtakRSTike pramANamAtra gacchakA kA, bhAga dene para madhyamadhana AtA hai / use eka kama gacchake Adhe se hIna doguNahAnise bhAjita karane para eka caya (vizeSa) kA pramANa prAtA hai| vahAM eka 1. vizeSArtha gata ukta kathanakA spaSTIkaraNa aMkagaNitIya dRSTise saMdRSTi banAkara nimna prakAra kiyA jA sakatA haimAnAki prathamasamayakI pUrvakRSTiyAM 8 haiN| tathA prasaMkhyAta-2 mAnane para dvitIya samayameM kI gaI kRSTiyAM 82-4 huii| mAnAki prathama samayameM kI gaI kRSTiyoMke lie apakRSTadravya 1600 paramANa haiM tathA dvitIya samayameM kRSTiyoM ke lie apakRSTadravya 3920 paramANu haiM / aisI sthiti meM prathamasamayakRta kRSTiyAM isaprakAra baneMgI 144 / caramakRSTi 162 --- prathamasamayameM kI gaI kRSTiyAM -- kRSTiyAM ------ 208 yahAM cayakA pramANa 16 hai ata: yahAM dvitIyakRSTimeM 32 arthAt do caya, tRtIyakRSTimeM 48 parthAt tIna caya ityAdi / isaprakAra milAne para prathama samayakI pAThoM kRSTiyoM meM dravya kramaza: 255-256 arthAt pratyeka kRSTimeM samAna ho jAtA hai / isI ko nimna saMdRSTimeM dikhAyA hai 240 | dvitIyakRSTi 256 / prathamakRSTi pUrvakRSTi / vi. drazya yahAM caya kA pramANa-16 - / adhastana zIrSa pariNAmata: sarvatra samadravya 144 + ] sAtacaya - 160 + cha: caya = 256 176 pAMca caya 162+ cAra caya = 256 208 tIna caya 256 do caya = 256 240+ eka caya = 256 + pUrvakRSTidravya+aghastana vizeSadravya (cayadhana) =1600+ 28, cayadhana arthAt 448 -2048 [25645=2048 sarvatra samadravya] ++ + + + Page #227 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 } [ gAthA 266 cayako AdirUpa sthApita karanA, kyoMki dvitIyakRSTimeM eka caya denA hai / eka caya uttara ( prAge) sthApita karanA; kyoMki, tRtIyAdi kRSTiyoM meM kramazaH eka-eka caya adhika denA hai / tathA ekakama pUrvakRSTi pramANa gaccha sthApita karanA cAhie, kyoMki prathama kRSTi meM caya nahIM milAnA hai / aise sthApita karake "padamegega vihINa" ityAdi zreNivyavahArarUpa gaNitasUtra se eka kama gacchako do kA bhAga dekara, usako ( labdhako) uttarase ( jo ki eka cayarUpa hai, usase ) guNA karake usameM prabhava arthAt Adike eka cayako milAnepara tathA phira gacchase guNA karane para cayadhana prApta hotA hai / aMkasaMdRSTi kI apekSA -- jaise eka kama kRSTipramANa gaccha 7, isameM se eka ghaTAne para chaH Aye / 6 meM 2 kA bhAga denepara 3 Aye / ise caya ( 16 ) se guNA karanepara 48 prAye / isameM prabhava (eka caya yAnI 16 ) ko milAne para 64, punaH isako gaccha ( 7 ) se guNA karane para 448 vayadhana hotA hai / isa vidhAnase jo pramANa dyAve utanA adhastana zIrSa vizeSadravya jAnanA' / aba jo pUrvakRSTi meM se prathamakRSTikA pramANa thA usIke samAna 1. isake ( pUrva RRSTike) nIce apUrvakRSTikI racanA karatA hai ve 4 haiM tathA * tulya-tulya hI haiM arthAt 256 - 256 paramANu pramANa haiM ataH dvitIya samaya meM zradhastana kRSTidravya 2564481024 huA; taba saMdRSTi isaprakAra hogI caramapUrvakRSTi yukta haiM / adhastanazISaM vizeSa dravya se prathamasamayakRta pUrva kRSTiyAM jo kRSTiyAM samayakRta apUrva dvitIya - 256 256 256 256 256 256 256 256 256 256 256 256 labdhisAra -- -prathamapUrvakRSTi carama apUrvakRSTi prathama prapUrvakaSTi / apUrva samapaTTikA dravya Page #228 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 286 ] labdhisAra [ 227 pramANa liye jo vivakSita samayameM apUrva kRSTikI unameM samAna pramANa liye samapaTTikArUpa dravya denA cAhie, isakA hI nAma adhastanakRSTidravya hai / isa dravyako denepara apUrvakRSTiyAM prathamapUrvakRSTike samAna ho jAtI haiN| isakA pramANa isaprakAra prApta kiyA jAtA hai pUrvokta pUrvakRSTi sambandhI cayako do guNahAni se guNA karane para pUrvakRSTiyoM meM se prathamakRSTike dravyakA pramANa prAtA hai so eka kRSTikA dravya itanA hai to samasta apUrvakRSTiyoMkA kitanA hogA? aise trairAzikase usa prathamapUrvakRSTike dravyako samasta apUrvakRSTike pramANa se guNA karanepara aghastanakRSTikA dravyapramANa hotA hai / yahAM, prathama samayameM kI gaIM kRSTiyoM ke pramANako asaMkhyAtaguNe apakarSaNabhAgahArakA bhAga dene para dvitIya samayameM kI gaI kRSTiyoMkA pramANa hotA hai aisA jAnanA cAhie / isa prakAra pUrvokta adhastanazorSavizeSadravya aura adhastanakRSTi dravya dene para samasta pUrvaapUrvakRSTi samAna pramANa liye ho giiN| vahAM apUrvakRSTikI prathamakRSTise lagAkara Upara-Upara apUrvakRSTi sthApita karake phira unake Upara prathamAdi pUrvakRSTi sthApita karanI cAhie / isaprakAra sthApita karake caya ghaTate kramarUpa eka gopuccha karane ke liye' sarvakRSTi sambandhI sambhavacayakA pramANa lAkara antakI pUrvakRSTimeM eka caya, usake nIce upAntyapUrvakRSTi meM do caya; aise kramase eka eka caya adhikAdhika karate hue prathama aparvakaSTi paryanta denA / isIkA nAma ubhayadravya vizeSadravya hai / ise dene para samasta pUrva aparvakaSTi ke caya ghaTate kramarUpa eka gopuccha hotA hai| isakA pramANa isaprakAra prApta kiyA jAtA hai pUrva samayameM kuSTimeM jo dravya diyA thA aura isa vivakSita samayameM jo kaSTimeM dene yogya dravya hai, ina donoMko milAnepara jo dravyapramANa huA usako pUrvApUrva (parvaapUrva) kRSTiyoMke yogarUpa gacchase vibhakta karanepara madhyamadhana prApta hotA hai| isako ekakama gacchake Adhese hIna doguNa hAnise vibhakta karanepara yahAMke cayakA (vizeSakA) 1. aba inako samAna dravyarUpa sthitiko miTAkara caya ghaTatA kramarUpa gopuccha ko karane ke lie nimnAnusAra dravya milAte haiM Page #229 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 ] labdhisAra [ gAthA 286 pramANa prAtA hai / aba ekacaya ko sthApitakara aura eka caya uttara (Age) sthApita kara tathA pUrva apUrvakRSTipramANa gaccha sthApitakara "padamegeNavihINaM" ityAdi sUtrake anusAra ekakama gacchake Adheko cayase guNita karake usameM caya milAkara usako cayase guNita karane para sarva ubhaya dravya vizeSa dravya hotA hai tathA jo vivakSita samayameM kRSTirUpa pariNamAvane yogya dravya apakRSTa kiyA usameM se adhastanazIrSa vizeSadravya, adhastanakRSTidravya aura ubhayadravyavizeSadravya ghaTAne para; avaziSTa rahe dravyako samasta pUrva-apUrva kRSTiyoM meM samAna bhAga karake denA? isIkA nAma madhyamakhaNDadravya hai| isako dene para usa apakRSTadravyakI samApti hotI hai tathA samasta pUrvApUrvakRSTiyoMmeM caya ghaTate kramarUpa dravya T] vizeSataya = gopucchAkAratA caramapUrvakRSTi - 256 + eka caya 272 dvicarama pUrvakRSTi- 256 + do caya tIna caya 304 256 - cAra caya 320 256 + pAMca caya pUrvavya---milAyA jAnevAlA dravya-gopucchAkAratA | ubhaya dravyavizeSadravya =1 caya--2 sarvatrasama / samaya caya-3caca+4caya+5caya -6 vaya + 1 caya +8caya +8 +10caya--11caya-12 caya= 78caya--76416-1248mataH ubhayadravyavizeSadravya =1248 ile 288 milAne para sarvatra prathama apUrvakRSTi se lagAkara carama pUrvakRSTi paryanta gopucchAkAra dravya ho jAtA hai vaha nIce lagI saMdRSTike anusAra hai - - - + 272 caramapUrvakRSTi chaha caya 256 / 256 + 352 sAta caya 368 320 prathamapUrvakRSTi - 256 + | prAu caya 384 rx 256 - nau caya 400 -- -- -- sarvagopucchAkAratA - - -- 384 - prathamapUrvakRSTi 400 256 + dasa caya 256 +J gyAraha caya prathama apUrvakRSTi-256 + bAraha caya caramaapUrvakRSTi / 448 448 -prathamaapUrvakRSTi Page #230 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 286 ] labdhisAra [ 226 jyoM kA tyoM dravya rahatA hai / isakA pramANa batalAte haiM -vivakSita samayameM apakaSTadravyako palyake asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga dene para eka bhAgamAtra dravya kRSTime dene yogya hai / isameM se pUrvokta tIna prakArakA dravya ghaTAne para kiMcidUna huaa| (yahI kiMcidUna dradhya madhyamakhaMDa dravya hai / ) itanA dravya sakalakaSTiyoM meM denA hai to ekakRSTi meM kitanA denA hogA ? aisI zrarAzikavidhi karake usa dravyameM pUrva-apUrvakRSTiyoM ke pramAraNakA bhAga dene para ekakRSTimeM 1 aba dvitIya samayameM apakRSTa dravya 3920 meM se adhastanazIrSa vizeSadravya 448, aghastanakRSTidravya 1024, ubhayadravyavizeSadravya 1248, ina tInoMko ghaTAnepara 3620-(448 - 1024+1248) =1200 zeSa rahe / ye zeSa bace 1200 paramANupramANa dravya hI madhyamakhaNDadravya hai : ise samasta pUrva-apUrva kRSTiyoM meM (8+4=12 kRSTiyoMmeM) samAna khaNDa karake dene para sabhI ko arthAt pratyekakRSTiko 100-100 dravya prApta hotA hai / use milAne para racanA aisI hai noTa..yahAM itanA smaraNa rakhanA cAhiye 272-+ 100 = 372 | - caramapUrvakRSTi ki ubhayadravyavizeSadravya nikAla ke lie yahAM 288-100 = 388 nimnavidhi hai sakala apakRSTadravya - 1600 + 3620304+100 = 5520 / sakala apakRSTadravya : sakalakRSTiyAM 5520:12=460 madhyamaghana 320+100 yahAM eka guNahAni-171 ( guragahAni vastusthityA khaNDarUpa nahIM hotI para saMdRSTi yA dRSTAnta to saMdaSTi yA raSTAnta hI ThaharA; 352100 vaha dAntise sarvadeza sAmya nahIM rakhatA, aisA 368.100 = 468 jAnanA cAhiye )kyoMki 548 rUpa prathamakRSTi 173 sthAnoM ko pAra karane ke bAda usake prAge 384+100 = 484 | --- prathamapUrvakRSTi ekasthAna jAne para prAdhI raha jAtI hai| prataH 171 sthAna, guNahAnikA pramANa hogaa| yathA 400-100 = |-- caramaapUrvakRSTi 512 karmaparamANurUpa prathama niSaMkase 8 sthAna ke bAda nabamasthAnameM jAkara 256 raha jAte haiM 416100 = 516 to vahAM gurapahAnikA pramANa 8 hotA hai / vaise 432+100 hI yahAM para 548 rUpa prathamakRSTi cayahIna hotI huI aise jAtI hai...548, 532, 516 448+100 = 548 | - prathamapUrvakaSTi 500, 484, 468, 452, 436, 420, 404, 388, 372, 356, 340, 324, 306, 262, 276........................ / Page #231 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230 ] sabdhisAra [ gAthA 286 dene yogya ekakhaNDakA pramANa prApta hotA hai| isako sarvakRSTike pramANase guNita kara denepara sarva madhyamakhaNDa dravyakA pramANa prApta ho jAtA hai| isaprakAra yahAM vivakSita dvitIya samaya meM kRSTirUpa hone yogya dravyameM buddhikalpanAse adhastanazIrSavizeSa prAdi cAra prakAra ke dravya bhinna-bhinna sthApita kiye / aise hI yahAM para tRtIyAdi samayoMmeM kRSTirUpa hone yogya dravyameM vidhAna jAnanA / athavA Age kSapakaNike varNanameM apUrvaspardhakakA, bAdarakRSTikA yA mUkSmakRSTikA varNana karate hue aise vidhAna kaheMge ; vahAM aisA hI artha . praba yahAM dravya cayahIna hokara jAtA huA aThArahaveM sthAnameM 276 hotA hai| hameM 548 kA prAdhA 2014 abhISTa hai ki ekamazAna pAre pIche jAne para (arthAt 18 veM se 17 veM yA 17 veM se 18 veM ko jAne para) 16 (eka caya) kI kamI yA vRddhi hotI hai, to 2 mAtra paramANuko hInatA ke lie kitanA sthAna Age jAnA par3egA ? uttara hogA x sthAna / arthAt 276 se: sthAna mAge jAne para vahIM kRSTikA paramANu parimAraNa 274 ho jAtA hai jo ki 548 se ThIka prAdhA hai to 274 paramANuvAlA sthAna 186 vAM huaA, isaliye isase eka sthAna pUrva arthAt 173 veM sthAna meM hI eka guraNahAni pUrI ho gaI aisA jAnanA cAhie; (kyoMki jahAM dravya prAdhA raha jAya usase eka sthAna (pUrA-pUrA) pahale jAne para jo niSeka sthita ho vahIM prathama guNahAnikA caramasthAna hotA hai) prataeva do guNahAni = 1734 2-343 aba madhyadhanaekakama gacchakA prAdhAse nyUna do guNahAnicaya arthAt 460 : 343---caya , 460 : 341-53-caya , 4600-28caya ,, 40 x :--caya xx-- 16 (caya) aba sUtrAnusAra eka kama gaccha 11 kA prAdhA 53 se caya 16 ko purA karane para paaye| caya milAne para 8+16104 prAye / 1044 gaccha (12)=1248 mAye / yahI ubhaya dravyavizeSadravya hai| zeSa sugama hai| Page #232 -------------------------------------------------------------------------- ________________ : + gAthA 286 ] labdhisAra [ 231 jAnanA cAhie / jahAM vizeSa ho vahAM vizeSa jAnanA caahie| yahAM saMdRSTikI apekSA cayahIna krama liye pUrvakRSTi Adi kI racanA nimna prakAra hotI hai- pUrvakRSTi racanA AstimakRSTi AdikRSTi pUrvakRSTi adhastazIrSadravya milAnepara samAnarUpa pUrvakRSTi racanA ke nIce hI adhastanakRSTidravyadvArA apUrva kRSTi kI samapaTTikAracanA nimnaprakAra hotI hai- atha zIrSa dranya accha zI divya pUrvakRSTi apUrvakRSTi samapaTTikA pUrva kRSTiyoM meM adhastanazIrSadravya milAnepara samAnarUpa pUrvakRSTi kI racanA isaprakAra hotI hai| ribhya 'dravya vizeSa dravya -- agha adha zoSa/ dravya zIrSa saMdRSTi naM0 3 meM ubhayadravyavizeSa dravya milAne para saMdRSTi kI AkRti nimna prakAra hotI hai / ise gupucchAkRti kahate haiM pUrva kRSTi apUrva kRSTi samapaTTikA pUrvakRSTi adhU zirSa adhU zoSa dravya ubhaya dravya vizeSa dravya Page #233 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232 ] nAdhikAra / gAthA 287-286 dhyama pUrvarASTra saMdaSTi naM. 4 meM madhyamakhaNDadravya milAne para saMdRSTi kI prAkRti nimna prakAra ho jAtI hai - rakhaNDa ubhayA! ubhayA zra apUrvakRti samayaDhikA isaprakAra dravya dene kA vidhAna jAnanA caahie| yadyapi dravya to yugapat jitanA dene yogya hai utanA diyA jAtA hai; tathApi samajhane ke liye pRthaka-pRthaka vibhAga karake varNana kiyA hai / heTThAsIsaM thovaM ubhayavisese tado asaMkhaguNaM / heTThA aNaMtaguNidaM majhimakhaMDaM asaMkhaguNaM // 287 // partha--(pUrvokta gAthA 286 meM) kahe gaye cAraprakArake dravyoMma adhastanazIrSa vizeSa dravya sabase stoka hai| isase ubhaya dravya vizeSa asaMkhyAtaguNA hai| isase adhastanakaSTi dravya anantaguNA hai aura isase madhyamakhaNDa dravya asaMkhyAtagaNA hai aisA jaannaa| ___ tRtIyAdi samayoMmeM kRSTiyoM sambandhI vizeSa karate hue nikSe gadravya ke pUrva aura apUrvagata saMdhi vizeSa kA kathana karate haiM bhavare bahugaM dedi hu visesahINakkameNa carimotti / tatto [taguNaNaM visesahINaM tu phaDDhayage // 288 / / pavari asaMkhANaMtimabhAgaNaM puvakiTTisaMdhIsu / heTThimakhaMDapamANeNeva viseseNa hoNAdo // 286 // Page #234 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 286 ] labdhisAra [ 233 artha-jaghanyakRSTi meM bahuta dravya diyA jAtA hai, usase Age antimakRSTi paryanta vizeSa hInarUpase dravya diyA jAtA hai| pUrvaspardhakakI prathamavargaNAmeM anantaguNAdIna dravya diyA jAtA hai usase Upara vizeSahIna kramase dravya diyA jAtA hai, kintu pUrvakRSTiko prathamakRSTimeM jo dravya diyA jAtA hai vaha apUrva antimakRSTimeM diye gaye dravyase asaMkhyAtaveM bhAga aura anantaveM bhAgahIna hai, kyoMki eka adhastanakRpTikA dravya ba ubhayadravya vizeSase hIna hai| vizeSArtha-prathama samayameM apakarSita kiye gaye samasta pradezapuJjake asaMkhyAtaveM bhAgako grahaNakara kRSTiyoMmeM nikSipta karatA huA jaghanyakRSTimeM bahuta pradezapuja detA hai| usase anantara uparima dusarI kRSTimeM pradezaja vizeSahona detA hai| do guNahAnike pratibhAgake anusAra anantaveM bhAgapramANa bizeSahIna detA hai / isaprakAra isa pratibhAgake anusAra uttarottara anantara pUrvakRSTike pradezapuJjase vizeSa hIna karake antimakRSTike prApta hone taka vizeSa hIna pradezapujako detA hai| itanI vizeSatA hai ki paramparopanidhAkI apekSAse bhI gaNanA karanepara prathamakRSTimeM nikSipta hue pradezapuJjase antima kRSTimeM nikSipta pradezapuJja anantavAM bhAga hIna hI hotA hai, kyoMki kRSTiyoMkA AyAma eka spardhaka kI vargaNAoMke anantaveM bhAgapramANa hai / punaH antima kRSTimeM nikSipta hue pradezapujase Upara jaghanya spardhaka kI Adi vargaragAmeM anantaguraNe hIna pradeza puJja ko detA hai / ( vizeSa kathanake liye ja. pa. pu. 13 pR. 311 dekhanA caahie| ) prathama samayameM apakarSita dravyase asaMkhyAtaguNe dravyako apakarSita kara dvitIya samayameM pUrva-apUrva kRSTiyoMmeM siMcana karatA huA dvitIya samayameM tatkAla racI jAnevAlI apUrva kRSTiyoMkI jo Adi jaghanyakRSTi hai usameM prathama samayakI antima kRSTimeM nikSipta hue pradezapujase asaMkhyAtaguNe pujako detA hai / isa Adi jaghanyakRSTikI apekSA dUsarI apUrvakRSTi meM anantaveMbhAga hIna detA hai / isaprakAra apUrvakRSTiyoM meM jo antimaSTi hai vahAM taka isI kramase dravya dete hue le jAnA caahie| usake bAda prathama samaya meM racI gaI pUrvakRSTiyoM meM jo jaghanya kRSTi hai usameM vizeSa hIna arthAta asaMkhyAtaveMbhAga aura anantavaibhAgapramANa kama detA hai, kyoMki prathama samayameM pUrva kRSTiyoMmeM nikSipta dravyase dUsare samayameM nikSipta kiyA jAnevAlA dravya apakarSita kiye gaye dravyake mAhAtmyavaza asaMkhyAtaguNA hotA hai / isaliye pUrvakRSTiyoMkI jaghanyakRSTi meM pahalekA avasthita dravya isa samaya siMcita kiye jAne vAle dravyake asaMkhyAtaveMbhAgapramAraNa hotA hai| ataH Page #235 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 234 ] labdhisAra [ gAthA 260 utanA' (pUrva avasthita dravya) kama karake punaH eka gopuccha vizeSa' aura kama karake pradeza vinyAsa hotA hai, anyathA kRSTiyoMmeM eka gopucchazreNikI utpatti nahIM ho sktii| isase mAge proSa utkRSTa kaSTikI apekSA prathama samayameM racI gaI kuSTiyoM meM antimakRSTike prApta hone taka sarvatra anantavAMbhAgapramANa vizeSahIna vinyAsa hotA hai| punaH usase jaghanya spardhakakI prAdikI vagaraNA meM anantaguNA hIna pradezapuJja diyA jAtA hai / usase utkRSTa spardhakase jaghanya atisthApanA pramANa spardhaka nIce sarakakara sthita hue vahAM ke spardhakahI utkRSTa dargaNAre sAja hotaka asantAna bhAga pramANa vizeSa hIna pradeza binyAsa hotA hai| pradeza vinyAsakA jaisA krama dUsare samaya meM kahA gayA hai vaisA zeSa samayoMmeM jAnanA cAhie, kyoMki dIyamAna dravya arthAta diye jAne vAle dravyakI yaha zreNiprarUSaNA hai / dRzyamAna dravyako zreNIkI apekSA-prathamakRSTi meM dRzyamAna pradezaja bahuta hai, usase dUsarImeM anantavAM bhAgapramANa vizeSa hIna hai| isaprakAra antimakRSTi taka uttarottara vizeSa hIna hai / spardhakako vargaNAnoMmeM bhI dRzyamAna dravya vizeSa hIna hI hotA hai / aba kRSTiyoMkA zakti sambandhI alpabahutva kahate haiMpravarAdo carimetti ya aNaMtaguNidakkamA sttiido| idi kiTTIkaraNaddhA bAdaralohassa vidiyaddhaM // 26 // artha-anubhAgakI apekSA jaghanya apUrvakRSTike avibhAga praticchedoMse dvitIya. kRSTike avibhAga praticcheda anantaguNe haiM / isI prakAra anantaguriNata krama pUrvakRSTiko antima kRSTitaka le jAnA caahie| isaprakAra bAdaralobha vedaka kAlakA dvitIyA kRSTikaraNakAla vyatIta hotA hai| vizeSArtha- jaghanyakRSTi sadRza ghanavAle paramANuoM meM se eka paramANuke avibhAga praticchedoM ko grahaNakara eka kRSTi hotI hai, yaha stoka hai / dUsarI kRSTike arthAt dUsarI kRSTike eka paramANu sambandhI avibhAgapraticcheda anantaguNe haiM / isaprakAra ekaeka paramANu ko grahaNakara anantaguNita kramase antimakRSTike prApta hone taka le jAnA 1. arthAt adhastana kRSTidravya / 2. arthAt ubhaya dravyavizeSa / 3. ja. pa. pu. 13 pR. 310-314 / Page #236 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 261 ] labisAra [ 235 cAhie / athavA sadRza dhanavAle ananta paramANugoMko kRSTi rUpase grahaNa kara yaha kathana / karanA cAhie, kyoMki uttarottara eka-eka avibhAga praticchedoM kI krama vRddhi yahAM para nahIM pAI jAtI isaliye isakI kRSTi saMzA hai / punaH antima kRSTise Upara jaghanya spardhakakI prathamavargaNA anantaguNI haiN| lobhavedakakAlake dvitIya vibhAgako kRSTikaraNa kAlasaMjJA hai, kyoMki yahAM para spardhakagata anubhAgakA aparbatanakara kRSTiboMko karatA hai| jisaprakAra kSapakavegimeM kRSTiyoM ko karatA huA sabhI pUrva prora apUrva spardhakoMkA pUrNarUpeNa apavartanakara kRSTiyoM ko hI sthApita karatA hai, usa prakAra upazamazreNimeM sambhava nahIM hai, kyoMki sabhI pUrvaspardhavoMke apane-apane svarUpako na chor3akara usIprakAra avasthita rahate hue sarva spardhakoM meM se asaMkhyAtavebhAgapramAraNa dravyakA apakarSaNakara eka spardhakakI vargaNAoM ke anantaveMbhAgapramANa sUkSmakRSTiyoMkI racanA hotI hai| aca kRSTikaraNakAlameM sthitibandhake pramANako prarUpaNA ke lie tona gAthAoM dvArA kathana karate haiM vidiyaddhA saMkhejjAbhAgesu gadekha lobhaThidibaMdho / aMtomuhuttamettaM divasaputtraM tighAdINaM // 261 // artha--lobhasaMjvalana kAlake tInabhAgoM meM se dUsare kAlake (bhAgake) saMkhyAta bahabhAga bIta jAnepara saMjyala nalobhakA sthitibandha antarmuhUrtamAtra hotA hai zeSa tIna (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya) ghAtiyA karmokA sthitibandha pRthaktva dinapramANa hotA hai / vizeSArtha-kRSTikaraNa kAla arthAt dvitIyakAlake antima samayako prApta kiye binA vahAMse nIce sarakakara usa kAlake saMkhyAta bhAgoMke antima samayameM saMjvalanakA tAtkAlika sthitibandha pUrva meM honevAle divasa pRthaktvapamANase yathAkrama ghaTakara anta muhUrta pramANa ho jAtA hai / isase pahale jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna dhAtiyA 1. ja.dha. pu. 13 pR. 314-15; gha. pu. 6 pR. 313 // __2. ka. pA. sutta pR. 703 cUNisUtra 260-61; dha. pu. 6 pR 314 / Page #237 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 ] lanidhAra [ gAthA 262-263 karmokA sthitibandha sahasravarSa pRthaktvapramANa hotA rahA jo yathAkrama saMkhyAta guNahAniyoM ke dvArA ghaTakara divasa pRthaktvapramANa ho jAtA hai'| kiTTIkaraNaddhAe jAva dunarimaM tu hodi didiko / vassANaM saMkhejjatahastArie adhAdiThidivaMdho // 262 // artha- kRSTikaraNakAlake dvicarama sthitibandhataka nAma, gotra va vedanIya ina tIna aghAtiyA karmoM kA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSapramANa hotA hai| _ vizeSArtha-lobha saMjvalanakAlake tIna bhAgoMmeM se dUsarAbhAga kRSTikaraNakAla ke dvicarama sthitibandha samApta honetaka nAma, gotra va vedanIya ina tona aghAtiyAkarmoM kA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSapramANa hI hotA hai, kyoMki ghAtiyA karmoke sthitibaMdhApasaraNa hone ke samAna aghAtiyAkarmoke sthitibandhakA bahuta adhika apasaraNa honA asambhava hai / isalie dvicarama sthitibandhataka inakA sthitibandha niyamase saMkhyAtahajAra.. varSapramANa hotA hai / kiTTIyaddhAcarime lohassaMto muhuttiyaM baMdho / divasaMto ghAdINaM vevassaMto pradhAdINaM // 26 // artha-kRSTikaraNakAlameM antima sthitibandha lobha saMjvalanakA antarmuhUrtapramANa, ghAtiyAkarmokA kucha kama ekadinapramANa tathA aghAtiyAkarmoMkA kukama do. varSapramANa hotA hai / / vizeSArtha- kRSTikaraNa kAla meM jo antima sthitivandha hotA hai, vaha bAdara. sAmparAyikakA antima sthitibandha hai / vaha sthitibandha lobha saMjvalanakA antarmuhartapramANa hotA hai jo kSapakazreriNa meM honevAle sthitibandhase dUnA hai ; jJAnAvaraNa, darzatAvaraNa, antarAya ina tIna ghAtiyA kokA kuchakama ekadina rAtripramANa hai jo kSapakake bAdarasAmparAyikaguNasthAnameM honevAle antima sthitibandhase dUnA hai tathA nAma-gotra paura 1. ja. pa. pu. 13 pR. 316 / 2. dha. pu. 6 pR. 314 / ka. pA. sutta pR. 703 cUrNisUtra 262 / 3. ja.dha. pu. 13 pR. 316 / 4. pa. pu. 6 pR. 314 / ka. pA. su. pR. 703 sUtra 263-265 / Page #238 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 264-295 ] labdhisAra [ 237 vedanIya ina tIna aghAtiyA karmoM ke bhI saMkhyAtahajAra varSapramANa sthitibandhase ghaTakara kuchakama do varSapramANa sthitibandha hotA hai jo bAdarasAmparAyika kSapakake antima sthitibandhase dUnA hai, kyoMki kSapaka zreNimeM isa sthalapara honevAlA sthitibandha eka varSase kuchakama hotA hai| ma saMkramaNakAla sammamadhI adhaSi kA hisAra karate haiMvidiyaddhA parisese samaUNAvalitiyesu lohadugaM / saTTANe uvasamadi hu Na dedi saMjalaNalohammi / / 264 / / artha-dUsare kRSTikaraNakAlameM eka samayakama tIna prAvaliyAM zeSa rahane para do prakArakA lobha (apratyAkhyAnAvaraNa-pratyAkhyAnAvaraNa lobha) saMjvalanalobhameM saMkrAMta nahIM hotA, svasthAna meM hI upazamAyA jAtA hai| vizeSArtha-eka samayakama tIna pAvali zeSa rahanepara saMkramaNAvali aura upazamanAvalikA paripUrNa honA asambhava hai, isaliye usa avasthAmeM apratyAkhyAnAvaraNa lobha, pratyAkhyAnAvaraNa lobha saMjvalanalobha meM saMkramita nahIM hotA, kintu svasthAnameM hI upazamita hotA hai (apane rUpase ho upazamatA hai)| pAvali aura pratyAvalike zeSa rahanepara AgAla aura pratyAgAla vyucchinna ho jAte haiN| pratyAvalimeM eka samaya zeSa rahanepara saMjvalana lobhakI jaghanyasthiti udIraNA hotI hai / aba lobhatraya kI upazamana vidhi kA kathana karate haiMbAdaralohAdiThidI zrAvalisele tilohamuvasaMtaM / NavakaM kiTTi muccA so parimo thUlasaMparAbho ya // 265 // artha-bAdaralobhako prathama sthitimeM prAvali zeSa rahanepara navaka samayaprabaddha aura kRSTiyoMko chor3a kara tIna prakArake lobhakA dravya upazAnta ho cukatA hai| vaha antima samayavartI bAdarasAmparAya hotA hai / 1. ja. pa. pu. 13 pR. 317 / 2. ka. pA. su pR. 703 sUtra 266 / 3. ja. pa. pu. 13 pR. 317-18 / ka. pA. su pR. 703 sUtra 267, pa. pu. 6 pR. 314 / Page #239 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 238 ] blissaar' [gAthA 266 vizeSArtha-bAdara lobhako prathama sthitimeM ucchiSTAvali zeSa rahane para upazamanAvalike caramasamayameM saMjvalanalobhakA eka samayakama do prAvalipramANa navaka samayaprabaddha anupazAnta rahatA hai, kRSTiyAM sabhI anupazAnta rahatI haiN| tathA navakabandha aura ucchiSTAvaliko chor3akara bAdara saMjvalanalobhakA zeSa sarvadravya va apratyAkhyAnAvaraNa-pratyArayAnAvaraNakA sarva dravya azAnta rahatA hai / arthAta spardhakAgata lobhasaMjvalana sambandhI sarva pradezaja isa samaya upazAnta ho cukatA hai, kintu kRSTigata pradezapUja abhI bhI anupazAnta rahatA hai, kyoMki sUkSmasAmparAyakAla meM kRSTiyoMkI upazAmanA hotI hai / parantu donoM prakArakA lobha pUrA hI upazAnta ho cukatA hai / navaka bandhAdikakA anupazama rahatA hai / yahI antima samayavartI bAdarasAmparAyika saMyata hai, kyoMki anivRttikaraNakAlakA anta dekhA jAtA hai / sAra yaha hai ki jaba pratyAvalImeM eka samaya zeSa rahatA hai uso samaya lobhasaMjvalanakA sarva spardhakarUpa dravya tathA sakala hI pratyAkhyAna-apratyAkhyAna lobha dravya upazAnta ho jAtA hai mAtra (1) navaka samaya prabaddha (2) ucchiSTAvalimAtra niSeka (3) sUkSmakRSTi ye upazAnta nahIM hote| athAnantara sUkSmasAmparAyameM kiye jAne vAle kArya vizeSa kA kathana karate haiMse kAle kiTissa ya paDhama dvidikAravedago hodi / lohagapaDhamaThidIdo addhaM kiMcUyaM gatya // 266 // artha-anivRttikaraNa kAlake kSINa hone para anantara samayameM kRSTiyoMkI prathama sthitikA kAraka va vedaka hotA hai / bAdara lobhakI prathama sthitike kuchakama AdhebhAgapramANa kRSTiyoMkI prathama sthiti hai| vizeSArtha-anivRttikaraNa kAlake kSINa honepara anantara samayameM hI vaha sUkSmaSTi vedaka rUpase pariNamakara sUkSmasAmparAyikaguNasthAnako prApta ho jAtA hai| prathama samayavartI sUkSmasAmparAyika saMyatajIva usI samaya dUsarI sthitimeMse kRSTigata pradezapujakA apakarSaNa bhAgahArake dvArA apakarSaNakara udayAdi zreNirUpase antamuharta AyAmako liye hue prathamasthitikA vinyAsa karatA hai| bAdara lobhakI prathama sthiti, samasta lobha vedakakAlake sAdhika do baTA tIna (3) bhAgapramANa hotI hai| kuchakama usakA ardhabhAgapramANa sUkSmasAmparAyako prathama sthitikA vinyAsa hotA hai| yahAM kI 1. ja. dha pu 13 pR. 318-16 / Page #240 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 267 ] laDiprasAra [ 236 prathama sthitikI racanA sUkSmasAmparAyikake kAla barAbara hotI hai, parantu jJAnAvaraNAdikA usa kAlameM hone vAlA guNazreNi nikSepa sUkSmasAmparAyake kAlase vizeSa adhika hokara udayAvalike bAhara nikSipta huA hai, kyoMki apUrvakaraNake prathama samayameM nikSipta huA guNazreNinikSepa galita zeSa hokara isa samaya tatpramANa avaziSTa rahatA hai / ____ Age sUkSmasAmparAya guNasthAnake prathama samayameM udIyamAna kRSTiyoMkA nirdeza karate haiM paDhame carime samaye kadakiTTINaggado du aadiido| muccA asaMkhamA nadedi bahumAnine sabane "267 // artha-prathama samayameM jo kRSTiyoM kI gaI unake agnAna meM se asaMkhyAtaveMbhAga ko chor3akara aura antima samayameM kI gaI kRSTiyoM kI jaghanya (Adi) kRSTise lekara asaMkhyAtaveM bhAgako chor3akara anya sakala kRSTiyAM sUkSmasAmparAyake prathama samayameM udIrNa hotI haiN| [saMkSepameM 10 veM guNasthAnake prathama samayameM kRSTiyoM ke adhastana va uparima asaMkhyAtaveMbhAga ko chor3a kara zeSa asaMkhyAta bahubhAga kA vedana karatA hai| vizeSArtha- kRSTikaraNa kAla meM se prathama aura antima samayameM kI gaI kRSTiyoMko chor3a kara zeSa samayoMmeM jo apUrvakRSTiyAM kI gaI haiM ve sabhI sUkSmasAmparAyake prathama samayameM udIrNa ho jAtI haiM, kintu yaha sadRza dhanakI vivakSAse hai, anyathA una sabhIkA prathama samayameM pUrNa rUpeNa udIrNa honekA prasaGga pA jAvegA, parantu aisA nahIM hai, kyoMki unameM se asaMkhyAtaveM bhAgapramANa sadRza dhanavAle paramANu pradezapujakA hI apakarSa-pratibhAgake anusAra udaya hotA hai| prathama samaya meM jo kRSTiyAM racI gaI haiM unake uparima asaMkhyAtaveMbhAgako chor3akara zeSa sarva kRSTiyAM prathama samayameM udIrNa ho jAtI hai / yaha bhI sadRza dhanakI vivakSAmeM kahA gayA hai, kyoMki una sabakA eka samaya meM pUrNa rUpeNa udayarUpa pariNAma nahIM pAyA jAtA ataH palyopamake asaMkhyAtaveMbhAgase khaNDita ekabhAgapramANa uparima asaMkhyAtaveM bhAgako chor3a kara prathama samayameM kI gaI kRSTiyoMkA zeSa jo asaMkhyAta bahubhAga bacatA hai vaha sUkSma sAmparAyake prathama samayameM udIrNa ho jAtA hai| kRSTi 1. ja.dha. pu. 13 pR. 216-20; dha. pu. 6 pR. 315 / ___4. pu. 6 pR. 315; ka. pA. sutta pR. 704 sUtra 274-277 / ja. dha. pu 13 pR. 320-21 / Page #241 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 240 / labdhisAra [ gAthA 268 karaNakAlake antima samayameM racI gaI kRSTiyoMke palyopamake asaMkhyAtaveMbhAgarUpa pratibhAga dvArA prApta jaghanyakRSTi se lekara adhastana asaMkhyAtaveM bhAgako chor3a kara zeSa vahubhAga pramANa sabhI kRSTiyoMko usa (prathama) samayameM udayameM praviSTa karAyA jAtA hai, isaliye siddha huA ki sUkSmasAmparAyake prathama samayameM asaMkhyAta bahubhAga kRSTiyoMkA vedana hotA hai / prathama aura antima samayameM racita kRSTiyoM meM se uparima aura adhastana asaMkhyAtaveM bhAgapramANa kRSTiyoMkA sUkSmasAmparAyake prathama samayameM udayAbhAva hai / itanI vizeSatA hai ki prathama samaya meM kI gaI kRSTiyoM meM se nahIM bede jAnevAlI uparima asakhyAtaveM bhAgake bhItarakI kRSTi yAM apakarSaNa dvArA anantaguNI hIna hokara madhyamakRSTi rUpase vedI jAtI haiM tathA antima samayameM racI gaI kRSTiyoMmeM se jaghanya kRSTise lekara nahIM vedI jAnevAlI adhastana asaMkhyAtaveM bhAgake bhItarakI kRSTiyAM anantaguNI hIna hokara madhyamakRSTi rUpase vedI jAtI haiM, kyoMki apane rUpase hI unakA udayAbhAva hai, madhyamarUpase unake udayAbhAvakA pratiSedha nahIM hai / jisaprakAra mithyAtvake spardhaka apane svarUpako chor3a kara anantaguNe hIna hokara samyaktvaprakRtirUpase udayako prApta hote haiM tathA sampAya na sampariyArako nAka apane svarUpako chor3akara mithyAtvarUpase udayako prApta hote haiN| isameM koI virodha nahIM hai / isIprakAra yahAM bhI uparima aura adhastana asaMkhyAtaveM bhAgapramANa kRSTiyAM madhyamarUpase vedI jAtI haiM isameM kucha niSiddha nahIM hai| dvitIyAdi samayoMmeM udayAnudayakRSTi sambandhI nirdeza karate haiMvidiyAdisu samayesu hi chaMDa di pallA bhasaMkhabhAgaM tu| 'Aphudadi hu apuvA heTThA tu asaMkhabhAgaM tu // 268 // ____ artha--sUkSmasAmparAyake dvitIyAdi samayoMmeM udIrNa huI kRSTiyoMke agrAnase palyake asaMkhyAtaveM bhAgapramANako chor3atA hai tathA nIce se apUrva asaMkhyAtane bhAgakA sparza karatA hai| 1. ja. pa. pu. 13 pR. 320-323 / 2. Aphudadi pAspRzati vedayati avaSTabhya gRha raNAtItyarthaH / ja. dha. mUla. pR. 1866 / ja. dha. a. pa. 3. ka. pA. su. pR. 705 sutra 281 / Page #242 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 266-300 ] labdhisAra [ 241 vizeSArtha - dUsare samaya meM to prathama samaya meM udIrNa huI kRSTiyoM ke agrase arthAt sabase uparama kRSTise lekara nIce palyake asaMkhyAtaveM bhAga mAraNa kRSTiyoM ko chor3atA hai, kyoMki aisA na ho to prathama samayake udayase dUsare samayakA udaya anantaguNA hIna nahIM bana sakatA hai / isaliye pUrva samaya meM udIrNa huI kRSTiyoM meM se sabase uparima kRSTise lekara asaMkhyAtaveM bhAgapramANa uparima bhAgako chor3akara adhastana bahubhAgapramANa kRSTiyoMkA dUsare samaya meM vedana karatA hai, parantu nIle prathamasamaya meM anudIrNa huI kRSTiyoM ke apUrvaM zrasaMkhyAtaveM bhAga ko vedatA hai arthAt Alambanakara grahaNa karatA hai / prathama samaya meM udIrNaM kRSTiyoMse dUsare samaya meM udIrNa huI kRSTiyAM zrasaMkhyAtaveM bhAga pramANa vizeSahIna haiM, kyoMki avastana apUrva lAbhase uparima parityakta bhAga bahuta svIkAra kiyA gayA hai / isIprakAra sUkSmasAmparAya ke antima samayake prApta hone taka tRtIyAdi samayoM meM bhI kathana karanA cAhie / isaprakAra sUkSmasAmparAyikaguNasthAnake kAlakA pAlana karatA huA Avali pratyAvalike zeSa rahane para AgAla- pratyAgAlakA viccheda karake pazcAt eka samayAdhika AvalikAlake zeSa rahanepara jaghanya sthiti udIraNA karake punaH kramase sUkSmasAmparAyakA antima samaya prApta ho jAtA hai' athAnantara sUkSmakRSTidravyake upazama sambandhI vidhi evaM sUkSmasAmparAyake antameM pharmoMke sthitibandhakA nirdeza karate haiM kiTi samAdado carimoti zrasaMkhaguNidaseDIe / uvasamadi hu taccarime bhavaraTThadibaMdhaNaM varahaM // 266 // aMtImuttametaM ghAditiyA jaharaNa ThidibaMdho / NAmaduga veyaNIye solasa cauvIsa ya muhuttA ||300|| artha- sUkSmasAmparAya ke prathama samayase antima samayataka kRSTiyoM ko prasaMkhyAtaguNI zreNikramase upazamAtA hai / antima samaya meM chahakamakA jaghanya sthitibandha hotA / tIna ghAtiyA karmo kA antarmuhUrtapramANa, nAma va gotrakA 16 muhUrta aura vedanIyakA cauvIsa muhUrtapramANa jaghanya sthitibandha hotA hai / 1. ja dha. pu. 135. 324-25 / Page #243 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 242 ] sabdhisAra / [ gAthA 301 . vizeSArtha-sukSmasAmparAyake prathama samayase lekara sabhI kRSTiyoM ke pradezaja ko guNazrerigarUpase upazamAtA hai arthAt pratisamaya asaMkhyAtaguNI zreNirUpase kRSTiyoMke pradezapUjako upazamAtA hai| sarvaprathama samayameM sarvaSTiyoMmeM palyopamake asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga dene para jo eka bhAga prApta hotA hai utane pradezapujako upazamAtA hai / punaH dUsare samaya meM sarvaSTiyoMmeM palyake asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga denepara jo eka bhAga labdha pAve utane pradezapujako upazamAtA hai, kintu pariNAmoMke mAhAtmyase prathama samayameM upazamAe gaye pradezapujase asaMkhyAtaguraNe pradezapujako dUsare samayameM upazamAtA hai / isAra sUkSmasAndharAyika guNasthAnake antima samaya hone taka sarvatra guNazra Nike kramase upazamAtA hai| kevala kRSTiyoM ko hI prasaMkhyAtaguNita zreNirUpase nahIM upazamAtA hai, kintu jo do samayakama do pAbalipramANa spardhakagata navakasamayaprabaddha hai unheM bhI asaMkhyAtaguNita the NirUpse upazamAtA hai / bAdarasAmparAyake anta samayameM spardhakagata ucchiSTAvali zeSa raha gaI thI vaha yahAMpara kRSTirUpase pariNamakara stibukasaMkramake dvArA vipAkako prApta hotI hai / antima samayavartI sUkSma sAmparAyikake jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyA kA~kA jaghanya sthitibandha hotA hai jo antarmuhUrtapramAraNa hai / nAma va gotrakA jadhanya sthitibandha solahamuhartapramANa hai, vedanIyakarmakA jaghanya sthitivandha cauvIsa muhUrtapramANa hotA hai, kyoMki kSapakake honevAle bAraha muhUrtapramANa antima sthitibandhase yaha dUne pramANa ko liye hue hotA hai / yahA~ sabhI karmoke prakRtibandha, sthitibaMdha, anubhAgabandha aura pradezabandhakI vyucchitti ho jAtI hai / itanI vizeSatA hai ki vedanIyakarmakA prakRtibandha, upazAntakaSAya guNasthAnameM bhI hotA hai, kyoMki prakRtibandha yogake nimittase hotA hai isaliye sayogakevalIke antima samayataka ukta bandha sambhava hai| Age 2 gAthAoM meM pUrvokta kathanakA upasaMhAra karate haiMpurisAdINucchiTTa samaUNAvaligadaM tu paccihidi / sodayapaDhamachidiNA kohAdIkiTTiyaMtANaM // 30 // artha--pUruSavedAdikA ekasamayakama prAvalipramANa niSekoMkA dravya ucchiSTAvalirUpa hai vaha dravya krodhAdi sUkSmakRSTi paryantake udayarUpa niSekase lekara prathamasthiti 1. ja. gha. pu. 13 pR. 323-326 / ka. pA. su. pR. 705; dha. pu. 6 pR. 316 / Page #244 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 302-303 sambandhI niSekoM ke sAtha tadrUpa pariNamanakara udayarUpa hogA / vizeSArtha -- puruSavedake ucchiSTamAtra zeSa niSeka to saMjvalanakodhakI prathamasthiti meM tadrUpa pariNamanakara udaya hote haiM / isIprakAra saMjvalanakodhakA saMjvalanamAna meM ityAdi kramase bAdaralobhake kaSTAdirAjanyo viveka sUkSmakRSTine tadrUpa pariNamita hokara udayarUpa hote haiM / isakA kathana pUrva meM kiyA ho haiM / labdhitAra purisAda lohagayaM evakaM samaUNa doriNa AvaliyaM / uvasamadi hU kohAdI kiTacaMte ThANesu // 302 // [ 243 artha -- puruSavedase lobhaparyanta ke eka samayakama do zrAvalimAtra navaka samayaprabaddhoMkA dravya krodhAdi kRSTiparyanta kI prathamasthitike kAloMmeM upazamatA hai / vizeSArtha -- puruSavedakA navaka samayaprabaddha saMjvalanakodhakI prathama sthiti ke kAlameM upazamita hotA hai ityAdi kathana pUrvameM kiyA hI hai / isaprakAra sUkSmasAmparAyake caramasamaya meM sarvakRSTi dravyako upazAnta karake savanantara samaya meM upazAntakaSAya ho jAtA hai, isa bAta ko batAte haiM-uvasaMtapaDhamasamaye uvasaMtaM sayalamohaNIyaM tu | mohassudayAbhAvA savvattha samANapariNAmo // 303 // artha - upazAntakaSAya ke prathama samaya meM samasta mohanIyakarma upazumarUpa rahatA hai / mohanIyakarmake udayakA prabhAva ho jAnese upazAntakaSAya guNasthAnake sampUrNa kAlameM samAnarUpa pariNAma rahate haiM / vizeSArtha - sUkSmasAmparAyika guNasthAnake kAlako vyatItakara tadanantara samaya meM mohanIyakarmake bandha, udaya, saMkrama, udIraNA, apakarSaNa aura utkarSaNa Adi sabhI karaNoMkA pUrNarUpeNa upazama rahatA hai| yahAMse lekara antarmuhUrtakAla paryanta upazAMta kaSAya vItarAgastha rahatA hai| jisakI sabhI kaSAyeM upazAMta ho gaI haiM vaha upazAMtakaSAya kahalAtA hai tathA kaSAya upazAMta ho jAnepara vItarAga ho jAtA hai ataH upazAMtakaSAya vItarAga kahalAtA hai / samasta kaSAyoM ke upazAMta ho jAnese upazAMtakaSAya aura samasta rAga pariNAmoMke naSTa ho jAnese vItarAga hokara vaha antarmuhUrtakAla taka atyanta Page #245 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 244 ] labdhisAra [ mAthA 304-305 svaccha pariNAmavAlA hokara avasthita rahatA hai, kyoMki antarmuhUrtase aura adhikakAlataka upazama paryAyakA avasthAna asambhava hai| samasta upazAntakAla meM vaha avasthita pariNAmavAlA hotA hai, kyoMki pariNAmoM kI hAni-vRddhi kI kAraNabhUta kaSAyoMke udayakA abhAva honese avasthita yathAkhyAtavihArazuddhisaMyamase yukta suvizuddha vItarAgapariNAmake sAtha pratisamaya abhinnarUpase upazAMtakaSAyavItarAgake kAlakA pAlana karatA hai / athAnantara upazAMtakaSAya guNasthAnakA kAla kahate haiM aMtomuhattamettaM usaMtakasAyavIyarAyaddhA / guNaseDIdIhattaM tassaddhA saMkhabhAgo du // 304 // artha-upazAMtakaSAyavItarAgakA kAla antarmuhUrtapramANa hai aura usake saMkhyAtaveMbhAgapramANa guNaNi AyAma hai / vizeSArtha - upazAMtakaSAyakA kAla antarmuhUrta pramANa hai / isa upazAMtakaSAyakAlake saMkhyAtaveMbhAgapramANa pAyAbhavAlA' isa jIvake jJAnAvaraNAdi karmoM kA guNazreNi nikSepa hotA hai / aisA hotA huA bhI apUrvakaraNake prathama samayameM kiye gaye galitazeSa guNazreriNa nikSepake isasamaya prApta hone vAle zIrSase saMkhyAtaguNA hotA hai / ukta kathanakA vizeSa spaSTIkaraNa Age karate haiMudayAdiavaThThidagA guNaseDI davamAvi avaTThidagaM / paDhamaguNaseDhisIse udaye jeTTa padesudayaM // 305 // artha-upazAMtagoha kAlameM udayAdi guggazreNikA pAyAma aba sthita hai aura dravya nikSepa bhI avasthita hai / prathama guNazreriga (upazAMtamohake prathama samaya meM kI gaI guNazreNi) ke zIrSakA udaya honepara jyeSTha arthAt utkRSTa pradezodaya hotA hai| 1. yadyapi yaha upazAnta kaSAya jova avasthita pariNAmavAlA hotA hai to bhI upazAntakaSAya bhAvase avasthAnakA kAla antarmuhurta mAtra hI hai, kyoMki usake bAda upazamaparyAyakA pravasthAna (TikAva) asambhava hai / (ja. dha, mUla pR. 1862 evaM dha. pu. 6 pR. 317) ja.dha. pu. 13 pR 325-27 / 3. ka. pA. su. pR. 505, sUtra 288 ; ja. gha. mUla pR. 1866-67; dha. pu. 6 pR. 316 / 4. ja. dha pu. 13 pR. 327 / Page #246 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 305 ] labdhisAra [ 245 vizeSArtha-avasthita pariNAma honese anavasthita AyAmarUpase tathA anavasthita pradezajake apakarSaNarUpase gaNazreNi vinyAsa sambhava nahIM hai| isaliye pUre upazAMtakAlake bhItara kiye jAne vAle guNazreNinikSepa ke AyAmakI apekSA aura apakarSita kiye jAne vAle pradeza pUjakI apekSA vaha ( guNathoNi ) avasthita hotI hai / apUrvakaraNa ke prathama samayase lekara sUkSmasAmparAyake antima samayataka mohanIyake atirikta zeSa karmokA guNazreNinikSepa udayAvalike bAhara galitazepa hotA hai, parantu upazAntakaSAyake prathama samayase lekara usIke antima samayataka guNazreNinikSepa udayase lekara avasthita pAyAmabAlA aura avasthita pradezoMkI racanAko liye hue hotA hai| prathama samayameM guNazreNikA jitane AyAma liye Arambha kiyA utane pramANa sahita ho dvitIyAdi samayoM meM utanA hI AyAma rahatA hai, kyoMki udayAlikA eka samaya vyatIta hone para uparitana sthitikA eka samaya muNaveriNameM mila jAtA hai| upazAntamohake prathama samaya meM jitanA AkarSita karane, gudAI NimeM digA utanA hI pratisamaya diyA jAtA hai, isalie apakarSitadravyakA pramANa bhI avasthita hai| __upazAntakaSAyake prathama samayameM nikSipta guNazreNinikSepako anasthiti, vaha prathama guNaNizIrSa hai| usa prathama guNariNazIrSake udayako prApta hone para jJAnAvaraNAdi karmoM kA utkRSTa pradezodaya hotA hai, kyoMki vahAM eka piNDa hokara antarmuhUrtapramANa guNazreNi gopucchAoMkA udaya hotA hai| sarala kathana isaprakAra hai-prathama samayavartI upazAMtakaSAyakA guNazreNizIrSa vahAM avinaSTarUpase upalabdha hotA hai / dvitIya samayavartI upazAMtakaSAyakI bhI dvicarama guNaveNi gopucchA vahAM para hai / tRtIya samayavartI upazAMtakaSAyakI tricarama guNazreNi gopucchA vahAMpara upalabdha hai ! isaprakAra kramase prathama samayameM kiye gaye guNazreNi nikSepake AyAma pramANa hI guNazreNi gopucchAeM vahAM para (prathamaguNazreriNa zIrSa meM) pAI jAtI haiM / isa kAraNa dUsare sthAnako chor3akara yahIM para ( prathama guNazreNizIrSake udayakAla meM ) utkRSTa pradezodaya hotA hai / yadyapi agale samayase lekara upazAMtakaSAyake antima samayataka itano hI guNazreNi gopucchAeM prApta hotI haiM, kintu vahAM para una sthiti vizeSoMmeM prakRti gopucchA kI apekSA kramase eka-eka gopucchA-vizeSa (caya) kI hAni pAI jAtI hai / isaliye gopucchA vizeSa (cama) ke lAbhako lakSyakara yathAnirdiSTasthAna hI utkRSTa pradezodayakA svAmitva kahA gayA hai / prakRti gopucchA vizeSa lAbhakI dRSTise yadi yaha kahA jAve ki apUrvakaraNake Page #247 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 246 ] visAra [ gAthA 306-307 prathama samayameM kiyA gayA guraNazreNIzIrSake, jo upazAMtakaSAyake prathama guNazreNizIrSake bhItara hI nIce upalabdha hotA hai, ke udayako prApta honepara utkRSTa pradezodayakA svAmitva hotA hai, kyoMki saMcayako prApta hue gopucchAoMke mAhAtmyavaza usake bahuta adhika pradezoM kA saMcaya hotA hai| to aisA kahanA ThIka nahIM hai, sabase adhika pradezapujakI apekSA isako graharaNa karanA zakya nahIM hai, kyoMki isa sambandhI samasta dravyase bhI zrasaMkhyAtaguNA dravya pariNAmoMke mAhAtmyavaza upazAMtakaSAyake prathama samaya meM kiye gaye guNazrapizIrSa meM hotA hai / isaliye pUrvokta sthala para hI ( prathama gurAzra zizIrSa udaya hone para) jJAnAvaraNAdi chaha karmoMkA utkRSTa pradezodaya hotA / yah pradeza utkRSTa hai, kyoMki inakA ogha utkRSTa pradezAgra kSapakazreNi meM hotA hai' / 1 2. aba 11 ve guNasthAna meM udayayogya sarva 56 prakRtiyoM meM se avasthita vedana aura anavasthita vedana vAlI prakRtiyoM kA vibhAjana batAte haiM NAmadhuvodaya vArasa subhagati godevaka vigdhapaNagaM ca / kevala siddAjuyalaM cede pariNAmapaccayA hoti // 306 // tesiM rasavedamatradvANaM bhavapaccayA hu sesAo / cottIsA' utrasaMte tersi tiTThAya rasavedaM // 307 // artha - upazAMtakaSAya meM udayayogya jo 56 prakRtiyAM pAI jAtI haiM unameM tejasa kArmaNazarIra 2, varNAdi 4, sthira, asthira, zubha, azubha, agurulaghu, nirmANa nAmakarma kI ye bAraha prakRti aura subhaga, Adeya, yazaskIrti, uccagotra, antarAyakI pAMca, kevalajJAnAvaraNa, kebaladarzanAvaraNa, nidrA, pracalA ye sarva 25 prakRtiyAM pariNAmapratyaya haiM / ye 25 prakRtiyAM pariNAma pratyaya haiM isaliye upazAMtakaSAya meM unakA rasavedana pravasthita hai / zeSa 34 prakRtiyAM bhavapratyaya haiM isalie una zeSa 34 prakRtiyoMke rasavedana saMbaMdhI tInasthAna haiM / ja. dha. pu. 13 pR. 328-330 / 34 prakRtiyAM isaprakAra haiM-jJAnAvaraNa 4 darzanAvaraNa 3, vedanIya 2, manuSyAyu- manuSyagati, paMcendriya jAti, zrIdArika zarIra, audArika zarIrAGgopAGga, Adike 3 saMhanana, 6 saMsthAna upaghAta, paraghAta, ucchvAsa, do vihAyogati, pratyeka trasa, bAdara, paryApta aura do svara * 1 Page #248 -------------------------------------------------------------------------- ________________ + mAMthA 307 ] labdhisAra [ 247 vizeSArtha - gAthokta 25 prakRtiyoM ke udaya hone ke kAla meM AtmAke vizuddha saMkleza pariNAmoM meM jaisI hAti vRddhi hotI hai vaisI hI hAni vRddhi ina 25 prakRtiyoM ke anubhAgoda meM hotI hai / zrAtma pariNAmake anusAra ina 25 prakRtiyoM ke anubhAgakA utkarSa - apakarSaNa hokara udaya hotA hai isaliye ye 25 prakRtiyAM pariNAmapratyaya haiM / samagra upazAMtakAlake bhItara kevalajJAnAvaraNa, kevaladarzanAvaraNakA avasthita anubhAgodaya hotA hai, kyoMki upazAntakAlameM grAtmA ke pariNAma avasthita hote haiM / nidrA aura pracalA adhra uvodayI prakRtiyAM haiM isaliye inakA kadAcit udaya nahIM hotA / yadi inakA udaya hotA hai to jabataka inakA udaya rahatA hai tabataka anubhAgavedana avasthita hotA hai, kyoMki AtmapariNAma avasthita hote haiM / zrAtmapariNAma avasthita ...hone ke kAraNa antarAyakarmakI pAMcoM prakRtiyoMkA anubhAgavedana bhI avasthita hotA hai / yadyapi ina prakRtiyoMkI kSayopazamalabdhi honese chaha vRddhiyoM aura chaha hAniyoM ke dvArA nIce guNasthAnoM meM udaya sambhava hai to bhI upazAMtakaSAya guraNasthAnameM ina prakRtiyoMkA bhAga udaya avasthita hI hotA hai, kyoMki avasthita eka bhedarUpa pariNAmake hone para pariNAmake zrAdhIna inake udayakA dvitIya prakAra sambhava nahIM hai / mati zruta avadhimana:paryaya ye cAra jJAnAvaraNa, cakSu acakSu avadhi ye tIna darzanAvaraNa, ina labdhi karmAzoM kA anubhAgodaya avasthita hI hotA hai; yaha niyama nahIM hai, kintu unake anubhAgodaya kI vRddhi hAni zravasthAna ye tIna sthAna hote haiN| jina prakRtiyoMkA kSayopazamarUpa pariNAma hotA hai ve labdhikarmAMza hotI haiM, kyoMki kSayopazamalabdhi hokara karmAzoM kI labdhikarmAza saMjJA siddha ho jAtI hai / yadyapi jJAnAvaraNa-darzanAvaraNako ukta sAta prakRtiyAM pariNAma pratyaya haiM tathApi unakI chaha prakArakI vRddhi, chaha prakArakI hAni aura zravasthAna upazAMtakaSAya meM sambhava hai aisA upadeza pAyA jAtA hai / upazAMtakaSAya meM yadi zravadhijJAnAvaraNakA kSayopazama nahIM hai to avasthita anubhAgodaya hotA hai, kyoMki anavasthitapanekA kAraNa nahIM pAyA jAtA / yadi kSayopazama hai to chahavRddhiyoM, chaha hAniyoM aura avasthita mase anubhAgakA udaya hotA hai, kyoMki dezAvadhi aura paramAvadhijJAnI jIvoM meM zrasaMkhyAtaloka* pramANa bhedarUpa avadhijJAnAvaraNa sambandhI kSayopazama ke avasthita pariNAma hone para bhI vRddhi, hAni aura avasthAnake bAhya zraura abhyantara kAraNoMkI apekSA tIna sthAnoMke hone meM virodhakA abhAva haiM / isa kAraNa sabase utkRSTa kSayopazamase pariNata hue utkRSTa Page #249 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 248 ] labdhisAra [ gAthA 307 avadhijJAnI jIvameM avadhijJAnAvaraNakA anubhAgodaya avasthita hotA hai| usase anyatra avadhijJAnAvaraNakA rasodaya chahavRddhiyoM, chaha hAniyoM aura avasthAnarUpase anavasthita hotA hai / isIprakAra manaHparyayajJAnAvaraNa aura avadhidarzanAvaraNakI apekSA bhI kathana karanA caahie| zeSa jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNakI apekSA bhI AgamAnusAra kathana karanA caahie| jo nAmakarma aura gotrakarma pariNAma pratyaya hote haiM unakA anubhAgodayakI apekSA avasthitavedaka hotA hai / bedI jAne vAlI nAmakarmako prakRtiyoMko grahaNa karanA cAhie, kyoMki nahIM vedI jAne vAlI nAmakarmakI prakRtiyoMkA adhikAra nahIM hai| manuSyagati, paMcendriyajAti, audArika zarIra, tejasazarIra, kArmaNa zarIra, chahasaMsthAnoM meM se koI eka saMsthAna, praudArika zarIrAGgopAkA tIna saMhAnameM se koI ema saMhAna, varNa, gaMdha, rasa, sparza, aguruladhu, upadhAta, paraghAta, ucchvAsa, do vihAyogatiyoM meM se koI eka, zrasa, bAdara, paryApta, pratyekazarIra, sthira asthira, zubha, azubha, susvara-duHsvarameM se koI eka, prAdeya, yaza kIti, subhaga, nirmANa ye nAmakarmako vedI jAnevAlI prakRtiyAM haiN| inameM se tejasazarIra, kArmaNa zarIra, varNa, gaMdha, rasa, zIta-uSNa-snigdha-rukSa sparza, agurulaghu, sthira, asthira, zubha, azubha, subhaga, Adeya, yazaHkIti aura nirmANa nAmakarma pariNAmapratyaya haiM / gotrakarmameM uccagotra pariNAmapratyaya hai / isaprakAra pariNAmapratyaya nAma va gotrakarmakI ukta prakRtiyoMkI anubhAgodayakI apekSA avasthita vedanA hotI hai, kyoMki avasthita pariNAmaviSayaka hone para dUsarA prakAra sambhava nahIM hai, parantu yahAM vedI jAnevAlI bhavapratyaya zeSa sAtAvedanIya Adi aghAti prakRtiyoMkI chaha vRddhi aura chaha hAnike kramase anubhAgako yaha vedatA hai| isaprakAra upazAntakaSAya guNasthAnake antimasamayaparyanta cAritramohakI ikkIsa prakRtiyoMkA upazama vidhAna sampUrNa huaa| 1. ja. pa. pu. 13 pR. 330-334 / ka. pA. su. 1.707 / Page #250 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - labdhisAra zuddhipatra - T 2. F * x 2.8 hatA : 23 . - pRSTha paMkti zuddha | pRSTha paMkti azuddha 3. pradha:pravRttakaraNa aSaHpravRttakaraNa niSTApaka niSThApaka hotA 20 saliye cautisa isaliye cautIsa 67 12 saMzayika sAMzayika gaggoSabajjArA e raNaggocavajjaNArAe 17 16 cautIsA cotIsA prApta ho jo prasaMprAptAsaMpAda prApta hokara ho incha jIya 14 11 codasa bagdha ke bhajatIya codasa yaha vipa 5 varSabha yahAM vizeSa vajrarSabha 103 16 anantarakAla 15 12-13 asaMprAptA antarakAla asaMprApta 103 20 prArambha 16 14 baMbhati cAlU baMcaMti 104 8 18 27 ja.pa.pu.pR. 211 ja.dha.pu. 12 pR0211 sthitidhatA uda batalAyA sthitivAta udaya batalAyA 108 19 anivRttikarasA vAlA anivRttikaraNa 24 21 prajahaNyamaNukkassppade bhajahaNNamaNukkassa pariNAma vAlA made | 113 20 prAyu kama kA mAyu karma kA 28 13 apuSvamagiTTiyaM / / apubvamariNayaTTi / karmoM kI karmoM ke gurupadeza gurUpadeza 115 16 / sthitikarma sthiti satkarma uvAka urvaka 115 23 palpopa pramANa palyApama pramANa 34 1. bhAkarSamanuSTiH anukarSaNamanukRSTi vanDakA khaNDa kA [ 118 17 gusAse dvi guNaseDi 13 pratibhAva hai pratibhAga hai| avasthiti bhavasthita prapaNA prarUpayA 126 14 gurasevisaMkhabhAga gurAse disaMkhamAMgA 43 10 antaropaniyA kA ananta ropaniyA kA 127 1 makta mirUpaNa nirUpita 130 7 udayAda udayAdi badravyAvali baddha dravya prAvalI udayahi udayahi eka bhAva ko eka bhAga ko khavide madhvAna adhvAna 140 5 papacAvanupUrvI pazcAdAnupurvI nikabhAmAhAra niSekabhAgahAra 145 7 pramANa tathA cayahAna cayahIna 150 26 usase apUrvakaraNa ke usase saMkhyAtaguNA bhAgAhAra bhAgahAra prathama apUrva karaNa ke prathama 2.pratipAdyamAna 2 pratipadyamAna sthitikarma sthitisalama 152 24 asaMkhyAtaguNa vRddhi asaMkhyAta guNavRddhi pragAvAlA pramANa vAlA jAkara kANDaka jAkara 2 .2 ukta 24 13 khavade tathA 2 - - - - - Page #251 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nIdesu stibuka (2) pRSTha paMkti azuddha ..: zuddha | pRSTha paMkti zuddha 160 21 (manuSya) (manuSya) ke | 261 5 sthitibandha do sthitibandha se tagjecha tajjehra guNA do gRNA 17 18 pUrvaka hone vAlA pUrvaka honevAlA | 263 7 antamuhUrta krama antamuhUrta kama dvitIyopazamasamyaktva upazamasamyaktva, | 263 12 bhAdaraga modarA dvitIyopazama samyaktva ThidibaMdhA lidibaMdho 171 25 . pa. pu. 1........ / dhapu.1 pR. 366 / / 264 11 bAdarakasAyarA bAdarakasAyA 173 11 anU kIryamANa anutkIrvamAraga | 266 23 / vartana ho hAne se vartana ho jAne se 178 27 dopahaM pi ukseri doNhaM pi uksamameDi | 266 24 paviprakRti bandha kA pAMcaprakRtika bandha samArohaNe samArohaNe, kA 151 16 mAravaI mArabhaI 269 galihAvazeSa . galitAvazeSa 158 3 tIdesu 273 18 pazcAdanupUrvI pazcAdAnupUrvI 197 8 praNupubbIsaMkamaNaM ANupukhI saMkamaNaM | 274 7 sthitibandha se asaMkhyAta guNA 204 17 saMTuva samadetatto saMDhuvasamade tatto | 275 12 ghAna-zreNI se samAdhAna-zreNI se 211 8 tatkAlaThidivaSo takakAlaDidibaMdho 275 13 prathavA aura 218 21 stuyika 276 25 ukkasssa . ukkassa 222 28 (gaccha-1) 2] -(gaccha-1)] | 277 6 vizeSa adhika pramANa vizeSa adhika kA pramANa 224 13 pratibhA ke pratibhAga ke 277 13 tabataka pUrNa taba taka pUrva 225 14 32 arthAt do caya, 16 arthAt eka ghaya 277 23 tado evaM viThidibaMdha tado evaMviTThi 225 15 48 arthAt tIna ghaya 32 arthAt do caya parAvattAgaNa dibaMdhaparAvatapANi 227 14 caahiye| pAhiye / [dekho citra | 277 24-25 palido prasakha-bhAgijo palido0 asNkhe| 226 pRSTha para] bhAgino 228 .1 eka caya ko eka ghaya ko "prAdi | | 278 10 mAhatmya se mAhAtmya se sthApita kara sthApita kara | 276 5 asaMkhyAtaveM bhAga saMkhyAtaveM bhAga 240 7 pramANa-sthiti pramANa-sthiti 245 27 yathAniAdaSTa sthAna hA.yayAnidiSTa sthAna | 281 22 ke carama samaya meM utarane para para hI | 284 1 guNazreNi ke vizeSa guNa thoriNa ke yazaskIti maza:koti viSaya meM vizeSa . 254 7 dravya kA dravya ko | 263 22 zreNyAroha zreNyArohaNa 257 15 lIye 264 7 prathama samaya karatA prathama samaya 257 16 vizuddha vizuddhi | 267 22 kANDotkIraNakAla kANDakotkIraNakAla 256 5 adhastana kRSTi na madhastana kRSTi kA | 298 15 prathama sthitibandha prathamasthitibandhakAla 256, 26 samvAsimegasamaNNava samvAsimegasamaeNeSa | 268 15 . 26. .1 stuvika stibuka / 296 10 saMkhyAtaguNa saMkhyAtaguNe 26. 26 lomaM parivyajma loma parityajya / 296 13 pradhika yA vaha paSika thA vara liye Page #252 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha paMkti 3.0 1 304 6-7 azuddha zuddha | pRSTha paMkti prazuddha vizeSa adhika vizeSa madhika hai| / 313 3.4 car3hane vAle ke bAdara car3hane vAle pranivibhAga hai vibhAga haiM loma ke vRttikaraNa jIva ke sAsAdanaguNasthAnake saMkhyAtaguraNe apastana prathama samaya meM kAla se saMkhyAtaguraNe kAlarUpa sAsAdana ! 313 5 ke antima sthitibandha ke antima samaya nIce ke muraNasthAnake meM sthitibandha isa kAraNa kyoMki | 313 15 hotA hai / usase hotA hai, vaha saMkhyAta upazamanakAla ke upazAnta kAlake guNA hai / usase palyaka palya ke | 315 2 hotA hai . hote haiN| 304 . 7 106 10 312 5 Page #253 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - lakSaNAvali : labdhisAra grantha meM jahAM paribhASA mAyA yaha pRSTha prakaraNopazAmanA 246 ___ karaNopazAmanA se bhinna lakSaNavAlI prakaraNopazAmanA hotI hai| arthAt prazasta samatA parikSA ke binA hI prApta kAla vAle karma pradezoM kA udayarUpa pariNAma ke binA avasthita karane ko prakaraNopazAmanA kahate haiM / isI kA dUsarA nAma anudorNopazAmanA hai| isakA spaSTIkaraNa yaha hai ki dravya, kSetra, kAla, bhAva kA Azraya lekara karmoM ke hone vAle vipAka-pariNAma ko udaya kahate haiN| isa prakAra ke udaya se pariNata karma ko "udIrNa" kahate haiN| isa udIraNaM dazA se bhinna arthAt udayAvasthA ko nahIM prApta hue karma ko anudIrNa kahate haiM / isa prakAra ke anudorNa karma kI upazAmanA ko anudIpopapAmanA kahate haiN| isa anudogopazAmanA meM karaNa pariNAmoM kI apekSA nahIM hotI hai, isaliye ise prakaraNopazAmanA bhI kahate haiM / isa prakaraNopazAmanA kA vistRta varNana karmapravAda nAmaka pAThaveM pUrva meM kiyA gayA hai| aw agurulaghucatuSka manasthiti bhatisthApanA ka. pA.su070 arthAt pragurulaghu, upaghAta, paraghAta bhaura uccha vAsa / sattvastha karma ko antima sthiti kA dravya pragasthiti kahalAtA hai / karma paramANunoM utkarSaNa-apakarSaNa hote samaya inakA apane se UparakI yA nIcekI jitanI sthiti nikSepa nahIM hotA vaha pratisthApanArUpa sthiti kahalAtI hai / arthAt karma paramANuoMkA utkarSaNa hote samaya to unakA apane se Upara kI jitanI sthiti meM nikSepa nahIM hotA vaha pratisthApanA rUpa sthiti hai| ja. pa. 7/250 isI taraha jina sthitiyoM meM apakarSita dravya diyA jAtA hai unakI nikSepa saMjJA hai tathA nikSepaspa sthitiyoM ke Upara tathA jisa sthiti ke dravya kA apakarSaNa hotA hai usase nIce, jina madhya kI sthitiyoM meM prapakarSita dravya nahIM diyA jAtA unakI pratisthApanA saMjJA hai| Page #254 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - zabda pRSTha pRSTha praghApravRttakaraNa 21 paribhASA utkarpaNa meM-prayAghAta dazA meM jaghanya pratisthApanA eka prAcalI pramANa aura pratisthApanA utkRSTa pAbAdhA pramANa hotI hai| kintu vyAghAta dazA meM jaghanya pratisthApanA prAvalI ke masaMrUpAtaveM bhAga pramANa mora utkRSTa pratisthApanA eka samaya kama eka prApalI pramANa hotI hai| ja0 dha07/250 apakarSaNa meM -eka samaya kama pAvalI; usake do tribhAga pramANa jaghanya zatisthApanA hotI hai tathA utkRSTa pratisthApanA eka prAvalI pramANa hotI hai| yaha avyAghAta viSayaka kathana hai / la0 sA0 gA0 56-58 vyAghAta ko prApekSA pratisthApanAuskRSTa samayAdhika antaH koTAkoTisAgara sAgara se hIna utkRSTa karmasthiti pramANa hotI hai| la. sA0 gA0 56-60 ja0508/250 prathama karaNa meM vidyamAna jIva ke karaNo [pariNAmoM] meM, uparitana samaya ke pariNAma pUrva samaya ke pariNAmoM ke samAna pravRtta hote haiM vaha adhaHpravRttakaraNa hai| isa karaNa meM uparima samava ke pariNAma nIce ke samayoM meM bhI pAye jAte haiM, kyoMki uparitanasamayavartI pariNAma madhaH arthAt aghastanasamaya ke pariNAmoM meM samAnatA ko prApta hote haiM, ata: "pradhaH pravRtta' yaha saMjJA sArthaka hai / ghavala 6/217 jisakA kahIM para bhI pravasthAna--ThaharanA ma ho use anavasthA kahate haiM / yaha eka doSa hai| ___aSTasahasrI pR0 444 prA0 jJAnamatIjI] kahA bhI hai-mUlakSatikarImAharanavasyAM hi dUSaNam / vastvanantye'pyazakto ca nAnavasthA vicAryate // 10 // arthAt jo mUla tattva kA hI nAza karatI hai vaha panavasyA kahalAtI hai| kintu jahAM vastu ke anantapane ke kAraNa yA buddhi kI asamarthatA ke kAraNa jAnanA na ho sake vahAM anavasthA nahIM mAnI jAtI hai / matalaba jahAM para siddha karane yogya vastu yA dharma ko siddha nahIM kara sake aura prAge-mAge apekSA tathA prazna yA AkAMkSA bar3hatI hI jAya, kahIM para ThaharanA nahIM hove, yaha anavasthA nAmaka doSa kahA jAtA hai / pra0 kA mArtaNDa pR. 648-46 [anu0 prA0 jinamatIjo] evaM SaD. 60 sa0 57/371/362, pra. ra. mAlA pR0 171 Page #255 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zamba zabda pRSTha pRSTha / / paribhASA vastu anantatA ke kAraNa yadi anavasthA hai to usakA vAraNa nahIM kiyA jA sakatA, vaha to bhUSaNa hai / SaDdarzanasamuccaya kA0 57 prakaraNa 371 pRSTha 362 [saM0 DaoN0 mahendrakumAra nyAyAcArya] kahA bhI hai--mapramANikAnantapadArthaparikalpanayA vidhaantybhaavo'nvsthaa| yAnI aprAmANika ananta padArthoM kI kalpanA karate hue jo vizrAnti kA prabhAva hotA hai, isakA nAma anavasthAdoSa hai| pra. 20 mAlA pR. 277 Ti0 10 / abhidhAna rA. koza. 1/302 jaise-putra pitA ke prAdhIna hai, pitA apane pitA ke adhIna hai, vaha apane pitA ke prAdhIna hai| isItrakAra sat aura pariNAma ko parAdhIna mAnane para manavasthA doSa AtA hai kyoMki parAdhInatA rUpI bhusalA kA kabhI anta nahIM maavegaa| paM050 pU0 381-82 yAnI do meM se koI eka varma, para ke pASaya hai, to jisa para ke prAzraya hai vaha bhI saba taraha se apane se para ke prAzraya hone se, anya para ke Azraya kI apekSA karegA aura vaha bhI para anya ke prAzraya kI apekSA rakhatA hai| isa prakAra uttarottara anya-anya prAzrayoM kI kalpanA kI sambhAvanA se anavasyA prasaMga rUpa doSa prAtA hai / jima karaNa meM vidyamAna jIvoM ke eka samaya meM pariNAma bheda nahIM hai vaha anivRttikaraNa hai| ja0 pa0 12/234 pranivRttikaraNa meM eka-eka samaya meM eka-eka karaNa hai| ja.dha. 12/2 hI pariNAma hotA hai, kyoMki yahAM eka samaya meM jaghanya va utkRSTa bheda kA prabhAva hai / eka samaya meM vartamAna jIvoM ke pariNAmoM kI apekSA nivRtti yA vibhinnatA jahAM nahIM hotI ke pariNAma panivRttikaraNa kahalAte haiN| gha00 6 pR0 221-222 sArataH anivRttikaraNa meM praspeka samaya meM nAnA jIyoM ke eka sA hI pariNAma hotA hai / nAnA jIvoM ke pariNAmoM meM nivRtti [arthAt paraspara bheda] jisameM nahIM hai vaha anivattikaraNa hai| ghavala 1/183, ka.pA. sU0pU0 624, ja. dha0 12/256 adha: pravRttAkaraNa ke prathamasamaya se lekara carama samayaparvanta pRthaka-pRthaka eka eka samaya meM chaha dRddhiyoM ke kama se avasthita aura sthitibandhApasaraNAdi ke kAraNabhUta asaMkhyAtaloka pramANa pariNAmasthAna hote haiN| paripATI krama se viracita ina pariNAmoM ke punarukta aura apunarukta bhAva kA anusandhAna karanA anuSTi hai / anivRttikaraNa 31, 681, 43, 66kSapa. 24 anukRSTi Page #256 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda pRSTha anudI *** bhanudIrNopazAmanA 249 anubhAga kANDaka- 44; kSa. sA. Ata 4, 10 ( 7 ) paribhASA "anukarSaNamanukRSTiH" arthAt una pariNAmoM kI paraspara samAnatA kA vicAra karanA, yaha anuSTi kA martha hai| dekhA karaNazAnanA kI paribhASA meM akaragopazAmanA kA dUsarA nAma hI anudIpazAmanA hai / pAraddhapaDhamasamayAdo aMtomuhuttarA kAle jo ghAdI ziSpajjadi so aNubhAgakhaMDaya ghAvoNAma | bavala 12/32 dvArA jo ghAta artha -- prArambha kiye gaye prathama samaya se lekara antarmuhUrta kAla ke niSpata hotA hai vaha anubhAga kANDakavAta hai / kANDaka pora ko kahate haiN| kula anubhAga ke hisse karake eka-eka hisse kA phAli krama se antarmuhUrta kAla dvArA prabhAva karanA anubhAga kANDakayAta kahalAtA hU~ / [Sa0 12 / 32 vize0 ] vizuddhi meM aprazasta prakRtiyoM ke anubhAga kA mananta bahubhAga anubhAgakANDaka ghAta dvArA ghAta ko prApta hotA hai| karaNa pariNAmoM ke dvArA zrananva bahubhAga anubhAga ghAte jAne vAle bhAga kANDa ke zeSa vikalpoM kA honA asambhava hai| eka eka antarmuhUtaM meM eka eka anubhAga kANDaka hotA hai / eka eka anubhAga kA paDakotkIraNa kAla ke pratyeka samaya meM eka-eka phAli kA patana hotA hai / karma ke anubhAga meM spardhaka racanA hotI hai / prathamAdi spardhaka meM rUpa anubhAga hotA hai tathA dhAge-Age adhika / vahAM samasta spardhakoM ko zrananta kA bhAga dene para bahubhAga mAtra Upara ke spardhakoM ke paramANuoM ko eka bhAga mAtra nIce ke spardhekoM meM pariNAmAte haiM / vahAM kucha paramANu pahale samaya meM pariskRta karAye jAte haiM, kucha dUsare samaya meM, kucha tIsare meM aise antarmuhurta kAla meM samasta paramANuoMoM ko pariNata karake Upara ke spardhakoM kA prabhAva kiyA jAtA hai| yahAM pratyeka samaya meM jo jo paramANu nIce ke spardhakarUpa parimAye unakA nAma phAli hai| isaprakAra antarmuhurta meM jo kArya kiyA, usakA nAma kANDaka hai| isa anubhAgakANDaka dvArA jina spardhakoM kA abhAva kiyA vaha anubhAga kANDakAyAma hai| eka eka sthitikANDakAta ke antarmuhUrta kAla ke saMkhyAtahajAraveM bhAga pramANa prastarmuhUrta kAla maiM hI eka anubhAga kANDakaghAta ho jAtA hai / la0 sA0 76, 80, 81 Page #257 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda antarakaraNa pUrvakaraNa zrapratipAta pratipadyamAna sthAna prazastopazAmanA zrAgAlapratyAgAsa pRSTha 6 72, 73, 208 kSapa0 60 30 153, 160, 163 5 paribhASA vivakSita karmoM kI avastana aura uparima sthitiyoM ko chor3akara madhyavartI antarmuhUtaM pramANa sthitiyoM ke niSekoM kA pariNAmavizeSa se prabhAva karane ko antarakaraNa kahate hai / ka0 pA0su0 pR0 626 ka0 pA0su0 pR0 752 TippaNa 1 jisa karaNa meM pratisamaya pUrva arthAt asamAna va niyama se anantaguNarUpa se vRddhigata pariNAma hote haiM vaha apUrvakaraNa hai / isa karaNa meM hone vAle pariNAma pratyeka samaya meM prasaMkhyAta lokapramANa hokara bhI bhranma samaya meM sthita pariNAmoM ke sadRza nahIM hote| yaha ukta kathana kA bhAvArtha hai / ja0 0 12 / 234 inheM anubhava sthAna bhI kahate haiM / svasthAna meM pravasthAna ke yogya aura uparima guNasthAna ke zrabhimukha hue jIva ke sthAna ye saba labdhisthAna pratipAta-pratipadyamAna svarUpa anubhava sthAna haiN| arthAt saMyamAsaMyama se girane ke antima samaya meM hone vAle sthAnoM ko pratipAta sthAna kahate haiN| saMyamAsaMyama ko dhAraNa karane ke prathama samaya meM hone vAle sthAnoM ko pratipadyamAna sthAna kahate 1 ina donoM sthAnoM ko chor3akara yarthI samaya meM sambhava samasta sthAnoM ko prapratipAtapratipadyamAna yA anubhaya sthAna kahate haiM / 60 6/277 0 0 13/148 saMyama kI prapekSA bhI aise hI lagAnA cAhiye / la0 sA0 168 kitane hI karma paramANuoM kA bahiraMga antaraMga kAraNavaza udIrayA dvArA udaya meM zranAgamanarUpa pratijJA ko bhaprazastopazAmanA kahate haiN| ghacala 15 / 276 bhaprazasta upazAmanA ke dvArA jo pradezAca upazAnta hotA hai vaha zrapakarpaNa ke liye bhI zakya hai, utkarSaNa ke liye bhI praphya hai tathA zranya prakRti meM saMkramaNa karAne ke liye bhI zakya hai / vaha kevala udayAbali meM praviSTa karAne ke liye zakya nahIM hai | jaya bhagala 13 / 231 ise dezakarakhopazAmanA bhI kahate hai / ka0 pA0 sU0 pR0 708 dvitIyasthiti ke dravya kA apakarSaNa karake usake prathama sthiti meM nikSepaNa karane ko bAgala kahate haiM jaya gha0 a0 pa0 154 prathama sthiti ke pradezoM ke utkarSaraNavaza dvitIya sthiti meM le jAne ko pratyAgAla kahate haiN| ja0 0 a0 pa. 954 utkarSaNa- apakarSaNavaza paraspara prathama aura dvitIya sthiti ke karma paramAgamoM kA viSaya saMkrama kA nAma zraggAla- pratyAgAla hai / P Page #258 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zava pRSTha mAnupUrvI saMkrama 272, 167 pAyuktakaraNa 196 kSapa047' paribhASA mansarakaraNa [navama guNasthAna meM ] kara cukane ke prathama samaya meM mohanIya karma sambandhI sAta pharaNa prArambha hote haiN| usameM se yaha prathama karaNa hai| mathA-strIvedanapusamaveda ke pradeza puMja puruSaveda meM saMkrAnta hote haiM / puruSaveda cha: nokaSAya tathA pratyAkhyAna, papratyAsyAna kaSAya saM0 zodha meM hI saMkrAnta hote haiN| isI taraha saMjyalana koSa tathA donoM prakAra ke mAna mAna saMcAlana meM hI; mAna saMjvalana tathA donoM prakAra kI mAmA saMjvalana mAmA meM hI tathA mAyA saMjvalana aura donoM lobha loma saMjvalana meM hI saMkrAnta hote haiN| yaha prAnupUrvI saMkrama hai| [mAnupUrvo sakama mAnI eka niyata krama meM saMkama] bhAyukta karaNa, udyata karaNa aura prArambha karaNa ye tInoM ekAryaka hai / tAtparyarUpa se yahAM se lekara napusakarveda ko upazamAtA hai, yaha isakA artha hai / ja.dha. 13/ 272 kahA bhI hai-masaka veda kA "pAyuktakaraNa saMkrAmaka" aisA kahane para napusaka veda kI kSapaNA [yA upazAmanA] ke liye udyata hokara pravRtta hotA hai yaha kahA gayA hai 1 / nayadhavalA mUla pR............ "tAdhe ceva esayavedassa AjusakaraNasaMkrAmago" kI jyghvlaa| upazama zreNI car3hane vAle ko mArohaka tathA utarane vAle ko avarohaka kahate haiM ! dhavala 6/318-16 vivakSita prAktana satkarma se usI karma kA navIna sthitibandha adhika hone para bandha ke samaya usake nimitta se satkarma kI sthiti ko bar3hAnA utkarSaNa kahalAtA hai / kahA bhI hai-'vAmmapadesiidavachAvaNamukkaDDaNA' arthAt karma pradezoM kI sthiti ko bar3hAnA utkarSaraNa hai| [dhavala 10/12] amatra bhI kahA hai sthityanubhAgayovRddhiH utkarSaNam" arthAt sthiti va anubhAga meM vRddhi kA honA utkarSaNa kahalAtA hai| [go0 0 gA0 438 kI TIkA] utpAdAnuccheda dravyAthikAnava ko kahate haiN| yaha sattvAvasthA meM hI vinAza ko svIkAra karatA hai| udAharaNArtha-sUkSmasAmparAya nAmaka dasaveM guNasthAna meM antima samaya taka sUkSma lobha kA udaya hai / vahAM para usakI udayavyucchitti batalAI jAtI hai| so yaha kathana utpAdAnuccheda kI apekSA se jAnanA caahiye| jaya gharala' 7/ 301-302; go. ka. gA064 kI bar3I TIkA (tana utpAdAnucchedo nAma dravyA1. yAnI kSapaNA ca upazAmanA; donoM ke hI nandara prAyuktakaraNa zabda prArambha karaNa artha meM prayukta hotA hai / mArohakAvarohaka 257 utkarSaNa 50 utpAdAnuccheda tathA ma.sA. 208 / 23, 61 Page #259 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zava pRSTha udayAdi avasthita 120 guNaraNI prAyAma 245 tathA 283 udayAdi galitAvazeSa 130 guNazreNI prazyAma 283 paribhASA pika:); dhavala 12/457.58 kahA bhI hai-viNAsavisae dogiNa gayA hoti appATANucchedo praNuppAdANUcchedo cedi / vAnI vinAza ke viSaya meM do naya haiMutpAdAnuccheda aura anutpAdAnuccheda / utpAdAnuccheda kA artha dravyApikanaya hai|.... anutpAdAnuccheda kA prathaM paryAyAthikanaya hai / utpAdAnunacheda sadbhAva kI avasthA meM hI vinAza ko svIkAra karatA hai / tathA anutpAdAnuccheda prasad avasthA meM prabhAva saMzA ko svIkAra karatA hai / dhavala 12/457-458 pariNAmoM kI vizuddhi kI vRddhi se. apavartanAkaraNa ke dvArA uparitana sthiti se hIna karake antarmuhUrta kAla taka pratisamaya uttarottara asaMkhyAptaguNita vRddhi ke kramase karma pradezoM kI nijaMrA ke liye jo racanA hotI hai use puNa gheNI kahate haiN| jaina sakSaNAbalI 2/413-414 jitane. niSekoM meM asaMkhyAta guNazreNIrUpa se pradezoM kA nizzeparaNa hotA hai vaha guNazreNI mAyAma kahalAtA hai / yaha guNazreNI prAyAma bhI do prakAra kA hotA haiM / 1 galitAvazeSa 2 avasthita (dekho citra pR0 283 la. sA.) galitAvazeSa guNadharaNI-guNaNI prArambha karane ke prathama samaya meM jo guNazreNI prAyAma kA pramANa thA usameM eka-eka samaya ke bItane para usake dvitIyAdi samayoM meM guNazreNo- prAyAma krama se eka eka niSeka pramANa ghaTatA hA pravazeSa rahatA hai, isaliye use galitAvazeSa guNazreNI prAyAma kahate haiN| udaya samaya se lagAkara guNane po hone para udayAdi galitAvazeSa guNadheraNI kahalAtI hai tathA udayAvalI se bAhara gurigatakama se pradeza vinyAsa ho to udayAbali bAhya galitAvazeSa guNazreNI kahalAtI hai| avasthita guNazreNI-prathama samaya meM guNazreNI kA jitane bhAmAma liye bhArambha kiyA utane pramANa sahita hI dvitIyAdi samayoM meM utanA hI pAyAma rahatA hai, kyoMki jadayAvali kA eka samaya vyatIta hone para uparitana sthiti kA eka samaya guNazreNI meM mila jAtA hai / ( pR0 120) prataH nIce kA eka samaya vyatIta hone para uparima sthiti kA eka samaya guNazreNI meM mila jAne se guNazreNI pAyAma . jitanA thA utanA hI rahatA hai, aisA guNazreNI pAyAma avasthita svarUpa hone se avasthita guNapreNI pAyAma kahalAtA hai| yaha avasthita guNadhesI pAyAma bhI galitAcazeSavat do prakAra kA hotA haiudayAdi pravasthita guNaveNI mAyAma tathA udayAvali bAhya avasthita guNAdhaNo Page #260 -------------------------------------------------------------------------- ________________ { 'na' zabda udI upayoga upazama cAritra pRSTha upasama-upazAmaka ( darzanamoha kI apekSA ) upamamAvalI karagopazAmanA 249 3 71 166 207 249 . ( 11 ) paribhASA bhAyAma | jahAM udayAvali ke Upara prathama niSeka se avasthita guNazreNI racanA ho to vaha udayAvali bAhya avasthita guravaNI zrAya'ma kahalAtA hai tathA vahI udaya paravA samaya se hI zreNI prAyAma prArambha ho jAve to vaha gueArthaNI AvAma, udayAdi kahA jAtA hai / jaise samyaktva kI varSa sthiti satkarma se pUrva udamAvali bAhya galitAvazeSa guNavarSa sthiti saskarma se lagAkara Upara sarvatra udayAdi yavasthita ii thI, kintu guNI AyAma hai ( pR0 111-120 ) aise hI utarane vAlA mAyAvedaka jIva udayarahita lobhazya kA dvitIyasthiti se zrapakarSaNa karake udayAvali bAhya pravasthita guNa zreNI karatA hai / (la-sA0 317 ) samyaktva prakRti ke antima kANDaka kI prathama phAli ke patana samaya se lekara dvicarama phAli ke patana samaya paryanta udayAdi galitAvazeSa guNa zreNI prAyAma rahatA hai / la0 sA* gA0 143 pR0 130 isaprakAra pAroM prakAroM kI guNavariyoM ke udAharaNa prastuta kiye gaye haiM / anyatra bhI guNazreNI - vinyAsa yathA prAgama jAnanA caahie| vizeSa itanA ki zrAyu karma kA hotA / zeSa saba karmoM kA hotA hai / guNazra eNI nikSepa nahIM (dekho karaNIpazAmanA meM ) jisake dvArA upayukta hotA hai usakA nAma upayoga hai| artha ke grahaNa rUpa AtmapariNAma ko bhI upayoga kahate haiM / upayoga ke sAkAra aura anAkAra ke bheda se do prakAra haiM / inameM se sAkAra to jJAnopayoga aura anAkAra darzanopayoga hai / karaNa pariNAmoM ke dvArA niHzakta kiye gaye darzanamohanIya ke udayarUpa paryAya ke binA avasthita rahane ko upazama kahate haiN| upasama karane vAle ko upazAmaka kahate haiM / ja0 0 12/280 sakala cAritra mohanIya ke upagrAma se jo cAritra utpanna hotA hai use upazamacAritra kahate haiM / ta0 sU0 2/3 jisa bhAvalI meM upazama karanA pAyA jAya use upazamAvalI kahate haiM / prazasta maura prazasta pariNAmoM ke dvArA karma pradezoM kA upazAnta bhAva se rahanA karagopazAmanA hai / athavA karaNoM kI upazAmanA ko karagopazAmanA kahate haiM / arthAt nirdhAtti, nikAcita Adi karaNoM kA prabhAsta upazAmanA ke dvArA upazAnta karane ko karopazAmanA kahate haiM / ka0 pA0su0 pR0 708 Page #261 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zaba pRSTha paribhASA karaNopazAmanA ke bhI do bheda hai-deza karaNApazAmanA aura sarvakarapopazAmanA / aprazastopazamanAdhikaraNoM ke dvArA pharma pradezoM ke eka deza upazAnta karane ko dezakaraNopazAmanA kahate haiM / sarva kararaNoM ke upazamana ko sarva karaNopazAmanA kahate haiM / arthAt udIraNA, nipatti, nikAcita Adi pAThoM karaNoM kA apanIapanI kriyApoM ko chor3akara jo prazastIpazAmanA ke dvArA sarvopazama hotA hai, use sarva karaNopazAmanA kahate haiM / kaSAyoM ke upazAmana kA prakaraNa hone se prakRta meM yahI sarva karaNopazAmatA vivakSita hai| ka. pA0 su0 pRSTha 704 vistAra isaprakAra hai-upazAmanA do prakAra kI hotI hai--karaNopazAmanA aura akaraNopazAmanA / unameM se sarva prathama upazAmanA pada kI vyAkhyA karate hue java ghavalA meM (pRSTha 1871-72) batAyA hai ki udayAdi pariNAmoM ke binA karmoM kA upazAnta bhAva se avasthita rahanA isakA nAma upazAmanA hai| yahAM "udayAdi pariNAmoM ke binA" kA artha yaha ki kisI bhI karma kA bandha hone para vivakSita kAla taka udayAdi ke binA tadavastha rahanA isakA nAma upazAmanA hai| yaha upazAmanA kA sAmAnya lakSaNa hai jo yathAsambhava karaNopazAmanA praura prakaraNopazAmanA donoM meM paTita hotA hai / jaya dhavalA meM kahA hai ki prazasta aprazasta pariNAmoM ke dvArA karma pradezoM kA upazamabhAva se sampAdita honA karaNopazAmanA hai pradhavA karaNoM kI upazAmanA kA nAma karaNopazAmanA hai| upazAmanA, nidhatta, nikAcanA prAdi pATha karaNoM kA prazasta upazAmanA dvArA upazama honA karaNopazAmanA hai| athavA apakarSaNa prAdi karaNoM kA praprazasta upazAmanA dvArA upazama honA karaNopazAmanA hai yaha ukta kathana kA tAtparya hai| isase bhinna lakSaNa vAlI prakaraNopazAmanA hai / prazasta aura aprazasta pariNAmoM ke binA jina pharma pradezoM kA udaya kAla prApta nahIM humA hai unakA udamarUpa pariNAma ke binA avasthita rahanA prakaragopazAmanA (anudIrNopazAmanA) hai / yaha ukta kathana kA tAtparya hai| (jayapavalA pRSTha 1872 prathama perA) parantu dezakaraNopazAmanA meM prazasta pariNAmoM ko nimittatA hai / kahA bhI haisaMsAra ke yogya praprazasta pariNAma nimittaka hone se yaha (deza karaNopazAmanA) aprazasta upazAmanA kahI jAtI hai / yaha saMsAra prAyogya praprazasta pariNAma nimi. taka hotI hai yaha prasiddha nahIM hai kyoMki natyantatIva saMkleza se hI praprazasta upapAAmanA, nidhatta aura nikAcanA karaNoM kI pravRtti dekhI jAtI hai tathA kSapaka Page #262 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha paribhASA zreNi aura upAgama zreriNa meM vizuddha pariNAmoM ke nimitta se yaha vinAza ko prApta ho jAtI hai, ataH isakA praprazastapanA hai, isa bAta kI siddhi meM pratibandha kA prabhAva hai| isa kAraNa isa prakAra kI jo aprazasta upazAmanA [ aprazasta pariNAma nimittaka] hai vaha hI "dezakaraNopazAmanA" kahI jAtI hai (jayadhavala pRSTha 1874) isa prakAra eka to aprazasta pariNAmoM ko nimitta kara hotI hai, dUsare kucha karma paramANuSoM meM hI isakA vyApAra hotA hai| aisI dezakaraNopazAmanA yA apAsta upazAmanA sArthaka nAma vAlI hai| kahA bhI hai-prazasta upazAmanA mAdi karaNoM ke dvArA eka deza karma paramANuoM kA udayAdi pariNAma ke para mukhI bhAva se upazAnta bhAva ko prApta honA devakaraNopazAmanA hai| [ja050 1872 caramaperA] yahAM kinhIM karaNoM kA parimita karma pradezoM meM hI upazAntapanA dekhA jAne se isakI dezakaraNopazAmanA saMjJA bana jAtI hai / isaprakAra saMsAra avasthA meM praprazasta upazAmanA, nighatta aura nikAlanA prAdi karaNoM ke mAdhyama se jo parimita karma paramANumoM kA upazAmanArUpa hokara uvaya ke prayogya rahanA vaha deza karaNopazAmanA hai / jabaphi sarvopazAmanA meM samasta karmapuja ko ansamuhUrta ke liye udaya ke ayogya karanA vivakSita hai / yathA-darzanamoha kI apekSA anivRtikaraNa ke prArambhika samaya meM praprazasta upazAmanA, nidhatta, nikAcanA kI vyugchitti hone ke bAda nivRtti pariNAmoM se darzanamohanIya ke samasta pharma paramANa ko antarmuhUrta ke liye udaya ke ayogya karanA sarvopazAmanA hai / yadyapi darzanamoha kA upazAma hone para bhI usameM saMkramakaraNa aura apakarSaNa karA kI pravRtti pAI jAtI hai, phira bhI samasta karma paramANu vivakSita kAla ke liye udaya ke prayogya bane rahate haiM, ataH ise sarbopazAmanA mAnane meM koI bAdhA nahIM hai| isI prakAra cAritra moha kI apekSA anivRtti karaNa pariNAmoM ke prArambhika samaya meM maprazasta upazAmanA, nidhatta aura nikAcita kI pucchitti hokara pranivRttikaraNa tathA sUkSma sAmparAya dvArA sakala cAritramoha ke karma puja ko pantamuhUrta kAla ke liye udayAdi ke prayogya karanA sarvopazAmanA [ sarvakaraNopazAmanA ] hai| isaprakAra prakaraNopamAmanA, dezakaraNopazAmanA tathA sarvakaraNopazAmanA ke bAre meM vistRta kathana paribhASA ke sAtha kiyA gayA / prazasta upazAmanA [prazasta karaNopazAmanA] marthAt sarvopazAmanA yAnI sarvakaraNopazAmanA mohanIya karma kI hI hotI hai| Page #263 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMda pRSTha paribhASA kRSTi 233 kSapa063 kamakaraNa 177 1 jama dhavala mUla pRSTha 1875 tathara ka0 pA0 sutta pR0706 kaSAya kI apekSA paribhASAjisake dvArA saMjvalana kAryoM kA anubhAga sattva uttarozAra kRza arthAt alpatara kiyA jAya use kRSTi kahate haiM / ka. pA. supR0808 yoga kI apekSA paribhASA--pUrva pUrva spardhaka svarUpa se IToM kI paMkti ke prAkAra meM sthita yoga kA upasaMhAra karake jo sUkSma-sUkSma khaNDa kiye jAte haiM unheM kRSTi kahate haiM / ja0 gha0 a0pa0 1243, jana lakSa. 24367 anivRttikaraNa kAla meM mohanIya kA sthitibandha stroka; zAnAvaraNa, darzanAvaraNa maura anta rAya kA sthitibandha tulma; kintu mohanIya ke sthitibandha se asaMkhyAtaguNA tathA nAma-gotra kA sthiti bandha tulya; parantu pUrva se asaMkhyAtaguNA mora vedanIya karma kA sthiti bandha vizeSa adhika hotA hai| jaba isa krama se sthitibandha hotA hai taba ise kramakaraNa kahate haiN| pUrva saMcita karmoM ke malarUpa paTala ke arthAt praprazasta ( pApa) karmoM ke anubhAga spardhaka jisa samaya vizuddha ke dvArA pratisamaya ananta guNe hIna hote hue udIraNA ko prApta hote haiM, usa samaya kSayopazama lamghi hotI hai| cAra anantAnubandhI kaSAya tathA mithyAtva, sampammithyAtva evaM samyaktva prakRti; ina sAta prakRtiyoM ke kSaya se hone vAle samyaktva ko kSAyika samyaktva kahate haiN| sabase choTe bhavagrahaNa ko kSudra bhava kahate haiM aura yaha eka ucchavAsa ke [ saMkhyAta mAvalI samUha se niSpanna] sAdhika aThArahaveM bhAga pramANa hotA huA saMkhyAta prAvaci-sahasra pramANa hotA hai / jaya pavala meM kahA hai ki saMkhyAta hajAra kor3A kor3I pramANa prAvaliyoM ke dvArA eka ucchavAsa niSpanna hotA hai aura usake kucha kama 18veM bhAga pramANa ( 1 vAM bhAga) maha kSallaka bhavagrahaNa (kSudra bhavagrahaNa) kSayopazamalaba 5 kSAyika samyaktva 104 kSudra bhava grahaNa hotA hai / ja0 gha. mUla pRSTha 1630 jina niSekoM meM guNakAra krama se apakarSita dravya nikSepita kiyA jAtA hai arthAt guragoriNAyAma 46 1. zeSa karmoM kI prakaraNopazAmanA tathA dezakaraNopazAmanA to hotI hai| aisA jAno / .. Page #264 -------------------------------------------------------------------------- ________________ + zaba pRSTha catu:sthAnIya anubhAgabandha paribhASA diyA jAtA hai, una niSekoM kA nAma guNaveNI nikSepa hai| una niSeko kI saMkhyA kA pramANa hI guNadheraNI aAyAma hai| prazasta prakRtiyoM kA gur3a, khANDa, zarkarA aura amRtopama rUpa anubhAga dandha patuHrAya mAga bandha kahalAtA hai / aprazasta prakRtiyoM meM "catu:sthAnIya' zabda se nIma, kojIra, viSa aura halAhalopama lenA cAhiye / athavA ghAtiyA kI apekSA latA-dAru-asthi-zaMsa lenA cAhiye / prayat' cAritra mohanIya (cAlisa koTA koTI sthitibandha vAle karma cAlIsiyA kahalAte haiM) mUla aura vRddhi donoM ko milAkara sthiti bandha ke pUre pramANa kA nirdeza krnaa| vivakSita prakaraNameM yasthiti bandha kA yahI tAtparya hai| isameM bAbASA bhI zAmila hai / jam pa0 1912; (yasthitibandha meM bAdhA bhI ginI jAtI hai gha0 11/ cAlIsiyA jasthiti 280,267 105 tIsiyA asacatuSka dUrApakRSTi 107, 116, zAnAvaraNa, darzanAvaraNa vedanIya tathA antarAya ko tIsiyA kahate haiN| arthAt ' trasa, bAdara, paryApta bhaura pratyeka / ' jisa avaziSTa sthiti satkarma meM se saMkhyAta bahubhAgako grahaNa kara sthitikANDakakA ghAta karane para ghAta karane se zeSa banA sthiti satkarma niyama se palpopama ke asaMkhyAta bhAga pramANa hokara avaziSTa rahatA hai usa sabase antima palpopama ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa sthiti satkarma ko dUrApakRSTi kahate haiM / jaya dhavalA pu. 13 pR0 45 tAtparya yaha hai ki jaba sthitikANDakaghAta hote-hote satkarma sthiti palyopama pramANa zeSa raha jAtI hai taba sthitikANDaka kA jo pramANa pahale thA yaha badala kara avaziSTa sthiti-satkarma kA saMkhyAta bahubhAga ho jAtA hai / bhora isa prakAra uttarottara ukta vidhi se sthitikANDakaghAta hote hose jaba sabase jaghanya palyopama ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa sthiti zeSa raha jAtI hai taba vaha "durApakRSTi", isa nAma se pukArI jAtI hai / yaha ghaTate ghaTate prati alpa raha gaI hai, isaliye ise "dUrApakRSTi" kahate haiM / prathakA zeSa rahI isa sthiti se prAge uttarottara pravaziSTa sthiti ke asaMkhyAta bahubhAga asaMkhyAsa bahubhAga pramANa sthiti ko grahaNa kara sthitikANDakapAta hotA isaliye ise "durApakRSTi" kahate haiM / jaya SaklA pu0 13 pRSTha 47 Page #265 -------------------------------------------------------------------------- ________________ r-.. pRSTha paribhASA devacatuSka 18 devagati, devagatyAnupUrvI, baiMkriyikazarIra, baiMkriyikamarIra aMgopAMga: ina cAra prakRtiyoM kA samUha "devacatuSka" kahalAtA hai / bhAvAraNopazAmanA 240 rekho-karopazAmanA kI paribhASA meN| dezaghAtIkaraNa 177 / anivRttikaraNa kAla meM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAma kA bandha jaba deza dhAtirUpa hone lagatA hai, sarvaghAtIrUpa se bandha nahIM hotA taba usako dezaghAtIkaraNa kahate haiN| depracAritra ise saMyamAsaMyama bhI kahate haiM / dezacAritra kA ghAta karane vAlI apratyAkhyAnAvaraNa kaSAyoM ke udayAbhAva se hiMsAdika doSoM ke eka deza viratilakSaNa aNuvrata ko prApta hone vAle jIva ke jo vizuddha pariNAma hotA hai use dizacAritra" athavA saMyamAsaMyamalandhi kahate haiN| dezanAlakvi jIvAdika 6 dravya tathA jIva, ajIba, prAmava prAdika padArthoM ke upadeza kA nAma dekhanA hai / usa dezanA se pariNata prAcAryAdi kI upalabdhiko aura upadiSTa artha ke grahaNa, dhAraNa tathA vidhAramA phI bhakti ke samAgama ko dezanAlabdhi kahate hai| dhavala 6/204 dvitIya sthiti jIva darzanamoha prAdi ke upazama ke samaya aratarakaraNa karatA hai / usa samaya vaha antara ke liye jitanI sthitiyoM ko grahaNa karatA hai usakI "antarAyAma" saMjJA hai| usa patarAya ke nIce jitanI sthiti hai vaha "prathama sthiti" kahalAtI hai| tathA bharatarAya se Upara jitanI karma sthiti hai vaha "dvitIya sthiti,' kahalAtI hai| dvitIyopazama mithyAtva se utpanna hone vAlA upazama samyaktva prathamopazama samyaktva hai| yaha caturtha se saptama gurusthAna taka hotA hai| kSayopazAma samyaktva prAs bedakasamyaktva samyaktva pUrvaka hone vAlA upazama samyaktva dvitIyopazama samyaktva kahalAtA hai| yahI phira cAritramoha kI upazAmanA karane ke liye pravRtta hotA hai, anya prathamopazama samyakvI yA vedaka samyakspI nhiiN| yaha dvitIyopazama samyaktva caturthaguNasthAna se saptamaguNasthAna taka ke kisI bhI guNa sthAna meM sthita jhAyopazama samyagdRSTi manuSya ke utpanna hotA hai / ghabala pu0 1/11: svAmikArtikeyAnuprekSA gA0 484 kI TIkA, mUlAcAra paryApsi madhikAra 12 gA* 205 kI TIkA; ghabala 1/214 anyatra bhI kahA hai-upazama kaNi ke yoga se jisakA moha (varzana moha) upa Page #266 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha dvisthAnIya anubhAga 28 navakasamaya prabaddha 302 paribhASA zAnta ho cukA hai| usake jo moha ke upazama se samyaktva utpanna otA hai vaha dvitIyopazama samyaktva kahalAtA hai / ja. la. 2/566 vidhi la. sA* gA 205 se 218 meM dekhanI caahiye| praprazasta prakRtiyoM kI apekSA "latAndArU" rUpa athavA 'nIma-kAMjIra' rUpa anubhAga / prazasta prakRtiyoM kI apekSA "gur3a, khANDa" rUpa anubhAga dvisthAnIya anubhAga kahalAtA hai| navaka arthAt navIna samayaprabaddha / jinakA bandha hue thor3A kAla huA hai| saMkramaNAdi karane yogya jo niSeka nahIM hue aise nUtana samayaprabaddha ke niSeka kA nAma navaka samayapranata hai / (go0 ka. 514 TIkA) darzanamoha; 1 cAritramohanIya 2 kI upazAmanA prAdi ke samaya vivakSita karma ke aMtima samaya ke bandha ke samaya se lekara carama dvicarama prAdi eka samaya kama do mAvalI pramANa samayaprayA anupamita athavA avinaSTa raha jAte haiN| una samayaprabaddhoM kI nabaka samayaprabaddha saMzA hai| jaise cAritramohanIya upazAmaka ke manivRttikaraNa guNasthAna meM antimasamayavartI savedI ke eka samaya kama do prAvalI pramANa navaka samaya prabaddha anupazAnta rahate haiN| puruSaveda ke / jo prAge mapagatavedI avasthA meM eka samaya kama do mAvalI kAla meM naSTa hote haiM / ( ja. dha0 13/ 287 ) isItaraha jaise mAna kA upazAmaka hai / to usake carama samaya bandha ke samaya eka samaya kama do prAvalI pramANa samaya prabaddha manupazAnta raha jAte haiN| bAkI saba mAnadravya upazAnta ho jAtA hai (ucchiSThAvalI gauNa hai) yaha eka samaya kama do mAvalI pramANa navaka baddha dravya mAyAvedaka kAla ke bhItara eka samaya kama do mAvalIkAla ke dvArA pUrNa rUpa se upazamAye jAte haiM / kyoMki pratyeka samaya meM eka-eka samaya prabaddha ke upAzAmana kriyA kI samApti dekhI jAtI hai / ja. pa. 13/301-302 isI taraha koSa, mAyA, lobha prAdi ke liye bhI prAgamAnusAra kahanA cAhiye / itanA vizeSa hai ki navaka bamva kA bandha kAla se eka prAvalI taka to, bandhAvali sakala karaNoM ke ayogya hone se kucha nahIM hotA tathA bandhAvalI ke bAda unakA upazamana kAla eka prAvalI pramANa hotA hai (isaprakAra eka navaka samaya 1jayaghavala 12/2%8-8. 2 la0 sA0 gA0 262, 266, 271, 276, 280, 265 prAdi Page #267 -------------------------------------------------------------------------- ________________ nikAcanAkaraNa nikSepa 55 paribhASA prabaddha kA do mAvaliyoM dvArA upazama ho jAtA hai) ja. gha0 13/287 carama perA vizeSa hetu la0 sA0 pRSTha 207 dakhanA cAhiye / jo karma udayAdi cAroM ke ayogya hokara (udaya, apakarSaNa, utkarSaNa va saMkramaNa) avasthAna kI pratijJA meM pratibaddha haiM, unakI usa amasthAna lakSaNa paryAyavizeSa ko nikAcanA kahate haiM / ja0 10 13/231, 30 6/269; pa0 6/236 prAdi utkarSaNa mathavA apakarSaNa hokara kama paramANuoM kA jina sthitivikalpoM meM patana hotA hai unakI nikSepa saMjJA hai| utkarSaNa meM avyAghAta dazA meM jaghanya nikSepa kA pramANa eka samaya (ka. pA. su0 pR. 215) ja0 gha08/262 aura utkRSTa nikSepa kA pramANa utkRSTa pAbAdhA aura eka samayAdhika prAvalI; ina donoM ke yoga se hIna 70 koTA-koTI sAgara hai / vyAdhAta dazA meM jaghanya aura utkRSTa nikSepa kA pramANa pAvalI ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai| (la0 sA gA 61, 62 evaM ja0 0 8/253; ja0 10 7/250 tathA jApa08/262) apakarSaNa meM prayAghAtadazA meM jaghanya nikSepa eka samaya kama prAvalI kA vibhAga aura eka samaya pramANa niSeka rUpa hotA hai / ( la* sA0 56 ) tathA utkRSTa nikSepa "eka samaya adhika do prAvalI" se hIna utkRSTa sthiti (70 kor3A kor3I sAMgara) pramANa hotA hai / la. sA. 58 vyAghAta dazA meM utkRSTa nikSepa panta: koTA koTIsAgara pramANa hotA hai / 11 jo karma pradezAma udama meM dene ke liye athavA anya prakRtirUpa pariNamAne ke liye zakya nahIM vaha nighata hai / (dhavala pu09 pR. 235) manyatra bhI kahA hai jo karma apakarSaNa aura utkarSaNa ke praviruddha paryAya ke yogya hokara puna: udaya aura para prakRtisaMkramarUpa na ho sakane kI pratijJArUpa se svIkRta hai usakI usa avasthA ko nighasIkaraNa kahate haiN| [(jaya dhavala 13/231) tathA Savala pu0 16 pRSTha 516 ] 34 / adhaHpravRttakaraNa ke prathama samaya sambandhI pariNAmasthAna ke antarmuhUrta arthAt adhaHpravRttakaraNa kAla ke saMpAtaveM bhAga pramANa kAla ke jitane samaya haiM, utane khaNDa karane cAhiye, vahI nibargaNAkANDaka hai / vivakSita pramaya ke pariNAmoM kA jisasthAna se bhAge manukRSTiviccheda hotA hai vaha nirvagaNAkANDaka kahA jAtA hai / (ja0 10 12/236) niSattIkaraNa nivaMgaraNAkANDaka Page #268 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha nirvyAghAta. 48 paribhASA abhiprAya-pradhaHpravRttakaraNa ke prathama samaya meM jitane pariNAma hote haiM ve maSaHpravRtta karaNa ke kAla ke saMkhyAtaveM bhAga pramANa khaNDoM meM vibhAjita ho jAte haiN| jo uttarottara vizeSa adhika pramANa ko liye hue hote haiM / yahAM para una pariNAmoM ke jitane bhaNDa hue; nirvagaNAkAMDaka bhI utane samaya pramANa hotA hai / jisako samApti ke bAda dUsarA nirvagaMNAkANDaka prArambha hotA hai| prAge bhI isIprakAra jAnanA cAhiye / (ja0 50 12/237 vize0) sthitikANDakaghAta kA prabhAva nirvyAghAta kahalAtA hai / ( apakarSaraNa meM ) ja0 gha08/247 utkarSaNa meM-pAvalI pramANa pratisthApanA kA pratighAta hI yahAM vyAghAtarUpa se vivakSita hai / (ja. va.8 pR. 253) jahAM pratisthApanA epha AvasI se kama pAI jAtI hai vahAM sAkSAta viSayaka utkarSaNa hotA hai / (ja.dha. 8/262) prataH jisa samaya mAvalI pramANa pratisthApanA bana jAtI hai vaha pravyAghAta (niAghAta) viSayaka utkarSaNa kahana lAtA hai| arthAt prakRtibandha myucchitti| kahA bhI hai-'prakRtibandha byucchittirUpa eka bandhApasaraNa" / vizeSa itanA hai ki mithyAdRSTi ke prAyogya labdhi ke samaya 34 prakRtibandhApasaraNa hote haiM (pR. 10) jinameM 46 prakRtiyoM kI bandha-vyucchitti ho jAtI hai|| pRSTha 14 yaha bandhavyuccheda vizuddhi ko prApta hone vAle bhavya bhaura prabhavya mithyAdRSTi meM sAdhAraNa arthAt samAna hai |(dhvl 6 pRSTha 135 se 139) yahA~ (pavalA meM) prakRti bandhApasaraNa kI jagaha "prakRtti bandha vyuccheda" zabda hI kAma liyA hai / prakRti bandha kA krama se ghaTanA prakRtibandhApasaraNa kahalAtA hai / dekho-apratipAta-apratipadyamAna sthAna kI paribhASA meM ! F- prakRtibandhApasaraNa 1. pratipadyamAna sthAna 153 pratipAta sthAna pratyAvalI 216, 208 prayamasthiti .. . / prathamopazama 1, 2, 3 mAvalI ke Upara kI jo dUsarI prAvalI hai vaha pratyAvalI kahI jAtI hai| ja. pa. 13/268-261 dekho-dvitIyasthiti kI paribhASA meN| anantAnubandhI 4 aura mithyAtva, samyagmithyAtva tathA sampaktva ina sAta prakRtiyoM ke upazama se praupazamika samyaktva hotA hai / yaha mithyA dRSTi jIvoM ko hI hotA samyaktva 1 ise dvitIyAvalI bhI kahate haiM / Page #269 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAgda pRSTha paribhASA hai / kyoMki upazama theNI para car3hane vAle vedaka samyagdRSTi jIva yadyapi upanAma samyaktva ko prApta karane vAle hote haiM, kintu usa samyaktva kA "prathamopazama samyaktva" yaha nAma nahIM hai / kyoMki usa sapaNAmaNi vAle ke upazama samyaktya kI utpatti samyaktva se hotI hai| isaliye prathamopazama samyamatva ko prApta karane vAlA jIva mithyAdRSTi hI honA cAhiye / (ghavala 6/206) isIliye to kahA hai ki-sAsAdana samyagdRSTi, sampagmicyAdRSTi mathavA vedaka samyagdRSTi jIva prathamopazama samyaktva ko nahIM prApta hotA hai| kyoMki ina jIvoM ke usa prathamopazamasamyaktva rUpa paryAya ke dvArA pariNamana hone kI zakti kA prabhAva hai / (dhavala 6/206-7) prAyogya viSa kamoM kI sthiti ko antaHkoDAkor3I tathA anubhAga ko dvisthAnika karane ko "prAyogya labdhi" kahate haiN| [ca0 sA0 mA07 pR07] bIsiyA 185 mAma gotra ko bIsiyA kahate haiM / (kyoMki inakI utkRSTa sthiti bIsa koTA koTI sAgara hotI hai / ) varNacatuSka 18 "varNa, gandha, rasa, sparza"; ina cAra nAma karmoM kA jor3A varNacatuSka kahalAtA hai / vizuddhi sabhi 5 kSayopazama labdhi ke hone para sAtA prAdi prazasta (puNya) prakRtiyoM ke bandha yogya jo jIva ke pariNAmoM kA honA hai| vahIM vizuddhi labdhi hai| bisaMyojanA cAroM anantAnubandhI kaSAyoM ko yugapat visaMyojanA hotI hai| visaMyojanA arthAda "apratyAkhyAnAvaraNAdi 12 kaSAyarUpa aura , nokaSAyoM meM se 5 kaSAyarUpa pariNamA denA / " kahA bhI hai---anantAnubandhicatuSka ke skandhoM ke paraprakRtirUpa se pariNamA dene ko visaMyojanA kahate haiM / ja0 gha. 2/218-19 zeSa zeSa meM nikSepa 265, 267 pada galitAvazeSa guNavaNI / sakana cAritra 157 sakala sAvadha ke viratisvarUpa pAMca mahAvata, pAMca samiti maura tIna guptiyoM ko prApta hone vAle manuSya ke jo vizuddhirUpa pariNAma hotA hai use saMyama labdhi yA sakala saMyama (sakaladhAritra) kahate haiM / manantAnubandhI prAdi 12 kaSAyoM kI udayAmAva samaraNa upazAmanA ke hone para yaha utpanna hotA hai| yadyapi pahA bhAra .. saMjvalana aura nau no kaSAyoM kA udaya hai, parantu unake sarvaghAti sparSakoM kA . udaya nahIM rahane se unakA bhI dezopazama pAyA jAtA hai| Page #270 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha sarvakaraNopazAmanA sahAnavasthAna . 62 paribhASA yaha kSAyopazamika sakala cAritra kI apekSA kahA hai| kSAyika sakala cAritra tathA praupazamika sakala cAritra upazama yA kSapaka thegI meM hotA hai| kSAyopamika cAritra pramatta va apramattasaMyata ina do guNa sthAnoM meM hI hotA hai / dekho-karaNopazAmanA kI paribhASA meM isakI bhI paribhASA prAI hai| padArtha kA pUrva meM upalambha (prApti yA sadbhAva) hone para, pazcAt anya padArtha ke sadabhAva se usake prabhAva kA jJAna hone para donoM meM jo virodha dekhA jAtA hai use sahAna vasmArUpa virodha samajhanA cAhiye / jaise zItoSNa / praka0 mA0 pari0 4 bhU. 6 pR. 498 [nirNama sAgara mu0 baMbaI se mudita] isa paribhASA kA spaSTIkaraNa rAjavArtika ke nimna vistRta kayana se ho jAyagA-anuphlambha arthAt prabhAva ke sAdhya ko virodha kahate haiN| virodha tIna prakAra kA hai-vaghyaghAsaka bhAva, sahAnavasthAna, pratibandhya-pratibandhaka / 1 vaghyaghAtaka mAva virodha sapaM aura nevale yA agni aura jala meM hotA hai / yaha do vidyamAna padArthoM meM saMyoga hone para hotA hai / saMyoga ke pazcAt jo balavAna hotA hai vaha nirbala ko bAdhita karatA hai / agni se asaMyukta jala agni ko nahIM bujhA sakatA hai / dUsarA sahAnavasthAna virodha ( jo ki prakRta hai ) eka vastu ko krama se hone vAlI do paryAyoM meM hotA hai / nayo paryAya utpanna hotI hai to pUrva paryAya naSTa ho jAtI hai| jaise, grAma kA harA rUpa naSTa hotA hai aura pItarUpa utpanna hotA hai| pratibanya-pratibandhakabhAva virodha-jaise grAma kA phala jaba taka DAlI meM lagA hai, taba taka phala aura iMThala kA saMyogarUpa pratibandhaka ke rahane se gurutva (mAma meM) maujUda rahane para bhI nAma ko nIce nahIM girAtA hai / jaba saMyoga TUTa jAtA hai taba gurutva phala ko nIce girA detA hai| saMyoga ke prabhAva meM gurutva patana kA kAraNa hai| yaha siddhAnta hai| [athavA jaise dAha ke pratibandhaka candrakAntamaNi ke vidyamAna rahate agni se dAha kriyA nahIM utpanna hotI, isaliye mariNa tathA dAha ke pratibandhaka-pratibandhya bhAva yukta hai / ] rA. vA0 pR. 426 [hindI sAra] (ma.pro. mahendrakumAra nyAyAcArya) evaM SaDdarzana samuccaya kA0 57 pR. 356 arthAt 3 lAkha sAgaropama se 6 lAkha sAgaropama ke madhya / sAgaropamazata sahasa pRthaktva 140 . stibuka saMkramaNa 218, 216 (i) ko sthivukkasaMkamo raNAma ? udayasarUveNa samadviMdIe jo saMkamo so sthitrukkasaMkamo ti bhaNade / arya-udayarUpa se samAna sthiti meM jo saMkrama hotA hai use stibA Page #271 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda pRSTha (ii) (iii) (iv) ( 22 ) paribhASA saMkramaNa kahate haiM / ja0 gha0 13/2016 ka0 pA0su0 pR0 700 TippaNa ( yaha niyama se udayAvalI meM hotA hai aura anudaya prakRti kA hotA hai ) zranyatra bhI kahA hai --- pratudI prakRti ke dalika kA jo udaya prApta prakRti meM vilaya hotA hai use stibuka saMkramaNa kahate haiN| gati, jAti Adi piNDaprakRtiyoM meM se jo anyatama prakRti udaya ko prApta hai usa samAna kAla sthiti vAlI anyatama prakRti meM anudaya prApta prakRtiyoM ko saMkrAnta karA kara jo vedana kiyA jAtA hai use tibuka saMkramaNa kahA jAtA hai| jaise- udaya prApta manuSyagati meM zeSa tIna naraka gati zrAdi kA va udaya prApta paMcendriya jAti meM zeSa cAra jAtiyoM kA / ( janalakSaNAvalI bhAga 3 pR0 1176 sampA0 bAlacandra si0 zA0 ) stibuka saMkramaNa hotA hai / udayAcalI se udayarUpa niSeka ke anaMtara Upara ke niSeka meM anurUpa prakRti ke dravya kA udaya prakRtirUpa saMkramaNa ho jAnA ssiyuka saMkramaNa hai| jaise nArakI ke 4 gatiyoM meM se narakagati kA to udaya pAyA jAtA hai; zranma tIna gatiyoM kA dravya pratisamaya stibuka saMkramaNa dvArA narakagatirUpa saMkramaNa hokara udaya meM zrA rahA hai| kahA bhI hai piDagaI jA udayasaMgamA tIe zraNudayagayAna / saMkA miU veyai jaM eso dhigasaMkAmo || paMcasaM0 saM00 50 gatinAmakarma kI piNDa prakRtiyoM meM se jisa prakRti kA udaya pAyA jAtA hai usake pratirikta grantha tIna gatiyoM kA dravya prati samaya udayagati rUpa saMkramaNa karake udagrarUpa niSeka meM praveza karatA hai / kahA bhI hai- udayAvalI ke andara hI bAhya stibuka saMkramaNa nahIM hotA hai / saptama naraka ke nArakI ke naraka gati ke antima samaya meM anantara agale niSeka meM anudayarUpa tIna gati ke dravya kA naraka gati rUpa saMkramaNa nahIM hogA, kyoMki agale samaya meM narakagati kA udaya nahIM hogA / kintu tiyaMca gati kA udaya hogA / zrataH gati ke antima samaya meM udayarUpa niSeka se zranantara Upara ke niSeka meM jo dravya narakagati manuSyagati devagatirUpa hai vaha stibuka saMkramaNa dvArA tica gatirUpa saMkramaNa kara jAyagA aura tiyaMcagati rUpa meM udaya meM bhAyagA / isIprakAra anyatra bhI lagA lenA caahiye| ( ratana canda patrAvalI patra 7 ) zranyatra kahA bhI hai- dravya, kSetra, kAla aura matra kA anukUla saMyoga na milane !! Page #272 -------------------------------------------------------------------------- ________________ di . pRSTha sthitikANDakaghAta 4, kSapa0 4,1. ( 23 ) paribhASA para uttarakarma prakRti svamukha se udaya meM nahIM pAtI; kintu stibuka saMkramaNa dvArA udayarUpa svAtAtIya karma prakRti meM saMkramaNa ho jAtA hai| jaise krodha ke udaya ke samaya anya tIna (mAna, mAyA, lobha) kaSAyoM kA stramukha udaya na hokara stiduka saMkramaNa dvArA koSarUpa saMkramaNa ho jAtA hai aura isaprakAra una tIna kapAyoM kA dravya koSa rUpa phala dekara udaya meM prAtA hai| vivakSita sthiti samUha kA ghAta karanA dhiti kANDakaghAta hai| yaha eka antarmuhUrta meM niSpanna hotA hai / vivakSita karma kI sthiti meM se Upara kI kucha sthiti samUha ke dravya ko grahaNa kara vizuddhivaza mantamuhUrta kAla dvArA nIce ke sthiti samUha ke paramANuSoM meM milA denA tathA Upara kI sthiti meM sthita sakasa pharma dravya kA prabhAva kara denA sthitikANDaka ghAta hai / jitane kAla meM yaha sthitighAta kA kArya kiyA jAtA hai vaha kAla sthitikANDakotkIraNa kAla kahalAtA hai tathA jitanI sthiti kA nArA karatA hai rigati kAyama: :.; baha dilaNDakAyAma kahalAtA hai| jaise apUrva karaNa ke prathama samaya meM jova ke sthitikANDaka kA prAyAma utkRSTataH sAgaropama pRthaksva pramANa hotA hai / arthAt prathamasamayavartI apUrvakaraNa jIva sthitikANDaka bAta ke liye sthiti samUha ko grahaNa karatA huA utkRSTataH itanI sthiti ko ghAta ke liye grahaNa karatA hai| tathA antarmuhUrta meM niSpadyamAna isa sthitikANDaka ke pratyeka samaya meM jitanA dravya nIce [ adhastana sthitiyoM meM zIta udaya meM prAne vAlI sthitiyoM meM] detA hai, use phAlI kahate hai / isanA vizeSa hai ki prAmu karma kA sthitikANDaka bAta nahIM hotaa| (la. sA. gA0 78; dhavala 6/224) apUrvakaraNa ke kAla meM saMkhyAta hajAra sthiti kANDakaghAta hote haiM / isIprakAra anyatra bhI yathAgama sthitikANDakaghAta kA astitva jAnanA cAhiye / sthitikANDakaghAta ke binA karmasthiti kA ghAta asambhava hotA hai| (cavala 12/49) isanA vizeSa hai ki kevalI samudghAta ke samaya; 8 samayoM meM se lokapUrA samudghAta taka ke 4 samayoM meM eka eka samaya meM eka eka sthiti kANDaka ghAta hotA hai / yaha mAhAtmya samudghAtakriyA kA hI hai| anyatra eka samaya meM yaha kArya nahIM . hotaa| (kSapaNAsAra gA0265 pR0202|| sthitibandha ke apasaraNa (krama se ghaTanA) ko sthiti banghApasaraNa kahate haiM / (apasaraNa = ghaTanA) vizeSa ke liye dekho labdhisAra gA* 39 tathA kSapaNAsAra +sthitibaMdhApasaraNa 1. gA0365 tathA ja.50 mUla pR0 1.51 Page #273 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra avataraNa sUcI [ TokAyAmuddhRtagAthAsUciH ] pRSTha gAthA kA prArambhika aMza: ___ anyatra jahAM prAI haiM : tipiesayA chattIsA tipipAsahassA sattayataM micchata jamasaddahaNaM 67 dhavala pu0 14 pR0 362 gA0 20; go0 jI0 123; bhAvapAhuDa gA0 26 dhavala 14 pRSTha 362 gA0 19 jaya dhavala 12 pR0 333; bhagavatI pArAdhanA 56; jaina lakSa: 3/116 ka0pAsu0 gA0 101 pR. 633; jayapavalA 12/311 ka.pAsu0 gA0 66 jayaghavalA 12/ 307 ka0pA0suru gA0 105 pR. 635; jamaghavalA 12/317; dhavalA 6/242 ka0pA su0 gA0 1.4 pR0 635; jayaSavalA 12/316 kalpA0su. gA0 100 pR. 633; jayadhavalA pu. 12 michasa paccamo khalu micchatavedaNIyaM kamma sammattapaDhamalaMbhassa 69 sammattapahamalaMbho samvehi didivisesehi Page #274 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisAra -vizeSa zabda sUcI 246 115, 255 152, 160 104 prakaraNopazAmanA akarmabhUmija bhagurulaghucatuSka pragrasthiti 31, 44 100 anupazAnta anubhayagata (sthAna) anubhAgakANDakavAsa anubhAgabandhApasaraNa anubhAgasatkarma anubhAgaspardhaka anuyogadvAra anusaMdhAna antadIpakanyAya prajaghanya pratisthApanA 10. 34 224 antarakaraNa 66, 177 prantara kAla 147, 146 pratpantAbhAva praSastana kRSTi pradhastana poSavizeSa apapravRptakaraNa madhaHpravRttadezasaMyata adhaHpravRttasaMkramaNa adha:pravRttasaMyata pradhyAna anantAnubandhicasuruka anabhigRhIta manavasthAdoSa : anAdimithyAdRSTi anAnupUrvI saMkramaNa anivRttikaraNa 158 124, 134 47 86,0 antarAyAma anta:koTAkoTisAgara apakarSaNa-utkarSaNa bhAgahAra apakarSaNa-bhAgahAra apakRSTa dravya apakRSTAvaziSTha apunaruktabhAva apUrvakaraNa apUrvakRSTi apUrvavRddhi apratipAta-apratipadyamAna aprazastopazAmanA abadAyuSka abhigRhIta prakriyAkAripanA 228 276 anukRSTi 115, 182, 251 anuskIryamA anudIeM anutkRSTa anudIgopazAmanA anupapatti 32. 34 173, 174 246 25 246 204 Page #275 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 3, 158 paddhaM pudgalaparAvartana / alabdhapUrva alpabahusvadaNDaka abarohaka avibhAgI praticcheda pravimarzaka navedaka athadvAnabhAga bhaSTAMka 257 222, 152 25 / 240 utkRSTa sthiti sattva uttara (caya) 226 uttaradhana utpAdAnuccheda 208, 206, 217 udayAdiavasthita guNane riNa pAyAma 120 udayAdi guNazreNI 113, 126 udayAbhAva udayAvali bAhya 106 udIraNA udorNa udghATita 253, 981 ulanA jvalanA kAla upayoga uparimasthiti upazama "zA" 246 bhAgAla 72, 208 72, 208 prAgAla-pratyAgAla mAnupUrvI saMkramaNa Antarika sthitiyAM mAbAdhA 306 18, 138 mAyAma 196 upazamakaraNa mAyuktakaraNa yArohaka pAvalI-pratyAvalI mAhAraka catuSka 257 253 173 26 212 upazamakAlakSaya nibandhana upazamAvali upazAmaka ubhamadravyavizeSa urvaka 71 ISanmadhyamasaMksezapariNAma 212, 111 UhApoha ekAntAnuvRddhi saMgrasa ucchiSTAvali utkarSaNa utkRSTa anubhAga bandha utkRSTa anubhAga sattva utkRSTa karma saMcaya utkRSTa pradeza satva utkRSTa sthiti bandha Wn. praudapakabhAva " " 8 / karapa Page #276 -------------------------------------------------------------------------- ________________ camadhana karaNa labdhi karmaskandha kaSAyaprAbhRtagrantha kRtakaraNIyakAla .158 288 127 cAlIsIyA pUNisUtra cetanAkAra kRtakRtyasamyaktva kRptayugma 46 7. makaraNa kSayopazama kSAyikasamyaktva kSAyopayAmika jaghanya bhamubhAga sattva aghanya pradeza sattva jaghanya muktAsaMkhyAta jaghanya sthitibandha jaghanya sthitisattva ja-sthitibandha jAtismaraNa jAtyantara jinabimbadarzana jinamahimA darzana zubhava 254 kSudra bhavagrahasa 226 Der3ha guNahAni gaccha galitAvazeSa galisAvazeSa guNazreNI muga zreNI guNazreNi pAyAma guNaNi vinyAsa gurapazi zIrSa guNasaMkamaNa guNahAnisthAnAntara. 130, 266 31, 77 45, 46 282 124, 126 44, 177 tadubhayapratpayika (bAyopAmika) tIsiyA asacatuka Han daNDaka guNAMza dIyamAna 124, 234 guriNavakAza gopurayAkAra 112 punargi 107, 116, 185 124, 234 catuHsthAnIya catuHsthAnIya yavamadhya dUrApakRSTi dRzyamAna devacatuSka vaSidarzama dezakaraNopazAmanA caya 226 / Page #277 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " " dezaghAtikaraNa dezanA dezAnAlabdhi dezasaMyamalabdhisthAna dezAmarza dezopazama dolAyamAna vittIya sthiti dvisthAnIya 36, 74 17 164 dharmazcavamA 128 140, 273 nayakaprabaddha 288 226 paMcama lamdhi para prakRtisaGkrama 152 parasthAna-pralpabahutva parAvartamAna paripATI krama parivartamAna 70, 173 parihAravizuddhisaMyama paryavasAna parva (zreNiyAM) pazcAdAnupUrvI punarukta puSpadanta-bhUtavalI pUrvakRSTi pRthaktva prakRticatuSka prakRtibanyavyucchiti pratidhAta pratipakSa svarUpa 186 pratipadyamAnagata pratipAta pratipAtagata pratibaddha 289 pratibhAga 218 pratmAgAla pratyAli prathamasthiti prathamopazamasamyaktva pradezapuja pramaya 6 / pravizamAna 153 152, 160 navakabandha nikAcanAkaraNa nikAcita nikSepa nidhattIkaraNa nipatita niravazeSa nirAsAna ninibandhanapanA nirmalasUtra nilepa nirvagaNAkANDa niyaghiAta prarUpaNA niSiAta viSayaka niSeka bhAgahAra niSThApaka naisargika prathamopazama samyaktva 253 152, 16. 275 23 72, 208 208, 216 70, 173 :44, 126 226 121 Page #278 -------------------------------------------------------------------------- ________________ dvai prAstabhAva prasthApaka prAyogya prAyogyalabdhi phAli baddhayuSka badhyamAna bandhaparAyatana bandhApasaraNa hita bAdarakR STikaraNa bIsiyA bhajanIya bhayadvika bhavakSayanibandhana madhyaghana madhyama kRSTi madhyama khaNDa mahAdaNDaka mithyAea nimittaka miSyAnuSThAna yativRSabhAcAryaM yathAsyAta cAritra lakSapRthaktvasAgara "pha" "" 12 "ya" "" : ( 26 da 53 4 19 45 26 17 176 10 50 221 185 102 17 253 56, 227 240 224 20 101 258 164 280 labbakama labdhisthAna varga vargaNA varNacatuSka vAkyazeSa vikalacatuSka vidyAta bhAgaddAra vidyAtasaMkramaNa viparItAbhiniveza viparyAsa viprakRSTa vimarzaka svarUpa viloma krama vizuddhi labdhi vizeSa ( caya) viSamasthiti vedaka vedaka samyagdRSTi vyAghAta vyApAtaviSayaka vyApRta moha zakti sthiti zatapRthaktva zalAkA Anabha zreNi vyavahAra fing"! "za" 247 152, 153, 154 222 221, 223 17 100 107 286 75, 170 271 1, 148 3 271 Ming 33 164 25 75 81 50 158 108 ** 10 60 64 226 Page #279 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAMzayika 221 SaTakhaNDAgama SaTsthAnapatita gayA sAvadha sUkSmakRSTikaraNa sUkSmasAmparAya kSapaka saMmamAsaMyamaguNa saMyamAsaMyamalabdhi saMvegasampanna stibuka saMkramaNa sthitikANDakapAta sthitikANDakorakIraNA kAla 144, 143 158 3, 218, 219, 260 31, 44,50 311 164 250 saGkramAvalI saGa kleza sadRzadhana samakAlabhAvI samasthiti sarvakaraNopazAmanA sarvopaNama saMvedI sahAnavasthAna sAgaropamazatasahasrapRthaktva sAdimiSyAdRSTi sAmAyika chedopasthApanA saMyama 87,66 21. 62 140 sthitikhaNDAyAma sthitibandhApasaraNakAla sthitibandhotsaraNa sthitisatkarma sparSaka stanapAna mAnasa svasthAna alpabahutva svasthAna saMyamI 257, 21 129 221, 222, 223, 224 166 36, 74 26 164 Page #280 -------------------------------------------------------------------------- ________________ labdhisArasya gAthAnukramaNikA pA.saM. gAthA x 30 :54 12 | gA. saM0 gAthA 162 prabare viradANe 8. asuhANaM payaDINaM | 223 asuhANaM rasakhaMDa65 mahavAvali gadavarahidi " 78 pAugavajjANaM Thidi prAU paDiNiramaduge 123 pAdimakaraNadAe 122 mAdimakaraNadvAe mAdimaladdhibhavo jo 132 107 106 136 135 133 113 118 226 95 246 115 247 148 prajaharaNamaNukkassa prajahaNSamaNukkassa aTTa-apuNNapadesu vi aDavassAdo uri prahavasse uvarimmi aDavasse ya ThidIdo aDavasse saMpahiyaM aDavasse saMpahiyaM ariNayaTTI bhaddhAe aNimaTTikaraNa paDhame praNiyaTTissa ya paDhameM praNiyaTTI saMkhaguNo aNupuzvI saMkamaNaM praNiyaTTI saMkhejjA maNubhayagAeMtaraja aNusamayo baTTaNaya athiramasubhajasaparadI prazAkhae paryato amara ThidisattAdo pravaravaradesalasI bhavarAjeTAbAhA pravarAdo carimesima pravarAdo varamayiM abarA micchatiyaddhA avaro desavAraNe mavare bahugaM devi hu 58 24 134 15 255 ukkassadidi baMdhiya ukkassadidi baMdhe 167 ukkassadidi baMdho 107 adaihalAeM udaye 146 udayahi prokkaTTiya 133 udayAsamAvalimhi ya 312 udayAraNaM udayAdo 254 305 udayAdibhavadidagA 106 143 udayAdilidasesA udayAlissa dacvaM 234 udayAvalissa bAhi 297 245 udayillA paMtaraNa 28 udaye udasaghAdI 167 uvaNeu maMgalaM 232 | 25 uri sama uskorai 22e 112 184 376 290 56 180 165 22 142 180 185 288 Page #281 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pR.saM. 222 125 RE gA.sa. gAmA 205 uvasamacarivAhimUhA javasamasammattatA uvasamasammata vari 361 upasamakSa puSa uvasAmago ya sanco 342 upasAmaraNA gipattI 174 uvasaMtaddhA duguNA 303 upasaMtapaDhamasamaye 308 uvasaMte paDivaDide 116 ucahisahassaMtu 21 gA.. gAyA 284 prokkar3ida igibhAga 142 mokkalida bahumAge modaragakohapar3hame 322 modaragakohapaDhame 323 podaragapurisapaDhame prodaramamAepaDhame 320 modaragamArApaDhame 316 modarabAdarapadame 317 prodaramAyApahame prodaramAyApar3hane 313 bhodarasuhamAdIe 344 podarasuhamAdIdo 67 bhodariya tado bidIyA 243 26. 6 262 256 284 76 le 252 200 265 230 eiMdiya didIdo ekkebakaDhidikhazya 161 eto uri virade 57 etto samajaNAvaliH 26 edehiM vihINAeM 85 emaTTidikhaMDukkora 251 eya sakusayaveda 219 evaM pamattamiyara 330 evaM pallAsakhaM 232 evaM parale jAde 76 ekaviha saMkamaNa 250 evaM saMkhejjemuThidi 206. 166 202 176 166 t34 277 156 aMtarakadapaDhamAdo aMtarakadapatamAdo aMtaraphadAducaNNA aMtarakararaNAduvari aMtarapasabhAdu kame aMtarapaDhame praSNo aMtarapaDhame patte aMtarahedukkIrada aMtimarasakhaMDukko aMtimarasakhaMDukkIraNa aMtokoDAkor3I aMtokoDAkor3I ... / aMtokor3Akor3I . aMtokor3Aphor3I . . . 72 61 195 245 63 178 66. mokkaDDida nimAge 73 prokaDDidamhi ya daidi 104 . omaphadidaigibhAga- . G 0 jaka - . ma | 65 | 227 .. Page #282 -------------------------------------------------------------------------- ________________ atokisi ke pR. saM. gI. saM. gAthA . . 34. aMsomuhasakAlA .aMtomujhuttakAle aMtomuTuttakAlaM 2 aMtomuhattamaca aMsomuttameta aMtomuhattameta aMtImuhasamesa pR. saM. / gA. saM. gAthA * 26 | 37. guNaseThI guNasaMkama 143 / 55 guNasedIdIhAma. 106 / 314 guNasedIsatyedara .. 7 257 21. 268 bAditivAraNaM ziyamA pAditisAda miccha 385 . 276 / 315. 3125.. 286 286 154 kadarakaraNasammakhavaraNA 336 kamakaraNaviNaTThAdo kammamalapAla sattI 147 karaNapaThamAdu jAvaya 346 karaNe madhAparate 296 kiTTi suhumAdIdo 366 kiTTIkaraNa himA 262 kiTTIkaraNa dvAe 263 kiTTIyaddhAcarime 27. kohadugaM saMjalaega kohalsa padamadvidI 303 kohoSasAmAddhA 241 : 300 rahapaDaNamohacarima 386 ghApara prapubbapanamo ghaDapaDaNamohapatama 386 caDaNe gAmadugAraNaM 347 ugodarakAlAdo 370, cabAdaralohassa ya 38. caDa mANasa ya NAmA paDamA apuvassa ya 382 camAyamAekoho ghaDamAyAvevatA cadimiccho samNI 381 caratatiya avarabaMdha carimaNisemokka carimAbAhA taso 145 carima phAli diNe carime savve khaMDA 144 carimaM phAli dedi du pavatA 302 212 271 . 49. 281 204 khapauvasamavisohI khabagasuhamassa carime khujjalaM gArAe 130 "ga" 136 126 khavvaravapayatyo guNasevisaMkhabhAga guNasevIe sIsaM gugaseDhIguNasaMkama ___44 | 337 jatto pAye hodi . 277 Page #283 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 232 296 151 / 246 46 gA.saM. gAthA 255 jatto pAye hodi hu . 123 jatya prasaMkhejjAeM jadi goupacavisesaM 346 jadi maradi sAsaNo so jadi vi prasakhejjANaM 150 jadi saMkilesajatto 127 jadi hodi guriNadakammo jamhA urimabhAvA 35 ) jamhA heThimabhAvA 355 jassudayeNArUDho jassudayeNArUko jassudayeNa ca caDido . jAvaMtarasa ghucarima jevarididibace . 05 51 2 31 274 261 299. 31 200 pR saM. gA. saM. gAthA 259 vari asaMkhArapaMtima . | 262 Navari ya pu vedassayU 123 326 evari ya NAmadugANaM raNAmadugaveyaNIya NAmadhubodaya bArasa 56 .. kleivamaditthAvaraNa 111 eiTThavago saTThANe "ta" 64 takkAle bajjhamANe 334 takkAle mohariNayaM 261 237 tatkAle veriNayaM 368 - tagguNasevI ahiyA 172 41 taccarima ThidibaMdho 263 taccarime pubaMdho saTThANe Thidisatto 177 tattakkAle dissa 341 tatte aNiyaTTissa ya 123 tatto prabhavvajogaM 164 tatto udadhi sahassa ya 196 vattozubhayAraNe 183 206 tatto tiyarAvihiNA 62 tatto dityAvaNage 44 165 tatto parivajjagayA 147 4 tatto padamo mahimo 172 195 tatto ya sRhumasejama 141 tattha asaMkhejjaguNaM 288 196 tatya ya paDivAdagayA 14 tattha ya par3ivAdagayA 153 - 390 tappaDamiidasattaM 80 123 250 222 . ThidikhaMDaya tu khaiye 388 ThidikhaMDama tu carima ThidikhaMDANukkIraNa 226 ThidivaMghapuSasagade 239 ThidibaMdhasahassayade 228 ThidivaMghasahassagade 257 hidibaMdhAraNasaraNa ThidivaghosaraNaM puraNa 175 hidirasaghAdo gasthi 208 Thidisattamapumvaduge 162 170 204 u . 35. paratiriyakkhavaNarAuna 16 eratiriyAraNaM propo 17 paratiriye tiriyaNare. .. . 314 Page #284 -------------------------------------------------------------------------- ________________ wing M gA. saM. 371 - 348 362 220 13 235 387 1 19 215 234 235 236 18 307 241 23 22 327 361 260 256 174 31 168 159 gaNyA samAmavedadA tassammattaddhAe Ae prabhAvasajAe tAhe carimasado tikaraNabaMdhIsaraNaM faragujjovo vima tIde baMdhasahasse tIsaca upamo te va codasapadA sevevekArapadA terA paraM hAyadi vA tettiyamette baMdhe tettiyamete baMdhe tetiyamese baMdhe te terasavidimeNa ya sirasaTTA to desaghAdikaraNA taM dugunI taM suraka "th" thI praNa same paDha zrI udayassa ya evaM zrI uvasamidAnaMtara zrImadvAsaM khejjadi "tU" davaM zrasaMkhagui tinAu tityAhAra duvihA caritaddhi dUrAkiTTipaDhamaM ( pR. saM. w 287 32. 296 w d 190 312 14 16 176 185 177.110 189 189 14 JE 193 RE 18 268 295 206 205 5 146 25 .143 25 ) gA. saM. 2 146 176 353 163 207 165 te; 366 375 383 376 *** 201 377 194 196 168 44 285 74 282 179 86 273 61 gAthA deva sakAru deve devamaNu deso samaye samaye do i dasarA mohavaNA dasarA mohAMNaM soma dasarA mohe vide "gha" pacarime gahaNAdI paDapaTThaSi paDaraNassa prasaMkhANaM paDaraNassa tassa dugurNa pAripaTTi yaddhA pariparimANA parivajja jagadurga paDavaDavara guDhI parivAdamA micche paDhivAdAdI tidiyaM vAdagavaravaraM paDasamayapariNAmA pacisamayamasaMkhaguNa paDilamagamasaMkhagurNa Disamaya mokkaDDu di padamaThidibhaddha se maTThadi khaMDukkI paTTi diyA padamadisIsAda paThamA guNasaMkrama pu. saM. 17 131 148 290 1104 137 2cb 11.41 163 268 305. 309 305 32 163 306. 160 163 1-55 32 '223 61 61 220 149 71 214 or Page #285 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pR. saM. | mA. saM0 gAthA 76 112 puravaM siramavihiNA . | 352 pukoSodaya caliya / 364 pukohassava udaye / 324. pusajalaNidarANaM >> 315.... bAdarapaDhameM kiTTI 295 kAdaralohAdiThiI m 18. 216 * 62 219 gI. saM. gApA 16- paDhamApuvyajahaSNa 52 paDhamApukharasAdo ... 267 paDhamAvede saMbalasANa. 268 paDhamAvedo tivihI.... 12 paDhame pakro pallo. 48 paDhame sara para 46 . padame karaNe paDhamA 46.. paDhame carime samaya 267, paDhame carime samare 225H pahame chaThe carime paDhame sadhve vidiye paDhamo madhApavattI 77 parama pravaradvidi. padama ba vidiyakaraNa 2020 parihArassa jahaNa 161. palidovamasaMtAdo palidovamasaMsAdo 120 pallaThidido variH pAtassa saMkhabhAgo parasastra saMkhabhAga palsassa saMkhabhAga 152 pallassa saMkhabhAga pallassa saMzabhAga 24. pugaravi madiparibhogI 266 purisassa uttaragavarka 264 purisassa ya paDhamadvidi purisAdINucchidaI 302 purisAdo lohagayaM . 325 purise du praNa vasaMta 41 291 261 261 216 110 214 275 210 / 72 majjhimadhAmavarahide / 275 mArapadugaM saMjalaega276 mArAssa ya paDhaThidI 274 mANasa ya maThivI 356 mAsAditiyANa daye 355 mANodayeNacaupajido 356 mAhodayeNa caDido . 271 mAyadurga saMjalasA 280 mAyAe paDhauThadI mAyAe paDhaThidI 107 mizcaNathImAtimuragar3a micchasamissasamma. minchayadavesabhiSaNe 58 micchatimaThidilaMDo micchata vedaMto 26 minchassa carimaphAli 206 1.1 micchAiTI jIro 208 124 micchiTaThAvari 157 minche khavi samma 243 mincho desavarikta 267 / 171 miccho dekhacarizaM 36. 73 144 Page #286 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zrImannemicandra siddhAnta paravartI viracita kSapaNAsAra (karmakSaparaNa bodhinI hindI TokA samanvita) sampAdaka sva.ba.pa. ratanacandra mukhtAra sahAranapura (u.pra.) Page #287 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "prakAzakIya nivedana" digambara jaina sAhitya meM sarvaprathama grantharUpa se sUtranibaddha lipibaddha saiddhAntika kRti SaTakhaNDAgama sUtra hai / jinheM ghara senAcArya taka (paramparA se hrAsonmukha rUpeNa) prAgata bhalpatama eka deza aMgajJAna ko svayaM dharasenAcArya se prApta kara puSpadanta-bhUtabalI prAcAryadvaya ne grantha rUpa meM surakSita kiyA thaa| lagabhaga inhIM ke samakAlIna guNa gharAcArya ne kaSAyapAhur3a nAmaka grantha gAthAsUtra meM nibandha kiyA thaa| inhIM do granthoM para dhavala-jayadhavala evaM mahAdhavala (mahAbandha) TIkAeM vistArapUrvaka vIrasena svAmI ne likhI haiM / inhIM ke AdhAra se zrImannemicandra siddhAnta cakravartI prAcAryadeva ne cAmuNDarAya . ke nimitta gommaTasAra (jIvakANDa-karmakANDa) tathA labdhisAra-kSapaNAsAra granthayo kI racanA kI hai| jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA kalakattA se lagabhaga 40 varSa pUrva saMskRta TIkAoM evaM paM. ToDaramalajI kI hindI TIkA sahita zAstrAkAra rUpa se ye nantha prakAzita ho cuke the| vartamAna meM ye grantha anupalabdha bhI the tathA inakI hindI TIkA DhuDhArI bhASA meM thI / ataH mAdhunika hindI se paricita adhyetAmoM ko ima granthoM ke svAdhyAya kA yathocita lAbha nahIM mila pA rahA thA / isI ko dRSTipatha meM rakhate hue pa. pU. prAcArya zrI zivasAgarajI mahArAja kI smRti meM sthApita granthamAlA se cAroM anuyoga sambandhI grantha prakAzana yojanA ke antargata karaNAnuyoga se sambandhita ina granthoM kA prakAzana bhI pichale ma.6 varSoM se nirantara cala rahA hai / nemicandrAcArya dvArA viracita triloka sAra grantha kI mAdhavacandra vidyadeva dvArA ravita saMskRta TIkA sahita prA. vizuddhamatI mAtAjI dvArA vicita hindI TIkA ke prakAzana se granthamAlA ne nemicandra bhAratI kA prakAzana prArambha kiyA thA aura usa bhAratI ke hI grantha gommaTasAra karmakANDa kA prakAzana prAyikA prAdimatI mAtAjI kI hindI TIkA sahita sabhI do varSa pUrva hI huA hai| prAyikAdvaya bhAcArya zrI zivasAgarajI kI hI dIkSita viduSI ziSyAeM haiN| aba nemicandra bhAratI kA tattIya caraNa labdhisAra-kSapaNAsAra ke rUpa meM prakAzita ho rahA hai| prastuta grantha kI TIkA karaNAnuyoga marmajJa sva. a. paM. ratanacandajo mukhtAra sahAranapura nivAsI ne kI hai / paMDitajI ne granthamAlA se prakAzita hone vAle anya kaI anthoM kA bhI sampAdana kiyA hai / trilokasAra aura gommaTasAra karmakANDa kI TIkAnoM kA vAcana bhI mApake sAnidhya meM hI humA hai| gommaTasAra karmakANDa kI vAcanA ke avasara para pa pU. prA. ka. zrI zrutasAgarajI mahArAja ke Page #288 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sAnnidhya meM jaba pApa pAye the usI samaya zrImAn seTha rAmacandrajI koThArI jayapura nivAsI ko pravalatama preraNA se labdhisAra-kSapaNAsAra ke prakAzana kA nirNaya paM. ratanacandrajI se hI navIna TIkA karAkara karane kA huaA thA / tadanusAra eka varSa ke nirantara athaka parizrama se sva. mukhtAra sA. labdhisAra aura kSapaNAsAra ko TIkA karake cAturmAsa prabAsa meM nivAI san 1976 meM puna: pa. pU. prAcArya kalpa zrutasAgarajI mahArAja ke sAnnidhya meM upasthita hue / vAcanA ke pazcAt cU ki paM. ko svayaM bhAvanA thI ki pahale kSapaNAsAra kA prakAzana ho kyoMki isakI TIkA maiMne jayaghavala kI mUla prAkRta TokA ke usa bhAga ke prAdhAra se kI hai jisakI abhI taka hindI TIkA prakAzita nahIM huI hai / ataH usI ko pANDulipI kA kArya prArambha mAnAzAlAbAra kI gAlipi kA punanirIkSaNa bhI unhIM ne kara liyA thA / labdhisAra kI pANDulipi kA vAcana unhIM ke ananyatama ziSya zrI javAharalAlajI siddhAntazAstrI (bhINDara) ne prA. ka. zrI zrutasAgarajI ke samakSa ho kiyA hai / isa prakAra paM. dvArA viracita TIkA ke prakAzana kA saMkSipta itihAsa hai| atyanta kheda hai ki aneka aparihArya kAraNoM se hama sva. mukhtAra sAhaba ke isa parizramapUrNa kArya ko unake samakSa mUrtarUpa nahIM de ske| trilokasAra kA evaM gommaTasAra karmakANDa kA prakAzana unake samakSa ho cukA thA, kintu gommaTasAra karmakANDa kI prastAvanA, zuddhipatra evaM pariziSTa prAdi hI ve banA pAye the bAinDiga sahita prati ve nahIM dekha sake / labdhisAra-kSaparaNAsAra kI prastAvanA bhI ve TIkA vAcana ke samaya hI likha cuke the ataH usI ko yahAM unhIM kI bhASA meM prakAzita kiyA gayA hai| eka viziSTa bAta aura nivedana kara denA cAhatA hUM ki gommaTasAra karmakANDa kI TIkA vAcana ke samaya hI gommaTasAra jIvakANDa kI bhI TIkA likhane kA nirNaya ho cukA thA, tadanusAra labdhisAra-kSapaNAsAra ko TIkA vAcana ke anantara hI unhoMne jIvakANDa kI TIkA ko likhanA prArambha kara diyA thA athaka parizrama karate hue likhI jAne vAlI isa TokA ko ve apane maraNa se do dina pUrva taka likhate rahe, kintu ve use pUrI nahIM kara pAye / antima 37 gAthAoM ko TIkA bhavaziSTa raha gaI thI jise unhIM kI bhAvanAnusAra unake ananyatama ziSya bhINDara nivAsI zrI javAharalAlajI siddhAnta zAstrI ne hI kii| usa TIkA kI pANDulipi kA kArya cala rahA hai zIghra hI usake prakAzana ke liye bhI granthamAlA prayatnazIla hai / AzA hai sva. mukhtAra sA. kI ukta kRti kA bhI zIghra hI prakAzana prArambha kiyA jA skegaa| atyanta harSa kA viSaya hai ki prastuta grantha ke prakAzana meM sampUrNa pArthika sahAyatA isa grantha ke prakAzana meM pradhAna preraka zrImAn rAmacandrajI koThArI ne hI pradAna kI hai / bhApa dhArmika vicAroM se yukta natI zreSTho haiM, sAtha abhIkSNa svAdhyAyI bhI haiM / labdhisAra-kSapaNAsAra grantha prAyako rucikara bhI thA isa grantha kA svAdhyAya prApa svayaM bhI do-tIna bAra kara cuke the| Page #289 -------------------------------------------------------------------------- ________________ anta meM maiM apane ko anya samajhatA hUM ki vArdhadha kI avasthA meM mujhe ina siddhAnta granthoM ke prakAzana kA maMgalamaya suavasara prAcArya zrI zivasAgara granthamAlA ke mAdhyama se prApta humA / sva. mukhtAra sA. kA maiM atyanta kRtajJa hUM ki jinhoMne nemicandra bhAratI prakAzana yojanA ke antargata trilokasAra evaM mommaTasAra karmakANDa kI TIkAoM kI vAcanA-sampAdanAdi meM amUlya sahayoga diyA tathA labdhisAra-kSapaNAsAra, gommaTasAra jIvakANDa kI TIkA likhakara madhyetA samAja ko upakRta kiyA hai / dravya pradAtA zrImAn rAmacandrajI koThArI kA bhI maiM atyanta prAbhArI hUM, jinhoMne prastuta grantha ke lie prAthika bhAra vahana kiyA hai aura tattva jijJAsuoM ko lAbhAnvita kiyA hai| dravyapradAtA kI bhAvanA ko dekhate hue isa grantha kA mUlya svAdhyAya rakhA hai| mAzA dai svAdhyAyojana seTha sA. kI isa udAratA kA pUrNa lAbha leNge| anta meM bAkalIvAla priNTarsa kA bhI mAbhAra mAnatA hUM ki grantha mudraNa kA kArya atyanta tasparatA se kiyA hai| sAtha hI presa karmadhAro bhI dhanyavAdAha haiM jinhoMne grantha kA sundara mudraNa kiyA hai / nemIcandajI bAkalIvAla tathA unake suputra gulAbacanda evaM bhUpendrakumAra bhI jainadarzana ke granthoM kA mudraNa pratyanta sundaratA se evaM parizrama se karavAte haiN| bra. lADamala jaina Page #290 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastuta grantha ke TIkAkAra ___ lavitrasAra-kSapaNAsAra karagAnuyoga kA epha prAkRtagAthAbaddha grantha hai| isameM kula 653 gAdhAnoM dvArA karmasiddhAnta kA sUkSma vivecana kiyA gayA hai / isameM samyagdarzana tathA samyakacAritra kI utpatti kA digdarzana hai| prapaMca yaha hai ki prathamopazamasamyaktva, kSApikasamyavasva, dezasaMyamalabdhi [saMyamAsaMyama], sakalasaMyamalabdhi [sakala saMyama yA sakala cAritra), cAritra moha kI upazAmanA, cAritramoha kI kSapaNA, kevalI-samudghAta evaM yoganirodha kA isameM karaNAnuyoga ke anusAra sUkSma prarUpaNa kiyA gayA hai / isa grantha kI racanA zrI cAmuNDarAya ke prazna ke nimitta se paramapUjya nemicandrAcArya dvArA huii| grantharAja zrI jayadhavalA isa grantha ke sRjana kA mUla bhAdhAra rahA hai / zrI jayaghavalA koI 60 hajAra zloka pramANa mAnA jAtA hai, jo hindI manuvAda sahita koI 15 athavA 16 bhAgoM meM chapakara pUrNa hogaa| isake 13 bhAga to chapa cuke haiN| pravaziSTa bhAga chapa rahe haiM isa jayadhavala ke lagabhaga eka tRtIya bhAga ke sArarUpa meM labdhisAra-kSapaNAsAra kI racanA huI hai| zrI paramapUjya nemicandrAcArya siddhAnta cakravartI myArahavIM zatAbdI ke prAcArya the| [ja la. bhAga 1 pRSTha 18 granthakArAnukramaNikA] inake guru prabhayanandi the| [prastuta grantha, gA 652] ye [nemicandrAcArya] vIranandi, guru indranandi evaM guru kanakanandi prAdi munIzvaroM ke samakAlIna the| [la. sA. kSa. sA. 652 evaM go. ka. 366] isa grantha para pUrva meM saMskRtavRtti tathA hindI meM paNDita pravara ToDaramalajI dvArA TIkA likhI gaI hai| isI grantha para abhIkSNa svAdhyAyI zrImanta seTha rAmacandrajI koThArI ke dvArA abhivyakta manobhAvanA ke bala para paramapUjya zrutasAgarajI mahArAja ko viziSTa preraNA se pU guruvarya sva. ratanacanda mukhtAra sA. ne prastuta hindI TIkA likhI hai / jisakA prAdhAra mukhyataH jayadhabalA rahA hai / maiM isa avasara para pratisaMkSepa meM pUjya guruvayaM ke bAre meM kucha likhanA prAvazyaka samajhatA hUM sahAranapura zahara ke bar3atallAyAdagAra mohalle meM julAI 1602 IsvI meM zrI dhavalakItijI ke ghara para baraphIdevI mAtA ke garbha se prApakA janma huaa| vidyAdhyayana evaM bAlyAvasthA pAra karake yathAkAla prApa vakAlAta (mukhtArI kAma) karane lage / varSoM taka mukhtAro kA kArya karake 31 maI san 47 ko prApane vakAlAta kA kArya samagrarUpa se chor3a diyaa| Page #291 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saa ( 5 ) zrI bhAgIrathajI varNI kI prareNA se zrApa svAdhyAya kI ora prAkRSTa hue / isake bAda yathA samaya zrAdhyAtmika saMta pUjya zrI kSu. gaNezaprasAdajI varNI nyAyAcAyeM se ApakA samparka huA / unhIM kI preraNA se gurujI ne 18 zrAvakAcAra granthoM kA abhyAsa kiyA tathA unase [pujya varNIjI se] dvitIya pratimA ke vrata aMgIkRta kiye / jabase vakAlAta kA kArya chor3A tabase Apa pratidina nirantara svAdhyAya meM lIna rahate the / nitya 8 se 12 ghaNToM taka svAdhyAya kara lete the| aisA abhIkSNa jJAnopayogI maiMne gRhasthoM meM to kahIM nahIM dekhA / zrApakA svAdhyAya atyanta stutya thA / yadyapi zrApa aMgrejI va urdU ho par3he the, parantu zrAzmabala se evaM jinavANI mA~ kI sevA ke prasAda se Apane hindI, saMskRta va prAkRta meM bhI praveza pA liyA thaa| kisI bhI guru se niyamita rUpa se par3hakara jJAna-lAbha lene kA avasara Apako nahIM prApta huA, arthAt zrApa svopArjita jJAnI the / raat saur kI abhIkSNatA ke kAraNa alpa samaya meM hI prApane koI 200 digambara jaina zAstroM kA sUkSma svAdhyAya kara liyA tathA sApa kRSNa samaya meM eka zIrSastha karaNAnuyogajJa ke rUpa meM bhArata meM mAne jAne lage the | dhavalA, jayaghavalA tathA mahAghavalA kA adhyayana to zrApako zratisUkSma evaM bejor3a thaa| ina tInoM granthoM ke zrApa pAraGgata boddhA the / ina granthoM ke anekoM sthala prApako kaNThastha the| zrI badrIprasAdajI sarAvagI, paTanAsiTI ne Thoka hI kahA hai "vartamAna meM prakAzita dhavalA, jayaghavalA evaM mahAbavalA granthoM meM gambhIra va sUkSma adhyayana karake hajAroM azuddhiyAM sva. pra. ratanacandajI ne pakar3I thiiN| kahAM kitanA viSaya chUTa gayA thA, kahAM para kitanA jyAdA hai saba unake pAsa noTa thA / " san 1954 se anta taka ApakA "zaMkA samAdhAna - stambha " jaina saMdeza evaM jaina gajaTa meM AtA rahA thaa| jisase hajAroM svAdhyAyI mumukSu lAbhAnvita hote the| akhila bhAratIya di. jaina zAstrI pariSad ke bhApa 4 varSoM taka [ 1665 se 69 ] madhyakSa bhI rahe the / ApakA samparka viziSTa rUpa se pa. pU. sva. zivasAgarajI mahArAja ke saMgha se rahA thA / parama pUjya zivasAgarajI mahArAja ke dibaMgata hone ke pazcAt bhI pa. pU. bhA. ka. zrutasAgarajI mahArAja ke saMdha se ApakA samparka jIvanAnta taka banA rahA thA / paramapUjya zrutasAgarajI mahArAja evaM unake saMgha ko preraNA se jIvana ke antima do-tIna varSo meM prApne valatraya Adi ke AdhAra para labdhisAra-kSapaNAsAra tathA jovakANDa kI TIkAeM likhIM, jo siddhAntagranthoM ke svAdhyAyIjanoM ke liye pratIva lAbhAspada siddha hogo / bar3e saubhAgya kI bAta hai ki bhINDara meM sasaMgha paramapUjya A. ka. zrutasAgarajI mahArAja kA padArpaNa huA tathA saMgha se merA naikaTaya bar3hA 1 phalasvarUpa mujhe labdhisAra-kSapaNAsAra kI vAcanA [ pa. Page #292 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 6 ) pU. AcAryakalpa zrI kI pradhAna sannikaTatA meM evaM vardhamAnasAgarajI mahArAja zrI ke sAtha ] kA suavasara milA / hamane isameM yathAbodha apanI pratibhA kA pUrA upayoga kiyaa| aba labdhisAra-kSapaNAsAra to chapakara taiyAra hai tathA jIvakANDa kI guruvaryakRta TIkA kI pra esakApI [ pANDulipi ] ho rahI hai| pa. pU. zrutasAgarajI mahArAja kA akathanIya sahayoga, prastuta grantha ko vAcanA Adi meM na hotA to yaha kArya nahIM ho sakatA thA / pUjya guruvayaM labdhisAra--kSapaNAsAra kA TIkA kArya to pUrA kara cuke the tathA kSapaNAsAra unakI upasthiti meM hI chapa cukA thA, parantu labdhisAra presa meM nahIM gayA thaa| usakI to pra esa kApI bhI banAnI zeSa thI / labdhisAra-kSapaNAsAra kI taraha ve jovakANDa kI TIkA pUrI nahIM kara pAye the / ve 666 gAthAoM kI TIkA likha cuke the / arthAt antima 37 gAthAoM kI TIkA likhanI avaziSTa raha gaI thI ki dinAMka 28-11000 ko sandhyA ke ghara baje itara zarIra ko chor3akara divaMgata hue / hAM ! abhIkSNajJAnopayogI, nirIha tathA jJAna va tyAga ke samanvaya se yukta vaha satpuruSa zraba kahAM ? aba to unako kRtiyAM hI unakI smArikAeM haiN| pUjya gurujI ke liye kahe gaye katipaya vidvAnoM evaM zrImAnoM ke udgAra - 1. zrImAn sva. . paM ratanacandra mukhtAra, sahAranapura vAle kararaNAnuyogarUpI nabhamaNDala ke udIyamAna mArtaNDa the / gaNita kA Apako itanA jJAna thA ki jo bhAja ke gaNita ke pI0 eca0 DI0 ko bhI nahIM hogA / paramaviduSI pR0 105 zra0 vizuddhamatIjI [ trilokasAra, trilokasAra dIpaka Adi siddhAnta granthoM ko TIkAkartrI ] 2. caturanuyoga ke avagama ko prApta ba0 ratanacandrajI kI sAdhanA utkRSTa thI / 3. DaoN0 paM0 0 pannAlAlajI sAhityAcArya sAgara ( M.P.) sAde aura tyAgamaya jIvana vAle satpuruSa sva0 0 ratanacandrajI karaNAnuyoga ke adhikArI vidvAn the / siddhAntAcArya paM0 kailAzacandrajI si. zAstrI, kAzI 4. sva0 bAbujI ratanacandrajI mukhtAra samatApUrNa vidvattA aura vidvattApUrNa samatA ke dhanI the / avasahasra pRSTha pramAraMga janendra siddhAnta koza aMso amara kRti ke nirmAtA kSu0 jinendra va jI y Page #293 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 7 ) lIna 5. donoM bhAI [ bra0 ratanacandrajI tathA ba0 nemicandajI'] bhAjIvana nirantara svAdhyAya paM0 tanasukhalAla kAlA, muMbaI rahate the 1 6. jIvanadAnI, zrutasevI sva0 paM0 ratanacandrajI digambara zAstroM ke jIte-jAgate koza the / paM0 kanhaiyAlAlajI lor3hA, jayapura 7. jinheM meM apanA guru mAnatA thA, ve pU0 svargIya ratanacandra isa zatAbdI ke paM0 banArasIdAsa, paM0 ToDaramala, paM0 daulatarAma hI the / zrI zAntilAlajI kAgajo, dillI mukhtAra sA. kA jIvana avirata, dezavirata aura mahAvratiyoM ke liye vaha nidarzana hai [ moDala hai ] jo ki paMcamakAla meM nibha sakatA hai pro0 khusAlacanda gorAvAlA, bhadainI kAzI vastutaH ke caturanuyoga - pAragAmI zIrSastha vidvAnoM meM se eka the| unake dvArA likhI gaI prastuta grantha kI yaha TIkA sarvopayogI siddha hogii| isI bhAvanA ke sAtha unako "vandana" karatA huA maiM apanA vaktavya pUrA karatA hUM / javAharalAla pitA motIlAla jaina vagatAvata 8. sAr3iyA bAjAra, girivara pola bhaNDara [ rAja0 ] 313603 1. 0 nemicandajI mukhtAra abhI jIvita haiM / mApa bhI apane agraja ke samAna sAdhAraNa jJAna ke dhanI haiN| saralatA va nispRhatA to bhApakI, mamyatra dekhane ko nahIM milatI / jagat ke bAgha brADambara se virakta evaM mahAn mAdhyAmika haiN| Apa meM agraja kI pratibhA ke hI darzana hote haiM / - javAharalAla * unake bAre meM sabhI vidvAnoM-zrImAnoM ke mata likhane para to prativistAra ho jAyagA, zrataH isa bhaya se ukta ghATha mata hI likhe haiN| zeSa 'mukhtAra smRti grantha se jAne jA sakeMge / Page #294 -------------------------------------------------------------------------- ________________ - in jIvana paricaya seTha sA. zrI rAmacandrajI bhIsA (bar3ajAtyA) koThayArI-jayapura - zrI rAmacandrajI koThyArI kA janma catra zuklA navamI (rAmanavamI) saM. 1961 meM huaaa| bhApake pitA zrI joharIlAlajI koThyAro the| prApakaM pUrvaja jayapura rAjagharAne meM koThayArI pada ko alaMkRta karate pAye the, isI kAraNa prApa bhI koThacArI khlaaye| yadyapi mApane rAjagharAne meM sevA nahIM kI thI kintu vaMzaparamparAgata rAjakIya sevA hone se sabhI parivAra vAle koThyArI kahalAne lge| vaise Apa di. jaina dharmAnuyAyI khaNDelavAla jAti meM bhIsA (bar3ajAtyA) gotra meM utpanna hume haiM / ___ jaba mApa 7-8 mahIne ke hI the usa samaya bhApake pitA zrI joharIlAlajI kA svargavAsa ho gayA thaa| prApaphe bar3e bhAI zrI gulAbacandajI koThyArI the kintu unhoMne inako pRthaka kara choTo avasthA meM hI apanA ghara kA bhAra vahana karane ko majabUra kara diyA / yadyapi usa samaya prApakI avasthA choTI hI yo tathApi sAhasa aura parya ne inakA sAtha nahIM chor3A aura kuzAgra buddhi ke kAraNa tathA vAk paTu hone se grApa apane vyavasAya meM nipuraNa ho gaye / jo bhI kArobAra kiyA saccAI aura ImAnadArI se kiyA jisase ApakI sAkha va prasiddhi bAjAra aura vyApAra meM pragAr3ha rUpa se jama gii| ___ usa samaya cAMdI kA vyApAra saTTe ke rUpa meM kAphI joroM para thA aura rAjamAnyatA bhI milI huI thI va isake liye buliyana bhI kAyama ho cukI thI / bar3e-bar3e vyApArI vaidha rUpa se cAMdI kA saTTA karate aura kAphI dhana kamAte the / isa vyApAra meM inako bhI kAphI lAbha huaa| rAda dina datta vitta hokara isa vyApAra meM dhana ke sAtha nAma bhI kamAyA, buliyana ke prApa sammAnanIya sadasyoM kI ginatI meM prAne lage / yadyapi bhAja saTTA banda ho gayA aura yaha vyApAra maba nAmamAtra ko bhI nahIM hai phira bhI Apa buliyana meM sammAnanIma pada ko alaMkRta karate haiN| mApakI pravatti dhArmika rahI hai| sadA mandiroM aura ghAmika saMsthAoM meM mAnA jAnA, unako caMdA denA. unakI dekharekha meM ruci rakhanA tathA samaya-samaya para unake kAryoM meM aArthika sahAyatA denA inakI pAmika ruci kA paricAyaka hai| isI ke pariNAma svarUpa prApako kaI saMsthAnoM ne sammAnanIya pada dekara apanA gaurava mAnA hai| zrI digambara jaina saMskRta kAleja meM mApane pUrA chAtrAvAsa banavAyA jisakA upabhoga kAleja ke par3hane vAle chAtra prAja bhI karate haiM paura karate rheNge| __ pApako zAstra par3hane kA vyasana hai, isI se prApako dhArmika tatvajJAna tathA paurANika jaina sAhitya kA mAmika zAna hai| choTe dIvAnajI ke mandira meM prApane varSoM zAstra prabacana kiyA hai, jisase siddha hotA hai ki prApakI svAdhyAya meM kAphI ruci rahI hai / Page #295 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jisa prakAra prApako svAdhyAya se prema hai usI prakAra svAdhyAyI baMdhu proM se bhI prema hai| pApa muni saMghoM kI bhakti meM bhI sadA se ruci lete Aye haiN| koI bhI tyAgI, vratI, pratimAdhArI, sAdhu santa jaba bhI mAte haiM mApa unakI sevA sunna SA meM nirata ho jAte haiM aura unakI tana mana dhana se caryA karate haiN|' ' - - - . -..- saMvat 2008 meM zrI 108 prAcArya zrI bIrasAgara jI mahArAja ke saMgha se 108 zrI zivasAgarajI mahArAja va zrI sumatisAgara jI mahArAja va 3 AryikA mAtAjI phulerA se cAturmAsa pahale padamapurI darzana kara jayapura padhAre usI avasara para Apake parama mitra zrI gulAbacandajI loMgyA (bAda meM muni dIkSA lekara pUjya 1. zrI jayasAgarajI ke nAma se prasiddha huye) ne pApake caur3A rAstA sthita bhavana meM pAhAradAna diyA thaa| sabhI sAtru evaM sAdhviyoM kA niratarApa pAhAra bhI humA thA isa avasara para pApake zuddha jala kI pratijJA nahIM thI prataH bhApa kRta kArita prAhAra na dekara mAtra anumodana svarUpa pAhAra hI de sake the tathA mana praura vacana se hI apanA upayoga lagA sake the| jaba saMgha phulerA cAturmAsa hetu gamana kara rahA thA taba vaha bhAkaroTA meM vizrAma hetu ThaharA thA taba mApa bhAkaroTA gaye the aura mahArAja zrI ke samakSa zuddha jala grahaNa karake prAhAradAna dene kI pAtratA prApta kI thI aura phira phulerA jAkara cAturmAsa meM saMgha ko prAhAra dAna dekara apanI manazA pUrNa kI thii| prApake hRdaya meM mUni saMgha kI sevA ke utkaTa bhAva jAgRta ho cuke the isI kAraNa prApane jaba saMgha cAturmAsa pUrNa kara jayapura mAyA taba saMgha ko zrI bra. lAThamalajI kI preraNA se sammeda zikhara kI yAtrA karAne ke mApakai bhAva utpanna hue paura prAcArya mahArAja se saMgha ko sammeda zikhara le jAne kI anumati caahii| mahArAja zrI ne bhI mApako samartha evam dharmAnurAgI thAvaka samajhakara saMgha ko yAtrA karAne kI anumati pradAna krdii| isI pravasara para prApane cAMdI ke zAbdika vyApAra arthAta saTTA karane kA tyAga kara diyA jisase sabhI ne prApakI sarAhanA kii| __yAtrArtha gaye saMgha meM paramapUjya prAcArya mahArAja zrI 108 zrI vIrasAgarajI mahArAja to pramukha the hI sAtha meM 108 zrI AdisAgarajI mahArAja, 158 zrI zivasAgarajI mahArAja, 108 zrI sumatisAgarajI mahArAja, 1.8 zrI dharmasAgarajI mahArAja, 105 zrI elaka padamasAgarajI mahArAja tathA 105 prAyikA zrI vIramatI mAtAjI, 105 zrI sumatimAtAjI, 105 zrI pArzvati mAtAjI, 105 zrI indumati mAtAjI, 105 zrI siddhamati mAtAjI, 105 zrI zAntimati mAtAjI, 105 AyikA zrI kunthumati mAtAjI, 105 kSu. zrI majitamati mAtAjI, 105 zu. zrI anantamati mAtAjI, 105 zu. zrI guNamati mAtAjI, zrI pra. lAumalajI, zrI bra. kajoDImalajI, zrI bra. sUrajamalajI, zrI. cAMdamalajI, zrI a. rAjamalajI (vartamAna zrI 108 bI majita sAgarajI mahArAja) va 15-20 brahmacAriNI bAiyAM Adi saMgha meM upasthita the| ina sabhI sAdhu sAdhviyoM kA saMca brahmacArI zrI lADamalajI ke vizeSa sahayoga se rAste kI sabhI atizaya kSetroM ko yAtrA karate huye sAnanda sammeda zikhara pahuMcA / mApane isa avasara para dila kholakara apane dravya kA sadupayoga kiyA aura saMgha kI sevA kA lAbha liyA / saMdada 12, 13 paura 14 meM svAniyA jayapura meM hone vAle cAturmAsa meM bhI mApakA sakriya sahayoga saMgha Page #296 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ko milaa| Apane isa avasara para prAhArAdi kA dekara tathA anya sabhI prakAra kI sevA sudhU SA karake apane dharmAnurAga kA paricaya diyA jimavANI se prApakA vizeSa prema hone se prApane pAzyanAtha bhavana meM sarasvatI bhavana banavAyA jo jina. vAraNI ke pracAra-prasAra meM kAphI yogadAna de rahA hai| prAcAryakalpa zrI 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja ke cAturmAsa meM zrI . lAimalajI kI preraNA se pApa saMvat 2030 ke cAturmAsa meM padamapurA (bAr3A) meM 25 phuTa UMcI khaDagAsana pratimA sthApita karAne hetu use makarAnA meM tayAra karA rahe haiN| zrI . lADamalajI ke vizeSa sahayoga se prApane caghisAra evaM kSapaNAsAra kI TIkAyeM chapAyo haiM jo svAdhyAya premiyoM ko dharma lAbha de rahI haiM / prApane apane jIvana meM tIna vivAha kiye aura tInoM se hI santAnotpatti huI / aApake 6 putra evaM cAra putriyAM haiN| jinake nAma kramazaH zrI prakAghAcanda, zrI ghamma kumAra, zrI santakumAra va zrI padamakumAra, zrI tRptikumAra evam rAjakumAra lar3ake haiM aura zrImatI munAdevI, zrImatI svarNalatA, zrImatI maNimAlA evam zrImatI anilA ye pAra putriyAM haiN| prApako dharmapani zrImatI ratana devI haiM jo dharma meM prApakA pUrNa sahayoga karatI haiN| zrI 108 zrI zivasAgarajI mahArAja evam zrI 108 zrI zrutasAgarajI mahArAja ko satpreraNA se mi, prathama bhAdavA sudI 2 saM. 2012 meM prApane pa. pU. prAcArya mahArAja zrI 108 zrI zAnti sAgarajI mahArAja se do pratimAyeM dhAraNa kI jo sAnanda nibha rahI haiM / pratimAmoM kA nirvAha inakI dharmapremI parina ke kAraNa hI samajhanA cAhiye jo inako sabhI prakAra kA sahayoga pradAna karatI hai| isa prakAra zrI rAmacandrajo koThadhArI apanI 80 varSa kI avasthA meM apane putra evaM pautroM se sampanna parivAra ke sAtha apane dharma dhyAna ko sAdhate huye sAnanda jIvana yApana kara rahe haiM / bhApako guru bhakti tathA jinendra bhakti sadA vRddhiMgata ho yahI hamArI hArdika kAmanA hai / iti zubham / mivedaka-gulAbacanda jaina, jaina darzanAcArya ema.e. jayapura Page #297 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prastAvanA tIrthakara bardhamAna svAmi kI divyadhvani se ni:sRta, gautama gaNa ghara dvArA sUtra nibaddha 'zruta' thata kevalI paramparA meM antima zru ta kevalI bhadrabAha taka akSaNNa rUpa se prApta hotA rahA / isase pUrva bhI 23 tIrthaMkaroM, evaM videha kSetrastha sImandharAdi tIrthaMkaroM kI divyadhvani meM bhI vahI prarUpaNa huaA jo vardhamAna bhagavAna kI vANI meM humaayaa| itanA hI nahIM anantAnanta bhUtapUrva tIrthakartA tIrthaMkaroM kI vANI meM bhI usI prakAra prarUpaNa hamA hai| kahane kA tAtparya yaha hai ki-cAroM ghAtiyA karmoM kA kSaya ho jAne para bharata, airAvata aura videha kSetra ke sabhI tIrthakaroM ko kevala jJAna hotA hai| kevalajJAna hone para samavasaraNa kI racanA hokara yathAkAla divyadhvani prakaTa hotI hai| sabhI kevala zAniyoM kA kevalajJAna sarvotkRSTa avibhAgI-praticcheda vAlA hone se ekarUpa hai| divya dhvani kevala jJAna kA kArya hai|' prataH sabhI tIrthaMkaroM kI divyadhvani ekarUpa hotI hai, isoliye prAgama apauruSeya tathA pranAdi hai / tIrthaMkara bhagavAna mAgama ke kartA nahIM haiM, vyAkhyAtA haiN|' pravAha rUpa se anAdi hone ke kAraNa divyadhvani nyUnatA aura pradhikatA se rahita hotI hai / isa prakAra anAdi pravAha rUpa se calA mAyA zrata bhadrabAhu 1 ta kevalI taka dvAdazAMga rUpa meM prApta thA usake pazcAt hrAsonmukha vaha na ta jJAna paramparA se prAMzika rUpa meM zrI guNadhara bhaTTAraka evaM zrI gharasenAcArya ko prApta thaa| vahI prAMzika jJAna gharasenAcArya se yuSpadanta-bhUtabalI prAcAryadvaya ko prApta humA aura unhoMne use sUtra rUpa meM nibaddha kara diyA jise SaTkhaNDAgama ke rUpa meM prAja bhI jAnA jAtA hai| tathA guNadharAcArya ko jo prAMzika jJAna prApta thA use unhoMne 233 gAthAnoM meM kaSAyapAhur3a rUpa se nibaddha kiyA hai| yadyapi guNadharAcArya ne kaSAyapAhur3a ke prArambha meM pandraha adhikAroM ko 180 gAthAmoM meM nibaddha karane kI pratijJA kI hai, kintu isameM 233 gAthAeM haiN| isake atirikta cUlikA meM do gAthAeM aura haiN| dUsare adhikAra meM 180 gAthAnoM kI pratijJA ke anusAra zeSa 53 gAthAmoM ko kitane hI vyAkhyAnAcArya nAgahasti AcArya kRta mAnate haiM, kintu kaSAyapAhur3a ke ina gAthA sUtroM para vIrasena svAmi ne apanI 60000 zloka pramANa TIkA kI hai / ve ina sabhI 233 gAthAoM ke racayitA guNadharAcArya ko hI svIkRta karate haiM / 233 gAthAeM sUtra gAthAeM haiM / ye 233 gAthA prAcArya paramparA se mAtI huI prAyamaMca aura nAgahastI bhAcArya ko prApta huI / prAcArya yugala ke pAdamUla unhIM 233 gAthAoM ke artha ko bhalI-bhAMti zravaNa karake pravacana 1. tatra manobhAve tarakAryasya vayaso'pi na sattvamiti cenna, tasya jaankaarytvaat| pa. pu.1 pR. 258 / satyeSamAgamasyAyaudaSayatvaM prasajatIti ces na, sAyabAsakabhAvana parNa-pama-paMktibhizca pravAharUpeNamA pauruSematmAbhyupagamAt (pa. pu. 15 pR. 286) / anidvAreNaikasya prAharUpaiNA pauruSeyarUpAgamasyAsatyatva virodhAt / pa. pu. 1 pR. 195 / prapauvaSayatveno'mAviH siddhAnta: (dha. pu. 1 pR.76) pravAharUpeNApauruSeyatvatAtIrthakuvAdayo'sya vyAkhyAtAra eva na kattari iti (pa.pu. 1 pR. 349) 4. hoNAhipabhAvirahiya (ja, dha. pu. 1 pR. 65; pa. pu.1 5. 61) Page #298 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vatsala prAcArya zrI yativaSabha ne una gAthAnoM para rigasUtroM kI racanA kI / kaSAyapAhar3a grantha kI racanA kA mUlasrota dRSTivAda aMga ke 14 pUrva rUpa bhedoM meM pAMcaveM pUrva ke bAraha vastu adhikAroM meM 20 prAbhUta haiM, una 20 prAbhUtoM meM se tIsarA pejjadosa pAhur3e hai arthAt tRtIya prAbhUta ko avalambana kara hI kaSAyapAhu grantha kI racanA huI hai| __isa nantha meM 15 adhikAra hai aura una pandraha adhikAroM meM mAtra mohanIya kama sambandhI kathana kiyA gayA hai zeSa sAta karma sambandhI kathana nahIM pAyA jAtA hai| pandraha adhikAroM meM se 10 veM adhikAra meM darzana moha kI upazAmanA, gyArahaveM adhikAra meM darzana moha kI kSapaNA, bArahava adhikAra meM saMmayAsaMyama labdhi, terahaveM adhikAra meM cAritralabdhi, caudahaveM adhikAra meM cArizramoha kI upazAmanA aura pandraha adhikAra meM cAritramohaH ko kSapaNA kA vivecana hai / 10 se 15 taka ina chaha adhikAroM ke NisUtra se zrI nemicandra siddhAnta: cakravartI ne labdhisAra-kSaparaNAsAra prantha kI racanA kI hai| jova, pudgala, dharma, adharma, prAkAza aura kAla ye chaha dravya isa lokAkAza meM sarvatra vyApta haiN| pudgala dravya kI 23 vargaNAeM haiM, jinameM se prAhAravargapA, tejasavagaMgA, bhASAvagaMNA, manovargaraNA aura kArmaNavargaNA ina pAMca vargaNAoM ko jIva apanI yogazakti ke dvArA grahaNa karatA hai| pudagala vipAkI zarIra nAmakarma ke udaya se mana-vacana-kAya se yukta jIva kI kamoM ko grahaNa karane meM kAraNabhUta zakti yoga kahalAtI hai / ' karma vargagAeM pATha prakAra kI haiM-jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya, mohanoya, Ayu, nAma, gotra aura antarAya / inameM se jo jJAnAvaraNIya ke yogya dravya hai vahI mithyAtvAdi pratyayoM ke kAraNa pAMca jJAnAvaraNIya rUpa se pariNAmana karatA hai anya rUpa se pariNamana nahIM karatA, kyoMki vaha anya ke ayogya hotA hai| isI prakAra sabhI kamoM ke sambandha meM kahanA caahie| antara kA abhAva hone se kAmaMgavagaraNA pATha prakAra kI haiM aisA upadeza nahIM pAyA jAtA hai| karma aura prAramA kA paraspara saMzleSa sambandha hokara do pane ke tyAga pUrvaka ekarUpatA ho jAnA so bandha hai| nizcayanaya meM na bandha hai na mokSa hai, kyoMki bandha va mokSa paryAya haiM; aura nizcayanaya paryAyoM ko grahaNa nahIM karatA hai / zrI kundakundAcArya deva ne samayasAra grantha meM bhI kahA hai gavi hodi appamatto Na pamatto jANamo du jo bhaavo| evaM bhagati suddhaM pAbho jo so u so ceva // 6 // --nizcaya naya se jIva na to apramatta (mukta) aura na hI pramatta (saMsArI) hotA hai| eka jJAyaka bhAva hai, vaha vahI hai| prataH nizcayanaya meM na saMsAra arthAt karmabandha hai aura na hI mokSa parthAt karmakSaya hai| 1. puSasa vibhAi dehodayesa maNa vapaNa kAya jutassa / jodhassa jA huttI kammAgama kAraNaM cogo|| 216 go, jI. kaa|| 2. vAraNAvaraNIyassa mANi pAmrogyANi pramANitAriNa ceva. micchattAni paccaehi paMca pANAvaraNIya sahaveNa pariNamati slvess| kudo ? appaasomaattaado| evaM sati kammA bttmch| pa. pu. 14 3. saMzleSalakSaNe badhe sati / sa. si. 5322 baMdho pAma bubhAva parihAreNa eyttaavto| . pu. 13 pR.7| Page #299 -------------------------------------------------------------------------- ________________ drazya saMgraha meM bhI kahA hai zuddha nizcayanaya se jIva ke bandha hI nahIM hai tathA bandhapUrvaka hone se mokSa bhI nahIM hai / " jaba nizcayanaya meM bandha va mokSa hI nahIM to mokSamArga kaise sambhava hai arthAt nizcayanaya se mokSamArga bhI nahIM hai / bandhapUrvaka mokSa aura mokSamArga ke upadeza ke lie hI paTkhaNDAgama aura kaSAyapAhur3a granthoM kI racanA huI / yadyapi ye donoM grantha karaNAnuyoga ke nAma se prasiddha haiM, kyoMki inameM karaNa arthAt zrAtma-pariNAmoM kI taratamatA kA sUkSma dRSTi kathana pAyA jAtA hai tathApi ina donoM granthoM meM Atma-viSayaka kathana hone se vAstava meM ye adhyAtma grantha haiM | pUrva karmodaya se jIva ke kaSAyabhAva hote haiM aura ina kaSAya bhAvoM se jIva ke karmabandha hotA hai / bAgha dravya kSetra kAla bhava-bhAva dhanukUla milane para dravya karma udaya meM (svamukha se ) prakara apanA phala detA hai | yadi vAgha dravya kSetra kAla bhava-bhAva anukUla nahIM milatA to karma (svamukha se ) udaya meM na prAkara apanA phala nahIM detaa| jina bAhya dravyAdi ke milane para kaSAyodaya ho jAve aise RNa Adi ke saMyoga se apane kI yahI hamArA puruSArtha ho sakatA hai / jaiseaNuvrata grahaNa dvArA deza saMyama ho jAne para apratyArUpAna krodha Adi kaSAya tathA bhAnAdeya, dubhaMga, zrayazaHkIti Adi karmodaya ruka jAtA hai / caraNAnuyoga kI paddhati ke anusAra hama svayaM ko una dravya kSetra kAla aura bhAva se bacA sakate haiM jinake milane para kaSAyAdi udaya meM Ate haiM / ( 13 ) prastuta grantha kA nAmakararaNa prathamopazama samyaktva utpanna hone se pUrva pAMca labdhiyAM hotI haiM tathA zranantAnubandhI kI visaMyojanA, dvitIyopazama samyaktva, kSAdhika samyaktva, upazama cAritra va kSAyika cAritra se pUrva tInoM karalabdhi hotI haiN| deza saMyama zrIra sakalasaMyama se pUrva pradhaHkaraNa aura apUrvakaraNa ye do karaNalabdhiyAM hotI haiM / ina labdhiyoM kA kathana prastuta grantha meM vistAra pUrvaka hone se isa grantha kA labdhisAra gauNya pada nAma hai tathA cAritra moha ko kSapaNA kA kathana hone se athavA bhAThoM karmoM kI kSapaNA kA kathana hone se dUsare grantha kA kSapaNAsAra sArthaka nAma hai / isa prakAra labdhisAra kSapaNAsAra yaha nAmakaraNa viSaya vivecana kI pradhAnatA se kiyA gayA hai| pratyakartA visAra kSapaNAsAra grantha ke karttA zrImannemicandra siddhAntacakravartI haiN| mApane puSpadantabhUtavali zrAcArya dvArA viracita SaTkhaMDAgama sUtroM kA gambhIra manana pUrvaka pArAyaNa kiyA thA / isI kAraNa Apako siddhAnta cakravartI upAdhi prApta thI / zrApane svayaM bhI go ka. kI gAthA 367 meM sUcita kiyA hai ki jisa prakAra bharatakSetra ke chaha khaMDoM ko cakravartI nivighnatayA jItatA hai usI prakAra prajJA rUpI cakra ke dvArA mere dvArA bhI chaha khaMDa ( prathama siddhAnta grantha - SaTkhaNDAgama) nirvighnatathA sAdhita kiye gaye haiM arthAt jIvasthAna, khuddAbandha, bandhasvAmitva, vedanAkhaNDa, vargaragAkhaNDa aura 1. 2. 3. 4. dhazca zuddha nizcayanayena mAhita tathA anyapUrvakamozospi / gA. 57 ko Tokara 'evaM pavisaya' 'pathadAe prajjhappavijjAe va pu. 13 pR. 136 / karmaNAM jJAnAvaraNAdInAM jaha cakke ya cakkI cha taha mahalake kSetrakAla bhavabhAvapratyayaphalAnu bhaSamaM / sarvArthasiddhi 9 / 26 / sAhiyaM zrAviveza / sAhiyaM sammaM // mayA chapakhaMDa Page #300 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 5 . ( 14 ) mahAbandha rUpa SaTkhaNDAgama grantha ko maiMne apane buddhibaMbhava se siddha kiyA hai| pakhaNDAgama ke prati- rikta kapAyapAhar3a (caNisUtra sahita) tiloya paNpatti prAdi granthoM ke bhI pApa pAragAmI bidacchiromaNi prAcArya the| inhIM siddhAnta granthoM ke sArarUpa meM prApane gommaTasAra jIvakANDa-karmakANDa, labdhisAra-kSapaNAsAra tathA trilokasArAdi granthoM kA praNayana kiyA hai| yaha pahale hI likhA jA cukA hai ki labdhi sAra-kSapaNAsAra kI racanA kA mUlasrota grantha kaSAyapAhur3a grantha rahA hai| guNadharAcArya kRta isa nantha para cariNasUtra yativRSabhAcArya ne race aura cariNasUtra samanvita kaSAyapAhuDa kI 60000 zloka pramAga vAlI jaya dhavalA TIkA likhI gaI hai| itane vizAlakAya grantha ke eka tihAI bhAga (10veM 15veM taka 6 adhikAra) ko 653 gAthAnoM meM saMkalita kiyA jAnA hI nemicandrAcArya ke buddhi vaibhava kA udghoSa karatA hai| yaha koI sAdhAraNa kArya nahIM hai| pratyakartA kA samayakAla gommaTasAra grantha kI karNATakIya prAdi vRtti ke kartA kezavavarNI prAdi apane prArambhika kathana meM likhate haiM ki zrI nemika ziddhAnta kaha kA samAdi vipiza cAmuNDarAya ke lie prathama siddhAnta grantha (SaTkhaNDAgama) ke prAchAra para gommaTasAra grantha kI racanA kii| svayaM prAcAryadeva ne hI go. ka. kI prantima prazasti meM rAjA gommaTa arthAt cAmuNDarAya jayakAra kiyA hai| cAmuNDarAya gaMpanareSA zrI rAtramalla ke pradhAnamantrI evaM senApati the| cAmuNDarAya ne apanA cAmuNDarAya purANa zaka saM 600 tadanusAra vi saM. 1031 meM pUrNa kiyA thaa| rAcamalla kA rAjya kAla bi.saM 1041 taka rahA hai aisA jJAta hotA hai| bAhunalI carita meM gommaTeza kI pratiSThA kA samaya vi. saM. 1037-38 batalAyA hai| gommaTeza kI pratiSThA meM svayaM nemicandrAcArya upasthita the| isalie nemicandrAcArya kA kAla vikrama kI 11vIM zatAbdI siddha hotA hai / pranthakartA ke guru trilokasAra kI antima gAthA meM zrI ne micandra siddhAnta cakravartI ne apane prApako prabhayanandI guru kA ziSya kahA hai| isake atirikta prAcArya vIranaMdi, indranandi tathA kanakanandi kA bhI atyanta zraddhA ke sAtha ullekha kiyA hai| gommaTasAra karmakANDa kI nimna gAthA ke prakAza meM granthakartA ke dIkSA guru kA AbhAsa milatA hai gAyA isa prakAra hai jassa ya pAyapasAeNatasaMsArajalahi muttinnnno| vIriMdaNaMdivaccho raNamAmi taM abhayadi guru // 436 / / bIranandi aura indranandikA batsa jinake caraNaprasAda se ananta saMsArarUpI sAmara se uttIrNa ho gayA una abhaya nandi guru ko maiM / nemicandra) namaskAra karatA huuN| ananta saMsAra rUpI sAgara se uttIrNa hone kA abhiprAya dIkSA se hI hai / ataH aisA lagatA hai ki unake dIkSAguru abhayanaMdi haiM / isI prakAra zrI nemicandrAcArya ne indranandi vIranandi prAdi prAcAryoM kA bhI guru rUpa meM smaraNa kiyA hai| 1. iviNemicaMdamurigaNA appasuveNabhapaNaMvivaccheNa / iyo visoyasAro khamaMtu bahuguNAyariyA // 11 // Page #301 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya paricaya labdhisAra kI prathama 88 gAthAnoM meM kSayopazama-vizuddhi-dezanA prAyogya evaM karaNa rUpa pAMca labdhiyoM kA savistara varNana karate hue prathama jana sAmiyoM kA svarUpa mAnaka-eka gAthA meM hI kara diyA hai| prAyogya labdhi ke antargata 34 bandhApasaraNa aura una apasaraNoM meM bandha se vyucchinna hone vAlI prakRtiyoM kA kathana 15 gAthAnoM meM kiyA gayA hai| isake pazcAt sAta gAthAnoM dvArA prAyogya labdhi meM udaya va satva yogya prakRtiyoM kA kathana kiyA hai| tadanantara 56 gAthAoM meM karapalabdhi ke vivecana ko prArambha karate hue pradha:karaNa, apUrvakaraNa aura anivRttikaraNa labdhiyoM kA kathana kiyA hai| isake pazcAt gAthA 106 taka upazama samyaktva prAdi ke prakaraNa meM hone vAle anubhAga kANDakAdi kAloM kA alpabahutva tathA prathamopazama samyaktva se girane prAdi kA sarva kadhana pAyA jAtA hai| gAthA 110 se darzanamohanIya karma ko kSapaNA kA kathana prArambha hotA hai usake antargata anantAnubandhI kaSAya catuSka kI visaMyojanA kA kathana gAthA 112-116 taka kiyA gayA hai| tadanantara gAthA 166 taka kSAyika samyaktva kA prakaraNA hai| 167vIM gAthA se prArambha hokara gAthA 188 taka dezasaMyamalabdhi kA kathana savistara kiyA gayA hai| deza saMyamalabdhi adhikAra ke pazcAt mAthA 186 se sakalasaMyamalabdhi kA varNana prArambha huaA hai| tadanantara gAthA 205 se cAritra mohopazAmanAdhikAra prArambha haprA hai, usake antargata 14 gAthAnoM dvArA dvitIyopazama samyaktva kA kathana hai| gAthA 220 se 361 taka zreNyArohaNa aura zreNyAvarohaNa kI apekSA upazama cAritra kA savistara kathana prAcAryadeva ne kiyA hai| isa prakAra labdhisAra grantha meM sarva 361 gAthAoM meM paMca labdhiyoM kA pUrNa vivecana prastuta karane ke pazcAt 362 se 653 taka 361 gAthAoM dvArA kSapaNAsAra meM cAritramohanIya pharma kI kSapaNA ke savistara kathana pUrvaka jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa saura antarAya ina tIna ghAtiyA karmoM ke kSaya kA vidhAna batAte hae nAma-gotra-vedanIya ina tIna praghAtiyA karmoM ke Aya kA vidhAna nirUpita kiyA gayA hai| isake sAtha hI kevalI samudghAta, yoga nirodha, mahanta va siddha bhagavAna ke sukha kA bhI vivecana bhI prasaMga prApta hone se kiyA gayA hai| isa prakAra labdhisAra-kSapaNAsAra meM pratipAdita viSaya kA paricaya prati saMkSipta meM diyA gayA hai vistRta vivecana grantha adhyetA svayaM adhyayana kara grantha se jAnane meM sakSama hoMge prata: prastAvanA meM vistArapUrvaka viSaya paricaya 'piSTa peSaNa' ke bhaya se nahIM diyA gayA hai / sabdhisAra-kSapaNAsAra grantha kI prastuta TIkA evaM usake prAdhAra labdhisAra kI siddhAnta bodhinI evaM kSapaNAsAra kI karma kSapaNabodhinI TIkA, isa prakAra labdhisAra-kSapaNAsAra grantha kI nadhIna TIkA kA yaha nAmakaraNa kiyA gayA hai| yadyapi paMDita pravara ToDaramalajI kI subodha hindI TokA sahita labdhisAra kI saMskRtavRtti yukta labbisAra kA prakAzana 'jaina siddhAnta prakAzinI saMsthA' kalakattA se prakAzita huyA thA jo isa samaya upalabdha nahIM hai / saMskRta vRttikAra ne prAya: jayadhavala TIkA kA anusaraNa kiyA hai| hindI TIkAkAra ke samakSa jayadhavala TIkA nahIM thI ataH paMDitajI ne saMskRta vRtti kA mAtra hindI anuvAda kiyA hai| labdhisAra kA prakaraNa jayadhavala pu. 12 va 13 meM cariNasUtra samanvita jayadhavalA TIkA ke hindI anuvAda sahita prakAzita ho cukA hai 1 hAM! gAthA 300 se 361 taka kA prakaraNa, jisameM upazama zrIzi se girane tathA mAnAdi kaSAyoM va strIvedAdi sahita upazama riga pArohaNa kA kathana bhI pAyA jAtA hai Page #302 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usakA jayaghavalA TIkA meM jo varNana hai vaha prabhI prakAzita nahIM hai| kaSAyapAhar3a bhAga 14 jo ki abhI prakAzya hai usameM prakAzita hogA / ata: labdhisAra ko isa prastuta TIkA meM paMDita ToDaramala jI kI hindI TIkA tathA saMskRtavRtti ke sAtha-sAtha ja.dha. pu. 12 va 13 prAdhAra rahI hai, kintu gAthA 305 se 361 taka kI TIkA jaya dhavala mUla (phalaTana se prakAzita) ke prAdhAra se likhI gaI hai| kSapaNAsAra kI koI saMskRta TIkA nahIM hai| hAM ! mAdhavacandra vidya deva dvArA racita saMskRta kSapaNAsAra kI do pratiyAM jayapura bhaNDAra se prApta huI thIM jo ki svataMtra racanA hai ataH vaha svataMtra kArya kI apekSA rakhatA hai / sambhava hai paM. ToDaramala jI ke samakSa yaha kSapaNAsAra rahA ho jo unako kSapaNAsAra TIkA kA avalambana rahA ho| gAthA 473 kI TIkA meM unhoMne apanI ladhutA pragaTa karate hue likhA hai ki-"isa gAthA kA partha rUpa vyAkhyAna kSapaNAsAra viSa kichu kiyA nahIM aura mere jAnane meM bhI spaSTa na prAyA tAteM ihA~ na likhyA / buddhimAna hoi so yAkA yathArtha pratha hoi so jaanhuu|" ina paMktiyoM ke prakAza meM mere anumAna se eka tathya pragaTa hotA hai ki paMDita pravara ToDaramalajI ke samakSa kSapaNAsAra kI hindI TIkA sahita koI prati honA caahie| anyathA ve aisA kyoM likhate ki isa gAthA kA artha rUpa vyAkhyAna 'kSaparaNAsAra viSa kichu kiyA nAhIM / mAghavacandra vidya deva dvArA racita kSapaNAsAra saMskRta bhASA kA svataMtra grantha hai vaha athaM rUpa vyAkhyAna (TIkA) to hai nahIM / khaira ! jo bhI ho yaha hai anusaMdhAna kA viSaya / mere dvArA anumAnita paM ToDaramalajI ke samakSa vidyamAna kSapaNAsAra kI bhASAnuvAdita usa TIkA ke kartA ne bhI jayadhavala mUla TIkA kA pAzraya liyA hai yaha spaSTa hai| kSapaNAsAra kI karmakSapaNabodhinI nAmA isa navIna TIkA ko bhI maiMne phalaTa na se prakAzita jayadhavala mUla (zAstrAkAra) ke prAdhAra se hI likhA hai, kyoMki kSapaNAsAra se sambandhita isa viSaya kI jayadhavalA TIkA hindI anuvAda sahita saMbhavataH 15-16 veM bhAga ke rUpa meM mathurA se abhI taka prakAzita nahIM huI haiM prakAzanAdhIna haiM / pAsma nivedana ukta navIna TIkA karane kI preraNA mujhe zrA pha. zrI zrutasAgarajI mahArAja se prApta huii| san 1963 se to maiM nirantara unake sAnnidhya meM jAtA rahA hai| isI zRkhalA meM san 1671.72 meM trilokasAra kI navIna TIkA (prAdhikA vizuddhamatojI dvArA likhita) ke vAcanAvasara para mujhe bhI jAne kA prasaMga prApta hayA thaa| 6 varSa pazcAta sana 1978 meM punaH gommaTasAra karmakANDa kI 'siddhAnta jJAnadIpikA' nAmA navIna hindI TIkA (prAyikA bhAdimatIjI viracita) kI yAcanA ke avasara para prA. ka. zrI ke sAnnidhya kA lAbha milA aura usa TIkA ke sampAdanatva kA bhAra bhI mujha para paayaa| ukta vAcanA ke avasara para hI jayapura nivAsI zrImAn rAmacandrajI koThArI ne prA. ke. zrI ke samakSa apanI hArdika manobhAvanA va lADamalajI ke mAdhyama se vyakta kI thI ki "labdhisArakSapaNAsAra kI bhI zuddha mAdhunika hindI meM navIna TIkA likhI jAnI cAhie usake prakAzana kA artha bhAra maiM svayaM vahana kruuNgaa|" koThArIjI kI isa bhAvanA ko dekhate hue mujhe preraNA milI aura usI samaya maiMne bhA. ka zrI ko apanI svIkRti pradAna kI thii| lagabhaga 1 varSa ke parizrama se maiM isa navIna TokA ko likha pAyA aura isakI yAcanA ke lie cAturmAsa pravAsa meM maiM prA. ka. zrI ke sAnidhya meM phuNcaa| vAcanA ke anantara hI phira mujhe gommaTasAra jIvakANDa kI navIna TIkA likhane Page #303 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke lie pU. mahArAja zrI ko preraNA milI jise maiMne sirovAya diyaa| ina dinoM meM usa (gommaTasAra jIyakANDa ko) TokA ko likha rahA huuN| ___ san 1935 tadanusAra vi. saM. 1661 meM vidvajjagat ke suprasiddha vidvAn sva. mANikacandrajI kondeya 'nyAyAcArya' dasa lakSaNa parva para sahAranapura padhAre the| tattvArthasUtra kI vyAkhyA karate hue unhoMne upazama samyagdarzana kA svarUpa batAyA kintu jJAna ke bhalpakSayopazamavaza unake dvArA mAgamAnumodita vaha vyAkhyA maiM samajha nahIM pAyA / hAM! itamA avazya samajha sakA ki samyagdarzana kI prApti se hI merA bhAtma hita ho sakatA hai| zAstra pravacana ke anantara maiMne paMDitajI se pUchA ki sambagdarzana kI prApti kA upAya aura usakA svarUpa jaina darzana ke kisa grantha meM vistAra pUrvaka mila sakatA hai ? mere isa prazna kA sahajika uttara dete hue paMDitajI bole prAcArya zrI nemicandra siddhAnta cakravartI viracita 'labdhisAra-kSapaNAsAra' grantha meM samyagdarzana kI vistRta prarUpaNA kI gaI hai| usa samaya mujhe aisA lagA jaise 'aMdhe ko do prAMkheM hI mila gaI hoM ukti ke anusAra mujhaM nidhi prApti hI huI ho| sahAranapura meM una dinoM mudrita pratha upalabdha nahIM the| mataH hastalikhita bdhasAra-kSapaNAsAra sa svAdhyAya prArambha kiyaa| kaI dinoM taka viSaya spaSTa nahIM hamA phira bhI mana meM nirAzA nahIM huI aura bAra-bAra ke prayatna se saphalatA milii| kacha dinoM ke pazcAta to vakAlAta kA kArya chor3akara jaina siddhAnta ke vibhinna graMthoM kA (dhavala-jayadhavala-mahAdhavala, gommaTasAra-samayasArapravacanasAra-trilokasArAdi) apane laghubhrAtA nemicandra bakola ke sAtha svAdhyAya kiyaa| mujhe atyanta harSa hai ki jisa grantha ke adhyayana se mujhe samyagdarzana ke sambandha meM vistRta jAnakArI milI usI grantha kI TIkA likhane kA jIvana ke antima caraNoM meM suavasara milaa| yaha matyanta sukhada saMyoga hai| pU. A. ka. zrI zrutasAgarajI mahArAja kA atyanta kRtajJahUM ki jinhone TIkA kI yAcanA ko upayoga pUrvaka zravaNakara yathAyogya sujhAva diye| unhIM kI preraNA evaM prAzIbadi se maiM isa kArya ko karane meM sakSama ho sakA huuN| prAge bhI isI prakAra jinavANI sevA meM merA jIvana vyatIta ho isI maMgala bhAvanA se virAma letA huuN| bhAzA hai a. lADamalajI ke saprayatna se isa TIkA kA zIghra prakAzana hogaa| dIpAvalI vi.saM. 2036 nivAI ratanacanda jaina mukhtAra sahAranapura (u.pra.) vizeSa : prampa ko yaha prastAvanA sva. mukhtAra sAhaba prAya kI navIna TIkA ko vAcanA ke avasara para jaba nivAI cAturmAsa meM mAye ye tabhI vAcanA ke dhanamtara hI likha gaye the| eka varSa ke pazcAta unakA svargavAsa hI ho gyaa| pratyanta kheva rahA ki isa prAya ke prakAzana ko nahIM deshske| camake dvArA likhita uso prastAvanA ko aba anya prakAzana sApa hA prakAzita kiyA jA rahA hai| (prakAzAkIya TippaNa) Page #304 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSaNAsAra viSayAnukramaNikA viSaya pRSTha | viSaya maMgalAcaraNa saMkramaNakaraNa kA pratipAdana cAritramoha kSapaNAdhikAra saMkrama dvArA napusaka veda kI apA cAritramoha kI kSapaNA meM pratipAdya adhikAra napuMsaka veda ke saMkamaNakAla meM bandha, udayana saMkrama aSaH pravRttakaraNa meM hone vAlI kriyAeM 1 | ke mAdhyama se pradeza viSayaka alpabaddutva kA kapana 49 apUrvakaraNa kA varNana hai | udaya bhaura saMkramaNa kI nirantara guNazreNi 50 yahAM hone vAlI guNAneNikA kayana 1. strIveda saMkramaNa meM hAne vAle kAryoM kA nirdeza 51 guNa saMkrama ke viSaya meM nirdeza | sAta no kaSAma ke saMkramaNa kAla meM hone vAle kArya 51 apakarSaNa va utkarSaNa sambandhI pratisthApanAdi kA azvakaraNaM karaNa ke svarUpa nirdeza pUrvaka saMjvalana kathana catuSka ke anubhAga kA azvakarNa kriyA kA vidhAna apUrvakaraNa meM jaghanya utkRSTa sthiti khaNr3a ke pramANa tathA usameM hone vAle kAryoM kA nirdeza kA nirdeza prazvakaryAkaraNa ke prathama samaya meM hone vAle aparvaukta karaNa meM prathama va carama samaya meM sthitikhaNDAdi sparSakoM kA kathana ke pramANa kA nirdeza apUrvaspardhaka kI racanA meM pAyA jAnevAlA dravya kA eka sthiti kANDaka ke patana meM sahasroM anubhAga parimANa kANDaka ghAta hote haiM lobhAdika ke spardhakoM kI vargaNA sambandhI vizeSa anubhAga kANDaka kinake hotA hai ? vicAra; prakRta meM gaNita sUtra, krodhAdi ke kANDaka apUrvakaraNa meM kisa krama se kina-kina prakRtiyoM kA va unakI zalAkA mAdi kA kathana bandhavyuccheda hotA hai ? | prakRta malpa bahutva anivRttikaraNa sambandhI kabama 23 / prazvakarNakaraNa ke prathama samaya meM ukta spardhakoM meM se anivRttikaraNa guNa sthAna meM sthiti khaNTu pramANa udaya bandha ko prApta sparghakoM kA kacana anivRttikaraNa ke prathama samaya meM sthiti bamba prakRta meM dRzyamAna iNya kA kathana sthiti sattva prAdi kA nirdeza prathama manubhAgakANDaka hone para hone vAlA kArya sthiti bandhApasaraNa kA krama nirdeza prazvakarNakaraNa ke prathamAdi samayoM meM kramaza: ghaTate sthiti sattvAparaNa kA kathana krama se mapUrva spardhaka racanA 7 satya ke kramakaraNa ke bAda yathAsthAna asaMkhyAta prakRta meM sparSaka kI vargaNA meM bhavibhAgI praticcheda samaya-prabaddha kI udIraNA kI apekSA alpabahutva sthitibandha aura sthitisasva sambandhI kAkaraNa ke bhazvakarSakaraNa meM prathama pranubhAgakhaNDa patita hone kathana ke pazcAt 8 kaSAya va 16 prakRtiyoMkA kSapaNa- para spardhaka prAdi meM alpabahulya dd karaNAdhikAra azvakarNakaraNa ke carama samaya meM sthitibandha va sattva 91 dezaghAtikaraNa kA kathana 42 / | mAge bAdara kRSTikaraNa ke kAlakA pramANa jAnane ke prantarakaraNa kA kayana 43 | upAya 7 Page #305 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya paSTha ! viSaya paSTha kRSTiyAM kauna bya se karatA hai isakA nirdeza 93 | parasthAna va svasthAna gopuccha kA nAza apakaSita dravya kA vibhAjana yAya aura vyaya dravya kA kathana 124 saMgraha evaM pravayava kRSTi kI prapekSA kRSiTayoM kI saMkhyA 14 svasthAna-parasthAna gopuccha ke sadbhAva kA vidhAna 124 kRSTi meM dadhya vibhAjana sambandhI nirdeza madhyama khaNDAdi karane kA kathana 124 prathamAdi bAraha saMgraha kRSTi kA prAyAma patyake viracyamANa apUrva kRSTiyoM kA vidhAna 122 prasaMkhyAla. bhAga ke krama se ghaTatA hai kRSTiyoM ke ghAta kA kathana kisa kaSAyodaya se zreNI car3hane vAle ke kitanI krodha kI prathama saMgraha kRSTi kI prathama sthiti meM saMgraha kRSTiyAM hotI haiM samayAdhika prabalIkAla zeSa rahane kI avasthA antara kuSTiyoM kI saMkhyA va unakA krama saMgraha kRSTiyoM ke carama samaya meM phAlI ke dene kA ukta kathana vizeSa spaSTIkaraNa vidhAna lobha kI jaghanyakRSTi ke dravya se kroSa ko uskRSTa dvitIya saMgraha vedaka ke udayAdi kA vidhAna prathama kRSiTa paryanta deyadravya saMgrahabata hai pAzvaMkRSTi sambandhI vidhAna krodha kI dvitIya saMgraha kA svasthAna-parasthAna dravya dene kA krama, kRSTi bheda tathA uSTrakUTa racanA sakramaNa kI sImA kA kathana 107 svasthAna-parasthAna saMkramaNa meM niyama kA vizeSa anubhAga kI apekSA kRSTi va spardhaka kA lakSaNa 111 spaSTIkaraNa kRSTikAraka kRSTikA bhoga nahIM karatA, isakA nirdeza prakRta meM kisa-kisa kRSTi kA saMkramaNa nahIM hai| evaM kRSTikaraNa kAla samApti kA nirdeza vedyamAna va bhavedyamAna saMgraha kRSTi ke bandha prabandha kRSTivedanAdhikAra - kA nirdeza saMgraha kRSTiyoM meM pravayaba kRSTiyoM ke dravya kA kRSTivedana tathA isake prathama samaya meM hone vAle patpabahutva 40 bandha-sattva kA nirdeza vedyamAna kRSTi ko prathama sthiti meM samayAdhika prakRta meM ucchiSTAvalI, navakaprabaddha ke anubhAga kA mAvalI zeSa rahane para hone vAlI sthiti evaM kArya 141 nirdeza 112 kRSTikAraka va dedaka ke krama tathA prathama saMgraha kRSTi dvitIya saMgraha vedaka ke carama sthiti bandha va sattva 142 kA pahale vedana hotA hai isakA nirdeza krodha kI tatIya saMgraha kI prathama sthiti sthApanA kRSTi vedaka ke prAthamika samaya meM hone vAle kArya 114 tathA carama samama kroSa bedaka ke bandha-satva 143 prakRta meM udIyamAna kRSTi, bandha kRSTiyoM kA nirdeza mAna kI prathama sthiti sthApanA tathA usakA pramANa 143 prakRta meM alpabahusva | mAna kI prathama saMgraha kRSTi kA vedana prakAra krodhadvitIyAdi samayoM meM ukta viSaya kA vizeSaspaSTI- bat tathA carama samaya meM bancha sattva kA nirdeza karaNa mAna kI dvitIya saMgraha kRSTi kA vedana tathA isake prati samaya meM ina kRSTiyoM kA bandha-udaya kaise hotA carama samaya meM bandha-sattvakA nirdeza hai isakA nirdeza tRtIya saMgraha kA vedana tathA anta meM bandha-sattva 146 saMkramaNa dravya kA vidhAna 120 mAyA kI prathama dvitIyAdi kRSTiyoMke vedanakA varNana prati samaya hone vAlI apavartana kI pravRttikA kama 123 tathA vahAM do carama samaya meM honevAlA bandha-satva 147 139 Page #306 -------------------------------------------------------------------------- ________________ viSaya prati samaya zrasaMkhyAta guNI hona kRSTi racanA tathA dIyamAna dravya meM asaMkhyAta guNI karatA sUkSma kRSTi karaNa ke samaya meM dIyamAna dravya kA vizeSahIna Adi rUpa krama dvitIyAdi samayoM meM kriyamANa adhastana kuSTi va antarakRSTi nirdeza evaM unakA pramANa prarUpaNa dvitIyAdi samayoM meM doyamAna dravya sambandhI kathana sUkSma kRSTiyoM ko karane vAle ke dRzyamAna pradeza puja prakRta meM saMkramyamANa pradezAgrakA pralpabahutva sUkSma kRSTi meM saMkrAnta dravya ke pramANa ko prApta karane kA sAdhakabhUta bAdara kRSTiyoM meM saMkrAnta pradeza kA pralpabahutva lobha kI dvitIya saMgraha kRSTi se tRtIya saMgraha kRSTi meM saMkramaNa karane kI avadhi bAdara lobha kI prathama sthiti meM samayAdhika zrAvalI zeSa rahane para tRtIya va kicidUna tRtIya kRSTikA sUkSma rUpa pariNamanA nadama guNa sthAna ke carama samaya meM sthiti bandha nirdeza navama guNa sthAna ke carama samaya meM sthiti satva nirdoza sUkSma sAmparAya kA kathana parvazraya ke kathanapUrvaka avasthita guNa riNa kA bhAyAma apakRSTa dravya ke dene kA vidhAna dvitIyAdi samayoM meM diyA gayA dravya prathama samavartI sUkSma samparAya ke dRzyamAna pradeza kI zreNi prarUpaNA carama niSeka kA dravya pramANa tathA dIyamAna dravya kI prarUpaNA prakRta meM dRzyamAna dravya dvitIya sthiti kANDaka ke prathamAdi samayoM meM guNa zreNI zIrSa kA alpabahutva ( 3 ) pRSTha viSaya 153 sUkSma sAmparAya guNa sthAna ke prathama samaya meM moha kI guzA zra eNI antarAya ma yAdi kA alpabahutva dvitIyAdi kANDakoM ke kAla meM guNa zreNI ke Upara 154 ] gopucchatA kA nirdeza adhastana anudI, uparima dhanudI, madhyama zranudo kRSTiyoM kA alpamatva sUkSma sAmparAya meM kSapaka ke anta meM hone vAlI guNa zraraNI kA nirdeza 154 155 ARE 156 157 160 160 kSINa kapAya gurA sthAna meM sthiti manubhAga kANDaka ghAta kA pramAraNa 161 162 161 kSINa kaSAya ke parama kANDaka kA grahaNa tathA vahAM para deyAdi dravya kA vidhAna 163 163 164 166 meMdIyamAna aura dRzyamAna dravya kA nirdeza prabhuta carama kANDaka ke pazcAt kANDaka ghAta ke prabhAva ke pratipAdana pUrvaka moha ke sthiti sattva kA nirdeza sUkSma sAmparAya guNa sthAna ke carama samaya meM bandha kA prarUpaNa ukta guNa sthAna ke carama samaya meM hI sthiti satva kA nirdeza 166 168 kSINakaSAya ke sthiti anubhAga bandha ke prabhAva kA kathana 168 pRSTha kSINa kaSAya ke carama samaya meM satva vyucchina prakRtiyoM kA nirdeza 166 170 70 172 173 204 174 174 176 177 kSINakaSAya ko kRtakRtyaka saMjJA kI prApti tathA isake dvicarama meM udaya vyucchinna prakRti kA nirdeza 178 mAnAdi pAtraya sahita zrapyArohaka jIva ke viSaya meM prathama sthiti prAdi kA vizeSa nirdeza strI vedodaya sahita zrapyArohaka jIva ke strI veda ko prathama sthiti ke pramANAdi kA nirdeza napuMsaka vedodaya sahita zrapyArohaka jIva ke prathama sthiti pramANAdi ke viSaya meM vizeSa kathana ve 182 183 tex ananta catuSTaya kI utpatti kA kAraNa va isakI vizeSatA 185 kisa karma ke lAza se kaunasA guNa sthAna hotA hai ? 185 Page #307 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha / 18 viSaya viSaya ananta sukha kI utpatti kA kAraNa tathA usakI sUkSma RSTikaraNa kA pramANa, prathama samaya meM kRSTi vizeSatAeM dvitIyAdi samayoM meM masaMkhyAta guNaM pradezoM kA kSAmika samyaktva tathA utkaSTa cAritra kI utpatti mapakarSaNa navIna kRSTi nirmANa tathA kRSTi pramANa kA kAraNa kA nirdeza asAtA vedanIva ke udaya se kevalI bhagavAna ke kSudhAdi-parISaha pAye jAte haiM tathA unake mAhArAdi yoga ke apUrva spardhaka tathA sUkSmakRSTi prAdi ke kriyA hotI hai aiso asat mAnyatA kA parihAra 187 sambandha meM kathana 210 indriya sukha kI paribhASA 187 kaSTikaraNa ke manantara samaya meM sakala spardhakoM kA kevalI sAtA prasAtA janya sukha-duHkhaka prabhAva | kRSTirUpa pariNamana, yoga kRSTiyoM kA hIna krama / kA kAraNa se vedana kevalI ke sAtA vedanIyakA eka samaya sthiti vAlA sayogI jinake tRtIya zukla dhyAna kA prarUpaNa tathA udayarUpa sthiti bandha hotA hai isakA nirdeza 188 manta meM nAza ko prApta yoga kRSTi / sayoga kevalI ke prati samaya hone vAle nokarmAhAra praghAtiyA karmoM kA carama sthiti kANDaka tathA tathA usako sthiti kA kathana 196 carama samaya meM hone vAlI samasthiti kA kathana samudghAtagata kebalI ke tIna samamoM taka nokarma prayogI jina va unake dhyAna 215 pAhAra kA prabhAva pAyA jAtA hai pazcima skaMdhadvAra kathana ke antargata kevalI samud prayogI ke zukla dhyAna dvArA nAzita pratiyAM 216 dhAta ke nirdeza pUrvaka kaMvalI samudghAta ke antargata prapTama pRthvI kA varNana 217 pAvajitakaraNa tathA isake pUrva evaM bAda meM hone prathama evaM dvitIya zukla dhyAna kA adhikAra vAle kriyA vizeSoM kA kathana | siddhoM se ratnatrayakI zuddhi va samAdhi kI yAcanA 226 yoga nirodha kA prarUpaNa sUkSma yoga, apUrvaspardhaka sUjana, prati samaya asaMkhyAta- kSapaNAdhikAra ilikAguNA apakarSaNa, kintu apUrvasparSaka prasaMkhyAtaguNA darzana moha aura pAritramoha karma prakRtiyoM ko hIna kama se sUjana tathA prapUrvasparSaka ke pramANa kSapaNAvidhi pUrva meM kahI gaI usakA upasaMhAra karate kA kathAna 206 / hue calijhA rUpa byAkhyAna 212 213 2.3 Page #308 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra karmakSapaNa bodhinI hindI TIkA samanvita "pAMgalAcaraNA" muNiyaparamayavittharamuNivaravIrehi siddhavijjehiM / jA saMthuA bhayavano pasiyau suyadevayA majjha // 1 // susudevayAe bhatto sudovajogIvabhAvio samma / Avahai gANasiddhi NANaphalaM cAdi NicANaM // 2 // to suadevayamiNamo tikkhutto paNamiyUNa bhattIe / vocchAmi jahAsutaM carittamohassa khavaraNavihi // 3 // ' tikaraNamubhayosaraNaM kamakaraNaM khavaNadesamaMtarayaM / saMkama apuvaphaDDayakiTTIkaraNANubhavaNakhamaNAe / // 1 // 362 // guNaseDI guNasaMkamaThidirasakhaMDANa Nasthi paDhamamhi / paDisamayamaNaMtaguNaM visohi vaDIhiM vadi hu // 2 // 363 // 'satthANamasasthANaM cAuviTThANaM rasaM ca baMdhadi hu| paDisamayamaNaMteNa ya guNabhajiyakamaM tu rasabaMdhe // 3 // 364 // 1. ja. 50 mUla pRSTha 1636 se uddht| 2. la0 sA0 gAthA 37 bhI isI prakAra hai| 3. la. sA. gAthA 38 ke samAna / Page #309 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [ gAthA 1-5 'pallassa saMkhabhAgaM muhUttaaMteNa osaradi bNdhe| saMkhejasahassANi ya adhApavattamhi osaraNA // 4 // 365 // AdimakaraNaddhAe paDhamadidibaMdhado da carimamhi / saMkhejaguNavihINo ThidibaMdho hodi NiyameNa / / 5 // 366 / / arthaH-adhaHkaraNa, apUrva karaNa aura anivRtti karaNarUpa tInakaraNa ; baMdhApasaraNa aura sattvApasaraNa ye do apasaraNa tathA kramakaraNa, ATha (apratyAkhyAnAvaraNa-pratyAkhyAnAvaraNa) kaSAya aura 16 prakRtiyoM ko bhaSaNA, dezaghAtikaraNa, antarakaraNa, saMkramaNa, apUrvaspardhakakaraNa, kRSTikaraNa, kRSTi anubhavana isaprakAra cAritramohako kSapaNAmeM adhikAra jAnanA // 1 // pahale adhaHpravRttakaraNa meM guNazreNi, guNasaMkrama, sthiti kANDakaghAta aura anubhAgakANDakaghAta sambhava nahIM hai ataH jova samaya-samayaprati anantaguNe kramasahita vizuddhatAkI vRddhidvArA vardhamAna hotA hai / / 2 / / jo jIva samaya-samayaprati prazastaprakRtiyoMkA anantaguNe krama se catuHsthAnika anubhAgabandha karatA hai aura aprazastaprakRtiyoMkA anantaveM bhAgarUpa kramase visthAnika bandha karatA hai / / 3 / / pUrvasthitibandhameMse palyakA asaMkhyAta vAMbhAga mAtra sthitibandha ghaTAte hue eka antamuhUrta kAlaparyanta prati samaya samAnabandha hotA hai so yaha eka sthitibandhApasaraNa huA aise saMkhyAtahajAra sthitibaMdhApasaraNa adhaHpravRttakaraNa meM hote haiM / / 4 / / ___ isaprakAra sthitibaMdhApasaraNa honese adhaHpravRtta karaNakAlameM prathamasamayasambandhI jo sthitibandha hai usase saMkhyAtamuNA hona sthitibandha antasamayameM niyamase hotA hai / aise isa adhaHpravRttakaraNameM Avazyaka hote haiM / / 5 / / vizeSArthaH-kaSAyopazAmanA (cAritramohopazAmanA) adhikArake pazcAt cAritramohanapaNAdhikAra prArambha hotA hai / darzanamohakSapaNAkI avinAbhAvI yaha cAritra 1. la. sAra gAthA 36 ke samAna / 2. dekho la0 sAra gAthA 40 1 tathA dha0 pu. 650 223 ! Page #310 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 1-5 ] kSapaNAsAra [3 mokSapaNA hai, kyoMki darzanamohakA kSaya kiye binA kSapakazreNIkA ArohaNa asambhava hai | darzanamohakI kSapaNA bhI anantAnubandhIko visaMyojanA purassarA hai arthAt anantAnubandhakI visaMyojanA ho cukanepara hI darzanamohakI kSapaNA sambhava hai, anyathA darzana mohakI kSapaNA prArambha ho nahIM sakatI / isakA kathana darzanamohakSapaNAdhikArame ho cukA hai samyavistAra ke bhaya se unakA yahAM punaH kathana nahIM kiyA gayA hai / anantAnubandhIkI visaMyojanAsambandhI aura darzanamohakSapaNAsambandhI kriyAvizeSa samApta ho jAnepara kSapakazreNipara ArohaNa ke lie pramatta apramattaguNasthAna meM sAtA va asAtA bandhake prAvarta ( parivartana ) sahasroMbAra karake pramata- apramattaguNasthAna meM sahasroMbAra gamanAgamana karake kSapakazreNikI prAyogya vizuddhise vizuddha hokara kSapaka zreNi car3hanevAle ke pUrva meM adhaHkaraNAdi tIna vizuddhapariNAmavAloMkI eka paMkti hotI hai, kyoMki inake binA upazamana va kSapaNakrayAkA honA asambhava hai| adhaHkaraNAdi tIna vizuddhapariNAmakAloM meM prathama adhaHpravRttakaraNakAla, dvitIya apUrvakaraNakAla aura tRtIya anivRttikaraNakAla hai / 'ina tInoM meM se pratyekakA kAla antarmuhUrta hai / ye tInoMkAla paraspara saMbaMdhita haiM aura UrdhvarUpa eka zreNyAkArase viracita hai| darzanamohakI upazAmanAyeM adhaHpravRttakaraNa AdikA lakSaNa tathA tatsambandhI kriyAoMkA kathana kiyA gayA hai vaisI hI prarUpaNA yahAM bhI karanA cAhie, kyoMki donoM meM koI vizeSatA nahIM hai, kintu kSapakazreNise pUrva upazAmanA AdimeM honevAle adhaH pravRttakaraNa Adike kAlase kSapakazreNi sambandhI adhaH pravRttakaraNaAdikA kAla asakhyAtaguNA hIna hai, kyoMki khaDgadhArAke samAna zuddhatara pariNAmoM meM cirakAlataka ThaharanA sambhava nahIM hai / upazAmanAdisambandhI pariNAmoM se kSapakazreNisambandhI pariNAma anantaguNe vizuddha pAe jAte haiM / sAtiSAyamapramatta nAmaka saptamaguNasthAna meM kSapakazreNisambandhI adhaHpravRttakaraNa hotA hai / 1. edAsi ca pAdekkamaMto muhuttapamAraNAvaNNiANaM samayabhAveNegaseDhIe viraidArNa lavakhAvihANaM jahA daMsaNa mohovasA maraNAe adhApavattAdikaraNANi NirubhiyUNa paruvida tahA ettha viparUviyavyaM, bisesAbhAvAdo / vari haTTimAte sakiriyAsu paDibaddha adhApavattAdikaraNaddhAhitI etthataraNaadhApavattakaraNAdiaDhAo asaMkhejjaguNahIgAo suddhayara pariNAmesu khaggadhArAsarisesu cirakAlamavANAsaMbhavAdo / ( jayadhavala mUla pU0 1636 ) / 2. kintu gha0 pu0 12 pR0 78 para gAyA naM0 8 meM yaha kAla saMkhyAtaguNA hIna kahA hai / Page #311 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAsa [ gAthA 1-5 adhaHpravRtta karaNake prathama samayase lekara pratisamaya anantaguNI vizuddhike dvArA vizuddha hotA huA sthitikANDakaghAta va anubhAgakANDakaghAtake binA hI apane kAla meM saMkhyAtahajAra sthitibaMdhApasaraNoMko karatA hai, aprazastaprakRtiyoM ke visthAnika anubhAgakA pratisamaya anantaguNA-anantaguNAhona anubhAgabandha karatA hai aura prazastaprakRtiyoM kA pratisamaya anantaguNA-anantaguNA caturthAnika anubhAgabandha karatA hai / isaprakAra bandha karatA huA adha:pravRttakaraNake kAlako kramase vyatIta kara caramasamayako prApta hotA hai| adhaHpravRttakaraNake antima samayameM 'Atmavizuddhi ke dvArA bar3hatA hai| ise Adi karake prasthApanAsambandhI nimna cAra gAthAsUtroMkI vibhASA kI jAtI hai / saMkAmaNapaTTabagasa pariNAmoM keriso bhve| joge kasAya upajogo lessA vevo ya ko bhave / / 1 / / kANi vA pudavabaddhANi ke vA ase NibaMdhadi / kadhi sApaliya parisaMzidivA pasago // 6 // ke aMse kSIya puthvaM baMdheNa udaeNa vaa| aMtaraM vA kahi phiccA ke ke saMkAmago kahiM / / 3 // ki dviviyANi kammANi aNubhAgesu kesu vaa| ovaTTe dUNa sesANi kaM ThANaM paDibajjavi // 4 // artha:--saMkramaNa prasthApakake arthAt kaSAyakI kSapaNApara ArUr3ha cAritramohAdi kamakI prakRtiyoMko anya prakRtirUpa saMkramita karatA hai| usake pariNAma kisaprakArake hote haiM ? (usake pariNAma isaprakArake hote haiM, aisI prarUpaNAko vibhASA kahate haiM / ) usake pariNAma vizuddha hote haiM aura kaSAyoMkA kSapaNa prArambha karaneke bho antarmuhUrta pahalese anantaguNI vizuddhi ke dvArA vizuddha hote A rahe haiM / zubhapariNAma kahanese azubhapariNAmakA niSedha ho jAtA hai / zubhapariNAmako praNAlIbinA itane vizuddhapariNAmoMkA honA asambhava hai| __ yoga konasA hotA hai ? kaSAyoM ko kSapaNA karanevAlA cAroM manoyogoMmeM se kisI eka manoyogavAlA athavA cAroM vacanayogoM meM se eka vacanayogavAlA athavA audArikakAyayogI hotA hai, ina 6 yogoMke atirikta anyayoga sambhava nahIM hai| 1. visohIe suhAgamaNubhAga vuddhi mottUNa payAratarAsaMbhavAdo 1 (jayadhavala mUla pR0 1941) / 2. jayadhavala mUla pR0 1639-40 / 3. kucha pAThAntara ke sAtha kaSAyapAhur3e sutta pR0 614-15 gA061 se 64 taka / 4. saMkAmaepar3havago kasAyakkhavaNAe ADavago tti ghuttaM hodi (jayadhavala mUla pRSTha 1941) / Page #312 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 1-5] __ zaMkA:-kSapakake manoyoga to sambhava hai, kyoMki inasthake dhyAnAvasthAmaiM mana ko ekAgnatA hotI hai, kintu cAroM vacanayoga kaise sambhava hai, kyoMki dhyAnAvasthA meM samasta bahiraGga vyApAra ruka jAtA hai, jisakA vacanapravRttike sAtha viroSa hai / samAdhAnaH-yaha doSa nahIM hai, kyoMki dhyAnayuktake bhI avaktavya rUpase vacanayogakI pravRtti ke vipratiSedhakA abhAva hai| isIprakAra audArikakAyayoga bhI sambhava hai, kyoMki dhyAnAvasthA meM usake sambandhase jIvapradezoM kA parispaMdana saMbhava hai| kaSAya konasI hotI hai ? krodha-mAna mAyA aura lobha ina cArakaSAyarUpa pariNAmoM meM se kisI eka kaSAyarUpa pravRttikA virodha nahIM hai| zaMkA:-kaSAyarUpa pariNAma vardhamAna hote haiM yA hIyamAna hote haiM ? samAdhAnaH-kaSAyapariNAma hIna hote haiM, vardhamAna nahIM, kyoMki vizuddhapari. NAmoMkA vardhamAnakaSAyapariNAmoMse viruddha svabhAva hai'| upayoga kaunasA hotA hai ? arthAt arthagrahaNarUpa AtmapariNAma upayoga hai, vaha sAkAra va anAkArake bhedase do prakArakA hai / mati-zruta-avadhi-manaHparyaya aura kevala ina pAMcajJAnarUpa va kumati-kuzruta-vibhaGga ina tIna kujJAnarUpa isaprakAra AThabhedabAlA sAkAropayoga aura cakSu-acakSu-avadhi kevalarUpa cAra prakArakA anAkAra upayoga hotA hai / kSapakaveNi car3hanevAle ke eka zrutajJAnopayoga hotA hai, kyoMki pRthaktvavitarkavIcAra saMjJaka prathama zukladhyAnake abhimukha caudaha yA dasa athavA nau pUrvadhArIke zrutajJAnopayoga avazyaMbhAvI hai / dvitoya upadezAnusAra zrutajJAna, mati jJAna, cakSudarzana yA acakSudarzana ina cArameM se koI eka upayoga hotA hai, kyoMki vaha antarIya (anya) nahIM hai, mAtra kAraNarUpa hai matijJAnake honepara cakSudarzana va acakSudarzanake honemeM bhI koI virodha nahIM AtA, kyoMki cakSudarzana va acakSudarzana ke binA matijJAna nahIM ho sktaa| zaMkA:-matijJAna zrutajJAna-cakSudarzana-acakSudarzana ina cAra upayogoMke samAna avadhijJAna mana:parya yajJAna aura avadhidarzana bhI kyoM nahIM hote ? / samAdhAna:-aisI AzaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki isa sUtra ke dvArA unakA virodha kara diyA gayA hai tathA ekAnacitAnirodha lakSaNarUpa dhyAna se avadhijJAnAdikA viruddha svabhAva hai| 1. jayaSavala mUla pR0 1641-1942 / Page #313 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [ gAthA 1-5 lezyA konasI hotI hai ? niyamase zukla hI hotI hai, kyoMki suvizuddhalezyAkI kAraNabhUta mandatamakaSAyake udaya meM zuklalezyAko pravRtti pAI jAtI hai, anya le zyAoMkI nhiiN| zuklalezyA bhI vardhamAna hai hIyamAna nahIM hai, kyoMki pratisamaya kaSAyAnubhAgaspardhaka anantaguNe hInarUpase udayameM Anese zubhalezyArUpa pariNAmoM meM vRddhika atirikta hAni honA asambhava hai'| veda kaunasA hotA hai ? strIveda, puruSaveda aura napusakaveda ina tInoM vedoM meM se koI eka veda hotA hai, kyoMki tInoM vedoMke udayake sAtha zreNi car3hane ke pratiSedhakA abhAva hai arthAt tInoM vedoM meM se kisI bhI vedodaya ke sAtha ApakazreNi car3ha sakatA hai / itanI vizeSatA hai ki dravya se puruSavedake sAtha hI zreNi car3ha sakatA hai, kyoMki anyadravya vedake sAtha zreNi car3hane kA virodha hai| yahAMpara gati Adi kI bhI vibhASA karatI cAhie, kyoMki yaha dezAmarsaka sUtra hai / isaprakAra prathamagAthAkI vibhASA samApta huI Age dvitIyagAthAko vibhASA isaprakAra hai-- dUsarI prasthApana gAthAkA prathamapada- kauna-kaunakarma pUrvabaddha haiM ? yahAMpara prakRti satkarma, sthitisatkarma, anubhAgasatkarma aura pradezasatkarmakA anumArgaNa karanA cAhie / sarvaprathama prakRtisatkarma anumAnaNake lie yahAMpara darzana mohanIya, anantAnubandhIcatuSka aura tIna Ayuke atirikta zeSa karmaprakRtiyoMkA satkarma hai / itanI vizeSatA hai ki AhAraka zarIra va AhArakaaGgopAGga aura tIrthaGkara prakRtikA sattva bhajitavya hai, kyoMki inakA sarva jIvoM meM niyamarUpase hone kA abhAva hai| Ayukarmake atirikta jina prakRtiyoMkA satkarma hai unakA sthiti satkarma anta:koDAkor3IsAgara pramANa hai / anubhAgasatkarma bhI aprazasta prakRtiyoMkA dvisthAnika aura prazasta prakRtiyoMkA catuHsthAnika hai / sarvaprakRtiyoMkA pradezasatkarma ajaghanya anutkRSTa hai / kina-kina karmAzoMko bAMdhatA hai ? yahAMpara bhI prakRtibandha, sthiti bandha, anubhAgabandha aura pradeza bandhakA anumArgaNa karanA caahie| kitanI prakRtiyAM udayAvalI meM praveza karatI haiM ? sabhI mUla prakRtiyAM udayAvalI meM AtI haiM (praveza karatI haiM), kintu jo uttaraprakRtiyAM vidyamAna haiM ve udaya yA anudaya (paramukhaudaya) svarUpase udayAvalImeM praveza karatI haiN| kitanI prakRtiyAM udIraNAsvarUpase udayAvalI meM praveza karatI hai ? Ayu aura vedanIyakarmako chor3akara jitane bhI vedana 1. jayadhavala mUla pR0 1943 / 2. jayadhavala mUla pu0 1644 / Page #314 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 1-5] kSapaNAsAra kiye jAne vAle (svamukha udayasvarUpa) karma haiM ve udoraNArUpase udayAvalimeM praveza karate haiM / pAMca jJAnAvaraNa aura cAra darzanAvaraNakA to niyamase udaya hai / nidrA aura pracalAkA kadAcitu abaktavya udaya hai / sAtA va asAtAvedanoyameM se kisI ekakA, cAra saMjvalana kaSAyoM meM se, tIna vedoM meM se aura doyugaloM (hAsya-rati va aratizoka) meM se kisI ekakA niyamase udaya hai| bhaya va jugupsAkA kadAcit udaya hai aura kadAcit udaya nahIM hai / manuSyAyu, manuSyagati, paJcendriya jAti, audArika-ta jasa-kArmaNazarIra, chaha saMsthAnoMmeM se kisI eka saMsthAna kA, audArikazarIraaMgopAMga, vajrarSabhanArAcasaMhanana, varNa-gandharasa-sparza, agurulaghu Adi cAra (aguhalaghu-upaghAta-paraghAta-ucchvAsa) prazasta va aprazasapihAyoti meM se kisI ekavaH, sacatuSka (sa-bAdara-paryApta-pratyeka), sthira, asthira, zubha, azubha, subhaga aura susvara-duHsvarameM se kisI ekakA, Adeya, yazaskoti, ucca gotra, pAMca antarAya (dAna-lAbha-bhoga-upabhoga aura vIryAntarAya) kA niyamase vedaka hotA hai / yahA~para anya prakRtiyoMkA udaya sambhava nahIM hai| inameMse sAtA-asAtAbedanIya aura manuSyAyuko chor3akara zeSakA udIraka hotA hai arthAt zeSakarmo ko udIraNA hotI hai| zaMkA:-yahAM Ayu va vedanIyakarmako udoraNA sambhava kyoM nahIM hai ? samAdhAnaH-nahIM hotI, kyoMki vedanoya va Ayukarmako udoraNA pramattasaMyataguNasthAna se Age sambhava nahIM hai / (tRtIyagAyA) kauna-kauna karmAMza bandha athavA udayako apekSA pahale vyucchinna ho jAte haiM ? yahAMpara jJAnAvaraNakarma kI pAMcoM prakRtiyoM kA bandha hotA hai ataH jJAnAvaraNakarmakI eka bhI prakRtiko bandhavyucchitti nahIM kahI gaI hai| darzanAvaraNakarmakI styAnagRddhitrikakI pUrva meM ho bandhavyucchitti ho jAtI hai, kyoMki sAsAdanasamyagdRSTiguNasthAnake Age ina kA bandha asambhatra nahIM hai / vedanIyakamameM se asAtAvedanIyakarma kI bandhavyucchitti ho jAtI hai, kyoMki pramattasaMyataguNasthAnase Upara asAtAvedanIyake bandhakA abhAva hai / mohanIyakarmako mithyAtva, bArahakaSAya, arati, zoka, strIveda, napusakaveda ye 17 prakRtiyAM bandhase vyucchinna ho jAtI haiM, kyoMki pUrva meM hI ina prakRtiyoMkI yathA sambhava aghastana guNasthAnoM meM bandhavyunchitti ho jAto hai| Ayukarmako sabhI prakRtiyAM 1. jayadhabala mUla pR0 1645 / Page #315 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [ gAthA 1-5 bandhase vyucchinna haiM, kyoMki unake bandhakAraNoMko ullaMdhakara kSapaka zreNike adhaHpravRttakaraNasambandhI tatprAyogya vizuddhi meM vartana kara rahA hai / nAmakarmako parivartamAna sabhI azubhaprakRtiyoM kI pUrva meM hI bandhase vyucchitti ho jAtI hai / narakagati, tiryaJcati, ekendriyAdi cAra jAti, pAMca azubhasaMsthAna, pAMca azubhasaMhanana, narakagatyAnupUrvI, tiryaca. gatyAnupUrvI, aprazastavihAyogati, sthAvara, sUkSma, aparyApta, sAdhAraNa zarIra, asthira, azubha, durbhaga, dusvara, anAdeya, ayazaskIti nAmakarmako ye prakRtiyAM yathAsambhava nIcale guNasthAnoM meM bandhase jyucchinna ho jAtI haiM | nAmakarmako kevala itanI hI prakRtiyoM kI bandhavyucchitti nahIM hotI, kintu manuSyagatidvika, audArika dvika, vajravRSabhanArAcasaMhanana ina zubha prakRtiyoM ko asaMyatasamyagdRSTiyoMke bhI baMdhavyucchitti dekhI jAtI hai / Atapa aura udyota ina do zubha prakRtiyoM kI bandhayucchitti yathAkrama mithyAdRSTi va sAsAdanaguNasthAnameM ho jAtI hai / vahAMpara (kSapakaNi meM) nAmakarmakI itanI prakRtiyoM ko bandhavyucchitti pAyI jAtI hai| gotrakarmameM nIcagotra bandhase vyucchinna hai, kyoMki sAsAdanaguNasthAnase Age isakA bandha nahIM hotA hai / anta rAyakarmakI ekabhI prakRti bandhase vyucchinna nahIM hai / udayase vyucchinna prakRtiyAM nimnaprakAra haiM- styAnagRddhitika pUrva meM hI udayase vyucchinna ho jAtI haiM / yahAMpara nidrA aura pracalA udayase vyUcchinna nahIM hotI, kyoMki unakA udaya kSINakaSAya guNasthAnake dvi caramasamayataka sambhava hai / zeSa mithyAtva, samyaktva, samyagmithyAtva, 12 kaSAya, manuSyAyuphe atirikta tIna Ayu, narakagati, tiyaMJcagati, devagati aura inake prAyogya arthAt narakagatyAnupUrvI, tiryaJcagatyAnupUrvI, devagatyAnupUrvI ekadriya-vikaleMdriyajAti, vaikriyakazarora, vaikriyaka aMgopAMga, Atapa, udyota, sthAvara, sUkSma-sAdhAraNazarIra, AhArakaTika, bajravRSabhanArAcasahanana ko chor3akara zeSa pAMcasaMhanana manuSyagatyAnupUrvI, azubhavika (durbhaga, anAdeya, ayazaskoti), aparyApta, nIcagotra ye prakRtiyAM udayase pUrva meM hI vyucchinna ho jAtI hai / tIrthaGkaraprakRtiko kadAcita udayavyucchitti hotI hai kadAcit nahIM / kahAM para antarakarake kina-kina karmoMko kahAM saMkrAmaNa karatA hai ? yaha aghaHpravRttakaraNasaMyata yahA~ antara nahIM karatA, kintu apUrvakaraNakAlako ulaMghakara 1. karmaprakRtiyoMkA kSaya 14 guNasthAna taka hai ata: kSapaNAkA yaha prakaraNa 14veM guNasthAnataka jAnanA / isI apekSA tIrthaGkaraprakRtikA syAt udaya aura syAt anudaya kahA hai| 2. jayadhavala pu0 1646-47 / Page #316 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 6 ] kSapaNAsAra [ anivRttikaraNakAlake saMkhyAta bahubhAga vyatIta honepara antara karatA hai aura vahIM para cAritramohakI prakRti yoMkA yayAvasara saMkrAmaka hogaa| (caturthagAthA) kaSAyoM kI kSapaNA karanevAlA kisa-kisa sthiti aura anubhAgaviziSTa kauna-kaunase karmoMkA apavartana karake kisa-kisa sthAnako prApta karAtA hai, zeSakarma kisa sthiti tathA anubhAgako prApta hote haiM ? isa caturthagAthAke dvArA yaha prazna kiyA gayA hai ki sthitivizeSameM vartana karanevAle karmoM kA anubhAgakANDakaghAta ho jAnepara avazeSa anubhAga kitanA raha jAtA hai ? yahAM sthitikANDakaghAta va anubhAgakANDakaghAtakI sUcanA isa pRcchA dvArA kI gaI hai / adha:pravRttakaraNa ke caramasama yataka sthita ke sthiti kANDakaghAta va anubhAgakANDakaghAta sambhava nahIM hai, kintu adhaHpravRttakaraNake caramasamayase anantarasamayameM apUrvakaraNake praveza ho jAnepara donoM kANDakaghAtakI pravRtti hotI hai| zaGkA:--yadi aisA hai to adhaHpravRttakaraNasambandhI vizuddhikI prApti nirarthaka huI, kyoMki sthiti va anubhAgakANDaka ghAsarUpa kAryavizeSakI anupalabdhi hai / samAdhAna:---aisI zaMkA nahIM karanA cAhie, kyoMki sthiti va anubhAgaghAtake hetubhUta apUrvakaraNa pariNAmoMkI utpatti meM ye (adhaHpravRttikaraNake) pariNAma nimittarUpase dekhe jAte haiM / isaprakAra ina cAra mUla gAthAoMko vibhASAmeM adhaHpravRttakaraNakAla samApta ho jAtA hai| athAnantara apUrvakaraNakA varNana karate haiM-- 'guNaseDhI guNasaMkama ThidikhaMDamasatthagANa rasakhaMDaM / vidiyakaraNAdisamae aNNaM ThidibaMdhamAravaI // 6 // 367 // arthaH-dvitIya apUrvakaraNake prathamasamaya meM guNadheNi, guNasaMkramaNa, sthitikhaNDana aura aprazasta prakRtiyoMkA anubhAgakhaNDana hotA hai tathA adhaHpravRttakaraNake antimasamayameM jo sthitibandha hotA thA usase palya ke asaMkhyAtaveMbhAga mAtra ghaTate hue anya sthitibandhako prArambha karatA hai, kyoMki yahAM eka sthitibaMdhApasaraNa hone ke kAraNa itane pramANa sthitibandhako ghaTAtA hai| 1. jayaghavala mUla pR0 1941 se 1648 tk| 2. la. sA. gA* 53 ke samAna / Page #317 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 10] [ gAthA 7-6 vizeSArtha:-adhaHpravRttakaraNa samApta hone ke antarasamaya meM apUrvakaraNaguNasthAnameM praveza karatA hai, isakA kAla anta mahataMpramANa hai| apUrva karaNa ke prathama samaya me sthitikANDakaghAta va anubhAgakANDa kraghAta prArambha hotA hai kyoMki apUrvaka ra pAko vizuddhikA sthiti va anubhAgakANDakaghAta ke sAtha avinAbhAvI sambandha hai'| - guNasaDIdIhattaM apuvacaukkAdu sAhiyaM hodi / ... galidavasese udayAvalibAhirado du zikave bho / 7 // 368 / / arthaH--yahAM guNazreNi AyAmakA pramANa apUrvakaraNa-anivRttikaraNa-sUkSma sAmparAya aura kSINakaSAya ina cAroM guNasthAnoMke kAlase sAdhika hai, so adhika kA pramANa kSINakaSAya guNasthAnake kAlake saMkhyAtaveMbhAgamAtra hai ata: udayAlise bAhara galitAvazeSarUpa jo yaha guNazreNi AyAma hai usameM apakarSaNa kiye hue dravyakA nikSeraNa hotA hai / vizeSArtha:-pariNAma vizeSake kAraNa asaMkhyAtasamayaprabaddhapramANa dravyakA apakarSaNa karake guNazreNiAyAmameM nikSepaNa karatA hai / "paDisamayaM ukkaddadi asaMkhaguNidakkameNa saMcadi yaH ... idi guNaseDhIkaraNaM paDisamayamapuTavapaDhamAdo // 8 // 366 // arthaH-prathama samaya meM apakarSaNa kie hue dravyase dvitIyAdi samayoMmeM asaMkhyAtaguNA krama loe hue pratisamaya dravyakkA aprakarSaNaHkaratA hai aura siMcita arthAt udayAvalI, guNazreNI AyAma aura uparitanasthitimeM nikSepaNa karatA hai / isaprakAra apUrvakaraNaguNasthAnake prathamasamayase lekara pratisamaya guNazreNi hotI hai| .....paDisamayamasaMkhaguNaM davvaM saMkamadi appasasthANaM / . ghaMdhujhiyapayaDINaM baMdhaMtasajAdipayaDIsu // 6 // 40 // .. arthaH-apUrvakaraNaguNasthAnake prathamasamayase lekara pratisamaya asaMkhyAtaguNekramase yukta (yahAM jinakA bandha nahIM hotA) aprazastaprakRtiyoMkA jo dravya hai vaha (yahAM 1 jayadhavala mUla pRSTha 164 / 3. jayadhavala mUla pRSTha 1951 / 2. labdhisAra gAthA 53 ke samAna / 4. labdhisAra gAthA 74 ke samAna / Page #318 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 10 ] kSapaNAsAra [ jina prakRtiyoM kA bandha pAyA jAtA hai aisI ) svajAtIya prakRtiyoM meM saMkramaNa karatA hai: arthAt tadrUpa pariNamana kara jAtA hai / vizeSArtha :- yaha guNasaMkramaNa abandharUpa aprazasta prakRtiyoMkA hI hotA hai, anya meM guNasaMkramaNa kI pravRtti asaMbhava hai' / jaise - asAtAvedanIyaprakRtikA dravya sAtA vedanIyarUpa pariNamana karatA hai, isIprakAra anya prakRtiyoM kA bhI jAnanA | proTTA jaharA AuliyAUNiyA tibhAgeNa / esA dvidisu jahA tahANubhAge sAMte // 10 // 409 // artha :- jaghanya apavartanAkA pramANa tribhAgase hona AvalipramANa hai / yaha jaghanya apavartanA sthitike viSaya meM grahaNa karanA cAhie, kintu anubhAgaviSayaka jaghanya apavartanA ananta spardhakoMse pratibaddha hai / vizeSArtha :- yadyapi isa gAthA meM sthitisambandhI apakarSaNako jaghanya ati sthApanAkA kathana kiyA gayA hai, tathApi dezArSaka hone se sthiti apakarSaNa- utkarSaNasambandhI jaghanya va utkRSTa atisthApanA va nikSepakA kathana karanA caahie| anubhAga ke sambandha meM yaha kahA gayA hai ki jabalaka anantaspardhaka atisthApanArUpase nikSipta nahIM ho jAte taba taka anubhAgaviSayaka apavartanAko pravRtti nahIM hotI hai / udayase lekara ekasamaya adhika AvalipramANa sthitivAle niSeka ke dravyakA apakarSaNa honepara samayakrama AvalikA do-tribhAga ( 3 ) to atisthApanA hai aura zeSa nIcekA samayAdhika AvalikA tribhAga nikSepa hai / sthiti apakarSaNasambandhI yaha jaghanyaatisthApanA va nikSepakA pramANa hai| usase anantara uparimaniSeka ( udadyAvalike bAhara dvitIyaniSeka) kA apakarSaNa honepara nikSepa to pUrvavat samayakama Avalike tribhAgase + 1. jayadhavala mUla pR0 1651 / 2. yaha gAthA ka0 pA0 kI gAthA 152 ke samAna hai tathA yaha dhavala pu0 6 pRSTha 346 tathA ka0 pA0 sutta pRSTha 774 para bhI hai / yadyapi kSapaNAsAra meM 'ubttttaa|' yaha pATha thA, kintu vaha azuddha pratIta hotA hai ataH usake sthAna para 'ovaTTaNA' yaha zuddha ukta AdhArase rakhA gayA hai / ja0 dha0 mUla pu0 2002 para bhI yaha gAthA dI gaI hai / 3. jayaghavala mUla pR0 2002, ka0 pA0 su0 dRSTa 774 / Page #319 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12 ] [ gAthA 10 samayAdhika hai, kintu atisthApanA pUrva se ekasamaya bar3ha jAtI hai / uparitana- uparitanasthitivAle niSekoMke dravyakA apakarSaNa honepara jaghanyanikSepako avasthita karake atisthApanA eka-eka samaya ke kramase taba taka bar3hAnI cAhie jabataka samayAdhikavibhAga nikSepake Upara eka AvalipramANa utkRSTa atisthApanA nahIM ho jaato| usake pazcAt avalipramANa atisthApanAko avasthita karake eka-ekasamayake pramANase nikSepako taba taka bar3hAnA cAhie jabataka utkRSTanikSepa ho jAve / utkRSTanikSepakA pramANa samayAdhika do Avalikama utkRSTa sthitipramANa hai jo isaprakAra hai- kaSAyakI utkRSTasthiti cAlIsakor3Akor3o sAgarapramANa bAMdhakara punaH baMdhAvalikAla bitAnepara 40 kor3Akor3IsAgarako utkRSTasthiti eka AvalipramANa kama hogaI / baMdhAvalike vyatIta ho jAnepara agrasthiti ke dravyako apakarSaNakara upaminIce eka kAlipramANa atisthApanA chor3akara nIce udayasthitiparyanta vaha apakarSaNa kiyA huA dravya diyA jAtA hai / isaprakAra bandhAvali, agrasthiti, atisthApanAvali arthAt samayAdhika do AvalipramANako karma sthiti meM se kama karanepara sthiti apakarSaNasambandhI utkRSTa nikSepakA pramANa hotA hai' / kSapaNAsAra udayA H mAnAki utkRSTasthitikA pramANa 1000 samaya hai, AvalikA pramANa 16 samaya hai / sthiti apakarSaNasambandhI jaghanyanikSepa va atisthApanA isaprakAra haivali 16 samaya, udayAbalike anantara Upara 17 veM niSekakA apakarSaNakara ke udadyAvalimeM denA hai / ekasamayakama Avali ( 16 - 1 = 15 ) kA do vibhAga ( 15 ) 10 samaya arthAt 7 veM niSekase 16 veM niSekataka atisthApanA hai aura ekasamaya adhika vibhAga ( 15 x .+1= 6 ) 6 samaya nikSepa hai arthAt prathamaniSekase chaThe niSekataka nikSepa hai / 18veM samayasambandhI niSekake dravyakA apakarSaNa honepara pUrvavat prathama 6 niSeka to nikSepa hai aura 7veM niSekase 18veM niSekataka 11 niSeka atisthApanArUpa haiM / isIprakAra 16 veM niSekakA apakarSaNa honepara 12 niSeka aura 20veM niSekakA apakarSaNa honepara 13 niSeka atisthApanArUpa hote haiM. kintu nikSepa pUrvavat 6 samaya hI hai / isaprakAra eka-eka samaya bar3hate 23 veM niSekasambandhI dravyakA apakarSaNa honepara atisthApanA 16 samayapramANa ekaAvali ho jAtI hai, kintu nikSepa prathama 6 samaya pramANa hai / 24veM niyokake dravyakA apakarSaNa honepara atisthApanA to pUrvavat 16 samayapramANa aura nikSepa ekasamaya bar3ha jAtA hai arthAt prathamasAta niSekoM meM dravyasiMcita kiyA jAtA hai / isake 1. jayaghavala mUla pU0 2002-2004 taka / Page #320 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 11 ] kSapaNAsAra Age atisthApanAkA pramANa to avasthita uparitanaekAvalipramANa hai aura nikSepa ekaekasamaya bar3hatA jAtA hai| utkRSTa nikSepa-utkRSTa sthitibandha kA pramANa 1000 samaya hai| 16 samaya bandhAvali ke vyatIta honepara sthiti 1000-16 =984 samayapramANa zeSa raha jAtI hai / 984veM samayavAle niSekake dravyakA apakarNaNa honepara 678 se 183 taka 16 niSeka to atisthApanArUpa haiM aura prathamaniSekase 677 niSekataka nikSepa hai / yaha utkRSTa nikSepakI aGkasandRSTi hai / zaMkA:-kSapazreNike kathana meM sAMsArika avasthAke utkRSTanikSepakA pramANa batalAnA asambaddha hai / phira kyoM yaha kathana kiyA gayA ? samAdhAna:-prasaGgavaza apakarSaNasambandhI yaha kathana kiyA gyaa| isa prarUpaNAmeM koI doSa nahIM hai| yahAM alpabahatva isaprakAra hai- 'ekasamayakama Avalike tRtIyabhAgase eka samayAdhika (6) jaghanyanikSepakA pramANa hai jo sabase stoka hai, isase adhika jaghanyaatisthApanA hai jisakA pramANa ekasamayakamAvalike do vibhAga (10) hai / isase vizeSa adhika utkRSTa atisthApanAvali (16 ) pramANa hai| utkRSTa nikSepa isase asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki vaha samayAdhika dozrAvalikama utkRSTa sthitipramANa hai| ____ anubhAgaviSayaka apakarSaNasambandhI jaghanya va utkRSTa nikSepa va atisthApanAkA pramANa jAnanA cAhie / sthiti-anubhAgaviSayaka utkarSaNasambandhI jaghanya va utkRSTa atisthApanA va nikSepakA kathana Age kiyA jAvegA ataH yahAM nahIM kiyA hai| saMkAmedukkaDDadi je aMse te avaThThidA hoti / zrAvaliyaM se kAle teNa paraM hoMti bhajidavvA / / 11 / / 402 // 1. jayadhavala mUla pRSTha 2004 / 2. yaha gAthA ka0 pA kI 153 vIM mAthA samAna hai, kintu 'dukkaTTadi' aura 'bhajiyavva' ke sthAna para kramazaH duvakaDudi' aura 'bhajidavbA' pATha haiM jo zuddhapratIta hote haiM ata: yahAM zuddhapATha ka0 pA0 ke anusAra hI prayukta kiye haiM / yaha gAthA dhavala pu0 pRSTha 346 para bhI pAI jAtI hai / tathA jayadhavala mUla pRSTha 2005, ka. pA0 sutta pRSTha 777 para bhI hai / Page #321 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ gAthA 12 arthaH- jo karma pradeza saMkramita va utkaSita kiye jAte haiM ve eka AvalikAlataka avasthita rahate haiM usake pazcAt anantarasamaya meM bhavitavya hai / 14 ] kSapaNAsAra vizeSArtha :- para prakRti meM saMkrAmita pradezAgra tathA sthita va anubhAgakI apekSA utkaSita pradezAna AvalipramANa kAlataka nirupakramabhAva se avasthita rahate haiM / AvalimAtra kAlataka anya kriyArUpa pariNAma ke binA jahAMvara jisarUpase pradezAgra nikSipta kiye jAte haiM vahAM para usI rUpase nizcala bhAva se avasthita rahate haiM / AvalikAla vyatIta hone ke anantara samaya meM yA usase UparavartI samayoM meM bhajitavya hote haiM / saMkramAvalipramANakAla ke vyatIta ho jAnepara usake anantaravartI ne karmapradeza saMkramaNa, utkarSaNa, vRddhi-hAni ka avasthita kriyA ke lie bhajitavya hai, kyoMki AvalikAlake pazcAt tadrUpa pravRtti ke pratiSedhakA abhAva hai / jo pradezAna para prakRtirUpase saMkramaNa karate haiM ve AvalikAlaparyanta apakarSaNa, utkarSaNa va saMkramaNa ke lie zakya nahIM hai| jo pradezAgra sthiti yA anubhAga meM utkarSaNa ko prApta hote haiM ye bhI AvalikAlataka apakarSaNa, utkarSaNa yA saMkramaNa ke lie zakya nahIM hai / AvalikAlaparyanta nirupakrapabhAvake pazcAt apakarSaNa Adi kriyA ke lie bhajitavya bhAvakI prarUpaNA mandabuddhivAloM ko samajhAne ke lie kI gaI hai| * okkaDDadi je ase se kAle te ca hoMti bhajidanvA / DIe aTThANe hANIe saMkame udae || 12 ||403 // arthaH-- jo karma pradezAgra apakaSita kiye jAte haiM ke anantara agale samaya meM vRddhi hAni, avasthAna, saMkramaNa va udayake lie bhajitavya haiM / vizeSArtha : -- utkarSita pradezAgra yA paraprakRtirUpa saMkramitapradezAya AvalipramANa kAlataka nirupakrama bhAvase avasthita rahate haiM aisA niyama hai, kintu aisA niyama apakarSita pradezAgra sambandha meM nahIM hai / apakarSitapradezAya dUsare samaya meM hI saMkramaNa va 1. jayadhavala mUla pR0 2005 / 2. yaha gAMthA kaSAyapAhuDakI 154vI gAthA hai (ka0pA0su0 pRSTha 777 va dhavala pu0 6 pRSThaM 347). kintu vahAM hRdi' va 'avaThANa' ke sthAnapara kramaza: 'okkadi' aura 'avadvANe' ye pATha diye gae haiM jo ki zuddha pratIta hote haiM ataH una zuddha pAThoM ko hI yahAMpara rakhA gayA hai| Page #322 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 13 ] [ 15 arthAt jina karmapradezAkAsthita udIraNA honA sambhava hai bhAga meM apakarSaNa hotA hai ve anantarasamaya meM ho vRddhi hAni avasthAna va saMkramaNake lie bhajanIya hai, anantara samaya meM apakarSita pradezAgra meM se kucha to punaH apakarSita ho jAte haiM apakarSaNa nahIM hotA, kucha pradezAgroMkI vRddhi hotI hai aura kuchakI vRddhi nahIM hotI / apakarSitapradezoM meM se kucha pradezAgra apane sthAnapara sthita rahate haiM aura kucha anyakriyAko prApta ho jAte haiN| isI prakAra saMkramaNa va udayake viSaya meM bhI yojanA karanI caahie| apakavitapradezAgra kI dUsare samaya meM punaH apakarSaNa AdirUpa pravRtti hone meM koI bAdhA nahIM hai / karma pradezAprakA sthitimukhase yA anubhAgamukhase hI apakarSaNa hotA hai, anyaprakAra se apakarSaNa nahIM hotA, aisA jAnanA cAhie' | ekkaM ca diTThadivisesaM tu asaMkhejjesa dvidi visesesu / vaDUDhedi harassedi va tahANubhAge sAMte || 13 | 404 // kSapaNAsAra arthaH- eka sthitivizeSako asaMkhyAta sthitivizeSoM meM bar3hAtA bhI hai aura ghaTAtA bhI hai / isIprakAra anubhAgavizeSako ananta anubhAgaspardhakoMmeM bar3hAtA aura ghaTAtA hai / vizeSArthaH -- eka sthitivizeSake utkarSaNa honepara asaMkhyAta sthitivizeSoM meM vRddhi hotI hai, kyoMki utkarSaNasambandhI jaghanyanikSepa bhI Avalike asaMkhyAtaveMbhAga hai usase kama meM nahIM / eka sthitivizeSa ke apakarSaNa honepara asaMkhyAta sthitivizeSoM meM hrAsa hotA hai isase kamameM nahIM / gAthA anusAra apakarSaNasambandhI jaghanyanikSepa bhI AvalIkA tRtIyabhAga hai / anubhAgasambandhI spardhakakI ekavargaNA meM utkarSaNa yA apakarSaNa honepara niyamase ananta anubhAgaspardhakoMmeM vRddhi yA hrAsa hotA hai| isase anubhAgaviSayaka apakarSaNa- utkarSaNa meM jaghanya va utkRSTa nikSepakA pramANa batalAyA gayA hai / sthitisatkarma kI agrasthiti se esakamaya adhika sthitibandha honepara, sthitisatkarmako agrasthitikA utkarSaNa nahIM hotA, kyoMki atisthApanA aura nikSepakA abhAva 1. jayazravala mUla pR0 2006 / 2. yaha gAthA kasAyapAhur3akI gAthA 156vIM ke samAna hai (ka0 pA0su0 pRSTha 778 va vevala pu0 6 pRSTha 347) kintu ka0 pA0 su0 meM 'Thidi' aura 'rahassedi' ke sthAnapara kramaza: 'dvidi' aura 'harassedi' pATha hai ataH kra0 pA0 ke AdhArase hI pATha parivartita kiyA gayA hai / Page #323 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [ gAthA 13 honese utkarSaNa hone kA virodha hai / isIkAraNase dosamaya Adi adhika-adhika sthitibandha hone para utkarSaNa nahIM hotA / AvalipramANa adhika sthitibandha honepara sthitisatkarmakI agrasthitikA utkarSaNa nahIM hotA, kyoMki jaghanya atisthApanA hote hue bhI nikSepakA abhAva honese utkarSaNakA pratiSedha hai| yAda sthitisatkarmako agrasthitise eka Avali aura ekaAvalike asaMkhyAtaveMbhAga adhika sthitikA bandha ho to agrasthiti. kA utkarSaNa ho sakatA hai, kyoMki agrasthitikA utkarSaNa honepara prAvalipramANa jaghanya atisthApanA karake Avalike asaMkhyAtaveMbhAgapramANa jaghanya nikSepameM nikSipta hotA hai aura yaha nikSepa Avalike asaMkhyAtaveMbhAgako Adi karake eka-ekasamaya vRddhise nirantara utkRSTanikSepa prApta honetaka bar3hatA hai / sthiti satkarmakI anasthitikI apekSA oghautkRSTanikSepa prApta nahIM hotA, kintu udayAvalise bAhara anantarasthitike pradezAgnakA utkarSaNa honepara utkRSTanikSepakA grahaNa karanA cAhie, kyoMki usI meM odha utkRSTavikSepa saMbhava hai arthAt jaghanyanikSepase lekara utkRSTanikSepataka sarvasthAna nikSepa svarUpa haiM / ___ sarva karmoMkA apanA-apanA utkRSTasthitibandha hone para AgamaaviroSase utkRSTanikSepa sambhava hai, kintu udAharaNarUpase kaSAyake utkRSTa nikSepakA kathana isa prakAra hai40 kor3Akor3IsAgarapramANa kaSAyakI utkRSTasthitibandha honepara ekasamaya adhika Avali aura cArahajAravarNakama 40 kor3Akor3opramANa utkRSTanikSepa hai| kaSAyakA utkRSTa sthitibandha karake bandhAvali vyatItakara antima niSeka meM se pradezArakA apakarNaNakara nIce nikSipta karatA hai / isaprakAra nikSipyamAna udayAvalise bAhara dvitIyasthiti meM nikSipta pradezAgrako utkarSaNa karane ke lie grahaNa karatA hai| usa pradezAnako tadanantara samayameM bandha honevAlI 40 kor3Akor3IsAgarapramANa utkRSTasthiti ke Upara utkarSaNa karatA hu grA 4000 varSa pramANa utkRSTa AbAghAkAlakA ullaMghana karake isase uparimaniSekasthitiyoM meM hI nikSipta karatA hai / isa prakAra utkRSTa AbAdhAkAla se hIna 40 kor3akor3IsAgarapramANa cAritramohanIyakarmakI utkRSTasthiti hI utkarSaNasambandhI utkRSTanikSepakA pramANa hotA hai, kintu ekasamayAdhika bandhAlikAlase ukta karmasthitiko kamakaranA cAhie, kyoMki niruddha samayaprabaddhakI sattvasthitikA samayAdhika bandhAvalikAla pramitakAla nIce hI gala cukA hai / isaprakAra samayAdhika Avali aura 4000 varSoMse hIna 40 kor3Akor3IsAgaropama utkRSTa nikSepakA pramANa hai zeSa anuraskRSTa nikSepasthAnoM ko upAyavidhise jAnanA caahie| Page #324 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 13 ] kSapaNAsAra AbAdhAkAlase Upara jitanI bhI sthitiyAM haiM unakA utkaNi hone para jaghanya bhI aura utkRSTa bhI atisthApanAvali pramANa hai, kyoMki anya prakAra honA asambhava hai / pAbAdhAkAla se adhastanavartI para sthitikakA uma honepara atisthApanA kisI sthiti kI to ekaAcali, kisI sthiti kI ekasamaya adhika prAli, visI sthiti. kI do samaya adhika Avali aura kisIkI tInasamaya adhika Avali hai / isa prakAra nirantara ekasamaya adhika taka bar3hanA cAhie jaba taka udayAlise bAhara anantasthitikI sarvotkRSTa atisthApanA prApta nahIM hotii| zaMkAH- utkRSTa atisthApanAkA pramANa kitanA hai ? samAdhAnaH-jisakarmakI jo utkRSTa AbAdhA hai vaha eka samaya adhika Avali se hIna AbAdhA usa karmako utkRSTa atisthApanA hai / utkRSTa sthitibandha hone para utkRSTa AbAdhA hotI hai aura usIke eka samaya adhika Avalikama utkRSTa AbAdhA hI utkRSTa atisthApanA hotI hai / udayAli se bAhara anantara sthiti kA utkarSaNa honepara utkRSTa pratisthApanA prApta hotI hai| kSapakakI prarUpaNAke avasara meM saMsAraavasthAsambandhI utkarSaNakI arthapada prarUpaNA kI gaI hai, kyoMki kSapakaNimeM satkarmase adhika sthitibandha na honese utkarSaNa prarUpaNA sambhava nahIM hai / jisaprakAra utkarSaNa-viSayaka jaghanya utkRSTa nikSepa aura atisthApanA. kA pramANa batalAyA hai, usIprakAra apakarSaNasambandhI nikSepa aura atisthApanAkA bhI jAna lenA cAhie / aba unhIM utkarSaNa-apakarSaNasambandhI alpabahutvako kahate haiM (1) utkarSaNa kI jAnevAlI sthiti kA jaghanyanikSepa sabase stoka hai, kyoMki vaha Avalike asaMkhyAtaabhAgapramANa hai / (2) isase apakarSaNakI jAnevAlI sthitikA jaghanya nikSepa asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki usakA pramANa eka samaya adhika AvalikA vibhAga pramANa hai / (3) isase apakarSaNasambandhI jaghanya atisthApanA kuchakama doguNo hai, kyoMki isakA pramANa ekasamayakama AvalikA do tribhAga hai aura jaghanyanikSepakA pramANa samayAdhika vibhAga pramANa hai isalie jaghanya atisthApanA do samayakama duguNI hai ataH vizeSa adhika hai / (4) apakarSaNasambandhI utkRSTa atisthApanA aura niA 2. jayadhavala mUla pRSTha 2008 / 1 jayadhavala mUla pRSTha 2007 se 2011 tk| 3. jayadhavala mUla pRSTha 2011 / Page #325 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 18 ] kSapaNAsAra [ gAthA 14 ghAtakI apekSA utkarSaNa samhAlI ra anya atisthApanA ke donoM paratuSya hote hue bhI pUrvase vizeSa adhika haiM, kyoMki ve donoM AvalipramANa hai aura samaya adhika Avalike vibhAga pramANa pUrva se vizeSa adhika hai| (5) utkarNasambandhI utkRSTa atisthApanA saMkhyAtaguNI hai, kyoMki isakA pramANa samayAdhika Avalikama utkRSTa AbAdhA hai / (6) vyAghAtakI apekSA apakarSaNa sambandhI utkRSTa atisthApanA asaMkhyAtaguNI hai, kyoMki vaha eka samayakama utkRSTasthitikANDakapramANa hai| (7) utkarzaNasambandhI utkRSTanikSepa vizeSa adhika hai| vizeSakA pramANa antaHkoDAkor3IsAgara hai, kyoMki isakA pramANa samaya adhika AvalI aura utkRSTa AbAghAse hIna 40 kor3Akor3I sAgaropamamAtra utkRSTasthiti hai| (8) apakarSaNaviSayaka utkRSTanikSepa vizeSa adhika hai| vizeSakA pramANa saMkhyAtAvali haiM, kyoMki yahAM para ekaAvalise hIna utkRSTa AbApAkA praveza sammilita ho jAtA hai| (6) utkRSTasthiti ekasamayaadhika doAvali pramANa vizeSa adhika hai, kyoMki samayAdhika atisthApanAvalike sAtha bandhAbali bhI sammilita ho jAtI hai| 'pallassa saMkhabhAgaM varaM pi abarAdu saMkhamuNidaM tu / paDhame apuvakhavage ThidikhaMDapamANayaM hodi // 14 // 405 // arthaH-~-kSapaka apUrvakaraNake prathamasthitikhaNDa arthAt sthitikANDakAyAmakA jaghanya aura utkRSTapramANa yadyapi palyake saMkhyAtaveMbhAgamAtra hai tathApi jaghanyase utkRSTakA pramANa saMkhyAtaguNA hai / vizeSAya:-jisake sthiti satkarma saMkhyAtaguNA hona hai usake jaghanyasthitikANDakaghAta hotA hai aura saMkhyAtaguNe sthitisatkarma vAleke utkRSTasthitikANDakaghAta hotA hai / yadyapi jaghanyasthitikANDakaghAtase utkRSTakANDakaghAta saMkhyAtaguNA hai tathApi donoMkA pramANa palyopamakA saMkhyAtavAMbhAga hai / jisaprakAra darzanamohakI upazAmanAmeM, darzanamohako kSapaNAmeM tathA kaSAyopazAmanAme (upazamazreNI) apUrvakaraNakA prathama sthiti 1. jayadhavala mUla pR. 2012 / 2. dekho dhavala pu0 6 pRSTha 344, jaravala mUla pR0 1646, ka. pA. su0 pRSTha 741.42 / 3. ka. pA0 suta pRSTha 741 sUtra 46 / Page #326 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 14 kSapaNAsAra [ 19 kANDakaghAta jaghanyase palyopamakA saMkhyAtavAMbhAga aura utkRSTase sAgaropama pRthaktvapramANa hotA hai / isIprakAra asaMyata, saMyatAsaMyata va saMyatake anantAnubandhIko visaMyojanAsambandhI apUrvakaraNakA prathamasthitikANDakaghAta jaghanyase palyopamakA saMkhyAtavAM bhAga aura utkRSTa sAgaropamapuyaktva hotA hai, kintu cAritramoha kSapaNAke apUrvakaraNasambandhI prathama sthitikANDakaghAta jaghanya aura utkRSTa donoM ho patyopamakA saMkhyAtavabhAgapramANa hokara bhI jaghanyase utkRSTa kA pramANa saMkhyAtaguNA hai / kSapakazreNi apUrvakaraNa meM do vyaktiyoMne eka sAtha praveza kiyaa| unameM ekake sthitisatkarma saMkhyAtaguNA hai aura dUsarekA sthitisatkarma saMkhyAtaguNA hona hai / jisake sthitisatkarma saMkhyAtaguNA hona hai usake prathama sthitikANDakase, saMkhyAtaguNesthitisatkarmavAlekA prathamasthitikANDakaghAta saMkhyAtaguNA hai / eka to darzanamohakA kSapaNa karake upazamazreNi car3hakara punaH kSapakazreNisambandhI prathamasamayavati apUrvakaraNa huA aura dUsarA upazamazreNi car3hA punaH vahAMse utarakara darzanamohakA kSayakarake kSapakazreNipara ArUr3ha ho prathamasamayavartI apUrvakaraNa huA, inameM se pahale kI apekSA dUsare vyaktikA sthitisatkarma saMkhyAtaguNA hIna hai / athavA eka darzanamohakA kSayakarake kSapakazreNIpara ArUr3ha huA aura dUsarA darzanamohakA kSayakara upazamazreNIpara car3hakara kSapakazreNIpara ArUr3ha huA prathamakI apekSA dvitIyakA sthitisatkarma saMkhyAtaguNAhIna hai aura prathamakA saMkhyAtaguNA hai, kyoMki isake upazamazreNisambandhI sthitighAtakA abhAva hai| jisake sthitisatkarma saMkhyAtaguNA hIna hai usake prathamasthitikANDakaghAta se dUsarekA prathamasthitikANDakaghAta saMkhyAtaguNA hai, kyoMki sthitisatkarmake anusAra sthitikANDakaghAtako pravRtti hone meM koI bAdhA upasthita nahIM hotI / isIprakAra dvitIya, tRtIyAdi apUrvakaraNake caramasthitikANDakalaka jaghanyase utkRSTa saMkhyAtaguNA jAnanA caahie| yadi sthitisatkarma eka dUsare se vizeSahIna va vizeSa adhika hai to apUrvakaraNameM sthitikANDakaghAta bhI vizeSa hIna va vizeSa adhika hotA hai / apUrvakaraNake prathama samaya meM palyake saMkhyAtaveMbhAga pramANavAlA sthitikANDakaghAta, aprazastaprakRtiyoMkA anantabahubhAgavAlA anubhAga kANDakaghAta aura palya ke saMkhyAtaveMbhAga pramANavAlA sthitibandhApasaraNa hotA hai / adhaHpravRttakaraNa ke carama sthitibandhase apUrvakaraNake prathama samaya meM anyasthitibandha palyake saMkhyAtaveMbhAga hIna hotA hai / apUrva 1. ka0 pA0 sutta pRSTha 741 sUtra 47 / jayaghavala mUla pu0 1646 Page #327 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 / kSapaNAsAra [ gAthA 15 karaNake prathamasamayameM pariNAma vizeSake kAraNa asaMkhyAtasamayaprabaddha pramANa dravyakA apakarSaNakara udayAvalise bAhara apUrvakaraNa, anivRttikaraNa, sUkSma sAmpa rAya aura kSINakaSAyake kAloMse vizeSa adhika kAla meM guNazreNirUpase nikSepa karatA hai na baMdhanevAle aprazasta karmoM kA guNasaMkramaNa hotA hai| apUrvakaraNake dvitoyAdi samayoM meM guNazreNi asaMkhyAta guNI hai, kyoMki jitane dravyakA prathama samaya meM apakarSaNa kiyA thA; dvitIyAdi samayoM meM asaMkhyAta guNe kramase dravya kA apakarSaNakara; zeSa-zeSa (galitAvazeSa) guNazreNi AyAma meM nikSepa karatA hai, vizuddhi bho pratisamaya anantaguNe kramase bar3hatI hai, prathamasamayase anya koI vizeSatA nahIM hai / yaha krama prathama anubhAgakANDa kake samApta hone taka hai| anantara agale samayamai zeSa anubhAgakA ananta bahubhAga ghAtane ke lie anya anubhAgakANDakako prArambha karatA hai isa prakAra prathamasthitikANDaka kAlake bhItara anya anya saMkhyAta hajAra anubhAgakANDakaghAta hote haiM / 'AugavajjANaM ThidighAdo paDhamAdu crimtthidisNto| ThidibaMdho ya apuve hodi hu saMkhejjaguNahINo // 15 // 406 / / arthaH-Ayukarma binA zeSa sAtakarmoM kA sthitikANDa kAyAma, sthiti sattva aura sthitibandha ye tInoM apUrvakaraNa ke prathamasamayameM jo pAye jAte haiM unase apUrvakaraNake caramasamaya meM saMkhyAtaguNe kama hote haiM / vizeSArthaH-pratyeka sthiti kANDakaghAta meM sthitisatkarma hIna hotA jAtA hai / sthitikANDakAyAma (ekasthitikANDakaghAta ke dvArA jitanI sthiti kA ghAta hotA hai vaha sthitikANDakAyAma hai) sthiti sattvakA anusaraNa karane vAlA hai| sthitikANDakaghAta dvArA sthitisatkarmakI hAni honepara sthitikANDakAyAma bhI hona hotA jAtA hai / pratyeka sthitibAdhApasaraNake dvArA sthitibandha ghaTatA jAtA hai / apUrvakaraNakAlameM hajAroM sthitikANDakaghAta va sthitibandhApasaraNa hote haiM ataH apUrvakaraNake caramasamaya meM ina hajAroM sthitikANDakaghAta dvArA sthiti satkarma kA ghAta hokara saMspAtaguNA hona raha jAtA hai, sthiti satkarmakA anusaraNa karane vAlA sthiti kANDakAyAma bhI saMkhyAtaguNA 1. yaha vizeSArtha jayazvala mUla pR0 1948-1952 ke AdhArase likhA gayA hai / 2. jayadhavana mUla pRSTha 1650 | yaha gAthA labdhisArako gAthA 78 ke samAna hai| Page #328 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 21 gApA 16-17 ] kSapaNAsAra hIna ho jAtA hai / hajAroM sthitibandhApasaraNa dvArA sthitibandha vizeSa hIna hotA huA apUrvakaraNake caramasamaya meM sthitibandha bhI saMkhyAtaguNA hIna hone lagatA hai'| 'aMtokoDAkor3I apuvapaDhamamhi hodi ThidibaMdha dhaMdhAdo puNa sattaM saMkheja guNaM have tattha // 16 // 407 // arthaH--apUrvakaraNake prathama samayameM sthitibandha antaHkoDAkor3IpramANa arthAt pRthaktvalakSakoTisAgara pramANa hai tathA sthitisattva bhI yadyapi antaHkoTAkoTI pramANa hai tathApi sthitibandhase saMkhyAtaguNA hai / vizeSArtha:--sAyikasamyagdRSTike sthitibandha va sthitisattva antaHkoDAkor3IsAgara pramANa ho jAtA hai, kintu bandhase sattva saMkhyAta guNA hotA hai vahI pravRtti yahA~para bhI pAI jAtI hai| 'ekkevaka dvidikhaMDayaNivaDaNa ThidiosaraNakAle / saMkhejjasahassANi ya riNavaDaMti rasasta khaMDANi // 17 // 408 / / artha:---eka-eka sthitikhaNDake patana hone meM athavA eka sthitibandhApasaraNake kAlameM saMkhyAtahajAra anubhAgakANDakakA patana hotA hai / vizeSArtha:-ekasthitikANDakakA kAla aura eka sthitibandhApasaraNakAla samAna hote haiN| sthiti kANDakako antimaphAlikA patana honepara sthitikANDakakAla samApta hotA hai aura antimaphAlike patana honepara hI sthitighAta hotA hai, dvicaramaphAli ke patana hone taka sthitighAta nahIM hotA isIprakAra eka sthitibandhApasaraNake prathamasamaya jitanA sthitibandha prArambha kiyA thA utanA hI sthitibandha caramasamayaparyanta hotA rahatA hai / sthitibandhApasaraNake caramasamayake patana honepara, anya sthitibandha sthiti ghaTakara hone lagatA hai| ekasthitikANDaka aura ekasthitibandhApasaraNa ina donoMkA kAla tulya hai| 1. ja. pa. mUla pRSTha 1651 / 2. dhavala pu0 6 pRSTha 345; ka. pA0 sutta pRSTha 742 sUtra 55 // ja0 dha0 mUla pRSTha 1951 / 3. yaha gAthA la0 sAra mAthA 76 ke samAna hai / dhavala pu0 6 pRSTha 228 ja. 50 mUla pRSTha 1952 / Page #329 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 22 ] [ gAthA 18-16 apUrvakaraNake prathama anubhAgakANDakakA anta muhUrta kAla vyatIta ho jAnepara tadanantara samayameM anya anubhAgakANDaka prArambha ho jAtA hai jisake dvArA pUrvaghAtita zeSa anubhAgake ananta bahubhAgakA ghAta hotA hai| prathamasthitikANDaka kAla ke bhItara punaH punaH saMkhyAtahajAra anubhAgakANDa kake patana ke sAtha apUrvakaraNake prathamasthitikANDakakA aura prathama sthitibandhApasaraNakA bhI patana hotA hai| isaprakAra tInoMkA patana eka sAtha hotA hai arthAta tInoMkA patana samakAlIna hai| asuhANaM payaDINaM atabhAgA rasassa khaMDANi / suhapayaDINaM NiyamA Nasthitti rasassa khaMDANi // 18 // 406 // arthaH--azubha prakRtiyoMke anubhAgakANDakakA pramANa anantabahubhAgamAtra hai tathA prazastaprakRtiyoMkA anubhAgakhaNDa niyama se nahIM hotA hai, kyoMki vizuddhapariNAmoM ke dvArA zubhaprakRtiyoMkA anubhAgaghAta sambhava nahIM hai / vizeSArthaH-pUrva meM jo anubhAga thA usako anantakA bhAga dene para usameM se bahubhAgamAtra prathamaanubhAgakANDakameM ghaTAtA hai avazeSa ekabhAgamAtra anubhAga rahatA hai usako ananta kA bhAga denepara usameM se bahubhAga dvitIya anubhAgakANDakameM ghaTAtA hai, avazeSa eka bhAgapramANa anubhAga rahatA hai, yaha krama antima anubhAgakANDa kaparyanta krama jAnanA / isaprakAra aprazastaprakRtiyoMkA anubhAgakhaNDa karaNavizuddhike dvArA yahAM hotA hai| anubhAgakANDaka sambandhI alpabahutva isaprakAra hai-ekapradezaguNahAnisthAna meM spardhaka stoka hai, atisthApanA ananta guNI hai, nikSepa anantaguNe, anubhAgakANDakake dvArA ghAtA jAnevAlA anubhAga ananta guNA hai| paDhame chaThe carime bhAge duga tIsa cadura vocchiNNA / baMdheNa apuvassa ya se kAle bAdaro hodi // 16 // 410 // arthaH-apUrvakaraNake prathamabhAgameM do prakRtiyAM, chaThe bhAgamai 30 prakRtiyAM aura antimabhAgameM 4 prakRtiyAM bandhase vyucchinna hotI haiM / apUrvakaraNase anantarasamayameM bAdara sAmparAya hotA hai| 1. jayadhavala mUla pR. 1952 / 2. jayababala mUla pR0 1948 / Page #330 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 23 gAthA 20 ] kSapaNAsAra vizeSArtha:-hajAroM sthitibandhApasaraNake vyatIta ho jAnepara apUrvakaraNake sAtabhAgoMmeM se prathamabhAga samApta hotA hai usa samaya nidrA aura pracalAko bandhavyucchitti ho jAtI hai / yaha kathana anutpAdAnucchedako apekSA hai, kintu upapAdAnucchedakI apekSA prathamabhAgake antasamaya meM nidrA-pracalAkI bandhavyucchitti hotI hai| prathamabhAgake samApta hote hI nidrA aura pracalAkA guNasaMkramaNa hone lagatA hai, kyoMki kSapaka yA upazamazreNimeM jina aprazastaprakRtiyoM kI bandhavyucchitti ho jAtI hai unakI guNasaMkramaNake atirikta anya paryAya sambhava nahIM hai / apUrvakaraNakAlake sAtabhAgoMmeMse chaha bhAga vyatIta ho jAne para parabhavasambandhI prakRtiyoMkI bandhase vyunchitti ho jAtI hai| zaMkA:-parabhavasambandhI prakRtiyAM kauna-kaunasI haiM ? samAdhAna:-- dekhagati, pande digajAti miyikazarIra, AhArakazarIra, tejasazarIra, kArmaNazarIra, samacaturasrasaMsthAna, vaiRiyikazarIrAGgopAGga, varNa, gandha, rasa, sparza, devagatyAnupUrvI, agurulaghu catuSka (agurulaghu, upaghAta, paradhAta, ucchvAsa) prazastavihAyogati, trasa, bAdara, paryApta, pratyeka zarIra, sthira, zubha, subhaga, susvara, Adeya, nirmANa, tIrthaGkara ye tosa prakRtiyAM parabhavasambandhI haiN| zaMkAH--inako paramadhika saMjJA kyoM hai ? samAdhAna:--parabhavasambandhI devagati ke sAtha bandhako prApta hotI haiM, ata: inakI parabhavika saMjJA hai| yazaskotikA bandha bhI devagati ke sAtha hotA hai aura usakI bhI parabhavika saMjJA hai, kintu usako bandhavyucchitti yahAM nahIM hotI, kyoMki yazaskIti ke bandhake sAtha aparitana vizuddhi kA virodha nahIM hai / yazaskItikA baMdha sUkSma sAmparAyaguNasthAnake antasamayaparyanta hotA hai usase Age isake bandhakA abhAva hai| usake bAda hajAroM sthitibandhApasaraNa ho jAnepara apUrvakaraNakA caramasamaya prApta hotA hai / apUrvakaraNaphe caramasamaya meM sthita hAsya, rati, bhaya aura jugupsAkI bandhavyucchitti ho jAtI hai usI samaya chaha nokaSAyakI udayabyucchitti ho jAtI hai / usake anantara samayameM bAdarasAmparAya arthAt anivRttikaraNako prApta ho jAtA hai / aba Age anivRttikaraNakA kathana karate haiMaNiyadRssa ya paDame aNNaM ThidikhaMDapahudimArabaI / utrasAmaNA riNavattI NikAcaNA tattha bochiNNA // 20 // 411 // Page #331 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [ gAthA 21-22 artha :- anivRttikaraNake prathama samaya meM anya hI sthitikhaNDAdika prArambha karatA hai unameM apUrvakaraNake antima samayavartI sthitikANDakAyAmase bhinna ho sthitikANDakAyAma, isake pazcAt avaziSTa jo anubhAga usakA ananta bahubhAgamAtra anya hI bhANDaka hotA hai aura apUrvakaraNa ke antimasamaya ke sthitibandha se palya ke saMkhyAtaveMbhAgamAtra ghaTatA huA anya hI sthitibandha yahAM hotA hai tathA yahIM aprazastopazama, dhati va nikAcanArUpa tIna karaNoMkI vyucchitti bhI huI hai / ataH aba sarva karma udaya, saMkramaNa, utkarSaNa, apakarSaNa karane yogya hue haiM / 24 ] nivRttiH vyAvRttiH - pariNAmoMkI visadRzatA; isarUpa nivRtti jisameM na ho vaha zranivRtti kahalAtA hai / nAnAjIvoMke ekasamayasambandhI pariNAmoM meM vyAvRttikA prabhAva hone se pratisamaya eka-eka pariNAma hotA hai vaha anivRttikaraNa hai' / bAdarapaDhame paDhamaM ThidikhaMDaM visarisaM tu vidiyAdi / ThidikhaMDapaM samANaM savvassa samANakAlamhi // 21 // 492 // pallarasa saMkhabhAgaM varaM tu varaM tu saMkhabhAgahiyaM / ghAdAdima ThidikhaMDo sesA savvassa sarisA hU~ || 22 ||413 / / artha :-- anivRttikaraNake prathamasamaya meM jo prathamasthitikhaNDa hai so to visadRza hai, nAnAjIboMke samAna nahIM hai tathA o dvitIyAdi sthitikhaNDa haiM ve samAnakAla meM sabhI jIvoMke samAna haiM / prathama sthitikhaNDa jaghanyase to palyakA sakhyAtavAM bhAga tathA utkRSTa isase saMkhyAtavabhAga adhika hai aura avazeSa dvitIyAdi sthitikhaNDa sabhI jIvoMke samAva haiM / vizeSArthaH -- trikAlasambandhI samAnasamayavartI sarva anivRttikaraNavAloMke pariNAma sadRza hote haiM isalie prathama sthitikANDakaghAta sadRza hI hotA hai aisA nizcaya nahIM karanA cAhie, kintu prathamasthitikANDakaghAta meM jaghanya va utkRSTake bheda se visadRzatA sambhava hai / kinhIM ke visadRza hotA hai aura kinhoMke sadRza hotA hai / jaghanya prathamasthitikANDakaghAta se utkRSTa prathamasthitikANDakaghAMta saMkhyAtaveMbhAga adhika hai / 1. jayadhavala mUla pRSTha 1653 va 1955 / Page #332 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 21-22 ] kSapaNAsAra [ 25 zaMkA:---sadRza pariNAmavAle anivRttikaraNakA prathama sthitikANDakaghAta visahazA kaise sambhava hai ? samAdhAna:--sadRzA pariNAma hote hue bhI sthiti satkarma meM vizeSatA honese prathama sthiti kANDa kameM vibhinnatA sambhava hai| do jIva eka sAtha kSapakaNipara ArUr3ha hue unameM se ekakA sthiti satkarma saMkhyAta bhAga adhika hai aura dUsarekA saMkhyAtabhAgahIna hai| jisakA sthiti satkarma saMkhyAta bhAga adhika hai usake apUrvakaraNasambandhI prathamasthitikANDakadhAtase lekara anivRtigAramA jambandhI prathama sthitimA panti sasthitikANDakaghAta dUsare jIvake sthiti kANDakaghAtoM se saMkhyAtabhAga adhika hotA hai| jisakA sthiti satkarma saMkhyAtabhAga adhika hai usa jIvake apUrvakaraNake ghAtase zeSa bacA hA sthiti satkarma jitanA vizeSa adhika hotA hai usako anivRttikaraNake prathamasthitikANDakaghAtadvArA grahaNa karatA hai isalie anivRttikaraNakA utkRSTa prathamasthitikANDakaghAta saMkhyAtayAM bhAga adhika hotA hai| zaMkA:-yadi kisIkA sthitisatkarma saMkhyAtaguNA ho to usakA prathama uskRSTakANDakaghAta saMkhyAtaguNA hogA? samAdhAna:- utkRSTa prathamasthitikANDakaghAta saMkhyAtaguNA nahIM ho sakatA, kyoMki saMkhyAtaguNA sthitisatkarma asambhava hai / zaMkAH--saMkhyAtaguNAsthitisatkarma asambhava kyoM hai ? samAdhAnaH- apUrvakaraNake caramasamayameM ghAta kiyA huA sthitisatkarma jo avazeSa rahatA hai vaha utkRSTa bhI jaghanyase saMkhyAtaveMbhAga adhika hone kA niyama hai| isalie anivRttikaraNake prathamasamayasambandhI jaghanyasthitikANDa kase utkRSTa sthitikANDaka saMkhyAtabhAga adhika hai / isIprakAra prathama atubhAgakANDaka bhI visadRza hotA hai| prathamasthitikANDakake nirlepita honepara trikAlavati anivRttikaraNakAla meM vartana karane vAle sarva jIvoM ke ghAtase zeSa bacA huA sthiti satkarma samAna hI hotA hai, kyoMki samAna pariNAmake dvArA ghAta hokara zeSa bacA huA hai| samAna sthiti satkarmasambandhI dvitIyAdi sthitikANDaka bhI samAna hote haiM, kyoMki kAraNako samAnatA honepara kArya samAna hote haiM, samAna kAryako chor3akara anya kArya asambhava hai / isIprakAra Page #333 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 26 ] kSapaNAsAra [ gAthA 23-24 dvitIyAdi anubhAga meM bhI sadRza hote hai, kyoMki dvitIyAdi anubhAgakANDaka meM nAnApana asambhava hai / prayamasthitikANDakake nAza honepara anivRttikaraNameM praveza hue tulyakAla huA hai una sabakA sthiti satkarma tulya hotA hai aura ekakA dvitIyasthitikANDaka anya saba sAmAnya kAlavAloMke dvitoyasthitikANDa ka ke samAna hotA hai usake Age tRtIyAdi sthitikANDaka tRtIyAdi sthitikANDakoMke tulya hote haiM / udadhisahassapudhattaM lakvapudhattaM tu baMdha saMto ya / aNiyaTTIsAdIe guNaseDhIpuvaparisesA // 23 // 414 / artha:-pUrva meM jo sthitibandha anta:kor3Akor3IsAgarapramANa thA vaha apUrvakaraNa meM honevAle saMkhyAtahajAra sthitibandhAyasaraNoMse ghaTate hue anivRttikaraNake prathamasamaya meM sthitibandha pathaktvahajArasAgarapramANa ho jAtA hai tathA pUrvameM jo antakor3Akor3IsAgarapramANa sthitisattva thA vaha apUrvakaraNa meM hone vAle saMkhyAta hajAra sthitikANDaka. ghAtoMke dvArA ghaTate hue pRthaktva lakSasAgara pramANa ho jAtA hai / jaghanya yA utkRSTa pariNAmoM ke kAraNa jo jaghanya yA utkRSTa guNazreNInikSepa apUrvakaraNameM prArambha kiyA thA vaha guNazreNiyAma apUrvakaraNakA kAla vyatIta hone ke pazcAt jitanA zeSa rahA vahI yahAM jAnanA / samaya-samayaprati asaMkhyAtaguNe kramasahita pUrvavat guNazreNI aura guNasaMkramaNa vartatA hai / ye saba prathamasamayavartI anivRttikaraNake Avazyaka haiM / tadanantarakAlameM ye upayukta hI Avazyaka hote haiM, vizeSatA kevala yaha hai ki yahAM guNaveNi asaMkhyAtaguNo hotI hai, zeSa-zeSa (galitAvazeSa) meM nikSepa hotA hai, vizuddhi anantaguNI vRddhirUpa hai| Age sthitibandhApasaraNakA krama kahate hai-- "ThidibaMdhasahassagade saMkhejjA bAdare gadA bhaagaa| tatthAsariNassaTidisarisaM ThidibaMdhaNaM hodi // 24 // 415 // 1. jayadhavala bhUla pR0 1954 / 2. jayaghabala mUla pRSTha 1955 / ka0 pA0 su0 pRSTha 743-44 sUtra 75 se 77 / 3. yaha mAthA la0 sA0 gAthA 228 ke samAna hai / ka0 pA0 sutta pRSTha 744 sUtra 81 / Page #334 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 25 ] kSapaNAsAra [ 27 artha:--isaprakAra saMkhyAtahajAra sthitibandha ho jAnepara aniyattikaraNakAlake saMkhyAta bahabhAga to vyatIta ho jAte haiM tathA ekabhAga zeSa rahane ke avasarameM asaMjJIcendriyakI sthitike samAna sthitiyAra hotA hai / vizeSArtha:-upayukta AvazyakoMkA pAlana karate hue antamuhartakAla vyatIta ho jAnepara prathamaanubhAga kANDaka nirlepita hotA hai tathA zeSa anubhAgake anantabahabhAgako ghAta karane vAlA anya anubhAgakANDaka hotA hai avaziSTa AvazyakoM meM koI antara nahIM hotA / saMkhyAtahajAraanubhAgakANDakoke vyatIta ho jAne para prathamasthiti kANDaka va prathamasthitibandhApasaraNa va anya anubhAgakANDaka ekasAtha samApta hote haiM / isaprakAra anukrama lIye eka sthitibandhApasaraNa dvArA sthiti bandha ghaTane se eka sthitibandha hotA hai aise saMkhyAtahajAra sthitibandha honepara anivRttikaraNa ke kAlakA saMkhyAta bahubhAga vyatIta honepara eka bhAga avazeSa rahA vahA~ asaMjJIpaJcendriyake samAna sthitibandha hotA hai, vaha isaprakAra hai-eka hajArasAgarake vAM bhAgamAtra mohanIyakA, vAM bhAga jJAnAvaraNAdi cArakarmokA aura 3 vAM bhAga nAma-gotra karmakA sthitibandha hotA hai| cAlIsa, tIsa va bIsa kor3Akor3IsAgara sthitikI apekSA cAritramohako cAlIsIya, jJAnAvaraNAdi cArakarmoko tIsIya evaM nAma-gotrako bIsiya jAnanA cAhie / "ThidibaMdhasahassagade patteyaM caduratiyavieiMdI / TidibaMdhasamaM hodi hu ThidibaMdhamaNukkameNeva // 25 // 416 // arthaH-pUrvoktakrama lIye saMkhyAtahajAra sthitibandha honepara anukramase caturindriya, trIndriya, hIndriya aura ekendriyake samAna sthitibandha hotA hai| inameM caturindriyake samAna to 100 sAgara, zrIndriyake samAna 50 sAgara, dvIndriyake samAna 25 sAgara, ekendriyake samAna ekasAgarakA vAM bhAga mohanIyakA, vAM bhAga jJAnAvaraNAdi cAra tIsIya karmokA, 3 bhAgamAtra nAma-gotra bIsiya karmoMkA sthitibaMdha hotA hai| ekendriya, dvIndriya, trIndriya, caturindriya aura asaMjJIke 70 koDAkor3I sAgara sthitivAle mithyAtyakarmakA kramase eka, pacIsa, pacAsa, sau aura ekahajAra sAgarakA 1. jayadhavala mUla pa0 1656 / 2. yaha gAthA la0 sA0 gAthA 226 ke samAna hai, kintu 'sahassa' ke sthAnapara pudhatta' pATha hai| ka0 pA0 sutta pRSTha 744 sUtra 82-83 / Page #335 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 28 ] [ gAthA 26-28 sthiti banya hotA hai to kramazaH cAlIsa, losa va bIsa kor3Akor3IrUpa utkRSTasthitivAle mohanoya, jJAnAvaraNAdi cAra aura nAma va gotrakarmakA kitanA bandha hogA ? isaprakAra trairAzika karane para pUrvokta sthitibandhakA pramANa prApta hotA hai| yahI trairAzikakrama Age bhI jaannaa'| 'eiMdiyadvidIdo saMkhalahasse gade hu ThidibaMdhe / pallekadivaDDadugaM ThidibaMdho vIsiyatiyANaM // 26 // 417 // arthaH-ekendriyake samAna sthitabandhase Age saMkhyAtahajAra sthiti bandha jAnepara nAma gotrakA (vosiyakA) eka palya, tosIyAkramaukA 13 palya aura mohanIyakA do palya sthitibandha hotA hai / takkAle ThidisaMtaM lakvapudhattaM tu hodi ubahINaM / baMdhosaraNA baMdho ThidikhaMDaM saMtamosaradi // 27 // 418 // arthaH-usa kAlameM karmoMkA sthitisattva pRthaktvalakSa sAgarapramANa hotA hai so anivRttikaraNake prathamasamayasambandhI sthitibandha se saMkhyAtaguNAkama jAnanA "sthiti. baMdhApasaraNa ke dvArA sthitibandha ghaTatA hai aura sthitikANDakoMse sthitisattva kama hotA hai" aisA sarvatra jAnanA / vizeSArtha:-jisa samaya nAma va gotrakarmakA palyopamako sthitivAlA bandha hotA hai usa samaya alpabahutva isaprakAra hai-nAma ba gotra kA sthitibandha sabase stoka hai, jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAyakarma kA sthitibandha vizeSa adhika hai, mohanIyakarmakA sthitibandha vizeSa adhika hai| isase pUrvake sthitibandha bho isI alpabahutva vidhAnase vyatIta hote haiN| "pallassa saMvabhAgaM saMkhaguNaNaM asaMkhaguNahINaM / baMdhosaraNe pallaM pallAsaMkhaM asaMkhavastaMti // 28 // 416 // 1. jayadhavala mUla pR0 1956 / 2. yaha gAthA rana 0 sA* gAthA 230 ke samAna hai| ka0 pA0 su0 pu.0 744 sUtra 24-85-86 / 3. jayadhavala mUla pR0 1656 / 4. jayavavala mUla pRSTha 1656-57 ! ka pA0 suta pU0 744 sUtra 87 se 83 / 5. yaha mAthA la0 sA0 gA0 231 ke samAna hai| Page #336 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 26 ] kSapaNAsAya / 29 arthaH-anta:kor3Akor3I sAgara sthitibandhase jabataka palvamAtra sthitibandha hotA hai tabataka sthitibandhApasaraNakA pramANa patyake saMkhyAtaveM bhAga hai usake pazcAt palya ke asaMkhyAtaveMbhAgarUpa sthitibandhaparyanta palyake saMkhyAta bahubhAgavAle sthitibandhApasaraNa hote haiM arthAt pratyeka sthitibandhApasaraNa meM sthitibandha palyakA saMkhyAtabahubhAga ghaTatA huA hotA hai / durApakRSTi se lekara jabataka saMkhyAtahajAravarSapramANa sthitibandha hotA hai vahAM pratyeka sthitibandhApasaraga dvArA palpa kA asaMkhyAta bahubhAga ghaTatA sthitibandha hotA hai| evaM pallaM jAdA vItIyA tIsIyA ya moho ya / pallAsaMkhaM ca karma baMdheNa ya vIsiyatiyAo // 26 // 420 / / arthaH-isaprakAra (20 koDAkor3osAgarakI sthitivAle) bosoyakarmoM kA palyamAtra sthitibandha hone taka vosoya karmoM se Der3hagunA tosIyakA aura doguNA mohakA sthitibandha hai, aisA hI krama jAnanA / isake anantara eka sthitibandhApasaraNa honese vosIya. kokA sthitibandha to saMkhyAta guNAkrama hotA jAtA hai / palyako saMkhyAtakA bhAga dene para usameM se bahabhAga ghaTAne se ekabhAgamAtra sthiti bandha rahatA hai tathA anya karmoM kA jabalaka palyamAtra sthitibandha nahIM ho jAtA usase pUrvabandhase palyakA saMkhyAtaveM bhAgamAtra vizeSase hona sthitibandha hotA hai / yahAM vIsIyakarmoMkA sthitibandha stoka hai usase jJAnA raNAdi cAra tosoyoM kA sthitivandha tulya hokara saMkhyAtaguNA hai kyoMki vosoya karmoM kA sthitibandha to palpake saMkhyAtaveMbhAga aura tIsoyakarmoM kA sAdhika palyamAtra hai evaM tosoyoMse mohanIyakarma kA sthitibandha vizeSa adhika hai isaprakAra alpabahutva' jAnanA / isakramase saMkhyAtahajAra sthitibandha honepara jJAnAvaraNAdi tIsIyakarmoM kA patyamAtra sthitibandha ho jAtA hai / tosIyakarmoMke sthitibandhase tIsarAbhAga adhika mohanIyakarmakA sthitibandha hotA hai, kyoMki tosIyakA palya mAtra sthitibandha hotA hai, to cAlIsIya kA kitanA sthitibandha hotA hai isaprakAra rAzika karanepara tribhAga adhika palya mAtra mohanIyakramakA sthitivanya prApta hotA hai| isake anantara tIsoyakarmoM kA eka sthitibandhApasaraNa dvArA pUrva sthiti bandhase palyakA saMkhyatAbahubhAgamAtra ghaTatA arthAt saMkhyAta guNA ghaTatA sthitibandha hotA hai / yahAM nAma va gotrakA sthitibandha sabase stoka usase tIsoyoMkA saMkhyAtaguNA aura usase mohanIyakarmakA saMkhyAta guNA sthitibandha hotA hai / Page #337 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra | gAthA 26 isa anukramase saMkhyAtahajAra sthitibandha hone para mohanIyakama kA palyamAtra sthitibandha hotA hai| yahAM chaha karmoMkA sthitibandha patyake saMkhyAtaveMbhAga mAtra hai aise bIsIya, tIsIya aura mohanIyakA patyamAtra sthitibandha hone kA krama jAnanA tathA isake anantara jaba mohanIyakarmakA palyake saMkhyAtabahabhAgavAlA eka sthitibandhApasaraNa hotA hai taba sAtoM hI karmoMkA sthitibandha palyake saMkhyAtaveMbhAgamAtra ho jAtA hai yahAM nAmagotrakA stoka usase tIsIyakarmokA saMkhyAta guNA aura usase mohanIyakarma kA sthitibandha saMkhyAtaguNA jAnanA / isa anukramase saMkhyAtahajAra sthitibandha honepara nAma va gotrakarmakA durApakRSTi' nAmaka palyake saMkhyAtaveMbhAgavAlA antima sthitibandha hotA hai| isake anantara palyakA asaMkhyAta bahubhAgamAtra eka sthitibaMdhApasaraNa hone se jaba nAma va gotrakA palyake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra sthitibandha hotA hai vahAM anyakarmoMkA palyake saMkhyAtaveMbhAgamAtra ho sthitibandha hai, kyoMki durApaSTikA lalaMghana honese inake sthitibandha palyake saMkhyAtaveMbhAgapramANa aura sthitibandhApasaraNa palyake saMkhyAtabahubhAga 1. saMkhejjasahassamettesu ThidikhaMDaesu gadesu tado heTThA dUrayaramoiNNassa dUrAva kiTTisapiraNadaM savva pachima palidoyamassa saMkhejjabhAgapamANaM ThidisaMtakammamasiTThe hodi / ki kAraNamedassa Thidivisesassa dUrAvakiTTisaNNA jAdA ti ce? palidovamaTTidisaMtakammAdo suThTha dUrayaramosAriya savvajaharaNapalidovamasaMkhejjabhAgasaveragAvaTThANAdo / palyopasthitikarmaNo'dhastAdUrataramapakRSTatvAdatikRzatvAcca dUrApaSTirepA sthitirityuktaM bhavati / athavA dUrataramapakRSyate'syAH sthitikaraNDakamiti duur|pkRssttiH| itaH prabhRtyasaMkhyeyAn bhAgAn gRhItvA sthitikANDakaghAtamAcaratItyato dUrApakRSTiriti yAvat / arthAt saMkhyAtahajAra sthiti kANDakoMke jAnepara usase nIce bahuta dUra gaye hue jIvake durApakRSTi saMjJAvAlA sabase antima palyopamake saMkhyAtaveMbhAgapramANa sthitisatkarma zeSa rahatA hai| zaMkA:-isa sthitikI dUrApakRSTi saMjJA kisa kAraNase hai ? samAdhAna:-kyoMki palyopamapramANa sthitisatkarmase atyanta dUra utarakara sabase jaghanya palyopamake saMkhyAtaveMbhA garUpase isakA avasthAna hai / palyopamapramANa sthitisakarmase nIce atyanta dUrataka apakarSita kI gaI honese aura atyanta kRza-alpa hone se yaha sthiti dUrApakRSTi hai yaha ukta kathana kA tAlarya hai / athavA isakA sthitikANDaka atyanta durataka apakarSita kiyA jAtA hai isalie isakA nAma dUrApakRSTi hai| yahAMse lekara asaMkhyAta bahubhAgoMko grahaNakara sthiti kANDakayAta kiyA jAtA hai ataH yaha dUrApakRSTi kahalAtI hai yaha ukta kathana kA tAtparya hai| Page #338 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 30-31 ] kSapaNAsAra [ 31 mAtra hI hai| yahAM nAma va gotrakA sabase stoka usase jJAnAvaraNAdi cAra tosiyakarmoM kA asaMkhyAta guNA usase mohanIyakarmakA saMkhyAtaguNA sthitibandha jAnanA / isakramase saMkhyAtahajAra sthitibandha hone para jJAnAvaraNAdi (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAya) tIsIya karmoMkA sthitibandha durApaSTikA ulaMghanakarake jaba palyake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra ho jAtA hai / taba nAma va gotrakarmakA stoka usase tosIyakarmokA asaMkhyAtaguNA saura usase momIka salyAnamA sthitibandha hai / isakramase saMkhyAtahajAra sthitibandha honepara durApakRSTi ko ulaMghakara mohanIyakarmakA bhI palyake asaMkhyAtaveMbhAga sthitibandha ho jAtA hai / yahAM sabhI karmoMkA palyake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra sthitibandha hotA hai / isIprakAra bIsIya, tIsIya aura cAlIsIyakarmIkA palyake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra sthitibandha kramase hotA hai / "udadhisahassapudhattaM abbhatarado du sadasahassassa / takakAle Thidi saMto AugavajjANa kammANaM // 30 // 421 // arthaH--usa mohanIyakarmakA palpake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra sthitibandha hone ke kAlameM AyubinA anyakarmoM kA sthitisattvapRthaktva hajArasAgara pramANa hotA hai so pRthaktvahajAra zabdase yahAM lakSake bhItara yathAsambhava pramANa jAnanA / pahale pRthaktva lakSasAgarakA sthitisattva thA so saMkhyAtahajAra sthiti kANDakaghAtoMke dvArA yahAM itanA zeSa zaMkA:-sthitibandha meM jisaprakAra asaMkhyAtaguNA krama ho gayA thA usIprakAra sthitisattvameM asaMkhyAtaguNA krama kyoM nahIM huA ? samAdhAna:--sthitisattvameM asaMkhyAtaguNA krama nahIM huA, kyoMki sthitibandha se sthitisattva asaMkhyAtaguNA hai ata: sadRza apavartana sambhava nahIM hai / 'mohagapallAsaMkhaTTidibaMdhasahassagesu tIdesu / moho tIsiya heTThA asaMkhaguNahINayaM hodi // 31 // 422 / / 1. ja010 mUla pRSTha 1656 se 1656 / ka. pA. sutta pRSTha 745-46-47 sUtra 64 se 124 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 747 sUtra 125; dha0 pu0 6 pRSTha 352 / 3. ja0 gha. mUla pRSTha 1660 / 4. yaha gAthA la0 sAra gAthA 233 ke samAna hai / ka. pA. sutta pR0 747 sUtra 130 se 133, dhavala pu0 6 pRSTha 352 / Page #339 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ gAthA 32-33 artha :-- mohanIyakarma kA patyake asaMkhyAta bhAgamAtra sthitibandha honeke bAla meM nAma va gotrakA sthitibandha sabase stoka, usase asaMkhyAtaguNA jJAnAvaraNAdi cAratIsIyakarmoMkA aura usase asaMkhyAtaguNA mohanIya karmakA sthitibandha hotA hai / isaprakAra ke alpabahutvasahita saMkhyAtahajAra sthitibandha honepara nAma va gotrakarmakA stoka usase mohanIyakarmakA asaMkhyAtaguNA tathA usase bhI asaMkhyAtaguNA jJAnAvaraNAdi cAra tIsoyakamakA, aise anyaprakAra sthitibandha hotA hai| yahAM vizuddhatA ke nimittase tI soyakarmoMke nIce atiprazasta mohanIyakarmakA sthitibandha vizeSaghAta ke vaza se asaMkhyAtaguNA kama ho jAtA hai' 1 32 ] kSapaNAsAra "tettiyameta baMdhe samatIde vIliyANa hedvAdu / ekkasarAhe mohe asaMkhaguNahIyaM hodi // 32 // 423 // artha:-- pUrva gAthokta arupabahutva ke kramasahita utane hI saMkhyAtahajAra sthitibandha honepara eka hI bAra anyaprakAra se sthitibandha hotA hai vahAM mohanIyakarmakA sabase stoka, nAma va gotrakarmakA asaMkhyAtaguNA aura usase jJAnAvaraNAdi cAroM tIsIyakarmoMkA asaMkhyAtaguNA sthitibandha hotA hai / yahAM vizuddhatA ke balase ati aprazasta mohakA sthitibandha vIsI make nIce asaMkhyAtaguNA kama ho jAtA hai / tettiyameta baMdhe samatIde vedaraNIya dAdu | tIsiyaghAditiyA asaMkhaguNahI gayA hoMti // 33 // artha:- isaprakAra uparyukta kramase utane hI saMkhyAtahajArasthitibandha vyatIta honepara anya hI prakAra sthitibandha hotA hai / taba mohanIya karmakA sabase stoka, usase nAma va gotrakA asaMkhyAtaguNA aura usase tIna ghAtiyA kA asaMkhyAtaguNA tathA 1. jayaghavala mUla pR0 1660 / 2. yaha gAthA la0 sA0 gAthA 234 ke samAna hai / ka0 pA0 su0 pu0 747 sUtra 134 se 136 dhavala pu0 6 pRSTha 352 / 3 jayadhavala bhUla pRSTha 1660 / 4. yaha gAyA labdhisAra gAthA 235 ke samAna hai| ghavala pu0 6 pRSTha 353 ka0 pA0 suta pR0 747-48 sUtra 137 se 140 taka / 1 Page #340 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 34-36 ] kSapaNAsAra [ 33 usase asaMkhyAta guNA vedanIyakamakA sthitibandha hotA hai / yahA~ vizuddhatA hone se tIsIyakarmoM meM bhI vedanIyakamase nIce aprazasta tIna ghAtiyAkarmokA asaMkhyAtaguNA ghaTate hue sthitibandha ho jAtA hai| "tettiyamette baMdhe samatIde vIsiyANa heTThA du| tIsiyAdi zivAyoDAsA guNahINayA hoti // 34 // 425 // artha:---isI uparyuktakramase saMkhyAtahajAra sthitibandha vyatIta honepara pUrvasthitibandhase anya prakAra sthiti bandha hotA hai taba mohanIyakarmakA sabase stoka, usase tIna ghAtiyAkokA asaMkhyAtaguNA, usase nAma va gotrakarmakA asaMkhyAtaguNA aura usase sAdhika vedanIyakamakA sthitibandha hotA hai| yahAM vizuddhatAke balase bIsIya (nAmagotra) karmoke nIce atiprazasta tIna ghAtiyAkarmoMkA asaMkhyAtaguNA ghaTate hue sthitibandha hotA hai| 'takAle veda NiyaM NAmAgodAdu sAhiyaM hodi / idi mohatIsavIsiyaveda NiyANaM kamo baMdhe // 35 // 428 / / arthaH--usa (vizuddhatAvaza aprazasta tIna ghAtiyAkarmoMkA asaMkhyAtaguNA ghaTate hue sthitibandhake) kAla meM vedanIyakarmakA sthitibandha nAma va gotrake sthitibandhase sAdhika hai arthAt nAma va gotrake sthitibandhase AdhApramANa adhika (13 guNA) hai, kyoMki vIsIyakarmoke sthitibandhase tIsIyakarmokA sthitibandha DeDhaguNA trairAzikavidhIse siddha hotA hai / isaprakAra mohanIya, tIsIya, bIsIya aura vedanIyakarmakA kramase bandha sohI kramakaraNa jAnanA / nAma aura gotrakarmase vedanIyakA Der3haguNA sthitibandharUpa krama se alpabahutva honA hI kramakaraNa kahalAtA hai / athAnantara sthitisattvApasaraNakA kathana karate haiM:baMdhe mohAdikame saMjAde tettiyehiM baMdhehiM / ThidisaMtamasariNasamaM mohAdikamaMtahA sNte||36||427|| 1. jayaghavala mUla pRSTha 1960-61 / 2. yaha gAthA la0 sAra mA0 236 ke samAna hai| ghavala pu0 6 pRSTha 353; ka. pA. su0 pRSTha 748 sUtra 141 se 148 tk| 3. jayaghabala mUla pR0 1961 / yaha gAthA la0 sA0 mAthA 237 ke samAna hai / dhavala pu0 6 pRSTha 353 / Page #341 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 34 ]' kSaparaNAsAra / gAthA 34-36 -:: artha:-mohAdike krama lIye jo krayakaraNarUpa bandha huA usase Age isIkramase utane hI saMkhyAtahajAra sthitibandha honepara asaMjo paJcendriyake samAna sthitisattva hotA hai tathA usase Age jisatrakAra mohAdikasambandhI sthitibandhakA vyAkhyAna kramakaraNaparyanta kiyA gayA hai vaise hI sthitisattvakA vyAkhyAna anukramase jAnanA / vizeSArtha:--yahAM palpasthitiparyanta palyakA saMkhyAtavAMbhAgamAtra, usase dUrApakRSTiparyanta palyakA - saMkhyAtabahabhAgamAtra, usase Age saMkhyAtahajAravarSa sthitiparyanta pulyakA asaMkhyAta bahubhAmamAtra AyAma loye jo sthitibandhApasaraNa haiM unake dvArA sthitibandhaghaTanekA kyana kiyA thA usIprakAra yahAM utane AyAmasahita sthitikANDakoMke dvArA sthitisattvakA ghaTanA hotA hai / jisaprakAra kramakaraNameM saMkhyAtahajAra sthitibandhakA vyatIta honA kahA thA vaise yahAM bhI kahate haiM aura vahIM utane sthitikANDakoMkA vyatIta honA kaheMge, kyoMki sthitibandhApasaraNakA aura sthitikANDakotkaraNakA kAla samAna hai tathA kramakaraNake prakaraNa meM sthitibandha kahA thA usake sthAnapara sthitisattva kahanA tathA alpabahutva, rAzikAdi vizeSakathana bandhApasaraNabat hI jAnanA cAhie / sthiti santrake kramakA kapana nimAra hai-.. 'pratyeka saMkhyAtahajArakANDaka vyatIta ho jAnepara kramase asaMjJopaJcendriya, caturindriya, trIndriya, dvIndriya aura ekendriyake sthitibandhake samAna hI karmoMkA sthitisattva bhI ekahajAra, so, pacIsa va ekasAgarapramANa hotA hai tathA saMkhyAtahajAra sthitikANDaka vyatIta honepara bIsIya (nAma-gotra) karmo kA ekapalya, tIsoya (jJAnAvaraNAdi cAra) karmokA Der3hapalya aura mohanoyakarma kA do palya sthitisatva hotA hai / isase Age pUrvasattvakA saMkhyAtabahubhAgamAtra ekakANDaka honese bosoya karmoM kA phlyake saMkhyAtaveMbhAgamAtra sthitisattva ho jAtA hai| usa kAlameM bIsIyakarmoM kA sabase stoka, vosIyakarmoM ke sthitisattvase tIsIyakarmoM kA sthitisattva saMkhyAtaguNA aura mohanIyakarmakA vizeSa adhika hai| isa kramase pRthaktvasthitikANDaka vyatIta ho jAnepara tosoyakarmIkA palyamAtra aura mohanoyakarmakA tribhAga adhika palpamAtra sthiti sattva jAnanA / isake Age ekakANDakake hone para tosoyakarmoM kA sthiti pattva bho palya ke saMkhyAtaveMbhAgamAtra ho jAtA hai taba bosoyakramoM kA sthitisattva sabase stroka tosIyakarmoM kA usase saMkhyAtaguNA aura hai| - 1. ja0 50 mUla pRSTha 1961 / ka. pA. sutta pRSTha 748.746 sUtra 146 se 163 / Page #342 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 34-36) kSapaNAsAra [ 35 usase bhI saMkhyAttaguNA sthitisattva mohanIyakarmakA jAnanA / isa krama se pRthaktva (bahutase) sthiti kANDaka bIta jAnepara mohanIyakamakA sthitisattva palyopamamAtra ho jAtA hai / ekakANDakake pUrNa ho jAnepara mohanIyakarmakA bhI palya ke saMkhyAtaveM bhAgamAtra sthitisattva ho jAtA hai| usI kAla meM sAtoM karmoMkA sthitisattva palyake saMkhyAtaveMbhAgamAtra ho jAtA hai vahAM vIsIya karmoMkA sthiti sattva sabase stoka, tosIya koMkA saMkhyAtaguNA aura usase bhI saMkhyAta guNA mohanIyakarmakA sthiti satva hotA hai / isake Age isakramasahita saMkhyAtahajAra sthitikANDaka vyatIta ho jAnepara bIsIyakarmoMkA sthiti satva dUrApakRSTiko ulaMghakara palyake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra ho jAtA hai usasamaya vIsIyakarmokA sabase stoka usase tIsIyakAkA asaMkhyAta guNA aura usase mohanIyAkA saMkhyAtaguNA sthitisattva hotA hai| isase Age isa krama se pRthaktva sthitikANDaka bIta jAnepara tosInakarmoMkA sthitisattva durApa kRSTi ko ulaMghakara patyake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra hotA hai taba nAma va gotrakarmakA sthitisattva sabase kama cAra tIsIyakarmoMkA sthitisattva paraspara tulya aura asaMkhyAtaguNA hai tathA mohanIyakarma kA sthitisattva saMkhyAtaguNA hai / punaH sthitikANDakapRthaktvake pazcAt mohanIyakarmakA bhI sthitisattva palyopamake asaMkhyAtabhAgamAtra ho jAtA hai taba sabhI karmokA sthitisattva palyake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra hotA hai usasamayameM bIsIyakarmoMkA sthitisattva sabase stoka usase tIsoya (jJAnAvaraNAdi cAra) karmokA asaMkhyAtaguNA aura usase bhI asaMkhyAtamuNAsthitisattva mohanIyakarmakA hai| isakrama se saMkhyAtahajAra sthitikANDaka bItajAnepara nAma va gotra karmakA sabase stoka usase mohanIyakarmakA asaMkhyAtaguNA evaM usase asaMkhyAtaguNA sthitisattva cAra tosIyakarmoMkA hotA hai / isakramake dvArA pRthaktva sthiti kANDaka bIta jAnepara mohanIyakarmakA sabase stoka usase nAma-gotrakarmakA asaMkhyAta guNA, aura usase jJAnAvaraNAdi cAra tIsIyakarmokA asaMkhyAtaguNA sthitisattva hotA hai / isIkrapase pRthaksva sthitikANDaka vyatIta hone para mohanIyakarmakA sthitisattva sabase stoka, usase bIsIyakarmoMkA asaMkhyAtaguNA, usase tInaghAtiyAkA~kA asaMkhyAtaguNA, usase bhI ' asaMkhyAtaguNA 1. ka. pA0 sutta pRSTha 746 sUtra 164 / jayadhavala mUla pRSTha 1962 / . 2. ka. pA0 sutta pRSTha 746 sUtra 170 / jaya dha0 mUla pRSTha 1662 / 5.3. ka. pA0 sutta pR0 746-50 sUtra 171 se 174 / ja0 dha0 mUla pRSTha 1662 / 4. ka. pA0 sutta pRSTha 750 sUtra 178-181 / jayaghavala mUla pRSTha: 1662 / Page #343 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 36 ] kSapaNAsAra [ gAthA 37-30 sthitisattva vedanIyakamakA hotA hai / isakramase pRthaktva sthitikANDakoMke bIta jAnepara mohanIyakarma sthitisattva sabase kama hai, usase tIna dhAtiyAkarmoM kA asaMkhyAtaguNA, usase nAma va gotrakarmakA asaMkhyAtaguNA aura vizeSa adhika sthiti satva vedanIyakarmakA hotA hai| isa prakAra anta meM nAma va gorake sthitimattvase vedanIyakarma kA sthiti sattva sAdhika ho jAtA hai / taba mohAdikarmake kramase sthiti sattvakA kramakaraNa hotA hai / sIde baMdhasahasse pallAsaMkhejjayaM tu ThidibaMdhe / tattha asaMkhejjANaM udIraNA samayabaddhANaM / / 37 / / 428 // artha:--isa kramakaraNase Age saMkhyAtahajAra sthitibandha bIta jAne para palyake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra sthitibandha hotA hai taba asaMkhyAta samaya prabaddhoMko udoraNA hotI hai / vizeSArthaH- yahA~se pUrva meM apakarSaNa kiye hue dravyako udayAvalimeM dene ke lie asaMkhyAtalokapramANabhAgahAra sambhava thA vahAM samayaprabaddhake asaMkhyAtaveM bhAgamAtra udoraNAdravya thA usakA nAza karake aba pariNAmoMkI vizuddhatAke kAraNa sarvavedyamAna karmoMkA udIraNArUpa dravya asaMkhyAtasamayaprabaddhapramANa ho jAtA hai / isaprakAra sthitibandha aura sthitisattvasambandhI kramakaraNakA kathana pUrNakarake 8 kaSAya va 16 prakRttiyoMkA kSapaNakaraNAdhikAra prArambha karate haiM-- *ThidibaMdhasahastagade, aTThakasAyANa hodi saMkamagoM / ThidikhaMDaputteNa ya, tadvidisaMtaM tu AvaliyaviddhaM // 38 // 1. ka. pA0 su0 e0 750 sUtra 82 se 162 jayadhavala mUla pRSTha 1962-63 / 2. yaha gAthA la0 sA0 gAthA 238 ke samAna hai / jayaghavala mUla pRSTha 1663 / ka. pA0 susa pRSTha 751 sUtra 163-164 / dhavala pu06 pRSTha 355 / 3. ka. pA0 sutta pRSTha 751 sUtra 193.64 / 4. ka. pA0 sutta pRSTa 751 sUtra 165 se 167 1 jayaghabala mUla pRSTha 1963 / dhavala pu0 6 pRSTha 355-56 / aTThakasAyANamapacchimaTTidikhaMDae caramaphAlisakhveNa Nillevide tesimAvaliyapaviThThasaMtakammaraseba samayUNa baliyametaNisegapamANassa parisesasattasiddhoe nnivvaahmublbhaado| (jayadhavala mUla pR0 1663) Page #344 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAyA 36 ] [ 37 arthaH- tatpazcAt saMkhyAtahajAra sthitibandha bIta jAnepara ATha (apratyAkhyAnAcaraNa 4, pratyAkhyAnAvaraNa 4) kaSAyoM kA pRthaktvasthitikhaNDasambandhI kAlake dvArA saMkramaNa hotA hai tathA ucchiSTAvalImAtra sthitisattva zeSa raha jAtA hai / apaNAsA vizeSArthaH asaMkhyAta samayabaddhamAtra udIraNA honese lagAkara saMkhyAta hajAra sthitikANDaka vyatIta honepara apratyAkhyAta va pratyAkhyAna kodha - mAna-mAyA va lobharUpa bATha kaSAyoM kA saMkramaNa hotA hai| yahAM para prakRtirUpa saMkramaNake dvArA kSapaNAkA prArambha honA saMkramaNa jAnanA / ye uparyukta AThakaSAya aprazasta the ataH prathama ho inakI kSapaNA sambhava hai| ina kaSAyoMke dravyameM se kucha dravya to kSapaNAke prArambhake prathama samaya meM, kucha dravya dvitIya samaya meM isaprakAra samaya-samaya trati eka-eka phAlikA saMkramaNa hote hue antarmuhUrta ke jitane samaya hote haiM utanI phAliyoMke dvArA prathamakANDakA saMkramaNa hotA hai / isaprakAra ye karma paramukhase naSTa hote haiM, so anyaprakRtirUpa hokara jisakA nAza hotA hai vahI paramukhanAza kahalAtA hai / monoyakarmarUpa rAjA kI senAkI nAyakarUpa ina ATha kaSAyoMkA antimakANDakasambandhI antimaphAlike nAsa honese avaziSTa sthitisattva kAlako apekSA AvalImAtra rahatA hai aura niSekoM ko apekSA ekasamayakrama AvalipramANa rahatA hai, kyoMki antimakANDakaghAta ke samaya prathamaniSekakA saMkramaNa svamukha udayasahita kisI sajjvalanakaSAya meM hotA hai tathA udayAvalI ko prApta niSekakA kANDakaghAta nahIM honese ekasamayakama AvalimAtra niSeka antimaphAlike sAtha naSTa nahIM hotA hai / pratisamaya stuvikasaMkramaNadvArA pratyekaniSeka jvalanarUpa pariNamanakarake vinAzako prApta hotA hai / 'ThidibaMdha puttagade solasapayaDI hodi saMkamago / valipaviTTha // 36 // 430|| ThidikhaMDapudhateya taTThidisaMtaM tu artha :--- tatpazcAt pRthaktvasthitikANDaka vyatIta ho jAnepara solaha (styAnaddhitrika, narakadvika, tiryaJcagatidvika, ekendriyAdi cArajAti, bAtapa, udyota, sthAvara, 1. ka0 pA0 sutta pR0 75 sUtra 167-68 / jayadhavala mUla pU0 1663-64 / ghavala pu0 6 pRSTha 356 / ettha riNayatirikkhAIpAoggaNAmAo tti vRttaM nirayagairiga ipAoggApuvItirikkhagaitirikkhamaI pAoggANupuvIeindiyavI iMdiyatIidiyaca uridiyajAdi AdAvujjIvathAvarasuhumasAhAraNaraNAmANaM terasahaM papaDINaM gahUNaM kAyavvaM (jayadhavala mUla pRSTha 1664 ) Page #345 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kApaNAsAra [ gAthA 39 sUkSma, sAdhAraNa) prakRtiyoMkA sithatisattva pazavanasthitilapar3oM ke kAla dvArA para prakRtirUpa saMkramaNa hotA hai, ucchiSTAvalIpramANa sthitisattva zeSa raha jAtA hai / vizeSArthaH-isake upara pRthaktvasthitibandha bIta jAnepara nidrAnidrA, pracalApracalA, styAnagRddhi ye tIna darzanAvaraNakarmakI aura narakagati-naraka gatyAnupUrvI, tiryaJcagati-tiryaJcagatyAnupUrvI, ekendriyAdi cArajAti, Atapa, udyota, sthAvara, sUkSma, sAdhAraNa ye 13 nAmakarmakI ina 16 prakRtiyoMkA saMkramaNa dvArA kSapaNAkA prArambha karate haiM / samaya-samayaprati inake dravyako pUrvokta prakAra eka ekaphAlikA saMkramaNa honepara prathamakANDakaghAta hokara pRthaktva sthitikANDakoM dvArA saMkramaNa hotA hai vahAM antimakANDakaghAta hote hue avazeSa sthitisatva kAlApekSA AvalimAtra aura niSekApekSA samayakama AvalimAtra rahatA hai / isaprakAra inakA udayavalose bAhara sarvaniSekoMkA dravya svajAtIya anyaprakRtiyoM meM saMkramaNa hokara kSayako prApta hotI haiM / apanI jAtikI anyaprakRtiyoMkI svajAtI kahate haiM / jaise-styAnagRddhitrikakI svajAtIya darzanAvaraNakI anya prakRti haiM isIprakAra anya prakRtiyoM ke sambandha meM bhI jAnanA / yahAM pRthaktva zabda vipulatAvAcI hai / isaprakAra yahAM mohanIyakamako to gATha prakRtiyoM kA nAza hone se nAmakarmakI 13 prakRtiyAM, darzanAvaraNakarmakI tIna prakRttiyoM kA nAza ho jAne para chaha prakRtikA aura 'nAmakamakI 13 prakRtikA nAza ho jAnese 80 prakRtikA sattva raha jAtA hai jJAnAvaraNa, vedanIya, gotra aura antarAyakarma meM kisI prakRti kA nAza nahIM holA hai / kSAyikasamyagdRSTijIva sAtizaya apramattaguNasthAnako prApta hokara jisa samaya kSapaNavidhi prArambha karatA hai usasamaya adha:pravRttakaraNako karake kramase antarmuhUrta meM apUrvakaraNaguNasthAnavAlA hotA hai, vaha eka bhI karma kA kSaya nahIM karatA kintu pratyeka samasa meM asaMkhyAta guNitarUpase karmapradezoMkI nirjarA karatA hai| eka eka antarmuhUrtameM eka-eka sthiti kANDakakA ghAta karatA huA apane kAlake bhItara saMkhyAta hajAra sthitikANDakoMkA ghAta karatA hai aura utane hI sthitibandhApasaraNa karatA hai tathA unase saMkhyAtahajAraguNe anubhAgakANDakokA ghAta karatA hai| kyoMki, eka atubhAgakANDaka ke utkIraNakAlase eka sthitikANDakakA utkIraNakAla saMkhyAtaguNA hai aisA sUtra vacana hai / 1. jayadhabala pa0 1663-64 / ka0 pA0 sutta pR0 751 sUtra 195-66 / 2. jayadhavala pu0 13 pRSTha 42 va 225 / Page #346 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 39 ] [ 39 isaprakAra apUrvakaraNaguNasthAnasambandhI kriyAko karake anivRttikaraNaguNasthAnamai praviSTa hokara, vahAM bhI anivRttikaraNa kAlake saMkhyAtabahabhAgako apUrvakaraNake samAna sthitikANDaka ghAtAdi vidhise bitAkara anivRttikaraNa ke kAla meM saMkhyAtavAMbhAga zeSa rahanepara ssthAnamRddhi, nidrAnidrA, pracalApracalA, narakagati Adi nAmakarmakI 13 aise upayukta 16 prakRtiyoM kA kSaya karatA hai| pazcAt antarmuhUrta vyatIta karake pratyAkhyAnAvaraNa aura apratyAkhyAnAvaraNa sambandhI krodha-mAna-mAyA aura lobha ina ATha prakRtiyoM kA eka * sAtha kSaya karatA hai / yaha satkarmaprAbhRtakA upadeza hai, kintu kaSAyaprAbhRtakA upadeza to isaprakAra hai ki pahale AThakaSAyoMke kSaya ho jAnepara pIchese eka antarmuhUrta meM pUrvokta solaha karmaprakRtiyAM kSayako prApta hoto haiM / ye donoM hI upadeza satya haiM aisA kitane ho AcAryoM kA mata hai, kintu unakA aisA kahanA ghaTita nahIM hotA, kyoMki unakA aisA kahanA sUtrase viruddha par3atA hai tathA donoM kathana pramANa haiM yaha vacana bho ghaTita nahIM hotA hai, kyoMki "eka pramANako pare pramANakA virodhI nahIM honA cAhie" aisA nyAya hai| zaMkA:-nAnAjIvoMke nAnAprakArakI zaktiyAM sambhava hai; isameM koI virodha nahIM AtA hai| ataH kitane hI jIvoMke ATha kaSAyoMke naSTa ho jAne para tadanantara solahakarmoke kSaya karanekI zakti utpanna hotI hai| isalie unakA AThakaSAyoMkA kSaya ho jAne ke pazcAt solahakarmoM kA kSaya hotA hai, kyoMki "jisa kramase kAraNa milate haiM usI kramase kArya hotA hai," aisA nyAya hai tathA kitane hI jIvoM ke pahale solahakarmoM ke kSayako zakti utpanna hotI hai tadanantara ATha kaSAyoM ke kSayakI zakti utpanna hotI hai / isalie pahale 16 karmaprakRtiyAM naSTa hotI haiM pazcAt eka antamuharta ke vyatIta hone para AThakaSAyeM naSTa hotI haiM ataH pUrvokta donoM upadezoM meM koI virodha nahIM A~tA hai, aisA kitane hI AcArya kahate haiM / samAdhAnaH--kintu unakA aisA kahanA ghaTita nahIM hotA, kyoMki anivRttikaraNaguNasthAnavAle jitane bhI jIva haiM ve saba atota, vartamAna aura bhaviSyakAlasambandhI kisI ekasamayameM vidyamAna hote hue bhI samAna-pariNAmavAle hI hote haiM isIlie una jIvoM kI guNazreNI nirjarA bhI samAnarUpase ho pAI jAtI hai / yadi ekasamayasthita anivRttikaraNaguNasthAnavAloMko visadRza pariNAmavAlA kahA jAtA hai to jisaprakAra ekasamayasthita apUrvakaraNaguNasthAnavAloM ke visadRza pariNAma hote haiM ataeva unheM ani Page #347 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 40 ] kSapaNAsAra [ gAthA 36 vRtta yaha saMjJA prApta nahIM ho sakatI hai usIprakAra ina pariNAmoMko bhI anivRttikaraNa yaha saMjJA prApta nahIM ho sakegI aura asaMkhyAtaguNazreNIke dvArA karmaskandhoM ke kSapaNake kAraNabhUta pariNAmoMko chor3akara anya koI bhI pariNAma sthitikANDakaghAta aura anubhAgakANDakaghAta ke kAraNabhUta nahIM haiM, kyoMki, una pariNAmoMkA nirUpaNa karanevAlA sUtra ( Agama ) nahIM pAyA jAtA hai| : zaMkAH - aneka prakAra ke kArya honese unake sAvanabhUta aneka prakArake kAraNoM kA anumAna kiyA jAtA hai ? arthAt havaM guNasthAna meM pratisamaya asaMkhyAtaguNI karmanirjarA, sthitighAtyAdi aneka kArya dekhe jAte haiM isalie unake sAdhanabhUta pariNAma bhI aneka prakArake hone cAhie / samAdhAna:- yaha kahanA bhI nahIM banatA, kyoMki eka mudgarase aneka prakAra ke kapAlarUpa kAryakI upalabdhi hotI hai / zaMkA:- vahAM bhI mudugara eka bhale hI rahA Ave, parantu usakI zaktiyoM meM ekapatA nahIM bana sakatA / yadi mudugarakI zaktiyoM meM bhI ekapanA mAna liyA jAve to usase eka kapAlarUpa kAryakI utpatti hogI / samAdhAna:- yadi aisA hai to yahAM bhI sthitikANDakaghAta, anubhAga kANDakaghAta, sthitibandhA pasaraNa, guNasaMkramaNa guNazreNI zubhaprakRtiyoMke sthitibandha aura anubhAgabandha ke kAraNabhUta pariNAmoM meM nAnApanA rahA Ave to bhI ekasamaya meM sthita nAnAjIvoM ke pariNAma sadRza hI hote haiM anyathA una pariNAmoMke 'anivRtti' yaha vizeSaNa nahIM bana sakatA hai / zaMkA:- yadi aisA hai to eka samaya meM sthita sampUrNa anivRttikaraNaguNasthAna vAloMke sthitikANDakaghAta aura anubhAgakANDakaghAtakI samAnatA prApta ho jAvegI / samAdhAna: --- yaha koI doSa nahIM, kyoMki yaha bAta to hameM iSTa hI hai / zaMkA: -- prathama sthitikANDaka aura prathama anubhAgakANDakoM kI samAnatAkA niyama to nahIM pAyA jAtA hai isalie ukta kathana ghaTita nahIM hotA hai / samAdhAna:- yaha doSa koI doSa nahIM hai; kyoMki, prathamasamaya meM dhAtakara ke zeSa bace hue sthitikANDakoMkA aura anubhAga kANDakoMkA ekapramANa niyama dekhA jAtA hai / dUsarI bAta yaha hai ki alpasthiti aura alpa- anubhAgakA virodhI pariNAma usase Page #348 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 36 1 kSapaNAsAra [ 41 adhika sthiti aura adhika anubhAgoM ke avirodhIpane ko prApta nahIM ho sakatA hai, kyoMki, anyatra vaisA dekhane meM nahIM AtA, kintu isa kathanase anivRttikaraNake ekasamaya meM sthita sampUrNa jIvoMke pradezabandha sadRza hotA hai aisA nahIM samajha lenA cAhie, kyoMki pradezabandha yogake nimittase hotA hai, parantu anivRttikaraNake ekasamayavartI una sarva jIvoMke yogakI sadRzatAkA koI niyama nahIM pAyA jaataa| jisa prakAra lokapUraNa samudrAta meM sthita keliyoMke yogakI samAnatAkA pratipAdaka paramAgama hai, usaprakAra anivRtti karaNameM yogakI samAnatAkA pratipAdaka paramAgamakA abhAva hai| isaliye samAna (eka) samayameM sthita anivRttikaraNa guNasthAnavAle sampUrNa jIvoMke sahazapariNAma hone ke kAraNa sthitikANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta tathA unakA bandhApasaraNa, guNazreNInirjarA aura saMkramaNa meM bhI samAnatA siddha ho jAtI hai / zaGkAH-isaprakAra samAna samaya meM sthita sampUrNa anivRttikaraNaguNasthAnavAloMke sthitikhaNDa aura anubhAgakhaNDoMke samAnarUpase patita honepara ghAta karane ke pazcAt zeSa rahe hue sthiti aura anubhAgoMke samAnarUpase vidyamAna rahane para aura prakRtiyoMke apanA-apanA prazasta aura maprazastapanAke nahIM chor3anepara vyucchinna honevAlI prakRtiyoM ke vinAzameM viparyAsa kaise ho sakatA hai ? arthAt kinhIM jIvoMke pahale AThakaSAyoMke naSTa ho jAnepara solahaprakRtiyoMkA nAza hotA hai yaha bAta kase sambhava ho sakatI hai ? isalie donoM prakAra ke vacanoM meM se koI ekavacana hI sUtrarUpa ho sakatA hai, kyoMki jinendra anyathAvAdI nahIM hote ata: unake vacanoMmeM virodha nahIM honA cAhie / samAdhAna:-yaha kahanA satya hai ki unake vacanoM meM virodha nahIM honA cAhie, kintu ye jinendradevake vacana na hokara isa yugake AcAryoMke vacana haiM ataH una vacanoMmeM virodha honA sambhava hai| zaDAH-to phira isa yuga ke AcAryoM dvArA kahe gaye satkarmaprAbhRta aura kaSAya prAbhRtako sUtrapanA kaise prApta ho sakatA hai ? samAdhAna:-nahIM, kyoMki jinakA artharUpase tIrthaGkaroMne pratipAdana kiyA hai aura gaNadharadevane jinakI grantharacanA kI aise bArahaana AcArya paramparAMse nirantara cale A rahe haiM, kintu kAlaprabhAvase uttarottara buddhi ke kSINa honepara aura una aMgoM ko dhAraNa karanevAle yogyapAtrake abhAva meM uttarottara kSINa hote hue A rahe haiN| isaliye Page #349 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 42 ] kSapaNAsAra [ gAthA 40-41 jina AcAryoMne Age zreSThabuddhivAle puruSoMkA abhAva dekhA aura jo atyanta pApabhIru the, jinhoMne guruparamparAse zrutArtha grahaNa kiyA thA una AcAryoMne tIrthaviccheda ke bhayase usasamaya avaziSTa rahe hue aGgasambandhI arthako pothiyoM meM lipibaddha kiyA ataeva unameM asUtrapanA nahIM A sakatA / zaGkAH-yadi aisA hai, ina donoM vacanoMko dvAdazAGgakA avayava honese sUtrapamA prApta ho jAvegA ? ___samAdhAnaH-donoM meM se kisI eka vacanako sUtrapanA bhale hI prApta hoo, kintu donoMko sUtrapanA prApta nahIM ho sakatA hai, kyoMki una donoM bacanoM meM paraspara virodha pAyA jAtA hai / zaGkAH-utsUtra likhanevAle prAcArya pApabhIru kaise ho sakate haiM ? samAdhAnaH-yaha koI doSa nahIM, kyoMki donoM prakArake vacanoM meM se kisI eka hI bacanake saMgraha karane para pApabhIrutA nikala jAtI hai arthAt ucchRkhalatA A jAtI hai, kintu donoM prakArake vacanoMkA saMgraha karanevAle AcAryoMke pApabhIrutA naSTa nahIM hotI hai arthAt banI rahatI hai| zaGkAH--donoM prakAra ke vacanoMmeMse kisa vacanako satya mAnA jAve ? samAdhAna:-isa bAtako ke valI yA zruta ke valI jAnate haiM, dusarA koI nahIM jAnatA, kyoMki isa samaya usakA nirNaya nahIM ho sakatA hai, isalie pApabhIru vartamAnakAlake AcAryoM ko donoM kA saMgraha karanA cAhie, anyathA pApabhIstAkA vinAza ho jaavegaa| athAnantara dezaghAtikaraNakA kathana karate haiM--- 'ThidibaMdhaSudhattagade maNadANA tattiyevi ohi dugaM / lAbhaM ca puNovi sudaM acakkhubhogaM puNo cakravU // 40 // 431 / / puNaravi madiparibhogaM puNaravi visyaM kameNa ashubhaago| baMdheNa desaghAdI pallAsaMkhaM tu ThidibaMdho // 41 // 432 / / 1. ye donoM gAthAeM la0 sA0 gAthA 239.40 ke samAna haiN| ka0 pA0 sutta pRSTha 751-52 sUtra 200 se 205 / jayadhavala mUla pa0 1964-65 / dhavala pu0 6 pRSTha 356-3:57 / Page #350 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 gAthA 42 ] kSapaNAsAra [ 43 artha: - - ( solaha prakRtiyoMke saMkramaNa se Age) pRthaktva sthitikANDaka bota jAnepara mana:paryayajJAnAvaraNa aura dAnAntarAya kamakA anubhAgabandha dezaghAtirUpa ho jAtA haiM puna: itane hI sthitibandha bIta jAnepara avadhijJAnAvaraNa, avadhidarzanAvaraNarUpa avacidvika aura lAbhAntarAyakA anubhAgabandha dezaghAtirUpa ho jAtA hai| isIprakAra pRthaktvasthitibandhoM ko punaH punaH vyatItakara kramazaH zrutajJAnAvaraNa, acakSudarzanAvaraNa aura bhogAntarAya ina tIna karmoMkA pazcAt cakSudarzanAvaraNakA phira matijJAnAvaraNa evaM upabhogAntarAya ina donoMkamakA punaH bIryAntarAyakarmakA anubhAgabandha dezaghAti ho ho jAtA hai, kintu sthitibandha patyopamake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hI hotA hai / isaprakAra prakRtigata anubhAga stoka honese dezaghAtibandha hone kA yaha krama hai / yahAM sthitibandha yathAsambhavapatyakA asaMkhyAtavAM bhAga mAtra hI jAnanA | Age antarakaraNakA kathana karate haiM- 'TidikhaMDa saha ssagade cadusaMjalapAsa ko kalAyANaM / eTTidikhaM DukkIraNakAle aMtaraM kuraNadi // 42 // 433 // artha :-- dezaghAtikaraNake Age saMkhyAtahajAra sthitikANDaka vyatIta ho jAnepara eka sthitikANDakotkIraNakAlake dvArA cAra saMjvalana aura nava nokaSAyakA antara karatA hai anyakA antara nahIM hotA hai / vizeSArtha:--adhastana aura UparitanavartI niSekoMko chor3akara antarmuhUrta mAtra bIca niSekoM kA pariNAma vizeSake dvArA abhAva karanA antarakaraNa kahalAtA hai / [viraha- zunya aura abhAva ye ekArthavAcI haiM ] yahAM antarakaraNakAlake prathama samaya meM pahale kI apekSA anya pramANasahita sthitikANDaka, anubhAgakANDaka aura sthitibandhakA prArambha eka sAtha hotA hai tathA eka sthitikANDakotkIraNakA jitanA kAla hai utane kAlake dvArA antarakaraNakA kArya pUrNa karatA hai / isakAlake prathamAdi samayoMmeM una niSekoMke dravyako anya niSekoMmeM nikSepaNa karatA hai / 1. kra0 pA0 sutta pRSTha 752 sUtra 206 se 208 0 0 6 0 357 / 2. jabaghavala pu0 12 pRSTha 272 / 3. jayacabala mUla paSTha 1965 / Page #351 -------------------------------------------------------------------------- ________________ / gAya - 44 kSapaNAsAya [ gAyA 43-44 'saMjalaNANaM ekkaM vedANekkaM udedi taddogaha / sesAraNaM paDhamadvidi Thavedi aMtomuhuttamAvaliyaM // 43 // 434 // arthaH-saJjvalanacatuSka meM se koI eka aura tInoM vedoM meM se koI eka isa- prakAra udayarUpa do prakRtiyoMkI to antamuharta pramANa prathamasthiti sthApita karatA hai / inake binA jinakA udaya nahIM pAyA jAtA aisI 11 prakRtiyoM ko prathamasthiti AvalipramANa sthApita karatA hai| vizeSArtha:-jo puruSaveda aura krodhake udayasahita zreNI mAMDanA hai baha ina donoMko prathamasthiti to antamuhartAmAtra tathA anya prakRtiyoMkI AvalimAtra prathamasthiti karatA hai so vartamAnasamayasambandho niSekase lekara prathamasthilipramANa niSekoMko nIce chor3akara inake Upara guNazreNI zorSase sahita prathamasthiti se saMkhyAtaguNe niSekoM kA antara karatA hai| stroveda, napusakaveda aura chaha nokaSAya kA jitanA kSapaNAkAla hai utane pramANa puruSavedako prazasthiti hai, jo ki sabase stoka hai, usase saMjvalana krodhako prathama sthiti vizeSa adhika hai, jo ki saMjvalanakrodhake kSapaNAkAlapramANase vizeSa adhika hai| udayasvarUpa aura anudayasvarUpa sabhI nokaSAyoMko antima sthiti sadRza hI hoto hai, kyoMki dvitoyasthiti ke prathama niSekakA sarvatra sadRza rUpase abasthAna hotA hai, kintu avastana prathamasthiti visadRza hai, kyoMki udayarUpa prakRtiyoM kI prathamasthiti antamuharta hai aura anudaya prakRtiyoM kI prathama sthiti AvalimAtra hai / 'ukkIridaM tu davaM saMtte paDhamaTThidimhi saMthuhadi / dhaMdhevi ya AvAdhamaditthiya ukkade NiyamA // 44 // 435 // artha:--antararUpa niSekoMke dravyako sattvameMse apakarSaNakarake prathamasthiti meM nikSepaNa karatA hai aura jina karmoM kA bandha hotA hai unake apakarSitadravyako AbAdhA chor3akara bandharUpa niSekoMmeM bhI nikSepaNa karatA hai / 1. yaha gAthA la. sA. gAthA 242 ke samAna hai, kintu "tahoNha" ke sthAnapara vahA~ "taM doNhaM" yaha pATha hai| ka0 pA0 sutta pRSTha 752 sUtra 206 / dhavala pu0 6 pRSTha 357 / 2. jayadhavala mUla pR0 1665 / 3. ka. pA0 sutta pa0 752-53 sUtra 210 se 214 / dhavala pu0 6 pRSTha 358 / Page #352 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAthA 43-44 ] kSapaNAsAra [ 45 vizeSArtha:-jisasamaya antarakaraNakA Arambha hotA hai usI samaya pUrvake sthitibandha, sthitikANDaka aura anubhAgakANDaka samApta ho jAne ke kAraNa anya sthitibandhako asaMkhyAtaguNa hAnirUpase Arambha hotA hai aura anya sthiti kANDaka palyake asaMkhyAtaveMbhAgapramANase aura anubhAgakANDaka ananta bahubhAgarUpase hotA hai| hajAroM anubhAgakANDakoMke vyatIta honepara anya anubhAgakANDaka, vahI sthiti kANDaka, vahI sthitibandha aura antarakA utkIraNakAla eka sAtha sampanna hote haiM, kyoMki tatkAla hone vAle sthitibandha aura sthiti kANDakotkIraNakAlake samAna antarakaraNotkIraNakAla hotA hai arthAt antararUpa niSekoMke dravyako phAlirUpase grahaNakara anya niSekoMmeM detA hai / phAliyAM antamuhUrta pramANa hotI haiM, phAliyoMke dvArA dravya asaMkhyAtaguNita kramase grahaNa hotA hai / ____ aMtara karanevAlA jIva jinakarmIko bAMdhatA hai aura vedatA hai una karmoM kI aMtarasthitiyoM meM se utkIrNa honevAle pradezapUjako apanI prathamasthiti meM nikSiA karatA hai aura AbAghAko chor3akara dvitIyasthiti meM bhI nikSipta karatA hai, kintu antarasambandhI sthitiyoM meM nikSipta nahIM karatA hai, kyoMki unake karmapuJjase ve sthitiyAM rikta honevAlI haiM ata: unameM nikSepa hone kA virodha hai| (jaba taka antarasambandhI dvicaramaphAli hai taba taka svasthAnameM bhI apakarSaNasambandhI atisthApanAvaliko chor3akara antarasambandhI sthitiyoM meM pravRtta rahatA hai aisA kitane ho AcArya cyAkhyAna karate haiM, kintu sUtra meM isaprakArako sambhAvanA spaSTarUpase niSiddha hai| jo karma na baMdhate haiM aura na vedana kiye jAte haiM aisI chaha nokaSAyoM ke utkIrNa hone vAle pradezapuJjako apanI sthitiyoM meM nahIM detA, kintu bandhanevAlI prakRtiyoM kI dvitIyasthiti meM bandhake prathamaniSekase lekara utkarSaNa dvArA sIMcatA hai| baMdhanevAlI aura nahIM baMdhanevAlI jina prakRtiyoMkI prathamasthiti hai unameM bhI yathAsambhava apakarSaNa aura paraprakRtisamasthitisaMkrama dvArA sIMcatA hai, kintu svasthAnameM nikSipta nahIM karatA hai / jo karma bandhate nahIM, kintu vede jAte haiM jaise strIveda aura napusakaveda, unako antarasambandhI sthiliyoM ke pradezapuJjako grahaNakara apanI-apanI prathamasthiti meM apakarSaNa aura paraprakRtisaMkramaNa dvArA AgamAnusAra nikSipta karatA hai tathA bandhakI dvitIyasthiti meM utkarSaNakarake siMcita karatA hai| jo karma kevala bandhako prApta hote haiM vede nahIM jAte jaise parodayakI vivajJAmeM puruSaveda aura anyatra saMjvalanakA unako antarasambandhI sthitiyoM meM se utkIrNa honevAle Page #353 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 46 ] [ gAthA 45-46 pradeza puJjakA utkarSaNavaza apanI dvitIyasthiti meM saMcAra hotA hai, kyoMki udayasahita baMdhanevAlI prakRtiyoM kI prathama va dvitIyasthiti meM tathA anudayarUpa baMdhanevAlI prakRtiyoMkI dvitIya sthiti meM saMcAra viruddha nahIM hai / isa krama se antarmuhUrtapramANa phAlirUpase pratisamaya saMkhyAtaguNI zreNIdvArA utkIraNa honevAlA antara antimaphAlike utkIrNa honepara pUrA utkIrNa ho jAtA haiM, kintu itanI vizeSatA hai ki antarasambandhI antimaphAlikA patana ho jAne para saba dravya prathama aura dvitIyasthiti meM saMkramita hotA hai / yathA - prathamasthiti se saMkhyAtaguNI sthitiyoMko grahaNakarake AbAdhA ke bhItara antarako karatA hai aura guNazreNike agrabhAgake agrabhAga meM se asaMkhyAtaveM bhAgako khaNDita karatA hai tathA usase Upara kI saMkhyAtaguNI anyasthitiyoM ko bhI antara ke lie grahaNa karatA hai' | kSapaNAsAca aba saMkramaNakaraNa kA karate haiM "satta karaNANi yaMtarakada paDhame tANi mohaNIyassa | igiThANabaMdhu tasseva ya saMkhavarasaTidibaMdho // 45 // 436 / / taslApuvikrama lohassa asaMkarma va saMdasya / pravettakaraNasaMkama chAvalitIdesudIraNadA // 46 // // 437 // artha::- antara karanekI kriyA samApta ho jAne ke pazcAt anantara prathama sAtakaraNa hote haiM -- (1-2) mohanIyakarmakA eka sthAnIya arthAt latArUpa anubhAgakA bandha udaya (3) mohanIya karmakA saMkhyAtavarSavAlA sthitibandha ( 4 ) mohanIya karma kI prakRtiyoM kA AnupUrvI saMkramaNa (5) saMjvalana lobhakA asaMkramaNa ( 6 ) napuMsaka vedakA AyuktakaraNa saMkramaNa ( 7 ) chaha AvaliyoMke bIta jAnepara udIraNA / vizeSArthaH -- antarakaraNakriyA samAptikA jo kAla hai usI samaya meM ye sAtakaraNa yugapat prArambha hote haiM -- ( 1 ) mohanIya karmakA eka sthAnIya ( latArUpa) anubhAga 1. jayabala pu0 13 pRSTha 253 se 262 / 2. ye donoM gAthAeM kucha antara ke sAtha la0 sAra gA0 248 va 249 ke samAna haiM / ka0 pA0su0 pRSTa 753 sUtra 215 / paraM tatra "AveztakaraNa" ityasya sthAne "AjuttakaraNa" iti pATho / dha tatrApi 'AutakaraNa" iti pATho sa ca upayukto pratibhAti / 50 6 pRSTha 358 4. jayaghavala mUla pRSTha 1966-67 / Page #354 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 45-46 ] kSapaNAsAra [ 47 bandha prArambha ho jAtA hai, isase pUrva dezaghAti dvisthAnIyarUpa (latA, dAru rUpase) mohanoya karmakA anubhAgabandha hotA thA aba pariNAmoMke mAhatmyavaza ghaTakara vaha eka sthAnIya (latArUpa) ho jAtA hai / (2) pahalaM mohanIyaka ke anubhAgakA udaya dvisthAnIya (latA, dAru) dezaghAtirUpase hotA thA antarakaraNake anantara hI eka sthAnIyarUpase (latArUpase) pariNata ho gayA / (3) mohanIyakarmakA sthitibandha pahale asaMkhyAta varSapramANa hotA thA yaha ghaTakara aba saMkhyAtahajAravarSapramANavAlA ho gyaa| (4) mohanIyakarmakA AnupUrvIsaMkrama yathA-strIveda aura napusakavedake pradezapuJjako puruSavedameM hI niyamase saMkrAnta karatA hai / puruSaveda aura chaha nokaSAyake prade zapuJjako sajvalanakrodhameM saMkrAnta karatA hai, anya kisI meM saMkrAnta nahIM karatA / saMjvalanakrodhako saMjvalamAna meM hI, saMjvalanamAnako saMjvalanamAyAmeM ho aura saMjvalanamAyAko saMjvalanalobhameM nikSiA karatA hai| pahale cAritramohanIyarUpa prakRtiyoMkA AnupUrvIke binA saMkrama hotA thA, kintu isa samaya isa pratiniyata AnupUrvose pravRtta hotA hai / (5) pahale AnupUrvIke binA lobhasaMjvalanakA bhI zeSa saMjvalana aura puruSavedameM pravRtta hone vAlA saMkrama hotA thA, kintu yahAM AnupUrvI saMkramakA prArambha honepara pratilobhasaMkramakA abhAva honese ruka gayA / yahA~se lekara saMjvalana lobhakA saMkramaNa nahIM hotA / yadyapi AnupUrvIsaMkramase hI yaha artha upalabdha ho jAtA hai to bhI mandabuddhijanoMke anugrahake lie pRthak nirdeza kiyA gayA / (6) napusakavedatA kSapaka 'AyuktakaraNake dvArA napuMsakavedako kSapaNa kriyA udyata hotA hai / jaise pahale sarvatra hI samayabaddha bandhAvalike vyatIta hone ke bAda hI udIraNAke lie zakya rahatA AyA hai isaprakAra yahAM zakya nahIM hai, kintu antara kiye jAne ke prathamasamayase lekara jo karma baMdhate haiM ve karma chaha mAvaliyoM ke vyatIta hone ke bAda udIraNAke lie zakya hote haiM baMdhasamayase lekara jabataka pUrI chaha AkaliyAM byatIta nahIM hotI taba taka unakI udIraNA honA zakya nahIM hai| 1. AyuktakaraNa, udyatakaraNa aura prArambhakaraNa ye tInoM ekArthaka haiN| yahAMse lekara napuMsakavedakI kSapaNA prArambha ho jAtI hai / (jayadhavala pu0 13 pRSTha 272) "tattha gavaMsayavedassa AuttakaraNasaMkAmago ti bhariNade NavaMsayavedassa khavaNAe abbhuDhido hodUNa payaTTo tti bhariNadaM hodi" (jayaghaSala mUla pRSTa 1667) / 2. jayadhavala pu0 13 pRSTha 264 se 267 taka / Page #355 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 48 ] [ gAthA 47-46 'saMchuhadi purisavede itthIvedaM NauMsayaM ceva / satteva NokasAe NiyamA koha mhi saMchuha di // 17 // 438 // kohaM ca chuha di mANe mANaM mAyAe NiyamasA chuha di| mAyaM ca chuhadi lohe paDilomo saMkamo gAsthi // 48 // 436 // artha:-strIveda aura napusakavedasambandhI dravya to puruSavedameM hI saMkramaNa karatA hai anyatra nahIM / puruSaveda aura hAsyAdi chaha ye sAta nokaSAyoMkA dravya saMjvalanazodhameM saMkramaNa karatA hai| krodhakaSAyakA dravya mAna meM hI saMkramaNa karatA hai, mAnakaSAyakA dravya mAyAmeM, mAyAkA dravya lobhameM saMkramaNa karatA hai / isaprakAra saMkramaNake dvArA anya - rUpa pariNamanakara svayaM nAzako prApta hotA hai, yahI AnupUrvIsaMkramaNa jAnanA / pratilobha arthAt anyathA prakAra saMkramaNa aba nahIM hotA hai / "ThidivaMdhasahassagade saMDo saMkAmido have purise / paDilamayamANaM saMkAmagadhasmitamotti // 46 // 440 // arthaH-hajAroM sthiti baMdhApasaraNa vyatIta ho jAnepara napusakavedakA saMkramaNa puruSavedameM ho jAtA hai / caramasamayataka pratisamaya asaMkhyAtamuNe dravyakA saMkramaNa hotA hai aura caramasamayameM sarvasaMkramaNa dvArA napuMsakavedakA sampUrNadravya puruSavedameM saMkrAnta ho jAtA hai / __ vizeSArtha:--antarakaraNake anantarasamayase lagAkara saMkhyAtahajAra sthitibaMdha vyatIta ho jAnepara napusakabeda puruSavedameM saMkramita hotA hai| napusakavedakI kSapaNAke prathamasamayase samaya-samaya prati asaMkhyAtaguNe kramase saMkramakAlake antasamayameM napusakavedake dravyakA puruSavedameM saMkramaNa hotA hai so samaya-samaya meM jitanA dravya saMkramita hotA hai vaha phAli hai aura antamuhUrtamAtra phAliyoMkA samUharUpa kANDaka hai| isaprakAra guNasaMkramaNarUpa anukramase saMkhyAtahajArakANDaka vyatIta honepara antasamaya meM jo antima 1. ka. pA0 sutta pRSTha 765 gAthA 138 ke samAna hai| jayadhavala mUla pRSTha 1988 / dhavala pu0 6 pRSTha 356 / 2. ka. pA0 sutta pRSTa 765 gAthA 136 ke samAna / jayadhavala mUla pRSTha 1956 / 3. jayadhavala mUla pRSTha 1667 / ghavala pu0 6 pRSTha 356 / Page #356 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 5. ] kSapaNAsAra [ 46 kANDakako antima phAli hai usako sarvasaMkramaNake dvArA saMkramAtA hai / isa prakAra napuMsakavedako puruSavedarUpa pariNamAkara nAzako prApta karAtA hai| aisA artha khovedako kSapaNA AdimeM bhI lagAnA caahie| 'baMdheNa hodi udao ahilo udaeNa saMkamo ahio / guNase Di asaMkhejApade saggeNa bodhavA . // 50 // 441 // arthaH-baMdhase udaya adhika hotA hai aura udayase saMkrama adhika hotA hai / isaprakAra pradezAgrako apekSA guNazreNi asaMkhyAtaguNI jAnanA cAhie / (guNakArarUpase paMktikI apekSA guNazreNikA prayoga huA hai|) vizeSArtha:--'pradeza' zabdase paramANurUpa dravya jAnanA / yahA~ samayaprabaddha baMdhatA hai usameM 7kA bhAga denepara mohanIya karmako jo dravya prApta hotA hai usameM kaSAya va nokaSAyarUpa dravyaprAptike lie punaH dokA bhAga denese nokaSAyarUpa puruSavedakA jitanA dravya prApta hotA hai utane pramANa to pradezoMkA bandha hotA hai tathA sarvasattArUpa puruSavedasaMbaMdhI dravyameM guNazreNI Adike dvArA diye gaye dravyasahita isasamaya udaya pAne yogya viSekakA dravya asaMkhyAtasamaya prabaddhapramANa hai so utane pradezoMkA udaya hotA hai| ye pradeza baMdhapradezoMko apekSA asaMkhyAtaguNe haiN| sarvadravyako guNasaMkramaNakA bhAga denese jo pramANa AtA hai, utane pradezoMkA saMkramaNa hotA hai so ye pradeza bhI udayapradezoMkI apekSA asaMkhyAtaguNe haiM / isaprakAra eka hI kAla meM honevAle bandha, udaya va saMkramaNakI apekSA alpabahutva kahane se gupa, saMkramaNarUpa dravyakA pramANa jAnA jAtA hai| jina prakRtiyoMkA adhaHpravRttasaMkramaNa hotA hai unakA bhI saMkramaNa dravya asaMkhyAtasamayaprabaddhapramANa honese udayadravyakI apekSA asaMkhyAta guNA hai / zaGkAH-utkarSaNa-apakarSaNabhAgahArase adhaHpravRttasaMkramaNabhAgahAra asaMkhyAtapraNA hai ataH adhaHpravRttasaMkramaNa dravya udayadravya se asaMkhyAtaguNA nahIM ho sakatA / ___samAdhAna:-apakarSita kiyA huA sabhI dravya guNazreNi meM nahIM diyA jAtA usakA asaMkhyAtavAMbhAgapramANa dravya diyA jAtA hai ataH udayadravyase saMkramaNadravya asaMkhyAtaguNA hai| 1. ka. pA. sutta pRSTha 766 gA. 144 ke samAna / pa0 pu06 10356 1 ja050 mUla pR0 1964 / 2. jayadhavala mUla pRSTha 1665 ! Page #357 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 50 ] kSapaNAsAra gAthA 51 'guNaleDhiasaMkhejjA padesAgeNa saMkamo udo| se kAle se kAle bhajo dhaMdho padesagge // 5.1 / / 442 / / artha:-pradezAgrako apekSA saMkramaNa aura udaya uttarottara kAla meM asaMkhyAtaguNazreNirUpase hote haiM, kintu pradezAgnameM bandha bhajanIya hai| vizeSArthaH- antarakaraNakI samAplike pazcAt prathamasamaya meM pradezodaya alpa hotA hai, tadanantarasamayameM asaMkhyAtaguNA hotA hai| isI kramase uttarottara samayoMmeM asaMkhyAtaguNitakramase pradezoM kA udaya hotA rahatA hai / jaisI prarUpaNA udayasambandhI hai vaisI hI guNasaMkramaNa kI bhI hai| prathamasamaya meM pradezoMkA saMkramaNa alpa hotA hai tadananta rasamayameM asaMkhyAtaguNe pradezoMkA saMkramaNa hotA hai| uttarottara samayoM meM asaMkhyAta guNitakamase pradezoMkA saMkramaNa hotA hai| pUrva samaya meM jitane pradezoM kA bandha huA usase anaMtara samaya meM asaMkhyAtaguNita pradezabandhakA niyama nahIM hai / pradezabandha kadAcit caturvidhavRddhise (asaMkhyAtaveMbhAgavRddhi, saMkhyAtaveMbhAgavRddhi, saMkhyAta guNavRddhi, asaMkhyAtaguNavRddhi) bar3ha bhI sakatA hai, kadAcit caturvidha hAnirUpase ( asaMkhyAtaveMbhAgahAni, saMkhyAtabhAgahAni, saMkhyAtaguNahAni, asaMkhyAtaguNahAni) ghaTa bhI sakatA hai aura kadAcit tadavastha bhI raha sakatA hai arthAt jitane pradezoMkA pUrvasamayameM bandha huA thA utane hI pradezoM kA uttarasamaya meM bhI bandha hotA hai / adhaHpravRttasaMkramaNameM asaMkhyAtaguNAkrama nahIM hai mAtra vizeSa adhika yA vizeSahIna hotI hai / pradezabandha yogake kAraNa hotA hai / kSapakazreNIpara ArohaNa karanevAleke yogakI vRddhi-hAni aura pravasthAna ye tInoM avasthAyeM sambhava haiM, kyoMki vIryAnta rAyakamake kSayopazamake anusAra yogameM hAni vRddhi aura avasthAna hotA hai| yogasthAna asaMkhyAta haiM, kyoMki jobapradeza asaMkhyAta haiM ataH yoga meM anantabhAgavRddhi, anantaguNavRddhi, anataveMbhAgahAni aura anantaguNahAni sambhava nahIM hai / isIliye SaTsthAnapatita hAni-vRddhi ke sthAnapara caturvitra hAni-vRddhi kahI gaI hai| 1. ka. pA. sutta pRSTha 772 gAthA 146 ke smaan| dha* 0 6 50 360 / ja030 mUla pRSTa 1666 / 2. jayadhavala mUla pRSTha 1666 / Page #358 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 52-54 uttarArdha taka ] paragAsAra [ 51 'idi saMbaM saMkAmiya se kAle irithaveda saMkamago / ra ThidirasakhaMDa araNaM ThidibaMdhamAra vaI || 52 || 443 || thI zraddhA saMkhejAbhAgepagade tighAdididibaMdho / vaslANaM saMkhejjaM thI saMkaMtApagaddha te / / 53 / / 444 / / tAne saMkhasahassaM vastANaM mohaNIya ThidisaMtaM pUrvAgA. 54 / 445 / / arthaH- isaprakAra napuMsaka vedako saMkramAkara tadanantarakAla meM strIvedakA saMkrA maka prathamasamayavartI AyuktakriyA ke dvArA hotA hai| usasamaya meM anyasthitikANDaka, anya hI anubhAga kANDaka aura anya sthitibandhakA prArambha karatA hai / pazcAt ( sthitikAMDakapRthaka se ) strIveTa pAlaka saMkhyAtavabhAga vyatIta honepara tIna ghAtiyA (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa va antarAya) karmoMkA sthitibandha saMkhyAtavarSa pramANavAlA hotA hai, tatpazcAt ( sthitikANDaka pRthaktvake dvArA ) strIvedakA jo zeSa sthitisattva hai vaha saba kSapaNA ke liye grahaNa ho jAtA hai| (zeSa karmoMke sthitisattvakA asaMkhyAta bahubhAga kSapaNAke lie grahaNa ho jAtA hai / usa samaya mohanIyakarmakA sthitisattva saMkhyAtahajAra varSapramANa ho jAtA hai / zeSakamakA sthitisattva palyake asaMkhyAta vaibhAgapramANa hai) antima sthitikANDa ke pUrNa honepara saMkramyamAna strIveda saMkrAnta ho jAtA hai / isaprakAra puruSaveda meM saMkrAnta hokara strIvedakA zraya ho jAtA hai / vizeSArtha :- zraprazasta honeke kAraNa napuMsakavedake pazcAt strIvedakI kSapaNA prArambha karatA hai / usa samaya pUrva meM tInaghAtiyAkamakA jo sthitibandha asaMkhyAtavarSakA hotA thA vaha ghaTakara saMkhyAtavarSakA raha jAtA hai / *se kAle saMkamago sattarahaM khokasAyANaM // 54 // uttarArdha // 1. ka0 pA0 sutta pRSTha 753-54 sUtra 217 se 223 / dhavala pu0 6 pRSTha 360-61 / jayaghavala mUla pRSTha 1967-68 / 2. "ThidibaMdha mAravaI" isyasyasthAne 'ThidibaMdha mArabhadi' iti pATho pratibhAti / 3. jayavavala mUla pU0 1667-68 / 4. ka0pA0 suta pR0 754 sUtra 224 se 232 / dha. pu. 6 pRSTha 361 / ja. dha. mUla pRSTha 1968-66 1 Page #359 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 52 ] kSapaNAsAra [ gAyA 55-57 tAhe moho thoyo saMkhejaguNaM tighaaditthidibNdho| tatto asaMkhAriNayo NAmadugaM sAhiyaM tu veyaNiyaM // 55 / / tAhe asaMkhaguNiyaM mohAda tighaadipydditthidistN| tatto asaMvaguNiyaM NAmadurga sAhiyaM tu veyaNiyaM // 56 // arthaH-strobedako kSapaNAke anantarasamaya meM (prathamasamayavartI) sAta nokaSAya (puruSaveda, hAsya, rati. arati zoka bhAaura jugumAla saMgAmaka hotA hai| usa prathamasamayameM mohanoyakarmakA sthitibandha stoka, tIna ghAtiyA (jJAnAvaraNa, darzanAbaraNa, antarAya) karmoM kA sthitibandha saMkhyAtaguNA, nAmadvika (nAma-gotra) karmoM kA sthitibandha asaMkhyAtaguNA aura vedanIyakarmakA sthitibandha vizeSa adhika arthAt DevaguNA hai / usI prathamasamayameM mohanIyakarmakA sthitisattva stoka, tIna ghAtiyA (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya) karmoMkA sthitisattra asaMkhyAtaguNA, nAmadvika (nAma gotra) kA sthiti sattva asaMkhyAtaguNA aura vedanIyakarmakA sthitisattva vizeSa adhika hai| vizeSArthaH-mohanIyakarmakA sthitisatkarma saMkhyAtavarSakA ho jAnepara bhI tIna ghAtiyAkarmoMkA sthitisattva saMkhyAtavarSapramANa nahIM hotA isIlie sthiti satkarmakA alpabahatva pUrvake samAna hai| 'sattarahaM paDhamaThidikhaMDe puNNe du moha ThidisaMtaM / saMkhejjaguNavihINaM sesANamasaMkhaguNahINaM // 57 // 448 / / arthaH-sAla ( puruSaveda, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya aura jugupsA) prakRtiyoM kA prathamasthitikANDakaghAta pUrNa honepara mohanIyakarmakA sthiti satva saMkhyAtaguNA hIna aura zeSakarmokA sthitisattva asaMkhyAtaguNAhIna ho jAtA hai / vizeSArthaH-mohanIyakarmakI bhevarUpa nava nokaSAyoM meM se napusaka va strIvedakA saMkramaNadvArA kramazaH kSaya ho jAnepara zeSa sAta nokaSAyoMkA ghAta karane ke liye sthitikANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta, sthitibandhApasaraNAdikA prArambha hotA hai| sthiti 1. jayadhavala mUla pRSTha 1666 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 744 sUtra 233-34 | dha0 pu0 6 pRSTha 361 / jayavala mUla pRSTha 1966 / Page #360 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 58] sapaNAsAra kANDakaghAta ke dvArA sthitisatkarma ke bahubhAgakA ghAta hote-hote ekabhAga zeSa raha jAtA hai / mohanoyakarmakA sthitisatva saMkhyAtavarSapramANa hai| ataH prathamasthiti kANDakaghAtako antimaphAlikA patana hone para mohanoyakarmasambandhI sthitisatvake saMkhyAtabahubhAga ghAta ho jAne para zeSa sthiti patra saMkhyAtaguNAhona arthAt saMrUpAtaveMbhAga raha jAtA hai| zeSa jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, anta rAya, vedanIya. nAma aura gotra inachaha karmoM ke sthitisatkarma kA asaMkhyAta bahubhAga uso (prathama) sthitikANDakaghAtake dvArA ghAtA jAnese zeSa sthitisattva asaMkhyAtaveM bhAgahIna arthAt asaMkhyAtaveMbhAga raha jAtA hai / inachaha karmoM kA sthitisattva, mohanoyakarmake sthitisattase asaMkhyAtaguNA honeke kAraNa (gAthA 56) asaMkhyAtavarSapramANa hai / ataH sthitisatvakA bahubhAga arthAt asaMkhyAtabahubhAgakA ghAta praya maspitikANDakako antimaphAlike patanake samaya ho jAtA hai / 'sattarahaM paDha madvidikhaMDe puNNeti ghaaditthidivNdho| saMkhejaguNavihINaM avAditiyANaM avaguNahINaM // 58 // 446 / / arthaH-sAtakarmokA prathamasthitikANDaka pUrNa hone para ghAtiyAkarmoM kA sthitibandha saMkhyAtaguNAhona aura tona aghAtiyAkokA asaMkhyAtaguNAhona ho jAtA hai| vizeSArthaH-sAta (puruSaveda, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA) nokaSAyako kSaya karane ke lie anyasthitikANDaka, andhasthitibandhApasaraNa aura anya hI anubhAgakANDakakA prArambha hotA hai| sthitikANDakake dvArA sthitisattvakA ghAta hotA hai, sthitibandhApasaraNa se sthitibandha ghaTatA hai aura anubhAgakANDakake dvArA aprazasta (azubha-pApa) prakRtiyoM ke anubhAgakA ghAta hotA hai| hajAroM anubhAgakANDakoMke ho jAnepara eka sthitikANDaka pUrNa hotA hai aura antima anubhAgakANDakaghAta va sthitikANDaka yugapat samApta hote haiM / eka sthitikANDakakA kAla aura sthitibandhApasaraNakA kAla paraspara tulya hai / sAta nokaSAyoMke sthitisattvakA ghAta karane ke lie jo prathamasthitikANDaka prArambha huA thA usake pUrNa hone para arthAt prathamasthitikANDakakAla samAsa honepara prathamasthitibandhApasaraNadvArA sthitibandhakA bahubhAga ghaTa jAtA hai arthAt prathamasthitibandhApasaraNa pUrNa hone para jo sthitibandha hotA hai vaha pUrvasthiti bandhakA 1. ka. pA0 sutta pRSTha 754 sUtra 235-36 / dhavala pu0 6 pRSTha 361 1 ja0 50 mUla pRSTha 1666 / Page #361 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 54 ] kSapaNAsAra [ gAthA 56-60 saMkhyAtavAMbhAgamAtra hotA hai / jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura anta rAya ina tInaghAtiyAkaukA sthitibandha saMkhyAtavAnA na hotA thA ata: sthitimA paJcAkAla pUrNa honepara prathamasthitibandhApa saraNake dvArA ghAtiyAkarmoMkA sthiti bandha saMkhyAtabahubhAga ghaTakara saMkhyAta guNA hIna arthAt sasthAtaveMbhAga ho jAtA hai| isI prakAra prathamasthitikANDakakAla pUrNa honepara usI prathamasthitibandhApasa raNake dvArA vedanIya, nAma aura gotra ina tIna aghAtiyA karmoMkA sthitibandha asaMkhyAta bahubhAga ghaTakara asaMkhyAta guNAhIna arthAta asaMkhyAtaveMbhAga ho jAtA hai / aghAniyAkokA sthitibandha asakhyAtavarSapramANa hotA thA isalie unameM asaMkhyAta bahubhAgakA sthitibanyApasaraNa hotA hai / yahAM 'prathamasthiti. kANDaka pUrNa honepara' ye zabda mAtra prathama sthiti kANDakakAla antarmuhurta hai isa bAtake dhotaka haiM; kAraNake dyotaka nahIM, kyoMki sthitikANDakadvArA sthitibandha nahIM ghaTatA / yadi kahA jAya ki sthiti kANDakase sthiti sattva aura bandha donoMkA ghAta hotA hai to sthitibandhApasaraNakA koI kArya hI nahIM rahegA / 'ThidibaMdhapuchattagade saMkhejadimaM gadaM sadaddhAe / estha aghAditiyANaM ThidivaMdho saMkhavassaM tu / / 16 / / 450 / / arthaH-pRthaktva sthitibandhApasaraNoMke ho jAnepara sAta nokaSAyake kSapaNAkAlakA saMkhyAtavAMbhAga vyatIta ho jAtA hai taba tIna praghAtiyA karmoMkA sthitibandha saMkhyAtavarSavAlA ho jAtA hai| vizeSArtha:--puruSaveda, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya aura jugupsA inasAta nokaSAyoMke kSapaNAkAlakA saMkhyAtAbhAga vyatIta ho jAne para taba nAma va gotra, vedanIya ina tInaaghAtiyA karmoMkA sthitibandha pRthaktvabandhApasaraNoMke dvArA asaMkhyAtavarSase ghaTakara saMkhyAtahajAravarSapramANa ho jAtA hai| ina tIna aghAtiyAkarmoMkA sthitibandha pratyeka sthitibandhApasaraNake dvArA asaMkhyAtavarSa ghaTatA hai / isaprakAra sarvakarmoMkA sthitibandha saMkhyAtavarSa hone lagatA hai / 'ThidikhaMDapudhattagade saMkhAbhAgA gadA tadaddhAe / ghAditiyANaM tattha ya ThidisataM saMkhavassaM tu||60||451|| 1. ka. pA0 sutta pRSTha 754 sUtra 237 / gha0 pu0 6 pRSTha 361 / ayadhabala mUla pRSTha 1666 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 754 sUtra 238 / 6 pu. 6 pRSTha 361-62 / ja. dha. mUla pRSTha 1666-70 / Page #362 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 61 1 zapaNAsAra [ 55 ___ arthaH-pathaktvasthitikhaNDoMke ho jAnepara sAta nokaSAyoMke kSapaNAkAlakA saMprAtabhAra mAnA ho jAtA hai usamaya tInaghAtiyA karmoM kA sthitisattva saMkhyAtavarSapramANa raha jAtA hai / vizeSArthaH-aghAtiyAkarmoMkA sthitibandha saMkhyAtavarSa ho jAne ke pazcAt jaba 'pRthaktva arthAt bahuta sthitikANDaka vyatIta ho jAte haiM aura puruSaveda va hAsyAdichaha nokaSAyoMke kSaraNAkAlakA saMkhyAtabahubhAga vyatIta ho jAtA hai tathA saMkhyAta vAMbhAga zeSa raha jAtA hai usapamaya jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura anta rAya ina tIna ghAti yAkarmoMkA sthiti satkarma saMkhyAtavarSapramANa raha jAtA hai / jo sthiti sattva pUrva meM asaMkhyAta. varSavAlA thA vaha sthitikANDakoMke dvArA ghAtita hokara saMkhyAta varSamAtra raha jAtA hai, kyoMki sAta nokaSAyake kSapaNakAlamaiM saMkhyAta hajAravarSa AyAmavAlA bhI sthiti kANDaka hotA hai / yahAM se lekara tona (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya) pAti yA karmoke pratyeka sthitibandhApasaraNa aura sthiti kANDa kake pUrNa hone para sthitibandha evaM sthiti sattva saMkhyAtaguNe hIna hote jAte haiM / sthiti kANDakAyAma va sthitibandhApasaraNa kA viSaya bhI saMkhyAtaguNA hai / sthiti kANDa kake pUrNa hone para nAma, gotra va vedanIyakarma kA sthiti sattva asaMkhyAtaguNAhIna ho jAtA hai| isa kramase tabataka jAte haiM jabataka ki sAta nokaSAyoMke saMkrAmakakA antimasthitibandha hotA hai| paDisamayaM asuhANaM rasabaMdhudayA aNaMtaguNahINA / baMdhovi ya udayAdo tadaNaMtarasamaya udayotha // 61 // 452 / / arthaH--azubhaprakRtiyoM kA anubhAgabandha va anubhAga udaya pratisamaya anantaguNAhIna hotA hai| anubhAgaudayase anubhAgabandha anantaguNAhIna hotA hai, kintu isa bandhase anantarasamaya meM hone vAlA udaya anantaguNAhIna hotA hai| vizeSArtha:--azubhaprakRtiyoM ke anubhAgakA udaya pUrvasamaya meM bahuta hotA hai / isase anantara uttarasamayameM anubhAgodaya ananta guNAhona hotA hai| isaprakAra Age-mAgeke samayoM meM anubhAgakA udaya ananta guNA-ananta guNAhIna hotA hai / arthAt 1. yahAM pRthaktva zabda vipulavAco hai| Page #363 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 56 ] kSapaNAsAra gAthA 62 aprazastaprakRtiyoMke anubhAgakA pratisamaya ananta guNita hIna zreNirUpase vedana (udaya) hotA hai| vivakSitasamayameM aprazastaprakRtiyoM kA jo anubhAgabandha hotA hai vaha stoka hai, usIsamayameM bandhase anubhAgodaya anantaguNA hotA hai arthAt anubhAgodayase anubhAgabandha ananta guNAhIna hotA hai, kyoMki anubhAgodaya ciraMtanasattvake anurUpa hai arthAt pUrvabaddha anubhAgakA udaya vivakSitakAla meM hotA hai aura pUrvabaddha anubhAgasatkarma vivakSitasamayameM baMdhanevAle anubhAgase ananta guNA hotA hai / antimasamaya meM baddha anubhAgase vahI udayAgata gopucchAkA anubhAgasatkarma ananta guNA hai, usase dvicaramasamaya meM honevAlA anubhAgabandha ananta guNA hai, usase bahI udayAgata gopucchAkA anubhAgasatkarma ananta guNA hai| isa prakAra apUrvakaraNake prathama samayaparyaMta kramase nIce utaranA cAhie / vivakSitasamayameM anantara uttarasamaya meM azubhaprakRtikA jo anubhAgodaya hai vaha vivakSitasamayake anubhAgabandhase ananta guNAhIna hai / isaprakAra apUrvakaraNake prathamasamayase lekara apanI-apanI bandhavyucchittitaka le jAnA cAhie / 'baMdheNa hodi udo ahiyo udayeNa saMkamo ahiyo / guNaseDi aAMtaguNA bodhavA hodi aNubhAge // 62 // 453 // 1. ka. pA0 susa pRSTha 750 gAthA 146 kA pUrvArdha evaM sUtra 356 / dhavala pu06 pRSTha 362 !'aNubhAgabandho aNubhAgaudao ca samayaM paDi asuhANa kmmaannmnntgunnaahiinno"| jayadhavala mUla pRSTha 1966 / 2. "vaTTamAraNasamayapabaddhAdo vaTTamAsamae udao aNaMtaguNo tti dbo| kiM kAraNaM ? cirANa saMta sruuvttaado|" (dhavala pu0 6 pRSTha 362 Ti0 naM03 va jayadhavala mUla pRSTha 1966) jayadhavala pu0 5 pRSTha 146 / ka. pA. sutta paSTha 77. sUtra 341 se 352 va gAthA 145 kA uttarArdha / "se kAle udayAdo evaM bhariNade giruddhasamayAdo tadarNatarovarimasamae jo udo aNubhAgavisao, tatto eso saMpahisamayapabaddho arNataguNo tti daTThavyo / kudo evaM ca samae samae agubhAgodayassa visohipAhammeNagaMta guNahANIe oTTijjamANassa tahAbhAvovavattIe / (jaya dhavala mUla pRSTha 1966, dhavala pu0 6 pRSTha 362 Ti0 0 3) 4. ka. pA. sutta pRSTha 766 gAthA 143 / dhavala pu0650 362 / jayaghavala mUla pRSTha 1963 / Page #364 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 63 ] kSapaNAsAra [ 57 artha:- bandhase adhika udaya aura udayase adhika saMkramaNa hotA hai / isaprakAra anubhAga ke viSayameM anaMtaguNita guNazreNi jAnanA cAhie arthAt yahAM adhikakA pramANa anantaguNA hai / vizeSArtha:-- anubhAgako apekSA tatkAla honevAlA bandha alpa hai, bandhase udaya anantaguNA hai jo ki ciraMtanasattva ke anubhAgasvarUpa hai, udayase saMkramaNa anantaguNA hai, kyoMki anubhAgasattva anantaguNAhIna hokara udaya meM zrAtA hai, kintu ciraMtana - sastrakA saMkramaNa tadavasvarUpase ho para prakRti meM saMkramita hotA hai| yaha alpabahutvakA kathana ghAtiyA karmasambandhI hai / 'guNasedi aAMtaguNegUNA ya vedago du abhAgo / gaNAdiyaMtaseDI padesaggeNa bodhavvA || 63 / / 45.4 // artha :- aprazasta prakRtiyoMke anubhAgakA pratisamaya anantaguNitahIna guNazreNirUpase vedaka hotA hai, kintu pradezAgrakI apekSA gaNanAtikrAnta arthAt asaMkhyAtaguNita zreNirUpa se vaidaka jAnanA cAhie / vizeSArtha : - vivakSita samaya meM anubhAgodaya bahuta hotA hai| isake andarasamaya meM anubhAgakA udaya anantaguNA - anantaguNAhIna jAnanA cAhie / pradezodaya vivakSita samaya meM alpa hotA hai, isake anantarasamaya meM asaMkhyAtaguNA hotA hai / isIprakAra uttarottara samayoM meM sarvatra asaMkhyAtaguNA pradezodaya jAnanA cAhie / 1. guNaseDhi anaMtaguNeNUgAe vedago du aNubhAge / gaNAdiyaMtaseDhI padesa aggeNa boddhavvA // 146 // ka0 pA0 sutta pRSTha 770 / dhavala pu0 6 pRSTha 163 / jayadhavala mUla pRSTha 1966 / 2. assi samae aNubhAgudayo bahugo se kAle aNaMtaguNahIno / evaM savvasya / (ka0 pA0 sutta sUtra 356 pRSTha 770 ) tado samae samae anaMtaguNahINa marNata guNa hINa mapasatya kammANa maNubhAgameso vedayadi ti gAhrA puSbaddhe samudayasyo / ( ghabala pu0 6 pRSTha 363 Ti0 naM0 1) / jayadhavala mUla pRSTha 1667 / I 3. padesa sudayo assi samae thovo se kAle asaMkhejjagura / evaM savvasthaM / ka0 pA0 sutta sUtra 357 pRSTha 770 | gaNaNAdiyaMtaseDhI evaM bhaNide asaMkhejjaguNAe sekIe padesaggameso samaya paMDi vedediti bhaNidaM hoI / (ghabala pu0 6 pR0 363 Ti0 naM0 1 ) Page #365 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 58 ] kSapaNAsAra [gAthA 64-65 'baMdhodaehi NiyamA aNubhAgo hodi zaMtaguNa hiinno| se kAle se kAle bhajjo puNa saMkamo hodi // 64 // 455 / / arthaH--tadanantarakAlameM bandha aura udayako apekSA anubhAga niyamase anantaguNitahIna hotA hai, kintu saMkramaNa bhajanIya hai / vizeSArthaH-vivakSitasamayameM anubhAgabandha bahuta hotA hai aura tadanantara uttarasamayameM vizuddhike kAraNa anantaguNitahIna hotA hai / isaprakAra pratisamaya anantaguNitahIna hotA jAtA hai / tathaiva anubhAga udayakI bhI prarUpaNA karanI cAhie arthAt vivakSitasamaya meM anubhAgodaya bahuta hotA hai aura usase anantarasamayoMmeM pratisamaya anantaguNAhIna hotA jAtA hai / yadyapi pUrva meM bhI yaha kathana kiyA jA cukA hai tathApi saralatApUrvaka bodha ho jAye isalie punaH kathana kiyA gayA prataH punaruktadoSako zaMkA nahIM karanA cAhie / jabataka anubhAgakANDakakA patana nahIM hotA arthAt jabataka eka. anubhAgakANDakakA utkIraNa hotA hai tabataka avasthitaanubhAgasaMkramaNa hotA rahatA hai| anubhAgakANDakakA patana honepara anya anantaguNAhIna atubhAgasaMkramaNa hotA hai, kyoMki atubhAgakANDakake dvArA avantabahubhAga anubhAgakA ghAta huA hai / 'saMkamaNaM tadavaDhe jAva du aNubhAgakhaMDayaM paDidi / aNNANubhAgakhaMDe pADhate paMtaguNahINaM // 65 // 456 / / arthaH- anubhAgakANDakaghAtake patana honetaka tadavastha arthAt avasthita saMkramaNa hotA hai, anya anubhAgakhaMDake prArambha honepara pUrva se anantaguNA ghaTatA anubhAgasaMkramaNa hotA hai| 1. ka. pA0 sutta pR. 772 gAthA 148 evaM sUtra 365 se 366 / dhavala pu0 6 pRSTha 363 : jaya ghavala mUla pRSTha 166-66 | 2. ka. pA0 sutta pRSTha 772 para "saMkramo jAba aNubhAgakhaMDayamukkoredi tAva tattigo tattimo aNu bhAgasaMkamo / aNNamhi aNubhAgakhaMDae ADatte aNaMtaguNahINo annubhaagsNkmo|" sUtra 366 / "jAva aNubhAgakhaMDayaM pAdedi tAva avaTTido ceva saMkamo bhavadi, aNubhAgakhaMDae puNa padide aNubhAgasaMkamo arNataguNahINo jAyadi tti / " (dhavala pu0 6 pRSTha 363 Ti. naM02), jayadhavala mUla pRSTha 1968 / Page #366 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 66] kSapaNAMsAra [ 56 vizeSArtha:-anabhAgakANDakakA kAla antamuharta hai, atubhAgakANDaka kAla meM pratisamaya eka-eka phAlikA patana hotA hai / phAlipatanase yadyapi phAlIpramANa kamapradezoMkA anubhAga anantaguNAhIna ho jAtA hai, kintu zeSa karmapradezoM meM utanA hI rahatA hai| atubhAgakANDaka ke zeSa sarva karma pradezoMkA antimaphAlidvArA grahaNa hotA hai ataH antimaphAlike patana ke samaya sarvapradezoM meM se anubhAgaghAta hokara anantaguNAhIna ho jAtA hai / jabataka antimaphAlIkA patana nahIM hotA tabataka anubhAgakANDaka kAla meM anubhAgasatkarma utanA hI rahatA hai isalie anubhAgasaMkramaNa bhI utanA hI avasthitarUpase hotA rahatA hai / anubhAgakANDakakI antimaphAlI ke patana honepara anubhAgasatkarma anantaguNAhIna ho jAne se anubhAgasaMkramaNa bhI anantaguNAhIna hotA hai| yahI krama anya anubhAgakANDakoMke viSayameM bhI jAna lenA cAhie / 'sattaehaM saMkAmagacarime purisassa baMdhamaDavassaM / sojasa saMjalaNANaM saMkhasahassANi lesANaM // 66 // 457 // artha:--sAtaka ke saMkramaNake antimasamayamai puruSavedakA AThavarSapramANa, saMjvalanakaSAyoMkA 16 varSapramANa evaM zeSa chahakarmIkA saMkhyAtahajAravarSapramANa sthitibandha hotA hai| vizeSArthaH-puruSaveda, hAsya, rati, arati, zoka, bhaya aura jugupsA ina sAta nokaSAyarUpa karmoM ke saMkrAmaka arthAt kSapakake antima sthitibandha saMkhyAtahajAravarSase yathAkrama ghaTakara puruSavedakA pAThavarSapramANa, saJjvalana krodha-mAna-mAyA va lobhakA 16 varSapramANa aura zeSa jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya, vedanIya, nAma va gotra ina ghAtiyA-aghAtiyArUpa chahakarmIkA sthitibandha saMkhyAtahajAravarSapramANa hotA hai / yahApara puruSavedakI bandhavyucchitti ho jAne se puruSavedakA yaha AThavarSavAlA jaghanya sthiti bandha hotA hai tathA zeSakokA jaghanyasthitibandha apanI-apanI bandhavyucchittike samaya hotA hai / ina upayukta puruSavedAdi sAtakarmokA kSaya koSasaJcalana meM saMkramaNake dvArA hotA hai ata: mAthAmeM 'kSapaka' ke sthAnapara 'saMkrAmaka' zabda kA prayoga kiyA gayA hai| yahA~para saMkrAmakakA abhiprAya kSapaphase hI hai| 1. ka. pA. sutta pRSTha 755 sUtra 243-44-45 / pa. pu. 6 pRSTha 363 / ja0 gha0 mU0 pRSTha 1970 / Page #367 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sapaNAsAca 6. ] [ gAthA 67-68 'ThidisataM ghAdINaM saMskhasahassANi hoti vassANaM / hoMti aghAditiyANaM vaslANamasaMkhamettANi // 67 // 45 // arthaH-usosamaya ghAtiyAkarmoMkA sthitisattva saMkhyAtahajAravarSa hotA hai aura aghAtiyAkarmoM kA asaMkhyAtavarSa hotA hai / vizeSArthaH-sAta nokaSAyarUpa karmoM kA saMkramaNavAle jIvake antimasamayameM mohanIya, jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina cAraghAtiyA karmoM kA sthitisatkarma saMkhyAtahajAravarSapramANa hotA hai, kyoMki dhAtiyAkarma hone se ati aprazasta hai ata: sthitikhaNDa ke dvArA inakI adhika sthitikA ghAta hotA hai / nAma-gotra aura vedanIya inatonaaghAtiyAkarmoM kA sthitisattva asaMkhyAta varSapramANa hai, kyoMki aghAtiyA hone ke kAraNa pAtiyAkarmoko apekSA inakA sthiti ghAta alpa hotA hai| 'purisassa ya paDhamahidi, pAvalidosuvaridAsu AgAlA / paDi AgAlA chirANA, paDi prAvaliyAdudIraNadA // 68 // 456 // arthaH-puruSavedako prathamasthiti meM doAvalimAtra zeSa raha jAnepara AgAla va pratyAgAlako vyucchitti ho jAtI hai aura mAtra pratyAvali zeSa raha jAnepara udoraNA vyucchinna ho jAtI hai| vizeSArtha:-prathama aura dvitIyasthitike pradezapuJjoMke utkarSaNa-apakarSaNavaza paraspara viSayasaMkramako AgAla va pratyAgAla kahate haiN| dvitIyasthitike pradezajakA prathamasthitimeM AnA AgAla tathA prathamasthitike pradezapUna kA pratilomarUpase dvitIya sthiti meM jAnA pratyAgAla hai / isaprakAra puruSavedakI prathamasthiti meM ekasamayaadhika doAvaliyo zeSa rahanetaka AgAla aura pratyAgAla hote haiN| puruSavedako prathamasthiti meM Avali aura pratyAvalimAtrake zeSa rahanepara AgAla aura pratyAgAla upapAdAnucchedake dvArA byucchinna ho jAte haiM athavA paripUrNa Avali aura pratyAvalike zeSa rahanepara 1. ka. pA. sutta pRSTha 755 sUtra 246-47 / gha* pu0 6 10.363 / ja 50 mUla pRSTha 1971 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 755 sUtra 246, dhavala pu0 6 pRSTha 364 / jayadhavala mUla pRSTha 1671 / yaha gAthA la0 sAra gAthA 264 ke samAna hai| Page #368 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAcA 69-70] kSaparaNAsAsa prAmAla-pratyAgAla hokara puna: tadanantarasamaya meM ekasamayakama doAvali zeSa rahanepara AgAla aura pratyAgAla anupapAdAnucchedake dvArA vyucchinna ho jAte haiM, yaha ukta gAthAkA abhiprAya hai, kyoMki utpAdAnucchedakA Azrayalekara sadbhAvake antima samayameM hI usake abhAbakA vidhAna gAthAmeM kiyA gayA hai| yahoMse puruSavedako guNazreNI bhI nahIM hoto / 'pratyAvalimeM se hI asaMkhyAtasamayaprabaddhoMkI udIraNA hotI hai | puruSavedako prathamasthitimeM ekasamayaadhika Abali zeSa rahanepara jghnysthiti| udIraNA hotI hai / arthAt puruSavedakI prathama sthiti jaba samApta ho jAtI hai aura mAtra udayAvali evaM usake Upara tadanantara eka viSeka raha jAtA hai usasamaya udayAlise bAhya ekaniSekako sthiti ekasamayaadhika udayAvalimAtra hai| tadanantarasamayameM vaha niSeka bhI udayAvalimeM praveza kara jAtA hai taba puruSavedakI udIraNA bhI vyucchinna ho jAtI hai aura vaha caramasamayavartI savedI hotA hai / udayAlipramANa niSe koMkA prati. samaya paramukha udaya hotA rahatA hai, svamukhaudaya nahIM hotaa| 'aMtarakadapaDhamAdo kohe chaNNokasAyayaM chuhadi / purisassa carimasamae purisavi eNeNa samvayaM chuhadi // 66 // 460 // smuunndorinnaavlipmaannsmyppbddhnnvbNdho| vidiye Thidiye asthi hu purisastudayAvalI ca // 70 // 461 // 1. udayAlise bAdakI (Uparako) Avaliko pratyAvali kahate haiM / 2. jayadhavala pu0 13 pRSTha 285-86 / 3. "samayAhiyAe AvaliyAe sesAe jahapiNyA Thidi udIraraNA" (ka0 pA0 sutta pRSTha 755 sUtra 250; dhavala pu. 6 pRSTha 364; jayadhavala mUla pRSTha 1971) 4, "aMtarAdo du samayakadAdo pAe chaNNokasAe kodhe saMchaha di" // 248 / ka. pA0 sutta pRSTha 755 / "aMtarAdo paDhamasamayakadAdo pAe chaparaNokasAe kohe saMhadi / " (dhavala pu0 6 pRSTha 364) "tado carimasamayapurisavedao jAdo / tAce chapaNokasAyA saMchuddhA / purisavedassa jAo doAvaliyAo samayUNAo ettigA samayapabaddhA vidiTTidIe atthi, udayaTThidI ca asthi, sesaM purisavedassa saMtakammaM savvaM saMchuddhaM / " (ka0 pA0 sutta pRSTha 755 sUtra 251 se 253; dhavala pu0 6 pRSTha 364; jayadhavala mUla pRSTha 1671-72) 5. "udayAvalI' ityasyasthAne 'udayavidi' iti pATho vartate dha* pu0 6 pRSTha 364 evaM ka. pA0 sutta pRSTha 755 sUtra 243, (jayadhavala mUla pRSTha 1672) / Page #369 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 62 ] [ gAthA 69-70 artha :- antarakRta arthAt antarakaraNa kara cukaneke pazcAt prathamasamayase lekara chaha nokaSAyoM ko saMjvalanakoSa meM sthApita karatA hai / puruSavedake antasamaya meM chaha nokaSAyoMkA sarvadravya saMkramaNako prApta ho cukatA hai aura usIsamaya puruSavedakA bhI purAtana sarvadravya saMjvalanakrodhameM saMkrAnta ho jAtA hai, kintu ekasamayakama doAvalipramANa navakasamayabaddha dvitIyasthiti meM hai aura udayAvali bhI hai / kSapaNAsAra vizeSArtha :- antarakaraNa karanekI kriyA samApta ho jAneke pazcAt prathamasamaya meM athavA antarakRta dUsare samaya meM ( antarakRta prathama samaya ke pazcAtkA dUsarAsamaya ) AnupUrvIkramase saMkramaNake niyamAnusAra chaha nokaSAyoko saMjvalanakrodha meM saMkramaNa karatA hai anyatra saMkramaNa nahIM karatA hai / savedabhAgake dvicaramasamaya meM puruSaveda ke sattA meM sthita purAnekamaukA aura chaha nokaSAyoMkI antimaphAlikA sarvasaMkramadvArA koSasaJjvalana meM saMkramaNa karatA hai / tadanantaravedakA anubhava karanevAlA savedabhAga ke caramasamaya se lekara eka samayakama doAbali kAlataka puruSaveda aura cArasajvalana ina pAMca prakRtiyoMkI sattAvAlA hotA hai, kyoMki puruSavedakA ekasamayakama doAvalipramANa navaka samaya prabaddha aura ucchiSTAvalI ( udayAvalI ) kA dravya zeSa hai / dosamayakama do bAvaliyoM meM jitane samayabaddha hote haiM utane samaya prabaddha prathamasamayavartI apagatavedI ke hote haiM / zaMkA- doAvaliyoM meM kisakAraNase dosamayakrama kiye gae haiM ? samAdhAna:- apagata vedIke prathamasamaya se lekara AgekI eka avalipramANakAla apagatavedakI prathamAvali hai aura isase AgekI dUsarI AvalipramANakAla usakI dUsarI Ali hai, kyoMki inakA sambandha apagatavedase hai / usa dvitIyAvalike tricaramasamayataka antima samayavartI savedIke dvArA bAMdhA gayA karma dikhAI detA hai, kyoMki ekasamayakama doAvalike atirikta aura adhikakAlataka vivakSita nayakasamayaprabaddhakA avasthAna nahIM pAyA jAtA / apagatavedIke ekasamayakama ekAvalikAlataka navakasamaya prabaddha nirlepa nahIM hotA arthAt tadavastha rahatA hai, kyoMki bandhAvalikAla meM usakA anyaprakRti saMkramaNa nahIM hotA tathA saMkramaNakA prArambha honepara bhI ekasamayakama ekaAvalipramANa kAla meM 3. jayaghavala pu0 2 0 234-35 / Page #370 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 69-70] kSapaNAsAra [ 63 bhI vaha nirlepa nahIM hotA, kyoMki saMkramaNAvalike antimasamayameM usakA prabhAva pAyA jAtA hai isalie apagatabedIkI dvitoyAvalike tRtIyasamayataka vaha samayaprabaddha pAyA jAtA hai tathA usa dvitIyaAvalike dvicaramasamayameM prakarmabhAvako prApta hotA hai, kyoMki savedoke antimasamayase ginane para vahAM pUrI doAvaliyAM pAI jAtI haiN| upAntasamayavartI savedIne jo puruSavedakarma bA~dhA hai vaha apagatavedoke dvitIyAvalike catuHcaramasamayataka dikhAI detA hai aura vicaramasamayameM akarmapaceko prApta hotA hai, kyoMki apagatavedIko dosamayakama prathamAvalise baMdhAvali bitAkara prathama Avalike dvicaramasamaya meM isa navakasamayaprabaddhakA saMkramaNa prArambha hotA hai evaM apagatavedIko dvitIyAvalike tricaramasamayameM vaha navakasamayaprabaddha akarmabhAvako prApta hotA hai| bandhasamayase lekara yahAtaka ginane para pUrI do AvaliyAM ho jAtI hai| jo karma savedIne vicaramasamaya meM bAMdhA hai vaha apagatavedIke dvitIya mAvalike paMcamacaramasamayataka dikhAI detA hai| jo puruSavedakamaM sabedIne apane caturtha samaya meM bAMdhA hai vaha apagatavedIko dvitIyAvalike SaSThama caramasamayataka dikhAI detA hai| isIprakAra antimamAvalike prathamasamayataka le jAnA cAhie / savedabhAgako antimAvalike prathamasamayameM jo puruSavedakarma baMdhA hai vaha apagatavedokI prathamAvalike antimasamayameM akarmabhAvako prAsa hotA hai, kyoMki karmabandhake samayase ginatI karanepara apagasadhedokI prathama mAvalike antimasamayameM bandhAvali aura saMkramAvali isaprakAra vahAMtaka pUrI doAvaliyoMkA pramANa pAyA jAtA hai evaM navakrasamayaprabaddha ekasamayakama doAvalise adhika kAlataka nahIM rahatA hai, kyoMki aura adhikakAlataka isake rahane kA niSedha hai / savedIne apanI dvi caramAlike prathamasamayameM jo kama bAMdhA hai vaha savedoke antimasamaya meM akarmabhAvako prApta hotA hai, kyoMki navakabandhake samayase lekara ginatI karane para vahAM pUrNa doAvaliyAM pAI jAtI haiM / jo karma savedIko usI dvicaramAvalike dvitoyasamaya meM baMdhA hai vaha apagatavedoke prathamasamayameM akarmabhAvako prApta hotA hai, kyoMki navakabandhake samayase lekara apagatavedake prathamasamayameM pUrNa dozrAvaliyAM pAI jAtI haiM / isaprakAra savedabhAgakI hicaramAvalike prathama aura dvitIyasamayameM bandhako prApta hue samayaprabaddha apagatavedake prathamasamaya meM nahIM haiM, kintu savedabhAgakI dosamayakama vicaramAvali aura caramAvalisambandhI sarva samayaprabaddha pAe jAte haiM, kyoMki saveda1. jayadhavala pu0 6 pRSTha 263 se 297 taka / Page #371 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 64 ] kSapaNAsAra [gAthA 71 bhAgako dvicaramAvalike dUsare samaya meM baMdhA samayaprabaddha avedabhAgake prathamasamayameM akarmabhAvako prApta hotA hai ata: gAthA 70 meM savedabhAgako dvicaramAvalIke prathamasamayaprabaddhako kabhakarake hI "sabhaUNa doSaNa Avaliya" arthAt ekasamayakama doAvali kahA gayA hai| athAnantara azvakarNakaraNakA svarUpa kahate haiM'se kAle ovaTTaNiuvvaTTaNa assakaraNa AdolaM / karaNaM tiyasaraNagadaM saMjAlaNarasesu vaTihidi / / 71 // 462 // artha:--(antimasamayavartI puruSavedake) "se kAle" anantarasamaya meM apavartanaudvartana, azvakarNakaraNa, AdolakaraNa aisA tIna nAmavAlA karaNa saMjvalanakaSAyake anubhAgameM pravRtta hotA hai| vizeSArthaH-azvakarNakaraNa, prAdolakaraNa, apavartacodvatanakaraNa ye tInoM ekArthaka nAma haiM / azvakarNa arthAt ghor3eke kAna ke samAna jo kroSasaMjvalanase lobhasaMjvalanataka anubhAgaspardhaka kramase hIyamAna hote hue cale jAte haiM unako azvakarNakaraNa kahate haiN| Adola hiMDoleko kahate haiM, jisaprakAra hiMDoleke stambha aura rassIke antarAlameM ghor3eke kAna sadRza trikoNAkAra dikhatA hai isIprakAra yahAM bhI krodhAdi saMjvalanakaSAyoM ke anubhAgakA sanniveSa bhI kramase ghaTatA huA dikhatA hai ataH ise AdolakaraNa bhI kahate haiM / krodhAdikaSAyoMkA anubhAga krodhase lobhakaSAyaparyanta hAnirUpa aura lobhase krogha - - 1. kintu dhavala pu0 6 pR. 364 para TippaNa naM. 1 meM "se kAle auvaNi ubaTTaNa maskaraNa Adola" iti / gAthAke pUrvArdhakA yaha pATha zuddha pratibhAsita hotA hai / ata: labdhisAra-kSapaNAsAra mudritapratimeM chape "se kAle obaTTaNiuTTaNa assakaNNa Adola" ke sthAnapara uparyukta zuddha pATha hI diyA hai / 'assakaNNakaraNe tti vA AdolakaraNe ti ovaTTaNa-uccaTTaNakaraNe tti kA tiNi NAmANi assakagNakaraNassa" ka0 pA0 sutta pa0 787 sUtra 472 / jayadhavala mUla pR0 2022 / Page #372 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 72 ] taka buddhirUpa arthAt hAni vRddhirUpa dikhAI deneke kAraNa ise apavartanodvartanakaraNa bhI chaha nokaSAyakA dravya aura puruSavedakA prAcInasatkarma sarvasaMkramaNadvArA krodha saMkrAMta ho jAne ke anantarasamayameM prathamasamayavartI avedI hotA hai usI samaya meM prathamasamayavartI azvakarNakaraNakAraka hotA hai arthAt krodhase lobhataka cAroM saMjvalanakaSAyoMkA anubhAgakramase hIyamAna ho jAtA hai| krodhake anubhAmase mAnakA anubhAga hIyamAna, mAnase mAyAkA anubhAga hoyamAna aura mAyAse lobhakA anubhAga hIyamAna ho jAtA hai / 'tAhe saMjalaNANaM ThidisaMtaM saMkhavassayasahassaM / aMtomuhuttahINo solasavassANi ThidibaMdho // 72 // 463 // arthaH-'tAhe' vahAM azvakarNakaraNake prathamasamaya meM saMjvalanakaSAyoMkA sthitisattva saMkhyAtahajAravarSa hai aura sthitibandha antarmuhUrtakama solabarSa hai| vizeSArthaH-yadyapi sAta nokaSAyoMke kSapaNakAla meM sarvatra saMjvalanakaSAyoMkA sthitisattva saMkhyAtahajAravarSa hI thA, kintu azvakarNakaraNa karane ke prathamasamayameM vaha saMkhyAtasahasra sthitikAMDakoMse saMkhyAtaguNitahAnike dvArA paryAptarUpase ghaTakara usase saMkhyAtaguNitahIna ho jAtA hai / savedake aMtimasamayameM cAroM saMjvalanakaSAyoMkA sthitibaMdha pUrNa 16varSapramANa thA vaha sthitibaMdha vahIMpara samApta ho jAtA hai / azvakarNakaraNake arthAt avedake prathamasamaya meM 1, azvasya karNaH azvakarNaH, azvakarNavatkaraNamazvakarNakaraNam | yathAvakarNaH agrAtprabhRtyAmalAda krameNa hIyamAmasvarUpo dRzyate, tathedamapi karaNaM krodhasaMjvalanAtprabhatyAlobhasaMjvalanAdyathAkramamanantaguNahInAnubhAgaspardhakasaMsthAnavyavasthA karaNamazvakarNakaraNamiti lakSyate / saMpahi AdolanakaraNasaNNAe astho vRccade-AdolaM NAma hiNdolmaadolmidhkrnnmaadolkrnnN| yathA hidolatyaMbhassa barattAe ca aMtarAle tikoNaM hoguNa kaNNAyAreNa dosai, evametya vi kohAdisaMjalA NANamaNubhAgasaMrigaveso kameNa hIyamANo dosai ti edeNa kAraNeNa assakaNNakaraNassa AdolakaraNasaNNA jaadaa| evamovaTTaNa-uThavaTTaNakaraNetti eso vi pajjAyasaddo aNugayaTTho duvo, kohAdisaMjalaNANamaNubhAgaviNNAsassa hAvi visarUveNAyaTThANaM pekhiyUNa tattha ovaTTaNadhvaTTaNa. saNNAe pukhvAiriehiM pttttivedttaado| ka. pA. sutta pR. 755-56 / ghabala pu0 6 pRSTha 364 TippaNa naM0 5 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 788 sUtra 474-75 / gha. pu. 6 pRSTha 365 / ja. pa. mUla pRSTha 2022-23 / Page #373 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 1 kSapaNAsAra [ gAthA 73 anyasthitibandha prArambha hotA hai| pratyeka sthitivandhameM antamuhartasthitikA apasaraNa hotA hai ataH abedake prathamasamaya meM anya sthitibandha antarmuhUrta kama 16 varSakA hotA hai' | tInapAtiyAkarmoM kA sthiti vandha va satva saMpAtahajAravarSa hai| tona aghAtiyAkarmoMkA sthitibandha saMkhyAtahajAravarSa aura satva asaMkhyAtavarSa hai| 'rasasaMtaM AgahidaM khaMDeNa samaM tu mANage kohe / mAyAe lobhevi ya ahiyakamA hoMti baMdhevi // 73 // 464 // artha:--azvakarNakaraNako prArambha karanevAlene anubhAgakhaNDake dvArA anubhAgako ghAtakarane ke lie jisa anubhAgasatvako grahaNa kiyA hai vaha anubhAgasattva mAna, krodha, mAyA aura lobhameM vizeSa adhika kramase haiM / anubhAgabandhabho isI kramase hotA hai / vizeSArthaH-azvakarNakaraNako prArambha karanevAlene jisa anubhAgasattvameM se anubhAgakhaNDanako grahaNa kiyA hai. samakAla meM (vedIke prathamasamaya meM) usa anubhAgasattvakA yaha alpa bahutva hai --anubhAgasattva mAnameM stoka, krodhameM vizeSa adhika, mAyA meM vizeSaadhika aura lobha meM vizeSa adhika hai arthAt anivRttikaraNa nAmaka guNasthAnake avedabhAgake prayamasamaya meM jaba azvakarNakaraNakA prArambha hotA hai aura anubhAgako ghAtakaraneke lie anubhAgakANDakako (AgahidaM) grahaNa karatA hai usake sAtha rahane vAlA anubhAgasatva isaprakAra hai--mAnamai anubhAgasattva stoka, usase krodhakA anubhAgasattva vizeSAdhika, usase mAyAkA anubhAgasatva vizeSa adhika aura usase lobhakA anubhAga 1. "carimasamayasavedassa Thidi baMdho majalANaM saMpuSNasolasavassa metto tammi ceva pajjavasido / tado didibaMdhe samatte paDhamasamaya abedo aNNaM TTidiyadhamAibeimANo saMjalANANaM puvilladidibaMdhAdo aMtomUhatUNaM didibaMdhamADhavei ettopAe saMjalaNANaM DidibaMdho'pasaraNassa aNtomuttpmaarnnttaado|" (jayaghavala pu. 13 pR. 286-60) 2. ka. pA. sutta pRSTha 788 sUtra 476-480 / dha0 pu0 6 pRSTha 365 / jayadhavala mUla pRSTha 2023 / 3. "aNubhAgasaMtakamma saha AgAideNa mANe thovaM / / 476 / / ka. pA. sutta pRSTha 788 // " "aNubhAgasaMta. kammaM AgaideNa saha mANe thovaM, kohe visesAhiyaM, mAyAe bisesA hiyaM, lobhe visesAhiya" (dhavala pu0 6 pRSTha 365) 4, ghavala pu0 6 pRSTha 365 Ti0 naM0 2 / jayaghavala mUla pRSTha 2023 / Page #374 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 74 ] kSapaNAsAra [ 67 satva vizeSa adhika hotA hai| yahAM vizeSa adhikakA pramANa ananta avibhAgapraticcheda hai| anubhAgakA yaha alpabahutva antadIpaka hai, isase nIce bhI saMjvalana ke anubhAgasatkarma meM alpabahutvakA yahI vidhAna hai aura anubhAgabandha bhI isI alpabahutva vidhika kramase hotA hai| 'rasakhaMDaphaDDhayAtro kohAdIyA havaMti ahiyakamA / avasesaphaDDhayAo lohAdi aNataguriNadakamA 74 // 465 // artha:--anubhAgakhaNDaphe lie grahaNa kiye gae spardhaka krodhAdi kaSAyoMmeM vizeSaadhika kramase hote haiM, kintu ghAta hone ke pazcAt zeSa rahe spardhaka lobhAdikaSAyoM meM anantaguNita kramase hote haiN| vizeSArthaH-zaGkAH---azvakarNakaraNase nIce azeSa anubhAgakANDakoM meM mAnake spardhaka stoka, usase vizeSa adhika krodhake, isase vizeSa adhika mAyAke aura isase vizeSaadhika lobhake spardhaka pravRtta hote haiM, kyoMki anubhAgasattvake anusAra anubhAgakANDakaghAtoMmeM alpabahatva hotA hai, kintu azvakarNakaraNasambandhI anubhAgakANDakameM krodhake spardhaka sabase stoka aura usase mAnase lobhaparyanta spardhaka vizeSa adhika kramase kyoM grahaNa kie gaye ? samAdhAnaH- azvakarNakaraNa meM ghAtase bace hue zeSa anubhAgakA lobhase anantaguNA mAyAkA, mAyAse anantaguNA mAvakA aura mAnase anantaguNA krodhakA, aisA krama hotA hai jo gAthAmeM kathita anubhAgake dvArA hI sambhava hai anya prakAra dhAtake dvArA saMbhava nahIM hai / athavA apUrvaspardhaka vidhAna ke pazcAt kSaya honevAle karmoM meM jinakA manda udaya hokara ghAta hotA hai unake anubhAgasatkarmakA bahuta ghAta hotA hai / lobhakA sabase aMta meM ghAta hone se usakA mandatama udaya hokara ghAta hotA hai ata: azvakarNakaraNake prathamasamaya meM lobhake adhikaspardhaka ghAtake lie grahaNa hote haiM usase pUrva mAyAkA mandatara udaya hokara ghAta hotA hai aura usase bhI pUrva mAnakA manda udaya hokara ghAta hotA hai / krodhakA sarvaprathama ghAta hovese usake anubhAgakA mAnake samAna mandaudaya hokara ghAta nahIM hotA, kintu mAvako apekSA vizeSaadhika anubhAgake sAtha ghAta hotA hai| isalie 1. ka. pA. sutta pRSTha 788 sUtra 481-68 / dha0 pu0 6 pRSTha 365 / ja0 gha0 mUla pRSTha 2023-24 / Page #375 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 68 ] kSapaNAsAca [ gAthA 75 azvakarNakaraNake prathama samayamai anubhAgakhaNDa ke lie grahaNa kie gaye spardhaka krodha ke stoka, mAnake vizeSaadhika, usase mAyAke vizeSaadhika aura usase lobhake vizeSaadhika isakramase hote haiM / krodha meM jitanA anubhAga chor3akara zeSako ghAta karaneke lie grahaNa kiyA jAtA hai mAnameM usakA anantatrAMbhAga chor3akara zeSako ghAta karaneke liye grahaNa karate haiM / isIprakAra mAyA va lobha meM bhI jAnanA caahie| isakA spaSTIkaraNa nimna aGkasaMdRSTise ho jAtA hai / ghAta se pUrva krodhAdi cArasajvalanakaSAyoM ke anubhAgakA krama ghAta ke lie grahaNa kiye gae spardhaka krodhAdike zeSa spardhaka [966567/68 ] [6478124] [ 32/1684] ghAtase pUrva krodhAdi kaSAyoMke anubhAgakA alpabahutva ghAta ke lie grahaNa kiye gae spardhakoMkA alpabahutva tathA krodhAdike zeSa anubhAgakA alpabahutva ye tInoM kalpabahutva uparyukta aGkasandRSTi se spaSTa ho jAte haiM / azvakarNakaraNake prathamasamaya meM honevAle apUrvaspardhakoM kA kathana karate haiM-'tAhe saMjalakhANaM desAvaraphaDhayassa heTThAdI | guNamaputraM yamiha kudi hu bhAMtaM // 75 // 466 // prarthaH - vahAM arthAt azvakarNakaraNake prathama samaya meM hI saMjvalanakaSAyoMke dezaghAti jadhanyaspardhaka ke nIce amansaguNitahAnike krama se ananya apUrva anubhAgaspardhakoM ko karatA hai | vizeSArtha :- azvakarNakaraNa karaneke prathamasamaya meM hI krodha mAna-mAyA ora lobharUpa cAra saMjvalanakaSAyoM ke apUrvaspardhaka karatA hai / apUrvaspardhaka - jo spardhaka pUrva meM kabhI prApta nahIM hue, kintu kSapakazreNI meM ho azvakarNakaraNake kAlameM prApta hote haiM aura jo saMsArAvasthA meM prApta hone vAle pUrvaspardhakoM se anantaguNitahAnike dvArA kramazaH hIyamAna svabhAvavAle haiM ve apUrvaspardhaka haiM / 1. ka0pA0 sutta pR0 786 sUtra 460-466 gha. pu. 6 pRSTha 365-66 / ja. va. mUla pRSTha 2025 / 2. kAni apuSvaphaddayAri NAma ? saMsArAvasthAe pugva maladdhappasarUvAriNa savagaseDhIe ceva assakaraNaddhAe samutralabbhamANasarUvA riNa puntrakaddarahito anaMtaguNahANIe ovaTTijja mANasahAvaraNi jANi phaddayANi tANi apuNyakAriNati bhaNNate (ja0 dha0 mUla pRSTha 2025 ) Page #376 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 75 ] [66 zaGkAH---pUrvaspardhakoM ke anubhAgako apavartanake dvArA anantaguNAhIna karake yadi apUrvaspardhaka race jAte haiM to unako kRSTi saMjJA kyoM nahIM dI gaI ? samAdhAna:--jinakI uttarottara vargaNAoM meM avibhAgapraticcheda kramase vizeSa. adhika yA hIna hote haiM to unakI spardhaka saMjJA hai, kintu kRSTiyoMmeM anantaguNo vRddhihAnikA krama hotA hai / ananta guNI vRddhi va hAnikA uttarottarakama apUrvaspardhakoM meM nahIM pAyA jAtA ataH unakI kRSTisaMjJA sambhava nahIM hai| anubhAgaspardhaka do prakArake haiM-pUrvaspardhaka aura apUrvaspardhaka / pUrvaspardhaka vardhamAnakramase haiM arthAt prathamapUrvaspardhakase dvitIyaspardhaka, anubhAga bar3hatA huA hai, dvitIyase tRtIyaspardhakameM aura tRtIyase caturtha meM anubhAga vRddhi rUpa hai| apUrvaspardhakoMmeM anubhAga hoyamAnakramase haiN| prathama apUrvaspardhakase dvitIyameM, dvitoyase tRtoya meM anubhAga hIyamAna hai, yahI krama sarva apUrvaspardhakoMmeM jAnanA cAhie / sarva akSapaka jIvoM ke sabhI karmoM ke dezaghAtispardhakoMkI AdivargaNA tulya hai / sarvaghAtiyoMmeM bhI kevala mithyAtvako chor3akara zeSa sarvaghAtikarmoM ko AdivargaNA tulya hai, inhIMkA nAma pUrvaspardhaka hai| tatpazcAt vahI prathamasamayavartI avedI jIva una pUrvaspardhakoMse cAroM saMjvalanakaSAyoM ke apUrvaspardhakoMko karatA hai usa samaya kSapakake jo Der3haguNahAnipramANa samayaprabaddha haiM aura pUrvaspardhakoM meM yathAyogya vibhAgake anusAra avasthita haiM, unheM utkarSaNa-apakarSaNa bhAgahArake pratibhAgadvArA asaMkhyAtaveMbhAgakA apakarSaNakarake apUrvaspardhaka banAneke liye grahaNa karatA hai / punaH unheM ananta guNitahAnike dvArA hIna. zaktivAle karake pUrvaspardhakoM ke prathamadezaghAtispardhAkoM ke nIce unake anantaveMbhAgameM apUrvaspardhaka banAtA hai| isakA abhiprAya yaha hai ki prathamadezaghAtispardhakoMkI AdivargaNAmeM jitane avibhAga praticcheda hote haiM una avibhAga praticchedoM ke anantaveMbhAgamAtra hI avibhAgapraticcheda apUrvaspardhakakI sabase antima (Adi ?) vargaNA meM hote haiM / ina apUrvaspardhakoMkA pramANa ananta hai jo abhavyoMse ananta guNA aura siddhoMke anantaveM bhAgapramANa hai| 1. ja.dha. mUla pRSTha 2025 ! 2. vardhamAnaM mataM pUrva hIyamAnamapUrvakaM / spardhaka dvividhaM jJeyaM spardhakakramakovidaH / / (amitagati paMcasaMgraha 1146) 3. jayadhavala mUla pR0 2025-26 / Page #377 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 70 kSapaNAsAra [ gAthA 76. 'gaNa: NAdeya padesagaguNahANiDhANaphayANaM tu / hodi asaMkheja dimaM abarAdu varaM praNAMta guNAM // 76 // 467 / / arthaH-gaNanAko apekSA apUrvaspardhaka pradezaguNahAni sthAnAntarake spardhakoMke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa haiM / jaghanya apUrvaspardhakake avibhAgapraticchedoMse utkRSTa apUrvaspardhaka meM anubhAgasambandhI avibhAgapraticcheda ananta guNe haiM / vizeSArthaH- pUrvasparddha koMkI AdivargaNA eka-ekavargaNA vizeSase ghaTate-baTate AdhI ho jAtI hai utane AyAmakA nAma ekaguNahAnisthAnAntara hai| isameM abhanyoMse ananta guNe aura siddhoMke anantaveMbhAga spardhaka hote haiM unako utkarSaNa-apakarSaNabhAgahArase asaMkhyAtaguNe bhAgahArake dvArA bhAga denepara jo pramANa Ave utane apUrvaspardhaka hote haiM arthAt eka pradezaguNahAnisthAnAntarake spardhakoM ke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa apUrvaspardhakoMko saMkhyA (gaNanA) hotI hai, vaha saMkhyA abhavyoMse anantaguNI aura siddhoMke ananta_bhAgapramANa ananta hai / prathamasamaya meM race gae apUrvaspardhakoMmeM se prathama aryAta jaghanyaspardhakako AdivargaNAke avibhAgapraticchedasamUha sarvajIvoMse anantaguNA hote hue bhI uparima padoMkI apekSA stoka hai / dvitIyaspardhaka kI AdivargaNAmeM avibhAgapraticcheda samUha anantabahabhAga adhika hai / prathamaspardhakako AdivargaNAke sadRza avibhAgapraticchedavAle paramANuoMkI saMkhyAse avibhAgapraticchedoM ko guNA karanepara avibhAgapraticchedasamUharUpa ekapuja hotA hai, usase dUsarespardhakakI AdivargaNAke sadRza avibhAgapraticchedavAle paramANuoMme sarva avibhAgapraticchedasamUha kuchakama dugunA hotA huA anantabahubhAga adhika hai| prathamaspardhakakI AdivargaNAAyAmase (AdivargaNA pradezajase) dUsarespardhakakI AdivargaNA AyAma vizeSahIna hai / ekaspardhaka zalAkApramANa vargaNAvizeSake barAbara vizeSahInakA pramANa hai| prathamaspardhakako AdivargaNAke eka paramANuke avibhAgapraticchedase dvitIyaspardhakakI AdivargaNAke ekaparamAragumeM avibhAgapraticcheda duguNe hote haiN| prathamaspardhakakI AdivagaMNAke avibhAgapraticcheda pratispardhakakI AdivargaNAmeM duguNe-tiguNe1. ka. pA. sutta pRSTha 786 sUtra 467 / dhavala pu0 6 0 366 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 761 sUtra 501.2 / gha. pu06 pR0 367 / 3. ja050 mUla pa0 2027 / 4, "arNatA bhAgA argata bhAgA, aNaMtabhAgehiM uttaramaNaMtabhAguttaraM / " (jaH gha0 mUla pRSTha 2027) Page #378 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 76 ] [ 71 Adikramase baDhate jAte haiM / yadi prathamaspardhakakA AdivargaNAAyAma aura dvitIya spardhaka - kA AdivargeNAAyAma sadRza ( samAna ) hote to prathamaspardhakakI AdivargaNAke avibhAga praticchedasamudAyase dvitIyaspardhakakI AdivargaNAkA avibhAgatraticchedasamUha duguNA hotA hai, kintu donoM AdivargaNAAyAma sadRza nahIM hai, kyoMki prathamasvarvakakI AdivargAAyAmase dvitIyaspardhakakA AdivargaNAAyAma vizeSahIna hai| jitanA hIna hai usako duguNe avibhAgapraticcheda ( prathamaskakI AditraNAke eka paramANugataavibhAgapraticchedakA duguNA ) se guNA karanepara jo anantavabhAgapramANa guNanaphala prApta hotA hai utanA duguNA honemeM kama hai| jinakI vRddhi huI haiM aise zeSa avibhAgapraticcheda ananta bahubhAgapramANa haiM, kyoMki anantavabhAga ghaTAnepara anantabahubhAga zeSa rahatA hai / isaprakAra yaha siddha ho jAtA hai ki prathamako AdivAke avibhAga praticchedasamUha dvitIya spardhaka kI AdivargaNAkA avibhAgapraticchedapuja anantabahubhAga adhika hai / isIprakAra dvitayaspardhakako AdivargaNAse tRtAyaspardhaka kI AdivargaNA ke avibhAgapraticcheda kucha kama Adhe se adhika hai| tRtIyAkako AdivargaNA caturtha spardhakako AdivargaNA ke avibhAgapraticcheda kuchakrama tRtIyabhAgase adhika haiN| tathaiva paMcamAdispardhakoM meM kuchakama caturyAdibhAga adhika yathAkrama jAnanA cAhie / jadhanya paritAsaMkhyAtaspardhakI AdivargaNA meM nIce ke spardhakako AdivargaNAse kuchakama utkRSTasaMkhyAtaveMbhAga (avibhAgapraticcheda) adhika haiM / saMkhyAtaveM bhAga kI vRddhi yahAMvara samApta ho jAtI hai / isase Age yathAkrama asaMkhyAtaveM bhAgako vRddhi hotI hai / jaghanyaparItAnaMtaspardhaka meM apane se noceke svardhakase utkRSTa saMkhyAtaveM bhAgavRddhi hotI hai / yahAMpara asaMkhyAta bhAgakI vRddhi samApta ho jAtI hai / isase Upara apUrvaka caramaskata ka anantabhAgavRddhi hotI hai / jitane vardhaka Upara car3ha haiM unameMse ekakama karake usase astanavartI spardhakakI vargaNAko bhAjita karanepara jo labdha prApta ho usase kucha kama Uparitana spardhaka meM vizeSaadhikakA pramANa hotA hai aisA sarvatra jAnanA caahie| isa prakAra apUrvaspardhakakA caramaspardhaka dviparamaspardhakase kuchakama ananta bhAga vizeSaadhika haiM / isa sambandha meM alpabahutva isaprakAra hai - prathama samaya meM racita apUrvaparNaka ke prathamaspardhakako AdivargaNA alpa hai, carama apUrvaspardhaka kI AdivargaNA anantaguNI hai| kyoMki prathama pUrvasparza kase ananta ( a bhavyoM se anantaguNe aura siddhoM ke anantarve bhAga ) spardhaka car3hakara carama spardhaka prApta hotA hai / pUrvasparNa ko AdivargaNA anantaguNI hai, kyoMki kSapaNAsAra Page #379 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 72 ] | gAthA 77 pUrvasparzakako sabaMjaghanyadezaghAtiyagaNAanubhAgase anantaguNeTIna anubhAgake dvArA apUrvaspardhAkoMkI racanA hotI hai| krodha-mAna-mAyA va lobhake pUrvaspardhakoMmeM se asaMkhyAtaveMbhAgakA apakarSaNa hokara krodha-mAna-mAyA va lobhake dezaghAti prathamaspardhaka ke nIce tat tatsambandhI apUrvaspardhAkoMkI racanA hotI hai| puruSavedake navakasamayaprabaddhakI apUrvaspardhakaracanA nahIM hotI hai, kyoMki usakA anubhAgakANDakaghAta nahIM hotA, usakA to pratisamaya saJjvalanakoSameM saMkramaNa hotA rahatA hai / 'puvvANa phaDDhyANa chettUraNa asaMkhabhAgadavvaM tu / kohAdINamapuvvaM phaDUDhayamiha kuNadi ahiyakamA / / 77 // 468 / / arthaH--saJjvalanakrodha-mAna-mAyA va lobhake pUrvaspardhakadravyako asaMkhyAtase bhAga dekara mAtra ekabhAga dravyase krodhAdike apUrvaspardhaka karatA hai / ve spardhaka adhikakramase hote haiM / vizeSArthaH-anantAnubandhI, apratyAkhyAna va pratyAkhyAna kA kSaya ho jAnese mAtra sajvalanakrodha, mAna, mAyA va lobhakaSAyarUpa dravya hai jisako pUrvaspardhakasaMjJA hai| krodha-mAna-mAyA va lobhameM se pratyekakaSAyake samayaprabaddhako Der3ha guNahAnise guNA karanepara pratyekakaSAyake pUrvaspardhakasambandhI dravyakA pramANa prApta ho jAtA hai| isa dravyako utkarSaNa-apakarSaNabhAgahArarUpa asaMkhyAtase bhAga dekara ekabhAgapramANa dravyase apUrvaspardhakoMkI racanA hotI hai| cAroM sajvalanakaSAyoM meM se pratyeka kaSAyako ekapradeza guNahAnisthAnAntarake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa apUrvaspardhakoMkI racanA hotI hai, to bhI sarvasajvalanakaSAyoM meM khaNDoMkA pramANa sama nahIM hai, kyoMki saMjvalanakrodhake apUrvaspardhaka stoka haiM, usase sajvalanamAnake apUrvaspardhaka vizeSaadhika haiM, mAyAsaMjvalanake apUrva spardhaka vizeSaadhika haiM aura lobhasaMjvalanake apUrvaspardhaka vizeSa adhika hai / saMkhyAtaveM yA asaMkhyAta vebhAga vizeSaadhika nahIM haiM, kiMtu anaMtaveMbhAgarUpase vizeSaadhika haiM / 1. jayaghavala mUla pRSTha 2027-2030 // 2. 50 pu. 6 pRSTha 368 (jayadhavala mUla pRSTha 2026 va 2030) / 3. jayaSavala mUla pRSTha 2026-27 / Page #380 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 78-79 ] kSapaNAsAra [73 saMjvala nakroghake spardhakoM ko tatprAyogya anantase bhAgadekara ekabhAgapramANase vizeSa adhika mAnakaSAyake apUrvaspardhaka haiM / isI prakAra mAna aura mAyAkaSAyake apUrvaspardhakoMko yathAkrama tatprAyogya anantakA bhAga dekara mAyA aura lobhakaSAyake vizeSaadhika apUrvaspardhakoMkA pramANa prApta hotA hai / saMjvalanakrodha-mAna-mAyA va lobhakaSAyake apUrvaspardhako kI aGkasandRSTi [16 / 20 / 24.28] isaprakAra hai'| samakhaMDaM savisesaM NikviviyoMkaTTidAdu sesadhaNaM / pakkhevakaraNa iji.gouMdaNa usavaya 8 // 466 // mokkaTTidaM tu hodi apucadivaggaNAra hoNakamaM / puvAdivaggaNAe asaMkhaguNahINayaM tu hINakamA // 76 // 470 ___artha-apakaSita dravya meM se apUrvaspardhakako prAdivargaNAse lekara vizeSahInakramase dravya diyA jAtA hai, kintu pUrvaspardhakakI AdivargaNA meM saMkhyAtaguNAhoca dravya diyA jAtA hai usake pazcAt vizeSahInakramase dravya diyA jAtA hai| apUrvaspardhakako vargaNAoMmeM vizeSasahita samakhaNDadravya dekara zeSadravyako isaprakAra diyA jAtA hai jisase pUrva aura apUrva donoM spardhakoMkA eka gopucchAkAra siddha ho jAve / vizeSArthaH- apUrvaspardhakoMko antima vargaNA meM diye gaye dravyase asaMkhyAtaguNAhIna dravya pUrvaspardhakako AdivargagAmeM kyoM diyA jAtA hai use batalAte haiM-apUrvaspardhaka ko antimavargaNAmeM jo dravya nikSipta kiyA gayA hai vaha pUrvaspardhakakI AdivargaNAse ekavargaNA caya (vizeSa) adhika hai| pUrvaspardhakako AdivargaNAmeM pUrva avasthitadravyakA asaMkhyAtAMbhAga dravya nikSipta kiyA jAtA hai, kyoMki sampUrNa dravyake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra arthAt sampUrNa dravyako kucha adhika Der3haguNahAnise bhAgadene para pUrvaspardhakako AdivagaMNAkA dravya AtA hai aura usa AdivargaNAko utkarSa-apakarSabhAgahArase khaNDita karane para apakarSita dravya prApta hotA hai| aGkasandRSTi meM sampUrNadravya 6300 hai / eka guNahAni 8 hai, DeDhaguNahAni (x) 12 hai / sampUrNadravya 6300 ko kucha adhika Der3haguNahAni 12 se bhAjita karane para 512 AdivargaNAkA dravya prApta hotA hai / isa AdivargaNA (512) ko utkarSaNa-apakarSaNa bhAgAhArase khaNDita karanepara apakaSitadravyakA 1. jayadhavala mUla pRSTha 2030 / ka0 pA0 sutta pRSTha 761 sUtra 505 se 506 / Page #381 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 74 ] [ maakhaa o pramANa prApta hotA hai ataH apakarSitadravya pUrvaspardhakako AdivargaNAke asaMkhyAta vabhAga honese yaha siddha ho jAtA hai ki pUrvaspardhakako AdivargaNAmeM pUrva avasthita dravya, nikSiptadradhyase asaMkhyAtaguNA hai / isIko kSetra vinyAsake dvArA spaSTa kiyA jAtA hai-- samasta dravyako pUrvaspardhakako AdivargaNA pramANarUpa karanepara DeDhaguNahAnipramANa AdivargaNA hotI hai, usakA kSetravinyAsa nimna prakAra hai jisakA viSakambha AdivargaNA pramANa hai aura AyAma DeDhaguNahAni pramANa hai / - - - - - - - - DeDhaguNahAni - - - - - - -------IDEALE ----- - --------.- ekaguNahAni - - - - - - - - - - - - - -ardhaguNahAni--- isa kSetrake viSakambhakI utkarSaNa-apakarSaNabhAgahArapramANa phAliyAM karanI caahie| unameM se ekaphAliko grahaNakara pRthak sthApita karanA cAhie / isa saMbaMdha meM citra naM0 2 dekhanA caahie| 1. jayadhavala mUla pRSTha 2023 / jayadhavala mUla pRSTha 2034 / Page #382 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 76 ] kSapaNAsAra [ 75 citra naM. 2 :- utkarSaNa-apakarSaNabhAgahArase khaNDitakara ekaphAli nIce pRthak grahaNa kI gaI hai| utkarSaNa-apakarSaNabhAgahAra aGkamandRSTi meM (5) hai| ---------- DeDhaguNahAni ------- - ekaphAli bahuphAlipramANa pUrvaspardhakakA zeSadravya - - - - - - -- - apakaSita dravya pRthak grahaNa kiyA ekaphAlipramANa kSetra samasta apakaSitadravya hai| apUrvaspardhakoMke lie isadravyakA apakarSaNa kiyA gayA hai / ekaguNahAnikA bhAgahAra hai / pRthaka grahaNa kI gaI phAlikA mAyAma Der3haguNahAni hai ataH asaMkhyAtaguNe apakarSaNa-utkarSaNabhAgahArako bhI Der3haguNA karanA cAhie / isalie Der3haguNa hAniAyAmake itane khaNDa karane cAhie / dekho nimna citra naM. 3 / aGkasaSTimeM asaMkhyAtaguNA apakarSaNautkarSaNa bhAgahAra - 8 / citra naM. 3 ekaphAli -----------Der3haguNahAni-------- inameM se ekakhaNDakA AyAma apUrvaspardhakake AyAmake barAbara hai / ina khaNDoMmeM se ekakama utkarSaNa-apakarSaNabhAgahArapramANa khaNDoMko grahaNakara pUrvakhaNDoMke kSetrake nIce sthApita karanepara apUrvaspardhakavargaNA pUrvaspardhakavargaNAoMke sadRza ( barAbara ) pramANa dikhAI detI hai / dekho citra naM. 4 : Page #383 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 76 ] kSapaNAsAra [gAthA 76 --eka kama utkarSaNa-apakarSaNa bhAgahAra-- citra naM. 4 - - - - - - pUrvaspardhakoMkA zeSadravya ekakama utkarSaNa-apakarSaNa bhAgahArapramANa citra naM. 2 kA uparibhAga ulaTakara rakhA gayA hai / --.-Der3hagaragahAni-- -- -- pUrva spardhaka pUrvaspardhaka pUrvampardhaka pUrvaspardhaka , 1a spardhaka 1a spardhaka 1a spardhaka 1a spardhaka ekakama urakarSaNa-apakarSaNabhAgahAra (5-1) pramANa apUrvaspardhaka jaba taka ina apUrvaspardhakoM meM apUrvasparvakoMko vargaNAoM meM vargaNAvizeSa (vargaNA caya) na milAye jAveM tabataka ina apUrvaspardhakoMkA gopucchAkAra nahIM ho sakatA / isa Page #384 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 78-79 ] [ 77 lie apa kI vargeNAoM ke adhvAnasambandhI saMkalana pramANa vargaNAvizeSa dravya zeSakhaNDoMmeMse grahaNakara Agama avirodhame apUrvaspardha koMko vargaNAoM meM prakSepa karanA cAhie / yaha saMkalanadravya ekakhaNDa ke asaMkhyAtaveM bhAga pramANa hai' / kSapaNAsAra apUrvaspardhakakI caramavargaNAse dvicaramavargaNA meM eka catuHcaramavargaNA meM tIna vargaNAvizeSa (vargaNAcaya) adhika hai| isaprakAra prativargaNA eka-eka vargaNA vizeSa bar3hAte hue pUrvaspardhaka kI prathamavargAtaka le jAnA caahie| ina saba vargaNAvizeSoMko jor3aneke lie apUrvaspardhakakI vargaNAoMke adhvAnakA saMkalana kahA hai / yadi apUrva spardhakakI vargeNAoM kA adhvAna ( vargaNAoM kI saMkhyA) 20 ho to eka, do, tIna Adi 20: taka joko bIsakA phala kahA jAtA hai / ekase lekara jisa saMkhyAtaka saMkalana karanA ho to usa antimasaMkhyA ke Adhe se eka adhika antimasaMkhyAko guNA karanepara saMkalanakA pramANa prApta ho jAtA hai / jaise ekase bosatakako saMkhyAoM ko jor3anA hai to x 21 = 210 prApta hote haiM; yaha bosakA saMkalana hai / isIprakAra yadi 'ka' saMkhyAtaka saMkalana hogA / ( 'ka' saMkhyA saMkalana karanA hai to [ kax (kax 1) ] ka + asaMkhyAta yA anantako dyotaka ho sakatI hai | } 1. jaya dhavala mUla pRSTha 2034 / = ekaphAlipramANa apakarSitadravyake Dyor3he asaMkhyAta guNita - apakarSaNa- utkarSaNabhAgahArapramANa khaNDa kiye gaye the (citra naM0 3 ) / ina khaNDoM meM se ekakama utkarSaNaapakarSaNabhAgahArapramANa khaNDa apUrvaspardhakoMke lie grahaNa kiye gae the ataH Dyor3ha saMkhyAtaguNita- apakarSaNa- utkarSaNabhAgahAra pramANa samastakhaNDoM meM se ekakama apakarSaNautkarSaNabhAgahArapramANa khaNDoMke ghaTAnepara samasta zeSakhaNDoM ko pUrva va apUrvaspardhakoM meM DAla dene cAhie 1 ve khaNDa pUrva - apUrvaspardhakoM meM isaprakAra nikSita kie jAte haiM- una zeSakhaNDoMmeMse ekakhaNDako grahaNakara pUrva meM kahe gaye ekapradeza guNahAnisthAnAntarakA bhAgahAra jo asaMkhyAta - apakarSaNa- utkarSa NabhAgahAra, usako DeDhaguNA karake jo pramANa prApta ho utane avAntara arthAt vikalakhaNDa, usa grahaNa kiye gaye eka sampUrNa (sakala) khaNDa ke karane cAhie unameM se pratyeka avAntara khaNDa ( vikalakhaMDa ) kA zrAyAma apUrvaspardhaka ke AyAma barAbara hai | dekho nimna citra naM0 5 : Page #385 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 8] [ mAthA 76 ina vikala ( avAntara ) khaNDoM meM se eka vikala khaNDako grahaNakara apUrvakhaNDoM pArzva meM denA cAhie aura zeSa samasta vikalakhaNDoM ko pUrvaspardhakoM meM denA cAhie / isIprakAra zeSa samasta sakalakhaNDoM ke vikala (avAntara ) khaNDa karake pUrva- apUrva spardhakoM meM denA caahie| isaprakAra pUrvaspardhakako AdivargaNA meM die gaye sarvavikalakhaNDoM kA pramANa eka sakalakhaNDa ke barAbara nahIM hotA, kintu kiMcitUna sakalakhaNDapramANa hotA hai / yadi avakarSaNa- utkarSaNamAmAhArapramANa vikalakhaNDa aura hote to eka sakalakhaNDa ho jAtA / isaprakAra apUrvaspardhakakI AdivargaNA meM jo dravya diyA gayA hai vaha kiMcitUna eka sakalakhaNDapramANa hai / apUrvaspardhakoM meM ekakama apakarSaNa- utkarSaNabhAgahArapramANa dravya diyA gayA hai| isase siddha ho jAtA hai ki apUrvaspardhakakI antima vargaNA meM nizcita pradezAgroMse pUrva spardhaka kI AdivargaNA meM vikSipta pradezAgra asaMkhyAtaguNehIna haiN| yahAMvara guNAkAra sAdhika apakarSaNautkarSaNabhAgAhAra hai / isalie pUrvaspardhakakI prAdivargaNA meM jo pradezAgra pahale se vidyamAna haiM unake asaMkhyAtaveMbhAga pradezAgroMkA nikSepaNa hotA hai / pUrvaspardhakoM kI dvitIyavargaNA meM vizeSahIca pradezAghra diye jAte haiM / pUrva aura apUrvaspardhakoM meM diye gaye avazeSa dravya dvArA pUrva aura apUrvaspardhakoM kI eka gopucchAkAra baca jAtI hai / citra naM0 5 an 12 khaNDa kSapaNAsAra pUrva spardhaka Page #386 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 80-83 ] kSepaNAsAra [ 76 'kohAdINamaputvaM jeTeM sarisaM tu avaramasaritthaM / lohAdiaAdivaggaNaavibhAgA hoti ahiyakamA 80 // 471 // sagasagaphaDDayaehiM sagaje? bhAjide lagIAdi / majme vi agaMtAo vagaNamAmo samANAo / / 81472 // je hINA avahAre rUvA tehiM guNittu puvaphalaM / hINabahAreNahiye addha puvaM phaleNahiyaM 182 // 473 // kohaduleseNa vahidakohe takkaMDayaM tu mANatie / rUpahiyaM sagakaMDayahidakohAdI samAsalA // 83 // 174 // artha-krodhAdi cAra sajvalanakaSAyoMke apUrvaspardhakoMmeM utkRSTa (antima) spardhakakI AdivagaMNA sadRza haiM aura jaghanya (prathama) ko AdivargaNA visadRza haiM / lodhAdi kaSAyoM ke apUrvaspardhakoMkI AdivargaNAmeM avibhAgapraticcheda adhikrama lie hue haiM / / 80 / / apane apane utkRSTaspardhakakI prAdivargaNAko apane apane spardhakoM kI saMkhyAse bhAga denepara apanI-apanI AdivagaMNA prApta hotI hai| antimaspardhakake samAna madhya meM bhI cAroMkAyoM kI anantavargaNA samAna hoto hai / / 81 / / jisakA pUrva phala arthAt AdivargaNAke avibhAgapraticcheda hona haiM usako adhika avahAra kAla (spardhakasaMkhyA) se guNA karanA cAhie aura pUrvaphala (AdivargaNAke avibhAgapraticcheda) adhika hai usako hona abahArakAlase guNA karanA cAhie / / 82 // krodhako apUrvaspardhakasaMkhyAko mAnakaSAyako apUrvasparSa kasaMkhyA meM se ghaTAnepara jo zeSa rahe usase krodhako apUrvaspardhaka saMkhyA ko bhAga denepara krodhake kANDakoM kA pramANa prApta hotA hai / usa kANDakapramANameM eka eka adhika karanese mAna-mAyA va lobha inatIna kANDakoMkA pramANa prApta hotA hai / apane-apane kANDakoMse apanI-apanI apUrvaspardhaka saMkhyAko bhAga denepara samAna zalAkA prApta hotI haiM / / 83 // 1. ka. pA0 sutta patra 761 sUtra 510 se 514 / dhavala pu0 6 pa 368 / jaya dhavala mUla pRSTha 2031 / 2. gAthA 82 kA artha svakIyabuddhise kiyA hai ataH yadi azuddha ho to buddhimAna use sudhAra leveN| Page #387 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [gAthA 63 vizeSArthaH---krodhAdi cAra saMjvalanakaSAyoM se pratibaddha prathamaapUrvaspardhakako AdivargaNA lobhAdiko paripATImeM yathAkrama anantabhAga adhika hai arthAt lobhakaSAyasambandhI prathama pUrvaspardhakakI AdivargaNAma avibhAgapraticcheda sloka, mAyAkaSAyameM ananta veMbhAga adhika, mAnakaSAyameM ananta veM bhAga adhika aura krodhakaSAyameM anantaveMbhAga adhika hai| isa paripATI kramase sthita AdivargaNa ke avibhAgapraticchedoMko apanIapanI apUrvaspardhaka zalAkAoMse guNA karanepara apane-apane antimaspardhakakI AdivargaNA prApta hotI haiM jo eka dUsare kI apekSA paraspara samAna pramANavAlI haiN| prathamaspardhakakI AdivargaNAse dvitIya, tRtIyAdi sArthakoMkI prathamavargaNAkA gacchamAna duguNA, tiguNA Adi kramase hotA hai, isa prakAra caramaspardhakakI AdivargaNAke gacchamAna meM apUrvaspardhakazalAkApramANa guNakAra siddha ho jAtA hai / isaprakAra apane prathama apUrvaspardhakakI AdivagaNAko spardhaka zalAkAse guNA karanepara gharamaspardhakako prAdivargaNAkA pramANa prApta hotA hai| ziSyagaNako isakA saralatApUrvaka bodha ho jAne jayadhabalATIkAkAra isa viSayako aGkasanhaSTi dvArA samajhAte haiM-- krodhAdi cAra saMjvalanakaSAyakI prathama prapUrvaspardhakako AdivargaNAke avibhAgapraticchedoMkA mAna isaprakAra hai [ krodha - mAna - mAyA - lobha 1 apUrvaspardhaka zalAkA 1 2 [105 -mAna 84 70 60 ] | krodha - mAna - mAyA - lobha ] antima apUrvaspardhakako AdivargaNAkA prmaann| 16 20 24 28 mA aparamarakA ApadavagaNAkA pramANa divargaNA RSa mAna mAyA lobha / krodhAdi cAroM saMjvalana kaSAyoMkI J105 84 70 60 / spardhaka zalAkA 16x20 x 24 428 / para carama a.spardhakako AdivargaNAkA caramaspardhaka AdivargaNA (1680-1660-1680-1680) pramANasarvatra 1680 honese sadRza hai / krodhAdikI antima apUrvaspardhakakI AdivargaNA hI sadRza hai yaha antadIpaka nyAyase kahA gayA hai, kyoMki nIce bhI anantaapUrvaspardhakoMko AdivargaNA sadRza hai / sandRSTi meM krodhakI spardhakazalAkA 16 hai aura mAnakaSAyakI 20 zalAkA hai inako ghaTAnepara (20-16) zeSakA pramANa 4 hotA hai | isIprakAra mAna va mAyAkaSAyakI aura mAyA va lobhakaSAyakI spardhAkazalAkAnoMko ghaTAnepara (24-20), (28-24) sarvatra zeSa 4 rahatA hai| isa 4 se krodhAdikI spardhAkazalA kAoM meM bhAga dene para kramazaH 16= 4, 2=5.24 = 6,287; 4, 5, 6, 7 labdha prApta hotA hai| kroSasaMjvalana meM Page #388 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 84] [81 cauthe apUrvasparzakakI DAdivargaNAkA pramANa (10544) 420 hai. mAnasaMjvalana ke pAMcaveM apUrvasparzakakI AdivagaMNAkA pramANa (8445) 420 hai, mAyAsaMjvalanake chaThe apUrvaspardhAka kI prathamavargaNAkA pramANa (7046) 420 hai / lobhakaSAya ke saptama apUrvaspardhaka kI AdivagaMNAkA pramANa (6047) 420 hai / cAroM kaSAyoM meM AdivargaNAkA pramANa 420 honese sadRza haiN| isIprakAra itanA adhyAna Upara Upara car3hane se krodhAdi cAroM saMjvala nakaSAyoM meM kramazaH AThaveM, dasaveM, bArahaveM aura caudahaveM apUrvasparzakoMkI AdivargaNAkA pramANa 40 hone se aura kramazaH bArahaveM, 15veM, aThArahave aura 21veM apUrvaspardhakoMkI AdivagaMNAkA pramANa 1260 honese sadRza hai / apane-apane khaNDa pramANakA apanIapanI apUrvasparzaka zalAkAmeM bhAga dene se samAnalabdha prApta hotA hai / aGkasandRSTi meM jaise 16. 29. 24, 28 = 4 prApta hotA hai / pratyeka saMjvalana kaSAyake labdhapramANa apUrvaspardhakoMkI prAdivargaNA paraspara tulya hotI haiM / jaise aMkasandRSTi meM saMjvalanakrodhakaSAya ke cauthe, AThaveM, bArahaveM aura solahaveM ina cAra apUrnaspardhAkoMkI AdivargaNA ; sajvalasamAnakaSAya ke pAMcaveM, dasave, paMdrahaveM aura 20veM ina cAra apUrvaspardhakoMkI AdivargaNA; saMjvalanamAyAkaSAyake chaThe, bArahaveM, aThArahaveM aura 243 inacAra apUrvaspardhAkoMkI AdivargaNA tathA saMjvalana lobhakaSAyake sAtaveM, caudahaveM, ikkIsaveM aura aThAIsaveM inacAra apUrvasparzakoMkI mAdivargaNA, isaprakAra cAroM saMjvalana kaSAyasambandhI cAra AdivagaMNAeM parasparameM eka kaSAyakI AdivargaNA dUsarI bAyako AdivargaNAke tulya hotI haiM / tulyatA batAne ke lie saMkasandRSTi meM jaise 4 saMkhyA prApta hotI hai, arthasandRSTimeM anantako saMkhyA prApta hotI hai, kyoMki apUrvaspardhAkazalAkAkA pramANa ananta hai| isa. prakAra madhyake anantaapUrvaspardhakoMkI AdivargaNA tulya hotI hai yaha siddha ho jAtA hai| 'tAhe davyavahAro padesaguNahANi phddddhyvhaaro| pallassa paDhamamUlaM asaMkhamuriNadakkamA hoti // 84 // 475 / / artha-azvakarNakaraNa ke prathamasamayameM dravyake avahArase pradezaguNahAnispardhakakA avahAra asaMkhyAtaguNA hai, usase palyopamakA prathamavargamUla asaMkhyAtaguNA hai / 1. jayadhavala mUla pRSTha 2031 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 762 sUtra 515 se 517 / gha. pu0610 366 / jaya mUla pR0 2032 / Page #389 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 82] [mAthA 85 vizeSArthaH-prazvakarNakaraNa kArya ke prathamasamaya meM arthAt azvakarNakaraNa karane. vAlA prathamasamayameM jisa avahArakAlake dvArA pradezAgrakA apakarSaga karatA hai usakI utkarSaNa-apakarSaNabhAgahAra saMzA hai| vaha utkarSaNa-apakarSaNabhAgahAra uparimapadoMkI apekSA stoka hai, isase apUrva spardhakoM kA pramANa lAneke lie ekapradezaguNahAni sthAnA. ntarako ekabAra bhAga diyA jAtA hai aura apakarSaNa-utkarSaNabhAgahArase punaH punaH bhAga diyA jAtA hai / isalie apakarSaNa-utkarSaNabhAgahArase ekapradezaguNahAnisthAnAntarakA bhAgahAra asaMkhyAtamuNA hai aura yaha palya ke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa hai / "isakA pramANa patyake prathamavargamUlake asaMkhyAtaveM bhAga hai" yaha jJAna karAne ke lie "isase patyakA prathamavargamUla asaMkhyAtaguNA hai" aisA kahA gayA hai / isa bhAgahArase ekapradezaguNahAni sthAnAntarake spardhakoM meM bhAga denese jo labdha prApta ho utane saMjvalanakrodhAdike apUrvaspardhaka race jAte haiM / yaha alpabahutva para kaho jAnevAlo niSekanarUpaNAkA sAmanabhUta hai / apakarSaNa-utkarSaNabhAgahArase apUrvasva koMke lie ekapradezaguNahAnisthAnAntarakA bhAgahAra asaMkhyAta guNA hai isakA kAraNa yaha hai ki pradezapiNDa isapramANa se diye jAte haiM jisase ki pUrva spardhakakI vargaNAoM ke sAtha apUrvaspardhakakI vargaNA gopucchAkAra ho jAve aryAt pUrva aura arva donoM spardhaka minAraka gopucchAkAra ho AI / yadi apakarSaNa-utkarSaNabhAgahArase ekapradezaguNahAnisthAnAntarakA bhAgahAra asaMkhyAtaguNAhIna ho jAye to pUrvasparSakako vargaNAoM ke sAtha apUrvaspardhakavargaNAko ekagopucchAkAra racanA nahIM ho sakatI / apakaSita samastadravya apUrvaspardhaka adhvAnase apavartita hone para apUrvaspardhakako ekavargaNAkA dravya pUrvaspardhAkako prAdivargaNAke asaMkhyAtabhAgapramANa hotA hai / 'sAhe apuvaphayapuTavassAdIdaNaMtimuvadehi / baMdho hu latANaMsimabhAgotti apurphddddhydo||5||476|| artha-usa kAlameM apUrva aura pUrvaspardhakoMko Adise lekara ananta bhAgaspardhakoMkA udaya hotA hai tathA latAkai anantaveMbhAga anubhAgasahita apUrvaspardhAka hokara bandhako prApta hote haiN| 1. jayadhavala mUla pR0 2032 / 2. ka. pA0 sutta pR0 763-64 sUtra 524 se 526 / 50 pu0610 330 / japadhavala mUla pR0 2036-37 / Page #390 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * gAthA 86 ] [ 83 vizeSArtha- - tatkAla meM apUrvaspardhaka rUpa se pariNata anubhAga satkarma me se asaMkhyAta veMbhAga pradezakA apakarSaNakara ke udIraNA karanevAle ke udayasthiti meM sarva apUrvaspardhaka - svarUpase anubhAgasatkarma upalabdha hotA hai, kintu apUrvaspardhaka rUpa se pariNata satkarma vizvazeSa (pUrNa) udaya meM nahIM AtA, kyoMki apUrvaspardhaka ke samAna ghanavAle jo paramANu spardhakoM meM samayasthita haiM, unameM se kitane paramANu udayako prApta hote haiM aura zeSa vahIM para avasthita rahate haiM / isalie sarva apUrvaspardhakakA udaya hotA bhI hai aura nahIM bhI hotA hai / isIprakAra Adise lekara anantaveM bhAgataka pUrvaspardhaka bhI udaya va anudaya svarUpa haiM / pUrvaspardhakoM meM bhI sadRza ghanavAle udaya ke abhimukha rahanevAloMkA udaya hotA hai aura tat jAtisvarUpa zeSa anudayarUpa rahate haiM, kyoMki vipratiSedhakA abhAva hai ! latA ke anantabhAgase Upara ke anantabahubhAga pUrvaspardhAka niyamase anudayasvarUpa haiM, ve sabhI apane-apane svarUpase udayako prApta nahIM hote / pUrva meM saMjvalanakaSAyake anubhAgakA pUrvaspardhaka svarUpase bandha latA ke ananta veMbhAga spardhakasvarUpase pravRtta hote the, kintu aba usase anantaguNehIna ghaTakara prathama apUrvaspardhakase lekara latAke anantabhAga anubhAgavAle spardhakataka jitane spardhaka haiM una spardhaka svarUpa pravRtta hote haiM, kintu pUrvakathita udayasvarUpa spardhakoM se bandhasvarUpa spardhaka anantaguNehIna anubhAgavAle hote haiM, kyoMki yahAM para bandhase udaya anantaguNA hotA hai / yaha saba azvakarNake prathama samayakI prarUpaNA hai' / kSapaNAsAra *vidayAdisusamayesu vi paDhamaM va apUvvaphayANa vihI *varitaguNaM hoNo anubhAga paDilamayaM // 86 // 477 || 1. jayadhavala mUla pRSTha 2036-37 // 2. ka. pA. sutta pRSTa 764 sUtra 527 va 528 / dhavala pu. 6 pRSTha 370 / ja. gha. mUla pRSTha 2037 / 3. gAthA 86 ke uttarArdha meM mudritaprati (zAstrAkAra) meM pATha truTita thA usake sthAnapara "Navari anaMtaguNUrNa baMdho anubhAga pazDisamaya" yaha pATha rakhA hai jo ki ka. pA suttake cUNisUtra 528 pRSTha 746 6 jayadhavala mUla pRSTha 2037 ke viSayAnusAra kiyA hai so sUtra isaprakAra hai (aNubhAgavaMdha ataguNahINa) isa AdhArase 477 gAthA ke uttarArdha meM jo pATha pUrti kI hai use vidvadda jana vicAreM yadi azuddha pratIta ho to zuddha kara leveN| hamane uparyukta AdhArase svakIya buddhidvArA pATha pUrti kI hai| Page #391 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 84 ] [ gAthA 87 artha - dvitIyAdi samayoM meM bho apUrvasvakavidhi prayamasamayake samAna hai| - kSapaNAsAra kintu anubhAgabandha pratisamaya anantaguNAhIna hotA hai / vizeSArtha - azvakarNakaraNa ke prathama samaya meM jisaprakAra sthitikANDaka anubhAgaeeruse aura sthitibantra hote haiM usoprakAra azvakarNakaraNake dvitIyAdimamayoM meM bhI hote haiM, kintu pratisamaya vizuddhike bar3hane se zastraprakRtiyoMkA anubhAgabandha anantaguNAhIna hotA hai / cAroM saMjvalanakaSAyakA jitanA anubhAgabandha prathamasamaya meM huA thA usase pratantaguNAhona anubhAgabandha dvitoyasamaya meM hotA hai, tRtIyasamaya meM usase bhI anantaguNAhIna anubhAgabandha hotA hai| Age pratyeka samaya meM bhI anubhAgabaMdha anantaguNA ghaTate hue hotA hai | isoprakAra anubhAgodaya ke viSaya meM jAnanA cAhie / vizuddhi ke bar3hane se pratisamaya zreNirUpa se asaMkhyAtaguNe pradezAgra kA apakarSaNakarake guNa zreNI meM nikSepaNa karatA hai / 'trayANa karaNaM paDisamayaM evameva variM tu / davvamasaMkhejjaguNaM phayamANaM asaMkhagugAhIM // 87 // 478 // artha -- ( azvakarNakaraNa ke ) prathamasamayake samAna hI pratyeka samaya meM navIna spardhakoMko racanA hoto hai, kintu itanI vizeSatA hai ki yahAM dravya to kramase asaMkhyAta guNA bar3hatA huA apakarSaNa karatA hai aura navona spardhakoM kI racanA asaMkhyAta guNIasaMkhyAta guNIhIta hotI hai / pa vizeSArtha - azvakarNakaraNake prathama samaya meM apakarSitadravyase apUrvaspardhakoM kI racanA huI thI, usIprakAra azvakarNakaraNa ke dvitoyAdisamayoM meM bhI apakaSitadravyase navIna apUrvarakoM ko racanA hotI hai aura purAne arthAt pahale samayoM meM race gae apUrvabhI apakarSita dravya diyA jAtA hai, kintu itanI vizeSatA hai ki pratisamaya jo pradezAya apakarSita kiye jAte haiM unakA pramANa asaMkhyAtaguNA asaMkhyAtagugA hotA jAnA hai aura navIna apUrvaspardhaka race jAte haiM unako saMkhyA pratisamaya asaMkhyAtaguNIasaMkhyAta gugohona hoto jAtI hai / arthAt prathamameM jitane pradezAnoMkA apakarSaNa huA thA usase asaMkhyAtaguNe pradezAgroMkA avarSaNa dvitIyasamaya meM hotA hai usase 1. ku0pA0 mula pRSTha 768 sUtra 526-30 / dhavala 0 6 pRSTha 300 1 ja. dha. mUna pRSTha 2037-38 / Page #392 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra mAthA 68 ] asaMkhyAtaguNe pradezAta tRtIyasamayameM apakarSita hote haiN| pradezAgrake apakarSaNa honekA yahI krama caturthAdi samayoM meM bhI hai, isa prakAra muNa zreNi asaMkhyAtaguNo hai / prathamasamayamai jo apUrvaspardhaka nirvatita haiM dvitIyasamaya meM ve bhI race jAte haiM aura unase asaMkhyAtaguNe hIna anya bhI navIna apUrvasparvakoM ko racanA hotI hai| prathama aura dvitIya samayoMmeM jo apUrvaspardhaka nirvatita hue haiM tRtIyasamaya meM ve bhI race jAte haiM (unameM bhI sadRzaanubhAgavAlA apakarSitadravya diyA jAtA hai) aura dvitIyasamayameM racita navInaapUrvaspardhakoMse asaMkhyAtaguNahIna navIna apUrvaspardhaka race jAte haiM / yahIkrama caturtha Adi samayoM meM viracita navIna apUrvaspardhakoMke viSayameM bhI jaannaa| 'paDamAdisu dijjakarma tatkAlajaphaTThayANa carimotti hINakama se kAle asaMkhaguNahINayaM tu hINakarma // 8 // 476 / / artha-usI samaya (kAla) meM race gae navona apUrvaspardhakoM kI AdivargaNAse antimavargaNAtaka pradezAgna hInakramase diye jAte haiM tadanantara pUrvasamayoM meM race gaye apUrvaspardhakoMkI AdivargaNAmeM asaMkhyAtaguNAhIna dravya diyA jAtA hai aura dvitIyAdi vargaNAoM meM vizeSahIna kramase diyA jAtA / vizeSArtha-dvitIyasamayameM racita navIna apUrvaspardhakoMkI AdivargaNAmeM bahuta. pradezAgra diye jAte haiM, dvitIyavargaNAmeM vizeSa (cana) hIna pradezAgna diye jAte haiN| isa. prakAra anantaravartIvargaNAoM meM vizeSahIna kramase tabataka diye jAte haiM jabataka navInaapUrvaspardhakoMko antimavargaNA prApta hotI hai| pazcAt unako antima vargaNAse prathamasamaya meM nirvatita apUrvaspardhakoMko prathamavargaNA meM asaMkhyAtaguNe hona pradezAgra diye jAte haiM tathA unhIM apUrvaspardhakoMko dvitIyavargaNAmeM usase hona pradezAgra diye jAte haiN| yahAMse lekara anantaravartI sabhI vargaNAoM meM vizeSa (caya) hona kramase pradezAgra diye jAte haiM / pUrvaspardhakoMkI Adi (prathama) vargaNAmeM vizeSahIna hI pradezAgra diye jAte haiM zeSa vargaNAmoM meM bhI vizeSahIna-vizeSahIna pradezAgna diye jAte haiM / tRtIyasamaya meM viracita asaMkhyAtaveMbhAgamAtra nabIna apUrvaspardhakoMko AdivargaNa!meM bahuta pradezAgra diyA jAtA hai, dvitoyavargaNA meM vizeSa (caya) hIna pradezApa diye 1. ka. pA0 sutta pRSTha 764-65 sUtra 533 se 535 evaM 537 se 536 taka / dhavala pu0 6 pRSTha 370-71-72 / Page #393 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 86 ] kSapaNAsAra [ gAthA - 60 jAte haiM / isaprakAra anantaravartI vargaNAoM meM vizeSahIna kramase unhIM navIna apUrvaspardhakoMko antimavaNAtaka pradezAgra diye jAte haiM, usase dvitIyasamaya meM nirvartita apUrvaspardhakoM kI prathamavargaNA meM asaMkhyAtaguNAhIna pradezAgra diyA jAtA hai / vahAMse lekara dvitIyAdi vargaNAoM meM sarvatra (pUrva - apUrvaspardhakoM kI vargaNAoM meM) vizeSahIna kramase pradezAgra diye jAte haiM' / 'paDhamAdisu dislakamaM takkAlajaka yANa carimotti / hI kama se kAle hoNaM hINaM karma tatto ||86|| 480 || artha -- usa vivakSitasamaya meM race gae navInaapUrvaspardhakoM kI prathamavargaNA se lekara antimavargaNAtaka hI krama se aura usa vivakSita samaya se pUrvasamayoMke apUrva-pUrvaspardhakoM kI vargaNAoM meM bhI anantara kramazaH hIna-hIna pradezAna dikhAI dete haiM / vizeSArtha -- azvakarNakaraNa ke dvitIya samaya meM kI pUrvaspardhakoMkI eka-eka vargaNA meM jo pradezAna dikhAI detA hai vaha navIna apUrvaspardhakoM kI prathama - vargaNA meM bahuta aura zeSa sabhI vargaNAoM meM anantarakrama se vizeSahIna hai / tRtIyasamaya meM bhI yahI krama hai arthAt jo pradezAgra dikhatA hai vaha navIna prapUrvaspardhakakI prathamavargaNA meM bahuta tathA Upara anantarakrama se sabhIvagaMNAoM meM vizeSahIna hai / jo krama tRtIya samaya meM hai vahI krama prathama anubhAga kANDaka ke utkIrNa hone ke antimasamayataka uparimasamayoM meM bhI hai / Y isaprakAra prathama anubhAga kANDakaghAta honepara kyA hotA hai so kahate haiM-* paDhamANubhAgakhaMDe paDide zraNubhAgasaMtakammaM tu / lobhAdasa guNidaM ucariM vi aAMtaguNidakamaM // 60 // 481 // artha - prathama anubhAgakhaNDa ke patana honepara lobhakaSAyase Upara anantaguNA anubhAga hotA / isaprakAra anubhAgasatkarma meM anantaguNA krama ho jAtA hai / 1. jayadhavala mUla pRSTha 2038 36 / 2. ka0 pA0 sutta pRSTha 764-65 sUtra 536 evaM 540-41 / dhavala pu0 6 pRSTha 371-72 / 3. jayadhavala mUla pRSTha 2036-40 // 4. ka0 pA0 suta pRSTha 765 sUtra 542 se 548 / dhavala pu0 6 pRSTha 372 / 2 Page #394 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [87 gAthA 69-1 kSapaNAsAra vizeSArtha--prathama anubhAgakANDaka ulkorNa hone ke antimasamayase anantara agale samayameM anubhAgasattvamai vizeSatA ho jAtI hai jo isa prakAra hai-saMjvalanalobhameM anubhAgasattva stoka hai, usase saMjvalanamAyAmeM anubhAgasattva anantaguNA hai, usase saMjvalanamAnakA anubhAgasatva anantaguNA hai aura usase bho salbalanakrodhakA anubhAgasattva anantaguNA hai / isase Age sampUrNa azvakarNakaraNakAla meM yahI krama hai| 'Adolasta ya paDhame NivattidaapubbaphaDDayANi bahU / paDisamayaM plidovmmuulaasNkhejjbhaagbhjiykmaa|611|482|| artha-AMdola arthAt azvakarNakaraNake prathamasamayameM nirvatita apUrvaspardhaka bahuta haiM usake Age pratisamaya palyopamake vargamUlake asaMkhyAtaveMbhAgase bhAjita kramase haiM / vizeSArtha-azvakarNakaraNake prathamasamayameM jo apUrvaspardhaka race gae haiM unakI saMkhyA bahuta hai, dvitIyasamaya meM jo navIna apUrvaspardhaka race gae haiM unakI saMkhyA asaMkhyAtaguNIhIna hai / prathamasamayameM race gae apUrvasparzakoMko saMkhyAko palyake prathamavargamUlake asaMkhyAtaveMbhAgase bhAjita karanepara jo labdha prApta ho utane dUsare samaya meM racita navona tyapUrvaspardhaka haiM / dvitIya samayake apUrvaspardhAkoM ko palyake prayamavargamUlake asaMkhyAtaveMbhAgase bhAjita karanepara jo prApta ho tatpramANa tRtIyasamaya meM navona apUrva spardhaka race jAte haiM / isaprakAra azvakarNakaraNakAlameM pratisamaya jo navIna apUrvaspardhaka race jAte haiM ve kramase asaMkhyAtaguNahIna hote jAte haiN| asakhyAtaguNAhona prApta karane ke lie parvAke apUrNaspardhakoMko palyopamake prathamavargamUlake asaMkhyAtazeMbhAgase bhAjita kiyA jAtA hai| "Adolasta ya carime apuvAdimavaggaNAvibhAgAdo / do caDhimAdINAdI caDhidavA mettaNaMtaguNA // 62|483 // artha--AMdolakaraNa arthAt azvakarNakaraNakAlake antimasamayameM prathama spardhaka kI AdivargaNAke avibhAgapraticchedase dvitIyAdi sparzakoMkI AdivargaNAke avibhAga 1. jayazcabala mUla pRSTha 2040 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 766 sUtra 546 se 553 / dhavala pu0614 372 / 3. jayadhavala mUla pRSTha 2041 / 4. ka. pA. sutta padhu 766 sUtra 554 se 557 taka / dhavala pu0 6 pa 372-73 / Page #395 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 88 [gAthA 63-65 praticcheda duguNe Adi haiN| antimaspardhakakI prathamavargaNAke avibhAgapraticcheda anantaguNe haiN| vizeSArtha:--azvakarNakaraNake antima samaya meM lobhakaSAyako prathamaapUrvaspardhakasambandhI AdivagaMNAmeM avibhAgapraticcheda stoka haiM / dvitIya apUrvaspardhakako prathamavargaNAmeM avibhAgapraticcheda duguNe aura tRtIya spardhakako prathamavargaNA avibhAgapraticcheda tiguNe haiN| isaprakAra prathamaspardhakakI prathamavargaNAsambandhI avibhAgapraticchedAgrase jitanaveM spardhakakI prathamavargaNAke avibhAgapraticchedArakA saMkalpa ho utanaveM spardhakako prathamavargaNAmeM prathamaspardhaka sambandhI prathamavargaNAke avibhAgapraticchedAgnase utanAguNA avibhAgapraticchedAgra hotA hai / isa prakAra anantaspardhaka car3hanepara anantaveM spardhakakI prathamavargaNAke avibhAgapraticchedArakA guNAkAra ananta hai / antimaspardhakakI prathamavargaNAke avibhAgapraticcheda anantagRNe haiM, yaha kathana ekaparamANusambandhI avibhAgapraticchedako apekSA kiyA gayA hai sarvaparamANuko apekSA kiMcidaUna duguNA tiguNA Adi krama liye hai, kyoMki prativargaNAmeM paramANuko saMkhyAhIna hotI jAtI hai / isoprakAra mAyA, mAna aura krodhake apUrvaspardhakoMmeM avibhAgapraticchedasambandhI alpabahutva jAnanA caahie'| 'Adolassa ya paDhame rasakhaMDe pADide ayuvvaado| kohAdI ahiyakamA padesaguNahANiphayA tatto // 63 // 484 // hodi asaMkhejjaguNaM igiphaDDayavaggaNA aNataguNA / tattI arNatayuriNadA kohassa apuvaphaDDhayANaM ca // 64 // 45 // mANAdINahiyakamA lobhagapuvvaM ca vaggaNA tesi / kohoti ya aThThapadA aNaMtaguNidakkamA hoti // 65 // 486 // artha-AMdolakaraNa arthAt azvakarNakaraNake prathama anubhAgakhaNDake patita hone para krodhAdike apUrvaspardhaka vizeSaadhika kramase haiN| pradezaguNahAnike spardhaka usase 1. jayabala mUla pR. 2041 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 766-67 sUtra 558 se 577 / dhavala pu06 pR0 373 | jayapavala mUla pRSTha 2042-2043 / Page #396 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 15 ] [ 2 asaMkhyAtaguNe haiM, eka spardhakasambandhIvargaNA anantaguNI haiM, usase anantaguNI kodhakI apUrvaspardhaka vargaNAeM hai isase mAnAdi kaSAyoM meM vizeSaadhika kramase haiM, lobhake pUrvaspardhaka aura unakI vargaNAoMse koSaparyanta prAThapada anantaguNita kramase haiM / kSapaNAsAra vizeSArtha :- azvakarNakaraNa ke prathama anubhAgakANDakake naSTa honepara saMjvalanakaSAyoM ke zeSa anubhAgasambantra alpabahutva isaprakAra hai - krodhakaSAyake pUrvaspardhaka sabase stoka haiM usase mAnakaSAyake apUrvaspardhaka vizeSaadhika haiM, usase mAyAkaSAyake pUrvaspardhaka vizeSaadhika aura isase lobhakaSAyasambandhI apUrvaspardhaka vizeSaadhika haiM / inase bhI eka pradezaguNahAnisthAnAntara ke spardhaka asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki apUrvaspardhaka eka pradeza guNahAnisthAnAntara ke spardhakoMke asakhyAtaveM bhAgapramANa haiM / eka spardhakakI vAeM anantaguNI hai, kyoMki pUrva yA apUrvaspardhakoM meM ekarapardhakasambandhI vargaNAe abhaya anantaguNI aura siddhoMke anantabhAga haiM. sarva spardhakoM meM vargaNAoMkA pramANa sadRza hai / saMjvalana kI apUrvaspardhaka vargaNAeM anantaguNI haiM, kyoMki saMjvalanako dhake apUrvaspardhaka ananta hai tathA tatsambandhI vargaNAeM ekapradezaguNahAnisthAnAntara ke spardhakoM se asaMkhyAta bhAgaguNI haiN| ekaspardhakasambandhI vargaNAnoM ko eka pradezaguNahAnisthAnAntara ke spardhako ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa spardhakoM se guNA karanepara saMjvalana koSa ke sarva apUrvaspardhakoM kI saMkhyA prApta ho jAtI hai jo ekaspardhAkasambandhI vagaMNAoMse anantaguNo haiM, usase saMjvalanamAnake apUrvaspardhakasambandhI vargaNAeM vizeSaadhika haiM, usase saMjvalanamAyAke apUrvaspardhakoM kI vargaNAeM vizeSaadhika haiM tathA isase saMjvalana lobhakaSAya ke apUrvaspardhakoM kI vargaNAeM vizeSaadhika haiM, kyoMki apUrvaspardhaka vizeSaadhika kramase haiM / lokaSAya ke pUrvaspardhaka anaMtaguNe haiM, kyoMki pUrvavarSakoM ke anantabhAgapramANa apUrvaspardhaka haiM, apUrvaspardhaka ekapradezaguNahAnisthAnAntara ke asaMkhyAtaveM bhAga: haiM / apUrNaspardhakoM ko ekaspardhaka vargaNAse guNA karanepara apUrvaspardhakakI vargaNAkA pramANa prApta hotA hai / pUrvaspardhakoMke anantabhAgapramANa pUrvaspardhakasambandhI nAnAguNahAnizalAkAse ekaspardhakakI vargaNA anantaguNIhIna hai isalie apUrvaspardhaka vargaNAoMse pUrvaspardhaka anantaguNe haiM yaha siddha ho jAtA hai | saMjvalanalobhake pUrvaspardhakoM kI vargaNA anantaguNI haiM, yahAM guNakAra ekasparza ka sambandhI vargaNAzalAkA hai / mAyAkaSAya ke pUrva spardhaka lobhakaSAya ke pUrvaspardhakoM se amantaguNe haiM, kyoMki anubhAgakhaNDa ke naSTa ho jAvepara lobhAdi saMjvalanakaSAyoM ke pUrvasparzaka Page #397 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [ gAthA 66 anantaguNita vRddhi kramase avasthita ho jAte haiM / isaprakAra lobhasaMjvalana ke pUrvaspardhakoMse mAyAsaMjvalanake pUrvaspardhakoMkA ananta guNApanA visaMvAdase rahita hai| zaGkhA-lobhasaMjvalanake pUrvaspardha koMse anantagugo vargaNAmoMse mAvAspardhaka anantaguNe kaise ho sakate haiM ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM, kyoMki vargaNAzalAkAguNakArase spardhakazalAkAguNakAra anantaguNA hai| saMjvalanalobhake pUrvaspardha koMko vargaNAkA pramANa prApta karane ke lie jisa anantarUpa saMkhyAse guNA kiyA jAtA hai usa anantasaMkhyAse anantaguNI vaha saMkhyA hai jisase saMjvalanamAyAke pUrvaspardhaka prApta karane ke lie lobhasaMjvalana ke pUrvaspardhakoko guNA kiyA jAtA hai / saMjvalanamAyAke pUrvasparSakoMse saMjvalanamAyAke pUrvaspardhakasambandhI vargaNAe ananta guNI haiM usase mAnakaSAya ke pUrvaspardhaka anantaguNe aura unhIM ko vargaNAe unase anantaguNI, usase krodhakaSAyake pUrvaspardhaka anantaguNe tathA usase unhIM kI vargaNAe' anantaguNI haiN| rapAlidikhA saMkhesahassagANi gaMtUNaM / tattha ye apuvaphaDDhayakaraNavihI NiTTidA hodI / / 66 / / 487 // artha-isaprakAra saMkhyAtahajAra anubhAgakANDakaghAta dha sthitikANDakaghAta vyatIta ho jAnepara vahAM apUrvaspardhakakaraNako vidhi pUrNa hotI hai / vizeSArtha-hajAroM anubhAgakANDaka ho jAnepara ekasthitikANDaka hotA hai| saMkhpAtahajAra sthiti kANDaka aura unase hajAroMguNe anubhAgakANDakoMke antarmuhUrta kAla ke dvArA pratisamaya apUrvaspardhakoM ko racanA kriyA hotI hai / isaprakAra antamuharta kAlataka aztrakarNakaraNa pravartamAna rahatA hai, kyoMki eka antarmuhUrtakAla meM ho saMkhyAtahajArasthiti kANDakoM aura unase hajAroMguNe anubhAgakANDakoM ke dvArA apUrvaspardhakoMko racanA pUrNa ho jAtI hai| 1. jayadhavala mUla pRSTha 2042-43 / 2. "evamaMtomuhuttamastakaNyAkaraNa" (ka. pA. sutta pR0767 sUtra 5.78; pa. pu. 6 pRSTha 373) ayadhavala mUla pRSTha 2043 / Page #398 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 67-6.] kSapaNAsAsa [r 'hayakaraNakaraNacarime sNjlnnaannttuvsstthidibNdho| vassANaM saMkhejjasahassANi havaMti sesANaM // 17 // 48 // artha-azvakarNakaraNake antimasamayameM saMjvalanakaSAyoMkA AThavarSapramANa sthitibandha hotA hai aura zeSakarmokA saMkhyAtahajAravarSavAlA sthitibandha hotA hai| vizeSArtha-azvakarNa karaNakAla ke prathamasamaya meM saMjvalanakaSAyakA baMgha aMtarmuhUrtakama 16 varSa aura jJAnAvaraNAdi zeSakarmoM kA sthitibandha saMkhyAtahajAravarSa hotA thA / jaba apUrvaspardhaka nirvartanAkA caramasamaya hotA hai usasamaya saMjvalana krodha-mAna-mAyAlozamA spatibandha mADara jo kama hotA hai usa bandhakI sthiti AThavarSamAtra hotI hai, kintu jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya aura antarAya ina tIna ghAtiyAkarma tathA vedanIya, nAma aura gotra ina tIna aghAtiyAkarmoMkA arthAt ina chahoMkokA sthitibandha hajAroM sthitibaMdhApasaraNa ke dvArA saMkhyAtaguNA ghaTakara saMkhyAta hajAra varSapramANa hotA hai, kyoMki ye chahakarma mohanIyakarmake samAna atiprazasta nahIM haiN| 'ThidisattamaghAdINaM asaMkhavassANa hoti ghAdINaM / vassANaM saMkhejjasahassANi havaMti NiyameNa IIE8 // 48 // artha-samAtiyAkarmoMkA sthitisattva asaMkhyAtavarSapramANa aura ghAtiyAkarmoMkA sthitisattva saMkhyAtahajAravarSakA niyamase hotA hai| vizeSArtha-azvakarNakaraNake caramasamayameM nAma, gotra va vedanIya ina tIna aghAtiyAkarmoMkA sthitisatkarma asaMkhyAtavarSa aura jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, mohanIya evaM antarAya ina cAra ghAtiyAkarmoMkA sthitisattva saMkhyAtahajAravarSa hotA hai| isaprakAra azvakarNakaraNakA kAla samApta hotA hai| Age bAdarakRSTikaraNakekAlakA pramANa jAnaneke lie gAthAsUtra kahate haiM--- chakkamme saMchuddha kohe kohassa vedagaddhA jaa| tassa ya paDhamatibhAgo hodi hu hayakaraNakaraNaddhA // 66 // 46 // 1. ka. pA0 sutta pRSTha 767 sUtra 576-80 / dhavala pu0 6 pRSTha 374 / jayaghavala mUla pRSTha 2044 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 767 sUtra 581.82 / dhavala pu. 6 pRSTha 374 / 3. jayadhavala mUla pRSTha 2044 / Page #399 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 12] kSapaNAsAra [ mAthA 100 vidiyatibhAgo kiTTIkaragAddhA kiTTivedagaddhA hu / tadiyatibhAgo kiTTIkaraNo hayaka saNakaraNaM ca // 10 // 461 // artha--(chaha nokaSAyoMko saMjvalanakrodha meM saMkramaNa kara ke nAza karaneke anantaravartI samayase lekara antamuMhataMmAtra jo krodhavedakakAla hai usameM saMkhyAtakA bhAga dekara bahubhAgake samAnarUpase tIna bhAga karate haiM tathA avazeSa ekabhAgako saMkhyAtakA bhAga dekara unameM se bahubhAgako prathama tribhAgameM evaM avaziSTa ekabhAgameM saMkhyAtakA bhAga dekara bahubhAga dUsare tribhAgameM tathA avazeSa eka bhAgako tRtIya vibhAga meM jor3ate hai / ) isaprakAra karate hue prathamatribhAga kucha adhika huA aura vaha apUrvaspardhaka sahita azvakarNakaraNakA kAla hai so pahala ho hI gyaa| dvitIyatribhAga kiMcit Una hai so cAra saMjvalanakaSAyoMkA kRSTi karanekA kAla hai jo aba pravRttamAna hai evaM tRtIyatribhAga kiMcita Una hai jo ki krodhakRSTikA vedakakAla hai jo Age pravRttamAna hogaa| isa kRSTikaraNa kAla meM bhI prazvakarNa karaNa pAyA jAtA hai, kyoMki yahAM bhI azvakarNake AkArarUpa 'saMjvalanakaSAyoMkA anRbhAgasattva yA anubhAgakANDaka hotA hai ata: yahAM kRSTisahita azvakarNakaraNa pAyA jAtA hai / vizeSArtha-hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA ina chaha nokaSAyarUpa karmaprakRtiyoM kA saMjvalana krodhameM saMkramaNa hokara naSTa ho jAnepara antarmuhUrta pramANa krodha vedakakAla hotA hai / usake tIna bhAga hote haiM; una tIna bhAgoM meM se prayamabhAga sabase bar3A hotA hai, dvitIyabhAga usa prathamabhAgase vizeSahIna hotA hai aura tRtIyabhAga isa dusare bhAgase bhI hIna kAlavAlA hotA hai / vaha isaprakAra hai--krodha vedakakAlako saMkhyAtase bhAjitakara usameM se bahubhAgake tIna samakhaNDa hote haiM / kroSavedakakAla jo saMkhyAtavAM ekabhAga zeSa rahA usako punaH saMkhyAtase bhAgadekara bahubhAga prathama vibhAgameM milAnepara prathamabhAgasambandhI kAlakA pramANa hotA hai, zeSa eka bhAgako punaH saMkhyAtase bhAgadekara bahubhAga dvitIyabhAgameM milAne se dvitIya bhAgake kAlakA pramANa hotA hai| zeSa ekabhAgako tRtIyabhAgameM milAnepara tIsarebhAgake kAlakA pramANa hotA hai | isa hIna kramase kroSavedakakAlake tInakhaNDa haiN| yadyapi sthUlarUpase pratyekabhAgako tribhAga kahA gayA hai tathApi ve krodhavedakakAlake tribhAgase kucha hIna yA adhika haiN| una tIna bhAgoM meM se prathamabhAga azvakarNa kAla hai, dvitIyabhAga kRSTikaraNakAla hai aura tRtIyabhAga kuSTivedakakAla haiN| Page #400 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gaath| 101-109 kSayamAsAra [13 azvakarNakaraNake samApta honepara arthAt prathamabhAgakA kAla samApta honepara tadanantarakAlameM anyasthitibandha hotA hai| jo pAroM saMjvalanakaSAyoMkA antarmuhurtakama AThavarSa hai aura karmoM kA sthitibandha pUrva ke sthitibandhase saMsthAtaguNAhIna hai anya atubhAgakANDa ka hotA hai / anya sthitikANDaka hotA hai jo ki mohanIya, jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya praura anta rAya ina cAra zAtiyAkarmokA saMkhyAtasahasravarSa hai aura nAmagotra, vedanIya ina tIna aghAtiyAkokA asaMkhyAtabahumAga hai'| kRSTikaraNakAla meM azvakaraNa bhI hotA hai, kyoMki anubhAga kI apekSA kRSTiyoM kI racanA azvakarNakaraNa bhI hotA hai jisake dvArA saMjvalanakaSAyarUpa karma kRza kiyA jAtA hai, usakI kRSTi yaha sArthaka saMjJA hai / yaha kRSTikA lakSaNa hai| kohAdINaM sagasagapuvApuvvagadaphaDDayehito / ukkaDDidaNa davvaM tAeM kiTTI karedi kame // 101 // 462|| artha-krodhAdike apane-apane pUrva-apUrva spardhAkoMse apakarSita dravyake dvArA kramase kRSTiyAM karatA hai / vizeSArtha-kRSTikAraka prathama samaya meM krodhake pUrva aura apUrvaspardhAkoMse pradezAgrakA apakarSaNakara krodha kRSTiyoM ko karatA hai / mAnake pUrva apUrvaspardhAkoMse pradezAgrakA apakarSaNakara mAnakRSTiyoM ko karatA hai / mAyAke pUrva aura apUrvasparzakoMse pradezAnakA apakarSaNakara mAyAkRSTiyoM ko karatA hai / lobhake pUrva-apUrvaspardhAkoMse pradezAgra kA apakarSaNakara lomakRSTiyoMko karatA hai / ukkaTTidadavvassa ya pllaasNkhejbhaagbhubhaago| bAdarakidiNibaddho phaDDhayage sesaI gibhAgo // 102 // 463 // artha-apakarSitadravyako palyake asaMkhyAtaveMbhAgase bhAjitakara usameM se bahubhAgadravya svAdara kRSTiyoM meM diyA jAtA hai aura ekabhAga pUrva-apUrvaspardhakoM meM diyA jAtA hai| 1. ka. pA. sutta pRSTha 767-768 sUtra 585-588 / 2. kisaM kammaM kadaM jamhA, tamhA kiTTI / / 733 / / edaM lakkhaNaM // 734 / / (ka. pA. sutta pR. 808) 3. dhavala pu06 pRSTha 374.375 / Page #401 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sapaNAsAra [gAyA 103-104 vizeSArtha-DeDha guNahAni samaya prabaddhapramANa sattA dravya hai, isako apakarSaNabhAgahArase bhAga denepara jo labdha Ave vaha apakarSita dradhya hai / usa apakarSitadravyako palyoemake asaMkhyAtaveMbhAgase bhAjita karane para jo dravya prApta ho vaha to pUrva aura apUrvaspardhakoM maiM nikSipta kiyA jAtA hai / zeSa bahubhAgadravya se bAdarakRSTiyAM nirvatita hotI haiM isaprakAra apakaSitadravyakA vibhAjana hotA hai| kiTTImo igiphaDDhayavaggaNa saMkhANagAMtabhAgo du / ekkekkamhi kasAe tiyaMti zrahanA agAMtAbA // 103 // 464 // artha-kRSTiyoM kI saMkhyA eka spardhakako vargaNAoMke anantaveM bhAga hai'| ekaeka kaSAyakI tIna-tIna kRSTiyAM athavA ananta kRSTiyAM hai| vizeSArtha-cAroM kaSAyoMkI kRSTiyAM gaNanAse ekaspardhakako vargaNAoMkI saMkhyAko anantakAbhAga denese jo labdha prApta ho utanI haiM arthAt ananta haiM, kintu saMgrahakI apekSA saMgrahakRSTi 12 haiM, kyoMki krogha-mAna-mAyA-lobha ina cAroM kaSAyoM meM se pratyekako tIna-tIna saMgrakraSTiyAM haiN| eka-eka graha kRSTiko ananta avaya vakRSTiyAM hotI haiM isakAraNase "athavA ananta hotI hai" aisA kahA gayA hai| akasAyakasAyANaM davdhassa vibhaMja jahA hodii| kidvissa taheva have koho akasAyapaDibaddhaM // 104 // 465 / / artha-akaSAya arthAt nokaSAya aura kaSAyameM dravya (samayaprabaddha) kA jisa prakAra vibhAjana hotA hai usIprakAra kRSTiyoM meM bhI dravyakA vibhAjana hotA hai, kintu akaSAyakA dravya zodhakRSTi meM sammilita hotA hai| 1. dhavala pu06 pRSTha 375 / 2. bala pu.6 paSTha 376 / "tAzca kiTTayaH paramArthato'nantApi sthurajAti bhedApekSayA dvAdaza kalpyante, ekakasya kaSAyasya tisrastisraH / " (jayaSavala pu06 pRSTha 381 Ti.naM.5) "ekke kammi kasAe tiSNi tiNi kiTTIo tti evaM tigatiga" ka. pA. sutta pRSTha 806 sUtra 714 / 3. "ekke kisse saMgahakiTTIe aNaMtAo kiTTIo tti edeNa aghavA aNatAmao jAdA / (ka. pA. sutta pRSTha 806 sUtra 715 / Page #402 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 104] kSapaNAsAca [65 vizeSArtha--vibhAjana dvArA samayabaddhakA jitanA davya cAritramohako milatA hai usameM se AdhA nokaSAyasambandhI hai aura AdhA krodha-mAna-mAyA-lobha ina cAra kaSAya sambandhI hai / isaprakAra pratyeka kaSAyako cAritramohasambandhI ardhadravyakA caturtha bhAga milatA hai arthAt kodhakaSAyakA cAritramohanIya dravya kA AThavAMbhAga tathA mAnakA, mAyAkA aura lobhakA bhI cAritramohanIyadravyakA AThavI-AThavA bhAga hai| nokaSAyasvarUpa cAritramohanIyakA AdhA dravya hai / kSapaka anivRttikaraNakAlake saMkhyAta bahubhAga vyatIta ho jAnepara 13 prakRtiyoM kA antarakaraNa karake phira napusakavedako kSapaNAkA prArambha karatA hai / punaH usakA prArambha karate hue guNa saMkramaNake dvArA napusakavedako puruSaveda meM saMkrAnta karatA hai, kyoMki navama guNasthAnameM antarakaraNa karaneke bAda jo saMkramaNa hotA hai vaha AnupUrvI kramase hotA hai ataH zeSakaSAyoMmeM napusakaveda aura strovedakA saMkramaNa na karake napuMsakavedakA kSapaNa karatA huA napusakavedako dvicaramaphAlIke prApta hone taka jAtA hai, usake bAda antimaphAlIkA puruSavedameM saMkramaNa honepara napusakaveda naSTa ho jAtA hai phira strIvedakA kSapaNa prArambha karake antamUharta pramANa usake kSapaNAkAlasambandho caramasamaya meM strIvedako antimaphAlIkA puruSavedameM saMkramaNa honepara vIvedakA bhI sampUrNadravya puruSaveda meM saMkrAnta ho jAtA hai / punaH isa puruSaveda (jisameM napuMsakaveda aura vIveda, ina donoM vedoMkA dravya saMkrAnta ho cukA hai) ke sAtha zeSa chaha nokaSAya (hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA) kA dravya krodhasaMjvalanameM saMkrAnta ho jAnepara krodhasaMjvalanakA utkRSTa saMcaya hotA hai, kyoMki usasamaya krodhasaMjvalanakA drabya cAritramohanIyake dravyake (+) mATha bhAgoMmeM se pAMcabhAgapramANa ho jAtA hai| isaprakAra | nokaSAyoMkA dravya jo cAritramohanIyake ardhadravyapramANa hai vaha krodhakRSTi meM sammilita hotA hai| krodhako dvitIyasaMgrahakRSTi se prathamasaMgrahakRSTi meM pradezAgra terahaguNA kaise saMbhava hai, isakA spaSTIkaraNa yaha hai ki mohanIyakarmakA sarvapradezarUpa dravya aGkasandRSTiko apekSA 46 kalpita kIjie | isake do bhAgoM meM se asaMkhyAtaveMbhAgase adhika ekabhAga (25) to kaSAyarUpa dravya hai aura asaMkhyAtaveM bhAgase hona zeSa dUsarAbhAga (24) no 1. jayadhavala pu. 6 pRSTha 111-112 / Page #403 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 66 ] kSepaNAsAra [mAthA 1.5 kaMSAMyarUpa dravya hai / aba yahApara kaSAyarUpa dravyako krodhAdi cArakaSAyoMkI 12 saMgrahakRSTiyoM meM vibhAga karatepara krodha prathamasaMgrahakRSTikA dravya (2) aMkapramANa rahatA hai jo ki mohanoyaka maMke sakala (46) dravya kI apekSA kucha adhika 24yo bhAgapramANa hai / prakRta huSTikaraNAlameM nokapAkA sarthadravya bhI saMjvalanakoSameM saMkramita ho jAtA hai jo ki sarva hI dravyakRSTi karanevAleke koSako prathamasaMgrahakRSTirUpase ho pariNata hokara avasthita rahatA hai / isakA kAraNa yaha hai ki vedana kI jAnevAlI prathamasaMgrahakRSTirUpa se ho usake pariNamanakA niyama hai| isaprakAra krodhakI prathamasaMgrahakRSTi ke pradezAgrakA svabhAga (2) isa vokaSAyadravya (24) ke sAtha milakara (2+24=26) krodhako dvitIyasaMgrahakRSTike do aJpramANa dravya kI apekSA terahaguNA (2413=26) siddha ho jAtA hai / ataeva cUrNikArane use tairahaguNA batalAyA hai| isaprakAra upayukta sUtrase sUcita svasthAna-alpa bahutva isaprakAra jAnanA caahie| krodhakI dvitIyasaMgrahakRSTi meM pradezAgna saMkhyAtaguNita haiN| mAnakA svasthAnaalpamahatva isaprakAra hai-mAnako prathamasaMgrahakRSTi meM pradezApra sabase kama hai, dvitIyasaMgrahakRSTi meM vizeSa adhika haiM, tRtIya saMgraha kRSTi meM vizeSaadhika haiM / isIprakAra mAyA aura lobhasambandhI svasthAna-alpabahutva jAnanA cAhie / paDamAdisaMgahAmo pallAsaMkhejja bhAgahINAmo / kohassa tadIyAe bhakaptApANaM tu kiTTIo // 105 // 466 / / artha-saMgrahakRSTikaraNako prathamaM (jaghanya) saMgrahakRSTise lekara Age-Age krodhako dvitIyasaMgrahakRSTitaka dravya hIna hotA gayA hai / prathamasaMgrahakRSTike dravyako palyake asaMkhyAtaveMbhAgase bhAga denepara jo pramANa Ave utanA dravya dvitIyasaMgraha kRSTi kama hai| kRSTikaraNa kI apekSA koSa kI tRtIyakRSTi (udayApekSA krodhakI prathamakRSTi) meM nokaSAyakA dravya mila jAtA hai / 1. ka. pA. sutta 812 / gAthA 66 se 104 taka 6. gAthAoMkI TIkA mAtra ka. pA. sutta aura ghabala pu. 6 ke AdhArase likho gaI hai kyoMki jayadhavala mUla (phalaTanase prakAzita) ke pRSTha 2045 se 2048 ke pRSTha nahIM mila sake / ina gAthAoM sambandhI viSaya una pRSThoMmeM hogA aisA pratIta hotA hai| Page #404 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 105] kSapaNAsAra [67 vizeSArtha-gAthA 105 kA vizeSArtha kaSAya gahur3a gAthA 170 aura jaya dhavalamUlaTIkA ke AdhArase likhA jA rahA hai| ka. pA. gAthA 170 meM udayako apekSA 'prathamAdi' krama rakhA gayA hai ataH yahAM bhI udayakI apekSA ho prathamAdi kA likhA jAvegA / jaise Upara gAthA meM to "krodhako tRtIyakRSTi meM nokaSAyakA dravya milAyA gayA hai" aisA kahA hai, kintu udayApekSA vaha tRtIyakRSTi hI prathamakRSTi hai isIlie ka. pA. gAthA 170 meM "prathamakRSTi meM nokaSAyakA dravya milAyA gayA hai" aisA kahA hai, kyoMki kuSTiracanA to nocese Uparako ora hotI hai arthAt jaghandhaanubhAgase uttarottara anubhAga bar3hate hue kRSTiracanA hotI hai, kintu prathama udaya adhika anubhAgavAlA hotA hai tathA Age uttarottara hona anubhAgakA udaya hotA jAtA hai arthAt udaya Uparase nIceko aura hotA hai| krodhodayako apekSA dvitIyasaMgrahakaSTi ke pradezAgra alpa haiM, usase udayAgata prathamasaMgrahakRSTi meM saMkhyAtaguNe arthAt terahANe pradezAgra haiM, kyoMki isa kRSTi meM nokaSAya kA dravya mila gayA hai / usI dvitIyasaMgrahakRSTise tRtIyasaMgrahakRSTi meM vizeSa adhika dravya hai, kyoMki yaha bAdameM udaya aavego| isa prakAra krodhakaSAyako tInasaMgrahakaSTisambandhI alpabahutva jaannaa| zaMkA-krodhako dvitIyasaMgrahakRSTise udayAgata prathamasaMgrahakRSTi terahaguNI kisa prakAra hai ? samAdhAna-aGkasandRSTimeM mohanoyakarmakA sarvadravya (46) hai / isake do bhAga karanepara asaMkhyAtaveMbhAga adhika ekabhAga kaSAyakA dravya hai jisakI aGkasandRSTi (25) hai aura asaMkhyAtaveMbhAgase hona zeSa dUsarA nokaSAyasambandhI dravya hai, jisakI aMkasaMdRSTi (24) hai / kaSAyabhAgako bAraha saMgrahakRSTiyoM meM vibhAjita karanepara krodha kaSAya ko prathamasaMgrahakRSTimeM kaSAyasambandho dravyakA 12vAM bhAga hai usakI sandRSTi (2) hai / cokaSAyakA sarvadravya bhI krodhako prathamasaMgrahakRSTi meM milatA hai, kyoMki yaha udayAgatakRSTi hai / kaSAyasambandhI pratyekasaMgrahakRSTike dravyase nokaSAyakA dravya 12 guNA hai, kyoMki kaSAya dravya kA 12 saMgrahakaSTiyoM meM vibhAjana honese pratyeka saMgrahakRSTiko 12 veM bhAga dravya milA hai / krodhakaSAyako dvitoyasaMgrahakRSTikA dravya kaSAyasambandhI sakaladravyakA 12 vA bhAga hai jisakI sandaSTi do hai ataH dvitIyasaMgrahakaSTi ke dravya (2) se udayAgata prathamasaMgrahakaSTikA dravya (26) terahaguNA siddha ho jAtA hai / Page #405 -------------------------------------------------------------------------- ________________ da 1 i 1 2 6 : 6 T 8 ]. kSapaNAsAra [ gAthA 105 zaMkA- krodhakaSAyakI dvitIyasaMgrahakRSTi ke dravyase tRtIya saMgrahakRSTikA dravya kitanA adhika hai? samAdhAna -- krodhakaSAyakI dvitIyasaMgrahakRSTi ke dravyako patya. asaMkhyAta vaibhAga se khaNDita kA eka tRtIya prakRSTaka dravya vizeSa adhika hai|' udaya (vedaka ) kI apekSA mAnakaSAyako prathama saMgrahakRSTi athavA kArakakI apekSA mAnakaSAyakI tRtIyasaMgrahakRSTikA dravya stoka hai; usase dvitIyasaMgrahakRSTikA dravya vizeSa adhika hai, kyoMki tIvraanubhAgavAle pradezapiNDa se mandapranubhAgavAlA pradeza piNDa adhika hotA hai / dvitIya saMgrahakRSTi se tRtIya saMgrahakRSTikA dravya vizeSaadhika hai / vizeSa ke lie pratibhAga palyakA asaMkhyAtavAMbhAga hai, yaha pratibhAga svasthAnake lie hai arthAt mAnakaSAyakI tIna saMgrahakRSTiyoM meM paraspara vizeSakA pramANa svasthAnavizeSa hai / isI prakAra mAyA va lobhakaSAya meM bhI svasthAnavizeSa jAnanA cAhie / mAnakaSAyakI tRtIyasaMgrahakRSTi se krodha kaSAyakI dvitIyasaMgrahakRSTikA drazya vizeSa adhika hai| yahAM para vizeSake lie pratibhAga AvalikA asaMkhyAtavAM bhAga hai| kyoMki yahAM parasthAnavizeSa hai kAraNa ki mAna aura krodha donoM bhinna-bhinna kaSAya hai / kroSa kaSAya kI tRtIya saMgrahakRSTikA dravya vizeSa adhika hai; yahAMvizeSakA pratibhAga palyakA asaMkhyAtavAM bhAga hai / mAyAkaSAyakI prathama saMgrahakRSTikA dravya krodhakaSAyakI tRtIyasaMgrahakRSTi se vizeSaadhika hai, yahAM vizeSaadhika ke lie pratibhAga AvalikA asaMkhyAtavAM bhAga hai, kyoMki parasthAna hai / mAyAkI prathama saMgrahakRSTi ke dravyase mAyA kaSAyakI dvitIyasaMgrahakRSTikA dravya vizeSaadhika hai| yahAM vizeSa adhika ke lie pratibhAga palyakA asaMkhyAMtavabhAga hai; kyoMki svasthAna hai / isase mAyAkaSAyakI tRtoya saMgrahakRSTikA dravya vizeSaadhika hai yahAM bho svasthAna hone se vizeSaadhikake lie pratibhAga palyakA asaMkhyAtavAMbhAga hai / mAyAkaSAyakI tRtIya saMgrahakRSTise lobhakaSAyakI prathama saMgrahakRSTikA dravya vizeSaadhika hai, yahAM para parasthAna honese vizeSaadhika ke lie pratibhAga AvalikA asaMkhyAtabAMbhAga hai, kyoMki mAyA va lobhakaSAya bhinna-bhinna kaSAeM haiN| lobhakaSAyako prathamasaMgrahakRSTi se lobhakI hI dvitIyasaMgrahakRSTikA dravya vizeSaadhika hai aura isase tRtIyasaMgrahakRSTikA dravya vizeSaadhika hai| yahAM dvitIya aura tRtIya donoM hI kRSTiyoM meM vizeSaadhika ke lie pratibhAga palyakA asaMkhyAtavAM bhAga hai, kyoMki svasthAna hai / isa 1. "viseso palidobamassa akhejjadibhAga paDibhAgo" (ka. pA. sutta pR0 8 12 sUtra 762 ) Page #406 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 106-107 kSapaNAsAya [e prakAra krodhakaSAyako udayAgata prathamasaMgrahakRSTikA dravya saMspAta gugA arthAt terahaguNA hai, kyoMki isameM nokaSAyakA dravya mila gayA hai|' kisa kaSAyodayase zreNI car3hanevAle ke kitanI saMgrahakRSTiyAM hotI haiM - kohasta ya mANassa ya mAyAlobhodaeNa caDidassa / bArasa Nava cha tigiNa ya saMgaha kiTTI keme hoMti // 106 // 47 // artha-krodha-mAna-mAyA athavA lobhake udayase kSapakaNi car3hanevAle ke krama se 12-6.6 va 3 saMgrahaTiyAM hotI hai| vizeSArtha:-saMjvalanazodhake udayasahita jo jIva zreNI car3hatA hai usake to cAroM kaSAyoMkI bAraha saMgrahakRSTi hotI haiM, kyoMki pratyeka kaSAyakI tIna-tIna saMgrahakASTi hotI haiM / mAnakaSAyake udayasahita zreNI car3hatA hai, usake kRSTikaraNakAlase pahale hI koSakA saMkramaNa karake spardhakarUpase kSaya hotA hai isalie saMjvalanakrodhako saMgrahakaSTi nahIM hotI avazeSa tIna kaSAyoM kI hai saMgrahakRSTi hotI haiM, mAyAkaSAyake udayasahita jo zreNi car3hatA hai usake krodha va mAnakaSAyakA kRSTikaraNakAlase pahale hI saMkramaNa karake spardhakarUpase kSaya hotA hai isalie do kaSAyoMkI chahasaMgrahakaSTi hotI hai tathA lobhakaSAya ke udayasahita jo zreNo car3hatA hai usake krodha-mAna va mAyAkaSAyakA kRSTikaraNakAlase pahale ho spardhakarUpase saMkramaNakarake kSaya hotA hai isalie eka lobhakaSAyakI hI tIna saMgrahakRSTi hotI haiM / yahAM jitanI saMgrahakRSTi hotI haiM unhIM meM kRSTipramAgakA vibhAga paMpAsambhava jAnanA caahie| antarakRSTiyoMkI saMkhyA va unakA krama-- saMgahage ekkakke aMtarakiTTI havadi hu aNktaa| lobhAdi aAMtaguNA kohAdi aAMtaguNahINA // 107 // 46 // artha-eka-eka saMgrahakRSTimaiM anta ra kRSTiyAM ananta haiM tathA una saMgrahaM kRSTiyoMmeM lobhakaSAyase lekara kramaseM anantaguNA bar3hate hue aura krodhakaSAyase lekara RSase --- ghaTatA huA anubhAga jAnanA / 1. jayaSavala mUla pRSTha 2082 se 2006 taka / 2. jayadhavala mUla pRSTha 2071 se 2073 / Page #407 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 7 [ gAthA 108 vizeSArtha - krodha- mAna-mAyA va lobha ina cAroMkaSAyoM meM pratyekakaSAya kI tIna-tIna saMgrahakRSTi hokara sarva (4X3) 12 saMgrahakRSTiyAM hotI haiM tathA inameM se ekaeka saMgrahakRSTiyoM meM avAntara kRSTiyAM abhravyoMse anantaguNI aura siddhoM ke anantabhAgapramANa ananta hotI haiM aura inake antara bhI ananta haiN| eka-eka kRSTisambandhI atrAntarakRSTiyoM ke antara kI saMjJA "kRSTi antara" hai evaM saMgrahakRSTi ke gyAraha antarAloMmeM racI gaI kRSTiyoMkI "saMgrahakRSTiantara" saMjJA hai| inameM se kRSTi antarake guNakArako 'svasthAnaguNakAra' aura saMgrahakRSTi antarake guNakArako "parasthAna guNakAra" saMjJA hai / 100] kSapaNAsAra lobhakaSAyakI prathama saMgrahakRSTimeM anubhAga stoka hai, usase dvitIyasaMgrahakRSTi maiM anantaguNA hai / isaprakAra anantaguNA krama lIye krodhakaSAyakI tRtIyasaMgrahakUSTitaka jAnA cAhie, yaha kathana anulobhakI apekSA hai / vilomakI apekSA koSakaSAyakI tRtIyasaMgrahakRSTimeM anubhAga sabase adhika hai, usase krodhakadhAyakI dvitIya saMgrahakUSTi meM anantaguNAhIna hai / isaprakAra krodhakI tRtIyasaMgrahakRSTise lekara bokI prathama saMgrahakUSTiparyanta anantaguNehIna kramase anubhAga hotA hai / isakA vizeSakayana lAge gAthA 105 meM kiyA jAvegA / uparyukta gAthAke kathanakA spaSTIkaraNa karaneke lie gAthA sUtra kahate haiM 'lobhAdI kohoti ya saTTAMta ramaNaMta guNidakamaM / tato vAdarasaMga kiTTI aMtaramatadikamaM // 108 // 466 // artha -- lobhakaSAyase krodhakaSAyaparyanta svasthAna antara anantaguNA krama lIye tathA usa svasthAna antarase bAdara saMgraha kRSTiantara anantaguNA kramasahita hai / -- 1. "ekke kisse saMgaha kiTTIe aNatAo kiTTIo / tAsi aMtarANi vi aNatANi / tesimaMtarA saNa kiDDI aMtarAi NAma / " sabaha kiTTAe ca saMgakiTTIe ca aMtarANi ekkArasa, tesisa saMgraha kiTTI aMtarAiNAma / (ka. pA. sutta pRSTha 716 sUtra 611) dha0 pu0 6 0 376 | jaya vala mUla pR0 2051 / 2. ka0 pA0 sutta pRSTha 796 se 801 sUtra 614 se 642 taka / dhavala pu0 6 pR0 378 // 3. "tatya satthANaguNagArassa kiTTI aMtaramidi saNNA, paravANaguNagArANaM saMgraha kiTTINaM aMtaraNi ti sA / " arthAt ekasaMgrahakRSTi kI antarakRTiyoM kA jo paraspara guraNakAra hai vaha svasthAnaguNakAra hai / ekasaMgrahakRSTikI antarakRtikA jo guNakAra hai vaha parasthAna guNakAra hai / ( jayadhavala mUla pRSTha 2051 ) Page #408 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 108] kSapaNAsAra vizeSArtha-bAdara saMgrahakaSTi sambandhI eka-ekasaMgrahakaSTi meM antaraSTi siddharAzike anantaveMbhAgamAtra hai tathA una ke antarAla ekakama kRSTipramANa haiM, kyoMki dokRSTiyoM ke bIca meM eka antarAla, tIna kRSTiyoMke bIca meM do antarAla hote haiM / isaprakAra viva. kSitakRSTi pramANa meM antarAla ekakama usa kRSTipramANa hotA hai| yahAM kAraNameM kAryakA upacAra honese antarakI utpattimeM kAraNabhUta guNakAroMko antara kahate haiN| aura inhIM kA nAma kuSTayaM tara hai| aghastanasaMgrahakRSTi aura uparitanasaMgrahakRSTike bIca meM 11 antarAla hote haiM, kyoMki krodhAdi cArakaSAyasambandhI saMgraha kRSTiyAM 12 haiM ataH ekakama (12-1) antaroMkA pramANa hogA, inhIMko saMgrahakRSTaya tara kahate haiM / yahAM ukta kathana kA yaha abhiprAya jAnanA ki jitane antarAla hote haiM utanIbAra antu ra kRSTiyoM kI racanA hotI hai aura unameM svasthAna parasthAna guNakAra hotA hai / vahAM svasthAnaguNakArakA nAma kRSTaya tara ha tathA parasthAna guNakAroM kA nAma saMgrahakRSTacatara hai / ekahI saMgrahakRSTimeM adhastana antarakRSTise uparitana saMgahakaSTi meM jo guNakAra hotA hai vaha to svasthAnaguNakAra tathA adhastana saMgrahakRSTikI antima antarakRSTise anya saMgrahakRSTi sambandhI prathamaantarakRSTi meM jo guNakAra hotA hai use parasthAna guNakAra kahate haiM / isaprakAra saMjJAeM batAkara kRSTya tara aura saMgrahakRSTiyoMkA alpabahutvako spaSTarUpase batAne ke lie aGkasandRSTidvArA kathana karate haiM __ yahAM anantako sandaSTi do aura eka saMgrahakRSTimeM antarakRSTike pramANakI sandRSTi (4) hai / sarvaprathama lobhakaSAyakI prathamasaMgrahakRSTisambandhI jaghanyakRSTiko sthApita karake usameM ananta rUpa guNakArase guNA karane para usakI dvitIyakRSTikA pramANa hotA hai / yahAM usa guNakArako jaghanyakRSTayantara kahate haiM aura usakI sahanAnI (2) hai tathA dvitIya kRSTiko jisa guNakArake dvArA guNA karanese tRtIyakRSTi hotI hai usa guNakArako dvitIyakRSTayantara kahate haiM, yaha jaghanyakRSTayantarase anantaguNA hai aura isakI sahanAnI (4) hai / isIprakAra kramase tRtIyAdi kRSTayanta ra anansaguNe-pravantaguNe hote haiM / jisa guNakArase dvicaramakRSTiko guNA karanese antimakRSTi hotI hai vaha antimaguNakAra dvicaramaguNakArase anantaguNA hai aura usakI sahanAnI (4) hai| prathamasaMgrahakRSTiko antimakRSTiko jisaguNakArase guNA kiyA jAnese dvitIyasaMgrahakRSTikI prathamakRSTi hotI hai vaha guNakAra parasthAna guNakAra hai aura yaha svasthAnaguNakAroMse anantaguNA hai / ataH isako chor3akara dvitIyasaMgrahakRSTikI prathamakRSTiko jisa guNakArase Page #409 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 102] [ gAthA 108 guNA karanepara usakI ( dvitIya saMgraha kRSTikI) dvitIyakuSTi hoto hai vaha prathamaguNakAra uparyukta antimastrasthAnaguNakArase anantaguNA hai isakI aGkasandRSTi (16) hai / isaprakAra bIca-bIca meM parasthAnagugakArako chor3akara eka-ekakUSTike prati guNakArakA pramANa anantaguNA jAnanA / yahAM kRSTiyoMke pramANa meM se ekakama pramANa antarAla haiM unameM 11 parasthAnaguNakAra aura eka jaghanyaguNakAra pAyA jAtA hai / antima prApta saMkhyAkA guNakAra nahIM hotA ( sandRSTi meM 42 = 32768) isaprakAra ina 13ko kRSTiyoM ke pramANa meM se ghaTAnepara avazeSa jitanA pramANa rahA utanIbAra javanya guNakArako ananta se guNA karanepara jo labdha AyA usase krodha kaSAya kI tRtIyasaMgrahakRSTikI dvicaramakUSTiko guNA kareM to kovakaSAyakI tRtIya saMgrahakuSTisambandhI caramakRSTi hotI hai / yahA~ aGka 48 kRSTiyoM meM se 13 ghaTAne se (48 - 13) 35 zeSa rahe bataH 35 bAra anantake pramANa (2) ko paraspara meM guNA karanepara 16 guNA bAdAla ( 16 X bAdAla ) labdha AyA | yahAMse svasthAnaguNakArako chor3akara punaH lauTakara lobhakI prathama saMgrahakRSTikI antima varmaNAko ( kRSTiko ) jisa guNakArase guNA karane se dvitIya saMgraha kRSTikI prathamavargaNA (kRSTi) hotI hai vaha parasthAnaguNakAra pUrvokta bhantimasvasthAna guNakAra se anantaguNA hai aura isako sandRSTi 32 guNA bAdAla ( 32XbAdAla ) hai tathA lobhakaSAyakI dvitIya saMgrahakRSTiko antima kRSTiko jisa guNakArase guNAkarane para lobhakaSAyakI tRtIyasaMgrahakRSTisambandhI prathamakuSTi hotI hai vaha dvitIyaparasthAnaguNakAra uparyukta prathamaparasthAna guNakAra se anantaguNA hai evaM lobhakaSAyakI tRtIyasaMgrahakUSTisambandhI arunfest jisa guNakArase guNA karavepara mAyAkaSAyako prathama saMgrahakRSTi sambandhI prathama antarakRSTi hotI hai vaha tRtIyaparasthAnaguNakAra pUrvokta dvitIyaparasthAna guNakAra se anantaguNA hai / isIprakAra 11 parasthAnaguNakAroMko kramase manantake dvArA guNAkaranepara koSakaSAyakI dvitIya saMgrahakRSTisambandhI antimakuSTiko jisa guNakArase guNA karane se koSakaSAyakI tRtIyasaMgraha kRSTisambandhI prathama kRSTi hotI hai usa guNakAra pramANa labdharAzi prApta hotI hai / kSapaNAsAra kRSTi antaroM evaM saMgraha kRSTiantaroMkA alpabahutva isaprakAra hai - 'lobhakaSAyakI prathama saMgrahakuSTi meM jaghanyakRti andara arthAt jisa guNakArase guNita jaghanyakuSTi apanI dvitIyakuSTikA pramANa prApta karatI hai vaha guNakAra sabase 1. ka0 pA0 sutta pRSTha 766 se prArambha / Page #410 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAza 108] kSapaNAsAra [103 kama hai, isase dvitIyakRSTikA antara anantaguNA hai / isaprakAra ananta ra anantararUpase jAkara antimakRSTianta ra ananta guNA hai / lobhakaSAyakI hI dvitIyasagrahakRSTi meM prathamakRSTi antara anantaguNA hai / isa prakAra anantara-anantararUpase antimaSTi antarataka anantaguNA antara jAnanA caahie| punaH lobhakaSAyakIhI tatIyasaMgrahakaSTi meM prathamakRSTi antara anantaguNA hai| aise anantara-anantararUpase jAkara antimakRSTi antaraH anantaguNA hai| yahAMse Age mAyAphapAyako pravanasaMgrahakRti prathama kRSTi antara anantaguNA hai / isaprakAra anantara anantararUpase mAyAkaSAyakI bhI tInoM saMgrahakRSTiyoMke kRSTi-antara yathAkramase anantaguNita zreNIke dvArA le jAnA cAhie / yahAMse Age mAnakaSAyakI prathamasaMgrahakRSTi meM prathamakRSTi antara ananta guNA hai / isaprakAra mAnakaSAyakI bhI tInoM saMgrahakRSTiyoMke kRSTimAtara yathAkramase. anantaguNita zreNIke dvArA le jAnA cAhie / yahA~se Age krodhakaSAyakI prathamasaMgrahakRSTi meM prathamakRSTi-antara anantaguNA hai / isaprakAra krodhakaSAyakI bhI tInoM sagrahakRSTiyoMke antara yathAkramase antima-astaraparyanta anantaguNita zreNIke dvArA le jAnA cAhie / usase arthAt svasthAnaguNakAroMke antimaguNakArase lobhakaSAyakI prathamasaMgrahakRSTi kA antara anantaguNA hai / isase dvitIya saMgrahakRSTi-antara anansa guNA hai aura isase tRtoyasaMgrahakRSTi antara anantaguNA hai / lobha va mAyAkaSAyasambandhI antara anantaguNA hai / mAyAkaSAyakA prathamasaMgrahakRSTi-antara anantaguNA hai, isase dvitIyasagrahakRSTiantara anantaguNA hai, isase tRtIyasaMgrahakRSTi-antara anantaguNA hai / mAyAkaSAyase mAnakaSAyakA. antara anantaguNA hai |maankssaaykaa prathamasaMgrahakaSTi-antara anantaguNA hai, isase dvitIyasaMgrahakRSTi-antara anantaguNA hai, isase tRtIyasaMgrahakRSTi-antara ananta guNA hai / mAnakaSAya aura krodhakaSAyakA antara anantaguNA hai / krodhakaSAyakA prathamasaMgrahakaSTiantara anantaguNA hai, isase dvitoyasaMgrahakaSTi-antara anantaguNA hai aura isase tRtIyasaMgrahakaSTi-antara anantaguNA hai / krodhakaSAyako antimaSTise lobhakaSAyake apUrvaspaghaMkoMkI AdivargaNAkA antara anantaguNA hai|' 1. ka. pA. sutta pR.801taka / Page #411 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 104 ] kSapaNAsAya [ gAthA 108 guNakArasambandhI sandRSTi isaprakAra hai nAma lobha mAyA mAna krodha tRtoyasaMgrahakRSTimeM 512 / 65 8465 = 2048 42 = 16 256 | 65 = 2 | 65 = 1024 42 = 8 65 = 1 ! 65 = 512 42 = 4 svasthAna guNakAra / 125 parasthAnaguNakAra 42=64 | 42512 42 = 4066 | 42=32768 dvitIyasaMgrahakRSTameM 64 / 32768 | 65 = 256 ] 42 = 65 = 128 svasthAnaguNakAra | 16 / 8192 65 = 64 | 65 == 32768 parasthAnaguNakAra [42=32 42-256 422048 | 42=16384 prathamasaMgrahakRSTa meM svasthAnaguNakAra 4066 2048 1024 65 = 32 / 65=16384 65%= 8162 | 65 - 8 |65= 4066 apUrvaspardhaka vargaNA guNa parasthAna parasthAnaguNakAra 142-128 / 42= 1024 | 428-819242-65 - | noTa-uparyukta santuSTi meM pANaTThIko sahanAnI 65-- aura bAdAlako sahadhAnI 42= hai tathA inake Age jo aMka haiM utane kA inameM muNakAra jAnanA / aMkasandRSTike dvArA 11 parasthAna guNakAroMko 10 bAra duguNA karanepara 32768 guNA bAdAla pramANa hotA hai aura isase usa guNakArakA pramANa anantaguNA jAnanA jisa guNakArake dvArA krodhakaSAyako tRtIyasaMgrahakRSTiko antimasaMgrahakaSTi ko guNA karanese lobhakaSAyake apUrvaspardhakakI prathamavargaNAke anubhAgasambandhI avibhAgapraticchedoMkA pramANa hotA hai / usa guNakArako sandRSTi 65= 42 (paNNaTThIx bAdAla) hai| isaprakAra guNakAroM kA pramANa kahA, usakA spaSTIkaraNa karate haiM- aMkasaMdRSTi meM jaise lobhakaSAyakI prathamasaMgrahakRSTisambandhI jaghanyakRSTi meM jo anubhAga pAyA jAtA hai, usase duguNA dvitIyakRSTi meM tathA usase cAraguNA tRtIyakRSTimeM, usase AThaguNA antimakRSTi meM pAyA jAtA hai / isase 32 guNita bAdAla guNA (32 x bAdAla) lobhakaSAyakI Page #412 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ! gAthA 106-110 kSaparaNAsAra [ 105 dvitIyasaMgrahakuSTasambandhI prathama kRSTi meM anubhAga hai | yahAMse pahale abhyaprakAra guNakAra thA ataH vahAM paryanta prathama saMgrahakRSTikI hI kRSTiyAM haiN| yahAM anyaprakAra guNakAra huA isalie yahAMse Age dvitIya saMgraha kRSTi vahIM isIprakAra antaparyansa vidhAna jAnanA / isIprakAra (aMkasaMdRSTi kathana ke samAna ) yathArtha kathana ( artha saMdRSTirUpa kathana ) bhI jAnanA, kintu ( 2 ) ke sthAnapara ananta aura saMgraha kRSTiyoM meM jo cAra antarakRSTiyo kahI usake sthAnapara ananta anantarakRSTiyAM jAnanA / isaprakAra anubhAga avibhAgapraticchedoM kI apekSA kRSTiyoMkA kathana kiyA / jeTuki hissa / teNa bhAgeNa // 106 // 500 // 'lohassa avara kiTTigadavyAdo ko davvotti ya hIrAkamaM dedi lohassa avara kiTTigadanvAdo kodhajeTa kiTTissa / davvaM tu hodi hoNaM asaMkhabhAgeNa joge / 110 / jummaM // 5.01 / / artha - lobhakaSAyakI jaghanyakRSTi se lekara krodhakaSAyakI utkRSTa kRSTiparyanta dravya ananta bhAgahIna kramase diyA jAtA hai tathA lobhakaSAyakI jaghanyakRSTi ke dravya se krodha kaSAyakI utkRSTa kRSTikA dravya anantaveM bhAgahIna hai / vizeSArtha - prathamasamayavartI kRSTikAraka pUrva-apUrvaspardhakoM se asaMkhyAtaveM bhAga pradezAgrakA vyapakarSaNakarake punaH samasta apakarSita dravya ke prasaMkhyAta vaibhAga dravyako kRSTiyoMmeM vikSipta karatA hai / isaprakAra nikSiptamAna lobhakaSAyakI jaghanyakRSTimeM bahuta pradezAgrako detA hai / dvitIyaSTi meM ekavagaMNA vizeSa ( caya) se hona dravya detA hai tathA isase Age-AgekI uparitana kUSTiyoM meM yathAkrama se anantayAM bhAgavizeSa ( caya) se hIna dravya koSakaSAyakI utkRSTa kRSTiparyanta detA hai / isa vidhAnase antaropanidhAkI apekSA ekaekavargaNA vizeSase hIna dravya uparima sarva kRSTiyoM meM sarvotkRSTa arthAt koSakaSAyakI carama kRSTiparyanta detA hai, kintu saMgrahakRSTiyoMkI antarAlavartI kRSTiyoM ko ullaMgha jAtA hai, kyoMki isa adhvAnameM eka antarase dUsare antara meM 'anantaveMbhAga se hona' anya koI 1. ka. pA. sutta pRSTha 80 1 sUtra 643 se 647 taka // 2. "hINaM asaMkhabhAgee" ityasya sthAne "hIraNamAMta bhAgeNa" iti pATho (ka0 pA0 sutta pRSTha 80 1 sUtra 648 ) / Page #413 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 106] [gAyA 111-112 paryAya asambhava hai / paramparopani bAkI apekSA lobhakaSAyakI jaghanyakRSTise koSakaSAyakI utkRSTasambandhI pradezAgra anantabhAgale vizeSahIna haiM, kyoMki kRSTimadhvAna ekapradezaguNahAnisthAnAntara ke anantabhAgapramANa hai aura ekakama kRSTimadhvAnapramANa vargaNAvizeSa se hI samasta dravya hai' / kSapaNAsAra paDilamayamasaMkhaguNaM kameNa ukkahidUgA davvaM khu / saMgapAse kiTTI karedI hu // 111 / / 502 / / heTTA saMbhAgaM phAse vitthArado asaMkhaguNaM / majjhimakhaMDaM ubhayaM davilele have phAse // 112 // jummaM // 503 // artha --- prathamasamaya se dvitIyAdi samayoM meM asaMkhyAtaguNe kramayukta dravyako apakarSaNa dvArA saMgrahakRSTake nIce athavA pArzva meM apUrvakRSTiko karatA hai / saMgrahakRSTi ke nIce kI huI kRSTiyoM kA pramANa to sarvakRSTiyoM ke pramANa ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra hai tathA pArzva meM kI huI kRSTiyoMkA pramANa nIce kI huI kRSTiyoMke pramANase asaMkhyAtaguNA hai / yahAM pArzva meM kI huI kRSTiyoM meM madhyamakhaNDa aura ubhayadravya vizeSa pAye jAte haiM / vizeSArtha - kuSTikaraNakAlameM pratisamaya anantaguNI vizuddhi bar3hate rahane se asaMkhyAtaguNaM asaMkhyAtaguNe dravyakA apakarSaNakarake saMgrahakRSTiyoMke nIce prapUrvakRSTiyoMko karatA hai aura pUrvakRSTiyoMmeM dravya detA hai arthAt pArzvabhAga meM kRSTiyoM ko karatA hai / pUrva - apUrvaspardhakoMse jitanA dravya prathamasamaya meM apakarSaNa kiyA thA usase asaMkhyAtaguNe dravyako dvitIyasamaya meM apakarSaNakarake prathama samaya meM kI gaI kRSTiyoMke asaMkhyAtaguNe dravyako apakarSaNakarake prathama samaya meM kI gaI kRSTiyoMke nIce anya apUrvakRSTiyoM kI racanA karatA hai jo prathamasamaya meM nirvartita kRSTiyoM ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra hai / prathamasamayamai nirvartita kRSTiyoM meM tatprAyogya palyake asakhyAtaveM bhAgakA bhAga denepara jo labdha prApta ho jatano apUrvakRSTiyAM dvitodhasamaya meM hoto haiM / dvitIyasamaya meM jitanA dravya apakaSita kiyA gayA hai usake asaMkhyAta vaibhAga dravyako zrAgama ke avizeSarUpase pUrva kRSTiyoM maiM tathA pUrva apUrvaspardhakoM meM detA hai / isaprakAra eka-eka saMgrahakRSTi ke nIce apUrvakRSTiyoMko karatA hai / saMjvalanakoSa ke pUrva apUrvaspardhakoMse pradezAgrako apakarSita karake koSako * 1. aghavadala mUla pRSTha 2057 / Page #414 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 113-114] [107 tIna saMgrahakRSTiyoMke nIce pUrva kRSTiyoMke asaMkhyAtaveMbhAgamAtra apUrvakRSTiyAM hitIyasamayameM racI jAtI haiN| isIprakAra saMjvalanamAna-mAyA va lobhakaSAyake apane-apane spardhakoM se pradezAgra apakarSita karake apanI-apanI saMgrahakRSTiyoM ke nIce prathamasamayameM racI gaI kRSTiyoMke asaMkhyAta bhAgapramANa apUrva kRSTiyoMko dvitIyasamayameM racatA hai / isaprakAra 12 kRSTiyoMke nIce dvitIyasamaya meM apUrvakRSTiyoMkI racanA kI jAtI hai| pAlameM kI huI kRSTiyoM kA pramANa apUrvakRSTiyoMse asaMkhyAtaguNA hai / yahAM pArzvakRSTiyoM meM madhyamakhaNDa aura ubhayadravya vizeSa hai| madhyamakhaNDa aura ubhaya dravyake sambandhameM labdhisAra. gAthA 286-87 dekhanA caahie| 'puvAdimhi apuvA puvAdi apuvvapaDhamage sese / dijjadi asaMkhabhAgeNU NaM ahiyaM aNaMtabhAgaNaM // 113 // 504|| vArekkAramaNaMtaM puvAdi apuvamAdi sesaM tu / tevIsa UMTa kUDA dijje disse aNaMtabhAgaNaM // 114 // 505 // artha- apUrvakRSTi kI antimakRSTi se pahale jo purAtanakRSTi hai usakI prathamakRSTi meM to asaMkhyAtaveM bhAga ghaTatA dravya detA hai tathA pUrvakRSTiko antimakRSTise dvitIya sagrahakRSTike nIce apUrvakRSTikI prathama kRSTimeM asaMkhyAtayAMbhAgamAtra adhika dravya detA hai| evaM avaziSTa sarvakRSTiyoMmeM pUrvakRSTise uttarakRSTi meM amantavAMbhAgamAtra ghaTate hue dravya detA hai / yahAM purAtana (prathama) kRSTiyo 12 aura apUrvaprathamakRSTi 11 tathA avazeSa kRSTiyAM ananta jAnanI / dRzyamAnameM lobhakaSAyakI prathamasaMgrahakRSTikI navIna (apUrva) jaghanyakRSTise lekara krodhakaSAyakI tRtIyasaMgrahakaSTi sambandhI purAtana (pUrva) antimakRSTiparyanta anantabhAgamAtra ghaTate hue kramase dravya jAnanA cAhie / vizeSArthaH-lobhakaSAyako prathamasaMgrahakRSTike nIce dvitIyasamaya meM nivartamAna lobhako apUrvakRSTisambandhI jaghanyakRSTi meM anya uparimakRSTiyoMkI apekSA bahuta pradezAgra diyA jAtA hai anyathA kRSTigata pradezoM meM pUrvAnupUrvI eka gopuccha vizeSako avasthita anuvRtti sambhava nahIM hai / dvitIyakRSTi meM vizeSahIna arthAt ananta-bhAgahIna pradezAgra diye jAte haiM / yahAM anantoMbhAgakA pramANa ekavargaNA-vizeSake pramANa ke barAbara hai ataH 1. ka. pA0 susta pRSTha 801 se 803 taka sUtra 653 se 672 taka / 30 pu0 6 pRSTha 380 / Page #415 -------------------------------------------------------------------------- ________________ '108 ] kSapaNAsAra [gAthA 114 prathamakRSTi meM diye jAne vAle pradezAnoMse dvitIyakRSTi meM nisicyamANa pradezAgra ekavargaNAvizeSa hona hote haiM / isaprakAra tadananta ra pratikRSTi anantaubhAgahIna arthAt ekavargaNAvizeSahona dravya tabataka diyA jAtA hai jabataka prathama saMgrahakRSTi ke nIce dvitIyasamayameM nirgata mAna apUrvakRSTiyoM ko antimakRSTi prApta hotI hai / usase asaMkhyAloM bhAgarUpa vizeSahona dravya prathama samaya meM nitita lobhakaSAya ko prathama saMgrahakaSTiko antaraSTiyoM meM se jaghanya kRSTimeM diyA jAtA hai| prathamasamayameM kRSTiyoM meM diye gaye pradezapiNDakI apekSA dvitoyasamaya meM samastakRSTiyoM meM nisiMcyamANa sakalapradezapiNDa asaMkhyAtaguNA hotA hai, kyoMki anantaguNo vizuddhi ke dvArA isakA apakarSaNa huA hai / isalie prazamasamayako jaghanyakRSTi meM pUrva bhavasthita pradezapunako apekSA dvitIyasamayameM nirtimAna apUrva caramakRSTi meM niHsikta pradezAgra asaMkhyAtaguNe adhika hote haiM / ataH asaMkhyAtaveMbhAgahIna dravya dene se apUrva caramakRSTike pradezapuJjako apekSA pUrva jaghanyakRSTi meM dRzyamAna (pUrva aura ni:siMcita) dravya ekagopucchavizeSase hIna ho jAtA hai / anya saMdhivizaMpoM meM jahAM-jahAM asaMkhyAtaveMbhAgahIna dravya denekA kathana ho vahAM bhI isIprakAra jAnanA caahie| prathamasaMgrahakRSTimeM anantabhAgase hona pradezAgra diyA jAtA hai usake Age prathama samayameM nirvartita lobhakaSAyako prathamasaMgrahakRSTiko anta ra kRSTiyoM meM ananta ra anantararUpase prathamasaMgrahakaSTiko antima antarASTiparyanta anantabhAgahIna pradezAgra diyA jAtA hai| prathamasamayameM ho nirvatita lobhakI dvitoyasaMgrahakRSTike nIce dvitIya samaya meM racI gaI apUrvakRSTiyoMkI paMkti hai / una dvitIyasamayameM nirtita apUrva kRSTiyoMkI jaghanya kRSTimeM dIyamAna pradezAgra (prathamasaMgraha kRSTiko caramakRSTimeM ni:sikta pradezAnako apekSA) asaMkhyAtaveMbhAgase vizeSa adhika haiM / isaprakAra dravya denese pUrvaprathamasaMgrahakRSTi kI caramakRSTiko apekSA isa apUrva dvitIyasaMgrahakaSTiko jaghanyakRSTi meM pradezapuJja ekavargaNA (gopuccha) vizeSase hIna hote haiN| Age jahAM-jahAM bhI pUrvacaramakRSTi se apUrvajaghanya. kRSTi meM asaMkhyAtaveMbhAgaadhika dravya dene kA kathana ho vahAM isIprakAra jAnanA cAhie / usake Age dvitIyasaMgrahakRSTike nIce nivartamAna apUrvakRSTiyoMkI antimakRSTiparyanta anantabhAgahIta pradezAgna diyA jAtA hai / usase prayamasamayameM nirvatita pUrvadvitIya saMgraha kRSTiyoMkI jaghanyakRSTi meM asaMkhyAtaveMbhAgapramANa vizeSahIna pradezAgra diyA jAtA hai| isase Age dvitIya pUrvakRSTiko antimakRSTi taka anantaveMbhAgase vizeSahIna pradezAya diyA jAtA hai / tatpazcAt dvitIyasaMgrahakRSTi meM jaisI vidhi batalAI gaI hai vaisI hI vidhi Page #416 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 114 ] [ 106 tRtIyasaMgrahakRSTimeM bhI jAnanI caahie| jisaprakAra dvitIyasaMgrahakRSTikI Adi apUrvakRSTiyoMkI jaghanyakRSTi meM ekabAra asaMkhyAtaveM bhAgase vizeSaadhika pradezAgrakA vinyAsa hokara pazcAt apUrvaSTike antaparyanta anantaveM bhAgahIna pradezAgra diye jAte haiM / apUrvakRSTiyoMko ulaMghakara pUrva kRSTiyoMkI AdikRSTimeM asaMkhyAtaveM bhAgahIna dravya diyA jAkara anantarakRSTiyoM meM ananta veM bhAgahIna pradezAna diye jAte haiM aisA prarupaNa kiyA gayA hai usIprakAra lobhakI tRtIyasaMgrahakRSTike noce antarakRSTiyoM meM bhI hovAdhika pradezApra denekA kathana karanA caahie| kSapaNAsAya tadanantara lobhakaSAyako antimakRSTise mAyAkaSAyakI prathamasaMgrahakRSTi ke nIce dvitIya samaya meM nirvartamAna apUrvakRSTiyoM meM jo jaghanyakRSTi hai usameM asaMkhyAtaveM bhAga vizeSaadhika pradezAna diyA jAtA hai| isaprakAra uparyukta kramase jahAM-jahAM pUrva kRSTiyoM kI antimakRSTise apUrva kRSTiyoM kI jaghanyakRSTi kahI gaI hai vahAM-vahAM asaMkhyAtaveM bhAga se vizeSaadhika pradezAna diyA jAtA hai aura jahAM-jahAM apUrvakRSTiyoMko antimakRSTi se pUrvakRSTiyoMkI jaghanyakRSTi kaho gaI hai vahAM-vahAM asaMkhyAtaveMbhAgase hIna pradezAgra diyA jAtA hai / isa krama se dvitIyasamaya meM nikSipyamANa pradezAgrakA bAraha kuSTi sthAnoM meM zrasaMkhyAtaveM bhAgase hIna doyamAna pradezAnakA avasthAna hai, kyoMki bAraha pUrNa saMgrahakRSTiyoMke nIce apUrva kRSTiyoMkI racanA huI hai isalie bAraha apUrNakRSTiyoM kI caramakRSTi se bAraha pUrvasaMgrahakRSTiyoMkI jaghanyakRSTiyoM meM asaMkhyAtaveM bhAgase hIna pradezA diye jAte haiM, kintu asaMkhyAtaveMbhAga se adhika pradezAgra diyA jAtA hai, kyoMki lobhakI prathamapUrvasaMgrahakRSTi ke nIce racanA huI hai una apUrva kRSTiyoMkI jaghanyakRSTisthAna meM antimakRSTisambandhI saMvikA abhAva honese apUrva kRSTiyoMkI pUrva saMgraha kuSTiyoM kI antima kRSTisambandhI sandhi 11 sthAnoMmeM hotI hai / zeSakUSTisthAnoM meM dIyamAna pradezAprakA anantabhAgase hIna avasthAna hai / isaprakAra dvitIyasamaya meMdIyamAna pradeza kI yaha uSTrakUTazreNi hai arthAt ( jisaprakAra UMTakI poTha pichalebhAga meM pahale UMcI hotI hai punaH madhya meM nIcI hotI hai aura phira Age nIcI-UMcI hotI hai, usIprakAra yahAM pradezAna bhI Adi meM bahuta hokara phira stoka raha jAtA hai punaH sandhivizeSoM meM adhika aura hona hotA jAtA hai isIkAraNa yahAMpara honevAlI pradezazreNIko racanAko uSTrakUzreNI kahA hai ) / dvitIyasamaya meM jo pradezAna dikhatA hai jo gyAraha kRSTisthAnoM meM apUrva kRSTiyoM kI javamyakUSTi aura pUrva saMgrahakRSTi kI Page #417 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 11.] [ gAthA 115.117 vaha jaghanyakRSTimeM bahuta hai aura zeSa sarvakRSTiyoM meM anAtaropanidhAse anantabhAgahIna hai| jisaprakAra dvitIyasamaya meM kRSTiyoMmeM doyamAna pradezAgrakI prarupaNA kI hai usIprakAra sampUrNakRSTikaraNakAlameM dIyamAna pradezAgrake 23 uSTrakUToMkI prarupaNA karanA cAhie, kintu dRzyamAna pradezAgra sarvakAlameM anantabhAgahIna jAnanA cAhie / jo pradezAgna sAmastyarUpase prathamasamayameM kRSTiyoM meM diyA jAtA hai vaha sabase alpa hai, usase dvitoyasamayameM kRSTiyoMmeM diyA jAnevAlA pradezAgna asaMkhyAtaguNA hai, isase tRtIya samaya meM kRSTiyoM meM diyA jAne vAlA pradezAgra asaMkhyAta guNA hai| vizRddhi meM pratisamaya ananta guNIvRddhi hone ke kAraNa sarvakRSTikaraNakAla meM uttarottara asakhyAtaguNA asaMkhyAtaguNA pradezAgna apakarSaNakarake kRSTiyoMmeM nikSipta kiyA jAtA hai / kiTTIkaraNaddhAe carime aNtiimuhttsujjutto| cattAri hoti mAsA saMjalaNANaM tu ThidighaMdho // 115 // 506 / / sesANaM vassANaM saMkhejasahassagANi ThidibaMdho / mohassa ya ThidisaMtaM aDavassaMtomuhuttahiyaM / / 116 // 507 // ghAditiyANaM saMkhaM vassasahassANi hodi ThidisaMtaM / vassANamasaMkhejjasahassAriNa aghAditieNaM tu||117|| ku.508|| artha- antarmuhUrtapramANa kRSTikaraNakAlake antimasamayameM anta muhUrta adhika cAramAsapramANa saMjvalanacatuSkakA sthitibandha hai / yaha sthitibandha apUrvaspardhakakaraNakAlake caramasamaya AThavarSapramANa thA so eka eka sthitibandhApasaraNameM antamuhartapramANa ghaTakara itanA avazeSa rahatA hai / zeSa kokA sthitibandha saMkhyAtahajAravarSamAtra hai, pUrva meM bhI saMkhyAtahajAravarSamAtra hI thA so saMkhyAtaguNahIna kramarUpa saMkhyAtahajAra sthitibandhApasaraNa ho jAnepara bhI AlApase itanA hI kahA hai tathA mohanIyakarmakA sthitisattva pahale saMkhyAtahajAravarSapramANa thA so ghaTakarake yahAM antamuharta adhika ATha 1. jayadhavala mUla pRSTha 2056 se 2.64 taka / 2. ina gAthAghoMse sambandhita viSaya ka. pA0 sutta pRSTha 803-4 sutra 673 se 677 taka AyA hai| dhavala pu0 6 1 380 | jayadhavala mUla paSTha 2064 / Page #418 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 118-116 ] [111 varSamAtra raha gyaa| tIna ghAtiyA (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya) koMkA sthitisattva saMkhyAtahajAravarSapramANa hai, kyoMki jisaprakAra mohanIyakarmake sthitisattvakA vizeSa ghAta hotA hai vaisA vizeSaghAta zeSa tIna ghAtiyAkarmokA nahIM pAyA jAtA hai| tInaaghAtiyAkarmoM kA sattva yadyapi asaMkhyAtaguNahAniyoM dvArA apavartanadhAta hotA haiM tathApi unakA sthitisattva yahAM asaMkhyAtahajAravarSapramANa hI hai / paDipadamaNaMtaguNidA kiTTIno phaDDayA visesahiyo / kiTTINa phaDayAraNaM lakvaNamaNubhAgamAseja // 118 / 506 / / artha-yahAM sarvaSTiyAM to pratipada anantaguNA anubhAga lIye haiM arthAt prathamakRSTi ke anubhAgase dvitIyakRSTikA anubhAga ananta guNA hai / usase tRtIyakRSTikA anubhAga anantaguNA hai / isaprakAra caramakRSTi paryanta kramase anantaguNA anubhAga pAyA jAtA hai tathA jo spardhaka haiM ve pratipada vizeSa adhika anubhAga loe hai / arthAt spardhakoMko prathamavargaNAse dvitIya vargaNAmeM aura dvitoyavargaNAse tRtIyavargaNA meM, isaprakAra pranantavargaNA paryanta kramase vizeSamadhika anubhAga pAyA jAtA hai / isaprakAra anubhAgakA Azrayakarake kRSTi aura spardhakoMkA lakSaNa kahA / dravyako apekSA to caya ghaTatA krama kRSTi aura spardhaka ina donoMmeM ho hai, kintu anubhAga kramako apekSA kRSTi aura spardhakakA lakSaNa pRthak pRthak hai / 'puvApuvaphaDDayamaNuhavadi hu kiTTikArao NiyamA / tassaddhA NihAyadi paDhamadvidi AvalIsese // 116 // 510 // artha-kRSTi karanevAlA kRSTikaraNakAla meM pUrva-apUrvaspardhakoMke udayako niyamase anubhavatA hai / jaise apUrvaspadhaMkoMko karate hue pUrvaspardhakake sAtha apUrvaspardhakakA anubhava karatA hai vaise kRSTi karate hue kRSTiko nahIM bhogatA hai / isaprakAra saMjvalanakoca. kI prathamasthiti meM ucchiSTAvalipramANa kAla zeSa rahanepara kRSTikaraNakAlakI niSThApanA (samApti) karatA hai / yaha kathana utpAdAnuccheda kI apekSAse hai| // iti kRSTikaraNAdhikAraH // 1. ka. pA0 sutta pRSTha 804 sUtra 678 / gha0 pu0 6 pRSTha 322 / jayadhavala mUla puSTha 2065 / Page #419 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "pratha kRSTivedanAdhikAra" 'se kAle kiTTImo aNuhadi hu cArimAsamaDavassaM / baMdho saMtaM mohe puvAlAvaM tu sesANaM // 120 // 511 // artha-kRSTikaraNakAlake anantarasamayameM apane kRSTi vedaka kAla meM kRSTiyoM ke udayakA anubhava karatA hai / dvitIyasthitike nidhekoM meM rahatI huI kRSTiyoMko apakarSaNakarake prathamasthiti meM ukSyAvalike niSekoMmeM prAsa kara ke bhogatA hai aura usa bhoganekA nAma hI vedanA hai / usasamaya prathamasthiti AvalimAtra zeSa raha jAtI hai, kintu AbalikA prayamaniSeka stuvikasaMkramaNa dvArA kRSTirUpase udaya meM AtA hai / usakAla (udayakAla) ke prathamasamaya cArasaMjvalanarUpa mohanIyakarmakA sthitibandha antarmuhUrta adhika cAramAsako ghaTakara cAramAsa ho jAtA hai aura sthitisattva AThavarSamAtra hai| yaha sthitisattva pahale antarmuhUrta adhika AThavarSa thA so antamuhUrta kamakarake itanA raha gyaa| avazeSa kaukA bhI sthitibandha aura sthitisattva yadyapi kama huA hai tathApi pAlApadvArA pUrvoktaprakAra tInaghAtiyAkarmoM kA sthitibandha va sthitisattva saMkhyAtahajAra. varSa evaM vedanIya, nAma va gotrakakA sthitibandha saMkhyAtahajAravarSa aura sthitisattva asaMkhyAtahajAravarSa jisaprakAra kRSTikaraNakAlake antimasamayameM kahA thA vaise hI yahAM bhI jaannaa| 'tAhe kohucchi8 savvaM ghAdI hu desaghAdI hu| dosamaUNaduAvaliNavaka te phalayagadAbho // 121 // 512 // artha-saMjvalana krodhakA jo anubhAgasattva udayAvalike bhItara ucchiSTAvalirUpase avaziSTa avasthita hai vaha satva sarvaghAti hai aura saMjvalanacatuSkake jo dosamaya 1. ka. pA. susa pRSTha 804 sUtra 676 se 685 / 50 pu0 6 pRSTha 383 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 804 sUtra 686-687 / dhavala pu0 6 pRSTha 383 / Page #420 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 122 kSapapAsA [113 kara doAvali pramANa na bakasamayaprabaddha haiM ve dezadhAti hai tathA unakA vaha anubhAgasattva spardhakasvarUpa hai| vizeSArtha-roghaSa SAyakI ucchiSTAlikA anubhAgasattya to sarvadhAtI hai, kyoMki eka samayakama AvalipramANa Rodhake niSeka udayAvaliko prApta hue haiN| inameM pUrvaanubhAgasattva latA va kSArake samAna zaktibAlA hai so isI zaktikI apekSA yahA~ sarvaghAtI kahA hai / zaulAdi kI samAnatAkI apekSA sarvaghAtI nahIM kahA gayA hai so ye niSeka udayakAla meM kRSTirUpa pariNamana karake vartamAnasamayame udaya prAne yogya niSekoMmeM udaya rUpahokara nirjarAko prApta hote haiN| yahAM Abali meM ekasamayakama kahA hai vaha isalie kahA hai ki ucchiSTAlikA prathamaniSeka vartamAnasamaya meM kRSTirUpa pariNamana karane se paramukharUpa hokara udaya meM AtA hai / sajvalana catuSka,ke dosamayakama do prAvalimAtra avaziSTa navakasama yaprabaddha meM deza ghAti zakti se yukta anubhAga hai, kyoMki kaSTikaraNakAlameM spardhakarUpa zaktise yukta jo anubhAga baghatA hai vaha dosamayakama doAvalikAlameM kRSTirUpa pariNamanakarake sattAse nAzako prApta hogaa| yahAM avaziSTa rahe nabakabandha aura krodhakaSAyakI ucchiSTAvalipramANa niSekoMkA svarUpa to isaprakAra jAnanA ki kRSTikaraNakAlaka caramasamayameM ho ye sarvaniSeka kRSTirUpa pariNamana karate haiN| lohAdo kohAdo kArau vedau have kiTTI / AdimasaMgaha kiTTI veda yadi Na vidIya tidiyaM ca // 122 // 513 // artha--kRSTikAraka to lobhase lekara kramavAle haiM aura kRSTivedana kroSase lekara kramavAle haiN| yahAM pahale krodhakI prathamasaMgrahakRSTi kA hI anubhava karatA hai dvitIyatRtIyasaMgrahavRSTi kA anubhava nahIM karatA hai / vizeSArtha-kRSTikaraNameM to sarvaprathama lobhako phira mAyAkI pazcAt mAnakI aura bAdameM krodhakI, isakramase kRSTiyAM kahIM thIM, kintu yahAM kRSTibedanakAla meM pahale krodhako phira mAnakI pazcAt mAyAko aura bAdameM lobhakI kRSTiyoM kA anubhava hotA hai / kRSTikaraNameM jisako tRtIyasaMgrahakRSTi kahI hai usako kaSTivedana ke samaya prathamakRSTi aura jisako kRSTikaraNameM prathamakRSTi kahI hai usako kRSTivedanameM tRtIyaSTi 1. jayadhavala mUla pRSTha 2066 / Page #421 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [gAthA 12 // jAnanA / yadi isaprakAra nahIM hogA to pahale stoka zaktivAlo kRSTiyoMkA anubhava hokara pazcAt adhika zaktivAlI kRSTiyoMkA anubhava hogA so hotA nahIM, kyoMki prati. samaya ananta guNe ghaTate hae anubhAgakA anubhada hotA hai / jarie saMgrahakRSTiyoM meM kRSTikArakase kRSTivedakakA ulaTA krama jAnanA, kintu antarakRSTiyoM meM pUrvokta krama hI hai / 'kiTTIvedagapaDhame kohassa ya paDhamasaMgahAdo du / kohasta ya paDhamaThidI patto uvvaTTago mohe / / 123 // 514 // artha--kRSTivedakakAlake prathamasamayameM krodhakI prathamasaMgrahakRSTise krodhako prathama sthiti prAsa karatA hai tathA mohanIyakarma kA apavartanapAta karatA hai| ... vizeSArtha-kRSTikaraNakAlake dharamasamayaparyanta to jahAM kaSTiyoM ke dRzyamAna pradezoM kA samUha cayarUpa ghaTate hue kramasahita gopucchAkArarUpase apane sthAna meM rahatA hai aura spaghaMkoMke pradezoMkA samUha eka gopucchAkAra rUpase apane sthAnameM rahatA hai vahAM kRSTiyoMke dravyase spardhakoMkA dravya asaMkhyAtaguNA hai ataH kRSTi aura spardhakoMkA eka gopucchAkAra nahIM hai, kintu kRSTikaraNakAlakI samAptike anantara sabhI dravya kRSTirUpa pariNamanakara eka gopucchAkArarUpa rahatA hai, taba saMjvalana ke sarvadravyako AThakA bhAga dekara usameM se eka-eka bhAgapramANa dravya lobha, mAyA aura mAnakA tathA pAMcabhAgapramANa dravya krodhakA jaantaa| yadi. 12 saMgrahakRSTiyoMmeM vibhAga kiyA jAve to saMjvalanake sarvadravyako 24kA bhAga denese vahA~ anya saMgrahakRSTiyoMkA eka-eka bhAgapramANa aura krodhakI prathamasaMgrahakaSTikA 13 bhAgapramANa dravya hai / yahAM sAdhikapanA nyUnapanA hai so yathAsambhava pUrvoktaprakAra (gAthA 105ke anusAra) jAnanA / pahale kRSTikaraNakAlake dvitIyasamayameM jaisA vidhAna kahA vaisA ho yahAM bhI jAnanA / prathamasamayameM kI gaI kRSTiyoMke pramANamaiM usake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa dvitIyAdi sabhayoM meM kI gaI kRSTiyoMkA pramANa jor3anepara sarva : pUrva-apUrvakRSTiyoMkA pramANa prApta hotA hai| kRSTivedakake prathamasamayameM krodhakI prathamasaMgrahakRSTike dravyako apakarSaNabhAgahArakA bhAgadekara labdhameM se ekabhAga grahaNakara usako palya ke asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga dekara usameMse ekabhAgako 1. jayadhavala mUla pRSTha 2067 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 804 sUtra 686 / . pu0 6 pRSTha 363 / jayaSavala mUla puSTha 2067 / Page #422 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 124 } [ 115 grahaNakarake prathama sthitiko karatA hai| krodhako prathamasaMgrahakRSTi vedakakAlase ucchiSTAvalimAtra adhika usa prathamasthiti ke niSekoMkA pramANa hai aura vahI guNazreNo AyAma bhI kahA jAtA hai, usake vartamAna meM udayarUpa prathama niSekameM to sabase stokadravya detA hai, usase dvitIyAdi se caramasamayaparyanta asaMkhyAtaguNe kramase dravya diyA jAtA hai| isaprakAra usa ekabhAgapramANa dravyakA guNazreNIrUpase denA kahA / yahAM prathamasthitike antima niSekako hI guNazreNozoSa kahate haiN| jo avazeSa bahubhAgamAtra dravya thA usako sthitiko apekSA krodhakI dvitIya va tRtoyasaMgrahakaSTise bho apakarSita dravyamai milAnepara jitamA dravya huA usameM, yahAM AThavarSamAtra sthiti hai, usakI saMkhyAtaAvaliyAM huI aura vahI huA gaccha, usa gacchakA bhAga denese madhyadhana prApta hotA hai| usa madhyadhanameM ekakama gacchake mAdhepramANa caya milAnepara dvitIyasthiti ke prathamaniSeka meM diye hue dravya kA pramANa hotA hai, yaha dravya guNazreNizIrSa meM diye gae dravyase asaMkhyAtaguNA hai so isake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra vizeSakA (cayakA) pramANa hai ataH isa vizeSarUpa ghaTate kramase dvitIyAdi niSekoMmeM alisthApanAvalike nIce nIce dravya diyA jAtA hai| isa kramase pratisamaya udayAdi galitAvazeSa guNazreNi karatA hai| yahA~para mohanoyakarma kA apavartanaghAta hotA hai / isase pUrva azvakarNakaraNarUpa anubhAgakA antarmuhUrta meM pUrNa honevAlA kANDakaghAta hotA thA, kintu aba saMjvalanakI bArahaSTiyoMkA pratisamaya anantaguNA ghaTatA huA anubhAga honese apavartanadhAta pravartatA hai / 'paDhamassa saMgahassa ya asaMkhabhAgA udedi kohassa / baMdhevi tahA ceva ya mANatiyANaM tahA baMdhe // 124 // 515 / / artha-kRSTivedakakAlake prathamasamayameM krodhako prathamasaMgrahakaSTisambandhI antarakRSTiyoM ke pramANako asaMkhyAtakA bhAga devepara usameM se bahubhAgamAtraSTi udayameM AtI hai / yahAM jo bahubhAgamAtra kahA gayA hai vaha ekabhAgapramANa uparitana va adhastana kRSTi. ko chor3akara madhyavartI kRSTiyoMkA pramANa hai| prathama, dvitIyAdi kRSTiyoM ko to aghastara aura carama va upAtaAdi kRSTiyoMko uparitanakRSTi kahate haiN| udayarUpa nahIM hotI aisI adhastanakRSTi to anantaguNarUpase bar3hate hue anubhAgarUpa hokara tathA uparitana 1. jayaghavala mUla' pRSTha 2067 va 2068 / ka. pA0 sutta pRSTha 804 sUtra 660-61 / dha0 pu06 puSTa 353, Page #423 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 116] [gAthA 125.126 kRSTi anantaguNerUpa ghaTate hue anubhAgarUpa hokara madhyavartI kRSTirUpa pariNamanakarake udayameM AtI haiM / baMdha bhI asaMkhyAtaveM bhAgapramANa adhastana va uparitanaSTi chor3akara bIcako asaMkhyAta bahabhAgapramANa kRSTi jAnanA / udayarUpa kRSTiyoM meM jo uparitana anudayakRSTiyoMkA pramANa hai usase sAdhika duguNe pramANasahina avasnana va uparitana aSTiyoM kA pramANa sAgara bacA kRSTiyoM kA pramANa hotA hai, inakA yahAM bandha hotA hai| yahAM mAnAdiko apanI-apano prathama saMgrahakaSTiko adhastana va uparitanaSTi pramANakA asaMkhyAtaveMbhAgamAtra kRSTiyoM ko nIce aura kAra chor3akara madhya kI bahubhAgamAtra kRSTi baMdhato hai, kintu mAnAdiko tonoM ho saMgrahakRSTiyoM kA udaya nahIM hai tathA krodha kI dvitIya va tRtIyasaMgrahakRSTikA bandha va udaya donoM ho nahIM hai / isIprakAra mAna-mAyA ca lobhakA kathana bhI jAnanA / 'kohassa paDhamasaMgahaki hissa ya heTThimaNubhayaDhANA / tatto udayaTThANA uvariM puNa aNubhayaTThANA // 125 // 516 // uvari udayaTThANA cattAri padANi hoti ahiykmaa| majjhe ubhayANA hoti asaMkhejasaMguNiyA // 1261517 // artha-krodhakI prathamasaMgrahakRSTiko antarakRSTiyoMmeM acastana arthAt prathama, dvitIyAdi aghastana anubhayasthAnarUpa (jinakA udaya aura bandha donoM hI nahIM haiM) apa stanakRSTiyoMkA pramANa stoka hai usI (pUrvokta adhastana anubhayasyAnarUpa kRSTiyoMke pramANako palyake asaMkhyAta.bhAgakA bhAga dekara usameM se ekabhAgapramANa vizeSarUpa adhika anubhayakRSTiyoMke UparitanavartI jo adhastana udayasthAnarUpa (jinakA udaya to pAyA jAtA hai bandha nahIM pAyA jAtA) kRSTikA pramANa hai pazcAt usIko palyake asaMkhyAtave. bhAgakA bhAga denepara usameM se ekabhAgapramANa vizeSa se adhika uparitana arthAt anta va upAntAdi uparitana anubha yasthAnarUpa (bandha va udayarahita) kRSTi kA pramANa hai pazcAt usIko palyake asaMkhyAtaveM bhAgakA bhAgadekara usameM ekabhAgapramANa vizeSase adhika una kRSTiyoMke nIce pAye jAnevAle uparitana udayasthAnarUpa (udayasahita va baMdharahita) 1. ka. pA0 sutta pRSTha 805 sUtra 693 se 667 / dhavala pu0 6 pR0 384 1 jayadhavala mUla pRSTha 2068-2066 / Page #424 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayA 127 kSapaNAsAra [117 kRSTiyoMkA pramANa hai isaprakAra cArapada to adhika kramasahita haiM tathA usase asaMkhyAtaguNe madhyake ubhayasthAnarUpa (jinakA bandha va udaya donoM pAye jAte haiM) kRSTiyoMkA pramANa hai'| krodhako prathamasaMgrahakRSTi meM pAyI jAne vAlI kRSTiyoM ke pramANako palyake asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga dekara usameM bahubhAgamAtra to madhyako ubhayakRSTiyoM kA pramANa hai tathA avazeSa jo ekabhAga rahA usako ["prakSepayogodhutamizrapiMDaH" ityAdi sUtravidhAnase aMkasaMdRSTikI apekSA 2-3.4 ca 7 zalAkAoMko jor3anepara (2+3+4+7) 16 labdha AyA] isase bhAga dekara jo ekabhAgakA pramANa AyA usako apanI-apano do Adi zalAkaroM se guNA karanepara aghastana va uparitaca anubhayaAdi kRSTiyoMkA pramANa prApta hotA hai| isa prakAra bArahasaMgrahakRSTiyoM ke vedakakAlake prathamasamaya meM alpa. bahutva jAnanA / vidiyAdisu ca uThANA puTivallehiM asaMkhaguNahINA / tatto asaMkhaguNidA ubarimaNubhayA tado ubhayA // 127 / 15 18|| artha-dvitIyAdi samayoM meM cAroMsthAna pUrvase asaMkhyAtaguNe hIna haiM, usase asaMkhyAtaguNe Uparitana anubhayasthAna tathA usase asaMkhyAtaguNe ubhayasthAna haiM / vizeSArthaH-pUrvasamaya meM bandharahita jo aghastana kevala udayakRSTi tho ve to uttaravartI samayameM ubhayaSTirUpa hotI haiM aura pUrvasamaya meM jo anubhayakRSTi thIM unameM antakI kucha RSTi ubhayarUpa evaM unase noceko kucha kRSTiyAM uttara samaya meM kevala udayarUpa hotI haiM tathA pUrvasamaya meM jo uparitana kevala udayaSTi thIM ve sabhI uttarasamayameM anubhayarUpa hotI haiM / pUrvasamayameM jo ubhayaSTi thI unameM antima kucha kRSTiyAM anumayarUpa haiM unase nIce kI kucha kRSTiyAM uttarasamaya meM kevala udayarUpa hoto haiN| isaprakAra pratisamaya bandha aura udayameM anubhAgakA ghaTanA hotA hai, kyoMki adhastana kRSTiyoMmeM stoka atubhAga pAyA jAtA hai aura uparitana kRSTiyoM meM bahuta manubhAga pAyA jAtA hai| aba alpabahutvakA kathana karate haiM ___ adhastana anubhayakRSTi stoka haiM, usase unake Upara jo adhastanarUpa kevala udayakaSTi haiM ve vizeSaadhika haiM / isase Age Upara utkRSTa anubhAgasahita pUrvasamayavartI 1. jayaghavala mUla pRSTha 2068-2066 / . Page #425 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 118] kSapaNAsAra [gAthA 128-126 bandha rUpa jo antimaSTi thI usase lekara nAcaM uttarasamayameM jo anubhaya kRSTi huI haiM ve vizeSa adhika haiN| inake nIce vivakSitasamaya meM honevAlo kebala udayarUpakRSTi isase vizeSaadhika haiM / isaprakAra ye cArasthAna to pUrvasamayameM adhastana atubhayaAdikRSTi kA jo pramANa thA usase asaMkhyAtaguNe kama haiN| udayaSTiyoMse pUrvasamayameM jo Uparako udayakRSTi thIM unameM stoka anubhAgavAlI jo Adiko jaghanyakaSTi thI usIke samAna kRSTi se lekara uttarasamayameM jo sarva anubhayaSTiyAM huI ve asaMkhyAtaguNI haiM, kyoMki pUrvasamaya meM UparakI anubhayaSTiyoM kA jo pramANa thA usake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra kRSTi pUrvasamayasambandhI UparakI jaghanya udaya kRSTise nIce uttarottara samayameM UparakI jaghanya anubhayakRSTi hotI haiM / isase pUrvasamayasambandhI Uparako udayakRSTiyoMke pramANake asaMkhyAta ubhAgamAtra kRSTi nIce utaranepara isa vivakSitasamayameM Uparako jaghanya udayakRSTi hotI hai| anubhayakRSTiyoM ke pramANase baMdha va udayayukta madhyavartI ubhayakRSTiyo asaMkhyAta guNI haiM / isaprakAra dvitIyAdi samayoM meM kRSTiyoMkA alpabahutva jaantaa| puvillabaMdhajeTThA heTThAsaMkhejjabhAgamoda riya / saMpaDigo carimodayavaramavaraM aNubhayANaM ca // 128 // 516 // prayaM-pUrvasamayasambandhI bandhakI utkRSTa (carama) kRSTise lekara pUrvasamayasambandhI ubhayaSTiyoMke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa kRSTiyAM nIce utarakara vartamAnameM uttarasamayasambandhI kevala udayarUpa antimakRSTi utkRSTa kRSTi hotI hai aura isake anantara Upara anubhayaMkRSTi kI jaghanyakRSTi pAI jAtI hai / utkRSTa udayakuSTise nIce pUrvasamayasambandhI udayaSTike asaMkhyAtaveMbhAgapramANa kRSTi nIce utarakara vartamAnamai udayako jaghanya kRSTi hotI hai, usake anantara nIce ubhayakRSTisambandhI utkRSTakRSTi hotI hai / aisA hI vidhAna uparima kRSTiyoM meM bhI jAnanA / / heTThimaNubhayavarAdo asaMkhabahubhAgamettamodariya / saMpaDibaMdhajahaeNaM udayukkassaM ca hoditti // 126 / / 520 // artha-pUrvasamayasaMbaMdhI anubhaya kRSTikI utkRSTa (carama) kRSTise pUrvasamayasaMbaMdhI anubhaya kRSTiyoMke asaMkhyAta bahubhAgapramANa kRSTi nIce utarakara saMprati bandhakRSTikI jaghanyakRSTi hotI hai usake anantara nIcekI kevala udayarUpa udaya kRSTiyoMko utkRSTakRSTi hai, usase lekara pUrvasamayasambandho udayakRSTiyoMke asaMkhyAtaveMbhAgamAtra kRSTi Page #426 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSaNAsAra gAthA 130] nIce utarakara saMprati udayakRSTikI jaghanyakRSTi hotI hai / usake nIce pUrvasamayasambandhI anubhayakRSTiyoM ke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa kRSTi nIce utarakara vartamAnameM jaghanyapranubhayakRSTi hotI hai, vahI sarvakRSTiyoM meM jaghanyakRSTi hai / isaprakAra adhastanakRSTiyoMmeM vidhAna jAnanA / aise pratisamaya pUrvasamayasambandhI adhastana anumayarUpa udayakRSTi aura uparitana udaya va anukSyarUpa kRSTiyoM ke pramANase uttarasamayasambandhI kRSTiyoMkA pramANa asaMkhyAta. guNA kama hai aura madhyavartI ubhayakRSTiyoM kA pramANa vizeSa adhika hotA hai aisA jAnanA / 'paDisamayaM ahigadiNA udaye baMdhe ca hodi ukkassaM / baMdhudaye ca jaharaNaM aNaMtaguNahINayA kiTTI // 130 // 521 // artha-pratisamaya sarpako gativat udaya ba bandhameM to utkRSTakRSTi tathA bandha va udayameM jaghanyakRSTi anubhAga apekSA anantaguNe ghaTate hue kramasahita jAnanI / vizeSArtha-sarvakRSTi poMke ananta madhyavartI kRSTiyAM udayarUpa hai aura udayarUpa kRSTiyoMke madhyavati kRSTiyAM bandharUpa hai| unameM sabase stoka anubhAgavAlI prathamakRSTi ho jaghanya kRSTi hai aura sabase adhika anubhAgasahita antimakuSTi utkRSTa kRSTi hai| kRSTibedakakAlake prathama samaya meM udayasambandhI uparitana utkRSTa kRSTi bahuta anubhAgasahita hai, usI samaya meM bandhakI uparitana utkRSTa kApTi usase anantaguNekama anubhAgayukta hai, kyoMki udayAgata kRSTi se anantakRSTi nIce jAkara bandhakRSTikA avasthAna hai| usase dvitIyasamayamai udayako uparitana utkRSTa kRSTi anantaguNehIna anubhAgavAlI hai, kyoMki prathamasamayase dvitIyasamayameM vizuddhi anantaguNI hai| usase dvitIyasamayameM ho bandhakI uparitana utkRSTa kRSTi anantaguNehIna anubhAgasahita hai, usase tRtIyasamayavartI udayasambandhI utkRSTa kRSTi ananta guNahIna anubhAgayukta hai, usase usI samayavAlI baMdha. ko utkRSTa kRSTi atantaguNahIna anubhAgasahita hai| isaprakAra sarpagativat (jase sarpa idhara se udhara aura udhara se idhara gamana karatA hai) vivakSita samayameM udayako kRSTise bandhako kRSTi aura pUrvasamayasambandhI bandhakRSTise uttarasamayabAlI udayaSTi meM ananta - guNAhIta anubhAga kramase jAnanA | kRSTi vedakakAlake prathamasamayameM adhastana bandhasambandhI jaghanyakRSTi bahuta anubhAgayukta hai, kyoMki jaghanya udayakRSTise anantakRSTi Upara jAkara 1. ka. pA0 sutta pR 850 sUtra 1072-1082 / dhavala pu0 6 pRSTha 364 / jayadhavala mUla pRSTha 2166 va 2167 / Page #427 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ gAthA 131 isakA avasthAna hai / usase prathamasamayavartI hI adhastana jaghanya udaya kRSTi anantaguNehIna anubhAga vAlI hai | isa prakAra sarpagatiyat ekasamaya meM bandhakRSTise udayakRSTi aura pUrvasamayasambandhI udayakRSTise uttarasamayavartI bandhako aghanyakRSTi meM anantaguNA- ananta guNaHhIna anubhAga jAnanA / isaprakAra krodhakI prathama saMgrahakRSTi vedakakAla ke caramasamayaparyaMta aisI hI prarUpaNA hai / krodhakI hI dvitIyasaMgrahakuSTaveTakake bhI aisA krama lagA lenA cAhie / baM p u adhastana kSapaNAsAra bandharUpa kRSTiyAM - udayarUpa kRSTiyAM - kRSTi adhvAna uparitana aba saMkramaNadravyakA vidhAna kahate haiM saMkamadi saMgahANAM davvaM sagaheTThimassa paDhamoti / tada gudaye saMkhaguNaM idaresu have jahAjoggaM // 131 || 5.22 // artha - vivakSita svakIyakaSAya ke adhastanavartI kaSAyakI prathama saMgraha kuSTiparyaMta saMgrahakRSTiyoMkA drazya saMkramaNa karatA hai| yahAM jisa saMgrahakRSTiko bhogatA hai usa saMgrahakRSTi ke apakarSita dravyase saMkhyAtaguNA dravya usa kRSTike anantara bhogane yogya jo saMgrahakuSTi hai usameM saMkramita hotA hai tathA anyakuSTiyoM meM yathAyogya saMkramaNa karatA hai / vizeSArtha --- yadi svasthAnameM vivakSita kaSAyakI saMgraha kuSTikA dravya anyasaMgrahakUSTi meM saMkramaNa karatA hai to usa vivakSita kaSAyakI zeSa aghastana kRSTiyoM meM saMkramaNa karatA hai, yadi parasthAna saMkramaNa hotA hai to nikaTatama kaSAyakI prathama saMgrahakRSTimeM saMkramaNa karegA aura jo dravya jisa kaSAya meM saMkramaNa karatA hai vaha usI kaSAyarUpa pariNamana kara jAtA hai / Page #428 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 131] 6121 jisa prakAra lokavyavahAra meM jamA-kharaca kahA jAtA hai usI prakAra yahA~ bhI Ayadravya aura vyayadravyarUpa kathana karate haiM / anya saMgrahakRSTiyoM kA dravya saMkramaNa karake vivakSita saMgrahakaSTi meM pAyA (prApta huA) use Ayadravya aura vivazita saMgrahakRSTikA dravya saMkramaNa karake anya saMgraha kRSTiyoM meM gayA use vyayadravya kahate haiN| yahAM krodhakI prathamasaMgrahakaSTibinA anya 11 saMgrahakaSTiyoMke svakIya svakIya dravyako apakarSaNabhAgahArakA bhAga dene para labdhameM se ekabhAgapramANa dravya saMkramaNa karatA hai ata: use 'ekadravya' kahate haiM tathA krodhako prathamasaMgrahakaSTri ke dravyako apakarSaNabhAgahArakA bhAga dene. para labdhameM se jo ekabhAgapramANa dravya saMkramaNa karatA hai vaha 'teraha dravya hai, kyoMki anya saMgrahakRSTike dravyase kroSako prathamasaMgrahakRSTi kA dravya nokaSAyakA dravya mila jAne se se 13 guNA hai| lobhako tRtIyasaMgrahakaSTimeM lobhakI prathamasaMgrahakaSTi aura dvitIyasaMgrahakaSTi kA apakaSita dravya saMkramaNa karatA hai isalie lobhako tRtIyasaMgrahakuSTi meM Ayadravya do huaa| lobhako dvitIyasaMgrahakRSTi meM lobhako prathamasaMgrahakaSTikA apakarSitadravya saMkramaNa karatA hai isalie dvitIyasaMgrahakaSTi meM Ayadravya eka hai tathA lobhakI prathamasaMgrahakRSTi meM mAyAkI prathama-dvitIya va tRtIyasaMgrahakaSTikA apakarSita dravya saMkramaNa karatA hai ata: lobhakI prathamasaMgrahakRSTi meM Ayadravya tIna hai / mAyAkI tRtIyasaMgrahakaSTimeM mAyAko dvitIya va prathamasaMgrahakRSTikA apakarSitadravya saMkramaNa karatA hai isaliye mAyAkI tRtIyasaMgrahakaSTimeM Aya dravya do hai / mAyAkI dvitIya saMgrahakRSTi meM mAyAko prathamasaMgrahaSTi kA apakarSita dravya saMkramaNa karatA hai isalie mAyAko dvitIyasaMgrahakRSTi meM Ayadravya eka hai tathA mAyAkI prathamasaMgrahakaSTimeM mAnakI prathama, dvitIya va tatIyasaMgrahakaSTikA apakarSita dravya saMkramita hotA hai ataH mAyAko prathamasaMgrahakaSTi meM Ayadravya tIna haiN| mAnakaSAyakI tRtIyasaMgrahakaSTi meM mAnakI dvitIya va prathamasaMgrahakaSTikA apakarSitadravya saMkramita hotA hai isalie mAnakI tRtIyasaMgrahakaSTimeM Ayadravya do hai, mAnako dvitIyasaMgrahakRSTi meM mAnakI prathamasaMgrahakRSTikA hI apakarSitadravya saMkramaNa karatA hai isalie mAnakI dvitIya saMgrahakRSTi meM Ayadravya eka hai tathA mAnakI prathamasaMgrahakaSTi meM krodhakI prathama-dvitIya va tRtIya saMgrahakRSTi ke apakarSita dravyakA saMkramaNa hotA hai isalie mAnakI prathamasaMgrahakaSTi meM Ayadravya 15 hai| krodhakI tRtIyasaMgraha kRSTi meM krodhakI prathama va dvitIyasaMgrahakaSTikA apakaSita dravya saMkramaNa karatA hai ataH krodhakI tRtIyasaMgrahakRSTimeM Aya dravya 14 hai, krodhakI dvitIyasaMgrahakaSTi meM krodhakI prathama saMgrahakRSTikA apakarSita Page #429 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 122) kSapaNAsAra [gAthA 131 dravya 13 hai isalie 14 guNA saMkramaNa hotA hai ataH krodhako dvitIyasaMgraha kRSTi meM Ayadravya 182 hai / yahAM 14 guNA karane kA prayojana kahate haiM anantara bhogane yogya saMgrahakRSTi meM saMgAta guNe kA saMkramaNa hotA hai vaha yahAM saMkhyAtake pramANa apane guNakArase eka adhika jAnanA / yahI krodhako prathamasaMgrahakRSTiko aura usake pazcAt krodhako dvitoyasaMgrahakaSTiko bhogatA hai isaliye krodhako prathamasaMgrahakRSTike apakarSitadravyase saMkhyAtaguNA dravya dvitoyasaMgrahakRSTi meM saMkramita hotA hai| prayamasaMgrahakRSTidravya meM guNakAra 13 hai ataH usase eka adhika (13+1) karavepara yahAM saMkhyAtakA pramANa 14 hogA (13414-182) / anyasaMgrahakaSTike vedaka kAla meM saMkhyAtakA pramANa anya hogA, use Age kheNge| koSako prathamasaMgrahakaSTi meM Aya dravya nahIM hai, kyoMki vahAM AnupUrvI saMkramaNa pAyA jAtA hai| isa prakAra AyadravyakA kathana karake aba vyayadravyako kahate haiM krovako prayamasaMgrahakRSTikA dravya koSako dvitIya, tRtIya va mAnakI prathama. saMgrahakaSTimeM saMkramaNa kara gayA prataH (182+13+13) krodhako prathama saMgrahakRSTikA vyayadravya 208 humA, krodhako dvitIyasaMgrahakaSTikA -dravya krodhako tRtIya va mAnako prathamasaMgrahakRSTimeM saMkramaNakara gayA isalie krodhako dvitIyasaMgrahakaSTikA vyayadravya do hai tathA krodhako tRtIyasaMgrahakRSTikA dravya mAnakI prathamasaMgrahakaSTimeM hI saMkramaNakara gayA ataH krodha ko tRtIyasaMgrahakRSTimeM vyayadravya eka hI hai / mAnakI prathamasaMgrahakaSTi kA dravya mAnako dvitIya, tRtIya va mAyAko prathamasaMgrahakRSTi meM saMkramaNakara gayA isalie mAnakI prathamasaMgrahakRSTikA vyayadravya tIna hai, mAnakI dvitIyasaMgrahakRSTikA dravya mAnakI tRtIya va mAyAko prathamasaMgrahakRSTi meM saMkramaNakara gayA ata: mAnako dvitIya-ditIyasaMgrahakRSTimeM vyayadravya do vai / mAnako tRtIyasaMgrahakaSTikA dravya mAyAkI prathamasaMgrahakRSTi meM hI saMkramaNakara gayA ata: mAnakI tRtIyasaMgrahakaSTimeM payadravya eka hai| mAyAkI prathamasaMgrahakRSTikA dravya dvitIya, tRtIya va lobhako prathamasaMgrahakRSTimaiM saMkramaNakara gayA isalie mAyAko prathamasaMgrahakRSTi meM vyayadravya tona hai, mAyAko dvitIya saMgrahakRSTikA dravya mAyAko tRtIya aura lobhako prathamasaMgrahakRSTi meM saMkramita huA ata: mAyAko dvitIyasaMgrahakaSTi meM vyayadravya do hai / mAyAko tRtIyasaMgrahakRSTi kA dravya lobhako prathamasaMgrahakRSTi meM hI saMkramita huA isalie yahAM vyayadravya eka hI hai| lobhako prathamasaMgrahakRSTi kA dravya lobhakI dvitIya va tRtIyasaMgrahakRSTi meM gayA isalie lobhako prathamasaMgrahakRSTikA vyaya dravya do hai, Page #430 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 132-133 ] [ 123 lobhakI dvitIya saMgrahakRSTikA dravya lobhako tRtIya saMgraha kRSTi meM saMtramita ho gayA isalie lobhakI dvitIya saMgraha kuSTi meM vyayadravya eka hai tathA lobhakI tRtIyasaMgraha kRSTikA dravya anyatra nahIM jAtA hai kyoMki viparItarUpa saMkramaNakA abhAva hai ataH lobhakI tRtIyasaMgrahakRSTimeM vyayadravya nahIM hai / kSapaNAsAra Age pratisamaya honevAlI apavartanakI pravRttikA krama kahate haiM'paDisamayamasaMkhejjadibhAgaM khAsedi kaMDaye viNA / bArasasaMga kiDINaggAdo ki hivedago ziyamA // 132 // 523 / / artha - kRSTi vedakajIva kANDaka binA hI bAraha saMgrahakRSTiyoMke agrabhAga se sarvakRSTiyoM ke zrasaMkhyAtaveMbhAgapramANa kRSTiyoMko niyamase naSTa karatA hai / vizeSArtha - anantaguNI vizuddhise vardhamAna prathamasamayavartI kRSTivedakajIva bAraha saMgraha kRSTiyoM kI pratyeka saMgrahakRSTi ke agrabhAga se utkRSTa kRSTiko Adi karake anaMtakRSTiyoM ke saMgamA kRSTi lapavartanAcA karake una kRSTiyoMkI anubhAgazaktikA apavartanakara stoka anubhAgayukta nIcalI kRSTirUpa karatA hai / isIprakAra dvitIyAdi samayoM meM bhI apavartanAghAta karatA hai, kintu prathamasamaya meM jitanI kRSTiyoMkA ghAta kiyA yA dvitIyAdi samayoM meM ghAta kI jAnevAlI kuSTiyoMkA pramANa uttarottara asaMkhyAtaguNAhIna hotA hai / yAsedi paraTTANiya, goucchaM amgakiTTISAdAdo / saTTANiyagoucchaM, saMkamadavvAdu ghAdedi // 133 // 524 / / artha - agra kRSTighAtake dvArA to parasthAnagopucchako naSTa karatA hai aura saMkramadravyarUpa (anya saMgraharUpa ) pUrvokta vyayadravya se svasthAnagopucchako naSTa karatA hai / vizeSArtha - - vivakSita eka saMgrahakRSTi meM antara kRSTiyoMkA jo vizeSahIna krama pAyA jAtA hai vaha yaha svasthAnagopuccha kahalAtA hai tathA adhastanavartI vivakSita saMgraha 1. ka0 pA0 susa pRSTha 852 sUtra 1088 / jaya gha0 mUla pRSTha 2168 / 2. mudrita zAstrAkAra bar3I TIkA meM gAthA meM "paDisamayaM saMkhejjadibhAgaM " aisA pATha mudrita hai. kintu ka0 pA0 sutta pRSTha 852 sUtra 1088 va gAthA 536 ke anusAra evaM gAthA meM kathita arthAnusAra "eDisamayamasaMkhejjadibhAga" aisA pATha rahA hai / Page #431 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 124] [gAthA 134.136 kRSTiko caramaSTise uparima anyasaMgrahakaSTiko AdikRSTi meM jo vizeSahIna krama pAyA jAtA hai vaha parasyAnagopuccha kahalAtA hai / kRSTiyoMke hInAdhika dravya kA saMkramaNa honese caya (vizeSa) honarUpa Rma naSTa ho jAnese pUrva meM jo svasthAnagopuccha thA vaha saMkramaNadravyake dvArA naSTa ho gayA tathA nocalIsaMgrahakRSTikI caramakRSTi va uparimasaMgrahakRSTi ko AdikRSTi meM kRSTiyoMkA ghAta honese eka vizeSahInarUpa kramakA abhAva ho gayA prataH pUrva meM jo parasthAnagopuccha thA, uptakA agrakRSTipAtadvArA nAza huaa| . . . . yahAM koI kahatA hai ki vyayadravya to gayA aura Aya dravya pAyA ataH vyayadravyase svasthAnasopuchakA nA hA malA yAyAyo svasthAnagopucchakA honA kahA usIko kahate haiM- Aya aura vyaya dravya kA kathana AyAdo vayamahiyaM, hINaM sarisaM kahi pi aNNaM ca / tamhA AyaddabbA, Na hodi saTThANagoucchaM / / 134 // 525 // artha-kisI saMgrahakRSTi meM Ayadravyase vyaya dravya adhika hai to kisI meM hIna hai aura kisI saMgrahaSTimeM Aya-vyayadravya samAna bho hai / kisI saMgrahakRSTi meM Ayadravya to hai, kintu vya yadravya nahIM hai aura kisI meM vyayadravya to hai AyadraSya nahIM hai isalie Ayadravyase svasthAnagopucchakA honA mAnanA ThIka nahIM hai / aba svasthAna-parasthAnagopucchake sadbhAvakA vidhAna kahate haiM ghAdayadabbAdo puNa vaya mAyadakhettadavvagaM dedi / __ sesAsaMkhAbhAge aNaMtabhAgUNayaM dedi // 135 // 526 // artha-ghAtaka dravyase vyaya aura AyatakSetradravyako denese eka gopuccha hotA hai tathA zeSa asaMkhyAta bhAgameM atantabhAga UNa dravya diyA jAtA hai| vizeSArtha-dhAta kI huI kRSTiyoMke vyayadravyako pUrvokta vyaya dravyameM se ghaTAnepara avaziSTa dravyapramANa dravya ghAtadravyase grahaNakarake jina kRSTiyoMkA jitanA-jitanA dravya vyaya huA thA unameM utanA-utanA dravya dekara unako pUrNa karanese svasthAnagopuccha hotA hai| .. udayagadasaMgahassa ya majhimakhaMDAdikaraNamedena / dabveNa hodi NiyamA evaM sabelu lamayesu // 136 // 527 // Page #432 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 137 ] 12 artha - udayako prApta saMgrahakRSTikA isa bAtadravyadvArA madhyamakhaMDAdi kiye jAte haiM yaha vidhAna sabhI samayoM meM hotA hai / jhapaNAsAra vizeSArtha :- jisa saMgrahakRSTikA anubhava karatA hai usameM AyadravyakA abhAva hai ataH saMkramaNadravyase madhyamakhaMDAdi nahIM hote haiM / isalie madhyamakhaNDa, ubhayadravya, vizeSa ityAdi vakSyamANa vidhAna karane ke liye usa vedanerUpa saMgrahakRSTikA asaMkhyAtavAMbhAgapramANa dravya ghAtadravyase pRthak rakhakara avaziSTa ghAtadravyako ho pUrvoktaprakAra vizeSahIna kramase ekagopucchAkAra dvArA diyA jAtA hai| eka bhAmake Age madhyamakhaNDAdi vidhAna se dravyadene kA kathana kreNge| yaha vidhAna sarvasamaya (kRSTigata udaya ke samayoM) meM jAnanA / isaprakAra ghAtadravyase ekamopuccha huA, aba jo anyasaMgrahakA dravya vivakSita saMgraha meM dravya AyA usako pUrva meM Ayadravya kahA thA usakA nAma yahAM saMkramaNa dravya kahA jAtA hai tathA jo dravya navonasamayaprabaddha meM bandhakarake kRSTirUpa hotA hai vaha bandhadravya kahA jAtA hai / usakA vidhAna kahate haiM kucha saMkramaNadravya aura bandhadravyase kucha navIna pUrvakRSTiyoM ko karatA hai / inameM saMkramaNadravyake dvArA to una saMgrahakRSTiyoMkI jaghanyakRSTike nIce kucha apUrvakRSTiyoMko karatA hai, inako aghastanakRSTi kahate haiM tathA una saMgrahakRSTiyoM ko pUrvaavayavakRSTiyoMke bIca-bIca meM navIna pUrvakRSTiyoM ko karatA hai, inakA nAma antarakRSTi hai / bandhadravya ke dvArA avayavaSTiyoMke bIca-bIcameM hI navInaapUrvakRSTiyoM ko karatA hai, inako bhI antarakRSTi kahate haiM / kucha saMkramaNadravya aura bandhadravyako pUrvakRpTiyoM meM ho nikSepaNa karatA hai / isIkA vidhAna agalI gAthA meM kahate haiM- heTThA ki dvipadi saMkamidAsaMkhabhAgametaM tu / sesA saMkhAbhAgA aMtara kihissa davvaM tu // 137 // 528 // artha - saMkramaNadravyako asaMkhyAtakA bhAga denepara usameMse ekabhAgamAtra dravya to adhastana kRSTinAdimeM detA hai arthAt isa ekabhAga pramANa dravyase krodhakI prathama kRSTike atirikta zeSa 11 saMgrahakRSTiyoM ke adhastana apUrvakRSTi karatA hai tathA avazeSa asakhyAta - bahubhAgapramANa antarakRSTisambandhI dravya hai, isase antara kRSTiyoM ke antara meM apUrva kRSTiyoM ko karatA hai / isa gAthAkA vizeSa artha jAnaneke liye gAthA 143kA vizeSArtha dekhanA cAhie / Page #433 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 126) [gAyA 138-140 saMpadA timabhAgaM tumma puvakipiDibaddhaM / sesANaMtA bhAgA aMtarakiTissa davvaM tu // 138 // 526 // artha-bandhako prApta dravyameM anantakA bhAga denepara ekabhAgapramANa to pUrvakRSTisambandhI dravya hai ata: isa ekabhAga pramANa dravyakA pUrvokta kRSTiyoM meM nikSepaNa karatA hai tathA avaziSTa ananta bahubhAgapramANa dravya antara kRSTisambandhI hai, isase navIna antarakRSTiyoM ko karatA hai| isa mAthAke sambandha meM vizeSakathana gAthA 142ke vizeSArthase jAnanA cAhie / kohassa paDhamakiTTI mottUNaNekArasaMgahANaM tu| baMdhaNasaMkamavvAdapuvakihi karedI hu // 136 // 530 // artha-krodhakI prathamasaMgrahakRSTike binA avazeSa gyAraha saMgrahakRSTiyoMke yathAsambhava bandha va saMkramaNarUpa dravya se apUrvakRSTiyoMko karatA hai / krodhakI prathama saMgrahakRSTi meM saMkramaNadravyakA abhAva hone se mAtra bandhadravya se hI apUrvakRSTi karatA hai / vizeSArtha-vedyamAna krodhako prathama saMggrahakRSTiko chor3akara zeSa gyArahasaMgrahakRSTisambandhI saMkramyamAna aura yathAsambhava baghyamAna pradezAgrase apUrvakRSTi kI racanA ko jAtI, kintu krodhakI prathama saMgrahakaSTi sambandhI apUrvakRSTiyo mAtra badhyamAna pradezAgrase racI jAtI haiM usameM saMkramyamAna pradezAgrakA abhAva hai / ataH 'krodhako prathamasaMgrahakRSTiko chor3akara" aisA kahA gayA hai / mAna, mAyA va lobhako prathamasaMgrahakaSTisambandhI apUrvakaSTiyAM adhyamAna aura saMkramyamAna donoM prakArake pradezAprase racI jAtI hai, zeSa saMgrahakaSTisambandhI apUrvakRSTiyAM mAtra saMRmyamAna pradezAgrase racI jAtI haiM unameM badhyamAna pradezAgrakA abhAva hai / yahA~para apakarSita dravyakI saMkramyamAna saMjJA hai / sarvatra yahA~ aisA hI grahaNa karanA caahie'| dhaMdhaNadavvAdo puNa cadusaTTANesu paDhamakiTTIm / baMdhuppavakiTTIdo saMkamakiTTI asaMkhaguNA // 140 // 531 // 1. jayaghavala mUla pRSTha 2166 / ka. pA. sutta pRSTha 852 sUtra 1086 se 1011 taka / 50 pu06 pRSTha 385 / Page #434 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sapaNAsAra gAthA 141-142] [ 127 saMkhAtIdaguNANi ya pallassAdimapadANi gaMtUNa / ekkeskabaMdhakiTTI kiTTINaM aMtare hodi // 141 // 532 // artha-krodhAdi cArakaSAyoM kI prathamasaMgrahakRSTirUpa cArasthAnoM meM bandhadravyase apUrvakRSTiko karatA hai / saMkramaNadravyase pahale gyArahasthAnoM meM kRSTi racanA kahI gaI hai / bandhadravyase honevAlo apUrvakRSTiyoMse saMkramaNadravyake dvArA utpanna kRSTiyAM phlyake prasaMkhyAtaveMbhAgaguNo haiN| asaMkhyAtapalpake prathamavargamUla jAkara eka-eka apUrvakRSTi banghatI hai yahI kRSTigata antara hai| simeNArtha --- bandhahama samAnaddhapramANa hai, usase saMkramaNadravya prasaMkhyAtaguNA hai / "kRSTidravyake anusAra kaSTiyAM utpanna hoto haiM" isa nyAyake anusAra badhyamAna pradezAgrase thor3o (stoka) apUrvaSTiyAM racI jAto haiM, kyoMki Der3haguNahAni samayaprabaddhapramANa sattvadravya ke asaMkhyAtaveMbhAga saMkramyamANa dravya hai| yaha saMkramyamANa pradezAgra badhyamAna pradezAgnase palyake asaMkhyAtabhAgaguNA hai / badhyamAnapradezAnase jo apUrvakRSTiyAM racI jAtI haiM ve cAroM ho prathama saMgrahakaSTi meM se pratyeka saMgrahakRSTikI avayavakRSTiyoMke antarAloM meM nirvatita kI jAtI haiM, kintu prathamaAdi asaMkhyAta palyopamake prathamavargamUlapramANakRSTi antarAloM ko lAMghakara Age kRSTi antarAlameM prathamaapUrvaSTi racI jAtI hai / punaH asaMkhyAtakRSTi antarAloM ulaMghakara dvitIya apUrvakRSTi raco jAtI hai / isaprakAra asaMkhyAtapalyopamake prayamavargamUlapramANa asaMkhyAtakRSTi antarAloM ko chor3a-chor3a. kara tRtIya, caturthAdi apUrvakRSTiko racanA hotI hai / yaha kama tabataka calA jAtA hai jabataka antimaapUrvakRSTi niSpanna nahIM hotI hai / dijjadi aNaMtabhAgeNUNakamaM baMdhage ya gaMtaguNaM / tagaNaMtare gataguNaNaM tattoNatabhAgUNaM // 142 // 533 // artha-badhyamAnadravya pahale anantaveMbhAgahIna kramase diyA jAtA hai punaH ananta. guNA dravya diyA jAtA hai usake anantara anantagugAhona diyA jAtA hai tadanantara anaMtabhAgahIna dravya kramase diyA jAtA hai / 1. ka. pA. sutta pRSTha 852 sUtra 1062-63 va 1095, 1066, 1101 se 1104 taka / dhavala pu0 6 pRSTha 385.366 / jayadhavala pUla e 2166 se 2172 taka / Page #435 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 128 kSaparaNAsAca [ gAthA 143 vizeSArtha-badhyamAnapradezAprakI zreNiprarupaNA kahI jAtI hai.--cAroM prathamasaMgrahakRSTiyoMke nIce va Upara asaMkhyAtaveMbhAga kaSTiyauMko chor3akara zeSasamasta madhyamasvarUpase pravartamAna navAbandhakA anubhAga pUrvakaSTi svarUpa bhI hotA hai aura apUrvakRSTisvarUpa bhii| navakasamaya prabaddhakA ananta bhAga pradezAgra pUrvaSTiyoMmeM diyA jAtA hai aura zeSa ananta bahubhAga nabIna apUrvakRSTisvarUpase diyA jAtA hai| navakasamayaprabaddhake upayukta anantaveM bhAgameM se jaghanyakRSTimeM bahuta pradezAgna diyA jAtA hai / dvitIyakRSTi meM anantaveMbhAgase vizeSahIna pradezAgra diyA jAtA hai| tRtIyakaSTi meM anantaveMbhAgase vizeSahIna pradezAgra diyA jAtA hai, caturtha kRSTimeM anantabhAgase vizeSahIna pradezAgna diyA jAtA hai| isaprakAra vizeSahIna vizeSahIna pradezAgra navIna apUrvakRSTi ke prApta honetaka diyA jAtA hai / punaH anantaguNepradezAgra dvArA apUrvakRSTi nirdhartita hotI hai / isa apUrvakRSTi se anantarakRSTi meM ananta guNAhIna pradezAgra diyA jAtA hai| tadanantara anantabhAgahIna-anantabhAgahIna pradezAgra taba taka diyA jAtA hai jabataka ki anya apUrvakuSTi prApta ho / punaH anantaguNe pradezAnadvArA anya apUrvakRSTi nivartita hotI hai, usase anantarakRSTi meM anantaguNAhIna pradezAgra diyA jAtA hai aura usase Age anantaveM bhAgahona pradezAgna diyA jAtA hai / isIprakAra zeSa sarvaSTiyoM meM jAnanA cAhie / pUrva aura apUrvakRSTiyoMmeM gopucchasampAdana ke lie pradezAgra kA yaha krama hotA hai / isaprakAra badhyamAnapradezAgrase apUrvakRSTiyoMkI racanA kahI gii| saMkamado kiTTINaM saMgahakiTTINamaMtaraM hodi / saMgaha aMtarajAdo kiTTI aMtarabhavA asaMkhaguNA // 143 // 534 // artha--saMkramaNarUpa dravyase utpanna huI aparvakRSTiyoM meM se kucha kRSTiyAM to saMgrahakRSTiyoM ke nIce utpanna hotI haiM aura kucha kRSTiyAM pUrvameM jo avayavakRSTi thoM unake antarAloMmeM hotI haiN| yahAM saMgraSTiyoMke antarAla meM nIce utpanna huI kRSTiyoMse avayavakRSTiyoM ke antarAlameM utpanna huI kRSTi asaMkhyAtaguNo haiM / vizeSArtha-saMkramyamANa pradezAgrase jo apUrvakRSTiyAM racI jAtI hai ve do avakAzoM (sthaloM) arthAt kRSTi antarAlameM bhI aura saMgrahakRSTi antarAla meM bhI racI 1. 0 pA0 suna pRSTa 653 sUtra 1105 se 1114 / gha0 pu0 6 pRSTa 386 / jayaghavala mUla pRSTha 2072 se 2074 / Page #436 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 144 ] kSapaNAsAra [ 126 jAtI haiN| krodha kI prathamasaMgrahakaSTiko chor3akara zeSa gyArahasaMgrahakRSTiyoMke nIce apUrva kRSTiyAM saMkramyamANa pradezAgra arthAt apakarSita samasta dravyake asaMkhyAtaveMbhAgase racI jAtI haiM ataH ve alpa haiM / saMkramyamANapradezAgra arthAt apakaSita samastadravyake asaMkhyAtabahubhAga dvArA kRSTiaMtarAloMmeM jo apUrvakRSTiyAM racI jAtI haiM usase saMgraha kRSTiyoMke nIce apUrva kRSTiyoMkI racanAmeM diye jAnevAle dravyase asaMkhyAtaguNe dravyadvArA kRSTiantarAloMmeM racI jAnevAlI apUrvaSTiyAM asaMkhyAtaguNI haiM, kyoMki inakI racanA asaMkhyAtaguNA dravya lagA hai'| saMgahaaMtarajANaM apavakihi va baMdhakihi vaa| ida rANamaMtaraM puNa ellapadAsaMkhabhAgaM tu // 144 // 535 // artha-saMgrahakRSTi antarAloMmeM jo apUrva kRSTiyoMkI racanA kI jAtI hai unakA vidhAna kRSTikaraNa meM nivartya mAnakaSTiyoM ke vidhAna jaisA jAnanA cAhie / 'idarANAma arthAt kRSTi antarAlomeM racI jAnevAlI apUrvakRSTiyoMkA vidhAna badhyamAnapradezAgrase nivartyamAna apUrva kRSTiyoMke vidhAna (gAthA 141-42) jaisA yahAM bhI jAnanA cAhie, kintu yahAM apUrvakRSTigata antara palyopamake prathamavargamUlake asaMkhyAtabhAga hai| __ vizeSArtha:- kRSTikaraNakAlameM pUrva meM nirvatyaMmAna apUrvakRSTiyoMkI jo vidhi vahI vidhi nirakzeSarUpase apakarSitadravyake dvArA saMgrahakRSTiyoMke antarAla meM racI jAnevAlI apUrvasaMgrahakRSTiyoM ke sambandha meM bhI jAnanA cAhie, kyoMki uSTrakUTa zreNike AkAra se diye jAnevAle pradezAnakI niSekaprarupaNAke prati bhedakI anupalabdhi pAyI jAtI hai| isaprakAra uSTrakUTazreNisAmAnyakI apekSAse donoM vidhAnoMmeM koI vizeSatA nahIM hai aisA kahA gayA hai, kintu arthataH (vAstavameM) dekhanepara ina donoMmeM sAdRzya nahIM dikhAI detA, kyoMki donoM meM kucha vizeSatA saMbhava hai / vaha vizeSatA isaprakAra hai ki kRSTikaraNakAlake prathamasamayameM kRSTirUpase pariNata pradezapiNDase dvitIyasamayavartI kRSTiyoMmeM ni:siMcyamAna pradezapiNDa asaMkhyAta guNA hotA hai, usase tRtIyasamayameM ni:sidhyamAna pradezapiNDa asaMkhyAta guNA hai, usase caturthasamayameM niHsiMcyamAna pradezapiNDa asaMkhyAtaguNA hai / isa. 1. ka. pA. sutta pRSTha 654 sUtra 1115 se 1116 / ghavala pu06 pR0 387 1 javadhavala mUla pRSTha 2074-75 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 854 sUtra 1120 se 1123 / dhavala pu0 6 pRSTha 387 / Page #437 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 130 kSapaNAsAra [gAthA 144 prakAra kRSTikaraNakAlake caramasamayaparyanta pratisamaya kaSTiyoM meM niHsiMcyamAna pradezapiNDa vizuddhike mAhAtmyase asaMkhyAtamugA-asaMkhyAtaguNA hotA jAtA hai| vartamAnasamaya meM nirvatita apUrva kRSTi kI caramakRSTi meM nisikta pradezAgrase pUrva samaya meM kI gaI pUrvakRSTiyoM kI jaghanyakRSTi meM ni:siMcyamAna pradezAgna asaMkhyAtabhAgahIna hotA hai, kyoMki usameM pUrva avasthitadravya itanA ho hona divAI detA hai| tadanantara ananta bhAgahAnirUpase yathAkrama jAkara punaH pUrvasamayameM kI gaI saMgrahakaSTisambandhI carimaSTi meM nisikta pradezAgrase vartamAna samaya meM dvitIyasaMgrahakRSTine noce ko maI apUrva avayakAme diyA jAnevAlA pradezapiNDa asaMkhyAta bhAga adhika hotA hai| zeSa apUrvakRSTiyoM meM anantabhAgahIna pradezAgra diyA jAtA hai, isoprakAra Age bhI jAnanA cAhie / punaH dRzyamAnapradezAgra sarvatra anantabhAgahInarUpase rahatA hai| isaprakAra yahakrama kRSTikaraNakAlake dvitIyasamayase carimasamayaparyanta jAnanA cAhie, kintu kRSTibedakakAlameM aiso vidhi nahIM hoto, kyoMki kRSTivedakakAlako apUrvakRSTiyoM meM ni:siMcyamAna pradezAgra pUrvakRSTipradezapiMDase asaMkhyAtaveMbhAgapramANa hotA hai, usase kRSTivedakakAlake prathamasamaya meM nirvatyaM mAna apUrvakRSTiyoM kI caramakRSTi meM nirtita pradezAgrase pUrva kRSTiko jaghanyakRSTike prathamasamayameM pradezAgna asaMkhyAtaguNAhIna hotA hai, anyathA pUrva apUrvakRSTiyoM kI sadhimeM ekagopucchakI utpatti vahIM hogii| ataH kRSTikaraNavidhi aura kRSTivedakavidhimai isaprakArako vizeSatA dikhAne ke lie zreNIprarUpaNA karate haiM kRSTivedakakAlake prathama samaya meM pUrvAnupUrvI ko apezA lobhako prathamasaMgrahakRSTi ke nIce apakaSita pradezAgrake dvArA jo apUrvakRSTriyAM racI jAtI haiM, unameM se jaghanyakRSTimeM bahuta pradezAgra diyA jAtA hai tathA usake Ane caramakRSTiparyanta anantaveMbhAgahIna pradezAgna diyA jAtA hai / usake Age apUrvakRSTi ko caramakRSTi meM patita pradezAnase lobhako prathamasaMgrahakRSTiko pUrvakRSTisambanvI jaghanya kRSTi meM asaMkhyAtaguNAhIna pradezAna diyA jAtA hai, dvitoyapUrvakRSTimeM usase anantabhAgahona dravya diyA jAtA hai aura yaha anantabhAgahonarUpa dravyakA krama prathamasaMgrahakRSTiko caramakRSTiparyanta jaannaa| punaH usa prayamasaMgrahakRSTiko caramakRSTi meM patita pradezAgrase dvitIyasaMgrahakRSTike noce racI jAnevAlI apUrvakRSTiyoMko jaghanyakRSTi meM asaMkhyAtaguNA pradezAgra diyA jAtA hai / usase Age apUrva caramakRSTiparyanta anantabhAgahInarUpa kramase dravyakA siMcana hotA hai / punaH apUrvacaramakRSTi meM nisiMcita pradezAgrase, pUrvanirvatita dvitoyasaMgrahakaSTiko antara Page #438 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 144 ] [ 131 kRSTi sambandhI jaghanyakRSTi meM asaMkhyAtaguNa' hIna pradezAgra diyA jAtA hai, usase Age atabhAgahIna rUpa zrama se hokara dravya niHsiMcita hotA hai, kintu itanI vizeSatA hai ki pUrvakRSTiyoM ke antara meM racI jAnevAlI apUrvakRSTiyoMkI aura pUrvakRSTiyoMkI saMdhi meM pradezavinyAsakA bheda hai| isaprakAra kahI gaI vidhI Upara (Age) bhI jAnanA caahie| kRSTivedaka ke dvitIyAdi samayoM meM bhI niSekaprarUpaNA isIprakAra jAnanA caahie| isa uparyukta fafant apekSA donoMmeM (kuSTikaraNa va kRSTivaidaka kAla meM ) vizeSatA sambhava hai isakI vivakSA gAthAsUtrameM nahIM hai / gyAraha saMgrahakRSTiyoM ke nIce eka-eka pUrva kuSTi meM se asaMkhyAta vaibhAgapramANa dravyako apakarSita karake pUrvakRSTi yoMke asakhyAtaveM bhAga mAtra apUrvakRSTiyoM ko karanevAlA uSTrakUTa zreNI rUpa se pradezavinyAsa karatA hai isako dekhate hue gAthAsUtra meM ( kuSTikaraNa va apUrvakRSTi racanA vidhAnakI) samAnatA kahI gaI hai' / kSapaNAsAra jisaprakAra asaMkhyAta kRSTiyoMkA antara dekara badhyamAna pradezAgra se apUrvakUSTiyA ravI jAtI haiM, usIprakAra palyopamake prathamavargamUlake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa kUSTiyoM ke antarase saMkramyamAna pradezAgra se avAntara kRSTi yoMmeM pUrva kRSTiyAM racI jAtI haiM / diyamAna pradezAgrakI zreNiprarUpaNA jaisI vahAM (badhyamAna pradezAgra se apUrvakRSTi racanA meM) kI gaI hai vaisI hI prarUpaNA yahAM bhI jAnanA, kintu yahAM usase thor3e (alpa ) arthAt prathamavargamUlake asaMkhyAtaguNe hIna antarAlase saMkramyamAna pradezAgra se apUrvakuSTi racI jAtI hai / saMkramyamANa pradezAgra kRSTi antaroM meM nirvartita saMpUrvakRSTi meM jo pradezAgra diye jAte haiM unakI zreNiprarUpaNAkA vidhAna bandhadravyase nirvartitaM prapUrvakRSTimeM jaisA kahA gayA hai| vaisA jAnanA, kintu itanI vizeSatA hai ki saMgrahakRSTiyoMke nIce nirvartita prapUrvakRSTi meM pUrvokta kramase pradeza nisikta karaneke pazcAt apUrvacarama kRSTikI apekSA pUrva jaghanya kRSTi maiM asaMkhyAtaguNehIna pradezAgra niHsiMcita kiye jAte haiM, usake Age utkarSaNa- apakarSaNabhAgahArapramANa pUrvakRSTiyoM meM anantabhAgahInarUpa kramase pradezAgra diye jAte haiM usake bAda kRSTiantarAla meM nirbaMdita kI jAnevAlI apUrva kRSTimeM asaMkhyAtaguNe pradezAna diye jAte haiM, tatpazcAt pracantara pUrva kuSTi meM asaMkhyAtaguNehIna pradezAgra diye jAte haiM tathA usake anantabhAgahIna pradezAgra detA hai / saMdhiyoMko jAnakara yaha krama viruddha saMgraha kRSTi ke antaparyanta jAnanA cAhie, isase UparakI saMgrahakRSTiyoM meM bhI isI vidhAna se zreNiprarUpaNA 1. jayadhavala mUla pRSTha 2175-76 / Page #439 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 132 1 [ gAthA 145-146 karanA cAhie / kRSTivedakakAlake prathama samayakI yaha prarupaNA jisaprakAra kI gaI hai, vaha sarvaprarupaNA usI prakAra dvitIyAdi samayoM meM bhI kahanA cAhie' / kRSTiyoMke ghAtakA kathana'kohAdikiTTivedagapaDame tassa ya asaMkhabhAgaM tu / NAsedi hu paDisamayaM tassAsaMkhejabhAgakama // 145 // 536 // kohasta ya je paDhame saMgahaki himhi nntttthkittttiio| baMdhujhiyakiTTINaM tassa asaMkheujabhAgo hu // 146 // 537 // artha--krodhako prathamasaMgraha kRSTikA vedakajIva prathamasamaya meM sarvaSTiyoM kA asaMkhyAtaveMbhAgamAtra kRSTiyoMko naSTa karatA hai tathA dvitoyasamayameM usake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa kRSTiyoMkA ghAta karatA hai / isI kramase pratisamaya asaMkhyAtaveMbhAgapramANarUpa kramase kRSTiyoMkA ghAta karatA hai / krodhako prathamasaMgrahakRSTike sarvavedakakAlameM jo kRSTiyAM naSTa huI haiM ve krodhako prathamasaMgrahakRSTisambandhI avadhyamAna kRSTiyoMke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa haiN| vizeSArtha-vizuddhi ke mAhAtmyase krodhakI prathamasaMgrahakRSTisambandhI kRSTiyoM meM se agrakRSTiko Adi karake kRSTiyoM kA asaMkhyAtaveMbhAga pratisamaya apavartanAghAtadvArA vivAza kiyA jAtA hai| jo kuSTiyo prathamasamayameM vinaSTa hotI haiM ve bahuta haiM, kyoMki samastakaSTiyoMke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa haiM aura jo kRSTiyAM dvitIyasamayameM naSTa ko jAtI haiM ve prathamasamayameM vinaSTakRSTiyoMse asaMkhyAtaguNIhIna haiM / yadyapi dvitIyasamayameM vizuddhi anantagugI bar3ha jAtI hai tathApi prathamasamayameM vinaSTa kRSTi yoMse rahita zeSa bacI huI kRSTiyoMke asaMkhyAtaveMbhAgakA ghAta karatA hai isaliye dvitIya samaya meM asaMkhyAta. guNohona kRSTiyoMkA nAza karatA hai / isIprakAra tRtIyAdi samayoMmeM bhI pratisamaya apavartanAghAtakA krama jAnanA cAhie / yaha asaMkhyAtaguNAhInakrama apane vinAzakAlake dvicaramasamayataka calA jAtA hai / prathamasamayavartI kRSTibedakake krodhako prathamasaMgrahakRSTimeM 1. jayaghavala mUla pRSTha 2177-78 / 2. ina donoM gAthAsambandhI viSaya ka. pA0 sutta pRSTha 854.55 sUtra 1124 se 1128 uka evaM ghavala pu0 6 pRSTha 387-88 para bhI hai| Page #440 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAthA 147-146 ] kSapaNAsAra [133 Upara aura nIceko asaMkhyAtaabhAgapramANa kRSTiyAM abadhyamAna kahalAtI haiM / kRSTivedakake prathamasamayase lekara niruddha prathamasaMgrahakRSTike vinAzakAlake dvicaramasamayataka uparima abadhyamAnakRSTiyoM ke asaMkhyAtaveMbhAga mAtra kRSTiyoM kA vinAza hotA hai / uparima va adhastana ina donoM bhAgoM meM se uparimabhAgameM vinaSTa kRSTiyoM kA pramANa Avalike asaMkhyAtaveM bhAgamAtra vizeSa hai| jaisA krodhako prathamasaMgrahakRSTike vinAzakA krama kahA gayA hai vaisA ho krama zeSa saMgrahakRSTiyoMke vinAzakA bhI jAnanA cAhie, kyoMki isameM virodhakA abhAva hai| krodhako prathamasaMgrahakRSTiko prathama sthiti meM samayAdhika AvalokAla zeSa rahaneko avasthAkA kathana kohAdikiTiyAdi dvidimhi samayAhiyAvalIsese / tAhe jahaNNudIrai carimo puNa vedago tassa // 147538 // tAhe saMjalaNANaM baMdho aMtomuhuttaparihINI / sattovi ya sadadivasA aDamAsabhahiyachavarisA // 14 // 536 // ghAditiyANaM baMdho dalavAsaMtImuhuttaparihINA / sattaM saMkhaM vassA lesANaM saMkha'saMkhavassANi // 146 // 540 // artha-koSakI prathamasaMgrahakRSTiko prathamasthitimeM samayaadhika AvalI avazeSa rahanepara jaghanyasthitiko udIraNA karanevAlA hotA hai| Avaloke Upara jo ekasamaya hai usa samayasambandhI niSekako apaSita karake udayAvalimeM nikSepaNa karatA hai tathA vahIM krodhakI prathamasaMgrahakRSTivedakakA caramasamaya hotA hai| vahAM (pUrvokta samayAdhika AvalikAla zeSa raha jAne para) saMjvalanakA sthitibandha antamuharta kama 100 dina aura sthitisattva antamuhartakama AThamAha adhika 6 varSa hai| tInaghAtiyA karmoMkA sthiti 1. jayaghavala mUla pRSTha 2178.76 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 255 sUtra 1126 se 1131 / 50 pu0 6 pRSTha 30 / Page #441 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 134] kSapaNAsAra [garathA 141 bandha antarmuhUrta kama 10 varSa hai aura sthitisattva saMkhyAtahajAra varSa hai| zeSa (tIna aghAtiyA) kA~kA sthitibandha saMkhyAtavarSa aura sthitisattva asaMkhyAtavarSa hai'| vizeSArtha--prathamasamayavartI kRsTivedaka saMjvalanakrodhako prathama saMgraha kRSTi meM se avayavakRSTiyoMkA apakarSaNa karake usake dvArA krodhabedakakAlake sAdhika tribhAgakAlase eka prAli adhika pramANa sthitiko karatA hai ! krodhakI prathamasaMgrahakaSTiko vedana karanepAlekI jo prathama sthiti hai usa prathamasthitikA vedana karate hue jisasamaya ekasamayaadhika AvalimAtra kAla usa prathamasthiti meM zeSa raha jAtA hai vahI krodhakI prathamasaMgrahakRSTike vedanakA antimasamaya hotA hai| prathamasthiti meM samaya adhika AvalimAtra zeSa raha jAnekadAntimatikA agarapheusAcalimeM kSepaNa karanevAle ke saMjvalanaRodhakI jaghanyasthitiudIraNA hotI hai vahAMpara dvitIyasthitise udIraNA sambhava nahIM hai, kyoMki usaprathamasthiti meM mAli-pratyAlikAla zeSa raha jAne para pahale hI AgAlapratyAgAlako ghyucchitti ho jAtI hai| kRSTi vedakake prathamasamayase saMjvalamacatUkake anubhAgasatvakI jo pUrvapravRtta anusamaya apavartanA hai vaha usIprakArase hotI rahatI hai| pUrva arthAta kRSTivedanake prathama samaya meM saMjvalanacatuSkakA sthiti bandha pUrNa cAramAha hotA thA yaha saMkhyAtahajAra sthitibandhApasara NoMke dvArA yathA krama ghaTakara prathama kRSTikI prathamasthiti ke ekasamayaadhika AbalikAla zeSa raha jAnepara cAlIsadinaadhika do mAha arthAt (40+60) 100 dina raha jAtA hai| tInoM saMgrahakRSTiyoMke vedakakAla meM sthitibandha do mAha arthAt 60 dina ghaTatA hai to eka (prathama) saMgrahakRSTi ke vedakakAla meM sthitibandha kitanA kama hogA ? isaprakAra rAzikavidhi karanepara (5) 20 dina prApta hote haiM, jo ki prathamasaMgrahakRSTivedakakAlake tribhAgase kucha adhika hai / ataH prathamasaMgrahakaSTiyedakakAla meM cArasaMjvalana kaSAyoMkA sthitibandha antamuharta adhika 20 dina ghaTakara antamuhUrta kama 100 dina raha jAtA hai / 1. "jA puzva pabattA saMjalaNANubhAga saMtakammarasa aNusamayamovadRNA sA tahA ceva" arthAt saMjvalana. catuSkake anubhAgasattvakI jo pUrva pravRtta anusamayavartI apavartanA hai vaha usIprakAra hotI rahatI hai / (ka0 pA0 sutta pRSTha 855 sUtra 1133) yaha pATha jayadhavala mUla pRSTha 2180 tathA zvala pu0 6 pRSTha 388 meM bhI, kintu nemicandrAcAyaMne use yahAM grahaNa nahIM kiyA hai| 2. jaya dhavala mUla pRSTha 2176-80 / Page #442 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 138 kRSTidakakAla ke prathama saMvalanacatuSkakA sthititattva AThavarSa mAtra thA / saMkhyAtahajAra sthitikANDakoMke dvArA vaha sthitisattva kamase ghaTakara isa samaya arthAt krodha kI prathama saMgrahakRSTiko prayamasthiti meM ekasamayaadhika AvalimAtrasthiti zeSa raha jAne para ahUrta kachavarSa raha jAtA hai / tInoM kRSTiyoM ke vedakakAla meM saMjvalanacatuSkakA sthitisattva yadi cAravarSa kama ho jAtA hai to prathamasaMgrahavedakakAla meM kitanA kama hogA ? isaprakAra trairAzikavidhike dvArA sAdhika prathamasaMgrahakRSTike tribhAgapramANa arthAt antarmuhUrta adhika cAramAhasahita ekavarSa krama ho jAtA hai / isako AThavarSa meM se kama karanevara (8 varSa - 1 varSa 4 mAha va antarmuhUrta ) antarmuhUrta - kama AThamAsa 6 varSa zeSa sthitisattva raha jAtA hai' / gAthA 150-151 ] kSaparaNAsA pUrvasaMdhi arthAt krodha kI prathama saMgrahakRSTike bedakakAla ke prathama samaya meM tIna (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa va antarAya) ghAtipAkamakA sthitijanya saMkhyAtahajAravarSa thA jo yathAkrama ghaTakara isasamaya ( krodhakI prathama saMgrahakRSTi kI prathama sthiti meM ) samayAdhika zrAvalikAla zeSa raha jAnepara antarmuhUrtakama 10 varSa raha jAtA hai aura sthitisattva pUrvasaMdhi meM saMkhyAtahajAravarSa thA. vaha saMkhyAtahajAra sthitikANDakoM dvArA ghaTakara saMkhyAtahajAra guNAhIna hotese tatprAyogya saMkhyAtagharSapramANa raha jAtA hai / zeSa ( vedanIya, nAma va gotra ) tIna praghAtiyA karmoMkA sthitibandha pUrvasaMdhi meM saMkhyAtahajAravarSapramANa thA vaha sahasroM sthitibandhApasaraNoMke dvArA ghaTakara yathAkrama ghaTate hue saMkhyAtaguNAhIna hokara bhI saMkhyA hajAravarSapramANa hai aura sthitisatkarma bhI hajAroM sthitikANDa kaghAtoMke dvArA asaMkhyAtaguNAhIna hokara tatprAyogya asaMkhyAtavarSa raha jAtA hai / "se kAle kohas ya vidiyAdo saMgahAdu paDhamaThidI / kohassa vidiyasaMgaha ki hissa ya vedago hodi / / 150 / / 5.41 / / kohassa paDhamasaMgaha kihissAvalipamA paDhamaThidI / dolamaUpaNAvalitrakaM ca vi ceude tAhe // 151 // 542 / / 1. jayadhavala mUla pRSTha 2180.81 / 2. jaya dha0 mUla pRSTha 2151 / 3. ka0 pA0 sutta pRSTha 855-56 sUtra 1136-40 va 41 / 60 pu0 6 pRSTha 366 / jayatravala mUla pRSTha 2181 / Page #443 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156] kSapaNAsAra [gAthA 152 ____ artha- usake (krodhako prathamasaMgrahakaSTi vedanake caramasamayake ) anantarasamayameM krodhako dvitIyasaMgrahakaSTi se prathamasthiti karake krodhako dvitIyasaMgrahakRSTikA vedaka hotA hai| usa samaya krodhako prathamasaMgrahakRSTisambandhI AvalipramANa prathamasthitikA dravya aura dosamayakama doAvalipramANa navaka samayaprabaddha zeSa raha jAtA hai aura usI kAla meM kodhakI dvitIyasaMgrahakRSTikA dravya 14 guNA ho jAtA hai| vizeSArtha-jaba prathama saMgrahakaSTiko pUrvokta prathamasthiti meM ucchiSTAlikAla zeSa raha jAtA hai usasamaya dvitIyasthiti meM sthita krodhako dvitIyakaSTike pradezAtroM ko apakarSita karake udayAdi guNazreNIke dvArA dvitIyasaMgraha kRSTike vedakakAlase Avali. adhikakAla dvArA prayamasthitiko karatA hai / krodhakI dvitoyasaMgrahakRSTi meM se apakarSaNakarake prathamasthitiko karanevAleke usasamaya dosamayakama doAvali pramANa navakasamayaprabaddharUpa pradezAna aura ucchiSTAvalipramANa pradezAnako chor3akara krodhakI prathamasaMgrahakRSTi ke zeSa samasta pradezAgra krodhako dvitIya kRSTirUpa saMkramaNa kara jAte haiN| krodhako dvitIyakRSTise prathamaSTi terahaguNI thI, kyoMki prathamasaMgraha kuSTimeM nokaSAyakA bhI dravya thaa| prathamasaMgrahakaSTikA dravya dvitIyasaMgrahakaSTike nIce anantaguNahIna pariNamana karake apUrvakRSTirUpa hokara pravRtta karatA hai, usasamaya zeSa pRthak pRthak saMgrahakaSTike dravyase isakA dravya 14 guNA ho jAtA hai, kyoMki prathamasaMgrahakRSTikA dravya isa dvitIyakRSTi rUpa saMkramita hogayA hai / nakkabandha aura ucchiSTAvalike pradezAna yathAkrama pratisamaya dUsarIkRSTimeM saMkramaNa karate haiM, usosamaya krodhako dvitIyakRSTi kA vedaka hotA hai| paDhamAdisaMgahANaM gharime phAliM tu vidiyapahudINaM / heTThA savvaM dedi hu maujhe pujvaM va igibhAgaM // 152 // 543 / / artha- prathamAdi saMgrahakaSTiyoMke antimasamayameM jo saMkramaNadravyarUpa phAli hai usakA (bahubhAga) dravya to dvitIyAdi saMgrahakRSTiyoMke noce sarvatra detA hai aura ekamAgarUpa dravya pUrvavat madhya meM detA hai / vizeSArtha---jisa saMgrahakaSTiko bhogatA hai usakA naba kasamayaprabaddhavinA sarvadravya sarvasaMkramaNarUpa hai aura vahI antimaphAli hai, isako anaMtara samayameM bhogI jAnevAlI 1. jayadhavala mUla pRSTha 2181-82 / 2. isa gAthAkA viSaya jayadhavala mUlameM nahIM hai| Page #444 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 153-54] [137 saMgrahakRSTike nIce aura madhya meM apUrvakRSTirUpa pariNamAtA hai, vahAM usa saMgrahakRSTiko avayavakRSTiyoMke madhya meM jo apUrvakRSTiyAM karatA hai, unako pUrvavat caramasamayavartI svakIya dravya ke asaMkhyAtabhAgapramANa dravyase racatA hai tathA avaziSTadravyase usa saMgrahakRSTike nIce apUrvakRSTiyoM ko karatA hai, kyoMki yahAM krodhako prathama saMgrahakRSTike anaMtara dvitIyasaMgrahaSTiko bhAgatA hai ataH detA bidhAna jAnanA / 'kohala vidiyakiTTI vedayamANassa paDhamakirTi vA / udo baMdho NAso apuvakiTTINa karaNaM ca // 153 // 544 // artha-krodhakI dvitIyasaMgrahakRSTikA vedana karanevAleke udaya, bandha, ghAta tathA saMkramaNa va bandha dravyase apUrvakRSTiyoMkA karanA Adi vidhAna prathamasaMgrahakRSTibat hI jaannaa| vizeSArya:-krodhakI prathamasaMgrahakRSTivedakakAlameM jo vidhi kahI gaI hai vahI vidhi dvitIyasaMgrahakRSTivedakakAlameM bhI jAnanA cAhie | vaha isaprakAra hai-udIrNa kRSTiyoMkI, badhyamAna kRSTiyoMkI, vinAza kI jAnevAlI kRSTiyoMkI, badhyamAna pradezAgrase niyamAna kRSTiyoMkI tathA saMkramyamAna pradezAgrase nirvaya'mAna apUrvakRSTiyoMkI vidhi prathamasagraha kRSTikI prarupaNAke samAna hai| 'kohasla vidiyasaMgahakiTTI vedaMtayassa saMkamaNaM / saTTANe tadiyotti ya tadaNaMtaraheTThimassa paDhamaM ca // 154 // 545|| . artha-krodhakI dvitIyasaMgrahakRSTivedakake svasthAna arthAt vivakSita kaSAyamai hI saMkramaNa to tRtIyasaMgrahakRSTi meM hotA hai aura parasthAna arthAta anyakaSAyameM jo saMkramaNa hotA hai vaha usake nIce jo (mAna) kaSAya hai usako prathamasaMgrahakRSTi meM hotA hai / vizeSArtha-krodhakI dvitIyasaMgrahakRSTikA vedaka krodhako dvitIyasaMgrahakRSTike pradezAgrako krodhako tRtIyasaMgrahakRSTi meM aura mAnakI prathamasaMgrahakRSTi saMkramita karatA hai 1. ka. pA0 sutta pRSTha 856 sUtra 1142 se 1144 taka 1 dhavala pu. 6 pRSTha 386 / 2. jayadhavala mula pRSTha 2182 / 3. ka0 pA0 sutta pRSTha 856 sUtra 1147 / 50 pu0 6 pRSTha 386 / Page #445 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 138 ] kSapaNAsAra [ gAthA 155 anyakRSTiyoM meM nahIM, kyoMki saMkramaNa AtupUrvI rUpase hotA hai| krodhakI dvitIyasaMgrahakRSTikA dravya svasthAnasvarUpa krodhako tRtIyakRSTi meM apakarSaNabhAgahArase saMkramaNa karatA hai aura parasthAnasvarUpa mAnakI prathamasaMgrahakaSTi meM adhaHpravRttasaMkramaNa dvArA saMkramaNa karatA hai| krodhako tRtIyasaMgrahakRSTi ke pradezAgrako mAnakI prathamasaMgrahakRSTi meM saMkramita karatA hai, kyoMki anyatra saMkramaNa asambhava hai| yahAM bhI adhaHpravRttasakramaNa hotA hai / paDhamo vidiye tadiye heTrima paDhame ca vidigago diye| heTThimapaDame sadiyo heTThimapaDhame ca saMkamadi // 155 / / 546 // artha-vivakSita kaSAyakI prathamasaMgrahakRSTikA dravya to apanI dvitIya, tRtIya aura adhastanavartI kaSAyako prathamasaMgrahakRSTi meM saMkramaNa karatA hai, dvitIya saMgrahakRSTikA (vidhakSitakaSAyakI) dravya apanI tRtIya va adhastanavartI kaSAyakI prathama saMgrahakRSTimeM saMkramaNa karatA hai tathA (vivakSitakaSAyakI) tRtIyasaMgrahakRSTikA dravya adhasta navartI kaSAyakI prathamasaMgrahakRSTi meM ho saMkramaNa karatA hai| [noTa--isa gAthAkA sambandha gAthA 131 se hai] vizeSArtha--yahAM jisa kaSAyakA vedana kara rahA hai usa vivakSita kaSAyake anantara jisa kaSAyakA vedana karegA use adhastana vartI kaSAya kahA gayA hai| krodhakI dvitIyasaMgrahakaSTike pradezasamUhakA krodhako tRtIya va mAnakaSAyako prathama saMgrahakaSTi meM saMkramaNa karatA hai, krodhako tRtIyasaMgrahakRSTike dravyako mAnakI prathamasaMgrahakRSTi meM hI saMkramita karatA hai / mAnakaSAyakI prathamasaMgrahakRSTikA dravya mAnakI dvitIya-tRtIya va mAyAkI prathamasaMgrahakRSTi meM saMkramita karatA hai, mAnakaSAyako dvitIyasaMgrahakaSTike dravyakA mAnako tRtIya va mAyAkI prathamasaMgrahakRSTi meM saMkramaNa karatA hai aura mAnakaSAyakI satIyasaMgrahakaSTi ke dravyako mAyAkI prathamasaMgrahakRSTi meM hI saMkramita karatA hai| mAyAkaSAyako prayamasaMgrahakRSTike dravyakA saMkramaNa mAyAko dvitoya-tRtIya va lobhakI prathamasaMgrahakRSTi meM hotA hai, mAyA kaSAyako dvitIya saMgrahakRSTikA dravya mAyAko tRtIya va lobha 1. jayadhavala mUla pRSTha 2183 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 856 sUtra 1147 se 1156 5 dhavala pu06 pRSTha 386-60 / Page #446 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sapaNAsAya gApA 156-57] [136 kI prathamasaMgrahakaSTi meM saMkramaNa karatA hai tathA mAyAkI tRtIyasaMgrahakRSTi ke dravyako lobha. kI prathamasaMgrahakRSTi meM hI saMkramita karatA hai| lobhakaSAyakI prathama saMgrahakaSTikA dravya lobhakI dvitIya va tRtIyasaMgrahakRSTi meM saMkramita karatA hai aura lobhakI dvitoyasaMgrahakRSTi. ke dravyakA saMkramaNa lobhako tRtIyasaMgrahakRSTimeM karatA hai, (dekho gAthA 131 kI TokA) krodhako prathamasaMgrahakRSTikA dravya mAnakI prathamasaMgrahakRSTimeM bhI diyA jAtA hai / yahAM vivakSita kaSAyake dravyako apakarSaNa bhAgahArakA bhAga dekara ekabhAgamAtra dravya svasthAnameM (apanI hI anya saMgrahakRSTimeM) saMkramita karatA hai aura parasthAnamai (anyakaSAyako prathamasaMgrahakRSTi meM) vivakSitakaSAyake dravyako adhaHpravRttabhAgahArakA bhAga dekara ekabhAgamAtra dravyakA saMkramaNa karatA hai| kohasta paDhamakiTTI surANottiNa tassa asthi saMkamaNaM / lobhaMtimakiTissa ya Nasthi paDisthAvaNaNAdo // 156 // 547 // artha-krodhako prathamasaMgrahakRSTi to zUnya ho gaI (nAstirUpa ho gaI) ataH + usakA saMkramaNa nahIM hotA tathA lobhakI tRtIyasaMgrahakRSTikA bhI saMkramaNa nahIM hai, kyoMki atisthApanAkA abhAva hai| vizeSArtha-isaprakAra krodhakI prathama va lobhako tRtIyasaMgrahakaSTi binA zeSa dazasaMgrahakaSTiyoMke dravya kA saMkramaNa karatA hai / vedana karane yogya dvitIyasaMgrahakaSTi meM yadrajyakA abhAva hai ata: vahA~ ghAta (vyaya) dravyako pUrvaSTiyoM meM pUrvoktaprakAra diyA jAtA hai tathA lobhako tRtIyasaMgraha kRSTi meM vyayadravya nahIM, kintu Ayadravya hI hai ataH dazasaMgrahakRSTiyoM meM saMkramaNa dravyako pUrvoktaprakAra pUrva-apUrvakRSTiyoM meM diyA jAtA hai| 'jassa kasAyarasa jaM kihi veda yadi tassa taM ceva / sesANa kasAyANaM paDhamaM kidi tu baMdhadi hu||1571548|| artha--jisakaSAyako jisa saMgrahakRSTikA vedana karatA hai usa kaSAyakI uso saMgrahakaSTikA bandha karatA hai tathA anyakaSAyoMkI prathamasaMgrahakaSTikA bandha karatA hai| 1. jayadhavala mUla pRSTha 2183-84 / 2. ka. pA0 sUtta pRSTha 857 sUtra 1160 / dhavala pu0 6 pRSTha 360 / Page #447 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAya 140] [ gApA 158 vizeSArtha- zaGkA-jaise krodhako prathamasaMgrahakaSTikA vedana karanevAlA cAroM kaSAyoMko prathamakRSTiyoMkA bandha karatA hai usI prakAra krodhako dvitIyakRSTi kA vedana karanevAlA kyA cAroM hI kaSAyoMkI dvitIyakRSTiyoMkA bandha karatA hai ? samAdhAna--jisakaSAyakI jisakRSTikA vedana karatA hai arthAt prathama dvitIya yA tRtIyakRSTikA bedana karatA hai to usa kaSAyakI usI kRSTi ko bAMdhatA hai / vedyamAna kaSAyake atirikta anya adhastanavartI kaSAyoM kI prathamasaMgrahakaSTi kA bandha karatA hai, kyoMki anyaprakAra asambhava hai| krodhakI dvitIyakRSTi kA vedana karane vAlA krodhakI dvitIya. kRSTikA bandha karatA hai, kintu mAna-mAyA va lobhakI prathamasaMgrahakaSTi kA bandha karatA hai / isIprakAra uparitanakRSTiyoMkA vedanakarane bAloMke bhI lagA lenA caahie| 'mANatiya kohata diye mAyAlohassa tiya tiye shiyaa| saMkhaguNaM vedijje aMtarakiTTI padeso ya // 158 / 546 / / artha-yahAM saMgrahakRSTiyoM meM avayavakRSTiyoMke dravyakA alpabahutva kahate haiM ~~~ mAnakI tIna, krodhakI eka tRtIyakRSTi tathA mAyA va lobhako tIna-tIna, ina saMgrahakRSTiyoM meM to vizeSa adhika aura vedyamAna krodhakI dvitIyakRSTi meM kRSTiyoMkA aura pradezoMkA saMkhyAtaguNApramANa kramase hai| vizeSArtha-krodhakI dvitIyasaMgrahakRSTike vedana karanevAle jIvake gyArahasaMgrahakRSTiyoMkA alpabahutya isaprakAra hai-kRSTivedakake mAnako prathama saMgnahakuSTiko avayavakaSTiyAM va pradezAgna abhavyoMse anantaguNe aura siddhoMke anantaveMbhAga hote hue bhI sabase alpa hai, kyoMki stokadravyase nirvatita huI hai / mAnakaSAyako dvitIyasaMgrahakRSTi meM aMtara. kRSTiyAM vizeSa adhika haiM / palyake asaMkhyAtavaibhAgakA bhAga dene para jo labdha pAve utanI adhika hai, kyoMki svasthAnameM yaha pratibhAga hai / tRtIyasaMgrahakRSTi bhI utanI hI adhika hai / mAnako tRtIyasaMgrahakRSTise krodhakaSAyakI tRtIyasaMgrahakRSTi kI avayavakRSTiyAM vizeSa adhika hai / Avalike asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga dene se jo labdha Ave utanI adhika hai, kyoMki para 1. ka. pA0 sutta pRSTha 857 sUtra 1157 / jayaghavala mUla pRSTha 2184 / 2. jaya 50 mUla pRSTha 2184 / 3. ka. pA0 sutta pRSTha 857 sUtra 1163 se 1174 / gha0 pu0 6 pRSTha 360-61 / Page #448 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 1 gAthA 156 ] [ 141 sthAna meM AvalikA asaMkhyAtavAM bhAga pratibhAgasvarUpa hai / isIprakAra Upara bhI svasthAnavizeSa aura parasthAnavizeSa kahanA caahie| usase mAyAkaSAyakI prathamasaMgrahakRSTiko aMtara kRSTiyAM vizeSa adhika haiM / mAyAko dvitIya saMgraha kRSTikI aMtara kRSTiyAM vizeSa adhika haiM, mAyAkI tRtIyasaMgrahakRSTikI antarakRSTiya vizeSaadhika haiM / isase lomako prathamasaMgrahakRSTikI antarakRSTiyAM vizeSaadhika haiM, lobhakI dvitIya saMgrahakRSTikI antarakRSTiyAM vizeSaadhika haiM, usase lobhakI tRtIya saMgrahakRSTiko antarakRSTiyoM vizeSaadhika haiM usase koSako dvitIya saMgrahakRSTikI antarakRSTiyAM saMkhyAta arthAt caudahaguNI haiM, kyoMki cAritramohanIya karma ke sampUrNadravyase 24 kRSTiyAM banIM thIM / krodhako dvitIyaSTimeM apanA mUla dravya to hai, kintu isameM krodhako prathama saMgrahakRSTikA dravya 33 praviSTa hone se isakA dravya (+) 24 ho gayA / ataH antarakRSTiyAM va pradezAgra bhI caudahaguNA ho gayA' / "vedijjAdiTTidie samayAhiyamAvalIya parisese / tAhe jaharapudIraNanarimo puNu vedago tassa || 156 / / 5.50 / / artha - bedyamAna kRSTikI prathama sthiti meM samayAdhika AvalikAla zeSa rahanepara jaghanya udIraNA hotI hai aura vivakSita kRSTike vedakakAlakA carasasamaya hotA hai / kSapaNAsAsa vizeSArtha - vedyamAna kRSTikI prathamasthiti meM Avali - pratyAvali zeSa rahanepara AgAla- pratyAgAlakI vyucchitti ho jAtI hai / yadyapi kRSTikaraNakAla ke prArambha se hI mohanIya karmake utkarSaNakA abhAva ho jAnese prathamasthitike pradezAtrakA dvitIyasthiti meM saMcAra nahIM hotA tathApi dvitIya sthiti se pradezAgrakA apakarSaNa hokara prathamasthiti meM Agamana hotA hai ataH AgAla- pratyAgAla kahA jAtA hai / isake pazcAt ekasamayakama AvalikAla vyatIta ho jAnepara jaba prathama sthiti meM ekasamayAdhika ekaAvalikAla zeSa raha jAtA hai taba jaghanya udIraNA hotI hai arthAt udayAvalise bAhyasthita niSekake dravyakA apakarSaNadvArA udayAvalimeM nikSepa hotA hai vahI vivakSitakRSTike vedanakA caramasamaya hotA hai / 1. jayadhavala mUla pRSTha 2185-86 / 2. ka0 pA0 suta pRSTha 850 sUtra 1975-76 | babala pu0 6 pRSTha 361 / 3. jayadhavala mUla pRSTha 2186 / Page #449 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 142 ] kSapaNAsAra [ gAyA 160-162 saMbho aMtomuhattaparihINo / 'tAhe saMjalagA sattotriya disIdI caumAsambhahiyapaNavastA / / 160 / / 551 / / ghAditiyANaM baMdhI vAsapudhattaM tu sesapayaDIgAM / vassAgAM saMkhejalaislANi havaMti yimeNa // / 161 / / 552 / / ghAditiyANaM sattaM saMkhasahassA hoMti vastANaM / tirAI viSAdI vasANi asaMkhamettANi / / 162 / / 553 / / artha -- vahI (krodhakI dvitIya saMgrahakRSTivedaka ke caramasamaya meM ) saMjvalanacatuSkakA sthitibandha antarmuhUrtakama 80 dina mAtra hai aura unakA sthitisattva antarmuhUrtakama cAramAsa adhika pAMca varSapramANa hai / tInaghAtiyA karmo kA sthitibandha pRthaktvavarSapramANa tathA zeSa rahe aghAtiyAkamakA sthitibandha niyamase saMkhyAtahajAravarSapramANa hai / tIna ghAtiyA karmoMkA sthittisattva saMkhyAtahajAravarSapramANa hai tathA (AyubinA) tIna aghAtiyA - karmokA sthitisattva asaMkhyAta varSamAtra hai / vizeSArtha - krodha kI prathama saMgraha kRSTivedaka ke caramasamaya meM saMjvalanacatuSkakA sthitibandha antarmuhUrta krama 100 dina hotA thA, vaha yathAkrama ghaTakara krodhakI dvitIyasaMgrahakRSTa vedakake caramasamaya meM antarmuhUrtakama 80 dina raha gayA aura sthitisattva antarmuhUrtama AThamAhaadhika chahavarSase yathAkrama ghaTakara antarmuhUrtakama cAramAsa adhika pAMcavarSa raha gayA / krodhako prathama saMgrahakRSTivedaka ke caramasamaya meM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyA karmoMkA sthitinbadha antarmuhUrta krama 10 varSa hotA thA jo yathAkrama ghaTakara krodhakI dvitIya kRSTivedakake caramasamaya meM antarmuhUrtakama varSa pRthaktva raha jAtA hai / tInase adhika aura 6 se kama yathAyogya saMkhyAko pRthaktva kahate haiM / zeSa arthAt nAma, gotra aura vedanIya ina tIna aghAtiyAkarmIkA sthitibandha saMkhyAtahajAravarSapramANa hotA thA vaha aba bhI saMkhyAtahajAravarSamAtra hI hai, kintu pahale se hIva hai / isIprakAra tInaghAtiyA karmo ke viSaya meM sthitisattva saMkhyAtahajAravarSapramANa jAnanA / 1. ina tInoM gAthAsambandhI viSaya ka0 pA0 suta pRSTha 850 sUtra 1177 se 1182 aura ghavala 50 6 pRSTha 361-62 para bhI hai / Page #450 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra pAyA 163-164 ] [143 tIna aghAtiyAkarmoMkA sthitisattva yadyapi asaMkhyAtahajAravarSa hai tathApi pahilesa hAna hai| yaha sthitibandha va sthitisattva pUrvokta rAzikavidhise prApta karanA cAhie' / se kAle kohassa ya tadiyAdo saggahAdu paDhamaThidi / aMte saMjalaNANaM baMdhaM sattaM dumAsa cauvaralA // 163 / / 554 // artha-pUrvokta krodhakI dvitIyasaMgrahakRSTi vedanake caramasamayase anantara samayamai krodhakI tRtIyasaMgrahakaSTi ke pradezAgrase prathamasthiti hotI hai usake antimasamayameM saMjvalanacatuSkakA bandha domAha aura sthitisatva 4 varSa hotA hai / vizeSArtha--krodhako tRtIyasaMgrahaSTikA jo dravya dvitIyasthiti thA usameM se apakarSaNa karake prathama sthitiko karanevAlA krodhako tRtIyakRSTi kA prathamasamayavartIvedaka hotA hai usasamaya dvitIyakRSTike do samayakama doAvalipramANa navakasamayaprabaddha aura ucchiSTAvali pramANa dravyako chor3akara zeSasarvadravya tRtIyaSTirUpa pariNamana kara jAtA hai / isaprakAra krodhakI tRtIyakRSTikA dravya cAritramohanIyakarmake dravyakA (+) 5 bhAga ho jAtA hai| usosamaya krodhako tRtIyakaSTikI antaraSTiyoMke asaMkhyAtaveM bhAgakI udIraNA hotI hai aura asaMkhyAtaveMbhAgapramANa kaSTiyoMkA bandha hotA hai, kintu udIraNAse bandhakRSTiyoM kI saMkhyA alpa hai / koSako dvitIyakRSTi ke vedanakA jo vidhAna kahA gayA hai vahIM talIyasaMgraha kRSTikA jAnanA / prathamasthiti meM jaba Avali-pratyAvalikAla zeSa raha jAtA hai usasamaya AgAla-pratyAgAla kI vyucchitti ho jAtI hai aura ekasamayaadhika AvalikAla rahanepara jaghanya sthitiudIraNA hotI hai, usosamaya krodhakA caramasamayavartI vedaka hotA hai aura tabhI saMjvalana catuSkakA sthitibandha pUrNa domAsa evaM sthitisattva cAravarSapramANa hotA hai / isIprakAra pUrvokta rAzikavidhise zeSakarmoMkA bhI sthitibandha va sthitisattva jAna lenA caahie| se kAle mANassa ya paDhamAdo saMgahAdu paDhamaThidI / mANodayaaddhAe tibhAgamettA hu paDhamaThidI // 164 // 555 // 1. jayadhavala mUla pRSTha 21871 2. ka. pA. sutta pRSTha 858-56 sUtra 1183 se 1160 / dhavala pu0 6 pRSTha 362 / 3, jayadhavala mUla pRSTha 2187-86 / 4. ka. pA0 sutta pRSTha 856 sUtra 1161-62 / 50 pu0 6 pa 362-63 / Page #451 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 144] kSapaNAsAra [ gAthA 165 ___ artha-krodhavedakakAla ke anantarasamayameM mAnakI prathamasaMgrahakRSTise mAnakI prathamasthitiko karatA hai jisakA kAla mAnodayakAlake tRtIyabhAgamAtra hai| vizeSArtha-krodhako tRtIyasaMgrahakRSTike caramasamayasai anantarasamayameM mAnako prathamakRSTike dravyako dvitIya sthiti se apakarSita karake prathama sthitiko karatA hai| krodhabedakakAlase vizeSahIna mAnavedakakA sarvakAla hotA hai| isa mAnavedakake sarvakAlake tRtIyabhAgapramANa mAnakI prathamasaMgrahakRSTikA vedakakAla hotA hai| mAnako prathamakRSTivedakake kAlase AvalipramANa adhika prathamasthiti hotI hai / mAnakI prathamakRSTiko vedana karanevAlA prathamasaMgrahakRSTiko antarakRSTiyoMke asaMkhyAtabahubhAga pramANa antarakRSTiyoMkA vedana karatA hai aura usosamaya una kRSTiyoMse vizeSahona kRSTiyoM ko bAMdhatA hai, kyoMki vedyamAna kuSTiyoM meM Upara aura nIceko asaMkhyAtaveMbhAgapramANa kaSTiyoMko chor3akara madhyavartI bahubhAgapramANa kRSTirUpase bandha hotA hai aisA pahale kahA jA cukaa| krodhako tRtIyasaMgrahakRSTike dosamayakama doAvalipramANa navakasamayaprabaddha aura ucchiSTAvalike dravyako chor3akara zeSa sarvadravya mAnakI prathamasaMgrahakRSTirUpase pariNamana kara jAtA hai, kyoMki AnupUrvI saMkramaNake vazase mAnameM saMkramaNa honA aviruddha hai| krovake pradezAgra mAnarUpa saMkramita ho jAnepara jabataka saMkramAvali vyatIta nahIM ho jAtI tabataka unakA udaya nahIM hotA / krodhakI tRtIyasaMgrahakRSTikA dravya mAnakI prathamasaMgrahakRSTike uparimabhAgameM apUrvakRSTirUpa hokara pariNamana nahIM karatA, kintu mAnakI sadRza anubhAgavAlI kRSTike nIce apUrvakRSTirUpase krodhakA pradezAgna pariNamana karatA hai| usameM bhI thor3Adravya to pUrva kRSTirUpase tathA bahutadravya apUrvakRSTirUpase pariNamana karatA hai| krodhakI tRtIyakRSTi kA dravya mAnakI prathamasaMgrahakaSTi meM pariNamana karane se mAnakI prathamasaMgrahakaSTikA dravya 16 guNA ho jAtA hai, zeSa do kaSAyoM (mAyA va lobha) kI prathamasaMgrahakRSTiyoMkA bandha hotA hai'| 'kohapaDhama va mAraNo carime aMtomuhattaparihINo / diNamAsapaeNavattaM dhaMdhaM sattaM tisaMjalaNagANaM // 165 / / 556 // 1. jayaghavala mUla pRSTha 2186 se 2110 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 856 sUtra 1166-66 / dhavala pu06 pRSTha 363 / Page #452 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 166] kSapaNAsAba [ 145 artha-krodhako prathamasaMgrahakaSTiko jisa vidhIse vedatA hai usI vidhise mAnakI prathamasaMgrahakRSTikA vedana karatA hai| mAnakI prathama saMgrahakRSTi vedaka ke caramasamayameM saMjvalana trayakA sthitibandha antarmuhUrta kama 50 dina aura sthitisattva anta muhUrta kama 40 mAha hotA hai| vizeSArtha-krodhakI prathamasaMgrahakRSTikA vedaka jisa vidhise agrakRSTi Adi asaMkhyAtaveMbhAga uparimakRSTiyoMkA pratisamaya apavartanAghAta karatA hai usIprakAra bhAnakI prathamasaMgrahakRSTiko vedana karanevAlA kRSTiyoMkA apavartanAghAta karatA hai / krodhako prathamasaMgrahakRSTikA vedaka jisa vidhise badhyamAna pradezAgrase aura saMkramyamAna pradezAgrase antarakRSTike antarAloMmeM aura saMgrahakaSTike antarAloMmeM yathAsambhava apUrvakRSTiyoMkI racanA karatA hai usI vidhise mAnakI prathamasaMgrahakRSTi kA vedaka apUrva kRSTiyoMkI racanA karatA hai tathA krodhako prathama saMgraha kRSTikA vedaka jisaprakAra kRSTiyoMke bandha va udayasambandhI pratisamaya anantaguNe honarUpase apasaraNoMko karatA hai usIprakAra mAna kI prathamasaMgrahakRSTi kA vedaka apasaraNoMko karatA hai / ina karaNoM meM tathA anyakaraNoM meM koI antara nahIM hai| mArakI prathA parAmakRSTineTakA ke isa prakAra prathamasthiti kSINa hote hue jaba ekasamayaadhika Avali kAla zeSa raha jAtA hai taba jaghanya udIraNA hotI hai aura mAnakI prathamasaMgrahakuSTikA caramasamayavartI vedaka hotA hai| tIna saMjvalanakA sthitibandha va sthitisattva yathAkrama ghaTakara sthiti bandha to antarmuhUrta kama 50 dina arthAda ekamAha 20 dina evaM sthitisattva antamuhartakama 40 mAha arthAt 3 varSa cAramAha raha jAtA hai / yaha pUrvokta zrarAzika vidhise prApta kara lenA caahie| 'vidiyassa mANacarime cattaM battIsa divasamAsANi / aMtomuhuttahINA baMdho satto tisaMjalaNagANaM // 166 / 557 / / artha-isake anantara mAnako dvitIya saMgrahakRSTikA vedaka hotA hai aura usake caramasamaya meM tIna saMjvalanakaSAyoMkA sthitibandha antamuhartakama 40 dina aura sthitisattva antamuhartakama battIsamAsapramANa hai / 1. jayadhavala mUla pRSTha 2160-61 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 860 sUtra 1200 se 1203 / dhavala pu0 6 pRSTha 364 / Page #453 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 146 ] kSapaNAsAra [ gAthA 167 vizeSArtha--mAnako prathamasaMgrahakaSTikA bedaka caramasamayase anantarasamayameM dvitIyasthiti meM se mAnakI dvitIyasaMgrahakRSTi ke pradezAgrako apakarSita karake udayAdi guNazreNirUpase prathamasthiti meM kSepaNa karatA hai aura dvitIyasaMgrahakaSTiko usI vidhise vedana karatA huA jabataka prathamasthitimeM ekasamaya adhika prAvalikAla zeSa rahatA hai tabataka pUrvokta vidhise satra kArya karatA huA calA jAtA hai| prathamasthiti zeSa raha jAnepara mAnakI dvitIyasaMgrahakRSTikA caramasamayavartI vedaka hotA hai, usasamaya tIna saMjvalanakaSAyoMka sthitibandha sthAna bhaTakara anta hUtakama 40 dina arthAt 1 mAsa 10 dina aura sthitisattva yathAkrama ghaTakara antarmuhUrta kama 32 mAha arthAt 2 varSa 8 mAha raha jAtA hai / isaprakAra sthitibandha to 10 dina aura sthitisattva mAThamAha ghaTa jAtA hai / yaha saba pairAzika vidhise siddha kara lenA cAhie' / 'tadiyassa mANacarime tIsaM cauvIsa divasamAsANi / tirahaM saMjalaNANaM ThidiSaMdho taha ya satto ya / / 167 // 558 / / artha-usake pazcAt mAnako tRtIyasaMgrahakRSTikA vedaka hotA hai, usake caramasamaya meM tIna saMjvalanakaSAyoMkA sthitibandha antarmuhUrta kama 30 dina aura sthitisattva antamuhUrtakama 24 mAhapramANa hotA hai / vizeSArtha-mAnakaSAya kI dvitIyasaMgrahakRSTike vedakakAlake gharamasamayake anantarasamayameM dvitIyasthitise mAnako tRtIyasaMgrahakRSTike pradezAnakA apakarSaNakarake pUrvoktaprakAra prathamasthiti karatA hai aura usI vidhise mAnakI tRtIyasaMgrahakRSTiko vedana karanevAlekI jo prathamasthiti hai usameM ekasamayAdhika AvalipramANakAla zeSa rahanetaka pUrvokta sarvakArya karatA huA calA jAtA hai aura jaba ekasamayAdhika AvalikAla zeSa rahanepara mAnakA caramasamayavartI vedaka hotA hai taba tInoM saMjvalanakaSAyoM (mAna, mAyA va lobha) kA sthitibandha yathAkrama ghaTakara 30 dina arthAt ekamAsa aura sthitisattva bhI yathAkrama ghaTakara 24 mAsa arthAda paripUrNa 2 varSa raha jAtA hai| yahAM bhI ghaTanekA kAla rAzikavidhise siddha kara lenA caahie| 1. jayadhavala mUla pRSTha 2161-62 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 560 sUtra 12.4 se 1208 / dhavala pu0 610 364 | 3. jayaghavala mUla pa 2162 / Page #454 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 165-166 ] kSapaNAsAra [147 'paDhamagamAyAcarime paNavIsaM vIsa divasamAsANi / aMtomuhuttahINA baMdho satto du saMjalagNagANaM // 1681556 // artha--usake anantara mAyAkaSAya kI prathamasaMgrahakRSTikA vedaka hotA hai, isakA vedakakAla mAyAke sampUrNa vedakakAlakA tribhAgamAtra hai| isake caramasamaya meM saMjvalanamAyA va lobhakA sthitibandha antarmuhUrta kama 25 diva aura sthitisattva antamuhartakama 20 mAhapramANa hotA hai| vizeSArtha-mAnakaSAyake vedanake caramasamayase anantarasamayameM dvitIyasthitise mAyAko prathamakRSTi ke pradezAgrakA apakarSaNa karake prathamasthitiko karatA hai aura usI vidhise mAyAko prathamakRSTi ko vedana karanevAlekI jo prathamasthiti hai usameM ekasamayASika AdhalikAla zeSa rahanetaka pUrvokta sarvakArya karatA huyA calA jAtA hai| prathamasthiti meM ekasamayAdhika AyalikAla zeSa rahane para mAyA aura lobha ina donoM saMjvalanoMmA sthitibandha amarna kama 25 divama aura sthitisattva antamuhartakama 20 mAha hotA hai / yahAM bhI ghaTane kA pramANa trairAzika vidho se hI prApta karanA cAhie / vidiyagamAyAcarime vIsaM solaM ca divasamAsANi / aMtomuhuttahINA baMdho satto du saMjalaNagANaM // 166 // 560 // artha--usake pazcAt mAyAkI dvitIyasaMgrahakRSTikA vedaka hotA hai usake caramasamayameM do saMjvalanakaSAyoMkA sthitibandha antarmuhUrtakama 20 dina aura sthitisattva aMtamuMhUtaMkama 16 mAhapramANa hotA hai / vizeSArtha-mAyAkaSAyako prathamakaSTike caramasamayase anantaravartIsamayameM dvitIyasthitise mAyAkI dvitIyakRSTi se pradezAnakA apakarSaNa karake mAyAkI dvitIyakRSTi sambandhI prathama sthitiko karatA hai, vaha mAyAko dvitIyakRSTikA vedaka bhI pUrvokta ghidhise dvitIyakRSTiko tabataka vedana karatA hai aura sarvakArya tabataka karatA hai jabataka prathamasthitimeM ekasamayAdhika ekAvalikAlazeSa rahatA hai| usasamaya do (mAyA va lobha 1. ka. pA. sutta pRSTha 860 sUtra 1206 se 1212 / dhavala pu. 6 pRSTha 364 / 2. jayadhavala mUla pRSTha 2162 / 3. ka. pA. sutta pRSTha 160-61 sUtra 1213 se 1216 / dhavala pu. 6 pRSTha 665 / Page #455 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 148] kSapaNAsAra [gAthA 170-71 saMjvalanakAyoM kA sthitibandha antarmuhUrta kama 20 dina aura sthiti sattva anta muhUrta kama 'tadiyagamAyAcarime paNNaravAsaya divasamAsANi / doNhaM saMjalaNANaM ThidibaMdho taha ya satto ya // 170 // 561 // mAsapudhattaM vAsA saMkhasahassANi baMdha satto ya / ghAditiyANidarANaM saMkhamasaMkhejjavassANi ||171||jumm||562|| artha-usake anantara mAyAko tRtIyasaMgrahakASTikA vedaka hotA hai, isake antimasamayameM do saMjvalanakaSAyoMkA sthitibandha 15 dina aura sthitisattva 12 mAsa pramANa hotA hai aura yahIM tIna ghAniyAkA~kA sthitibandha pRthavazvamAsapramANa hai evaM sthitisattva saMkhyAtahajAravarSamAtra hai / tathaiva tona aghAtiyA kokA sthitibandha saMkhyAtavarSapramANa va sthiti sattva asaMkhyAtavarSapramANa hai| vizeSArtha-mAyAkaSAyakI dvitIyasaMgrahakRSTi ke vedanake caramasamayase ananta ravartIsamayameM dvitIyasthitise mAyAkI tRtIyakRSTi se pradezAgra apakarSaNakarake mAyAko tRtIyakRSTi sambandhI prathamasthiti kI jAtI hai aura uso vidhIse mAyAko tRtIyakRSTiko vedana karanevAlekI prathamasthiti ekasamayAdhika Avali zeSa rahanetaka sarvakArya karatA huA calA jAtA hai / prathamasthiti meM ekasamayAdhika AvalikAla zeSa rahanepara mAyAkI jaghanyasthiti udIraNA hotI hai aura caramasamayakA dedaka hotA hai, usasamayameM mAyA 4 lobha ina donoM saMjvalanakaSAyoMkA sthitibandha pUrNa 15 dina aura sthitisattva pUrNa 12 mAsa (1 varSa) pramANa hotA hai tathA jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyAkarmoMkA sthitibandha pathaktvamAsa va sthitisattva saMkhyAtahajAravarSa hotA hai / nAma, gotra aura vedanoya ina tIna praghAtiyAkarmoMkA sthitibandha saMkhyAtavarSa aura sthitisattva asaMkhyAtavarSa hai| 1. jayadhavala mUla pRSTha 2162-2163 / 2. ina donoM gAdhAoMkA viSaya ka. pA0 sutta patra 561 sUtra 1217 se 1224 taka tathA pavala pu0 6 paSTha 365 para bhI hai| 3. jaya dhavala mUla pRSTa 2163 / Page #456 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pAthA 172-173 ] kSapaNAsAra [ 146 'lohassa paDhamacarime, lohassaMtomutta bNdhduge| divasa pudhattaM vAsA, saMkhasahassANi ghAdi tiye // 172 / 5 63 // sesANaM payaDINaM, vAsapudhattaM tu hodi ThidibaMdhI / ThidisattamasaMkhejjA, vastrANi havaMti NiyameNa ||173||jummaa564|| artha-lobhakI prathamasaMgrahakRSTike caramasamayameM lobhakA sthitibandha va sthitisattva antama hatapramANa hai aura tIna ghAtiyAkarmoMkA sthiti bandha pathaktva divasa tathA sthitisattva saMkhyAtahajAravarSapramANa hai / zeSa tIna aghAtiyAkokA sthitibandha varSapRthaktva aura sthitisattva asaMkhyAta varSa hotA hai aisA niyamase jAnanA / vizeSArtha--saMjvalanamAyAkI tInasaMgrahakRSTiyoMkA bedakakAla yathAkrama pari. samAsa honepara anantaravartIsamaya meM dvitoyasthitimeM sthita lobha kI prathamasaMgrahakaSTi meM se pradezAgrakA apakarSaNa karake udayAdi guNazreriNarUpase kSepaNakara apane vedakakAlase Avaliadhika kAla pramANa prathama sthitiko karatA hai / lobhavedakake sarvakAlake tribhAgase kuchaadhika athavA bAdaralobhavedakakAlake Adhese kuchaadhika prathamasthitikA kAla hotA hai / usI pUrvokta vidhAnase lobhako prathamasaMgrahakRSTiko antaraSTiyoMke asaMkhyAtabahabhAgakI udIraNA hotI hai aura usase vizeSahIna kRSTi yoMkA bandha hotA hai, pratisamaya kRSTiyoMke bandha va udayasambandhI nivargaNAkaraNa arthAt anantaguNIhAnirUpase apasaraNa hotA hai, anubhAgasattvakA pratisamaya apavartanAghAta hotA hai, badhyamAna va saMkramyamAna pradezAgrase antarakRSTiyoM ke nIce tathA saMgrahakRSTike nIce apUrva kRSTiyoMko racanA hotI hai| isa vidhise lobhakI prathamakRSTiko vedatA huA jaba prathama sthitimeM eka samayAdhika AvalikAla zeSa raha jAtA hai usasamaya jaghanya udIraNAkA tathA caramasamayavartI vedaka hotA hai aura saMjvalana lobhakA pUrvabaddha sthitibandha yathAtrAma ghaTakara mAtra antarmuhUrtapramANa, tathaiva sthitisattva bhI ghaTakara antarmuhUrtapramANa hI zeSa rahatA hai, kintu yaha antarmuhUrta sthitibandhake ansamuhUrtase saMkhyAtaguNA hai / jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa va antarAya, ina sona ghAtiyAkarmoM kA sthitibandha mAsapRthaktvase ghaTakara divasapRthaktva aura sthitisattva saMkhyAta. hAravarSa rahatA hai| nAma, motra va vedanIya, ina tona aghAtiyAkarmoMkA sthitibandha 1. ka. pA. supta pRSTha 861-62 sUtra 1225 se 1232 / dhavala pu0 6 pRSTa 366 / Page #457 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 ] kSapaNAsAra [gAyA 174-175 yathAyogya saMkhyAtavarSoMse ghaTakara varSapRthaktva tathA sthitisattva hIna hote hue asaMkhyAta. varSa raha jAtA hai| se kAle lohassa ya vidiyAdo saMgahAdu pddhmtthidii| tAhe suhamaM kirTi karedi tavidiyata diyAdI // 174 // 565 // artha-- anantaravartIkAlameM lobhalI mitI yakRSTi meM se 14 ko isa aura usI kAla meM dvitIya va tRtIya kRSTise sUkSma kRSTi karatA hai| vizeSArtha--lobhavedakake prathamasaMgrahakaSTiko anantara prarupita kramase vedakarake pazcAt anantarasamaya meM lobhavedakakAlake dvitIyatribhAgake prathamasamayameM dvitIyasthitimeM sthita lobhako dvitIyasaMgrahakaSTi meM se pradezAgna apakarSita karake udayAdiguNazreNIrUpase dvitIyakRSTivedakakAlase AvaliadhikapramANavAlI prathamasthitiko utpanna karatA hai / isaprakAra prathamasthitiko karake dvitIya tribhAgake prathamasamayameM lobhako dvitIyasaMgrahakRSTikA vedaka dvitIya va tRtIyasaMgrahakaSTimeM se asaMkhyAtabhAgapramANa pradezAgrako apakaSita karake sUkSma sAmparAyika kRSTiyoMko karatA hai| yadi dvitIyatribhAgameM sUkSmasAmparAyikakRSTiyoMko nahIM kare to tRtIyabhAgameM sUkSmakASTike ghedakarUpase pariNamana nahIM ho sakatA / yadi kahA jAve ki tRtIyatribhAgase sUkSmaSTivedakakAla meM sUkSmasAmparAyikakaSTiyoMko karalegA to aisI zaMkA bhI ThIka nahIM, kyoMki sUkSmakRSTirUpa pariNamana kiye binA apane svarUpase udaya meM Anese sUkSmasAmparAyika pariNAmoMkI anupalabdhi hotI hai / sUkSmasAmparAyika kRSTikA lakSaNa isaprakAra hai--saMjvalanalobhakaSAyake anubhAgako bAdarasAmparAyika kRSTiyoM se bhI anantaguNita hAnirUpase pariNamita karake atyantasUkSma yA manda anubhAgarUpase avasthita karaneko sUkSmasAmparAyikakRSTi kahate haiM / sarvajaghanyabAdarakRSTise sarvotkRSTa sUkSmasAmparAyika kRSTikA bhI anubhAga anaMtaguNAhIna hotA hai / lohassa sadiyasaMgahakiTTIe heDhado bhavaTThANaM / suhamANaM kiTTINaM kohassa ya paDamakiTTi NibhA // 175 // 566 // 1. jayadhavala mUla pRSTha 2163-64 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 562 sUtra 1233-34 / dhavala pu06 pATha 666 / 3. ayadhavala mUla 142164-65 / 4. ka. pA0 sutta pRSTha 862 sUtra 1236-37 / dhavala pu0 6 pRSTha 366-67 / Page #458 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 176-77 kSapaNAsAra prathaM-una sUkSma kRSTiyoMkA avasthAna lobhakI tRtIyasaMgrahakRSTike nIce hai sthA ve sUkSmakRSTiyAM krodhakI prathamasaMgrahakRSTike samAna hotI haiM / vizeSArtha- sUkSmasAmparAyikakRSTiyoMkA avasthAna lobhako tRtIyasaMgraha kRSTike nIce hai, kyoMki anantaNitahI anubhAgase parimita kI gaI haiN| re sUkSmaSTiyAM saMjvalanakrodhakI prathamasaMgrahakRSTi ke samAna hI haiN| jaise krodhako prathamasaMgrahakaSTi zeSa saMgrahakRSTiyoMke AyAmako dekhate hue apane AyAmase dravyamAhAtmyakI apekSA asaMkhyAtaguNI thI vaise hI ye sUkSmasAmparAyikakaSTiyAM bhI krodhako prathamasaMgrahakaSTi ke binA zeSasaMgrahakaSTiyoMke kRSTikaraNakAla meM samupalabdha AyAmase saMkhyAtaguNe pAyAmavAlI jAnanA cAhie, kyoMki mohanIyakarmakA sarvadravya isake AdhArarUpase hI pariNamana karanevAlA hai athavA jase krodhako prathamasaMgrahakaSTi apUrvaspardhakoMke adhastanabhAgameM anantaguNIhIna kI gaI thI vaise hI yaha sUkSmasAmparAyikakRSTi bhI lobhakI tRtIyabAdarakRSTike adhastanabhAgameM anantaguNIhIna kI jAtI hai athavA jisa prakAra krodhako prathamasaMgrahakRSTi jaghanyakuSTise lagAkara utkRSTa kRSTiparyanta anantaguNI hotI gaI thI, usIprakAra yaha sUkSmasAmparAyika kRSTi bhI apanI jaghanyavRSTise lekara utkRSTa kRSTiparyanta anantaguNo hotI jAtI hai / isIlie kisI bhI kRSTike sAtha sUkSmasAmparAyikakRSTiko samAnatA ta batAkara krodhako prathamasaMgrahakRSTi ke sAtha batalAI gaI hai'| 'kohassa paDhamakiTTI kohe chuddhe du mANapaDhamaM ca / mANe chucha mAyApamaM mAyAe saMchuddha // 176 // 567 / / lohassa paDhamakiTTI aadimsmykdsuhumkittttiiy| ahiyakamApaMcapadA sagasaMkhejjadimabhAgeNa ||177||jumm||568|| artha-krodhakI prathamasaMgrahakRSTikI antarakRSTiyAM sabase kama haiM (kyoMki unake AyAmakA pramANa hai|) krodhake saMkramita hotepara arthAt krodhakI tRtIyasaMgrahakRSTiko mAnako prathama saMgrahakRSTi meM prakSipta karanepara mAnakI prathamasaMgrahakRSTi kI antara 1. jayadhavala mUla pRSTha 2166 / 2. ka. pA0 sutta pRSTa 863 sUtra 1248 se 1253 / dhavala pu. 6 pRSTha 367-681 Page #459 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 152] kSapaNAsAra [gApA 177 kRSTiyAM vizeSa adhika haiM (kyoMki unakA pramANa hai / ) mAnake saMkramita honepara mAyAko prathamasaMgrahakRSTikI antarakRSTiyAM vizeSa adhika haiM (kyoMki unakA pramANa / hai / ) mAyAke saMkramita honepara lobhako prathamasaMgrahakRSTisambandhI antarakRSTiyAM vizeSaadhika haiM (kyoMki unakA pramANa 33 hai / ) prathamasamaya meM kI gaI sUkSmasAmparAyikakRSTiyAM vizeSa adhika haiM (kyoMki unakA pramANa 14 hai|) isaprakAra cArakaSAya aura pAMcavIM sUkSmasamparAyikakRSTi apanese anantarapUrva se saMkhyAtaveMbhAgaadhika kramavAle haiN| vizeSArtha-isa upayukta alpabahutva meM krodhAdi kaSAyoM kI prathamasaMgrahakRSTisambandhI antarakRSTiyoMkI hInAdhikatA batalAneke lie jo aGkasandRSTi dI gaI hai, usakA spaSTIkaraNa yaha hai ki pradezabandhako apekSA Aye hue samayaprabaddhake dravyakA jo pRthaka-pRthak karmoM meM vibhAga hotA hai usake anusAra mohanIyakarma ke hisse meM jo dravya AtA hai usakA darzanamohanIya va cAritramohanIyameM vibhAga hotA hai / cAritramohanIyakA dravya avAntaraprakRtiyoM meM vibhAga hotA hai| prathamaguNasthAnake pazcAt mohanIyakarmakA sarvadravya cAritramohanIyako milatA hai usakA AdhAbhAga (1) nokaSAyako aura AdhAbhAga (8) cArakaSAyoMko milatA hai| isaprakAra saMyamIkemAtra saMjyalanakA bandha honese saMjvalanakrodhako AdhekA cauthAI bhAga (Ex.) arthAt mohanIyakamakA AThavAMbhAga milatA hai / punaH yaha AThavAMbhAga bhI krodhakI tInoM saMgrahakRSTiyoM meM vibhakta hotA hai, ataeva krodhakI prathamasaMgrahakRSTikA dravya mohanIyakarmake sakaladravyakI apekSA (4) caubIsavAMbhAga hai / nokaSAyakA sattvarUpase avasthita sarvadravya (1) bhI koSako prathamasaMgnahaSTi meM pAyA jAtA hai, usake sAtha isakA dravya milanepara (+) bhAga ho jAtA hai ata: krodhako prathamasaMgrahakRSTikI antaraSTiyoMkA pramANa bhI utanA hI (1) hai / jo uparimapadakI apekSA sabase kama hai / bhAga pramANavAlI krodhakI prathamasaMgrahakRSTi jisasamaya krodhakI dvitIyasaMgrahakaSTi meM saMkramita hotI hai usa samaya dvitIyasaMgraha kRSTikI antarakRSTiyoMkA pramANa ho jAtA hai| punaH krodhakI dvitIyasaMgrahakRSTikA tRtIyasaMgrahakRSTi meM saMkramaNa ho jAnepara usakA pramANa (14+) ho jAtA hai, punazca krodhako tRtIyasaMgrahakaSTi jaba mAnakI prathama saMgrahakRSTimeM saMkrAnta hotI hai taba usakA pramANa (+11) 34 ho jAtA hai / isaprakAra 1 bhAga pramANavAlI kodhakI prathamasaMgrahakRSTiko apekSA mAnakI prathamasaMgrahakRSTi kA pramANa vizeSa adhika hai, kyoMki isameM aura adhika mila gayA hai| mAna kI tInoM saMgrahakRSTiyoMkA dravya pUrvokta Page #460 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 178 ] [ 153 (+) bhAga, isa prakAra prakArase mAyAko prathamasaMgrahakRSTimeM saMkrAnta honepara usakI vizeSakRSTiyoMkA pramANa ho jAtA hai, jo vizeSaadhika hai| mAnakI prathama saMgraha kRSTikI apekSA mAyAko prathama saMgraha kuSTi meM mAnakI dvitIya va tRtIyasaMgrahakRSTiyoMke bhAga tathA mAyAko prathama saMgraha kRSTikA aura mila jAne se mAyAkI prathamasaMgrahaRRSTi sambandhI antaraSTiyoMkA pramANa vizeSa adhika siddha ho jAtA hai / mAyAkA lobhameM saMkramaNa honepara lobhakI prathama saMgrahakRSTikA pramANa vizeSaadhika arthAt 3 bhAga ho jAtA hai, kyoMki usameM mAyAko dvitIya tRtIya saMgraha kRSTiyoM kA bhAga tathA svayaMkA 4 bhAga, aise bhAga aura adhika bar3ha jAne se (3) bhAga antara kRSTiyoMkA pramANa ho jAtA hai / jo sUkSmasAmparAyika kRSTiyAM prathamasamaya meM kI jAtI haiM unakA pramANa vizeSa adhika arthAt 34 bhAga pramANa ho jAtA hai, kyoMki usameM lobhakI dvitIya tRyIya saMgrahakUSTisambandhI () bhAga mila jAne se (3+3) ho jAtA hai / isaprakAra uttarottara adhika honevAle isa vizeSakA pramANa apane pUrvavartI pramANake saMkhyAtaveM bhAgapramANa siddha ho jAtA hai ' / kSapaNAsAra humA kiDIo paDisamayamasaMkhaguNavihINAzro / davvamasaMkhejjaguNaM vidiyassa ya loicarimotti // 178 // 566 // artha --- sUkSmaRRSTiyAM pratisamaya asaMkhyAtaguNe honakramase kI jAtI haiM tathA dvitIyasamayase lobhakaSAyake caramasamayataka dravya asaMkhyAtaguNe kramase diyA jAtA hai / vizeSArtha - prathama samaya meM jo sUkSmakRSTiyAM kI jAtI haiM ve bahuta haiM, dvitIyasamaya meM jo kRSTiyAM kI jAtI haiM ve asaMkhyAtaguNohIna hotI haiM / isaprakAra antaropanidhArUpa zreNIkI apekSA antarmuhUrtapramANa sampUrNa sUkSmasAmparAyikakuSTikaraNa ke kAla meM apUrva sUkSmasAmparAyika kRSTiyAM asaMkhyAtaguNIhIna zreNIke kramase kI jAtI haiM / prathama samayameM sUkSmasAmparAyika kRSTiyoM ke bhItara jo pradezAgra diyA jAtA hai vaha sToka hai, dvitIyasamaya meM diye jAnevAlA pradezAgra asaMkhyAtaguNA hai / isaprakAra pratisamaya ananta 1. jayadhavala mUla pRSTha 2166-67 / 2. ka0 pA0 sutta pRSTha 864-65 sUtra 1244 se 1246 | babala pu0 6 pRSTha 368 / Page #461 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 154] sapaNAsAra [ gAthA 179-80 guNI vizuddhi bar3hanese sUkSma sAmparAyika kRSTikAlake gharamasamayaparyanta asaMkhyAtaguNA pradezAgra diyA jAtA hai / 'davvaM paDhame samaye dedi hu suhumesaNaMtabhAgaNeM / thUlapaDhame asaMkhaguNU NaM tato matabhAgaNaM / / 176 / / 570 // artha-sUkSma kRSTikaraNakAlake prathamasamayameM sUkSmakRSTiko jaghanyakRSTi se utkRSTa sUkSmakuSTiparyanta anantabhAga anantabhAga ghaTate hue kramasahita dravya diyA jAtA hai tadanantara jaghanyabAdarakRSTi meM asaMkhyAtaguNA ghaTatA dravya diyA jAtA hai usake pazcAt anantaguNe ghaTate kramase dravya diyA jAtA hai| vizeSArtha-usasamaya meM apakaSita samastadravyake asaMkhyAtabahabhAgakA grahaNa hokara jaghanya sUkSmakRSTima bahuta pradezAgra diye jAte haiM. dvitIya kRSTimeM anantaveMmAgase vizeSahInadravya diyA jAtA hai, tRtIyakRSTi meM anantaveMbhAgase vizeSahIna pradezAgra diyA jAtA hai / isaprakAra antaroganidhArUpa zreNike kamase antima sUkSmasAmparAyikakRSTiparyanta vizeSahIna-vizeSahIna pradezAgra diyA jAtA hai / caramasUkSma sAmparAyika kRSTimeM sUkSma sAmparAya adhvAnase khaNDita bahubhAgadravyameM se ekabhAgapramANa dravya diyA jAtA hai / zeSa asaMkhyAtaveMbhAga dravyako bAdarakRSTiadhvAnase khaNDitakara ekakhaNDadravya jaghanyabAdara. sAmparAyikakRSTimeM diyA jAtA hai jo caramasUkSmasAmparAyika kRSTimeM diye gae pradezAgrase asaMkhzataguNAhIna hai arthAt caramasUkSma sAmparAyikakRSTise jaghanyabAdarasAmparAyikakRSTi meM diyA jAnevAlA pradezAgra asaMkhyAtaguNAhIna hai| isake Age antimabAdarasAmparAyikakRSTiparyanta anantaveMbhAgase vizeSahIna pradezAma diyA jAtA hai| *vidiyAdisu samayesu apubbAo puvakihi hetttthaao| puvANamaMtaresuvi aMtarajaNidA asaMkhaguNA / / 180 // 571 // 1. jayadhavala mUla pRSTha 2167-68 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 86 sUtra 1250 se 1254 / ghabala pu0 6 pRSTha 368 / 3. jaya 50 mUla pRSTha 2165-66 ! 4. ka. pA. sutta pRSTha 865 sUtra 1255 se 1260 1 10 pu06 pRSTha 366 / Page #462 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 181] kSapaNAsAra [ 155 __ artha-dvitIyAdi samayoM meM navona apUrvasUkSmakRSTiko pUrvasamayameM kI gaI sUkSmakRSTike nIce aura unake bIca-bIca meM karatA hai| inameM adhastanakRSTiyoMkA pramANa stoka hai aura unase asaMkhyAtaguNA antarakRSTiyoMkA pramANa hai| vizeSArtha-sUkSmasAmparAyika kRSTikAraka dvitIyasamayameM asaMkhyAtaguNIhIna apUrvasUkSmakRSTiyoMko dosthAnoM meM arthAt prathama samaya meM kI gaI kRSTiyoM ke nIce aura anta - rAla meM karatA hai / jo kRSTiyAM nIce karatA hai ve adhastana aura jina kRSTiyoMko bIcabIcameM karatA hai vai antara kRSTiyAM kahalAtI haiN| kRSTiyoMke nIce kI jAnevAlI (aghastana) kRSTiyAM alpa haiM tathA antarAla meM kI jAnevAlI (antara) kRSTiyAM unase asaMkhyAtaguNI hotI hai| 'dazvagapaDhame sese dedi apuTavesaNaMtabhAgaNaM / puvApuvapavese asaMkhabhAgaNahiyaM ca // 181 // 572 // artha--dvitIyAdi samayoMmeM prathamasamayayat dravya detA hai, kintu itanI vizeSatA hai sUkSmakRSTi sambandhI dravyako aghastana apUrvakRSTiyoMmeM anantAbhAgarUpa hIna kramase tathA pUrva-apUrvakRSTiyoMke pravezameM kramazaH asaMkhyAtaveMbhAgahIna va asaMkhyAtaveMbhAgapramANa adhika arthAt pUrvakRSTiyoMke pravezameM asaMkhyAtaveMbhAgahInarUpase dravya diyA jAtA tathA mapUrvakRSTiyoMke praveza meM asaMkhyAtaQbhAgapramANa adhikadravya diyA jAtA hai / vizeSArtha-dvitIyasamayameM jo jaghanyasUkSmasAmparAyikakRSTi hai, usameM bahuta pradezAgna diyA jAtA hai, dvitIyakRSTi meM anantabhAgase hona diyA jAtA hai / isa kramase jAkara prayamasamayameM jo jaghanyasUkSmasAmparAyikakRSTi hai usameM asaMkhyAtaveMbhAgase hona pradezAgra diyA jAtA hai aura isake Age nirvayaMmAna apUrvakRSTi jabataka prApta nahIM hotI tabataka anantaveM bhAgase hona pradezAgna diyA jAtA hai tathA apUrvanivarttamAnakRSTi meM asaMkhyAtaveM bhAgaadhika pradezAgra diyA jAtA hai| isase Age uttarottara pratipadyamAna pradezAgrakA anantavAMbhAgarUpa hona pradezAgra diyA jAtA hai| hitoyasamayameM diye jAne 1. jayadhavala mUla pRSTha 2161 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 865-66 sUtra 1261 se 1266 / dhavala pu0 6 pRSTha 366 / Page #463 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 156] kSapaNAsAra [ mAthA 182.183 vAle pradezAgrako jo vidhi pahale kahI gaI hai vahIM vidhi zeSa samayoMmeM jAnanA cAhie aura yaha krama bAdarasAmparAyi kRSTike caramasamayata ka le jAnA cAhie' / paDhanAdisu dista kama suhumesu aNaMtabhAgahINakama / vAdarakitipadeso asaMvaguNidaM tado hINaM // 182 // 573 // artha-sUkSma sAmparAyikakRSTikArakake prathamasamaya meM dRzyamAnakrama sUkSpakRSTiyoMmeM anantaveMbhAgahInarUpase ghaTatA huA dravya hai, usake anantara bAdara kRSTi meM asaMkhyAtaguNA tathA usake pazcAt anantaveM bhAgahIna dravya hai| vizeSArtha-bAdarakRSTiyoM ke dravyakA asaMkhyAtavAMbhAga apakarSaNa karake sUkSmasAmparAvikakRSTikAraka kRSTiyoM meM dRzyamAna pradezAgna prathamasamaya meM isaprakAra hai-jaghanya. sUkSmasAmparAyikakRSTimeM dRzyamAna pradezAgra bahuta hai, isase Age caramasUkSamasAmparAyikakRSTitaka pratyekakRSTi meM dRzyamAnadravya pUrvakRSTise anantaveMbhAgahIna hai arthAt eka-eka caya ghaTatA hai / caramasUkSmasAmparAyikakRSTike anantara Upara tRtIyavAdarasaMgrahakRSTikI jaghanyabAdarasAmparAyikakRSTi meM pradezAgra asaMkhyAtaguNe haiM, kyoMki bAdarakRSTiyoM ke asaMkhyAtaveMbhAga pradezAgnoMkA apakarSaNa hokara sUkSmakRSTiyoMkI racanA huI hai ata: sUkSmakRSTipradezAnako apekSA bAdarakRSTi meM dRzyamAnapradezAgra asaMkhyAtaguNe haiN| usake pazcAt pratyeka bAdarakRSTimeM ananta-bhAga-ananta bhAgahIna hotA gayA hai arthAt antaropanidhAmeM eka-eka caya ghaTatA gayA hai / yaha zreNiprarupaNA sUkSmasAmparAyikakRSTikArakake prathama. samayase lekara caramasamayavartI bAda ra sAmparAyikakaSTiparyanta karanA caahie| prathamasamayavartI sUkSma sAmparAyikakRSTiyoM meM bhI dRzyamAna pradezAgrakI yahI zreNiprarupaNA hai / pUrvadravya aura nikSiptadravyake milane para dRzyamAnapradezAgna hotA hai / *lohassatadiyAdo suhamagadaM vidiyado du tadiyagadaM / vidiyAdo suhumagadaM dabaM saMkhejjaguNidakamaM // 183 // 574 / / 1. jayaSavala mUla pRSTha 2166 se 2201 taka / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 866 sUtra 1270 se 1275 / dhavala pu0 6 pRSTha 400 / 3. jayaghabala mUla pRSTha 2201-2202 / / 4. ka. pA0 sutta pRSTha 867 sUtra 1277 se 1276 / gha0 pu0 6 paSTha 400 / Page #464 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [127 pAthA 184.66 1 sapaNAsAra artha-sUkSmasAmparAyikakRSTikAraka lobhako dvitIya va tRtIyasaMgrahakRSTiyoMmeM se asaMkhyAtaveMbhAga pradezAgnakA apakarSaNakarake saMkramaNa ke dvArA sUkSmasAmparAyikakRSTirUpa saMkramita karatA hai| isaprakAra saMkramaNa karanevAlA tRtIyabAdarasAmparAyika kRSTi se apakarSaNakarake jo pradezAgra sUkSmasAmparAyika kRSTirUpa saMkramaNa karatA hai ve pradezAgra thor3e haiM, usase saMkhyAtaguNe pradezAgra lobhakI dvitIyasaMgrahakuSTise tRtIyasaMgraha kRSTi meM saMkramaNa karatA hai, kyoMki lobhako tRtIyasaMgraha kRSTike pradezAgrase dvitIyasaMgrahakRSTike pradezAgra saMkhyAtaguNe haiN| lobhako dvitIyasaMgrahakRSTise jo pradezAgra tRtIyasaMgrahakuSTirUpa saMkramita kiye jAte haiM unase saMkhyAta guNe pradezAgra dvitIyasaMgrahakRSTi se sUkSma mAmparAyikarUpa saMkrAmita hote haiM, kyoMki lobhake tRtIyasaMgrahakaSTiAyAmase sUkSma sAmpa rAyikakRSTikA AyAma saMkhyAtagumA hai aura AyAmake anusAra hI pradezAtroM kI saMkhyAkA pramANa jAnanA cAhie / pratimAhya ke alpabahutvake anusAra 'paDimejjhamANa' arthAt pratigrAha saMkramaNadravyakA alpabahutva kahanA cAhie / 'kiTTIvedagapaDame kohassa ya vidiyado du tdiyaado| mANasta ya paDamagadomANatiyAdo du maaypddhmgdo||184||575|| mAyatiyAdo lobhassAdigado lobhapaDhamado vidiyaM / tadiyaM ca gadA davyA dasapadamaddhiyakamA hoti / / 185 // 576 / / 'kohasta ya paDhamAdo mANAdI kohatadiyavidiyagadaM / tatto saMslejaguNaM ahiyaM saMkhejasaMguNiyaM // 186||tiylN 577 / / artha-kRSTivedakake prathamasamayameM krodhako dvitIyakRSTi se jo pradezAgra mAnakI prathamasaMgrahakRSTi meM saMkramaNa hotA hai vaha stoka hai| krodha kA tRtIyasaMgrahakRSTi se jo pradezAgra mAnakI prathama saMgrahakRSTi meM saMkramita hotA hai vaha vizeSa adhika hai, mAnako prathamasaMgraha kRSTi se mAyAko prathamasagrahaSTi meM vizeSa adhika pradezAgrakA saMkramaNa hotA hai, 1. jayadhavala mUla pRSTha 2203 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 167-68 sUtra 1280 se 1206 / dhavala pu0 6 pRSTha 401 / 3. ka. pA0 sutta pRSTa 86 sUtra 1260 se 1262 / dhavala pu0 6 pRSTha 401-402 / Page #465 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 158] kSapaNAsAra [ gAthA 186 mAnakI dvitIyasaMgnakRSTi se mAyAko prathamasaMgrahakRSTimeM vizeSaadhika pradezAgrakA saMkramaNa hotA hai tathA mAnakI tRtIyasaMgrahakRSTise mAyAko prathamasaMgrahakRSTimeM vizeSa adhika pradezAgra saMkramita hote haiN| mAyAkI prathamasaMgrahakRSTise lobhako prathamasaMgrahakRSTimeM vizeSa adhika pradezAgra saMkramita hote haiM, mAyAko dvitIyasaMgrahakRSTise lobhakI prathamasaMgrahakRSTi meM vizeSAdhika pradezAgra saMkramita hote haiM, mAyAko tRtIyasaMgrahakRSTi se lobhakI prathamasaMgrahakRSTi meM vizeSa adhika pradezAgra saMkramita hote haiN| lobhakI prathamasaMgrahakRSTise lobhakI dvitIyasaMgraha kRSTimeM vizeSAdhika pradezAgrakA saMkramaNa hotA hai, lobhakI prathamasaMgrahakaSTise lobhako tRtIya saMgrahakaSTi meM vizeSaadhika pradezAgrakA saMkramaNa hotA hai| adhika kramase dravyakA saMkramaNa karanevAleke ye dazasthAna haiN| krodhakI prathamasaMgrahakaSTi se mAnakI prathamasaMgraha kRSTi meM (pUrvokta saMkramaNase) saMkhyAta guripata pradezAgrakA saMkramaNa hotA hai / krodhako hI prathamasaMgrahakaSTi se krodhako hI tRtIya saMgrahakRSTi meM vizeSaadhika pradezAnakA saMkramaNa hotA hai / krodhakI prathamasaMgrahakRSTise krodhako dvitIyasaMgrahakRSTimeM saMkhyAta guNe pradezAgrakA saMkramaNa hotA hai| vizeSArtha-~-kRSTikaraNakAlake samApta honepara anantarasamayameM koSako prathamasaMgrahakaSTikA apakarSaNa karake usakA dedana karanevAleke krodhako dvitIyasaMgrahakaSTise mAnakI prathamaSTimeM adhaHpravRttasaMkramaNadvArA saMkrAnta kiye jAte haiM ve kahe jAnevAle anyasaMkramaNadravyakI apekSA stoka haiN| jisa saMgrahakRSTikA anubhAga alpa hogA usake pradezAgna bahuta hote haiM / bahuta pradezoM meM saMkramaNa hone vAle pradeza bhI bahuta hote haiM, ataH pUrvakathita saMkramaNadravya se yaha saMkramaNadravya vizeSa adhika hai| pUrva dravyako palyake asaMkhyAtaveMbhAgase khaNDitakara ekakhaNDa pramANa vizeSa adhika haiM / mAmako prathamasagrahakRSTise mAyAko prathamasaMgrahakRSTimeM saMkramaNa honevAlA dravya vizeSa adhika hai, kyoMki krodhako tRtIyakRSTikI pratigrahasthAnarUpa mAnako prathamakRSTiko apekSA mAnakI prathamakRSTi kI pratigrahasthAnarUpa mAyAko prathamasaMgrahakRSTi vizeSa adhika hai| AdhAra vizeSa adhika hone ke kAraNa adhikapradezoMkA saMkramaNa hotA hai / yahAMpara vizeSaadhika pramANakA pratibhAga AvalikA asaMkhyAtavAMbhAga hai isase Ageke sthAnoM meM sattvakarma ke anusAra hI vizeSaadhika saMkramaNa hotA hai aura sarvatra adhaHpravRttasakramaNa bhAgahAra hai / zaGkA-krodha-mAna va mAyAkI saMgraha kRSTiyoMkA dravya anyakaSAyakI saMgrahakRSTiyoMmeM hotA hai ataH vahA~para adhaHpravRttasaMkramaNabhAgahAra hotA hai ataH yahAMpara apakarSaNabhAgahAra honA cAhie jo adhaHpravRttasakramaNabhAgahAra asaMkhyAtaguNAhIna hai ? Page #466 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 186 ] kSapaNAsAra [ 19 samAdhAna--aisA kahanA ThIka nahIM hai, kyoMki pariNAmoM ke mAhAtmyase lobhako prathamasaMgrahakRSTi ke saMkramaNa meM bhI bhAgahArameM hAni nahIM huI hai| lobhakI prathamasaMgrahakRSTimeM se lobhakI dvitoyasaMgrahakRSTimeM saMkramita honevAle pradezAgrakA pratigrahasthAna lobhako dvitoyasaMgrahakRSTi hai jo alpa hai aura lobhakI prathamasaMgrahakRSTi se lobhakI tRtIyasaMgrahakRSTi meM saMkramita honevAle pradezAnako pratigrahasthAna lobhakI tRtIyasaMgrahakRSTi hai jo vizeSaadhika hai / pratigrahasthAna meM vikatA hone kA viSayabhUta saMkramaNapraya bhI vizeSa adhika ho jAtA hai / lobhakI prathamasaMgrahakRSTise jitane pradezAgna lobhakI tRtIyakRSTimeM saMkramaNa kiye jAte haiM usase saMkhyAtaguNe pradezAgra krodhakI prathamasaMgrahakRSTi se mAnako prathamasaMgrahakRSTi meM saMkramita kiye jAte haiM, kyoMki lobhakI prathamasaMgrahakRSTiko apekSA krodhakI prathamasaMgrahakRSTi meM pradezAgrasattva 13 guNA hai| isaliye pradezasaMkramaNa saMkhyAtaguNA hai / usase krodhakI prathamasaMgrahakRSTi se krodhako tRtIyasaMgrahakaSTi meM pradezasaMkrapaNa vizeSAdhika hai, kyoMki pUrva pratigraha sthAnase krodhako tRtIyasaMgrahakRSTirUpa pratigrahasthAna vizeSa adhika hai| mataH pradezasaMkramaNa bhI vizeSa adhika hai / usase krodhakI prathamasaMgrahakRSTi se koSakI dvitIyasaMgrahakRSTi meM saMkramaNa hone vAle pradezAgra saMkhyAlaguNe haiM / yadyapi pratigrahasthAnasvarUpa krodhakI dvitIyasaMgrahakRSTi krodhako tRtIyasaMgrahakRSTi se alpa hai tathApi vedyamAna krodhakI prathamasaMgraha kRSTi se anantara vedyamAna krodhakI dvitoyasagrahakRSTi meM saMkramita honeyogya pradezAgna saMkhyAtaguNA hai / yaha bAdarakRSTi sambandhI pradezAgra yadyapi atikrAnta ho cukA hai tathApi kI jAnevAlI sUkSmasAmparAyikakRSTiyoM meM AzrayabhUta mAnakara yahAM kahA gayA hai| lobhako dvitIyakRSTi se jo pradezAgna lobhako tattIyasaMgraha kRSTi meM saMkrAnta hue haiM unase saMkhyAtaguNe pradezAgna sUkSmakRSTi rUpa hote haiM aisA jo guNakArakA anukrama kahA gayA hai vaha navIna nahIM hai, kintu bAdarakRSTiyoM meM bhI saMkhyAtaguNakAra kA anukrama hai yaha batalAne ke lie bAdaraSTiyoMke pradezasaMkramaNake saMkramaNa meM alpabahatvakA kathana kiyA gayA hai| 1. jayadhavala mUla pRSTha 2203 se 220 / 2. jayadhavala mUla pRSTha 2205-2206 / Page #467 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kApaNAsAra [gAthA 187-188 lohassa vidiya ki hi vedayamANasa jAva pddhmttidii| zrAvalitiyamavasesaM Agacchadi vidiyado tadiyaM // 187 // 578 // artha-isaprakAra lobhakI dvitIyasaMgrahakRSTiko vedate hue jIvake dvitIyasaMgrahakRSTikI prathamasthiti meM tInaAyalIpramANa kAla zeSa rahane taka dvitIyasaMgrahakRSTise tRtIyasaMgrahakaSTi meM dravya saMkramaNa rUpa hokara prApta hotA hai / vizeSArtha-lobhakI dvitIya saMgraha kRSTiko prathamasthitimeM vizramaNAvali, saMkramaNAvali va ucchiSTAvali ye tInoM aziSTa rahanetaka lobhako dvitoyasaMgrahakRSTikA dravya lobhakI tRtIyasaMgrahakRSTi meM diyA jAtA hai, kyoMki tRtIyasaMgrahakaSTi meM saMkramita huA dravya vizramaNAvali paryanta vahIM vizrAma karatA hai pazcAt saMkramaNAvali meM sUkSmakRSTirUpa hokara saMkramaNa karatA hai taba ucchiSTAvalimAtra prathamasthiti avazeSa raha jAve usase tIna mAvali avazeSa rahanetaka dvitIyasaMgrahakRSTi kA dravya tRtIyasagrahakRSTi meM saMkramita hotA hai tathA usake Upara dvitIyasaMgrahakRSTike dravya meM apakSaNabhAgahArakA bhAga dekara ekabhAgapramANa dravyakA saMkramaNadvArA sUkSma kRSTi meM hI saMkramaNa karatA hai| yaha krama jabataka do AvalipramANa kAla avazeSa rahe tabataka jAnanA, vahIM AgAla va pratyAgAlakI vyucchitti hotI hai / AnupUrvIsaMkramaNake kAraNa tanIyasaMgrahakaSTikA dravya dvitIyaSTi meM na Anese AgAla nahIM hotA mAtra pratyAgAla ho hotA hai tathA samayakama AvalipramANa niSekoMko adhogalanarUpa kramase bhogakara samayAdhika Avali avazeSa rakhatA hai| tatto suhamaM gacchadi samayAhiyAvalIyasesAe / samvaM tadiyaM suhume Nava ucchiTuM vihAya vidiyaM ca // 188 // 576 // artha-vAdaralobhakI prathama sthiti meM ekasamayAdhika AvalikAla zeSa rahanepara lobhakI tatIyasaMgrahakaSTikA sarvadravya sUkSma kRSTirUpa saMkramaNa kara jAtA hai / nayakasamaya. prabaddha va ucchiSTAvalike dravya ko chor3akara lobhako dvitIyasaMgrahakRSTikA zeSadravya bhI sUkSmakRSTirUpa saMkramaNa kara jAtA hai / vizeSArtha-isakramase lobhako dvitIyakRSTiko vedana karanevAleke jo prathamasthiti hai usa prathama sthiti meM jaba ephasamayAdhika AbalikAla zeSa raha jAtA hai usa Page #468 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 186-190] kSapaNAsAra samayameM baha caramasamayavartI bAdarasAmparAyika hotA hai, usI samaya meM arthAt anivRttikaraNaguNasthAnake caramasamaya meM lobhako saMkramyamANa (jisakA pUrvase yathAkrama saMkramaNa ho rahA thA) carama (tRtIya) bAdara kRSTi sAmasyarUpase sUkSmasAmparAyikakRSTiyoM meM saMkrAMta ho jAtI hai / yaha kathana utpAdAnucchedako apekSA hai, kyoMki usasamaya vaha bAdarasAmparAyika hai. anyathA sUkSmasAmparAyake prathamasamaya meM bAda rasAmparAyika kRSTidravyakA sAmastyarUpase sUkSmaSTimeM saMkramaNa dekhA jAtA hai| usasamaya mAtra lomakI tRtIyasaMgrahakRSTike dravya kA ho saMkramaNa nahIM hotA, kintu lobhako dvitIyasaMgrahakRSTi ke bhI ekasamayakama doAvalipramANa navaka samayaprabaddhako tathA udayAvalimeM praviSTadravyako chor3akara dvitIyasaMgrahakRSTiko saMkramya mANa zeSa antarakRSTiyAM saMkramaNako prApta ho jAtI haiM' / 'lohassa tighAdINaM, tAhe aghAdItiyAraNa ThidibaMdho / aMto du muhattassa ya divasassa ya hodi varisassa // 186 // 50 // artha-anivRttikaraNake caramasamayameM saMjvalanalobhakA jaghanyasthitibandha antamuhUrtapramANa, tInavAtiyAkarmoM kA kucha kama ekadina tathA tIna aghAtiyAkokA kuchakama 1 varSapramANa sthitibandha hotA hai| vizeSArtha-anivRttikaraNake caramasamayameM lobhasaMjvalanakA jaghanyasthitibandha antarmuhUrtapramANavAlA hotA hai aura usIsamaya mohanIyakarmakI baMdhavyucchitti hotI hai, kyoMki usake Upara mohanIyakarbhake bandhameM kAraNabhUta pariNAmoMkA abhAva hai| tIva ghAtiyAkarmoM kA sthitibandha pahale divasapRthaktvapramANa hotA thA jo ghaTakara kuchakama ekadina-rAta pramANa raha gyaa| mAma, gotra va vedanIya, ina tIna aghAtiyAkarmoM kA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSase ghaTakara bantaHvarSa arthAt kuchakama ekavarSa pramANa raha jAtA hai / 'tANaM puNa ThidisaMtaM kameNa atomuhattayaM hodi / vassANaM saMkhejjasahassANi asaMkhavassANi // 16 // 581 // 1. jayadhavala mUla pRSTha 2207 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 866 sUna 1268-1300 / dhavala pu. 6 pRSTha 402-403 / 3. jayadhavala mUla pRSTha 2207-2208 / 4. ka. pA0 sutta pRSTha 168 sUtra 1301-1303 / dhavala pu0 6 pRSTha 403 / Page #469 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 162 ] [gAthA 161 artha-anivRttikaraNaguNasthAnake caramasamaya meM sthitisattva kramase lobhakA antarmuhUrta, tIna ghAtiyAnokA yathAyogya saMkhyAtahajAravarSa aura tIna aghAtiyAkokA yathAyogya asaMkhyAtavarSapramANa hai'| sUkmasAmparAyakA kathana-- se kAle suhamaguNaM paDibajadi suhamakihiTidikhaMDaM / ANAyadi tahavvaM ukkaTiya kuNadi guNaddhi // 161 // 582 // artha--bAdara kRSTivedyamAna kAla samApta honeke anantarasamaya meM sUkSmasAmparAyaguNasthAnako prApta hotA hai vahAMpara sUjhamakRSTiyoMkA sthitikANDakaghAta karatA hai aura lobhake sUkSmakRSTidravya kA apakarSaNakarake guNazreNirUpase nikSepa karatA hai / vizeSArtha-bAdarakRSTivedanane antimasamayase anaMtaravartIsamayameM sUkSmaSTiyoM. kA apakarSaNa karake vedana karanevAlA usosamaya sUkSmasAmparAyikabhAvoM se pariNata hokara prathamasamayavartI sUkSmasAmparAyika guNasthAnavAlA ho jAtA hai / sUkSmasAmparAyaguNasthAnake usI prathamasamaya meM anta muhUrta pramANa sthitike saMkhyAtaveMbhAgapramANasthitikANDakAyAma hotA hai / mohanIyakarmake sUkSma kRSTianugata anubhAgakA pUrvavat apavartanApAta karatA hai / jJAnAvaraNAdi karmoM kA bhI pUrvavat sthiti kANDaka va anubhAgakANDakaghAta karatA hai tathA apakarSita pradezAgrake asaMkhyAtaveMbhAgakI guNazreNI karatA huA prathamasamayameM thor3A dravya detA hai jisakA pramANa asaMkhyAtasamayabaddha hai, usase Upara muNazreNI zorSaparyanta asaMkhyAtaguNe kramase dravya diyA jAtA hai / sUkSmasAmparAyakRSTiyoM meM se asaMkhyAtaveMbhAgapramANa pradezAgrako apakarSaNakarake punaH apakarSitadravyake asaMkhyAtabahubhAgako pRthaka rakhakara asaMkhyAtaveMbhAgako guNazreNIrUpase denevAlA udayasthitimeM stokadravya detA hai jo asaMkhyAtasamayaprabaddhapramANa hai / udayasthiti ke anantara uparitanasthiti meM usase asaMkhyAtaguNe draSyako detA hai / usase anantarasthiti meM asaMkhyAtaguNe pradezAgrako detA hai| isa prakAra anantara uttarottara sthitiyoM meM asaMkhyAtaguNA-asaMkhyAtaguNA pradezAgra antarmuhUrta pramANa sthitimeM tabataka 1. ayadhavala mUla pRSTha 220 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 866 sUtra 1304-1307 / dhavala pu. 6 pRSTha 403 / Page #470 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAtha! 192-194] kSapaNAsAra detA hai jabataka guNazreNIzIrSa prApta nahIM hotA / yaha guNazreNI AyAma sakala antarAyAmake saMkhyAtaveMbhAgapramANa hai, tathApi sUkSmamAmparAyakAlase vizeSa adhika hai| vizeSa adhikakA pramANa sUkSma sAmparAyake saMkhyAtaveMbhAga hai / bhAnAvaraNAdikA galitAvazeSa guNazreNIAyAma bhI itanA hai / apakarSita pradezAgrakA asaMkhyAta bahubhAga jo pRthaka rakhA thA vaha guNazreNIse upa rimasthitiyoM meM diyA jAtA hai| 'guNaseDi aMtarahidi vidiyaTThidi idi havaMti paJcatiyA / suhumagugAdo ahiyA avaTThidudayAdi guNasaMDhI // 162 // 583 // artha- guga zreNi, antarasthiti aura dvitIyasthiti ye tIna parva hote haiM / sUkSmasAmpa rAyaguNasthAnake kAla se udayAdi avasthita guNazreNikA AyAma adhika hai| vizeSArtha- guNazreNi, antara sthiti ba dvitIyasthiti ina tInoM poMmeM apakarSitadravyakA vibhAjana kiyA jAtA hai / jabataka apakarSitadravya asaMkhyAtaguNe kramase diyA jAtA hai vaha guNazreNI kahalAtI hai, usake UparavartI jina niSekoMkA pahale prabhAva kiyA thA unake pramANarUpa antara sthiti hai tathA usase UparavatI avaziSTa sasthitiko dvitIyasthiti kahate haiM / sUkSma sAmparAyaguNasthAnakA kAla anta muhUrta mAtra hai, usase vizeSa. adhika arthAt saMkhyAtaveMbhAgaadhika guNazreNI AyAma hai| jJAnAvaraNAdi karmoM kI bhI galitAvazeSaguNazreNi nikSepakA AyAma sUkSmasamparAyaguNasthAnake kAlase antarmuhUrtaadhika, kyoMki isameM kSINakaSAyaguNasthAnakA kAla bhI gabhita hai'| "okkaTTadii gibhAgaM guNaseDhIe asaMkhabahubhAgaM / aMtarahida vidiyaTidI saMstrasalAgA hi avarahiyA !!163 / / 584 // guNiya caurAdikhaMDe aMtarasayala vidimhi Nikkhivadi / sesabahubhAgamAvalihINe vitiyaTThidIehU // 164 // 585 // 1. jayadhavala mUla pRSTha 2208-2206 1 2. ka. pA. sutta pRSTha 866 sUtra 1308 / 3. jayaghavala mUla pRSTha 220 / 4. ka. pA0 sutta pRSTha 869-70 sUtra 1306-1312 / Page #471 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 164 ] [ gAthA 195 artha -- apakarSitadravyakA asaMkhyAtavAM ekabhAga guNazreNi dyAyAma meM diyA jAtA hai aura zeSa asaMkhyAta bahubhAga antarasthiti va dvitIyasthiti meM diyA jAtA hai / antarasthiti se dvitIyasthitiko bhAga dene se jo saMkhyAtazalAkArUpa labdha prApta ho usakA bhAga asaMkhyAta bahubhAga dravya meM denese jo prApta ho usakA caturAdi khaNDa meM guNA karanepara jo dravya prApta ho vaha dravya samasta antara sthitiyoM meM nikSipta kiyA jAtA hai aura zeSa bahubhAga pratisthApanAvalihona dvitIya sthitiyoM meM diyA jAtA hai| (noTa- yahAM jo 'caturAdi' saMkhyA dI gaI hai vaha aSTikI apekSA se hai | ) kSaNAsAra vizeSArtha - - sUkSmakRSTiyoMke dvArA antara bhara diyA jAtA hai arthAt pUrNa kara diyA jAtA hai aura ekarUpa ho jAtI hai, tathApi ativRttikaraNaguNasthAnake caramasamayakI apekSA prathama aura dvitIyasthitikA bheda karake antarakA kathana kiyA gayA hai / antarasthitiyoM meM apakarSita dravya ke asaMkhyAta bahubhAgakA saMkhyAtavAM ekabhAga diyA jAtA hai yA saMkhyAtabahubhAga diyA jAtA hai isasambandhameM do mata haiM / ina gAthAoM ke anusAra asaMkhyAtavAM bhAga diyA gayA hai, kintu jayadhavala mUla pRSTha 2206 ke anusAra antarasthitiyoM meM saMkhyAtabahubhAga diyA jAtA hai| jayadhavala mUla pRSTha 2210 para ina donoMmatoM kA ullekha kara diyA gayA hai / kSapaNAsAra bar3oTokA ( zAstrAkAra) pR0 667 para jo aGkasandRSTizrAdi do gaI hai usakA samarthana jayadhavala mUla (cAritrakSapaNAdhikAra ) Ardhagrantha se nahIM hotA ataH yahAM nahIM do gaI / dvitIyasthiti meM eka mopucchahova krama se pradezAsa tabataka diye jAte haiM jabataka ekasamayaadhika atisthApanAvalI zeSa raha jAtI hai / atisthApanAvalI meM dravya nahIM diyA jAtA' / aMtara paDama Thidittiya asaMkhagukhidakkameNa dijjadi hu / dIpakamaM saMkhejjaguguNaM hINakkamaM tatto // 165 // / 586 / / artha - antarAyAmako prathamasthiti paryanta to asaMkhyAtaguNaM kramase dravya diyA jAtA hai aura usake Upara hInakrama se ( gopuccha vizeSahIna ) dravya diyA jAtA hai / usake pazcAt saMkhyAtaguNAhIna dravya diyA jAtA hai / 1. jayadhavala mUla pa 2209-2210 / 2. ka0 pA0 sutta pRSTha 570 sUtra 1313-1314 / Page #472 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra jAyA 165 ] [ 165 vizeSArtha--yaha kathana dvitIyAdi samayoM kI apekSA hai, kyoMki prathamasamayakA kathana gAthA 192 meM kiyA jA cukA hai| udayasthitise lekara guNazreNiyAyAmameM asaMkhyAtaguNita kramase pradezAgra diyA jAtA hai aura guNazreNIzIrSase asaMkhyAtaguNA pradezAgna anta rAyAmakI prathama sthiti meM diyA jAtA hai / isa kathanako smaraNa karAne ke lie gAthAmeM kahA gayA hai ki anta rAyAmako prathamasthititaka asaMkhyAtaguNatakramase dravya diyA jAtA hai, usase anantaravartI sthitise lekara antarAyAmakI antimasthititaka eka gopucchavi zeSase hona dravya diyA jAtA hai| isaprakAra se antarAyAmasthitiyoM meM pradeza vinyAsa hotA hai| antarAyAmako caramasthiti ke anantaravartIsthitimeM (jo ki pUrva meM kI gaI dvitIyasthiti meM Adisthiti hai) saMkhyAtaguNAhIna pradezAgra diyA jAtA hai arthAt jahAM para antarAyAmakI antima sthiti kI aura dvitIyasthiti sambandhI Adisthitiko saMdhi hotI hai vahAM saMkhyAtaguNAhIna dravya diyA jAtA hai / antarAyAmako sthitiyoM meM apakaSitadravyake asaMkhyAtabahubhAgakA saMkhyAtavAMbhAga yA saMkhyAtabahubhAga diyA jAve, kintu dvitoyasthitisambandhI sthitiyoM meM se mAdisthiti meM saMkhyAtaguNAhIna dravya diyA jAtA hai, kyoMki antarAyAmasthitiyoM kI apekSA dvitIyasthitikI sthitiyAM asaMkhyAtaguNI haiM / usake anantaravartIsthitiyoM meM gopucchavizeSahIna dravya apanI atisthApanAvalItaka diyA jAtA hai| jitanA dradhya sUkSmasAmparAyaguNasthAnake prathamasamayameM apakarSita kiyA gayA thA usase asaMkhyAtaguNe dravya kA dvitIyasamaya meM apakarSaNa hotA hai usameM se udayasthiti meM stoka dravya tathA dvitIya sthitimeM usase (udayasthiti se ) asaMkhyAtahuNA dravya diyA jAtA hai | prathamasamaya ke guNazreNizIrSa se Upara anantarasthititaka isI asaMkhyAtaguNe kramase dravya diyA jAtA hai, kyoMki yahAM para mohanIyakarmakA avasthitaguNazreNiAyAma hai| dvitIyasamayake guNazreNIzIrSase anantara uparima ekasthiti meM bhI asaMkhyAlaguNA dravya diyA jAtA hai, usake pazcAt antarAyAmakI caramasthititaka vizeSahIna-vizeSahIna dravya diyA jAtA hai / isake anantara dvitIyasthiti kI sthitiyoM meM se prathamasthitimeM saMkhyAtaguNAhIna pradezapiNDa diyA jAtA hai, usake Age anantaravartIsthitise lekara jisa sthitimeMse pradezAgra apakarSaNa kiyA gayA thA usase eka Avali nIce taka asaMkhyAtaguNahIna kramase dravya diyA jAtA hai / isoprakAra tRtIyAdi samayoMmeM pradezAgrakA apakarSaNa va ni:siMcana hotA hai| dvitoyasthiti ke samastadravyakA saMkhyAta bAMbhAga prathamasthiti kANDakako caramaphAlike lie apakarSita hotA hai jo pUrvokta vidhike anusAra Page #473 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 116 3 [ gAthA 166-197 diyA jAtA hai / caramaphAlike patana honepara guNazreNike binA sUkSmasAmparAyika sthitiyoMkA dravya ekagopucchAkAra rUpa ho jAtA hai / prathamasthitikANDakakI caramaphAlike patana hone ke anantara samaya meM dvitIyasthitikANDakakA prArambha ho jAtA hai, kintu isakA AyAma prathama sthitikANDakAyAmase stoka hai / dvitIyasthitikANDakase apavarSaNa karake bhI pradezAgra udayasthiti meM diyA jAtA hai vaha alpa hai isase Age asaMkhyAtaguNIzreNike krama se guNazreNizIrSa se anantara uparima ekasthititaka dravya diyA jAtA hai, usase Age gopuccha vizeSa se hona pradezAgra diyA jAtA hai / yahI krama sUkSmasAmparAyika guNasthAnake mohanIya karmake sthitighAta honetaka rahatA hai' / dakSapaNaH sAra aMtarapadamaTidittiya saMkhaguNidakkameNa dissadi hu / hI ekameA asaMkhejjeNa guNaM to viddIyakamaM // 166 // 587 // artha -- antarakI prathama sthitiparyanta pradezAgra asaMkhyAtaguNe kramase dikhAI dete haiM. isase Age caramaantarasthititaka vizeSahIna kramase pradezAgra dikhAI dete haiM, tadanantara prasaMkhyAtaguNe aura tatpazcAt vizeSahIna kramase pradezAgra dikhAI dete haiM / vizeSArtha- - isa gAthA meM prathamasamayavartI sUkSmasAmparAyake dRzyamAna pradezAgrakI zreNiprarUpaNA batalAI gaI hai / prathamasamaya meM sUkSmasAmparAyakI udayasthiti meM alpa pradezA dikhAI dete haiM, dvitIyasthiti meM asaMkhyAtaguNe pradezAna dikhAI dete haiM / isaprakAra yaha zrasaMkhyAtaguNAkrama guNazreNI zIrSataka jAnatA tathA usase Age carama antarasthititaka vizeSahIna - vizeSahIna pradezAgra dikhAI detA hai / tadanantara asaMkhyAtaguNe pradezAna dikhAI dete haiM, tatpazcAt vizeSahIna pradezAna dikhAI dete haiN| yaha krama tabataka rahegA jabataka ki fe prathamasthitikANDaka ke samApta honekA caramasamaya prApta nahIM hotA' / kaMDa rimaThidI savisesA carimaphAliyA tassa / saMkhejjabhAgamaMtaraThidimhi savve tu bahubhAgaM // 167 // 588 // 1. jayadhacala mUla pRSTha 2206 se 2213 taka / 2. ka0 pA0 sutta pRSTha 870-71 sUtra 1319 se 1325 / ghavala pu0 6 pRSTha 404 | 3. jaMyadhavala mUla pRSTha 2213-2214 / Page #474 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 198] kSapaNAsAya (167 artha-gharamasthitiko kANDakAyAmale gumAkarake usameM vizeSa () vya milAne se paramaphAlikA dravya hotA hai usakA saMkhyAtavAMbhAga antarasthitiyoM meM detA hai aura bahubhAga sarvasthitiyoM meM detA hai / vizeSArtha-dvitIyasthitike prathamaniSeka meM ekakama dvitoyasthitimAyAmapramANa vizeSa ghaTAnepara usake caramaniSekakA dravya hotA hai, usase lekara nIceke kANDa kAyAmAtra niSekoMkA dravya antimaphAlimeM grahaNa karatA hai usase usa antimaniSekake dravyako kANDakAyAmase guNA karane para vahAM adhastana niSekameM jo vizeSaadhika pAyA jAtA hai unako milAnepara antimaphAlike sarvadravya kA pramAgA hotA hai isameM adhastana niSekoMkA apakarSaNa kiye hue dravyako jor3anepara jo dRSya hotA hai usako palyake asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAgadekara ekabhAgako guNazreNI AyAma meM deneke pazcAt avaziSTa dravyake saMkhyAtavebhAgako antarAyAmako sthitiyoM meM aura zeSa bahubhAgako dvitIyasthitikI sthitiyo meM gopucchAkArarUpase eka-eka cayarUpa hIna dravya detA hai| aMtarapaDhamaThiditi ya asaMkhaguNidakkameNa dijjadi hu| hoNaM tu moha vidiyaTThidikhaMDayado dughAdotti // 168 // 586 // artha- sUkSmasAmparAyaguNasthAnameM mohanIyakarma sambandho dvitIyasthitikANDakaghAtase lekara dvicaramakANDakaghAtaparyanta antarAyAmakI prayamasthitiparyanta asaMkhyAtaguNe kramase dravya diyA jAtA hai tathA usake Upara eka-eka cayarUpa hInadravya diyA jAtA hai / vizeSArtha--mohakarmake dvitIyasthitikANDakaghAtase lekara dvicaramakANDakaghAta. paryanta kANDa kase gRhota sthitise nIce aura udayAvalise Upara jo niSeka haiM unake dravyako apakarSaNabhAgahArakA bhAga dekara usameM se ekabhAgapramANa dravya grahaNakarake punaH usako palyakA asaMkhyAttaveMbhAgakA bhAgadekara ekabhAgako pUrvoktaprakAra guNazreNiyAyAma meM prathamaudayaniSekameM to stokadravya tathA dvitoyAdi nidhekoMse guNazreNizIrSaparyanta asaMkhyAtaguNe kramase dravya diyA jAtA hai / avaziSTa bahubhAgamAtradravya ko guNazreNise Uparako sthitiyoM meM diyA jAtA hai / guNazreNike UparavartI niSekoM meM jo dravya detA hai vaha guNazreNIzIrSa meM diye gae dravya se asaMkhyAta guNA hai| isaprakAra antarake prathamaniSeka paryanta to asaMkhyAtazuNe kramase tathA usake Upara eka-eka vizeSa (caya) rUpa ghaTate kramase dravya diyA jAtA hai| yaha krama pratisthApanAvali prApta honetaka pAyA jAtA hai| sarvasthiti Page #475 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 168) [gAyA 199-200 kANDakoM meM jabataka caramaphAli prApta nahIM hotI tabataka jo apakaSTadravya hai vaha sampUrNadravyakA dAsaMkhyAtaveM bhAgamAtra tathA antimaphAlikA dravya sarbadravyake saMkhyAtaveM bhAgapramANa hai'| 'aMtarapaDhamaThiditti ya asaMkhaguNidakkameNa dissadi hu| hINaM tu mohavidiyaTTidikhaMDayado dughAdotti // 166 // 56 // artha-mohanIyakarmakA prathamasthitikANDa ka nirlepita honepara dvitIyasthitikAdazagatase tinanAmamANDA mAtA dRzyamAna dravya guNatheripake prathamaniSekameM stoka hai, usase guNazreNi zIrSake UparavartI antarAyAmako prathamasthitiparyanta asaMkhyAtaguNe kramasahita hai aura usake Upara caramasamayaparyanta vizeSa ghaTate hue kramase dRzyamAna dravya hai, payoMki prathamakANDakako dharamaphAlikA patanasa maya meM guNazreNIse para sarvasthitikA eka gopuccha hotA hai| paDamaguNase DisIsaM pubillAdo asaMkhasaMguNiyaM / urimasamaye dissaM visesaahiyaM have sIse // 200 // 561 // artha--sUkSmasAmparAyaguNasthAnasambandhI prathamasthitikANDakake nirlepita hone ke pazcAt arthAt dvitIyasthitikANDaka ke prathamasamaya meM guNavegizIrSa pUrva sanadake guNazreNozIrSase asaMkhyAtaguNA dikhAI detA hai, kintu Age dvitIyAdi samayoM meM guNazreNizoSaM pUrva samayavartI guNazreNizIrSase adhika dikhAI detA hai| vizeSArtha--dvitIyasthitikANDa ka meM apakarSitakarake grahaNa kiyA gayA samastadravya bhI milakara ekasthitike dravyako palyopamake asaMkhyAtaveMbhAgase bhAjitakarake jo 1. jayaghavala mUla pRSTha 2213 paM. 8-10 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 871 sUtra 1326-57; dhavala pu. 6 pRSTha 406 / 3. jayadhavala mUla pRSTha 2214 / 4. "muNase Dhi dissamANa davyametto pAe asaMkhejjaguNaM NaM hodi visesAyi ceva hodi / tattha kAraNa pruuvrnn| jahA dasaemohakkhavaNAe sammattassa aTTa vassaTTi satakammAko upari mAgidA tahA ceva maggidUNa geNhiyadhvA" (jayadhavala mUla pRSTha 2215) Page #476 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [169 gAthA 201.202] ekabhAga labdha Ave utanA hai aura vaha mohanIyakarmake sthiti satkarmapramANa niSekoMmeM apakarSaNabhAgahArakA bhAga denepara jo labdha prAbe tatpramANa hai / punaH usake bhI asaMkhyAtaveMbhAgapramANa dRzyako ho nIce guNazreNimaiM siMcita karatA hai / zeSa asaMkhyAtabahubhAgako isasamayake guNazreNIzoSase uparima gopucchAoMmeM AgamameM prarUpitavidhike anusAra siMcita karatA hai| isakAraNase pahale ke guNazreNizIrSase isasamayakA guNazreNizIrSa asaMkhyAtaguNA nahIM huA, kintu dRzyamAnadravya vizeSAdhika hI hai aisA nizcaya karanA cAhie / yahAMpara avasthita guNadheNiAyAma hone se pratisamaya Upara-UparakA niSeka guNazreNizIrNa hotA jAtA hai'| 'sujhumaddhAdo ahiyA guNaseDhI aMtaraM tu tatto du / paDhame khaMDaM paDhame saMto mohassa saMkhaguNidakamA // 201 / / 562 / / artha--sUkSmasAmparAyaguNasthAnake antarmuhUrtapramANa kAlase usIke asaMkhyAtadhebhAgase adhika sUkSmasAmparAyaguNasthAnake prathamasamaya meM mohanIyakarmakA guNazreNImAyAma hai, usase antarAyAma saMkhyAta guNA, usase sUkSma sAmparAyaguNasthAnake sohanIyakarmakA prathamasthitikANDakAyAma saMkhyAta guNA tathA usase sUkSmasAmparAyaguNasthAnake prathamasamaya meM mohanI yakarmakA sthitisattva saMkhyAtaguNA hai| sarvatra guNakAra tatprAyogya saMkhyAtaguNA hai / 'edeNappAbahugavidhANeNa vidIyakhaMDayAdIsu / guNaseTimujjhiyeyA gopucchA hodi suhumamhi / / 202 / / 563 // artha---isa alpabahatva vidhAnake dvArA sAmparAyaguNasthAnameM hitoyasthitikANDakoMke kAla meM guragazreriNako chor3akara usake UparavartI sarvasthitikA eka gopuccha hotA hai / vizeSArtha-yahAM aMtarAyAmase prathama sthitikANDakAyAma saMkhyAta guNA kahA hai, usase prathama sthitikANDakakI caramaphAlike dravyameM antarAyAmameM deneyogya gopuccharUpa 1. jayadhavala pu0 13 pRSTha 68 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 871 sUtra 1330 se 1335 / dhavala pu0 6 pRSTha 405 / 3. jaya 50 mUla pRSTha 221402215 / 4. ka. pA0 sutta pRSTha 871 sUtra 1328 / gha0 pu0 6 pRSTa 405 / Page #477 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 170] kSapaNAsAra [gAyA 203.204 dravyako aMtarAyAmameM dekara dvitIyasthiti ke aura isa antarAyAmake ekagopuccha kiyA jo prathamasthitikANDakAyAmase antarAyAma bahuta hotA to vahAM antarAyAma pUrNa nahIM hotA taba antarasthitike aura dvitIyasthiti ke eka gopuccha nahIM hotA / ata: yahAM antarAyAma se prathamasthitikANDakAyAma bahuta kahA hai, usase antarAyAma aura dvitIyasthiti ke ekagopuccha prathamasthitikANDakako caramaphAlike patana samaya meM hI hotA hai' / jahA~ vizeSa (caya) rUpa ghaTanA krama hotA hai vahAM gopuccha maMjJA hai| "suhamAraNaM kiTTIgaNaM hevA aNu dieNagA hu thovaao| uri tu visesahiyA majjhe udayA asaMkhaguNA // 203 / / 564 // artha- sUkSma sAmparAyikakRSTiyoM ke adhastanabhAga, anudIrNa kRSTiyAM stoka haiM, uparimabhAgameM anudorNa sUkSmakRSTiyAM vizeSaadhika haiM / madhya meM udINaM sUkSmakRSTiyAM asaMkhyAtaguNI haiN| vizeSArtha-prathamasamayavartI sUkSma sAmparAyikakSapakake sUkSmasAmparAyika kRSTiyoM ke asaMkhyAtabahubhAga udorNa hote haiN| ye udIrNamAna sUkSmaSTiyAM Upara aura nIceke saMkhyAtaveMbhAgako chor3akara madhyake bahubhAgameM pAyI jAtI hai| adhastana anudIrNasUkSmakRSTiyAM stoka haiM, uparima anudIrNasUkSmaSTiyAM vizeSa adhika hai, madhya meM udIrNamAna sUkSmakRSTiyAM asaMkhyAtaguNI haiN| jisaprakAra sUkSma sAmparAyaguNasthAnake prathamasamayameM udIrNa aura anudorNakRSTiyoMkA kathana kiyA hai vaisA hI dvitIyAdi samayoM meM jAnanA, usameM koI vizeSatA nahIM hai, kintu dvitIya samayameM pUrva udIrNamAna kRSTiyoMke asaMkhyAtaveMbhAgako chor3a detA hai aura abastana anudorNakRSTiyo asaMkhyAtaveMbhAga bar3ha jAtI hai| "suhame saMkhasahasse khaMDe tIde vasANakhaMDeNa / pAgAyadi guNaseDhI AgAdo saMkhabhAge ca // 204 // 565 / / 1. jayaghavala mUla pRSTha 2214 / 2. ka. pA0 sutta pRSTha 872 sUtra 1336 se 1343 / dhavala pu06 pRSTha 406 / 3. jayadhayala mUla pRSTha 2217 / 4. ka. pA0 sutta pRSTha 872 sUtra 1344 / dha0 pu0 6 pRSTha 406 / Page #478 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 204 ] kSapaNAsAya [ 171 artha- sUkSma sAmparAyameM saMkhyAtahajAra sthiti kANDaka vyatIta hone para antimasthitikANDakase pUrvaguNadheriNa AyAmake saMkhyAtaveMbhAgamAtra AyAmameM guNadheriNa karatA hai| vizeSArtha:- sUkSmasAmparAyaguNasthAna meM saMkhyAtahajAra sthitikANDakoM ko grahaNa karanevAlA, sUkSmasAmparAyake prathama samaya meM jo guNazrerAinikSepa sUkSma mAmparAyaguNasthAna ke kAlase vizeSa adhika thA usake saMkhyAtaveMbhAga anasthitiyoMko ghAtake lie grahaNa karatA hai arthAt sUkSma sAmparAyakAlapramANa sthitiyoMko chor3akara zeSa jitane bhI adhika nikSepa the una sabako kANDakA rUpase grahaNa karatA hai| mAtra itanI hI sthitiyoM ko nahIM grahaNa karatA, kintu guNazreriNazISa (guNagi nikSepa) se Upara saMkhyAtaguNI sthitiyoMko dharamasthitikANDakarUpase grahaNa karatA hai, kyoMki unake grahaNabinA guNazreNizoSakA kANDakarUpase grahaNa honA asambhava thA / ataH gagANi zIrSake sAtha bArima antargavarna pramANa saMkhyAtaguNI sthitiyoMkA caramasthitikANDako grahaNa hotA hai| caramasthitikANDakake prathamasamayameM prathamaphAli ke lie dravya kA apakarSaNakarake udayasthiti meM thor3e pradezAgrako detA hai, usase anantarasthitimeM asaMkhyAtaguNA pradezAgra detA hai / sUkSma sAmparAyaguNasthAnake antimasamaya taka isa asaMkhyAtaguNazreNirUpase nikSepa hotA hai vahI aba guragazreNozIrSa hai, usase Upara anantarasthitimeM asaMkhyAtaguNAhIna pradezAgra diyA jAtA hai, usake pazcAt pugatana guggazreNizIrSataka hIna pradezAgra diyA jAtA hai / usase anantara uparima ekasthitima asakhyAtaguNAhIna pradezAgra diyA jAtA hai, usase Age gharamasthitise Avali kAla pUrvataka vizeSahIna vizeSahIna pradezAna diyA jAtA hai / isI prakAra dvitoyAdi phAliyoMmeM bhI pradezAgra detA hai / pradezAgranikSepa yaha krama caramasthitikANDakako dvicaramaphAliparyanta rahatA hai / caramasthitikANDakako caramaphAlike dravyako grahaNakara udayasthitimeM stoka pradezAgra detA hai, usase anantarasthitimeM asaMkhyAtaguNe pradezAgrako detA hai / isaprakAra sUkSmasAmparAyaguNasthAnako caramasthititaka asaMkhyAtaguNo zreriNarUpase pradezAgrakA nikSepa karatA hai / dvidharamasthitimeM jitane pradezAprakA nikSepa karatA hai usase palyopamake asaMkhyAta prathamavargamUlaguNe (palyakA prathamavargamUla asaMkhyAta) pradezAgra ko caramasthitimeM nikSipta karatA hai| pUrvaguNAkAra pasyopamake tatprAyogya asaMkhyAtaveMbhAgapramANa hai arthAt prathamasthitise palyopamake asaMkhyAsaveMbhAgaguNA pradezAgna dvitIyasthitimeM detA hai usase bhI palyopamake asaMkhyAtabhAgaguNA pradezAgra tRtIyasthitimeM detA hai / isaprakAra yaha krama dvidharamasthititaka yaha krama rahatA hai ataH dvidharamasthiti taka Page #479 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAba 172 ] [ gAthA 205 antimaphAlikA asaMkhyAtaveMbhAgapramANa dravya aura caramasthiti meM zeSa bahabhAga pradezAna detA hai isIliye guNAkAra palyopamake asaMkhyAta prathamavargamUlapramANa ho jAtA hai / isaprakAra caramasthitikANDakake nirlepita honepara mohanIyakarmako sthitighAtAdi kriyA nahIM hotI, mAtra adhaHsthitigalanAke dvArA antarmuhUrtapramANa sthitiyAM nirjarAko prApta hotI haiN| etto suhumaMtotti ya, dijjassa ya dissamANagasta kmo| sammattacarimakhaMDe. takkadikajjevi uttaM ca // 205 // 566 // artha-isaprakAra yahAMse lekara sUkSma sAmparAdhika guNasthAnake caramasamayaparyanta deyadravya aura dRzyamAnadravyakA krama jaannaa| jaise kSAyikasamyaktvavidhAna meM samyaktvamohanIyake caramasthitikANDakameM athavA usako kRtya kRtyAvasthAmeM (kRtakRtyavedaka samyakvakI avasthAmeM) kahA thA vaise hI AmanA / vizeSArtha-yahAM mohanIyakarma ko sarvasthitimeM sUkSmasAparAyakA jitanA kAla avaziSTa rahA utanepramANa sthitibinA avazeSa sarvasthitikA ghAta caramakANDakadvArA kiyA jAtA hai vahAM isa kANDakakI sthitisambandhI niSekoM ke dravya meM jo dravya antimakANDakotkIraNakAlake prathamasamayameM grahaNa kiyA usako prathamakAla kahate haiN| isIko spaSTa karate haiM prathamaphAlike dravyako apakarSaNakarake usako patyake asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga dekara usameM bahubhAmamAtra dravyako yahAM (prathamaphAlike patana samaya) sambandho sUkSmasAmparAyakAlake caramasamayaparyanta to guNazreNiAyAmarUpa prathamaparvameM detA hai| vahAM usake (guNazreNiyAmake) udayarUpa prathamaniSekameM stoka usase dvitIyAdi niSekoM meM asaMkhyAta. guNe kramase dravya diyA jAtA hai (yahAM sUkSma sAmparAyaguNasthAnake caramasamayako guNadhe NozIrSa kahate haiM) tathA avazeSa ekabhAgapramANe dravyako palya ke asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAgadekara bahubhAgapramANa dravya guNaveNIzorSase Upara jo guNazroNiAyAma yA usake zorSaparyanta dvitIyaparva meM diyA jAtA hai, yaha dravya guNaveNozorSa meM diye gae dravyase asaMkhyAta. guNA kama hai| usake Upara dvitIyAdi niSekoMmeM cayarUpase hona kramayukta dravya diyA 1. jayadhavala mUla pRSTha 2217-18 / jayadhavala pu0 13 pRSTha 76 / Page #480 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 4 * tathA 206 173 jAtA hai tathA avazeSa rahe ekabhAgapramANa dravyako dvitIyaparvake Upara jo sarvasthiti hai, usake anta meM atisthApanAvalibinA sabaMniSekarUna tRtIyaparva meM detA hai / purAtana guNazraNizIrSa meM diye gaye dravyase asaMkhyAtaguNAkama dravya anantarasthitimeM detA hai tathA usake Upara jayarUpa honakramase drazya detA hai / isaprakAra caramakANDakakI prathama phAlike patanasamaya meM dravya dene kahA hai / aisA hI vidhAna dharakANDakako dvicazmakAlike patanaparyanta jAnanA cAhie / aba caramakANDakakI antimaphAlimeM dravya denekA vidhAna kahate haiM kSapaNAsAra kiMcitUna dvaguNahAni ( DeDhaguNahAni ) guNita samayaprabaddhapramANa caramaphAlikA dravya hai usako asaMkhyAtaguNe palyake vargamUlapramANa palyake asaMkhyAtaveM bhAga kA bhAga dekara usameM se ekabhAgapramANa dravyako vartamAna meM udayarUpa samaya se lekara sUkSmasAmparAya ke dvicaramasamayaparyanta niSekarUpa prathamaparva meM detA hai| vahAM prathama niSeka meM stoka, dvitIyAdiniSekoM meM asaMkhyAtaguNe kramase dravya detA hai tathA avazeSa bahubhAgapramANa dravya sUkSmasAmparAyake caramasamayasambandhI niSekarUpa dvitIyaparva meM diyA jAtA hai | yaha dravya dvicaramasamaya meM diye gaye dravyase asaMkhyAta palyavarga mUlase guNita jAnanA' / isaprakAra deya dravyakA vidhAna kahA hai, aise hI dRzyamAnadravyakA vidhAna bho yathAsambhava jAna lenA cAhie / "ukkiye bhavANe khaMDe mohassa satthi vidiSAdo / ThidisataM mohas ya suhumaddhAsela parimANaM // 206 // 567 // artha - isaprakAra moharAjA ke mastakasadRza lobhake caramakANDakakA ghAta karate hue aba mohanIya karmakA sthitighAta nahIM hotA hai| sUkSmasAmparAyakA jitanAkAla aba zeSa rahA hai utanA hI mohanIyakarmakA sthitisatva zeSa rahA jo ki pratisamaya apavarta mAna sUkSmakRSTirUpa anubhAgako prApta hotA hai usake eka eka niSekako eka-eka samaya meM bhogate hue sUkSmasAmparAyake caramasamayako prApta hotA hai / 1. jayaghavala pu0 13 pRSTha 72 se 80 / 2. ka0 pA0 sutta pRSTha 872 sUtra 1345-46 / dhavala pu0 6 pRSTha 406 -407 / 3. jayaghavala mUla pRSTha 2218 / Page #481 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 174 ] [ gAthA 207-20 // 'NAmaduge vedaNIye aDavAramuhattayaM tighAdINaM / aMtomudduttamettaM ThidibaMdho carima suhamamhi // 207 // 568 / / artha- sUkSma sAmparAyake caramasamayameM nAma va gotrakarmakA ATha muhUrtapramANa, vedanIyakarmakA bAraha muhUrtapramANa tathA tona cAtiyAkarmokA antarmuhUrtapramANa sthitibandha hotA hai| 'tigaha ghAdINaM ThidisaMto aMtomuhattamettaM tu / tihamaghAdINaM ThidisaMtamasaMkhejjavastANi // 208 // 566 / / artha--sUkSmasAmparAyake caramasamayameM tonaghAtiyA (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa va antarAya) kokA sthiti satva antamuhartapramANa tathA tIna aghAtiyA (vedanIya, nAma va gotra) koMkara sthitisattva asaMkhyAtavarSapramANa hai| vizeSArtha-dhAtiyAka ke sthitisattyakA pramANa antamuharta kahA gayA hai vaha kSINakaSAyaguNasthAnake kAla se saMkhyAtaguNA hai / mohanIyakarmakA sthitisattva kSayake sammukha hai arthAt paryAyAthika tayako apekSAse yadyapi isa samaya vidyamAna hai, tathApi upapAdAnucchedakI apekSA naSTa hI ho gayA hai / isaprakAra kSayake sammukha lobhako saMgrahakRSTikA anubhava karatA hai, so sUkSmasAmparAyacAritrase yukta sUkSmasAmparAyikaguNasthAnavartI jIva hai aisA jAnanA / isaprakAra kRSTivedanAdhikAra pUrNa huaa| se kAle so khINakasAmo tthidirsgbNdhprihiinno| sammattaDavassaM vA guNaseDhI dijja dissaM ca // 206 // 600 // prartha--jo anantara agale samaya meM kSINakaSAya ho jAtA hai usake sthitibandha va anubhAgabandha nahIM hotA hai / darzanamohakI kSapaNAmeM jaba samyaktvaprakRtiko AThavarSa. 1. ka. pA. sutta pRSTha 864 sUtra 1557-1558 / dhavala pu. 6 pRSTa 410-11 / jayadharala mUla pRSTha 2263 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 814 sUtra 1556-60 / dhavala pu0 6 pRSTha 407 / ja. gha. mUla pRSTha 2263 / 3. ka. pA0 susa pRSTha 894 sUtra 1562 / dhavala pu. 6 pRSTha 411 / Page #482 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 206] kSapaNAsAra [ 175 pramANa sthiti raha jAtI hai taba jisaprakAra guNazreNonirjarA, deya dravya va dRzyamAnadravya kathana hai usIprakAra yahAM bhI jAnanA / vizeSArtha-cAritramohanIyakarmakA kSaya honeke anantaravartI samayameM dravya va bhAvakaSAyasamUhale uparama (hita) ho jAvese pAya saMjJAko prApta hotA hai aura yathAkhyAtavihAra zuddhisaMyamI ho jAtA hai| prathamasamayameM nimrantha vItarAgaguNasthAnako prAsa kara letA hai / kSINakaSAyaguNasthAnakA lakSaNa isaprakAra kahA hai hisse sakhoNamoho phalihAmalabhAyaNudaya smcitto| khoNakasAo bhaNNadi NiggaMtho vIyarAehiM // ' mohakarmake ni:zeSa kSINa ho jAnese jisakA citta sphaTikake nirmalabhAjanameM rakhe hue salolake samAna svaccha ho gayA hai aise nigraMnthasAdhuko vItarAgiryone kSoNakaSAyasaMyata kahA hai| usa kSINakaSAyAvasthAmeM sarvakarmoM ke sthiti, anubhAga va pradezakA prabandhaka ho jAtA hai| sthiti va anubhAgabandhakA kAraNa kaSAya hai, kyoMki kaSAyakA sthiti Adi bandhake sAtha anvaya-vyatireka hai / saMzleSarUpa kaSAyapariNAmoM ke apagata (vyatIta) ho jAnese loNakaSAyo jIvake sthitimAdi bandha sambhava nahIM haiN| prakRtibandhakA kAraNa yoga hai jo zINakaSAyI jIvake bhI sambhava hai isalie prakRtibandhakA niSedha nahIM kiyA gayA / sAtAvedanIyake atirikta anya prakRtiyoMkA bandha kSINakaSAyaguNasthAtameM nahIM hotA, kyoMki sUkhe bhAjanapara dhUlake samAna bandhake anantarasamayameM gala jAtI haiM arthAt akarmabhAvako prApta ho jAtI hai| sthiti aura anubhAgabandhako kAraNabhUta kaSAyakI saMgatikA abhAva honese dUsare samaya meM Dhaka (nirjIrNa) ho jAtA hai, IryApatha bandhakI nirjarAkA isaprakAra upadeza hai| jahA~para IryApatha karmavargaNAoMke lakSaNakA vistArapUrvaka kathana hai vahAMse vistAra jAnanA cAhie / kSoNakaSAyase adhastanavartI guNasthAnoM __ 1. gompraTasAra jIvakANDa gAthA 62 / 2, nayaghavalAkArane kSINakaSAyavartI ko pradezakA bhI abandhaka kahA hai aura yogase mAtra prakRtibandha kahA hai, kintu go0 ka. mAthA 257 meM yogako prakRti va pradeza donoM ke bandhakA kAraNa kahA hai| 3. dhavala pu0 13 pRSTha 47 se 54 taka / Page #483 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 176] [gAthA 210 maiM jo guNazreNi nirjarA hotI thI, kSINakaSAyaguNasthAnameM vaha guNazreNonirjarA pUrva se asaMkhyAta. guNI ho jAtI hai / saphaSAyapariNAmase hone vAlI guNazreNinirjarAkI apekSA akaSAyapariNAmoMse hone vAlI guNazreNinirjarA asaMkhyAtaguNI hai / samyaktvaprakRtike caramasthitikANDakaghAta tathA deyamAna va dRzyamAnadravya evaM guNazreNinirjarAkA sA kathana (gAthA 205 meM) hai usI prakAra yahAM bhI jAnanA caahie'| dhAdINa muhurataM aghAdiyANaM asaMkhagA bhaagaa| ThidikhaMDaM rasakhaMDo araNaMtabhAgA asatthANaM // 210 // 601 // - artha-kSINakaSAyaguNasthAna meM tInaghAtiyAkarmokA antarmuhUrtapramANa aura tIna praghAtiyA karmoMkA pUrvasattva asaMkhyAtabahubhAgamAtra sthitikANDakAyAma hai tathA aprazastaprakRtiyoMke pUrva anubhAgako anantakA bhAga denepara usameM se bahubhAgapramANa anubhAgakANDakAyAma hai| vizeSArtha-kSINakaSAyaguNasthAnake prathamasamayameM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyAkarmokA anta muhUrta AyAmavAlA sthitikANDakaghAta hotA hai, unhIM kamoM ke ghAtase zeSa rahe hue anubhAgake bahubhAgakA anubhAgakANDakaghAta hotA hai / nAma-gotra va vedanIya ina tIna aghAtiyAkarmIko zeSa sthitisatvake asaMkhyAta bahubhAgavAlA sthiti kANDakaghAta hotA hai aura ina tInoM adhAtiyAkarmokI aprazastaprakRtiyoM ke anubhAgasatyake ananta bahubhAgakA anubhAgakANDakaghAta karatA hai| chahoM karmoM ke pradezapiNDako apakarSaNa karake guNazreNirUpase vinyAsa karanevAlA udayasthiti meM stoka pradezAgra detA hai, usase anantarasthiti meM asaMkhyAtaguNA pradezAgra nikSiA karatA hai| kSINakaSAya. kAlase asaMkhyAtaveMbhAga Age jAkara guNazreNizIrSa prApta hone taka isaprakAra asaMkhyAtaguNazreNirUpase pradezAgra detA jAtA hai, punaH guNariNazISaMse anantara uparima sthiti meM bhI asaMkhyAta muraNA dravya detA hai, kyoMki guNoNimeM apakaSitadravyakA asaMkhyAtavAMbhAga diyA jAtA hai aura asaMkhyAta bahubhAga guNazreNizorSase Upara kI sthitiyoM meM diyA jAtA hai / isako uparimaadhvAnase khaNDita karane para arthAt uparima adhvAnameM vibhAjana karane para ekakhaNDapramANa pradezAgrase guNazreNI zIrSako ananta ra uparisthiti racI jAtI hai / 1. jayadhavala mUla pRSTha 2264-65 / Page #484 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gayA 21. 1 kSapaNAsAra [ 177 ataH uparima anantara sthiti meM guNazreNI zIrSase asaMkhyAtaguNe pradezAna haiM, usake Upara caramasthiti se Ava lipUrvataka vizeSahIna-vizeSahIna pradezAgra diye jAte haiN| isaprakAra dvitIyAdi samayoM meM bhI avasthitaguNazreNI prarupaNA jAnakara karanA caahie'| bahuThidikhaMDe tIde saMkhA bhAgA gadA tadaddhAe / carimaM khaDaM girAha di lobhaM vA tattha dijAdi // 211 // 602 / / artha-pUrvokta kramase bahuta (saMkhyAtahajAra) sthitikANDaka vyatIta ho jAnepara kSINakaSAyakAlake saMkhyAta bahabhAga cale jAneke pazcAt jaba eka bhAga avazeSa rahA taba tIna ghAtiyAkarmoM ke caramakANDakako grahaNa karatA hai| vahAM deyaAdi dravyakA vidhAna sUkSmalobhake samAna jAnanA / ___ vizeSArtha-yahAM kSINa kaSAyaguNasthAnake avaziSTakAlake binA tInadhAtiyA karmokI zeSa bacI sarvasthitiko caramakANDakake dvArA ghAtatA hai / kSINakaSAyaguNasthAnake Upara aura kSINakaSAyasambandhI guNazreNizIrSake nIce guNazreNike adhastanavartI kSINa. kaSAyakAlake saMkhyAtaveMbhAgapramANa niSeka aura guNazreNizIrSake Upara saMkhyAtaguNe uparitana niSekako grahaNakarake antimakANDakadvArA lAMchita (khaMDita) karatA hai aisA jAnanA / usake (antimakANDaka) dravya dene kA vidhAna jaise lobha ke antimakANDakameM kahA thA usIprakAra jAnanA / isa prakAra antimakANDakakI prathamAdi phAliyoM kA ghAtakarake pazcAt kicitUna dvayardhaguNahAni (Der3haguNahAni) guNita samayaprabaddhapramANa caramaphAlike dravyako udayaniSekase lekara kSINakaSAyake dvicaramasamayaparyanta asaMkhyAta guNe kramase aura dvicaramasamaya meM diye gae dravyase asaMkhyAtapalyavargamUlaguNA dravya kSINakaSAyake caramasamayasambandhI niSekameM detA hai| jabataka ekasamayaadhika AvalikAla zeSa rahatA hai tabataka tInaghAtiyA kokI udIraNA hotI hai usake pazcAt udayAvali zeSa raha jAnepara badIraNA nahIM hotii| pratisamaya eka-eka niSekakA udaya hokara nirjarA hotI hai| kSoNakaSAyakAla meM prathamazukladhyAna aura pazcAt dvitIya zukladhyAna hotA hai, kyoMki suvizuddha zukladhyAnapariNAmake binA kama nirmUla nahIM hote hai / 1. jayaghavala mUla pRSTha 2265 / 2. jayapatrala mUla pRSTa 2265 / Page #485 -------------------------------------------------------------------------- ________________ sapaNAsAra 178] [mAthA 212 carime khaMDe paDide kadakaraNijoti bhaeNade eso / tassa ducarime gidA payalA sattudayavocchiNA / / 212 // 603 // artha--antimakANDakake patita honepara kRtakRtya chadmastha kahalAtA hai / kSoNakaSAyake dvicaramasamayameM nidrA aura pracalA sattva-udayase vyucchinna ho jAte haiN| vizeSArtha--caramasthitikANDaka nivRtta honeke pazcAt tInaghAtiyA karmoM kI guNazreNikriyA nahIM hoto, kintu udayAvali ke bAhara sthita pradezAgrase asaMkhyAtaguNI dheNirUpase udIraNA hoto hai ataH vaha kRtakRtya hai / kSoNakaSAyake caramasamayase anaMtara adhastanasamaya dvicaramasamaya hai, usa dvicaramasamaya meM darzanAvaraNakarmako nidrA aura pracalA ye do prakRtiyAM ekasAtha udaya aura sattva se vyucchinna hotI haiM, kyoMki ghAtiyAkarmarUpa I dhanako jalAnevAlI dvitIyazukladhyAna rUpa agnike dvArA kSINakaSAyIke nidrA va pracalA prakRti kI udayavyucchitti sambhava hai| zaGkA-kSINakaSAyI jIyake dhyAnapariNAmase viruddhasvabhAvavAlI nidrA aura pracalAkA udaya kase sambhava hai ? samAdhAna--aisI zaMkA nahIM karanA cAhiye, kyoMki dhyAnayukta avasthAmeM bhI nidrA aura pracalAke avaktavya (avaktavya-apragaTa) udayake virodhakA abhAva hai / kSINakaSAyakAlake Adise lekara kucha kAlataka to pRthaktvavitarkavIcAra nAmaka prathamazukladhyAnakA pAlana karate hue jaba apane kAlakA saMkhyAtavAMbhAga zeSa raha jAtA hai taba ekatvavitarka avIcAra nAmaka dvitIya zukladhyAnako artha vyanjana va yogasaMkrAtise rahita dhyAnevAlA avasthita yathAkhyAtavihAra zuddhisaMyama pariNAmavAlA, avasthita guNazroNi nikSepake dvArA pratisamaya asaMkhyAtaguNI nirjarA karanevAlA kSINakSAyaguNa sthAnavartI jIva apane dvicaramasamayameM nidrA aura pracalA prakRtike sattva aura udayakI vyucchitti karatA hai / kahA bhI hai 1. jayaSavala mUla pRSTha 2265 / 2. ayadhavala mUla pRSTha 2266 // Page #486 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAsa gAthA 213-214 ] [ 176 'upazAntakaSAyo athavA kSINakaSAyI pUrvoke jJAtA tInoM yogavAleke, zukla-.. lezyAyukta evaM uttamasaMhananavAle ke prathama zukladhyAna hotA hai| prathamazukla dhyAna ke samAna hI dvitIyazukladhyAna bhI jAnanA, kintu itanI vizeSatA hai ki dvitIya zukla dhyAna ekayogavAle ke hotA hai / kSINakaSAyIke yaha dvitIya zukladhyAna jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa va antarAyakarmakA nirodha karane ke liye hotA hai| 'kohassa ya paDhamaThidIjuttA kohAdi ekkadotIhi / khavaNaddhAhiM kamaso mANatiyANaM tu paDhamaThidI // 213 // 604 // mANatiyANudayamaho kohAdi gidutiyaM khaviyapaNidhamhi / hayakaraNaki TikaraNaM kiccA lohaM viNAsedi / / 214 // 605 // artha-krodhako prathamasthitisahita krodhAdi eka-do-tIna kaSAryoMkA sapaNAkAla kramase mAnAdi tInakaSAyoMkI prathama sthiti hotI hai| mAnAdi tonakaSAyosahita zreNI car3hanevAlA jIva kramase krodhAdi eka-do-tIna kaSAyoMke kSapaNAkAlake nikaTa azvakarNasahita kRSTikaraNako karake lobhako naSTa karatA hai / vizeSArtha- antarakaraNase lekara sUkSmasAmparAyaparyanta abataka jo prarupaNA kI gaI hai vaha puruSavedake udayasahita saMjvalanakrodhake udayavAle kSapakako prarupaNA hai, kintu 1.. "zAnta-kSINakaSAyasya, pUrvajJasya triyogin:| zuklAdyaM zuklalezyasya, mukhyaM saMhananamya tat // 1 // dvitIyasyAdyavatsavaM vizeSastvekayoginaH / vighnAvaraNarodhAya kSINamohasya tatsmRtam / / 2 / / (jayadhavala mUla pRSTha 2266) 2. "eyattavipakka-avIyAra-jhAraNassa appaDivAivisesaNaM kiNNa kadaM ? e, uvasaMtakasAyammi bhavaddhA khaehi kasAesu riNabadidammi pddivaaduvlNbhaado|" [dhavala pu0 13 pRSTha 11 ekatvavitarka-avIcAra dhyAna ke liye 'apratipAnI vizeSaNa kyoM nahIM diyA ? samAdhAna-nahoM. kyoMki upazAMtakaSAya jIvake bhava tapa aura kAla kSayake nimitta punaH kaSAyoMko prApta honepara ekatvavitarka-avicAra dhyAnakA pratipAta dekhA jAtA hai| dhavala pu0 13 ke isa pramANase siddha hotA hai ki upazAntakaSAya nAmaka gyArahaveMguNasthAnameM bhI ekatvavitarpha-avocAra nAmaka dUsarA zukladhyAna hotA hai| 3. ka. pA. sutta pRSTha 860 se 892 sUtra 1502 se 1534; dhavala pu. 6 pRSTha 407; jayaghavala mUla pRSTha 2255-56 / Page #487 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 150 kSapaNAsAra [gApA 214 ina gAthAoM meM puruSavedasahita mAnake udaya ke sAtha kSarakaNi car3hane vAle kI prarupaNA hai / jabataka antara nahIM kiyA gayA yAni antara karanese pUrvataka krodha yA mAna sahita kSapakazreNipara ArohaNa karanevAle jIvakI kriyAoMmeM koI antara nahIM hai, antara karane ke pazcAt vibhinmatA hai aura vaha vibhinnatA yaha hai ki antarake pazcAt krodhako prathamasthiti nahIM hotii| jisaprakAra puruSavedasahita krodhodayake sAtha kSapakake antamuharta pramANa krodhakI prathamasthiti hoto thI usIprakAra puruSavedodayasahita mAnodayavAle kSapakake mAnakI prathama sthiti hotI hai / krodhodayase zreNi car3hane vAle kSapakake kRSTikaraNakAlaparyanta krodhako prathamasthiti aura krodhako tInoM saMgrahakRSTikA kSapaNAkAla, ina donoMko milAnese kAlakA jo pramANa hotA hai utanAkAla mAnodayase zreNipara ArohaNa karanevAle ke mAna ko prathamasthiti kA hai| krodhodayo kar3e hue pazAne hAla meM aravArIkaraNa va apUrvaspardhaka karatA hai usakAlameM mAnodayase zreNo car3hA huA kSapaka krodhakA spardhakarUpase kSaya karatA hai, kyoMki mAnodayase zreNI car3ha kSapakake kroSodayakA abhAva honese spardhaka. rUpase vinAza hone meM koI virodha nahIM hai / anivRttikaraNapariNAmoMkA abhinnasvabhAva hote hue bhI bhinna kaSAyodayarUpa sahakArikAraNake sannidhAna ke cazase prakRtameM nAnApanA siddha hai arthAta ekakAla meM kAryokI vibhinnatA ho jAtI hai| krodhodayase yukta kSapaka jisakAlameM cAra saMjvalanakaSAyoMkI kRSTiyAM karatA hai usakAlameM mAnodayasahita kSapaka usasamaya tona saMjvalana kaSAyoMkA azvakarNakaraNa karatA hai| krodhodayI kSapaka jisakAlameM krodhako tInasaMgrahakRSTiyoM kA kSaya karatA hai usakAlameM mAnodayI kSapaka saMjvalanamAna-mAyA-lobhakI (343) 6 sagrahakRSTiyAM karatA hai / krodhodayavAlA kSapaka jisakAlameM mAnakI tInasaMgrahakaSTiyoMkA kSaya karatA hai usokAla meM mAmodayIkSapaka bhI mAnakI tInasaMgrahakaSTiyoMkA kSaya karatA hai isameM koI antara nahIM hai| isa sthalase lekara mAge jisa prakAra krodhake udayase zreNi car3hane vAle kI kSapaNAvidhI kahI gaI hai vaisI hI vidhi mAnodayase zreNI car3hanevAle jIyako jAnanA cAhie / Age puruSavedasahita mAyo. dayase zreNi car3hanevAle kSapakako vibhinnatA batalAte haiM-- ____ antara karake mAyAkI prathamasthiti karatA hai, kyoMki krodha mAnakaSAya ke udayakA abhAva hai / krodhako prathamasthiti, azvakarNakaraNakAla, kRSTikaraNakAla, krodhakI tInasaMgrahakRSTiyoMkA kSapaNAkAla, mAnakI tInoM saMgrahakRSTiyoMkA kSapaNAkAla, inasarva kAloMko milAne se kAlakA jo pramANa ho utanAkAla mAyodayIkSapakako prathamasthitikA Page #488 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 214 ] [ 181 kAla hai, kyoMki itane kAlake binA prathama sthiti meM kiye jAnevAle kArya pUrNa nahIM ho sakate / krodhodayavAlA kSapaka jisakAlameM azvakarNakaraNa karatA hai usIkAlameM mAyodayokSapaka krodhakA kSaya karatA hai / krodhodayokSapaka jisa kAla meM kRSTiyAM karatA hai usa kAla meM mAyodayavAlA kSapaka mAnakA spardhaka rUpase kSaya karatA hai / krodhodayIkSaka jisakAla meM krodhakI tIna saMgrahakRSTiyoMkA kSaya karatA hai usakAlameM mAyodayavAlA kSapaka saMjvalanamAyA va lobhakA azvakarNakaraNa aura apUrvaspardhaka karatA hai / sahakArIkAraNa kaSAyodaya meM bheda honepara nAnAjIvoMke anivRttikaraNapariNAma bhinna-bhinna svarUpase ho jAte haiM / krodhodayavAlA kSapaka jisakAlameM mAnakI tIna saMgrahakRSTiyoMkA kSaya karatA hai usakAlameM mAyodayabAlA kSapaka saMjvalanamAyA aura lobhakI chaha kRSTiyoMkI racanA karatA hai / krodhodayokSapaka jisa kAla meM mAyAkI tIna saMgrahakRSTiyoMkA kSaya karatA hai usI kAla meM mAyodayavAlA lapaka mAyAkI tIna saMgrahakRSTiyoM kA kSaya karatA hai isameM koI antara nahIM hai tathaiva lobhake kSapaNa meM bhI koI antara nahIM hai / puruSavedasahita lobhodayase kSapakaraNa car3hanevAlekI vibhinnatAkA kathana karate haiM kSapaNAsAra jabataka antara nahIM karatA tabataka koI bheda nahIM hai / antara karaneke pazcAt lobhako prathama sthiti hotI hai jisakA pramANa koSakI prathamasthiti meM krodha, mAna va mAyA kSapaNAkAla, azvakarNakAla aura kRSTikaraNakAla milAnese utpanna hotA hai / kovodayIkSapaka jisa kAla meM azvakarNakaraNa karatA hai usakAlameM lobhodayavAlA kSapaka koSakA kSaya karatA hai / krodhodayavAlA kSapaka jisasamaya meM kRSTiyAM karatA hai usasamaya meM lobhodayokSapaka mAnakA kSaya karatA hai / krodhodayI kSapaka jisasamaya krodhakA kSaya karatA hai usI kAla meM lobhodayokSapaka mAyAkA kSaya karatA hai / krodhodayavAlA kSapaka jisa samaya mAnakA kSaya karatA hai lobhodayIpaka usasamaya azvakarNakaraNa karatA hai / yahAMpara ekasaMjvalana lobhakaSAya hai / yadyapi saMjvalanalobhakaSAyake anubhAgakA azvakarNa AkAra se vinyAsa honA sambhava nahIM hai tathApi anubhAgakA vizeSaghAta hokara apUrvaspardhaka vidhAnakI apekSA azvakarNakaraNa kahane meM koI virodha nahIM hai| krodhodayavAlA kSapaka jisasamaya mAyAkA kSaya karatA hai usasamaya lobhodayI kSapaka lobhakaSAyake pUrva va apUrvaspardhakoM kI apavartana karake lobhakI tona saMgrahakRSTiyoMko karatA hai, kyoMki zeSa kaSAyoMkA kSaya ho cukA hai / krodhodayavAlA kSapaka jisasamaya lobhakA kSaya karatA hai usI Page #489 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 182] kSapaNAsAra [ gAthA 215 samaya meM lobhodayokSapaka bhI lobhakA kSaya karatA hai yaha saba sannikarSaprarUparaNA puruSavedase upasthita kSapakakI kI gaI hai' / 'purisodaeNa caDida ssisthI khavaraNaddhautti pddhmtthidii| isthissa sattakammaM avagavedo samaM viNAsedi // 215 // 606 // artha-puruSavedodayase zreNopara car3hA huA jisa kAlataka khovedakA kSaya karatA hai vahAMtaka strIvedake udayase zreNIpara car3he hue jIvake strIvedakI prathamasthiti hai / apagatavedI honepara sAtakarmoM (sAta nokaSAya) kA eka sAtha kSaya karatA hai / vizeSArtha- jabataka antara nahIM karatA tabataka strIvedodayase zreNi car3he hue aura puruSavedodayase car3he hue jIvameM koI antara nahIM hai, kyoMki antarakaraNase pUrva donoM kSapakoMkI kriyAvizeSameM koI bhinnatA nahIM hai / antara karanepara strIvedodayavAle. ke strIvedakI prathamasthiti hotI hai / puruSavedodayIkSapakake napuMsakaveda va strIvedake kSayakAlako milAne para jitanA kAla hotA hai utanAkAla strIvedodaya vAle kSapakakI prathamasthitikA hai / napusakavedake kSayasambandhI prarupaNA meM koI anta ra nadoM hai| namaka ledakA kSaya karane ke pazcAt strIvedakA kSaya karatA hai| puruSavedodayase upasthita kSapakake jitanA bar3A kAla strIvedakI kSapaNAkA hai utanA hI bar3A kAla strIvedase upasthita kSapakake strIvedakSapaNAkA hai / strIvedako prathamasthiti kSINa ho jAnepara apagatavedI ho jAtA hai taba apagatavedabhAgameM puruSaveda aura hAsyAdi chaha nokaSAyakA kSaya karatA hai, kintu puruSavedodayase zreNIpara car3hA humA kSapaka sadabhAga meM hAsyAdi chaha nokapAya aura puruSavedake purAtana satkarmakA kSaya karatA hai| strIvedodayase zreNI car3he hue kSapakake puruSavedake purAtanasatkarma kA kSaya ho jAnepara bhI ekasamayakama doAbalipramANa navakasamayaprabaddha zeSa raha jAtA hai, kintu strIvedodayase zreNI car3he kSapakake vaha navakasamayaprabaddha nahIM rahatA, kyoMki abedabhAvase vartamAna ke puruSavedakA bandha nahIM hotaa| isa uparyukta vibhinnatAke atirikta anya koI antara puruSavedodayIkSapaka va strIvedodayIkSapakameM nahIM hai| 1. jayadhakla mUla pRSTha 2245 se 2260 taka / 2. ka. pA. sutta pRSTha 863 sUtra 1535 se 1543 / 50 pu0 6 pRSTha 406 / 3. jayadhavala mUla pRSTha 2260 se 2262 taka / Page #490 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAya 216-17] kSapaNAsAra [ 183 'thI paDhamaTThidimettA saMssavi aMtarA sekka / tassaddhAti taduvariM saMDhA itthi ca khavadi thI carime // 216 // 607 // avagadavedI saMto satta kasAye khavedi kohudaye / artha-napuMsaka vedodaya purisudaye caDaNavihI sesudayANaM tu heTThavariM // 217 // 608 || ke prathamasthitikA kAla utanA hI hai jitanA strIvedodaya se zreNi bar3e kSapaka ke prathama sthitakA kAla hai / aMtarake pazcAt napuMsaka veda ke kSapaNAkAla hai usake Upara strIvedakA kSapaNAkAla usake kAla meM napuMsaka aura strIvedakI kSapaNA karatA hugrA prathamasthitike caramasamaya meM napuMsaka vedasahita strIvedakA kSaya karatA hai tathA apagatavedI hokara sAta nokapAyakA kSaya karatA hai, isase noce aura Upara kI vidhi puruSaveda va krodhodayase zreNI car3ha e kSapaka ke samAna hai / - vizeSArtha - - strI vedodayase zreNI bar3ha kSapakakI prathamasthitike samAna napuMsaka - vedodaya zreNI car3ha kSapakakI prathamasthiti hai arthAt ina donoM prathamasthitiyoMkA kAla samAna hai / punaH antara karaneke dvitIyasamaya meM napuMsaka vedakA kSaya karanA prArambha karatA / puruSa vedodayIpaka ke jitanA napuMsakavedakA kSapaNAkAla hai, napuMsaka vedodayIpaka ke utanA kAla vyatIta ho jAnepara napuMsakaveda kSaNa nahIM hotA, kyoMki antarmuhUrta pramANa prathama sthiti aba bhI zeSa hai / pazcAt anantarasamaya meM strIvedakI kSapaNA prArambha karake strIvedakA kSaya karatA huA napuMsakavedakA bhI kSaya karatA hai / puruSavedodayabAlA kSapaka jisa kAlameM strIvedakA kSaya karatA hai usI samaya napuMsaka vedodayIkSapaka strI va napuMsakavedakA yugapat kSaya karatA hai / yaha sthUla kathana hai, kintu sUkSmadRSTise savedakAlake dvicaramasamaya meM napuMsaka veda kI prathamasthiti ke do samayamAtra zeSa rahane para strIveda aura napuMsaka veda ke sattA meM sthita samasta niSekoMko puruSaveda meM saMkramita ho jAnepara napuMsakaveda kI udayasthitikI antima sthitikA vinAza nahIM huA usakA vinAza agale samaya meM hogA / ( jayadhavala pu0 2 pRSTha 246 ) apagatavedI hokara puruSaveda aura hAsyAdi chaha nokaSAya ina sAta karmaprakRtiyoMkA ekasAtha kSaya karatA hai, ina sAThoMkA hI kSapaNAkAla samAna hai / zeSa padoMmeM jaisI vidhi puruSavedase upasthita kSapakakI kahI gaI hai vaisI 1. 0 pA0 sutta pRSTha 863864 sUtra 1546 se 1552 taka / ghavala pu0 6 pRSTha 410 / Page #491 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 184] sapaNAsAra [ gAthA 218 hI honAdhikatA se vidhi yahAM bhI kahanA caahie| tInoM kAla meM nAnAjIvoMke ani bRttikaraNa pariNAmoM meM bilakSaNatA sambhava nahIM hai tathApi veda aura kaSAyake udayameM bheda honese anivRttikaraNa pariNAmoM meM nAnAviziSTa kArya hone meM koI virodha nahIM hai / 'carime paDhamaM vigdhaM caurdasaNa udayasattavocchiNNA / se kAle jogijiyo savarAha savvadarasI ya // 218 // 606 / / artha-kSoNakaSAyaguNasthAnake antasamaya meM prathama arthAt jJAnAvaraNa, antarAya aura cAradarzanAvaraNa, ye pharmaprakRtiyAM sattvase vyucchinna hotI haiM aura anantarakAla meM sayogijina sarvajJa aura sarvadarzI ho jAte haiN| vizeSArtha--kSINakaSAyanAmaka 12veM guNasthAna ke caramasamayameM ekatvavitarkaabocAra nAmaka dvitIyazukladhyAnake dvArA (mati-zruta-avadhi manaHparyaya-kevala) pAMca jJAnAvaraNa, pAMca (dAna, lAbha, bhoga, upabhoga va vIrya) antarAya, (cakSu-acakSu-avadhikevala rUpa) cAra darzanAvaraNa isaprakAra tInaghAtiyA karmAko 14 prakRtiyoMkI udaya va sattvamyucchitti ho jAtI hai arthAt ina prakRtiyoMkA kSaya ho jAtA hai, kyoMki inako bandhavyucchitti sUkSmasAmparAyanAmaka 10veM guNasthAna meM hI ho jAtI hai| zaMkA--kSINakaSAyaguNasthAnake caramasamayameM ghAtiyAkarmoM ke sAtha aghAtiyA. karmoMkA kSaya kyoM nahIM ho jAtA, kyoMki karmatvako apekSA ghAtiyA va aghAtiyAkarmoM meM koI antara nahIM hai ? samAdhAna-aisI zaMkA nahIM karanI cAhie, kyoMki vizeSa bAtabhAvako apekSA dhAtiyA aura aghAtiyA komeM antara pAyA jAtA hai / isIlie kSINakaSAyaguNasthAnake caramasamayameM aghAtiyAkarmoMkA sthitisatkarma rahatA hai, kyoMki inakI sthiti ke vizeSaghAtakA abhAva hai / aghAtiyAkarmoM kI sthiti ke vizeSaghAtakA abhAva asiddha bhI mahIM hai, kyoMki aghAtiyAkarma dhAtiyAkarmoke samAna aprazasta nahIM haiN| ghAtiyAkarmoM meM mohanIyakarma adhika praprazasta hai isalie vizeSaghAta bhAvake kAraNa pUrva meM arthAta sUkSmasAmparAyaguNasthAnake carama samaya meM kSaya ho jAtA hai / yadyapi karmatvakI apekSA ghAtiyA va 1. jayadhavala mUla pRSTha 2262-63 / 2. ka. pA. sutta pRSTha 866 sUtra 1571 / dhavala pu0 6 pRSTha 412 / go. jIvakANDa mAthA 64 / Page #492 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 219.22.] kSapaNAsAra [185 aghAtiyAkarmoM meM vizeSatA nahIM hai tathApi ghAtakI apekSA vizeSatA honese dvitIya zukladhyAnarUpa agni ke dvArA kSINakaSAyake caramasamaya meM ghAtiyAkarmoM kA nirmUla kSaya ho jAtA hai / kSINakaSAyaguNasthAnake caramasamaya meM ghAtiyAkarmoMke nAza kA yaha kathana upapAdAnuccheda nayako apekSAse hai anyathA usa caramasamayameM antimaniSekakA sattva aura udaya pAyA jAtA hai / bandhakI apekSA ina ghAtiyAkarmoMkA aura jIvapradezoMkA ekatvarUpa pariNa mana ho rahA thA / bandhake kAraNoMke pratipakSI mokSake kAraNabhUta pariNAmarUpayantrake dvArA pelanepara jIvapradezoMse karmapradezoMkA nirmUla ho jAnA kSaya hai| jIvase pRthak ho jAnepara bhI akarmabhAvase pariNata karmapudgaloMkA pudgalasvarUpase kSaya nahIM hotA, jaise malase vyAvRtti honepara kapar3A nirmala ho jAtA hai, kintu malakI sattAkA atyanta vinAza nahIM hotA vaise hI prAtmA karmose nirvRtta hone para parizuddha ho jAtA hai' / pazcAt anantarasamayameM ananta kevala jJAna-kevaladarzana aura anantavIryase yukta jina, ke valI, sarvajJa, sarvadarzI hokara sayogijina ho jAte haiN| khINe ghAdicaukke Natacaukkassa hodi uppattI / sAdI apajjavasidA ukkassANaMtaparisaMkhA // 216 // 610 // artha-ghAtiyAkarma catuSTayakA nAza hone para anantacatuSTayakI utpatti hotI hai, yaha ananta catuSTaya sAdi va aparyavasita (avinAzo) hai tathA utkRSTa ananta saMkhyAvAlA hai| vizeSArtha-sAdi arthAt utpattikAla meM Adisahita hai tathApi aparyavasitA yAni abasAna-antase rahita honese ananta hai athavA avibhAgapraticchedoMkI apekSA inakI utkRSTa anantAnantapramANa saMkhyA hai ata: ananta kahate haiM / kisa karmake nAzase kaunasA guNa hotA hai, so prAge kahate haiM AvaraNadugAraNa khaye kevalaNANaM ca dasaNaM hodi / viriyaMtarAyiyassa ya kharaNa viriyaM have NataM // 220 // 611 // artha-donoM AvaraNoMke kSayase kevalajJAna va kevaladarzana tathA vIryAntarAyakarmake kSayase anantayorya hotA hai| 1. jayadhavala mUla pRSTha 2268 / Page #493 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 kSapaNAsAra [gAthA 221 vizeSArtha-jJAnAbaraNa va darzanAvaraNa ina donoMke nAzase ke valajJAna aura kevaladarzana hotA hai / inameM kevalajJAna to indriya, mana va prakAzAdiko sahAyatArahita hai isalie kevala hai / paramANu Adi sUkSma haiM atIta-anAgatakAlasambandhI antarita arthAt dravya anAdi-ananta hai, atIta meM bho thA aura anAgata meM bhI rahegA ataH dravyako jAnanese atIta va anAgatakA jAnanA ho jAtA hai tathA duravartI kSetrameM sthita 'dura' kahalAtA hai / ina sUkSma, antarita va dUravartI sarvapadArthoko kevalajJAna yugapat jAnatA hai evaM kevaladarzana dekhatA hai / jaise candra meM zotasparza va zvetavarNatA yugapat hai vaise jinendrabhagavAna meM kevalajJAna va kevaladarzana yugapat pravartatA hai chamasthajIvake samAna kramavartI nahIM hai / vIryAntarAyakarma ke kSayase apratihata sAmarthyavAlA anantavIrya hotA hai jisake sadbhAva meM samastajJeyoMko sadAkAla jAnate hue bhI kheda utpanna nahIM hotaa| anantavIryake balAdhAna vinA nirantara avasthita upayogakI vRtti nahIM ho sktii| anantavIrya kI sAmarthya vinA anavasthita upayogakA prasaMga A jaavegaa'| raNavaNokasAyavigghacaupakAraNaM ca ya khayAdaNaMtasuI / aNuvamamavvAvAhaM appasamutthaM NirAvekkhaM // 221 // 612 // artha-nayanokaSAya aura dAnAdi antarAyacatuSkake kSayase anantasukha hotA hai aura vaha sukha anupama, avyAbAdha, anyako apekSAse rahita AtmAse utpanna hai / vizeSArtha-nava nokaSAya aura dAnAdi antarAyacatuSkake kSayase honevAlA anantasukha anupama hai, kyoMki anyatra aisA sukha nahIM pAyA jAtA hai, kisIke dvArA bAdhita nahIM hai ataH avyAbAdha hai, AtmAse utpanna honese Atmasa muttha hai tathA indriyaviSaya, prakAzAdiko apekSAse rahita hai isalie nirApekSa hai / isaprakAra jJAna vairAgyakI utkRSTatAko prApta huA anAkulalakSaNa anantasukha kevalIke pAyA jAtA hai / 1. "tava vIryavighnavilaaina samabhavadanantaryatA / tatra sakala bhuvanAdhidhamaprabhRti svazaktibhirava sthito bhavAniti / / 142 / / " [jayadhavala mUla pRSTha 2266] 2. "vItarAgahetuprabhavaM na cetsukhaM na nAma kiMcitaditi sthitAvayam / sa cennimittaM sphuTameva nAsti tat tvadanyatassattvayiyena kevalam // 144 / / [jayaghavala mUla pRSTha 2270] Page #494 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 222-224 ] kSapaNAsAra [ 187 sattarahaM payaDINaM khayAdu khaiyaM tu hodi sammattaM / varacaraNaM utsamado khayado du carittamohassa // 222 / / 613 // artha-sAtaprakRtiyoMke kSayase kSAyikasamyaktva tathA cAritramohanIyakarmake kSayase yA upazamase utkRSTa yathAkhyAtacAritra hotA hai / vizeSArtha-anantAnubandhI cArakaSAya va tIna darzanamoha (mithyAtva, samyagmithyAtva aura samyaktva) ina 7 prakRtiyoM ke kSayase tattvoMkA yathArthazraddhAnarUpa samyaktva hotA hai so kSAyika samyaktva hai / cAritramohanoyakarmako 21 prakRtiyoMke upazama yA kSayase utkRSTa cAritra (yathAkhyAta cAritra) hotA hai jo niSkaSAya AtmAcaraNarUpa hai / yadyapi yahAM kSAyika yathAkhyAta cAritrakA prakaraNa hai tathApi upazAntakaSAyaguNasthAnameM bhI yathAkhyAtacAritrakA prasaMga honese upazamayathAkhyAtacAritrako bhI kaha diyA hai / kevalI bhagavAnke asAtAvedanIyakarmake udayase kSudhAdi parISaha pAye jAte haiM prataH unake bhI AhArAdikriyA hotI haiM isaprakArako zaMkA honepara usake parihAra svarUpa gAthA kahate haiN| jaM Noka sAyavigdhacaukkANa baleNa dukkhapahudINaM / asuhapayaDiNudayabhavaM idiyakhedaM have dukkhaM // 223 // 614 // artha--nokaSAya aura antarAyacatuSkake udayake balase duHkharUpa asAtAbedanIyAdi azubhaprakRtiyoMke udayase utpanna indriyoM ke khedarUpa AkulatAkA nAma duHkha hai' aura vaha duHkha kevalIbhagavAna ke nahIM pAyA jAtA hai| jaM NokasAya vigdhaM ca ukkANa baleNa sAda pahudINaM / suhapayaDINudayabhavaM iMdiyatotaM have sokkhaM // 224 // 615 // artha-nokaSAya aura antarAyacatuSkake udaya ke balase sAtAvedanIyAdi zubhaprakRtiyoMke udayase utpanna indriyoMke saMtuSTirUpa kucha nirAkulasukha bhI kevalobhagavAnake nahIM pAyA jAtA hai / kyoMki-- 1. "saparaM bAhAsahiyaM vicchiNNaM baMdhakAraNaM visamaM / jaM iMdiyaladdhaM taM sokkhaM duHkhameva sadA // 76 // " (pravacanasAra) Page #495 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 188] apaNAsAra [gAthA 225-26 NahA ya rAyadosA iMdiyaNANaM ca kevalimhi jado / teNa du sAdAsAdajasudda dukkhaM Nasthi iMdiyajaM // 225 // 616 // artha-kevalIbhagavAnake rAga-dveSa naSTa ho gae haiM tathA indriyajanita jJAna bhI naSTa huA hai isalie sAtA-asAtAvedanIyake udayase utpanna sukha-duHkha nahIM hai / samayaDhidigo baMdho sAdassudayappigo jado tassa / teNa prasAdassudao sAdasAveNa pariNamadi // 2266617 / / prathaM-ekasamayapramANa sthitivAlA sAtAvedanoyakarma baMdhatA hai jo ki udayarUpa hI hai isalie unake (kevalIbhagavAnke) asAtAkA udaya bhI sAtArUpa hokara pariNamana karatA hai| vizeSArtha-asAtAvedanIyakA vedana karanevAle jinadeva Amaya aura tRSNAse rahita kaise ho sakate haiM, yaha kahanA bhI ThIka nahIM hai| kyoMki asAtAvadanIya vedita hokara bhI vedita nahIM hai, kAraNa ki apane sahakArIkAraNarUpa ghAtiyAkamaukA abhAva ho jAnese usameM duHkhako utpanna karaneko zakti mAnane meM virodha AtA hai| zaGkA-nirbIja hue pratyekazarIrake samAna nirbIja hue asAtAvedanIyakA udaya kyoM nahIM hotA ? ___ samAdhAna-nahIM, kyoMki bhinnajAtIya karmoM kI samAna zakti hone kA koI niyama nahIM hai| zaGkhA-yadi asAtAvedanIyakarma niSphala hI hai to vahAM usakA udaya hai, aisA kyoM kahA jAtA hai ? samAdhAna nahIM, kyoMki bhUtapUrva nayakI apekSAse vaisA kahA jAtA hai / dUsarI bAta yaha hai ki sahakArokAraNarUpa ghAtiyAkarmokA abhAva honese hI zeSakarmoM ke samAna asAtAvedanIyakarma na kevala nirbIjabhAvako prApta huA hai, kintu udayasvarUpa sAtAvedanIya kA bandha honese aura udayAgata utkRSTa anubhAgayukta, sAtAvedanIyarUpa sahakArIkAraNa hone se usakA udaya bhI pratihata ho jAtA hai| yadi kahA jAya ki bandhake udayasvarUpa 3. jayaghayala mUla pRSTha 270 / Page #496 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 226 ] [ 186 rahate hue sAtAvedanIya karmako gopuccha stuvikasaMkramaNadvArA asAtAvedanIyako prApta hotI hogI, so bAta bhI nahIM hai; kyoMki aisA mAnane meM virodha AtA hai kSaparaNAsAra zaGkA- -yadi yahAM stuvikasaMkramaNakA abhAva mAnate haiM to sAlA aura asAtAvedanatest sattvayucchitti ayogI guNasthAnake antimasamaya meM honekA prasaMga AtA hai / samAdhAna- nahIM, kyoMki sAtAvedanIya kI bandhavyucchitti ho jAnepara ayogoguNasthAna meM sAtAvedanIyake udayakA koI niyama nahIM hai / -- zaGkA - isaprakAra to sAtAvedanIyakA udayakAla antarmuhUrta vinaSTa hokara kuchakama pUrvakoTipramANa prApta hotA hai / samAdhAna- nahIM, kyoMki sayogakevali guNasthAnako chor3akara anyatra udayakAlakA zrantarmuhUrta pramANa niyama hI svIkAra kiyA gayA hai' / gAthA 216 se 226 sambandhI vizeSakathana : ghAtiyAkamoMke kSaya hoAne ke anantarasazya meM bhraSTabIjake samAna cAroM aghAtiyA karma zaktirahita ho jAnese yugapat utpanna honevAle ananta kevalajJAna darzana va vIryase yukta, svayaMbhUpaneko AtmasAt karake jina, kevalI, sarvajJa aura sarvadarzI ho jAte haiM unhIM bhagavAna arhataparameSThIko sayogojina bhI kahate haiM, kyoMki usa avasthA meM bandhakA hetubhUta tathA vacana aura kAyake parispandalakSaNasvarUpa yogavizeSakA sadubhAva hotA hai / kevalajJAnAdikA svarUpa kahate haiM-- kevalakA artha asahAya hai, jisameM indriya, prakAza aura manakI apekSA nahIM ho vaha asahAya hai / jo jJAna kevala (asahAya ) ho vaha kevalajJAna hai / kevalajJAna atIndriya, sUkSma, vyavahita aura viprakRSTapadArthoMko jAnatA hai, karaNa (indriya) krama aura vyavadhAnase rahita hai, jJAnAvaraNa karmakA pUrNarUpa se kSaya ho jAnepara utpanna huA hai. usa prakAzase bar3hakara anya koI prakAza nahIM hai aura usase adhika koI atizaya nahIM, aisA vaha kevalajJAna hai / usa kevalajJAnakA jo AnantyavizeSaNa diyA gayA hai vaha kevalajJAna avinazvaratA ko batalAtA hai| kSAyikabhAva kevalajJAnake sAdi- aparyavasita vyavasthAnako pragaTa karatA hai sAdi- aparyavasita hai usIprakAra kevalajJAna bhI kSAyika honese / jaise ghaTakA pradhvaMsAbhAva sAdi- aparyavasita hai / 1. ghavala pu0 13 pRSTa 53-54 / Page #497 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16. ] kSapaNAsAra [ gApA 226 sarvadravya aura unakI paryAyoMko viSaya karanevAlA kevalajJAna hai, isase yaha batalAyA gayA hai ki kevalajJAna paramotkRSTa anantapariNAmavAlA hai| prameya Anantya (avinazvara) haiM ata: unake jAnanevAlI jJAnazaktike bhI AnantyapanA siddha ho jAtA hai| pratiSedhakA abhAva honese kevala jJAna upacAramAtrase Anantya nahIM hai, kintu paramArtha se Anantya hai| samasta jJeyarAzise kevalajJAnake avibhAgapraticcheda anantaguNe haiM, yaha Amamase bhaleprakAra jAnA jAtA hai / kahA bhI hai ki "jo nAzavAna nahIM hai vaha dravya hai ataH isake Anantya anuSacarita hai" aisA nizcaya karanA caahie| kahA hai-- kevalajJAna kSAyika hai, eka hai, ananta hai, bhUta-bhaviSyata aura vartamAna, ina tInoM kAloM meM sarva artha (jeyoM) ko yugapat jAnatA hai, atizayAtIta hai, antyAtIta hai| acyuta hai, vyavadhAnase rahita hai'| isIprakAra ke baladarzanakA vyAkhyAna karanA cAhie / darzanAvaraNakA atyantarUpase pUrNa kSaya honepara pragaTa honevAlA darzanopayoga azeSa (samasta) padArthokA avalokana jisakA svabhAva hai, usako bhI pAnantya vizeSaNa prApta hai aura vaha kevaladarzana kahA jAtA hai / pratibandhakI anupalabdhi mAtrase hI usake Anantya nahIM mAnanA cAhie, kintu avinAzo honese Anantya hai / zA--sakala kaivalya avasthAmeM jJAnopayoga aura darzanopayogameM koI bheda nahIM hai, kyoMki azeSa padArthoM ko sAkSAt karanA donoMkA svabhAva hone ke kAraNa donoMkA viSaya eka honese donoM ke viSaya meM koI bheda nahIM hai isalie ekase ho samasta padArthoMkA jAnanA ho jAvegA dUsarA vyartha hai phira donoM upayogoMkA kathana kyoM kiyA gayA ? samAdhAna- asaMkIrNasvarUpase kevalajJAna aura ke valadarzana ina donoMkA viSaya vibhAga arthAta viSayabheda asakRta dekhA jAtA hai ataH kaivalyaavasthAmeM sakala vimala kevalajJAnake samAna akalaMka kevaladarzanakA bhI astitva hai yaha siddha ho jAtA hai, anyathA AgamavirodharUpa doSakA parihAra nahIM ho skegaa| 1. kSAyikamekamanantaM trikAlasarvArtha yugapadavabhAsi / niratizayamantyamacyutamavyavadhAnaM ca kevala jJAnam / / " (jayadhavala mUla pRSTha 2269) Page #498 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAyA 226] [ 19t kevalajJAna aura kevaladarzana ye donoM prakAza epha haiM aisA nahIM kahanA cAhie, kyoMki bAhyapadArthako viSaya karanevAlA sAkAropayoga arthAt jJAnopayoga hai aura antaraGgapadArthako viSaya karanevAlA anAkAropayoga arthAt darzanopayoga hai / "aMtaraMgavisayassa uvajogassa daMsaNattabbhuvagamAdo / taM kathaM Navade ? annaayaarttghaannuyvttiido|" arthAt antaraGgapadArthako viSaya karanevAle upayogako darzana svIkAra kiyA hai| yadi darzanopayogakA viSaya antaraGgu padArtha na mAnA jAya to vaha anAkAra nahIM bana sakatA / isaprakAra viSayabheda honese donoM upayogoM kA kArya bhinna-bhinna hai ataH koI bhI upayoga vyartha nahIM hai| yadi darzanakA sadabhAva na mAnA jAve to darzanAvaraNakarma ke binA sAta hI karma hoMge, kyoMki AvaraNa karane yogya darzanakA abhAva mAnadepara ke sAvarakakA sadubhAva mAnane meM virodha AtA hai / darzana hai, kyoMki sUtra meM AThakarmoM kA nirdeSa kiyA gayA hai / yaha bhI nahIM kaha sakate ki darzanAvaraNakA nirdeza kevala upacArase kiyA gayA hai, kyoMki mukhya vastuke abhAva meM upacArako utpatti nahIM banatI / vIryAntarAyakarmakA nimala kSaya ho jAnese anantavIrya kI utpatti hotI hai jo parizramase utpanna honevAlI thakAvaTakA virodhI hai tathA apratihatasAmarthyavAlA hai, antarAyarahita hai vaha anantavIrya kahA jAtA hai| bhagavAn azeSa (samasta) padArthoko viSaya karanevAle dhra vaupayogarUpa pariNAmavAle haiM arthAt bhagavAn tirantara dhra varUpase samasta padArthoko jAnate haiM tathApi uvako kheda nahIM hotA yaha anantavIrya kA upagraha (upakAra) hai aura yahI usakI upayogitA hai| usa anantavIryake balAghAnabinA sAntatika upayogakI pravRtti nahIM ho sakatI, anyathA hama jaise inasthoMke upayogake samAna usa upayoga (kevaloke upayoga) kI sAmarthya kA viraha (abhAva) hone se anavasthAkA prasaMga A jAyegA / kahA bhI hai-- 1. jayadhavala pu0 1 pRSTha 358 / 2. jayadhavala pu0 1 pRSTha 337 / 3. jayadhavala pu. 1 pRSTa 358-59 / 4. dhavala pU0 7 pRSTha 68 / Page #499 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 192] kSapaNAsAra [ gAyA 226 "tava vovighnavilayena samabhavadanantavIryatA / tatra sakala bhuvanAdhigamaprabhRti svazaktibhiravasthito bhavAniti' / " he bhagavan ! Apake vIryAntarAya karmakA vilaya ho jAne se ananta thIyaM ho gayA hai / apane vIrya ke dvArA samastabhuvana ko jAnane AdirUpa pravRttimeM avasthita hai arthAta ApakA upayoga kiMcit bhI calAyamAna nahIM hotaa| isake dvArA ke valIke Atyantika sukhakA vyAkhyAna ho jAtA hai, kyoMki ananta jJAna-darzana-vIrya upa hita sAmarthya vAle, vItamohasvarUpa, jJAna aura vairAgyakI atizaya parAkASThApara ArUr3ha, paramanirvANa, lakSaNavAle, sukhakI Atyantika (avinAzI) rUpase upalabdhi hotI hai | atizaya jJAna va vairAgyase utpanna vItarAgasukhase anya kiMcit sukha nahIM / sarAgasukha to ekAntataH duHkha hI hai / kahai. jI hai-- "saraM bAhAsahiyaM vicchiNNaM baMdhakAraNaM visamaM / jaM idiehiM laddhataM sokkhaM dukkhameva sadA // virAgahetu prabhavaM na cetsukhaM na nAma kicittaditi sthitAvayam / sa cennimitta sphuTameva vAsti tat tvadanyatassattvayi yena kevalam / / " jo sukha pAMcoM indriyoM ke dvArA prApta hotA hai vaha paradravyoM kI apekSAse hotA hai kAraNa parAdhIna hai, kSudhA-tRSA Adi aneka rogoMke kAraNa bAdhAsahita hai, asAtA. vedanIyakarmodayake kAraNa nAzavAna tathA antarasahita hai, dekhe-sune va anubhava kiye hue bhogoMkI icchAdi aneka duSpariNAmoMse narakati Adi azubhakarma bandhate haiM jinakA udaya honepara narakAdi gatiyoM meM jAkara nAnAprakArake duHkha bhogane par3ate haiM, hAniddhi hone se ekasA nahIM rahatA ataH viSama hai ina pAMca kAraNoMse yaha sAMsArikasukha du:kha. rUpa hI hai| "virAgahetuse utpanna huA sukha yadi sukha nahIM hai to nizcaya se koI sUkha hai hI nahIM, aisA hameM nizcaya ho gayA hai, virAga hetu nimitta hai yaha spaSTa hai / Apase arthAt kevalIse anya meM vaha hetu nahIM hai, kyoMki yaha hetu kevala ApameM hI hai|" isalie - - 1. jayadhavala mUla pRSTha 2266 / 2. pravacanasAra gAthA 76 / Page #500 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 226 ] kSapaNAsAra [ 163 jisa sukha meM anantajJAna-darzana-vIrya-cAritra praghAna haiM jo anuparatavRtti arthAt vicchinna vahIM hotA, niratizaya arthAt usa sukhase bar3hakara koI atizaya nahIM hai, prAtmAse utpanna hotA hai, aisA anantasukha atIndriya aura niSpratidvandva (virodharahita) hai| kisI vAdIko yaha dRr3hanizcaya hai ki sayogakevaloke asAtAvedanIyakA udaya honese anantasukha kA abhAva aura yaha bAta ullaghana bhI nahIM kI jA sakatI, kyoMki sayogakevaloke kavalAhAravRtti pAI jAtI hai| isake uttarameM AcArya kahate haiM ki sayogake valIke asAtAvedanIyake udaya meM sahakArIkAraNakA abhAva honese vaha (udaya) akiciskara (vyartha) hai / jaise sahakArIkAraNake abhAva meM paraghAtakA udaya akiMcitkara hai / ataH anantajJAna-darzana-vorya cAritra va sukha pariNAmI hone se sayogakevalo kavalAhAra (bhojana) nahIM karate, jaise siddha parameSThI ananta jJAna-darzana-vIrya cAritra va sukhapariNAmi honese kavalAhAra nahIM karate, kyoMki sayogake valI aura siddhaparameSThI ina donoM ke samasta antarAyakarma kA pUrNarUpase kSaya ho jAne ke kAraNa anantavIrya ke dvArA upalakSita anantadAna-lAbha-bhoga va upabhogalabdhimeM koI vizeSatA nahIM hai / sayogakevaloke svarUpakA nirUpaNa karanevAlI nimnalikhita do gAthAeM haiM "kevalaNANadivAyarakiraNakalApappaNAsiyaNNANo / NavakevalaladhuggamasujaNiya paramappavayaeso // asahAyaNANadaMsaraNa sahio idi kevalI hu joeNa / juto tti sajogo idi araNAi-NiNArise utto' // " kevalajJAnarUpI sUrya kI kiraNoM ke samUhase ajJAnarUpI andhakAra sarvathA naSTa ho gayA hai aura jisane navakevalalabdhiyoMke pragaTa honese 'paramAtmA' isa saMjJAko prApta kara liyA hai, yaha indriyAdikI apekSA na rakhanevAle asahAyajJAna va darzanase yukta honeke kAraNa kevalI, tInoM yogoMse yukta hone ke kAraNa sayogI aura ghAtiyAkoko jIta lene arthAta kSaya kara denese jina kahe jAte haiM aisA anAdinidhana ArSa meM kahA gayA hai| 1. dhavala pu0 1 pRSTha 161-62 / 2. jayadhavala mUla pRSTha 2270 / Page #501 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 194] kSapaNAsAra [gAyA 226 __bhagavat ahatparameSThI svayaM padArthajJAna meM sthita hai, tathApi parAthaM pravRtti svabhAvase' nikaTabhanyoM ke hita ke lie dharmAmRtako vRSTi karate hue abuddhipUrvaka sarvaprANiyoM ke uddhArako bhAvanAke atizayase prerita hokara bhavyajanoMke puNyake kAraNa tathA zeSa karmaphalake sambandha se bihAra karate haiN| pratisamaya karmapradezoMkI asaMkhyAtaguNazreNInirjarA karate hue dharmatIthaM pravartana ke lie yathocita dharmakSetrameM atizayI vibhUtike sAtha prazastavihAyogati nAmakarma ke kAraNa tathA svabhAvase bihAra karate haiN| zaGkA- ahaMta bhagavAnkA vyApAra arthAt atizayabihAra abhisandhipUrvaka (irAdese ) hotA hai, anyathA yatkicanakaritva (yadvA-tadvA kucha bhI kiye jAnepara) ke doSa (anuSaM janAt) kA prasaMga A jaavegaa| yadi abhisaMdhi pUrvaka mAnA jAtA hai to icchA honese asarvajJa ho jAveMge jo iSTa nahIM hai| samAdhAna--aisA nahIM hai, kyoMki kalpataruke samAna icchAke binA bhI kevalI ke parArthako sAmarthya utpanna hoto hai athavA doSakake samAna / jaise dIpaka kRpAlu hokara sva aura parake andhakArako dUra nahIM karatA, kintu svabhAvase ho svaparasambandhI anvakArako dUra karatA hai isameM kucha bhI bAdhA nahIM AtI hai / kahA bhI hai "jagate tvayA hitamavAdi na ca vidiSA jagadguro / kalpataruranabhisandhirapi praNayibhya IpsitaphalAni yacchati / / *kAyavAkya manasA pravRttayo nAmavaMstava munezcikIrSayA / nAsamokSya bhavataH pravRttayo dhIra ! tAvakamacintyamIhitam / / vivakSAsanni dhAne'pi vAgvRttirjAtu nekSyate / vAJchanto vA na vaktAraH zAstrANAM mandabuddhayaH / / " "he jagadguro ! Apake dvArA jagatakA kalyANa vivAdakA viSaya nahIM hai, kyoMki icchA rakhane vAle prANiyoMke lie kalpavRkSa binA icchAke hI vAMchitaphaloM ko 1. "parArthapratisvabhAvyAt' (jaya dhavala mUla pRSTha 2271) 2. "abuddhipUrvameva sarvasattvAbhyuddhAra bhAvanAtizaya preritaH" (ja. pa. mUla pRSTha 2271) 3. pravacanasAragAthA 44-45 / 4. svayaMbhUstotra zloka 74 / Page #502 -------------------------------------------------------------------------- ________________ go gAthA 226 ] [ 195 detA hai / he munIza ! ApakI mana-vacana-kAyako pravRttiyAM icchApUrvaka nahIM hotI, he ghora asamIkSApUrvaka (binA vicAre) ApakI pravRttiyAM nahIM hoto isalie ApakI pravRtti acintya hai / kahanekI icchA honepara bhI vacanapravRtti kadAcit nahIM dekhI jAtI, jaise mandabuddhi loga zAstroMke vaktA honekI icchA rakhate hue bhI mandabuddhike kAraNa kucha kaha nahIM sakatA / " isalie paramopekSAsaMyama vizuddhimeM sthita kevalIke vizeSa vyatizaya vyAhAra ( divyadhvani) Adi vyApAra svAbhAvika haiM, puNyabandhake kAraNa nahI haiM / ArSameM kahA bhI hai kSapaNAsAra "tityayarasa vihAro loyasuho Neva tassa puNNaphalo / vayaNaM va dANapUjAraMbhayaraM taNNa levei' " bhagavAnakA bihArarUpa atizaya bhUmiko sparza na karate hue AkAza meM bhaktise prerita devoMke dvArA racita svarNamayI kamaloMvara prayatna vizeSa ke binA hI apane mAhAramyAtizaya se hotA hai aisA jAnanA cAhie kyoMki unako kahA bhI hai- hai| "nabhastalaM pallavayanniva tvaM sahasrapatrAmbujagarbhacAraH / pAdAmbujaM pAtitamAradapa bhUmau prajAnAM vijathaM bhUtyai / / he jinendra ! kAmadevake garvako naSTa karanevAle Apane sahasradala kamaloMke madhya meM calanevAle apane caraNakamaloMke dvArA AkAzatalako pallavoMse yukta jaisA karate hue pRthvIpara sthita prajAjanoMkI vibhUtike lie bihAra kiyA thA / sayogijinake prathamasamaya se lekara kevalIsa muduprAtake abhimukha kevalI ke prathamasamayataka avasthita ekarUpa se guNazreNi nikSepakA krama jAnanA cAhie, kyoMki pratisamaya pariNAma avasthita haiM aura pariNAmoMke nimittase honevAlA karmapradezoMkA apakarSaNa va guNazreNinikSepakA zrAyAma sahA arthAt avasthitarUpako chor3akara visadRzarUpa pariNamana nahIM karatA yAni apakarSita karmapradezoMkI saMkhyA meM yA guNazreNiyAyAmameM honAdhikatA nahIM hotI, kintu kSINakaSAyaguNasthAna meM guNazreNike nimittase jo dravya apakarSita kiyA 3. jayadhavala mUla pRSTha 2271 / 2. svayaMbhU stotra phloka 30 / Page #503 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra (gAthA 227-226 jAtA thA usase asaMkhyAtaguNA dravya sayogake valI apakarSita karate haiM / guNazreNinikSepakA AyAma saMkhyAtaguNA hIna hai, kyoMki chadmastha ke pariNAmoMse kevaloke pariNAma vizuddhatara haiM, aisA 11vIM guNazreNiprarupaNAmeM kahA gayA hai| isaprakAra Ayukarmako chor3akara zeSa tInapraghAtiyA karmoM ke pradezoM kI asaMkhyAtaguNazreNinirjarA karane vAle tathA dharmatIrthako phailAnevAle utkRSTarUpase kuchakama pUrvakoTi kAlataka bihAra karate haiM / torthaGkarake balI ke aura anya kevaliyoMke jaghanyakAlakA utkRSTa kAlapramANa Agamase jAna lenA cAhie / tIrthaGkarake valI samavazaraNavibhUtike sAtha bihAra karate haiM / paDisamayaM divyatamaM jogI NokammadehapaDibaddhaM / samayapabaddhaM baMdhAdi galidavaseptAumettaThidI // 227 // 618 // artha-sayogijina pratisamaya praudArikazarorarUpa nokarmasambandhI AhAravargaNArUpa samaya prabaddhako bAMdhate haiM jisakI sthiti sayogijinase pUrva avasthAmeM vyatIta huI Ayuke binA zeSa bacI AyupramANa jAnanA / vizeSArtha-nokarmavargaNA grahaNa karanA hI AhAramArgaNA hai aura isakA sadbhAva kebalobhanamAraka hai, bholi goDa, mAnatika dala, karma aura nokarma ke bhedase chahaprakArakA AhAra hai / ina chahaprakArake AhAra meM se karma va nokamarUpa doprakArakA AhAra pAyA jAtA hai| sAtAvedanIyake samaya prabaddhako grahaNa karatA hai vaha karma AhAra hai tathA audArikazarIrarUpa samayaprabaddhako grahaNa karatA hai vaha nokarma AhAra hai / Navari samugghAdagade padare taha logapUraNe padare / Nasthi tisamaye NiyamA NokammAhArayaM tastha // 22 // 616 // artha-itanI vizeSatA hai ki kevalIsamudghAtako prApta kevalobhagavAnmeM pratarake do, lokapUraNake eka ina tInasamayoM meM nokarmakA AhAra nahIM hai anya sarvakAla meM nokarmakA AhAra pAyA jAtA hai| athAnantara pazcimaskaMdhadvArakA kathana karate haiM-- aMtomuhuttamAU parisese kevalI samugdhAdaM / daMDa kavATa padaraM logassa ya pUraNaM kuNadI / / 226 // 620 // 1. jayadhavala mUla pRSTha 2272 / Page #504 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAthA 230-236 ] kSapaNAsAra [ 197 heTThA daMDa saMto muhuttamAvajjida have karaNaM / taM ca samugvAdas ya a himuha bhAvo jidissa // 230 // 621 // jida karaNevi ya rAtthi ThidirasANa hadI / ThANe udayAdi diyA guNaseDI tassa davyaM ca // 231 // 622 // jogissa sesakAle gayajogI tassa saMkhabhAgo ya / jAvadiyaM tAvadiyA Avajida karagA guNaseDhI // 232 // 623 // ThidikhaMDamasaMkhejje bhAge rasakhaMDa mapyasatthANaM / iyadi atA bhAgA daMDAdI causu samaesu // 233 // 624 // caulamaesu rasassa ya asama zrotraNA asatthANaM / ThidikhaMDa si si ma yigabAdo to muhuttuvariM // 234 // 625 / / jagapuraNamhi ekkA jogassa ya vaggaNA hiMdI tattha | tomumeAhA AukA hodi 235 / / 626 / / etto padara kavADaM daMDaM paccA cautthasamayanhi / pAvisiya dehaM tu jiNo jogarodha karedIdi // 236 // kulayaM // 627 // artha - antarmuhUrta pramANa Ayu zeSa rahanepara kevalI bhagavAn samudughAtakriyA daMDa, kapATa, pratara va lokapUraNarUpa se karate haiN| daMDa samudghAta karane ke samaya meM antarmuhUrta kAlataka adha: ( pahale ) AvajitakaraNa hotA hai / jinendra bhagavAnakA samududhAta karane ke sammukha honA hI AvarjitakaraNa kahalAtA hai| AvajitakaraNakarane ke pahale jo svasthAna hai usameM aura AvajitakaraNa meM sayogakevalIke sthiti va anubhAgaghAta nahIM hai tathA udayAdi avasthitarUpa guNazreNi zrAyAma hai evaM usa guggazreNizrAyAmakA dravya bhI avasthita hai / zrAvajitakaraNa karane ke pahale samaya meM jo sayogakevalIkA avaziSTakAla aura ayogakevaloke sarvakAlakA saMkhyAtavabhAga ina donoMko milAnepara jitanA pramAraNa Ave utane pramANa AvajitakaraNakAlakA avasthitaguNazreNiAyAma jAnanA | daMDAdisamududhAta ke cArasanayoM meM sthiti to asaMkhyAta baDUbha pramANa aura aprazasta karmo kA anubhAgakA anaMta Page #505 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 168 ] [ gAyA 236 bahubhAgapramANa ghAta hotA hai / isaprakAra cArasamayoM meM aprazastaprakRtiyoMke anubhAgakA pratisamaya apavartana tathA sthitikhaMDakA ekasamayavAlA ghAta huA / eka- ekasamaya meM jo eka ekasthitikANDakaghAta kiyA so yaha samududhAta kriyAkA mAhAtmya hai / lokapUraNake anantara antarmuhUrta pramANa sthitikANDaka yA anubhAgakANDakakA AyAma (utkIraNakAla ) hotA hai / lokapUraNa samudughAta meM yogakI samAnatA ho jAnepara yogakI ekavargaNA ho jAtI hai / yaha bAyuse saMkhyAtaguNI antarmuhUrta pramANasthitiko sthApita karatA hai| lokapUraNake anantara prathamasamaya meM lokapUraNako sameTakara AtmapradezoMko kapATarUpa karatA hai| tathA tRtIya samaya meM kapATako sameTakara daNDarUpa AtmapradezoM ko karatA hai, isake anantara caturtha samaya meM daNDako sameTakara sarvamAtmapradeza mUlazarIra meM praveza kara jAte haiN| yahAMse antarmuhUrta jAkara jina ( arhantabhagavAna ) yogakA nirodha karate haiM / kSapaNAsAra vizeSArtha... kevalajJAnako upakaraNa svasthAna yogakevalI hokara utkRSTa se kuchakama pUrvakoTipramANa vihAra karate haiM / antarmuhUrtapramANa Ayu zeSa rahanepara aghAtiyA karmokI sthitiko samAna karane ke lie sarvaprathama zrAvajitanAmaka kriyAntarako karatA hai / zaGkA --AyajitakaraNa kise kahate haiM ? samAdhAna- - kevalIsa mudughAta ke abhimukhabhAvako AvajitakaraNa kahate haiM / kevalo AvajitakaraNakA pAlana karate haiM, kyoMki antarmuhUrta pramANavAle AvarjitakaraNa ke binA kebalI samudughAtakriyA ke zrabhimukhabhAvakI utpatti nahIM hotI / usasamaya nAma gotra va vedanIyakarmake pradeza piNDakA apakarSaNakarake udayasthiti meM stoka pradezAgra detA hai| usake anantara asaMkhyAtaguNaM pradezAgra ko detA hai / isaprakAra zeSa sayogakevalI va ayogakevalokAla se vizeSaadhikakAlataka asaMkhyAtaguNo zreNirUpase detA jAtA hai jabataka apanA guNazreNizIrSa prApta nahIM hotA / isase pUrva samaya meM svasthAnasayogakevalI ke guNazreNiyAyAma se vartamAnaguNazreNizrAyAma saMkhyAtaguNAhIna hai ataH pUrvake guNazreNizIrSa se uparima anantara sthiti meM bhI asaMkhyAtaguNe pradezAgra detA hai usase Upara sarvatra vizeSa (caya) hIna detA hai / isaprakAra AvarjitakaraNakAla meM sarvatra guNazreNinikSepa jAnanA | yahAMse lekara sayogakevalIke dvicarama sthitikANDakakI caramaphAliparyanta guNazreNinikSepAyAmakA avasthitaAyAmarUpase pravRttikA niyama dekhA jAtA hai; yaha prasiddha bhI nahIM kyoMki sUtraaviruddha paramagurusampadAke balase suparinizcita hai / Page #506 -------------------------------------------------------------------------- ________________ " gAyA 236 ] [ 1ee zaGkA -- strasthAna ke valIke aura kriyAbhimukhakevalI ke avasthita ekasvarUpa pariNAma hote hue bhI guNa NinikSepa meM visadRzapanA kisakAraNa se hai ? kSepaNAsAra samAdhAna- vIrya pariNAmoMmeM bhevakA prabhAva honepara bhI antarmuhUrta zeSa raha jAne kI apekSA antaraMga pariNAmoM kI vizeSatAvAle aura kriyAbhedake sAdhana meM pravartanevAle ke pratibandhakA abhAva hai / arthAt svasthAnake valI se AvarjitakaraNa kevaloke guNazreNiyAyAma va guNa NipradezanikSepa samAna honA cAhie aisA koI niyama nahIM hai / isaprakAra antarmuhUrta kAlataka AvarjitakaraNasambandhI vyApAravizeSakA pAlana karake sthita kevalI anantara samaya meM kevalIsa mudughAtako karatA hai / zaMkA- kevalasamududhAta kise kahate haiM ? samAdhAna -- "udgamanamudghAtaH, jIvapradezAnAM visarpamityarthaH / samIcIna udghAtaH samudghAtaH, kevalinAM samudghAtaH kevalIsamudghAtaH udgamako udghAta kahate hai arthAt jIvapradezoMkA phailanA udyAta hai, samIcona ududhAta samudyAta hai / kevaliyoMkA samudghAta kevalosamudAta hai / aghAtiyA karmokI sthitikA samIkaraNa karane ke lie kevalojinake AtmapradezoM kA Agama aviruddha se Upara, nIce va tiryakrUpase phailane ko 13 calIsamudrAta kahate haiM / anya samasta samudghAtakA niSedha karaneke liye yahAMpara kevalI vizeSaNa diyA gayA hai, kyoMki yahAM anya samudughAtoMkA adhikAra nahIM hai / daNDa, kapATa, pratara va lokapUraNake bhedase vaha kevalIsa mudddhAta cAraprakArakA hai| unameM sarvaprathama daMDa muddhAta kA svarUpa kahate haiM, kevalIjina sarvaprathama daMDasa muddhAtako ho karate haiM / zaMkA- - daNDasamudughAtakA kyA lakSaNa hai ? samAdhAna --- antarmuhUrta pramANa Ayu zeSa raha jAnepara ke valosamudughAtako karanevAle kevalajina pUrvAbhimukha yA uttarAbhimukha hokara kAyotsarga yA palyaMkAsana meM sthita 1. dametthAsaMkaNijjaM sasthANa ke valiyo kiriyA himuhakebaliNo ca avadvidegasarUvapariNAmatte saMte kudo evametyu se guNa se dikseikssa visarisabhAvo jAdotti / kiM kAraNaM ? yIyayaparizAmabhedAbhAve vi aMtomuhutta se sAusadhva pekkhANamaMta raMgapariNAmavi se sANaM kiriyA bheda sAhaNabhAveNa mAragANaM paDibaMbAbhAvAdI ) ( jayadhabala mUla pRSTha 2278 ) 2. jayaghavala mUla pRSTha 2278 / Page #507 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 200] sapaNAsAra [ gAthA 236 hote haiM / kAyotsargase daNDasamudghAta karanevAle ke vistAra meM mUlazarIrakI paridhipramANavAle jIvapradeza nikalakara daNDAkAra kuchakama 14 rAjna AyAmAle ho jAte haiN| 'desoga' se abhiprAya lokake Upara aura nIce vAtavalayoMse aviruddhakSetrakA hai kyoMki svabhAvase hI usa avasthAmeM kevalIjinake pradezoMkA vAtavalaya meM pravezakA abhAva hai| isIprakAra palyaMkAsanakAle ke valiyoMke daNDasa mudghAtakA kathana karanA cAhie, kintu itanI vizeSatA hai ki mUlazarIrako paridhise daNDasa mudghAtako paridhi tiguNI hotI hai| isaprakArako avasthA vizeSako gaNDasamuhAta dahale isa gIyarameza daNDAkAra se phailate haiM ataH yaha daNDa samudghAta kahalAtA hai| daNDasamudghAtameM audArikakAyayoga hotA hai, kyoMki anyayoga asambhava hai / usI samaya elyopamake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa sthiti satkarmavAle tIna adhAtiyAkarmokI sthiti ke asaMkhyAtabahabhAga ghAta karane se sakhyAtaveMbhAgapramANa sthiti zeSa raha jAtI hai| kevalIsamudughAtake prabhAvase ekasamayameM hI sthitighAta ho jAtA hai / aprazasta prakRtiyoMkA jo anubhAga kSINakaSAyaguNasthAnake dvicaramasamaya meM thA caramasamayameM usakA ananta bahubhAga ghAtahokara ananta veMbhAga pramANa anubhAgasatkarma zeSa raha jAtA hai, usakA bhI anantabahubhAga samudghAtagata kevalIke prathama. samaya meM hokara anantaveMbhAgapramANa anubhAgasatkarma raha jAtA hai| prazastaprakRtiyoMkA sthitighAta to hotA hai, kintu anubhAgadhAta yahAM nahIM hotA hai / AjitakaraNameM jaisI guNazreNiprarupaNA kI gaI thI vaisI hI prarupaNA yahAM bhI karanA cAhie / (isase yaha siddha ho jAtA hai ki svasthAnake vali va AvajitakaraNake vali ke sthiti va anubhAgaghAta nahIM hotaa|) anantarasamayameM arthAt kevalIsa mudghAta ke dvitIyasamayameM kapATasa mududhAta hotA hai| jaise kivAr3a (kapATa) bAhalya (moTAI) meM stoka hokara bhI viSakambha aura AyAmameM (lambAI-caur3AI meM ) bar3hatA hai usIprakAra vistAra meM jIvapradeza mUlazarIrapramANa yA mUlazarIrase tiguNe hokara kucha kama caudaharAjU lambe aura donoM pArzvabhAgoM meM sAtarAjU yA hAni vRddhirUpa sAtarAjU caur3e phaila jAte haiM isalie isako kapATa (kivAr3a) samudghAta kahA hai / yahAM sphuTa kapATa rUpa saMsthAna upalabdha hotA hai tathA pUrva yA uttaramukhake kAraNa viSkambhameM bheda ho jAtA hai | kapATasa mudghAta meM audArikamizrakAyayoga. hotA hai / kAmaNa aura audArika ina donoMko milo huI avasthAke abalambanase jIvapradezoMkI parispandarUpa paryAya utpanna hotI hai / zeSakarmasthitikA asaMkhyAtabahubhAga Page #508 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 149 gAthA 236 ] [ 201 aura aprazastaprakRtiyoM ke zeSa anubhAga ke ananta bahubhAgakA ghAta kapATasamudghAta meM hotA hai| yahAM guNazreNI rupaNA AvarjitakaraNa meM kathita guNazreNiprarUpaNA ke samAna hI hai / kSapaNAsAra kevalI samudghAtake tRtIyasamaya meM maMtha ( pratara ) samuddhAta hotA hai, jisake dvArA karmo kA mathana kiyA jAve vaha mantha hai / aghAtiyA karmokI sthiti va anubhAgakA hanana hotA hai aura zrAtmapradezoMkI avasthAvizeSa ( pratararUpase phaila jAte haiM) ko pratarasaMjJAvAlA mantha kahA gayA hai / isa avasthAvizeSa meM vartana karanevAle kevalIke jIvapradeza cAroM ora pratarAkArase phaila jAte haiM, vAtavalayoMke atirikta zeSa samasta lokAkAzake pradezoM meM vyApta ho jAte haiM, kyoMki isa avasthA meM vAtavalayoM meM kevaloke jIvapradezoM ke saMcArakA prabhAvarUpa svabhAva hai, jIvapradezoMkI aisI avasthAko pratarasaMjJA Agamarur3hike balase jAnanA / isa avasthA meM kevalI kAmaMNakAyayogI va anAhAraka ho jAte haiN| mUlazarIra ke avalambanase utpanna jIvAve parimana kasama hai moMki zarIra ke tatprAyogya nokarma pudgalapiNDake grahaNakA abhAva hai / sthitisatkarmake asaMkhyAta bahubhAga aura aprazastaprakRtiyoM ke anubhAga satkarma ke anantabahubhAgakA pUrvake samAna ho ghAta hotA hai aura usIprakAra pradeza nirjarA bhI hotI hai / svasthAnake valIko guNazreNinirjarAse asaMkhyAtaguNI guNazreNI nirjarA AvarjitakaraNa Adi avasthAmoM meM hotI hai / tadanantara caturtha samaya meM lokapUraNasamudughAta hotA hai / vAtavalaya se aviruddha lokAkAzake pradezoM meM jIvapradeza pravezakara jAnepara jIvapradeza va lokAkAzake pradezoM meM samAnatA hone se sampUrNa lokAkAzameM jIvapradeza nirantara ( antararahita) vyApta ho jAte hai isalie 'lokapUraNa' saMjJAvAlA yaha caturtha kevalasamududhAta hai / yahAMpara bhI kANa kAyayoga va anAhArakaavasthA hotI hai, kyoMki zarIranirvRtike lie pradArikarUpa nokarmaNAoMkA nirodha dekhA jAtA hai / lokapUraNasamudghAta meM vartana karanevAle kevaloke lokapramANa samasta jIya pradezoM meM vRddhi hAnike binA yoga avibhAgapraticcheda sadRza hokara pariNamana karate haiM isalie sarvajIvapradezoM meM eka yogavargaNA ho jAtI hai arthAt sarvajIya pradezoM meM samAna yoga hotA hai / sarva jIvapradezoM meM sadRzayogazaktike atirikta visadRzayoga zaktikI anupalabdhi hai / sUkSmanigodiyA jIvake jaghanyayogase asaMkhyAtaguNA tatprAyogya madhyamayogasvarUpa vaha sadRzayoga pariNAma hotA hai / lokapUraNa samudghAta meM asaMkhyAta bahubhAga pramANa sthitikA ghAta ho jAnepara zeSasthiti antarmuhUrta pramANa raha Page #509 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 202 ] [ gAthA 236 jAtI hai jo zeSamAse saMkhyAtaguNI hai| lokapUraNasamudvAta ho jAnepara bhI tInaaghAtiyAkamakA sthitisatkarma Ayukarmake samAna nahIM huA, kintu saMkhyAtaguNA hai, parantu mahAvAcaka AryamaMzu AcAryane kSapaNake upadeza meM yaha kahA hai ki lokapUraNasamudraghAtameM nAma-gotra va vedanoyakarmakA sthitisatkarma antarmuhUrtapramANa zeSaAyuke barAbara ho jAtA hai / isa vyAkhyAna se cUrNisUtra ( yativRSabhAcAryakRta) viruddha hai, kyoMki cUrNi sUtra meM muktakaNThase kahA gayA hai ki zeSaAyu saMkhyAtaguNI praghAtiyA karmoM kI sthiti raha jAtI hai / isaprakAra yahAM do upadeza haiM / pravRttamAna upadezakI pradhAnatAkA avalambana lekara yahAM zeSa Ayuse saMkhyAtaguNI tIna zravAtiyA karmokI sthiti kaho gaI hai / kSapaNAsAra samudughAtake ina cArasamayoM meM pratisamaya aprazasta karmoM ke anubhAgakA apavartanAghAta hotA hai / inacAra samayoM meM eka-ekasamaya meM eka-eka sthitighAta hotA hai / mAvajitakaraNake anantara kevalasamudughAta karake nAma gotra va vedanIyakarmakI antarmuhUrtapramANa sthiti zeSa raha jAtI hai / zaGkA - lokapUraNasamudghAtakriyA pUrNa honepara kevalI samududhAta kriyAkA upasaMhAra ( saMkoca ) karake svasthAnako kisaprakAra prApta hote haiM ? samAdhAna - lokapUraNasamudughAtake anantara punaH manthakriyA hotI hai, kyoMki manthapariNAma (paryAya) ke binA saMkoca nahIM ho sktaa| lokapUraNasamudghAta saMkucita honepara samayogaparyAyakA nAza hokara Agama ke avirodha se sarva pUrvayoga-spardhaka udghATita ho jAte haiM / manya ( pratara ) kA saMkoca hokara kapATarUpa pravRtti hotI hai, kyoMki kapATarUpa paryAyake binA manthakA saMkoca nahIM ho sakatA / anantarasamaya meM daNDasamudughAtarUpa pariNamana karanepara kapATakA saMkoca hotA hai tathA tadanantarasamaya meM svasthAnake valIparyAya ke dvArA daNDasamudughAtakA saMkoca karake honAdhikatA se rahita mUlazarIrapramANa jIvapradezoMkA avasthAna ho jAtA hai / isaprakAra saMkoca karanevAle ke tInasamayapramANa kAla hai, cauthesamaya meM svasthAnakevalI ho jAte haiM / kinhoMke vyAkhyAnusAra saMkoca karanevAlekA cArasamaya kAla hai, kyoMki jisasamaya meM daNDasamudghAtakA saMkoca hotA hai vaha samaya bhI samududhAta meM hI antarbhUta kara liyA hai / pUrvavat pratarasamudghAta meM kAmaMNakAyayoga, kapATasamudughAta meM audArikamizrakAyayoga aura daNDasamudughAta meM audArikakAyayoga hotA hai / kahA bhI hai Page #510 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 237-239 kSapaNAsAra [2.3 daNDaM prathame samaye kavATamatha cottare tathA samaye / maMthAnamatha tRtIye lokavyApI caturthetu // saMharati paMcame tvantarANi maMthAnamatha punaH sssstthe| saptamake ca kapATaM saMharati tato'STa me daNDam / / prathamasamayameM daNDa, anantara agale samaya meM kapATa, tRtIyasamaya meM maMdhAna aura caturthasamaya meM lokavyApI, pAMcaveM samaya meM saMkocakriyA, chaThe samayameM mathAna, sAtaveM samayameM kapATa tathA usakA saMkoca hokara AThaveM samaya meM daNDa ho jAtA hai / isaprakAra samudughAta praruparaNA samApta huii| lokapUraNasamudghAtase utarane vAlA antarmuhUrtapramANa sthiti ke saMkhyAtabahubhAgako ghAnane ke lie sthitikAra isa kAra ko aura aprazasta prakRtiyoMke pUrvadhAtita avazeSa anubhAgake ananta bahubhAgako ghAsane ke lie anubhAga kANDakaghAta prArambha karatA hai / yahAM sthitikANDakaghAta bhora anubhAgakANDakaghAtakA utkIraNakAla antarmuhUrta hai, kyoMki lokapUraNasamudghAtake anantarasamayase prati samaya ekasamayavAlA sthitighAta va anubhAgaghAta nahIM hotA / isaprakArase samudghAtako saMkoca karaneke kAlameM aura svasthAnakAlamai saMkhyAtahajAra sthitikANDaka va anubhAgakANDakaghAta ho jAnepara yoga nirodha karatA hai| vAdaramaNa vaci ussAsa kAyajogaM tu suhumajacaukkaM / rubhadi kamaso bAdarasahumeNa ya kAyajogeNa // 237 // 628 / / sariNavisuhumANi pugaNe jhnnnnmnnvynnkaayjogaado| kuNadi asaMkhaguNaNaM suhumaNipuNNavaradovi ussaasN||238||626|| ekkakkasta NThiMbhaNakAlo aMtomuttametto hu / muhumaM dehaNimANamANaM hiyamANi karaNANi // 236 // 630 // artha-bAdara kAyayogadvArA manoyoga vacanayoga-ucchvAsa-kAyayoga, ica cAroM ko kramase naSTa karatA hai tathA sUkSmakAyayogarUpa hokara una cAroMsUkSma yogoMko kramase 1. jayadhavala mUla pRSTha 2272 se 2202 / Page #511 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 204] kSapaNAsAya [gAyA 236 naSTa karatA hai| saMjJoparyAptake jo jaghanya manoyoga pAyA jAtA hai usase asaMkhyAtaguNAhIna sUcanoyoga karatA hai aura dvandriya paryAtakake jo jaghanya vacanayoga pAyA jAtA usase asaMkhyAtaguNAhIna sUkSmavacanayoga karatA hai tathA sUkSmanigoda paryAptake jaghanya kAyayogase asaMkhyAtaguNAhIna sUkSmakAyayoga karatA hai tathA sUkSmanigodiyA paryAptake jaghanya ucchvAsase asakhyAtagu mAhAna sUkSma ucchavAsa karatA hai / eka-ekabAdara va sUkSma manoyogAdike nirodhakarane kA kAla antama hurta pramANa jAnanA tathA sUkSmakAyayogameM sthita rahate hue sUkSma ucchvAsako naSTa karaneke anantara sUkSma kAyayogako naSTa karane ke lie pravRtta hotA hai / vizeSArtha-pUrvokta vidhise samuddhAtako saMkoca karake svasthAna ke valo hokara saMkhyAtahajAra sthitikANDa ka va anubhAgakANDaka byatIta ho jAne para yoganirodhake lie kriyAntara karate haiN| zakA-yoga kise kahate haiM ? samAdhAna-mana-vacana-kAyako ceSTAse nirvartita karmoMke grahaNa karane meM kAraNabhUta zaktisvarUpa jovapradezoMkA parispaMdana yoga kahA jAtA hai| vaha yoga sInaprakArakA hai--manoyoga, vacanayoga va kAyayoga / unameM se pratyeka yoga sUkSma va bAdarake bhedase doprakArakA hai| yoganirodhakriyAse pUrva sarvatra bAdarayoga hotA hai, bAdarayogake pazcAt sUkSmayogarUpase pariNamanakara yoganirodha karatA hai, mAtra bAdarayogase hI pravRtti karane vAle ke yoganirodha nahIM hotaa| yoganirodha karanevAle kevalo bhagavAn sarvaprathama ho bAdarakAyayogake avalambanake balase bAdaramanoyogakA nirodha karate haiN| bAdarakAyayogase vartana karate hue bAdaramanoyoga kI zaktiko nirodhakara sukSmabhAvase saMjJopaMcendriya paryAptake sarvajaghanya manoyogase nIce asaMkhyAtaguNo hIna zakti vAle sUkSma manoyogako sthApita karate haiN| bAdaramanoyogako zaktikA nirodha karake antamuhUrtapramANakAlake dvArA bAdarakAyayogakA avalambana lekara bAdaravacanayogazaktikA bhI nirodha karate haiN| dondriya patikI sarva jaghanya yogazaktise lekara uparima sarvavacanayogazakti bAdara vacanayogazakti hai| usa bAdaravacanayoga zaktiko rokakara dvIndriya paryAptakI sarva jaghanya bacanayogazakti se nIce asaMkhyAtaguNAhIna sUkSmavacanayogarUpa kara dete haiM, usake pazcAt antarmuhUrtase bAdarakAyayogake dvArA bAdara ucchvAsa-nizvAsakA Page #512 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 236 ] kSapaNAsAra / 2.2 nirodha karate haiM / sUkSmanigodanivRttiparyApta arthAt prAnapAnaparyApsise paryAptake sarvajaghanyaucchvAsa-ni.zvAsazaktise asaMkhyAtaguNI saMjIpaMcendriyako ucchvAsa-niHzvAsarUpa parispandazaktikA bAdara ucchavAsa-ni:zvAsarUpa se grahaNa karanA cAhie / usa bAdara ucchavAsaniHzvAsakA nirodhakarake sUkSmanigodiyAkI sarvajaghanyaucchvAsazaktise noce asaMkhyAtaguNIhIna sUkSma zaktirUpa kara detA hai, usake pazcAt antarmu itase bAdarakAyayogake dvArA bAdarakAyayogakA nirodhakara sUkSmarUpa kara dete haiM, sUkSmanigodiyAke jaghanyakAyayogase asakhyAtaguNo honazaktise pariNamA dete haiM / isa sambandhameM do upayogozloka haiM "paMcendriyo'tha saMjJo yaH paryApto jaghanya yogo syAt / niruNaddhi manoyoga tato'pya saMkhyAtaguNahInaM // dvondriyasAdhAraNayorvAgucchvAsAvabo jayati tadvat / gata kA yoga, jaghanyaparyAptakasyAdhaH / / " saMjJopaJcendriyaparyAptake jaghanyayogakA nirodha hokara, usase bhI asaMkhyAtaguNAhIna manoyoga ho jAtA hai / dvIndriyaparyApike jaghanyavacanayogakA nirodha hokara usase bhI asakhyAta guNAhIna vacanayoga ho jAtA hai / sAdhAraNa arthAt nigodiyAke jo jaghanyaucchavAsa hai tathA sUkSma vanaspatikAya arthAt sUkSmanigodiyA jIvake jo jaghanya ucchvAsa hai tathA sUkSmavanaspatikAya arthAt mUkSmanigodiyAke jo jaghanya kAyayoga hai una bAdara-bAdara vacana, ucchavAsa va kAyayogakA nirodha hokara unase bhI asaMkhyAtaguNAhona vacanayoga, ucchvAsa va kAyayoga ho jAtA hai / isaprakAra yathAkrama bAdaramanoyoga, bAdaravacanayoga, bAdara uzvAsa-niHzvAsa va bAdarakAyayogazaktikA nirodha hokara sUkSAparispandazakti ho jAtI hai / isake antarmuhUrta pazcAt sUkSmakAyayogake dvArA sUkSmamanoyogakA nirodha karate haiM arthAt vinAza karate haiN| yahAMpara sUkSmamanoyogase, saMjJopaMceMdriyaparyAptake sarvajaghanya pariNAmase asakhyAtaguNahIna avaktavyasvarUpa dravyamanoyogake nimitta se jo jIvapradezoMmeM parispanda hotA hai, usakA grahaNa hotA hai| usake pazcAda antama hurtakAlake dvArA sUkSmakAyayogase sUkSmavacanayogakA nirodha arthAt vinAza hotA hai / dvIndriyaparyAptake sarvajaghanyavacana yogazaktise nIce asaMkhyAtaguNehona vacanayogako sUkSmavacanayoga kahate haiM, usake pazcAt antarmuhUrta meM sUkSmakAyayogake dvArA sUkSmaucchvAsakA nirodha (nAza) karatA hai| yahAM bhI sUkSmanigodiyAparyApta jIvake sarva jaghanyaucchvAsase nIce Page #513 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 206 ] aparaNAsAra [ gAthA 240-43 asaMkhyAtaguNIhIna ucchvAsazaktikA grahaNa hotA hai / bAdara va sUkSmamanoyogAdi pratyekake nizedha karane meM antarmuhUrtakAla lagatA hai| yoganirodhaka kelI ke dvArA mana, vacana va ucchvAsakI sUkSmazaktiko bhI yathoktakrama se nirodha ( nAza ) karake sUkSmakAyayogakA nirodha karaneke lie ina karaNoMko abuddhipUrvaka karate haiM / suhumasta ya paDhamAdo muhutatotti kuNadi hu apuSve / gaDagoTTA sessi zrasaMkhabhAgamido // 240 // 639 // puNvAdivaggaNANaM jIvapadesA vibhAgapiMDAdo | hodi asaMkhaM bhAgaM apuvtra paDhamamhi tANa durgaM // 249 // 632 // odi paDisamayaM jIvapadese asaMkhaguNiyakame / kudi avvaphaTTayaM tagguNahI ekameva // 242 // 633 // seDhipadasta asaMkhaM bhAgaM puvvArA phaDDhayANaM vA / savve hoMti puSvA hu phaDDayA jogapaDibA // 243 // kulayaM // / 634 // artha- sUkSmayoga honeke prathamasamaya se antarmuhUrtaM vyatItakara pUrvaspardhakoMke nIce jagacchreNIke asaMkhyAta vaibhAgapramANa apUrvaspardhaka karate haiM / pUrvaspardhakasambandhI jIvapradeza ke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa jIvapradezoM dvArA prathamasamaya meM apUrvaspardhakoM kI racanA hotI hai jinameM pUrvaspardhakako AdivagaMNAke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa avibhAgapraticcheda hote haiM / pratisamaya asaMkhyAta asaMkhyAtaguNe kramase jIvapradezoMkA apakarSaNa karate haiM, kintu navIna apUrvaspardhaka asaMkhyAta guNehIna kramase race jAte haiN| yogasambandhI sarva apUrvaspardhaka jagacchreNI ke prathamavargamUlake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa athavA sarva pUrvaspardhakoMke asaMkhyAta vaibhAgapramANa hote haiM / vizeSArtha - sUkSmanigodiyAjIvake jaghanyayoga se asaMkhyAtaguNIhIna sUkSmakAyaparispandana zaktirUpa pariNamana honepara bhI pUrvaspardhaka hI haiM, usase antarmuhUrta jAkara prathama samaya meM pUrvaspardhakoM ke nIce apUrvaspardhakoM kI racanA hotI hai jinako sakhyA pUrva 1. jayadhavala mUla pRSTha 2263 se 2284 // Page #514 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 243 ] kSapaNAsAra [ 207 spardhakoMke athavA jagatzreNoke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa hai / sUkSmanigodiyA jovake jaghanyayogasthAnase asaMkhyAtaguNehIna sUkSmakAyayogake avibhAgapraticcheda hote haiN| isameM bhI AdivarmaNAke asaMkhyAtaveM bhAgarUpa pariNamAkara apUrvaspardhakoMkI racanA hotI hai| yahAM asaMkhyAta beMbhAgase palyakA asaMkhyAtayAM bhAga grahaNa karanA cAhie / prathamasamayamai asaMkhyAtaabhAgapramANa jovapradezoMkA apakarSaNakarake apakaSita jIvapradezoM meM se bahuta jIvapradeza apUrvaspardhakako AdivargaNAmeM diye jAte haiM, kyoMki savaMjaghanyazaktirUpase pariNamana karate hue jIvapradezoM meM bahutva hone meM virodhakA abhAva hai| apUrvaspardhakako ho dvitIyavargaNAmeM vizeSahIna pradezAgra diye jAte haiN| isaprakAra vizeSahIna-vizeSahIna pradezAgra diye jAnekA yaha krama apUrvaspardhakako caramavargaNAtaka jAnanA cAhie / vizeSahInake lie pratibhAgakA pramANa zreNikA asaMkhyAtavAMbhAga hai| punaH apUrvaspardhakakI caramavargaNAse asaMkhyAtaguNe hona jIvapradeza pUrvaspardhakakI AdivargaNAmeM diye jAte haiN| yahAM hAni guNakArakA pramANa palyake asaMkhyAtaveMbhAgamAtra hote hue bhI apakarSaNa utkaSaNabhAgahArase adhika hai| usase Upara Amamase aviruddharUpase vizeSahona-vizeSahIna jovapradezoMkA vinyAsakrama jAnanA cAhie / isaprakAra prathamasamayameM apUrvaspardhakako prarupaNA kahI, tayaiva dvitIyasamaya se lekara antama hartakAlataka apUrvaspardhakoMko racanA hoto hai| prathamasamayameM kiye gae apUrvaspardhakoMke nIce unase asaMkhyAtaguNehona apUrvaspardhaka dvitIyasamaya meM kiye jAte haiM, dvitIyasamaya meM racita apUrvaspardha koMse asaMkhyAtaguNehIna unake nIce tRtIyasamayameM anya apUrvaspardhaka race jAte haiN| isaprakAra nIce-nIce antarmuhUrta ke caramasamayaparyanta asaMkhyAtaguNahIna-asaMkhyAtaguNe honarUpase apUrvaspardhaka race jAte haiM, kintu prathamasamayameM jitane jIvapradezoMkA apakarSaNa kiyA thA unase asaMkhyAta guNe jovapradeza dvitIyasamayameM apakarSita kiye jAte haiM / isaprakAra tRtIyAdi samayoM meM bhI asaMkhyAtaguNe jIvapradezoM ke apakarSaNakA yaha krama jAnanA caahie| dvitIyasamayameM apakarSita jovapradezoM ke dvArA race gae pUrvaspardhakoMkI AdivargaNAmeM bahuta jIvapradeza diye jAte haiM tathA usase Age dvitIyasamayameM ho race gaye apUrvasvadhaMkoMko caramavargaNAtaka AdivargaNA se vizeSahona-vizeSahona jodhapradeza diye jAte haiN| usase Upara prathamasamayameM racita apUrvaspardhakoM meM se jaghanyaspardhakako AdivargaNAmeM asaMkhyAtaguNehIna jIvapradeza diye jAte haiM, isase kAra sarvatra vizeSahIna-vizeSahIna jIvapradeza diye jAte haiM / isIprakAra tRtIyAdi samayoM meM asaMkhyAtaguNe asaMkhyAtaguNe jIvapradezoM kA apakarSaNa hokara tathA usa Page #515 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 20 OM 206 ] [ gAthA 244-47 usasamaya meM race gaye apUrvaspardhakoMkI prathamAdivargaNAoM meM evaM usase Upara pUrvasamaya meM ye gae kI jayamAdivargamAoM jIvapradeza diye jAte haiM / sarva apUrvaspardhakoMkA pramANa jagacchreNI prathamavargamUlakA asaMkhyAtavabhAga hai / pUrvaspardhakoMke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa apUrvaspardhaka haiM, kyoMki pUrvaspardhakoM meM palyake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa guNahAniyAM haiM, unameM se eka guNahAni sthAnAntara meM jitane spardhaka haiM unase bhI asakhyAtaguNehI pUrvaspardhaka haiM / zaMkA- gAthAsUtra ke binA yaha kaise jAnA jAtA hai ? kSapaNAsAra samAdhAna- - sUtra se aviruddha gurUpadezake balase usaprakArakI siddhi hone meM koI virodha nahIM hai, kyoMki vyAkhyAna se vizeSa arthako pratipatti hotI hai aisA nyAya hai / isa prakAra antarmuhUrta pramANa apUrvaspardhaka karane kA jo kAla hai usake caramasamaya meM apUrvaspardhaka kriyA samApta ho jAtI hai / apUrvaspardhaka triyA samApta ho jAnepara bhI sarva pUrvaspardhaka usIprakAra sthita hai, kyoMki abhI taka unake vinAzakA abhAva hai| yahAM sarvatra sayogakevalIke caramasamayataka sthitighAta, anubhAgaghAta tathA guNazreNInirjarAkI prarUpaNA pUrvokta kramase jAnanA cAhie, kyoMki unakI pravRtti meM pratibandhakA abhAva hai / isaprakAra apUrvaspardhaka kriyAsambandhI kathana samApta huA' | esA karedi kihiM muharatoti te apuNvAraNaM / heTTA phaTayAeM seDissa asaMkhabhAgamidaM // 244 // 635 / / puvvA divaggaNANaM jIvapadesA vibhAgapiMDAdo / hoti khaM bhAgaM kiTTIpadamamhi tANa durgaM // 245 // 636 / / okkahRdi paDisamayaM jIvapadese asaMkhaguNidakame / guNahI kameNa ya karedi kihiM tu paDisamae // 246 // 637|| seDhipadassa asaMkhaM bhAgamaputrANa phabruyANaM va / savvA kiTTIzro pallassa zrasaMkhabhAgaguNidkamA || 247||638 // 1. jayaghavala mUla pRSTha 2265 se 2287 / Page #516 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 247 ] kSapaNAsAra [206 artha-- isake anantara antarmuhUrtakAlaparyanta apUrvaspardhakoMke nIce sUkSmakRSTi karatA hai, una sUkSmaSTiyoM kA pramANa jagacche riNake asaMkhyAtaveM bhAgamAtra hai / apUrvaspardhakasambandhI sarva jIvapradeza aura apUrvaspardhakakI prathamavagaMgAke avibhAga praticcheda ina donoMke asaMkhyAtavaibhAgapramANa kRSTi prathamasamayameM hotI haiN| dvitIyAdi samayoMmeM prati samaya asaMkhyAtaguNe kramase jovapradezoM kA apakarSaNa karatA hai tathA pratisamaya kI gaI kRSTiyoMke nIce asaMkhyAtaguNahIna kramasahita navona kRSTiyAM karatA hai / sarvasamayoM meM kI gaI kRSTiyoM kA pramANa jagacchreriNake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa hai athavA apUrvaspardha koke kAraNakA sahAramA pramANa hai ! sarva kRSTiyAM palyake asaMkhyAtaveM bhAgaguNita kramase haiN| vizeSArtha- apUrvaspardhaka karaneke pazcAt antama hartakAlataka kRSTi karane ke lie pratisamaya asaMkhyAtaguNitakramase jIvapradezoMkA apakarSaNa karate haiN| jaghanyakaSTimeM samAna (sadRza) avibhAgapraticchedavAle asaMkhyAtajagattarapramANa jIva pradeza haiN| jaghanyakRSTike ekajIvapradezasambandhI avibhAgapraticchedoMko patyake asaMkhyAtaveMbhAgase guNA karanepara dvitIya kRSTike ekajIvapradezasambandhI avibhAgapraticcheda hote haiM / isaprakAra caramakRSTiparyanta patyopamake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa pratyekakRSTigata avibhAgapraticchedasambandhI guNakAra jAnanA / caramakRSTike ekapradezasambandhI avibhAgapraticchedoMko palyake asaMkhyAtaveM bhAgase guNA karanepara apUrvaspardhakako AdivagaMNAmeM ekajIvapradezasambandhI avibhAgapraticcheda hote haiM / usase Upara Upara spardhakoMmeM avibhAgapraticcheda vizeSaaghika kramase hote haiM, yaha kathana ekajIyapradezakI apekSA kiyA gayA hai / athavA jaghanya kRSTiko palyake asaMkhyAtaveM bhAgase guNA karane para dvitIyakRSTi hotI hai / yaha guNa kAra caramakRSTi taka jAnanA caahie| kRSTigata jIvapradezoMke sadRza avibhAgapraticchedoMkI apekSAse eNakArakA yaha kathana kiyA gayA hai| caramakRSTi meM sadRza avibhAgapraticchedavAle samasta jIvapradezoM ke avibhAgapraticchedasamudAyase apUrvaspardhakako AdivargaNA se sadRza avibhAgapraticchedavAle jIvapradezoM meM vibhAgapraticchedoMkA samUha asaMkhyAtaguNAhIna hai| uparima avibhAgapraticchedasambandhI guNakArake adhastanavartI jIvapradezasambandhI guNakAra asaMkhyAtaguNA hai / yadyapi caramakRSTike ekavargasambandhI avibhAgapraticchedoM se apUrvaspardhakrakI AdivargaNAke avibhAgapraticcheda ekavarga meM asaMkhyAtaguNe haiM, kintu jIva pradezoMkI saMkhyA AdivargaNAko apekSA caramakRSTimeM asaMkhyAtaguNI hai / Page #517 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210] [ gAthA 248-251 jIvapradezoMkA guNakAra avibhAgapraticchedoM ke guNakArase asaMkhyAtaguNA hai jo zreNike asaMkhyAta vabhAgapramANa hai / arthAt apUrvaspardhakako AdivargaNAsambandhI jIvapradezoMkA aura ekaaike avibhAgapraticchedoM kA parasparaguNA karane se jo pramANa bAtA hai vaha caramakRSTisambandhI jovana dezoMkA aura ekavargake avibhAgapraticchedoM ke paraspara guNanaphala se asaMkhyAta guragAhona hai, kyoMki caramaRRSTise asakhyAtaguNehIna jIvapradeza AdivargaNA meM diye jAte haiM / zraNike prathamavargamUlake asaMkhyAtaveM bhAgapramANa kRSTiyAM haiM tathA pUrvaspardhaka bhI zreNike asaMkhyAtaveM bhAgapramANa haiM, kintu pUrvaspardhakasambandhI ekaguNahAnisthAnAntara meM spardhakuzalAkAke asaMkhyAta bhAgapramANa apUrvaspardhaka haiN| eka spardhakasambandha vargaNAoM ke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa kRSTiyAM haiM jo apUrvaspardhakoMke asaMkhyAta vaibhAgapramANa haiM / isaprakAra eka antarmuhUrta kRSTikaraNakAla hai ' / kSapaNAsAra pucaphaDapa viddi va saMjalaNe / etthApuvva vihANaM bAdarakihivihiMvA karaNaM suhumANa kiTTINaM // 248 // 636 // artha - yogoMke apUrvaspardhaka karane kA vidhAna jaise pahale saMjvalanakaSAya ke apUrvaspardhaka karane kA vidhAna kahA hai usoprakAra jAnanA tathA yogoMko sUkSmakRSTi karane kA vidhAna bhI pahale kahe hue saMjvalanakaSAyakI bAdarakRSTi karane ke vidhAna sadRza ho jAnanA / kiTTIkaraNe carame se kAle ubhayaphaDhaye savve | NAsedi muhu tu kiTTIgada vedago jogI // 246 // 640 // paDhame asaMkhabhAgaM TuvariM gAsidU vidiyAdI | hedurimasaMkhaguNaM kameNa kihiM viyAdi // 252 // 641 // majhima bahubhAguyA kihiM vakviya visesahIekamA / paDilamayaM sattIdo asaMkhaguNahINayA hoMti || 251 / / 642 / / artha --- kRSTikaraNakAlake caramasamaya ke anantara kAla meM sarva pUrva- apUrvaspardhaka - rUpa pradezoMko naSTa karatA hai tathA antarmuhUrtakAla meM kRSTiko prApta yogakA anubhava 1. jayaghavala mUla pRSTha 2287 se 2286 / Page #518 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 251 ] [ 211 karatA 3 isaprakAra pradezoM meM jo kRSTirUpa yogazakti huI yaha aba pragaTarUpa pariNamana karatI hai / kRSTivedakakAla ke prathama samaya meM stoka avibhAgapraticchedayukta avastana aura bahuta avibhAgapraticchedayukta UparitanakRSTiyoM ko madhyakI kruSTirUpa pariNamAkara naSTa karatA hai, unakA pramANa sarvakRSTiyoMke asaMkhyAtavabhAgapramANa hai tathA dvitIyAdi samayoMmeM unase saMkhyAtaguNaM kramasahita Uparitana kRSTiyoMko usIprakAra naSTa karatA hai / sarva kRSTiyoMko asakhyAtakA bhAga denepara usameM se bahubhAgapramANa madhyavartI kRSTiyAM udayarUpa hotI haiM / ve kUSTiyAM prathamasamaya se dvitIyAdi samayoM meM vizeSahIna kramasahita jAnanA cAhie / isaprakAra sayogIke avibhAga praticchedarUpa zaktikI apekSA prathamasamaya se dvitIyAdi caramasamayaparyanta asaMkhyAtaguNehona kramasahita yoga pAyA jAtA hai / kSapaNAsAca vizeSArtha - kRSTikaraNa kAlake caramasamayataka pUrvaspardhaka aura apUrvaspardhakoM kA nAza nahIM hotA; avinaSTarUpase dikhAI dete haiM, kintu pratisamaya pUrva - apUrva spardhakoM kA asaMkhyAtavAM bhAga kRSTisvarUpa se parigamana hotA hai / kRSTikaraNa ke caramasamayase anantarasamaya sarva pUrva pUrvasparvaka apane svarUpakA parityAga karake kRSTirUpase pariNamana kara jAte haiM / jaghanyakRSTise utkRSTa kRSTiparyanta sarvakRSTiyoMke sadRza hokara usIsamaya meM pariNamana kara jAte haiM taba antarmuhUrta kAlataka yogakRSTi vedakakAla hotA hai. usa antamuhUrta kAla taka avasthita yoga nahIM hotA / prathama samaya meM kRSTiyoMke asaMkhyAta bahubhAgakA vedana hotA hai / prathamasamaya meM jinakRSTiyoM kA vedana kiyA thA unameM se Upara aura nIcekI asaMkhyAta vaibhAgapramANa kRSTiyAM apane svarUpako chor3akara madhyamakuSTirUpase dvitIyasamaya meM anubhava kI jAtI haiM / prathamasamayake yogase dvitIyasamaya meM zrasaMkhyAtaguNAhIna yoga hotA hai / isIprakAra tRtIyAdi samayoMmeM bhI jAnanA cAhie / prathamasamaya meM bahutakRSTiyoMko tathA dvitIyasamaya meM usase vizeSahIna kRSTiyoMko vedate haiN| isaprakAra carama - samayaparyanta vizeSahIna kramase kRSTiyoMkA vedana karate haiM / athavA dvitIya upadezAnusAra prathamasamaya meM stoka kRSTi yoMko vedate haiM, kyoMki prathama samaya meM Upara nocekI asaMkhyAtaveMbhAgapramANa kuSTiyAM naSTa ho jAtI hai / yahA~ pradhAnarUpase isakI vivakSA hai / dvitIyasamaya meM prathamasamayakI apekSA asakhyAtaguraNI kRSTiyoMkA anubhava karate haiM, prathama samaya meM jo kRSTiyAM naSTa huI haiM unase prasaMkhyAtaguNI kuSTiyAM jo ki Upara-nocekI kRSTiyoMke asaMkhyAtaveM bhAgapramANa haiM ve dvitIya samaya meM naSTa hotI haiM / isaprakAra antarmuhUrta kAlataka asaMkhyAta guNitazreNirUpase kRSTigata yogakA Page #519 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 212 ] kSapaNAsAra [ gAdhA 252 vedana karate haiM, kyoMki pratisamaya madhyamakRSTi prAkArase pariNamana karanevAlI kRSTiyoMko asaMkhyAtaguNitabhAvase pravRtti hotI hai| zA--prathamAdi samayoM meM yathAkrama jina jovapradezoM kI kRSTiyAM kevalIke dvArA anubhava kI gaI hai ve jIvapradeza dvitIyAdi samayoM meM niSkamparUpase prayogabhAvako prApta ho jAte haiM aisA kyoM nahIM svIkAra karate ? samAdhAna-nahIM, kyoMki eka jova meM sayoga aura ayogaparyAyakI amarUpa (yugapat) pravRtikA virodha / prati samaya Upara va nIceko asaMkhyAtaveM bhAgapramANa kRSTi asaMkhyAnaguriMgata zreNirUpase madhyamakRSTiAkArarUpa pariNamana karake nAzako prApta hotI haiM, yaha siddha ho jAtA hai / isaprakAra antarmuhUrtakAlaparyanta kRSTigatayogakA anubhava karanevAle sUkSmakAyayogI ke baloke dhyAnakA kathana Age karate haiN| kiTTigajogI jhANaM jhAyadi tadiyaM khu suhumakiriyaM tu / carime asaMkhabhAge kiTTINaM NAsadi sajogI / / 252 // 643 // artha-sUkSma kRSTivedaka sayogojina tRtIya sUkSmakriyA'pratipAti nAmaka zukladhyAnako dhyAtA hai| sayogIguNasthAnake caramasamayameM kRSTiyoM ke asakhyAtabahabhAgapramANa madhyakI jo kRSTi avazeSa rahIM unako naSTa karatA hai, kyoMki isake anantara ayogo honA hai| vizeSArtha- sUkSmakRSTiko prApta sUkSmatara kAyayoga janita kriyA arthAt parispanda pAyA jAtA hai aura apratipAtI arthAt adha:pratipAtase rahita hai isalie usa dhyAnakA sUkSmakriyAapratipAtI nAma sArthaka hai aura isakA phala yoganirodha arthAt sUkSmatara kAyaparispandanakA bhI vahAM niranvayarUpase nirodha ho jAtA hai / yadyapi sakalapadArtha viSayaka pratyakSa nirantara jJAnIke ekAgnacintAnirodha lakSaNa rUpa dhyAna asambhava hai isalie dhyAna kI utpatti nahIM hai tathApi yogakA nirodha honepara karmAstrakakA nirodharUpa dhyAna phala ko dekhakara upacArase ke valIke dhyAna kahA hai / athavA chadmasthoM ke citAkA kAraNa yoga hai isalie kAraNameM kAryakA upacAra karake yogako bhI citA kahate haiM, . 1. jayaghavala mUla pRSTha 2266-60 / Page #520 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 253-254 ] kSapaNAsAra [ 213 usa citAkA ekAgrabhAvase yahAM nirodha hotA hai isakAraNa bhI dhyAnasaMjJA sambhava hai / chadmasthoM ke antarmuhUrtaparyanta ekavastu meM ciMtAke nirodha arthAt avasthAnako dhyAna kahate haiM tathA kevalIbhagavAna ke yoganirodhakA nAma dhyAna hai| isaprakAra dhyAna karanevAle parama RSike paramazukladhyAnarUpa agnike dvArA pratisamaya asaMkhyAtaguNazreNi nirjarA karanevAle tathA sthitikANDakaghAta va anubhAgakANDakaghAta karane vAle pUrvoktaprakAra pratisamaya asaMkhyAtaguNa kramasahita kRSTiyoMko naSTa karate hue yogazaktiko kramazaH hIyamAna karatA hai evaM sayogakevalIguNasthAnake caramasamayameM sarvakRSTiyoMke asaMkhyAtabahubhAgapramANa madhyavartI jitanI kRSTiyAM avazeSa bacI unako naSTa karatA hai, kyoMki isake pazcAt ayogI honA hai| isasambandhameM upayogI zloka "tRtIyaM kAyayogasya sarvajJasyAdu tasthiteH / yogakriyAnirodhArtha zukladhyAnaM prakortitam // " adbhuta sthitivAle kAyayogI sarvajJake yogakriyA nirodhake liye tRtIyazukladhyAna kahA gayA hai| "aMtomuttamaddha ciMtAvatthANameyavatthummi / chadumatthANaM jhANaM jogaNirodho jiNANatu // " arthAt antamuhartakAlataka ekavastumeM citAkA avasthAna chadmasthoM kA dhyAna hai aura yoganirodha jinendra bhagavAnkA dhyAna hai / kevalIbhagavAn karmako grahaNa karaneko sAmarthyavAle yogako pUrNarUpase nirodha karane ke lie sUkSmakriyApratipattinAmaka tRtIyazukladhyAnako dhyAte haiN| pratisamaya yogazakti Rmase ghaTato jAtI hai aura sayogakevalo guNasthAnake caramasamayameM nirmUlataH naSTa ho jAtI hai| jogissa sesakAlaM mottaraNa ajogisavvakAlaM ya / carimaM khaMDaM geraha di sIseNa ya uvarimaThidIo // 253 // 644 // tattha guNaseDhikaraNaM dijjAdikamo ya sammakhaSaNaM vA / aMtimaphAlIpaDaNaM sajogaguNaThANacarimamhi // 254 // 645 / / Page #521 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 214] kSapaNAsAra [ gAthA 254 se kAle jogijiNo tAhe bhAugasamA hi kammANi / artha-sayogakevalIguNasthAna ke zeSakAla tathA ayogavalIke sarvakAla ina donoM kAloMko chor3akara zeSa sarvasthitiko guNazreriNazIrSasahita uparitanasthitikA ghAta karane ke lie adhAtiyAkarmoM ke caramasthitikAgaDakameM grahaNa karatA hai / vahAM guNazreNikA karanA aura deyadravyAdikA krama samyatvaprakRtikI kSapaNAvidhike samAna hai| sayogakevalI guNasthAnake caramasamayameM antimaphAlikA patana hotA hai tathA vahIM para sayogIjinake (nAma-gotra va vedanIya) karmoko sthiti Ayukarmake samAna ho jAtI hai| vizeSArtha-sayogojinakA zeSakAla aura ayogIjinake savaMkAla, ina kAloMko chor3akara guNazreNIzIrSasahita Uparitana sarvasthitiyoMko nAma-gotra va vedanIyakarmake caramasthitikANDako ghAta karane ke lie grahaNa karatA hai| usasamaya pradezAgrako apakarSita karake udayasthiti meM stoka detA hai tathA anantarasthitimeM asaMkhyAtaguNe pradezAgra detA hai / sthitikANDakaghAtakI jaghanya sthitike nIce anantarasthitiparyanta asaMkhyAtaguNe Rmase pradezA detA hai arthAta 143 guNasthAnake antataka asaMkhyAtaguNe kramase detA hai, yahI vartamAna guNazreNikA zIrSa hai / isa guNazreNizIrSase anantara sthiti meM bhI jo guNazreNizIrSakI jaghanyasthiti hai usameM asaMkhyAtaguNita pradezAgra detA hai, usase anantarasthitise lekara purAtanaguNazreNizIrSataka vizeSahIna kramase pradezAgra detA hai| yahAMse galitAvazeSa guNazreNi prArambha ho jAtI hai / isa antima sthitikANDakako dvigharamaphAlitaka yahakrama rahatA hai, kintu caramaphAlike dravya meM se udayasthitimeM stoka pradezAgra detA hai, usase anantarasthiti meM asaMkhyAtagurapA pradezAgra detA hai| isaprakAra asaMkhyAtaguraNA krama prayoga kevalIke caramasamayaparyanta jAnanA cAhie / caramaphAlike patanasamayameM yoganirodhakriyA tathA sayogake balI kAlakI parisamApti ho jAtI hai, isase Age (14veM guNasthAnameM) guNariNa, sthitighAta aura anubhAgadhAta nahIM hai, mAtra asaMkhyAta guNazreNIrUpase adhaHsthitigalana hotA hai arthAt pratisamaya adhastana ekasthitikAlakA nAza honese sthitikA kSaya hotA hai / yahIpara sAtAvedanIyakarma kI bandhavyucchitti ho jAtI evaM (36) prakRtiyoM kI udIraNAnyuchitti bhI ho jAtI hai tathA usIsamayameM nAma-gotra va vedanIyakarmako ghAtakaranese zeSa bacI sthiti Ayukarmake samAna ho jAtI hai arthAt ayogakevalIkAlake barAbara ina aghAtiyA (nAma-gotra va vedanIya) karmokI sthiti zeSa Page #522 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 255-56] [ 215 raha jAtI hai / isaprakAra sayogakedhalIguNasthAnakA pAlana karake usake kAlakI parisamApti ho jAtI hai tathA usase anantarasamayameM ayogIjina ho jAtA hai| turiyaM tu samucchiNNaM kiriyaM jhAyadi ajogijiNo // 255 // 646 // 'sIlesiM saMpatto viruddhaNissesAsavo jiivo| baMdharayavippamukko gayajogo kevalI hodi // 256 // 647 / / artha--ayogIjina samucchinnakriyAnivRtti nAmaka caturtha zukladhyAnako dhyAte haiM tathA zailezyabhAvako prApta karake niHzeSa (sampUrNa) AtratrakA nirodhakara bandharUpI rajase mukta hokara yogarahita phevalI ho jAte haiN| niyoSArtha-samuciranna prati laccheda huA hai mana-vacana-kAyarUpa kriyAkA jahAM tathA nivRtti (pratipAta) se rahita athavA mokSase rahita honese jo anivRtta hai aisA yaha dhyAna sArthaka nAmavAlA hai / yahAM bhI dhyAnakA upacArarUpa kathana pUrvoktaprakAra ho jAnanA, kyoMki yathArthatayA to ekAgracitAnirodha hI dhyAnakA lakSaNa hai jo ki kevalIbhagavAnake sambhava nahIM hai / samasta Asravase rahita kevalIbhagavAnake avazeSakarmanirbarAmeM kAraNabhUta svAtmAmeM pravRttirUpa dhyAna hI pAyA jAtA hai / isaprakAra sayogaguNasthAnake anantara pazcAt antamuhartakAlataka ayogakevalI hokara zailezyabhagavAna aleNyAbhAvako prApta ho jAte haiM arthAt yoganirodha ho jAvese yogajanita lezyAkA bho abhAva ho jAtA hai| zaMkA-zailezya kise kahate haiM ? samAdhAna--zIlakA Iza (svAmI) bhIleza hai, usa zolezakA bhAva zailezya kahalAtA hai / samasta guNazIlake adhipatitvako prApta kara liyA hai yaha isakA artha hai / zaGkA yadi aisA hai to isa vizeSaNakA yahAM Arambha nahIM honA cAhie / bhagavat arhatparameSThIke sayogakevalI avasthA meM samasta guNa-zolakA Adhipatya avikala 1. dhavala pu0 1 pRSTha 166, paMcasaMgraha 1.30, jIvakANDa gAthA 65, vizeSakathanake lie aSTasahasrI pRSTha 236-37 evaM prameyakamalamArtaNDa bhI dekhanA caahie| 2. kammaraya iti paatthaantr| 3. jayaghavala mUla pRSTha 2262-63 / Page #523 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 216] [gAthA 257 rUpase prAsa arthAt AtmasAt ho jAtA hai, anyathA sayoga kevalIke paripUrNa guNa-zIla honese hamAre samAna parameSTIpanekI anutpatti ho jaavegii| samAdhAna- yaha satya hai, sayogakevalI bhI AtmasvarUpako prApti ho jAnese azeSaguNanidhAna, niSkalaMka, paramopekSa yathAkhyAta vihAra zuddhisaMyamakI pArAkASThAko prApta ho jAte haiM / isaprakAra avikala svarUpase sakala guNa-zIla pragaTa ho jAte haiM, kintu sayogaavasthAmeM yoga va AsravakI apekSA niHzeSakarmoMkI nirjarA jisakA phala hai aisA sakalasaMbara utpanna nahIM huA / prayogakevalI ke ni:zeSa AsravadvAra niruddha ho jAnese niSpratipakSasvarUpase AtmalAbha prApta ho gayA hai| ataH mAtra ayogake valIke ho zailezyabhAva anujJAta hotA hai, isameM dopako kucha bhI avasara nahIM hai | vAhattaripayaDIo ducarimage terasaM ya carimamhi / jhANajalaNeNa kavaliya siddho so hodi se kAle // 25.7 // 648 // artha-ayogakevalIguNasthAnake dvicaramasamayameM (anudayarUpa) 72 prakRtiyoMko tathA caramasamayameM (udayarUpa) 13 prakRtiyoM ko zukladhyAnarUpI agnidvArA kavalita (prAsIbhUta ) karatA hai arthAta naSTa karatA hai aura anantaravartIsamayameM siddha hotA hai / vizeSArtha-ayogakevalIguNasthAnakA kAla pAMca hrasvAkSara (a i u R la) ke uccAraNa meM jitanA samaya lagatA hai utanA hai| usakAla meM eka-ekasamaya meM eka-eka niSekake galanarUpa jo adhaHsthitigalana hai usake dvArA kSINa huI anudayarUpa 72 prakRtiyAM dvicaramasamayameM tathA caramasamayameM udayarUpa 13 prakRtiyAM, zukladhyAnarUpI jvalana arthAt agni ke dvArA kalita (naSTa) hotI haiM / inameM anudayarUpa vedanIya, devagati, 5 zarIra, 5 baMdhana, 5 saMghAta, 6 saMsthAna, 6 saMhanana, 3 AMgopAMga, varNAdi 20, devagatyAnupUrvI, 1. jayadhavala mUla pRSTha 2292 / 2. "ayogakevali guNAvasthAnakAla: zailezyaddhA nAma / sa punaH paMcahrasvAkSaroccAraNakAlAvacchinna parimANetyAgamavidAM nishcyH|" (jayadhavala mUla pRSTha 2263) 3. atrAyogIkevalIdvicaramasamaye anudayarUpA vedanIya-devagati purassarA: dvAsaptatiprakRtIH kSapayati / caramasamaye ca sodaya vedanIya-manuSyAyu-manuSyagatiprabhRti kAstrayodazAprakRtI: kSapayatIti pratipattavyam / (jayadhavala mUla pRSTha 2263) Page #524 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 256 ] kSapaNAsAra [ 217 agurulaghu, upaghAta, paraghAta, ucchvAsa, aprazasta vihAyogati, prazastavihAyogati, aparyApta, pratyeka, sthira, asthira, zubha, azubha, dubhaMga, susvara, du:svara, anAdeya, ayazaskIti, nirmANa, nIcagotra the 72 prakRtiyAM hai tathA udayarUpa vedanIya, manuSyAvu, manuSyagati, paMcendriyajAti, manuSyAnupUrvI,' asa, bAdara, paryApta subhaga, Adeya, yazaskorti, tIrthaGkara, uccagotra ye 13 prakRtiyAM haiM / isaprakAra ina 72 va 13 prakRtiyoM kA kramazaH dvicaramasamaya ca caramasamaya meM kSaya karane ke anaMtara samaya meM jisaprakAra kAlimArahita zuddhasonA niSpanna hotA hai usIprakAra sarva karmamalarahita kRtakRtyatAko prApta yaha AtmA siddha ho jAtA hai / tivasihareNa mahI vitthAre ajoSayathire / dhavalacchAyAre mohare IsimbhAre // 258 // 646 // artha - tIna loka ke zikhara meM 45 lAkhayojana vistRta evaM yojana UMcI, sthira, zvetavarNavAlI, chatrAkAra ISatprAgbhAranAmaka manoharapRthvI hai / zikhara meM vizeSArtha - siddha honepara UrdhvagamanasvabhAvase yaha jIva tIna lokake ISatprAbhAranAmaka aSTama pRthvIpara ekasamayamAtra meM pahu~cakara tanuvAtavalaya ke anta meM virAjamAna hotA hai | vaha siddhabhUmi manuSyapRthvIke samAna 45 lAkha yojana vistRta gola AkAravAlI mAThayojanaUMcI, sthira, zvetachatra ke prAkArako madhya meM moTI va siroMpara patalI tathA manohara hai / yadyapi ISatprAgabhAranAmaka pRthvI ghanodadhi-vAtavalayaparyanta haiM, kintu yahAM usa pRthvI ke madhya pAI jAnevAlI siddhazilAkI apekSA yaha prarUpaNa kiyA gayA hai / dharmAstikAya ke abhAva se usase Age gamana nahIM hotA hai ataH vahIM caramazarIra se kiMcitUna AkArarUpa jIvadravya anantajJAnAnandamaya virAjate haiM / 1. 14 ve guNasthAna meM 'manuSyagatyAnupUrvI' anudayaprakRti hai / (dhavala pu0 6 pRSTha 417, ghabala pu0 10 pRSTha 326, bhagavati ArAdhanA gAthA 2117-18 ) 2, tanvI manojJA surabhiH puNyA parama bhAsvarA / prAgbhArAnAma vasudhA lokamUhita vyavasthitaH lokatulyaviSakambhAsitacchutra nibhAzubhA / urdhvaM tasyAH kSiteH siddhA lokAnte samavasthitAH // 184-85 (ja. gha. mUla pRSTha 2266 ) 3. tato'pyUrdhvagatisteSAM kasmAnnAstIti cenmatiH / dharmAstikAyasyAbhAvAtsa hi heturgateH pr| || ( jayadhavala mUla pRSTha 2266 zloka 188) Page #525 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 210] [ gAthA 251 puvvarAhassa tijogo saMto khIyo ya paDhamasukkaM tu / vidiyaM sukkaM khIyo igijogo kAyade jhANI // 256 // 650 // kSapaNAsAya artha - pUrva arthAt gyArahaaGga va 14 pUrvake jJAtAke tathA tInoMyogavAloMke upazAntamoha aura kSoNamoha guNasthAna meM prathama zukladhyAna hotA hai evaM kSoNamohaguNasthAnavatIM aura ekayogavAle dvitIyazukladhyAnako dhyAte haiM / vizeSArtha -- -- isa gAthA meM prathama zurU svAmI upazAnvamohanAmaka 11 veM guNasthAnavAle tathA kSoNamohanAmaka 12 veM guNasthAnavAloMko batAyA hai / arthAt 11 guNasthAna se pUrva ke guNasthAnoM meM zukladhyAna nahIM hotA, kintu dharmadhyAna hotA hai aisA isa gAthA ke pUrvArdhakA abhiprAya jAnanA caahie| dharmadhyAna sakaSAyI jovoMke aura zukladhyAna kaSAyarahita jIvoMke hotA hai / kahA bhI hai "dhammANameyavatthumhi thoya kAlAbadvAi / phudo ? sakaSAya pariNAmassa bhaharaMta dipa vasseva cirakAlamavadvANAbhAvAdo / dhammajbhANaM saksAe ceva hodi tti kathaM Nacvade ? asaM jabasammAdidvi-saMjadAsaM jada paratta saMjaya- apamatta saMjaya apucca saMjadazraNiyaTTisaMjada- suhumasAMparAiyalayagobasAesu dhammambhAssa pattI hovi tti jiNovaesAdo / sukkakANassa puNa ekkamhi vatthumhi dhammajjhANAvadvANakAlAdo saMkhejjaguNakAlamabaTTANaM hodi, bIyarAyapariNAmassa maNisihAe va bahueNa vi kAleja saMcAlA - bhAvAdI' / " arthAt dharmadhyAna ekavastu meM slokakAlataka rahatA hai, kyoMki kaSAyasahita pariNAmakA garbhagrahake bhItara sthita dIpakake samAna cirakAlataka avasthAna nahIM bana sakatA / asaMyatasamyagdRSTi, saMyatAsaMyata, pramattasaMyata, zrapramattasayata, kSapaka va upazAmaka apUrvakaraNasaMyata anivRttikaraNa saMyata sUkSma sAmparAyasaMyatoke dharmadhyAnako pravRtti hotA hai aisA jinendradevakA upadeza hai / isase jAnA jAtA hai ki dharmadhyAna sakaSAya jIvoMke hotA hai, kintu zukladhyAnakA ekapadArtha meM sthita rahanekA kAla dharmadhyAnake avasthAnakAla se saMkhyAtaguNA hai, kyoMki vItarAgapariNAma maNiko zikhAke samAna bahutakAlake dvArA bhI calAyamAna nahIM hote / 1. dhavala pu0 13 pRSTha 74-75 / Page #526 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 258 ] kSapaNAsAra [ 216 yadyapi dharmadhyAna avasthA meM karmabandha bhI hotA hai, kyoMki vaha sakaSAyI jIvoM ke hotA hai; tathApi vaha saMvara nirjarA va karmarUpa zatruko senAke rAjA mohanIyakarmakA vinAza karane vAlA hai| ___ "kiM phala medaM dhammajbhANaM ? akkha vaesu vi ulAmara suhaphalaM guNa seDoe kammaNijjarAphalaM / khavaesa pUNa asaMkhejjaguragaseDIe kammapadesaNijjarANaphalaM suhakammANamukkassANubhAgavihANaphalaM c'| mohaNIyaviNAso puNa dhammajmANaphalaM, suhamasAparAiyacaramasamae tassa viNAsuvalaMbhAdo / arthAt-- zaGkA--dharmadhyAnakA kyA phala hai ? samAdhAna-akSapaka jIvoMko devaparyAyasaMbaMdhI vipulasukha milanA aura karmokI guNazraNinijerA honA dharmadhyAnakA phala hai / kSapaka jIvoMke to asaMkhyAtaguNazreNirUpase karmanirjarA honA aura zubhakarmoMkA utkRSTa anubhAga honA dharmadhyAnakA phala hai| mohanIyakarmakA vinAza karanA bhI dharmadhyAnakA phala hai / dharmadhyAnapUrvaka hI zukladhyAna hotA hai, kyoMki dharmadhyAnake dvArA mohanIyakarmakA upazama yA kSaya ho jAne para hI vItarAgatA hotI hai| aba zukladhyAnakA kathana karate haiM--- zaGkA-zukladhyAnake zuklapanA kisa kAraNase prApta hai ? samAdhAna-kaSAyamalakA abhAva honese zukladhyAnake zuklapanA prApta hai / vaha zukladhyAna cAraprakArakA hai-pRthaktvavitarkabocAra, ekatvavitarkaavIcAra, sUkSmakriyAapratipAti aura samucchinnakriyA apratipAti / inameM se prathamazukladhyAnakA lakSaNa isaprakAra hai--pRthaktvakA artha bheda hai, vitarka dvAdazAMmazrutako kahate haiM aura vIcArakA artha mana-vacana-kAyayoga tathA artha (padArtha) aura vyaMjanako saMkrAnti hai / pRthaktva arthAt bhedarUpase vitarka (zruta) kA vIcAra (saMkrAMti) jisadhyAna meM hotA hai vaha pRthaktvavitakavIcAranAmaka dhyAna hai| 1. dhavala pu0 13 pRSTha 77 / 2. dhavala pu0 13 pRSTha 11 / Page #527 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 16. sAraNAsAra [ gAthA 256 yataH upazAntamohajIva aneka dravyoMkA tInoM yogake Alambanase dhyAna karate haiM isalie use pRthaktva kahA hai| yataH vitarkakA artha zruta hai aura yataH pUrvagataartha meM kuzala sAdhu hI isadhyAnako dhyAte haiM isalie isadhyAnako savitarka kahA hai / artha-vyaMjana aura yomoMkA saMkrama vIcAra hai, aise saMkramase jo dhyAnayukta hotA hai vaha savIcAra kahA jAtA hai| caudaha, dasa aura nau pUrva kA dhArI prazasta tInasaMhananavAlA aura tIna yogoM meM kisI ekayogameM vidyamAna aisA upazAntakaSAya vItarAgajIda bahuta nayarUpI vanameM lIna hue aise ekadravya yA paryAyako zrutarUpI ravikiraNake prakAzake balase dhyAtA hai / isaprakAra usI padArthako antarmuhUrta kAlataka dhyAtA hai, isake pazcAt arthAntarapara niyamase saMkramita hotA hai athavA usI arthake guNa yA paryAyapara saMkramita hotA hai aura pUrvayogase kathaMcit yogAntarapara saMkramita hotA hai / isaprakAra eka artha arthAntara, guNa, guNAntara aura paryAya, paryAyAntarako noce-Upara sthApita karake phira tIna yogoMko ekapaMkti meM sthApita karake dvisaMyoga aura trisaMyogako apekSA yahAM pRthaktvavitarkavIcAradhyAnake 42 bhaGga utpanna karanA cAhie / jIva, pudgala, dharma da. | gu. . pa. | ma. | ba. | kA. | dravya, adharmadravya, AkAza, ma. ba. | kA / jaya adhamaMTacya. | da. a. | gu. a. | pa. ma. kAla ye chaha dravya hai ; inake sahabhAvIguNa aura Rma bhAvo paryAya haiN| pratyekadravya kI apekSA anya dravya dranyAntara hai, pratyekaguNakI apekSA anya sabhI guNa guNAntara haiM aura pratyekaparyAyako apekSA anyaparyAya paryAyAntara hai / dravya, dravyAntara, guNa, guNAntara, paryAya, paryAyAntara chahoMke yogatrayasaMkramaNase 18 bhaMga hote haiN| bhAvatattvake guNa-guNAntara tathA paryAya-paryAyAntara ina cAroMmeM yogatraya saMkramaNako apekSA 12 bhaMga aura dravya tattvake guNa-guNAntara va paryAya paryAyAntara ina cAroM meM yogatraya saMkramaNako apekSA 12 bhaMga hote haiM, ye milakara kulabhaMga 18+12+12=42 hote haiM / isaprakAra antarmuhUrtakAlataka zuklalezyAvAlA upazAnta kaSAyajIva chaha dravya aura nau padArthaviSayaka pRthaktvavitakabIcAra dhyAnako antamuMhUtakAlataka dhyAtA hai / arthase arthAntarakA saMkrama honepara bhI dhyAnakA vinAza nahIM 1. dhavala pu0 13 pRSTha 78 gAthA 58-56-60 // Page #528 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 256] kSapaNAsAra [ 221 hotA, kyoMki isase cintAntarameM gamana nahIM hotaa| isadhyAnake phalasvarUpa saMvara, nirjarA aura amara (deva) sukha prApta hotA hai; kyoMki isase muktiko prApti nahIM hotii| yadyapi prathamazukladhyAna zuddhopayoga hai, tathApi mohanIyakarmakA upazama honese mukti nahIM hotI / kSapakazreNivAleke dharmadhyAnarUpa zubhopayoga mokSakA kAraNa hai, kyoMki dharmadhyAnase mohanIyakarmakA kSaya hotA hai / upazamazreNivAleke zukladhyAnarUpa zuddhopayoga muktikA kAraNa nahIM hai, kyoMki mohanIya karmakA kSaya nahIM huaa| ekatvavitarkAvIcAra nAmaka dvitIya zuklabyAnakA kayana isaprakAra hai-eka kA bhAva ekatva hai, vitarka dvAdazAMgako kahate haiM aura abocArakA artha asaMkrAnti jisadhyAna meM hotI hai vaha ekatvavitarka abocAradhyAna hai / isa viSayameM kahA bho hai yataH kSoNakaSAyajIva eka hI dravyakA kisI eka yogake dvArA dhyAna karatA hai isalie usa dhyAnako ekatva kahA hai| yata: vitakakA artha zruta hai aura yataH pUrvagata arthameM kuzala sAdhu isadhyAnako dhyAte haiM isaliye isadhyAnako savisakaM kahA gayA hai / artha vyaMjana aura yogoMke saMkramakA nAma bocAra hai, usa docArake abhAvase yaha dhyAna avIcAra hai / arthAt jisake zuklaleNyA hai, jo nisargase balazAlo hai, svabhAva se zUra hai, vanavRSabhasaMhananakA ghArI kisI eka saMsthAnavAlA hai, caudahapUrva-dasapUrva yA nopUrvaghArI hai, kSAyikasamyagdRSTi hai, aura jisane samasta kaSAyavargakA kSayakara aisA kSoNakaSAyojIva naupadArthoM meM se kisI eka padArtha kA dravya, guNa aura paryAyake bhedase dhyAna karate haiM / isaprakAra kisI eka yoga aura eka vyaMjana (zabda) ke Alambanase yahAM ekadravya, guNa yA paryAya meM meruparvatake samAna nizcala bhAvase avasthita cittavAle asaMkhyAtaguNazreNi kramase karmaskandhoM ke galAne vAle anantaguNI zreNi kramase karmoM ke anubhAgako zoSita karanevAle aura karmoM ko sthitiyoM ko eka tathA ekazabdake avalamba nase prApta hue dhyAnake balase ghAta karanevAle unakA antarmuhUrtakAla vyatIta hotA hai| sadanantara zeSa bace kSINakaSAyake kAlapramANa sthitiyoMko chor3akara uparima sarvasthitiyoM kI udayAdi guNoNirUpase racanA karake punaH sthitikANDakaghAta binA adhaHsthitigalavA dvArA hI asaMkhyAtaguNazreNikramase karmaskandhoMkA ghAva karatA huA kSINakaSAyake antima 1. dhavala pu0 13 pRSTha 77 se 76 / 2. dhavala pu013 pRSTha 76 gAthA 61-62-63 / Page #529 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 222] kSapaNAsAra [gAthA 256 samaya prApta honetaka jAtA hai aura yahAM kSINakaSAya ke caramasamayameM jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura anta rAya ina tInakarmoMkA yugapat nAza karatA hai, kyoMki tInadhAtiyA kokA nirmUla vinAza karanA ekatvavitarkAvIcAra dhyAnakA phala hai / zaMkA-ekatvavitarkAvIcAradhyAna ke lie 'apratipAti' vizeSaNa kyoM nahIM diyaa| samAdhAna-nahIM, kyoMki upazAnta kaSAyajIvake bhavakSaya aura kAlakSayake nimittase punaH kaSAyoMko prApta honepara ekatvavItarka-abIcAradhyAnakA pratipAta dekhA jAtA hai| zaMkA--yadi upazAntakaSAya guNasthAnameM ekatvavitakaM avIcAra dhyAna hotA hai to 'uvasaMto du pucattaM' ityAdi vacana ke sAtha virodha AtA hai ? samAdhAna-aisI AzaMkA nahIM karanA cAhie, kyoMki upazAntakaSAyaguNasthAnameM kevala pRthaktvayocAra dhyAna ho hotA hai aisA koI niyama nahIM hai / zaGkA-pRthaktvavItakavIcAra prathamazukladhyAna va ekatvavitarkAvIcAranAmaka zukladhyAna ina donoMkA kAla paraspara samAna hai yA hInAdhika hai ? samAdhAna---eka tvavitarkaabIcAra zukladhyAnakA kAla alpa hai aura pRthaktvavitarkavIcAranAmaka zukladhyAnakA kAla adhika hai| zaMkA-pRthaktvavitarkavIcAra prathamazukladhyAnameM yogakA saMkramaNa hotA hai aura ekatvavitarka-avIcArameM yogasaMkrAnti nahIM hotI isameM kyA kAraNa hai ? samAdhAna--lakSaNabhedase yogasaMkramaNa va asaMkramakA bheda ho jAtA hai / prathamazukladhyAna sabI cAra honese usameM artha, vyaMjana (zabda) aura yogako saMkrAnti hotI hai / kahA bhI hai--jisa dhyAna meM artha-vyaMjana-yogameM saMkrAntirUpa vIcAra ho vaha ekatvavitarkaavIcAradhyAna hai| / 1. dhavala pu. 13 pRSTha 76-80 / 'tiNaM ghAdikammANaM rizammUlaviNAsa phalameyattavidakkaavIcAra jhAga" (dhavana pu0 13 pRSTha 51) 2. dhavala pu0 13 pRSTha 81 // 3. jayadhavala pu0 1 pRSTha 344 va 361 / Page #530 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gApA 256] [ 223 zaGkA-gRhasthake dharma yA zukladhyAnameMse kaunasA dhyAna hotA hai ? / samAdhAna-gRhasthake dharma yA zukladhyAna sambhava nahIM, kyoMki vaha grahakAryoM meM phaMsA rahatA hai / zrI zubhacandrAcArya ne kahA hai___ "khapuSpamathavAzRGga kharasyApi pratIyate / na punardezakAle'pi dhyAnasiddhirgahAzrame / / ___ AkAzake puSpa aura gadhe ke soMga nahIM hote haiM / kadAcit kisI deza yA kAla meM inake hone kI pratIti ho sakatI hai, kintu gRhasthAzrama meM dhyAnakI siddhi hono to kisI deza va kAlameM sambhava nahIM hai' / punarapi kahA hai "munInAmeva paramAtmadhyAnaM ghaTate / taptalohagola kasamAnagRhINAM paramAtmadhyAnaM saMgacchate / " __ muniyoMke hI paramAtmAkA dhyAna arthAt dharmadhyAna ghaTita hotA hai| tamalohake goleke samAna gRhasthiyoMke paramAtmAkA dhyAna arthAt dharmadhyAva vahIM hotA / isoprakAra bhAvasaMgrahameM bhI kahA hai "aTTaraudda jhANaM bhaI ayitti tamhi guragaThANe / bahu AraMbhaparigraha juttassa ya esthi taM dhamma' // " gRhasthake isa (53) guNasthAnameM Arta-raudra aura bhadra ye tInaprakArake dhyAna hote haiM, isa guNasthAnavartI jovake bahuta Arambha va parigraha hotA hai isalie isa guNasthAnameM dharmadhyAna nahIM hotaa| aura bhI kahA hai-- "gharavAvArA keI karaNIyA asthi te Na te savve / jhANaTThiyassa puravA ciTThati Nimoliyacchissa / / " gRhasthoM ko gharake kitane hI kArya karane par3ate haiM aura jaba vaha gRhastha apane vetroMko bandakara dhyAna karane baiThatA hai taba usake sAmane gharake karane yogya saba vyApAra A jA haiN| 1. jJAnArNava bha0 4 zloka 17 / 2. mokSaprAbhRta gAthA 2 kI ttiikaa| hai. bhAvasaMgraha gAthA 357 / 4. bhAvasaMgraha gAyA 385 / Page #531 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 224 ] [gAyA 256 tattvAnuzAsana meM dharmadhyAnakA jo lakSaNa kahA gayA hai usase bhI siddha hai ki gRhasthake dharmadhyAna nahIM hotA, dhayoMki gRhastha ke cAritra nahIM hotA / tadyathA-- "saddRSTijJAnavRttAni dharma dharmezvarA viduH / tasmAdyadanapetaM hi dhayaM tadudhyAnamabhyadhuH' / / " dharmake Izvara gaNadharAdi devoMne samyAdarzana, samyagjJAna aura samyakcAritrako dharma kahA hai jo usa ratnatrayarUpa dharma se utpanna ho use hI AcAryagaNa dharmadhyAna kahate haiM / gRhasthake ratva trayarUpa dharma nahIM hotA ataH usake dharmadhyAna bhI nahIM hotaa| zaGkhA-AcAryoMne caturthaguNasthAnase dharmadhyAna kahA hai taba phira uparyukta kathanakA AcAryavAkyoMse virodha kyoM nahIM hogA ? samAdhAna-caturthAdi guNasthAnoM meM dharmadhyAnakA nirupaNa AgamameM pAyA jAtA hai, kintu vahAM aupacArika dharmadhyAna hotA hai, kyoMki vahAM pramAda vidyamAna hai / tatvAnuzAsana va bhAvasaMgrahameM kahA bhI hai-- "mukhyopacArabhedena dharmadhyAnamihadvidhA / / apramattaSu tanmukhyamitarepyaupacArika' / / " "mukkhaM dhammajmANaM utta tu pabhAyavirahie ThANe / desavirae pamata ukyAreNeva NAyavvaM // " mukhya aura upacArake bhedase dharmadhyAna do prakArakA hai, usameM se pramattaguNasthAvameM mukhya aura caturtha-paMcama va chaThe guNasthAnameM aupacArikadharmadhyAna hotA hai| gRhasthoM ke dAma pUjAdiko upacArase dharmadhyAna kahA gayA hai, kyoMki gRhasthadharma meM dAnapUjAdiko mukhyatA hai / kahA bhI hai-- "teSAM dAnapUjAparvopavAsasamyaktvapratipAlanazIla ktarakSaNAdikaM gRhasyadharmaevopadiSTaM bhavatIti bhAvArthaH / ye gRhasthApi santo manAgAtma bhAvanAmAsAdya vayaM dhyAnina iti bravate te jinadharmavirAdhakA mithyAdRSTayo jJAtavyaH // " 1. tattvAnuzAsana zloka 51 / 2. tatvAnuzAsana eloka 47 // 3. bhAvasaMgraha mAthA 371 / 4. mokSapAhur3a gAthA 2 ko TIkA / Page #532 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 251 ] [ 225 gRhasthoMke dAna-pUjA, pUrva upavAsa, samyaktva pratipAlana, zIlavratarakSaNAdi dharma kahA hai, jo gRhastha hote hue bhI kicit bhI AtmabhAvanAko prApta karake apane Apako dhyAnI kahate haiM ve jinadharmake virAdhaka mithyAdRSTi haiM / aura bhI kahA hai- kSapaNAsAra " jiNa sAhuguNu kittANa-pasaMsaNA viNaya dANa saMpA / - sIla-saMjamaradA dhammabhANe bhuNevA' || 1 jinendra bhagavAn aura sAdhuke guNoMkA kIrtana karanA, prazaMsA karatA, vinaya karatA, dAnasampannatA, zruta-zIla va saMyamameM rata honA ityAdi kArya dharmadhyAna meM hote haiM, aisA jAnanA cAhie / ataH gRhasthake aupacArika dharmadhyAna kahA gayA hai / yadyapi gAthA 25 meM prathama va dvitIyazukladhyAnakA hI kathana kiyA gayA hai, kintu yaha kathana tRtIya va caturtha zukladhyAnako sUcanArtha hai / ataH tRtIya va caturtha zukladhyAnakA kathana karate haiM sUkSmakriyApratipAti nAmaka tRtIyazukladhyAna hai / kriyAkA artha yoga hai, jo dhyAna patanazIla ho vaha pratipAtI kahalAtA hai aura usakA pratipakSa apratipAtI kahalAtA / jisameM kriyA arthAt yoga sUkSma hotA hai vaha sUkSmakriyA kahA jAtA hai / sUkSmakriya hokara jo apratipAtI hotA hai vaha sUkSmakriyApratipAtiSyAna kahalAtA hai| yahAM kevalajJAnake dvArA zrutajJAnakA abhAva ho jAtA hai isalie yaha dhyAna avitarka hai / arthAntara vyaMjana - yogakI saMkrAntikA abhAva honese avIcAra hai / zaMkA - tRtIyazuvala dhyAnameM artha- vyaJjana va yogakI saMkrAntikA abhAva kaise hai ? samAdhAna -- inake avalambana binA hI yugapat trikAlagocara azeSapadArthoM kA jJAna hotA hai isalie isa dhyAnameM inakI saMkrAntike abhAvakA jJAna hotA hai / "avidakkamabIcAraM suhumakiriyabaMdhaNaM tadiyasukkaM / sumamhi kAyajoge bhaNidaM taM savvabhAvagadaM || 1. dhavala pu0 13 pRSTha 76 gAthA 55 / 2. ghavala pu0 13 pRSTha 83 / Page #533 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 226 ] kSapaNAsAra [pApA 256 suhamamhi kAyajoge vaTTato kevalI tadiyasukkaM / jjhAyadi Nibhidu jo suhumaM taM kAya jogaM pi' // " tRtIya zukladhyAna avitaka-avIcAra aura sUkSmakriyAse sambandha rakhanevAlA hotA hai, kyoMki kAyayoga ke sUkSma honepara sarvabhAvagA yaha dhyAna kahA gayA hai / jo kevalojina sUkSmakAyayogameM vidyamAna hote haiM, ve tRtIyazukladhyAnakA dhyAna karate haiM aura usa sUkSma kAyayogakA bho nirodha karane ke lie usakA dhyAna karate haiN| zaMkA--yoganirodha kise kahate haiM ? samAna -gogo tAzako yoganirodha kahate haiM / antarmuhUrta kAlataka kRSTigata yogadAle arthAt sUkSmakAyayogavAle hote haiM tathA usIkAlameM sUkSmakriyApratipAti dhyAnako dhyAte haiM / antimasamayameM kRSTiyoMke asaMkhyAta. bahubhAgakA nAza hotA hai| zaMkA-kevalIjinake sUkSma kriyApratipAtidhyAna nahIM banatA, kyoMki kevalo. jina azeSadravya aura unakI paryAyoMko viSaya karate haiM, apane sampUrNa kAlameM ekarUpa rahate haiM aura indriyajJAnase rahita haiM ataeva unakA ekavastu meM manakA nirodha karanA upalabdha nahIM hai tayA manakA nirodha kiye binA dhyAna honA sambhava nahIM hai, kyoMki anyatra vaisA dekhA nahIM jAtA ? samAdhAna--yaha koI doSa nahIM hai, kyoMki prakRta meM "ekavastumai cintAkA nirodha karanA dhyAna hai," yadi aisA grahaNa kiyA jAtA to ukta doSa AtA, kintu yahAM aisA grahaNa nahIM hai / yahAM to upacArase yogakA artha cintA hai aura usakA ekAgrarUpase nirodha arthAt vinAza jisadhyAna meM kiyA jAtA hai yaha dhyAna hai, aisA yahA~ grahaNa karanA cAhie / ataH yahAM pUrvokta doSa sambhava nahIM hai / "toyamiva raNAliyAe tattAyasabhAyaNodaratthaM vaa| parihAdikameNa tahA jogajalaM jjhAraNa jalaNeNa // " 1. bhagavatI ArAdhanA gAthA 1886-87 / 2. "ko jogaNiroho ? jogaviraNAso" (dha0 pu. 13 pRSTha 84) 3. dhavala pu0 13 pRSTha 86 gAthA 74 / Page #534 -------------------------------------------------------------------------- ________________ tapaNAsAra gAthA 256 [ 227 ___ jisaprakAra nAlI dvArA jalakA kramazaH abhAva hotA hai yA tape hue lohapAnameM sthita jalakA kramazaH abhAva hotA hai usIprakAra dhyAnarUpI agnike dvArA yogarUpI jalakA kramazaH nAza hotA hai| ukta ca "jahasavvasaroragadaM maMteNa visaM Niru bhae DaMke / tatto puNo'vaNijjadi pahANajjharamaMta joeNa // taha bAdarataNuvisayaM jogavisaM jhaannmNtbljutto| aNubhAvamhi rizaru bhadi avaNedi tado bi jiNavejjo' / " jisaprakAra maMtra dvArA sarvazarIrameM vyApta viSakA DaMkake sthAna meM nirodha karate haiM aura pradhAna kSaraNa karanevAle maMtrake balase use punaH nikAlate haiM usIprakAra dhyAnarUpI mantrake balase yukta sayogakevalIjinarUpI vaidya bAdara zarIra viSayaka yogaviSako pahale rokatA hai isake bAda use nikAla detA hai| caturthazukladhyAnakA kathana isaprakAra hai jisameM kriyA arthAt yoga samyakprakArase ucchinna ho gayA hai vaha samucchinnakriya kahalAtA hai| samucchinnakriya hokara jo apratipAti hai vaha samucchinna kriyApratipAtidhyAna hai / yaha zrutajJAnase rahita hone ke kAraNa avitarka hai, jovapradezoMke parispandakA abhAva honese avIcAra hai yA artha-vyaJjana-yogako saMkrAntikA abhAva honese avIcAra hai| "avidakkamavIcAraM aNiyaTTI akiriyaM ca selesi / jmANaM Niruddha jogaM apacchima uttamaM sukka' / / " antima uttama zukladhyAna vitarahita, vIcArarahita hai. anivRtti hai, kriyArahita hai, zailezI avasthAko prApta hai aura yogarahita hai / yogakA nirodha hone para zeSakarmokI sthiti Ayukarmake samAna antarmuhUrta hoto hai, tadanantarasamayameM zailezI avasthAko prApta hotA hai aura samucchinnakriya anivRtti zukladhyAnako pAtA hai| 1. dhavala pu0 13 pRSTha 87 gAthA 75-76 / 2. dhavala pu0 13 pRSTha 7 gAthA 77 / Page #535 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 228 ] kSapaNAsAra [ gAthA 256 zaGkA yahAM dhyAnasaMjJA kisa kAraNase dI gaI hai / samAdhAna-ekAgrarUpase jIvake cintAkA niroSa arthAt parispandakA abhAva honA hI dhyAna hai| isadRSTi se yahAM dhyAnasaMjJA dI gaI hai| zaGkA--isa dhyAnakA kyA phala hai ? samAdhAna-aghAticatuSkakA vinAza karanA isa dhyAnakA phala hai tathA yogakA nirodha karanA tRtIyazukladhyAnakA phala hai / __ zailezI avasthAkA kAla kSINa honepara sarvakarmose mukta huA yaha jIva ekasamayameM siddhiko prApta hotA hai| kahA bhI hai-- "jogaviNAsaM kiccA kamma caukkassa khvnnkrnn| jaM jhAyadi ajogijigare NikiriyaM taM cautthaM ya* // " yogakA abhAva karake ayogakevalobhagavAn cAra aghAtiyA karmoM ko naSTa karaneke lie jo dhyAna karate haiM vaha caturtha vyuparatakriyAnivRtti nAmaka zukladhyAna hai, isakA dUsarA nAma samucchinna kriyA apratipAti bhI hai / isake dvArA vedanIya, nAma, gotra aura Ayu ina cAra aghAtiyAkarmoM kA kSaya hotA hai| 14veM guNasthAnavAle ayogijina isadhyAnake svAmI haiN| zaMkA-dhyAna manasahita jIvoMke hotA hai, kevalIke mana nahIM hai ataH vahAM dhyAna nahIM hai ? samAdhAna-dhyAnake phalasvarUpa pharma nirjarAko dekhakara kevalIke upacArase dhyAna kahA gayA hai / athavA yadyapi yahAM manakA vyApAra nahIM hai tathApi pUrvavRttikI apekSA upacArase dhyAna kahA gayA hai / punarapi kahA hai mANaM sajoikevali jaha saha ajoda patthi paramatthe / uvayAreNa pautta bhUyastha Naya. vivakkhA ya / / 1. dhavala pu0 13 pRSTha 87-88 / 2. svAmikArtikeyAnuprekSA gAthA 487 / Page #536 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 260 ] kSapaNAsAra [ 226 jhANaM taha jhAyAro jheyaviyappA ya hoMti mrnnshie| taM Nasthi kevali duge tamhA bhANaM Na saMbhavadi' // " dhyAna, dhyAtA, dhyeya aura vikalpa ye saba manasahita jIvoMke hote haiM, parantu vaha mana sayoga va prayogakevalIke nahIM hai ataH inake dhyAna sambhava nahIM hai / jisa prakAra sayogake valIke dhyAna nahIM hai usIprakAra ayogakevaloke dhyAna nahIM hai, inake bhUtapUrvanayako apekSA aupacArikakSyAta mAnA jAtA hai / tathApi ukta-- "yadyatra mAnaso vyApArI nAti rAdhA cupacArAyayA dhyAnamityupacaryate / pUrvavRttimapekSya dhRtaghaTavat / yathA ghaTaH pUrvaM ghRtena bhRtaH pazcAda riktaH kRtaH ghRtaghadaM mAnIyatAmityucyate tathA pUrva mAnasavyApAratvAt // " yadyapi yahAM manakA vyApAra nahIM hai tathApi pUrvavRttikI apekSA upacArase dhyAna kahA gayA hai / jaise ghaTameM pahale gho bharA huA thA pazcAda vaha rikta ho gayA phira bho vaha ghIkA ghaTa kahalAtA hai / pahale manakA vyApAra thA, kevalI honepara manakA vyApAra nahIM rahA tathApi bhUtapUrva nayase dhyAnakA upacAra kiyA jAtA hai / aura bhI kahA hai "niravazeSa nirastajJAnAbaraNe yugapat sakalapadArthAvabhAsi kevalajJAnAtizaye cintA nirodhAbhAve'pi tatphalakarmanirharaNaphalApekSayA ghyAnopacAravat' / " samastajJAnAvaraNake nAza ho jAnepara yugapat samastapadArthoM ke rahasyako prakAzita karanevAle kevalajJAnakA atizaya honepara cintAnirodhakA abhAva hone para bhI pharmoke bhAzarUpa usake phalakI apekSA dhyAnakA upacAra kiyA jAtA hai / so me tihuNamahido siddho buddho NiraMjaNo Nicco / disadu varaNANadasaNacarittasuddhi samAhiM c||260||651|| artha-~-tInalokase pUjita, buddha, niraMjana, nitya aise siddhabhagavAn mujhe uskRSTa jJAna-darzana va cAritrako zuddhi tathA samAdhi deveM / 1. bhAvasaMgraha gA0 682-83 / 2. svAmikArtikeyAnuprekSA gA0 487 ko TokA pRSTha 385 / 3. sarvArthasiddhi a. 6 sUtra 11 / Page #537 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 230] pANAsAra [ gAthA 260 vizeSArtha-paMca laghuakSara (a i u R la) ke uccAraNameM jitanA kAla lagatA hai utane kAlapramANavAle ayogake valI nAmaka 14veM guNasthAnako adha:sthitigalanake dvArA vyatItakarake samastakarmoke pUrNarUpase kSaya hojAne ke kAraNa niraMjana haiM / anantajJAna va anantadarzana parAkASThAko prApta ho jAne se buddha haiM, avikala AtmasvarUpakI upalabdhi ho jAne se nitya, avinAzI arthAt AtmasvarUpase calAyamAna honevAle nahIM haiM / samasta puruSArtha siddha ho jAne se siddha haiM, tInalokake zikharapara virAjamAna ho jAnese tInalokase pUjita haiM athavA unakA dhyAna karane se bhavya jIvoMko mokSakI siddhi ho jAtI hai isalie bhI ve siddhabhagavAna pUjita haiN| caramazarIrase kiMcit nyUna AkAra vAle amUrtika (kama nokarmase rahita hone ke kAraNa) siddha bhagavAna mujhe kSAyikajJAna-darzana-cAritra tathA samAdhi (vItarAgatA) dekheM / se dIpakakA bujhanA pradIpakA nirdhAraNa hai usIprakAra AtmAko skandhasantAna kA uccheda honese abhAvamAtra nirvANako kalpanA bauddha karatA hai| abhAvalakSaNavAle nirvANakA virodha karane ke lie sarvapuruSArthakI siddhise siddha tathA jJAna va darzanako parAkASThAko prApta ho gaye aisA kahA gayA hai / jJAnIjana svanAzake lie puruSArtha nahIM karate, kintu apUrvalAbhake lie puruSArtha karate haiM / naiyAyika kahatA hai ki buddhi, sukha, duHkha, icchA, dveSa, prayatna, dharma, adharma aura saMskAra, ina nava AtmaguNoMke nAzase nirmANako kalpanA karate haiM, kintu yaha kalpanA ucita nahIM hai, kyoMki guNoM ke abhAvase muNo pAtmAkA bhI abhAva ho jAvegA / ataH uparyukta puruSArthasiddhi va paramakASThAko prApta jJAna-darzana vizeSaNa die gae haiN| isIprakAra gadhe ke sIMgake samAna muktAvasthA meM AtmAkA abhAva mAnanevAloMkA tathA vArya-kAraNasambandhase rahita bahuta sote hue puruSa ke samAna prAtmAke avyakta caitanya mAnane vAloMkA virodha ho jAtA hai| ata: hamAre siddhAntameM svAtmopalabdhi hI nirdhAraNa (siddhi) hai, yaha siddha ho jAtA hai / 1. jayadhavala mUla pRSTha 2263-64| Page #538 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 'aha khavaraNAhiyAra --cUliyA darzanamoha aura cAritramoha karmaprakRtiyoMkI kSapaNAvidhi pUrva meM kaho maI usakA upasaMhAra karate hue Age 11 gAthAoMmeM cUlikArUpa vyAkhyAna kiyA jAtA hai-- praNa miccha missa samma aTuNava'sisthivedachakkaM ca / puveda ca khavedi hu kohAdIe ca saMjalaNe // 1 // artha-anantAnubandhI, mithyAtva, samyagmithyAtva, samyaktvaprakRti, pAThakaSAya, tapusakaveda, strIveda, chaha tokaSAya, puruSaveda aura tatpazcAt krodhAdi cAra sajvalavakaSAyakA kSaya karatA hai / vizeSArtha-'aNa' arthAt cAra anantAnubandhI kaSAyakA visaMyojana kriyAke dvArA sarvaprathama nAza karatA hai / "miccha' darzanamohako kSapaNAke ke lie Arur3ha huA pUrva meM mithyAtvakA kSaya karatA hai / "missa usake pazcAt samyagmidhyAtvakA kSaya karatA hai| 'samma' usake pazcAt samyaktva prakRtikA kSaya karake kSAyikasamyagdRSTi ho jAtA hai| 'pra' apane yogyaguNasthAnameM sapta prakRtiyoMkA kSaya karake pazcAt kSapakazreNI para dhArUr3ha hotA huA anivRttikaraNaguNasthAna meM antarakaraNase pUrva pATha kaSAyoMkA kSaya 1. jayaghayala mUla pRSTha 2272 | "cUlikA vizeSa vyAkhyAnam athavA uktAnuktamyAkhyAnam, uktA nuktasaMkIrNavyAkhyAnam / " (da. saM0 kSepaka gAthA 1-2 kI dIkA anta meM) 'sutta sUidatya payAsaNaM cUliyA nnaap|" (dhavala pu0 10 pRSTha 365) "kAlavihANeNa sUcidasthANaM vivaraNa caliyA / jAe attha parUbaraNAe kadAe pugdhaparUvidatyammi sissANaM Nicchao upajjadi sA caliyA ti bharigadaM hodi / " (zvala pu0 11 pRSTha 140) / "ekkArasa aNiogaddAresu sUddhadasthassa visesiyUNa parUvaNA cliyaa|" (gha0 pu07 pRSTha 575) / vizeSa vyAkhyAna athavA uktAmukta vyAkhyAna cUlikA hai / sUtra sUcita arthake prakAzita karanekA nAma calikA hai| sUcita arthAkA vizeSa varNana karanA cUlikA hai| jisa artha prarUpaNAke kiye jAnepara pUrva meM pariNata padArthake viSaya meM ziSyako nizcaya utpanna ho vaha cUlikA hai| Page #539 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 232] kSapaNAsAracUlikA gAthA 2-3 karatA hai / isIprakAra (antarakaraNa ke pazcAt ) gAthAnusAra kramase napusakaveda, strIveda, chaha nokaSAya (hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA), puruSavedakA kSaya karatA hai / avedI hokara saMjvalanakrodha, saMjvalanamAna aura saMjyalanamAyAkA kramase kSaya karake sUkSmasAmparAyaguNasthAna meM saMjvalana lobhakA kSaya karatA hai| - isa prakAra prathamagAthAmeM cAra anantAnubandhIkaSAya aura darzanamohakI tInaprakRtiyoMke kSayase kSAyikasamyaktvakI utpatti batAkara cAritra mohakI nava nokaSAya va cArasaMjvalana kaSAyoMke kSayakA krama batalAkara aba dUsarI gAthAmeM kSaya hone vAlI solaha prakRtiyoM ke nAma kahate haiM 'aha thINagiddhikammaM NihANihA ya payalapayalA ya / aha Niraya tiriyaNAmA vINA saMyohaNAdIsu // 2 // artha-styAnaddha, nidrA-nidrA, pracalA-pracalA, narakagati-tiryaJcagati aura sahacarI nAmakarmakI prakRtiyoMkA anya prakRtiyoM meM saMkramaNa karake nAza karatA hai| vizeSArtha-- antarakaraNa karanese pUrva kSapakazreNI para ArUr3ha huA manuSya prathama ATha madhyavartI kaSAya (apratyAkhyAnAvaraNa 4, pratyAkhyAnAvaraNa 4) kA kSaya karatA hai usake pazcAt darzanAvaraNakamakI tIna prakRtiyAM (styAnagRddhi, nidrAnidrA aura pracalApracalA) tathA nAmakarmako 13 prakRtiyAM-marakagati, narakagatyAnupUrvI, tiryaJcagati, tiryaJcagatyAnupUrvI, ekendriyajAti, dvIndriyajAti, trIndriyajAti, caturindriyajAti, pAtapa, udyota, sthAyara, sUkSma va sAdhAraNa isaprakAra (3+ 13) ina solaha prakRtiyoMmeM saMkramaNa karake inakA kSaya karatA hai| antarakaraNa karane ke pazcAt mohanIyakarmakA AnupUrvIsaMkramaNa hotA hai usIko tIna gAthAoM meM kahate haiM-- sabassa mohaNIyassa prANupuThavI ya saMkamo hoi / lohakasAe NiyamA asaMkamo hoi boddhavvo // 3 // 2. jayadhavala mUla pRSTha 2272-73 / 1. ayaghavala mUla pRSTha 2273, ka. pA0 sutta gA0 128 pRSTha 755 / Page #540 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 4-5 ] kSapaNAsAracUlikA [ 233 saMchuhadi purisavede itthIvedaM Nava'sayaM cetra / satteva gokasAe giyamA koha mhi saMchuhadi // 4 // kohassa chuhai mANe mANaM mAyAe ziyamasA chuhii| mAyaM ca chuhai lohe paDilomo saMkamo raNasthi // 5 // ' artha- antarakaraNa karane ke pazcAt dvitIyasamayase sarva mohanIyakarma kA Anu. pUrvIsaMkramaNa hotA hai / lobhakaSAyakA niyamase asakrAmaka hotA hai aisA jAnanA caahie| strIveda aura nasakavedake dravyako puruSa vedameM saMkramita karatA hai| sAta (puruSaveda va chaha nokavAyanokaSAyake dravyako niyamase krodha meM saMkramita karatA hai| krodhake dravyako mAna meM, mAnake dravyako mAyAmeM aura mAyAke dravyako lobhameM saMkramita karatA hai / pratiloma saMkramaNa nahIM hotaa| vizeSArtha- cAritramohanIyakarma nava nokaSAya aura tIna saMjvalanakaSAyakA svamukhakSaya nahIM para mukhakSaya hotA hai / arthAt inake dravyakA paraprakRtirUpa saMkramaNa hokara inakA kSaya hotA hai / vaha para prakRti rUpa saMkramaNa AnupUrvI rUpase hotA hai pratiloma (pazcAdAnupUrvI) vidhise nahIM hotaa| sabase anta meM lobhakaSAyake pazcAt koI kaSAya nahIM hai jisameM lobhakaSAyakA dravya saMkramita ho sake / ataH lobhakaSAyakA saMkramaNa nahIM hotA, isakA svamukhase kSaya hotA hai / sarvaprathama napusakavedakA kSaya hotA hai| isake pazcAt strIvedakA kSaya hotA hai / strobedakA bandha nahIM hotA, puruSavedakA banca hotA hai / ata: napusakaveda va strI. vedake dravyakA sakramaNa puruSavedameM hotA hai / puruSaveda aura chaha nokaSAya ina sAtake purAtanadravyakA krodhakaSAyameM saMkramaNa hokara kSaya hotA hai / krodha-mAna-mAyA-lobha aisA krama hai / saMjvalana krodhake dravya kA saMjvalanamAna kaSAya meM saMkramaNa hokara saMjvalana krodhakA kSaya hotA hai / saMjvalanamAnake dravyakA saMjvalanamAyAmeM saMkramaNa hokara kSaya hotA hai aura saMjvalana mAyA ke dravyakA saMjvalanalobhameM saMkramaNa hokara kSaya hotA hai| antarakaraNa karaneke pazcAt pratiloma (pazcAdAnupUrvI) saMkramaNa nahIM hotA arthAt lobhakA 1. jayadhavala mUla pRSTha 2273 gA0 136.138-136 / ka. pA. sutta pRSTha 764-65 gA0 136. 138.136 / Page #541 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 264 ] kSapaNAsAracUlikA [ gAthA 6.7 saMkramaNa mAyA, mAna, kodhameM athavA mAyAkA saMkramaNa krodha-mAna meM yA mAmakA saMkramaNa krodhameM nahIM hotA hai / bandhaprakRtimeM hI saMkramaNa hotA hai 'jo jamhi saMchuhaMto NiyamA baMdhamhi hoI saMchuhaNA / baMdheNa hINadarage ahie vA saMkamo Na tthi // 6 // artha-jo jIva jisaprakRtikA saMkramaNa karatA hai vaha niyamase badhyamAna prakRti meM saMkramaNa karatA hai / jisa sthitiko bAMdhatA hai usake sadRzasthiti meM athavA usase hona sthiti meM saMkramaNa karatA hai, kintu adhika sthiti meM saMkramaNa nahIM krtaa| vizeSArtha- isa gAthA meM badhyamAna prakRtiyoM meM saMkramaNa kiye jAne vAlI badhyasAna yA abadhyamAna prakRtiyoMkA kisaprakAra saMkramaNa hotA hai, yaha batalAyA gayA hai / kSapakazreNI meM jo jIva jisa vivakSita prakRti ke karmapradezoMko utkIrNakara jisa prakRti meM saMkramaNa karatA hai niyamase bandhasadRzameM saMkrAnta karatA hai / yahAM para 'bandha' se sAmpratikabandhakI analiyana kA grahaNa hotA hai, ko sthitimA prati usakI hI pradhAnatA hai / arthAt isasamaya baMdhanevAlI prakRtiko jo sthiti hai usameM usake samAna pramANavAlI vivakSita saMkramyamAna prakRti ke pradezAnako utkIrNakara saMkrAnta karatA hai / 'bandheNa hogadarage' isakA abhiprAya yaha hai ki bandhanevAlI agrasthiti se ekasamayAdi kama agha. stana bandhasthitiyoM meM bhI jo AbAdhAkAlase bAhara sthita hai, adhastana pradezAnako sva. sthAna yA parasthAnameM utkorNakara saMkramaNa karatA hai, kintu vartamAna meM bandhanevAlI sthitise uparima sattvasthitiyoM meM utkarSaNa saMkramaNa nahIM hotA hai| yaha 'ahie bA saMkamo Natyi' kA artha hai / AbAdhAkAlakA paraprakRtirUpa saMkramaNa samasthiti meM pravRtta hotA hai| kSapakazreNimeM badhyamAna aura abadhyamAna prakRtiyoMko yathAsambhava saMkramaNa karatA huA badhyamAna prakRtiyoMke pratyagnabandhasthitise adhastana aura uparitana sthitiyoM meM se samasthitimeM saMkramaNa karatA hai| *baMdheraNa hoi udao ahiya udaeNa saMkamo mahiyo / guNaseDhi aNataguNA boddhavyo hoi aNubhAgo // 7 // 1. jayadhavala mUla pRSTha 2273, ka. pA. sutta pRSTha 765 gA0 140 / 2. jayadhavala mUla pRSTha 1986-60 / 3. jayadhabala mUla pRSTha 2274; ka. pA0 sutta pRSTha 766 gA0 144 / Page #542 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 5-8 ] kSapaNAsAracUlikA 'baMdhe hoha udao ahio udaya saMkamo ahio / guNaseDhi asaMkhejjA ya padesaggeNa boddhA // 8 // udaya aAMtaguNo saMpahi baMdheNa hoi aNubhAgo / se kAle udayAdo saMpaddi dhaMdho aAMtaguNo // 6 // [ 235 artha-ya hotA hai aura udayase adhika saMkramaNa hotA hai / isaprakAra anubhAga ke viSaya meM anantaguNita guNazreNi jAnanA cAhie / baMbase adhika udaya hotA hai aura udayase adhika saMkramaNa hotA hai / isaprakAra pradezake viSaya meM saMtaguNazreNo jAnanA caahie| anubhAgaviSayaka sAmpratibandha anantaguNA hotA hai / vizeSArtha- - gAthA naM 7 meM anubhAgakI apekSA, bandha, udaya va saMkramaNakA alpabahutva kahA gayA hai| anubhAgako apekSA bandha alpa hai, kyoMki yahAMvara tatkAla honevAle bandhakI vivakSA hai / bandhase udaya anantaguNA hai, kyoMki vaha cirantana sattvake anubhAgarUpa hai / udayase saMkramaNa anantaguNA hai / isakA kAraNa yaha hai ki udayameM to anubhAgasattva anantaguNAhIna hokara zrAtA hai, kintu paraprakRtirUpa saMkramaNa to cirantanasattvakA tadavasthArUpase hotA hai / yaha alpabahutva ghAtiyA karmoM kI apekSA se kahA gayA hai / gAthA naM. 8 maiM pradeza viSayaka alpabahutva batalAyA gayA hai / anivRttikaraNaguNasthAnake ukta sthalapara puruSaveda Adi jisa kisI bhI karmakA nava kabandha samayaprabaddha pramANa hotA hai yaha pradezoMko apekSA udayAdise alpa hai / banbase pradezodaya asaMkhyAtaguNA hai, kyoMki prAyukamaMke atirikta anyakamakA udaya guNazreNI gopucchAke mAhAtmyase samaya prabaddhase asaMkhyAtaguNA ho jAtA hai / udayarUpa pradezoMse saMkramaNarUpa pradeza bhI saMkhyAtaguNe hote haiM | isakA kAraNa yaha hai ki jinakamakA guNasaMkramaNa hotA hai una karmo kA guNasaMkramaNa dravya aura jinakA adhaHpravRtta saMkramaNa hotA hai unakA adhaHpravRttasaMkramaNa dravya asaMkhyAta samayaprabaddhapramANa hone se udayakI apekSA asaMkhyAtaguNA ho jAtA hai / 1. jayacavala mUla pRSTha 2274 va gha0 0 6 pRSTha 362 gA. 27. ka. pA. sutta pRSTha 770 . 145 / 2. ka0 pA0 sutta pRSTha 766 / 3. ka0 pA0 sutta pRSTha 766 / Page #543 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 ] kSapaNAsAracUlikA [ gAthA 10-11 gAthA hameM jisa anubhAga- alpabahutvakA kathana pUrvAnupUrvI kramase kiyA hai cUrNi - sUtrakArane usako pazcAtAnupUrvI kramase kahA hai / cUrNisUtroM meM kathana isaprakAra haivivakSitasamaya ke anantarakAla meM honevAlA anubhAgabandha alpa hai / isa anubhAgabandhase usIsamaya honevAlA udaya anantaguNA hai, isakA kAraNa gAthA naM0 7 meM kahA gayA hai / isake anantara samayavartI anubhAgodaya se vivakSita samaya meM anubhAgabandha anantaguNA hai, kyoMki pratisamaya anantaguNo bar3hanevAlI vizuddhi ke mAhAtmyase vivakSita samayakI vizuddhi se anantara samayakI vizuddhi anantaguNI hotI hai| isalie pUrva-pUrva samayake udayase uttarottara samayakA bandha bhI anantaguNA hIna hotA hai athavA uttarotara samayake udaya se pUrva- pUrva samayakA bandha anantaguNA hotA hai yaha saba vizuddhikA mAhAtmya hai' | mohanIya karmake atirikta ativRttikaragguNasthAnake anta samaya meM zeSa karmo kA sthitibandha--- cari bAdarAge NAmA godANi vedaNIyaM ca / vasaMta baMdhadi divasaratoya jaM sese // 10 // artha -- bAdarasAmparAyake caramasamaya meM nAma gotra vedanIya ina tIna aghAtiyAkarmoMkA sthitibandha antaH varSapramANa aura zeSa tIna ghAtiyA karmoMkA sthitibandha anta:divasa pramANa hotA hai / vizeSArtha - caramasamayavartI bAdarasAmparAyake nAma, gotra va vedanIyakarmoMkA sthitibandha kuchakama eka varSa pramANa hotA hai aura tIna ghAtiyA karmo kA pRthaktvamuhUrtapramANa sthitibandha anta:varSa pramANa aura tIna ghAtiyAkamakA pRthaktvamuhUrtaM pramANa sthitibandha hotA hai, kintu mohanIyakarmakA antarmuhUrtamAtra hotA hai / 1. 2. t. 4. 'jaM cAtri saMkuhaMto kharedi kihiM prabaMdha tisse / sumamhi saMparAe prabaMdhago baMdha giyarANaM // 11 // / ka0 pA0 suta pRSTa 770 / ka0 pA0 sutta pRSTha 874 0 206 va pRSTha 996 gA0 10, ja. gha. mUla pRSTha 2221 va 2274 / jayadhavala mUla pRSTha 2222 ka0 pA0 sutta pRSTha 881 0 2176 pR 666 gA0 11; ja. dha. mUla pR0 2235 va 2274 // Page #544 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 12 // kSapaNAsAracUlikA artha-jisa kRSTiko bhI saMkramaNa karatA huA kSaya karatA hai. usakA abandhaka hotA hai / sUkSmasAmparAyameM bhI abandhaka hotA hai, kintu itarakRSTiyoMke vedana va kSapaNAkAlameM unakA bandhaka hotA hai| vizeSArtha--do samayakama do prAvalipUrva navaka bandhakRSTiyoM kA saMkramaNa karake kSaya karanevAlA usa avasthAmeM una kRSTiyoMkA abandhaka hotA hai / sUkSamasAmparAya nAmaka 10veM guNasthAnameM sUkSmakRSTiyoMkA vedana karate hue bhI unakA abandhaka hotA hai. kyoMki vahAMpara saktikA abhAva hai: zAdarasAmparAga guNasthAnameM kSaya honevAlI kRSTiyoMke vedakakAlameM kRSTiyoMkA bAdhaka hotA hai| arthAt jisa jisa kRSTiko kSaya karatA niyamase usakA bandhaka hotA hai, kintu do samayakama do AvalibaddhaH kRSTiyophe kSapaNAkAlameM sUkSmasAmparAyika kRSTiyoMke kSapaNAkAlameM unakA bandha nahIM karatA / ina gyAraha gAthAoM dvArA sUkSmasAmparAyaparyanta cAritramohakI kSapaNAvidhi cali kArUpase kahI gaI / kucha gAthA pUrva meM kahI jA cukI haiM, kintu puna rukta doSa nahIM AtA / 'jAva Na chadumasthAdo tirAhaM ghAdINa vedago hoi / aha'yaMtareNa khaiyA savvaNhu savvadarisI ya // 12 / / artha--jabataka kSINakaSAyavItarAgasaMyatachamastha avasthAse nahIM nikalatA tabataka baha tIna ghAtiyAkarmoM kA vedaka hotA hai / isake pazcAt anansara samayameM tInaghAniyAkarmokA kSaya karake sarvajJa aura sarvadarzI ho jAtA hai / vizeSArtha-jabataka chAstha paryAyako niSkrAnta nahIM karatA tabataka jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyAkarmokA niyamase vedana karatA hai, anyathA chadmasthabhAva utpanna nahIM hoMge / anantara samaya meM dvitIya zukladhyAnarUpI agni ke dvArA samasta ghAtiyA karmarUpI gahana vanako dagdha karake chamastha paryAya se niSkrAnta hokara kSAyikalabdhiko prApta kara [kSAyikajJAna darzana-samyaktva cAritra dAna lAbha-bhoga upabhoga aura vIrya ina kSAyika bhAvoMko prAptakara] sarvajJa ora sarvadarzI hote hue vihAra karate haiM / ina 12 gAyAoM ke samApta honepara cAritramohakSapaNA cUlikA sampUrNa hotI hai / 1. jayadhavala mUla pRSTha 2235 / 2. jayadhavala mUla pRSTha 2274 / 3. jaya dhavala mUla pRSTha 2273 / Page #545 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNasAracUlikA [ gAthA 261-262 noTa -- uparyukta 12 gAthAoM kA granthAntara ( jayaghavala mUla) se kSapaNAdhikArakI cUlikAkA kathana hindI TIkAkArane uddhRta kiyA hai| isake anantara AcArya cemicandra siddhAntacakravartI dvArA kSapaNAsArakA upasaMhAra karate hue antima maMgala do gAthAoM dvArA kiyA gayA hai / 238 ] usIko kahate haiM- vIriMdaNaM divaccheNappa sudeNabhayaNaM disisseNa / daMsaNacaritalI susUpidA romi caMde || 261 // 652 / / artha - isaprakAra dhIranandi aura indranandinAcArya ke vatsa tathA abhayanandiAcArya ziSya mujha alpajJa nemicandrale darzana va cAritralabdhiko bhale prakArase kahA hai / aba prAcArya gurunamaskAra purassara antimamaGgala karate haiM-jassaya pApasAta saMsArajala himuttigaNo / vIriMdadivaccha mami taM abhayadiguru // 262 / / 653 / / artha -- vIranandi aura indranandi AcAryakA vatsa meM nemicandra AcArya jinake caraNaprasAda se anantasaMsArasamudrase pAra huA una abhayanandinAmaka guruko namaskAra karatA hai / Page #546 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cAritramohopazAmanA pariziSTa adhikAra / karmoM kA udaya Adi ( udaya-udoraNA ) pariNamana ke binA upazAntarUpase avasthAnako upazAmamA kahate haiM / vaha upazAmanA do prakArako hotI hai--1. karaNopazAmanA 2. akaraNopazAmanA / prazasta aura aprazasta pariNAmoMke dvArA karma pradezoMkA upazAntabhAvase rahanA karaNopazAmanA hai athavA karaNoMkI upazAmanAko karaNopazAmanA kahate haiN| aprazasta nidhatti, nikAcita Adi 'pAThakaraNoMko aprazasta upazAmanA dvArA upazAnta karanA yA utkarSaNa Adi karaNoMkA aprazasta upazAmanAke dvArA upa karaNopazAmanA hai| isase bhinna lakSaNAvalI prakaraNopazAmanA hai / prazasta-aprazasta pariNAmoM ke binA udaya-aprAptakAla vAle karmapradezoMke udayarUpa pariNAmake binA avasthita rahane ko apharaNopasAmanA kahate haiN| isIkA dUsarA nAma anadIraNopazAmanA hai / dravya-kSetra-kAla-bhAvakA Azraya lekara koke hone vAle vipAka pariNAmako udaya kahate haiN| isaprakArake udayase pariNatakarmako udorNa kahate haiN| isa udIrNa dazAse bhinna ( udayAvasthAko nahIM prApta hue karmoko ) dazAko anadorNa kahate haiN| anudIrNa karmakI upazAmanAko anuvIrNopazAmanA kahate haiM, kyoMki karaNapariNAmakI apekSA nahIM hotI isalie isako prakaraNopazAmanA bhI kahate haiN| isakA vistArapUrvaka kathana karmapravAda nAmaka AThaveM pUrva meM hai / karaNopazAmanAke do bheda haiM-dezakaraNopazAmanA aura sarvakaraNopazAmanA / aprazasta umazamakaraNAdi ( aprazastaupazamakaraNa, nidhattikaraNa, nikAcitakaraNAdi ) ke dvArA karmapradezoMke ekadeza upazAnta karaneko deNakaraNopazAmanA kahate haiM, kintu kucha AcArya kahate haiM ki dezakaraNopazAmanAkA isaprakAra lakSaNa karanepara isakA 1. adavihaM tAva karaNaM / jahA-appasatya uksAmaNakaraNaM, NivattIkaraNaM, riNakAcaNAkaraNaM baMdhaekaraNaM, udIraNAkaraNaM, prokaDDaNAkaraNa ukkaDDayAkaraNaM saMkamaNakaraNaM ca / (ka. pA. sutta pR. 712 sUtra 358, ja. gha. mUla pR. 1554) Page #547 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 250 ] kSapaNAsAra bandhana, 1 prakaraNopazAmanAmeM antarbhAva ho jAvegA isalie isakA lakSaNa isaprakAra hai- darzanamohanIya karma upazamita ho jAnepara aprazastopazama nirdhAtti, nikAcita, utkarSaNa, udIraNA aura udaya ye sAtakaraNa upazAnta ho jAte haiM tathA apakarSaNa aura paraprakRtisaMkramaNa ye do karaNa anupazAnta rahate haiM / ataH kucha karaNoM ke upazamita honese aura anya karaNoM ke granupazamita rahanese ise dezakaragopazAmanA kahate haiM / athavA upazama riNa car3hanevAle jIvake anivRttikaraNa ke prathama samaya meM aprazasta upazamakaraNa, frettikaraNa aura nikAcitakaraNa, ye tInakaraNa apane-apane svarUpase vinaSTa ho jAte haiM / saMsAra avasthAmeM ina tInoMkaraNoM ke kAraNa udaya, saMkramaNa, utkarSaNa, zrapakarSaNa, upazAnta the arthAt hote nahIM the, kintu ina tIna karaNoM kA nAza honepara apakarSaNAdi kiyA hone lagatI hai / inakA vinAza honepara upazamakA prabhAva nahIM hotA, kyoMki pUrva saMsArAvasthA meM aprazasta upazamakaraNa Adi tIna kararaNoMke dvArA gRhIta pradezoMkA usa svarUpase ( aprazastopazama, nivatti, nikAcita svarUpase ) jo vinAza hotA hai vaha dezakaraNopazAmanA hai / prazasta upazama Adi tIna karaNoMkA vinAza honepara apakarSaNAdi kriyA sambhava honese prativRttikaraNa va sUkSmasAmparAya meM dezakara gopazAmanA hotI hai / athavA napuMsaka veda ke pradezAgrakA upazama karate hue jabataka usakA sarvopazama nahIM ho jAtA tabataka usakA nAma dezakaragopazAmanA hai / athavA napuMsakaveda ke upazAnta honepara aura zeSa karmo ke granupazAnta rahaneko avasthA vizeSako vaizopakaraNazAmanA kahate haiM, kyoMki karaNa pariNAmoMke dvArA ( vivakSita eka bhAgarUpa ) karmapradezoMko upazAnta avasthA huI hai / sarvakaraNoM kI upazAmanA sarvakararagopazAmanA hai / prazasta upazama, nivatti, nikAcita Adi ATha prakArake karaNoMkA apanI kipAko chor3akara prazasta upazAmanAke dvArA jo sarvopazama hotA hai vaha sarvakaraNopazAmanA hai' / zaGkAH- yadi sarvakaragopazAmanA meM apakarSaraNa Adi kriyAkA prabhAva hai to aprazastopazama, nivatti, nikAcita karaNoM meM bhI apakarSaNAdikA prabhAva sambhava hai / apakarSaNAdi kriyAke abhAva meM aprazastopazamakaraNAdiko utpattikA prasaMga mA jAnese unakA upazama kaise sambhava hai ? 1. ka. pA. sutta pR0 706 / Page #548 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [ 251 samAdhAna:- yaha doSa nahIM AtA, kyoMki anivRttikaraNameM pravezake prathamasamaya meM hI aprazasta upazamakaraNa, nidhattikaraNa, nikAcitakaraNa naSTa ho jAte haiM aura vaha saMtati avicchinnarUpase Upara calI jAnese unakI pravRtti sambhava nahIM hai| ataH sarvopazAmanAmeM una aprazasta upazamakaraNa, nidhatti karaNa AdikA upazama siddha ho jAtA hai / sarvopazAmanA karaNameM apakarSaNAdikA abhAva honepara bhI aprazasta upazamakaraNAdikI utpatti nahIM hotii| saMsAra avasthAmeM apakarSaNAdikA prabhAva honepara bhI aprazasta upazamakaraNAdikI utpatti nahIM hotii| saMsAra avasthAmeM apakarSaNAdi sambhava honepara bhI bandhake samaya antaraMga kAraNake bazase kitane hI karma paramANuoMkA udIraNA-udaya prAdikA na honA aprazastaupazamakaraNa AdikA vyApAra hai|' zrI yativaSabhAcAryane kaSAyapAhada para racita caNi sUtroMmeM dezakaraNopazAmanA aura sarvakaraNopazAmanAkA kathana isaprakAra kiyA hai dezakaraNopazAmanAke do nAma haiM--dezakaraNopazAmanA, aprazastopazAmanA / jayabhavalAkArane isakI vyAkhyA isaprakAra kI hai-saMsAra prAyogya aprazasta pariNAma nibandhana honese isa dezakaraNopazAmanAko aprazastopazAmanA kahA gayA hai / aprazasta pariNAmoMkA nibaMdhana prasiddha bhI nahIM hai, kyoMki atitIvra saMklezake vazase aprazastopazAmanAkaraNa, nidhattikaraNa, nikAcitakaraNakI pravRtti dekhI jAtI hai| kSapakazreNI va upazamaNimeM vizuddha pariNAmoMke dvArA inakA vinAza ho jAtA hai, isalie aprazasta bhAvakI siddhi ho jAtI hai / isaprakAra jo aprazastopazAmanA hai, vahI dezakaraNoe. zAmanA kahI jAtI hai| karma prakRti prAbhUtameM arthAt dUsarApUrva, paMcamavastu, usakI caturtha prAbhUtake karmaprakRti adhikArameM dezakaraNopazAmanAkA savistAra kathana hai| sarvakaraNopazAmanAke bhI do nAma haiM--sarvakaraNopazAmanA aura prazastakaraNopazAmanA / prathama sarvakaraNopazAmanAkA kathana pUrvameM kiyA jA cukA hai / prazastakaraNopazAmanA saMjJA suprasiddha hai, kyoMki isameM prazastakaraNa pariNAma kAraNa haiM / kaSAyopazAmanAkI prarupaNAke avasarameM sarvakaraNopazAmanAkI vivakSA hai / prakaraNopazAmanA va deza ka raNopazAmanAkA yahAM prayojana nahIM hai|' 1. jayadhavala mUla pu0 1872-73 / 2. jayayavala mUla pa0 1874 evaM ka. pA. sutta pR0 707-706 / Page #549 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 252] kSapaNAsAra mohanIya karmake atirikta anya karmoMkA upazama nahIM hotA, kyoMki jJAnAvaraNAdi karmoke upazAmanArUpa pariNAma sambhava nahIM hai / akarapopazAmanA aura dezakaraNopazAmanA una karmoMmeM hotI hai, kintu yahAM prazastakaraNopazAmanAkA prakaraNa hai isalie mohanIyakarmakI hI prazasta upazAmanA ke dvArA upazama hotA hai / { anivRttikaraNaguNasthAnake prathama samaya meM jJAnAbaraNAdi sarva karmoM ke aprazasta upazAmanA, nitti aura nikAcita ye tInoMkaraNa vyucchinna ho jAte haiN|' upazamaNimeM darzanamohanIya karmakA upazama nahIM hotA, kyoMki darzanamohanIyakA upazama yA kSaya pUrva meM hI ho jAtA hai| anantAnubandhI kaSAyakA bhI upazama nahIM hotA, kyoMki pahale anantAnubandhIkaSAyakI visaMyojanA karake pazcAt upazamazreNi car3hatA hai| bAraha kaSAya aura nava nokaSAyakA upazama hotA hai| 1. aMpiyaTTipaDhamasamaye sabbakammAraNaM pi prappasatthaubasAmaraNAkaraNaM, riNavattIkaraNa, pikAcaNAkaraNa gha vocchinnnnaarinn| (ja. pa. ma. pR. 1885, ka. pA. sutta pR. 712 sUtra 356 ) Page #550 -------------------------------------------------------------------------- ________________ upazAntakaSAyagaNasthAnase adhaHpatanakA kathana / "upazAntakaSAyataH adhaHpatanakathanAdhikAraH" pravasthita pariNAmavAlA upazavAyo rAmo zoha jita kAraNoMse giratA hai| usameM sarvaprathama bhavakSayarUpa kAraNa ko kahate haiM uvasaMte paDibaDide bhavakkhaye devapaDhamasamayahi / ugghADidANi savavi karaNANi havaMti NiyameNa // 308 // arthaH-bhavakSaya honepara upazAntakaSAyase girakara devoMmeM utpanna honevAle ke prathamasamayameM niyamase samastakaraNa udghATita ho jAte haiM / vizeSArtha:--avasthita pariNAmavAle upazAntakaSAyakA pratipAta do prakAra hai 1. bhavakSaya nibandhana 2, upazamanakAla kSaya nibandhana / inameM bhavakSaya arthAt prathamAdi kisI bhI samaya meM AyukSayase pratipAtako prApta hue jIvake devoM meM utpanna honeke prathama samaya meM hI asaMyata ho jAnese baMdha, udIraNA evaM saMkramaNAdi saba karaNa nija svarUpase pravRtta ho jAte haiM / upazAntakaSAyameM jo karaNa upazAnta the ve saba deva asaMyatameM upazama rahita ho jAte haiM / upazAntakaSAyase pariNAma hAnike kAraNa nahIM giratA, kyoMki avasthita pariNAma hone ke kAraNa pariNAma hAni sambhava nahIM hai / ' Age bhavakSayase upazAntakaSAyaguNasthAnase pratipasita deva asaMyatake prathamasamayameM sambhava kAryavizeSakA kathana karate haiM sodIraNANa davvaM dedi hu udayAvalimhi iyaraM tu / udayAvalibAhirage gopucchAe dedi seDhoe // 30 // arthaH-udayarUpa prakRtiyoMkA dravya udayAvalimeM bhI diyA jAtA hai, itara 1. ja. ghaH mUla pR. 1861; ka. pA. su. pR. 714 sUtra 121-22; gha. pu. 6 pR. 317 / Page #551 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ' 254 ] kSapaNAsAra [ gAthA 310 ( anudaya ) prakRtiyoMkA dravya udayAvalike bAhara tathA antarAyAmameM gopucchAkAra zroNirUpase nikSipta hote haiN| vizeSArthaH-devoMmeM utpanna hoNere prathama satyameM zoSaJT-yA ko ina cAra kaSAyoMmeM se kisI eka kaSAyake apratyAkhyAnAbaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalanarUpa bheda tathA puruSaveda, hAsya, rati ina udayarUpa prakRtiyoM ke dravyako aura yadi bhaya va jugupsAkA udaya ho to unake bhI dravyako apakarSaNa bhAgahArakA bhAga dekara eka bhAgake asaMkhyAtalokaveM bhAgapramANa dravyakA udayAvali meM diyA jAtA hai aura zeSa asaMkhyAtaloka bahubhAga dravya udayAvalise bAhara prathama nikase lagAkara avazeSa antarAyAmameM, aura uparitana dvitIya sthitimeM cayahIna gopucchAkAra zreNirUpase detA hai| udayarahita napuMsakavedAdika mohako prakRti ke dravya kA apakarSaNa karake use udayAvalImeM na dete hue udayAvalIse bAhya antarAyAma, uparitana sthitimeM vizeSahIna kramase detA hai| isaprakAra avaziSTa antara pUrA jAtA hai arthAt jo pravaziSTa antararUpa niSeka rahe the unameM dravyakA nikSepaNa honese unakA sadbhAva ho jAtA hai / ___ aba upazAnta-kAlakSayake kAraNa upazAntakaSAyaguNasthAnase giranekA kathana karate haiM addhAkhae paDato adhApavattotti paDadi hu kameNa / sujjhato Arohadi paDadi hu so saMki lissNto||310|| arthaH-upazAntakAlakA kSaya honese giranepara adhaHpravRttataka kramase giratA hai, vizuddha pariNAbhoMse punaH zreNipara car3hatA hai aura saMkleza pariNAmoMse usase bhI nIce giratA hai| vizeSArthaH- antarmuhartamAtra arthAt do kSudrabhavapramANa upazAntakaSAya nAmaka gyArahaveM gagAsthAnakA kAla hai, usakAlameM avasthita pariNAmavAlA rahatA hai, kintu usakAlakA anta ho jAnepara mUkSmasAmparAya hokara anivRttikaraNa hotA hai, pIche apUrvakaraNa hokara adhaHpravRttakaraNa apramatta ho jAtA hai| isa prakAra adhaHpravRttakaraNa taka kramazaH patana hotA hai / tatpazcAt pramatta hokara vizuddha pariNAmoMse punaH zreNipara car3hatA hai, kintu sakleza pariNAmoMke dvArA adhaHpravRttakaraNase bhI giratA hai| upazAntakaSAyase car3hanA yA giranA vizuddha ba saMkleza pariNAmoMke nimittase nahIM hotA, . Page #552 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 311-312] kSapaNAsAra [ 255 kyoMki upazAntakaSAyameM avasthita vizuddhatArUpa pariNAma rahatA hai / upazAntakaSAya nAmaka gyArahaveM guNasthAnakA kAla samApta honepara niyamase upazamakAlakA kSaya ho jAtA hai, ataH upazAntakaSAyase patana hotA hai| vizuddhatAmeM honAdhikatAke kAraNa patana nahIM hotA hai, kyoMki vahAM vizuddhatA avasthita hai, honAdhika nahIM hai / kAlakSayake atirikta anya bhI koI kAraNa patanakA nahIM hai|' upazAntakaSAyase girakara sUkSmasAmparAyaguNasthAnameM pAye jIvakA kAryavizeSa 4 gAthAoM meM kahate haiM suhumappaviTThaptamayeNachuvasAmaNa tilohagugNaseDhI / suhubhaddhAdo pahiyA avaTidA mohagugNaseDho // 311 // artha:--upazAntakaSAyake pazcAt sUkSmasAmparAya meM praviSTa huA, vahAM prathama samayameM naSTa ho gayA hai upazamakaraNa jinakA aisI apratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalanalobhako guNazreNi prArambha hotI hai / isa guNazreNiyAyAmakA pramANa, avarohaka sUkSmasAmparAyakAlase eka prAvali adhika hai yahAM mohako guNazreNikA AyAma avasthitarUpa hai / vizeSAya:-upazAntakaSAya guNasthAnase girakara sUkSmasAmparAyika guNasthAna ko prApta hone ke prathamasamayameM apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa, saMjvalana ina tIna prakArake lobhakA dvitoya sthitise apakarSaNa karake saMjvalanakI udayAdi guNazreNi kI jAtI hai / kRSTigata lobha vedakakAlase vizeSa adhika kAlavAlA guNazreNi nikSepa hai / doprakAra arthAt pratyAkhyAnAvaraNa aura apratyAkhyAnAvaraNalobhakA bhI utanA hI nikSepa hai, kintu udayAvalise bAhara nikSepa hotA hai| tInaprakArake lobhakA utanA utanA hI nikSepa hai arthAt avasthita guNazreNi hai| usI samaya arthAt prathamasamaya meM hI tonaprakArakA lobha ekasamaya meM ho prazastopazAmanAko chor3a anupa zAnta hojAtA hai / ' udayANaM udayAdo sesANaM udayabAhire dedi / chaehaM bAhirasese puJcatigAdahiyaNikkhetro // 312 // 1. ja.dha. mUla pR. 1861-62 / 2. ka. pA. su pR. 715, ja. pa. mUla pR. 1862; gha. pu. 6 pR. 318 / Page #553 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapagAsAra 256 ] [ gAthA 313 arthaH---udayagata prakRtiyoMke dradhyakA nikSepa udaya niSekase prArambha hotA hai, zeSa karmokA udayAvalise bAhara nikSepa prArambha hotA hai / chaha karmokA guNazreNi nikSepa apUrvakaraNa, anivRttikaraNa aura sUkSmasAmparAya ina tInase vizeSa adhika hai| udayAvalike bAhara ina chaha karmokA galitAzeSaAyAmarUpa guNoNinikSepa pravRtta hotA hai / vizeSArtha:- 'udayarUpa saMjvalanalobhakI dvitIya sthiti meM sthita dravyako apakarSita karake usameM palbake asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga dekara eka bhAgako udayarUpa prathama, samayase lekara guNadheNiyAyAmake antima niSekaparyanta asakhyAtaguNe kramase taba taka nikSipta karatA hai, jabataka antara pUrA nahIM jaataa| bahubhAgapramANa dravyako guNazreNi AyAmake antima niSekase Upara pAye jAne vAle antarAyAmako chor3akara usake Upara dvitIya sthiti meM cayahIna Rmase nikSipta karatA hai tathA udayarahita apratyAkhyAna-pratyAkhyAnalobhakI dvitIya sthiti meM sthita dravyako apakarSita karake udayAvalise bAhara prathama samayase lekara guNayariga ke antaparyanta asaMkhyAtaguNe kramase aura usake Upara antarAyAmako chor3a kara dvitIya sthiti meM cayahIna kramase pUrvavat nikSipta karatA hai / prAya va mohake binA chahakarmoke dravyako apakarSita karake usameM palyake asaMkhyAtaveM bhAgakA bhAgadekara usameM se eka bhAga udayAvali meM detA hai aura bahubhAga guNazreNi aAyAmameM detA hai / so inakA yaha guNazreriNAyAma utaranevAle sUkSmasAmparAya, anibattikaraNa aura apUrvakaraNake sammilita kAlase kucha adhika pramANa yukta galitAvazeSarUpa jaannaa| isameM asaMkhyAtaguNA kramayukta dravya detA hai| apakarSita dravyameM jo bahubhAga rahA usako uparitana sthiti meM cayahIna kamase detA hai|' modarasuhubhAdIe paMdho aMtomuhutta battIsaM / aDadAlaM ca muhuttA tighAdiNAmadugaveyaNIyANaM // 313 // arthaH- upa zAntakaSAyase avatarita hue jobake sUkSmasAmparAyake AdimeM tIna ghAtiyA karmokA antarmuhurta pramANa, nAmadvikakA battIsa muhUrtapramANa aura vedanIyakA ar3atAlIsa muhUtaMpramANa bandha hotA hai / vizeSArtha:-- upazAntakaSAyase utarate hue sUkSma sAmparAyake prathama samayameM 1. jayadhavala mUla pR0 1862 / / Page #554 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 314] kSapaNAsAra [ 257 jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna dhAtiyAkarmokA antarmuhUrta, nAma va gotra karmakA 32 muhUrta evaM vedanIyakA 48 muhUrta mAtra sthiti bandha jAnanA, kyoMki pArohaka-sUkSmasAmparAyake antima samayameM jo sthitibandha hotA hai usase avarohaka sUkSmasAmparAyake prathama samayameM duguNA sthitibandha hai| upazamazroNi car3hanevAleko prArohaka aura utaranevAleko avarohaka kahate haiM / ' guNaseDhIsatthedararasabaMdho uksamAdu vivarIyaM / pApno kiDIyAnabhAsA viratamAhiyakamA // 314 // arthaH-tadanantara samaya meM ( dvitIyAdi samayoMmeM ) avarohakake guNa riNa apakRSTa dravya, prazasta va aprazastaprakRtiyoMkA anubhAgabandha Arohakase viparItakrama liye hotA hai / prathama samaya meM jitanI kRSTiyoM kA udaya hotA hai, dvitIyAdi samayoM meM usake asakhyAtaveMbhAga vizeSa adhika kramase udaya hotA hai| vizeSArtha-avarohaka ( utaranevAlA ) sUkSmasAmparAyake dvitIyAdi samayoM meM pratisamaya prathamasamaya sambandhI dravyase asaMkhyAtaguNA hIna kramayukta dravya apakarSita karake guNazreNi karatA hai / sAtAvedanIyAdi prazasta prakRtiyoM kA anantaguNA hIna krama lIye aura jJAnAvaraNAdi aprazasta prakRtiyoMkA anantaguNA bar3hatA krama loye anubhAgabaMdha hotA hai, kyoMki yahAM pratisamaya vizuddha va saMklezako yathAkrama anantagaNo hAni ba vRddhi hotI hai / isalie upazamazreriNa para ArohaNa karate samayase uttarate samaya viparItapanA kahA hai| sthitibandha to prathama samayase lekara antarmuhUrtaparyanta samAna hI hai| pratyeka antarmuhUrta meM prArohakake sthitibandhase avarohakake yathAsthAna duguNA sthitibandha sUkSma sAmparAyake antima samaya paryanta jAnanA / car3hate hue jisa sthAnapara jitanA sthitibandha hotA thA usase dUnA sthitibandha usI sthAnapara utarate hue hotA hai| jaise car3hate samaya sthitibandhApasarae dvArA sthitibandha ghaTAkara eka-eka antarmuhUrtameM samAna bandha karatA thA vaise hI yahAM sthitibandhotsaraNa dvArA sthitabandha bar3hAkara eka-eka antarmuhUrta meM samAnabandha karatA hai / avarohaka sUkSmasAmparAyake prathama samaya meM udayarUpa jo niSeka kRSTi pAI jAtI hai usako palyake asaMkhyAtaveM bhAgakA bhAga diyA usameMse bahubhAga 1. ja. gha. mUla pR. 1863-64 sUtra 364; pa. pu. 6 pR. 318-16 / Page #555 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 258 ] kSapaNAsAra [ gAthA 314 pramANa madhyakI kRSTi udaya meM AtI hai tathA avaziSTa ekabhAgako palyake asaMkhyAtaveM bhAgakI sahanAnI pAMcake aMkakA bhAga dene para usameM se do bhAgamAtra to prAdi kRSTise lekara jo adhastanakRSTi haiM ve anudayarUpa haiM aura tInabhAga mAtra antimakRSTise lekara jo UparitanakuSTi haiM ve anadayarUpa kRSTi kahI haiM, ve apane svarUpako chor3a kara, jo AdikRSTise lekara adhastanakRSTi haiM ve to anantaguNe anubhAgarUpa pariNamita ho madhyamakRSTirUpa hokara udaya meM Ato hai / tathA antimakRSTi se lekara jo UparitanakRSTiyAM haiM ve anantaveMbhAga anubhAgarUpa pariNamita ho madhyamakRSTirUpa hokara udaya meM AtI haiM / aMka saMdRSTi-mAnA ki udayarUpa niSekameM 1000 kRSTi haiM unako 5 kA bhAga denepara bahubhAgapramANa 800 madhyakI kRSTi to udayarUpa hai / avaziSTa eka bhAga (200) pramANameM 5 kA bhAga dekara usameMse eka bhAga (40) pRthak rakha, avaziSTake (160) do bhAga karake usameM se ekabhAga pramANa (80) kRSTi to jaghanyakRSTi se lekara pradha. stanakRSTiyAM anudaya lAe haiM ve kaSTiyAM ana bhAgavRddhike kAraNa madhyamakRSTirUpa ho pariNamanakara udaya meM pAtI haiN| tathA eka bhAgameM (80) pRthaka rakhA huA (40) bhAga milAnepara (80+40) 120 kRSTi huiiN| ve antimakRSTise lekara Uparitana kRSTi anudayarUpa haiM / ve anubhAga ghaTaneke kAraNa madhyamakRSTirUpa hokara udayameM pAtI haiM aisA jAnanA caahie| prathamasamaya meM anudayarUpa aisI Adi kRSTiko dvitIyasamayameM palyake asaMkhyAtaveM bhAgakA bhAga denepara ekabhAgapramANa navInakRSTiyAM anudayarUpa kI aura prathamasamayameM anudayarUpa hI antimakRSTiko palyake asaMkhyAtaveMbhAgakA bhAga denepara ekabhAgapramANa kRSTiyoMko navona udayarUpa kii| yahAM udayarUpa kI gaI kuSTiyoM ke pramANameM se anadayarUpa kI gaIM kRSTiyoMkA pramANa ghaTAnepara jitanA avaziSTa rahe utane pramANarUpa prathamasamaya sambandhI udayakRSTiyoMse adhika dvitIyasamaya meM udayakRSTiyAM hotI haiM / aMkasaMdRSTi dvArA isaprakAra kathana samajhanA--- prathamasamayameM udayarUpakRSTiyAM 800 thIM, taba dvitIyasamaya meM pahale udayase Uparitana' 120 kRSTiyAM anudayarUpa thIM, unako 5se bhAjita karanepara labdha 24 pramANa Uparitana navInakRSTiyAM udayarUpa huI aura pradhastana kRSTi (80) meM 5kA bhAga denepara labdha 16 pramANakRSTiyAM navIna udayarUpa nahIM hotii| ataH navIna udayarUpa 24 meM se Page #556 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra mAyA 315] [256 anudayarUpa 16 kama karane para labdha ( 24-16 ) 8 AyA so itanI kRSTiyAM bar3hane se dvitIya samayameM ( 800+= ) 808 kRSTiyAM udaya hotI haiM / isIprakAra arthasaMdRSTi dvArA bho yathArtha kathanA jAnanA caahie| yahAM bahuta anubhAgayukta uparitana kRSTike udaya honese aura alpa anubhAgayukta adhastana kRSTi na udaya nahIM honese prathama samayApekSA dvitIya samaya meM anubhAga anantaguNA bar3hatA hai| aisA jAnanA caahie| isIprakAra tRtIyAdi antima samaya paryanta samayoM meM vizeSa adhika kRSTi udaya hotI hai / ' isI kAraNa pratisamaya kRSTiyoM kA anantaguNA anubhAga udaya hotA hai / isa prakAra sUkSma sAmparAyakA kAla vyatIta hotA hai| car3hate hue sUkSmasAmparAyake prathama sthitibandhase duguNA sthitibandha giranevAle sUkSmasAmparAyake antima samayameM hotA hai / prAya kA dohaka ke garamaNamA nimAviSya kathana dogAthAoM meM karate haiMvAdarapaDhame kiTTI mohassa ya bhANupuvvisaMkamaNaM / TThaNa ca ucchi phaDDayalohaM tu vedayadi // 315 // artha:-bAdaralobhake prathama samaya arthAt sUkSmasAmparAyase girakara bAdara lobhake udapake prathamasamayameM sUkSmakRSTiyAM naSTa ho jAtI haiM aura mohakA pAnapUrvIsaMkrama naSTa ho jAtA hai, kintu ucchiSTAvali arthAt udayAvalipramANa kRSTiyAM naSTa nahIM hotI, spardhakagata lobhakA vedana hotA hai| vizeSArthaH-avarohaka anivRttikaraNake prathama samaya meM pAI jAnevAlI sUkSmakRSTiyAM ucchiSTAvalipramANa niSeka binA anya sabhI svarUpase naSTa huii| sUkSmakaSTi kI anubhAga zaktise anantaguNI zakti yukta jo sparSaka haiM usarUpa hokara ekahI samaya meM pariNamita haI / ' tathA kRSTike ucchiSTAvalipramANa jo niSeka rahe ve pratisamaya 1. sUkSmasAmparAya guNasthAna meM caDhate samaya vizuddhi ke kAraNa jaise vizeSa hAnirUpase kRSTiyoMkA vedana __ karatA hai vaise hI uttarate samaya saMklezake kAraNa asaMkhyAtabhAgaddhi se kRSTiyoMkA vedana karatA hai; yaha sUkSmasAmparAya ke antimasamayataka jAnanA cAhie / ( ja. gha. mUsa. pa. 1865) 2. ja.dha. mUla pR. 1864-65 / 3. kiTTiyo savvApro etttthaamo| tAsi sabbAsimegasamaNNava padayabhAveNa prinnaamdNsrnnaado| ja0 dhavala 1865 / Page #557 -------------------------------------------------------------------------- ________________ * 260] kSapaNAsAra [gAthA 316 eka-eka niSekarUpase udayamAna spardhakoM ke niSekoMmeM stuvika saMkramaNa dvArA tadrapa pari- Namana kara' udaya hoMge / usI prathama samayameM mohakA prAnupUrvI saMkrama bhI naSTa huA / itanA vizeSa jAnanA ki yadyapi apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa lobhakA badhyamAna saMjvalanalobhameM ho saMkramaNa honA prArambha huaA, tathApi isameM prAnupUrvI saMkramako vivakSA nahIM hai| tathA saJjvalana lobhake koI badhyamAna svajAtIya prakRti nahIM hai, ataH vyakti kI apekSA abhI bho AnupUrvI saMkrama hai / ' zaktikI apekSA saMjvalanalobhake anAnupUrvI se anya prakRti meM saMkrama honekA pariNAma humA hai| sUkSma sAmparAya guragasthAnameM mohake bandhake abhAvase saMkrama sambhava nahIM hai| spardhakarUpa udita bAdaralobha kA vedana karatA huA yaha prathamasamayavartI anivRttikaraNa bAdara sAmparAya muni saMjvalana lobhake dravyakA apakarSaNa karake udayarUpa samayase lekara pAvalI se adhika bAdaralobha vedakakAla [ avarohakake lobhavedaka kAlakA sAdhika do baTe tIna bhAga ] pramANa guNazreNo prAdhAmameM asaMkhyAtaguNe kramase nikSipta karatA hai| pratyAkhyAna tathA apratyAkhyAna lobhake dravyako udayAvalose bAhya pUrvokta guNazreNi pAyAmameM asaMkhyAta. guNe kramase nikSipta karatA hai| tathA anivRttikaraNakAlake ditIyAdi samayameM asaMkhyAtaguNA hIna - (ghaTatA) krama liye dravyakA apakarSaNa karake avasthita guNazreNI-AyAma meM pUrvokta prakAra nikSepaNa karatA hai| anya karmoM ko galitAvazeSaguNazreNI jAnanI caahie| modarapAdarapaDhame lohassaMto muhuttiyo baMdho / dudiNaMto ghAditiyaM cauvassaMto aghAditiyaM // 316 // arthaH- sUkSmasAmparAyase utarane para bAdara lobhake prathamasamayameM saMjvalanalobhakA sthitibandha antarmuhUrtapramANa, jJAnAbaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna 1. kyoMki spadhakoM ke vedana honepara udayAvalI meM praviSTa kRSTiyoMkA bhI spardhakabhAvase udaya-vipAkako chor3akara prakArAntarapane kA sambhava nahIM pAyA jAtA hai / jayadhavala mUla 1866 2. gavari jApro udayAvaliyambhatarAmotAno sthivukkasaMphameNa phaDDAsu vipaccahiti / ja.dha, 1866 3. vattoe puraNa prajjavi prANupubbisaMkamo ceva / ja0 dhavala 1866 4. lobhaM parivyaya pranyASA prakRtIno bandho asminnavasare nAsti / jayadhavala 1897 Page #558 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 317 ] [ 261 ghAtiyAkarmoMkA sthitibandha do dinase kama, nAma-gotra aura vedanIya ina tIna aghAtiyA karmoMkA sthitibandha kuchakama cAravarSapramANa hotA hai / vizeSArthaH-abarohaka bAdarasAmparAya anivRttikaraNake prathamasamayameM saMjvalana lobhakA sthitibandha antarmuhUrtapramAraNa' hai jo prArohaka anivRttikaraNake antimasamaya sambandhI sthitibandha doguNA hai| tIna ghAtiyAkarmoMkA kucha kama do dina, nAma-motra aura vedanIyakarmakA kuchakama cAravarSapramANa sthitibandha hai / antarmuhUrta paryanta isIprakAra samAnarUpase bandha huA / pazcAt dvitIya sthitibandha saMjvalana lobhakA to pahale se vizeSa adhika, tIna dhAtiyAkarmoMkA pRthaktva dina pramANa, tIna aghAtiyA karmokara saMkhyAtahajAravarSa pramANa huA / isaprakAra vRddhirUpa saMkhyAtahajAra sthitibandha hone para pomaveda kamAla sambakI dvitIya vibhAgakA saMkhyAtavAMbhAga vyatIta huA taba saMjvalanalobhakA pRthaktva muhUrta, tInaghAtiyA karmokA ahorAtrase bar3hakara pRthaktva hajAravarSa aura tIna aghAtiyAkarmoMkA saMkhyAta hajAravarSapramANa sthitibandha ho jAtA hai tathA sahasroM sthitibandha vyatIta ho jAnepara lobhavedakakA kAla samApta hotA hai / Arohakake lobhavedakakAlase avarohakakA lobhavedakakAla kiMcit nyUna hai| isIprakAra mAyAvedaka kAlAdikameM bhI kiMcit nyUnatA jAnanA / jisa kaSAyake jitane kAla meM udayakA bhoganA hotA hai utane pramANa usakA vedakakAla hotA hai / ' prAge mAyAvedakake kriyAvizeSakA kathana vo gAthAoMmeM karate haiM modaramAyApaDhame mAyAtirahaM ca lohatiraha ca / modaramAyAvedagakAlAdahiyo du guNaseDhI / / 317 // artha:---{ saMjvalanalobhase ) mAyAmeM avataraNa karaneke prathamasamayameM tona prakArakI ( apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana ) mAyA va tInaprakAra ke lobhakI avatarita mAyA vedakakAlase adhika AyAmavAlI guNadha riNa karatA hai / vizeSArthaH-lobhavedakakAlake anantara mAyAvedakakAla ke prathamasamagrameM utarane vAlA anivRtti karaNajIva apratyAkhyAna, pratyAkhyAna aura saMjvalana mAyAke dravyako apanI-apanI dvitIyasthitimeMse apakarSitakara udayarUpa saMjvalanamAyAke dravyako to 1. ja. pa. mUla pR. 1867-68 / Page #559 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 262] . kSapaNAsAra [ gAthA 318 udayAvalIke prathama samayase lekara aura udayarahita apratyAkhyAna, pratyAkhyAnarUpa mAyAke dravyako udayAvalIse bAhara' prathama samayase lekara Avali adhika mAyAvedakakAlapramANa avasthita pAyAmavAlI guNazreNI karatA hai| udayarahita tInaprakArake lobhake bhI dvitIya sambandhI dravyako apakarSita karake udayAvalise bAharasAdhika mAyAvedaka kAlapramANa avasthita pAyAmavAlI guNazreriNa karatA hai| yahAM jJAtavya hai ki tIna prakArake lobha va tInaprakArako mAyAkA guNaNi nikSepa tulya aura avasthita hai| galitAvazeSa nahIM hai / avaziSTa chaha karmokI pUrvokta apUrvakaraNa va anivRttikaraNa kAlase vizeSa adhika pAyAmavAlI guNavariNa karatA hai / tathA usI mAyAvedakakAlake prathamasamaya meM tIna prakArakai lobha va do prakArakI mAyA sambandhI dravyako saMjvalana mAyAmeM saMkramita karatA hai vase hI tInaprakArako mAyA ba doprakArakA lobha lobhasaMjvalanameM saMkramaNa karatA haiN| kyoMki yahAM saMjvalanalobha evaM saMjvalanamAyAkA hI bandha hai aura bandhameM hI saMkramaNa hotA hai| AnupUrvI saMkramaNake abhAvase isaprakArakA saMkramaNa saMbhava hai / ' modaramAyApaDhame mAyAlohe dumaastthidibNdho| chagaha puNa vassANaM saMkhejasahassavassANi // 31 // artha:-utarane vAleke mAyAvedakakAlake prathamasamayameM saMjvalanamAyA va lobha kA domAsapramANa tathA zeSa chahakarmokA saMkhyAtahajAra varSapramANa sthitibandha hotA hai / vizeSArthaH-upazama zreNi car3hanevAlA mAyAbedaka kAlake caramasamayameM saMjvalanamAyA va lobhakA sthitivandha eka mAsapramANa hotA thA aba utaranevAleke mAyAvedakakAlake prathamasamayameM usase do guNA arthAt do mAsapramANa hotA hai, kyoMki car3hane vAloMke pariNAmoMse utarane vAloMke pariNAma kama vizuddha hote haiN| isIprakAra giranerUpa pariNAmoMkI vizeSatAse zeSa ( jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya, vedanIya, nAma va gotra) chaha karmoMkA sthitibandha saMkhyAtahajAravarSa pramANa hotA hai / upazamazreNI car3hane vAloMke pratyeka sthitibandha saMkhyAtaguNe hIna kramase hotA thA, kintu utarane 1. kAraNa yaha ki una nahIM vedo jAtI huI prakRtiyoMkA, udayAvalI ke bhItara ( pradezaniSekokA) asambhavapanA hai| jayadhabala 1868 2. jayadhabala mUla pR0 1868 / 3. jayadhavala mUla pR0 1868-60 / Page #560 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra gAthA 316 ] [263 vAloMke jJAnAvaraNAdikA pratyeka sthitibandha saMkhyAtaguNita vRddhi kramase hotA hai| car3hane vAloMke mohanIyakA pratyeka sthitibandha vizeSahIna kramase hotA hai aura giranevAloMke mohanIyakA pratyeka sthitibandha vizeSa adhika kramase hotA hai / isalie yahAM para mohanIyake atirikta anyakarmokA punaH punaH saMkhyAtaguNA sthitibandha hotA hai aura mohanIyakA punaH punaH vizeSa adhika sthitibandha hotA hai / isa kramase saMkhyAtahajAra sthitibandhoMke botanepA dA samayArthI bhA dedA hotA hai, isamaya mAyA aura lobha ina do saMjvalanakaSAyoMkA sthitibandha antarmuhartakrama cAramAha aura jJAnAvaraNAdi zeSa chaha karmoMkA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSapramANa hotA hai, kyoMki car3hanevAloMke sthitibandha se utaranevAloMkA sthitibandha do guNA hotA hai / ' athAnantara ko gAthAnomeM mAnavedaka jIvake kArya vizeSako kahate haiMmodaragamANapaDame tettiyamANAdiyANa payaDINaM / odaragamANavedagakAlAdahiyaM du guNaleDhI / / 316 // arthaH-utaranevAlA mAyAvedakakAlake anantara mAnavedakake prathamasamayameM mAnavedakakAlase adhika mAnAdi prakRtiyoMkI guNazreNi karatA hai| vizeSArthaH---usake anantara mAnavedakakAlake prathamasamayameM saMjvalanamAnake dravyako apakaSitakarake udayAbalike prathamasamayase lekara tathA do prakArake mAna, tIna prakArakI mAyA va tInaprakArake lobha sambandhI dravyako apakaSita karake udayAbalise bAhara prathamasamayase lekara zrAvaliadhika mAnavedakakAlapramANa avasthita AyAmavAlI guNazreNi karatA hai / apratyAkhyAnAvaraNa, pratyAkhyAnAvaraNa aura saMjvalana lobha, mAyA va mAna ina nauprakArako kaSAyakA guNazreriNa nikSepa hotA hai aura zeSa chaha karmokA galitAvazeSa guNazreNi pAyAma pUrvavat' hai / usIsamaya apratyAkhyAna, pratyAkhyAna va saMjvalanalobha-mAyA-mAnarUra no kaSAyoMkA dravya yahAM badhyamAna saMjvalana mAna-mAyAlobhameM AnupUrvI rahita jahAM tahAM saMkramaNa karatA hai / ' prodaragamANapaDhame caumAsA mANapahadiThidibaMdho / 1. jaya dhavala mUla pR0 1866-1600 / / 2. jaya dhavala mUla pR0 1600 / Page #561 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jhaparagAsAra 264 ] [ gAthA 320-321 chahaM puNa vassANaM saMkhejasahassamettANi // 320 // arthaH-usI utaranevAle mAnavedakakAlake prathamasamaya meM saMjvalana mAna-mAyAlobhakA cAramAsa aura zeSa chaha karmakA saMkhyAtahajAra varSapramANa sthitibandha hotA hai ( jo car3haneko apekSA doguraNA hai / ) vizeSArthaH-isaprakAra sahasroM sthitibandha vyatIta hote haiM taba mAnavedakake antima samayameM tIna ( lobha-mAyA-mAna ) saMjvalana kaSAyoMkA sthitibandha antarmuhUrtakama ATha mAsa hotA hai aura zeSa chaha karmoMkA sthitibandha saMkhyAta sahasrabarSapramAraNa hotA hai / isa prakAra jAnavakakAla samApta ho jAtA hai|' Age bogAthAoMmeM saMjvalanakoSameM honevAlI kriyA vizeSakA vicAra karate haiM modaragakohapaDhame chakkammasamANayA hu gunnseddhii| bAdarakasAyaNaM puraNa eto galidAvalesaM tu // 321 / / arthaH- isake anantara utaranevAle anivRttikaraNa jIvake saMjvalanakrodhake udaya sambandhI prathamasamayameM apratyAkhyAna, pratyAkhyAna, saMjvalanakrodha-mAna-mAyA-lAbharUpa bAraha kaSAyoMkI jJAnAvaraNAdi chaha karmoMke samAna galitAvazeSa guNazreNi karatA hai / vizeSArtha:----guNazreNI AyAmakA pramANa utaranevAle anivRttikaraNake apUrvakaraNake kAlakI apekSA kucha adhika hai| yahAMse pahale mohakA guNazreNi AyAma abasthita thA aba gAlatAtha zeSarUpa prArambha huA hai / jisa kaSAyake udayasahita upazamazreNi car3hA ho tathA utarate hue usa kaSAya kA jisasamaya udaya ho usa samayase lekara sarvamohanIyakI galitAvazeSa guNazreNI karatA hai aura antarakA pUranA karatA hai| yahAM krodhakI vivakSA hai| vaha isaprakAra hai-- antarapuraNa vidhAna-bAraha prakArako kaSAyoMke dravyako apakarSita karake usasamaya guNazreNi nikSepa karatA huA bodhasaMjvalanake udayameM stoka pradezAgra detA hai| usase Age tabataka asaMkhyAtaguragA Rmase detA hai jabataka ki jJAnAvararaNAdi karmoke parva nikSipta guNa gizIrSako prApta ho jAya / punaH tadanantara uparima anantara samayameM 1. ja. pa. mUla pR. 1600 ; dha. pu. 6 pR. 322 evaM ka. pA. sutta pR. 718 sUtra 441-42 / Page #562 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 321 ] kSapaNAsAra [265 ekabAra asaMkhyAtaguNAhIna nikSipta karatA hai| usame Age antara sambandhI antima sthitike prApta honetaka vizeSahIna kramase dravyakA nikSepa karatA hai / usase Age dvitIya sthitike Adi niSeka meM asaMkhyAtaguNehIna dravyakA nikSepa karatA hai| usake Age taba taka sarvatra vizeSahIna kramase dravya detA hai jabataka ki apanI-apanI pratisthApanAko prApta ho jaave| isaprakAra zeSa kaSAyoMke antarako pUrA karatA hai unake dravyakA udayAvali ke bAhara nikSepa karatA hai / itanA vizeSa hai / sAta nokaSAya,strIveda aura napusakavedake aMtarako bhI isI vidhAnase yathA ava- . sara pUrNa karatA hai| krodha udayake prathamasamayameM bAraha kaSAyoM ke dravyako tatkAla badhyamAna saMjvalanakrodhAdi cArakaSAyoMmeM AnupUrvI kramarahita jahAM-tahAM saMkramita karatA rahatA hai| ( jayadhavala mUla pR0 1601-1602 ) meM vizIhIna kama dravyA asaranyAtakAni 1. antarAyAma meM vizeSahIna krama se dravya virATona amazyattagudAhIna guvAzI zISa gugaNI AyAma _____/uyasthiti Page #563 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266] kSapaNAsAra [gAthA 322-323 modaragakohapaDhame saMjalaNANaM tu ahmaastthidii| kaNhaM puNa vassANaM saMkhejasahassavassANi // 322 // arthaH--utaranevAleke krodha udayake prathamasamayameM saMjvalana krodhAdi cAra kaSAyoMkA pAThamAsa aura chahakarmoMkA saMkhyAtahajAra varSapramANa sthitibandha hotA hai / vizeSArthaH-upazamazrINi car3hanevAleke krodha vedakakAlake antima samayameM sthitibandha hotA thA usase doguragA giranevAleke krodhavedakake prathamasamayameM hotA hai| vaha sthitibandha saMjvalana catuSkakA pATha mAsa aura zeSa kokA saMkhyAtahajAra varSapramANa hai / saMkhyAtahajAra sthitibandha hojAne arthAt antarmuhUrta nIce utara jAnepara krodha vedaka ( avedo krodhabedaka ) ke antimasamayameM mohanIya arthAt cArakaSAyoMkA sthitibandha antarmuhUrtakama 64 varSa hotA hai, kyoMki upazamazreNi car3hanevAleke krodha upazAmakake prathamasamayameM antarmuhUrtakama 32 varSa hotA thA usakA doguNA antarmuhUrtakama 64 varSa hotA hai| usI caramasamayameM zeSakarmokA sthitibandha saMkhyAtahajAravarSa pramANa hotA hai vahI mohanIyakarmake caturvidhabaMdhakA antimasamaya hai / ' aba avarohaka navamaguNasthAnavoMke puruSavevodaya kAlameM honevAlI kriyAvizeSako 4 gAthAnoM meM batAte haiM-- odaragapurisapaDhame sattakasAyA paNaTThauvasamaNA / uNavIsakasAyANaM chakkammANaM samANaguNaseDI // 323 // artha:--puruSavedameM utaraneke prathamasamayameM ( strI-napusakavedake atirikta ) sAta no kaSAyakI prazastopazAmanA naSTa ho jAtI hai / unnIsa ( 12 kaSAya aura 7 nokaSAya ) kaSAyoMko guNazreNi jJAnAvaraNAdi chahakarmoko guNazreNike samAna ho jAtI hai| vizeSAyaH-mohanIyakarmake caturvidhabandhake antimasamayameM hI apagataveda paryAyakA vyaya ho jAnepara anantarasamaya meM savedabhAgakA vartana ho hAnese puruSavedakA udaya va bandha hone lagatA hai arthAt mohanIyakA pAMcaprakRti bandhakA prathamasamaya hotA 1. ja. pa. mUla pR. 1602 sUtra 448-452 / Page #564 -------------------------------------------------------------------------- ________________ . gAthA 324-326 ] kSapaNAsAra [ 267 hai| puruSaveda sahita chaha nokaSAyakI prazastopazAmanA naSTa ho jAnese anupazAntabhAvameM saMkramaNa, utkarSaNa Adi hone lagate haiN| usasamaya hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA aura puruSaveda ina sAta nokaSAyoMke karmAzoMkA apakarSaNa karake puruSavedako to udayAdi guNa Niko karatA hai aura chaha nokaSAyake karmAzoMkI udayAvalike bAhara mugAve riNa karatA hai / bArahakaSAya aura sAta nokaSAyakA guNazroNi nikSepa Ayukarma ko chor3akara zeSa karmoke gaNana NinikSepake tulya hotA hai| zeSa-zeSameM nikSepa hotA hai arthAt galitAvazeSa guNaveriNa hotI hai | udayarUpa puruSaveda aura sajvalanakrodhake dravya ko apakarSita karake udaya samayase lagAkara aura anya kaSAya va nokaSAyake dravyako apakarSita karake udayAvalise bAhara samayase lagAkara guNariNAyAma, antarAyAma, dvitIyasthitimeM nikSepa hotA hai aura sAta nokaSAyakA antarAyAma pUraNa hojAtA hai / ' puMsaMjalaNidarANaM vastA battIsayaM tu custtttii| saMkhejasahassANi ya takkAle hodi ThidibaMdho // 324 // , arthaH- utaranevAleke puruSavedake prathamasamayameM puruSavedakA 32 varSa, saMjvalana - catuSkakA 64 varSa, tIna ghAtiyAkarmokA saMsthA hajAravaI, usase nAma va gotrakA saMkhyAtaguNA tathA usase Der3haguNA sthitibandha vedanIyakarmakA hotA hai / purile du aNuvasaMte itthI upasaMtagotti bhaddhAe / saMkhAbhAgAsu gade sasaMkhavassaM aghAdiThidiSaMdhoM // 325 // Navari ya NAmayugANaM vIsiyapaDibhAgado have bNdho| tIsiyapaDibhAgeNa ya baMdho puNa veyaNIyassa // 326 // arthaH-puruSavedake udayakAlameM strIvedakA upazama jabataka naSTa nahIM hotA utanekAlake saMkhyAta bahubhAga vyatIta hokara ekabhAga pravaziSTa rahanepara aghAtiyA karmoMkA sthitibandha asaMkhyAtahajAra varSamAtra hotA hai / itanI vizeSatA hai ki bIsiya nAma dvika ( nAma-gotra ) kA jitanA sthiti ___ bandha hotA hai usake trairAzika kramase arthAt Dyor3hA tIsiya-vedanIyakarmakA sthitibandha 1. jayadhavala mUla pR0 1602 sUtra 453 / Page #565 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266 ] kSaparaNA sAra [ gAthA 327 hotA hai / vizeSatA - jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa zraura antarAya ina tIna ghAtiyA karmoM kA sthitibandha saMkhyAtahajAra varSamAtra hotA hai / mohanIyakA usase saMkhyAtaguNAhIna tatprAyogya saMkhyAtahajAra varSapramANa sthitibandha hotA hai / upazamazreNi car3hanevAle ke sAta nokaSAyake upazama karaneke kAla meM saMkhyAtavAM bhAga vyatIta ho jAnepara ( jisa sthAnapara ) nAma, gotra, vedanIyakA sthitibandha saMkhyAtavarSapramANa hotA thA, utarane vAle ke puruSaveda anupazAnta ho jAnepara aura jabataka strIveda upazAnta rahatA hai tabataka isa madhyavartI kAlake saMkhyAta bahubhAga bIta jAnepara ( car3hane vAle ke usa sthAnake nahIM prApta hue hI isake ) nAma, gotra aura vedanIyakarmakA sthitibandha saMkhyAtavarSako ullaMghakara prasaMkhyAta varSakA hone lagatA hai / car3hanevAleke sthitibandha saMkhyAtavarSakA hotA thA ataH utaranevAle doguNA sthitibandha honA cAhie aisI grAzaMkA nahIM karanA cAhie / giranevAle ke saMkleza vizeSa ke kAraNa zrasaMkhyAtavarSakA sthitibandha ho jAtA hai| bIsiya- nAma, gotrakA patyake asaMkhyAtaveMbhAga pramANa sthitibandha hotA hai to tosiya praghAtikarmavedanIyakA kitanA sthitibandha hogA ? isaprakAra trairAzika karanese vedanIyakarmakA sthitibandha palyake asaMkhyAtaveM bhAgakA Der3ha guNA hogA / usasamaya sthitibandhakA alpabahutva isaprakAra hogA mohanIya karmakA sthitibandha sabase alpa hai| tIna ghAtiyAkarmIkA sthitibandha saMkhyAtaguNA hai, kyoMki inakA sthitibandha utaranevAle jIvake sUkSmasAmparAya nAmaka 10 guNasthAna ke prathamasamaya meM prArambha ho gayA thA aura mohanIya karmakA sthitibandha bAdaralobha arthAt haveM guNasthAna meM prArambha huA hai / nAma gotrakA sthitibandha asaMkhyAta guNA hai aura vedanIyakarmakA sthitibandha vizeSa adhika hai| adhikakA pramANa dvibhAga hai' | Age strIvedake upazamake vinAzakI prarUpaNA do gAthAoM meM karate haiM-- thI bhavasame paDhame vIsakasAyANa hodi guNaseDI / saMDuvasamoti makke saMkhAbhAgeSu sIdeSu // 327 // vAditiyANaM ziyamA asaMkhastaM tu hodi ThidibaMdho / 1. ja. dha. mUla pU. 1903 - 1904; ka. pA. cU- sUtra 461-466 / Page #566 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 32- 1 kSapaNAsAra [ 266 takkAle duTTANaM rasabaMdho tANa desavAdINaM // 328 // parthaH-strIvedake anupazAnta honeke prathama samaya meM bIsa kaSAyoMkI guNazreNI hotI hai| yahAMse lekara napusakavedake upazAnta rahanetaka kAlake saMkhyAta bahubhAga bIta 3 jAnepara tIna ghAtiyAkarmoMkA sthitibandha niyamase asaMkhyAtavarSapramANa ho jAtA hai aura usIsamaya unakI dezaghAti prakRtiyoMkA anubhAgabandha dvisthAnika ho jAtA hai / vizeSArthaH--pUrvokta gAthA kathita kAlase Age sahasroM sthitibandhoMke vyatIta honepara strobedako ekasamayameM anupazAnta karatA hai / usosamayase strIvedakA dravya utkarSaNa prAdike yogya ho jAtA hai| prathamasamaya meM hI anudayarUpa prakRti strIvedake dravyako apakarSita karake udayAvalike bAharase anya 16 prakRtiyoMke samAna galihAvazeSa ... guNazreNi AyAmameM, antarAyAmameM aura dvitIya sthitimeM nikSipta karatA hai| mohanIya karmako pUrvokta 16 prakRtiyoM (12 kaSAya va 7 no kaSAya) ke dravya ko bhI apakarSita karake isIprakAra nikSipta karatA hai / isaprakAra bIsa prakRtiyoMko galitAvazeSa guNazreNi hotI hai| strIveda anupa zAnta honepara jabataka napusakaveda upazAnta rahatA hai tabataka isa madhyavartIkAlake saMkhyAta bahubhAgoMke bItanepara jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyAkarmoM kA sthitibandha asaMkhyAtavarSa ho jAtA hai| usasamaya meM mohanoyakarmakA sthitibandha sabase alpa, tIna dhAtiyAkarmoMkA asaMkhyAtaguNA, isase asaMkhyAtaguNA nAma ba gotrakA aura usase vizeSa adhika arthAt Der3haguNA vedanoyakarmakA sthitibandha hotA hai| jisasamaya tIna ghAtiyAkarmokA asaMkhyAtavarSakI sthitivAlA bandha hotA hai usasamaya mati-zru ta-avadhi-manaHparyaya ina cAra jJAnAvaraNIya, cakSu-acakSuavadhi ina tInaprakArake darzanAvaraNIya aura pAMcoM (dAna, lAbha, bhoga, upabhoga, vIrya) antarAyakarma anubhAgabandhako apekSA latA, dArurUra dvisthAnIya anubhAgabandhavAle ho jAte haiN|' 1. jayadhadhala mala pa. 1904-5 / prArohaka saMkhyAtavaSapramANa sthitibandhake prArambhake samakAlameM hI ina karmokA eka sthAnika bandha utpanna ho gayA; yahA~ bhI saMkhyAtavarSa sthitibandhaka avasAna ko prApta honepara asaMkhyAtabarSIya sthitibandhake prArambhake samakAlameM hI eka sthAnikabandha samApta hogayA, yahAMse lekara una sakala prakRtiyoMkA dvisthAnIka hI anubhAga baMdhatA hai| itanA vizeSa hai / (ja. pa. mUla pR. 1905) Page #567 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 270 ] kSapaNAsAra [ gAthA 326-330 aba ma sakadeva ke upazamakA vinAza va usasamaya honevAlI kriyA vizeSa gAthAoM meM kahate haiM saMDavasame paDhame moddigivIsAtha hodi puNaseDI / aMtarakadotti majjhe saMkhAbhAgAsu sIdA // 326 // mohassa asaMkhejA vastayamANA ivejja ThidibaMdho / tAI tassa ya jAdUM baMdhaM udayaM ca duTThANaM // 330 // " artha:- napuMsakaveda anupazAnta ho jAnepara 21 prakRtiyoMko guNazra eNI hotI hai / yuhAMse antarakaraNa karaneke sthAnako prApta honetaka jo madhyavartIkAla hai usakAla ke saMkhyAta bahubhAga bIta jAnepara mohanIyakarmakA sthitibandha prasaMkhyAtapramArA hone lagatA hai / usIsamaya mohanIyakarmakA anubhAgabandha va udaya dvisthAnIya ho jAtA hai / : vizeSArtha:-- pUrvokta gAthA kathitakAla ke pazcAt saMkhyAta sahasra sthitibandhoM ke bIta jAnepara napuMsakaveda anupazAnta ho jAtA hai / usosamaya napuMsaka veda ke dravyako apakarSita karake udayAvalike bAhara gurAzreNi zrAyAmameM, antarAyAma meM aura dvitIyasthiti meM nikSipta karatA hai / yaha guNa riNa nikSa epa anya bIsa prakRtiyoMke galitAvazeSa gurANi nikSepake sadRza hotA hai / napuMsakaveda ke anupazAnta ho jAnepara jabataka antara karaneke kAlako nahIM prApta hotA isa madhyavartI kAlake saMkhyAta bahubhAgapramAraNakAla vyatIta ho jAnepara mohanIyakarmakA asaMkhyAtavarSavAlA sthitibandha hone lagatA hai / upazamazra Ni car3hanevAlA jisa sthAnapara ( avasthA meM ) antarakaraNa karake mohanIyakarmakA saMkhyAtavarSavAlA sthitibandha Arambha karatA hai, utarate samaya usa sthAnako antarmuhUrta dvArA nahIM prApta karatA ki isa avasthA meM vartamAna isa jIva ke pratipAtakI pradhAnatA se mohanIya karmakA asaMkhyAtavarSa pramANa sthitibandha prArambha ho jAtA hai| kyoMki car3hanevAle kI apekSA utarane vAle kA kAla stoka hai, kAraNa ki car3hanevAle ke sarvakAloM kI apekSA utaranevAle ke sarvakAla hIna hote haiM jaise car3hanevAle ke sUkSmasAmparAya ke kAlase utarane vAlekA sUkSmasAmparAyakAla antarmuhUrta hona hotA hai / isaprakAra car3hane zrIra utarane sambandhI sarvakAloM meM paraspara vizeSa adhikatA va honatA lagA lenI cAhie | 1 1 Page #568 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 331) kSapaNAsAra [ 271 zaGkAH- antarakaraNa karake prArohaka sambandhI kAla animAta kara diyA hai vaha kAla utarate samaya lauTakara punaH prApta nahIM hotA, kyoMki jo kAla bIta gayA usake punaH AgamanameM virodha hai, phira yaha kaise kahA gayA ki napuMsakaveda anupazAnta ho jAnepara jabataka antarakaraNa kAlako prApta nahIM hotA, kyoMki isaprakArakI sambhAvanA yuktise bAhya hai / samAdhAna:- yaha satya hai ki vaha kAla punaH nahIM pAne vAlA hai, yaha iSTa hai, kintu antarakaraNa karake aura Upara car3hakara tathA upazAntakaSAya hokara punaH nIce utaranevAle jIvake upazAntakAlase Upara hokara sthita huaA yaha napusakabedakA anupazAntakAla, upazAmakake napusakavedakI upazAmanAke kAlase, thor3A milAnese sadRza pariNAmavAlA ho jAtA hai, aisA samajhakara isakAlameM upazAmakake uktakAlakA upacAra karanese aura yahIMpara antarakaraNasambandhI sthAnakI buddhise kalpanA karake yataH yaha prarUpaNA Arambha ko hai isalie kucha viruddha nahIM hotI, kyoMki upazAmakake kAlake viparyAsase giranevAleke kAloMko vilomakamase sthApitakara yaha prarUpaNA prArambha kI hai / isalie napuMsakavedake anupazAnta honepara jabataka antarakaraNa avasthA prApta nahIM hotI isa madhyavartIkAlake saMkhyAta khaNDa karake unameM bahuta.bhAga vyatIta hokara va saMkhyAtabAMbhAga zeSa raha jAnepara mohanIyakarma saMkhyAtavarSavAle sthitibandhako ullaMghakara asaMkhyAta varSavAlA sthitibandha hone lagatA hai yaha susambaddha hai| usIsamaya anubhAgabandha va udaya dvisthAnika ( latA, dArurUpa ) ho jAtA hai| mohanIyakarmakA eka sthAnIya ( latArUpa ) anubhAgabandha va udaya saMkhyAtavarSIya sthitibandhake samakAlIna thA / saMkhyAtavarSavAle sthitibandhakA avasAna (samApti) honepara eka sthAnIya anubhAgabandha va udaya kI bhI parisamApti ho jAtI hai| aba utarate samaya lobha saMkramaNa, baMdhAvali vyatIta honepara ubIraNAriko prarupaNA sona gAthAoMmeM karate haiM lohassa bhasaMkamaNaM chAvalitIdesudIraNataM ca / NiyameNa paDatANaM mohaslaNupusvisaMkamaNaM // 331 // 1. jayadhavala mUla pR0 1605-6 / Page #569 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 272 ] kApaNAsAra [gAthA 331 artha:--lobhakA asaMkramaNa, chaha AvaliyAM bIta jAnepara udIraNA, mohanIya kA AnupUrvI saMkramaNa ye niyama the, kintu adhaHpatana honepara inase viparIta hone lagatA hai| vizeSArthaH-gyArahaveM upazAntamoha guNasthAnase giranevAle sabhI jIvoMke chaha prAvaliyoMke bIta jAnepara hI udIraNA ho aisA niyama nahIM rahA, kintu bandhAvali vyatIta honepara udIraNA hone lagatI hai| upazamazroNi car3hanevAloMke yaha niyama batalAyA gayA thA ki navona baMdhanevAle karmokI udIraNA bandhake chaha Avali pazcAt hI ho sakatI hai, usase pUrva nahIM, kintu zreNise utarane vAleke lie yaha niyama nahIM rhaa| unake eka Avalike pazcAt hI baMdhe hue karmoMkI udIraNA hone lagatI hai / kucha prAcArya aisA vyAkhyAna karate haiM ki gyArahaveM guNasthAnase girate samaya bhI jabataka mohanIyakarmakA saMkhyAtavarSapramANa sthitibandha hotA hai tabataka chaha prAvaliyoM ke vyatIta honepara hI udIraNAkA niyama rahatA hai, kintu jahAMse mohanIya karmakA sthitibaMdha asaMkhyAtavarSapramANa hone lagatA hai vahAMse chaha zrAvali pazcAt udIraNAkA niyama nahIM rhtaa| parantu yaha vyAkhyAna cUNisUtra 481 ke anurUpa nahIM hai| upazAmakake aMtarakriyA samAptikAlameM jo yaha mohanIyakA prAnupUrvI saMkramaNa va saMjvalana lobhake asaMkramaNakA niyama ho gayA thA vaha niyamabhI zregise utarane vAle ke anivRttikaraNakAlase lekara naSTa ho gayA aba mohanIyakarmakA anAnupUrvIsaMkramaNa tathA lobha kA bhI saMkramaNa hone lgaa| zaGkA-upazamazregise utaranevAleke sUkSmasAmparAya guNasthAnake prathamasamayase hI mohanIyakarmakA anAnupUrvI saMkramaNa kyoM nahIM kahA gayA ? samAdhAna nahIM kahA gayA, kyoMki sUkSmasAmparAya guNasthAnameM mohanIyakamaMke bandhakA abhAva honese mohanIyakarmakA saMkramaNa sambhava nahIM hai| isIlie sakSamasAmparAyameM saMjvalanalobhakA saMkramaNa bhI nahIM hotaa| jabataka tona prakArako mAyA (sajvalanamAyA, pratyAkhyAnamAyA, apratyAkhyAnamAyA) kA apakarSaNa nahIM hotA taba taka mohanIyakarma ke anAnupUrvIsaMkramaNakI utpatti nahIM hoto, kyoMki saMjvalana lobhake pratigrahakA abhAva honese saMkramaNakI pravRtti sambhava nahIM hai|' 1. jayaghavala mUla pR0 1606-7 / Page #570 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 332-333 ] kSapaNAsAra [ 273 vivarIyaM paDiharaNadi virayAdINaM ca desghaaditN| ... taha ya asaMkhejjANaM udIraNA samayapabaddhAraNaM // 332 // . loyANamasaMkhejja samayapabaddhassa hodi pddibhaago| .. .. tattiyamettahavvassudIraNA vade tattoH // 333 // - 'artha:--- ( upazamazreNise utaranevAleke ) vIryAntarAyAdi karmokA dezaghAti bandha hotA thA vaha viparIta hokara sarvaghAti hone lgaa| asaMkhyAta samayaprabaddhoMkI udIraNAkA abhAva hokara eka samayaprabaddha ke' asaMkhyAtalokaveM bhAga mAtra dravyako udIraNA hone lgii| ' vizeSArtha:-gAthA 330 meM kahe gae krama anusAra saMkhyAtahajAra sthitibandhoM ke vyatIta ho jAne para vIryAntarAyakarma anubhAgabandhakI apekSA sarvAMtI ho jAtA hai| tatpazcAt sthitibandha pRthaktvase abhinibodhika ( mati ) jJAnAvaraNa aura paribhogaantarAyakarma sarvaghAti ho jAte haiN| tadanantara sthitibandha pRthaktvase cakSudarzanAvaraNa karma sarvaghAti ho jAtA hai| usake pazcAt sthitibandha pRthaktvase zra tajJAnAvaraNIya, acakSudarzanAvaraNIya aura bhogAntarAyakarma sarvaghAtI ho jAte haiM / tadanantara sthitibandha pRthaktvase mavadhijJAnAvaraNoya, avadhidarzanAbaraNoya aura lAbhAntarAyakarma sarvaghAtI ho jAte haiN| tatpazcAt sthitibandha pRthaktvase manaHparyayajJAnAvaraNIya aura dAnAntarAyakarma sarvaghAtI ho jAte haiM / upazamaNi car3hanevAle ke ina bArahakarmokA anubhAgabandha jisa kramase dezaghAtI huaA thA, utaranevAleke usI kramase pazcAdanupUrvI dvArA dezaghAtikaraNa naSTa honepara sarvaghAti anubhAgabandha ho jAtA hai / . tatpazcAt sahasroM sthitibandhoMke vyatIta ho jAnepara asaMkhyAta samaya prabaddhoM kI udIraNA naSTa ho jAtI hai / upazamaNi car3hanevAleke hajAroM sthitibandha bIta jAnepara eka samayaprabaddhake asaMkhyAtalokaveM bhAga udIraNA asaMkhyAtaguNI vRddhiko prApta hokara prAya aura vedanIyakarmIko chor3akara zeSa sarvakarmoMkI udIraNA asaMkhyAta samaya prabaddha hone lage thI, zreNise utaranevAleke sarvaghAtI anubhAgabandhake pazcAt punaH 1. eka samayaprabaddhako asaMkhyAtalokase bhAga denepara jo labdha mAve utane pradezAsakI prasaMkhyAtalokaveM bhAga saMjJA jaannaa| Page #571 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2743 kSapaNAsAra [ gAthA 334-335 asaMkhyAta samayaprabaddhakI udIraNA naSTa hokara samayaprabaddha ke asaMkhyAtaloka bhAgI ( asaMkhyAta lokase samaya prabaddhako bhANita karane para eka bAra mAna uhIrA vana hotI hai| usosamaya mohanIyakA sthitibandha stoka, ghAtiyA karmoMkA sthitibandha asaMkhyAtaguNA nAma aura gotrakA sthitibandha asaMkhyAtaguNA, vedanIyakarmakA sthitibaMdha vizeSa adhika / sthitivandhakA jaisA alpabahattva gAthA 330 meM kahA thA vaisA hI alpabahutva yahAM bhI kahA gayA hai / vizeSatA yaha hai ki pUrva sthitibandhase asaMkhyAtaguNA sthitibandhase asaMkhyAtaguNA sthitibandha bar3ha jAtA hai / ' . kamakaraNake nAzakA vidhAna 7 gAthAyomeM kahate haiM takkAle mohaNiyaM tIsIyaM vIsiyaM ca veyaNiyaM / mohaM vIsiya tIsiya veyaNIya karma have tatto // 334 // mohaM vIsiya tIsiya to vIsiya mohatIsayANa karma / vIsiya tIsiya mohaM appAbahugaM tu aviruddhaM // 335 // arthaH-usI kAla ( samaya ) meM mohanIya, tIsiyA ( jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa-antarAya ), vIsiyA ( nAma-gotra ) aura vedanIya isa kramase usake pazcAt mohanIya vIsiya, tosiya aura vedanIya' isa kramase; usake pazcAt mohanIya vIsiya aura tosiya isa kramase; usake pazcAt vIsiya mohanIya aura tosiya isa kramase; usake pazcAt vIsiya, tIsiya, mohanIya ina alpabahutva kramase sthitibandha hotA hai / vizeSArtha:-jisakAlameM samayaprabaddhako asaMkhyAtaloka pratibhAgI udIraNA pravRtta hotI hai, usasamaya mohanIyakA sthitibandha sabase stoka hai, zeSa ghAtiyA (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, antarAya ) karmokA sthitibandha asaMkhyAtaguNA hai, isase nAma-gotra kA sthitibandha asaMkhyAtaguNA hai, vedanIyakA sthitibandha vizeSa adhika hai| isa alpabahatva vidhise saMkhyAtahajAra sthitibandha ho jAnepara aura upazamaNise utaranevAlA antarmuhUrta nIce utara jAtA hai taba eka sAtha mohanIyakA sthitibandha sabase stoka, nAma-gotrakA sthitibandha asaNAMtaguNA ho jAtA hai aura isase tIna ghAtiyAkamoMkA sthitibandha vizeSa adhika aura vedanoyakA sthitibandha vizeSa adhika hotA hai / arthAt eka bAra meM hI nAma-gotrakA sthitibandha tIna ghAtiyA karmose nIce A 1. jayaghavala mUla pR0 1607-6 / Page #572 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 334-35] kSapaNAsAra [ 275 jAtA hai aura nAma-gotrake sthitibandhase tIna ghAtiyAkarmoMkA sthitibandha vizeSa adhika ho jAtA hai| isase bhI bedanIyakarmakA sthitibaMdha vizeSa-adhika hotA hai; kyoMki pariNAma vizeSake kAraNa isaprakArake bandhakI nirvAdharUpase siddhi hojAtI hai / upazama zreriNa car3hanevAleke jisa sthAnapara nAma-gotrake sthitibandhase tIna ghAtiyA ( jJAnAvaraNa-darzanAvaraNa-antarAya ) koMkA sthitibandha ekasAtha asaMkhyAtagaNA hIna ho jAtA hai, usa sthAnase kucha pUrva utaranevAleke sthitibandhameM uparyukta parivartana ho jAtA hai arthAt nAma-gotrake sthitibandhase tIna ghAtiyAkarmoMkA sthitibandha vizeSa adhika ho jAtA hai| zaGkA-yadi aisA hai to nAma-gotrakarmake sthitibandhase tIna ghAtiyA karmoMkA sthitibandha vizeSa adhika vRddhirUpa kyoM hotA hai; asaMkhyAtaguNo vRddhirUpa kyoM nahIM ho jAtA? dhAna-zreNise utaranevAleke sarva sthitibandhoMmeM vizeSa adhikarUpase vRddhiko pravRtti hotI hai aisA niyama dekhA jAtA hai / athavA aise niyamakA ninibandhanapanA nahIM hai, kintu nibandhanarUpase yahAM cUrNisUtrako pravRtti huI hai / punaH isakramase saMkhyAtahajAra sthitibandhotsaraNa hokara antarmuhUrtakAla nIce utarakara vahAM anyaprakAra ke alpabahutva vAlA sthitibandha hotA hai| arthAt isaprakAra saMkhyAtahajAra sthitibandha karake tatpazcAt eka sAtha mohanoyakarmakA sthitibandha sabase kama hotA hai isase nAma gotrakA sthitibandha asaMkhyAnaguNA hotA hai| isase jJAnAbaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAya kokA sthitibandha paraspara tulya hote hae vizeSa adhika hotA hai| zaGkAH-pUrva meM jJAnAvaraNAdi karmoke sthitibandhase vedanIyakarmakA sthitibandha vizeSa adhika hotA thA, punaH eka sAtha vedanIyakarmakA sthitibandha tIna ghAtiyAkarmoM ke sthitibandhake sadRza kaise ho gayA ? samAdhAna:-aisI zaMkA karanA ThIka nahIM hai, kyoMki antaraGga pariNAma vizeSake Azrayase vedanIyakarmakA sthitibandha tIna ghAtiyAkarmoMke sthitibandhake sadRza honemeM virodhakA abhAva hai| riNa car3hanevAlA jisasthAnapara jJAnAvaraNAdike sthiti Page #573 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 276 ] kSapaNAsArA '' [gAthA 336 bandhase vedanIyakarmakA sthitibandha asaMkhyAtaguNA adhika karatA hai, usa sthAnase kucha pUrva giranevAlA isaprakArakA sthitibandha karatA hai| punaH isa alpabahutva vidhise saMkhyAtahajAra sthitibandhotsaraNa ke dvArA antarmuhUrtakAla atikrAnta karake nIce utaranevAleke anyaprakArakA sthitibandha hotA hai| - isaprakAra saMkhyAtahajAra sthitibandha vyatIta honepara anya sthitibandha prArambha hotA hai| eka sAtha nAma-gotrakarmakA sthitibandha sabase stoka ho jAtA hai, isase mohanIyako sthitibandha vizeSa adhika hotA hai / isase jJAnAvaraNIya, darzanAvaraNIya, vedanIya aura aMtarAyakarmoMkA sthitibandha paraspara tulya hote hue vizeSa adhika hotA hai / ... zaMkA-'mohanIyakarmake sthitibandhase nAma-gotrakarmakA sthitibandha ekasAtha asaMkhyAtaguraNapanAke parityAgake sAtha vizeSa hIna bhAvase nIce ho gyaa| yahAM aisA kyoM ? - samAdhAna-pariNAma vizeSake Azrayase vizeSahIna hotA hai / aisA pUrva meM bahutabAra kahA jA cukA hai| isa kramase bahutase sthitibandhotsaraNa-sahasra bItanepara eka sAtha nAma-gotrakA sthitibandha sabase stoka, isase cArakarmoM (jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, antarAya ) kA sthitibandha paraspara tulya hokara vizeSa adhika hotA hai, isase mohanIyakarmakA sthitibandha vizeSa adhika hotA hai| pariNAma vizeSa ke kAraNa mohanIyake sthitibandhase cArakarmoMkA sthitibandha vizeSa hIna ho jAtA hai / ' yahAMpara kramakaraNa naSTa ho jAtA hai| .. .. 1. "kamakaraNaviNahAdo uvaSTividA visesahiyAbho / saJcAsiM sagaNaddhe heTThA savvAsu mahiyakarma / / 336 // arthaH-kramakaraNa neSTa hone ke pazcAt ('pUrvokta alpabahutvake anusAra karmoM kA paraspara vizeSa adhika kramasejo sthitibandha hote haiM unameM vizeSa adhikakA pramANa apanI-apanI utkRSTasthitike anupAtase hotA hai / upazamazreNise giranevAle ke 1. jayadhabala mUla pR. 1608-1606 sUtra 464-512 / 2. etto pahuDi sabbattheva appappaNo ukkasssa Tidibadha paDibhAgeNa visesAhiyattamuvagaMtavvaM ( ja.dha. Page #574 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 337-338 ] kSapaNAsAra [ 277 nIce utarakara jaba patya ke prasaMkhyAtaveM bhAga sthitibandha nahIM hotA arthAt jabataka saMkhyAtahajAra varSapramANa sthitibandha hotA hai tabataka eka sthiti se dUsarA sthitibandha vizeSa avika hotA hai' / vizeSArthaH - pUrvokta sthitibandhoMke dvArA kramakaraNakA vinAza ho jAne ke pazcAt sthitibandhoM meM jo nAma gotra karmakI sthitise jJAnAvaraNAdikI sthiti vizeSa adhika baMdhatI hai vahAM para vizeSa adhika pramANa nAma - gotrakI sthitikA dvitIyabhAga hai, kyoMki nAma gotrako utkRSTa sthiti bIsa kor3Akor3I sAgara hai aura jJAnAvaraNAdikI utkRSTa sthiti tIsa kor3A kor3IsAgara hai| jJAnAvaraNAdikI sthitise mohanIyako sthiti vizeSa adhika baMdhatI hai vahAM vizeSa adhikakA pramANa jJAnAvaraNAdikI sthiti kA tRtIyabhAga hai, kyoMki utkRSTa sthiti tIsa kor3Akor3osAgara va cAlIsa kor3Akor3I sAgara meM yaha anupAta hai / nIce utarate-utarate zreNise giranevAle ke jabataka sthitibandha saMkhyAtahajAra varSa rahatA hai prasaMkhyAtavarSa nahIM hotA arthAt palyakA asaMkhyAtavAM bhAga nahIM hotA taba taka pUrNa sthitibandhase agalA sthitibandha vizeSa adhika hotA hai guNAkArarUpa nahIM hotA / jattopAye hodi ha asaMkhavarasappamANa ThidibaMdho / tattopAye bharaNaM ThidibaMdha masaMkhaguNyikamaM // 337 // evaM pallAsaMAM saMAM bhAgaM ca hoI baMdheNa / tattopAye bhagAM ThidibaMdho saMkhaguNiyakamaM // 338 // artha :- jisa sthala para sthitibandha asaMkhyAtavarSapramANa hotA hai usa sthalase lekara anya sthitibaMdha asaMkhyAtaguriMgata kramase hote haiM / isakamase palya ke asaMkhyAtaveM bhAga va palyake saMkhyAtaveM bhAga sthitibandha hotA hai / usa sthalake ( palya ke saMkhyAtaveM bhAga ) pazcAt anya sthitibandha saMkhyAtaguNita kramase hote haiM / 9. tado eva vihaTThadibaMdhaparAvantAragaNa jahAkamaM kAraNa heTThA zrodaramAraNassa pugo vi saMkhejjasahassatAriTThadibaMdha bhussaraNAraNa edeva kameNa divvANi jAva sadhva pacchimo palido prasaMkhabhAgajo TThadi baMdhoti / ( 0 0 mUla pR0 1610 1 1-2 ) Page #575 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 278] [ gAthA 336-340 vizeSArthaH-jahAMse lekara nAma-gotra zrAdi karmokA sthitibandha prathamabAra asaMkhyAtavarSakA hotA hai vahAMse lekara jabataka palyake asaMkhyAtabhAga sthitibandha nahIM hotA isa antarAlameM anya-anya sthitibandha punaH punaH asaMkhyAtaguNavaddhise bar3hatA hai, kyoMki vahAMpara paryAyAntara asambhava hai / isa kramase sAtoM hI karmokA sthitibandha eka sAtha palyake asaMkhyAtaveMbhAgapramANa hokara palpake saMkhyAtaveM bhAgapramANa ho jAtA hai / zaMkA-zreriNa car3hanevAleke sAtoMkarmoMkA dUrApakRSTa sthitibandha kramase huA thA, kintu utaranevAlake sAtoMkarmoMkA sthitibandha palyake asaMkhyAtaveMbhAgase saMkhyAtaveMbhAgapramANa honA eka sAtha kesa sambhava hai| samAdhAna-aisI zakA nahIM karanI cAhie, kyoMki zreNise utaranevAle ke pariNAma-mAhatmyase sAtakarmokA ekasAtha palyake asaMkhyAtaveMbhAgase palyake saMkhyAtaveMbhAga hone meM virodhakA abhAva hai| isa sthalase lekara Age pratyeka sthitibandhake pUrNa honepara anya-anya sthitibandha saMkhyAtaguriNata kramase hote haiM, kyoMki palyake saMkhyAtaveM bhAga sthitibandha honeke pazcAt saMkhyAtaguNavRddhike atirikta paryAyAntara asambhava hai / ' mohassa ya ThidibaMdho palle jAde tadA du privddddii| pallassa saMkhabhAgaM igivigalAsaeiNabaMdhasamaM // 336 // mohasta pallabaMdhe tIsaduge tattipAdamaddhaM ca / duticAptattamabhAgA vIsatiye eyaviyalaThidI // 30 // arthaH-mohanIyakarmakA sthitibandha palyapramANa ho jAnepara sthitibandhameM palpake saMkhyAtaveMbhAga vRddhi hotI hai / punaH kramase ekendriya, dIndriya, trIndriya, carindriya aura asaMjJI paMcendriyake sthitibandhake samAna sthitibandha hojAtA hai / mohanIyakarmakA palyapramANa sthitibandha honepara tIsiya ( jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, antarAya ) karmokA sthitibandha hai palya arthAt pauna palya aura dokarma ( nAma-gotra ) kA sthitibandha ardha palyapramANa hotA hai / ekendriya va vikalendriyakI sthitike samAna sthitibandha honepara nAma-gotrakA do baTe sAta (3) bhAga jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, 1. jaya dhavala mUla pR0 1610 sUtra 513-515 / Page #576 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 339-40] kSaparaNAsAra [276 vedanIya va antarAyakA tIna baTe sAta (3) tathA mohanIyakarmakA cAra baTeM sAta (3) bhAga sthitibandha hotA hai| vizeSArtha:---isaprakAra saMkhyAtaguNavRddhike kramase bar3hatA huA sabhI karmoke palyake saMkhyAtaveMbhAgapramANa saMkhyAtahajAra sthitibandha bIta jAnepara vRddhiMgata apUrvasthitibandha palyake saMkhyAtaveMbhAgapramANa hotA hai| palya ke asaMkhyAtaveMbhAgapramANa sthitibandhoM meM saMkhyAtaguNI vRddhi hote hue jisa kAlameM mohanIyakarmakA sthitibandha sampUrNa palyapramANa ho jAtA hai usasamaya palya ke saMkhyAtaveMbhAgapramANavAle pUrva sthitibandhameM palAke saMbhAvanAparavAe. apUrvavRddhi hotI hai, anyathA palyapramANa sthitibandhakI utpatti sambhava nahIM hai| usasamaya jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya aura antarAya ina cAra karmoke sthitibandha meM apUrvavRddhi hokara kuchaadhika caturthabhAgakama palyapramANa arthAt kuchakama athavA dezona tIna cauthAI palyapramANa jJAnAvaraNAdike sthitibandhako vRddhi hotI hai| palyopamake cArabhAga karake unameMse eka caturthabhAgako nikAlakara zeSa tIna caturthabhAgako grahaNa karanepara jJAnAvaraNAdi cArakarmoke tAtkAlika sthitibandhakA pramANa hotA hai| isakA kAraNa yaha hai ki cAlIsa (40) kor3Akor3IpramANa sthitivAle mohanoyakarmakA yadi eka palyopamapramANa sthitibandha hotA hai to tIsa kor3Akor3IsAgarapramANa sthitivAle jJAnAvaraNAdi karmokA kitanA sthitibandha hogA 40 | 1|30| isaprakAra rAzika karanepara usakA pramANa ha palya prApta hotA hai / isa tona caturthabhAgameM se pUrva sthitibandhake pramANa palyake saMkhyAtaveMbhAgako ghaTAnepara kucha kama patyakA tIna baTA cAra (3) zeSa rahatA hai, yahI yahAMko vRddhikA pramAraNa hai| isIprakAra rAzika kramase nAma va gotrakA tatkAlika sthitibandha ardhapalyapramANa hotA hai| isameMse patyake saMkhyAtaveMbhAgapramANa pUrva sthitibandhako ghaTAnepara kuchakama ardhapalyapramAga vRddhi kA pramAraNa prApta hotA hai / jisasamaya yaha apUrvavRddhi hotI hai usa samaya mohanIya karmakA ja-sthitibaMdha palpopamapramANa, jJAnAvaragAdi cAra kamaukA jasthitibandha caturthabhAgase hona palyopamapramANa, nAma va gotrakA ja-sthitibandha ardhapatyo. pamapramANa hotA hai 1'. . zaGkA-ja-sthitibandha kise kahate haiM ? - * 1. ja. dha. mUla pR. 1910-11 sUtra 516-522 / .... . . . . . . Page #577 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 280] sapaNAsAra gAthA 341 samAdhAna:-pAvAdhA sahita sthitiko ja-sthiti' kahate haiM / isa sthalase arthAt mohanIyakarmakA palyapramANa sthitibandha hone ke pazcAt pratyeka sthitibandhake pUrNa hone para tabataka palyopamake saMkhyAtaveMbhAgase vRddhi hotI hai jabataka jitanA anivattikaraNakAla zeSa hai aura sarva apUrvakaraNakAla hai| arthAt anivRttikaraNakA saMkhyAtabahabhAgapramANa kAla aura apUrvakaraNakA sarvakAla zeSa hai| palyake sthitibandhake pazcAt saMkhyAtahajAra sthitibandhoMke dvArA vRddhiko prApta, anivRttikaraNakAlameM, mohanIyakarma kA sthitibandha ekasAgarake cAra baTai sAta (7) ekendriyake sthitibandha sadRza ho jAtA hai| zeSa karmokA apane-apane pratibhAgase ekendriyake samAna bandha hotA hai| arthAt jJAnAvaraNAdi cArakarmoMkA ekasAgarake sAta bhAga meM se tInabhAga pramANa (sAgara) tathA nAma va gotrakarmakA ekasAgarake sAtabhAgoMmeMse dobhAga pramANa ( : sAgara) sthitibaMdha hotA hai / isI kramase sthitibaMdha punaH bar3hatA huyA yathAkrama dvIndriyake samAna, zrIndriyake samAna, caturindriyake samAna aura asaMjIpaMcendriyake samAna 25, 50, 100. 1000 sAgarake , , pramANa ho jAtA hai| yaha saba anivRttikaraNakAlake bhItara hI ho jAtA hai| ava avarohaka anivRttikaraNake caramasamayakA sthitibandha kahate haiM tatto aNiyaTissa ya aMtaM patto hu tattha udadhINaM / lakkha pudhattaM baMdho se kAle puvakaraNo hu // 341 // artha:- usake pazcAt zreNise giratA huA anivRttikaraNa guNAsthAnake aMta ko prApta ho jAtA hai usasamaya lakSapRthaktvasAgarakA sthitibandha hotA hai punaH anantarasamayameM apUrvakaraNa gaNasthAnako prApta ho jAtA hai| 1. arthAt vRddhisahita pUrA sthitibandha / athavA savRddhi, mUlasthitibandhaH-ja-sthitibandha ( jayaghavala mUla pR. 1912) 2. "sAdassa ukkasamo vidibaMdho visesAhiyo / // 227 // jiihadibaMdho visesAhiyo / / 288 // kettiyametteNa? saga-mAbAdhAmettae / bhasAdarasa ukkassA dabaMdho visesAhimo / / 231 // jaTidibaMdhI visesAhiyo // 232 // kettiyametoNa ? tipiNavAsasahassa mettae / jaDhidibaMdho raNAma prAbAhAe sahida" ( dha0 pu0 11 pR0 336-340-341) 3. jayadhavala mUla pR0 1912 sUtra 523-525 / Page #578 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 342) kSapaNAsAya [ 281 vizeSArtha:-tatpazcAt asaMjJI ke samAna baMdhase Age saMkhyAtahajAra sthitibandhotsaraNa honepara utaranevAle anivRttikaraNa ke antima samayako prApta huA vahAM mohanIya, tIsiya ( jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIpa, antarAya ) bosIya (nAmagotra) karmokA kramase antaHkor3Akor3I sAgaropamapRthaktvalakSa sAgaroMkA aura 3 bhAgapramANa sthitibandha hotA hai| usake anantaravartI samayameM utaranevAle apUrvakaraNako prApta hotA hai| apUrvakaraNameM honevAle kArya vizeSako kahate haiM-- uvasAmaNA NivattI NikAcaNugghADidANi tattheva / cadutIsadugANaM ca ya baMdho bhaddhApavatto ya // 342 // prayaH-zreriNase utarate hue apUrvakaraNaguNasthAnako prApta honepara aprazastopazAmanA, nidhatti evaM nikAcanA udghATita-pragaTa ho jAte haiM aura vahAM para kramaza: cAra, tIsa va do prakRtiyoMkA bandha hone lagatA hai| vahAMse girakara adhaHpravRttakaraNako prApta ho jAtA hai| vizeSArtha:--anivattikaraNakA kAla samApta ho jAnepara girakara anantara samayameM apUrvakaraNameM praveza karatA hai, usIsamaya aprazastopazAmanAkaraNa, nighatti. karaNa va nikAcanAkaraNa udghATita ho jAte haiM, kyoMki jo pUrvameM anivRttikaraNarUpa pariNAmoMke kAraNa upazAntabhAvase pariNata the aba apUrvakaraNa meM praveza honepara punaH udbhava ho jAtA hai| usa samaya hAsya-rati, bhaya va jugupsAkA bandha prArambha honese mohanIyakI nava prakRtiyoMkA bandha hone lagatA hai, usIsamaya hAsya-rati, arati-zokameM se kisI eka yugalakA udaya honese tathA bhaya va jugupsAkA vaikalpika (bhajanIya) udaya honese ina chaha nokaSAyakI prAgamase aviruddha punaH pravRtti ho jAtI hai|' zrerigase utaranevAleke apUrvakaraNake prathama saptamabhAgake caramasamayameM pUrvokta parabhavika nAmakarma kI devagati, paMcendriyajAti prAdi prakRtiyoMkA bandha pariNAma vizeSake kAraNa prArambha ho jAtA hai, kintu pAhArakadvika va tIrthaMkara prakRtikA bandha bhajanIya hai / usake pazcAt hajAroM sthitibandhoMke ho jAnepara apUrvakaraNake sAta bhAgoMmeM anya pAMca bhAga vyatIta 15. pu. 6 pR. 330; ka. pA. su. pR. 725; jayaghavala mUla pR. 1613 / Page #579 -------------------------------------------------------------------------- ________________ -11. - - - . 22] kSapaNAsAra [gAthA 343 ho jAnepara chaThe bhAgake antimasamayameM nidrA aura pracalA. ina do prakRtiyoMkA bandha prArambha ho jAtA hai| nidrA-pracalAkA bandha prArambha ho jAneke pazcAt saMkhyAtahajAra sthitibandha ho jAnepara apUrvakaraNake antima saptamabhAgako bitAkara zroNise utaranevAlA apUrvakaraNake caramasamayako prApta ho jAtA hai, usasamaya pRthaktvalakSakaror3a sAgara arthAt antakoDAkoDIsAgara sthitibandha ho jAtA hai / zreNise utaranevAle sabhIke sthitikANDakaghAta, anubhAgakANDakaghAta nahIM hote / ' mAtra galitAvazeSa AyAmavAlI guNazreNi hotI hai, pratisamaye asaMkhyAtaguNAhIna" dravya apakaSita hotA hai| tadanantara samayameM anantaguragohIna vizuddhike kAraNa girakara apramatta guNasthAnako prApta ho prathama samayavatIM adhaHpravRtta ho jAtA hai / . . . . . ...... adhaHpravRttakaraNake prathamasamayameM avasthita guNagikA nirdeza karate haiM paDhamo adhApavatto guNase DhimavahidaM puraannaado| -. :: ... ... ... . saMkhaguNaM taccaMtomuhuttamettaM karedI hu||343|| - arthaH--adhaHpravRtta karaNake prathamasamayameM avasthita guNazreNiko karatA hai jisakA AyAma purAtanaM guNazreNiyAyAmase saMkhyAtaguNA hote hue bhI antarmuhUrtapramANa hai / vizeSArthaH-zreNise utaranevAleke apUrvakaraNake antimasamayameM jitane pradezAgrakA apavartana huA thA usase asaMkhyAtaguNehIna pradezAgrako 'apakarSita karake prathamasamayavartI adhaHpravRttasaMyata guNazreriNa karatA hai| jo prathamasamaya sUkSmasAmparAyake dvArA anivRttikaraNa, apUrvakaraNake kAlase vizeSa adhika AyAmamai purAtana guNazreriNa nikSepa dvArA jJAnAvaraNAdi karmoMkA nikSepa huA thA / aba usase saMkhyAtaguNe prAyAmake dvArA guNoriNa vinyAsa karatA hai, kyoMki mandatara vizuddhi ke kAraNa sarvatra guNazreNiAyAma phaila jAtA hai arthAt bar3ha jAtA hai / .. ... 1. sambasseva bhodaramAraNayassa gariya dvidighAdo aNubhAgadhAdo vA / jaya dhavala' mUla pR0 1926 ... evaM 1913 / / - . . . . . . . . . . . . . 2. ja. pa. mUla pR. 1913 sUtra 526-533 / 3. ja. gha. mUla pR. 1914 sUtra 536 / gha. pu. 12 pR. 78; ta. sU. bha. sU. 45 / ka. pA. su. pa. 726; dha. pu. 65. 330 / ' Page #580 -------------------------------------------------------------------------- ________________ a 8. gAthA 343 ] galitAbazeSa guruna li naM0 1 kA niSeka gala jAnepara niSekakI guNa i zravasthita guNa i 9. niSekoMkI galitAvazeSa guNa i kSapaNAsAra..... naM0 1 kA niSeka gala jAnese uparitana sthiti kA naM0 6 kA niSeka guNazreNi meM A gyaa| upastina sthiti T jha.." .. ... 25 15. CA 21 1/2" uparitana sthiti [ 282. X avasthita guNazreNi avasthita guNakheti Page #581 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 284] kSapaNAsAra [ gAthA 344 prAge prAcIna guNazroNike vizeSa nirdeza karate haiM modarasuhamAdIdo apuvacarimoti galidasese va / guNaseDhI Niskhebo sahANe hodi tiTThANaM // 344 // arthaH-zreNise utarate hue sUkSmasAmparAyakI Adise lekara apUrvakaraNa ke anta paryanta galitAvazeSa guNazreNi nikSepa hotA hai, kintu svasthAnasaMyamIke guNazreNike tIna sthAna hote haiN| vizeSArtha-utarane vAle sUkSmasAmparAyake prathamasamayase lekara aparvakaraNake caramasamayaparyanta jJAnAbaraNAdikarmokA guNazreNi-AyAma galitAvazeSa hai, kyoMki zeSa zeSameM nikSepa hotA hai| itanI vizeSatA hai ki sUkSmasAmparAyake prathama samayase lekara kitane hI kAla paryanta guNazroNipAyAma avasthita hotA hai / pazcAt anya karnokA guNazreNi pAyAmake samAna mohanIyakarmakA guNazreNI mAyAma galitAvazeSa hotA hai, kyoMki tIna sthAnoM meM vRddhiko prApta hokara avasthita guNazreNi pAyAma hotA hai / ___ yathA--utaranevAle sUkSmasAmparAyake prathamasamayase lekara avasthita guNazreNi AyAma hI hai| tathA spardhakarUpa bAdaralobhake dravyake apakarSaNameM ekabAra guNazreNi aAyAma vRddhiMgata hokara bAdaralobha vedakakAla paryanta avasthita rahatA hai / mAyAke dravya kA apakarSaNa meM dUsarobAra vRddhiko prApta hokara mAyAke vedakakAla paryanta avasthita guNazreNi pAyAma rahatA hai| mAnake dravyakA apakarSaNa meM tIsarIbAra bar3hakara mAnake vedakakAla paryanta abasthita guNazreNi AyAma rahatA hai| isaprakAra tInabAra avasthita guNazreNi-AyAma hotA hai / punaH cauthIbAra krodhake apakarSaNameM bar3hakara apUrvakaraNake aMtaparyanta anyakarmoM ke samAna mohanIyakarmakA bhI galitAvazeSa guNadhaiNi pAyAma hotA hai / adhaHpravRttakaraNake prathama samayase lekara antamuhUrta paryanta purAne guNa riNa AyAmase saMkhyAtaguNA jJAnAvaraNAdikarmIkA avasthita guNazreNi-AyAma hotA hai / adhaHpravRttakaraNakA jitanA antarmuhUrtapramANakAla hai utane kAla meM pratisamaya ekAntarUpase anaMtaguNIhIna vizuddhatAse utarakara pazcAta svasthAna apramatta hotA hai | usasamaya guNazreNi ke tIna sthAna hote haiM jinakA kathana Age karate haiN|' 1. ja.dha. mUla. patra 1614 mUtra 537 kI TIkA / Page #582 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 345] kSapaNAsAra [ 285 athAnantara svasthAmasaMyamIke guNaNi AyAma sambandhI tIna sthAnoM kA kapana karate haiM saTThANe tAvadiyaM saMkhaguNaNaM tu uvari ghaDamANe / viradAviradAhimahe saMkhejjagaNaM tado tivihaM // 345 // artha:-upazamazreriNase utaranevAleke svasthAna saMyata honepara bhI guNazreNi mAyAma utanA hI rahatA hai / punaH Upara car3hanepara guNazreNi-mAyAma saMkhyAtaguNAhIna ho jAtA hai / viratAviratake abhimukha honepara guNazreriNAyAma saMkhyAtaguNA ho jAtA hai| vizeSArtha:---upazama rigase utaranevAleke adhaHpravRttakaraNake prathamasamaya meM jo antarmuhUrtapramANa vAlA guNazreNi nikSepa ( AyAma ) thA vaha antarmuhUrtakAlataka avasthita rahatA hai, kyoMki vRddhi hAnike kAraNoMkA prabhAva hai, kintu pradezAgrakI apekSA niyamase hIyamAna hai kAraNa ki vizuddhi meM anantaguNI hAnike kAraNa pariNAma hIyamAna hote haiM / antarmuhUrtakAla bIta jAne ke pazcAt guNazreNiyAyAma kathaMcit vRddhiko prApta hotA hai, kathaMcit ghaTatA hai aura kathaMcit avasthita rahatA hai / adhaHpravRttakaraNake prathamasamayase lekara antamuhartakAlataka avasthita guNazreNiyAyAma meM guNazreNi nikSepa karake usake pazcAt guNazreNinikSepake AyAmameM vRddhi-hAni aura avasthAna ina tInameM se koI eka avasthA hotI hai| svasthAna apramattasaMyata hokara pramattasaMyata-apramattasaMyatta guNasthAnoM meM jhUlanevAleke avasthita pAyAmavAlA guNazroNi nikSepa hotA hai / saMyamAsaMyama guNasthAnako girakara prApta honevAleke guNazreNinikSepakA pAyAma saMkhyAtaguNavRddhike dvArA bar3ha jAtA hai / nIce girakara prAgama-avirodhase punaH upazama yA kSapakaNi car3hanevAle ke pUrva guNazreNizIrSase nIce saMkhyAtaguNahAnike dvArA hIna hokara guNazreNi nikSepakA AyAma hotA hai| isIprakAra sabhI guNazreNinikSepoMke prAyAmake viSaya meM samajhanA cAhie / pradezoMkI apekSA vRddhi hAni aura avasthAna viSaya vibhAgako jAnakara lagA lenA caahie| antarmuhUrtapramANa kAlako chor3akara usake Age svasthAna saMyata bhAkse vartana nahIM karanevAleke saMkliSTa vizuddha pariNAmoMke vazase vRddhi-hAni aura avasthAna Page #583 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 286. kSapaNAsAra sambhava hai, kyoMki vipratiSedhakA abhAva hai / ' karate haiM [ gAyA 346-47 athAnantara abarohaka prapramattake adhaHpravRttakaraNa meM saMkrama vizeSakA kathana karaNe dhAvata adhApavatto du saMkamo jAdo / vikAdabaMdhANe gaTTho guNasaMkamo tattha // 346 / / artha - girate hue guNasaMkramaNa naSTa ho jAtA hai aura zrathaHpravRttasaMkramaNa hone lagatA hai / abandha prakRtiyoMkA vidhyAta saMkramaNa hotA hai / 1 vizeSArtha -- zrapUrvakaraNase utarakara adhaHpravRttakaraNa meM praveza karanepara prathama samaya meM guNasaMkramaNa vyucchita ho jAtA hai aura baMdhanevAlI prakRtiyoMkA adhaHpravRttasaMkramaNa prArambha ho jAtA hai| jina prakRtiyoMkA bandha nahIM hotA aisI napuMsakaveda Adi prazasta prakRtiyoMkA vidhyAtasaMkramaNa hotA hai / apUrvakaraNa meM guNasaMkramaNa hotA hai / pariNAmoM meM vizuddhikI. hAni honeke kAraNa adhaHpravRttakaraNa meM guNasaMkramaNa arthAt pratyeka samaya meM dravyakA guNAkArarUpase saMkramaNa honA ruka jAtA hai aura adhaHpravRttabhAgahArake dvArA bhAjita dravyakA adhaHpravRtta saMkramaNa prArambha ho jAtA hai| saMjvalanakaSAya, puruSaveda Adi baMdhanevAlI prakRtiyoMkA adhaHpravRttasaMkramaNa hone lagatA hai / prabandha prakRtiyoMke dravyako vidhyAMtabhAgahArakA bhAga denepara jo ekabhAgapramANa dravya prApta ho utane dravyakA vidhyAta saMkramaNa hotA hai / ' Singe TSR zratha do gASAoM meM dvitIyopazamasamyaktva ke kAlakA pramANa kahate haiMcaDaNodarakAlAdo puvAdo putragoti saMkhaguNaM / kAlaM pradhAvataM pAladi so uvasamaM sammaM // 347 // artha--- dvitIyopazama samyaktvasahita jIva car3hate hue apUrvakaraNake prathamasamaya se lekara utarate hue apUrva karake antimasamayaparyanta jitanAkAla huA usase saMkhyAta -:guragAkAla adhaHpravRttakararaNasahita isa dvitIyopazama samyaktvako pAlatA hai / : " 1. jayadhavala bhUla pR0 1614 sUtra 538- 536 // 2. jayadhavala mUla pU0 161460 pu0 6 pR0 330-3310 ka0 pA0 sutta pu0 726 evaM gha0 pu0 6 pR0 406 / Page #584 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 348] kSapaNAsAra [27 - vizeSArtha:-upazamaNi para ArohaNa karate hue apUrvakaraNa guNasthAnake prathamasamayase lekara cAritramohakI 21 prakRtiyoM kA sarvopazama karake utarate hue punaH prApta apUrvakaraNaguNasthAnake antimasamayataka jo kAlakA pramANa, usakAlase saMkhyAta guriNata kAlataka lauTatA huA adhaHpravRttabArasake sA. dvitIya bhasAra zasyapadAne pAlatA hai| arthAt upazamanaM riga car3hane aura utarane meM jitanA kAla lagatA hai usase bhI saMkhyAtaguNAkAla apramattasaMyata nAmaka sAtaveM guNasthAnakA kAla hai / isa gAthAke dvArA dvitIyopazama samyaktvake kAlakA mahattva batAyA gayA hai|' tassammattaddhAeM asaMjamaM desasaMjamaM vApi / gacchejjAvalichakke sese sAsaNaguNaM vApi // 348 // " artha-isa dvitIyopazamasamyaktvake kAlameM girakara asaMyamako prApta ho jAve 'athavA dezasaMyamako prApta ho jAve athavA chaha prAvaliyoMke zeSa rahanepara sAsAdanaguraMgasthAnako bhI prApta ho jAve / / vizeSArtha-upazamazreNise utarane ke pazcAt apramatta-pramatta guNasthAnameM bhramaNa karate hue yadi apratyAkhyAnAvaraNa va pratyAkhyAnAbaraNa donoMprakArako kaSAyoMkA udaya ho jAve to asaMyata nAmaka caturthaguNasthAnameM tathA yadi mAtra pratyAkhyAnAvaraNa kaSAyakA udaya hojAve to dezasaMyama nAmaka paMcamaguNasthAnameM athavA dezasaMyamase asaMyama ko yA asaMyamase dezasaMyamako arthAta donoM gaNasthAnoMko prApta: ho jAve / athavA dvitIyopazama samyaktvake kAla meM utkRSTa chaha prAvaliyAM aura jaghanya ekasamaya zeSa rahane 'para yadi pariNAmoMke kAraNa anantAnubandhI kaSAyako saMyojanA hokara. udaya ho jAve to sAsAdanaguNasthAna meM prA jaave| jisane visaMyojanAke dvArA anantAnubandhI catuSka ko niHsattva kara diyA hai usake bhI pariNAma vizeSake kAraNa zeSa kaSAyoMkA dravya . usIsamaya anantAnubandhI kaSAyarUpase pariNamanakara anantAnubandhIkaSAyakA udaya ho jAtA hai aura vaha sAsAdanaguNasthAnako prApta ho jAtA hai / yaha zrI yativRSabhAcAryakA 1. ja. gha. mU. pR. 1615 sUtra 541 / gha. pu.6 1.331: dha. pu 5 pR. 14 para prapramattaguNasthAnake mantarake kathanase isa gAthAkI puSTi hotI hai| / .. :: ... . . : 12. jayaghavala mUla pR. 1616 sUtra 542-43 / .. . . .. 3. ja. pa. pu. 4 pR. 24; ja. pa. pu. 10 pR. 124 / / . . . . . . Page #585 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 288 ] kSapaNAsAra [gAthA 346-50 mata unake kaSAyapAhur3a ke cUNisUtrameM pratipAdita hai, kintu SaTkhaNDAgamake kartA zrI puSpadanta-bhUtabalIkA yaha mata nahIM hai / ' aba dvitIyopazamasamyaktvase sAsAvana prApta jIvake maraNakA kathana karate hue usa sAsAvamaguNasthAyI jIvaphA anya gatimaya para yahIM hone ke kAraNakA nirdeza karate haiM jadi maradi sAsaNo so NisyatiriktraM paraM e gacchedi / riNayamA devaM gacchadi jaivasahamuNiMdavayaNeNa // 346 / / NaratiriyakavaNarAugasatto sakkoNa mohamuvamidu / tamhA tisuvi gadIsu Na tassa uppaujaNaM hAdi // 350 / / artha:--upazamarigase utarA huA jo sAsAdana jIva hai vaha Agru nAzase maraNa kare to naraka, tiryaMca va manuSyagatiko prApta nahIM hotA niyamase devagatiko hI prApta hotA hai / isa prakAra upazamazraNose utaranevAle jIvake sAsAdanagaNasthAnakI prApti aura usake maraNa hone kA vizeSa kathana kaSAyaprAbhRtagranthake caNisUtroMmeM yativRSabhAcAryane pratipAdita kiyA hai usIke anusAra yahAM kathana kiyA gayA hai| badhyamAna narakAyu, tiyaMcAyu aura manuSyAyuke sattvavAle manuSyake mohanIyakarma kA upazama honA zakya nahIM hai isalie ina tIna gatiyoM meM usakA utpAda nahIM hotaa| vizeSArtha:-upazamazreNise giranevAlA jIva sAsAdanaguNasthAnako prApta hokara maratA hai to narakagati, tiryaMcagati athavA manuSyagatiko nahIM prApta kara sakatA, kyoMki aisA niyama hai ki narakAyu, tiryaJcAyu aura manuSyAyu ina tInoM AyumeMse kisI bhI eka Ayuko bAMdhanevAlA manuSya aNuvrata-mahAnata grahaNa tathA kaSAyoMkA upazama karane meM samartha nahIM ho sktaa| isakAraNa upazamaNise utarakara sAsAdanagaNa1. "vasamaseDhodo prodiNANaM sAsaNagamaNAbhAvAdo / taM vi kudo evvade ? edamhAdo ceva bhUdabalI vyrnnaado| ( gha0 pu0 5 10 11) 2. prAsANaM puNagado di maradi, e sakko Nirayagadi tirikkhagadi maNasadi / riNayamA devagadi gacchadi / (ka. pA. sutta pu, 727 sUtra 545) 3. "aNNuvvadamahadhvadAI Na lahai devAugaM motta" ( go ke. gA. 334); go. jI. gA. 653; pa. pu. 6 pR. 326, prA. paM. saM pra. 6 gA. 206; devAyu ke bandha binA anya tIna prAyake bandhavAlA aNunata-mahAnata dhAraNa nahIM kara sakatA / Page #586 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAyA 361]. kSapaNAsAra [ 289 sthAnako prApta manuSya narakagati, tiryaMcagati aura manuSyagatiko prApta nahIM hotA, kintu niyamase devagatiko prApta hotA hai| pUrvameM jisane AyukA bandha nahIM kiyA usakA yahAMpara maraNa sambhava nahIM hai'| aba upazamaNise utarate hue jIvake sAsAdanako prAptike prabhAvakA kathana karate haiM usamaseDhIdo puNa modigaNo sAsaNaM Na pAuNadi / bhUdavaliNAhaNimmalasuttassa phuDovadeseNa // 351 // arthaH-upazamaNise utaratA huyA sAsAdanaguNasthAnako prApta nahIM hotA aisA zrI bhUtabalImuninAtha dvArA viracita nirmalasUtrakA pragaTa upadeza hai / vizeSArtha:-zrI guNadharAcAryane gAthAnoM dvArA kaSAya pAhur3akI racanA kI hai jisapara yativRSabhAcAryane cUNisUtrakI racanA kii| usa caNisUtrake anusAra upazama zreNise utaratA huA sAsAdanaguNasthAnako prApta hotA hai saura zrI vIrasena AcAryane bhI kaSAyapAhur3a para likhI gaI apanI jayadhavalA TIkAmeM pUrNa samarthana kiyA hai jaisA ki jayadhavala pu0 4 pR0 24 va pu0 10 pR0 124 se spaSTa hai / zrI dharasenAcAryako dvAdazAMgakA ekadeza jJAna thA / zrI puSpadanta bhUtabalo AcAryoMkI dvAdazAMgake sUtra zrIdharasenAcAryase prApta hue, jinako unhoMne SaTkhaNDAgamarUpase lipibaddha kiyA usapara bhI vIrasenAcAryane hI dhavalA TIkA rcii| usa SaTkhaNDAgamakA prathamakhaNDa jovasthAna hai| tatsambandhI sat prarupaNAsUtroMko to zrI puSpadantAcAryane lipibaddha kiyA aura zeSa sUtroMko zrI bhUtabalI prAcAryane lipibaddha kiyaa| jIvasthAna sambandhI antarAnagamakA 7vAM sUtra isaprakAra hai.-"sAsaNasammAdiThiNamaMtara keciraM kAlAdo hodi ? egajIvaM paDucca jahaNeraNa palidovamassa asaMkhejjadi bhaago|" sAsAdana samyagdRSTi jIvakA antara kitane kAlataka hotA hai ? eka jIvakI apekSA jaghanya antara palyopamake 1. jayadhavala mUla pR0 1616-17 / ka. pA0 sutta pR0 727 sUtra 544-46 / 2. va. pu. 5 pR0 11 / 3. jaiso kasAya uvasAmaNAdopari vadido daMsaNamohaNIya upasaMtadAe pracarimesu samaesu mAsAeM gacchai tado pAsANagamaraNAdo se kAle paNavIsaM papaDImo pavisaMti / ( ja. pa. pu. 10 pR. 123) Page #587 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 29! yasamsAra [ gAthA 352-53 asaMkhyAtaveMbhAgamAtra hai| isa sUtra para zaGkA va samAdhAna isaprakAra hai--"sAsaraNapacchAyadamicchAichi saMjamaM geNhAbiya daMsaNatiyamuvasAmiya puNo carittamohamuvasAmedUNa heTThA proyariya prAsANaM gadassa aMtomuhuttaraM kiNNa parUvidaM ? Na, uvasamaseDhIdo zrodiNNANaM saasrnngmnnaabhaavaado| taM vi kudo Nabade ? edamhAdo ceva bhUdabalI vpnnaado|" rADA-sAsAdanaguNasthAnase pIche lauTe hue mithyAdRSTijIvako saMyama grahaNa karAkara aura darzanamohanoyakI tIna prakRtiyoMkA upazAmana karAkara punaH cAritramohakA upazama karAkara nIce utArakara sAsAdanaguNasthAnako prApta hue jIvake aMtarmuhUrtapramANa antara kyoM nahIM batAyA ? samAdhAna:-- nahIM, kyoMki upazamaNise utaranevAle jIvoMke sAsAdanaguraNasthAnameM gamana karanekA abhAva hai| saDA---yaha kaise jAnA? samAdhAna:--bhUtabalI AcAryake isI vacanase jAnA jAtA hai / isaprakAra avarohakake sAsAdanAbhAvakA nirNaya kiyA gyaa| athAnantara upazamaNi car3hanevAle 12 prakArake jIvoMkI kriyAmeM pAye jAne / vAle mevakA kathana 12 gAthAoMmeM karate haiM kodhodayacaliyassesAha parUvaNA hu pumaanne| mAyAlohe calidassasthi visesaM tu patteyaM / / 352 // artha-pUrva meM kahI sarva prarupaNA puruSaveda aura krodhodaya sahita upazamazreNI car3hanevAle jovako kahI gaI hai / puruSaveda aura saMjvalana mAna, mAyA yA lobha sahita upazamazreNi car3hanevAle jIvoMmeM se pratyeka kI kriyA vizeSa hai| usIkA kathana Age karate haiM-- dorahaM tirahaM caurAha kohAdINaM tu paDhamaThidimicaM / mANassa ya mAyAe bAdaralohassa paDhamaThidI / / 353 // 1. pa. pu. 5 pR. 10-11 / Page #588 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra . gAthA 354-360 ] [291 jassudayeNArUDho seTiM tasseva Thavidi paDhamaThidi / sesANAvalimatta mottaNa karedi aMtaraM NiyamA / / 354 // jassudayeNArUDho seDhi takAlaparisamattIe / paDhamahidi kare di hu bhaNaMtaruvarudayamohassa // 355 // mANodaeNa caDido kohaM usamadi koha addhaae| mAyodaeNa caDido kohaM mANaM sagaddhAe // 356 // lohodaeNa caDido kohaM mANaM ca mAyamuvasamadi / appAparaNa addhANe tANaM paDhamahidI patthi // 357 // mANodayacaDapaDido kohodymaannmettmaannudshrii| mANatiyANaM sese sesasamaM kuNadi guNaseDhI // 358 // mANAditiyANudaye ghaDapaDide sgsgudysNpce| NavachattikasAyANaM galidavasesaM kare di guNaseDhI // 356 // jassudaeNa ya caDido tamhi ya ukkaTTiyamhi paDiUNa / bhaMtaramAUra di hu evaM purisodae ghaDido // 360 // paryaH-puruSaveda sahita krodhodayase zreNi car3hanevAleke krodha-mAna-mAyA-lobhakI pRthaka-pRthak prathama sthiti hotI hai| mAnodayase zreNi car3hanebAle ke krodhakA udaya na hone se krodha aura mAna ina donoMko prathama sthitipramAraga mAnakI prathamasthiti hotI hai| mAyodayase zreriNa car3hanevAle ke krodha mAnakA udaya nahIM ataH krodha-mAna-mAyA ina tIna prathama sthitipramANa mAyAkI prathamasthiti hotI hai / lobhodayase zreNi car3hanevAleke krodha-mAna-mAyAkA udaya nahIM ataH lobhakI prathamasthitikA pramANa krodha-mAna-mAyAlobha ina cArakI prathamasthitike tulya hai / / 353 / / jisa kaSAyake yA vedake udayase zreNi car3hatA hai usakI antamuhartapramANa prathamasthitiko chor3akara aura zeSa anudayarUpa veda va kaSAyoMko AvalimAtra sthitiko chor3akara 'antara' karatA hai // 354 // jisa 1. dekho gAthA 242 ( yahI bhAva hai ); ayadhavala pu0 13 pR0 253 / Page #589 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 292] kSapaNAsAra [ gAthA 354-60 kaSAyodayase zreriNa car3hatA hai usakA ( prathamasthiti ) kAla samApta honepara upari anantaravartI udaya meM AnevAlI moha ( kaSAya ) kI prathamasthiti karatA hai // 355 / / mAnodayase zreNi car3hanevAlA udayarahita krodhako usake kAla meM upazamAtA hai, aura mAyAse zreNi car3hanevAlA udayarahita krodha aura mAnako unake kAlameM upazamAtA hai // 3561: sasodayase ghoNi amevAlA anuzya svarUpa krodha-mAna-mAyAko apane-apane kAlameM upazamAtA hai, udayarahita kaSAyoMko prathama sthiti nahIM hotI // 357 / / mAnodayase zraNi car3hakara giranevAleke krodha va mAnake udayakAlapramANa mAnodayakAla hotA hai / trividha mAnakI galitAvazeSa guNazreNi hotI hai // 358 / / mAna yA mAyA athavA lobhake udayase zreNi car3hakara giranevAleke apanI-apanI kaSAyake udaya honepara nava, chaha, tIna kaSAyoMkI galitAvazeSa guNazreriNa hotI hai / / 356 // jisa kaSAyodayasahita car3hakara girA huA jIva usa kaSAyako apakarSita kara antarako pUratA hai| yaha puruSavedodayasahita jIvakA kathana hai / / 360 // . vizeSArthaH-puruSavedodayasahita krodha, mAna, mAyA yA lobhake udayake sAtha upazamazreNi car3hanevAleke adhaHpravRttakaraNake prathamasamayase lekara antarakaraNa karake napusakaveda va strIvedake upazamAneke anantara sAta nokaSAyako upazAmanAke antataka koI krodhase riNa car3hanevAle kI prarupaNA . aura anya kaSAyase upazamazreriNa car3hanevAle kI prarupaNAmeM koI antara nahIM hai / krodhakA vedana ( anubhava ) karate hue upazamazreriMga car3hanevAlA tInaprakArake krodhako upazamAtA hai, kintu mAnodayase upazamazreNi car3hanevAlA mAnakA vedana karate hue tIna prakArake krodhako upazamAtA hai| donoMke krodhake upazamAnekA kAla sadRza hai nAnApana nahIM hai| krodhodayavAleke jahAMpara krodha kA upazamanakAla hai vahIMpara mAnavAleke krodhakA upazAmanA kAla hai| krodhase car3hane: vAleke jisaprakAra krodhakI prathama sthiti antarmuhartapramANa thI usaprakAra mAnodayase zreNi car3hanevAleke krodhako antarmuhUrta pramANavAlI prathamasthiti nahIM hotI, kintu antara karanepara mAnakI prathama sthiti hoto hai / krodhodayase zreriga car3hanevAleke jitanI krodha aura mAna donoMko prathama sthiti thI utanI mAnodaya zroNi car3hanevAlekI mAnakI prathamasthiti hotI hai / . zaMkA-mAnodayase zroNi car3hanevAleke mAnakIH prathamasthitimeM vRddhi hokara Page #590 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 293 gAthA 314-60 ] kSapaNAsAra htdhodayase zreNi car3hanevAlese mAnakI prathamasthitimeM vibhinnatA kyoM huI ? samAdhAna-mAnakI itanI lambI prathama sthiti ke binA nava nokaSAya, tInaprakArake krodha aura tInaprakArake mAnakI upazAmanA kriyAmeM samAnatA nahIM ho sakatI thI / isalie mAnodayase zreNi car3hanevAle ke mAnakI prathamasthiti, krodhodayase zrariMga car3hanevAleke krodha aura mAnakI prathamasthitike sadRza; jahAMkI tahAM hotI hai / mAnodayase zreNi car3hanevAle ke isase Upara zeSa kaSAya arthAt mAyA va lobhakI upazAmanA vidhi vahI hai / aba upazamazreNise giranevAleke viSaya meM vicAra kiyA jAtA hai-mAnakaSAyake udayase upazamazraM riNa car3hakara upazAlA nAgala 11 gugAsthAna meM antamuhUrtakAlataka Thaharakara giranevAle jovake jaba kRSTigata va spardhakagata tathA mAyAkA apane-apane sthAnapara vedana karatA hai tabataka kiMcit bhI nAnApanA ( vibhinnatA ) nahIM hai, kyoMki vahAM para vahI pUrvokta avasthita zrAyAmavAlA guNazreNi nikSepa va donoM kaSAyoM kA apane-apane pUrva vedakakAlameM vedana karatA hai / ' usake zrAge mAnakA vedana karanevAle ke vibhinnatA hai / krodhodayase car3hanevAle va car3hakara punaH utaranevAle mAnavedakake apane vedakakAlase kucha adhika avasthita guNazreNi zrathAma meM nikSepaNA hotA hai / krodhakA zrapakarSaNa honepara bAraha kaSAyoMkI jJAnAvaraNAdi ahar guNa ke sadRza prabhAra vAle galitAvazeSa guNazra Ni AyAma meM vinyAsa hotA hai, kintu mAnodayase car3hanevAle va car3hakara punaH utaranevAle ke tIna prakArake mAnakA apakarSaraNa honeke anantara hI navakaSAyoM kA, jJAnAvaraNAdi karmokI gurAzra zike sadRza zrAyAmavAlI galitAvazeSa guNazreNimeM nikSepa hokara antarako pUrA jAtA hai, itanI vibhinnatA hai / jisa kaSAyodayase zroSyAroha karatA hai usI kaSAyako apakarSita karanepara zrantarako bharanA va jJAnAvaraNAdikI guNa Nike tulya udadyAvalise bAhara galitAvazeSa guNa ra nikSepakA Arambha karatA hai / " 1. jayaghavala bhUla pR0 1617-18 sUtra 548-557 / 2. ja.dha. mUla pR. 1616 sUtra 560 kI TokA Page #591 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ gAthA 354-60: dhodayase zreNi car3he hue upazAmakake punaH giranepara jitanA mAnavedakakAla hai utane pramANakAlase mAnodayase zreNi car3hakara giranepara mAnako vedanakara anaMtara samaya meM mAnakA vedana karatA huA ekasamayake dvArA krodhako anupazAMtakara apakarSaNa karatA hai / krodha. se car3hakara giranevAlA krodhodaya meM tInaprakArake kodhakA apakarSaNakara saMjvalanakrodhako udayAdigalitAvazeSa guNazreNi karatA hai, kiMtu mAnase zreNi car3hakara giranevAlA mAnavedana kAla meM krodhakA apakarSaNakara saMjvalanakrodha kI udayAvali bAhara galitAvazeSa guNa ri haiM / ina donoM meM yaha vibhinnatA hai / ' arthAt mAnake sAtha car3hanevAleke prathamasamaya karatA pravedI se lekara jabataka kodhakA upazAmanAkAla hai tabataka vibhinnatA hai tathA mAnake sAtha zreNi car3hakara utaranevAleke mAnako vedana karate hue tabataka vibhinnatA hai jabataka krodhakA apakarSaNa nahIM karatA / krodhake apakarSaNa karanepara krodhako udayAdi guNazra eNI nahIM hotI / mAna hI vedA jAtA hai| krodhakI udayAdi guNazreNi nahIM hai va mAnakA hI vedana hotA hai ye do nAnAtva haiM / krodhake apakarSaNase lagAkAra jabataka adhaHpravRtta saMyata hotA hai tabataka ye vibhinnatAeM hotI haiM / 294 ] kSaparaNAsAra krodhakaSAya ke sAtha upazamazra riMga car3hanevAle ke kova, mAna va mAyAkI jitanI prathamasthitiyAM hotI haiM ve tInoM prathamasthitiyAM yadi sammilita kara dI jAyeM to utanI mAyA kaSAyake sAtha upazamazreNi car3hanevAle ke mAyA kaSAyakI prathamasthiti hotI haiM antarakaraNa karane ke prathamasamayameM mAyAkI prathamasthitiko karatA hai isa prathamasthiti ke abhyantara tInaprakArake koSako aura tInaprakArake mAnako aura tInaprakArako mAyA ko yathAkrama upazamAtA hai / tadanantara lobhako upazamAtA hai usameM koI antara nahIM hai / mAyAke sAtha upazamazreNi car3hakara utaranevAle ke lobhake vedanakAlataka koI vibhinnatA nahIM hai / usake pazcAt vibhinnatA hai / krodha ke sAtha zreNi car3hakara utaranevAle mAyAkI prathama sthiti mAyAvedakakAlase zrAvalipramANa adhika hI hotI hai, 1. ja. gha. mUla, pR0 1616 sUtra 561-62 / 2. sUtra 567 / 3. ja. gha. mUla pU. 1621 sUtra 572 / 4. ja.dha. mUla 1621 / ka. pA. sutta pR. 729-30, dha. pu. 6 pR. 333 // ja. dha. mUla pu. 1624 / dha. pu. 6 pR. 334; ka. pA. sutta pU. 730 / Page #592 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 361] kSapaNAsAra [265 phintu mAyodayase zreNi car3hakara utaranevAleke tInaprakArakI mAyAkA aura tInaprakArake lobhakA guNazreNi nikSepa jJAnAvaraNAdi kamauke sadRza hokara guNazreNiyAyAma galitAvazeSa hotA hai, yaha yahAMpara vibhinnatA hai / tathA mAyAkA vedana karate hue hI zeSa (mAna-krodha) kaSAyoMkA apakarSaNa karate haiM, kintu unakA guNazreNinikSepa udayAvalise bAhara hotA hai| lobhake udayase zreriNa car3hanevAlekI vibhinnatA isaprakAra hai--antarakaraNake prathamasamayameM lobhakI prathamasthitiko karatA hai / krodhase zreriNa car3hanevAleke jitanI krodhako, mAnakI, mAyA kI aura lobhakI prathamasthiti hotI hai lobhodayase zreNi car3hanevAleke utanI saMjvalanalobhako prathamasthiti hotI hai| zeSa saMjvalana kaSAyoMkI prathamasthiti nahIM hotI, kyoMki unakA udaya nahIM hai / sUkSmasAmparayika lobhake prApta hone meM aura utarane meM koI vibhinnatA nahIM hai, kintu girakara anivRttikaraNapravezake prayamasamayameM vibhinnatA hai| anivattikaraNameM praveza karate hI lobhakA apakarSaNakara jJAnAvaraNAdikarmokI guNazreNike tulya AyAmavAlA guNazreNi nikSepa karatA hai| jisa kaSAyodayake sAtha zreNi car3hatA hai giranepara jaba usa kaSAyakA apakarSaNa karatA hai to guNazreNinikSepa-AyAma jJAnAvaraNAdikI guNazreNike tulya hokara antara pUrA jAtA hai| lobhakA bedana karate hue zeSa kaSAyoMkA apakarSaNa karatA hai / sarvakaSAyoMkA guNazreNi nikSepa jJAnAbaraNAdi karmoke guNazreNinikSepake tulya hai| zeSa zeSa meM nikSepaNa hotA hai arthAt malitAvazeSa guNazreNi hotI hai / krodha kaSAyake udayake sAtha zreNi car3hanevAle aura utaranevAlese zeSa kaSAyoMke sAtha zroNi car3hanevAle va utaranevAleke yaha vibhinnatA hai| thI udayassa ya evaM avagadavedo hu satta kammaMse / samamuvasAmadi saMDassudapa caDidassa vocchAmi // 361 // arthaH-strIvedodayase zreNipara ArohaNa karanevAlA jIva apagatavedo hokara sAta nokaSAyoMko ekasAtha upazamAtA hai / napuMsaka vedodayase zreNi car3hanevAlekA Age kathana kiyA jAvegA / vizeSArthaH-strIvedodayase cAroMkaSAyoM sahita car3hanevAleko prarUpaNA puruSa Page #593 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 266] sapaNAsAra [ gAthA 362-63 / vedodayase car3hanevAleke samAna jAnanA, kintu puruSavedodayavAleke' chaha no kaSAyake upazAmanAkAlase puruSavedakA upazAmanAkAla ekasamayakama do Avali adhika hai, kyoMki eka samayakama dogrAvalikAlameM puruSavedake navakabandhako upazamAtA hai| strI vedodayase zreNi car3hanevAlA strIvedakI prathamasthitiko galAkara tadanantara samayameM apagatavedI ho puruSavedakA prabandha hokara antamuhartakAlake dvArA sAta no kaSAyoMko eka sAtha upazamAtA hai tathA sAtoM ho kA upazamanakAla tulya hai / yaha vibhinnatA hai / isIprakAra strovedake utarate samaya bhI kucha dile asA hai so zAdakA kahanA caahie|" saMdudayaMtarakaraNo saMTaddhANamhi aNuvasaMta se| ithissa ya zraddhAe saMDaM itthiM ca samagamuvasamadi // 362 / / tAhe carimasavedo bhavagadavedo hu sttkmmse| samamuvasAmadi sesA purisodayacaDibhaMgA hu // 363 // arthaH-napusakavedodayase upazamazreNi car3hanevAlA antarakaraNake pazcAt napusakavedako upazamAtA huaA bhI puruSavedodayavAleke napuMsaka-upazAntakAlameM pUrNa nahIM upazamAtA ataH jo anupazAMta aMza raha jAtA hai usako strIveda upazAMtakAlameM strIveda ke sAtha upazamAtA huA savedabhAgake carama samayako prApta ho jAtA hai| anantara apagatavedI hokara sAtakarmoko eka sAtha upazamAtA hai / zeSa puruSavedodaya sahita zreNi car3hanevAleke samAna bhaGga hai| vizeSArtha-puruSavedodayase upazamazreNi car3hanevAlA pUrvameM napusakavedako upazamAkara tatpazcAt antarmuhUrtakAlake dvArA strIvedako upazamAtA hai| napusakavedodayase car3hanevAlA prathamasthitiko karatA hai / jitanA napusakaveda va strIveda donoMkA upazAmanAkAla hai utanA prathamasthitikA pramANa hai| prathama sthitimeM napusakavedako upazamAnA prArambha karatA hai / puruSavedavAleke jitanA napuMsakavedakA jitanA upazAmanAkAla hai utanAkAla bIta jAtA hai tobhI napuMsakavedakI upazAmanA samApta nahIM hotii| 1. puruSavedI savedI hotA huaA hI sAta kaSAyoMko upazamAtA hai / (ja. pa. mUla pR. 1924) 2. dRzyatAm ja.dha. mUla patra 1630 / 3. jayadhavala mUla pR. 1924 / Page #594 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [ 267 gAthA 364-65] kSapaNAsAra vahAMse strIvedakI bhI upazAmanA prArambha kara detA hai| donoMkA upazama karatA huA prathama sthitikA caramasamaya arthAt strIvedakA upazAmanAkAla pUrNa honepara napusakaveda va strIveda donoMko eka sAtha upazamA detA hai, yaha eka vibhinnatA hai| isake pazcAt apagatavedI hokara yugapata sAta nokaSAyoMko upazamAtA hai| sAtoM nokaSAyoMkA upazAmanAkAla tulya hai| yaha dUsarI vibhinnatA hai isose utaranevAle ko vibhinnatA jAna lenI caahie|' nAge upazamaNImeM alpabahatvake kayanako pratijJArUpa gAthA kahate haiM kohassa ya udae caDapalide'puvvado aputvotti / edisse praddhANaM appAbahugaM tu vocchAmi // 364 // arthaH- pUruSaveda aura krodhakaSAyodaya sahita zreriNa car3hakara giranevAlA jIvake pArohaka apUrvakaraNake prathama samayase lekara avarohaka apUrvakaraNake caramasamayaparyaMta isa madhyavartI kAlameM jo kAla saMyukta pada haiM, unake alpabahutva sthAnoMkA prAge kathana kareMge / vizeSArthaH-yahAM zreNi car3hanevAleko Arohaka aura utaranevAleko avarohaka jAnanA / tathA alpabahutvameM jahAM vizeSa adhika kahA hai vahAM pUrvase kucha adhika jAnanA / athAnantara 27 gAthAnoM dvArA alpabahutva sthAnoMkA kathana karate haiM avarAdo varamahiyaM khaMDukkIraNassa addhANaM / saMkhaguNaM avaraTThidikhaMDassukkIraNo kAlo // 365 // arthaH-jaghanya anubhAga kANDotkoraNa kAlase (1) utkRSTa anubhAgakANDoskIraNakAla vizeSa adhika hai (2) isase jaghanya sthitikANDotkIraNa kAla saMkhyAtaguNA hai| (3) vizeSArtha:-sabase stoka jaghanya anubhAga kAMDotkIraNakAla antarmuhUrtapramANa hai so yahI jJAnAvaraNAdi karmokA to Arohaka-sUkSmasAmparAyake antima anubhAga1. jayaghavala mUla pR0 1625 / 2. jayazvala mUla pR0 1625 / Page #595 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 268 ] kSapaNAsAra ! gAthA 366 kAMDakotkoraNa jAnanA aura mohanIyakarmakA antara karate hue antima anubhAga kANDakotkoraNakAla jAnanA (1) / isase utkRSTa anubhAga kANDakotkIraNakAla vizeSa adhika hai so yaha bhI sarva karmoke Arohaka-apUrvakaraNa ke prathamasamaya meM sambhava hai (2) / isase sUkSmasAmparAyakI antima avasthA meM pAyA jAnevAlA jJAnAvaraNAdi karmokA jaghanya sthitikANDakotkIraNakAla va sthitibandhakAla aura anivRttikaraNakI antima avasthAmeM mohanIyakarmakA jaghanya sthitibandhakAla saMkhyAtaguNA' hai tathA donoM paraspara samAna haiM (3) / anivRttikaraNake antimasamayake pazcAt mohanIyakarmakA sthitibandha nahIM hotaa| paDaNajahaeNaDhidivaMdhaddhA taha aMtarassa krnnddhaa| jeThidibaMdha ThidIukkIraddhA ya ahiyakamA // 366 // arthaH- isase girate hue kA jaghanya sthitibandhakAla vizeSa adhika hai (4) / isase antara karanekA vizeSa adhika hai {5) / dAse utkRSTa sthitibandhakAla va utkRSTa sthitikANDakotkIraNakAla do tulya hokara vizeSa adhika haiM (6) / vizeSArthaH- usase avarohaka ke sUkSmasAmparAyameM jJAnAvaraNAdi karmokA prathamasthitibandha aura avarohakake anivRttikaraNameM mohanIyakarmakA prathamasthitibandha vizeSa adhika hai, kyoMki car3hanevAle ke sthitibandha kAlase utaranevAlekA sthitibandhakAla vizeSa adhika hotA hai, isameM kAraNa saMkleza pariNAma haiM / avarohakake sabhI avasthAnoM meM sthitighAta va anubhAgadhAta nahIM hotA / yadi hotA hai to sthitibandhakAlake sAtha sthitikANDotkIraNakAlako bho kahanA cAhie aura aisA nahIM, kyoMki aisA anupadiSTa hai (4) / usase antarakaraNakA kAla arthAt antarakI phAliyoMkA utkIraNakAla tathA vahAMpara hone vAlA sthitikANDakotkIraNakAla va sthitibandhakAla 1. inakA pUrva vAle se arthAt utkRSTa anubhAgakANDakotkoraNa kAlase saMkhyAtaguNatva asiddha bhI nahIM hai, kyoMki savaMjaghanya eka sthitikANDakotkIraNakAlameM bhI saMkhyAta sahasra pramANa anubhAgakhaNDa ke astitvake upadezake bala se isakI siddhi ho jAtI hai / (ja. pa. mUla pR. 1626) 2. jayadhavala mUla pR0 1926 / 3. jayadhavala mUla pR0 1926, 1613, 1637 prAdi / Page #596 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 367-68] kSapaNAsAra [261 tulya hokara vizeSa adhika hai, kyoMki uparima sthitibandhakAlase nIcekA sthitibandhakAla yathAkrama vizeSa adhika hotA hai (5) / isase prArohakake apUrvakaraNake prathamasamayameM sthitikA utkRSTa baMdhakAla aura utkRSTa kANDakotkIraNakAla vizeSa adhika hai| suhamaMtimaguNaseDhI uvasaMtakasAyagassa guNaseDhI / paDivadasahumaddhAvi ya tigiNa vi saMkhejjaguNidakamA // 367 // artha- ( isase ) caramasamayavartI sUkSmasAmparAyikakA guraNazreNi nikSepa saMkhyAtaguNA hai (7) / isase upazAntakaSAvakA guNa-zreNinikSepa sakhyAtaguNA hai (8) / isase giranevAle sUkSmasAmparAyakA kAla saMkhyAtaguNA hai (8) / ye tInoM kramase saMkhyAtaguNa haiN| vizeSArthaH--usase sUkSmasAmparAyake antimasamaya meM pAyA jAnevAlA galitAvazeSa guNazreNI-pAyAma saMkhyAtaguNA hai, kyoMki apUrvakaraNake prathamasamayameM guNazreriNanikSepa apUrvakaraNa-anivRttikaraNa va sUkSmasAmparAyase vizeSa adhika yA vaha galakara sUkSmasAmparAyake caramasamayameM antarmuhUrtapramANa raha gyaa| isako guNazreNizIrSa bhI kahA gayA hai, kyoMki nIce galakara zeSa guNazreNinikSepa zIrSa bhAvase dekhe jAte haiM (7) / isase upazAntakaSAyakA guNazreNi-AyAma saMkhyAtaguNA hai / yadyapi yaha kAla upazAMtakaSAya kAlake saMkhyAtaveMbhAga hai, kintu pUrva guNazreNizIrSase saMkhyAtagaNA hai (8) / usase giranevAle sUkSmasAmparAyakAkAla saMkhyAtaguNA hai, kyoMki pUrvameM sUkSmasAmparAyakA saMkhyAtavAMbhAga kAla thA (6) / ' tagguNaseDho ahiyA palamuhamo ki hiubasamaddhA ya / suhamassa ya paDhamaThidI tiriNavi sarisA visesAhiyA // 36 // arthaH-isase utaranevAle sUkSmasAmparAyikako guNazreNi vizeSa adhika hai (10) / isase car3hanevAlekA sUkSmasAmparAyakAla, kRSTi upazamAnekA kAla aura 1. ja. pa. mUla. pu. 1626-27 / 2. ja. pa. pa. 1925 / Page #597 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [ gAthA 369-70 sUkSmasAmparAyikakI prathama sthiti ye tInoM paraspara tulya hokara vizeSa adhika ( 11 ) | vizeSArtha:--- isase giranevAle sUkSmasAmparAyake lobhakA guNazreNi AyAma AvalImAtra vizeSa adhika hai, kyoMki sUkSmasAmparAya ke kAlase zrAvalimAtra jyAdA lobhakA guNa riganikSepa hotA hai (10) / usase Arohaka sUkSmasAmparAyakA kAla, sUkSmakRSTi upazamAvanekA kAla aura sUkSmasAmparAyakA prathama sthitigrAyAma yathAsambhava antarmuhUrtamAtra vizeSa adhika hai| ye tInoM paraspara tulya haiN| adhikatAkA kAraNa yaha hai ki avaroha se ArohakakA pratyekakAla adhika hai ( 11 ) / ' 300 } kiTTIkaraNaddhahiyA paDabAdaraloha veda gaddhA hu / saMkhaguNA tasleva ya tiloddaguNa se DiNikkhebho // 366 // artha - kRSTikaraNakAla vizeSa adhika hai ( 12 ) / utaranevAlekA bAdaralobha vedakakAla saMkhyAtaguNA hai (13) / usIke tInoM lobhakA guNazra NinikSepa vizeSa adhika hai (14) / vizeSArtha :- usase sUkSmakRSTikaranekA kAla vizeSa adhika hai / yadyapi yaha kAla lobhavedakakAlakA vibhAga hai tathApi uparima tihAI kAla ( sUkSmasAmparAya kAla ) se nicalA ( kRSTikaraNakAla ) vizeSa adhika hai ( 12 ) / usase giranevAle bAdara sAmparAyake bAdaralobhakA vedakakAla saMkhyAtaguNA hai, kyoMki bAdaralobha vedakakAla, lobhavedakakAlakA dvi vibhAga ( 3 ) hai / zrataH pUrvake vibhAgase do guNA hai (13) | usase giranevAle ke lobhavedakakAlase tIna lobhakI guNazra Ni AyAma prAvalimAtra adhika hai, kyoMki vedaka kAlase AvalipramANa adhika kAlase gurAzreNi nikSepa hotA hai ( 14 ) / bAdaralohas ya vedagakAlo ya tassa paDamaTidI | paDaloha vedagaddhA tasseva ya loipaDhamaThidI // 370 // arthaH- car3hane vAle ke bAdaralobha vedakakAla vizeSa adhika hai (15) / usIko 1. a. gha. bhUla pR. 1628-26 // 2. ja. gha. mUla pR0 1628 / Page #598 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 371 ] bhAradvAra prathamasthiti vizeSa adhika hai (16) / utaranevAle ke lobhavedakakAla vizeSa adhika hai (17) / usIke lobhakI prathama sthiti vizeSa adhika hai (18) / ' vizeSArtha- isase prArohaka bAdarasAmparAyikake bAdaralobha vedakakAla vizeSa adhika hai / yadyapi pUrvakA sthAna bhI lobhavedakakAlakA dvi vibhAga ( 2 ) hai aura vartamAnakAla bhI lobhavedakakAlakA dvi vibhAga (1) hai tathApi anivRttikaraNa guNasthAnameM utaranevAle kI apekSA car3hanevAlekA kAla vizeSa adhika hotA hai (15) / usase Arohaka anivRttikaraNake bAdaralobhakA prathama sthiti sambandhI prAyAma vizeSa adhika hai, vizeSAdhikakA pramANa prAvalImAtra hai / isakA kAraNa yaha hai ki prArohaka anivRttikaraNa cAroM saMjvalanoMke apane-apane vedakakAlase ucchiSTrAvalimAtra adhika prathamasthiti vinyAsa karatA hai (16) / usase giranevAle ke lobhakA vedakakAla vizeSa adhika hai, kyoMki isameM sUkSmasAmparAyakAla bhI sammilita hai (17) / usase utarane vAleke lobhakI prathamasthitikA AyAma AvalImAtra adhika hai (18) / ' tammAyAvedaddhA paDivaDakaNhapi khittaguNaseDhI / tammANavedagaddhA tasta NavaNhaM pi guNaseDI / / 371 / / arthaH-utaranevAleke mAyAvedakakAla vizeSa adhika hai (16) / utarane vAleke chaha karmoMkA guNazreNinikSepa vizeSa adhika hai (20) / utaranevAlekA mAna vedakakAla vizeSa adhika hai (21) / unhIM ke nau kaukA guNazreNinikSepa vizeSa adhika hai (22) / vizeSArya-usase utaranevAleke mAyAvedakakAla vizeSa adhika hai, kyoMki 1. 18veM naM0 kA sthAna kaSAyapAhur3a suttameM nahIM kahA gayA hai / labbisArake pharsAne bhI giranevAleke mAyA, mAna aura koSako prathama sthatikA kathana nahIM kiyA hai| sambhava hai utaranevAleke kaSAyakA apakarSaNa hokara udaya prAnese usa kaSAya sambandhI antara nahIM rahatA ho isIlie cUriNasUtrakAra ne utaranevAleke lobha, mAyA, mAna va krodhako prathamasthitikA kathana nahIM kiyA hai| svayaM nemicandrAcArya ne bhI utaranevAleke mAyA, mAna va krodhako prathamasthitikA kathana nahIM kiyaa| isa gAthAkA milAna mUDabidrI sthita tADapatrIya pratise honA atyanta prapekSita hai| 2. jayaghavala mUla pu. 1628 / 18veM naM0 kA sthAna jayadhavala meM nahIM hai| Page #599 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 302] kSapaNAsAra [ gAyA 372-73 Uparitana sthAnase nIcekA sthAna yathAkrama vizeSa adhika hotA hai (19) / usase utaranevAle mAyAvedaka ke chaha ( ilobha, imAyA ) kaSAyoMkA guNa riNa AyAma mAvali se adhika hai ( 20 ) / usase par3ane ( girane ) bAleke mAnavedakakAla vizeSa adhika hai (21) / usase usIke nava ( 3 lobha, 3 mAyA, 3 mAna) kaSAyoMkA guNazreNiprAyAma zrAvalise adhika hai (22) / ' caDamAyAvedaddhA paDhamaTThidimAyauvasamA ya / calamANavedagaDApaTTimAusamA ya // 372 // arthaH-- car3hanevAle ke mAyAvedakakAla vizeSa adhika hai ( 23 ) | mAyAkI prathama sthiti vizeSaadhika hai (24) | mAyAkA upazAsanakAla vizeSaadhika hai (25) / car3hanevAlekA mAnavedakakAla vizeSaadhika hai ( 26 ) | mAnakI prathama sthiti vizeSapravika hai (27) | mAnakA upazAmanakAla vizeSa adhika hai ( 28 ) | vizeSArthaH -- usase car3hanevAleke mAyAvedakakAla vizeSa adhika hai, kyoMki car3hanevAlekA kAla vizeSa adhika hotA hai ( 23 ) / usase usake prathama sthitikA zrAyAma ucchiSTAvalise adhika hai (24) / usase mAyA ke upazamAnekA kAla eka samayakama AvalimAtra adhika hai, kyoMki navaka samayaprabaddha kI apekSA hai ( 25 ) / usase car3hanevAleke mAnavedakakAla antarmuhUrta se adhika hai (26) / usase usakI prathama sthiti kA zrAyAma ucchiSTAvalimAtra adhika hai (27) / usase usake bhAna upazamAvanekA kAla ekasamayakrama AbalimAtra adhika hai, kyoMki navakasamayabaddhako apekSA hai / ( navakasamayaprabaddha = eka samayakama do prAvali ) ( samayakama do zrAvali - ucchiSTAvali samayakama prAvali ) ||26|| = kohovasAmaNaddhA vapurisitthINa uvasamANaM ca / khudabhavagahaNaM ca ya ahiyakamA ekkavIsapadA ||373 || arthaH- krodhakA upazAsanakAla vizeSa adhika hai ( 26 ) / chaha nokaSAyoM 1. jayadhavala mUla pu. 1626 / 2. ja. dha. mUla pU. 1630 // Page #600 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 372-73] kSapaNAsAra ( hAsya, rati, arati, zoka, bhaya, jugupsA ) kA upazAmanakAla vizeSa adhika hai (30) / puruSavedakA upazAmanakAla vizeSa adhika hai (31) / strIvedakA upazAmanakAla vizeSa adhika hai (32) / napusakavedakA upazAmanakAla vizeSa adhika hai (33) / kSudrabhava vizeSa adhika hai (34) / isaprakAra 21 pada vizeSa adhika kramase haiM / vizeSArtha-usase krodhake upazamAnekA kAla antarmuhUrta adhika hai, kyoMki Uparake kAlase nIcekA kAla adhika hotA hai (26) / usase chaha nokaSAyake upazamAne kA kAla antamuharta adhika hai, kyoMki yaha pUrvase nIcekA sthAna hai (30) / isase puruSavedake upazamAnekA kAla navakasamayaprabaddhakI apekSA ekasamayakama doprAvali adhika hai (31) isase strIveda upazamAnekA kAla vizeSa adhika hai (32) isase napuMsakaveda upazamAnekA kAla vizeSa adhika hai, kyoMki ye donoM hI sthAna abastana ( nicarale ) sthAna haiM, isalie vizeSAdhika ho gae haiM (33) / isase kSudrabhavakAkAla vizeSa adhika hai (34) / zaGkAH-zudrabhavagrahaNa kyA hai ? samAdhAna--sabase choTe bhavagrahaNako kSudrabhava kahate haiM aura yaha eka ucchvAsa ( saMkhyAta prAvali samUha niSpanna ) ke sAdhika aThArahaveMbhAgapramANa hotA huA ____ saMkhyAta prAvalI sahasrapramAraNa hotA hai aisA jAnanA cAhie / tadyathA-- tiNisayA asosA chAsaThisahassameca maraNArie / aMsomuttakAle tATiyA ceva khuddabhavA / ' tiNyiAsahassA sattyasadANi tevatari ca usaasaa| eso habaha muhutto savyesi ceva mamuprANaM / / -- eka antarmuhartakAlameM 66336 kSudramaraNa hote haiM aura utane hI kSudrabhava hote haiN| "sabhI manuSyoM ke 3773 ucchvAsoMkA eka muhUrta hotA hai" isa vacanake anusAra eka muhUrta ke bhItara 66336 kSullaka ( kSudra ) bhava hote haiM / ' ekamuhUrtake 1. pa. pu. 14 pR. 362 gAthA 20; go. jI. gA. 123; bhAvapAhur3agAthA 26 / 2. dhavala pu. 14 pR. 362 gA. 16 / 3. "idivayaNAdo egamuhuttambhatare ettiyANi khuddAbhavamgahaNANi hoti 66336 / " (dha. pu. 14 pR. 363 ) Page #601 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 304] kSapaNAsAra [ gAthA 374 3773 ucchvAsa sthApita karake inheM pUrvagAthA nirdiSTapramANa eka muhartakI khuddAbhavagrahaNa zalAkAoMse apartita karanepara eka ucchvAsakA sAdhika bhAgapramANa kSudrabhavagrahaNakA kAla jAnanA cAhie / isaprakAra prApta isa kSudrabhavagrahaNa meM saMkhyAtaAvali hotI haiN| vaha isaprakAra hai-( yadi anyamatAnusAra ) eka ucchvAsakAlake bhItara jadhanyase 216 zrAvali mAnI jAtI hai to kSudrabhavagrahaNakAla sAsAdanake kAlase dugunAmAtra prApta hotA hai, jo aniSTa hai, kyoMki sAsAdanaguragasthAnake kAlase saMkhyAtaguNe nIceke kAlase isakA bahutva anyathA nahIM utpanna hotA isa kAraNa; yahAM prAvalikA guNakAra bahuta hai ataH saMkhyAtahajAra kor3AkoDIpramANa prAvaliyoMse ( jahAM ki eka pAvali bhI jaghanyayuktAsaMkhyAta samayapramANa hotI hai ) eka ucchvAsa niSpanna hotA hai evaM usakA kuchakama 18veM bhAgapramANa ( vAM bhAga) kSudrabhavagrahaNa hotA hai aisA grahaNa karanA cAhie / isakAraNa napusakavedopazanakAlase kSudrabhavagrahaNakAla vizeSAdhika hai aisA ucita hai / ' upasaMtaddhA duguNA tatto purisassa kohapaDhamaThidI / mohovasAmaNaDA tiriNavi bhahiyakkamA hoti // 37 // arthaH-upazAntakAla duguNA hai (35) / puruSavedakI prathamasthiti vizeSa adhika hai (36) / krodhakI prathamasthiti vizeSa adhika hai (37) mohanIyakA upazAmana kAla vizeSa adhika hai (38) / tInapada adhika kramase haiN| vizeSArthaH-usa kSudrabhavase. upazAMtakaSAyakA kAla duguNA hai jo eka sekiNDa kA bArahavA~ bhAga sekiNDa] hai [35] / usase puruSavedakI prathamasthitikA AyAma vizeSa adhika hai, kyoMki napuMsakavedake upazamAnekAkAla, strIvedake upazamAnekAkAla aura chaha nokaSAyoMke upazamAnekA kAla inatInoM kAloMkA samUha puruSavedakI prathamasthiti hai [36] / usase saMjvalanakrodhakI prathamasthitikA AyAma kiMcit nyUna tri. bhAgamAtrase adhika hai, kyoMki krodhake upazAmanAkAlameM bhI puruSavedakA praveza dekhA jAtA hai [37] / usase sarvamohanIyakA upazamAMvanekA kAla hai, vaha mAna-mAyA-lobhake 1. jayadhavala mUla pR0 1630 / Page #602 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 375-76 ] kSapaNAsAra [305 upazamanakAloMse adhika hai (38) / 36-37 va 38vAM ye tIna pada adhikakramase haiN| paDaNasta bhasaMkhANaM smypbddhaannudiirnnaakaalo| saMkhaguNo caDaNassa ya takAlo hodi ahiyA ya // 375 / / arthaH--usase giranevAleke asaMkhyAta samayaprabaddhako udIraNA honekA kAla saMkhyAtaguNA hai (36) / usase car3hanevAleke asaMkhyAta samayaprabaddhako udIraNA honekA kAla antarmuhUrtamAtra adhika hai (40) / vizeSArthaH-upazamazeriNase giranevAleke jabataka asaMkhyAta samaya prabaddhoMkI udIraNA hotI hai tabatakakA vaha kAla mohanIyake upazAmanakAlase saMkhyAtaguNA hai, kyoMki nIce utaranevAle ke sUkSmasAmpa rAyase lekara antarakaraNake sthAnase nIce vIryAntarAya Adi bAraha karmokA sarvaghAti anubhAgabandha karake punaH usake nIce saMkhyAtahajAra sthitibandha hojAne taka itanA kAla asaMkhyAta samayaprabaddha udIraNAkA hai| (36) / upazamazreNi car3hanevAloM ke jabataka asaMkhyAta samayaprabaddhoMkI udIraNA hotI hai tabataka kA vaha kAla pUrvakAlase adhika hai, kyoMki car3hanevAlA jahAMpara asaMkhyAta samayaprabaddhakI udIraNA prArambha karatA hai usa sthAnako antarmuhurta dvArA pAkara utarate hueke asaMkhyAta loka pratibhAgavAlI udIraNA prArambha hojAtI hai isakAraNa isakA pUrvasthAnase vizeSAdhikatva viruddha nahIM hai|' paDaNANiyaTTiyaddhA saMkhaguNA caDaNagA viseshiyaa| paDamANA puvaddhA saMkhagumA caDaNagA ahiyA // 376 / / prathaM -usase giranevAleke anivRttikaraNakAkAla saMkhyAtaguNA hai, kyoMki pUrvokta sarvapada anivRttikaraNake saMkhyAtaveMbhAga haiM (41) / usase car3hanevAleke anivRttikaraNakA kAla antarmuhUrtamAtrase adhika hai (42) 1 usase giranevAleke apUrva 1. ja. dha. mUla pR. 1631 / 2. ja. pa. mUla pa0 1931 / kyoMki mantarakaraNAdi uparima azeSa bhadhvAnako dekhate hue saMkhyAta___guNe nIce ke adhvAnakA pradhAnabhAvase yahAM vivakSitapanA hai| 3. ja.dha. mUla pR. 1631 / Page #603 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra [ gAthA 377-78 karaNakA kAla saMkhyAtaguNA hai (43) / usase car3hanevAleke apUrvakaraNakAkAla ( antamuhUrta ) adhika hai|' paDibaDavaraguNaseDhI caDhamANApuvapaDhamaguNaseDhI / ahiyakamA upasAmagakohassa ya vedagaddhA ha // 377 // arthaH-giranevAlekA utkRSTa guNaNi nikSepa vizeSa adhika hai (45) / car3hanevAlekA apUrvakaraNake prathama samayameM guNazreriNa nikSepa vizeSa adhika hai (46) / upazAmakake krodhavedakakAla saMkhyAtaguNA hai (47) / vizeSArthaH--usase giranevAle ke sUkSmasAmparAyake prathamasamayameM prArambha kiyA gayA utkRSTa guNazreNi AyAma vizeSa adhika hai, kyoMki yaha avarohaka sUkSma sAmparAyaanivRttikaraNa-apUrvakaraNa va upazamanAkAlake saMkhyAtaveMbhAga ina kAloMkA samUhapramANa hai (45) / usase car3hanevAleke apUrvakaraNake prathamasamayameM prArambha huA utkRSTa guNa. zreriga AyAma antarmuhUrtase adhika hai| yaha bhI apUrvakaraNa-anivRttikaraNa-sUkSma sAmpa. rAyake kAlase antamuhartapramANa adhika hai, kintu utaranevAle ke kAlase car3hanevAle ke kAlakA vizeSAdhikapanA hai aisA samajhakara pUrvase yaha adhika kahA hai / / 46 / / usase car3hanevAleke krodhavedakakAla saMkhyAtaguNA hai, kyoMki zreNipara prArohaNa karaneke pUrva hI antarmuhUrtakAla taka apramattabhAvase vartamAna jIvake krodhavedakakAlake sAtha apUrvakaraNa aura anivRttikaraNake prati pratibaddhakAla yahAMpara vivakSita hai| arthAt apramattaguNasthAnake sAtha yahAM apUrvakaraNa aura anivRtti karaNA sambandhI krodhavedakakAla liyA gayA hai isalie vaha pUrvake kAlase saMkhyAtaguNA ho jAtA hai / saMjadabhadhApavattagaguNaseDhI dasoMSasaMtaddhA / / cAritaMtarigaThidI dasaNamohaMtaraThidIoM // 378 // artha-adhaHpravRttasaMyatakA guNazreNinikSepa saMkhyAtaguNA hai (48) / darzanamohanIyakA upazAntakAla saMkhyAtaguNA hai (46) / cAritrako Antarika sthitiyAM saMkhyAta 1. ja. gha. mUla. pR. 1931-32 / 2. ja. gha. mUla pa. 1932 / Page #604 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 376 ] kSapaNAsAra [ 307 guNI haiM (50) / darzanamohanIyako antarasthitiyAM saMkhyAtaguNI haiM (51) / vizeSArthaH-avarohaka adhaHpravRttasaMyamIke prathama samayameM jisa guNazreNi AyAmakA prArambha hotA hai vaha pUrvokta guNazreriNanikSepa aAyAmase saMkhyAtaguNA hai, kyoMki svasaMsthAnasaMyama pariNAmakI pradhAnatA hai| usase darzanamohanIyakA upazAntakAla arthAt dvitIyopazama samyaktvakAkAla saMkhyAta gaNA hai kyoMki zroNi car3hane aura utaraneke kAlase, zreNose pUrva va pazcAt saMkhyAtaguNe kAlameM bhI dvitIyopazama samyaktvaM pAyA jAtA hai| arthAt dvitIyopazama samyaktva zreNi car3hane se pUrva utpanna ho jAtA hai| isa kAlakA pramANa najIke car3hane utaraneke kAlase saMkhyAtaguNA hai aura zreNI utarane ke pazcAt bhI zreNIke kAlase saMkhyAtaguNe kAlataka dvitIyopazama samyaktva rahatA hai / isaprakAra dvitIyopazama samyaktvakA kAla, zreNI car3hane va utarane ke kAlase saMkhyAtagaNA hai| usase cAritramohakI jina sthiti niSekoMko utkIrNa karake antara kiyA jAtA hai vaha antarAyAma saMkhyAtaguNA hai| usase darzanamohakA antara karate hue jina sthiti niSekoMkA AyAma arthAt antarAyAma saMkhyAtaguNA hai / ' noTa- yahA~para antarAyAmakA kAla dvitIyopazama samyaktvake kAlase adhika kahA, kintu usa antarAyAmake kAlameM darzanamohakI kisI eka prakRtikI apakarSaNake dvArA udIraNA kara antarAyAmakA kAla samApta kara diyA jAtA hai / - aparAjeThAbAhA caDapaDamohassa bhvrtthidissdho| caDapaDativAdi avaralidibaMdhato muhutto ya // 376 / / artha:--jadhanya prAbAdhA saMkhyAtaguNo hai (52) / utkRSTa prAbAdhA saMkhyAtagaNI hai (53) / car3hanevAleke mohanIyakA jaghanya sthitibandha saMkhyAtaguNA hai. (54) / utaranevAleke mohanIyakA jaghanya sthitivandha saMkhyAtaguNA hai (55) / car3hanevAle ke tIna ghAtiyAkarmoMkA jaghanya sthitibandha saMkhyAtaguNA hai (56) / utaranevAleke tIna ghAtiyAkarmoMkA jaghanya sthitibandha saMkhyAtaguNA hai (57) / aMtarmuhUrta saMkhyAtaguraNA hai / vizeSArga-usase car3hanevAleke sUkSmasAmparAyake antima samayameM pAye jAnevAle jJAnAvaraNAdi karmoMke aura anivRttikaraNa upazAmakake caramasamayameM pAye jAne 1. jayavavasa mala 50 1632-33 / Page #605 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kSapaNAsAra 30. ] { gAthA 380 vAle mohanIyakarmake sthitibandhakI jaghanya prAbAdhA saMkhyAta guNI hai ' (52) / usase utaranevAle ke apUrvakaraNake antimasamaya meM pAyI jAnevAlI sarvakarmoMkI antaHkoTAkoTIsAgarapramANa sthitibandhako tatprAyogya antarmuhUrtapramANa utkRSTa pAbAdhA saMkhyAtaguNI hai (53) / usase car3hanevAleke anivRttikaraNake caramasamayameM pAye jAnevAle mohanIyakarmakA jaghanya sthitibandha saMkhyAtaguNA hai yaha bhI antarmuhUrtapramANa hai (54) / usase utaranevAle ke anivRttikaraNake prathamasamayameM pAyA jAnevAlA mohanIyakarmakA jaghanya sthitibandhakA pramANa saMkhyAtaguNA hai| yahAM saMkhyAtakA pramANa do jAnanA yaha bhI antarmuhUrtapramANa hI hai (55) / usase car3hanevAleke sUkSmasAmparAyake antasamaya meM pAyA jAnevAlA jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa va antarAya ina tIna ghAtiyAkarmoMkA jaghanya sthitibandha saMkhyAtaguNA hai (56) / usase utaranevAleke sUkSmasAmparAyake prathamasamayameM pAyA jAnekAlA jhAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyAkarmokA jaghanya sthitibandha saMkhyAtaguNA hai jo duguNA jAnanA (57) / usase utkRSTa antamuhUrta saMkhyAtaguNA hai jo eka samayakama do ghar3I pramANa hai (58) yahAM antadIpaka nyAyase pUrva meM jo sarvakAla kahe ke sabhI antarmuhurtamAtra hI jAnanA, kyoMki aMtarmuhUrtake bahuta bheda haiM / caDamANassa ya NAmAgodajahaeNaTThidINa paMdho ya / terasapadAsu kamaso saMkheNa ya hoti guNidakamA // 38 // arthaH-car3hanevAleke nAma va gotrakA jaghanya sthitibandha saMkhyAtaguraNA hai (56) / ye 13 pada kramazaH saMkhyAtaguNeM haiM / vizeSArtha:--'usase car3hanevAleke nAma va gotrakarmakA jaghanya sthitibandha saMkhyAtaguNA hai jo solaha muhUrta pramANa hai (56) / yaha jaghanyabandha apanI vyucchitti ke caramasamayameM jaannaa| 46veM padase Age 56veM pada taka teraha padoMmeM saMkhyAtaguNita krama hai|' 1. aura yaha (mAbAdhA ) antarAyAmase Upara saMkhyAta guNe adhvAnako vyatIta karake sthita hai, isa prakAra yaha bAta isI sUtrase jAnI jAtI hai / ( ja. gha. mUla. pR. 1633) 2. jayadhavala mUla pR. 1633-34 / 3. ja. pa. mUla pR. 1634 / Page #606 -------------------------------------------------------------------------- ________________ [306 gAthA 381-83) kSapaNAsAra caDatadiyabhavarabaMdhaM pddnnaamaagodbhvrtthidibNdho| paDatadiyassa ya pravaraM tigiNa padA hoMti bhahiyakamA // 381 // arthaH-car3hanevAle ke tIsare ( vedanIya ) karmakA jaghanya sthitibandha vizeSa adhika hai (60) / giranevAleke nAma-gotrakarmakA jaghanya sthitibandha vizeSa adhika hai (61) / giranevAleke (vedanIya) tIsare karmakA jaghanya sthitibandha vizeSa adhika hai (62) / ye tInoM pada adhikakrama vAle haiN| . vizeSArtha:- usase car3hanevAleke vedanIyakarmakA jaghanya sthitibandha vizeSa adhika hai, kyoMki yaha 24 muhartamAtra hai (60) / usase giranevAleke nAma-gotrakA jadhanya sthitibandha vizeSa adhika hai, kyoMki 32 muhartamAtra hai (61) / unase girane bAleke vedanIyakarmakA jaghanya sthitibandha vizeSa adhika hai, kyoMki yaha 48 muhartamAtra hai (62) / ina tInoM padoMmeM se pratyeka pada pUrva padase vizeSa adhika hai|' SaDamAyamANakoho mAsAdIduguNa avaraThidibaMdhoM / paDaNe tANaM duguNaM solasavastANi caDaNapurisassa // 382 // paDaNassa tassa duguNaM saMjalaNANaM tu tattha duTThANe / battIsaM causaTThI vassapamANeNa ThidibaMdho // 383 // arthaH-car3hanevAleke mAyA, mAna va krodhakA jaghanya sthitibandha eka mAsako prAdikarake duguNA-duguNA hai (63.64-65) / girate hue ke unakA jaghanya sthitibandha dviguNA hai (66-67-68) / car3hanevAleke puruSavedakA jaghanya sthitibandha solahavarSa hai (66) / giranevAleke puruSavedakA jaghanyasthitibandha dviguNA hai (70) / puruSavedake donoM sthAnoMpara saMjvalanakaSAyoMkA sthitivandha 32 va 64 varSapramANa hai (71-72) / vizeSArtha-car3hanevAleke mAyAkA jaghanya sthitibaMdha 1 mAsapramANa hai jo pUrvameM kahe gae vedanIyake jaghanya sthitibandhase saMkhyAtaguNA hai| giranevAle ke mAyAkA jaghanya sthitibandha aura car3hanevAleke mAnakA jaghanya sthitibandha dviguNA arthAt do mAsa hai / giranevAleke mAnakA jaghanya sthitibandha aura car3hanevAleke krodhakA jaghanya sthitibandha 1, jayadhavala mUla pR0 1934 / Page #607 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 310] kSapaNAsAra [ gAthA 54 duguNA arthAt cAra mAsapramANa hai / giranevAle ke krodhakA jaghanya sthitibandha duNA arthAt AThamAsa hai| car3hanevAleke puruSavedakA jaghanya sthitibandha 16 varSa hai| uso sthAnapara arthAt usIsamaya cAroM saMjvalana kaSAyoMkA sthiti bandha 32 varSa hai / giranebAleke puruSavedakA jaghanya sthitibandha car3hanevAlese dUNA arthAt 32 varSa hai / usI sthAna para cAroM saMjvalana kaSAyoMkA sthitibandha 64 varSa hai / caDapaDaNamohapadamaM carimaM carimaM tu tahA tighAdiyAdIm / saMkhejavassa baMdho saMkhejjaguNakamo charahaM // 384|| artha-car3hanevAleke mohanIyakarmakA saMkhyAta varSavAlA prathama sthitibandha aura giranevAleke saMkhyAtavarSavAlA aMtima sthitibandha tathA car3hane vAle ke tIna ghAtiyAkarmokA saMkhyAtavarSavAlA prathama sthitibandha va utaranevAleke saMkhyAtavarSakI sthitivAlA antima sthitibandha evaM car3hanevAle ke tIna aghAtiyA kokA saMkhyAtavarSakI sthitivAlA prathamasthitibandha aura utaranevAleke tIna aghAtiyA karmokA antima sthitibandha ( 73 se 8) ye chahoM sthAna saMkhyAtaguNe kamavAle hai ! vizeSArtha-usase car3hanevAleke antarakaraNa karanekI samApti honeke anantara samaya meM pAyA jAnevAlA mohanIyakarmakA saMkhyAtavarSakI sthitivAlA prathama sthitibandha saMkhyAtaguNA hai jo ki saMkhyAtahajAra varSamAtra hai | usase utaranevAleke usa samayakI samAna avasthAmeM pAyA jAnevAlA mohanIyakramakA saMkhyAtavarSakI sthitivAlA antima- / banda saMkhyAtaguNA hai| isakA pramANa bhI saMkhyAtahajAra varSamAtra hai| jisaprakAra pahale car3hanevAle se utaranevAle ke dUNA sthitibandha kahA thA vaisA aba nahIM jAnanA, kintu yathAsambhava saMkhyAtaguNA jAnanA / usase car3hanevAleke tona ghAtiyAkarmoMkA saMkhyAtavarSa kI sthitivAlA prathama sthitibandha saMkhyAtaguragA hai|' usase utaranevAle ke tInadhAtiyA kokA saMkhyAtavarSakI sthitivAlA antima sthitibandha saMkhyAtaguNA hai / usase car3hanebAleke sAta nokaSAyoMke upazamakAlameM upazAmaka kAlakA saMkhyAtavAM bhAga bIta jAnepara tIna aghAtiyAkarmoMkA saMkhyAtavarSakI sthitivAlA prathama sthitibandha saMkhyAtaguNA 1. kyoMki mohanIyake samAna inakA pratyadhika sthitibandhApasaraNa bhasambhava hai| (ja.gha, mUla pa. 1935) jayaSavala pR. 1935 / gAthA 248, 256 va 261 dekhanA cAhie / Page #608 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 385] kSapaNAsAra [ 311 hai| usase utaranevAleke vahAM saMkhyAtavarSakI sthitivAlA antima sthitibandha saMkhyAtaguNA hai (73-78) caDapaDaNa mohacarimaM paDhamaM tu tahA tighAdiyAdINaM / akhejastaSo'saMkhajaguNakamo chaN // 385 // arthaH-car3hanevAleke mohanIyakarmakA asaMkhyAtavarSavAlA antima sthitibandha aura giranevAle ke asaMkhyAtavarSavAlA prathama sthitibandha (79-80) tathA car3hanevAleke tIna ghAtiyAkarmoMkA asaMkhyAtavarSavAlA aMtima sthitibandha aura utaranevAlekA asaMkhyAta barSavAlA prathamasthitibandha (81-82) evaM car3hanevAleke tIna aghAtiyAkarmoMkA asaMkhyAta varSavAlA antima sthitibandha tathA utaranevAleke asaMkhyAta varSavAlA prathama sthitibandha (83.84) ye chahoM sthAna asaMkhyAtaguNe kramavAle haiM / vizeSArtha:-- usase car3hanevAleke mohanIyakarmakA asaMkhyAta varSamAtra aMtimasthitibandha asaMkhyAtaguNA hai jo ki asaMkhyAta hajAravarSapramANa hai aura yaha antarakaraNakAlakA samakAlabhAvI sthitibandha hai| usase utaranevAleke mohanIyakarmakA asaMkhyAtavarSamAtra prathama sthitibandha asaMkhyAtaguNA hai, giranevAleke yahAMpara asaMkhyAtaguNo pravRtti dekhI jAtI hai / usase car3hanevAleke jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa aura antarAya ina tIna ghAtiyAkokA asaMkhyAta barSavAlA antima sthitibandha asaMkhyAtaguNA hai| yaha strIvedake upazamakAlake saMkhyAtaveMbhAga vyatIta hojAne para hotA hai / usase utarane vAleke tInadhAtiyA karmoMkA asaMkhyAta varSavAlA prathamasthitibandha asaMkhyAtaguraNA hai / usase car3hanevAleke tIna aghAtiyA (nAma-gotra-vedanIya) karmokA asaMkhyAtavarSa sthitivAlA antima sthitibandha asaMkhyAtaguNA hai, yaha sAta no kaSAyoMke upazAmanakAla meM saMkhyAtaveMbhAgake vyatIta honepara hotA hai / usase utaranevAle ke tIna aghAtiyA karmokA asaMkhyAtavarSavAlA prathama sthitibandha asaMkhyAtaguraNA hai / yahA~ utaranevAleke jo sthitibandha kahA hai vaha car3hanevAle ke usa sthitibandha hone ke kAla sthAnako stoka antarase na prApta hokara saMbhavatA hai| car3hanevAle ke jo prathama sthitibandha hotA hai utaranevAle ke usake nikaTavartI avasthAko pAnepara antima sthitibandha hotA hai|' 1. jayadhavala mUla pR0 1635-36 / Page #609 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 312 ] kSapaNAsAra | gAthA 386-88 / caDaNe NAmadugANaM paDhamo palidovamassa sNkhejo| bhAgo Thidissa baMdho hechillAdoM asaMkhaguNo // 386 // arthaH-usase car3hanevAleke nAma-gotrakarmakA palyake saMkhyAtabhAgamAtra huA prathama sthitibandha nIceke RghAtitraya ke sthitibandhase asaMkhyAtaguNA hai (85) / ' vizeSArthaH-yahAM "nAma gotrakA palpaka saMkhyAtaveMbhAga mAtra humA prathama sthitibandha" aisA kahanepara jahAM palyopama sthitibandhase saMkhyAta bahubhAga ghaTAkara pAya ke saMkhyAtaveMbhAgapramANa prathama sthitibandha utpanna huA vaha grahaNakaranA caahie| tIsiyAugaha paDhamo palidovama saMkhabhAgaThi dibNdho| mohassavi dogiNa padA visesa ahiyakkamA hoti // 387 // arthaH-car3hanevAlake tIsiyA catuSkakA nyopAna ke saMkhyAtaveMbhAga vAlA prathamasthitibandha (86) tathA mohanIyakarmakA palyoSamake saMkhyAtaveMbhAgavAlA prathama sthitibaMdha (87) ye donoM sthAna vizeSa adhika kramavAle haiM / vizeSArtha-tIsiyA catuSka arthAt tIsa kor3Akor3IsAgarakI sthitibandhavAle cAra karma-jJAnAvaraNa, darzanAvaraNa, vedanIya, antarAyakA palyopamake saMkhyAtaveMbhAgapramANa prathama sthitibandha nAma gotrake pUrvokta bandhase vizeSa adhika hai vizeSakA pramANa apanI sthitibandhake arddha bhAga pramANa hai (86) / isase mohanIyakarmakA palyopamake saMkhyAtaH bhAgapramANa prathama sthitibandha vizeSa adhika hai, vizeSakA pramANa apane bandhake vibhAga pramANa hai (87) / kyoMki ye donoM pada vizeSa adhika kramavAle haiM tathA nAmagotra vIsiyA haiM aura jJAnAvaragAdi tosiyA haiM / ataH vIsiyA se tIsiyA vizeSa adhika hai gaNAkArarUpa nahIM hai / cAritramohanIya cAlIsiyA hai jo jJAnAvaraNAdi tIsiyAse vizeSa adhika hai, kyoMki tIsase cAlIsa vizeSa adhika hai guNakArarUpa nahIM haiM / ' ThidikhaMDayaM tu carimaM baMdhoMsaraNaTThidI ya palladdhaM / pallaM caDapaDabAdarapaDhamo carimo ya ThidibaMdho // 388 // 1. jayadhavala mUla pR. 1636 ! 2. jayaSavala mUla pR0 1936 / Page #610 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 2 1 gAyA 386 ] [ 313 artha:-- carama sthitikANDaka saMkhyAtaguNA hai ( ) | sthitibandha ghaTAkara patyapramANa sthitibandha karaneke lie jo sthitibandhApasaraNarUpa palyakA saMkhyAtavAM bhAga hai vaha saMkhyAtaguNA hai ( 8 ) / palya saMkhyAtaguraNA hai ( 60 ) / car3hanevAle ke bAdaralobha ke sthitibandha saMkhyAtaguNA hai ( 61 ) / utaranevAleke bAdaralobha ( anivRttikaraNa ) ke antima sthitibandha saMkhyAtaguNA hai (62) | kSapaNAsAra vizeSArtha :- usase carama sthitikhaNDa prarthAt jitanI sthitiyoMkoghAta ke lie grahaNa kI gaI haiM ve sthitiyAM saMkhyAtaguNI haiN| jJAnAvaraNIya Adi kamakA pratima sthitikhaNDa sUkSmasAmparAya ke anta meM hotA hai / mohanIya karmakA antima sthitikhaNDa antarakaraNake samakAlameM hotA hai / arthAt zrantarakaraNa ke samakAlIna hai / yadyapi yaha sthitikhaNDa bhI palya ke asaMkhyAtaveM bhAgamAtra hai tathApi pUrvase saMkhyAtaguNA hai / usase yaha sthiti jisako bAke dvArA bahakara palyapramANa sthitibaMdha kiyA gayA saMkhyAtaguNI hai / yadyapi kama kI gaI sthitikA pramANa bhI palyake saMkhyAtaveM bhAga mAtra hai, kintu pUrva se saMkhyAtaguNA hai / usase palya saMkhyAtaguNA hai, kyoMki ghaTAI gaI sthitikA pramANa patya ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra thA / usase anivRttikaraNa ke upazAmakake prathama samaya meM sthitibaMdha pRthaktva lakSa sAgara pramANa hotA hai / usase utaranevAle zranivRttikaraNake caramasamaya meM honevAlA sthitibaMdha saMkhyAtaguNA hai ( 88-12) caDapaDa puvvapadamo carimo ThidibaMdhana ya paDaNasse / taccarimaM ThidisaMtaM saMkhejjaguNakakamA aTTha // 386 // - artha -- car3hanevAleke apUrvakaraNakA prathama sthitibaMdha saMkhyAtaguNA hai ( 23 ) / giranevAleke apUrvakaraNakA aMtima sthitibaMdha saMkhyAtaguNA hai ( 64 ) | giranevAle ke apUrvakaraNakA antima sthitisattva saMkhyAtaguNA hai ( 65 ) | gAthA 388 va 386 meM kahe gae AThasthAna saMkhyAtaguNekramavAle haiM / - vizeSArthaH - usase car3hanevAle ke prapUrvakaraNa ke prathama samaya meM sthitibaMdha saMkhyAttaguNA hai aura vaha antaH kor3A kor3IsAgaramAtra hai / usase giranevAle ke apUrva karake antimasamaya meM sthitibandha saMkhyAtaguNA hai, vaha dUNA athavA yathAsambhava saMkhyAtaguNA 1. jayatravala mUla pU0 1636-37 / Page #611 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 314 ] kSapaNAsAra [ gAthA 360-61 jAnanA / usase giranevAleke apUrvakaraNa ke caramasamaya meM sthitisattva saMkhyAtaguNA hai / yadyapi sthitisattvakA gaNa antaHkor3Akor3I haiM tathApi sthitibandhase saMkhyAtaguNA hai, kyoMki samyagdRSTi ke sarvadA sthitibaMdha se sthitisattva saMkhyAtaguNA hai / tappaDa maTThidisataM paDivaDa agiya TThaca rima ThidisattaM / ahiyakamA caDabAdapaDhamaTThidisattayaM tu saMkhaguNaM // 360 // artha -- usI giranevAle prapUrvakaraNakA sthitisattva vizeSa adhika hai ( 96 ) / usase giranevAle anivRttikaraNakA aMtima sthitisattva vizeSa adhika hai ( 67 ) usase car3hanevAle bAdaralobha prarthAt zranivRttikaraNakA prathama sthitisattva saMkhyAtaguNA hai ( 8 ) / vizeSArtha -- usase giranevAle ke prapUrvakaraNake prathama samaya meM jo sthitisattva hai vaha eka samayakama apUrvakaraNake kAlapramANa adhika hai, kyoMki utarane meM prathama samayavartI sthitisattvase aMtima samayavartI sthitisattvakI hInatA utane samayamAtra hI hotI hai / ' usase giranevAle anivRttikaraNa ke aMtima samaya meM sthitisattva ekasamaya adhika hai / usase car3hanevAle nivRttikaraNa ke prathamasamaya meM sthitisattva saMkhyAtaguNA hai, kyoMki prathama samaya meM anivRttikaraNa ke pariNAmoMse sthitisattvakA khaNDa nahIM hotA hai / sthiti - kANDakakI aMtima phAlike patana honepara sthitighAta hotA hai / * ( 66-68 ) caDamANa puvvasta ya carimadvidisattayaM visesa hiyaM / tasseva ya paDhamaThidIsattaM saMkhejjasaMguNiyaM // 361 // artha -- car3hanevAle apUrvakaraNake aMtima sthitisattva vizeSaadhika hai ( EC ) 1 usIkA prathama sthitisattva saMkhyAtaguraNA hai ( 100 ) / vizeSArtha - - usase car3hanevAle apUrvakaraNa ke aMtima samaya meM sthitisattva vizeSa adhika hai, kyoMki aMtimakANDakako aMtimaphAlikA pramANa patya ke saMkhyAtaveM bhAga mAtra pAyA jAtA hai, so itanA adhika jAnanA, isase usIkA prathama sthitisattva saMkhyAtaguNA 1. kyoMki nIce utarate hue ke sthitikANDakaghAta to hai nahIM (ja. gha. mUla pR. 1637, 1613 tathA 1626 Adi / 2. ja. dha. mUla pR. 1637 // Page #612 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gAthA 360-61] kSapaNAsAra [ 315 hai, kAraNa ki car3hanevAle apUrvakaraNake prathamasamaya meM sthitisattva saMkhyAtaguNA hai / vaha aMtaHkoTAkoTIpramANa hai| apUrvakaraNake kAlameM saMkhyAtahajAra sthitikANDaka hotA hai usase usake prathamasamaya meM jo sthiti pAI jAtI hai usakA saMkhyAta bahubhAgamAtra sthiti ghAta hotA hai tathA usake pratimasamayameM ekabhAgamAtra sthitisattva rahatA hai aura usa prathama samayavartI sthitisattvase pahalo (pUrva meM) sthitikANDakakA ghAta hai nahIM, usase usakA caramasamayavartI sthitisattvase prathama samayavartI sthitisattva saMkhyAtaguNA jAnanA {69-100) / isaprakAra alpabahutvakA kathana pUrNa huA / cAritramohake upazamAbane kA vidhAna samApta huA / ' 1. vizeSa TippaNa-labdhisAra gAthA 365 se 391 taka 100 padoM ke alpa bahatvakA kathana kiyA gayA hai, kintu kaSAyapAhur3a sutta pa0732 se 737 taka tathA cUrNisUtra 606 se 705 taka 100 sUtroM dvArA 66 padoMke alpabahutvakA kathana kiyA gayA hai, kyoMki labdhisAra gAthA 370 meM "utarane vAle lobha kI prathama sthitibAlA" jo 18vAM pada hai usakA kathana NisUtra meM nahIM hai| dhavala pu. 6 pu. 635 se 645 taka 67 padoM ke alpabahusvakA kathana hai, isameM tIna pada kama hai / labdhisAra gAthA 370 meM jo ukta 18vAM pada hai vaha pa. pu. 6 meM nahIM hai tathA gAthA 371 meM "giranevAlekA mAnavedakakAla" vAlA 21vAM va nokaSAyoMkA guNazroNi pAyAmarUpa 22vAM pada, ye donoM pada bhI dha. pu. 6 meM nahIM haiN| anya jo vizeSatAeM haiM ve milAna karake jAnanA cAhie / labdhisAra gAthA 370 meM 1veM naM0 kA sthAna jayadhavalameM nahIM hai| Page #613 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddhi-patra kSapaNAsAra pRSTha paMkti 1 11 prazuddha samaraNAe amakhyAta vAM bhAga mAtra caturthAnika dezAmarsaka dumbara ho jAtI hai| pAM para . saMkrAmaNa kamoM kA pranubhAgakANDaka ghAta javAe satpAtavA bhAga mAtra pata:sthAnika dazAmarzaka svara hI jArI hai| dinakA udaya pramattasaMyata guNasthAna taka pAyA jAtA hai| yahA~ para rAMtramA kamoM kA sthitighAta hone para sthiti sthAna kauna sA raha jAtA hai arthAt sthitikANDaka hone para kitanI sthiti zeSa raha jAtI hai ? bhanubhAga meM pradartamAna ko kA anubhAgakANDakaghAta palya ke saMsthAtaveM bhAga anantara samaya probbaTTA 17veM niSeka vaka patya ke prasaMspAtaveM bhAga antarasamaya mobaTTaNA 1veM niSeka taka 14 22 667 apakaSita pradezAgra kA dUsare saMkramaNa tathA udIraNA ke liye jAte haiN| kucha kA apakarSaNa (5) utkarSaNa sambandhI paNiyaTTissa ThidikhaMjaya 18 177 apakaSita pradezAgna dUsare . saMkramaNa ke liye jAte haiM, apakarSaNa (5) utkarSa sambandhI pariNayaTTamsa hidikhaMDapaM jabattaka ho jAtA usase asaMkhyAta guNA kahate haiM aura vahIM kaheMge saMpAta guNA hai / puna: 3 21 21 humA hai prataH saMkhyAta guNA kahanA hai yA bahA~ kahanA cAhiye asaMkhyAta gupA hai / punaH 35 13 Page #614 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha paMkti 37 11 azuddha saMkramaNa hotA hai / isaprakAra saMkramaNa hotA hai| aise hI dvitIyakANDama kA saMkramaNa hotA hai / aise krama se pRthaktva sthitikANDaka ke dvArA 8 kaSAya ke dravya kA para prakRtirUpa saMkramaNa hotA hai / isaprakAra prathama kANDakapAla hotA hai| aise cakha 38 78 42 22 prathamakANDakaghAta hokara cakDU kintu sthitibandha palyopama ke prasaMkhyAta mAga pramANa hI hotA hai / isaprakAra anubhAga stoka hone se yo kasAyAraNaM uparitanavartI apakaSita dravya ko niSiddha hai| paraprakRti samasthitisaMkrama prathamasthiti meM apakarSaNa paura 43 17 45 24 46 24 25 prasaMkhyAtaveM bhAga ko iti pATho / "mAuttakaraNa" iti pATho sapa upayukto pratibhAti / (6) napuMsakavedatA trama ho jAtA hai| iti pATho pratibhAti / bhevarUpa liye sthiti hotA hai| anubhAga stoka va adhika hone se gokasAyANaM uparitana utkarSita dravya ko niSiddha hai / paraprakRtisaMkrama prathama sthiti meM apakarSaNa saMkramaNa dvArA detA hai| udaya ko prApta saMjvalanoM kI prathama sthiti meM apakarSaNa aura saMkhyAtaveM bhAga ko iti paatthH| "mAuttakaraNa" iti pAThaH, saca upayuktaH pratibhAti / napusakavedakA kSaya ho jAtA hai| iti pAThaH pratibhAti / bhedarUpa liye manya sthiti hotA hai / 1 isI krama se prarthAt pratisamaya mananta guriNata hIna krama se aprazasta prakRtiyoM ke anubhASa kA bandha bhI hotA hai| vahIM bahoM vivakSita samaya se karanI prADhate 51 23 52 56 22 2 56 7 56 . 56 11 58 11 vahI vahI vivakSita samaya meM karanA mADatte Page #615 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 14 pRSTha paMkti prazuddha upapAdAnuccheda anupapAdAnuda eNNa isa naSakasamayapravara kA apagatavedI kA asaMkhyAtavarSa paritAsaMkhyAtaspardhakakI mAdi vargaNA meM nIce ke jadhanyaparItAnanta tu hodi bhapuSvadivAgaNAu mapUrvaspardhaka vargaNA pUrva sparSaka vargaNAoM ke 22 karake jo pramANa apUrva khaNDoM ke krodhAdi cAra kANDakapramANa meM eka 80 12 bodha ho jAve jayapavalA TIkAkAra 81 17 dUsarI kaSAya kA 82 4 se 7 isase apUrvasparghakoM kA 58 2 pAdAnukaleTa anutpAdAnuccheda ederaNa usa navakasamayapravara kA apagatavedI kI prasaMkhyAta hajAra varSa parItAsaMkhyAtaveM spardhaka ko prAdi vargaNA meM tadanantara nIce ke jaghanyaparItAnantatu dedi apuSvAdimavamAsAu apUrvaspardhaka kI sakalavargaNAeM pUrva spardhaka kI mAdi vargaNA ke karake rUpAdhika karake jo pramANa apUrvaspardhaka ke sakala khaNDoM ke koSAdi cAroM kANDakapramANa meM kramazaH eka boSa ho jAve, etadargha jayaghavalA TIkAkAra dUsarI kaSAya kI isase pUrvaspardhakoM kI apekSA eka pradeza guNahAnisthAnAntara kA prabahArakAla prasaMkhyAtaguNA hai / kyoMki eka pradeza guNahAnisthAnAntara ke sparSakoM ko sthApita karake puna: unameM se bhapUrva spardhakoM kA pramANa eka bAra apahRta karanA (ghaTAnA) cAhiye / aura eka avahArapAlAkA sthApita karanI cAhiye / isaprakAra punaH punaH apahRta karane para [ghaTAte jAne para apakarSaNautkarSaNamAgahAra se asaMkhyAtaguNA, palyopama kA prasaMsthAtavAM bhAga prApta hotA hai| isa kAraNa yaha avahArakAla pUrvokta se bhasaMkhyAtaguNA hai| aisA nirdiSTa kiyA gayA hai / [ja050 2032] mamudedi hIro aNUbhAga athavA rasassabaMdhI yA"rasabaMdhoya" bhaNubhAga 794 anubhAgasambandhI bhAgahAra prasaMkhyAvagussA hai| 82 20 maI 13 16 23 24 5 muvadehi hogo anubhAga manubhAga 749 anubhAgasambandha Page #616 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha paMkti prazuddha 56 14 prasaMkhyAtaveM bhAga guNI asaMkhyAta bhAga guriNata anantagaraNa 89 16 spardhako ko saMkhyA sparthakoM ke vargaNAmoM kI saMkhyA 59 22 vargamA kA sarvadharmaNAmoM kA 89 22-23 pUrvaspardhakoM ke ananta- bhAga pramANa aba ki 81 25 jAtA hai / jAtA hai| 81 28 kyoMki anubhAga khaNDa ke kyoMki prathama anubhAva ke noTa-pRSTha 81 kI TippaNI 1-sakala apUrva spardhaka vargazAeM = eka guNahAni kI spardhaka saMsthApaka spardhanagata ananta vargaNA asaMkhyAta javaki sakalapUrva spardhaka pUrva spardhaka saMbaMdhI nAnAguNahA nizalAkA eka guNahAni meM sparSaka saMkhyA yA ,-eka mpardhaka kI vargaNAe~ x anaMta, eka guNahAni meM sparpaka saMkhyA [ja. pa. mUla pR. 2043 se ] , yA saphala pUrva sparSaka-epha spardhaka gata anaMta darma ee| - ananta - ekaguNahAni meM spardhaka saMkhyA ..........(ii) aba sUtra (i) se sUtra (ii) maiM mAna spaSTatayA ananta muraNA hone se yaha siddha hotA hai ki---sakala apUrva spardhaka varmaNAmoM se pUrva spardhakoM kI saMkhyA ananta guNI hai / iti siddham / 10 3 anantaguNI unakI vargaNAoM se mAyA ke pUrva spardhaka anantaguNI vargaNAoM se mAyAspardhaka hai evaM jayadhavala pu. 6 pRSTha 381 uparyukta sUtra se pradezAgra saMkhyAta guriNata hai| 96 96 11 12 dhavala purA 6 pRSTa 356 uparyukta kathana se pradezAgna sabase kama haiM / tRtIya saMgraha kRSTi meM vizeSa adhika hai koSa kI tRtIya saMgraha kRSTi se Upara usakI hI prathama saMgraha kRSTi meM pradezAgra saMkhyAta bhuSita hai| se krodha kaSAya ko aMtarAi gAma / prarthAt svasthAna guNakAra kI "kRSTi-antara", aisI saMzA hai tathA parasthAna guNakAroM kI "saMgraha kRSTi antara", aisI saMjJA hai| (jayavala mUla pR0 2050) 6 1 prakAra prodha kaSAya ko 100 23 aMtarAiNAma 100 27-26 arthAt ........(jayaghavala mUla' pRSTha 2051) Page #617 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zuddha pRSTha paMkti azuddha 104 saMdRSTi ke 10 bAra duguNA karane para dugurasA-duguNA karane para tIsarI lAina 105 17 nikSiptamAna 105 20-23 isa vidhAna se...........anya koI detA humA isaprakAra isa vidhAna se anantaropaniyA kI apekSA Upara sarvatra eka-eka vargaNA vizeSa pramANa hIna karate hae taba taka le jAnA cAhiye jaba taka ki samasta saMgraha kRSTiyoM kI antara kRSTiyoM ko ullaMghana karake sarvotkRSTa gharama koSa kRSTi (yAnI RoSa kI tRtIya saMgraha vRSTi kI pranta kRSTi) ko prApta ho jAya / kyoMki isa pradhvAna meM anantara uttara kI pramantara pUrva se anantabhAga hAni ko chor3akara prakArAntaratA saMbhava nahIM hai| iti pAThaH / 105 25 iti pATho paryAya asambhava hai| anantaveM bhAga pramANa hai aura vizeSa se hIna samasta dravya hai / 13 kRSTiyoM ke nIce jAnanI / dRzyamAna meM 107 18 ananta - bhAga pramANa hai yahAM hIna sakala dravya kA pramANa vizeSa hai / 12 kRSTiyoM meM se pratyeka kI jaghanya kRSTi ke nIce jaannii| isaprakAra deya (dIyamAna) dravya meM tebIsa sthAnoM meM uSTrakUTa racanA hotI hai / dRzyamAna meM prathama saMgrahakRSTi kI jaghanyakRSTi se anantara ditIyakRSTi meM anantabhAga se hIna jAte haiM; apUrva tRtIya saMgraha kRSTi meM bhI 10 14 prathamasaMgraha kRSTi meM prananta bhAga se hIna jAte haiN| apUrva tRtIyasaMgrahakRSTi ke nIce antara kRSTiyoM meM bhI parama kRSTi se bAraha sujjutto anubhavatA vedanA jAnanA ki se saMbaMniSeka saba saMjvalana ke 110 111 112 20 parama kRSTiyoM se bAraha saMjutto bhogatA vedana karanA jAnanA / tathA avazeSa sarva niSeka mahA saMjvalana ke 114 14 Page #618 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ~ pRSTha paMkti prazuddha 114 23-24 labdha meM se eka mAma 115 6 thA usako 116 6-7 uparitana kRSTi pramANa kA 116 16 dvitIyAdi adhastana 116 20 pramANa pazcAt aghastana va uparitana manabhaya prAdi bartamAna meM uttara. nIce kI kevala . saMprati udaya kRSTi meM 120 2 anubhAga vAlI hai / isaprakAra ~ ~ labdha eka bhAga hai usako uparitana; kuSTi pramANa kA dvitIyAdi nicalI pramANa hai / pazcAt nicalI anubhaya kRSTi nAdi bartamAna uttara. nIce kI kRSTi kevala sAmpratika udaya kI utkRSTa kRSTi meM anubhAga vAlI hai| usase dUsare samaya meM bandha kI jadhanya kRSTi anantaguNe hIna manubhAga yukta hai| usase usI samaya meM jaghanya udaya kRSTi anantaguraNe hIna anubhAgayukta / isaprakAra dvitIya tRtIya saMgraha kRSTi vedaka ke ghAta tathya se vyayadravya paura eka bhAga kA nadusuhANesu racI jAtI haiM, kyoMki badhyamAna dravya eka samayabaddha pramANa hai / saMkramyamAraNa pradezAgra se asaMkhyAta guNI apUrvakRSTiyAM racI jAtI haiN| kyoMki [arthAta apakaSita samasta dravya] 120 5 124 16 1257 126 22 127 10 dvitIyasaMgravakRSTivedaka ke ghAtaka dravya se vyaya aura eka bhAga ke cadusaTThANetu racI jAtI haiM, kyoMki arthAt apApita samasta dravya jo 129 129 129 130 130 130 racI mAtI haiM usase "idarAraNAma kRSTibedakakAla kI prathamasamaya meM nirvaya'mAna caramakRSTi meM nirvatita jaghanya kRSTi ke prathama samaya meM 20 usake Ane 7 pUrva kRSTi meM se 15 arthAta prathama 19-21 praghama samaya meM vinaSTa kRSTiyoM se rahita zeSa bacI huI kuSTiyoM ke racI jAtI haiN| 'idarANaM kRSTivedakakAla meM prathama samaya meM usa pradezAgra ke dvArA nirvatyamAna caramakRSTi ke jaghanya arthAt prathama kRSTi meM usake mAge pUrva saMgrahakRSTi meM se arthAt palyopama ke prathama dvitIya samaya meM asaMkhyAta guNIhIna kRSTiyoM kA nAza karatA hai| kyoMki pAte gaye anubhAga ke bAda zeSa rahe 130 131 131 162 Page #619 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha paMkti 134 20 137 140 140 140 141 10 asaMkhyAtaveM bhAga kA ghAta karasA anubhAga ko naSTa karane meM kAraNabhUta yahAM kI hai isalie dvitIya samaya meM . vizuddhiyoM kI usI prakAra se pravRtti hone kA niyama prasaMkhyAtaguNIhIna kRSTiyoM kA dekhA jAtA hai / isIprakAra nAza karatA hai / isIprakAra prApta hote haiM, jo ki prathama saMgraha prApta hote haiM / prathama saMgraha kRSTi vedakakAla vibhAga kRSTi vedakakAla ke tribhAga se se kucha adhika hai| kucha adhika hai| usa saMgrahakRSTi ko usa saMgrahakRSTi kI caramasamayavartI carama samaya meM karatA hai, karatA hai / kintu atisthApanA pratisthApanA sahiyA ahiyA pravayava kRSTiyoM ke dravya kA avayava kRSTiyoM kA praaura davya kA dvitIya kRSTi meM kRSTiyoM kA dvitIya kR STa meM saMkhyAtaguNA kRSTiyoM kA saMkhyAtaguNA caudaha guNA ho gayA / 1 caudaha guNA ho gayA / 1 ina antarakRSTiyoM ke prade dhAna kA bhI pralpabahutva isI prakAra jAnanA caahie| prathamasthiti zeSa raha prathama zuddha sthiti meM samayAdhika mAvalI kAla zeSa raha antara kRSTiyoM ke nIce kRSTi antaroM meM beda karake vedana karake apekSA asaMkhyAta apekSA saMkhyAtavizeSa kRSTiyoM kA antara kRSTiyoM kA eka bhAga pramANa dravya diyA jAtA hai| eka bhAga pramANa dravya car3he gaye adhvAna pramANa vizeSoM se hona karake diyA jAtA hai| eka khaNDa dravya jaghanya bAdara eka khaNDa dravya vizeSAdhika karake (cayAdhika karake) jaghanya dAdara jAtA tathA jAtA hai tathA diyA jAtA hai / isase prAge diyA jAtA hai| pUrvanirvatita kRSTi ko pratipadyamAna pradezAgra kA masaMkhyAtavAM bhAga hIna diyA jAtA hai / isase Age artha-sUkSmasAmparAyikakRSTikAraka artha-lobha kI tRtIya saMgnahakuSTi se jo dvanya sUkSma kRSTi rUpa pariNata huprA vaha stroka hai| usase lobha ko dvitIya saMgraha kRSTi se jo dravya lobha kI tRtIya saMgraha kRSTirUpa pariNata humA vaha saMkhyAtaguNA hai / 149 154 15 155 15 15 22 157 1 Page #620 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 5 ) pRSTha paMkti 157 11 157 11 157 158 15 158 28 pratigrAhya ke alpabahutva ke anusAra arthAt pratigrAhya kA alpavahutva karane vAle ke krodha kI hotA hai, ataH yahA~ para 160 16 162 1. 165 hI hotA hai tathA bAdarakRSTivedana ne chAyAma bhI itanA hai| adhika, kyoMki pravarahiyA prasaMkhyAtagurohIna guNase hi hodi visesAhira acha vassaTThi tatprAyogya saMkhyAtaguNA udIpamAna saMkhyAtaveMbhAga ko udImmAna sthitikANDakoM ko zuddha usase lobha kI dvitIya saMgrahakRSTi se jo dravya sUkSma kuSTirUpa pariNata huprA vaha saMkhyAta gugA hai| vizeSArtha-sUkSmasAmparAvikakRSTikAraka pratigraha ke mAhAtmya ke anusAra hI arthAt pratigRhmamAe kI pravRtti karane vAle ke jo pradezAgra krodha kI hotA hai, kintu lobha kI prathama saMgraha kRSTi ke icya kA lobha kI dvitIya tRtIya saMgraha kRSTi meM saMkramaNa hotA hai prataH yahAM para hI hotA thA, vaha bhI ruka gayA tathA bAdarakRSTivedana ke mAyAma bhI sAmAnma se isanA hai| pika hai, kyoMki pravariyA vizeSa (caya) hIna gurAseDhisIsae hodi, visesAhiyaM avassa hidi taraprAyogya saMkhyAta udIyamAna prasaMkhmAtaveM bhAga ko udIrNa sthitikANDakoM ke yathAkrama bIta jAne para carama sthiti kANDaka ko Upara pahale (purAtana) o diyA jAtA hai, yahAM prathama niSeka meM diyA gayA dravya anantara sthiti meM [tRtIya parva kI prathama sthiti meM] detA hai| dIyamAna 166 170 170 14 18 172 172 23 24 Upara jo diyA jAtA hai, yaha dravya anantara sthiti meM detA hai| ra deyamAna 177 11.12 kSINakaSAyaguNasthAna ke Upara aura 1781 pahide 179 17 tatsmRtam 150 10 jisa kAla meM prazvakaeMkaraNa padidai tatsaMsmRtam jisa kAla meM cAra kaSAyoM kA prazvakarNakaraNa Page #621 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha paMkti 180 26 prazuddha azca karNakaraNakAla, kRSTikaraNakAla 2 seka saMDevaka karmaprakRtiyAM sattva se karma prakRtiyAM udaya aura satva se nigala nirmala antarita antarita kahalAtA hai| vimyaM ca ukAraNa vigdhacaukANa stavika stika 169 23 kevalajJAna pravinazvaratA ko kevalajJAna kI pravinazvaratA ko prameya prAnantya prameya meM prAnantya ataH unake prata: unako prAnantyapanA prAnantya kevalajJAna upacAramAtra se kevalajJAna meM upacAramAtra se pAvaraka prAnAraka 161 21 anavasthA bhanaSasthAna 163 5 abhAva aura . dhabhAva hai aura 193 19 kevalajJAnarUpI jisakA kevalajJAnarUpI / 22-23 aura ghAtiyA karmoM ko jIta lene kahA jAtA hai arthAt kSaya kara dene se jina kahe jAte haiM sakatA sakate pAdi vyApAra svAbhAvika vyApAra mAdi svAbhAvika 165 pAdAmbujai pAdAmbuja: baMdhAdi baMdhadi pAvisiya pavisima 197 21 pravaziSTakAla; aura prayoga avadhipaSTa kAla; ayogI kA sarvakAla aura prayoga sarvakAlakA saMkhyAtavAMbhAga iMna donoMko kAla kA saMkhyAtavAM bhAga inako 1987 prAtmapradezoM ko kapATarUpa prAtmapradezoM ko pratararUpa karatA hai| dvitIyasamaya meM pratara sameTa kara bhAtmapradezoM ko kapATarUpa 198 22-23 guNariNazIrSa se uparima guNazreNizIrSa se vartamAna guNogizIrSa nIce hai| kintu pUrva kI apekSA asaMkhyAtaguNe pradezAgra kA vinyAsa karatA hai| yaha guNazreNI ke 11 sthAnoM kI prarUpaNA dAle sUtra se siddha hai 1 guNave riNa zIrSa se uparima Page #622 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha paMkti prazuddha 268 27 paramagurusampadA paramagurusampradAya 199 3 vIyaMpariNAmoM meM vItarAga pariNAmoM meM 165 3 hone para bhI antarmuhUrta hone para bhI prAyu ke anta muhUrta 200 11 saMkhyAtaveM asaMkhyAta 200 27 hotA hai / kArmaNa hotA hai / kyoMki kArmaNa 201 10 jAte haiM / mUla jAte haiM / kyoMki vahAM mUla 201 asambhava hai kyoMki asambhava hai aura kyoMki 202 3 kSapasa ke upadeza meM yaha 2036 lokavyApI, pAMcaveM samaya meM saMkoca. lokavyApI, phira kramazaH pAMcaveM samaya meM lokapUraNa kriyA kI saMkocakriyA 203 7 usakA saMkoca hokara pAThaveM samaya meM AThaveM samaya meM daNDa kA saMkoca ho jAtA hai| daNDa ho jAtA hai| kAla meM paura bAda 203 saNNivisuhamAriNa sapiNavisuhumariga 206 13 vyatIta kara taka 207 3 asaMkhyAtaveM bhAgarUpa pariNamAkara bhasaMsthAtaveM bhAga pramANa avibhAgI praticcheda apUrva sparSakoM kI carama vargaNA meM hote haiM / arthAt pUrva sparSakoM meM se jIya pradezoM kA apakarSaNa kara unako pUrva spardhakoM kI prAdi vargaNA ke pravibhAgI praticchedoM ke prasaMkhyAtaveM bhAga rUpa pariNamAkara 208 16 etA khyAtaguNe krama se pralisamaya asaMkhyAtaguNe krama se 211 12 pariNamana pariNata 211 23-28 athavA dvitIya upadezAnusAra....... athavA prathama samaya meM stoka kRSTiyoM kA vedana karatA hai; kyoMki pradhastana aura uparima prasaMkhyAtaveM bhAga pramANa hI kRSTiyAM prathama samaya meM vinAza ko prApta dvitIya samaya meM naSTa hotI haiN| hotI huI pradhAna rUpa se vivakSita haiM / dUsare samaya meM asaMkhyAtaguNI kRSiTayoM kA vedana karatA hai| kyoMki prathama samaya meM vinAza ko prApta hone vAlI kRSTiyoM se dUsare samaya meM, adhastana aura uparima, prasaMspAtaveM bhAga se sambandha rakhane vAlI, prasaMkhyAtaguNI kRSTiyAM, vinAza ko prApta hotI hai| yaha ukta kathana kA tAtparya hai| 214 14-15 guNazreNizIrSa kI jaghanya sthiti sthitikANDaka kI jaghanyasthiti Page #623 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 225 puvedaM pRSTha paMkti 214 16 pradezAgra detA hai / yahAM se pradezAgra detA hai| purAtana gurapariNazorSa se anantara uparima sthiti meM asaMkhyAtaguNA hIna detA hai| usake Upara sarvatra vizeSahIna-vizeSahIna pradezAma detA hai| yahAM se paripUrNa saparipUrNa nirjarA jisakA nijarA hI jisakA 2208 ekadravya yA paryAya ko eka dravya yA guNa-paryAya ko 221 21 eka tathA eka zabda ke eka yoga tathA eka zanda ke 222 20 vIcAra ho baha ekatvavirtaka vIcAra ho vaha pRthaktvavitakavIcAra nAmaka zukladhyAna hai| jisa dhyAna meM pratha; vyaMjana va yoga kI saMkrAnti na ho, vaha ekatvavitarpha 223 9 paramAtmavyAnaM saMgacchate paramAtmadhyAnaM na saMgacchate / jiraNa-sAhuguNuskittAe jiraNa-sAhuguNa vikattaNa 229 8 saparTa ghataghaTa 229 12 bAha ghI phA ghaTa kahalAtA hai| "ghI kA ghar3A mAyo"; aisA kahA jAtA hai| vaise hI puveda 232 10 khIraNA bhIyA 232 11-12 artha-sthAnagRddhi.................... prartha-madhyama 8 kaSAyoM ke kSaya karane ke anantara ............karake nAza karatA hai styAnadikama, nidrAnidrA, pracalApracalA; ina tIna darzanAvaraNa kI prakRtiyoM ko, tathA narakagati aura tiyaMtragati sambandhI nAmakarma kI 13 prakRtiyoM ko saMkrama mAdi karate samaya (arthAda sarvasaMkrama mAvi meM pAnI saMkrama kANDakaghAta prAdi karake) kSINa karatA hai 233 25 gA0 136, 130-139 mA0 3-4-5 * 234 23 ahiya ahiyo 234 24 boSabdo bodhabbA 234 24 aNubhAge 235 3 maNubhAgo praNubhAge 235 8 anubhAgaviSayaka anubhAga ko apekSA sAmpratika bandha se sAmpratika udaya anantaguNA hotA hai / isake anantarakAla meM hone vAle udaya se 236 2 pazcAtAnupUrvI pazcAdAnupUrvI 236 13 sese sesa 236 18-19 aura tIna ghAtiyA kamoM kA pRthaktva aNubhAgo Page #624 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 12 ) pRSTha paMkti 8 9 10 237 237 237 238 238 238 zuddha muhRtaM pramANa sthitibandha antaHvarSapramANa bAdhaka bandhaka karatA niyama se karatA hai| niyama se sapaNAkAla meM sUkSmasAmparAyika kSapaNAkAla meM praura sUkSmasAmparAyika upayukta 12 gAthAnoM kA (jayaghavala mUla) se (jayapavala mUla) ke cUlikA kA kathana cUlikA meM sthita upayukta 12 mAthAnoM kA kapana 1 2 Page #625 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabva grantha meM jahAM bhAyA vaha pRSTha 115 pravastana kRSTi adhaHpravRtta saMkrama bhAgahAra anupAdAnuccheda 231-60 anubhAga kANDaka kAla manusamayAya vartana antara kRSTi 56 197, 134 PSEUR lakSaNAvalI kSapaNAsAra paribhASA prathama, dvitIya Adi kRSTiyoM ko ghastana kRSTi kahate haiM / patya ke zraddhaccheda ke zrasaMkhyAtaveM bhAga pramANa pratraH pravRtta saMkrama bhAgahAra hotA hai / kimbhava ho, sIko vivakSita prakRti, usake paramANutroM ko adhaHpravRtta saMkrama bhAgahAra kA bhAga dene para eka bhAga mAtra paramANu anya prakRti rUpa ho jAte haiM, yaha bhavaHpravRttasaMkrama kahalAtA hai / dekho - utpAdAnuccheda kI paribhASA meM / eka anubhAga kANDa kA ghAtaprantarmuhUrta kAla meM pUrA hotA hai; isa kAla kA nAma anubhAgakANDakotkIraNa kAla yA anubhAga kANDakakAla hai / jahAM prati samaya zrananta guNe kama se dhanubhAga ghaTAyA jAya vahAM anusamayApavartana kahalAtA hai| pUrva samaya meM jo anubhAga thA usako ananta kA bhAga dene para bahUbhAga kA nAza karake eka bhAga mAtra, anubhAga prabazeSa rakhatA hai| aise samaya-samaya anubhAga kA ghaTAnA huA; grataH isakA nAma zratusamApavartana hai| kahA bhI hai -- utkIraNa kAla ke binA eka samaya dvArA hI jo ghAta hotA hai vaha pranusamayapavanA hai| (dhavalA 12 / 32) arthAt pratisamaya kula granubhAga ke ananta bahubhAga kA abhAva karanA anusamApavartanA hai | zaMkA - pratusamApavartana ko anubhAga kANDakaghAta kyoM nahIM kahate ? - samAdhAna --- nahIM kahate; kyoMki prArambha kiye gaye prathama samaya se lekara prantarmuhUrta kAla ke dvArA jo ghAta niSpanna hotA hai vaha anubhAgakANDakaghAta hai; parantu ulkIraNa kAla ke binA eka samaya dvArA hI jo ghAta hotA hai vaha anumamayApavartanA haiM, dUsare anusamayApavartanA meM niyama se anantabahubhAga naSTa hotA hai, parantu anubhAga kANDakaghAta meM yaha niyama nahIM hai, kyoMki chaha prakAra kI hAni dvArA kANDakaghAta kI upalabdhi hotI hai / ghavala 12 pRSTha 32 eka-eka saMgraha kRSTi meM anantara kRSTi ananta hotI haiN| kyoMki manakRSTi ke Page #626 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 236 zabda pRSTha paribhASA samUha kA hI nAma saMgraha kRSTi hai| tathA saMgraha kRSTi kI ye avAntara kRSTiyAM ho "bhantara kRSTi" kahalAtI haiM / (avayavakRSTi -antarakRSTi ka0 pA0 806) mantarita pratIta, anAgata kAla sambandhI antarita kahalAtA hai| jaise rAma, rAvaNa prAdi / prApta mImAMsA. vR0 5 tathA nyAya dI0 pR0 41 / parantu paMcAvyAyI meM aise kahA hai-mantaritA yathA dvIpasarinAthanamAdhipAH // 2/484 arthAt dvIpa, samudra, parvata prAdika padArtha antarita haiM; kyoMki inake bIca meM bahuta sI cIjeM yA gaI haiN| isaliye ye dikha nahIM skte| midivasa divasa se kucha kama ko antardivasa (antaHdivasa) kahate haiM / antaHkoTA mantaH arthAta andara / ata: lA virata mA do kula kA ho nahIM anta: koTi sAgara saMjJA hotI hai / isI taraha kor3A kor3I se nIce tathA kor3I se Upara ko antaH koTA koTI kahate haiM / kahA bhI hai-"antaH kor3A kor3I sAgara" aisA kahane para epha kor3A kor3I sAgaropamako saMkhyAta koTiyoM se khaNDita karane para jo eka khaNDa hotA hai vaha mantaH kor3A kor3I sAgara kA prathaM grahaNa karanA cAhiye / (ghavala 6/ 174 carama perA) apavartanodanikaraNa 64 prabakarNakaraNa, prAdaulakaraNa, apavartanodvartanakaraNa; ye tInoM ekArthaka nAma haiM / unameM se azvakarNakaraNa aisA kahane para usakA artha hotA hai apaca kA karNa prazva ." karNa / prazvakarNa ke samAna jo karaNa yaha prazvakarNakaraNa hai| jisa prakAra azva % mUla kathana diyA jAtA hai tAki antara suspaSTa ho jAyagA(i) antaritAH kAlaviprakRSTAH arthA: (i) mantaritA yathA dvIpasarinAthanagAdhipAH mA0 mI vR. 5 lATIsaMhitA sarga 4 zloka pUrvAdhaM pR. 41 (i) antaritA: kAlaniprakRSTA rAmAdayaH (ii)aMtaritA yathA dvIpasarinAthanagAdhipAH ___nyAyadIpikA pR0 41 paMcAdhyAyI 2/464 rAjamalla ta anAgatakAla sambandhI aMtarita khiye| paM0 ToDaramalajI noTa-yahAM ukta sanyoM meM kAla se aMtarita noTa-Upara donoM granthoM meM kSetra se aMtarita (vyavahita)athavA viprakRSTa (dUra) pahita ( yAnI viprakRSTa ) ko padArtha ko "antarita" kahA hai| "antarita" kahA hai / Page #627 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ___ zaba pRSTha paribhASA mAge se lekara mUla taka krama se ghaTatA huA dikhAI detA hai usI prakAra yaha karaNa bhI krodha saMjvalana se lekara sobha saMjvalana taka kama se ananta guNe hIna anubhAga ke prAkArarUpa ce vyavasthA kA kAraNa hokara azvakarNakaraNa isa nAma se lakSita hotA hai / aba prAdolakaraNa kA artha-pAdola nAma hiMDolA kA hai| prAdola ke samAna jo karaNa vaha prAdola karaNa hai / jisaprakAra hiMDole ke khambhe pora rassI bhantarAnta meM trikoNa hokara karNa rekhA ke prAkAra rUpa se dikhAI dete haiM, ghaMse hI yahAM bhI krodhAdika kaSAyoM kA anubhAga kA sanniveza krama se hIyamAna dikhAI detA hai / isaliye azvakaeMkaraNa ko AdolakaraNa saMjJA ho gaI hai / isIprakAra apabatanA-dvartanAkaraNa yaha paryAyavAcaka, zabda bhI anugata artha vAlA hai, aisA jAtavya hai| mata: krodhAdi saMjvalana kapAyoM ke anubhAga kA vinyAsa hAni-vRddhi rUpa se avasthita dekha kara usakI pUrvAcAryoM ne "apavartanA-udvartanA karaNa"; yaha saMjJA pravartita kI hai / jaya dhavalA mUla pRSTha 2022 evaM dhavala pu0 6/364; kaSAya pAhui sutta pR0 787 abhiprAya yaha hai ki prakRta meM azvakarNakaraNa kI apavartanodvartanakaraNa praura AdolakaraNa me do saMzAeM hone kA kAraNa yaha hai ki saMjvalana phrodha se saMjvalana lobha taka ke anubhAga ko dekhane para vaha uttarottara pranettaguNA hIna dikhalAI detA hai aura saMjvalana lobha se lekara saMjvalana krodha taka ke anuH bhAga ko dekhane para vaha uttarotara anaMtaguNA adhika dikhalAI detA hai / jaise ghor3e ke kAna mUla se lekara donoM aura krama se ghaTate jAte haiM vaise hI krodha saMjvalana se lekara anubhAga spayaMka racanA krama se ananasa guNI hIna hotI calI jAtI hai isa kAraNa to azvakarNakaraNa saMjJA hai / prAdola (hiMDolA) ke khambhe aura rassI antarAla meM karNa rekhA ke prAkArarUpa se dikhAI dete haiM usI prakAra yahA~ bhI krodhAdi kaSAyoM ke anubhAga kI racanA krama se donoM mora ghaTatI huI dikhAI detI hai ataH grAdolakaraNa nAma hai| isI taraha isI apavartana-udvartana karaNa saMkA bhI sArthaka hai; kyoMki krodhAdi saMjvalanoM ke anubhAga kI racanA hAnivRddhi rUpa se prayasthita hai| ja0 la* 1/195 jina spardhakoM ko pahale kabhI prApta nahIM kiyA, kintu jo kSapaka zreNI meM hI mazvakarNakaraNa ke kAla meM prApta hote haiM aura jo saMsAra avasthA meM prApta hone vAle pUrva spardhakoM se anantaguNita hAni ke dvArA kramaza: hIyamAna svabhAva vAle haiM, unheM apUrva spardhaka kahate haiN| apUrva spardhaka 4,2 Page #628 -------------------------------------------------------------------------- ________________ paribhASA kA 10 mu. pRSTha 786; jama dha0 pra0 1106; kahA bhI hai -vadharbhAna to pUrva spardhaka tathA hIyamAna apUrva sparSaka haiM / isaprakAra do prakAra ke spardhaka jAnanA cAhiye / pacaM saM* amita0 1/46 prazvakarNavaraNa ke prathama samaya se lagAkara usake prantima samaya paryanta barAbara maha apUrvaspardhaka banAne kA kArya calatA rahatA hai / 1 arthAt azvakarNa karaNa kA antamuMhata pramANa kAla ho isakI vidhi kA kAla hai (isake Upara kRSTikaraNa kA kAna prArambha hotA hai|) aisA jAnanA caahiye| eka-eka saMgraha kRSTi kI ananta avayava kRSTiyAM hotI haiM / eka-eka saMgraha kRSTi meM jo ananta kRSTiyAM hotI haiN| ve hI avayava kRSTiyAM haiM / ka. pA0 su0 806 dekho-apavartanodvartanakaraNa ko paribhASA meN| . avayava kRSTi azvakarNakaraNa 64, 87, , prAdolakaraNa prAyadravya bhAvajitakaraNa 198 jisa prakAra loka vyavahAra meM jamA-khacaM kahA jAtA hai| usI prakAra yahAM bhI prAyavya aura byayadravyampa kathana karate haiN| anya saMgraha kRSTimoM kA jo dravya saMkramaNa karake vivakSita saMgrahakRSTi meM pAyA; (prApta humA) use Apa dravya bhaura vivakSita saMgrahakRSTi kA dravya saMkramaNa karake bhanya saMgraha kRSTiyoM meM gayA use vyaya dravya kahate haiN| kebali samudrAta ke abhimukha hone ko prAjita karaNa kahate haiN| praryAta kevalisamudghAta karane ke liye jo prAvazyaka taiyArI kI jAtI hai use zAstrakAroM ne "bhAvajitakaraNa" saMjJA dI hai| isake kiye binA kevali samudghAta kA honA sambhava nahIM hai, pata: pahale antarmuhUrta taka kevalI prAyajitakaraNa karate haiM / ka. pA0 su. pR06.0 satva ke ghaTate 2 jo prAvalI mAtra sthiti pradaziSTa raha jAtI hai usakA nAma umiSTAvali 1 vaise to vRSTikaraNa kAla meM bhI prazvakarNakaraNa pAyA jAtA hai / kyoMki vahAM bhI prazvakarNa ke prAkAra saMjvalanoM kA anubhAgasattva mA anubhAgakANDaka hotA hai / kSa0 sA0 491 parantu "apUrvaspardhaka sahita azvakarNakaraNa kA kAla" yahA~ prakRta hai| Page #629 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda pRSTha utkRSTa kRSTi uparitana kRSTi uSTrakUTa zreNI kANDaka kRSTi antara kevali samudghAta 119 115 109 100-101 koTAkoTIsAgara 48 166 16 ( 17 ) paribhASA "ucchiSTAvalI" hai| yAnI sthitisattva meM zrAvalI mAMtra ke zravaziSTa rahane para vaha ucchiSTAvalI kahalAtI hai / sabase adhika anubhAga sahita antima kRSTi utkRSTa kRSTi hai / carama dvicarama Adi kRSTiyoM ko uparitana kRSTi kahate haiM / jisa prakAra U~Ta kI pITha pichale bhAga meM pahale U~cI hotI hai punaH madhya meM nIcI hotI hai, phira zrAge nocI-U~cI hotI usI prakAra yahAM bhI pradezoM kA niSeka zrAdi meM bahuta hokara phira thor3A raha jAtA hai / punaH sandhivizeSoM meM adhika aura hIna hotA huA jAtA hai / isa kAraNa se yahAM para hone vAlI pradeza zreNI kI racanA ko uSTrakUTa zreNI kahA hai / ka0 pA0 sU0 pR0 803 jaya dhavala 2059-64 zrantarmuhurta mAtra phAliyoM kA samUha rUpa " kANDaka" hai / eka-eka kRSTi sambandhI pravAntara kRSTiyoM ke antara kI saMjJA "kRSTi prantara" hai / ka0 pA0 su0 761 kevalI bhagavAn praghAtiyA karmoM kI honAdhika sthiti ke samIkaraNa ke liye jo samudghAta ( apane Atma pradezoM ko Upara, nIce aura tiryaka rUpa se phailAnA ) karate haiM, use kevala - samudghAta kahate haiM / isa samudghAta ko daNDa, kapATa, pratara aura lokapUraNarUpa cAra avasthAeM hotI haiN| daNDa samRdghAta meM Atma pradeza daNDa ke prAkAra rUpa phailate haiM / kapATa samudaghAta meM kapATa ( kivAr3a ) ke samAna AtmapradezakA vistAra bAhulya kI apekSA to prarUpa parimANamaya hI rahatA hai, para viSkambha aura zrAyAma kI apekSA bahuta parimANamaya hotA hai| tRtIya samudghAta meM aghAtiyA karmoM kI sthiti aura anubhAga kA manthana kiyA jAtA hai, ataH tIsarA "mabhyasamudghAta" kahalAtA hai / ise ( tRtIya samudghAtako ) pratara samudghAta aura rujaka samudghAta bhI kahate haiM / samasta loka meM Atma pradezoM kA phailAva, cauthe samaya meM ho jAne se, cauthe samaya meM lokapUraNa samudghAta kahalAtA hai| vizeSa ke lie jayadhavalA kA pazcimaskandha arthAdhikAra tathA prastuta grantha pRSTha 166 se 203 dekhanA cAhie / dasa koTAkor3I palya ( zraddhApalya ) kA eka sAgara ( zraddhAsAgara ) hotA hai / tathA ekasAgara ko "karor3a X karor3a " se guNA karane para jo bhAve vaha koTAkoTI Page #630 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda koSakANDaka kSAyika cAritra gujarA guNasaMkrama cUlikA pRSTha 79 69 11 231 ( 18 ) paribhASA sAgara kahalAtA hai / arthAt karor3a X karor3a x sAgara = kor3A kor3IsAgara | [ karmo kI sthiti zraddhApalya, zraddhAsAgara se varNita hai ] zrAdha kI prapUrvaspardhaka saMkhyA ko mAna kapAya ko prapUrva svardhaka saMkhyA meM se ghaTAne para jo zeSa rahe usakA krodha ko apUrvaspardhaka saMkhyA meM bhAga dene para "krodha ke kANDaka" kA pramANa prApta hotA hai / tathA usa kANDakapramANa meM kramaza: ekaeka adhika karane se mAna, mAyA evaM lobha ina tIna kANDakoM kA pramANa prApta hotA hai| yAnI krodha ke kANDaka ( koSa kANDaka ) se eka adhika kara nAma mAna kANDaka hai / isase eka adhika kA nAma mAyA kANDaka hai| tathA isase bho eka adhika kA nAma lobhakANDaka hai / sakala cAritramohanIya ke kSaya se utpanna hone vAle cAritra ko kSAyika cArizra kahate haiM / ta vRtti 2-4 la. sA. 606 ghavala pu. 14 / 16 [ vArita 'mohaklaera samuSNaM khaiyaM cArita ]; ta. vA. 2/4/7 sa si. 2/4 prAdi / vizuddha murANI ke dvArA kamaMtradezoM kI nirjarA honA gurapathe pi nirjarA hai / "guraga regI kI pArabhASA ke lie dekho - udayAdi avasthita guruzreNI prAyAma kI paribhASA meM / itanA vizeSa jAnanA ki guruzreNi nirjarA karma kI hotI hai; nokrama kI nahIM / 60 9 / 352 "samayaM paDi zrasaMkhejjaguNAe sar3hIe jo padevasaMkamo so gulasaMkamo tti bhAde / " arthAt pratyeka samaya zrasaMkhyAtaguNI zreNI ke dvArA jo pradeza saMkrama ( anya prakRti rUpa pariNamana ) hotA hai vaha guraNasaMkrama kahalAtA hai| jayadhavala pu0 9 pR0 172 go0 ka0 jI0 pra0 413 Adi kahA bhI hai- zrapramatta guNasthAna se prAye ke guNasthAnoM meM bandha se rahita prakRtiyoM kA guNasaMkrama zraura sarva saMkrama hotA hai / ghavala 16/409 prastuta grantha meM bhI kahA hai ki pratisamaya prasaMkhyAtaguNe krama se yukta, prabandha prazasta prakRtiyoMkA dravya, badhyamAna svajAtIya prakRtiyoM meM saMkrAnta hotA hai, yaha guNasaMkrama hai| la. sA. 400 go0 ka0 416 arthAt vizuddhi ke vaza pratisamaya saMkhyAtaguNita vRddhi ke krama se dhavadhyamAna pazubha prakRtiyoM ke dravya ko jo zubha prakRtiyoM meM diyA jAtA hai isakA nAma guNa saMkrama hai / sUtra sUcita zrartha ke prakAzita karane kA nAma cUlikA hai / ghavala 10 /395 jisa artha-prarUpaNA ke kiye jAnepara pUrva meM varita padArtha ke viSaya meM ziSya ko nizcaya 6 Page #631 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda chamastha 237 jaghanya kRSTi 119 dUravartI 16-189 paribhASA utpanna ho; vaha cUlikA hai / vavana 11:140 pUrva nirUpita anuyoga dvAroM meM eka, do prazravA sabhI manuyogadvAroM se sUcita arthoM ko vizeSa prarUpaNA jisa sandarbha ke dvArA kI jAtI hai usakA nAma cUlikA hai| dhavala pu07 pR0 575 jJAnAvaraNa aura darzanAvaraNa karma kA nAma "chama" hai / isa chaSya meM jo sthita rahate haiM, unheM chadmastha kahate haiM / dhavala 10 / 296; dhavala / / 190; dhavala 1185 sabase stoka anubhAga bAlI prathama kRSTi hI jaghanya kRSiTa kahalAtI hai / dUravartI kSetra meM sthita "dUra" kahalAtI hai| kSa. sAra 611 evaM nyAyadIpikA pR. 41 kahA bhI hai-"svabhAva vikI paramANu prAdi, kAla viprakarSI rAma, rAvaNa prAdi praura deza viprakarSI himavAn prAdi sUkSma, antarita evaM dUrArthe mAne gaye haiN|" prA. mI. 5 ( kArikAkAra svAmI samantabhadra ) pR0 35; 34 anu0 mUlacandajI nyAyatIthaM ata: himavAn parvata Adi "dUra" kahalAte haiM / (dra arthAta dUravatI) parantu paMcAdhyAyo u0 zloka 484 meM likhA hai ki rAma, rAvaNa, cakravartI (balabhadra, arddhacatrI, cazrI ) jo ho gaye haiM aura jo hone vAle haiM ve dUrAthaM / dUravatI) kahalAte haiM ( yathA-dUrArdhA bhAvinotItA rAmarAvara cakriraNa:) mahI bAta lATI. saMhitA 4-8 para likhI hai| pharka itanA hai ki paMcAdhyAyI va lATIsaMhitA meM kAla kI apekSA dUra se "dUra" liyA hai| parantu Upara prastuta grantha meM evaM prAptamImAMsA meM deza ( kSetra ) kI apekSA dUra ko "dUra" kahA hai| panya koI bAta nahIM hai| arthAt vivakSita karmadravya kA paraprakRtirUpa saMkramaNa hokara kSaya honA / nikaTatama pranya kaSAya kI prathama saMgraha kRSTi meM vivakSita kaSAya ke dravyakA saMkra. mae karanA parasyAna saMkramaNa kahalAtA hai| ja. gha. 2183-84 jo dravya jisa kaSAya meM saMkramaNa karatA hai vaha usI kapAyarUpa pariNamana kara jAtA hai| jo prarUpaNA Upara se nIce kI paripATI se arthAt viparIta kama se kI jAtI hai use para cAdAnupUrvI upakrama kahA jAtA hai / jaise--maiM mokSa sukha kI icchA se dhardha. mAna svAmIko tathA zeSa tIrthakaroM ko bhI namaskAra karatA huuN| yaha prarUpaNA / 1. arthAt pahale baddhaM mAna svAmI ko namaskAra karatA huuN| aura vilomakrama se varSamAna ke bAda pAzvanAtha ko, pAzrvanAtha ke bAda neminAtha ko; ityAdi krama se zeSa jinendroM ko bhI namaskAra karatA huuN| (gha. 1174; mUlAcAra 105) yaha pazcAdAnupUrvI hai| 233 paramukha kSama parasthAna saMkramaNa 120-136 pazcAdAnupUrvI 236 Page #632 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda pRSTha paribhASA pUrvAnupUrvI pradeza ghavala 1 / 74 kahA bhI hai-vilomeNa parUbaraNA pacchANupuTavI pAma / ghavala 96135 arthAt viloma krama meM prarUpaNA karanA pazcAdAnupUrvI hai / (pa. 9 / 135 prayama perA ) jayaghavala pustaka 1 pR. 25 prakaraNa 22 ( prathama gerA) meM bhI kahA hai ki- usa padArtha kI viloma kramase arthAt anta se lekara prAdi taka gaNanA karanA pazcAdAnupUrvI hai| uddiSTa krama se adhikAra kI prarUparaNA kA nAma pUrvAnupUrvI hai / (dhavala 9 / 135 prathama perA / ) jo padArtha jisa krama se sUtrakAra ke dvArA sthApita kiyA gayA ho, athavA jo padArtha jisa krama se utpanna huA ho usakI usI krama se gaNanA karanA pUrvAnupUrvI hai / jayaghabala 1 / 25 / jo vastu kA vivecana mUla se paripATI dvArA kiyA jAtA hai use pUrvAnupUrva kahate haiM / dAnadAra raNa ma prakAra hai'RSabhanAtha kI vandanA karatA hUM, ajitanAtha kI vandanA karatA hU~' ityAdi krama se RSabhanAtha ko prAdi lekara mahAvIrasvAmI paryanta krama vAra vandanA karanA, so dhaMdanA sambandhI pUrvAnupUrvI upakrama hai / dhavala 174 / (i) jitane kSetra meM eka paramANu rahatA hai usakA nAma pradeza hai / 2 sa. si. 5-8; dravyasvabhAvaprakAzaka nayacakra 140; pra. sA. ( jaya.) 2,45, niyamasAra pR. 35. anya vivakSA meM skandha ke prAdhe ke prAdhe bhAga ko yA deza ke mAghe bhAga ko pradeza kahate haiM / * ta0 sA0 3157; basunandinAka 17 go0 jI0, zrI. pra. 604; paM0 kA0 75; mUlA0 5--34 ( vaTTakerAcArya }; bhAva saM0 304; go0 jI0 6.4 Adi / (it) parantu yahAM karma zAstra meM, prakRta meM pradeza zabda se, paramANurUpa dravya jAnanA caahie| labdhisAra-kSapaNAsAra meM jahAM pradeza zabda pAyA hai, vahAM prAma: "pharmaparamANu" artha meM hI pAyA hai| pradeza = karmaparamANu / ( dekho kSapaNAsAra gA. 441 pR0 46 Adi para prAgata pradeza zabda ] (i) kArya ke vinAza kA nAma pradhvaMsAbhAva hai / dhavala 1 / 26 (i) dahI meM jo dUdha kA abhAva hai vaha pradhvaMsAbhAva svarUpa hai| jai0 la0 3765 (ii) pradhvaMsa arthAt kArya kA vighaTana nAmaka dharma / * noTa-pe donoM (1) va (i) paribhASAe parijJAna mAtra ke lie dI gaI hai| pradhvaMsAbhAva Page #633 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zabda phAli bambAvalI mAna kANDaka mAyA kANDaka lobha kANDaka vyayadravya saMRmAvalI saMgrahakRSTi saMgrahakuSTi aMtara sUkSma puS 48 80 81 82 121 94 100 101 186.151 sUkSmasAmparAya- 150 kRSTikara paribhASA (iv) AgAmI paryAya meM vartamAna paryAya ke prabhAva ko pradhvaMsAbhAva kahate haiM / jaM0 si0 pra0 183 (1) samaya - samaya meM jitanA dravya saMkramita hotA hai vaha kAli hai / ( saMkrama prakararaNa meM } (i) sthiti kANDaka ke prakaraNa meM jitanA dravya kANDaka meM se prati samaya zravaziSTa nIce kI sthiti meM diyA jAtA hai vaha phAli hai / ( 21 ) (iii) aise hI upazamana kAla meM pahale samaya jitanA dravya upazamAyA vaha upazama kI prathama phAli, dvitIya samaya meM upazamAyA vaha usakI dvitIya phAli ityAdi / bhAvataH samudAyarUpa eka kriyA meM pRthak-pRthak khaNDa karake vizeSa karanA "phAli" kahalAtA hai / ise lAvalI bhI kahate haiM / prakRti kA bandha hone ke bAda prAvalI mAtra kAlataka vaha udaya, udIraNAdirUpa hone yogya nahIM hotA, yahI mAnalIkAla bandhAbalI hai / ise zrAvAdhAvalI bhI kahate haiM / dekho krodhakANDaka kI paribhASA meM | " y, " " dekho prAyadravya kI paribhASA meM / jisa zrAvalI meM saMkramaNa pAyA jAya vaha saMmAvalI hai / zrIvAdi saMjvalana kaSAyoM kI jo bAraha, no, chaH aura tIna kRSTiyoM hotI haiM ka0 pAlu0 pR0 806 ve hI saMgraha kRSTiyAM / puna: isa eka-eka saMgraha kRSTi kI zravayava yA antara kRSTiyAM zrananta hotI haiM / (ka0 pA0 suta pR0 806) kyoMki ananta kRSTiyoM ke samUha kA hI nAma saMgraha kRSTi hai | (i) parasthAna guNakAra kA nAma saMgrahakRSTi pranDara hai / ( jayamala mU0 2050 ) (ii) saMgrahRSTiyoM ke aura saMgrahakRSTiyoM ke adhastana uparima antara 11 hote haiM, unakI saMjJA " saMgrahakRSTimantara"; aisI hai / ka. pA su. pR. 799 sU. 611 paramANu zrAdika sUkSma hai| dharmadravya, kAlANu, pudgalaparamANu prAdi sUkSma haiM 1 paMcAdhyAyI 20483, lATI saMhitA 47 Adi / saMjvalana lobhakaSAya ke anubhAga ko bAdara sAmparAyika kRSTiyoM se bhI anantaguNita hAnirUpa se parimita karake pratyanta sUkSma yA manda anubhAgarUpa se Page #634 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 22 ) zabda pRSTha sthitikANDakakAla sthitibaMdhApasaraNakAla 53 paribhASA avasthita karane ko sUkSmasAnparAyika kRSTikaraNa kahate haiM / jaghadhavala mUla 50 2194-95 tathA kA pA0 mutta pR0862 eka sthiti kANDakAta meM lagane vAlA kAla sthitikANDakakAla kahalAtA hai| yaha antarmu hutaMpramANa hotA hai / yaha sthitikANDakotkIraNa kAla bhI kahalAtA hai| eka sthitibandhApasaraNa kAla meM lagane vAle phAla ko sthitibandhApasaraNa kAla kahate haiM / yaha bhI antarmuhUrtapramANa hotA hai| ise sthitibandhakAla bhI kahate haiN| eka sthiti kANDakAkA kAla (yAnI sthitikANDakakAla) aura sthitibaMdhApasaraNa kA kAla paraspara tulya hote haiM / ( la. sA. gAthA 76 pR. 64, 65, 76 kSa0 . pR. 34 Adi) svasvarUpase udita hote hue kSaya honaa| . vivakSita kaSAya kI saMgraha kRSTi kA drabya jaba anya saMgraha kRSTi meM saMtramaNa karatA hai to usa vivakSita kapAya kI hI sepa aghastanakRSTiyoM meM saMkramaNa karatA hai yaha svasthAna saMkramaNa hai| svasthAna meM arthAt apanI hI abhya saMgrahakRSTiyoMmeM / saMkramaNa karanA, arthAt tadrapa pariNAma karanA; aisA artha hai| svamukhakSaya svasthAna saMkramaNa 120-139 Page #635 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha 223 231 232 227 225 193 235 213 4 164 4 4 193 233 223 236 194 227 237 225 225 234 236 gAthAMza aTTaraudaM bhAraNaM zramiccha missa adha thI giddha kSapaNAsAra "TIkAyAmuddhRtagAthAsUciH' avidakka mavIcAraM bharieyaTTI bhavidavakamavIcAraM suhUma asahAyara daMsaraNa udayo ca zraNaMtaguNo aMtImuttamada kAraNa vA pucaddhAra kAya vAkyamanasAM kiM TThidiyAri kammANi ke aMse svIyade pu kevalavANadivAyara kohassa chaha mAraNe gharavAvArA keI carime bAdararAge jagate zvayA hitamajasavvasarIragada jAvara dumatyAdo jisa sAhuguNuvitaraNa - jogaviraNAsaM kiccA jo jahi to jaM cAvi saMchuto 11 anya prantha meM jahAM thAI hai bhAvasaMgraha gA0 357 ja0 0 mUla pR0 2272 gA0 1 ja0 0 mUla pR0 2273 gA0 2 tathA ka0pA0su0 pR0 756 gA0 128 dhavala 13 pR0 87 gA0 77 bha0 prA0 gA0 1886 ja0 0 mUla pR0 2277 gA0 2 tathA ghavala pu0 1 pR0 161-62 ja0 60 mR0 pR0 ja0 60 mU0 pR0 ka0 pA0su0 pR0 ja0 60 mU0 pR0 stotra 74 2274 gA0 6 2261 gA0 157 614 gA0 62 2271 mA0 148 tathA svayaMbhU ka0 pA0su0 pR0 615 gA0 64 ka0 pA0su0 pU0 615 gA0 63 ja0 60 mUla pR0 2270 gA0 1 tathA ghavala 1/ 161-62 ja0 dha0 mu0 pR0 2273 gA0 5 tathA ka0 pA0su0 pR0 764-65 bhAvasaMgraha gA0 385 ja0 60 mu0 pU0 2274 gA0 10 tathA ka0 pA0 su0 pR0 874 gA0 206 ja0 60 pR0 2271 gA0 147 dhavala 12 pR0 870 75 ja0 60 sU0 pR0 2274 gA0 12 dhavala 13 pR0 76 svA0 kArti0 anu0 gA0 487 ja0 60 mUla pR0 2273 gA0 6 tathA ka0 pA0 su0 pR0 765 gA0 140 ja0 0 mUla pR0 2274 gA0 11; ka0 pA0su0 pR0 861 gA0 217 tathA ka0 pA0 su0 pR0 625 gA0 11 Page #636 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pRSTha 226 228 175 2 227 165 213 226 1 203 205 165 205 235. 234 224 224 1 162 194 224 tex 232 1 226 4 233 203 gAyAMza jhAra taha bhAyAro bhAraNaM sajoikevali sikhorAmoho tava vIryavighnavilayena taha bAdarata bisayaM tithayarasa vihAro tatIyaM kAyayogasya toyamiva gAliyAe to supradevaya mirAmo daNDaM prathame samaye dIndriyasAdhAraNayonabhastalaM pallavayan paMcendriyo'tha saMjJI ya: baMdhe hoi udabho baMdhe hoi udayo mukkhaM dhammabhAraNaM mukhyopacArabhedena muyiparamatyavipara virAgahetu prabhavaM na vivakSAsa zivAne'pi dRSTijJAnavRttAni sapara bAhAsahiyaM sabasa mohaNIyasta susudevayAe bhattI sudosumahakAyajoge kAmarapaTTvagassa saMhRdi purisavede saMharati paMcamezvantarANi ( 24 ) anya grantha meM jahAM lAI haibhAvasaMgraha gA0 683 bhAvasaMgraha gA0 682 go0 jI0 62 ja0 dha0 mUla pR0 2269 gA0 142 dhavala 13 pR0 87 gA0 76 (c)>>s { {Ho jaya dha0 mUla pR0 2260 zloka 156 dhavala 12 / 86 gA0 74 ja0 60 mUla pR0 1636 jaya dha0 mUla pR0 2282 gA0 152 jaya dha0 mUla pR0 2284 zloka 155 jaya bha0 mUla pR0 2272 tathA svayaMbhU stotra padma prabhastavana gA0 4 ja0 gha0 mUla pR0 2284 zloka 154 ja0 gha0 mUla pR0 2274 08 tathA ghavala pu0 6 pR0 332 gA0 27 evaM ka0 pA0su0 pR. 770 ja0 bha0 mUla pR0 2274 gA0 7 tathA ka0 pA0 su0 pR0 762 gA0 144 bhAvasaMgraha gA0 371 tattvAnuzAsana zloka 47 jaya dha0 mUla pR0 1636 jaya dha0 mUla0 pR0 9270 gA0 144 jaya gha0 mUla pR0 2271 gA0 149 tattvAnuzAsana zloka 0 51 pravacanasAra gA0 76 tathA jayadhavala mUla pR0 2270 gA0 143 jaya dha0 mUla pR0 2273 mA0 3 tathA ka0 pA0 su0 pR0 764-65 gA0 136 ja0 dha0 mUla pR0 1636 bha0 A0 gA0 1887 ka0pA0 suta0 pR0 614 gAthA 61 jayaghaghala mUla pRSTha 2273 gAthA 4 tathA ka0 pA0 sutta pR0 764-65 jayadhavala mUla pR0 2252 gA0 153 Page #637 -------------------------------------------------------------------------- ________________ agrasthiti pratisthApanA pratisthApanAvalI zravastanakuSTi jhadhaH karaNa adhaHpravRttasaMkrama maghaHpravRttasaMkrama bhAgahAra zranivRttikaraNa anutpAdAnuccheda anubhAga kANDaka kAla anubhAga kANDakaghAta antadIpaka antarakaraNa antarakRSTi antarAyAma antarita antaHkor3A kor3I pransa : divasa anta:varSa apakarSaNa apakarSaNa utkarSaraNa bhAgahAra apavartana apavartanodvartanakararaNa pUrvakara pUrvaspardhaka pUrvaspardhakakaraNa abhisandhi atrayavakRSTi zravasthita gurazra NI kSapaNmAsAra vizeSa zabda-sUcI 12 11, 164 167 115 2 46 158 2. 24 60, 231 56 4, 10 67 43 EE 165 186, 186 21 236 236 10 6 64, 66, 87 2 60, 63, 88 2 164 64 178 azvakarakaraNa asaMkrAmaka prAgAla prAdolakaraNa zrAnupUrvI saMkramaNa AbAghA Ayadravya AyuktakaraNa zrAvajita karaNa bhAvajitakaraNa kevalI ISat prAgbhAra pRthivI ucchiSTAvalI utkIrNa utkRSTa kRSTi utpAdAnuccheda uparitana kRSTi uparitana sthiti kuNI ekatvavitakaM avacAra kapATasamudghAta kANDaka kRSTi kRSTi anubhavana kRSTi antara kRSTikaraNa kevalI samudghAta 180,179,64,87,88 kor3Akor3I kamakaraNa 233 60 64,87,88 42 46 121,122,124 47 167,168 200 217 38 234 116 23,61 115. 10 106, 110 222 167, 166 48 93 2, 112 100,101 2 166 16 36 Page #638 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 72 36. 236 krodhakANDaka 76 | pUrvaspardhaka galitAya zeSaguNazraNo 10,20 / pUrvAnupUrvI guerAzi prAma pRthaktva guNazreriNa nirjarA pRthaktva vitakaM savicAra gurAgI zIrSa 222 pratara samudghAta 167, 169 guNasaMkramaNa pratigraha gopucchA 157 pratigrahasthAna ghAtadravya 156 125 pratigrahyamANa cAlIsIya 157 27,26 pratyAgAla calikA 60 pratyAvalo udmastha prathama vargamUla jaghanya kRSTi 177 pradeza jaghanya vargaNA 46 pradezaguNahAnisthAnAntara Der3hagRNahAni 86 173 pradhvaMsAbhAva tIsIya 186 27, 26 phAli daNDasamudghAta 167, 196 bAdara ucchvAsa niHzvAsa dIyamAna 14, 176, 130 bAdara kAyayoga dUravartI 203 186, 186 bAdara manoyoga dUrApakRSTi 203 26, 30, 31 bAdara vacanayoga dRzyamAna 114,130,157.16% 203 bIsIya 166,176 27, 28, 24 dezaghAtikaraNa 42,2 bhajilavya dezAmarzaka mahAvAcaka pAryamA dravya veda mAnakANDaka dhyAna 213 mAyAkANDaka navakasamaya prabaddha yati vRSabhAcArya 202 nikSepa yoganirodha 168 ni:siMcamAnapradezAgra lokapUraNasamudghAta 167, 166 paramukhaudaya lobhakANDaka 82 paramukha kSaya varSapathaksva parasthAna vizeSahIna parasthAnaguNakAra 101 visaMyojanA parasthAna saMkramaNa 120 vyaya dravya 122,123,124,121 parva vyaparatakriyAnivartI 227 palyopama 20,177 zeSa zeSa 26 pazcAdAnupUrvI 236 | zailezya bhAva 202 130 m mro 215 Page #639 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 186 saMkramaNa saMkrAnta saMgrahakRSTi saMgrahakRSTi antara satvApasaraNa siddhAntacakravartI 21.23 4 | sUkSmasAmparAyika kRSTi stivuka saMkramaNa 67,64 sthitikANDaraghAta 100,101 sthitibandhApasaraNa sthitibandhApasaraNakAla 238 sthitisatkarma 186, 186 203 svajAtIya 170 svamukhakSaya 225 svasthAna kevalI 203 svasthAnaguNakAra 203 svasthAna saMkramaNa 15 166, 200 sUkSma sUkSma ucchavAsa ni:zvAsa sUkSmakRSTi sUkSma kriyA pratipAtI sUkSmamanoyoga sUkSamavacanayoga 101 136 Page #640 -------------------------------------------------------------------------- ________________ "kSapaNAsArasya gAthAnukramaNikA" gA.saM. gAthA pR saM. 210 200 183 495/104 prakasAyakasAyANaM 411/20 ariNayadvissa ya padame 636/245 prayuvAdivaggaNAra 608/217 avagavavedo saMto 409/18 asuhAgaNaM payaDIyaM "prA" 406/15 pAugavajjAraNaM Thidi 366/5 prAdimakaraNaddhAe 463/62 prAdolassa ya carime 482/91 bhAdolassa ya paDhame 484/63 prAdolassama padame 525/134 mAyAdo vayamahiyaM 616/220 prAvaraNadugAraNa khaye gA. saM. gAyA 594/205 etto suhumato tti ya 639:248 etyApumvavihAraNaM 563/202 edegappAvahuga420/29 evaM pallaM jAdA "pro" 584193 prokkadiigibhAgaM 633/242 prokaDadi paDisamayaM 637/246 prokaDDadi paDisamayaM 470/76 mokkaDDidaM tu dedi 403/12 bhokaDadi je aMse 493/1.2 prokkaTTida davvassa pa 401/10 pronvaTTaNA jahaNNA 206 208 124 155 442/52 idi saMDe saMkAmiya 164 460/66 aMtarakadapadamAdo 5.9/118 aMtarapahamaDidittiya 586/155 aMtarapaDamADidittiya 587/166 aMtarapadamaThidi ttiya 590/199 aMtarapadamahidi ttiya 407/16 aMtokoDAkohI 620/226 aMtomuhuttamAU 166 173 567/206 ukkripaNe prasANe 435/44 uAkoridaM tu danvaM 414/23 udadhisahassa pudhattaM 421/30 udadhi sahassa pudhattaM 527/136 udayagadasaMgahassa ya 517125 uri udyaarnn| 26 212 210 417/26 eiMdiyaTTiIdIdo 630/239 ekkassa piu~bharaNa 408/17 ekkevaDhidikhaMDaya 404/13 ekkaM ca ThidirisesaM 635/244 etto karedi kiTTi 627,236 ettA padara bATa 643/252 kiTTimajogI kAraNaM 5.6/115 kiTTIkaraNaddhAe 6401249 kiTTIkaraNe carime 464/103 phiTTIyo igiphaDDhaya 28 514/123 kiTTIvedagaparame 203 57514 kiTTIdevagapaDhame 474/83 kohRduse ebahida 15 556/165 kohapaDama va mAraNo 208 567/176 kohassa pahamakiTTI 167 / 547/256 kohassa paThamakiTTI 114 157 151 Page #641 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ( 29 ) pR. saM. | | gA. saM. gAthA 603/212 carima vaDe paDide 609/218 barime paDama vigdhaM 184 132 179 410/86 chakkamme saMchuddha 157 197 gA. saM. gAthA 530/136 kohassa paDhamakiTTI 516/125 kohassa paDhamasaMgaha 542/151 bohassa paThamasaMgaha 537/146 kohassa a je paDhame 604/213 kohassa ya paDhamaThidI 577/186 kohassa ya paDhamAdo 497/106 kohassa ya mAlAssa ya 544/153 kohassa vidiyakiTTI 545/154 kohassa vidiyasaMgaha 538/147 kohAdi kiTTiyAdi 536/145 kohAdi kiTTivedaga 492/101 kohAdINaM sagasaga 471/80 kohAdIraNamapuvaM 439/48 kohaM ca chuhadimAraNe 588/197 kaMDayaguNacarimaThidI 137 139 138 626/235 jagapUrasAmhi ekkA 540/157 jassa phasAyassa jaM 653/262 jassa pa pAyapasAe 473/82 je hINA pravahAre 623/232 jogimsa sesakAle 644/253 jogissa sesakAlaM 614/223 jaM zokasAyaviggha615/224 jaMNokasAvigya 132 213 157 610/219 khoNe ghAdicaukke 117 " " 4 58 467/76 gapaNAdemapadese 454/63 guNasaDhi praNataguNe 442/51 muraNase hi asaMkhejjA 583/192 guNasedi aMsaTTidi 363/2 gugaseTI gurapatakama 367/6 gusseDhI muraNasaMkama 368/7 guNasedIdIhatta 585/194 guNiya caurA dikha x mP 451/60 ThidikhaMDapuSattagade 624/233 ThidikhaMDamasaMkhegje 433/42 ThikhiMDasahassamade 431/40 ThidibaMdhapudhattapade 430/39 ThidibaMdhapattagade 450159 chidibaMdhapuchattagade 415/24 dibaMdhasahassagade 416/25 ThidibaMdhasahassagade 426/38 ThidibaMghasahassagade 440/46 ThidiSasahassagade 489/98 ThidisattamaghAdINaM 458/67 ThidisataM ghAdINaM "kha" 616/225 eTThA ya rAyadosA 612/221 gavaNokasAyavigdha 470/87 gavaphaDDhamAraNa karaNe 619/228 rAvari samugpAdagade 598/207 bAmaduge veyaraNIye 524/133 rg|sedi parahAriNaya 124 526/135 ghAdayadavvAdo puraNa 508/117 cAditiyA saMkhaM 540/149 dhAditiyANaM baMdho 552/161 dhAditiyANaM baMdhI 553/162 ghAditiyANaM sattaM 601/210 ghAdINaM muhattaM 142 186 54 625/234 causamaesa rasAsa ya 625 123 Page #642 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gA. saM. gAthA pR. saM. | gA. saM. gAthA pR. saM. " " 147 52 112 418/27 sakkAle ThidisataM 426/35 takkAle vema ripayaM 576/188 tatto suhumaM gacchavi 645/254 tatya guNaseDikaraNaM 561/170 tadiyagamAyAcarime 558/167 tadipassa mANacarime 437/46 tassANupugvisa kama 581/160 tANaM pue ThidisataM 476/85 tAhe apubbaphaDDhaya 447/52 sAhe asaMkhaguriNayaM 512121 tAhe kohucchilaiM 475/84 tAhe dabyavahAro 446/55 tAhe moho thobo 445/54 tAhe saMkhasahassa 463/72 tAhe saMjalagANaM 466/75 tAhe saMjalaNANaM 539/148 tAhe saMjalagANaM 551/160 tAhe saMjalagANaM 362/1 tikaraNa mubhayosaraNa 569/208 tiNhaM ghAdINaM Thidi649/258 tihuvaraNasihareNa mahI 428/37 tIde baMpasahasse 423/32 tettiyamero baMdhe 424/33 tettiya mette baMdhe 425/34 tettiyamette baMdhe 15 N wr wity yur 6E / 506/118 paDipadamaNaMtaguNidA 400/9 paDhisamayamasaMkhamuNaM 502/111 paDisamayamasaMvaguNaM 213 523/132 pachisamayamasaMkhejadi 45261 paDisamayaM prasuhArNa 521/13. paDisamayaM pragidizA 3998 paDisamayaM mokkAhudi 618/227 paDisamayaM dizvatama 82 559/16 paDhamagamAyA carime 561/200 paramaguNase DisIsaM 515/124 paDhamassa pa saMgahassaya 481/90 paDhamANubhAgakhaMDe 479/88 paDhamAdisu dijjakarma 480/89 padamAdisu dissakarma 573/102 padamAdisu dissakama 496/105 paDamAdisaMgahAbho 543/152 paDhamAdisaMgahANaM 142 641/250 paDhame prasaMkhabhAgaM 410/19 paDhame chaThe carime 174 546/155 padamo vidiye tadiye 217 395/4 pallassa saMnabhAga 405/14 pallassa saMkhabhAgaM 413/22 pallassa saMkhabhAgaM 419/28 pallassa saMkhabhArga 432/41 puNaravi madiparibhogaM 456/69 purisassa ya paDhamahidi 606/215 purisodayeNa carida 650/259 pucaNhasa sijogo 183 468/77 puSvANa phaDuyANaM 504/113 puvAdimmi apuSyA 155 632/241 puvAdiSagaragANaM 510/116 puvApunyapphar3aya 127 / 516/128 pugvillabaMdhajeTsa 136 22 ABAD WAN 444/53 mIgraddhAsaMkhejjA 607/216 zrIpaDhadvidimettA 182 218 572/181 vagapadabhe sese 570/179 dabbaM paDhame samaye 533/142 dijjadi praNata bhAge 206 118 Page #643 -------------------------------------------------------------------------- ________________ gA. saM. gAyA pR. saM. 113 216 92 pra. saM. | gA. saM. gAyA 513/122 lohAdo kohAdo 177 24 505/114 bArekakAramaNaMta 203 560/166 vidiyagamApAcarimeM 491/100 viditibhAmare kiTTI257/166 bidiyassa mAeparime 5.18/127 vidiyAdisu cauThANA 571/180 vidiyAdisu samayesu 16 477/86 vidiyAdisu samayesu di 652/261 vIriMdaNaMdivacche 550/159 vedajjAdiiiThadIe 145 117 126 46 014 602/211 bahuThidikhache tIde 412/21 bAdarapaDhame paDhamaM 628/237 bAdaramaraNa baci ussA 648/257 bAhattari payaDIyo 531/140 baMcaNadabbAdo pue| 529/138 baMdhaddanvANatima 441/5. bagheNa hodi uvo 453/62 baMdheraNa hodi udo 427/36 baMdhe mohAdi kame 455/64 baMdhodaehi NiyamA "ma" 642/248 majjhimabahubhAgudayA 549/158 mANatiyakohadiye 605/214 mANatiyAgudayamaho 466/65 mANAdIpahiyakamA 576/185 mAyAtiyAdo loha562/171 mAsapuSasaM vAsA 422/31 mohamapallAsaMkha 238 210 197 203 88 187 465/74 rasakhaMDaphaDyAyo 487/96 rasaThidikhaDAvaM 464/73 rasasaMtaM prAgahidaM 472/81 sagasagaphaehi 622/231 sahANe mAvagjida 176 629/237 sapiNavisuDDamaNi puNNe 436/45 sattakaraNAriNa aMtara. 449/58 sasaraha paddhadviAda 148 448/57 saptAhaM paDhamahidi 613/222 sattaNha payaDIeM 457/66 sattaNhaM saMkAmaga 394/3 sattthAraNamasatyAraNaM 461/70 samakaNadoNi prAvali 469/75 samasaMha savisesaM 617/226 samayaDhidigo baMdho 647/256 sIsesi saMpatto 592/201 suhamadAdo pahiyA 631/240 suhamassa ya par3hamAdo 566/178 suhubhAmo kiTTImo 105 564/203 suhumANaM kiTTINaM 595/204 suhume saMkhasahasse 151 462/71 se kAle provaTTaNu149 511/120 se kAle kiTTiyo156 | 554/163 se kAle kohassa ya 170 58.189 lohassa ticAdINaM 578/187 lohassa vidikiTri 496/108 lohAdau koho tti ya 500/106 lohassa avarakiTTiga 501/11. lohassa pravarakiTTiga 566/175 lohassa tadiyasaMgaha 568/177 lohassa paDhamakiTTI 563/172 lohassa paDhamacarime 574/183 lohassa ya tadiyAdo 15. 112 Page #644 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pra saM. gA saM. gAthA 402/11 saMkAmedukma di 532/141 saMskhAtIdaguraNAriNama 5351144 saMgahanaMtarajANaM 497/106 saMgaho ekkeSake 438/47 saMchuhAdi parisavede 434/43 saMjalagANaM ekkaM 127 126 143 150 162 61 174 gA. saM. gAyA 541/150 se kAle kohassa ya 646/255 se kAle jogijiyo 5551164 se kAle mANassa ma 565/174 se kAle lohassaya 5.82/191 se kAle suhuma gumNaM 60.206 se kAle so khINa634/243 seTipadassa asaMkha 638/247 seddhipadassa asaMkhaM 564/173 se sANaM payaDIragaM 507/116 sesANU vassAraNaM 651/260 so me tihuvaraNamahiyo 456/65 sakamaNaM tadavatyaM 522/131 saMkadi saMgahANu 534143 saMkamado kiTrINaM 125 208 141 48/67 hayakapaNakaraNacarime 110 528/137 hehAkiTTi pahudisu 226 503/112 heDhA asaMkhabhAge 621/230 heTThA daMussaMto 120 520/129 heTThimaNubhayavarAdo 128 / 485/94 hodi asaMkhejjaguNaM 197